close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2126 mirzabek j akcionerlik khogam ekonomikasi jane baskharu j. mirzabek

код для вставкиСкачать
б 65.29
М91
ЖАНАТ МЫРЗАБЕК
АКЦИОНЕРАМ ЦОРАМ ЭКОНОМИКАСЫ
ЖаНЕ БАСНАРУ
Окулык
Павлодар
2011
СЬ '
М Si
Казакстан Республикасыньщ Бшм жэне гылым министрлт
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет!
Жанат Мырзабек
АКЦИОНЕРЛ1К КОГАМ
ЭКО Н О М И КА СЫ Ж Э Н Е
БАСЦАРУ
Окулык
Павлодар
Кереку
2011
ЭОЖ 334. 722. 8 (075.8)
КБЖ 65.291 я I X
~ М91
С . Торайгыров а I ынлагы Павлодар мемлекетлк
университет!Hiн каржы- ж оном икалы к факультетш щ
отырысында басуга усынылган
П тр с ар а п ш ы л а р :
Г.Р. Байтаева - э.г.к., С. Торайгыров атындагы Павлодар
мемлекегпк университетшш профессоры;
Р.А. Хисматулин э.г.к., Еуразиялык Инновациялык
Университетшш профессоры;
Ш.Х. Жетписова э.г.к., Еуразиялык Инновациялык
Университетшш доцент!
Жанат Мырзабек
М 91 Акционерлш когам экономикасы жэне баскару : окулык / Жанат
Мырзабек. - Павлодар : Кереку, 2011. - 96 б.
Окулыкта «Акционерлк когам экономикасы жэне баскару» пэш
окып-уйренуге кажетп теоретикалык материалдар,
такырыптык косымша сурактар, бакылау жумысы тапсырмалары мен
эдебнеттер Ti3iMi келт1р1лген.
Окулык тиггг1к багдарламага, МЖМБС талаптарына сэйкес
жасалган.
бойынша
ЭОЖ 334. 722. 8 (075.8)
КБЖ 65.291 я 73
О Жанат Мырзабек, 2011
© С. Торайгыров атындагы ПМУ, 2011
.
СЛ
'атындагы
академик С.Бейоембаев
-.атындагы полыми
I
К1ТАПХАНАСК
дурыс болуына, грамматикалык жэне орфографиялык
кателерге автор жауапты
2
Kipicne
М улж куныныц ете жогары болуына байланысты ipi немесе
орташа кэсшорындар кызметш уйымдастыруга oip немесе б1рнеше
тулганын капиталынын жеткЫкс1зд1п, оларды косымша каражат
кезш 1здеуге мэжбурлейд1. Мундайда, акционерлж котам мешшктщ
баска калыптарына Караганда б1ркатар артыкшылыктарга ие.
Кэсшорынды уйымдастырудыц акционерлж калыбына турленд!ру
аркылы жедел турде ipi каржы ресурстарын жумылдыру м ум кш дт
калыптасады. Нэтижеанде, акцияларды сатудан тускен туамдер
компаниянын
каржылык
тапшылыктан
шыгуына,
бизнеса
жангыртуга, эртараптандыруга жэне т.б. мумкшдж тугызады.
Акционерлж когамдар елдщ каржы нарыгынын кайнар кез1
болуымен катар, аймакаралык жэне халыкаралык кэсшкерл 1 ктщ
даму ы на ыкпап ете отырып, тургын халыкка косымша табыс кезш
ашады. Ол жана жумыс орындарынын калыптасуына, экономиканын
эртараптандырылып, ныгаюына зор улес косады.
Акционерлж когам - кэсшорын каржысы акцияларды шыгару
жэне орналасыру барысында пайда болатын, ал катысушылары
акционерлж когам каржысына салымдары, баскаша айткандай
акцияны сатып алуга телеген сомасы шамасында гана жауапгы
когам.
Окулык кэсшорын теориясынан бастау ала отырып, осы ны н
непзшде
ел!м1здщ
аумагында
уйымдастырылуы
мум ю н
кэсшорындардыц уйымдастырушылык-кукыктык непздеп турлерш,
оларды баскару ерекшел^ктерш жэне олардын o ip - o ip in e H . сонын
ш ш де акционерлж когамнын баска шаруашылык нысандарынан
айырмашылыктарын, багалы кагаздардыц алуан тур1мен операциялар
жэне акционерлж когам кызметш тшмд1 уйымдастыруга кагысты
теоретикалык материалдарды камтыган.
Аталмыш окулык, Ka3ipri тандагы пэнге катысты теоретикалык
материалдардьщ эаресе
казак тш иде тапшылыгы
кез1нде
студенттерге теоретикалык мэселелерд1 талдауда кемекап курал
ретшде усынылган. Ол теорияны тэж1рибемен байланыстыра
отырып, акционерлж когамдардыц кызметш, багалы кагаздар
нарыгындагы калыптаскан ахуалды дер кезшде дурыс багдарлауга
уйретедь
3
I К эсш ормн - экономикам mii н еп эп бумнм
М азмуны :
1) Кэапкерлш жэне кэапорын: TyciHiicTepi, максаттары, даму
сатылары;
2) Кэсшорыннын непзп турлерк
3) Кэсшорыннын уйымдастырушылык-кукыктык нысандары
1.1
К эсш керлш жэне кэсш ормн: тусннктерК максатта
даму саты ларм
Кэсшкер - бул коммерциялык муммвдиктерд! каре 61летЫ,
кажегп капиталды жинактауга кабшегп, сэйкес операцияларды
калам утымды журпзудщ кыр-сырын бшетш, тупк! нэтиже жетктж
болсын, ж ецш с болсын езше барлык жауапкершшюч ала отырып,
тэуёкелге бел ж бекем бууга дайын туратын ккерлш элемдеп ерекше
кaбiлeттi адам. КэсшкерЫз, ягни кэсшкерлж кызметЫз нарыктык
экономиканы елестету мумюн емес. вйткеш , когамнын экономикалык
жэне элеумегпк дамуыньщ непзп козгаушы куии кэсшкерлш кызмет
болып табылады.
Улттык экономикалык жуйеде кэсш керш кА дамуынын басты
шарттары болып жеке меншжтщ болуы жэне экономикалык
кызметтердщ
еркшдгп
табылады.
Кэсшкерлж
кызметтердщ
дамуынсыз
экономикалык тш мдш к,
нарыктык бэсекелестж
бол маилы. Нэтижесжде, когамнын барлык кажеттшктерж меЩйшше
толык канагаттандыру да мумкж болмайды.
Кэсшкерлж кызмет - бул кэсшкердщ немесе олардын
б1рлеспгжщ елдщ зацнамалык-кукыктык aieraepi мен нормативтер)
аясында, мейш нш е мол пайда табу максатында, eaaipicTiK
жумыстар мен кызмет керсетулерд1 уйымдастыруга, жузеге асыруга
багытталган ic-шаралары.
Кэсшкерлж кызмет темендепдей eKi нысанда жузеге асады:
1) Менш iK иесжж езж щ тэуекел1 мен м у тк тж жауапкёрщМп
непзжде;
2) К эсто р ы н д ы менш 1 к HeciHin атынан баскару непзш де.
Казакстан Республикасынын зандарына сэйкес кэапкерлж
кызметтщ Heri3ri субъектлер!, ягни кэсшкер болып табылатындар:
- елдщ жэне баска да елдердщ азаматтары;
- елдщ жэне баска да елдердщ азаматтык 6ipnecTiicrepi.
Кэсшкер — бул кэсшкерлжтщ элеуметтж жауапкершшiпн
ескере отырып, ез бетжще шаруашылык Журпзуш!, дэл1рек айтканда
мейшнше мол пайда табу максатында, ещ ирктж шектеул1
4
ресурстарды колдана отырып, когамнын шекиз кеп кажеттшктерш
канагаттандыру уинн тауарлар eaaip iciH , кызмет кврсетулерд1
уйымдастырып, жузеге асырушы субъект.
Нактырак айтканда, кэсшкер енд1р1сгпк-шаруашылык, кетерме
сауда, инновация, кенестер беру, коммерциялык делдалдык, багалы
кагаздармен операцияларды жузеге асыру жэне осылар тэр1здес баска
да зацдармен тыйым салынбаган, кез-келген кызмет турлер 1 мен
айналысуына кукылы.
Кэсшкерлш кызметтщ жузеге асатын Heri3iri орны - ол
кэсшорын. Кэсшорын экономикалык категория ретшде ецщрпш
куштер мен eH aipicriK катынастарды уйымдастырудын непзп буыны
болып табылады. Демек, кэсшорын экономиканын непзп буыны
болып табылады.
Непзшен, кэсткерлж кызмет келеи непздерде жузеге
асырылады:
- внд|р1СТ1к;
- коммерциялык;
- каржылык;
- кенес берулер жэне т.б..
0H,aipicTiK кэсшкерл1ктщ непзп кызметтер! ешм оцщруге
багытталган жумыстар мен кызмет керсетуд1 аткару.
Коммерциялык
кэсшкерл1ктщ
кызметтер!
тауар-акша
катынастары мен сауда-айырбас операцияларынан куралады. Шын
мэн 1 нде, бул тауар мен кызмет керсетуд1 кайта сататын орын. Оныц
ецщрйгпк кэсшкерлш кызметтен айырмашылыгы - мунда ешм
внд1руд1 енд!р1сгпк корлармен камтамасыз ету кажет болмайды.
Каржылык кэсшкерл1кке сату-сатып
алудын ерекше
тауарлары - акшаны, валютаны, багалы кагаздарды (акция, вексель,
облигация, ваучер), ягни акшаны "пкелей жэне косымша нысанда
сату жатады. Сонымен катар, кэсшкерлш кызметтщ бул Typi акцияга,
облигацияга, несие билеттерше жэне коммерциялык багалы
кагаздарга (акша мшдеттер 1 , вексель) катысты багалы кагаздар
эмиссиясын жузеге асырады.
Кенес беру кызметше жалпы баскару, эю м ш ш стзк баскару,
маркетинг, акпараттык, технологиялык, арнайы кызметтер жатады.
Сонымен катар, халыкка акылы немесе акысыз турде кенестер
берш п, кызметтер керсетшедк
Кез-келген кэсшкерлш кызметтщ акыргы м еж еа - мейш нш е
мол пайда табу. 1£эсшкер бул межеге кэсшкерлш максаттар
жиынтыгынын тактикалык жэне стратегиялык багыттарын аныктау
5
жэне жузеге асыру аркылы кол жетюзедь Максаттарлын мундай
багыттарын келеа турде топтастыруга болады:
- колда бар ресурстарга сэйкес eiuipicrin онтайлы келемш
аныктай отырып, мейшнше мол ешм енд!ру;
- кэсшорыннын сатылым жуйесш жетишре отырып, нарыктагы
улест! мейш нш е арттыру;
- гылыми-технологиялык еркендеудщ заманауи жетютштерш
eaaipic удергсше енпзе отырып, etiaipic факторлары еж м дш п н щ
жогары децгейше кол жетюзу;
- салынган капитал денгейше пайданы мейшнше арттыру;
- егер, акционерлж когам болса, компания акциясына табысты
арттыру;
- егер, ашык акционерл1к когам болса, акциянын нарыктык
багамынын кетершуше колайлы жагдайларды камтамасыз ету жэне
тагы баскалар.
Сонымен катар, кэсшкерлж кызметтщ немесе кэсшорыннын
жогарыда аталган максаттык багыттарынын жай-куш, ягни жузеге
асырылу барысы улттык жэне элемдш экономиканын толыктай
алгандагы ахуалымен, фирма кызмет ететш накты саланын даму
тенденциясымен, сонымен катар кэсшорыннын взшд*1К ом ip цикл'шш
сатыларымен аныкталады.
Кэсшорыннын экономикалык теориясына сэйкес онын езшдж
eMip цишин 3 сатыга ажыратуга болады:
E ipiH m i саты. ©ркендеудщ денгейш
шапшандату, нарыкты
жаулап
алушылык
(экспансия)
белсецдшпмен
мшезделедь
Жинакталган каражат eHAipic куатын арттыруга жэне нарыкты жаулап
ал у га багытталады.
Екшил саты. Кэсшорын пайдасынын жэне акцияларынын
багамдарыныц e c y i, капитал иесшщ табысынын артуы. G n a ip ic
цуатын арттыру шыгындарды кыскартуга Караганда eKiHiui орынга
ыгыстырылып, н елзл курес нарыктагы бутан леи ж жауланып
алынган улееп сактап калуга багытталады.
YuiiHiui саты. Бул кезде сатылым к елемшш азаюымен катар,
пайда да кыскарады. Мундай жагдай саладан капиталдын ыгысуын
ынталандырады. Кэсшорынын бул кезевдел б1рден-б1р максаты аман
калу. Баскаша айтканда, пайданын белгш 6ip денгешне жету ушш
умтылу емес, керюнше шыгындарды кыскарту жэне кэсшорын
кызметш колайлы жагдай туганга дешн жалгастыра туру.
Сонымен катар, кэсшорыннын кызметш элде кайда терешрек
туащиру ушш о\прл1к цикл сатыларын 6 кезенге бел in те
карастырады (1-кесте). Тарихи тэж1рибелер керсетш отыргандай,
6
кэапорыннын ез'шдш ем\р цишнщ узактыгы шамамен 30-40 жылды
ЩЩды.
Кез-келген кэсшкерлш - бул eHMipic урдШне катысатын
адамдар арасындагы байланысты утымды уйымдаст ыру. Ол
каншалыкты гылыми непзде курылып, жуйеш* реттелсе шыгарылган
шыгынды пайдамен кайтарып, экономикалык ти'шдшкке ж е т у ге
мумюнд1к соншалыкты мол болады.
Жана замангы кэсшорын - курделi уйымдык щррылым.
Нарыктык экономикага дендеп енген сайын евд/рютж
кэсшорынды уйымдастырудын непзп уш багытынын, нактырак
айтканда, евдфкгп, енбекп Ьэм баскаруды гылыми уйымдастырудын
мадызы жогарылай береди
1-кесте - Кэапорыннын вз\нд\к eivrip ц и к л ш щ сатылары
Снпатгьи< 1
белпс Ч it • •
[ Н епзп максаты
Ц и кл
1
|
031НД1К
ш н ез- кулкы
Iг
1 Баскару тэсш
1
сатысы
10Mipre келу
аман калу
корк уш ы лы к
Балалык шак
кыска мерз!ши
лайла алу
максаткерл!к
I
саты
I
жеке дара.
1 авторитарлык |
^/h ЫМДЫК
Бозбалалык шак
I и
саты
Есею
Кдртаю
III
саты
Канта жанлану
0 нд1 р 1*стш каркындь
ecyi
ларалыктын
калылтасуы
бей |‘мдел л ш Ti к
масаттан >- шыл ык j
«кво» мэртебесшж
терешицик
сакталуы
(бюрократизм)
кызметтщ кайта
жанлануы
кайта уйымластырушылык
орталыксызданлырылган 1
дэстурл!
arpecciiBTi
1.2 Кэапорыннын непзп турлер!
Кэсшорындар жай-куш, максаты жэне кызметтер! бойынша
эртурл1 болып келедк Оларды шаруашылык кызметтержш турлерже
жэне журлзьлу эд1стерше, eaaipici келемшщ жэне факторларынын
шамасына, менилюпк формасына, капиталынын шыгу теп не жэне оны
бакылауына, баскарушылык кукыктарына жэне баска да белплерше
карай зМктейд! (2-кесте).
7
|
1
2-кесте - Шаруашылык субъектшер сыныптамасы
Кызметпк
Матери алдык
Материалдык емес
(еи/йрйгпк емес)
Тауарлар. жумыстар
К ы зм етгер
o picrepi
бойынша
©iwipicriK
rypjicpi
бойынша
Кызмстпк
сипаттары
бойынша
Коммерциялык
Коммерциялык емес
Мемлсксгпк мсшшк
Мснинктщ
hi.1Cамлары
бойынша
Жеке мсшшк
Когамдык уйымдардын менинп
Шетелшк субъекплердш менипп
Аралас
Мемлекстпк
X'
3
о.
рл
о. 3
з 5
1 31
<5
и3
Шаруашылык
сер1 ктеспктер
is
2
g
5|
* »
Уйымдастырушылык
-кукыктык
турлер)
о
S
бойынша
Q.
о
Н
оо
О.
и
н
о.
Б
о.
ч
и
а
15
g
о.
V
X
£
8
з
к
сeg
q
Q.
г:
4
53 !
«Б
>•
с
>
се%
*
се
3
2
ас;
£
<
ро
с.
'S3
о
X
о
X
В
и
2
8
X
3
ь.
н
3
1
£
2 о
V Z
•2
Г
Ь
a
'S
х
О
зCL
ео
s
2
3
%
Кьпмеп Typi бойынша ендйрктж жэне eHflipidiK емес
кэсшорындар болып белшедь
Салапык т и е а л ш л бойынша енеркэсштж, ауылшаруашылык,
каржы-несиелж, сауда, транспорттык-экспедиторлык жэне т.б.
кэсшорындар болады:
- енеркэсштж — шаруашылык кызметгщ непз! тауар енд 1 ру
(айналымнын 50 % Ke6i енеркэсш ешмдерш енд1руге жумсалады);
- сауда кэсшорыны - тауарларды сатып алумен жэне сатумен
айналысады. Олар ipi енеркэсш кэсшорыннын ешмд1 or юзу жуйесше
xipyi мумк1н немесе баска фнрмалармен шаруашылык байланыста
занды турде тэуелаз болуы мумкш;
- транспорттык-экспедиторлык
кэсшорындар
сауда
кэсшорындарыныц немесе баска да фирмалардьщ тасымалдау-сактау
жумыстары
бойынша тапсырысын орындай
отырып, сатып
алушыларга тауарды жетмзу кызметш icKe асы рады. Олардыц
кызметтершщ непзп турлерше ыдыстардын жайын, капталуын,
маркировкасын
тексеру,
кужаттарды
дайындау,
тиеу-Tycipy
жумыстарын аткару, сактау, сактандыру, келт>р1лген шыгындар
бойынша акт жасау, кедендж т1ркеуд1 icKe асыру жэне т.б. жатады.
Кэсшорыннын келемше карай ж1ктелу1
B ip iH iu i кезекте кэсшорын келем1 жумысшыларынын санына
карай аныкталады. Мысалы, шагын кэсшорында жумысшыларынын
саны 50 адамга дейш, орташа кэсшорында 51-500 адамга дейш, ipi
кэсшорында 501-1000 адамга дейш, аса ipi кэсшорында - 1000-нан
кеп адам жумыс icTenai.
Кэсшорын
келемш
жумысшыларынын
санына
карай
ажыратумен катар, баска да мшездемелер1, ягни сатылым, активтер!,
алынган пайда колем! жэне т.б. карай да аныкталады. Кэсшорыннын
квлем1 олардыц салалык тепне тыгыз байланысты. Кара металлургия
жэне машина жасау кэсшорындары ipi жэне аса ipi болады, ал жешл
тамак, x ir iH OHepK3ci6i орташа болады.
Меншж турлер1 бойынша xcixrenyi
Меншж Typi кэсшорыннын занды статусыныц непзшде
аныкталады. Кэсшорындар жеке меншж, мемлекеттж, коммунальдык,
муниципалдык, кооперативщик жэне баска турдеп кэсшорындар болып
белшедк
Жеке меншж кэсшорын ез бетшше, эйтпесе катысушылык
непзшде не б1рлестжке катысушылардын арасындагы ке;иам
непзшде курылган б^рлестж тур1нде болуы мумкш.
9
EipixxeH кэсшорындар тепне байланысты шаруашылык
мэселелерш ез1 шешш, мждеттер1 бойынша жауап беретш занды
турде тэуелс1з немесе максатты мэселелерд! аналык K 9 c i поры имен
шешетш, шаруашылык жэне кукыктык тэуелд 1 кэсшорындар.
Мемлекетпк кэс iпоры ндарга:
1) шаруашылык журпзу кукыгына непзделген;
2) оралымды баскару кукыгына непзделген (казыналык
кэс1порын) кэсшорындар жатады.
Мемлекетпк кэсшорыннын мулк! белшбейд 1 жэне оны
салымдар (улестер, жарналар) бойынша, сонын 1 шшде кэсшорын
кызметкерлерщщ
арасында
белуге
болмайды.
Мемлекетпк
кэсшорындардьщ фирмалык атауында онын мулкш менилктенулп
керсетшуге t h ic . Мемлекетпк кэсшорын уэкалетй мемлекетпк
органнын ш ен тп бойынша куры лады, таратылады жэне кайта
уйымдастырылады. Мемлекетпк кэсшорыннын баскару органын
уэкмимк бершген мемлекетпк орган тагайындайтын жэне оган есеп
беретш басшылык орган болып табылады.
Курылтайшы бекггетш шаруашылык журпзу кукыгына
непзделген кэсшорыннын жаргысы онын курылтай кужаты болып
табылады. Шаруашылык журпзу кукыгына непзделген кэсшорын ез
мшдеттемелер1 бойынша езше тиесЫ барлык мулюмен жауап бередк
Шаруашылык журпзу кукыгына непзделген кэсiпоры н мемлекеттщ
мшдеттемелер1 бойынша жауапты болмайды. Мемлекет шаруашылык
журпзу кукыгына непзделген кэсшорыннын мшдеттемелер1 бойынша
жауап бермейдк
Жедел баскару кукыгымен мемлекет мулкше ие болган
кэсшорын казыналык кэсшорын деп танылады. Казыналык кэсшорын
Казахстан Республнкасы Уюметшщ немесе жергЫ кп аткарушы
органнын uieuiiMi бойынша курылады. Курылтайшы бемткен
казыналык кэсшорыннын жаргысы онын курылтай кужаты болып
табылады. Казыналык кэсшорыннын шаруашылык кызмет1 жаргыда
керсетшген онын максаттарымен жэне м1ндеттер1мен белпленедк
Капитал тепне карай Ж 1к те у
Иелшше жэне кэсшорындар устшен бакылауга сэйкес улттык,
шетелдж жэне б1рлескен кэсшорындар болады.
Улттык кэсшорын деп капиталы аталмыш елдщ кэсшкерлерже
тш сш K3ciпорындарды айтамыз. Улттык тиесийп, сонымен катар
орналасу орнына жэне непзп компаниянын пркелуше карай
аныкталады.
Шетелдж кэсшорын деп капиталы шетел кэсшкерлершш
иелшшде болатын жэне олар толыктай немесе б елгш 6ip бел in не
10
бакылауды камтамасыз ететж кэсшорындарды айтады. Шетел
компанияларынын уйымдастырылуын жэне кызмет етуж, ягни
компанияны TipKey тэрт1бш, олардын кукыктык жайын, салык
мелшерш, пайданы аудару тэрпбш , шетелд1ктердщ акцияга иел 1 к ету
мелшерш осы елдщ занына сэйкес аныктайды.
Аралас кэсшорын — капиталы ек 1 немесе одан да кеп елдщ
кэсшкерлерше ти есш кэсшорын. TipKey куралтайшыларынын
6ipeyiHiH елшде, сол елдщ занымен журпзипп, онын штаб пэтершщ
орналаскан жер '1 бойынша журпзшедь Аралас кэсшорындар оларды
куру максатында 6ipiKKeH кэсшкерлж кызметтер журпзшген
жагдайларда б1р1ккен кэсшорындар деп аталады.
Капиталы б1рнеше елдщ кэсшкерлерше тиесш кэсшорын кеп
упттык кэсшорын деп аталады. Олар эр турл1 елден 6ipirymi фирмага
активтерд1 кую жэне кайта курылган компания акциясын шыгару
жолымен куры лады.
1.3 Кэсшорыннын уйымдастырушылык-кукыктык нысаны
Экономикалык субъектлер ездершщ экономикалык кызметтерш
белгш oip уйымдастырушылык-кукыктык нысанда жузеге асырады.
Кэс1пкерл1кт1Н мумюн болатын уйымдастырушылык-кукыктык
нысандары елдщ Азаматтык Кодекамен жэне баска да заннамалык
актлер1 мен аныкталады. Мунда тараптардын мул1кт!к катынастары,
непзп
кукыктары
мен
М1ндеттер1
айкындалады.
Мундай
катынастардын катысушылары болып кукыктык б 1 рл 1 ктер, ягни жеке
жэне занды тулгалар табылады.
Кукыктык б 1рл 1ктер мемлекегпк Т1ркелуден еткен сэтшен
бастап уйымдастырушылык-кукыктык нысанга жаткызылады. Жеке
тулга мемлекегпк Т1ркеуден жеке кэсшкер ретшде еткеннен кейш
кэсшкерлж кызметпен айналысуга кукылы.
Жеке тулга Казакстан Республикасынын азаматтары, шетел
азаматтары, сонымен катар азаматтыгы жок тулгалар бола алады.
Занды тулганьщ калыптасуынын ец басты шарты болып онын
катысуышыларымен, ягни курылтайшыларымен занды тупганын
кукыктык мэртебесш айкындайтын курылтай кужаттарын даярлау
табылады.
Курылтай кужаттарында занды тулганьщ уйымдастырушылыккукыктык нысаны керЬетшген толык атауы, орналаскан мекен-жайы.
шаруашылыктьщ кызметш баскару тэрт1б1, кукыгы, жауапкершшп
жэне т.б. керсетшедь Шаруашылык нысанньщ курылтайшылары
занды жэне жеке тулгалар бола алады.
11
Казахстан
Республикасмнын
Азаматтык
Кодекс!
жэне
колданыста журген зандарына сэйкес кэсторынлардын келеадей
Heri3ri уйымдастырушылык-кукыктык нысандары (3-кесте) бар:
- ш а р у а ш ы л ы к c e pi KTe c Ti KTe p;
- мемлекетпк кэсшорын;
- акционерлж когамдар;
- кооперативтер.
Шаруашылык сер1ктест1ктер болып жаргылык капиталы
курылтайшылардыц
салымдарынан
куралатын
коммерциялык
уйымдар табылады.
Ш аруаш ылык
сержтест!ктерд1
толы к
сер1ктест1к, сешмге непзделген cepiicrecTiK, жауапкершш п шектеул!
сержтест'ж жэне косымша жауапкершшйсп cepiicrecTiK деп ж1ктеуге
болады. Кэсшкерлер 6ipnecTiri б1рлеспктщ сипатына жэне
катысушынын мшдеттерше, жауапкершшк денгейше карай тулгалар
б!рлесттне жэне капитал б1рлест1пне белшедЬ
Тулгалар б1рлеспп - cepiicrecTiK iciH журпзуге, баскаруга эрб5р
катысушы кукылы болатын жэне салымшылары оган салымларымен
гана емес, жеке кызметтер1мен де 6ipireriH б1рлестж.
Капитал 6ipnecMri - бул салымшылардын кызмел емес, тек
капиталдын 6ipiryi. Мунда кэапорынды баскарумен арнайы курылган
орган айналысады.
Ш аруаш ы лы к cepiK TecTiK Tep - бул тулгалар 6ipflecTiri. Олар
толык cepiK TecTiK , сешмге непзделген (коммандитпк) cepiKTecTiK,
ж ау а п к ер ш Ы п
шектеул1
cepiKTecTiK
ж эне
косымша
жауапкерш Ш кт! сер'1 ктест’|к болып курылаалады.
Курылтай шарты мен жаргы шаруашылык cepiKTecTik-riH
курылтай кужаттары болып табылады. Жаргы 6ip катысушы курган
шаруашылык cepijcTecTiicriH курылтай кужаты болып табылады.
Шаруашылык сер1ктестжтщ курылтай кужаттарынла 9p o ip
катысушынын улес мелшер1 туралы; cepiicrecTiKTiH жаргылык
капиталына олар салатын салымнын мелшер1, курамы. Mep3iMi жэне
T3pTi6i туралы; cepiicrecTiKTiH жаргылык капиталына салым салу
женшдеп мшдеттерд! бузганы уппн катысушыларлын жауапкершшп
туралы ережелер болуга THic. Акша, багалы кагаздар, заттар, мушктж
кукьж, санаткерлж кызмет нэтижеа кукыгын коса алганда жэне озге
де мулж шаруашылык cepiicrecTiKTiH жаргылык капиталына
салынатын салым бола алады. Курылтайшылардын жаргылык
капиталга заттай нысанда немесе мулжтж кукыктар тур1нде салган
салымдары барлык курылтайшылардын келюм! бойынша немесе
cepiicrecTiKTiH барлык катысушыларыныц жалпы жиналысынын
meiuiMi бойынша акшалай нысанда багаланады.
3-кесте - Шаруашылык уйымдардыц уйымдастырушылык-кукыктык
нысандары ж1ктел1н1м1_____________________________________________
А талуы
1 Мемлекегпк кэсшорын_______________________________________ _
1.1 Шаруашылык журпзу кукыгындагы мемлекегпк кэсшорын______
1.2 Шугыл баскару кукыгындагы мемлекегпк (казыналык) кэсшорын
2 Шаруашылык сер1ктеспк_____________________________________ _
2.1 Толык cepiicrecTiK_____________________________________________
2.2 Сешмге нелзделген (коммандитгж) cepiKTecriK___________________
2.3 Жауапкершшп шектеул1 сер1ктестж__________________________ __
2.4 Косымша жауапкершшктй cepiKTecriK___________________________
3 Акционерлж когамдар_______________________________________
3.1 Ашык улпдеп акционерлис котам______________________________ _
3.2 Жабык улгщеп акционерлж котам______________________________ _
3.3 Акционерлж кетам____________________________________________
4 6HjupicTiK кооперативтер___________________________________
5 Мекемелер_________________________________________________ _
6 Когандык б1рлеспктер______________________________________
7 Тутынушылар кооператив!_____________________________________ _
8 Корлар______________________________________________________ _
9 Дши б1рлеспктер_______________________________________________
10 Ассоциация нысанындагы занды тулгалардын б1рлеспп___________
11 Ауылшаруашылыгы cepiicrecTiKTepi______________________________
12 Индивидуальды кэсткерлж__________________________________ __
12.1 Жеке кэсткерлж__________________________________________
12.2 Мрлескен кэсшкерлж непзшдеп индивидуальды кэсш керлж
12.2.1фрапайым cepiKTecriK_________________________________________
12.2.2 Жануялык кШйюершк_______________________________________
12.2.3 Ерльзайыптылар кэсшкерлю_________________________________
13 Коммерциялык емес уйымдардын баска да уйымдастырушылыккукыктык нысандары__________________________________________
Шаруашылык
сер1ктест1кт1ц
жогары
органы
онын
катысушыларынын жалпы жиналысы болып табылады. Толык
cepiKTecTimeH жэне ceHiM сер1ктесппнен баска, 6ip тулга курган
шаруашылык сер1кт?спктерде жалпы жиналыстын е к ш е тп п онын
б1рден oip катысушысына тиесш болады.
Шаруашылык сер!ктест1кте онын кызмет! не
кундел1кт!
басшылык жасайтын жэне онын катысушыларынын жалпы
13
жиналысына есеп берш отыратын аткарушы орган (алкалык немесе I
жеке-дара) курылады.
CepiicrecTiKTiH алкалы органдары ретш де:
1) бас карма (дирекция);
2) байкаушы кенес;
3) зан аюзлершде немесе шаруашылык cepiKTecTiicriH жалпы
жиналысынын шешймшде кезделген жагдайларда cepi ктесп кте баска
да органдар курылуы мумкш.
Шаруашылык cepiicrecTiKTiH органдарынын кузырет!, оларды
сайлау (тагайындау) тэрт1б1, сондай-ак олардын шенлмдер кабылдау
TspTi6i Казахстан Республикасынын Азаматтык Кодекс i не, зан
кужаттарына жэне когамнын курылтай кужаттарына сэйкес
белпленед’1 .
Шаруашылык сер iicrecTiri каржы есептершщ дурыстыгын
тексеру ж эне растату уилн cepiicrecTiKneH немесе онын
катысушыларымен мугнктж мудделер женшен байланысы жок
аудиторлык уйымды тарта апады (сырткы аудит). Шаруашылык
cepiKTecririH аудиторлык тексеру cepiicrecTiK 6ip немесе oipHeuie
катысушысынын талап ety i бойынша солардын есебжен кез келген
уакытта журпз1луге THic. Шаруашылык cepiicrecTiriн iц кызметше
аудиторлык тексеруд! журпзу T3pxi6i зандармен жэне cepiicrecTiKTiH
курылтай кужаттарымен белпленедь
Ш аруаш ылык cepiicrecTiKKe катысушылардын:
1) курылтай кужаттарында белпленген тэртшпен шаруашылык
cepiicrecTiKTiH icTepiH баскаруга катысуга;
2) шаруашылык cepiKTecTiicriH кызмет1 туралы акпарат алуга
жэне
курылтай
кужаттарында
белпленген
тэртшпен
онын
кужаттамаларымен танысуга;
3) таза табысты бшпсуге катысуга;
4) шаруашылык cepiicrecTiK таратылган жагдайда несне
беруиплермен есеп айырысканнан кеГнн калган cepiicrecTiK мулмндеп
ездерш ш улесж е сэйкес мулжтш 6ip белiпн немесе онын кунын алуга
кукыгы бар.
Ш аруашылык cepiKTecTiKTep зан кужаттарында белпленген
реттер мен тэртш бойынша катысушылардын жалпы жиналысынын
шеилм 1 мен шаруашылык cepiicrecTiKTiH 6 ip туршен екшип Typi не
акционерлж когамдар немесе e w u p ic riK кооперативтер болып кайта
курылуы мумкш.
Толык cepiicrecTiK немесе ceHiM cepiicrecTiri акционерлж когам,
ж ауапкерш ш п шектеул1 немесе косымша жауапкершш п бар
сер'пстеспк болып кайта курылган жагдайда акционерл 1 к когамнын.
14
жауапкершшп шектеул1 немесе косымша жауапкершинп бар
cepiKTecriicriH катысушысы болган apoip толык cepiKTec толык
cepiKTecTiicreH немесе сешм сер1ктест1пнен акцнонерлш когамга,
жауапкершинп шектеуш немесе косымша жауапкершшп бар
сер 1ктест1кке кешкен мшдеттемелер бойынша eKi жыл боны езшщ
барлык мулюмен субсидиялык жауапты болады. Бурынгы толык
cepifcrecTiH езш е тиесип акцняларды (упестердО иел!ктен шыгаруы
оны мундай жауапкершшктен босатпайды.
CepiKTecTiicriH
мулю
ж еткш каз
болган
жагдайда
катысушылары cepiKTecTiicriH м>ндетгемелер1 бойынша езш е тиесш
барлык мулюмен ортак жауапкершшкте болатын сер1ктест!к толык
cepikTecTiK деп танылады. dp6ip катысушы cepiKTecTiK жумысына
катысуга толык кукылы жэне эркайсысы салган капиталымен коса,
езшщ барлык мулюмен cepiKTecTiK м1ндеттер1 бойынша жауап
береди Шыгын мен пайда катысушылар арасында белш едь Толык
сер1ктест1кт1н уйымдастыру курылымы тураксыз болады. Ce6e6i,
егер катысушылардын oipi б1рлест1ктен шыкса, онда cepiKTecTiK
таратылады. Кдтысушынын ез улесш баска сер1ктестер1н1н
келш мш аз yuiiHiui 6ipeyre сатуга зан бойынша кукыгы болмайды.
Толык
сер1ктест1кке
катысушынын
калган
катысушылардын
кепюмшЫз ез атынан жэне ез мудделер1 немесе yuiiHiui жактардын
мудделер! ymiH cepiicrecTiK кызмей мэшмен б1ртектес мэмшелер
жасасуга кукыгы жок-
Толык сер 1 ктеспктщ жаргылык капиталынын мелшерш онын
курылтайшылары белплещй, 6ipaK ол зан кужатгарында белпленген
ен теменп мелшерден кем болмауы керек.
Толык cepiKTecTiicriH ен жогары органы катысушылардын
жалпы жиналысы болып табылады. Толык cepiKTecTiicriH iuiKi
мэселелер1 женiHдеп шеинм барлык катысушылардын жалпы келюип
бойынша
кабылданады.
CepiicrecTiKTiH
курылтай
шартында
катысушылардын кепш ш к даусымен шеинм кабылданатын реттер
кезделу1 мумкш. Егер курылтай шартында онын катысушыларынын
дауыс санын аныктаудын езгеше TapTi6i кезделмесе. толык
cepiKTecTiicriH 3p6ip катысушысынын 6ip даусы болады. Курылтай
шартында катысушылар алатын дауыс санын олардын жаргылык
капиталдагы улесше сай белпленетшдш кезделу1 мумюн.
Толык cepiicrecTiKTi баскаруды толык cepiKTecTiicriH аткару
органдары жузеге асырады. Баскару органдарыньщ турлерй курылу
T3pri6i жэне олардын кузырет1 курылтай кужаттарында белпленедй
CepiKTecTiicriH iciH журпзу тапсырылган толык cepiKTecTiicriH
15
органдары барлы к катысуш ыларга олардын талап e ry i бойынша ез
кызмет! ту рал ы толык акларат 6 e p in отыруга м ш дегп .
Толы к
cepiKTecriicTiH
катысушысы
онын
озге
де
катысуш ыларына зан кужаттарында немесе курылтай шартында
кезделген мерз1мнен кеппк'прмсй ескерте отырып, cepiKTecTiicreH кезкелген уакытта шыга алады. Егер катысушы шыгып кеткен уакытта
толык cepiicrecTiK сакталып калса, онын шыгып кеткен куншде
жасалган баланс ка сэйкес шыгып кететш катысуш ыга cepiKTecriK
м улкш деп
улесш щ
салган
салымына
тек
куны
теленед!.
Катысушынын талабы бойынш а жэне cepiKTecTiicriH кел1су1мен
салымды толы к немесе iiu m a p a заттай гурде кайтарылуы мумюн.
Шыгып кеткен катысуш ыга онын осы жылы сер1ктест1кте болган
кезенж де cepiKTecTiicriH сол жылы алган таза табысынын оган ти есш
oip б е л ш де теленедк
C epiктест!кке катысуш ынын пайдалануга гана берген мулю
сыйакы теленбей заттай турде кайтарылады.
Толы к
сер1ктест1к
турш
тек
шагын
жэне
орташа
кэсшорындарда колдануга болады.
CepiKTecTiicriH мшдеттемелер1 бойынш а e3iHiii буюл мулюмен
(толык cepiicrepiMeH) косымша жауап беретш 6ip немесе одан да кеп
катысушылармен катар, cepiKTecTiicriH (салымш ылардын) мулюне
ездер1 салган салымдардын жиынтыгымен ш ектелетж 6ip немесе одан
кеп катысуш ыларды да енпзетш жэне cepiKTecTiicriH кэсш керлж
кы зметп жузеге асыруга катыспайтын cepiicrecTiK ceHiMre непзделген
cepiicrecTiK деп танылады.
Сен1мге непзделген cepiKTecriKKe катысатын толы к сер1ктердщ
кукыктык е р е ж е а жэне олардын cepiicrecTiK мшдеттемелер1 бойынша
ж ау ап к ер ш ш п толы к cepiKTecTiicriH катысушылары туралы ережемен
белпленедь А зам ат тек 6ip гана ceHiMre непзделген cepiKTecriKKe
толык cepiicrec бола алады.
CeHiMre непзделген cepiKTecTiicriH салымш ысы алгашкы
салымын ж эне косымш а жарналарын (салымдарын) курылтай
кужаттарында кезделген мелшерде, эд1с пен т э р т т бойынш а салуга
M iH a e rri.
CeHiMre непзделген cepiicrecTiK салымшысынын:
1) cepiicrecriK таза табысынын жаргы лы к капиталдагы езш е
ти е с ш улесш курылтай кужаттарында кезделген т э р т т бойынша
алуга;
2) cepiKTecTiicriH карж ы лы к есеппен таны суга, сон дай-ак оны н
дуры с ж асалуы н тексеру м у м к ш д т н кам там асы з етутп талап етуге;
16
3) жаргылык капиталдагы ез улесш немесе онын oip болнш зан
кужаттарында жэне cepiicrecTiKTiH курылтай кужаттарында кезделген
тэртш бойынша баска салымшыга немесе yiuiHiui жакка беруге;
4) зан актшершде жэне курылтай кужаттарында кезделген
тэртшпен cepiKTecTiicreH шыгуга кукыгы бар.
Егер салымшы сешмге непзделген cepiicrecTiKTiH мудделерш
кездеп raicT i ою летпказ мэмше жасаса, онын эрекеггерш cepiicrecTiK
макулдаган жагдайда, мэмше бойынша ол несие берушшердщ
алдында толык келемшде жауап бередк Егер ол макулданбаса,
салымшы yiuiHiui жактын алдында зацдар бойынша e3iH in акы OHflipin
алынатын букш мулммен жеке жауап береди
CeHiMre непзделген cepiKTecTiicriH жаргылык капиталы онын
катысушылары салатын салымнан куралады. Салымшылардын
салымдарын есептемегенде, жаргылык капитал толык сержтестердш
сешмге непзделген cepiicrecTiK мулгандеп улесш белплейдь
Жаргылык капиталдын мелшерш cepiKTecTiicriH толык cepiicrecTepi
белплецш жэне ол зан кужаттарында белпленген ен томенri
мелшерден кем болмауы керек.
CeHiMre непзделген cepiKTecTiicriH iciH баскаруды толык
cepiicrecTep жузеге асырады. CeHiMre непзделген cepikTecTiKriH iciH
онын толык cepiicrecTepiHiH баскару жэне журпзу тэрт1бш олар толык
cepiicrecTiK туралы ережелер бойынша белплейдь Салымшылардын
ceHiMre непзделген cepiKTecTiicriH iciH баскаруга катысуга, сондай-ак
сешмхат бойынша болмаса, онын атынан эрекет жасауга кукыгы жок.
Сен1мге непзделген cepiicrecTiK салымшыларынын cepiicrecTiK iciH
баскару жешнде толык сер1ктестердщ эрекеттерше дау жасауга
кукыгы болмайды.
Eip немесе б1рнеше адам курган, жаргылык капиталы курылтай
кужаттарымен белпленген мелшерде улеске бвлшген cepiicrecTiK
жауапкершш п шектеул1 cepiicrecTiK деп танылады. Ж ауапкершшп
шектеул! cepiicrecTiKKe катысушылар онын мшдеттемелер1 бойынша
жауап бермещп жэне cepiKTecTiicriH кызметше байланысты залалдарга
ездершщ коскан салымдарынын куны шепнде тэуекел етедк
Ж ауапкерш ш п шектеул! cepiKTecTiicriH салымдарды толык коспаган
катысушылары онын мшдетгемелер! бойынша 3p6ip катысушынын
салым салмаган б е л т ш н куны шепнде ортак жауапты болады.
Ж ауапкершш п шектеул1 cepiKTecTiicriH жалгыз катысушы ретшде 6ip
адамнан туратын баска шаруашылык cepiicrecTiri бола алмайды.
Ж ауапкерш ш п шектеуш cepiKTecTiK взге де шаруашылык
cepiicrecTiK акционерл1к когам немесе eHflipicTiK кооператив болып
кайта курылуга кукылы. Ж ауапкершш п шек еул>
атындагы ПМУ-д1ц
академик С.БейсембР'М
атындагы гылыми
17
(4 M C F
К1ТАПХЛНАСЫ
кукыктык ереж еа, оган катысушылардын кукыктары мен мшдеттер1
Казакстан Республикасынын Азаматтык КодекЫмен жэне зан
кужаттарымен белгшенедй
Жаргылык капиталдын мелшерш ж ауапкерш ш п uieicreyni
cepiKTecTiicriH курылтайшылары (катысушылары) белплейд! жэне ол
зан кужатгарында бел плен ген ен теменп мелшерден кем болмауы
керек.
Ж ауапкерш ш п шектеуш cepiicrecTiK катысушыларынын жалпы
жиналысынын айрыкша кузыретше мыналар жатады:
1) cepiKTecTiicriH жаргысын езгерту, сонын пшнде онын
жаргылык капиталы мелшерш езгерту;
2) аткарушы органнын мушелерш сайлау (тагайындау) жэне
олардын еккпегпктерш мерз1мшен бурый токтату, сондай-ак
cepiKTecTiicri немесе онын мулкш сешмгерлш баскаруга беру туралы
шенпм кабылдау жэне осындай беру шарттарын айкындау;
3) cepiKTecTiicriH каржылык есебш беюту жэне онын таза
табысын белу;
4) cepiKTecTiicri кайта куру немесе тарату туралы тен я м шыгару;
5) cepiicrecTiKTiH байкау кенесш жэне тексеру комиссиясын
сайлау жэне ею летпгш мерз1мшен бурын токтату, сондай-ак
сер1ктест1к тексеру комиссиясынын ecenTepi мен корытындыларын
бейту;
6) iuiKi ережелердг, оларды кабылдау рэам дерш жэне
cepiicrecTiKTiH iuiKi кызмет’ш реттейтш баска да кужаттарды Казакстан
Республикасынын заннамалык актшершде кезделген жагдайларды
коспаганда бекпу;
7) c e p i ктест!ктерд1 н езге де шаруашылык cepiKTecTiicrepre,
сондай-ак коммерциялык емес б1рлест!ктерге катысуы туралы шеилм
шыгару;
8) тарату комиссиясын тагайындау жэне тарату баланстарын
бекпу.
Оэшщ
кез-келген
катысушыларынын талабы
бойынша
ж ауапкерш ш п шектеуш cepiicrecTiK кызметше аудиторлык тексеру
журпзшуге ™ ic .
CepiicrecTiK катысушыларынын жалпы жиналысынын айрыкша
кузыретше жаткызылган мэселелерд! ол cepiicrecTiicriH аткарушы
органыныц шешуше бере алмайды.
Катысушылары cepiKTecTiK мшдеттемелер1 бойынша ездершщ
жаргылык капиталга салымдарымен жауап беретш, ал бул сомалар
ж ет к ш к а з болган жагдайда ездерше тпес!л i мулшпен оган ездер!
18
еселенген мелшерде енпзген салымдар аркылы жауап беретш
сернстеспк косымша ж ауапкерш ш кп cepiKTecriK деп танылады.
Катысушылар жау а п керил л i ri н i н шект]' мелшер|’ жаргыда
кезделедь
Катысушылардын oipi банкрот болган жагдайда онын
cepiKTecriK мшдеттемелер)' жеш ндеп ж ауапкерш Ы п, егер курьштай
кужаттарында ж ауапкерш ш кп белудщ езгеш е T ap ri6i кезделмесе,
калган катысушылар арасында олардын салымдарына карай белш едк
Косымша жауапкершшкт1 cepiKTecTiKKe Казакстан Республикасынын
Азаматтык Кодексшщ ж ауапкерш ш п шектеул! cepiK TecriK туралы
ережелер! колданылады.
Азаматтардьщ б!рлескен кэапкерл1к кызмет уш ш м уш елж
непзде олардын оз енбепмен катысуына жэне eimipicTiK кооператив
мушелершж мулхктж жарналарын 6ipiKTipyiHe непзделген epiKTi
6ipnecriri ешнргстж кооператив деп танылады. Кооператив мушелер1
екеуден кем болмауга тшс. ©HflipicriK кооперативтщ мушелер|'
кооператив мшдеттемелер1 бойынша в щ и р к т ж кооператив туралы
занда кезделген мелшер мен тэртш бойынша косымш а жауапты
болады.
в н д 1’р 1‘сп к кооперативтщ жаргысында кооператив мушелер!жарнасынын мелшер! туралы; кооператив муш елерш ш курамы мен
жарна косу T3pTi6i жэне олардын жарналарды eHri3y ж ен ш деп
мждеттемелердй бузганы ушш ж ауапкерш ш п туралы; кооператив
кызметше онын мушелершщ енбекпен катысу сипаты мен TapTioi
жэне олардын жеке енбекпен катысуы ж енш деп мшдеттемелерд1
бузганы ушш жауапкерш ш п туралы; кооперативтщ таза табысын
белу T3pTi6i туралы; кооператива баскару органдарынын курамы мен
кузырет1 жэне олардын шехшмдер кабылдау, сонын 1шшде uieiuiMi
б1рауыздан немесе 61л iicri кеп ш ш к дауыспен кабылданатын
мэселелер жеш ндеп шеиимдер кабылдау T3pTi6i туралы ережелер
болады.
0нд1р1ст1к кооперативтщ м е н ш тн д е п муш к оны н муш елерш щ
пайларына олардын жарнапарына барабар белш едь Кооператив таза
табысы онын мушелер1 арасында олардын енбекке катысуына сэйкес
белшедь 6нд1р1ст1к кооператив таратылган немесе кооператив Myuieci
одан шыккан жагдайда кооператив мушесшщ ез пайын бел in алуга
кукыгы бар.
0HflipicriK кооперативте кооперативтщ аткарушы органдарынын
кызметше бакылау жасауды жузеге асыратын кадагалау к е н е а болуы
мумкш. Кадагалау кенеи мушелершщ eaaipicriK кооператив атынан
эрекет жасауга кукыгы жок. Баскарма жэне оны н терагасы
19
кооператива н аткарушы органдары болып табылады. Олар
кооператив кызметше кундел 1 кт 1 басшылыкты жузеге асыралы жэне
кадагалау кенеа мен кооператив мушелершш жалпы жиналысына
есеп бередк Тек кооператив мушелер1 гана кадагалау Keneci мен
eHflipicTiK кооператив баскармасынын Myuieci бола алады. Кооператив
Myiueci 6ip мезплде кадагалау кецесшщ Myuieci жэне баскарма Myuieci
бола алмайды. OnaipicTiK кооператива баскару органдарынын
кузыретК сондай-ак олардын шеш1м кабылдау жэне кооператив
атынан эре кет жасау T3pTi6i зан кужаттары мен курылтай
кужаттарында белпленедь
OHAipicriK кооператив мушелершщ жалпы жиналысынын
ерекше кузыретше мынапар жатады:
1) кооператив жаргысын езгерту:
2) аткарушы, TeKcepyiui органдарды жэне кадагалау кенеан
куру мен олардын мушелерш Kepi шакырып алу;
3) кооператив мушелерш кабылдау жэне шыгару;
4) кооперативт!н каржы есебш 6eKiTy жэне онын таза табысын
белу;
5) кооперативт1 кайта куру мен таратуды шешу.
Жалпы жиналыс шеиймдер кабылдаган кезде кооператив
мушесшщ 6ip даусы болады.
Акционерл 1 к когам - кэсторын каржысы акцияларды шыгару
жэне орналасыру барысында пайда болатын, ал катысушылары
акционерлш когам каржысына салымдары, баскаша айткандай
акцияны сатып алуга телеген сома шамасында гана жауапты когам.
Кайталауга арналган сурактар
1. К эс т к е р т у с ш т н ашыныз. Кэсшкерлш кызметтщ когам уипн
маныздылыгы кандай?
2. Кэсткерл1к кызмет турлершщ ерекшел1ктерш ажыратыныз.
3. К эсш керлк кызметт!н максаттары кандай? Кэсшорыннын
е з т д ж eMip циюимен байланысты кэсшкерлш максаттарды
салыстырып караныз.
4.
Кэсшорындарды
олардын
езжд1к
ерекшелктерже
байланысты турлерге ж1ктешз.
5. Кэсшорындар уйымдастырушылык-кукыктык нысандары
бойынша капай топтастырылады?
6. Акционерл1к когамнын шаруашылык сер!ктест1ктердщ баска
да турлержен уйымдастырушылык-кукыктык ерекшел1ктер1 кандай?
20
2
А кцнонер.пк когам: TYciuiri, турлер!, онын К^закстанда
калыптасу тарихы
М азмуны:
1) Казакстанда акционерлш когамныц калыптасу тарихы;
2) Акционерлж котам: TyciHiri, турлерй ж аргылык капиталы;
3) Меннпктщ акционерлш калыбынын артыкшылыктары.
2.1 Казакстанда акцнонер.ик когамнын калыптасу тарихы
Нарык TyciHiri меннпктщ 6ip формасы монополиясына карсы,
онын кеп турлипгш , экономикалык тещпктщ болуын талап етедк
Ол yrniH нарык занына суйене отырып, экономикалык процестерд1
дурыс реттеу. сондай-ак шаруашылыктын ккерлш б е л с е н д т yrniH
б!ркатар ынталандыру жагдайларын жасау кажет. Толыкканды
нарык жагдайында кажеттшкт1 накты аныктауга жэне оларды
тшмШ канагаттандыру тэсш дерш табу, сураныс пен усынысты
TeHecripy. ецгйрютщ дамуы yuiiH б1ркалыпты сфераны жасауга
мумкшднс болады. Нарык эконом икалы к т ш м д ш п н жэне
адамдарды н OMip суру денгешн арттыру куралы ретжде кызмет
етедь
Э леум етк
багыттагы
нарыкка
оту
барысындагы
алгышарттарды бузбаган жагдайда, ол экономиканы толыгымен адам
муддесше багынышты етуге кол жетюзедк М еннпктщ коп турлипп
мен тен кукылы формаларын жасау мемлекет иелпшен any жэне
жекешеленшру аркылы жузеге асырылады.
Эткен гасырдьщ 90-жылдарынын басында сарапшылардын
багалаулары бойынша Казакстанда н еп зп енд1р1ст1к корлардын
90 %-ынан астамы м ем лекетак меннпкте болган. Калган муолктщ
51ршамасы мемлекеттж емес уйымдар — кеншарлар мен
кооперативтерге тиесип болатын. Мундай кенестж кезецнен
калыптасып
калган
мемлекеттж
мулжтердщ
экономикалык
спецификасын, мемлекеттж менцнктщ монополиялык аукымын
ескере отырып, ел Уюметшщ тэуелс1зд!ктщ бастапкы жылдарынан
бастап узак мерз1мге жоспарланган нарыктык экономикага кешу
багдарламасын жария eTin, жуйел1 журпзе бастауы менцнктщ алуан
турлершщ калыптасып, дамуына непз калады. Мемлекеттж менипкп
кайта турленшру yuepiciH ел YxiMeTi ею непзп кагиданы жетекшшкке
ала отырып журпздк
6ipiHiui, бул улкен шаруаны енбекпплердщ катысуымен жэне
оларды н м удд ел ерш ескере оты ры п ж у р п зу ;
I екш пл кагида, менш жтщ кеп
кукыктылыгын барлык салаларда пайдалану.
турли йп
мен
тен
1991-1992 жылдарга есептелген менипктт мемлекет нелтнен
алу жэне жекешеленд1ру багдарламасынын 6ipiHuii кезешнде, шагын
жекешеленд 1 руд 1 журпзу жэне халыкшаруашылыгынын эр турл1
салаларынын орта жэне ipi
кэс!порындарын мемлекет иел!пнен
алулы бастау карастырылган. Бул удерк ете баяу журдк 1992 жылы
кектемде менилк катынастарын турлеагиру удеркш жеделдету
максатында Казакстан Республмкасынын Президентшщ № 728
"Материалдык ендарк салаларындагы MeHuiiicri мемлекет иелтнен
алу жэне жекешелещнру бойынша жумысты жандандыруга
байланысты шаралар туралы" Жарлыгыньщ кабылданды. Ол ipi жэне
орта кэсшорындарды мемлекет иелюнен алудын непзп тэсш
кемепмен мундай кэсшорындарды ашык тнптеп акционерлж когам га
айналдыруга багытталды.
Алайда, аталмыш Жаргы менипктщ баска формаларын да жокка
шыгармады. K epiciH uie ол эр объектшщ турлешцршушщ мкшамды
формасын тандауга мумюшйк жасады. Кэсшорындарга ездершщ
шаруашылыктану формаларын тандауга жэне жекешеленд5руд]
журпзуге байланысты шараларды жасауга кукык бершдк Бул
кэсшорындардын жумыс жасау ерекш елтне, олардын H eri3ri
корларынын
эр
Typni
кундарына,
ецбекиплердщ
санына,
рентабельдшпне жэне тагы баскаларга
непзделдь Казакстанда
Myniicri мемлекет иелкшен алу жэне жекешеленшрудщ 6ipiHiui
кезен!нде 6-9 мын объекп кайта турлещнршдк Мемлекетпк
сектордагы непзг! корлардын 18 %-ы сатылып, жекешеленд1р1пген
кэсiпорындарда елдел жумыс 1 стейтшдердщ 12 %-ы жумыспен
камтылды.
Сонымен катар, 1993 жылы жекешеленшрудщ екшил кезенше
арналган «Казахстан Республнкасында 1993-1995 жылдар аралыгында
Myniicri мемлекетс1зденд!ру жэне жекешеленд1рудщ»
Улттык
багдарламасы кабылданды. Багдарламанын максаты мемлекетпк
кэсшорындарды акционерлж когам непзшде кайта уйымдастыру.
ягни кэсторын мулкш курылатын акционерлж когам акциясына
айырбастау (жекешелеширу купондарынын иелерше беру) жолымен
6ipTinaen жекешеленд1ру болатын. Жекешеленшру купондарын
колданып жаппай жекешеленд|ру багдарламасын icKe асыру багалы
кагаздар
нарыгын.
инвестициялык жекешеленд1ру корларын
калыптастыруга багытталып журпзшдй Бул шаралар мемлекетпк
жекешеленшру
аукциондарында
халыкты
ез
купондарын
жекешеленшретш
кэс!порыннын
акцияларына
айырбастауды
ынталандырды. Акционерлеудщ THiMfliniriHin пакты дэлел! болашакта
эр Typni каржы кездерше жолдын кен ашылуы.
■У- ао
2.2
Акцнонерл1к когам
жаргылык капиталы
T y c im ri
жэне турлерь АК-нын
0з
кызметш жузеге асыру ушш каражат тарту максатымен
акциялар шыгаратын занды тулга акционерлж когам деп танылады.
Акционерлж
когамнын кукыктык жагдайын,
курылуы,
кызметшш кайта уйымдастырылуы жэне таратылуы тэрт1бш,
акционердщ кукыктары мен мшдеттерш, сондай-ак олардын
мудделерш коргау женшде
шараларды, акционерлж когам
органдарынын кузыреттерш, курылу жэне жумыс icTey тэрт1бш, онын
лауазымды адамдарынын еюлеттипгш, сайлану тэрт1бш жэне
жауапкершийлн Казакстан Республикасынын «Акционерлж когамдар
туралы» заны белгшейдк
Акционерлж когамнын жаргылык кап италы - когамнын
кызметш бастауга кажетп акшалай каражатка байланысты
акционерлж когамнын
курылтайшыларымен олардын аталмыш
когамга мушел 1 п ушш коскан салымдарынан курылган накты oip
акшалай сома. Оныц ен томенп мелшер1 айлык есептж керсетюштщ
елу мын еселенген мелшершде болады.
Акционерлж когамнын ез катысушыларынын мулкшен
окшауланган мулга болады, ез мшдеттемелер1 бойынша когам ез
мулю шепнде жауапты болады жэне ез катысушыларынын
м1ндеттемелер1 бойынша жауап бермейдь Корпоративтж жинактаушы
зейнетакы
корларыныц
акционерлер!
аталган
корлардын
мшдеттемелер1 бойынша зейнетакымен камсыздандыру туралы
зацдарда белпленген тэртш пен жагдайларда ортактасып жауап
бередь Акционерлж когамнын акционерлер1 когамнын мшдеттемелер1
бойынша жауап бермейд 1 жэне езше тиесш! акциялар кунынын
шепнде когамнын кызметше байланысты шыгындар тэуекелш
кетередь
Курылтай шарты мен жаргы акционерлж когамнын курылтай
кужаттары болып табылады. Акционерлж когамнын курылтай
кужаттары
нотар патты к
куэландырылуга
жатады.
Курылтай
шартынын купи жарияланган акциялар шыгарылымы мемлекегпк
т1ркеуден етк1з1лген куннен бастап токтатылады. Акционерлш
когамнын жаргысын бекггу T3pri6i Казакстан Республикасынын зан
акт 1 лер 1 мен белпленедь
Акционерлж когамнын жогары органы онын акционерлершш
жалпы жиналысы болып табылады. Ал, баскарушы органы директорлар кецесь Ол когамнын кызметше жалпы басшылыкты
жузеге асырады. А кционерлж когамнын аткарушы органы алкалык
(баскарма) немесе жеке дара (директор, бас директор, президент)
23
болуы мумкж. Ол акционерлш когам кызметже кундел1 ки
басшылыкты жузеге асырады жэне директорлар кенес! мен
акционерлердж жалпы жиналысына есеп перед!.
Когамнын баска да органдарынын ерекше кузыретже ю'рмейтж
(зандармен немесе курылтай кужаттарымен бел плен ген) барлык
функцияларды аткару акционерлш когамнын аткарушы органынын
кузыретже
жатады.
Акционерлердж
жалпы
жиналысынын
акционерлш когамнын жылдык каржы есебж тексеру комиссиясынын
корытындысынсыз бек1туге кукыгы жок. Акционерлш когамда когам
жаргысына немесе елдж зан акплерже сэйкес езге де органдар
курылуы мумкж.
Акционерлш когам зандарда белпленген тэртжпен туынды
багалы кагаздар, опциондар мен айырбасталатын багалы кагаздар
шыгаруга кукылы. Акционерлш когам камтамасыз етглген
облигациялар жэне камтамасыз етшмеген облигациялар, купондык
жэне дисконтгык облигациялар шыгаруга кукылы. Облигациялар
шыгарудын шарттары мен тэрт«б1 багалы кагаздар нарыгы туралы
зандармен белпленедк
Багалы кагаздар бойынша табысты толеудж нысаны. тэсш жэне
TspTi6i акционерлш когамнын жаргысымен немесе багалы кагаздар
шыгарылымы npocneicriciMeH, зан акплер{нде кезделген ерекшел1ктер
ескерше отырып белгшенедк
Акционерлж когам когамнын акциялары бойынша, айырыкша
кезделмеген жагдайда:
1) ез капиталынын Tepic мелшер1 кезжде немесе когамньж оз
капиталынын молшер1 дивидендтерд1 онын акциялары бойынша телеу
нэтижесжде T e p ic болса;
2) егер, ол Казакстан Республикасынын банкроттык туралы
зандарына сэйкес толем кабш етаздт немесе дэрменаздж белплерже
сэйкес келсе не аталган белплер когамда дивидендтерд! онын
акциялары бойынша толеу нэтижесжде пайда болса дивидендтер
телеуге мждетп емес.
Акционерлш когам ap6ip есеп жылынын сонында оз кызметжж
жылдык есебж жариялауга мждетп.
Тэж1рибеде акционерлш когамдардын непзжен 2 тур! бар:
1) ашык улпдеп акиионерлш когам;
2) жабык улпдеп акционерлш когам.
Когамынын ашык немесе жабык улпде екендт онын
жаргысында жэне фирмалык атауында мждетп турде керселледг
Казакстанда акционерлш когамнын eKi Typi 2003 жылга дешн эрекет
еткен.
Ka3ipri
кезде жабык улпдеп
акционерлж когам
24
болмайтындыктан, ашык улпдеп акционерлж когамнын атауында
акционерлж когам деп гана керсетшедй
Элемдж тэж^рибеде, ашык акционерлж когам ез 1 шыгаратын
акцияларын ашык жариялап, еркш орналастырып, сатады. Сонымен
катар, когам жарыгысына жэне елдщ зандарына кайшы келмейтш
жагдайда акцияларынын жазылымын жабык журпзуге де кукылы
болады. Ашык улг>Дег> акционерлж когамнын акционерлершш саны
ш ектеуаз болады. Ашык когамнын непзп сипаты болып б1рлескен
капитал аукымынын жэне акционерлер санынын у л к е н д т табылады.
Жабык Y л п д еп акционерлж когам — акциялары тек аталмыш
когамнын курылтайшыларынын немесе алдын ала белпленген
тулгалар арасында гана сатылатын когам. Мундай когамнын ез
акцияларын ашык жариялауына немесе баска 6ip тулгага сатуга
усынуга кукы жок. Жабык улпдеп акционерлж когамнын
акционерлершш саны шектеуш болады. Егер, мундай когамда
акционерлершщ саны белгип 6ip уакыт аралыгында занда белпленген
мелшерден асып кетсе, ол ашык улпдеп акционерлж когамга
айналады немесе сот шеппмгмен таратылады.
Жаргылык капиталынын басым бел 1 гш баска занды тулга
калыптастырган не олардын арасында жасалган шартка сэйкес непзп
уйым осы уйымнын кабылдайтын шеинмдерш айкындай алатын
занды тулга еншшес когам болып табылады. Еншшес когам езшщ
Heri3ri уйымынын борыштары бойынша жауап бермейдь Еншшес
когаммен жасаскан шарт бойынша оган мш дегп нускаулар беруге
кукьшы непзп уйым онымен осындай нускауларды орындау ушш
жасалган мэмшелер бойынша еншшес уйыммен 6 ip re субсидиарлык
жауапкершипкте болады. Н епзп уйымнын юнэсшен еншшес уйым
банкрот болган жагдайда непзп уйым онын борыштары бойынша
субсидиарлык
жауапкершшкте
болады.
Еншшес
уйымнын
катысушьшары неп зп уйымнан онын кшэсшен еншшес уйымга
келт1 ршген зиянды етеуд1 талап етуге кукылы.
Акционерлж когамнын дауыс 6epyuii акцияларынын 25 %-ынан
астамы, баска занды тулганш болса, ол тэуелд! когам деп танылады.
Басымырак занды тулга тэуелд1 акционерлж когам акцияларынын
raicTi б е л т н сатып алганы туралы машметп зан кужаттарында
кезделген тэртш бойынша дереу жарияпауга мшдетп.
Акционерлж когамдар 6ip-6ipim H жаргылык капнталдарында
езара катысуы apoip жаргылык капиталдын 25 %-ынан аспауга тшс.
Bip-6ipmiH жаргылык капиталына езара катысатын акционерлж
когамдар баска когамнын жалпы жиналысында 25 %-ынан артык
дауысты пайдалана алмайды.
25
Акционерлж когам ез капиталынын Maniuepi айлык есеппк
керсетющгщ кем1нде 1миллион еселенген мел iuepi идей болган жэне
акционерлержщ саны 500 немесе одан да кеп болган жагдайда
халыктык акционерлж когам болып танылады. Акционерлж когам
халыктык акционерлж когам деп тануды, сондай-ак мундай
мэртебесшен айыруды екш етп органды белплейдк
Акционерлж когам халыктык акционерлж когам мэртебесш
жогалтады:
1) Когам таратылганда немесе кайта уйымдастырылганда;
2) Когамнын жаргылык капиталынын мелшер1 12 айдан уза к
мерз1мде
айлык
есептж
керсеткш тщ
миллион
еселенген
мелшершдеп сомадан азайып кеткенде;
3) Акционерлер саны 6 ай iuiinae 500-лен темен азайып кеткен
жагдайда.
Халыктык акционерлж когам акцияларын сату-сатып алу.
багалы кагаздардын уйымдастырган нарыгында жузеге асырылады.
2.3
М енииктЫ
акционерлж
калы бы ны н
(формас
арты к ш ы л ы к тар ы
Акционерлж меншж — бул жеке менипкпн дамуы жэне
трансформациям удерклшц eaaipic аукымынын, технология
дэрежеанщ , каржы-экономикалык уйымдастыру жуйесшщ дамуынын
белгЫ 6ip сатысында акционерлердщ epiicri катысуы непзшде
©HaipicTi уйымдастырудын езгеше калыбынын (формасынын)
калыптасуына алгы шарттарын калыптастыратын занды нэтижесь
Уйымдастырудын акционерлж калыбы 6ip кэсшорынга
кептеген тулгалардыц, т тт е н ездер 1 алуан турл1 себептермен
байланысты кэсшкерлж кызметпен айналыса алмайтындардын да.
капиталын 6ip кэсiпорынга тартуга мумюндж бередг Сондай-ак,
тулганын капиталынын жогары денгейде эртараптандырылуымен
коса, жауапкершшктщ салынган салым мелшер1нде гана шектелу1
гылыми-технологияльж шгерлеушшктщ жепсгиктерш енпзу удерюн
елеулi турде шапшандата отырып, тэуекел1 дэрежеа улкен болса да,
болашагынан yMiTi зор жобаларга каржы салуга мумкшлж бередь
Сонымен
катар,
кажеттшк
туындаган
кезде
кэсшкердш
жауапкершшп аукымын шектеуге мумкш ш ш п бар менцнктш
акционерлж калыбынын баска да кептеген артыкшылыкты жактары
бар. У йымнын мундай касиеттер1 оны кез-келген салада колдануга
мумкшдж беред| жэне мунысымен де ол эмбебап болып табылады.
Сонгы жагдаяттын экономикалык тураксыздыкпен байланысты
орасан улкен шыгындар мен етеуге колда бар барльж мулжтщ
26
жеткипказдш туындатуы мумкш карыздарга алып келетш, e m iip ic T e ri
алдын ала болжанбаган окыс жагдайлар жагдайында маныздылыгы
арта
тусед 1 .
Мундай
жауапкершшстт
жагдайларга
езге
уйымдастырушылык-кукыктык калыптагы жеке кэсшкерлер мен
Kefloip занды тулгалар жш ушырасып жатады. Акционерлш когам
материалдык жэне баска да ресурстарды, барлык катысушылардын
жеке жэне когамдык мудделерш ескере отырып, элде кайда утымды
пайдалануга мумкшдж бередь
Барлык элемде ipi кэсшорындар мен уйымдарды заманауи
уйымдастырудын непзп калыбы болып табылатын акционерлж когам
жеке тулгалардыц, алуан турл1 корпорациялар мен баска да
органдардын
мулнетерш
6ipiicripy
негЫнде
экономиканы
уйымдастырудын элде кайда жетшген кукыктык TeTiri болып
саналады.
Б1рлест1кт1Н мундай TypiHiH непзп белплер» болып:
- акционерлж капиталдыц айналыста еркш журетж улестер акцияларга тендей erin белшуц
- когамнын М1ндеттер1 бойынша катысушылардын тек когам
капиталына коскан салымдары шамасында гана жауапкершшкте
болуы;
- катысушыларынын саны мен акционерлж капиталдыц
мелшерш онай езгертуге мурсат берет in б1рлестжтщ жаргылык
калыбы;
- жалпы басшылыктыц когамнын ерекше органы - когамды
баскару органы (дирекция) колына шогырлана отырып, кэсшорынды
тжелей баскару дан белшуь
Акционерлж когам менцнктщ баска калыптарына Караганда
б1ркатар артыкшылыктарга ие.
Б1рш1шден, когамнын жаргылык корды улгайтуга Ьэм ез
кызметшщ аясын кецейту уипн акционерлерден косымша каражаттар
тартуга кабьлетп. Сонымен коса, когам акцияларынын кайыра
сатылып алынбай, тек акционерлер арасында саудалануы себепть
аталмыш каражаттар (когамнын толыктай таратылуы жагдайын
есепке апмаганда) кайыра етеуд! талап етпейдц
Екшшщен, когам кызметш жалпы баскарудын кэсшорынды
тжелей баскарудан ажыратылуы, элде кайда сэйкес келетш
баскарушылар мен директорларды тандап алып, жалдауга мумкшдж
беред 1 жэне когамнын тжмд! жумыс ктеуш е apoip акционер езшщ
коскан улеамен жауапкершшкте болуы, акционерлерд! баскарушы
персоналдарды тандау шараларына жауапкерцплжпен карауга
итермелейдь
27
Ушшшщен, кэсшорыннын барлык екбек ужымым, олардын
эркайсысына когам акциясын сата отырып (ксйде, тштен тепн тарату
аркылы), иакты MeiuuiK иесше айналдыруга мумкждш калыптасады.
Бул кэсшорыннын енбек ож м дш пне, ресурстардын утымды
жумысалуына нэтижесшде енд|р1слн титл* жумыс icreyiHe нелз
калайды. Тертжинден, когам кызметтержж нэтнжесже ортак
мудделшк калыптастыру yuiiH акциоиерлер курамына когамнын
туракты контрагенттерж тарту м у м кш дт болады.
Беошшшен, баска да когамдардын багалы кагаздарын сатып ала
отырып,
6ip-6ipiHiH
жумыстарына
ортак
кызыгу шыл ы ктагы
уйымдардын меншмкпк жэне бас кару га катысу кукыктарымен
байланысты туындайтын катынастардын 6iperew торын (байланыс
KenicTiriH) куру га мумюшик ал алы.
Алтыншыдан, акционер когамнын жаргылык капиталына салган
улесж тштен, когам таратылган жагдайларда да жогалтпайды деп
айтуга болады. вй ткеж , мундай кезде белгий тэртшпен акциоиерлер
улестер1 кайтарылады.
Жалпы ал гаи да, акционерлш когамнын баска да шаруашылык
журпзу mi б!рлест1ктерден
непзп
арпыкшылыктары
ретпнде
келес‘|лерд *1 атауга болады:
- акцияларын шыгару аркылы косымша инвестиция таратуга
кабшетп;
- жалпы экономикапык мудде жэне кэсшорын кызметжж
тшмдиип жагдайындагы акциоиерлер ж ауап керш ш п тн шектеулиип:
- кэсшкерл iK тэуекелдщ аздыгы;
- 6ip сападан келеа салага каржы ауыстырудагы бегетпн,
киыншылыктын аздыгы;
- акционерлж когам кызметшш акциоиерлер курамына аз
тэуелдш п жэне т.т..
Кайталауга арналган сурактар
1. Казакстанда акционерлж когамнын калыптасуынын непзп
себептерш атаныз жэне тарихына шолу жасаныз.
2. Акционерлж когам т у с ж т н ашып. турлерш ажыратыныз.
3. Акционерлж когамнын жаргылык капиталы дегешм13 не?
5 . Халыктык акционерлж когамнын непзп белплерш атаныз.
Акционерлж когам «Халыктык» мэртебесш кандай жагдайларда
жогалтады?
6. Акционерлж менилктщ баскада мен mi к калыптарынан
артыкшылыктары кандай?
3 Акционер.пк когамды баскару
М а зм у н ы :
1) АкционерлiK когамды куру;
2) Акционерлж когамды баскару;
3) Акционерлж когамды кайта куру жэне тарату.
3.1 Акционерлж когамды куру
Когамды куру туралы шеипм кабылдаган oip немесе одан да кеп
жеке немесе занды тулгалар курылатын акционерлж когамнын
курылтайшылары болып табылады. Мемлекегпк органдардын жэне
мемлекеттж мекемелердщ меншж иесжщ кел1амжаз акционерлж
когамнын курылтайшысы болуга немесе онын акцияларын сатып
алуга кукыгы жок.
Акционерлж когамнын курылтайшылары акционерлж когам
куруга жэне ол мемлекеттж т1ркелгенге дейш туындаган
уйымдастырушылык
шыгындарды
телеу
бойынша
ортак
жауапкершшкте
болады.
Кешннен
мундай
шыгындарды
акционерлердщ жалпы жиналысы макулдаган жагдайда гана аталмыш
когам ез курылтайшыларына етеп бередь Акционерлж когам
курылтайшылары жинапысынын uieuiiM i бойынша курылады.
Мынадай елшемдерге сэйкес келетш когам жария компания
болып танылады:
когам
езшщ
жай
акцияларын,
осы
акцияларды
инвесторлардын шектеуаз тобына усына отырып, багалы кагаздардын
уйымдастырылмаган
немесе
уйымдастырылган
нарыгына
орналастыруды жузеге асыруга тшс;
- когамнын орналастырылган жай акцияларынын жалпы
санынын кем1нде отыз пайызы, олардын эркайсысы когамнын
орналастырылган жай акцияларынын жалпы санынан когамнын жай
акцияларынын бес пайызынан аспайтын акционерлерге тиесш! болуга
THic;
- когамнын жай акцияларынын сауда-саттык келем1 уэкшетп
органнын нормативтж кукыктык актюнде белпленген тапаптарга
сэйкес болуга raic;
- когамнын акциялары Казакстан Республикасынын аумагында
жумыс icTefiTiH кор биржасынын т1з!мдер санатында болуга ти!с,
eHmLnyi жэне онда болуы уш1н кор биржасынын imKi кужаттарымен
багалы кагаздарга жэне олардын эмитенттерше арнайы (листингийк)
талаптар белпленед! не олар eHipniK каржы орталыгы арнайы сауда
аландарыньщ т1з)м1не енпзшедь
29
Жария компаниянын жаргысында:
- корпоративен- баскару кодексшщ;
- корпоратмвтiк хатшы лауазымынын:
- корпоративтш веб-сайттын;
| "алтын акцияга" тыйым салудын болуы кезделуге THic.
Уэкшетп орган когамды жария компания деп тануды немесе
одан жария компаниянын мэртебесш кайтарып алуды когамнын
eriHimi непзшде 63i белплеген тэрттпен журпзедь
Когам катарынан сонгы уш айдын iiniane езшщ жай
акцияларын, осы акцияларды инвесторлардьщ ш ектеуаз тобына
усы на отырып, багалы кагаздардын уйымдастырылган жэне
у йымдастырылмаган нарыгына орналастыруды жузеге асырмаса.
когамнын орналастырылган жай акцияларынын жалпы санынын
кемшде
отыз
пайызы,
олардын
эркайсысы
когамнын
орналастырылган жай акцияларынын жалпы санынан когамнын жай
акцияларынын бес пайызынан аспайтын акционерлерге тиесМ
болмаса, когамнын жай акцияларынын сауда-сатгык келем1 уэкшетп
органньщ нормативтш кукыктык а (гланде белпленген талаптарга
сэйкес келмеген жагдайларда жария компания мэртебесшен
айырылады.
Уэкшетп орган - багалы кагаздар нарыгын реттеу мен
кадагапауды жузеге асыратын мемлекегпк орган.
Акционерл 1 к когамнын 6ipiHiui курылтайында курылтайшылар:
1) Когамды куру туралы шеллм кабылдайды жэне когамды
курудын б1рлескен тэрнбш белплейдк
2) Курылтай шарттарын жасайды;
3) Жаргылык капиталга курылтайшылар телейтш капиталдын
мелшерш белплейдк
4) Жарияланган акциялардын, сонын iujiHae курылтайшылар
телеуге THicTi акциялардын санын белгшейдк
5) Когамнын атынан кол коюга екш етп адамдарды сайлайды;
6)Курылатын акционерлш когамнын жаргылык капиталына
курылтайшылар телеуге енпзетш мугнктерш багалайтын екшетп
адамдарды белплейдц
7) Когамнын органдары курылганга дейш когамнын каржышаруашылык кызмепн жузеге асыруга жэне yuiiHiui тулгалар алдында
когамнын мудделерш б1лд1руге екшетп адамдарды сайлайды:
8) Когамнын жаргысын бемтедк
Акциялар орналастырыла бастаганга дейш курылтайшылардын
кешннен б1рнеше жиналысын етк’п уге жол бершедь Бул орайда
курылтай жиналыстарына курылтай шартынын барлык тараптары
30
катыскан жагдайда гана oipiHiui курылтай жиналысында кабылданган
шеинмдерге езгер1стер мен толыктырулар енпзуге жол бермедь
Когамнын
6ipiHiui
курылтай
жиналысында
apoip
курылтайшыньщ oip дауысы болады. Егер курылтай шартында езгеше
белпленбесе,
кейшп
курылтай
жиналыстарында
да
apoip
курылтайшыньщ oip дауысы болады. Курылтайдьщ шеилмдер1
когамнын барлык курылтайшылары кол коюга THicTi хаттамамен
рэамделедк
Курылтай шартында (жалгыз курылтайшыньщ шеипмшде):
1) когамнын курылтайшылары туралы мэл!меттер, сонын
- жеке гул га га катысты: аты-жеш, азаматтыгы, туратын мекенжайы жэне жеке басын куэландыратын кужат деректерц
- занды тулгага катысты: онын атауы, орналаскан мекен-жайы,
мемлекетпк пркеуден еткеш туралы деректер;
2) когамнын курылуы туралы жазба, когамнын толык жэне
кыскартылган атауы, сондай-ак онын курылу тэрпбк
3) курылтайшылар телейтш акциялардын алдын ала телем
мелшер1, сондай-ак оны телеудщ мерз1мдер1 мен TapTioi;
4) акциялар шыгаруды мемлекегпк т1ркеуден етюзгеннен кешн
когамнын курылтайшылар арасында орналастырылатын жарияланган
акцияларынын саны, турлер1 жэне нактылы куны;
5) онын курылтайшыларынын кукыктары мен мшдеттер1 жэне
когамнын курылуына байланысты шыгыстарды белу, сондай-ак
курылтайшылардын когамды куру жвш ндеп кызметш жузеге
асырудын езге де талаптары;
6) когамды куру жэне мемлекеттж TipKey урдкш де онын
мудделерш ohflipy тапсырылатын адамдардын екйлегпктерш
белгглеу;
7) когам курылтайшыларынын кейшп жиналыстарын шакыру
мен етмзу тэртзб1, сондай-ак apoip когам курылтайшысынын кейшп
курылтай жиналыстарындагы дауыс саны;
8) когамнын жаргысын бекпу туралы жазба керсетшедК
Акционерлж когам жаргысы когамнын занды тулга ретшдеп
кукыктык мэртебесш аныктанды. Акционерлж когам жаргысына:
1) Когамнын толык жэне кыскартылган атауы;
2) Когамнын аткарушы органынын орналаскан жер'|;
3 )Жарияланган акциялардын саны, турлер1 жэне акционерлж
когамнын курылтайшылары туралы мэл1меттер;
4) Курылтайшылар телейтш жаргылык капиталдын мелшерк
жарияланган акциялардын саны, турлерй нактылы куны;
31
5) Когам органдарын куру тэрпб1 жэне осы органдардын
кунрен аясы;
6 ) Когам органдарынын кызметтерш уйымдастыру T 3p ri6i;
7) Акционерлж когам акционерше когамнын кызмеп туралы
акпараттар беру тэрлби
8) Когам кызметтершщ токтатылуы талаптары белпленедг
3.2 Акционерл1к когамды баскару
Акционерлж когамда когамнын уйымдастырушылык, каржы.
экономикалык жэне баска да кызметтер1мен байланысты келесщей
органдар курылу карастырылады:
1) Когамнын жогаргы орган - акционерлердж жалпы
жиналысы;
2) Когамнын баскару органы - директорлар кенес!;
3) Когамнын аткарушы органы - алкалы орган немесе атауы
когам жаргысында бел ri леней н аткарушы орган кызменн жеке дара
жузеге асыратын тулга. Халыктык акционерлж когамда аткарушы
орган тек алкалы болады;
4) Казакстан Республикасынын зандарына жэне акционерлж
когам жаргысына сэйкес баска да органдар. IuiKi аудит кызменн куру
акционерлж жаргысын кезделу! мумюн. Халыктык акционерлж когам
iujki аудит кызмет! мшдетн турде болуы керек.
Акцияларынын бакылау пакет! мемлекетке тиесш когамнын
директорлар кенес! аткарушы органдардын усынуымен когамнын
каржы-шаруашылык кызметшщ орташа мерз1 мд 1 жоспарларын
мемлекегпк екш етп органга табыстап, бемтпред!. Акцияларынын
бакылау пакеп мемлекетке тиесЫ , улттык экономиканын непзш
курайтын
стратегиялык
манызды
салапарда
Казакстан
Республикасынын Уюметшщ шеипм1мен курылган акцнонерлж когам
Улттык компания болып табылады. Улттык компаниянын даму
жоспарын Казакстан Республикасынын Уюмеп беютедь
Акционерлерд!н жалпы жиналысы жылдык жэне кезектен тыс
болып белшед 1 . Акционерлердж жалпы жиналысын акционерлж
когам жыл сайын етюзш отыруга мждетп. Акционерлердж взге
жиналыстары кезектен тыс жиналыс болып табылады. Жылдык
жалпы жиналыста:
- когамнын жылдык корытынды каржы ece6i бектлед1;
- еткен каржы жылындагы когамнын таза табысын белу тэрпб1
жэне когамнын 6ip жай акциясына шаккандагы дивиденд мелшер!
белпленедк
Жалпы жылдык жиналысты когамнын директорлар к е н е а
шакырады. Ал, когамнын кезектен тыс жалпы жиналысы директорлар
кенесшщ немесе ipi акционердщ бастамасы бойынша шакыртылады.
Ipi акционер - 6ip-6ipiM eH жасалган келюм непзшде э р е к е т ететш,
езше (жинактап алганда ездерше) акционерлж когамнын дауыс
береги акцияларынын 10 %-ы немесе одан да кеп пайызы т и е с ш i
акционер немесе б1рнеше акционер. Жылдык жалпы жиналыска
катысуга кукыгы бар акционерлердщ Ti3iMiH когам акцияларын
устаушылардын Ti3iMi кчтабындагы деректер н е п з ш д е когамнын
TipKeymici курастырады.
Жалпы жиналыстын етюзшетш куш мен уакыты оган аткарушы
орган орналаскан жердеп елдьмекеншде акционерлердщ негурлым
кепш ш п катыса алатындаи етш п белпленед1, етюзшедь Егер,
жиналыска катысушыларды TipKey Mep3iMi аякталган кезде катысушы
акционерлердщ немесе акционер екшдершщ, сондай-ак когамнын
жалпы жиналысында дауыс беруге кукык беретш акцияларын
иеленетш тулгалардын 50 %-ынан K o o i т1ркелсе, акционерлердщ
жалпы жиналысы кун тэргпбшдеп мэселелерд! карауга жэне олар
бойынша шеинм кабылдауга кукылы. Ал, мундай шарт орындалмаса
жалпы жиналыс еткЫлмейд! жэне келес*1 мерз1мге шегершедК
Акционерлердщ саны 100-ден кеп болатын когамда есеп
коммисиясы акционерлердщ жалпы жиналысында сайланады, ал
керкшше болган жагдайда бул мшдегп акционерлердщ жалпы
жиналысынын хатшысы аткарады. Акционерлж когамнын есеп
комиссиясы акционерлердщ жалпы жиналысын уйлеепредК Есеп
комиссиясы уш адамнан кем болмауга r a i c . Есеп комиссиясына онын
алкалы органдары мушелершщ, когамнын аткарушы органыныц
функциясын жеке-дара жузеге асыратын адамнын Kipyine болмайды.
Акционерлердщ жалпы жиналысы етюзшетш уакытта есеп
комиссиясынын M ym eci болмаган жагдайда жиналыс етюзшетш
уакытка есеп комиссиясынын мушесш косымша сайлауга руксат
еткпедь
Есеп комиссиясы:
1) акционерлердщ жалпы жиналысына катысу ушш келген
адамдардын еюлетппн тексеред!;
2) акционерлердщ жалпы жиналысына катысушыларды т1ркей;и
жэне оларга акционерлердщ жалпы жиналысынын кун тэрлбшдеп
мэселелер бойынша материалдарды беред1;
3) сырттай дауыс беру ушш алынган бюллетеньдердщ
дурыстыгын аныктайды жэне дурыс бюллетеньдер мен кун
33
тэрт1б1ндеп ap6ip мэселе бойынша оларда керсеи’лген дауыстарды
санайды;
4) акционерлердж жалпы жиналысы кворумынын, онын iuiinae
жиналыс втк1з'|лген барлык уакыттын «шжде болуын да аныктайды
жэне кворумнын болтаны немесе болмаганы туралы хабарлайды:
5) акционерлердж жалпы жиналысында акционерлердж
кукыктарын icKe асыру мэселелер'ж туашйредг;
6) акционерлердж жалпы жиналысында каралган мэселелер
бойынша дауыстарды санайды жэне дауыс берудщ корытындысын
шыгарады;
7)
акционерлердж; жалпы
жиналысында дауыс беру
корытындылары туралы хаттама жасайды;
8) дауыс беру бюллетеньдерж жэне дауыс беру корытындылары
туралы хаттаманы когамнын мурагатына бередь
Есеп комиссиясы акционерлердж жалпы жиналысында дауыс
беру ушж толтырылган бюллетеньдердеп акпараттын купиялылыгын
камтамасыз етедк
1иш аудит кызметжж кызметкерлер1 директорлар кенесжж
жэне аткарушы органнын курамына сайлана апмайды. 1 шк 1 аудит
кызмет1 Т1келей директорлар кеиесже багынады жэне ез жумысы
туралы онын алдында есеп бередь
Акционерлж когамдагы жалпы басшылыкты директорлар кенеа
жузеге асырады. Акционерлш когамнын директорлар кенесжж
кузыретже:
- когам кызметжж басым багыттарын белплеу;
- акционерлердж жылдык жэне кезектен тыс жалпы жиналысын
шакыру туралы шеппм кабылдау;
- жарияланган акциялардын саны шегжде акцияларды
орналастыру туралы, онын iiuiHae орналастырылатын акциялардын
саны, оларды орналастыру тэсш мен багасы туралы шеппм кабылдау;
- когамнын орналастырылган акцияларды немесе баска да
багалы кагаздарды сатып алуы жэне оларды сатып any багасы
туралы шеппм кабылдау;
- когамнын жылдык каржы есептйнгж алдын ала бек 1 ту;
- когамнын облигацияларын жэне туынды багалы кагаздарын
шыгару талаптарын айкындау;
- аткарушы органнын сан курамын, ею летпк мерз1мж аныктау,
онын басшысын жэне мушелерж (аткарушы органнын функциясын
жеке-дара жузеге асыратын адамды) сайлау, сондай-ак олардын
екчлетпктерж мерз1мжен бурын токтату;
34
•
аткарушы органнын басшысы мен мушелершщ (аткаруш
органнын функциясын жеке-дара жузеге асыратын адамнын)
лауазымдык айлыкакыларынын мелшерш жэне оларга енбекакы жэне
сыйлыкакы телеу талаптарын айкындау;
- iuiKi аудит кызметш щ сандык курамын, ею л етп к мерз1м’ш
айкындау, онын басшысы мен мушелерш тагайындау, сондай-ак
олардын бю летпктерш мерз 1 мшен бурын токтату, iuixi аудит
кызметшщ жумыс тэртобш, iuiKi аудит кызмет1 кызметкерлерше
енбекакы жэне сыйлыкакы телеудщ мвлшер! мен талаптарын
айкындау:
- корпоративен хатшыны тагайындау, онын ею летпк мерз'шш
айкындау, онын вкшеттзщн мерз 1 мшен бурын токтату, сондай-ак
корпоративен хатшынын лауазымдык жалакысы мелшерш жэне
сыйакы шарттарын айкындау:
- аудиторлык уйымньщ, сондай-ак когамнын акцияларын
телеуге бершген не ipi мэмше нысанасы болып табылатын мумнктш
нарыктык кунын багалау ж еш ндеп багалаушынын кызметше акы
телеу мелшерш айкындау;
- когамнын iu iK i кызметш реттейтж кужаттарды (буган когам
кызметш уйымдастыру максатында аткарушы орган кабылдайтын
кужаттар косылмайды), онын дшщде аукциондар ети зу жэне
когамнын багалы кагаздарына кол кою шарттары мен тэрпбш
белгшейтш iu iK i кужатты беюту;
- когамнын филиапдары мен екщдГктерш куру жэне жабу
туралы шелпмдер кабылдау жэне олар туралы ережелерд1 бейту;
- к огамнын баска занды тулгапардын акцияларыныц он жэне
одан да кеп пайызын (жаргылык капиталга катысу упестерш) сатып
алу туралы шеш1мдерш кабылдау;
- акцияларынын (жаргылык калиталдагы катысу улесМ н) он
жэне одан да кеп пайызы когамга ти есш занды тулга акционерлер1 нiн
(катысушыларынын) жалпы жиналысынын кузыретше жаткызылатын
кызмет мэселелер] бойынша шеиимдер кабылдау;
- когамнын мшдеттемелер5н онын езщдис капиталы мелшершщ
он жэне одан да кеп пайызы болатын шамага кебейту;
- когамнын бурынгы пркеуцнам ен шарт бузылган жагдайда
когамнын TipKeyuiiciH тандау;
- когам немесе онын кызметпк, коммерциялык немесе занмен
коргалатын езге де кулия болып табылатын кызмет! туралы акпаратты
айкындау;
- ipi мэмшелер жэне жасалуына когам муддел1 мэм1лелер жасасу
туралы шеиимдер кабылдау;
35
•
когамнын жаргысында немесе ел зандарында кезделг
акционерлердж жалпы жиналысынын айрыкша кузыретже жатлайтын
езге де мэселелер.
Директорлар кенесжж Myuieci тек жеке адам гана бола алады.
Яши, мушелжке акционер немесе акционерлердж сайлауга усынгаи
ек'|лдер1 жэне баска адамдар сайлана алады. Аткарушы органнын
басшысынан баска мушелер1 директорлар кенеане терагалыкка
немесе мушелжке сайлана алмайды. Аткарушы органнын басшысы
директорлар кенесжж терагасы болып сайлана алмайды. Директорлар
кенесжж мушелершж саны уштен. ал халыктык акционерлж когамда
бестен кем болмауы керек. Халыктык акционерлж когамда
директорлар кенеа мушелершж 30 %-ынан Ke6i тэуелаз директорлар
болуы керек.
Т эуелаз
директор
аталган
акционерлж
когамнын
аффилиирленген тулгасы болып табылмайтын жэне ез 1 директорлар
кенесже сайланар алдындагы уш жыл 1 шжде ондай тулга болмаган
(онын осы акционерлж когамнын тэуелаз директоры кызмепнде
болган
жагдайды
коспаганда), осы
акционерлж
когамнын
аффилиирленген тулгаларына катынасы женжен аффилиирленген
тулга болып табылмайтын; аталган акционерлж когамнын немесе осы
когам уйымынын аффилиирленген тулгаларынын лауазымды
адамдарына багынышты емес жэне директорлар кенесже сайланар
алдындагы уш жыл шпнде сол тулгаларга багынышты болмаган:
мемлекеттж кызметии болып табылмайтын; осы акционерлж
когамнын аудиторы болып табылмайтын жэне ез! директорлар
кенесже сайланар алдындагы уш жыл 1 ппнде ондай аудитор болмаган:
аудиторлык уйым курамында жумыс icTefrriH аудитор ретжде осы
акционерл1к когамнын аудитже катыспаган жэне ёз! директорлар
кенесже сайланар алдындагы уш жыл iuiiaae мундай аудитке
катыспаган директорлар кенесжж Myuieci. Директорлар кенеанж
ею леттш п мерз1 мш акционерлерд1н жалпы жиналысы белгшейда.
Директорлар кенесiH терагасы директорлар кенес i мушелершж
жалпы санынын кепш1Л1к дауысымен. жасырын дауыс беру аркылы
онын мушелержж арасынан сайланады. Директорлар кенесжж
терагасы директорлар кенесжж жумыстарын уйымдастырады. онын
отырыстарын жург 1 зед 1 жэне когамнын жаргысында белпленген езге
де мэселелерд! uieuiyfli жузеге асырады. Директорлар кецес^нж
отырысы тераганын. директорлар кенес!н1 н неме се аткарушы
органнын кез-келген муш еанж, когамнын iunri аудита кызмет1нж,
когам аудитьж жузеге асыратын аудиторлык уйымнын немесе ipi
акционерлерд1н талап eTyi бойынша шакырылады. Отырыс етк 1 зу
36
ушш кворум директорлар кецесшщ мушелер 1 санынын жартысынан
кем болмау керек. Директорлар кенесшщ торагасы болмаган
жагдайда, онын функцияларын директорлар кенесшщ шеш 1 м 1
бойынша директорлар кенеа мушелершщ oipi жузеге асырады.
Директорлар KeneciHin негурлым манызды мэселелер’ш карау
жэне усынымдарын дайындау ушш жария компанияларда:
1) стратегиялык жоспарлау;
2) кадрлар жэне сыйакылар;
3) iuiKi аудит;
4) элеуметпк мэселелер;
5) когамнын iuiKi кужатында кезделген езге мэселелер бойынша
директорлар кенесшщ комитеттер1 курылады, ал езге когамдарда
курылуы мумкш.
Директорлар кенесшщ комитеттер1 директорлар KeHeciHiH
мушелершен жэне накты комитегге жумыс icTey ушш кажегп кэаби
бшм1 бар сарапшылардан турады.
Аткарушы органнын басшысы директорлар кенеа комитетшщ
терагасы
бола алмайды. Директорлар
кенеа
комитеттерш
калыптастыру жэне олардын жумыс icrey T 3pT i6i, сондай-ак олардын
сандык курам ы директорлар кенеа бештетш когамнын 1 шю
кужатымен белгшенедь
Жеке адам гана директорлар кенесшщ Myuieci бола алады.
Директорлар кенесшщ мушелерп
1) акционер - жеке адамдар;
2) директорлар кецесше акционерлердщ мудделерш бидоруии
екшдер ретшде сайлауга усынылган (усыныс бершген) адамдар;
3) баска адамдар арасынан сайланады.
Директорлар кенесшщ мушелерж сайлау кумулятивт1к дауыс
беру аркылы жузеге асырылады. кумулятивтж дауыс беру - дауыс
беруге катысушы 3p6ip акция га когам органы сайланатын
мушелершщ санына тен дауыс саны келетш дауыс беру тэсин.
Акционер езше тиесш акциялар бойынша 6ip кандидатты жактам
толык дауыс беруге немесе оларды директорлар кенесшщ мушелнше
б!рнеше кандидат арасында бел in беруге кукылы. Ен кеп дауыс санын
алган кандидаттар директорлар кенесше сайланган болып есептеледь
Егер директорлар KeneciHin м уш елтне ею немесе одан да кеп
кандидат тен дауыс санын алса, бул кандндаттарга катысты косымша
дауыс беру етюзшедй
Когамнын акционер! емес жэне акционердщ мудделерш
бишруил еюл ретшде директорлар кенесше сайлауга усынылмаган
жеке адам директорлар KeneciHin Myuieci болып сайлана алады.
37
Мундай адамдар саны директорлар кенес! курамынын 50 %-ынан
аспауы
ке рек. Директорлар кенесшщ
курамына сайланган
адамдарлыН' егер Казакстан Республикасынын зандарында жэне
когамнын жаргысында езгеше кезделмесе, кайта сайлануына шек
койылмайды.
Директорлар
кенесшщ
ею летпк
мерз!мш
акционерлердщ жалпы жиналысы белплейдь Директорлар кенесшщ
еюлетпк Mepiiwi акционерлердщ жана директорлар кенесш сайлау
етюзшетш жалпы жиналысын етюзу кезшде аякталады.
Акционерлердщ ж алпы жиналысы директорлар кенеа ж н
барлык немесе жекелеген мушелершщ ею летппн мерз1мшен бурын
токтатуга кукылы. Директорлар Keneci мушесшщ еюлетппн ез
бастамасы бойынша мерз1мшен бурын токтату директорлар кенесже
бершген
жазбаша
хабарлама непзшде жузеге
асырылады.
Директорлар кенесшщ мундай мушесшщ ек ш е тт т директорлар
кенес1 аталган хабарламаны алган кезден бастап токтатылады.
Директорлар Keneci мушесшщ ею летпп
мерз!мшен бурын
токтатылган жагдайда, директорлар кенесшщ жана мушесш сайлау
акционерлердщ жалпы жиналысында усынылган кумулятивен дауыс
берумен жузеге асырылады, бул орайда директорлар кенесшщ
жанадан сайланган мушесшщ ею летпп тутас алганда директорлар
кенесшщ еюлетпк мерз1мшщ ету1мен 6ip мезплде аякталады.
Аткарушы органнын басшысынан баска мушелер! директорлар
кенесже
сайлана алмайды. Аткарушы органнын басшысы
директорлар кенесшщ терагасы болып сайлана алмайды. Директорлар
Keneci мушелершщ саны кемшде уш адам болуга T iiic. Когамнын
директорлар кенеа мушелер! санынын кемшде уштен 6ipi тэуелаз
директорлар болуга тшс. Акционерл1 К когамнын агымдагы кызметше
когамнын аткарушы органы басшылык етедк Аткарушы орган алкалы
немесе жеке дара болуы мумюн. Когамнын аткарушы органы баска
органдарымен лауазымды адамдардын кузыретже жаткызылмаган
кез-келген мэселелер бойынша шошм кабылдауга кукылы. Когамнын
аткарушы органы мушесшщ дауыс беру кукыгын езге адамга, онын
ш ш де когамнын аткарушы органынын баска мушесже беруже жол
бер!лмейдк
Аткарушы органнын «вето» кукыгы белпленген мэселелер
женшдеп шеишмдер! "алтын акция" иеамен кел1сшуге тшс.
Аткарушы орган акционерлердщ жалпы жиналысынын, директорлар
кенесшщ шыгарган шеилмдерш орындауга мшдетп. Когамнын
акционер! жэне онын акционер) болып табылмайтын кызметкер
алкалы аткарушы органнын мушеа бола алады.
Аткарушы орган басшысы:
38
9
1(акционерлердж жалпы жиналысынын, директорлар кенесж ж
кабылдаган шеил’м держ ж орындалуын уйымдастырады;
2)ушжш! тулгалармен катынастарда когам атынан екминк
кукыгына сежмхат береди;
3) yuiiH iui тулгалармен катынаста сешмхатсыз эре кет етедк
4) когам кызметкерлер1н кабылдауды, ауыстыруды жэне
жумыстан босатуды жузеге асырады, оларга кетермелеу шараларын
колданады жэне тэртштж жазалар колданады, когамнын штат
KecreciHe сэйкес когам куызметкерл epi н i н лауазымдык айлык
акыларынын жэне айлык акыларына дербес устеме акылардын
мелшер1н белг1пейш, аткарушы орган мен когамнын iuiKi аудит
Kbi3MeTiHiH курам ы на KipeiiH кызметкерлерд! коспаганда, когам
кызметкерлерже бершетж сыйлык акы мелш ерж айкындайды;
5)ез1 болмаган жагдайда ез м1ндеттерж аткаруды аткарушы
орган мушелержж o i p i H e жуктешп;
6) аткарушы орган муш елержж арасында м ад еттер д к сондай-ак
еюлеттж саласын жэне жауапкершшкт! беледц
7) когам жаргысында жэне когам акционерлерж ж жалпы
жиналысы мен директорлар кенесж ж ш еилмдержде белпленген езге
де функцияларды жузеге асы рады.
Аффилиирленген тулгалар - лкелей немесе жанама турде
шеш1мдерд1 айкындауга немесе эркайсысы кабылдайтын шеанмге,
онын 11шнде жасалган мэмшеге орай ыкпал етуге м ум м ш ц п бар жеке
немесе занды тулгалар.
Когамнын аффилиирленген тулгаларына мыналарды жаткызуга
болады:
- ipi акционер;
- когамнын ipi акционер! не, тэу ел аз директорды коспаганда,
лауазымды туп гас ы болып табылатын жеке адамнын жакын туысы
(ата-анасы, ага-iHici, ana-cittnici, упы, кызы), некеде тур» ан адамы,
сондай-ак жекжаты (жубайынын ага-inici, ana-ciwiici, ата-анасы, упы
немесе кызы) болып келетж жеке адам;
- когамнын ipi акционер! не лауазымды адамы болып табылатын
тулганыц бакылауындагы занды тулга,
дербес немесе е з ж ж
аффилиирленген тулгаларымен б1рлест когамнын не Kefioip занды
тулгапардын дауыс берет!н акцияларынын (уйымнын катысу улесж ж )
10 %-ын жэне одан да кеп пайызын иеленетж, пайдаланатын жэне
оларга бшпк ететж тулганыц лауазымды адамы;
- когамнын ipi акционер! не лауазымды адамы болып табылатын
тулганыц бакылауындагы занды тулга;
39
- когамнын ipi акционер! не лауазымды адамы болып табылатын
тулга оган катысты ipi акционер болып табылатын не мул!ктеп ти)'сп
улеске кукыгы бар болатын занды тулга;
- оган катысты алганда когам ipi акционер болып табылатын не
мул1ктеп THicri улеске кукыгы бар болатын занды тулга;
- когам мен o ip re yuiiHuii тулган ы н бак ы л ау ы н д а болаты н занды
тулга;
- когаммен шарт аркылы байланысы бар, когам кабылдайтын
шеипмдерд1 сол шартка сэйкес айкындауга кукылы тулга;
- дербес немесе езш щ аффилиирленген тулгаларымен 6ipnecin
когамнын непзп занды тулгаларынын дауыс беретш акцняларынын
(уйымнын катысу улесшщ) 10 %-ын жэне одан да кеп пайызын
иеленетш, пайдаланатын жэне оларга бшнк ететш тулга;
- Казахстан Республикасынын зан актшерше сэйкес когамнын
аффилиирленген тулгасы болып табылатын езге де тулгалар.
Мыналар:
- коммерциялык емес уйымнын немесе несиелш бюронын ipi
акционерлер1 (катысушылары) болып табылатын тулгалар:
- ic-эрекетке кабш етаз жэне ic-эрекетке каб1лет1 шектеул!
тулгалар аффилиирленген тулгалар болып табылмайды.
Когамнын аффилиирленген тулгалары туралы мэл!меттер
кызметт!к, коммерциялык немесе занмен коргалатын езге де купияны
курайтын акпарат болып табылмайды. Когам аффилиирленген
тулгаларынын есебш осы тулгалар немесе когамнын TipKeyiuici
беретш мэл!меттер непзшде (уэкигетп орган белплеген тэртшпен ipi
акционер болып табылатын тулгаларга катысты гана) журпзуге
мшдетп. Когамнын акциоиерлер! мен лауазымды адамдарынын ез
аффилиирленген тулгалары туралы акпаратты табыс ету тэрпб1
жаргымен белпленедк Когамнын аффилиирленген тулгалары болып
табылатын жеке жэне занды тулгалар аффилиирлену туындаган
куннен бастап жет1 кун irn iaae езшщ аффилиирленген тулгалары
туралы мэл1мегп когамга табыс етуге мшдетп. Когам езшш
аффилиирленген тулгаларынын Ti3iMiH уэкшетп органга ол белплеген
тэртшпен табыс етуге м1ндетп.
3.3 А кционерл 1 к когамлы кайта куру жэне тарату
Акционерлж когамды кайта уйымдастыру (6ipiicripy, косу, белу,
белшш шыгу, кайта куру) Казакстан Республикасынын Азаматтык
кодексше сэйкес жузеге асырылады. Когам белiну немесе белшш
шыгу
аркылы
кайта
уйымдастырылган
кезде
кайта
уйымдастырылатын когамнын кредиторлары осы когам борышкер
40
болып табылатын мшдеттемелердщ меримшен бурын токтатылуын
жэне залапдардын отелуiH талап етуге кукылы болады. Егер, когам
кайта уйымдастырылган жагдайда ез кызметш токтатса, онын
акциялары шыгарылымынын белпленген тэртштерше сэйкес ез кушш
жояды.
Когамнын 6ipiryi дегешм1з ею немесе б1рнеше когамнын ез
кызметтерш токтата отырып 6ipiryi туралы шарттын непзшде езшщ
букш мулю мен кукыктарын жэне мшдеттерш беру аркылы жана
когамнын пайда болуы. Когамдардын oipiryi жолымен курылатын
когамнын
жаргылык
капиталы
кайта
уйымдастырылатын
когамдардын ез капитапдарынын сомасына тен болады.
Курылган когамнын акциялары кайта уйымдастырылатын
когамдардын
акциоиерлер!
арасында
келеа
тэртшпен
орналастырылады:
- курылган когамнын 3p6ip кайта уйымдастырылатын когам
акционерлер1
арасында
орналастырылуы
тшс
жарияланган
акцияларыньщ саны сол когамдардын ез капитапдарынын
аракатынасына суйене отырып айкындалады;
1 apoip кайта уйымдастырылатын когамнын акциоиерлер!
арасында белшетш акциялар саны эрб1р кайта уйымдастырылатын
когамнын акциоиерлер! арасында олардын колында болган кайта
уйымдастырылатын когам акциялары санынын осы когамнын
орналастырылган (сатып апынгандарын шегере отырып) акциялары
санына аракатынасына барабар мелшерде орналастырылады.
Кайта уйымдастырылатын 3p6ip когамнын директорлар кенеа
oipiry нысанында кайта уйымдастыру туралы, 6ipiry нэтижесшде
курылатын когамнын акциялар шыгарылымын мемлекетпк пркеу
жэне оларды орналастыру тэрт1б1 туралы мэсележ акцнонерлерд1Н
жалпы жиналысынын карауына усынады. Bipiry туралы шенпм кайта
уйымдастырылатын когамдар акционерлер1н1н б1рлескен жалпы
жиналысында 3p6ip жеке когам акционерлерщщ айкын басым
кепш1л1к
даусымен
кабылданады.
Акционерлерд iн
жалпы
жиналысынын аталмыш шеш 1 м 1 нде:
- кайта уйымдастырылатын когамдардын эркайсысынын атауы,
орналаскан жер1 , акцияларды орналастыру T3pTi6i туралы мзшметтер
жэне 6ipiryfliH езге де талаптары керсет1 лет1 н 6ipiry туралы шартты
б еш у туралы ереже;
6ipiry нэтижес1нде курылатын когамнын акциялар
шыгарылымын мемлекетпк т1ркеу туралы ереже болуга Titic.
Bipiry туралы шартка кайта уйымдастырылатын когамдардын
барлык акциоиерлер! кол коюга тшс. 0тюзу aicricine кайта
41
уйымдастырылатын
когамларлын
аткарушы
органдарынын
басшылары мен бас бухгалтерлер! кол кояды жэне ол когамдарлын
мерлер1мен расталады. Кайта уйымдастырылатын когамдар ездершщ
барлык крелнторларына кайта уйымдастыру туралы жазбаша
хабарламапар ж1беруге жэне букаралык акпарат куралдарында THicri
хабарландыру беруге мшдетп. Хабарламага етюзу aicrici коса
Т1ркелед1.
Когамнын косылуы - косылатын когамнын косылу туралы
шарттын непзшде жэне етюзу аючсше сэйкес буюл мулюн,
кукыктары мен м1ндеттерш баска когамга бере отырып. ез кызметш
токтатуы. Косылу жузеге асырылатын когам косылатын когам
акцнялары сату багасынын косылу жузеге асырылатын когам
акцияларынын орналастыру (етюзу) багасына аракатынасына барабар
ез акцияларын косылатын когамнын акционерлерше орналастыру
(етюзу) аркылы онын акцияларын сатып алады.
Косылатын когамнын барлык акцнялары сатып алынганнан
кеГпн аталган акциялар жойылады, ал косылатын когамнын мулю,
кукыктары мен мшдеттер1 кайта уйымдастырылатын когамдарлын
аткарушы органдары басшылары мен бас бухгалтерлер! кол койган
жэне сол когамдардын мерлер1мен расталган етюзу актюне сэйкес
косылу жузеге асырылатын когамга бершедь Косылатын когам
акцияларын сату багасы косылатын когамнын ез капиталынын онын
орналастырылган (когамнын сатып алгандарын коспаганда)
акцияларга аракатынасына карай айкындалады.
Косылу жузеге асырылатын когам акцияларын орналастыру
(етюзу) багасы косылу жузеге асырылатын когамнын ез капиталынын
онын орналастырылган (когамнын сатып алгандарын коспаганда)
акцияларынын санына аракатынасына суйене отырып айкындалады.
Косылатын когамнын директорлар кенеа косылу нысанында кайта
уйымдастыру туралы, косылатын когамнын акцияларын сату тэрпбй
Mep3iwi жэне багасы туралы мэсележ акционерлердщ жалпы
жиналысынын карауына шыгарады. Косылу жузеге асырылатын
когамнын директорлар кецест езже баска когамды косу нысанында
когамды кайта уйымдастыру туралы. акцияларды орналастыру
(етюзу) TapTi6i, Mep3iMi жэне багасы туралы мэсеЛён1 акционерлердщ
жалпы жиналысынын шешу1не енпзед1. Косылу туралы шеш!м
косылу жузеге асырылатын когам мен косылатын когам
акционерлершш б1рлескен жалпы жиналысында эрб!р жеке когам
акционерлер1нщ айкын басым кепшипк даусымен кабылданады.
Акционерлерд1н б1 рлескен жалпы жиналысынын косылу туралы
шеилмшде косылуга катысатын когамдардын эркайсысынын атауы.
42
орналаскан жерц косылатын когам акцняларын сату багасы, косылу
жузеге асырылатын котам акцняларын орналастыру ( е т т у ) багасы.
косылудын езге де талаптары мен T3pTi6i болуга тшс. Косылатын
когам, сондай-ак косылу жузеге асырылатын когам езш щ барлык
кредиторларына косылу нысанында кайта уйымдастыру туралы
жазбаша хабарлама ж^беруге жэне букаралык акпарат куралдарында
TiiicTi хабарландыру беруге шндеттг. Хабарламага етюзу aKTici,
сондай-ак косылу жузеге асырылатын когамнын атауы мен
орналаскан жер! туралы мэл 1 мет коса пркеледь
Когамнын белшу! — когамнын жанадан пайда болатын
когамдарга езш щ букш мулкш, кукыктары мен мшдеттерш бере
отырып, ез кызметш токтатуы. Бул орайда белж етж когамнын
кукыктары мен м1ндеттер1 белену бапансына сэйкес жанадан пайда
болатын когамдарга ауысады. Когамнын белж у 1 нэтижесжде пайда
болган акционерл^ когамдардын жаргылык капнталдарыньщ сомасы
кайта уйымдастырылатын когамнын ез капиталынын мелшерше тен
болады. Кайта уйымдастырылган акционерлж когамнын барлык
акционерлер!
когамнын белшу! нэтижесжде
пайда болган
когамдардын эркайсысынын акционерлер1 болып табылады.
Когамдардын белщу! нэтижесжде пайда болган акциялар осы
когамдардын акционерлер1 арасында кайта уйымдастырылатын
когамнын акционерлерже тиесш акциялары санынын кайта
уйымдастырылатын
когамнын
орналастырылган
(сатып
алынгандарын шегере отырып) акциялары санына аракатынасына
барабар мелшерде орналастырылады. Кайта уйымдастырылатын
когамнын директорлар кецеа когамнын белж ш шыгуы нысанында
кайта уйымдастырылуы, белшш шыгу тэрпб1 мен талаптары жэне
белжу бапансын бейту туралы мэселелерд! акционерлердщ жалпы
жиналысынын карауына енпзедь Кайта уйымдастырылатын когам
акционерлерщщ жалпы жиналысы белжу нысанында кайта
уйымдастыру, белшу T3pTi6i мен талаптары туралы, белiну балансын
бейту туралы шеппм кабылдайды.
Акционерлердж жалпы жиналысы белшу туралы шеинм
кабылдаган куннен бастап ею ай мерз'шде котам езш щ барлык
кредиторына белiну туралы жазбаша хабарлама жчберуге жэне
букаралык акпарат куралдарында THicTi хабарландыру беруге
м ад етп . Хабарламага белiну балансы коса нркеледк
Когамнын белж ш шыгуы —кайта уйымдастырылатын когамнын
кызменн токтатпай. мупюшц, кукыктары мен мждеттержщ 6ip
белш н белжу бапансына сэйкес 6ip немесе б1рнеше когам га бере
43
отырып,
оларды
куруы.
Белшш
шыгу
кезшде
кайта
уйымдастырылатын когамнын жаргылык капиталы кем!меуге т тс .
Кайта уйымдастырылатын когам белшш шыккан когамнын
жалгыз курылтайшысы болып табылады. Белшш шыккан когамнын
жаргылык капиталынын мелшер1 кайта уйымдастырылатын когам
белшу балансына сэйкес оган берген активтер мен мшдеттемелердщ
арасындагы айырмага тен болады. Кайта уйымдастырылатын когам
белшш шыккан когамнын акцияларын ез акционерлерше гана
орналастырады (етюзедО, бул орайда кайта уйымдастырылатын
когамнын акциялары гана телем ретшде журедк Белшш шыккан
когамнын акционерлерше бершетш акциялардын саны кайта
уйымдастырылатын жэне белшш шыккан когамдар акциялары
баланстык кунынын аракатынасына суйене отырып айкындалады.
Кайта уйымдастырылатын когамнын директорлар кенеа
когамнын белшш шыгуы нысанында кайта уйымдастырылуы, белшш
шыккан когамнын акцияларын орналастыру (етазу ) багасы, белшш
шыгу тэрт1б1 мен талаптары туралы мэселелердк сондай-ак белiну
балансыныи жобасын акцнонерлердш жалпы жиналысынын карауына
енпзедь Кайта уйымдастырылатын когам акционерлершщ жалпы
жиналысы белшш шыгу нысанында кайта уйымдастыру, белi hiп
шыккан когамнын акцияларын орналастыру (етюзу) багасы, белшш
шыгу T3pTi6i мен талаптары туралы жэне белшу балансын бейту
туралы шеиим кабылдайды.
Акционерлердщ жалпы жиналысы белшш шыгу туралы шеиим
кабылдаган куннеи бастап eKi ай мерз1мде когам езшщ барлык
кредиторына бел iн iп шыгу нысанында кайта уйымдастыру туралы
жазбаша хабарлама ж1беруге жэне букаралык акпарат куралдарында
THicTi хабарландыру беруге мшдетп. Хабарламага бeлiнy балансы,
сондай-ак белшш шыккан эрб1р когамнын атауы, орналаскан жер1
туралы мэл1меттер коса т1ркелед1.
Когамды кайта куру - когам (акционерл1к когамнын уйымдыккукыктык нысанында курылган коммерциялык емес уйымды
коспаганда) шаруашылык cepiicrecTiri немесе eHflipicTiK кооператив
болып кайта курылуга кукылы, кайта курылатын когамнын барлык
кукыктары мен мшдеттер! етк1зу aicriciHe сэйкес соларга ауысады.
Кайта курылатын когамнын директорлар кенеа когамнын кайта
курылуы, кайта куруды жузеге асырудын T3pTi6i мен талаптары,
шаруашылык cepiicrecTiriHe катысушылардын катысу улестерш
немесе eHflipicTiK кооператив мушелершщ пайларын айкындау T3pTi6i
туралы мэселеш акционерлерд1н жалпы жиналысынын карауына
енпзедь
44
Шаруашылык cepiKTecTirme катысушынын катысу улес 1 немесе
eHflipicTiK кооператив мушесшщ пайы осы катысушынын кайта
курылатын когамда ие болган котам акцнялары санынын когамнын
орналастырылган (сатып алынгандарды коспаганда) акцияларынын
жалпы санына аракатынасына барабар айкындалады.
Кайта курылатын когам акционерлершщ жалпы жиналысы
когамнын кайта курылуы, кайта куруды жузеге асырудын тэрт1б! мен
талаптары, шаруашылык cepijcrecTiriHe катысушылардын катысу
упестерш немесе еншрютж кооператив мушелершщ пайларын
айкындау тэрпб! туралы шецим кабылдайды жэне етюзу aicriciH
беютедь Кайта куру кезшде курылатын жана занды тулганьщ
катысушылары ездершщ б1рлескен отырысында онын курылтай
кужаттарын беюту жэне органдарын сайлау туралы шеийм
кабылдайды. Акциялар шыгарылымынын куии жойылган куш
когамнын TipKeymici жасаган акционерлер т1з!м1не енпзшген тулгалар
акционерлж когамнан кайта курылган жана занды тулганьщ
катысушылары болады.
Когамды тарату — когамды epiieri турде тарату туралы щецим
кредиторлармен келгсзмдер бойынша жэне олардын бакылауымен
тарату рэс1М1н белплейтш акционерлердщ жалпы жиналысында
кабылданады. Казакстан Республикасынын зац актшершде кезделген
жагдайларда когамды мэжбурлеп таратуды сот жузеге асырады.
Егер Казакстан Республикасынын зан актшершде езгеше
кезделмесе, когамды тарату туралы талапты муддел1 тулгалар сотка
усына алады. Соттьщ немесе жалпы жиналыстьщ когамды тарату
туралы шепшпмен тарату комиссиясы тагайындалады. Тарату
комиссиясы когамнын таратылуы кезещнде оны баскару жэне ел
зацдарында белпленген ic-эрекет жасау женшдеп екшетпктерге ие
болады. EpiKTi тарату кезшде тарату комиссиясынын курамына когам
кредиторларыньщ ек 1 лдер 1 , ipi акционерлердщ екшдер}, сондай-ак
акционерлердщ жалпы жиналысынын шeшiмiнe сэйкес езге де
адамдар
енлзшедь
Когамды
тарату
paciwi
жэне
онын
кредиторларыньщ талаптарын канагаггандыру тэрт1б1 ел зандарымен
реттеледь Когамды тарату кезшде оньщ жарияланган, онын шшде
орналастырылган акцнялары белпленген тэртшпен жойылады.
Таратылатын
когамнын
кредиторлардын
талаптары
канагаттандырылганнан кешн калган мулкш акционерлер арасында
белуш тарату комиссиясы мынадай кезектЫкпен жузеге асырады:
Gipinuii кезекте - сатып алынуга тшс болатын акциялар
бойынша телемдер;
45
- eKitfiui кезекте - артыкшылыкты акциялар бойынша есептелген
жэне теленбеген дивидендтерд1 телеу;
I
yiuiHiui кезекте — жай акциялар бойынша есептелген ж
теленбеген дивидендтерд! телеу;
- калган мулж барлык акция иелершщ арасында оларга тиесйн
акциялардын санына карай белш едь
Э рб’ф Ke3eicriH талаптары алдынгы кезектщ талаптары толык
канагаттандырылганнан
кешн
канагаттандырылады.
Егер
таратылатын
когамнын
мулю есептелген, 6ipaK теленбеген
дивидендтерд! телеуге жэне артыкшылыкты акциялардын кунын
етеуге жеткиикЫз болса, аталган мулш тугелдей осы санаттагы
акциоиерлер арасында оларга тиесии акциялардын санына карай
белшедй
Кайталауга арналган сурактар
1. Акционерлж когамды куруга непздерд1 атаныз.
2. Акционерлж когамнын 6ipiHUii курылтайында талкыланатын
мэселелер кандай?
3. Жария компаниянын жаргысын нактылы (тэж 1 рибел'ж)
мэл1меттер непзш де карастырыныз.
4. Кандай да 6ip акционерлж когамнын корпоративтж баскару
кодекс!не жэне корпоративт1К хатшы лауазымына талдаулар жасаныз.
5. B ip iH m i курылтай шартын курастырыныз.
6. Акционерл1к когам курылымын накты мысалмен карастырып.
талдацыз.
7. Акционерлерд1н жалпы жиналысын уйымдастыру, етк1зу
жэне корытындылау кызметтер1 калай ж урпз 1 лед 1 ?
8. Акционерлерд 1 н жалпы жиналысында кандай мэселелер
талкыланады
9. Акционерлж когамнын баскару органынын курылымы калай
курылады?
10. Директорлар KeneciHiH неп зп кызметтерш сараланыз.
11. Когамнын аткарушы органынын кызметш талданыз.
12. Когамнын аффилиирленген тулгалары дегешм1з юмдер?
13. Акционерл1к когамды кайта уйымдастыру деген1м1з не?
BipiKTipy, косу, белу, бел in шыгару, кайта куру урдктерш е жеке-жеке
токталып, оларды салыстырыныз.
46
4 А кционерлж когамнын багалы кагаздар
Мазмуны:
1) Акционерлж когамнын акциялары жэне баска да багалы
кагаздары. Акциядан алынатын табыс мелшерш аныктау;
2) Акция турлер! жэне оларды орналастыру эд]'стер1;
3) Акционерлж когам облигациялары;
4) Опциондар жэне фъючестер.
4.1
Акционерлш когамнын акциялары жэне баска да багалы
кагаздары. Акциядан алынатын табыс мелшерш аныктау
Багалы кагаздарды ею’ге белед): меншж куэл]'п жэне займ
Kyaniri.
Оларга: акциялар,
опционды
куашктер,
каржылык
фъючерстер,
ордерлер,
кукык
(варранттар),
коносаменттер,
облигациялар, вексельдер, банкноттар, чектер, депозитп жэне кор
жинау сертификаттары т.б. жатады. Осылардын ш ш д е п ен белгш
багалы кагаз - акциялар.
Багалы кагаздар — елдщ зацнамаларымен руксат енлген
акциялар, облигациялар, векселдер жэне баска да осылардан
туындама мул ж кукыгы Kyaniicrepi. Мупжтщ эр турше ез кезегшде
меншж нысаны болып табылатын жэне сатылып алынатын.
сатылатын, кепшзат ретшде кепшджке б ер тетш езш щ багалы
кагаздары болады.
Акша: акция, облигация, нота, вексель, депозигпк немесе жинак
кор сертификаттары, чек, банктж акцептлер жэне т.т.
Жер: ипотекапык куэл 1 ктер, жердщ жекешеленд!ру чектер!.
Жылжымайтын
мулж:
акция,
ипотекапык
куэл 1 ктер,
жекешеленд1 ру чектер 1 , тургын уй сертификаттары.
бш м: коносамент, айнапыска тусетш коймалык куэлжтер,
айналыска тусетш тауарлык фьючерстж келюм-ш арттар, тауарлык
опциондар.
Багалы кагаздар болып тек келеи тапаптарга сай келетш мулж
кукыгы (ресурстарга кукык) Kyaniicrepi гана табылады:
1) багалы кагаздар нарыгында айнапыска Tycyi;
- азаматтык айналыстагы кол ж е л м д ш п ;
- стандарттылыгы жэне сериялылыгы;
- кужаттылыгы;
- мемлекетпен танылуы жэне реттелуш ш п;
• елм дш п;
- тэуекелдш п;
- орындапу м в д е ттш п .
47
Багалы кагаздарды меншж куэлгп жэне займ к у эл т деп ек1
топка беледк Оларга: акциялар, опционды куэл!ктер, каржылык
фъючерстер, ордерлер, варранттар, коносаменттер, облигациялар,
вексельдер, банкноттар, чектер, депозит сертификаттары, кор жинау
сертификаттары жэне т.б. жатады.
Осылардын ш ш деп ен белгш багалы кагаз - акциялар.
Акция - акционерлж когам шыгаратын жэне акционерлж
когамды баскаруга катысу, ол бойынша дивиденд алу жэне когам
таратылган жагдайларда онын мулюнщ 6ip б е л т н , ягни салган улесш
кайтарып алу кукыгын, сондай-ак заннамалык актшершде кезделген
езге де кукыктарды куэландыратын багалы кагаз.
Акциялар кужатсыз нысанда шыгарылады. Акция белшбейдь
Егер акция ортак меншж кукыгымен б1рнеше тулгага тиесш болса,
олардын 6dpi 6ip акционер деп танылады жэне езшщ жалпы екш
аркылы акциямен куэландырылган кукыктарды пайдаланады.
Дивиденд - акционердщ езше тиесш акциялар бойынша
акционерлж когам телейтш Kipici. Акция ез иесше онын капиталга
салган улесшщ шамасына сэйкес дивиденд алуымен катар,
акционерлж когамнын iciHe катысуга кукык береди
Акция neci акционерлж когам акционер! болып табылады. Онын
белпленген табысты багалы кагаз иесшен ерекшел1п, ол акцияларды
сатып алу нэтижесшде когамнын капиталына катысады, ал енеркэсш
облигациясын сатып алушы несие 6epyiui болып есептелш шартта
кел1 С1 лген нактылы 6ip пайызбен алуымен катар, белпленген уакытта
облигацияларды етеуге мшдегп.
Акционер когамнын несие 6epymici емес болгандыктан, онын
фирмадан унем1 туракты дивиденд телеуд1 жэне акция багамы
темендеген жагдайда ез акциясын кайыра сатып алуды талап етуге
кукыгы жок.
Акционерлердщ жылдык табысынын (дивидендшщ) шамасы
баланста керсетшген пайдага тыгыз байланысты. Акционерлердщ
жалпы жиналысында бул пайданы жумсау мэселеа шешшеди сонын
мишде осы пайданын белгш 6ip мелшерш дивиденд ретшде телеу
мэселеа де аныкталады. Пайданы белу накты акционерлерге тиесш
акциялар санына тжелей байланысты журшедк
Акционерлж когам кызметшщ тшмд1 уйымдастырылуы
акционерлж капиталдын ecyiHe мумкщдж жасайды. Б1рак, кеп
жагдайларда когам курылтайшылары акционерлер санын кебейтуге
умтылмайды, эр акционер кайтадан шыгарылган акцияларды ездер1
сатып алуга умтылады жэне оган олардын толык кукыктары бар.
Акционерлж когамнын пайдасы темендепше жу:мсалуы мумкш:
48
- 6ip белвп акциоиерлер арасында белшедц
- екшил б е л т капиталды молайтуга жумсалады:
- келеа б е л т немесе ендириггщ купдырауы, компаниянын
дагдарысты кезшде дивидендтер телеу у пин кажетп акционерлж
когамнын сактык корына аударылады.
Эдетте, акционерлж когам дар резервтер немесе «заемдык
резервтер» деп аталатын ез корын куру саясатын журпзед’|. С ейтт,
жи настал ган кор таусылган жагдайда гана акционерлж когам
дивидендтер шамасын кыскартады. Бул акционерлж когамнын жакын
арадагы кулдырауы туралы белпсш б5лд1руi мумкш. Акцияны
иеленуиллер болса, темен дивиденд экелетш акциялардан кутылуга
тырысалы. С ей т т , барлыгынын сол когамнын акцияларынан
кутылуга тырысуы, акция багамынын темендеуше жол бередк
Егер акционерлж когам кызметш толык токтатса, акция иелер1
акционерлж когамга коскан каражаттарын толыгымен жогалтып,
акция ешк*1 мге кажетаз жай кагазга айналады.
Акциянын
номиналдык
куны барлык,
жай
жэне
артыкшылыкты, акцияларга арналган жэне акционерлж когамнын
курылтай шартында айкындалатын б1рынгай бага. Осы бага бойынша
акциялар курылтайшылар арасында орналастырылады немесе жалгыз
акционер болса ол ез1 телейдк Акциянын бастапкы (номинальды)
куны улттык валютамен немесе шетел валютасымен аныкталады жэне
бул когамнын барлык шыгарылган акцияларына б1ртутас болуы niic.
Акционерлж когам калыпты жумыс icTereH кезде акция neci оз
акциясына пайда (дивиденд) алады. Мыс: 5000 тенгелж акциянын
жылдык табысы 600 тенге делж. Олай болса, I акцияга толенетш
дивиденд шамасы 600 тенге жэне бул дегешкиз акционсрлщ ез
акциясы бойынша жылына 12 %-дык пайда алатындыгын бкгциредк
Акционерлж когам курылган кезде онын акциялары атаулы
(номинапды) бага мен сатылады да, уакыт ете олар жогары багамен
сатылалы. Бул кездеri табыстын пакты дец гет
формуламен аныкталады:
дивиденд
Рендит = — ------------- — —------ —
сатылып алынган бага
49
(рении)
колесi
Егер бастапкы куны 5000 тенге болатын 25000 тенге багамы
бойынша сатылып алынган жэне ол бойынша 1000 тенге дивиденд
теленетш болса, онда жылдык табыс 1000 ф 100 / 25000 = 4 % болады.
Рендит децгеш томен болган жагдайда акция neci ез акцняларын
сатуга ынтыгуы мумкш. Мундай да ол ез акцняларын багалы кагаздар
нарыгында, дэгпрек айтканда кор биржасында сатуга усынады. Кор
биржасында жэне банктерде акцияларды сату жэне сатып алу багасы
акция багамы деп аталады. Ол дивиденд мелшерше жэне несиенщ
пайыздык децгейше байланысты болады. Акция бойынша теленетш
дивиденд каншалыкты жогары болса, акция согурлым кымбат болады,
баскаша айтканда онын багамы жогары болады.
Багалы кагаздар нарыгында айналыста журген акция багамын
келеа формуламен аныктауга болады:
дивиденд
Акция багамы = -------------------------х 100 %
(2)
несие пайызы
Акция багамына эсер ететш факторлар катарынан келеалерд!
атап айтуга болады:
- несие пайызынын шамасы. Ceoeoi, акцияны сатып алуга
жумсалган каржы несиеге бершетш акшага белгш 6ip шамада уксас;
- акционерлж когамнын кэсшкерлж кызметтеп жетютжтер!;
- багалы кагаздардыц усынысы мен оларга сураныс шамасы.
4.2 Акция турлер! жэне оларды орналастыру эдктер!
Акционерлж когам акция иелерше турл1 артыкшылыктар
беретш эртурл1 акциялар шыгарады. Акцияны мэл 1 мдеу!ш жэне
атаулы акция деп белед1. Мэшмдеуцл акция иесшщ компания
акционер! екещйпнщ занды куэлгп. Атаулы акцияларды шыгару
барысында акционерл!к когамды
иеленунилер ретшде тек
компаниянын акционерлж ютабына енген акцияны устаушылар бола
алады.
Акцияныц эр TypiHin езшдж артыкшылыктары мен кемшшктер!
болады. Мэл!мдеуил акциялар б!ршама карапайым жэне сауда
операцияларына ете колайлы. Мундай жагдайда компания оларды
иеленуцплердщ аттарын бщмейдь
Сонымен коса, мундай акцияны сату жэне сатып алу фирманын
акционерлер!, сонын ш ш де акционерлж когам курылтайшылары
50
ушш кезге кершбейтш зардаптар мен эртурл1 колайсыздыктарга
экелу1 мумин.
Сонымен катар, акциялар жай жэне артыкшылыкты болып
белшедь Жай акциялар акция иесше акционердщ белпленген кукык
непзшде
когам
табысына
дивиденд
алуга
кукы
береди
Артыкшылыкты акция олардын иесше жай акциядан Караганда белгш
oip артыкшылыктарды калыптастырады.
Артыкшылыкты акциялар
бойынша акционерлж когамнын
барлык акцияларына табыстын шамасы
белгш болганга дейш
табыстын белпленген кепшд1 молшер! теленедК ягни жай акция
HeciHe дауыс беруге енпзшетш барлык мэселелерд1 шешкен кезде
дауыс беру кукы мен акционерлерд1 жалпы жиналысына катысу
кукыгын, когамда таза табыс болган жагдайларда дивидендтер,
сондай-ак когам таратылган жагдайларда онын мулюнщ 6ip бел i п'н
алу кукыгын
бередь Ал, арттыкшылыкты акциялардын менилк
HeciHiH жай акция neciHe Караганда когамнын жаргысында бел ri лен in
алдын ала айкындалып кешлдж бершген мелшерде дивидендтер алуга
жэне когам таратылган кезде мул1ктщ 6ip б е л т н е басым кукыгы бар.
Артыкшылыкты акцияларды 2 турге белуге болады:
1) Дивидендтер)Hiн ен теменп мелшер1 апкындалган, дауыс
беруге кукыгы жок;
2) Дивидендтершщ ен теменп мелшер1 айкындалган. дауыс
беруге кукылы акция.
Дауыс беруге кукы жок арттыкшылыкты акциялардын
кукыктык артыкшылыгы дивидендтер алуда жэне когам таратылган
кезде онын мулюнщ 6ip белiпн алуда байкалады. Когам ез
акцияларын, олардын шыгарылуын мемлекегпк нркеуден кейш
орналастыруга кукылы.
Акцияларды орналастыру аукциондары аркылы жэне жазылым
аркылы жузеге асырылады. BipaK, халыктык акционерлж когамнын
ез акцияларын жазылым аркылы орналастырылатын акцнялары
директорлар KeHeci белпленген орналастыру багасы бойынша
акцияларды сатып алушы барлык тулгалар ушш б1рынгай багада
сатылады.
Акционерлж
когамдардын
уйымдык-кукыктык
нысанында
курылган
коммерциялык
емес
уйымдардын
артыкшылыкты
акцияларды шыгаруга кукыгы болмайды. Когамнын артыкшылыкты
акцияларынын саны онын жарияланган акцияларынын жалпы
санынын 25 %-нан аспауы керек.
Егер:
51
1) когам акционерлершщ жалпы жиналысы uieuiiM i бойынша
артыкшылыкты акцияларды иеленуип акционердщ кукы гы н mcxieyi
мумK'in мэселеш кираса. Шектеу кою ушш орналастырылган (сатып
алынгандарын шегере отырып) артыкшылыкты акциялардын жалпы
санынын кемшде уштен ек-i белит жактап дауыс берген жагдайда гана
мундай мэселе бойынша шеиим кабылданды деп есептелед!;
2 ) когам акционерлершщ жалпы жиналысы когамды кайта
уйымдастыру не тарату туралы мэселеш караса;
3) артыкшылыкты акция бойынша дивиденд оны телеу ушш
белпленген мерз1м еткен куннен бастап уш ай iiuinae толык
мелшершде толенбесе, артыкшылыкты акция акционерге когамды
баскаруга катысу кукыгын бередь
Когамнын жай акцияларын иеленетш акционердщ жай
акцияларды немесе когамнын жай акцияларына айырбасталатын баска
да багалы кагаздарды басымдыкпен сатып алу кукыгы бар, ал
когамнын артыкшылыкты акцияларын иеленуии акционердщ
когамнын артыкшылыкты акцияларын басымдыкпен сатып алу
кукыгы бар.
Когам акционерлершщ багалы кагаздарды басымдыкпен сатып
алу кукыгын icKe асыру тэрт^бш у экм етп орган белгьлейд!.
Акционерлж когамнын акцияларын орналастыру эдктерк
1 ) жабык - когам курылтайшыларыньщ арасында жэне алдыи
ала белпленген тулгалардыц арасында орналастыру тэсий;
2 ) жекелеген — маманданган
инвесторлар
арасында
орналастыру т эс ш ;
3) ашык - аукцион етюзу жэне еркш сату аркылы.
Когам ез акцияларыньщ шыгарылымы мемлекетпк пркеуден
еткен нен кейш акциялардын жарияланган мелшер1 ш епнде оларды
oip немесе б 1рнеше орналастыру аркылы орналастыруга кукылы.
Когамнын
жарияланган
акцияларынын
саны
шепнде
акцияларын орналастыру туралы шеинмд), когамнын жаргысында осы
мэселе акционерлердщ жалпы жиналысынын кузырет1не жаткызылган
жагдайды коспаганда, когамнын директорлар кецес1 кабылдайды.
Акцияларды орналастыру уйымдастырылмаган багалы кагаздар
нарыгында етк1з1лет1н жазылу немесе аукцион не багалы кагаздардын
уйымдастырылган нарыгында етюзшетш жазылу немесе аукционда
сату аркылы жузеге асырылады.
Когамнын орналастырылатын акцияларын телеуге акша.
мул1кт1к кукыктар (соныц 1ш1нде зияткерл^к менш1к объектшерше
кукыктар) жэне езге де мул!к енг!зшу! мумкш. Акшадан баска, езге де
мулжпен телеу лицензиялык непзде зрекет ететш багапаушы
белплейтж бага бойынша жузеге асырылады.
Егер когамнын орналастырылатын акцняларын телеуге мулirnri
пайдалану кукыгы енпзш се, мундай кукыкты багалау осы мугпкп
пайдалануга теленетж акынын мелшер1 непзге алына отырып,
когамнын оны пайдаланган букш мерз1мже ж урпзш едь Аталган
мерз1м б1ткенге дейш когам акционерлер1 жалпы жиналысынын
кел1с!мш<пз мундай M y n iicri алып коюга тыйым салынады.
Когамга езш щ жарияланган акцняларын багалы кагаздардын
бастапкы нарыгында орналастырган кезде оларды ез1 сатып алуына
жол бершмейдь
Дртыкшылыкты акциялар бойынша днвидендтерд1 коспаганда,
когамнын акциялары бойынша дивидендтер акционерлердж жалпы
жиналысында
когамнын дауыс беретш
акцияларынын жай
кепшинпмен дивидендтер телеу туралы шеппм кабылданган
жагдайда акшалай немесе когамнын багалы кагаздарымен теленедг
Когамнын
артыкшылыкты
акциялары
бойынша багалы
кагаздармен дивидендтер телеуге жол бер1лмейд1. Когамнын
акциялары бойынша онын багалы кагаздарымен дивидендтер телеуге
акционердщ жазбаша кел ю м 1 болган кезде осындай телем когамнын
жарияланган акцияларымен жэне ол шыгарган облигациялармен
жузеге асырылатын жагдайда гана жол бершедй
Дивидендтерд1 алуга кукыгы бар акционерлердш Ti3iMi
дивидендтер телеу басталатын кунн1н алдындагы кун1 жасалуга t h i c .
Теленбеген дивидендтер! бар акцияларды иел'пстен алу
акциянын жана иес1н1н оларды алу кукыгымен жузеге асырылады.
Когамнын
акциялары
бойынша
дивидендтер
телеудщ
к е з е ц д ш п когамнын жаргысымен немесе акцияларды шыгару
npocneicriciMeH белпленед1.
Когамнын акциялары бойынша дивидендтер телеу телем а г а т
аркылы журпз1лу1 мумк1н. Телем агентшщ кызмет1не акы когам
есеб1нен теленед!. Телем агент1 - банк немесе банк операцияларынын
жекелеген турлер1н жузеге асыратын уйым.
Орналастырылмаган немесе когамнын e 3i сатып алган акциялар
бойынша. сондай-ак егер сот немесе когам акционерлершщ жалпы
жиналысы когамды тарату туралы шеш1м кабылдаса, дивндендтер
есептелмейд1 жэне теленбейд1.
Когамнын жай жэне артыкшылыкты акциялары бойынша:
1)
ез капиталынын Tepic мелшер1 болган жагдайда немесе ег
когамнын ез капиталынын мелшер1 оньщ акциялары бойынша
дивидендтер есептеу нэтижесжде Tepic болса;
53
2)
егер когам Казакстан Республикасы ны н банкротты к турал
зандары на сэйкес телем к а б ш е т и з д т немесе д э р м е н а з д ж б ел п л ер ж е
сэйкес келсе не аталган б ел п л е р когамда оны н акцнялары бойынш а
дивидендтер есептеу нэти ж есж д е пайда болса.
А кционер
когам
б ер е ш е п н ж
ж иналы п
калу мерз1мже
карамастан, алы нбаган дивидендтерд! телеуд! талап етуге кукылы.
Д ивидендтер оларды тел еу у ш ж
бел п лен ген
мерз1мде
теленбеген ж агдайда акцнонерге д ивидендтердж H eri3 ri сомасы жэне
акш а м ж д еттем есж немесе оны н THicTi б е л iп н оры ндау кунж е
Казакстан Республикасы У лтты к Б а н к ж ж кайта карж ыландырудын
ресми м ел ш ерлем есж н е л зг е ала оты ры п есептелетш е а м п у л
телен едь
А кц ионерлж
когам ны н
уйы м ды к-кукы кты к
нысанында
курылган ком м ерциялы к емес уйы м дар ез акцнялары бойынш а
дивидендтерд1 есептем ейдь Егер когам ны н ж аргы сы нда осындай
телем кезделген болса, когам ны н жай акцнялары бойы нш а токсан
немесе ж арты ж ы лды к коры ты нды лары бойы нш а дивидендтер телеу
тек кана акционерлердщ жалпы ж иналы сы ны н ш еш 1м 1мен гана жузеге
асырылады.
К огам ны н ж ай акцнялары бойы нш а жыл корытындысы
бойынш а дивидендтер телеу туралы ш еипм д1 акционер л ерд in жылдык
жалпы ж иналы сы кабы лдайды . К огамны н акц н о н ер л ер ж ж жалпы
ж иналысы когам ны н жай акцнялары бойы нш а дивидендтер телемеу
туралы ш еипм кабы лдап, оны кабылдаган кун ж ен бастап он жумыс
кун! 1ш 1нде букаралы к акпарат куралдары нда м 1ндетт1 гурде
жариялауга кукы лы . К огамны н жай акцнялары бойы нш а дивидендтер
телеу туралы ш еипм кабылданган куннен бастап он жумыс K\Hi
1ш 1нде бул ш еш 1м букаралы к акпарат куралдары нда жариялануга
T u ic. Бул
ретте ж ария компаниялар осы шецнмд1 ездер1н1н
корп орати вен веб-сайты нда д а ж ариялауга t h ic .
К огам ны н жай акцнялары бойы нш а дивидендтер телеу туралы
ш еинмде м ы надай м эл 1меттер:
1 ) когам ны н атауы , орналаскан ж ер 1, банк ж эне езге де
реквизиттер1;
2) дивидендтер теленетш кезен;
3) oip жай акцияга ш аккандагы диви д ен д п н м елш ерк
4) дивидендтер телеуд!н басталаты н датасы;
5) дивидендтер телеудщ T3pTi6i мен нысаны болуга T uic.
К огам ны н арты кш ы лы кты акцнялары бойы нш а дивидендтер
телеу когам органы ны н ш енпмш талап етпейд1. А ртыкш ы лы кты 6 ip
акцияга дивидендтер телеу к е зе н д ш п ж эне дивидендт1н м елш ер1
54
когамнын жаргысымен белгшенедк Артыкшылыкты акциялар
бойынша есептелетш дивидендтердщ мелш ер1 жай акциялар бойынша
осы кезен уш ш есептелетш дивидендтердiн мелшершен аз болмауы
керек.
Когамнын артыкшылыкты акциялары бойынша дивидендтер
толык теленгенге дейш онын жай акциялары бойынша дивидендтер
теленбейш. Артыкшылыкты акция бойынша дивидендпн кепиццкп
мелшер1 онын мэш туракты жэне жалпы к о л ж е т о д болган жагдайда
кайсыб1р керсетюшке катысты белпленген туршде де. индекстеу
аркылы да белплену! мумкш. Артыкшылыкты акциялар бойынша
дивидендтер телеу мерз1мш щ басталуы алдындагы бес жумыс куш
iuiiaae когам букаралык акпарат куралдарында мш детп мэл'|меттерд1
керсете отырып, дивидендтер телеу, сондай-ак когамнын 6ip
артыкшылыкты акцияга шаккандагы дивиденд мелшер1 туралы
акпарат жариялауга мш детп.
Акционерлерд iн жалпы жиналысы жаргылык капнталды
калыптастыруга жэне дивиденд алуга катыспайтын “алтын акция”
енпзу1 мумкш. “Алтын акция” иесиин акционерлерд in
жалпы
жиналысынын, директорлар кен еа мен аткарушы органнын
шеилмдерше когам жаргысында белпленген мэселелер бойынша вето
кою кукыгы болады. “Алтын акциямен" куэландырган вето кою
кукыгы баскага бершмейдк
4.3 Акцнонерлвк когам облигацнялары
Облигация - иесшщ акшалай каржы телегенш куэландыратын
жэне оган элем ентпц белпленген уакытында бул багалы кагаздын
пакты кунын б е к т л г е н пайызымен етеуге мшдеттейтш багалы кагаз.
Облигациялардын экономикалык табигаты 3 турл1 ерекшел1ктер1мен
мшезделедк
1) облигациялар
шаруашылык
кызметтерд1
несиелеуге
пайдаланылатын
капиталды
шогырландыратын
курал
болып
табылады;
2) облигация арзан жэне сонымен катар онайлыкпен
кол
жетю зметш жэне айналымга онай е н п зт е т ш борыштык курал:
3) облигация алдын ала бер1лген борыштык мшдеттеме.
Облигациялык багалы кагаздардын борыштык мшдеттеме
релнде мемлекет, акционерлш компаниялар. муниципалдык органдар
жэне т.с.с. шыгаратын 6 ip Typi. Б е к тл ге н табысы бар багалы кагаз
ретшдеп облигация бойынша эмитент оны неленуинге болашактагы
белгш 6ip сэтте капиталдын б е к т л г е н сомасын толеуд1 жэне
пайыздар телеп отыруды мшлетше алады.
55
Облигацияларды
айналымдагы
мерз1мшщ
узактыгына
байланысты келеа турлерге жжтеуге болады:
к ыска мерз1мд1 облигациялар - е телу мерз1м1 5 жыл ж
одан кем облигациялар;
- орташа мерз1мд1 облигациялар — етелу мерз1м! 6-15 жыл
болатын облигациялар;
- узак мерз1мд1 облигациялар - 15 жылдан астам болатын
облигациялар.
Облигациялар активтермен камтамасыз епледь Ал, мемлекеттж
облигациялар жай гана эмитенттщ жалпы телем кабшепмен
камтамасыз етшедь
Облигациялардын акциялардан айырмашылыгы - олардын иес'|
акционерлж когамнын Myuieci болып табылмайды жэне дауыс беру
кукыгын иеленбейдй Облигациялар кор биржасында ездерше деген
сураныс пен усыныска, ездер'| экелетш табыска жэне несие
пайызыныц денгешне тоуелд1 багам бойынша сатылады жэне сатып
алынады. Олар борыштык мшдеттеме болып табылады, ол бойынша
несиегерлер (облигацияларды иеленуиллер) бектлген немесе
"калкымалы" пайыздык мелшерлемелер бойынша жылдык табыс
алады. Табыс утыстар туршде немесе купондарды телеу жолымен
туседй Облигациялар карыз шыгарылган кезде алдын ала белпленген
белгш 6ip мерз1мнщ 1 шшде етелуге (кунын етеп сатып алынуга)
жатады. Облигацияларды тек ортальж жэне жергиикт1 бшпк
органдары гана емес, акционерлж когамдар да шыгара алады. Олар
осындай жолмен устеме капиталды жумылдырады. Бул орайда одан
тусетш пайда мен облигациялар бойынша теленетш пайыздардын
арасындагы
айырма
акционерлерд1н дивидендтер'ш немесе
акционерл1 к капиталды упгайтуга жумсалады.
Облигациялар, мысалы, мемлекепмк карыз облигациялары
сатылатын жэне сатып алынатын бага. Мемлекеттщ карыз
облигациялары шыгарылган кезде облигациялардын атаулы багасы
белпленед1, ол облигациянын мемлекет уакытша пайдаланатын
белгш 6ip капитал болып табылатынын куэландырады. Бул сома
мемлекетт1к борышка юрпзшед! де, облигацияларды иеленуш1лерге
етеу сэт1нде теленед1. Мемлекет сондай-ак эмиссиялык багамды облигациялар несиел1к капитапдар нарыгында сатылатын жэне сатып
алынатын багасын белплейдь Биржада облигациялардын багамын
белплеу колданыстагы нормалармен жэне калыптаскан icтэжМрибелермен реттелед1. Облигациялардын багамы атаулы пайызга
тура тэуелд1, несиел1к пайыздыц мелшер1не Kepi тэуелд1 жэне жалпы
конъюнктурага тэуелд1 болады.
56
Облигациялардыц багамдык, ягни нарыктык багасын белплеген
кезде елдщ экономикалык жагдайы жэне саяси конъюнктура,
облигацияныц Typi, оларды етеу шарттары, атаулы eciMHiH шамасы,
несиелж капиталдардыц нарыгындагы несие пайызынын денгеш,
сондай-ак казынашылыктын акша каражатына деген муктаждыгы
жэне карызды орналастырудын осыдан туындайтын мерз1мд1К
дэрежеа есепке алынады. Облигациялардын багасын белплеген кезде
облигациялардын багамдык багасы атаулы багасынан айтарлыктай
ауыткуы мумк1н. Облигациялардыц биржалык багамдары сол к у н п ен
жогары, ен томен жэне орташа багасы керсетше отырып, бага белплеу
бюллетеншде жарияланады.
Облигациялардын непзп мшдетп белплерг номиналы, багам ы ,
пункты, купоны, дисконты жэне т.б.. Облигация багамы — керсеткен
багасын пайызбен аныктау. Дисконт - сатылу багасы мен б ел п л е н ге н
багасынын арасында айырма. Облигация купоны - бул облигация
шыгарылган уакытында белпленген, бек тл ген пайыз шамасы. Осы
пайыздын
непзшде облигационер туракты телемдер алады.
Облигация купонынын шамасы эмитенттщ имиджше, сеж м дш пне
тэуелдь Сонымен катар, оган облигацияныц айналым уакытынын
узактыгы да эсерш т и т е д к Уакыт каншалыкты узак болса, купон
соншалыкты улкен болады. Ce6e6i, мундагы нарыктык тэуекел
облигациялардын айналым уакытына тура байланысты.
Облигацияны сатып алу аркылы сатып алушы сатушыга несие
бередк Эмитент белпленген облигацияны етеуд1 мшдеттеледк
Облигациянын акциялардан непзп айырмашылыгы:
- облигация тек белпленген уакыт аралыгында гана табыс
экеледь
- ешкандай к е т л д т жок акциялар дивидендтер!не Караганда
,облигациялар иес’ж е эдетте алдын ала б е к т л г е н % тур1ндсп табыс
экелед1.
- акционерлж когамнын облысы ез иесше бершген когамга
акционер рет!нде катысуына кукык бермейд!, баскаша айтканда,
акционерлердщ жалпы жиналысында дауыска кукы болмайды.
Облигация бойынша табыс эдетте акция бойынша табыстан аз ,
oipaK ал элдекайда сен!мд1, оитке»п ол нарыктагы жагдайлардан жэне
экономикадагы циклдж ауыткулардан денгейде гоусл;и.
4.4 О п циондар ж эне ф ью черстер
Опцион деп акциялардын нактылы 6ip саны и кел!с!м-шартта
корсетшген уакыт аралыгында бектлген багасы бойынша сатуга
жэне сатып алуга кукык беретш кел!ам-шартты айтамьп. KeniciM-
57
шартты сатуш ыга оны сатып алушы опциондык багасы болып
есептелетш опциондык сыйакыны телейдк
Сатылып алынатын опциондар белпленген мерз1м ш н кез-келген
уакытында к е л ю м -ш а р п а керсетш ген акциялардын белгш! oip
мелшерш алдын ала б е к т л г е н багамен иеленуге кукык береди
Сатылатын опциондар карама-карсы багытта эре кет етедй
Опциондар кел1с1м-шартта керсетшген акцияларды белпленген
уакытта кел1ам -ш ар тта белпленген багамен кайтара тансыруга
мумкш дж береди
Ж огарыда аталган ек'| жагдайда опционды сатып алушыныц
телейтш сыйакы м елш ер1 эр турл! себептермен байланысты болады.
Атап айтканда:
- берш ген акциялардын багалы кагаздар нарыктык жагдайлары:
- опционный дзшдж ерекш елт;
- опционды к келю м -ш арттьщ кызмет ететш мерз1мц
- опциондар нарыгындагы
усыныс пен сураныстыц аракатынасы жэне т.т..
Баска да жагдайлар 63repicci3 болган кезде, келю м-ш арт
м е р т п н щ узартылуы сыйакынын келемш ecipeAi, oipaK мунда тура
катынас жок. О пционды сатушы мен сатып алушынын ездерш е
алатын м1ндеттемелер1 эртурл1 болады. Атап айтканда, сатып алушы
белпленген ез мш деттерш орындауынын к е п ш ретш де акшакаражаттарды немесе багалы кагаздарды к е т л д 1кке усынуы т и к .
Мундай кепш д!ктерд1 жэне олардын мелшерш белгшеу T3pTi6i барлык
дамыган нарыктык экономикалы елдерде непзш ен ережелердш
б 1ркелк1 ж уйеим ен реттеледй
Элемд1К гэжфибеде опциондар орындалуы мерз1м бойынша 2
турге белшедк
1 ) Еуропалык — орындалуы тек келю лген болашактагы датага
руксатылатын опциондар;
2) Америкалык - орындалуы келю лген болашактагы датага
жэне оган д ей ш п кез-келген уакытка руксатталган опциондар.
Опциондардын и е а з д й оларды yuiiHiui 6ip тулгамен сатып
алуга, сатуга м ум кш дж береди Сондыктан, опциондар езш щ
колданыста болган Mep3iMi аралыгында oipHeiue рет иелерш езгерту i
мумкш. Сонымен катар, опциондардын сатып алу жэне сату багасы
опцион мерз1м ш щ аякталатын датасына жакыидаган сайын темендей
туседй
О пциондык мэмш елер жасасу кор биржасы залдарыньщ б1рнеше
секцняларында ж урпзш ёдк BipaK, опциондар саудасы кез-келген
брокер осы акциялармен етюзшетш операцияларды 6ip мезплде
кадагалай алатындай етш п 2 багытта етюзшедк Атап айтканда:
- «когамдык жаргылык» деп аталатын мэмшелер;
- еюлдер1 адамдар тобырында жумыс i c T e f i j i H брокерлк
дилерлж фирмалардын есебшде жэне тек солардын мудделерше
сэйкес журпзшетш мэмшелер.
EipiHiui категорияда делдалдар клиенттерге кызмет керсетедк
Ягни, ол опционды сатуга жэне сатып алуга брокерлердщ кемепн
кажет ететж кез-келген занды жэне жеке тулгаларга арналган. Бул
мэмшелер делдал фирмалардын каржысы есебшен теленеди Еюншг
категорияда, делдал фирма - брокер, ез каржысын сала отырып
саудага катысады. Жогарыдагы ею жайдан брокерлж жэне дилерлж
кызмет керсетулердщ айырмашылыгын кере аламыз.
Опциондык сауда процедурасы айырбастаудан басталады. Ягни,
эр серия уш'ш сатушылар сурайтын жэне сатып алушылар усынатын
сыйлыктын мелшерш аныктаумен басталады. Реттеуни айырбастауды
бастап. усыныс пен сураныстын ен жогаргы багасын жарпялайды.
Бул сол куннщ бастапкы бага белгшешмш калыптастырады.
Фьючерс дегешм1з белпленген багамен болашакта жузеге
асырылатын белпленген табысы бар багалы кагаздар бойынша
жасалатын кел1ам-ш арт. Фьючерспк мэмшелер непзжен кор
биржаларында жасалады. Алайда, накты сатушы мен сатып
алушылардын еркж нарыкта келюм-шарт жасауына ешюм тыйым
с ал май ды.
Ф ъючерслк мэмшелер жасайтындар апыпсатарлар жэне
сактанушылар болып 2 топка белжедк
1) Апыпсатарлар - фьючерен кайтадан сату yuiiH сатып
апатындар. Дэл1рек айтканда алыпсатарларды кел1с1м-шарттардагы
усыныстар кызыктырмайды;
2) Сактанушылар — ез кызметшщ аясында келюм-шарт
бойынша жеткЫлетш тауарлармен ете тыгыз байланысты. Мундай да
сатушы тарап багалы кагаздардын эмитент’ж ж акцияларын сатып
алушы инвестордын екшдер! болады.
Eki тарап та ездерж ж K ayincnfliriH кам тамасы з е т у г е умты лады .
Ф ью черсен мэмшенщ опциондардан айырмашылыгы ол ею
тараппен де маржаланады, ал сыйаккы болмайды. Фъючерстщ езждж
ерекшел1П болып пркелген табысына кежлдш берклген багалы
кагаздардын болашактагы жетюзшу1 табылады. Фьючерс сатушы
саны жэне багасы келюм-шартта белпленген багалы кагаздардын
белгш 6ip белдин сатып алу мждегпн ез мойнына алады. Фьючерс
сатып алушы кел1С1м-шарттыц датасында катан турде бул багалы
54
кагаздарды усынуга мшдеттенед1. Инвестор ез акшасын салып
отырганымен онын тэуекелшщ денгеш нелдш болады. Б1рак. ол
мундай салымнан жогары табыстылыкты к уте алмайды.
Фьючерс иесж щ баскалардан басты аргыкшылыктары:
- жалпы экономикалык дагдарыс жэне кулдырау кезшде оган
туракты табыска кешлдш бер1лген;
- кутпеген шыгындардан сактандырылган;
- оган кор нарыктарындагы езгергстерщ унем1 бакылып
отырудын жэне ннвестициялык коржынды калыптастыруга уакытын
Ьэм KyuiiH сарп етудщ каж еттш п жок.
0 p6ip багалы кагаздын езш щ корсетшген багасы бар жэне ол
ecin жету мерз1мнщ аякталуы шепнде етелу! болады. Фьючерен
exKi3y кезшде биржапык опцнондык мэмжелерге Караганда багалы
кагаз с ату шы дан сатып апушыга ете снрек усынылады. Мэмшелер
кебшесе oip тарапка баска тараптын есебшен салыстырмапы
айырмашылыктарлы телеумен жабылады.
К анталау»а арналган сурактар
1. Багалы кагаздар TyciHiriH ашыныз. Багалы кагаздарды турлер1
бойынша Ж1ктец!з.
2. Акция тусшш ашып карастырыныз. Акциядан алынатын
табысты ренднт жэне акция багамы кемепмен аныктау жолдарын
керсет1н1з.
3. Когамнын акцнялары турлерш атаныз. Арттыкшылыкты жэне
жай акцияларын езш дш ерекшел!ктер1 бойынша сапыстырыныз.
4. Акционерлж когамнын жай акцнялары бойынша дивиденттер
телеу калай жузеге асырылады?
5. Акционерлж когамнын артыкшылыкты акцнялары бойынша
дивиденттер телеу калай жузеге асырылады?
6. Облигация TyciHiriH ашып, оны турлерге бел in карастырыныз.
7. Облигациялардын н еп зп мш детп белплерш е нелер
жаткызылады? Облигациянын акциядан н еп зп айырмашылыктарын
атап корсетщгз.
8. Опцион TyciHiriH ашыныз. Опцнондык сауда процеду расына,
ерекшелжтерше токталыцыз.
9. Фьючерс дегешмйз не? Фъючерстж сауда калай жузеге
асырылады?
10. Ф ью черсен мэмшелердщ
опцнондык мэмьпелерден
айырмашылыктарын атап керсетщ 1з.
60
5 Инвестициялык коржын теорнясы
Мазмуны:
1) Багалы
2) Багалы
3) Багалы
4) Багалы
кагаздар
кагаздар
кагаздар
кагаздар
коржыны жэне олардын турпаттары;
коржынын калыптастыру т е т т ;
коржынын баскару стратегиялары;
коржынын баскару эд1стер1
5.1 Багалы кагаздар коржыны жэне олардын турпаттары
Багалы кагаздар коржыны — бул белгш 6ip тэртшпен
тандалынып алынган багалы кагаздардын апуан турлершщ
жиынтыгы. Коржыннын курылымы - бул коржындагы багалы
кагаздардын нактылы турлершщ аракатынасы.
Багалы кагаздар коржынын ажыратады:
- б1ржакты максатты;
- максаттарына сэйкес тенгершген;
Багалы кагаздар коржынын калыптастырудын басты максаты
болуы мумкж:
- объектаге катысты меншж кукыгына кол жетюзу;
- капиталды сактау;
- багалы кагаздар багамынын ecyi нэтижесшде капиталдын
еам ш камтамасыз ету.
Багалы кагаздар коржынынын мумкш болатын мшез-кулкы:
1 ) багалы кагаздардын консервативтч немесе калыптаскан
коржыны. Мундай коржын аз табыс экелгенмен. салынган каржынын
кайтарылымына кешлдж бершген, нактылы аныкталган он
м!нездемел1 жэне тэуекел денгеш темен, оте танымал багалы
кагаздардан куралады. Бул жагдайлардагы инвестициялаудын басты
максаты капиталды сактау;
2) багалы
кагаздардын
агрессивт!
коржыны.
Мундай
коржыннын тэуекел i денгей1 ете жогары болады, 6ipaK ол табысы
улкен багалы кагаздар куралатындыктан сэтт1л1к жагдайында мол
табыс экелед1;
3) багалы кагаздардын жуйес1з коржыны. Мундай коржында
кандай да 6ip жуйел1л 1к болмайды. ол калыптаскан жагдайлар
ыкпалымен курылады ( 1-сызба).
Енд1, темендеп жагдайларды мысалга ала отырып багалы
кагаздар коржынынын турпаггарын нактырак карастырайык.
Жагдай 1
Фирманын инвестициялык багалы кагаздар коржыны:
- М емлекегпк жинактау карыздары облигациялары - 20 %;
61
- “ Грансгаз” АК-ньщ жай акциялары -1 5 %;
- коммерциялык банктердщ жэне сактандыру компанияларынын
артыкшылыкты акциялары - 15 %;
- коммерциялык банктердщ д е п о з и т к сертификатары - 20 %;
- «Мунай еш м д е р т АКшьщ облигациялары - 30 % куралган
делГк.
Нэтижесшде, аталмыш коржын курамындагы акциялар улес
салмагы - 30 % (15 % жай жэне 15 % артыкшылыкты акциялар). Бул
багалы кагаздар е н кау i m i болганымен, G i p a K мол табысты багалы
кагаздар. Инвестор езш щ инвестициясын жай жэне артыкшылыкты
акцияларга тецдей етш белген. Артыкшылыкты акцияга инвестиция
есебшен инвестор езш аз да болса кешлд1 дивидендтермен жэне
акционерлж когам тараган жагдайда когам м улине улесше
артыкшылыкты кукыкмен камтамасыз e r i i i отыр.
Бершген мэл1меттерден байкатынымыздай коржыннын 70 %-ы
карыздык мiндеттемелерден (мемлекетпк облигацнялар - 20 %,
коммерциялык банктердщ депозигпк сертификаттары — 20 %.
корпоративен облигацнялар - 30 %) куралган. Мундай каржылык
активтердщ табыстылыгы денгеГп жогары болмаганымен, K e p i c i n u i e
олардын KayinTuiiri д е н ге т темен. Жалпылай алганда, бул фирманын
багалы кагаздар коржыны консервативл коржын болып табылады.
Ж агдай 2
Мысалы, фирманын багалы кагаздар коржыны мунай ешмдерш
енд1ру, тасымалдау жэне сатумен айналысатын кэсшорындардын
акцияларынан жэне мунай еш мдер1 непзш де химиялык ешмдерд1
ещцретш кэсшорындар акцияларынан куралган делш.
Мундай каржылык инвестициялык коржынды агрессивти ете
тэуекелшш коржын деп есептеуге болады. Барлык эмитент - мунай
жэне мунай ешмдерш енд1ру, тасымалдау, кайта ендеу жэне
етюзумен шугылданатын 6ip технологиялык т1збектщ бел1ктерь
Кэсшорындардын тек 6ipeyiHin банкроттыгы, барлык калгандарынын
купауына алып келед|. Бул дегешм1з инвестор ушш каржылык
салымдарын 6ip сэтте, б1ржолата жогалту деген сез.
Багалы кагаздар коржыны - белгш 6ip максатка жету ушш
жинакталган багалы кагаздардын жиынтыгы. Мысалы, ннвестициядан
кепиий табыс алу ушш. Мундай жиынтыкка эртурл1 эмитенттердш,
саланын, эртурл1 турпаттагы, сондай-ак KayinTi, 6ipaK мол табысты
кагаздары енедк Коржын кебше жогары децгейдеп сеш мдш кке
(консервативт1) немесе табыстылыкка (агрессивт1) багытталган болуы
мумкш.
62
г\
пайла табу;
капиталды ecipy;
капиталды
...... ....._________ Р *
коржын максаттары
бойынша
>
а
цоржыя мшо-кулкы
бойынша
ц
й*
О
&а 1
Ж
т
консерватнвтк
агрессией:
жуйеаз.
У
>
багалы кагаздардын
уакыты бойынша
,
коржыннын
курамы бойынша,
к
*^4-,* . ‘■ч
туртр! бойынша
1
<
ц
(Л
JЦ
И
I
-
багалы кагаздын
салалык теп бойынша
*
ц
аймакгык
белНс! бойынша
- кыска мерз1мдк
- орташа мер:нмдй
- узак мерз 1мд 1.
- пркелген;
- ауыспалы.
- 6ip профильдк
- кеп профильдк
- маманданган:
- кешендь
- мемлекеттж;
- отанлык:
- аймактык.
1-сызба - Багалы кагаздар коржынынын турлер1
Багалы кагаздар коржыны ттркелген жэне ауыспалы болып та
яактеледь Т|‘ркелген коржын - узактыгы аталмыш коржынга KipeTiH
багалы кагаздарды етеу кезешмен аныкталатын, белпленген кезен
аралыгында ез курылымын 63repicci3 сактайтын багалы кагаздар
коржыны. Ауыспалы немесе баскарылатын коржын - атына заты сай.
багалы кагаздардын динамикалык курылымы бар, экономикалык
жогары тшмдшк алу максатында курылымы унем1 жанартылып,
езгертшп отыратын коржын.
Сонымен катар, багалы кагаздар коржынынын келеа турлер1 де
болады:
- маманданган багалы кагаздар коржыны;
63
- ш етелд1к багалы кагаздар коржыны;
- отанды к багалы кагаздар коржыны.
Алгашкысы нактылы 6 ip елмен шектелед1 немесе бутш 6ip
аумакты (кебш есе дамуш ы елдер) камтиды, бул жекелей ал ганда эр
елдеп мумкш дш болатын Kayimi азайтуга мумкшд!к береди Мундай
коржын шетел инвесторларына салыстырмалы аз тэуекелмен жана
нарыктарды игеруге жэне кажет болган жагдайда Kayimi аумактын
акцияларынан тез кутылуга мумкшд'ж береди
Багалы кагаздар коржынынын салалык немесе аймактык
маманданган болуы мумкш. М ысалы, отын-энергетикалык кешеш
кэсш орындарынын немесе Павлодар облысынын кэсшорындарынын
багалы кагаздарынан калыптастырылган коржын.
Багалы кагаздар коржыны ез курамына тек кыска мерз1мд1
немесе орта мерз(мд|, узак мерзнйд! багалы кагаздарды енпзуге
багытталган болуы мумкш.
Багалы кагаздар коржынынын Keoici ез курамына багалы
кагаздардын o i p
T yp in
(акциялар, м ем лекегпк облигациялар.
эмисснондык емес багалы кагаздар жэне т.б.) артыгырак енпзу
аркылы маманданган болып келедь Н арыктык экономикалы елдерде
мундай ж агдайлар н е п з п тэртш болып саналады. Мысалы,
ипотекалык багалы кагаздардан, корпорацнялар облигацняларынан.
муниципальды к багалы кагаздардан. опциондардан, кэс'шорын
акцияларынан куралган коржын.
5.2 Багалы кагаздар коржынын калыптасты ру
TeT iri
Багалы кагаздар коржынын калыптастыру устанымдары:
- кауш аздж ;
- табыс гылык;
- ет1мд!Л1к;
- капитал eciMALniri.
Багалы кагаздар корж ыны езш щ калыптасуы бары сында келес1
кезендерден е т е д 1:
- коржыннын турпатын тандау жэне оны н М1нез-кулкын
аныктау;
- ин вестиц иялы к корж ы нны н тэуекел1 денгеГпн багалау;
- корж ы н куры лы м ы н улплеу;
- корж ы н куры лы м ы н онтайланды ру.
Э детте, багалы кагаздар корж ы ны н калы птастыру кез1нде
инвестордын Heri3ri максаты болы п табы с пен Kayin арасындагы
онтайлы каты настарга кол ж етм зу табы лады .
64
Коржынды калыптастыру т е т т инвестордын басым жактарына
багдарланады. Онын непзплер! болып:
- капиталды сактау жэне арттыру;
- тез табыс алу;
- ж еткш ж аз ешмдерге, кызметтерге катысы бар кэсшорындар
багалы кагаздарын сатып ала отырып. аталмыш игш ктер мен
ресурстарды мумкш болатын етюзу жэне белу опенацияларына кол
жетюзу;
- менннк кукыгына кол жетюзу саналады.
Элемдж тэж!рибеде инвестордын элеуетп турпаттарын ете
накты сарапау карастырылган:
1) консервативтц
2) ете агрессивт1;
3) агрессивт1;
4) тэж]рибел1;
5) эбден жет1лд1р1лген.
Инвесторлардын Heri3ri турпаттары 4-кестеде керсеплген.
4-кесте - Инвесторлардьщ Heri3ri турапттары
Инвестор турпаты
Инвестиция максаттары
Консеративт!
Салымдар к а у ш а з д т
Агрессивт1
Салымдар каушазд1 + табыстылык
0 те агрессивтт
Табыстылык + салымдар eciMi
Тэж1рибел1
Табыстылык + салымдар eciMi + еп м д ш к
Эбден жет]лд!р‘|лген
Максималды табыстылык
Багалы кагаздар коржынынын с е т м д М п н камтамасыз ету уинн,
инвестор 6ip гана эмитенттщ багалы кагаздарына сапымынын
мелшерш шектейд!. Ол осылай Kayin денгейш темендетуге тырысады.
О неркэст компанияларынын жаргылык корына каржы салган
кезенде олардын сапалык эртараптандырылуы (диверсификация)
журпзшедй Жеке эмитенттердш жэне мемлекеттщ кыска мерз1мд1
багалы кагаздарымен жумыс жасайтын акша нарыгынын аралык
корлары каржылык активтердш аралас пакет!н баскара отырып.
эртараптандырылуды
журпзедь
Мундай
пакетке
непзшен
мемлекетпк облигацнялар. муниципалитетт1н кыска мерз1мд1 багалы
кагаздары, баска да инвестициялык институттардын улестж
катысушылык сер'тификаттары юредк
65
Эртараптандырылган коржынды баскару коржыннын сапасын
сактап туру жэне онын агымдагы кунынын o c i M i n камтамасыз ету
ушш багалы кагаздармен операциялар эрдайым журпзш отыруды
талап етедк Егер, акция багамынын сершнше (динамикасына)
сеншпздгк пайда болса, оларды сатып багамы элде кайла туракты
облигацияларды сатып алу керек.
Инвестициялык стратегияны тандау кезшде инвестициялык
коржыннын салалык курылымын аныктайтын факторлар болып
инвестициянын KayinTuiiri жэне табыстылыгы табылады. Багалы
кагаздарды тандауда инвестициянын габыстылыгын аныктайтын
факторлар болып внд!р1стщ рентабельдшп (тш м дш п) жэне
сатылым колем ini н есушщ келешектеп мумкшццп (сагылым элует'О
табылады. Жогары пайдалы бизнес етел1мдшк мерз1мш мейшнше
кыскартады жэне алынган пайданы енд1р1стщ дамуына кайтара
салудын алгышарттарын камтамасыз етед1.
Жекелеген кэсшорыннын инвестициялык тартымдылыгынын
непзг1 керсетк1штер1 онын каржылык жагдайын сипаттайтын
керсетк1штер1мен тыгыз байланысты болады. Инвесторларды oipiniui
кезекте кэсшорыннын пайдалыпыгына эсер ететш керсетюштер
акцияларынын багамдары жэне дивидендтер! денгеш кызыктырады.
Пайдалылык денгеш баска керсетю штерд iн турактылыгы
жагдайында акция бойынша дивидендтердщ мелшерше тэуелд1
болады.
Кэсшорын кызметшщ тж м дш гш аныктауга келеа формула
мумкшдж береди
Я
П
Т
к ~ т х к ’
(3)
мундагы П - баланстык пайда;
К - талдау кезешндеп активтершщ орташа куны;
Т —етмзшген ошмдерден тускен туам.
Жай акцияларды устаушыларды дивиденд денгешнен Караганда,
акция багамы кеб1рек кызыктырады.
Багалы кагаздардын дамыган нарыгында акция багамын
багалайтын керсетюш ретшде непзшен акцияа багамынын 6ip
акциядан алынатын таза пайдага немесе дивиденд шамасына
катынасымен аныктайды.
Егер, акция багамы олардын бастапкы багасына oip акциядан
алынатын таза пайдага жэне банктж пайыз мелшерлемеи денгешне
66
тэуелд1 деп есептесек, онда оны Kejieci формул ал ар кем епм ен аныктау
мумкш болады:
1 5 = I! и
И
* (П т * 100
))/ п * Б j
(4)
I ( А „ * п т * Д *100 ) 1 п * Б л
(5)
мундагы Аб. Б1 - акция багам дары;
Ан—акциянын бастапкы багасы (номиналы);
Пт - акционерлш когамнын таза пайдасы;
Д - жай акцияларга дивиденд сомасы;
п - шыгарылган жай акциялардын саны;
Бд - депозит бойынша банктж пайыз денгеш.
Бул жагдайда акция багамынын таза
дивидендтердщ сомасына катынасы болады:
— Б = А н v 1пи
х 1 ии
т
D д
немесе
пайдага
А 51 _ А н
1
—~— - —— х ИЮ
Ж
немесе
(6)
шщ
Осылайша, егер акция багамы тек онын бастапкы багасымен
жэне 6ip акцияга пайда, ягни дивидендтер шамасымен байланысты
курылатын болса, онда акция багамынын таза пайдага (дивиденд
денгешне) катынасы барлык жагдай да бастапкы бага белшген
депозиттер бойынша банктш пайыздарга тен болар e ji. BipaK, акция
багамы непз1нен нарыктык себеп-салдардын эсер1мен калыптасады
жэне 6ip акцияга таза пайда (дивиденд) мелшерже гана тэуелд1 емес.
Кей кездер1 акцияга дивидендт1н денгей1н!н томен болуы, бул
кезде фирманын ез пайдасын eHaipici дамытуга, келем1н упгайтуга
пайдалану кажеттш1пмен байланысты болуы мумк’ш. Бул келеа
мерз1мде когам акциясына дивидендтерд1н элде кайда жогары
болуына мумюн деген сез. Осы тэр1здес кептеген факторларды багалы
кагаздарга инвестициянын элуетш багалау уш1н есепке алу керек.
5.3 Багалы кагаздар коржынын баскару стратегиялары
Багалы кагаздар коржынын калыптастыру кез1'нде эз1'рленет1’н
коржын стратегиясы - бул инвестордын алга койган нактылы
максаттарына жету ун-чн тандалып алынган багыттары. Негтлнен
багалы кагаздар коржынын баскару стратегиясын багалы кагаздар
67
нарыгында
институционалды
инвесторлар
болып
табылатын
инвестициялык корлар мен компаниялар дайындайды.
Эдетте,
инвестициялык
корлар
мен
компаниялар
ез
салымшыларына белпленген табыс алуга кеш лдж бермейдк Олар аса
тшмд! каржы салымын к э а б и децгейде камтамасыз етед!, oipaK накгы
белпленген к е т л д ж е п . Сонымен катар, салымшылардын эр турл1
корлардын
багалы кагаздар коржындарынын арасынан тацдау
мумкчщцп болады.
Компаниялар
мен
корлар
ж урпзетш
инвестициялык
стртатегиянын мшез-кулкына сэйкес шартты турде Kejjeci топтарга
бвлш\ч мумкш:
1) багамнын ауытку Kayini шектеул1 багалы кагаздарга к\рдел1
каржы салушылар (капитал инвестициялаушылар);
2) багалы кагаздар багамынын ауыткуынын жогары к ау ш тш п
кезшде пайданын ес1'мше багдарлангандар;
3) каржы активтерш щ эртараптылыгын жузеге асыратындар;
4) акш а
нарыгынын
пайыздык
мелшерлемесш
капитал изациялау га маманданушылар.
Bipiumi топка элем дж денгейдеп ipi кор биржаларында багалы
кагаздардын едэу1р Kayincia турлер1 болып есептелетш мемлекеттж,
муниципалдык жэне корпоративтж облигацияларды басымырак сатып
алатын инвестициялык компаниялар мен корлар жаткызылады. Бул
компаниялардагы ен т вм ени комиссиондык алым дар шамасы
жазылым ymiH - 4 %-дан кеп емес, багалы кагаздар коржынын
баскару yrniH - 0,25 %-дан 0,60 % -га дейш болады.
EKiHiui топка узак мерз1мд1 инвестициялык кызметтерд1 жузеге
асыратын инвестициялык компаниялар жатады. Олар акцияларды,
айырбасталатын облигацияларды жэне кор индекстерше опциондар
жэне варранттар сиякты туындама каржылык куралдарды сатып
алады. М ундай компаниялардын клиенттер1 болып активтершщ
болмаганда oip бел1пн орналастырганда жогары кауштмик децгеГп
олар ушш KayinTi емес болып саналатын тулгалар табылады. Бул
компаниялардын кызмет! ymiH комиссиондык элде кайда жогары
келедь М унда, жуык шамамен жазылым ymiH 6 % -га дейш , баскаруга
- 1,5 % -га дейш комиссиондык алымдар алынады. Бул топка непзшен
американдык 61р1ккен инвестициялык трестлар жэне баскарушы
компаниялар жатады.
YmiHmi топка эртурл1 багалы кагаздарга узакмерз1мд1 каржы
салымдарын
сала
отырып,
капиталын
эртараптандыратын
компаниялар мен корлар жаткызылады.
68
Мундай эртараптандыру капиталды жогалту KayiniH шектеудщ
сешмд1 ЭД1 С1 болып табылады. Мундай инвестициялык стратегияиы
жузеге асыру ушш 6ipiHiui кезекте мол мелшердеп капитал болуы
кажет. Мандаты орташа комиссиондык алым: жазылымга - 5 %-дан
кеп емес, баскаруга - 1 %.
Тертшгш топка акша нарыгындагы пайыздык мелшерлемелерд*!
капитализациялауга маманданушы компаниялар жат кызыл алы Б улар
бутан дешн айтып откен акша нарыгындагы аралык корлар. Мундай
компаниялар ете кыска мерз1мге капитал инвестициялайды, олар
тштен 1 кундж мэмьпелермен айналысады. Сондыктан, капиталды
жогалту Kayni мунда аса байкалмайды деуге болады. Мундай
компания клиенттер1 алуан турл1 болып келеди
салымдарынан банктж пайызга Караганда элде кайда
пайыз алгысы келетш жеке тулгалар;
артык, бос каржыларын инвестициялаушы фирмалар.
Аталмыш топтын баскалардан тагы 6ip ер ек ш ел т мунда ете
кыска
мерз 1 мд 1
инвестициялау
жузеге
асырылатындыктан
комиссиондык алынбайды. Инвестициялык компаниялар мен
корлардын инвестициялык кызметтерд *1 жузеге асыруында белгш 6ip
максатгар нус камасы болады
жэне олар осыган сэйкес ез
стратегиясын жасайды. Бул максатгар мшез-кулкына жэне олардын
уйлеамдш гш е сэйкес инвесторлардын алуан турлер1 болады. Багалы
кагаздар нарыгында инвестициялык стратегияларды жузеге асыруда
эртурл1 максатгар нускамаларына багдарлануга болады: туракты жэне
молырак агымдагы пайда немесе дивиденд алуга, эйтпесе багалы
кагаздар кунынын есуше, ягни салынган капиталдын улгайуына.
Акырында, осы 2 максаттын yfljiecyi мумкш.
Б’ф ак, инвестициялык стратегияларды дайындау кезшде
«инвестициялаудын алтын ережесЬ) деп аталатын шартты орындау
кажет. Ол темендегщей шарт непзшде болады: багалы кагаздарга
салымнан алынатын пайда инвестордын алгысы келетш пайдасына
жету ушш баратын тэуекелше тура тэуелдь
Тэуекел денгеш мен пайда мелшер1 арасындагы байланыс
аныкталады:
Пт|„ = Пк + С
мундагы Пп| - инвесторга кажетп пайданын ен теменп
мелшерн
Пк - Kayinci3 инвестициянын пайда мелшер
С - осы тэуекел ушш сыйакы мелшерк
69
(7)
Коржындык стратегияларды жузеге асырумен «коржындык
менеджерлер» деп аталатын арнайы дайындалган кэс!би менеджерлер
аПналысады.
Каржылык
активтердщ
теракты
коржындарын
калыптастыру
жэне
онын
табыстылыгына
бакылау
жасау
(мониторинг) туралы клиенттщ тапсырмасы коржынды баскару
кел‘1С1м-шарты деп аталады.
5.4 Багалы кагаздар коржынын баскару aaicTepi
Багалы кагаздар коржынын баскарудын 2 нышаны болады:
- енжар (пассивп) баскару;
- белсенд! (активт’1) баскару.
Баскарудьщ пассивт1 нышаны тэуекел денгеш алдын-ала
аныкталган, ете жаксы эртараптандырылган коржынды куру дан жэне
узак уакыт бойы коржын курылымынын o irepiccii сакталуынан
ту рады.
Баскарудын пассивт! эд1с! болып табылады:
1 ) эртараптандыру эдгсц
2) индексттк эдш (айна Kepimci эд1с1);
3) коржынды сактау.
Эртараптандыру эд1а эртурл1 мшездемёзик сипаттагы алуан
турл! багалы кагаздардын коржын курамына енпзьпуж тустщйредь
Эртараптандырылган багалы кагаздар коржыныныц курылымы
инвестордын алга койган максатына сай болу керек.
Индекстж эдос немесе айна Kepimci aaici нактылы oip багалы
кагаздар коржынын (эталон ретшде) алу нерзш дё жасалынады.
Эталондык
коржыннын
курылымы
нактылы
индекстермен
мшезделедг. d p i карай бул коржын айнадагы керЫ стей кайталанады.
Эталондык коржынды тандап алу киындыгы бул эд1сп колдануды
кнындата ту сед i.
Коржынды сактау ЭД1(Л коржыннын курылымын туракты устал
туруга жэне жалпы мшездеме денгейщ сактаута непзделген. Коржын
курылымын 63repicci3 сактап туру унем1 жузеге аса бермейдй, вйткеш
ол кор нарыгындагы тураксыз жагдайларга тжелей байланысты
болады.
Багалы кагаздарды сату немесе баскаларын сатып алу
кажетпл1ктер1 октын-октын туындап отырады.
Баскарудын aicniBTi нышаныньщ м э т - багалы кагаздар
коржынымен туракты жумыс жасауда. А ктивп баскарудын Heri3ri
мшездемеле;р1 болып табылады:
1 ) нактылы б!р багалы кагаздарды тандау;
2) багалы кагаздарды сату немесе сатып алу мерз1мш айкындау;
70
3) коржында! ы багалы кагаздарды турам ы алмасч ыру cuomniri;
4) таза пайданы камтамасыз ету.
Егер, Улттык банктш пайыздык молшерлемесшш твменделлут
алдын ала болжанса, онда купондары бойынша пайдасы томен
узакмерз1мд1 облигацияларды сатып алуга кенес етые;н. Мунымен
катар, купондары бойынша пайласы жогары к ы ск ам ер т и 1
облигацияларды сату керек. ейткеш болжам жузеге аскан жагдайда
олардын багамы курт купдырап кетедк
Ал. егер пайыздык мелшерлеменш cepnini толыктай айкын емес
болса. онда баскарушы езш щ багалы кагаздар коржынынын oip
белiпн е п м д ш п жогары активтерге (мысалы, жедел шоттарга)
айнапдырады. в л м д и п к багалы кагаздар коржынынын оте манызды
касиел болып саналады жэне ол багалы кагаздарлын жедел турде
акшага айналу каб‘|летшпгш бшд1ред1.
Багалы кагаздар коржынынын курылымдык унем1 озгерушен
6ipre багалы кагаздардын куны да езгерш отырады. Нэтижесшде
капиталлын азаюымен немесе кебекнмен байланысты косымша
мэселелер туындайды.
Кайталауга арналган суракгар
1. Багалы кагаздар коржыны тусЫ гш ашыцыз. Багалы кагаздар
коржынынын мшез-купыктарымен байланысты турлерге ажыратыныз.
2. Багалы кагаздар коржынынын турпаттары бойынша
сарапаныз.
3. Багалы кагаздар коржыны Typnepi ж'нстелнпмш сараланы з.
4. Багалы кагаздар коржындардарын калыптастырулын
ерекшел1ктерш сараланыз.
5. Инвестициялык тартымдылыктын Hemri KepceTKiiUTepi neni
б1лд1ред! жэне олар калай аныкталады?
6. Багалы кагаздар коржынын енжар (пассивл) баскару ж эн е
белсецш (актнвл) баскару ерешел1ктерш атаныз.
7. Багалы кагаздар коржынын баскару стратегнясы кандай
непзде курылады?
8. «Инвестициялаудын алтын ережеа» деген не?
9. Багалы кагаздар коржынын енжар жэне бел сеид! нышандарда
баскарулар н е т б 1лд1ред1 жэне олар кандай кандай эдкгер комепмен,
калай жузеге асырылады?
71
6 А кционерл 11 Сkoi а мл а капиталды баскару
Кез-келген экономикалы к субъектш щ ез кы зметш щ бастапкы
каламы
ж аргы лы к
капиталды
кал ы п тает ы ру дан
басталады.
А кционерлж
когамнын жаргы лык капиталы бул барлык
шыгарылган акциялардын номиналды куны. Капитал кызметшщ
н е п зп максаты - бул онын улгаюы. М унымен катар, бул мезплде
пайда табу ж эне оны болу эркез ж у р п з ш п жатады. Кэсшорыннын
агымдагы кы зм етш щ нэтижесш де капитал унем1 езгерш отырады.
М енипктщ акционерлж калыбы капиталды 6ip эрекет ету
еркмнен екп-шл epicKe аударуды, кайта куюды жузеге асыруда ете
оцтайлы болып табылады. М уны жузеге асыру уш ш когамнын
актнвтерш жэне онын мш деттерш сатып алудын к аж еттш п
болмайды. Ж ана нарыкта кы змет-эрекетп кайтадан бастау удин
багалы кагаздар нарыгында айналыста журген акцияларды иелене
отырып, компания акцияларыньщ бакылау пакетш е кол жетюзу
ж етк ш ктк
Апынатын
табыстары
тургысынан
алгандагы
когамнын
тартымдылыгы кептеген усак инвесторлардын онын акцияларын
сатып алуга умты луы на экеледк Ал, бул ез кезегш де акционерлж
капиталдын белш ектенуш е алып келедь Осылайша, ic ж узш де алуан
1 урл *1 активтердщ етзмдиигш когамнын ба галы кагаздарынын
е з ш д щ п м е н ал маеты рады.
Когамнын аукаттылыгы н епзш ен капиталдын тш мдк dpi
утымды баскарылуына тэуелд1 болады. Капиталды утымды баскару
уш ш онын курылымын, opoip курамыныц ерекш елж терш , аныктауыш
факторлардан сапалы к жэне функциональдык тэ у е л д ш п н жаксы биту
керек.
Капитал курылымына ж1ктелгшм жасау кезш де элде кайда
елеул1 принциптерш катан кадагалау кажет. ©йткеш, эрб1р пакты
кубылыстарда факторлардын кайсы oipeyi аныктауыш фактор болып
табылады. MiHe, сондыктан капиталды курылымдастыру оны журпзу
максатына тэуелд1 болады. М ысалы, шыгарылым (эмиссия) бойынша
шеиимдер кабылдау кезш де жеке жэне карыз каражаттарынын
арасалмагын аныктау кажет болса, ал телем кабкпегтш п денгешн
аныктау уш ш баланстын жекелеген статьяларын талдау жеткинстт
болады.
Капитал курылымын жетицйру жумыстарын элде кайда жем].ст1
ж урпзу уш ш б е л г ш 6ip мерз1мге дайындалган кэсшорыннын
балансын зерттеу н еп зш де зешнд! талдаулар жасау кажет. Бул
72
каржылык кужат элде кайда терен экономикалык мазмунды болып
келедй
Капитал жеке жэне карыз капиталы болып белшедк Жеке
капитал келес! бел(ктерден куралады:
- акционерлж капитал;
- косымша капитал;
- сактык кор (резервтж) капиталы;
- кэсшорын пайдасынан жинакталган капитал.
Косымша капитал деп акцияларды орналастырудан тускен
эмиссиялык табыстарды жэне непзп каражаттарды кайта багалаудан
алынган резервтерд1 айтамыз.
Сактык кор капитал кандай да 6ip куйзелктж жагдайларда
пайдалануга арналып когам пайдасынан белу аркылы калыптасады.
Жинакталган пайда eaaip icT i дамыту уннн жэне сонымен катар
жаргылык капиталды улгайту упнн де колданылады.
Сонымен катар, карыз каражаттарын:
- кыска мерз!мд1 мшдеттемелер;
- узак мерз1мд1 мшдеттемелер;
- несиелж берешектер деп Ж1ктеуге болады.
Пассив курылымын карастыру "каржы TeTiri эффекпсГ шамасы
аныктауауга жэрдем болады:
Каржылык тетж:
L7= C P /(C P -I)
(8)
мундагы СР - таза пайда шамасы:
I - несиелер бойынша теленетш пайыздар келемк
Сонымен катар, баланстын “ актив” бел1гш карастыру тагы 6ip
KepceTKiurri, ягни «eHflipic TeTiri» шамасын багалауга мумкшдж
бередк
©HaipicriK тет!к:
L = Q /(P -V )
(9)
мундагы Q - жалпы шыгарылым шамасы;
Р - еш м б1рл!пнщ багасы;
V - ешм б1рл1пне езгермел! шыгындар шамасы.
К елеа коэффициент кэсшорын кызмепШн акыргы нэтижесш
шыгарылым келем1мен байланыстырады:
73
a
TR
| n 1
/r |
= ---------x --------- --- -----Q
TR
Q
(Ю)
мундагы a - пайда мен капем нщ т э у е л д ш к коэффицентц
T R - ж иы нты к табыс ш амасы;
Q - ш ыгарылым колем!;
лп- таза пайда шамасы.
К уры лы м ды к коэф фициент акционерлж когам ны н капиталын
сипаттайты н статистикалы к бейнелейдь
К эа п о р ы н н ы н багалы кагаздары ны н касиеттерж сипаттайтын
элде кайда м аны зды сипаттам аларды н 6ipi болып Бетта коэффициент!
табылады. А талган коэф ф ициент 6ipiHini кезекте к эап о р ы н н ы н каржы
тет1г1мен байланы сты болады . Олай болса, ол капитал курылымымен
де тж елей байланы сты болганы.
Акция уш ш к а ж е т болы п табылаты н пайда нормасы:
Rj = i + [(Rn, I i) / 5„2] x (r j;lj;ra x 6j;u;m) x [ 1 1 ( 1 1 T c) x (D / S)]
(11)
м ундагы i - пайы зды к т э у е к е л а з м ел ш ер л ем еа;
Rm - нары кты к коржыннан кутш етш табыс:
5Ц - нары кты к пайданы н м умкш м энш ен орташа
квадратты к ауы ткуы ;
8j: щ щ - карыз каражаттары болмаган жагдайдагы j-iHiui
багалы кагаз ушш пайданы н м умкш мэнш ен орташ а ауытку ы;
ij; U; m ~ карыз каражаттары болмаган ж агдайдагы j-iHiui
багалы кагаз пакетш ен ж эне нары кты к коржы ннан алынаты н пайда
арасы ндагы тузету (корреляция) коэффициент!;
D / S - карыз сомасы ны н ж еке капиталга катынасы;
Тс ~ пайдага салынатын салык.
Pj = Pj:ux [ l + D / S x ( l - T c)]
(12)
мундагы Pj; Pj; u - сэйкесш ш е тет!к бар ж эне ж ок кездердеп бета
коэффициент!.
К эап о р ы н н ы н ти!мд1 жумысы тургысынан алганда капиталдын
санды к ж эне сапалы к элде кайда манызды сипаттам алары келесшер
болып табылады:
- ж еке менш!к капиталдын р е н та б е л ь д ш п ;
74
- жалпы (барлык) капиталдын рентабельдш гк
- карыз каражаттарыньщ жеке менипк каражаттарга катынасы;
- е щ и р к тж тет1к шамасы;
- каржылык тет1К шамасы;
- е с у д щ iiuK'i каркыны;
- карж ы лы к ж эне е ш п р к т ж ic-эрекеттермен байланысты
тэуекел.
К апитал багасы объектив™ ж эне су бъ екти вл
курамдас
б ел 1ктерден
куралады.
EKiHmici
р е й т и н т 'к
керсеткчштермен
байланысты елеул1 турде 03repyi мумкш . Э р турл1 кэс i поры ндардын
карыз капиталы бойы нш а шыгындары эртурл! болуы мумкгн.
Солардын iuiiHeH акционерлж капиталды алып карастырар болсак,
онын багасы кэсш оры н езш калай карж ыландыра алатындыгымен
байланысты эртурл1 болады.
К апиталды н корытынды багасы (С) жекелеген курамдастары
бойынша ш ыгындарын елшеу жолымен алынады. М уны келеи турде
бейнелеуге болады:
С = К| х о + к2 * с2 + Kj * C3 + III + к„ х с„
(13)
мундагы с; - капиталдын эрб1р курамдасынын багасы;
Kj —жекелеген курамдастын улес салмагы.
К ай тал ау га а р н а л га н с у р а к т а р
1. А кционерлж когамда капиталды баскарудын непздер!
кандай?
2 . Каржылык тетж жэне OHflipicTiK тетж тусппктер1 HeHi
б|лд1ред1?
3. Олардын манызы кандай жэне калай аныктапады?
4. Кэсшорыннын пайдасы мен коле Mi т эу е л д ш п коэффнценл
HeHi 6inflipeAi жэне калай аныкталады?
5. Багалы кагаздардын Бетга коэффициент! дегешм1з не жэне ол
калай аныкталады?
6. Кэсшорын капиталынын сандык, сапапык сипаттары н е т
бщтрет жэне капиталдын корытынды багасы калай аныкталады?
75
Бакылау жумысы тапсырмалары
«Акционерлж когам экономикасы жэне баскару» пэш бойынша
студенттердщ бакылау жумысы карастырылуы мшдетп болып
табылатын oipKarap суракгарды камтуы тшс. Бакылау жумысы
курылымдык жагынан мукаба бет, мазмуны, Kipicne, 3 бел1м,
корты иды, колданылган эдебиеттер т1з1м1нен (5-тен кем емес)
куралады. Мазмунында беттер б е л п а мен тармактар Tiiisii
керсетшедь Бел1мдер 3-тен кем емес бол1мшелерге таркатылуы THic.
Мазмунын рэамдеуге мысал:
М азмуны
Kipicne
1 Коржын (портфель) теориясынын непзп TyciHiicrepi
1.1 Инвестициялык коржын теорнясы
1.2 Коржынды баскару тэс1лдер1
2 Коржынды эртараптандыру
2.1 Коржыннан кутшетш табыс жэне тэуекел
2.2 Коржынды эртараптандыру стратегиясы
3 Багалы кагаздар коржынын баскару
Кортынды
Колданылган эдебиеттер Ti3iMi
3
4
4
6
8
8
8
10
12
13
Бакылау жумысы колмен жазылган текспмен 15-20 бет немесе
баспалык текспмен 11-15 бет болуы керек.
Бакылау жумысыныц такырыптары
1 . 0 n;tipic дамуындагы акционерлеудщ мацызы
2. Казакстан Республнкасындагы акционерлеудщ сипаттык
белплер4
3. 0 неркэсш кэс1порынынын акция эмиссиясы
4. Казакстанда багалы кагаздар нарыгын мемлекегпк реттеу
5. Багалы кагаздар коржынын калыптастыру
6. Казакстан Республикасында акционерлж когамдарды
баскарудагы мэселелер
7. Багалы кагаздар нарыгынын эрекет етужщ элемдж тэжчрибеа
жэне онын Казакстандагы бешмделу1 (адаптацнясы)
8. Казакстан Республнкасындагы багалы кагаздар нарыгынын
калыптасуы жэне эрекет ету ерекшел1ктер1
76
9. Багалы кагаздар жэне инвестициялык корлар нарыгы
10. Эртурл1 акционерлж когамдарды баскару ерекшелжтер1
1 1 . Карапайым акциялардын элемдж нарыгы
12. КР экономикасындагы акционерлж менинктщ рел1, орыны
13. Акционерлж когам кызметш мемлекетпк реттеу
14. Казакстанда енеркэсште акционерлж когамдар куру
мэселелер!
15. Акционерлж когамнын каржы стратегиясы мен дивиденд
саясатыныц езара байланысы
16. Эртурл1 акционерлж когамдардагы дивидентпк саясаттын
ерекшел1ктер1
17. Дивиденттж саясат жэне каржы стратегиясынын езара
байланысы
18. Акционерлж когамдарды куру жэне калыптастырудын
шетелдж тэж1рибес1
19. Акционерлж кэсiпорында инвестициялык белсендш кп
арттыру
20. Багалы кагаздар коржыны теориясы
2 1 . Казакстандагы инвестициялык белсендЫ ктщ жандануына
ыкпал eTyuii факторлар
22. Акционерлеу аясында шетел тэж1рибесш колдану
23. Ш етелдеп АК кызмет1н мемлекеток реттеу эд1стер1
24. Шетелдер экономикасындагы акционерл1к когамдардын рол1
25. Багалы кагаздар коржынын эртараптандыру стратегиясы
26. Казакстан Республикасындагы кор нарыгынын дамуы
27. Акционерл1к когам капиталы
28. Багалы кагаздар коржынын баскару
29. Акционерлж когамда капиталды баскару
30. Акционерлж когамнын дамуынын экономикалык тапдауы
31. Акционерлж когамды куру жэне онын даму мэселелер!
32. Кор портфелш капыптастыру
33. АК-ныи инвестициялык тартымдылыгын багалау
34. Казакстан экономикасынын дамуындагы акционерлеудщ
манызы
35. Багалы кагаздар Typnepi
36. Акционерл1к когамды кайта куру жэне тарату мэселес1
37. Багалы кагаздар нарыгы
38.Акционерлж когамды баскарудагы непзп устанымдар
39. Акционерл1к когамды курудын непзп жолдары
40. Акционерлж когамнын каржы жагдайынын жалпы
экономикалык тапдауы
77
Косымша туашктемелде материалдар
1 Багалы кагаздар турлер1 жэне айырмашылыктары:
Багалы кагаздардын ен кен тараган Typi акциялар мен
облигациялар. Олардын 6ip-6ipiHeH айырмашылыгы:
акцияны сатып алу аркылы жеке тулга ез капиталынын
б е л т н акционерлж когамга салгандыгын бен онын neci болгандыгы
туралы куэлж алады;
облигацияны сатып алу аркылы тулга компания немесе
мемлекеттщ несие 6epymici боласды. Сонгысы одан облигацияларды
сатып алу га мшдеттенетш борышкер болады.
Акция дивидент, ал облигация пайыз туршде Kipic экеледь Ен
басты K ipic багалы кагаздарды сату барысында алынатын багалы
кагаздар куныныц eciM ineH туседк
2 Кор нарыгында акциялар мен облигациялар туршдеп багалы
кагаздарды сатып алу барысында жеке тулгага тусетш Kipicri ею
категорияга белуге болады:
Эмитенттердщ телейтш Kipici:
a) Акциялар бойынша - дивиденттер (акционерлж когам
телейтш акция бойынша телеуге жататын Kipic);
b) Облигациялар бойынша - дисконт немесе купон туршде
сыйакы беру:
- купон - шыгарылым шарттарына сэйкес эмитенттердщ
облигация номиналдык кунынан жогары телейтш каражаты. непзшен
эр жарты жылдыкта;
- дисконт - номиналдык жэне алгашкы орналастыру куны
немесе облигацияны сатып алу куныныц арасындагы айырмашылык.
Бага ec i Mi - багалы кагазды сатып алу багасы мен оны нарыкта
сату багасынын арасындагы айырмашылык.
3 Акция немесе облигация n e c i болып табылатын жеке тулгарезиденттщ «Бюджет салыгы мен езге де мждетп телемдер туралы»
КР Кодексшщ 144-бабына сэйкес, акциялар бойынша дивиденттер
туршдеп KipiciHe, облигациялар бойынша сыйакысына, сонымен
катар, багалы кагаздарды сату барысындагы бага eciMi туршдеп
KipiciHe салык салынбайды.
4 KiuiiripiM капитал neci капиталын багалы кагаздарга салуды
жузеге асыру ymiH т1келей катыскан жагдайда жеке тулга баска жеке
немесе занды тулгадан багалы кагаз алады не брокер кызметш
пайдаланады. Ен алдымен инвестор кандай кагаз алгысы келет1нд1п
туралы шеилм кабылдауы ти|с.
78
Алгашкы жагдайда, ягни багалы кагазды баска тупгадан алу
ушш, инвестор багалы кагаз сатушы адамды табуы кажет. Егер
сатушы табылса, инвестор багалы кагазы сату-сатып алу туралы
келгам-шарт жасасалы. Аталган келю м -ш артты нотариуста л р к е т т ,
багалы кагаздар жэне акшамен айырбас жасайды. Багалы кагаз
кужатсыз болгандыктан,
оны
тапсыру
багалы
кагаздар
устанушылары peecrpiH устанушы - т1ркеушще р еам дел едь Бул
жагдайда, т1ркеухшден шот ашып, багалы кагаздарга менинк кукыгын
кайта т1ркету ж енш деп каж етп процедураларды жасаган жен.
EKiHUii жагдайда, инвестор брокерд1 тандап, багалы кагазды
сатып алу женшде тапсырыс бередь Бул ретте инвестор ез б езм ен
сатып алу женшде uiemiM кабылдайды немесе брокердщ кенесш
пайдаланады. Брокерлж кызмет керсету туралы келю м -ш арт
жасалынып, жеке тулга брокер клиентшщ шотына багалы кагазарды
сатып алуы ушш акша аударады. Клиент багалы кагазды сату немесе
сатып алу ушш тапсырыс беред1, содан кеш н брокер биржада мэмше
жасасады немесе биржалык нарыктан тыс ж ердеп баска 6ip брокерден
багалы кагаз сатып алады.
5
Казакстанда багалы кагаздар операциясын биржада жэн
биржадан тыс жерде журпзуге болады. Биржалык кордагы жумыс
брокерлер аркылы жасалынады, алайда оларга комиссия телеу кажет.
Биржадан тыс нарыкта брокерлераз-ак жумыс жасауга болады. Кор
операциялары орталыгы аркылы жузеге асырылатын мэмшелерге
делдалдар катысады.
Тагы 6ip айта кететш жайт, биржада эмитенттердш барлыгынын
акцнялары катыспайды. 0 йткен1 сатып алынатын багалы кагаздар
сатылатын багалы кагаздар т1з1мше eHyi raic. Егер биржадан тыс
багалы кагаздарды сатып / сатып алынса, карапайым жазбаша турде
контрагентпен багалы кагаздарды сату-сатып алу кел^ам-шартын
жасап, оны нотариуста т1ркету кажет. Содан кеЙ1Н сатушы т1ркеуилде
рес1мдетет1н багалы кагаздарга деген менш1к кукыгын отк1зу1 туралы
буйрыкты толтырады.
TipKeymi* — кор нарыгынын кэаби катысушысы, ол реестр
улпс1нде багалы кагаздардын менш1к кукыгын т1ркейдк Биржалык
сауда - уйымдастырылган нарыкта сатып алу дегещп б1лд1ред1. Саудага
тусу уш1н, брокерд1 тандап, онымен брокерл1к кызмет туралы кел1с1мшарт жасасу кажет.
Одан кей'ш инвесторлар брокерл1к шот ашып, оган багалы
кагаздарды инвестициялауга багытталган акшаны аударулары керек.
Осы шоттан багалы кагаздар телемакысы журпз1лед1, сонымен катар
кагаздардан тускен каражат та аталган шотка к е л т тусед!.
79
Мунымен коса, инвесторлар брокерден депо шотын ашуы тшс.
Егер клиенттер акшасы арнайы брокерлж шотта жатса, багалы
кагаздар депода сакталынады. Сатып алынган багалы кагаздар дэл
осы жерге аударылады.
6 Багалы кагазды сату ушш тек ез брокерше осы немесе баска
багалы кагазды сату туралы тапсырыс беру кажет. Сонымен катар,
багалы кагазды биржадан тыс ез бетшше сатуга да болады. Бул
жагдайда, сатушы сатып алушыны тауып, онымен сату / сатып алу
кел1ам-шартын жасасады. Келилм-шарт нотарнуста пркелгеннен
кешн, багалы кагаз бен акша аударымы журедь
7 Багалы кагазды ашык тэсшмен немесе тжелей мэмше эд1амен
сату рет1нде биржада саудаластыкты етюзу тэсш айтылады.
Ашык саудапастык тэсий - езге тен жагдайда eTimurri
канагаттандыру не канагаттандырмау мэселеа саудага катысушынын
усынган етш ш ш е байланысты емес жэне саудага катысушылардын
элеуегп
шектеус1з саны арасында бэсекелест1ктщ болатын
саудаластыгы.
Тжелей мэмшелер жасасу тэсш мен ететш саудаластыкта
етш ш тщ канагаттандырылуы немесе канагаттандырьшмауы аталган
ет1н!шт1 берген сауда катысушысына байланысты, ал мэмшелер катан
турде к ел ^ м д ь
8 Сатылып жаткан багалы кагаздар т1з1м1н, ягни сатушыларлистингг1к компаннялар Ti3iMiH кор биржасы сайттарынан табуга
болады. Мысалы, Казакстан жагдайында айтсак, «Казакстан кор
биржасы» АК-нын http://www.kase.kz/ сайтыныц «Эмитенттер»
айдарында кажетг1 акпараттар усынады. Баска багалы кагаздар жайлы
акпарат шетелдж кор биржалары сайттарында жэне брокерлердщ
ездер1нде болады.
9 Каржы орталыгынын арнайы сауда аланында багалы
кагаздармен
мэмшелер
жасасатын
брокерлерд1
Казакстан
Республикасы ен1рл1к каржы орталыгынын кызмет! н реттеу
агенгппнде
мемлкетт1к
т1ркеуден
еткен
жэне
Казакстан
Республикасы каржы нарыгы мен каржы уйымдарын реттеу жэне
бакылау агентт1пнде лицензиясы бар А 0КО катысушыларынын
Ti36eci тандауга болады.
Нактырак айтсак, арнайы сауда аланындагы сауаластыкка
катысу уинн, А 0К О катысушысы брокерл1к жэне дилерлж кызметт1
жузеге асыру лизенциясын апуы, сонымен катар А0КО АСА
операторы болып табылатын «Казакстан кор биржасы» АК-н «А»
категориялы Myuieci болуы кажет. А 0КО АСА-да багалы кагаздармен
80
мэмшелер ж урпзе алатын брокерлш уйымдар Ti36eci «Казакстан кор
биржасы» АК сайтында орналаскан.
10 Портфельдж инвестициялаудагы хеджирлеу — портфельге
(туынды) каржы куралдарын енпзу, н еп зп позициялар бойынша
шыгынды тенететш н еп зп актив кунынын езгеруш ен тусетш Kipic.
Мэселен, инвестор 120 тенгеден 100 акция сатып алды. Ол оны узак
уакыт портфельде сактауды ойластырды. Алайда, аталган акциялар
кунынын темендеп кету тэуекел1 бар. Сондыктан, хеджирлеу, ягни,
мумюн шыгын турлершен сактандыру максатында инвестор фьючерс
немесе осындай акцияларга опцион алады. Мысалы, 7 айдан кейш 100
акцияны 125 тенгеден сату кукыгы туынды кагаздар шарттары болып
табылады, ал аталган кел1с1мд1 жасаскан уцлн инвестор 15 тенге
телейдь Осылайша, егер 7 айдан кейш акциялар куны 120 тенгеден
110 тенгеге темендеп кетсе, инвестор ез кукыгын хеке асыру аркылы,
15 тенгеш курайтын жалпы шыгынды (туынды багалы кагаз куны)
етеп, ap6ip акцияны 125 тенгеден сата алады.
11 Биржадан тыс мэм!ле - тауарлар немесе багалы кагаздары
уйымдастырылмаган нарыкта, ягни биржадан тыс жерде сату / сатып
алу. Мэмше нотариуста лркелетш сату-сатып алу кел1ам-шартын
жасау т э с ш бойынша реамделедк Есептесугц тж елей мэмше
жасаушы тараптар каагалайды.
12 Еурооблигация (агыл. Тшшде - Eurobond) - баска елдщ
занына сэйкес шыгарылган, шетелдЫ валютада номиналданган
облигация. Онын кещнен тараган Typi АКД]-тан тыс АКД] доллар
бойынша, мэселен, Улыбритания занына сэйкес шыгарылатын
еурооблигациялар. Еурооблигациялар бойынша есептесуд1 журпзу
кез1нде eKi депозитарлык-клирингт1к жуйе бар - Euroclear жэне
Clearstream.
13 «1РО» ceiiHiH агылшын тш н ен т1келей аудармасы «алгашкы
жариялык усыныс» деген угымды беред1. Непз1нен бул термин
барлык инверторларга арнап биржалык немесе биржадан тыс алацда
карапайым акцияларды сату мен усыныс жасауды б’ш д1ред1.
14 Инвестиция - лизинг кел1с1м-шартын жасаскан сэттен бастап,
каржы лизинп куралдарын коскандагы мул1кт1н барлык Typi (жеке
колданыека арналган тауарлардан баска), сонымен катар, зандык
тупгалардын жаргылык капитапына инвестордын салатын оларга
деген кукыгы немесе кэешкерлж кызмет ушш колданылатын
лркелген активтерд1ц ecyi. Багалы кагаздар нарыгына сэйкес
инвестиция деген акциялар, облигациялар жэне т.б. каржы
куралдарын алуды б1лд1ред1.
81
15 Секьюритизация агылшыннын securities (багалы кагаздар)
жэне security (кауш аздш ) сездершен шыккан. Секьюритизация KdcinopbiH немесе банктщ кандай да 6ip активтермен камгамасыз
е г1лiri шыгаратын багалы кагаздары (asset-backed securitization —ABS).
О
бастан секьюритизация механизм} ипотекалык несиеме
камсыздандырылган (mortgage-backed securitization - MBS) багалы
кагаздар ушш жасалган. Сызбасы айтарлыктай карапайым: банктер
кетлдж пулын курайды жэне соныц непзшде борыштык мшдеттеме
шыгарады.
Мшдеттеме былайша курылган, оныц устанушысы Kipicrin
белгш улесш алады. Пулдын o3i банктен дербес жумыс жасайтын
«арнайы тагайындау компаниясы» баскармасына бершедк Кепщшк
пулынын мундай ерекшелену1 борыштык кагаз устанушыларьш банк
банкроттыгыныц тзуекелшен арылтады. Банк ез кезепнде ез
балансындан узак мерз1мд! активтерд1 алып шыгу жэне сол аркылы
онын телемпаздыгын арттыру мумюнд1гше ие болады.
Секьюритизация мэмш еа активтердш 3p6ip Typi бойынша
багалы кагаздардын 6enrLni турлер!н шыгару мумкшднш oepeai.
«Секьюритизация туралы» Казакстан Республикасы Зацынын 1бабына сэйкес, секьюритизация - белпленген акивтермен камтамасыз
етшген облигация шыгару жолы бойынша акшалай талап шепшм1мен
каржыландыру.
16 Кор нарыгы - акциялар, облигацнялар жэне т.б. багалы
кагаздарды сату-сатып алу жешндеп уйымдаскан жэне yHeMi кызмет
керсететш нарык Typi.
17 Биржалык мэмше - биржада каржы куралдары бойынша
жасалган мэмше. Биржадагы мэмше саудаластыкка катысушылар
тарапынан мэм1леге eTinim беру жолымен жасалады. Карсы келген
eTiiiim (6ipi - сатып алу, 6ipi - сату туралы) шарттары eKi жакты
канагаттандырган жагдайда мэм1ле жасалады.
18 Багалы кагаздар нарыгы немесе капитал нарыгы (агыл.
Capital market) - курамына багалы кагаздар, туынды каржы куралдары
жэне т.б. жататын каржы курапдарын сату-сатып алу операцияларын
жузеге асыратын каржы нарыгыныц курамдас бел iri.
Багалы кагаздар нарыгы ж1ктелу1н1ц 6ipneme тэс1л1 бар:
- багалы кагаздар козгалысынын сипаты бойынша: бастапкы,
туынды;
- багалы кагаздар Typi бойынша: облигацнялар нарыгы,
акциялар, келюм-шарттар жэне т.б.;
- уйымдастыру ynrici бойынша: биржалык жэне биржадан тыс.
82
19 Кужаттык багалы кагаздар - кужаттык улпде шыгарылган
багалы кагаздар. Ал, кужаттык емес багалы кагаздар - кужаттык емес
улгще шыгарылган багалы кагаздар.
20 Эмиссиялык багалы кагаздар - 6ip шыгарылымы бойынша
б1рынгай белплер1 мен реквизиттер1 бар, аталган шыгарылым уш'н
б1ркелю
шарттар
непзшде
айналымга
тусетш
жэне
орналастырылатын багалы кагаздар. Эмиссиялык багалы кагаз ретшде
акциялар мен облигацияларды карастыруга болады.
21 Атаулы багалы кагаз - компания ютаптары иесшщ атына
т!ркелген багалы кагаз.
22 Туынды багалы кагаздар нарыгы —инвесторлардын эмитент
андеррайтерлершен алган багалы кагаздарын багалы кагаздар
нарыгындагы баска субъеюплерге кайта сататын кор нарыгы.
23 Багалы кагаздар багаламасы - сату немесе сатып алу
барысында сатушы не сатып алушыныц белгшейтш тауар куны. Я гни
ете жылдам озгеретш бага, мэселен, биржапык. Кей-кездер1 багапама
сураным / усыныс куны емес, тек жасалган мэмше куны болып
есептеледК Непзшен, биржалык сессиянын ашык жэне жабык куны,
жогары жэне теменп кунд’ж кун жарияланады.
24 Акция - акционерлж когам тарапынан шыгарылатын жэне
акционерлж когамды баскаруга катысу, ягни жаппы жиындарда дауыс
беру, сол бойынша ликвидация кезшде дивиденд жэне когамнын
жарты мулюн алу кукыгын дэлелдейтж багалы кагаз, сонымен катар
КР «Акционерл1к когам туралы» занда карастырылган озге де
кукыктар.
Акциянын exi Typi болады - карапайым жэне артыкшылыкты.
25 Артыкшылыкты акция акционерлер уцпн дауыс беру
кукыгынсыз дивидендтер Typiндеп калыпты Kipic алу кукыгын
усынады. Кей жагдайларда артыкшылыкты акция когамды баскаруга
катысу кукыгын усынады.
26 Карапайым акция акционер ушш акционерлердж жалпы
отырысына катысып, дауыс беру кукыгын, салык теленгеннен Keftinri
компаниянын Kipici болган жагдайда дивидендтер алу кукыгын,
сонымен катар кабылданган Казакстан Республикасы заннамасынын
T3pri6i бойынша ликвидацияланган кезде когам мулк1н1н бел1пн
иелену кукыгын усынады.
27 Дивиденд —акционерл!к когам тарапынан оз акцияларынын
иелерше (акционерлерге) толененн сыйакы. Ягни, акциопсрл1к когам
акционерлер арасында оз1н1н таза KipiciH днвидендтерд! толеу тэс1Л1
аркылы жузеге асырады.
83
28 «Алтын акция» u e re p i акционерлердщ жалпы отырысынын
ш ошмдерше, когам жарлыгымен белпленген директорлар кенеа мен
аткарушы органдардын мэселелерше тиым салу кукыгына ие. «Алтын
акция» жаргылык капиталга катыспайды жэне ол бойынша
дивиденттер алынбайды.
29 Листинг - багалы кагаздарды кор биржасындагы ресмн
сауда-саттыкка ж 1берудщ, оны кор биржасынын бага белплеу
парагына косудын рэс i м i .
30 Делистинг - сауда уйымдастырушыныц т1з1мшен багалы
кагаздарды уакытша немесе мулдем шыгарып тастау.
31 Эмитент - эмиссиялык багалы кагаздарды шыгаруды жузеге
асыратын компания.
32 Облигация - багалы кагаздардын эр алуан Typi. Облигация
иесшщ жэне облигация эмитентшщ арасындагы карыз катынасын
куэландырады. Облигация ез иесшщ облигация бойынша 'пркелген
пайызды, сондай-ак етеу сэтш деп облигацияныц атаулы кунын алу
Кукыгын растайды.
33 Портфельд1к инвестиция - багалы кагаздардын портфель
туршде курылган багалы кагаздарга инвестициялау. Портфельдж
инвестициялар пайда табу максатында багалы кагаздарга иел1к ету.
Алайда ол инвестор тарапынан аталган багалы кагаздарды шыгарган
мекемеш баскару немесе бакылауды карастырмайды. Капитал
кайтарымы ж еш ндеп тэуекелдш к делдапга карайды.
34 Институционалдык инвестор - Казакстан Республикасы
зацнамасына сэйкес, инвестицияларды жузеге асыру максатында
каражат тартатын зацдык тулга.
35 Жеке инвестор - пайда табу максатында ез каражатын
багалы кагаздарга салатын жеке тулга. Жеке инвесторлар багалы
кагаздарга инветицияны ез бетшше салады немесе багалы кагаздар
нарыгынын к эаб и катысушылары - брокерлер не портфельд1
баскарушылар кызметш колданады.
36 Туынды багалы кагаздар — аталмыш туынды багалы
кагаздардын н еп зп активтерше катысты кукыгын куэландыратын
багалы кагаздар. Осы орайда, неп зп активтер деген TyciHiKKe
биржанын iuiKi кужаттарымен аныктапган калыпты тауар топтамасы,
багалы кагаздар, валюта, каржы куралдары мен баска да керсетюштер
енед1.
37 Опцион - 6ip тарап (опционды сатушы) сату немесе сатып
алуга мш детп, ал екшип тарап (опционды сатып апушы) аталган
келю м-ш артта керсет1лген мул1кт1 (н еп зп актива) белпл1 6ip
мелшерде, кел1с!лген багамен сатып алу немесе сату кукыгын
84
иеленетш кел1ам-шарт Typi. Саудаластыкты уйымдастыру шы
жагынан осы келЫм-шарттын жай-кушн 6ip улпге салган жагдайда,
ол туынды багалы кагаз ретшде колданыска ене алады.
38 Фьючерстж езара шарт - бупнп куш белпленген, ягни
мэмшеш жасаган сэттеп бага бойынша, 6ipaK операциянын езш
болашакта, белгш1 6ip уакыт аралыгынан кешн орындалатын сатып
алу-сату женш деп кел1С1мдер.
39 Депозитарлык колхат —багалы кагаздардын банкте сактаулы
жаткандыгын дэлелдейтш банк тарапынан туынды багалы кагаз
иесше берметш кужат. Депозитарлык колхатты сату кезшде сатушы
тулга сатып алушыга аталган колхатты берген банкте сактаулы
жаткан багалы кагаздарга деген меншж кукыгын тапсырады.
40 Своп — белгш 6 ip мерз1м пшнде бел1гш 6 ip шарттар
бойынша ею жактын каржы куралдарымен айырбасы ж етндеп
кел1с1мш куэландыратын туынды багалы кагаз Typi.
41 Пай - шыгарылымы кужаттык емес улпдеп атаулы
эмиссиялык багалы кагаз. Мына жагдайларды дэлелдейдк
- пайлык инвестициялык корда ез меншж иелершщ улесш;
- пайлык инвестициялык кор активтер1 жумысын токтаткан
сэтте сатканнан тусетш каражатты алу кукыгын;
- пайлык инвестициялык кор кызметшщ ерекшел1ктерше
катысты езге де кукыктарды.
42 Орталык депозитарий - багалы кагаздарды Т1р к еу, сактауга
катысты кызмет TypiH керсетет1н арнайы коммерциялык емес уйым.
43 Трансфер-агент — ез клиенттер1 арасында кужаттарды
кабылдау жэне тапсыру кызмет)н усынатын багалы кагаздар
нарыгынын кэс1би катысушысы.
44 Трансфер-агент кызметк
- тапсыру уш!н алынган кужаттарды т1ркеу жэне есепке алу;
- клиенттерге тапсырылган кужаттарды т1ркеу жэне есепке алу;
- ез кызметшде колданатын электрондык база мэл1меттер1н1н
б у тш д тн камтамасыз ету;:
- трансфер-агенток кызметп жузеге асыру барысыида
колданатын электрондык жуйеи1ц жумыс каб1леттш!пн устау;
- баска да функцияларды жузеге асыру.
45 Кастодиан - клиенттердщ каржы куралдары мен акшаларын
жузеге асыратын, есеп жэне олар бойынша кукыктарын растау,
оларды сактау ж ен1нде езше м1ндеттеме кабылдап клиенттерд1н
кужаттамалык
каржы
куралдарына сактау
жэне
Казакстан
Республикасынын зан актшерше сэйкес баска кызмет журпзепн
багалы кагаздар нарыгына кэаби катысушы.
85
46 Tipiceyiiii - курастыру, сактау жэне багалы кагаздарды
устаушылардьщ реестрлер жуйесш журпзуд1 icKe асыратын багалы
кагаздар нарыгынын кэс!би катысушы.
47 «Миноритарий» немесе «миноритарлык акционер» деген1м1з
акционерлж когамнын дауыс 6epyuii акциясынын кемшде он
пайызына ие акционер.
48 Акционер - компания акцияларынын м е н ш т кукыгына
ие тулга.
49 Облигацияньщ номиналдык куны — шыгару барысында
эмитент тарапынан аныкталатын облигациялар кунынынын акшалай
K e p i n i c i , ягни оган олар купондык облигацияны устанушыга пайыздык
керсетюште айкындалатын сыйакы телейд1, сонымен катар онын
орнын толтыру кезшде облигация устанушысына теленуге кажетп
сома.
50 Нарыктык тэуекелдипк - айналым кезшде багалы кагаздын
нарыктык куныньщ езгеру тэуекелдю. Баскаша айтсак, тэуекелдшйс
дегешм1з, колайсыз нарыктык жагдай эсершен алынган багалы
кагаздар куыныныц кулдырауы, ci3 инвестор ретшде шыгынга
ушырауыныз мумкш. Осы ретте аталган багалы кагаздарга эмитенттщ
несие телеу кабш еттш п айтарлыктай еседк
Тэуекелдипктщ аталган Typi езше аса улкен ыкыласты кажет
етед1 жэне туынды куралдар секшд1 т.б. нарыктык куралдар аркылы
шектелш, реттелед1.
51 Багалы кагаздар айналымы дегешм1з азаматтык-кукыкгык
мэмшелер жасасу жолымен багалы кагаздар иесшщ менипк
кукыгынын eKiHuiiciHe oryi.
52 Каржы нарыгы - каржы кызметтерш керсету жэне тутынуга,
сондай-ак каржы куралдарынын шыгарылуы мен айналысына
байланысты карым-катынастар жиынтыгы.
53 Акционерлж когам —ез кызметш icKe асыру ушш каражат
тарту максатында акциялар шыгаратын зандык тулга. Акционерлж
когам ез акционерлер! мулкшен белек мулж турше ие жэне онын
мшдеттемелер1 бойынша жауап бермейдь Акционерлж когам ез
мшдеттемелер! мен мулю аясында жауапкершшюп устанады.
54 Ipi акционер - акционерлж когамнын жалпы саны 10 не одан
да жогары дауыс беру акцияларына ие, езара кел1с1м-шарт жасасу
непзшде кызмет аткаратын акционер немесе б1рнеше акционерлер.
55 Акциялардын бакьшау пакет1 - акционерлж когамнын
кабылдайтын шеиимдерш аныктау кукыгын усынатын акциялар
мелшерь Акциялардын бакылау пакет! 50 пайыз косу 6ip ак цияны
курауы кажет.
86
56 Жарияланган акция - шыгарылымы ею легп орган тарапынан
'пркелген акциялар.
57 Эмиссиялык багалы кагаздарды орналастыру - багалы
кагаздарды алгашкы багалы кагазадар нарыгында сату.
58 Т икер:
а) Биржадагы сонгы мэмтенш багамын т1ркейтш dpi оларды
акпарат таблосында жупртпе жолдар туршде беретш электрондык
жуйе;
э)
Агымдагы каржы акпаратын кагаз таспада жедел беретш
телеграфтык аппарат.
59 Брокер - клиент тапсырысы, каражаты жэне муддесше
катысты эмиссиялык багалы кагаздар жэне езге де каржы
куралдарымен мэмшелер жасасатын багалы кагаздар нарыгынын
кэаби катысушысы.
60 Дилер - ез атынан жэне ез есебшен делдалдык сауда
операциясын жузеге асыратын занды немесе жеке тулга. Тауар етюзу
жуйесшде дилер ез кызмет1мен тупкш кп тутынушыга жакын.
61 Каржы куралдары — каржылык есеп берудщ халыкаралык
стандарттары бойынша аныктапган багалы кагаздар жэне езге
де каржы нарыгынын активтерь
62 Багалы кагаздар нарыгы субъеттсш ш iuiKi кужаттары багалы
кагаздар
нарыгынын
субъею та,
ондагы
органдар,
курылымдык
бел1мшелер,
кызметкерлер
кызметшщ
T3pTi6i
мен шарттарын, кызмет керсету турлер1 мен телеу тэрпбш реттейтш
кужаттар.
63 Андеррайтер - брокерлш жэне дилерлЫ кызметп жузеге
асыру лицензиясына ие жэне эмитенттерге арнап эмиссиялык багалы
кагаздарды шыгару жэне орналастыру женшде кызмет керсететш
багалы кагаздар нарыгынын кэаби катысушысы.
64 Эмиссиялык консорциум — эмиссиялык багалы кагаздарды
шыгару мен орналастыру женшде эмитентке кемек керсету
максатында б1рлескен кызмет туралы кел1ам -ш арт непзшде жасалган
андеррайтерлер б 1р л е с т т
65 Шектеу - багалы кагаз устаушыларыныц т1зЫм жуйесшде
жэне багалы кагаздардын сактапуын кешлдещйру максатында жузеге
асырылатын атаулы устаушылардын есеп жуйесшде багалы
кагаздармен байланысты азаматтык-кукыктык мэмшелерд1 T i p K e y ге
уакытша салынатын тыйым.
66 Жеке шот - каржы куралдары жэне эмиссиялык багалы
кагаздар кукыгын TipKey жэне мэмшеш TipKey ушш лркелген тупганы
тендест!руге руксат беретш багалы кагаздар устанушыларынын
87
реестрлер жуйесшде немесе номиналдык устанушыныц т1ркеу
жуйесшде болатын жазбалар жиынтыгы.
67 Жеке шот KeiuipMeci -багалы кагаздар катарына жатпайтын,
T i p K e y mi немесе номиналдык устанушы тарапынан бершетш жэне
белгш 6ip уакыт аралыгына эмиссиялык багалы кагаздар бойынша
т1ркелген тулганын кукыгын дэлелдейтш кужат Typi.
68 Багалы кагаздар устанушыларынын реестрлер жуйеа устанушылардын белгш oip уакыт аралыгына эмиссиялык багалы
кагаздар женшдеп кукыгын тендеспруди багалы кагаздар мэмшесш
т1ркеуд1, сонымен катар аталган багалы кагаздар кукыкгынын жузеге
асырылуы немесе айналымы бойынша пркелген шектеулер
сипаттамасын камтамасыз счет in эмитент, эмиссиялык багалы
кагаздар жэне устанушылар туралы маглумат жиынтыгы.
69 Багалы кагаздардын номиналык устанымы - беш гш 6ip
зандык эрекеттерд1 багалы кагаз устанушысынын есебшен жэне
атынан номиналдык устаным туралы келшм-шарт немесе КР-н
«Багалы кагаздар нарыгы туралы» Занына сэйкес жасау. Сонымен
катар, осындай устанушылардын багалы кагаздарымен жасалган
м эм теш т ipney ж эне ба гапы к агаздар ж еш ндеп к укыкты д элелдеу
жэне т1ркеу.
70 Багалы кагаздар устанушылары - багалы кагаздар
устанушыларынын реестрлер жуйесшде
немесе
номиналдык
устанымнын TipKey жуйесшде т!ркелген багалы кагаздар женшдеп
кукыкка не тулга.
71 Дефолт — эмиссиялык багалы кагаздар жэне езге каржы
куралдары бойынша эмитенттердщ ез мшдеттерш орындамауы.
72 «Акционерлж когам туралы» Заннын 27-бабы 1-тармагына
сэйкес, орналаскан акцияларды етеу когам тарапынан когам
акционершщ талабы бойынша жасалуы тшс. Ол акционерлердщ
жалпы отырысында темендепдей шеинмдерд1 кабылдау кез1нде
усы ныл а алады:
- когамнын кайта курылуы;
- когамнын ipi немесе муддел1 тулганын катысуымен мэм1ле
жасасуы;
- аталган акционердщ акциялары бойынша кукыкты шектейт1н
когам жаргысына толыктырулар мен езгертулер енпзу.
73 «АК, туралы» Заннын 22-бабынын 4 жэне 5-тармагына
сэйкес, дивиденттер когамнын e3i сатып алмаган немесе
орналастырмаган акциялары бойынша теленбейд1. Когамнын
карапайым жэне артыкшылыкты акциялары бойынша дивидендтер
теленбейд1.
88
74 «АК туралы» Заннын 14-бабы 1-тармагы 7-тармакшасына
сэйкес, акционер когамга онын кызмет1 туралы жазбаша сураным
ж1беруге жэне сураным кабылданган куннен бастап 30 кун iiuiHfle
кажетп жауап алуга кукылы. Кужаттар Ti3iMi «АК, туралы» Заннын 79
жэне 80-баптарымен кабылданган.
75 «АК туралы» Заннын 16-бабынын 1-тармагы на сэйкес,
когамнын карапайым акцияларына конвертацияланатын жарияланган
акциялар немесе баска да багалы кагаздарды орналастыруга жэне
бутан дейш сатып алынган багалы кагаздарды орналастыруга ниет
б1лд1рген когам, оларды сатуга дейш 30 кун бурын жазбаша турде
немесе баспасез бетшде жариялау аркылы ез акционерлерше оларда
бар акция багасы бойынша тен шарттар непзшде багалы кагаздарды
алуды усынулары мшдетп. Когамнын карапайым акцияларына ие
акционер карапайым акциялар немесе баска да багалы кагаздарды
ерекше сатып алуга кукылы. Когамнын артыкшылыкты акцияларына
ие акционер когамнын артыкшылыкты акцняларын ерекше сатып алу
кукыгына ие.
76 «Багалы кагаздар нарыгы туралы» КР Занынын 38-бабы 1тармагы талаптарына сэйкес, эмиссиялык багалы кагаздар бойынша
кукык дэлел1 багалы кагаздар устаушыларынын реестрлер жуйесшде
немесе орталык депозитариш лркеу жуйесшде багалы кагаздар
устаушыларынын жеке шот кеилрмесш усыну жолымен жузеге
асырылады.
77 Багалы кагаздарды шыгару (эмиссия) компания ушш
тартымды. Ол мынадай мумкшджтер усынады:
- кажетп акшалай MyniKTi тарту мерз1мш езгертш туру, тшмд1
мерз1м тандау;
- тартылатын каражат ресурстары бойынша тшмд1 кун белплеу;
- тартылатын каражат мелшерш улгайту.
78 Багалы кагаздарды сатып алушы эрб5р адам жалпы алганда
ез болашагын инвестициялайды. Бул icri ол негурлым ерте бастаса,
согурлым жаксы. Кебшесе кэршк шак зейнетакы жинактарымен
камсыздандырылады. Дегенмен, артык каражат болса, кандай-да 6ip
зат немесе автокелк алганнан repi алдьщгы катарлы казакстандык
компаниялар акциялары мен облигацияларын сатып алган жен. Кезкелген зат уакыт ете келе жарамсыз халге тусед1 немесе унем1
жендеуд1 кажет етед1. Ал, кагаздар кымбаттап капа коймай, сонымен
катар ез neci мен онын отбасын байытады. Багалы кагаздар улеслк
(акциялар) жэне борыштык (облигациялар) болып ею топка бол1нед1.
Улеснк багалы кагаздар немесе акциялар акция устанушыларыныц
89
компания м улкш деп улесш аныктайды. Дивиденд алу кукыгын
бередь
Акциялар: артыкшылыкты жэне карапайым болып еюге
белшеди Артыкшылыкты акциялар компания KipiciHiH бар-жоктыгына
карамастан, кеш л д тм Kipic табу мен компанияньщ жойылуы
барысында мушктщ бел гш 6ip бел i пн алу кукыгын бередь Дегенмен
ол компанияны баскаруга катысу кукыгын бермейдь Ал, карапайым
акциялар компанияны баскару, мул1кт> иемдену, акционерлердщ
жалпы отырысы оларды карапайым акциялар бойынша телеу кажет
деп шешкен жагдайда дивиденд алу кукыгын бередь Бул жагдайда
акцияларга инвестиция салу дивиденд апумен гана емес, компанияны
баскаруга катысуымен де кызыкты. Алайда, егер тулга акцияньщ тек 5
пайызын иемденсе, онын nixipi мацызды uieuiiM кабылдау барысында
аса катты ескершмеши. Акциялардын кызьщтыгы, дивидендтер мен
купондардан баска аталган куралдардыц куны езгер1стерге бешм,
ягни, Kipici калыпты dpi езгерт1лмейтш депозиттерге Караганда багалы
кагаздар куны айналым уакыты iiuinae унем1 езгерш отырады. Буган
коса, багалы кагаздар устанушылары ушш калыпты жэне калыпсыз
жагдайларга езгереди Алайда, депозитпен салыстырганда багалы
кагаздар баганын осу i кезшде косымша Kipic табуга мумюндш береди
Багалы кагаздар куны темендеген жагдайда активтерд1 жогалту
тэуекел} туады. Кейб1реулер компания-эмитент мш детп турде
акционерлерден олардын акцияларын сатып алып, дивиденд телеулер1
керек деп ойлайды. Бул кате niKip. Б1ршипден, акциялар Mep3iMci3
уакытка арналып шыгарылады. Егер компания бизнесшде акционер
ретшде катыскысы келмесе, акцияларды ашык нарыкта сатып ж1бере
алады. Алайда, акционерлж когам ез акционерлершш акцияларын
сатып алуы мш детп емес. Екшппден, акционерлердщ жалпы
отырысыныц iueiuiMi бойынша дивидендтер теленбеу1 мумкш.
Дивидендтер компания кызметшщ шыгынга ушырауы кезшде де
теленбейдь
79
Акцияларды сатып алу келеа тэсщдер аркылы жузеге
асырылады. Алгашкыда, клиент брокерге е т ш ш береди Маман
акцияларды сатып алу жолдарын егжей-тегжешп туащ цредй Брокер
ез атынан eTiHimTi биржага етюзедй Мэмите сомасына тен келемдеп
акшалай каражат клиенттщ брокерлж шотынан алынады. Мэмше
сонында сатып алынган кагаздар, багалы кагаздарды сактау мен
TipKeyai ж урпзш , сатып алынган кагаздардын менийк кукыгын
клиентке кайта TipKeyai жузеге асыратын депозитарий шотына
аударылады. ©тппштер катарында б 1рдей бага бойынша турл1
багыттагы exi немесе одан кеп мэмшелер кездессе, немесе ен уздж
90
сатып алу етш ш ш щ куны жогары болса, не ен уздж сатылым
eTiHiuiiHiH кунына тен келсе биржадагы мэмше жылдам Т1ркелед|.
Дегенмен, егер кросс кезжсе, мэмше жуйеде бiрiншi болып шыккан
етЫ ш тщ куны бойынша т1ркелед1.
80 Облнгацняларды сатып алу жолдары
Багалы кагаздарды сатып алушы 3p6ip адам ез болашагын
каржыландырады демек. Бул icxi ол негурлым ерте бастаса, согурлым
кеп пай да ту ар ед к Кебшесе кэрш к шак зейн етакы жинактарымен
камтамасыз етшедь Дегенмен, артык каражатыныз болса, кандай да
6ip зат немесе автокелж алудан бурын, казакстандык дамыган
компаннялар акциялары мен облигацияларын сатып алганыныз жен.
Кез-келген буйым уакыт ете келе жарамсыз халге Tycin, унем1
жендеуд! тапап етедь Ал багалы кагаздар кун еткен сайын куны
артып, ез neci мен онын отбасына улкен Kipic туаредь Багалы
кагаздар улеспк (акциялар) жэне борыштык (облигацнялар) болып ек1
непзп топка белшедй
81 Облигация - эмитенттщ инвестордан алган соманы кайтару
женшдеп мшдеттемес1 мен белгш уакыт аралыгында пайыздык
телем телеу1 туралы кел1ам-шарт. Облигация — сатуга жэне сатып
алуга болатын, карыздын барлыгын дэлелдейтш кужат. Облигация
борыштык багалы кагаз тур! болып саналады. Облигацияны сатып алу
барысында ci3 эмитентке карыз акша 6epeci3. Облигация щектеуш
мерз1мге шыгарылады, облигация айналымы барысында эмитент
облигация устауш ысьта онын номиналдык кунынан мшдетп,
тагайындалган пайызын телеп турады. Акциямен салыстырганда
облигация куны жылдам ауыткусыз. Облигация устаушысы ез
инвестициясынан пайыздык б ек тл ген Kipicri табуга сешм артады.
82 Облигациялардын акциялардан айырмашылыгы:
Буган дейш атап еткендей, облигацнялар акцияларга Караганда
аз тэуекелдь Откеш, облигацияларда телем агыны алдын ала белгш!:
телем Mepi3iMi мен онын мелшер1 накты белпленген. Осылайша,
инвесторга белпленген KipicrriH бершу1 мен белгш уакыт ш ш де
акшалай мул1кт1н кайтарылымы кеп1лд1кке алынады. Еюнш1ден,
инвестор, облигацияны сатып алу барысында банкроггыкка апарар
апаттык тэуекелден компания-эмитентон бизнес-тэуекел iн ез
мойнына алмайды. Мунымен коса, облигацнялар бойынша телемдер
эмитент xipiciHiH улкенд1г1не, салалар мен экономиканы дамыту
перспективаларына
еш
катыссыэ.
dp6ip
компания
жумыс
кортындысынан баска ез1 шыгарган облигацнялар бойынша толык
турде телемдер журпзуге м1ндетт1. Ал акциялар устаушылары
дивидендт! эр уакытта ала бермейдь Егер кандай да 6ip накты
91
акциялар бойынша дивидендтер теленбесе, онда олардын куны
темендеп, улкен шыгынга апарады. Ушшшщен, инвесторлар
облигацияларга катысты нарыктык кун eciMi бойынша косымша Kipic
ала алады. Егер, нарыктык кун артса, инвестор кагаздарды сатып,
косымша пайда табады. Облигациялар - тэуекелге бармастан, пайда
табуды кездеген инвесторлар ушш тамаша мумкшдж. Облигациялар
нарыгы - каражатты инфляциядан сактап кана коймай, едэу1р келемде
Kipic туаретш езш дж «тыныш айлак». Облигация етем мерз4мш
KyTKici келмеген инвесторлар ушш калыпты мерз1мшен бурын етеу
м ум кш д т бар облигациялар тшмди Компания - эмитент сатып алу
кунын алдын ала хабарлайды. Инвестор езш щ элеуетп K ipicin
есептеп, офертаны колдану кажет пе екен д тн немесе облигацияларын
ез инвестициялык коржынында калдыру кажетп пнн апыктайды.
83
Багалы кагаздардын баска турлер1 секмш облигацияла
электрондык жазба туршде кездеседк Ал оларды сату не сатып алуга
брокер жэрдем керсетедк Брокер eTiHium биржага тапсырады, кезеетт
облигация ез иесш езгертед1. Сонымен, ci3 брокермен кызмет керсету
кел^м-ш арты н жасасып, exi Typjii шот ашасыз. Алгашкысына ci3
облигацияны сатып алуга кажетп каражатты саласыз. Ал екшинсшде
(депо шоты) облигациялардын е здер1 жатады. Егер инвестор буган
дейш багалы кагаздардын баска турлер1мен жумыс жасаган болса,
аталган шоттын ею Typi де онда барт демек. С1здщ облигацияны
сатып алгандыгыцыз жайлы магпмет брокер мен депозитариде
нркеледь Атаулы шотыцызда сатып алынган облигациялар жатады.
Брокерлердщ ез кагаздары белек шотта сакталынады, демек аздщ
шотыныздан кандай да 6ip кагазды сату не сатып алу мумкш емес.
Депозитариде облигацияларыцыздыц кандай да 6ip брокер аркылы
сатып алгандыгы туралы мэл1мет белпленеди С1здщ брокер1шз аздщ
кагаздарыцыздьщ номиналды устаушылары болып табылады. Алайда
облигациялардын накты neci тек ci3ci3.
92
Эдебиеттер
1 Казакстан Республикасынын Конституциясы. - Алматы. 1995.
2 Казакстан
Республикасынын
Азаматтык
кодека.
27-желтоксан 1998 ж. 0згертулер1мен жэне косымшаларымен. —
Алматы, 2000.
3 Казакстан Республикасынын «Сапыктар жэне баска да
бюджетке телемдер туралы» кодека. - Алматы. 2001.
4 Казакстан Республикасынын «Косымша жауапкершЫкт1 жэне
жауапкершшп шектеул1 cepijcrecTiicrep туралы» заны. 22-cayip 1998. Алматы,1998.
5 Казакстан Республикасынын «Акционерлж когамдар туралы»
зацы. 13-мамыр 2003. - Алматы, 2003.
6 Казакстан Республикасынын «Бюджет жуйеа туралы» заны //
Егемен Казакстан. - 1996. - 26-желтоксан
7 Казакстан Республикасынын «Инвестициялык корлар туралы»
заны. - 6-наурыз 1997. Казакстан Республнкасындагы багалы кагаздар
нарыгына нормативтш-зацдык актлер жиынтыгы. - Алматы : РЦБК,
1997.
8 Казакстан Республикасынын «Тура инвестицияларды
мемлекетпк колдау туралы» заны. 28-акпан 1997. Казакстан
Республикасындагы багалы кагаздар нарыгына нормативтж-зандык
актлер жиынтыгы. - Алматы : РЦБК, 1997.
9 Казакстан Республикасынын «Банкроттык туралы» заны //
Егемен Казакстан. - 1997. - 25- кантар
10 Казакстан Республикасынын Президентши зандык куин бар
«Багалы кагаздар нарыгы туралы» жарлыгы. 5-наурыз 1997. Казакстан
Республикасындагы багалы кагаздар нарыгына нормативтж-зандык
актлер жиынтыгы. - Алматы : РЦБК. 1997.
11 Казакстан Республнкасыньщ Президентши зандык куин бар
«Тауарлар биржалары туралы» жарлыгы // Егемен Казакстан. 1995. 13-сэу1р
12 Казакстан Республикасынын Президентшщ зандык куцн бар
«Мемлекеттж кэсшорындар туралы» жарлыгы // Алматы акшамы.
1996. - 30-мау сым
13 Казакстан Республикасынын Президентшщ зандык Kyiui бар
«Кэсшкерлж кызмет еркждшн мемлекеттж кетлденд1руд1 жузеге
асыру бойынша косымша шаралар туралы» жарлыгы. 14-маусым 1996
// Казакстан Республнкасы Парламент) Сенаты. - 1996. - 19-маусым
14 Казакстан Республикасынын Президентши зандык куин бар
«Казакстан • Республнкасында багалы кагаздармсн жасалатын
93
мэм1лелерд1 TipKey туралы» жарлыгы. 5-наурыз1997. Казакстан
Республикасындагы багалы кагаздар нарыгына нормативтж-зандык
актлер жиынтыгы. - Алматы : РЦБК, 1997.
15
Казакстан
Республикасы
Уюметшщ
«Казакстан
Республикасында багалы кагаздар нарыгынындаму багдарламасы
бекпу туралы» каулысы. Казакстан Республикасындагы багалы
кагаздар нарыгына нормативтж-зандык актлер жиынтыгы. - Алматы :
РЦБК. 1997.
16 Казакстан Республикасы Уюметшщ «М емлекетпк акциялар
пакета бар акционерлж когамдар мен мемлекетпк кэсшорындар
кызметше баскарудын кел1ам-шарттьж жуйесш енпзу шарапары
туралы» каулысы II Казакстан Республикасы Президентшш актлер
жинагы. - 1996. - № 7. - Б. 46-59
17 Казакстан
Республикасы Уюметшщ
«Шаруашылык
cepi ктестжтердей улестер мен мемлекетпк акциялар пакепн
бас кару ды жещлдету шаралары туралы» каулысы // Казакстан
Республикасы Президентшщ актлер жинагы. - 1996. - № 21. Б. 82-84
18 Казакстан-2030. Ел Президентшщ Казакстан халкына
жолдауы.
19 Артур Томпсон, Джон Формой. Экономика фирмы. - М. :
ЗАО «Из-во БИНОМ», 1998. - 544 с.
20 Бизнес-план. Методические материалы. - 2-е издание. - М. :
Финансы и статистика, 1997. - 160 с.
21 Дубровский В. Ж., Чайкин Б. И. Экономика и управление
предприятием (фирмой). - М .: Финансы и статистика, 1996. - 220 с.
22 Елемесова А. М. Система национальных счетов. - Алматы,
1995.-151 с.
23
Инвестиционно-приватизационный
портфель.
Книга
приватизации. Книга акционирования / отв. ред. Рубин К). Б.,
Солдаткин В. И. - М. : «СОМИНТЕК», 1993. - 752 с.
24 Ковалев В. В. Финансовый анализ: управление капиталом.
Анализ отчетности. - М. : Финансы и статистика, 1996. —432 с.
25 Миркин Я. М. Ценные бумаги и фондовый рынок. - М. :
Издательство «Перспектива», 1996. - 384 с.
26 Портфель конкуренции и управления финансами (Книга
конкурента. Книга финансового менеджера. Книга антикризисного
управляющего.) / Ответ, редактор Рубин Ю. Б. - М. : «СОМИНТЕК»,
1996.-736 с.
27 Сергеев И. В. Экономика предприятия : учебное пособие. М. : Финансы и статистика, 1997. - 304 с.
94
28 Справочник директора предприятия // ред. М. Г. Лапусты. М .: ИНФРА-М, 1996. - 704 с.
29 Статистический пресс-бюллетень 1997 г. / Госкомстат
Республики Казахстан. - Алматы, 1996. - № 1 .- С . 79-83.
30 Сударькова Е. А. Юридический справочник акционера. М. : Издательство НОРМА, ИТФКодекс, 1996. - 256 с.
31 Шалгимбаев К. В., Шалгимбаева Г. Н., Давиденко Н. Б.
Казахстанский фондовый рынок: организация, потенциал, императивы
роста. - Алматы : Каржы-каражат, 1997. - 184 с.
32 Шеремет А. Д., Сайфулин Р. С. Методика финансового
анализа. - М. : ИНФРА-М, 1996. - 176 с.
33 Экономика предприятия
учебник для вузов. Глава:
Акционерные формы хозяйствования. —2-е излание // пол. рел. nnodi.
В. Я. Горфинкеля, проф. Е. М. Купрякова. - М. : Банки и биржи.
ЮНИТИ. 1 9 9 8 .-3 6 7 с.
34 Иванов А. Н. Акционерное общество : управление капиталом
и дивидендная политика. - М. : Финансы и статистика, 1996. - 180 с.
35 Берзон Н. И. Фондовой рынок. - М. : Финансы и статистика,
2002. - 250 с.
36 Шарп У. Ф. Инвестиции. - М. : Финансы и статистика, 1999.
- 754 с.
37 Бланк И. А. Управление активами. - Киев : Ника-Центр
Эльга, 2000. - 716 с.
38 Ершова И. В. Имущество и финансы предприятия. -М .
Юрист, 1 9 9 9 .-2 4 8 с.
39 Ковалев В. В. Финансовый анализ: управление капиталом.
Анализ отчетности. —М. : Финансы и статистика, 1996. —432 с.
40 Ендовицкий Д. А. Комплексный анализ и контроль
инвестиционной деятельности: методология и практика / под ред.
проф. Гитляровской. - М. : Финансы и статистика. 2001. —400 с.
41 Крылов Э. И., Журавкова И. В. Анализ эффективности
инвестиционной и инновационной деятельности предприятия. - М. :
Финансы и статистика, 2001. - 384 с.
95
М азмуны
K ipicne.................................................................................................... ...3
1 Кэсшорын - экономиканын н еп зп буыны .................................. ..4
1.1 Кэсшкерлж жэне кэсшорын: туаш ктерй максаттары, даму
саты лары ...................................................................................................4
1.2 Кэсшорыннын н еп зп Typflepi.......................................................... .. 7
1.3 Кэсшорыннын уйымдастырушылык-кукыктык ны сандар...... ...11
Кайталауга арналган сурактар.......................................................... ...20
2
Акционерлж когам: тусш ш , турлер1 жэне онын Казакстанда
калыптасу т ар и х ы
21
2.1 Казакстанда акционерлж когамнын калыптасу тар и хы
21
2.2 Акционерлж когам: тусйип, турлер1 жаргылык капиталы ......... 23
2.3 Менийктщ акционерлж калыбыныц артыкш ылыктары..............26
Кайталауга арналган сурактар.............................................................28
3
Акционерлж когамды баскару
29
3.1 Акционерлж когамды к у р у .............................................................. ...29
3.2 Акционерлж когамды баскару
32
3.3 Акционерлж когамды кайта куру жэне тар ату ........................... ... 40
Кайталауга арналган сурактар............................................................. 46
4
Акционерлж когамнын багалы кагаздар...................................... ... 47
4.1 Акционерлж когамнын акцнялары жэне баска да багалы
кагаздары. Акциядан алынатын табыс мелшерш аны кгау..........47
Акция турлер1 жэне оларды орналастыру эд1стер1........................50
Акционерлж когам облигациялары..................................................55
4.4 Опциондар жэне ф ъю честер........................... ................................ ... 57
Кайталауга арналган сурактар............................ *.................... а,.... 60
5
Инвестициялык коржын теориясы .............................................. ...... 61
5.1 Багалы кагаздар коржыны жэне олардын турпаттары ................ 61
5.2 Багалы кагаздар коржынын калыптастыру TeTiri.......................... 64
5.3 Багалы кагаздар коржынын баскару стратегиялары................. ....67
5.4 Багалы кагаздар коржынын баскару 3AicTepi.............................. ... 70
Кайталауга арналган сурактар..............................................................71
6
Акционерлж когамда капиталды баскару................................... ....72
Кайталауга арналган сурактар..............................................................75
Бакылау жумысы тапсырмалары..................................................... ... 76
Косымша туаж ктем елж материапдар............................................... 78
Эдебиеттер........................................................ ................................. ...... 93
Ж анат Мырзабек
АКЦИОНЕРЛЖ КОГАМ
ЭКОНОМИКАСЫ ЖЭНЕ БАСКАРУ
Окулык
Техникалык редактор Д.Н. Айтжанова
Жауапты хатшы Г.З. Сагындыкова
Басуга.21.12.2011 ж.
Эрш Typi Times.
nimiM 29,7 x 42 Vi Офсеттж кагаз.
Шаргты баспа табагы 4,83 Тарапымы 500 дана
Тапсырыс №1751
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
2 891 Кб
Теги
2126, baskharu, khogam, akcionerlik, ekonomika, jane, mirzabek
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа