close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2657 ishan kh.j jilkhi sharuashiligi okhu khurali kh.j. ishan

код для вставкиСкачать
636
И91
ИСХАН ҚАИРАТ Ж ӘЛЕЛҮЛЫ
nur-print
Алматы, 2009
ь э ь
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ГЫЛЫМ
МИНИСТІРЛІГІ
ИСХАН ҚАЙРАТ ЖӘЛЕЛҮЛЫ
ЖЫЛҚЫ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
(оку куралы)
АЛМАТЫ: 2009 ж
6 SG , \
[ о ^ . 8)
ББК 46.11Я73
И 91
ИСХАН ҚАЙРАТ ЖӘЛЕЛҮЛЫ
Жылкы шаруашылыгы (оку құралы)
«Нур-Принт» баспа орталыгы, Алматы, 2009жыл. 210 бет.
ISBN 978-601-241-048-8
Оқу құрал ветеринарлық санитария жэне зоотехнология факультетінің академик Н.О.Базанова атындағы жануарлар физиологиясы,
морфологиясы жэне биохимиясы кафедрасының мэжілісінде талқыланған (№ 7 хатгама, 13.12.2008 ж.). Ветеринарлық санитария жэне
зоотехнология факультетінің оқу-эдістемелік комиссиясьшда қаралып, мақұлданған (№ 5 хатгама, 20.01.2009 ж.). Қазақ ұлтгык
аграрльщ университетінің ветеринарлық санитария жэне зоотех­
нология факультетінің ғылыми кеңесінде бекітілген.
(№ 4 хатгама, 26.02.2009 ж.). Қазақ ұлтгық аграрльщ университетінің оқу-эдістемелік Кеңес отырысыныңда баспага үсынылған (№
10 хатгама, 26.06.2009 ж.).
Сарапшылар: ҚР A11IM «Мал шаруашылыгы жэне Ветеринария» ҒӨО бас
гылыми қызметкері, ауыл шаруашылыгы ғылымдарының докторы , профессор
А.Н.Шотаев, Қазақ ұлттық аграрлық университетінің доценті, ауыл
шаруашылыгы гьшымының кандидаты, Б.Р.Әкімбеков, ауыл шаруашылыгы
гьшымьшың кандидаты, доцент Г.С.Бегімбетова.
Қазақстандагы ауьш шаруашылық арнаулы орта жэне жогаргы оку
орындарының «Зоотехния» мамандыгының студентгеріне жэне жылқы
шаруашьшыгымен айналысатын мамандарға арналган бұл оку құралы «Жылкы
шаруашылыгы» пэнінің оқу багдарламасыньщ лабораториялық-тэжірибелік
сабақгары тақырыптарына негізделіп жазылған жэне оқулыкга оқытушының
ған
сабакгардың
тақыжетекшілігімен орындалат
рыптары қамтылған.
ББК46.11Я73
ISBN 978-601-241-048-8
МАЗМҮНЫ
Алғы сөз
Жылқы интерьері,
экстерьері және конституциясы
Жылқы экстерьері (дене бітімі)
ақаулары
Жылқының дене өлшемдері, оның өлшеу
теХникасы, индекстерін есептеу жэне
тірілсй салмағын анықтау____________
Жылкы жасын тістерінің
құрылысы арқылы аныу
түр
ен-таңбалары
Жылқының сүт және ет өнімдері
жұмыс
Аттың құрал-саймандары,
арбалар мен ер-тоқым түрлері,
атты жегу және ерттеу техникасы
Аттарды күту,
тазалау және жүмыстарға пайдалану
Жылқыларды ұрықтандыру тәсілдері
Құлынның өсіп-жетілуі,
дамуы және күтіп-бағылуы
Жылқы тұқымдарының зоотехникалық
сипаттамасы
Мініс жылқыларының
тренингісі
Жылқыларды ипподромда сынау ережесі
Ат спортының классикалық
жэңе ұлттық түрлері
Жылқы шаруашылығындағы
асылдандыру жұмыстары
Жылқы шаруашылығындағы құжаттар мен
мекемелердің міндеттері
Жылкыларға таңба басу тәсілдері
Жылқының тұкыммал кітабымен
жұмыс істеу тәртібі
з
186
Жылқының аталық із
генеологиясының кестесін құру
және зоотехникалық сипатгамасын жасау
Жылқының аналық ұя
эволюциясының кестесін құру
жэне зоотехникалық сипаттамасьш жасау
Жылқыларға камералық бонитировка жасау
Емтихан сұрақтары
Пайдаланылған эдебиеттер
210
в
Бұл алғашқы еңбегімді маркұм нағашым
физика-математика ғылымдарының
докторы, профессор Нүрекенов Тоқтар
Кемелбайұлының аруағына бағыштаймын.
АЛ ҒЬІ с ө з
Қазакстанда жылқы шаруашылығы — мал шаруашылығының
ішіндегі дәстүрлі жэне пайдалану бағыты эртүрлі, казақ халқымен
ежелден тарихи калыптасып келе жаткан көп сырлы салаларының
бірі.
Республика жылкы шаруашылығында бие сүгінен жасалатын
шипалы сусын - кымыз, диеталық жылқы еті өндіріледі жэне ол
бағалы тері өнімдерін алудың да қосымша көзі. Сонымен қатар
қазіргі кездері Қазақстан Республикасьшда ат спортының
классикалык және ұлтгық түрлері, жазықгағы ат шабыстары, ат
туризмнің жұмыстары карқынды дамуда.
Жылқы өсірумен айналысатын шаруашылыктардың жаңа түрлерінің кұрьшуы мен нарық экономикасының сұранысына байланысты жылқылар жылкы зауыттары, жылқы фермалары, жекеменшік,
серіктестік, шаруа қожалығы жэне баска да ұжымдарда көлік малы,
косымша жұмыс күпп ретшде де.кеңінен паидаланылады.
Сонымен бірге мемлекеттік эскери қарулы күштерінде де, әсіресе шекара коргауда жэне полиция қызметінде де жылкылар осы күнге
дейін мініс көлігі ретінде өзінің тарихи қалыптасқан маңызын
жоғалтқан жоқ. Бұл саладан өндірілетін бағалы тағамдармен катар,
жылқы каны биологиялык өнеркәсіптерде шипалы қан сары суын,
асқазан сөлін және емдік өнімдерді алудыц шикізаты болып
табылады.
Қазакстандагы жылкы шаруашылыгы өзінің тарихи қалыптасқан
дәстүріне байланысты ауыл шаруашылығының баска салаларынан
ерекшеленеді. Ол өз онімдерін салыстырғанда тек ішкі рмнокка гана
емес, сонымен бірге әлемдік бэсекслсстік жагдайга қарай сырткы
рынокка экспортқа шығаруда да маңызды. Сондықтан. жылқы шаруашылыгының маңыздылыгын ескере отырып, жылкының өзіндік ерек­
шеліктерін жақсы білетін жоғары білімді білікті зоотехниктерді,
менеджерлерді, селекционерлерді жэне технологтарды даиындау
қажет.
W
Студенттер — жылқы шаруашылыгы сапасының негізп даму
бағыттарын, тұқымдары мен будандастырылуын, интерьерін,
экстерьері мен конституциясын және олардың типтерін, өнімдерінің
негізгі түрлері мен көрсеткіштерін, өсіру эдістерін жэне селекциялық- .
асылдандыру жұмыстарын, ат спортына пайдаланатын жылкылардың
зауытгық тренингісі мен ипподромдағы сынау тэртібін, жұмыс
аттарының құрал-саймандарын, арбалар мен ер-тоқым түрлерін, жегу
жэне ерттеу техникасын, оларды күту, тазалау жэне ауыл шаруашылық жұмыстарына пайдалану ережесін, жылқьшарды суық жэне
ыстық эдіспен таңбалау тэсілдерін, жылқы ұрықтандыру тэсілдерін,
оларды шағылыстыру науқанын ұйымдастыруды, жылқы тебшдері
мен үйірлерін құруды, биелерді машинамен және қолмен сауу
технологияларын меңгерулері тиіс.
«Жьшқы шаруашылығы» пэнінің оқу жоспары, оның
құрылымының логикалық жобасы бойьппна курстьщ материялдарьш
жете меңгеру деңгейі мынадай жалпы профессионалды пәндерді
оқьш-білу нэтижесіне негізделген: ауыл шаруашылық малдарын өсіру
жэне азықгандыру, оларға арналған нысандарды жобалау
зоогигненасы, биотехнология негізіндегі генетика, ауьш шаруашылық
малдарының өнімдерін өндеу технологиясы жэне т.б.
Жылқы ин герьері, экстерьері және конституциясы
Сабактын мақсаты: Студенттерді жылкының дене кұрылысы-
ның интерьері, экстерьері жэне конституциясымен таныстыру, олардың баска ауыл шаруашылык малдарынан ерекшеліктері мен айырмашылыктарын студенттерге оқытып-үйрету. Берілген тапсырмаларды
орындау.
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқының дене кұрылысының интерьері, экстерьері
жэне конституциясымен таныстырған кезде пайдаланатын қажетті
кұралдар: эдістемелік нұсқау, кестелер, суреттер, жылқы мүсіндері.
Жылкы зауыттарындағы атқораларға барған кезде, студенттер
жылқылардьщ интерьерін, экстерьерін және конституциясын жай
көзбен карап суреттей жэне айырмашылықтарын айыра білулері
кажет.
Жылқы интерьері. Жылкылардың интерьері мен конституциясын оқып-уйрену үшін, ең алдымен олардың интерьерін, яғни
олардын қозғалысын және ішкі органдарының аткаратын қызметтерін
жақсы білу қажет. Жылқылардың экстерьеріне оның анатомиялық
және физиологиялык органдарының жүйелері көп эсер етеді.
Жылкы түлігінің жалпы қозғалыс органдары енжәр жэне
белсенді болып екіге бөлінеді: енжар органдарына - каңқа сүйектері
мен жеке буындары, ал белсенді органдарына - бұлшық еттері
жатады.
Қаңқа сүйектері. Ол жылқының денесінің қатты сүйектілігінің
негізін кұрайды және олардың организмдеріне тіреуіштік қызметін
аткарады. Сонымен бірге қаңқа сүйектері малдың ішкі органдарын
коршаган ортаның сыртқы эсерлерінен қорғау қызметін де атқарады.
Жылкынын қаңкасы 252 сүйектен тұрады, олар басқа малдардыц
сүйектеріне Караганда үлкендеу әрі ұзын, тығыз әрі мықты жэне
өздерінін жинакылыгымен ерекшелінеді, кұлынның туылгандағы
салмагының 23,0-25,0%-ын қаңқа сүйектсрі кұрайды. Қаңқаның
толык жетілуі жылкының 5-6 жасында ғана токтайды.
1-сурет. Жылцының қаңқа сүйектері.
1-маңдай; 2-кеңсірік; 3-иек; 4-жогаргы жац; 5-төменгі жақ; 6-ауыз (атлант)
омыртқасы; 7-скінші мойын омыртцасы; 8-төртініиі мойын омыртцасы, 9жетіншімойын омыртқасы; 10-бірінші кеуде омыртцасы; 11-соцгы кеуде
омыртцасы; 12-бірінші бел омыртцасы; 13-соңгы бел омыртқасы; 14цұймшац; 15-цүйрыц омыртцасы; 16-жауырын; 17-иыц (тоцпан жиіік); 18төс; 19-кеуденің семсер тэрізді шеміріиегі; 20-білек; 21-алдыңгы тізе; 22алдыңгы аягының жілітиігі; 23-бацайшыц; 24-сырга; 25-қабыргалар; 26цабырга іиеміриіектері; 27-жамбас; 28-шат; 29-шонданай; 30-сан (ортан
жілік); 31-тобық; 32-тілерсек; 33-тірсек; 34-артцы аягыныц жіліншігі; 35-
бацай.
Жылқы қаңқасы - сүйектен, шеміршектен жэне оларды
байланыстьфып тұратын сіңірлерден құралады. Жылқы қаңқасы
арқау және шеткі деп бөлінеді:
арқау қаңқаға бас сүйек, омыртқа жотасы, төс сүйек, дененің
белдеулік және құйымшақ бөліктері, ал шсткі қаңқаға кеуде және
жамбас ұпггарымен жалғасатын сүйектері жатады.
Жылқының өсу процесінде қаңқа тек көлем жағынан ғана
өзгеріп қоймайды, онда көптеген сапалық өзгерістер де болып
жатады. Қаңқа сүйектері - дамудың дәнекер ұлпасы, шеміршек жэне
сүйек деп аталатын үш сатыдан өтеді. Құлынның құрсақта жатқан
кезеңінде ең алдымен жұмсақ дэнекер ұлпасы, қаңқа негізі қаланады,
содан кейін барып ол шеміршектенеді де, одан әрі біртіндеп қаггы
сүйеккке айналады. Шеміршек сатысына соқпай, бірдсн сүйекке
айналатын бас сүйектің кейбір бөлімдері ғана бұл процеске кірмей
өтеді. Ал жылқының төс және қабырға сүйектері толық сүйектеніп
бітпейді, кейбір жағдайларда олар өмір бойы сол шеміршек күйінде
қалады.
Жылқының жасына қарай олардың сүйектерінің де химиялық
кұрамы өзгеріп отырады. Кэртең жылқының сүйегінде құлынның
сүйегіне Караганда су жэне органикалық заттар аз, ал минералдық
заттар көп болады. Сонымен бірге сүйектің химиялық кұрамы олардың күтіп-бағу жэне азықтандырудың эсерінен де өзгеруі мүмкін.
Мініс жылқы тұкымдарының сирақтарының сүйектері ұзындау және
жіңішке әрі жеңіл болады, ал ауыр жүк тартатын жылқы
тұқымдарының сирақтарының сүйектері қыска жэне жуан болады,
бұл олардың жұмыс қабілеттерінің өзгешелігін білдіреді.
Бұлшық еттері. Қаңқа сыртын бұлшык еттер қаптап тұрады.
Бұлшық еттердің жиырылу қабілеті бар, олар қаңқамен дәнекерлесіп,
малдардың қозғалысы мен әр түрлі кимылдарын қамтамасыз етеді.
Жылқыда бұлшық еттердің 250 түрі болады жэне олар басқа ауыл
шаруашылык малдарына қарағанда өте жақсы жетілген. Жылқының
каңқасына катысатын бұлшық еттері әдетте қаңқамен байланысқан
түрде жалғасып тұрады, оларды қаңқаның бұлшық еттері деп атайды.
2-сурет. Жылқыныц сыртқы бұлиіық еттері.
1-үлкен шайнау; 2-құлақ түбі безі; 3-тос-жақ; 4-мойынтүрық; 5-иық-бас; 6пласстыр тәрізді; 7-ромб тәрізді; 8-томенгі иректісті; 9-трапеция тәрізді;
10-сиідыңгы қылқанды; I І-артқы қылқанды; I Іа-дельта тэрһді; 12-үіи бастың
үзын басы; 13-үіи бастың ортаңгы басы; 14-жалпақ арца; 15-төс; 16-ішкі
иректісті; 17-құрсақтың сыртқы цигашы; 18-орпшңгы бөксе; 19-жаппац
жачбас; 20-боксенің бет жагы; 2 1-жамбастың екі басы; 22-жартылай
тарамыс; 23-тілерсектің ұзын бүгілмелісі; 24-тілерсектіц бүйірдегі
бүгілмелісі; 25-тілерсектіц үзын жазылмалысы; 26-б'ілектің бүгілмелісі; 27білектің жазылдыргыиіы; 28-білек-шынтақ жазылдыргыіиы; 29-білектің
терец бүгимелісі
Жылқының бұлшық еттерінің қозғалыстық қызметтері, олардың
эрбір бұлшық еттерінің жиырылу қабілетіне байланысты. Бүлщық
еттердің салмақгары жылқының күш қабілетімен байланысты, ал
оның формасы жылқының атқаратын жұмыс түрлеріне жэне өсіру
бағытымен тығыз байланысты болып келеді. Мысалы, мініс
жылқыларының бұлшық еттерінің талшықгары тығыз, ұзын жэне
жіңішке, ал ауыр жүк тартатын жылқылардың еттерінің талшықтары
жұмсақ эрі бос, қысқа және жуан болып келеді.
Бұлшық еттер өздерінің орналасу тэртібіне қарай жылқы
денесінің мүшелерінің иілуін жэне жазылуын қамтамасыз етеді.
Бұлшық еттер нерв жүйелерінің импульстік эсеріне байланысты
жиьфылады. Әрбір бұлшық етгердің қүрамына бұлшық ет ұлпасынан
басқа дэнекер жэне нерв ұлпасы мен қан тамырлары кіреді. Бұлшық
еттердің сыртқы жағы шандыр дәнекер ұлпалары қабығымен
бұлшық
біркелкі өспейді.
Жылқы жүрісінің жылдамдығы, өнімділігі (ет) жэне жүмыс
қабілеттігі (үшқырлығы) мен тарту күші, оның бүлшық еттерінің
жақсы немесе нашар жетілуіне байланысты. Жай жүрісті ауыр жүк
тартатын жэне ет өнімі үшін өсірілетін жылқы түқымдарының
бұлшық етгері босаң болады, себебі, ет талшықгары қысқа жэне жуан
болып келеді, бұл олардың ет өнімділігі мен тарту күшінің қабілеттілігін жоғарлатады. Ал шапшаң жүрісті мініс жылқылардың ет
бұл
кең болуына қолайлы жағдай жасайды.
Терісі. Жылқы терісі, олардың сыртқы ортаның эр түрлі
әсерлерінен қорғау, тыныс алу, терлеу, зат алмасу функцияларын
атқарады. Жылқы терісі ірі қара мал мен шошқа терілеріне
қарағанда жүқа, ал қой терісінен қалың. Жылқы терісінің қзлыңдыгы,
оның жасына, жынысына, конституциясына жэне тұқымына байла­
нысты болып келеді. Мәселен, қүлын терісі ересек жылқылардың
терісіне қарағанда, биенің терісі айғырдың терісіне қарағанда жұқа
болады. Шапшан жүрісті мініс жылқылардың терісі жұқа, ал ең жүқа
тері ақалтеке тұқымды жылқьща болады. Жылқы терісінің жүқа болуы олардың денесіндегі жылу бөлу процесінің қызметін жоғарылатады.
7..
' 'ч.-,
Жылу бөлу қабілеті. Басқа ауыл шаруашылық малдарына
Караганда жылқылар жылу бөлу реакциясын өте үнемді жұмсайды.
Жылқының организіміндегі терморегуляция олардың тез жүрісте-
рінде, шабыстарында жэне ауыр жұмыстарында көтеріледі, сондықтан, терісінің қан тамырлары кеңейіп, қан айналымыньщ қызметі
жаксарады жэне қажетті терлеу процесі жоғарлайды.
Баска ауыл шаруашылық малдарымен салыстырғанда жылқылардың тері бездері үжен болады, сондықхан, жылқылар ауыр
жұмыста немесе шабыста денесі түгел терлейді және терге малшынады. Терлеу процесі жылқыға өте қажет, себебі жылқылар терлеу
нэтижесінде өздерінін организіміндегі артык жылудан арылады. Егер
жылқы терлемеген болса, онда оның денесінің температурасы 42-43°ка жетіп, өліп кетер еді.
Жылкы денесінен тер ыстықта да, құрғақ ауада да біркелкі
шығады, алдымен жылкының шабы, мойны, бүйірі, соңынан барып
иығы мен сауыры терлейді. Жылкының тері қабаттарында түк,
қылшык, қолаңса, шаша және түяқ болады.
Түгі. Жылкы түгі —қорғаныс (жалы, кекілі, кұйрығы, шашасы)
калшықтарынан, яғни қылшык түктен (бүкіл денесін жауып түратын)
және жылдың мерзімдеріне байланысты ауысьш, түлеп тұратын түбіт
жүннен тұрады. Түбіт жүн жаңа туылған қүлындарда және қыс
мезгілінде ересек жылқылардың көзінің айналасына, танауы мен
оның ұшына, еріндерінің жан-жағына жэне қүлақтарына шығады.
Оңтүстіктегі жылы аймактарда өсірілетін және шапшаң жүрісті мініс
жылқылардың түгі жаз мезгілдерінде қысқа, тегіс және жылтыр, ал
кыс мезгілдерінде үзын жэне қалың болады. Солтүстіктегі суык
аймактарда тіршілік ететін жылкылардың түгі ұзын, қалың жэне
түбітті больді келеді.
Қолаңсасы (каштаны). Жылқының алдыңғы және артқы
аякгарының ішкі жағында қатты беріш тэрізді сүйел кабаттары бар,
бұлар көбінесе терісі калың, түгі мол жылкыларда жақсы жетіледі.
Жылқының артқы аяқтарында, өздерінің туыстастары есек пен
зебрдікі сиякты кейде қолаңса болмайды. Қолаңсаның формасы мен
көлемі жылкылардың тіршілігінде өмір бойы өзгермей бір қалыпты
болады.
3-сурет. Қолаңса (каштаны).
l -ждыңгы аягындагы қолаңса; 2-артқы аягындагы қолаңса.
Тыныс any органы. Жылқының тыныс алу органы онын үнемі
қимыл мен қозғалыста болуьша байланысты өзінің біршама ерекшеліктерімен айқындалады. Жылкы танауы аркылы тыныс алады, оньщ
кең танау қуысы мен тыныс алу жолдары ерекше таңдай пердесімен
бөлініп тұрады. Сыртқы ауа жылқының тыныс жолдарында бөтен
қоспалардан тазаланады жэне жылытылады. Жылқы танауы қозғалғанда кеңіп, тыныштықта жиырылуға қабілетті. Жылқының көмейінде дыбыс шығару органы орналасқан, сондықган, одан кісінеу мен
пысқьфудың эр түрлі дыбыстары шыгады.
Жыпқы өкпесінің салмагы 4,5-6,5 кг. Жай жүрісті ауыр жүк
тартатын жылқылардың өкпесі шапшаң жүрісті мініс жылқыларга
Караганда жеңілдеу болады. Жылқылар тыныштықта 5,0-6,0 литр
шамасындай ауа жұтады, бұл шапшаң жүрісті жылқыларда 2-3 есеге
дейін көбейеді. Жылқының жайшылықта өкпе вентиляциясының бір
минуттық ауа көлемі 40-60 литр, ал шапшаң жүріс пен шабыста 2000
литрге жетеді.
Қан айналу жүйесі. Жылқының жүрегі кеудесіндегі үшінші жэне
алтыншы қабыргалардың ортасында орналасқан. Жылқы жүрегі
басқа ауыл шаруашылық малдарының жүрегіне қараганда көлемі
жагынан үлкен болып келеді, оның салмагы 3,5-4,5 кг-га жетеді.
Агылшынның таза қанды мініс тұқымындағы Эклипс жэне Будынка
атты арғымақгарының жүрегінің салмагы 7,8-8,0 кг-га жеткен екен.
Жылқының жүрегінің согысы минутьша 28-44 рет. Жылқы қанының
мөлшері оның салмагының 7,0-11,0%-ын құрайды, ягни оның 100,0 кг
салмағына тыныштықга-7,5 литр, ал қозғалыста-10,0 литрге дейін қан
келеді. Жылқы денесінің температурасы бір қалыпты 37,5-38,5°, ал
кұлындардың денесінің температурасы бұдан 1,0 -2 ,0 °-қа жогары
болады.
‘
/
Ac қорыту органы. Жылқылардың үнемі қимыл мен қозғалыста
болуларына байланысты басқа ауыл шаруашылық малдармен
салыстырғанда, ас қорыту органдары көлемі жағынан кшп оолады,
өңеші тар эрі ұзын, қарны бір камералы, ішектері қысқа, себебі олар
күйіс қайьфмайды. Сондықтан да жылқылардың жақ сүйектері,
шайнау бұлшық еттері, еріндері және тілі өте жақсы жетілген.
Жылқы азықгы өте ақырын баппен жейді және үнемі сілекейімен
дымқылдап отырады. Мысалы, жылқы 2,0 кг шөпті —40 минутта, 2,0
кг сұлыны-20 минутта жей алады. Жылқы жем-шөп жегенде 4 есе, ал
сұлыда 2 есеге дейін сілекей бөледі. Жылқы түлігі тәулігіне 40,0 кг-ға
дейін сілекей бөлуге қабілетті.
Жылқы тілі өте қозғалғыш, жайлым мен астаудағы ұсақ
шөптерді немесе қиқымдарды да қамтып жей алады. Жылқының
қозғалмалы тандай пердесі азықтарды шайнау кезінде көмекей мен
мұрын жолын жабады да, шайналған азық бірден тар өңеш арқылы
қарьшға түседі. Жылқының өңеші үшкілдеу болып бітеді, сондықтан,
күйіс қайыратын малдар секілді азықтарды шайнау үшін ауыз
қуысына қайта қайтармаиды.
Сезім органы. Жылқының сезім органы өте жақсы жетілген, олар
- өздерінің бұрынғы жабайы ата-тегі тәрізді өте сезімтал жануар.
Жылқы өзінің бүкіл денесімен сезінеді, соның ішінде терісімен және
тұяғымен, эсіресе ерінімен. Жылқыны адамның басқаруы оның осы
ерекше сезіну қабілетіне қарай негізделген.
қабі
бұл
500 метрден арғыны нашар көреді, оірақ жылқы көзінің оңіаилы
қойылымы, басы мен мойынының қозғалғыштығы нәтижесінде өзінің
айналасындағы 360° аумақтарды жіті байқай алады. Жылқының көзі
сұлбаларды
алады
Жылкының көзінің айналасында өте сезімтал келген ұсақ
кылшық орналаскан, олар түн қараңғысында
көрмеген кейбір
нәрселерді осы қьілшықтары арқылы сезінеді. Сондықтан да түнгі
жайылымдарда жайылуы мен азықтарды ажыратып жей алуы оларға
тән табиғи қалыптасқан қасиет. Сонымен бірге жылқы тұяқтарымен
жүріп келе жатқан жолын жақсы сезінеді немесе бұл оның
тұяқгарымен де көреді деген сөз.
Есту қабілеті Жылқының есту қабілеті де өте жақсы жетілген.
Жылқының есту кабілеті адамның есту қабілетінен жогары, олар
ұсақ сыбдыр мен ультра дыбыстарды жақсы қабылдайды және айыра
алады. Жылқының құлағы дыбыстардың шыққан жагына қарай
оағытталъщ, қозғаяып тұрады. Егер жылқының қүлағы қимылдамаса
бШДІреДІ' Жылқы Дыбыстарды берілу щ ггш ш
« р ай сезінеді және олардың айырмашылығын жақсы айырады
Жылқының есту қабшеп тез қалыіггасады, соңдықтан олар адамның
аитқандарына бағынуға да тез үйренеді.
Иіс сезу қабіпеті. Жылкы - өтс иісшіл жануар, кездескен
ИТГСР
”
РІЗДІ
ИІСКе"
сезінеді'
Жылқы
иіс
аркылы
жем-шөп пен азықтардың түрлерін анық аиырады
^
Jv
S ^ a
ИІСІНеН ТаНВДЫ БИС ӨЗІНе ГаНа тән ■
ар^лы
ЫНЫ И,С' арКЫЛЫ енесін айьірады. Шагылыстыру
аЖЪіРЛаР КТЙ1 КСЛГеН биелеРді
тән * аркылы
Д** сезү цабілеті. Жылқы жем-шөп пен азықгардың дэмін де
^ ^ п л а ЖӘНе
ажыратады, олар табиги
жайылымдарда өздері сүйсшш жейтін өсімдіктердің түрлерін ғана
терш жеу арқылы азыкганады.
ҮР Р ғана
Ж ылкы экстсрьері. Жылкылардын экстерьерін зертгсген кезде
а «ғдаиларды ескеру кажег: калытгаскан экстерьердІГауытку
о З и 7 ' “Г
ШЫКИН аТа'ТСПНС
соидай-ак і ■
рше’
өсіп-жетілмеуіне, мардымсыз азыктандырылуына жэне ауыл шаруашылық жұмыстарына өте ерте
пайдалану себептеріне байланысты.
Р
Жылкылардың экстерьерін багалауда оньщ мына негізгі сыоткы
І л а к Т а Т Э СРСКШеЛ,КТСр,НС ЗСа 3°Р
беріледі: б а с . і а у
Қ*лак, саі ак, моиын, шоктық, арка, бел, кеуде, қарын, сауыр, куйрык
тдыңғы және артқы аяқтары мен тұяктары.
л а г ы ^ “
РДЫН басының Ф°Рмасы дұрыс, кырынан карағандағы көрінісі тік, тулгасына сәйкестігі-25,0%. Шапшац жүшсті
жылқылардың басы қубас және жеңіл болады, ал жәй жүрісті
жылқыларда оған керісшше, басы ауыр жэне бүкір. Дон араб^ерск
жылқыларының басы көбіне имек болады.
Р ’ РСК
Танау. Жылкылардын танауы жақсы айқындалып тұруы қажет
Қулақ. Жылкылардың кұлағы сезімтал жэне қозгалгыш тік
ры вды гы орташа, ол салбыраган немесе дерекі болмауы к^рТк
’
Жылкылардың сағагы кең, жақ сүйектерінің астынгы
бұрышының аракашыкшгы 8,0-9,0 см аралыгында болады
™°иЫ" Жылқылардың мойны формасына карай эр түрлі эдем,
а т а ^ Г ж Х и Г ^ККУ МОЙЬШ’ ТаМаГЫ шьігынкы - бұгы мойын дел
атаиды. Жылкы моины шоктықтан қиялай жоғары көтерілсе - биік ал
көтерілмей түзу біткен болса - еңкіш дейді. Желпш тұқым
жылқыларыньщ мойны ұзын, ал салт міністі тұқым жылқыларынын
мойны биік жэне икемді болады. Ауьф жүк тартатын тұқым жылқыларының мойыныньщ ұзындығы орташа, жалпақ, етгі, ол оньщ
жұмыска жоғарғы қабілетгігін көрсетеді.
Шоқтық. Жылқылардың шоқтығы оның 11-ші және 12-ші
омыртқа сүйектерінің аралығында. Салт мінетін жэне желісп тұқым
жылқыларының шоқгығы биік, кең жэне ұзын, жұмыс атгарыньщ
шоктыгы орташа, кең жэне етп. Жылкылардың шоктығының биіктігі
арқасынын жерден биіктігінен 8,0-9 ,0%-ға салт мінетін, 6,0-7,0%-ға
желісті, 4 ,0-5,0%-ға жұмыс атгарында артық болса, онда ол биік
шоқгық деп аталады.
Арқа. Жылқылардың арқасы түзу, бүкір, қайқы жэне салыңқьі
болады. Жылқы арқасының түзу жэне етп болғаны жақсы. Ал енді
арқасы бүкір, жұмсақ және салынқы болса, жылқының қай тұқымы
болмасын, онда ол оның экстерьерінің кемшілігі болып саналады.
Бел. Жылқылардың белінін кысқа, кең жэне етгі болғаны дұрыс.
Белі босаң, етсіз жылқының сауырында шұңқыр кездеседі, мұндай
бел экстерьердің тиімсіздігін көрсетеді.
Сауыр. Жылқылардьщ сауьфын сербекті, дөңес, түзу жэне
салыңқы деп бөледі. Сербекті сауыр ауьф жүк тартатын тұқымындағы жылқыларда болады жэне ол екіге бөлініп тұрады. Салт мінепн
тұкым жылқыларын сауьфы түзулеу жэне дөңгелек болтаны жақсы.
Ал енді жылқылардың сауыры шатыр тәріздес немесе көлденең
болса, онда кемшілікке жатады.
Құйрық. Жылқылардың кұйрыгы қатгы қысылмай немесе жоғары
койылмай, бос жэне еркін қалыпты жағдайда төмен салбырап тұруы
керек.
Кеуде. Жылқылардың кеудесінің кеңдігі, көбінесе кабырғалардьщ
ұзындыгына байланысты, қабырғалары неғұрлым жаксы иілген болса
кеудесі кең, ал жеткіліксіз иілсе кеудесі тар болғаны. Салт мінепн
жылкылардың кеудесінің кеңдігі мен тереңдігінің қатынасы-52,0%,
желгіш жылкыларда-56,0-58,0%, ал ауыр жүк тартатын жылқыларда61,0%болып келеді.
Қарын. Жылқылардың ішінің көлемді эрі кең болғаны жақсы.
Жыіқы аяқтары. Жылқылардың аяқтары оған козгалыс жэне
таяныш кызметтерін атқарады және денесінің қозғалысы мен
кимылын камтамасыз етеді. Жылқы аяқтарының жогарғы бұлшық
еттері жақсы жетілген болып кслсді, яғни қозғалыста басты рөл
атқарады. Ал төменгі бөлігі өте мықты сіңірлерден тирады, олардьщ
жұмыс сапасы осы аяқтарына байланысты. Жылқылардың
аяқтарының кең, тізелері бір-біріне томей тұрғаны дұрыс.
бг
а
р
4-сурет. Жылқының алдыңгы жэне артқы аяқтары.
1-алдыңгы аяқтары: а-талтақ; б-дұрыс; в-маймақ; 2-артқы аяқтары: адүрыс; б-х тэрізді; в-о тәрізді.
Жылкының алдыңғы аяктарына - шынтақ буына, білек, тізе,
жіліншік, бақай, кұндыздык жэне тұяқтар жатады. Жіліншік алдыңғы
тізе буынынан жэне тарамыспен өзара жалғасқан жеті сүйектен
құралады. Ауыр жүк тартатын тұқым жылқысының жіліншігі жуан,
салт мінілетін жылқы тұқымының жіліншектері жіңішке, ал жергілікті немесе желгіш жылқы тұқымының жіліншіктері орташа болады.
Жіліншікті бақайларымен қосып тұратын тұсаулықтың көлемді
және түзу болғаны қолайлы. Бақайдың ең кішілігі бір қалыпты дұрыс
болса, ол 40-50 градусқа тең. Бақай ұзын да, қысқа да болады, бірақ
жылқы бақайының орташа болғаны дұрыс. Жылқының алдыңғы аяқтарының бұлшық еттері мен сіңірлері жақсы жетілген және мықты
болуы керек.
Жылкының артқы аяқтарына - сан, шынтақ буындары, тірсек,
тілерсек буыны, жіліншік, шідерлік, бақай, құндыздық жэне тұяқтар
жатады. Жылқының саны ортан жіліктен тұрады, ал тілерсек болса,
ол шідерлік арқылы санмен жалғасады.
Жылқының артқы аяқтарының түзулігін оның артынан тұрып
қарап тексергенде анықталады. Жылқының артқы аяқтарының арасы
кең, тілерсек буындары тимей тұрса жэне артынан тұрып қарағанда
алдыңғы аяқтары түгелдей көрінбесе, жылқы аяқтарының дұрыс
қалыптасканын дәлелдейді.
Жылқылардың артқы аяктарының негізгі атқаратын кызметі
итеру. Жылқының артқы аяқгары жамбаспен тығыз байланысты, ал
сүйектері алдыңғы аякпенен салыстырғанда ұзындау, формасы өте
4ШV
jHV
I
V .1 ь . . # '1 Г
■Ъ
I
16
.1
•;
жинақы, құрылысы үйлесімді бұлшық еті тығыз жэне өте мықгы
болтаны дұрыс.
.
Жьілқы тұяқтары. Жылқының құрылысы күрделі жерінщ бірі оның тұяқтары. Жылқы тұяқгарында жарықшакгану немесе қабықтану болмай, қалыпты болса, онда теп-тегіс болып жалтырап тұрады.
Егер тұяқтарында жарықшақ немесе қабықтану болса, жылқы
тұяғының нашар екендігін көрсетеді, себебі, жиі ақсаиды, сондықган,
оларды тағалау қажет болады.
5-сурет. Жылқы түягының құрылысы.
а- мүйізді қабыргасы; б-табаны жэне жебесі. 1-иілме бөлігі; 2-өкіие
бүрышы; 3-қырлы бөлігі; 4-тгек бөлігі; 5-жебесі; 6-табаны; 7-ақиіыл сызыгы.
Жылқының тұяқтарын күнделікті мұқият күтіп тұрмаса, онда
оның тұяқтары қисық болып бітеді. Жылқыны ат қорада, қолда күтіп
баққан жағдайда, ағаш ұнтағынан төсеніш салынбаса, тұяқ жүрекшесі
шіри бастайды, бұл - тұяқ өкшесінің қысыңқы болып бітуіне әкеліп
соғады. Егер атты ыстықтай суарса, жұмыстан, жаттықтьфудан
немесе ат жарысынан келісімен жем беріп койса және оны тұрған
орнынан ұзағьфақ қозғамаған жағдайда, оның аяқтарына жем түседі.
Сондыктан, тұяқгың үстіңгі қабаты тегіс болмай өседі, оның үстіне
кедір-бұдыр пайда болады, мүндай тұяқты «кірпі тұяқ» деп атайды,
бұл оның жұмысқа жарамдылығын кемітеді.
Ж ылқы аллюрі (жүрісі). Жылқының аяқтарының көмегімен
жерге сүйену, одан тебілу жэне тіреусіз фазадағы аяқгың иілуі мен
жазылу кезеңдерінің алмасу қимылдарының арқасындағы ілгерлемелі
қозғалу тәсілдерін аллюр деп атайды.
Аяң — жылқы жүрісінің ең ақырын қозгалысы. Бұл жүріс
жылқының арткы аяғының атталуынан басталады. Жүріс артқы оң
аяктан басталса, онымен қатар алдыңғы сол аяқ көтеріледі, ал содан
кейін артқы сол аяқ котепіліп- алдынгы оң аяктың қозгалысымен
жүк тартатмн жьОЯИ0В^Ы|Мдары аяң жүріспен
атындағы ПМ У-дің /
академик С.Бөйсембае:.
атындағы ғылыми
кітап хан ась:
£ S ¥ S ¥ s>
3,0-5,0 км жер жүреді. Ал жылқының мініс жэне мініс-жегу
тұқымдары
г. Жылқының аяң
Желіс
түяғымен диагон
; тимеген кезені.
аяқ көтеріле қозғалып барып алдыңғы оң аяқпен бірге жерді басады,
аяң
жүрістен екі есе жылдам болады
10,0 км, орташа 11,0-13,0 км, жылдам желіспен 14,0-15,0 км жер жүре
алады.
7-сурет. Жылқының желіс
Жорга - жылқының екі шеткі тұяқпен і
туатын
барып жерге тіреледі. Жорға аттар сағатына 10,0 км қашыктықты
алады, ал тәулігіне 120,0 км жер жүре алады. Жылқы жорғалағанда
адымы желістен қысқа, бірақта шапшаңдығы неғұрлым жоғары,
жорға жүрісі салт мінген адамға өте қолайлы эрі жайлы болады.
8-сурет. Жылқының жорга схемасы
Шабыс — жылқының ең жылдам бір бағытты жүрісінщ
күрделенген түрі. Жылқылар орта есеппен сағатына 25,0-30,0 км
жерді шауып өте алады. Шабыс кезінде тұяқтың жерге тию мезгілінің
үш кезеңі бар, 1-2 , 3-1 болып үш екпінді қозғалыстан бір тірексіз
кезек өтеді. Шабыс кезінде жылқы жерді алдымен артқы аяғының
біреуімен тірейді, содан соң барып екіншісі келіп қосылады. Соңьшда
қозғалысты бастаған артқы аяғы босаған кезде оған диагональды
болып алдыңғы аяғы жерге тіріледі. Осыдан кейін жылқы жүрісінің
тірексіз кезеңі басталады. Мініс жылқыларының бір километр
қашықгыкқа шапқандағының мініс жылқыларының дүние жүзілік
рекорды 53,6 секундқа тең.
9-сурет. Жылқыпың шабыс схемасы.
Қаргу. Қарғу - жылқының аяқтарын тіреп жоғарыға көтеріліп,
кайтадан жерге түсу кезеңіндегі қозғалысының күрделі түрі. Жылқы
өзінің жүрісін биік кедергілерден секіретін кезде жэй шабыспен, ал
ұзындыкка секіретін кезде жылдам шабыспен бастайды. Жылкының
биіктікке секіруге қабілеттілігі 2,0 метрге, ал ұзындыққа секіруге
қабілетгілігі 7,0-8,0 метрге дейін барады.
ч
10- Жылқының қаргу схемасы
Ж ы лқы конституциясы. Жылкыньщ конституциясы олардың
тез жетілгіштігін, семіргіштігін, төлдегіштігін, жүйріктілігін, жұмысқа қабілеттілігін, өнімділігінің сипаты мен денсаулығын, қоршаған
сыртқы ортаға төзімділігі мен тіршілік ететін аймағына бейімділігін
аңғартатын негізгі факторларының бірі болып есептелінеді.
Жылқыларды іріктеу, сұрыптау жұмыстарында малдың сыртқы
экстерьерінің дснс бітімінің маңызы үлкен рөл атқарады, ал дене
бітімінің типі жылқының сыртқы пішіні мен формасын, эрбір дене
мүшелерінің сәйкесімдерін (пропорцияларын), олардың анатомиялық
жэне гистологиялық құрылыстарын айқындайды. Көрнекті ғалымдар
П.Н.Кулешов пен Е.Б.Богданов жылқының функциялық, экстерьерлік
және өнімділік ерекшеліктерін зерттей келіп, жылқыларды бес түрлі
конституциялық типке (сөлекет, нэзік, ашаң, қағылез, босаң) бөледі.
1. Сөлекет типті жылқының терісі жұқа, түгі қалың, қаңқалары
ірі, басы үлкен, бұлшық еттері қомақты, тері астындағы қан
тамьфлары білінбейді. Дене қүрылысы мұндай жылқылар сылбыр,
кейде жалқау болады және бұндай жылқылар тұқымдылығы жақсартылмаған жылқылардың арасында көп кездеседі. Сөлекет денелі
жылқыларға, көбінесе, орман, далалық және тау жергілікті жылқылары жатады (қазақы, монгол, башқұрт, бурят, алтай, қырғыз,
қарабах, гуцул, якут, печор, эстон, полес және т.б. жылқы
тұқымдары).
2. Нэзік типті жылқының терісі жүқа, түгі жіңішке, қаңқасы
жеңіл, бүлшық еттері болбыр, жал-құирықтары, кекілі мен шашаларының қылшығы сирек болады. Бүл типтес жылқылар ауа-райының
қатаң жағдайларына төзімсіз, ал жақсы азықтандырылып және күтіпбағылу жағдайлары келсе, мол өнім беруге бейім келеді.
3. Қағылез типті жылқының терісі жұқа, түгі тықыр жэне жеңіл
денелі болады, қаңқасы жеңіл, бұлшық еттері босаң, тері астындағы
қан тамырлары білеуленіп әрі жақсы білініп тұрады. Қағылез
жылқылар үтпқыр жэне нәзік, ат қорада қолдағы күтімді жэне жақсы
азыкгандыруды қалайды, оларды тебінде бағу қолайсыз. Бұл типті
жылқылар ахалтеке, араб жэне т.б. мініс жылкы тұқымдарының
арасында жиі кездеседі.
4. Ашаң типті денелілер қай жылқы тұқымына болмасын қажет.
Бұл типті жылкылардың баска тнптерден өзгешілігі: мықты денелі,
терісі тығыз, каңкасы жеңіл, бұлшық еттері жақсы жетілген, буындары мен сіңірлері, тері астындағы кан тамырлары білеуленіп айқын
көрініп тұрады. Ашаң жылқылардың денсаулығы жаксы, жүмысқа
төзімді, қан айналу, тыныс алу жэне ас қорыту жүйелері жақсы
жұмыс істейді. Жьшқы өсірушілердің тәжірибесіне зер салып караганда, ашаң типтес жылкылар негізін дон, костанай, буденный, таза
қанды ағылшынның мініс, көшім жылқы тұкымдары және олардың
тұқым аралық будандарында көбірек кездеседі.
5. Босаң типті жылқылардың тері астының ұлпалары және
бұлшық еттері арасындағы майлы қабаттары жақсы дамыған. Терісі
қалың және босаң, буындары мен оларды байланыстыратын сіңірлері
көрінбейді. Бұлшық еттері толық эрі комакты, мойыны қысқа, кеудесі
мен жотасы кең эрі жалпақ, табиғи жайылымда немесе бордақылауда
семіруге бейімдірек болады. Босаң типтес жылқылар шабысқа жбқ,
ауыр жүк тарту жэне тасу жұмыстарына лайыкты келеді. Бұл типтес
жылқылар тек кана совет, орыс, Владимир, литва жэне першерон
ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдары арасында жиі кездеседі.
Жылқы интерьерін, экстерьерін жэне конституциясының
ерекшеліктерінің эдістемелік нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін
студенттерге келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Жылқы интерьерінің ерекшеліктерімен танысу, оның қаңқа
сүйектерін және бұлшык еттерінің орналасу тәртібін жылқы муляждарынан көру арқылы ажыратуға дағдыланып, жаттығып үйрену.
2. Жылқы муляждарын пайдалана отырып, оның экстерьерінің
маңыздылығы мен басқа ауыл шаруашылық малдардан ерекшелігін
ажырата оқып-үйрену.
3. Жылқы конституциясының маңыздылығы жэне типтерімен
танысу, әдістемелік нұсқауда және альбомда берілген суреттер мен
муляждарды қарау нәтижесінде, оның типтерін ажыратуға дағдыланып үйрену.
Бақы лау сүрактары: Жьшқы интерьерін атаңдар. Жылқы
экстерьері дегеніміз не? Жылқы экстерьеріне қандай мүшелері
жатады? Жылқы жүрістерін аллюрлерін атаңдар. Жылқы конституциясы дегеніміз не? Жылқы коституциясыньщ типтерін атаңдар.
Екінші тақы ры п
Ж ы лқы экстерьері (дене бітімі)
Сабақтың мақсаты: Студенттерді
жылқы
экстерьерімен
(сымбатының бітімімен) таныстыру жэне оны бағалауда эрбір жеке
дене мүшелерінің бітімін (стати) сипаттауды оқытьш — үйрету.
Оларды нөмірлеп, жылкы нұсқасына түсіріп белгілеу. Берілген
тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нұсқау: Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқының дене құрылысы сымбатының бітімімен
таныстырған кезде пайдаланылатын қажетті құралдар: әдістемелік
нұсқау, кестелер, суреттер, жылқы нұсқасы (контур).
Жылқы экстерьері (дене бітімі): Мал денесінің сыртқы түртұлғасы (пішіні) жэне оның биологиялық ерекшеліктері мен шаруашылыққа жарамдылық байланысын зоотехника ғылымында экстерьер
деп атаиды.
«Экстерьер» - француз сөзі, сөзбе-сөз аудармасы сыртқы түрді
білдіреді. Барлық тілде экстерьердің нақтылы баламасы болса да,
«экстерьер» сөзі зоотехникалық ілімінің аударылмаитын төл сөзіне
аиналған.
Экстерьер білімінің қалыптасуының алғы шарты, жылқының
мүсін-тұлғасы мен өнімділік қасиетінің арасындағы тығыз байланыстың болуы. Сондықтан, жылқы тұқымдарын пайдалану бағытьгаа
байланысты жақсарту және асылдандыру тәжірибесіне, оның сыртқы
пішініне, яғни экстерьеріне қарап баға беруге жэне сұрыптауға
әрқашанда үлкен мән беріліп келеді.
11-сурет. Жыщыиың дене бітімтіц схемасы.
1-құлақ; 2-кекіл; 3-самай; 4-мацдай; 5-кеңсірік; 6-танау; 7-бет; 8-ерін; 9бұгаң; 10-бүгақ ойыгы; 11-жақ; 12-сагалдырық; 13-желке қыры; 14-желке; 15мойын қыры; 16-мойын; 17-сагақ; 18-тамақ; 19-иық-жауырын төмпешігі; 20кеуде; 21-жауырын; 22-июқтық; 23-арқа; 24-бел; 25-сербек; 26-құйымшақ; 27құйрың түбі; 28-сауырын; 29-сан; 30-бөксе; 31-іаонданай төмпешігі; 32-бүйір;
3З-қабыргтары; 34-қабырга шеміргиегі; 35-төс; 36-іш; 37-үма; 38-шап; 39артқы аягының тізесі; 40-сирақ; 41-тілерсек; 42-тірсек; 43-секіру буыны
(тілерсек); 44-артқы аягының жілініиігі; 45-қолацса (каштан); 46-топшы; 47шаша; 48-иық; 49-шынтақ; 50-білек; 51-алдыңгы аягының тізесі; 52-апдыщы
аязыныц жіліншігі; 53-бақай буыны; 54-бақаы; 55-қүндыздық; 56-түяқ ілгегі;
5 7-түяқ; 58-түяқ өкшесі.
Экстерьер - мал конституциясының типін тану тәсілдерінің бірі.
Экстерьеріне қарап малдың қандай типке жататынын, дене бітімін,
жасын, кездесетін ақаулары мен кемшіліктерін және басқа да
көптеген мәселелерді талкылауға болады.
Жылқы экстерьерін зерттеп-үйрену үшін, оларды бағалау мен
сипаттаудың келесі негізгі тэсілдері қолданылады. Жай көзбен карау,
өлшемдері арқылы, индекстерін есептеу жэне суретке түсіру.
Жылқының жеке дене мүшелерін қарау мен сипаттауды онын
басынан бастайды, біртіндеп алдыңғы жэне артқы тұлғасына ауысады, соңында аяқтарымен (бірінші алдыңғы, содан кейін артқы) бітіреді. Міндетті түрде денесінің көрнекті жеке дене мүшелерінің ерекшеліктері мен елеулі кемшіліктерін көрсетумен аяқтайды.
Жылқыны қарау барысьшдағы негізгі көңіл бөлетін жағдайлар:
жалпы пішіні, тұлғасының кейпі, олардың жеке дене мүшелерімен
үйлесімділігі, содан кейін ғана жеке дене мүшелерінің сымбатының
бітімін бағалайды. Жылқы тұқымдары мен типтерінің ұзак сұрыптау
жэне шаруашылыкта пайдалану бағытындағы жарамдылыгы мен
бейімделу қабілетінің нәтижесінде дене тұлғасының өзіне тән
ерекшеліктері бар.
Жылқы экстерьерін (сымбатының бітімін) сипаттау үшін барлык
жылқы тұқымдарын үш топқа бөледі: Салт мінетін (ағылшынның таза
қанды мініс, ақалтеке, араб, дон, буденный, қостанай жэне т.б.),
желісті (орлов, орыс жэне т.б.), ауыр жүк тартатын (совет, орыс,
Владимир жэне т.б.). Әр жылқы тұқымдарының дене құрылысының
қалыптасқан өзіне тән түр-тұлғасы болады.
Мысалы, мініс тұқым жылқыларының экстерьерін былай сипаттауға болады: тықыр, басы құрғақ, жеңіл; мойны бұлшык етті, ұзын;
шоқтығы биік, ұзын; арқасы қысқа, берік; жауырыны ұзын, қырынан
біткен; кеудесі терең, бірақ тар; сауыры ұзын; бұлшық еті жақсы
жетілген; тілерсегі тусіңкі; аяғы құрғак, бұлшық етті; буындары
жақсы көрінеді, сіңірлері айқын білінеді; бақайы ұзын; тұяқ көлемі
орташа; тұлғасының қиғаш ұзындығы бойының биіктігіне тепе-тең.
Денесінің бұлшық еттері шымырланып жақсы жетілген. Терісі жұқа,
түгі қысқа жэне жіңішке, қылшығы жылтыр.
Ауыр жүк тартатын тұқым жылқыларының экстерьері салт
мінетін жылқылармен салыстырғанда керісінше. Бас көлемі орташа,
кейде үлкен немесе дөрекі; маңдайы енді; мойны қысқа да жуан;
шоқтығы биік емес; арқасы кобіне иілген; жауырыны шұгыл, бірақ
ұзын; сауыры кең, ұзын жэне томен, түсіңкі; аяқтары кысқа, кейде
орамы терең, үлкен; тұяғы қысқа, бірақ кең; бақайының ұзындығы
орташа; терісі қалың және болбыр; түгі кою жэне ірілеу.
Желісті тұқым жылқыларының экстерьері өзіне тән ерекшеліктермен айқындалады. Бұлардың экстерьерін бағалауда жыныс
айырмашылықтары, яғни еркек пен ұрғашы жылқылардың конституциялық өзгешіліктері ескеріледі. Аиғырлары биелеріне қарағанда ірі,
қаңқасы мен бұлшық еттері жақсы жетілген. Құрсағындагы сызығы
биелерге карағанда түзу. Жал, қүирық, кекіл және шашасы биелермен
салыстырғанда жаксы жетшген .және тағы басқа да ерекшеліктері
болады.
Жылкы экстерьері (дене бітімі, сымбатының) әдістемелік
нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін студен ггерге келесі тапсьфмаларды орындау ұсынылады.
'Тапсы рма:
1. Жылқы экстерьерінің ерекшеліктерін оқып, оны зерттеу мен
сипаттау тәсілдерін үйрену.
2. Жылқы түлғасының жеке дене мүшелерінің бітімімен танысу,
оларды нөмірлеу аркылы жылқы нұсқасына (контурға) түсіріп
'белгілеу керек.
12-сурет. Жылқының дене бітімі.
1-құлақ; 2-кекіп; 3-тобе; 4-маңдай; 5гсамай; 6-коз; 7-кеңсірік қыры; 8-танау;
9-бұгақ; 10-сагақ; П-жақ; 12-бет сүйегініц қыры; 13-сагалдырық; 14-желке;
15-жал; 16-мойын; 17-тамақ; 18-шоқтық; 19-арқа; 20-бел; 21-құйы.ишақ; 22сербек; 23-сауыр; 24-құйрьіқ; 25-кеуде; 26-қарын; 27-бүйір; 28-иіап; 29-ұма;
30-жауырын; 31-иық; 32-шынтақ; 33-білек; 34-білезік (алдыңгы аягының
тізесі); 35-апдыцгы аягыныц жиіншігі; 36-құчдыздық; 3 7-бақай; 38-тұяқ; 39шонданай; 40-бөксе; 41-сан; 42-тізе; 43-тірсек; 44-тілерсек; 45-артқы
аягының жіліншігі; 46-штиа; 47-қолаңса (каштаны).
Бақы лау сұрақтары: Экстерьер дегеніміз не? Экстерьерді
анықтау тәсілдері. Экстерьері бойынша жылқылар қанша топқа
бөлінеді? Жылқының жеке дене мүшелерінің бітімі. Жьшқы топтарының дене бітімінің айырмашылығы.
Үшінші тақы ры п
Ж ы лқы экстерьерініц ақаулары мен кемшіліктері
Сабақтыц мақсаты: Студентгерді жылқы экстерьерінің, дене
құрылысының сымбатында кездесетін ақаулар мен кемшіліктердің
ерекшеліктерімен таныстыру жэне оның маңызын түсіндіру. Берілген
тапсьфмаларды орындау.
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тэжірибелік сабактарда
студенттерді жылқының дене кұрылысының сымбатында кездеоетін
ақаулар мен кемшіліктермен таныстырған кезде пайдаланатын
қажетті кұралдар: әдістемелік нұсқау, кестелер, муляждар, жылқы
нұсқасы (контур).
Ж ы лқы экстерьерінің ақаулары мен кемшіліктері. Жылқы
экстерьерін қарау барысында оның дене тұлғасының бітімінің
ерекшеліктерін, жетістіктерін, кемшіліктерін жэне ақауларын
аныктайды.
Экстерьерді бағалауда жылқылардың басында, денесінде, аяқтары
мен тұяктарында кездесетін ақаулар мен кемшіліктерге басты назар
аудару қажет, сонымен бірге оның дене бітімінде кездесетін
кемшіліктерді айыра білу керек.
Мысалы, басы сұлу емес, шоқтыгы үшкір, аяқтары маймақ және
тағы басқа кемшіліктер жылқының жұмыс қабілетіне эсер етпейді.
Ал топайшықтың ісуі, этеш жүріс жэне тағы басқа ақаулар
жылқының жұмыс қабілетінің төмендеуіне эсер етеді.
13-сурет. Жылқының ақаулары мен кемшіліктері.
1-желке ісігі; 2-булыгы (рорер); 3-құйрық қышымасы; 4-жарық; 5крипторхизм; 6-шынтақ ұрасы; 7-білезік қисаю; 8-букшина; 9-брокдаун, 10жабка; 11-топайшық; 12-іиор сүйектері; 13-бақайиіық; 14-16-тұяң ақаулары;
15-17-өкіие ісігі (пипгак); 18-әтеш жүріс (шпат); 19-бүгілме (курба); 20күстену ісіктері; 18-тұяқ ақаулары.
1- кесте. Жылкы денесінде кездесетін ақаулар мен кемшіліктер
Атаулары
Шоктық
Белгілері
Әр түрлі закымдардан тері мен шелдің қабынып
іріңдеуі және курт түсетін жолдардың пайда болуы.
сүйектің сынуы
Қисайған
қацтал
Іштің кіндік жарығы.
Жарык
viece екі ұрық безіғ
Крипторхизм
ұмына түспсй қалуы
Құйыршык астында, несеп шығар жэне ұрық жүрер
Қаракаптал
жерлерде, емшек айналасында болатын ауырмайтын
індср, көбінесе сұр жылқыла
Құйрыктың көпеленіп тұруы.
Көпелі
құйрық
құрттарының
Құйрық
жұмыртқаларынан болатын кышуы.
қышымасы
Атаулары
Көзінде:
Ақ түсу
Белгілері
Жылқы көзін қараганда қарашығының жарықгы қалай
қабылдайтындығы, мөлдір қабығы мен қабыршағына
ерекше көңіл қою керек.
Көздің мөлдір қабығына түскен әр түрлі көлемдегі ақ
дақгар.
Көздің мөлдір қабығының талаурауы (қабынуы).
Көз қарашығының тұмандануы.
Көздің тым ұлғайьт кетуі.
1Кератит
1Катаракта
Алысты
көрмеушілік
Соқырлық
Бір
немесе
екі
көздің
элсін-элсін
талаурап
тұмандануынан көздің көру қабілеті біртіндеп
төмендей береді.
Танауда
Танауды Караганда кеңсірік желбірегінің қозғалысына,
мұрын қуысьшдағы шьфышты қабыршағына, шығарған
демінің иісіне баса назар аудару қажет.
Демікпе
Танаудың үнемі ашық болуы, тынымдаған немесе сәл
күш түскен сәтте жиілетіп, үздік-создық тыныстауы, аш
бүйірдің үстін-үстін қозғалуы.
1Буыгу
Көмекей шеміршегінің бітеліп, сырылдап тыныс алуы.
(рорер)
1Ернінде:
Еріннің қозғалатын бүлшық еттері сал болып қалса,
онда жылқы еріндері салбырап қозғалыссыз қаладьГ.
1Ауыз
Жылқының ауыз қуысында кездесетін ақаулар, оньщ
қуысында:
жұмыс сапасын кемітіп, ас қорыту жұмыстарына әсерін
тигізеді.
1Езулік
Ауыздықтан болатын жара нәтижесінде қалың сүйел
қаптауы.
1Таңдай ісігі Құнарсыз азықтың салдарынан болады.
1Тісінде:
Тістің бүзылуы, кариездік іріп-шіру, түсу немесе сыну
себептерінен тістің кішірейуі, жуандануы, доғалданып
дерекі өсуі, керісінше жіңішкеріп өткір болуы, бұл —
жүген салуды қиындатады жэне жүмыс
сапасын
төмендетеді.
1Желке ісігі Әр түрлі жарақаттан желкенің іріңдеуі мен сіңірдің
қабынуы.
Алқым ісігі Алқым аралығындағы эр түрлі себептерден болатын
ісік.
Атаулары
Алдыңғы
аяқтары:
Маймак
Алшақ
Шынтақ
ұрасы
Білезік
қисаю
Топайшық
Шор
сүйектер
гина Брокдаун
Жабка
Артқы
аяқгарында:
О-тэріздес
аяқ
Х-тәріздес
аяқ
Өкше ісігі
Әтеш жүріс
Бүгілме
Ақ бас
___________ ________Белгілері
Алдынан қарағанда алдыңғы аяқтары артқы аяқтарын
тұрса, онда оның дурыс
Алдыңғы тізесі мен бақайының бір-біріне жақын
Алдыңғы тізесі мен бақайының бір-бірінен алыстап
ке
Шынтақ төмпегіндегі сүйелді ісік
Білезік буынының қабынып қисаюы.
буынының шортиып
сүйектершщ
Ал
буыны сіңірлерінің жыртылуы
сүйепнщ
Артынан қарағанда артқы аяқтары алдыңғы аяқтарын
түгел жауып тұрса, онда оның дүрыс
тұяқтары
Тұяқтары бір-бірінен алыс, ал тілерсектері жақын
сүйегінің ушындағы жұмсау
сүйегінің
сүйегінің түбінен жуандануы
Буындардагы ауырмайтын жұмсақ
V
I 1\ I
У
/Г
14-сурет. Жылқы аяқтарының ақаулары: I-брокдаун; 2-жабка; 3-өкше ісігі.
Жылқы тұяқгары өздерінің формалары бойынша былай бөлінеді:
жазық, дөңбек, сопақ, қисық, шығыршықгы, қабыршақгы, жалпақ,
нашар мүйізді, жарықшақгы, шірік жэне т.б.
Жылқы экстерьерінің кейбір жеке дене мүшелерінің бітімінде
кездесетін ақаулар мен кемшіліктердің әдістемелік нұсқауын оқыпүйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсырмаларды орындау
ұсынылады.
Тапсырма:
1. Жылқы экстерьеріндегі кейбір жеке дене мүшелерінің
ерекшеліктерімен танысып, оның маңызын оқып-үйрену.
2. Экстерьерде кездесетін ақаулар мен кемшіліктерді зерттеп,
оларды нөмірлеп, жылқы нұсқасына түсіру арқылы белгілеу.
15-сурет. Жылқының ацаулары мен кемиііліктері.
1-желке ісігі; 2-булыгу (рорер); 3-құйрыц қыіиымасы; 4-жарық; 5 крипторхизм; 6-іиынтақ үрасы; 7-білезік қисаю; 8-букшины; 9брокдсхун; 10-жабка; 11-топайшық; 12-іиор сүйектері; 13-өкиіе ісігі (пипгак);
14-әтеиі жүріс (іипат); 15-бүгілме (курба); 16-күстену; 17-буын ісіктері; 18түяқ ацаулары.
Щ
Бақы лау сүрақтары: Жылқының негізгі дене мүшелерін
атаңдар. Жылқы басында кездесетін ақаулар мен кемшіліктер. Жыл­
кы денесінде кездесетін ақаулар мен кемшіліктер. Жылқы аяқтарында
кездесетін ақаулар мен кемшіліктер. Жылқы тұяқгарының түрлері
мен ақаулары.
Ж ылқының дене өлшемдері, оның алу техникасы, индекстерін
есептеу және тірілей салмағын анықтау
Сабақтың мақсаты: Студенттерді жылқының дене өлшемдерін
алу техникасымен таныстыру, индекстерін есептеп шығару жолдарын
және өлшемдері аркылы тірілей салмағын анықгауды оқытып-үйрету.
Жылкының негізгі дене өлшемдерін нұсқаға түсіріп белгілеу.
Берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нүскау: Лабораториялық-тэжірибелік сабакгарда
студенттерді жылкының дене өлшемдерін алу техникасымен таныс­
тыру, индекстерін есептеп шығару жолдарын жэне өлшемдері
арқылы тірілей салмағын анықтауда пайдаланатын қажетп кұралдар:
эдістемелік нұсқау, суреттер, муляждар, өлшегіш таяқ, лента,' цикуль,
жылқы нұсқасы (контур).
Ж ылқыныц дене өлшемдерін алу техникасы: Жылқылардың
дене өлшемдерін аныкгау үшін қолданылатын негізгі құрапдар:
өлшегіш таяқ, лента, циркуль. Өлшегіш құралдар сантиметрге
бөлінтен, есептеу туралығы 0,5 см дейін жүргізіледі.
16-сурет. Жылңының өліиегіш қүралдары: 1-лента; 2-таяң; 3-циркуль.
1 7-сурет. Жылқының негізгі дене өлшемдері.
J-маңдай кеңдігі; 2-мойын үзындыгы; 3-тұлгасының қигаш ұзындыгы; 4гиоқтық биіктігі; 5-кеуде орамы; 6-арқа биіктігі; 7-бел биіктігі; 8-кеуде
биіктігі; 9-жіліншік орамы;
Өлшемдерін алу үшін жылқыны төрт аяғынан толық баоып
тұратын тегіс жерге тұрғызады. Жылқының басы мен мойны жоғары
көтеріліп, эдетгегідей дұрыс алға бағытталып, қалыпты күйінде
тұруы тиіс. Жылқыны өлшеу сол жақ қаптапында тұрып жүргізеді.
Жылқылардың дене өлшемдерін бір-бірімен салыстыру үшін, олардың алынатын орындарын дэл таба білу қажет.
1. Шоцтыгының биіктігі - жылқы шоқгығының ең биік жерінен
жерге дейінгі арақашықтық өлшемі. Жылқы бойының биіктігінің
өсуін көрсетеді.
2. Арқа биіктігі — жылқы арқасының ең төменгі қайқысынан
жерге дейінгі арақашықтық өлшемі. Жылқы арқасының ұзыны
дамуын көрсетеді.
3. Сауыр биіктігі — жылқы сауырының ең биік жерінен жерге
дейінгі арақашықгық өлшемі. Жылқы сауырының ұзыны дамуын
көрсетеді.
4. Түлгасыныц қигаш үзындыгы - жылқының иық пен жауырын
қосындысынан бастап шонданай төмпешігіне дейінгі арақашықтық
өлшемі. Жылқы тұлғасының ұзындығьгаың дамуын көрсетеді.
5. Кеуде тереңдігі - жылқы шоқтығының ең биік жерінен бастап
төмендегі төс сүйегінің астыңғы жағына дейінгі арақашықтық
өлшемі. Жылқыньщ төс сүйегінің кеңдігін айқындайды.
6. Кеуде орамы - жылқы шоқтығының ең биік жері арқылы
жауырынның соңғы жиегінің орам өлшемі. Жылкының төс сүйегінің
дамуын керсетеді.
7. Жіліншік орамы - жылқы аяғының алдыщы жіліншігінің
үштен бір бөлігінің (ең жіңішке жері немесе тұсаулығы) орам өлшемі.
Жылкының сүйектілігін көрсетеді.
8 . Алдыңгы сирақ үзындыгы — жылқының алдыңғы аяғының
шынтак буынынан тұяғының төменп жиегіне дейінп арақашықтық
өлшемі. Жылкы аяктарының биіктігін көрсетеді.
9. Кеуде кеңдігі - жылқы түлғасының иық төмпешіктерінің
арақашықгық өлшемі. Жылқының төс сүйегінің көлемділігі - жылқы
тұлғасының сергегі мен шонданай төмпешігінің арақашықтық
өлшемі. Жылқы сауырының ұзындығының дамуын көрсетеді.
Жылкыны бонитировкалауда негізгі 4 өлшемдері алынады:
шоқтығының биіктігі, тұлғасының қиғаш ұзындығы, кеуде орамы,
жіліншік орамы.
18-сурет. Жылқының шоңтық биіктігінің өлиіемін алу
20-сурет. Жылцының кеуде орамының өлгиемін алу.
22-сурет. Жылқыиың кеуде кеңдігінің өлиіемін алу.
Индекстсрді есептеу жолдары. Жылқылардың дене бітімінің
түрі, күші және жұмыс қабілеттілігі, оның тірідей салмагы мен дене
өлшемдерінің ара-қатынасы аркылы аныкталады. Жылқының дене
кұрылысының ерекшелігі және жеке мүиіелерінің бітімінің ара-
қатынасы, олардың маңызды болатын негізгі дене өлшемдерін бірШшЕІ
салыстыру арқылы айқындалады
байланысының
есебі —индекс деп аталады. Индексті жылқы тұқымдарын
ал трдам арасында оньщ типтерін, аталық іздерін жэне малдарды
бағалау үшін қолданылады. Индекстердің ішіндегі ең маңызды^
мыналар жатады: қтыптасу, орамдылыц, сүйектілік жәңе
ссиімақтылық.
1. Қалыптасу индексі - жылқының сыртқы түр-сымбатынын
ұзындығын немесе қысқалығын көрсетеді.
Қалыптасу индексі= Түлгасынын кигаги үзындыгы х 100
Шоцтыгыныц биіктігі
Салт мінетін жылқы тұқымдарының тұлғасының қиғаш
ұзындығы мен шоктығының бинспгі бірдей тепе-тең немесе 1,0-2,0%ға артық болады, ал жегу жылқылары 2,0-4,0%-ға артық. Ал ауыр жүк
тартатаын тұқымындағы жылқылардың қальптгасу индексі 106 0108,0%-ға тең болады.”
р
*
2. Орамдылық индекі —жылқының салмақтылығын көрсетеді.
Орамдыльщ индексі I
Кеуде орамы х 100
Шоқтыгының биіктігі
Салт мінетін шабыс тұқымындағы жылқылардың кеуде орамы
шоқтығыньщ биіктігінен 8,0-15,0%-ға артық, ал ауыр жүк тартатын
жылқылардың денесі өте ірі больш келеді де, 25,0-30,0%-ға артық
болады. Жегу тұқымындағы жылқыларының орамдылық индексі
116,0-120,0%-ға тең.
3. Сүйектілік индексі - жылқы қаңқасының жетілуін көрсетеді.
Сүйекттк индексі = Жіліншік
Шоқтыгын
салт
------------------ X
f U
ға тең, ауыр жүк тартатьш жылқыларда-15,5-16,5%-ға дейін болады.
4. Салмацтылъщ индексі - жылқының денесінің ірілігін,
қоңцылығын жэне салмақтылығын көрсетеді, бұл индекс жергілікті
жылқыларға қолданылады.
Салмацтылъщ индексі щ Тіуілей салмагы хІОО
Шоқтыгының биіктігі
f i i n n t P i i
Р О П Т Т Л Т Т
m
w
___________________________М ______________:
: -
.
—■ *
Жылқылардың экстерьерін индекстерінің көрсеткіштері арқылы
багалау, оның экстерьерінің артықшылығы мен кемшіліктерін көзбен
көріп бағалағанға жетпейтіндігін еске сақгаған жөн.
Жылқынын тірілей салмағын анықтау. Жылқылардың тірілей
салмағы оның денесінің ірілігі мен салмақтылығын дәлелдейтін
көрсеткіш. Жылқының күші мен жұмысқа қабілетгілігі оның тірілей
салмағымен тығыз байланысты. Жылқының салмағына қарап, оның
өсіп-жетілуін, дамуын және қондылығын бақылап отыруға болады.
Сондықтан, жылқының тірілей салмағы оның ең маңызды көрсеткіші
болып табылады.
Жылқылар салмағына қарай үш топқа бөлінеді: жеціл (400,0 кг-ға
дейін), ортагиа (400,0 кг-600,0 кг), ауыр (600,0 кг және жоғары).
Ауьф жүк тартатын жылқылардың кейбірінің тірілей салмағы 10001200 кг-ға дейін жетеді.
Жылқылардың тірілей салмағын анықтаудың ең дұрыс жолы
арнайы мал өлшейтін таразыға өлшеу. Ал шаруашылықта таразы
болмаған жағдайда, жылқының салмағын дене өлшемдері арқылы
анықтауға болады. Жылқы салмағын анықтаудың бірнеше жолдары
бар, бірақ соның ішіндегі ең қолайлысы кеуде орамының өлшемін
пайдалану арқылы анықтау.
һ ^
1. Профессор А.Мотории тәсілі бойынша жылқының тірілей
салмағы мына формула арқылы шығарылады:
У= 6 х Х-620
У-жылцының тіріяей салмагы, кг;
Х-кеуде орамы, см.
2. Профессор У.Дюрстыц тәсілі бойынша жылқының салмағы
оның кеуде орамының көрсеткішін мына берілген коэфициенттерге
көбейту арқылы шығарылады:
Жеңіл салмацты жылцыларга -2,7;
Орташа салмацты жылцыларга - 3,1;
Ауыр салмацты жылцыларга - 3,5;
Жылқының дене өлшемдерін алу техникасымен танысып,
олардың индекстерін есептеп шығару жолдарын өлшемдері арқылы
тірілей салмағын анықтаудың әдістемелік нұсқауын оқыпүйренгеннен кейін студенттерге мына тапсырмаларды орындау
ұсынылады.
Тапсырма:
Жылқының дене өлшемдерін any жолдарымен танысу, оның
жылқы экстерьерін бағалаудағы маңызын түсіну.
1.
Жылқынын негізгі 4 дене өлшемдерін оның нұсқасына
түсіріп белгілеу.
23-сурет. Жыпқының негізгі дене отиемдері.
1-шоңтыгының биікті; 2-тұлгасының қигаш ұзындыгы; 3-кеуде орамы; 4жіліншік орамы.
2.
Төмендегі берілген жылқылардың индекстері мен тіріле
салмағын есептеп шығару жэне оны кестеге түсіру.
а) Бозторғай, казақы тұқымы, 2003 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 150,0-152,0-178,0-19,5
б) Беріктас, қостанай түқымы, 2004 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 160,0-158,0-180,0-19,0
в) Квадрат, орлов желісті туқымы, 2004 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 161,0-162,0-185,0-20,5
г) Сатир, совет түқымы, 2003 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 159,0-173,0-230,0-25,5
д) Бенуар, араб түқымы, 2000 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 152,0-152,0-178,0-19,5
е) Айлазат, ахалтеке тұқымы, 2001 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 156,0-158,0-174,0-18,7
ж) Забавник, дон тұқымы, 2005 жылы туылған.
Дене өл шемдері: 162,0-164,0-195,0-20,5
з) Крепыш, орлов желісті тұқымы, 2002 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 160,0-163,0-184,0-19,5
и) Зубр, Владимир туқы м ы, 2001 жылы туылған.
Дене өл шемдері: 161,0-167,0-210,0-23,5
к) Заказник,таза қанды мініс (ағылшын) тұқымы, 2003 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 159,0-163,0-183,0-19,5
л) Поток, көшім тұқымы, 2004 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 152,0-153,0-183,0-19,5
м) Абрикос, алтай тұқымы, 2003 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 139,0-143,0-170,0-17,5
н) Хетман, тори тұқымы, 2005 жылы туылған.
Дене өлшемдері: 159,0-163,0-193,0-21,5
о) Батлы, моңғол тұқымы, 2002 жылы туылган.
Дене өлшемдері: 129,0-133,0-168,0-16,5
п) Жан де Блан, першерон тұқымы, 2003 жылы туылган.
Дене өлшемдері: 163,0-171,0-233,0-24,5
4 - кесте. Жылқы тұқымдарының индекстері мен тірілей салмагы
Жылқы аты
__________Индекстері, %
қалыптасу орамдылық сүиектшік
Тірілей салмагы, кг
мотории
Дюрст
тәсілі
тәсілі
Бозторгаи
Беріктес
Квадрат
Сатир
Бенуар
Айлазат
Забавник
Крепы
Зубр
Заказник
Поток
Абрикос
Хетман
Батлы
Бақылау сұрақтары: Жылқының негізгі дене мүшелерін
атаңдар. Өлшегіш таяқ құрылымен алынатын дене өлшемдері. Лента
өлшегіш құралымен алынатын дене өлшемдері. Жылқының негізгі
индекстерін атаңдар. Жылқының тірілей салмағын анықтау жолдары.
Бесінші тақьірып
Ж ылқы жасын тіс құрылысы арқылы анықтау
Сабақтың мақсаты: Студентгерді жылқы тістерінің жасына
карай өзгеру ерекшеліктерімен таныстьфу және күрек тістерінің
құрылысы арқылы жасын анықтауды үйрену. Берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тәжірибелік сабактарда
студенттерді жылқы тісшің жасына қарай өзгеру ерекшеліктерімен
таныстыру және күрек тістерінің құрылысы арқылы жасын аныктауды үйрету кезшдегі пайдаланатын қажетті күралдар: әдістемелік
нүсқау, кестелер, суреттер, тістердің муляждары, ауыз аштырғыш.
Ж ы лқы ларды ң тіс құрылысы. Жылқының нақтылы жасын білу
шаруашылықтағы маңызды керсеткіштерінің бірі болып саналады.
Жылқьшың жасына қарай оның жүмысқа деген қабілеттілігі,
төлшілдігі мен тұқым сапалығының ара қатынасы барынша тығыз
байланысты жэне өнімдерінің өткізу бағасы да өзгеше. Сондықтан,
шаруашылықтарда қүлындар туылысымен төл алу журналына тіркеп
жазылады.
Жылқының жасын тіс құрылыстары арқылы, оның зоотехникалық құжаттары немесе таңбасы болмаған жағдайда ғана
анықтайды. Тістердің алмасу мерзімі мен олардың мүжілу деқгейінің
белгілі бір шамадағы дәлдікпен жылқының
анықтауға
сүт
тұқым ерекшеліктеріне, азыктан
күтіп-бағу жэне басқа да жағдайларға үнемі
болатынын ескерген жөн.
құрылысы өте күрделі
кұры лы сы
арқылы анықтау үшін, оның үстіңгі жэне астыңғы иігіндегі күрек
құрылысының
болады
ның үспңп және астыңғы иектерінде алты-алтьщан он екі күрек тіс
бар. Ең алдында тұрған жүп күрек тіс қасқа күрек тіс (жүлқар тістер
Деп те атайды), ал екі жагындағы күрек тістерді шеткі күрек тістер
деп атайды. Қасқа тістер мен шеткі күрек тістердің арасында орта
күрек тістер тұрады
бұған қосымша екі жұптан
(ит тістер деп те атайды) тіс бар.
Жылқы тістерінің формуласы
Айгырларда= Жогаргы жак: 6К. 2С 1Щ =40
Төменгі жақ 6К. 2С. 12А.
Биелерде = Жогаты жак: 6К. 12А =36
Төменгі жақ 6К. 12А.
күрек
ТҰРУ
сұқ саусағымен жэне ортаңғы саусақпен
тілін үстап басқа жаққа, келесі жағына бұру
тұрады
Әр тістің еркін шығып тұрған бөлігін-сауытын жэне жақ
сүйегінің қуысына өтіп тұрған тармағын айыруға болады. Сауыттың
ортасында тісті тез қажалудан қорғ;
болады.
Тістерді сүг жэне тұрақты деп бөледі. Сүт тістер тұрақты
тістерден формасымен, көлемімен және түсімен айқындалады. Сүт
күрек тістер тұракты күрек тістерден кішкене, бірақ күрекке ұқсас
сауьггы жэне оның көрінетін мойны болады. Олардың бетінде
кішкене көп жылғашалар жэне уақ тіс мөрлері болады да, әдетте олар
бір жылда қажалып бітеді. Сүт тістердің үйкелген бет қағы
көлденеңінен доғалданып қалады.
24-сурет. Жылқы тістеріп қарау.
1-жагының тіссіз жері; 2-еріндерін аиіу арқылы; З-тілін сол жагына
қайыру арқылы.
*
25-сурет. Әр түрлі конструкцидагы ауыз ашқмштар
а-қарапайым; б-қозгалмалы; в-Брауер клины.
Іұрақты күрек тістер сүт күрек тістермен салыстырғанда едәуір
үлкен және ұзын болып келеді. Оларда анық көрінетін мойын
болмайды жэне жақ сүйегінде мығым орналасқан. Оның бетінде
терең жылғашалар білінеді, ал түсі сарғыш болып келеді, сүт күрек
тістердің қажалуы жылына 2 мм.
Ж ы лқы тісінің қалыптасу заңды лы ғы 5 кезеңнен тұрады
I. Сүт күрек тістердің ш ығуы. Кейбір құлындар қасқа күрек сүт
тістерімен туылады, бірақ көбіне құлындар тіссіз туылуы мүмкін.
Құлынның туылғанына 7-14 күн толғанда сүт қасқа күрек тістері, 1545 күпде сүт орта күрек тістері, ал 6-7 айда сүт шеткі күрек тістері
шығады. Сегіз айға толғанда шеткі сүт күрек тістері баска сүт күрек
тістерімен теңеседі.
II.: Сүт күрек тістердің ойық бедерінің жойылуы. Құлын
туылғанына 10-12 айға толғая да сүт қасқа күрек тістеоінің, 12-14
айда сүт орта күрек тістерінің, ал 15-24 айда сүт шеткі күрек
мүжшеді де, сүт күрек тістердің түбі
көрінеді.
Сүт күрек тістердің түпкілікті
1,э жастан 5 жасқа деиін сүт күрек тістерінің орнына түтткілікті күрек
тістер шығады. Жылқы 2,5 жасқа келгенде сүт қасқа күрек тістері
түседі, ал олардың орнына түпкілікті күрек тістері шығады. Жылқы 3
жасқа келгенде сол шыққан түгткілікті күрек тістері, қалған сүт күрек
тістерімен теңеседі. Жылкы 3,5 жастан бастап 4 жасқа дейін орта
күрек тістері ауысады да, 4,5 жастан бастап 5 жасқа дейін шеткі күрек
тістері ауысады. Халықтың жылқы беске толғанда «бестісінде ат
болады» дейтіні сондықтан.
Жылқы тістерінің құрылысының фор.
жасына қарай өзгеруі.
IV. Түпкілікті күрек тістердің ойық бедерінін жойылуы.
Жылқы жасын бес жастан бастап түпкілікті күрек тістерінің ойық
бедерінің мүжілуі жэне тістердің қажалатын бет жағының түр өзгеруіне қарай ажыратуға болады. Алдыңғы күрек тістердің ойығының
тереңдігі үстіңгі күрек тістерден екі есе кем болады, сондықган олар
ерте мүжіледі.
Жылқының 6-8 жас аралығын оның астыңғы иегіндегі, ал 9-11
жас аралығын үстіңгі иегіндегі түпкілікті күрек тістерінің ойық
бедерінің мүжілу ерекшелігіне қарап ажыратады. Жылқының 6 жасында төменгі түпкілікті қаска күрек тістері, 7 жасында түпкілікті
орта күрек тістері, ал 8 жасқа толғанда түпкілікті шеткі күрек тістерінің бедері кетеді. Жылқы 9 жасқа келгенде үстіңгі қасқа күрек
тістердің бедері, 10 жаста үстіңгі орта күрек тістердің, 11 жасқа толганда үстіңгі иегіндегі түпкілікті шеткі күрек тістердің бедері
жойылады.
V. Түпкілікті күрек тістердің қажалатын бет жагындағы
мөрініц түр өзгеруі. Жылқының жасын 12 жастан бастап астыңғы
және үстіңгі иегіндегі түпкілікті күрек тістерінін қажалау бетіндегі
мөрінің түр өзгерістеріне қарай отырып ажыратады.
Жылқы 12 жасқа толғанда қасқа күрек тістері, 13 жасьшда орта
күрек тістері, 14 жасьшда шеткі күрек тістерінің мөрінің түр өзгерісі
дөңгелектенеді, 15 жасында қасқа күрек тістері, 16 жасында орта
күрек тістері, 17 жасьшда шеткі күрек тістерінің қажалатын бетіндегі
мөрінің түрі үшбүрыштанады. Ал жылқы тістері мөрінің өзгеруі
керісінше сопақшаланып, оның 18 жасында касқа күрек тістерінде, 19
жасында орта күрек тістерінде, 20 жасында шеткі күрек тістерінде
болады.
______ ____________________
27-сурет. Жылқы тістерінің құрылысының формаларының өзгеруі
Сонымен бірге жылкы жасын анықтауға қосымша белгілер
ретшде тұқыл жұлдызшасы да колданылады. Оның формасы тұқыл
қуысының түріне байланысты күрек тістерінде әр түрлі болып келеді.
Тұқыл жұлдызшалары эуелі жіңішке ұзын, содан соң қысқа жалпақ,
кейіндері сопақша дөңгелек, ал ең соңында үшбұрышты формаларға
айналады.
Жылқының 7-9 жасында тұқыл жұлдызшасының формасы жіңішке ұзын, 10-12 жасында қысқа жалпақ, 13-14 жасында сопақша, 15~-16
жастарьшда дөңгелек, ал 17 жэне одан жоғары жасында үш бұрышты
күйінде қалады.
Жылқы жасын тіс құрылыстарының өзгеру ерекшеліктеріне қарап
айырғанда, мына шамадағы қателіктердің кетулері мүмкін: 2-5 жастар
аралығында-жарты жылға, 6-10 жастар аралығында-бір жылға, 11-15
жастар аралығында-екі жылға, 16 жаста жэне одан да жоғары жастар
аралығында-үш жылға не одан да көп болуы мүмкін.
Жылқының тістерінің құрылысында оның жасын анықтауға кедергі келтіретін көптеген ауытқулар кездеседі, олар: ерте шыққан сүт
күрек тістері; азықтандырылмауынан тіс қарпының және күрек
тістердің ауысуының мезгілсіз тоқталуы; тістің дұрыс қалыптасып
жетілмеуі немесе артық тістердің пайда болуы; азықтың жұмсақ
немесе қатты болуынан күрек тістердің жэй не өте тез үйкелуі; тіс
мөрінің түиықтыгы не қалыпсыз тереңдігі; күрек тістердің қырынан
үйкелуі; тістердің қайшыланып, құс тұмсықтанып, карп тәрізденіп
дұрыс түйіспеуі; жебірліктен зақымдануы жэне т.б.
Жылқы жасын тіс құрылыстарының өзгеру ерекшеліктері аркылы
айыруды жэне оның жасын анықтауға кедергі келтіретін көптеген
ауытқуларының эдістемелік нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін
студенттерге келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1.Жылқыньщ жасына қай тістерінің өзгеру зақдыльп^ының
ерекшеліктерін оқып-үйрену.
2.Жылкының жасын тістерінің құрылыстары арқылы анықтау
кестесін толтыру.
Жылкы жасы
Тістердщ жасына қараи өзгсруі
1. Сүт күрек тістердщ шығуы
15-45 кү
6-7 айда
II. Сүт күрек тістердің ойық бедерінщ жойылуы
аида
12-14 аида
15-24 айда
Ш. Сүт күрск тістерінщ түпкілікті курек тістерге ауысуы
4,0 жаста
IV. Түпкілікті күрек тістердің ойық бедерінщ жойылуы
а) астыңгы иекте:___________________________ __
стщ п иекте
V. Түпкілікті күрек тістердің қажалатын бетм деп мөрінщ түр езгеруі
15 жасга
16 жаста
Бақылау сұрақтары: Жылқылардың жасын анықтаудың
мақсаты неде? Жылқы тістерінің формуласы (айғырларда, биелерде).
Жылқы тістерінің құрылыс ерекшеліктері. Жылқының күрек
тістерінің түр атаулары. Жылқы жасын анықтаудың қосымша
белгілері.
Сабақтың мақсаты: Судентгерді жылқының түр-түсіне
байланысты негізгі атауларымен таныстыру, олардың белгілері мен
ен-таңбаларын ажыратуды үйрету. Альбомдағы суреггерге қдрай
отырып, студенттерді жылкының түр-түсін, белгілері мен ентаңбаларды ажыратуға жаттықтыру. Берілген тапсырмаларды
орындау.
Ц.
........ _
1
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқының түр-түсіне байланысты негізгі атауларымен
ен-таңбаларын ажыратуды үйрету
кезінде пайдаланатын қажетті құралдар: эдістемелік нұсқау, кестелер,
альбомдар, суреттер, муляждар.
Ж ылқылардыц түр-түстерінің маңызы. Жылқының бір-бірінен
айыруға көмектесетін ең басты белгісі, оның түр-түстері, белгілері
жэне ен-таңбалары болып саналады. Бірақ та жылқы малына тән түртүстердің атаулары тек оларды бір-біріне айыру, ажырату үшін ғана
емес, сонымен қатар олардың сынын, сымбатын, сыр-сипатын
анықтауда, жақсы-жаман қасиетгерін білдіруде де белгілі қызмет
атқарады екен. Жылқылардың жайын жақсы білетін атбегілердің
айтуына карағанда, жылқының түр-түсі, сырт көрінісі мен сымбаты
маңызы зор белгілердің бірі.
Жылқылардың түр-түстері мен жүн-түгінің реңін оның
қылшыгының түріне қарап бөледі: бүркеме (басы, мойны және
аяқтары), қорғаныш (жалы, кұйрығы және шашасы). Жылқының жүнтүп оның терісінщ түсіне де байланысты болып келеді. Жылқы терісі
кара, қызгылт немесе теңбіл болады. Ақ түк және ақ тұяқ жылқының
қызгылт терісінде пайда болады, ал кара теріде жэне боз түсті
жылқының өзінде кара түяк жаратылады. Гейестің байқауы бойынша
кара терісі бар жылқыдан гөрі кызғылт терісі бар ақ түсті
жылкылардың конституциясы борпылдақ жэне босаң болады. Жэне
жылқының қоңыр түстес түгі, ақ түктерден горі созып тартканда
мыкгы екенш келтіреді. Профессорлар П.Н.Кулешов жэне
L.II.Урусов та жылқының торы түстестері жүмысқа төзімді жэне дене
01T1M1, денсаулығы мықты деп санаған.
Меланома аурулары боз, көк түстес жылқыларда кездеседі және
ЧКЬШ «Уганды- Сондыктан, бұл ауру кездесетін шаруашылықтар
торы түсті жылқыларды өсіргенді жөн санайды. Араб атбегілері
былай деген: «Ешқашан жирен ат сатып апма, сатсаң қарасын сат,
бозға камқорлық жаса, ал өзің тек торыға мін». Қазіргі кезде
жылқының түр-түсі мен оның жүйріктілігінің арасында өзара
байланыстың жоқтығы дәлелденген.
Г.Мендельдің ғылыми-зерттеу жұмыстары, белгілердің тұқым
қуалауда тұрақты заңдылыктың барлығын, будандастыратын организмдердің генотипін біле тұра, олардан альгаатын ұрпақгардың
белгісін болжауға болатындығын көрсетеді. Бұның жылқы
селекциясы үшін де зор маңызы бар. Мысалы, АҚШ-та «аппалуза»
деген жылқы тұқымы шығарылтан және оның өзіндік ерекше
қасиетінің белгісі — шұбар түс. Ал, жылқының «поломино» деген
тұқымының ұнамды кейіпінің түсі ақ жал сары, яғни денесінің түсі
жылтыр сары да, жалы мен құрығы ақшыл болып келеді. Германияда
тауда өсірілетін «гафлинг» атты жылкы тұқымы ақ жал шабдар түстес
болып стандартталады.
Жылқьшың басқа түстерінің аллельдік арақатынасы, олардың
доминанталыгы мен рецессивтілігі шамамен толық аныкталған деуге
болады. Соньщ нэтижесінде ата-тегі белгілі айғыр мен биені түртүсіне қарап, олардан туылатын құлынның түсін нақгылы болжау
мүмкіншілігі толық бар. Мысалы, қара мен күрең түстер бір аллельді
жэне қараның гені басыңқы, көк пен күрең түстер бір аллель, көктің
гені басым жэне т.б.
Жүн түктері жылқы денесіндегі жылуды ұстап тұру қызметін
атқарады. Азыктандырылуы мен табиғаттың мезгіліне байланысты
түктің ұзындығы өзгеріп отырады. Қыс айларына қарағанда жаз
мезгілінде оның түгі қыска болады. Қоңы жақсы құлындардың
түгінен гөрі арық кұлындардың тұті ұзын келеді. Маусымдық түлеу
процессіне байланысты жылқының түк қабаты біртіндеп әлсін-әлсін
жыл мезгілдеріне орай, алмасып тұрады.
Профессорлар Г.Неума мен А.С.Красниковтьщ классификациясы
бойынша жылқылардың түр-түстері үш топқа бөлінеді. Бұл
классификация жылқылардың түр-түсінің жалпы анықтау белгісін
бермегенмен, оны үйреніп жаттығуға үлкен комегін көрсетеді.
1. Негізгі:
2. Аралас:
3. Құрамалы:
Бір түсті
Екі түсті
Ақ немесе боз, сары, жирен, кара.
Құла, каракер, шабдар, күрең,
торы.
Аймақтық (зональдық) Жирен шабдар, шабдар сұр.
Түктері ақ жэне түрлі- Көк, бурыл
түсті
Екі түрлі
Ала
Күрделі
Шұбар
Жылқының түр-түсіне байланысты қолданылатын атаулар.
Жылқы - үй жануарлардың ішіндегі ең көріктісі жэне әдемісі. Онын
сырт тұлғасы мен түр-түсін сұлу эйелдің сымбатына балау халық
дәстүріне жатады. Демек, кекілінің, жал-куйрығының бітімін, түгінін
түр-ажарын жақсы жылқылар сұлу эйелдің сымбаты мен сипатынан
алады екен.
Жылқының түр-түстерін сөз етуге байланысты ескеретін тағы бір
жағдай, оның түр-түсі жасьгаа байланысты өзгеріп, кұбылып
отыратындығында. Жылкының құлын, тай кезіндегі түр-түстері
құнан, дөнен шыққанда, бесті болғанда өзгеріп кетуі ықтимал.
Мэселен, көк тай өсе келе боз дөнен болуы мүмкін жэне т.с.с.
Сондықтан, түр-түстер жылкылардың жасына да катысты.
Сонымен жылқы малының түр-түстерінің жағына жэне тұлға
жағына қарап, бір сөзден тұратын жалаң атаулар жэне екі, үш не
оданда көп сөзден тұратын жылқылардың жалпы түстері
болғандықтан, олар сөз ыңғайына қарай, нактылы түрде: күпа жылкы,
торы айғыр, жирен құнан, көк дөнен, қаракер бие, шабдар байтал, көк
теңбіл ат, ала тай жэне т.б. деп те, ал кейде бұл атаулар заттанып
барып: бәйге торы, боз жорға, сандал көк, көк шолақ, торы теңбіл,
сары қасқа жэне т.б. болып та қолданыла береді.
Р.№
1.
Түсі
Ала
2.
Баран
3.
4.
Боз (ақ)"
Бурыл
5.
Жирен
6.
Қаракер
7.
Көк
8.
і
Реңі
торы,
жирен,
кара,
көк т.б.
торы,
кара,
жирен
ашык,
кара
Күрең
9.
Қара
10.
Құла
11.
Сары
1 2 .
Сұр
13.
Торы
14.
Шабдар
15.
шұбар • торы,
жирен,
кара,т.б.
ашык,
кара
Белгілері мен түктері
Денесінін негізгі түстерінің реңіне (торы, жирен, кара жэне т.б.)
қосымша ретсіз немесе үлкенді-кішілі ак дактар шашыла
орналаскан, аяктары мен түяктары жартылай немесе тугелдей
ақшьглдау болады.
Денесінін негізгі түстері торы, кара, коныр жэне жирен болып
келеді, басы (кұлак түбі, түмсыгы) мен сауырының түктері шие
түстес кызғылт-қошкылт реңді, ал жал күйрығы мен сирактары
қара.
Денесі мен жал-күйрығының түктерінің реңі кылан ақ түсті.
Денесінін негізгі түстері торы, кара, коныр жэне жирен болып,
түгіне бір келкі ак кылшыктар араласып, ал басы мен
сирақтарында аздау кездеседі.
Денесінің түктері (ашыктау, карал ay ) бірыңғай сарғыш-қызғылт,
ал жал күйрыгы денесіне Караганда сәл ақшыл жирен.
Басы, денесі, жал-кұйрығы мен аяктарының түктері кара,
көздерінін маңы, тұмсығы, шабы мен бауыры күнге күйген тэрізді
күңгірт қоңыр.
Алғашкы туылған кезінде кара немесе торы, бірак түктерінің
арасында кок кылшыктар жылтырайды, ал есейе келе бозарып
ағара береді, жасына байланысты сепкіл көк, теңбіл көк, кызыл
көк, боз, ақ, ал картайа келе реңі сарғыштау аққа аүысады.
Денесінің түктерінің түсі коңыр жиреннен тапшын түстес реңді,
ал басы, жал-кұйрығы мен сирактары кара.
Басы, денесі, жал-кұйрығы мен аяктарының түктері карға түстес
шымкай кара, ал кылшыктарының ұшы жылтыр.
Денесінін түктерінің түсі жылтыр сары немесе кұрым сары түстес
ренді, ал басы, жал-кұирыты мен сирақтары кара.
Басы, денесі, жал-кұйрығы мен аяктарының түктері біріңғай сары
сабан немесе сарғыш кұм түстес.
Денесінің түктерінің түсі ақ көкшідцеу тышкан түстес, жалкұйрығы мен аяктарының түктері каралау, шоқтығынан
құйрыгына дейін арқасында қара жолағы бар жэне жауырыны,
тірсегі мен сирағы кейде көлденең жолақты.
Басы мен денесінің түктерінің реңі тобылғы түстес ашық немесе
кара коныр, ал жал-кұйрьгғы мен сирактары кара.
Денесінің түктерінің түсі ашык немесе кызыл жирен, ашык
коныр, күңгірт саргыш конырдан шоколад реңді, ал жал
құйрыгының кылдіыктары аппак немесе түтін түстес бозгылт.
Денесінің негізгі түстерінін реңі (торы, жире, кара жэне т.б.) араарасына кішілі немесе үлкенді эр түрлі формадағы ретсіз
орналаскан ак дактар шашылған.
Белгілері мен ен-таңбалары. Жылқы түктерінің белгілері деп,
басы мен аяктарындағы формасы түрлі көлемді ақ түктерді жэне
танауы мен ернінде кездесетін тума қадцарын айтады. Белгілері
арқылы көбінесе біріңғай түсті жылқыларды ажыратуға болады.
Белгілердің кездесетін жерлеріне байланысты атаулары эр түрлі
болады.
Бастагы белгілер: қасқа, төбел, жұлдыз, жұлдызша, ақ шалған,
шұбыртпа (кең, тар, қисықгығы оңға немесе солға).
28-сурет. Жылқы басыидагы белгіпер.
а-төбел; б-үлкен жұлдыз (кеңсірігіне дейін иіұбыртпалы жэне танау
ортасын ақ шалган); в-жүлдыз (тар шүбыртпасы танау ортасындагы ақ
шалганмен цосылган); г-ақ қасқа; д-қара қасқа; е-ақ танау.
Танаудагы белгілер: ақ шаңқан, ақ шалған, тума қалдар (оң
немесе сол жағында).
Ерніндегі белгілер: ақ дақтар, тума қалдар (үстіңгі немесе астыңгы
жэне оңға немесе сол жағына қарай қамтылған).
Аяқтарындагы белгілер: ақ тұяқ, ақ бақай, ақ табан, ақ тобық, ақ
сирақ, ақ тірсек, ала аяқ (жартысы, 3/1-і, 3/2-і). Алдымен жылқының
алдыңғы аяқтарын (сол, оң), соңында барып артқы аяқтарын (сол, оң)
сипаттайды.
/
29-сурет. Жылқы аягындагы белгілері.
а-алдыңгы сол аягыныц арты ақ; б-алдыңгы сол аягының құндыздыгы ақ;
в-алдыңгы сол аягының бақайы жартылай ақ; г-аідыңгы сол аягы бацайына
дейіи ац; д-алдыңгы сол аягы бақайыиаи жогары ақ; е-артқы сол аягыиың
бақайы жартылай ақ; ж-артқы сол аягының жіліншігі жартылай ақ; зартқы сол аягы тірсегіне дейін ақ; и-артқы сол аягының сирагы жартылай ац;
к-артқы сол аягы жамбасына дейін ак.
Жылқының ен-таңбасы: Таңба салу, құлағын керту, кесу (кертік
құлақ, шұнақ кұлақ), арқасы мен шоқтығында кездесетін тері қабаттарының жарақаттануынан болатын ак дактар немесе тыртықтар.
Жылқының түр-түстерін, белгілері мен ен-таңбаларының
әдістемелік нұсқауын окып-үйренгеннен кейін студенттерге келесі
тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Жылқының түр-түстеріне байланысты қолданылатын атауларын
окып шығып, оершгеи суреттегі жылкылардың түр-түстерін
кестеге толтырыңдар.
8 - кесте. Жылқының түр-түстерінің схемасы
Р.№
Түр-түстердің
атаулары
Белгілері
2.
Муляждар мен альбомдагы суреттерге қарай отырып,
жылқының түр-түстерін, белгілері мен ен-таңбаларын анықтауға
жаттығып үйрену.
Бақылау сұрақтары: Жылқы түгінің атқаратын қызметі.
Жылқының негізгі түр-түстері. Жылқының аралас және кұрамалы
түр-түстері. Жылқыда кездесетін белгілер. Жылқының ен-таңбалары.
31- сурет. Жылцының түр-түсі.
32- сурет. Жылқының түр-түсі.
■ж
35- сурет. Жылқының түр-түсі.
38- сурет. Жыщының түр-түсі.
39- сурет. Жылцыиыц түр-түсі.
40- сурет. Жылқыныц түр-түсі.
■
42- сурет. Жылқыныц түр-түсі
43- сурет. Жылқының түр-түсі.
44- сурет. Жылцыныц түр-түсі
45 сурет. Жылқының түр-түсі.
-
47- сурет. Жылқының түр-түсі
Ж етінші тақы ры п
Сабактың мақсаты: Студентгерді жылқы шаруашылығынан
өндірілетін сүт және ет өнімдерімен таныстыру. Бие желінінің
құрылысының ерекшелігін, сүтгілігін аныктауды, сүтгің химиялық
кұрамы мен оның пайдалы қасиеттерін оқыху. Жылқы етінің шығымдылығын анықгау, жайып семірту мен бордақылауды ұйымдастыру
технологиясының жұмыстарын үйрету. Берілген тапсырмаларды
орындау.
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқы шаруашылығынан өндірілетін сүт жэне ет
өнімдерімен таныстыру мақсатында пайдаланылатын қажетті
құралдар: эдістемелік нұсқау, кестелер, суреттер, стандарттар.
Сүт өнімі. Республика жағдайында өсіруге жэне одан мол өнім
алуға пайдалы түліктердің бірі - жылқы. Жылқьгаың еті, сүті, терісі
жэне кылы —өнеркәсіп орындарына қажетті шикізаттардың бірі.
Биенің сүттілігіне көптеген жағдайлар эсер етеді. Оларға жылқының түқымдары, сауылып жүрген мезгілі, желін түрлері, денсаулығы,
азыктандырылуы мен күтіп-бағылуы, сауу әдістері жэне т.б. жатады.
Желін кұрылысы. Биенің желіні шағыы, тығыз және тегіс, әрі
серпімді терімен қапталған. Желін екі жартыдан тұрады, олардың
орталығында дәнекер ұлпалы перде орналасқан. Әрбір жарты өзінше
жеке-жеке алдыңғы жэне артқы бөліктерден тұрады. Желіннің екі
жағында үрпі жэне сүт шығатын жеке тесіктері бар емшек каналы
болады. Секрет клеткаларында жиналған сүт альвеолла қуысына,
содан кейін сүт неғұрлым мол ағатын жолдарға келеді.
Бие желінін мынадай түрге бөледі:
Тостаган тәрізді — желіннің екі жақ жартысы да біркелкі
жетілген, ішке карай тартыңқы, төңкерілген тостаған тәріздес,
ұзындығы мен ені жақсы дамыған, терісі жүмсақ серпімді, сауғаннан
кейін тартыльш кетеді. Желіні тостаған тәріздес биелер өте сүтті
келеді, орта есеппен тэулігіне 13,5 литрге дейін сүт береді.
Томпак, желінді - мұндай желін ұзындау болып келеді, ал сүт
төмпешегі жалпактау. Мұндай желінді биелердің сүттілігі, тостаған
тэрізді биелерге қарағанда едәуір томен болады, орташа тэулігіне 11,7
литрге дейін сүт береді.
48-сурет. Бие желінінің ортасынан қақ жара кесілген көрінісі.
А-желіннің тепе-тең екі бөлігі; Б-кейінгі бөлігіне қараганда алдыцгы бөлігі
жақсы толысып жетпіпзен желін,* В-кейінзі бөлігі мүлде тполысып жешілзен
желін; Г-емшегінің қосымша үрпісі бар желін; 1-алдыцгы бөлігі; 2-кейінгі
бөлігі.
Ешкі желінді
мүндай желін онша ұзын емес, бірақ сүт
төмпешегі томпақ желінге қарағанда төменде орналаскан. Ешкі
желінді биелер сүтгі аз береді, орта есеппен тэулігіне 7,8 литрге дейін
сүтбереді.
| ifi
49-cypem. Бие желіндерінің формалары мен куре тпамырлары
1-тостаган тәрізді желін; 2-томпақ жілін; 3-ешкі желін; 4-желіннің күре
тамырлары.
Бие желінінің емшектерінің кұрылысы, түрі, көлемі мен
орналасуы әр түрлі болуы ықтимал. Бие емшегі цилиндр тәрізді,
алмұрт тәрізді, ең соңында дұрыс бітпеген емшек (қисық, сүйел
шыққан т.б.) болып бөлінеді.
Ал ұзындығы жағынан емшектер салалы (7,0-8,0 см), орташа (4,06,0 см) және қысқа (2,0-3,0 см) болып келеді. Емшек орамының
өлшеміне, яғни жуандығына қарай биені үш топқа бөледі: жуан
емшекті (орамы 15,0-18,0 см), орташа емшекті (орамы 10,0-12,0 см),
тым жуан емес емшекті (орамы 8,0 см) жэне жіңішке салалы емшекті
(өте сирек кездеседі).
50-сурет. Биені қолмен сауу тэсілі
51-сурет. Биені мәшинемен сауу тәсілі.
Биеніц сүттілігін анықтау. Жылкы шаруашылыгында биеден
сауып алынатьга сүттің барлық мелшерін аныктау өте күрдслі, ссбебі
бисні сауады және оны кұлыны да үнемі емсді, сондыктан қүлынның
қанша сүт емгенін тек шамамен гана білуге болады.
сүт беретінд
күн
құлынның
v
А
А
----- г
j
—
-------- ..
..
.
—
—
—
—
•
w
Бақылау сауыны мына төмендегі
Құлындард
бағады. Қулын
ты белгиіейді, бұдан кейін биені әрбір екі сағат сайын сауып тұрады.
Бақылау сауыны біткенше, оның сауылған уакытын және шыққан
отырады
сауынына бақылау жүргізу
Сауын тәртібі
Сауу уақыты
Сауылган сүт
сағ. мин.
мелшері, л
Құлынды
айыру
алдында
енесіне жіберу
Бірінші сауын
Екінші сауын
11,00
Үшінші сауын
Тертінші сауын
15,00
Бесінші саүын
Алтыншы
18,00
Барлыгы
90.00
Ескерту: кұлынды эрбір сауын алдында енесіне жіберіп алу
керек (биені идіру мақсатында).
Құлынды енесінен бөліп сауатын тауарлы фермаларда бк
сүтін есептеп шығару үшін профессор
формуланы
Ут—Ун х 2 4 :
Т
Мұндагы: Ут - тәулігіне сауыпатын сүті;
үттіц
Т —сауу уақыты;
24 - тәуліктегі уақыты;
Ал құлынымен сауылатын биенің тәуліктегі беретін сүтін
анықтау үшін профессор
И.Н.Чашкин мен М.С.Мироненко
құлынның емген сүтін есепке ала отырып, мына фор
М=Ун х (0,4 К) х 24
П
Мұндагы: М —тәулігіне сауылатын сүті;
Ун —нақтылы сауып алынган сүттің мөлшері;
К —қанша рет сауылганы;
П —сауу у ацыты;
0,4 —құлынның емген сүті.
Бұл формулалар бойынша биенің сүттілігін есептеп шығарудың
әдістерін төмендегі мысалдармен көрсетуге болады. Егер құлын
енесінен 11 сағат бөлек бөлініп тұрды делік. Бие 6 рет сауылып, одан
5,25 литр нақтылы сүт алынады. Осы мәліметгерді жоғарыдағы
формулапарга келтіргендегі нэтиже мынадай болмақ.
Құлынды енесінен бөліп сауғанда:
У с 1 5.25 х 24= 11,45
11
Құлынымен сауганда:
М = 5.25 (0.4 х 6) 24=16.7 л
11
Бие сүтінің химиялык қүрамы. Бие сүті — су, белок, май,
көмірсу, фосфатид, старин, эр түрлі минералды заттар, органикалық
тұздар, ферменттер, витаминдер, пигменттер, белок емес азотты
затгар,
макро-микро
элементтерден
құралған
биологиялық
сұйықгьщтан тұрады.
Құрамында осындай эр түрлі затгар болғандықтан, сүт ең
маңызды тағамдық өнім болып саналады. Бие құлындағаннан кейін
алғашқы 4-5 күндей сүт бездері уыз бөліп шығарады, оның құрамының жай сүтген едэуір айырмашылығы бар. Уыздың құрамында
белок пен витаминдер 2-3 есе коп, ал май мен қант мөлшері 1,5 есе
кем. Бірте-бірте уыз сүтке айналады, оның кұрамы да өзгереді, бірақ
сүттегі маңызды қосылыстар құрамындағы озгешеліктер күллі сауьш
маусымы бойынша сақталады.
10 - кесте. Бие сүтінің химиялық құрамы.
Көрсеткіші
Бие сүті
су
890
1 литрдегі бары, г
құрғақ қалдықгар май қант белок түз
16
61
5
110
27
Бие сүтінің химиялық кұрамы үнемі тұрақты бола бермейді, ол
оның физиологиясына, азыктандырылуына, күтіп-бағылуына, жыл
мезгілдеріне байланысты жэне тұқымдарына қарай өзгеріп отырады.
Жылқының сүт өнімімен танысып, бие желінінің құрылыс
ерекшеліктерін, сүттілігін анықтау жолдарын, сүттің химиялык
құрамы мен қасиеттерінің әдістемелік нұсқауын оқып үйренгеннен
кейін студенттерге келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Венера атты биенің тәуліктегі сауылған сүттілігін анықтау.
Егер құлынды енесінен таңертеңгі сағат 5-те айырса, ал құлын
енесіне ең соңғы сауылған сауыннан кейін кешкі сағат 7-де
жібершген. Осы бақылау сауыны кезінде Венера атты биеден 6,4 л
нақтылы сүт сауып алынды.
2. Монета атты биенің тәуліктегі сауылған сүттілігін анықтау.
Егер құлынды енесінен таңертеңгі сағат 6-да айырса, ал құлын
енесіне ең соңғы сауылған сауыннан кейін кешкі сағат 6-да жіберілсе.
Осы бақылау сауыны кезінде Монета атты биеден 6,8 л нақтылы сүт
сауып алынды.
3. Астра атты биенің тәуліктегі сауылған сүттілігін анықтау. Егер
құлынды енесінен таңертеңгі сагат 6-да айырса, ал құлын енесін
идіру үшін әрбір екі сағат сайын 6 рет жіберілген. Осы бақылау
сауыны кезінде Астра атты биеден 7,3 л нақтылы сүт сауып алынды.
Құлынды өлшегенде мына төмендегідей нәтиже көрсетті.
/ / - кесте. Құлынды енесіне жіберу уақыты (сагат)
Көрсеткіштері
8
Құлынның енесіне жібергенге дейінгі салмағы
82,0
Құлынның енесіне жібергеннен кейінгі салмағы
82,9
10
12
14
16
18
82,0
82,0
81,4
81,9
я82,2
7
83,1
83,3
82,8
83,0
83,5
Ет өнімі. Жылқының ет өнімділігі сойганнан кейінгі алынған
еттің мөлшері мен сапасына қарай анықталады. Ет мөлшері малдың
көлеміне, оның тез жетілгіштік қасиетіне, жайып семірту мен
бордақылаудағы қабілеттілігіне, кондылығына жэне сойганнан
кейінгі таза еттің салмағына байланысты.
Еттің сапасы оның жеуге жарамды (ет, май) жэне жеуге жарамсыз
(сүйек, сіңір) бөліктерінің қатынасымен, каллориясымен, дәмдік
қасиеттерімен жэне май жинау ерекшеліктерімен анықталады.
Жылкьшың кондылығы
жасына байланысты, оның етінің
каллориясы белгілі бір мөлшерде ауытқып отырады. Мысалы, егер
семіз жылқы етінің каллориясы 3000 б.к. жэне одан да жоғарыға тең
болса, онда қондылығы орташа жылқы етінің каллориясы 2500 б.к.,
ал арығында 800-1000 б.к.
Елімізде мемлекеттік стандарт бойынша (ГОСТ 20079-74) союға
арналған жылкыларды үш топқа бөледі:
І.Құлын —1 жасқа дейінгі құлындар, тірі салмағы 120,0 кг-нан
кем емес.
2.Ж ас ж ылцылар —1 ден 3 жасқа дейінгі тай-дөнендер.
3.Е ресек ж ылцылар —үш жастағы жэне одан да жоғары жастағы
ересек жылқылар.
Алғашқы алты айда құлындар тэулігіне 2,0 кг-ға дейін қосымша
салмақ қосады. Тебінді жылқылардың жергілікті тұқымының немесе
енелерінің қасында өскен 6 айлық кұлындардың салмағы 180,0-200,0
кг-ға дейін тартады, ұшасының салмағы 1,0 ц-re жетеді. Ал ауыр жүк
тартатын жылқының қүлындарының салмағы 250,0-300,0 кг, ұша
салмағы-1,5 ц болады.
Ересек жылқылардың ұшасыньщ салмағы қондылығына
байланысты тірілей салмағының 45,0-60,0%-ын құрайды, ұсақ
жылқыларды 150,0-230,0 кг, орташасында 250,0-300,0 кг, ал ауыр жүк
тартатын жылқыларда 300,0-350,0 кг аралығында болады.
Жылқыларды қондылығына қарай екі категорияға бөледі: бірінш і
және екінші, ал кұлындарды тек бірінш і категорияға жатқызады.
I кат егория - қондылығы бар жылқылардың бұлшық еттері
жаксы өсіп жетіледі, жоны жұмыр болып келеді, жауырыны мен саны
етке жақсы толығады, арқа, белдеме сүйектері (шоқгығынан басқа)
мен қабырғасы білінбейді, жалына қол батпайды.
II кат егория — қондалығы бар жылқылардың бүлшық еттері
орташа жетіледі, жоны жүмырланбайды, жауырыны мен саны нашар
толығады, қабырғасы білініп тұрады, арқасы мен белдеме сүйектері
шодырайып шығып түрады, жалы бос болады.
Жылкы етінің химиялық қүрамы және оның каллориялылығы
жағынан ірі қараның етінен кем түспейді. Жылқы етінің диеталық
үлкен қасиеттері бар. Оның күрамында 18,0-25,0% белок, 10% және
одан да коп тез ерігіш қоректік майлар бар.
Қазақстандағы жылқы етін мол өндірудің үлкен резервтерінің бірі
тебінді жылқы шаруашылығы болып саналады. Етті жылқы
шаруашылыгының әнімділігін арттыруды шешу жолының бірі жылқыны табиғи жайылымдарда жайып семірту мен бордақылау.
Ж айып семірту. Жылқыларды табиғи жа
семіртудің екі жолы бар, ол: көктемгі және күзгі.
Қыстан кейін ортадан томен кондылықпеі
ішінде
кондылыкка
жетеді.
семірту
түскенде
де, қыстың қатты суығы түскенде ғана барып аяктайды. Әдетте
жергілікті тебінде өсірілетін жылқылар күздегі табиғи жайылымда
жайып-семіртудегі салмақты қыстан кыстап шығу үшін май жинау
қосады
үиірдеп жылқыларды
жаиып-семіртуді маиландыру деп тегін айтпаған. Жылқыларды 60-70
күннің ішінде күзгі жайып-семірту жұмыстарын дұрыс ұйымдастыру
нэтижесінде, эрбір жылқының қоскан салмағын 55,0-80,0 кг-ға
жеткізіп, етке жылқыны ортадан жоғары қондылыкта тапсыруга
толық мүмкіндік туады.
Бордақылау. Жылқыларды шаруашылықтардағы жеделдетілген
түрде бордақылауды күзде және қыста, ал мал бордакылайтын
жартысында да ұйымдастырады
ортадан
мерзімнің ішінде (35-40 күн) жедел бордакылаған тиімді. Жылкыларды бордақылау кезінде орта есеппен тәуліктегі косатын салмағъш
1,0-1,5 кг шамасында жоспарлау керек. Жылқылардың осындай
салмақ қосулары үшін белгіленепн рационның қоректілігін 10,0 кг
тірілей салмакка 2,5-2,7 азық өлшемімен есептелуі тиіс.
Жас жылқылар мен ортадан томен қондылықтағы ересек жылкыларды бордақылау үшін рационның бір азык өлшемінде 100-110 грам,
ал орташа қондылықтағы жылқыларды бордақылау үшін 70-90 грам
рационы шаруашылықтағы жем-шөп қорына сәйкес жасалады.
Ж ы лқы ұшасын мүшелеп бұзу. ¥шаның әрбір мүшесіндегі ет
өзінің морфологиялық және химиялық қүрамы жағынан әр түрлі
болады. ¥шаның кейбір мүшелерінде сүйек көп болса, енді бір мүшелерінде аз болады, жылқы майы барлық мүшелерінде бірдей жинала
бермейді. Бүлшық ет үлпаларының сапасы да эртүрлі. Үшаның әрбір
мүшесіндегі еттің сапасына қарай, қандай тағам дайындау керек
екендігі (қуырдақ, асып пісіру, шұжық жасау, сүрлеу, казактьщ
үлттық тағамдарын әзірлеу, консервілеу жэне т.б.) алдын ала
анықталады.
Сондықтан, жылқы ұшасын дұрыс мүшелеудің үлкен мәні бар.
Жылқы етін дұрыс мүшелеудің нәтижесінде әрбір мүшедегі етгің
сапасы өзіне лайықты біркелкі болып шығады. Мұның өзі ұшаны
өндірістік өңдеуден өткізгенде тиімді пайдалануға немесе еттің
тағамдық құндылығына қарай тиісті бағасы бойынша сатуға
мүмкіндік береді.
Жылқы етін мүшелеудің мемлекеттік бірыңғай стандарты
болмаса да, етті мүшелеп бұзудың нақгылы схемалары толық қалыптаскан. Олар мьшалар: жылқы етін ВНИИК бекіткен бүзудың схемасы, қазақтың ұлтгық өнімдерін шығару үшін жылқы етін бұзудың
схемасы және жылқы етін бөлшек саудадағы сату үшін бөлудің
схемасы.
I?
V ^ rrw i
и я ім а ^ п
tiiM m n v
v iiiih
м ы ч н ы
г*тіи
(iv iv iim ii
52-сурет. Үлттық өнгмдер шыгару үгиіп жылқы етіп бүзудыц схемасы.
1-жал; 2-омыртца; 3-жауырын; 4-төс қабырга түсы; 5-сүбе қабырга; 6жамбас; 7-жая.
53-сурет. Жылқы етін ВНИИК бекіткен бүзудың схемасы
1-бауздаиа; 2-мойын; 3-жал; 4-жауырын; 5-қолтық ет; 6-төс; 7-төстік; 8сауыр;
9-қабырга; 10-белдеме; 11-іиап ет; 12-жамбас; 13-сан; 14-алдыцгы сирақ;
15-артқы сирақ.
54-сурет. Жылқы етін балшек сауда үшін бвлудің схемасы.
Сорттан тыс: 1-сорт: 1-цазы; 2-жсиі; 3-қарта;2-сорт:
4-омыртқсі; 5-сан; 11-сорт: 6-жауырын; 7-асьщ жілік;3-сорт:
8-ауыз омыртқа; 9-алдыңгы сирақ; 10-артқы сирақ.
Жылқы етін мүшелеп бөлген кездегі эрбір сыбағаның тағам
ретіңде, әсіресе қазақтың ұлггық тагамдары мен таңсық өнімдерін
жасауда айырықша мэні болады. Мәселен, семіз жылқының бір ет-бір
май болып келетін сан етінен - жая; шамалы ет жіберіле кесілген
желке майынан —жал; алдыңгы төс қабырғаларынан - ыстап; он бір
жұп қабырғаларынан - қазы; ұсақтап туралған еті мен майынан шұжық; айналдырылған тоқ ішегінен - қартг жасалынады
Ж ы лқы етінен әзріленетін тагамдар. Жылқы етінен алуан түрлі
шұжықтар
түліктер
жылқы етінің де өзіне тэн ерекшеліктерін ескерген жөн. Қазы,
шұжык, сүр ет, жая, жал, қарта жэне әсіп жылкы етінен эзірленетін
бұл
болмайды.
Қ азы. Қазы жылқының 11 жұп қабырғаларынан (7 қабьфғадан 17
қабырғаға дейін) жасалады, мұнда құрсақ еті біркелкі тілініп, эр
қабыргага жіберіледі. Жылқы ұшасының осы бір мүшесі өте семіз,
бір ет бір май болып келеді, ал бұлшық еттері май қабаттарының
арасында жатады. Қазы айналдьфғанда 2-3 күн бойына тұз сіңірілген
қабырғаның бір жақ басы ішекке енгізіледі де, эрі қарай тыгыздалады
жэне екі ұштары мыктап байланады, сойтіп казы да дайын болады.
Шұжыц. Шұжық дайындау үшін, жылқының туралған сұрып еті
мен маиы ішекке тығыздалып салынады, өзінщ дэмдипп мен коректіпігі және сақталу жағынан қазыдан еш айырмасы жоқ.
Сүрі. Сүріні жылқының бойына тұз сіңірілген жая, сан, белдеме
етінен қактап кептіріледі. Сүр еттердің ерекшеліктері ұзақ уақытқа
сақтауға болатындығында.
Жая. Жая бойына тұз сіңірілген бір қабаты ет, бір қабаты май
болып келетін семіз жылқының сауыр жэне сан етінен қақтап
кептіріледі.
Жал. Жал жылкының мойын үстіндегі майының шамалы ет
жіберіле кесіліп алынады және тұздалып ксптіріледі.
Әсіп. Қазактардың бұрын ерекше тағам рстінде әзірлейтін, ал
қазір оқта-текте ғана кездесетіп тамаша тагамы. Ол —жылкыпыц миы
мен маиы, сондаи-ак, күріш пен мешз араластырылып, шіекке
тығыздап салу жолымен жасалады.
Сонымен бірге жылқы етінсн эр түрлі колбасапар, сосискалар,
сарделъкалар жэне консервіяер де жасалынады.
Жылқының ет өнімімен танысып, еттің шыгымдылығын анықтау,
көктемгі және күздегі табиғи жайылымдағы жайып-ссмірту мен
бордақылау технологиясын үйымдастьфу жүмыстарын, жылқы
ұшасын мүшелегі бұзу жэне жылкы етінен әзірленетін тагамдар
түрлерінің әдістемелік нүсқауын окып-үиренгеннен кеиін студенттерге келесі тапсырмаларды орындау усынылады.
%
-*
Тапсырма:
1. Эр түрлі қондылыктағы жсргілікті казак жылқыларыньщ сойыс
шыгымдылығын анықтау.
12-кесте. Жылқьиардың сойыс иіыгымдылыгы
Қондылығы
Семіз
Ортадан жағары
Орташа
Ортадан төмен
Аш ұстаудан
кейінгі
орташа
салмагы, кг
385,6
367,0
344,0
333,4
Ет пен майдың
Сойыс
шыгымдылыгы, шыгымдылыгы.
кг
%
212,0
193,7
163,0
146,0
> ■ ■ ■ ■ ■ ■ - ............■
■■■
■■
.
2. Жылқылардың бордақылау нәтижесін аныкгау.
13-кесте. Жылқыларды бордақыпау нәтижесі
Тұқым топтары
Қазақ жылкысы
Дон
х
казак
буданы
Желісті х казак
буданы
Ауыр
жук
тартатын х казак
буданы
Бордакылау
мерзімі,
ай
2
2
Тірілей салмагы,
Бордақылау
кг
1
нәтижесі
бордабордажалпы тәуліктік
қылау
қылау
қосыл- қосылган
алдында j соңында
ған
салмак, г
салмак,
кг
430,7
510,6
456,0
522,1
2
460,5
525,3
2
500,4
574,2
3. Жылқы ұшасының таза етінің, майының. сүйегінің және
сіңірінің кұрылымдарының нэтижелеріне талдау жасау.
Жастары
2 жасар
3 жасар
4 жасар
5 жастан
жоғары
¥шаның
орташа
салмағы,кг
128,50
145,53
180,16
63,50
Сүиегі
Үшадағы Еті мен
майдың майының
салмағы салмағы
кг %
кг
% кг % кг %
28,32
1,68
93,6
32,21
2,78
105,86
38,34
3,59
131,59
32,21
3,35
112,49
Етінің
салмағы
і
Сіңірі
кг %
4,9
4,68
6,77
4,96
Ескерту: Берілген кестедегі орындалатын тапсырманың мақсаты,
үтттянм н жеуге жарайтын (еті, майы) және жарамайтын (сүйек, сіңір)
бөлігінің пайыздық мөлшерін анықтау керек.
Бақылау сұрақтары: Бие сүтінің маңызы неде? Бие желінінің
құрылыс ерекшелігі. Биенің сүттілігін аныктау жолдары. Жылқы
етінің маңызы неде? Сойыс жэне еттің шығымдылығы дегеніміз не?
Жылқы ұшасын мүшелеп бұзу схемасы. Жылқы етінен эзірленетін
ұлттық тағамдар.
Сегізінші тақырып
Ж ылқының жүмыс сапасының көрсеткіштері
Сабақтыц мақсаты: Студенттерді жылкының жүмыс сапасы
мен оларды жұмысқа пайдалану ерекшеліктерімен таныстыру және
оның жұмыс өнімділігінің көрсеткіштерін есептеу жолдарын оқытыпүйрету. Берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нұскау: Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттерді жылкьшың жұмыс сапасымен, оларды жұмысқа пайда­
лану ерекшеліктерімен таныстыру жэне оның жұмыс өнімділігінің
көрсеткіштерін есептеу жолдарын оқытып-үйрету барысында пайдаланылатын қажетті құралдар: әдістемелік нүсқау, кестелер, суреттер.
Ж ылқыныц жұмыс өнімділігі. Жылқылардың жұмыс сапасы
олардың тарту күші, атқарған жұмыс көлемі, қозғалыс жылдамдығы,
адымдылығы күш өлшегіпггерімен немесе динамометрмен өлшейді.
Бұл өлшегіш құралдарда пружиналы таразы мен оған бекітілген
діңгек орналасқан. Осы діңгек арқылы жылқыларды жегіп
тартқандағы тарту күшін өлшеуге болады.
Динамометрдегі пружиналы көрсеткіш тілге немесе өзі жазып
алатын сағатгық қүралдарға бекітілген. Әрбір динамометрден
пружина белгілі калибр, дәлірек айтсақ, күш салмағының (кг) көлемін
көрсетеді. Яғни пружинаны 1 мм қысқанда не созғанда динамометрде
күш өлшемі пайда болады. Пружина қысылғанда милиметрлік қағазға
динамограмма
бейнесінде
автоматты
түрде
жазылады.
Динамограммалар ерекше планиметр құралдарымен анықталады.
Жылқыньщ жұмысқа жарамдылығы оның тірілей салмагына,
тұлғасының типіне, тұқымдарына, жасына, денсаулыгының жағдайына, мінез-құлқына, жұмысқа ынталығына, шыдамдылығына, жұмыс
күнінің тэртібіне жэне тағы да басқа жағдайларына байланысты
болып келеді. Мүның бэрі жылқыларды жұмысқа жегу кезінде есепке
алынады.
Тарту күші. Егер жылқылар белгілі бір мерзімде зорықпай,
қалыптық нормадағы жұмыс қабілетін көрсетсе, онда мұндай тарту
күшін қалыптағы тарту күші деп атайды. Жылқылардың қалыптағы
тарту күшінің көлемі оның тірілей салмағына байланысты.
~
Әдетге, ірі жылқылар өзінің үлкен тарту күшімен ерекшелінеді.
Бірақ ірі жылқылардың қалыптағы тарту күшінің салмагына
қатынасы (пайызы) үсақ жылқыларға Караганда аздау болады. Бүл
шамалар тірілей салмағы 400,0 кг-га дейінгі ұсақ жылқыларда -19,0%,
салмағы 400,0-500,0 кг-ға дейінгі орташа жылқыларда-14,0%, 600,0
кг-нан асатын ірі жылқыларда-13,0% болады.
Академик
В.П.Горячкин
мен
профессор
У.Вьюст
ірі
жылқылардың калыптағы тарту күшін анықгау үшін келесі біріңғай
формуланы ұсынады:
P=Q +12;
9
Мұндагы: Р-қалыпты тарту күіиі, кг; Q-жылцы салмагы, кг.
Профессор А.А.Малигонов ұсақ жылқылардың (300-400 кг)
қалыптағы тарту күшін аныктау үшін келесі бірыңғай формуланы
үсынады:
, ..
„ ,
, . . . . , у ,t •• . t
P=Q +9;
8
Мүндагы: Р-қалыпты тарту күші, кг;
Q-жылқы салмагы, кг.
Осы формулаларды пайдалана отырып, жылкылардың калыпты
тарту күшін есептеп шықсақ, сонда эр түрлі салмақтағы жылқыларға
мьшадай көрсеткіштер сәйкес келеді:
15-кесте. Әртүрлі салмацтагы жылцылардың тарту күіиі
Көрсеткіштері
Жылқының тірі салмағы, кг
Қалыпты тарту күші, кг
Жылқының тарту күшінің
салмағына қатынасы, %
Тарту күші
300,0 400,0 500,0 600,0 700,0
45,0 56,0 67,0 78,0 89,0
тірі 15,0
14,0 13,4 13,0 12,7
Жылқының барынша тарту күшін сынау кезінде қалыптағы
жағдайдан 5-6 есе артык бола береді. Кейбір жағдайларда жылқының
тарту күші өз салмағынан да асып түсуі мүмкін. Айналма жұмыстарында жэне көп жылқылар жегілген жағдайларда тарту күштері
толық пайдаланылмайды, өйткені бұрылыс кезінде қосымша жұмыс
өнімділігі азаяды және козғалыстары эр түрлі болады, сондықтан
онімділігі жоғалады.
Тартылыс кедергісі жылқы арбаны немесе ауыл шаруашылығы
құралын тартқан кезде пайда болады. Жүктің тартылыс кедергісі
оның құрьптымына, салмагы мен жол сапасына байланысты болады.
Жұмыс көлемі. Жылқының механикалық жұмысын анықтау
үшін, оның тарту күшін жүрген жолына кобейту арқылы мына
формуламен есептелініп шығарылады:
R~ Р х S;
Мұндагы: R-жүмыс көлемі, кг/мин;
Р- тарту күші, кг;
S- жүрген жолы, м.
Әдетте, жегілген аттьщ калыпты жүгі — жылқылардың тірілей
салмағынан аздап артықтау болады, ал барынша көтеру жүктері ірі
жылқыларда тірілей салмағынан 4 есе, ұсактарында 5 есеге артық
болады.
Жеңіл, қалыпты жэне ауыр жұмыстар деген түсінік жылқылардың тарту күшінің тірілей салмағына қатынасымен жэне жұмыстың ұзақтылығымен анықталады. Егер тартылыс кедергісі бір жұмыс
күнінде жылқы салмағының-20,0%-ын (немесе оданда жоғары)
құраса, онда ол ауыр жұмыс деп есептелінеді, ал тартылыс кедергісі
бір жұмыс күнінде жылқы салмағынан 10,0% төмен болса, онда ол
жұмыс жеңіл деп саналады.
Жылқылардың бір күндік жүмыс мөлшерін бекіту үшін жегілетін
құралдардың ауқымдык енін білу қажет. Жылкылардың козгалу
жылдамдығын жұмыстың ұзақгыгына көбейте отьфып, онын жүрген
жолын (км) табады. Ал жолдың үзындығын күралдардын ауқымдык
еніне көбей ге отьфып, өңделген жерлердің ауданын (м) табады.
Ж ы лдамды қ. Жылқылардың. қозғалые жылдамдығы, онын
негізгі жұмыс сапаларының бірі болып табылады. Жылдамдық
формуласы (секундына метр немесе сағатьша километр) былай
есептелінеді:
V=S;
t
Мұндагы: V- жылдамдық, км/саг;
S- жол, км;
t-уақыт, саг.
Жылқының әдеттегі қозғалыс жылдамдығы:
жай жүрісте: 1,5-2,0 м/сек немесе 48,0 км/саг;
желісте: 3,0-4,0 м/сек немесе 10,0-12,0 км/сағ;
шабыста: 6,0-8,0 м/сек немесеа 20,0-25,0 км/саг.
Ауыл шаруашылық жұмыстарындагы ең тиімді көрсеткіштерінің
бірі - жылқының қалыпты тарту күші. Тарту күші, козғалыс
жылдамдығы және жұмыс уақыты өзара белгілі бір байланыста
болады.
Қозғалыс жылдамдығы артқан сайын жылкылардьщ тарту
күшінің қабілеттілігі төмендей түседі. Жылқылардың өте жоғары
қозғалыс жылдамдығьга қамтамасыз ету үшін тарту күші мен жұмыс
уақытьга барынша азайту керек.
Қ уатты лы қ. Жылқылардың белгілі бір уақыт бірлігінде
жасайтын жұмыс көлемі немесе қуаттылығы мына формуламен
анықталады:
*
N=R=P-S=P х V;
Т t
Мүндагы: N-қуаттылыгы, а.к;
R-жұмыс көлемі, кг/мин;
t-уақыты, саг;
Р-тарту күші, кг;
S- жол, м;
V-жылдамдык, км/саг.
Қуаттылықтың бірлігі-ат күші (а.к.) секундына 75,0 килограмм
метрді (кгм-сек) күрайды. Бір ат күшінің қуаттылығын 500,0 кг
салмагы бар жылқы ғана корсете алады. Жұмыс істейтін
жылқылардың орташа қуаттылығы шамамен 0,6-0,7 ат күшіне тең.
Жылқылар қалыпты мөлшерден 20 есе көп қуаттылық көрсете береді.
Жылкылардың жұмыс қабілеттілігін сақтау үшін әлсін-әлсін
демалдырып тұру керек, сонда оның күші қалпына келеді жэне
жұмысқа төзімді болады.
Жылқылардың жұмыс сапасы мен олардың эр түрлі ауыл шаруашылык жұмыстарына пайдалану ерекшеліктерінің эдістемелік нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсырмаларды
орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1 Жылқылардың жұмыс сапасы мен оларды жұмысқа пайдалану
ерекшеліктерімен танысу.
2. Жылкылардың жұмыс өнімділігін есептеп шығару жолдарын
окып-үйрену жэне олардың формуласын жазып алу.
3. Төменде берілген тэжірибе-жаттықтыру сабағына арналған
тапсырмаларды шығарып-үйрену.
Тәжірибе-жаттықтыру тапсырмалары:
1. Егер темір арбаның салмағы 400,0 кг болса, жол кұрғақ тегіс
десек (қарсылық күші 0,05 коэффициент), салмагы 530,0 кг жылқыны жегіп, жұмыс жасағандағы арбаға тиелетін жүктің қалыпты
мөлшерін анықтау.
2. Салмағы 435,0 кг жылқы қалыпты тарту күшімен сағатына 4,0
км жылдамдыкпен 7 сағат ішінде қандай жұмыс атқарғанын есептеп
шығару (км).
3. Салмағы 550 кг, секундына 1,5 м жылдамдықпен жүріп, әдеттегідей тарту күшімен 7 сағат жұмыс жасайтын жылқының жұмыс
көлемін килограммометрмен (кг/м) анықтау.
4. Егер арба делбешімен бірге 415,0 кг салмақ тартса, қарсылық
коэффициенті 0,7-ге тең, кұрғақ топырақты жақсы жолда 590,0 кг
салмақты тартатын ат болдырмас үшін арбаға қанша жүк салу
керектігін есептеу.
5. Қарсылық коэффициенті 0,1 тең болатын балшықты жолда
орташа салмағы 425кг, бос арбаңың делбешімен қоса салмағы 400кг,
қозғалыс эйылдамдығы жүк тиелген кезде 5,6 км, жүксіз күйінде 10,0
км болатын атпен 20,0 т тыңайтқышты 10 сағат ішінде бір күнде 10,0
км жерге тасу үшін, бір ат жегілген қанша арбаның қажеттігін жэне
жүкті қалыпты етіп тиеген кезде неше рет қатынау керектігш есептеу.
6. Бір ат жегілген арбаға 5 тонна жүкті топырақ жолмен 8,0 км
арақашықтыққа тасымалдау үшін қанша ат керектігін есептеу, қарсылык коэффициенті 0,7%. Жылқының орташа салмағы 400кг, қалыпты
тарту күші жылқы салмағының 15%-на тең, темір табанды арбанын
салмағы-265,0 кг, делбешінің салмағы 70,0 кг, жүкпен қозғалу жылдамдьпы сағатына 4,5км, бос күйіндегі жылдамдығы сағатына 9,0 км,
демалуы мен азықтануын қосқандағы жұмыс уақыты 10 сағат.
7. Жұмыстағы қозғалыс жылдамдығы сағатына 5,0 км жэне тарту
күші 45,0 кг атгың 7 сағат ішінде (кг/м) қанша жүмыс жасайтындығын есептеу.
8. Тарту күші 65,0 кг, минутына 3900 кг/м жұмыс өндіретін аттың
қозғалыс жылдамдығын (км/сағ) және оның қуаттылығын (ат күшімен) есептеп анықтау.
9. Жеке салмағы 360,0 кг, жүкпен қосқандағы салмағы 845,0 кг
темір табанды арбаның қарсыласу коэффициенті 0,03 тең болатын тас
жолдағы тарту қарсылығын анықтау.
10. Жүкпен қосқандағы жалпы сачмағы 760,0 кг аттың шананы
төмендегідей тегіс қарлы жолдардағы қарсыласу кэффициенті бойын­
ша тарту қарсылығын анықгау: а) әлсіз аязда тегістелген жолда-0,04;
б) қатты аязда тегістелген жолда-0,06; в) нашар тегістелген жолда0,08.
11. Егер 110 га жоңышқаны 7 сағаттық жүмыс уақыты кезінде
сағатына 5,0 км жылдамдықпен 6 күн ішінде жинап алу үшін, атқа
қанша машина керектігін есептеу.
Бақылау сүрақтары: Жылқының жұмыс өнімділігі. Жылқының
тарту күші. Жылқының жүмыс көлемі. Жылқының жылдамдығы.
Жылқының қуаттылығы.
Т оғызыншы тақырып
Аттыц қүрал-саймандары, арбалар мен ер-тоқым түрлері,
атты жегу және ерттеу техникасы
Сабақтыц мақсаты: Студенттерді жылқьшы міну жэне жегу
қүрал-саймандарын, арбапар мен ер-тоқым түрлерін, арбаны атқа
жегу жэне атты ерттеу техникасының ерекшеліктерімен таныстыру
және олардың паидалану жолдарын оқытып-үирету. ьерілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттер жылқыны міну жэне жегу құрал-саймандарын, арбалар
мен ер-тоқым түрлерін, арбаны жегу жэне атты ерттеу техникасының
ерекшеліктерімен таныстырып жэне оларды пайдалану жолдарын
окытып-үйретуді ат қоралардағы арнайы сабақтарда, сонымен катар
өндірістік тәжірибе кезінде шаруашылықтарда оқып-үйренеді.
Лабораториялық сабақтарда пайдаланылатын қажетті құралдар:
эдістемелік нұсқау, кестелер, суреттер.
Аттың жегу күрал-саймандары. Жылқының өнімді жұмыс
істеуіне мүмкіндік туғызу және оны жарақаттамау үшін әр атқа өзіне
сай келетін жегу құралдарын таңдап алу керек.
Елімізде бір атты жэне қос атты жегу қүралдары кең тараған.
Жегу күралдарын догалы, догасыз, транспорттъщ, ауыл-іиаруаіиылық жэне көшпелі (жәмшік жэне жартылай жэмшік) деп бөледі.
Орыстың бір атты доғалы жегу қүралдары жүген мен ноқтадан,
камыттан, шілиядан, шап айылдан жэне бел көтергіші бар ершіктен,
дел беден жэне доғадан тұрады.
Жүгенді аттың басын меңгеру үшін пайдаланады. Ол: желке,
маңдай, жақ, иек томаға қайыстарынан екі шығыршықты шайнары
(сулығы) бар ауыздықган жэне бүлдіргілі делбеден тұрады. Желке
мен ұрт кайыстарын өзгерте отырып, ауыздық езуді тартып тастамайтындай^не бос калмайтындай етіп, жүгенді аттын басына жымдастыра кигізеді. Аттың иек пен жақ арасында алақан сиярлык орын
қалуы керек.
Аттардың стандартты жүгендерін иленбеген кайыстардан жасап,
енін 1-ші, 2-ші размерлі етіп шығарады. Ал ноқтаны жүгенге Караган­
да қалыңдау келген, жалпақ қайыстан жасайды. Жүген-ноқта деп
жүген мен ноқтаны бірге пайдалануды айтады.
Қамыт. Аттың жегу қүралдарының негізгі бөлігі, ол екі ағаш
немесе темірден жасалған камыттан, қамыт шұжығынан, киізден
жасалған астардан, тері кақпақтан дәнекерлеп жабыстырылған қайыстан, қамыттың тамақ және екі құлақ бауынан тұрады. Өндірісте
қамыттың біраттылык, қосаттылық, жүк таситын аттар үшін, ауыл
шаруашылығындағы аттарға арналған стандартты түрлері бар.
Құйысқан. Ер-тоқым аттың мойынына кетпеу үшін тағылатын
тұрман. Құйысқанда екі жақтау, екі жарым, екі жаңбырлықтағы
салпыншак, бір сауыр үзбе (топшы), екі жаңбырлық үзбе болады. Ертоқымның басқа түрманы калай болса, бұл да солай жасалынады.
Жартылай жәмшік жэне жұмыс аттарының өмілдірігі, жиекше,
арқалық, көлденең, еңкіс және бүйір сырғалықтары қайыстардан
тұрады. Ол аттың бүкіл денесін қамтиды жэне арбаны таудан төмен
түскен кезде тежеп ұстау үшін, атты тежеп кейін шегіндіру үшін
қолданылады.
Өмілдірік. Өмілдірік аттың қозғалысына кедергі жасамауы керек.
Атқа өмілдірікті дұрыс қиылыстырған кезде, жиекше қайыс пен
қүйымшақ бұдырмағының астына алақан сиюы керек.
Ер-тоқым. Атқа мініп-түсуге лайықгалған, ат үстіне бекітетін
бүкіл түрманы толық, атқа ерттеп, айылын тартқан соң, мінуге
арналған тас түйін жабдық.
Ер. Ердің ағаш қаңқасы. Аттың бас арқасын баспайтьга (агқа
тимейтін) етіп жасалған ер-тоқымның негізгі ағаш бөлігі. Қүранды
ердің қасы мен қапталы түгелімен ағаш бөлшекгерінен қиылып,
тарамыс, желіммен беріктіріледі, сьфты сірімен қапталады. Ішпек
тоқымыньщ үстінен, екі қапталының астынан екі бөлек жасалған
желдігі де болады. Ойма ердің алдыңғы, артқы қас, екі қаптал,
белағаш деп аталатын екі бөлек жасалған желдігі де болады, оларды
ойма ер, ойма қасты ер деп атайды.
Қ ас. Қазақы ерде алдыщы жэне артқы кас болады. Алдыңғы қасы
ілгері қарай сәл кергітіп, тік қойылады, алдыщы қасы артқы қасқа
қарағанда сәл биіктеу келеді. Артқы қас сәл аласа, үсті кең, үялы,
орнықгы жалпақтау қиылған. Қастың міндеті көп. Бәрінен де үстінде
отьфған адам не алға, не артқа оқыс лоқсып, сыпырыдцп түспеуі
қажет. Әсіресе артқы қас ең керек бөлшек болып табылады.
Қаптал. Ат қапталына үйлестіріп жонылған екі бөлек қисық
ағаш. Ерді қүрастьфғанда қаптал екі қасқа бекітіледі. Тоқьім үстінен
ат қапталын қаба үстайтьш осы бөлшек қаптал атанган. Ердің алды,
артына қарай-қапталдың алды, қапталдың арты болып аталады.
Белагаіи. Екі қапталға, екі қас қиылғанда ердің бел ортасы ашық
болады. Сол жерді жабу үшін, ер оқпанының ойымына тең етіп, ойып
шабылған қисық ағашты белағаш дейді.
Оқпан. Ерді шалқасынан тастап қараганда, екі қапталдың
арасында болатын ойық. Ерді атқа салғанда атгың қыр арқасынан
көрінетін, қол жүгіргендей қуыс. Бұл аттың қыр арқасын бастырмау
үшін, қастың ойығымен тең жасалынады.
Үзеңгілік. Үзеңгі бау өткізуге арналған екі қапталдағы тесік.
Үзеңгілік екі қапталдың астыңғы шетін ала тесіледі.
Қанжыгалық. Ердің алды, артында қапталдық қастан асып тұрған
жері «канжығалық» деп аталады. Төрт канжыгалыкка екі-екіден 8
тесік жасалады да, эр тесіктен бір жұп қанжыға таспа өткізіледі.
Шеттік. Артқы қапталдағы қанжыға тесігімен қосалқыланып
өткізіп, бүлдіргеленген тұйық таспа шеттік деп аталады. Оған кұйысқанның жырымы байланады.
Анжы. Ойма касты ердің белағашын орнына қойғанда оны желімдемейді де, шегелемейді де, белағаштың тек шикі қайыс таспамен
жан-жагына көктеп бекітеді.Ал осы көктеу таспаны анжы деп атайды.
Шегелік. Қас пен қапталдың бір-біріне қиылған жері шегемен
бекітіледі де сол қоспаны шегелік деп атайды.
Аттыц. Ердің адам мініп отырған тұғырлығын аттық немесе
К1С1Л1К деп атайды.
Тоқым —тебінгі тоқым, ішпек, ішкілік, терлік оқ, төсеніш сияқты
жабдыктарды қамтиды. Тоқым атаулының барлығы да таза киізден
жасалады.
Тебінгі. Аттың тері балаққа, конышқа, етік, кебіске тимеуі үшін,
үзеңгі бау, таралғы атқа тиіп қабырғасын қажамау үшін атпен үзеңгі
арасына байланатын қалқан тебінгі аталады. Тебінгі су тисе созылмаитын, күн тисе қурамаитын таза жүн киізінен жасалады.
Тебіигі тоқым. Ер ағашының астына төселетін бірінші токым.
Оның ер астында қалатын орта бөлігі ішпек ретінде болады да, аттың
кабырғасын жапқан екі жағы-тебінгі. Сондықган да тұтастырып
жасалған тебінгі мен ішпек-тебінгі тоқым аталады.
Түрман. Тұрман-салт атты жолаушы ерге мінгенде, ерден төмен
түскенде, желігенде, шапқанда ер-тоқым ат арқасынан ілгері де кейін
де кетпеуі немесе ауып түспеуі үшін кызмет етеді.
Ішпек. Ат арқасында ер батпас үшін қалыңдатқанда тебінгі тоқым
астынан салынатын бірінші жабдықтың аты —ішпек, ішпек екі қабат
киізден жасалады.
Ііикілік. Ішкілік астынан салынатын, өте жұмсақ таза талмадан
жасалған, жалаң киіз.
Терлік. Аттың денесіне тіке түсетін ең соңгы қабат. Ат арқасының
тері соған сіңетін болғандықтан, терлік атанған. Ол қозы, лақ
терісінен жасалады.
Тоқым киіз. Тоқым біткен ат-көліктің арқасына салынады. Ат
көліктің арқасын аман сақтау үшін, тоқым киіздің таза болуы шарт.
Ергиік. Доғамен де, доғасыз жеккенде де колданылып, бел
көтергіш арқылы бүкіл жегу саймандарын берік ұстау үшін жэне
тарту қарсылығының белгілі бір бөлігін аттың арқасына түсіру үшін
пайдаланылады. Оны екі үлгімен жасайды: біріншісі - бүкір ершік
(шоқтығы биік және тік атгар үшін), екіншісі - жатыңқы ершік
(шоқгығы төмен, күйлі атгар үшін). Бүкір ершік екі темір аршадан
жэне қос тақтадан тұрады. Жатыңқы ершік имекті жэне екі ағаш
кеспелтектен тұрады. Әр ершікте терлік, тері қақпақ, желкебаудың*
айылын түймелейтін, ершікті бекітетін, шап айылдың қозғалысын
жұмсартып, доғаны жеккенде тез кіру үшін қажет горттардан тұрады.
Дога — орыс жегу саймандарына тэн ерекше бөлік. Ол жүк
тартқанда, не тегіс емес жолмен жүргенде күлақбаулармен бірге
амортизатор қызметін атқарады. Ол - тұтас келіп иілген (дөңгелек,
жалпак) салмақты, эрі енді, шеттері эр түрлі етіп безендірілген болып
келеді. Үйеңкіден иілеген доғалар болады, көбінесе оларды боз
талдан немесе қайыңан жасайды.
Бір аттылы ж егу саймандары - жүгеннен, қамыттан,
жанқайыстан, құйысқаннан, ершіктен, делбелерден жэне шап айыл
көтермелерінен тұрады.
Догасыз жегу саймандарында жүк тарту жанқайыс арқылы
жүзеге асырылады, ол тек жүкті бағыттау және ұстап тұру, тоқтату
үшін пайдаланылады. Мұндай жағдайда ершіктің орнына жалпақ арқа
қайысты салады, оның шеттерін жанқайысқа жалғайды. Доғасыз
жеккенде қамытты кеуде үстіндегі жэне мойын қайыстарынан туратын, қатгы, тірексіз жэне қамыт ағашынсыз, шоркамен не баумен
ауыстырады, сондықган ол ауыр жұмыстарға аз пайдаланылады.
Қос аттылы жегу саймандар — жүгеннен (ноқтасыз), қамыт
қанжығадан (құлақ баудың орнына), көкірекше мен нашильниктен,
жаңқайыс пен төрт делбеден түрады. Көкірекше - қамыт қанжығасын
жылқының төсінің алдымен жалғап түратын қайыс. Оған шығыршык
арқылы нашильник ілінеді. Нашильник оқ ағашқа қарай өтетін қайыс.
Қос атты оқ ағашты желіге жүк жанқайыс арқылы тартылады да,
бұрылу, жүкті тежеу жэне артқа шегіндіру оқ агаш арқылы жүзеге
асырылады. Делбені қайыстан, тоқыма баудан, жіптен немесе шектері
қайысталған жілтерден жасайды. Делбенің үшына оны ауыздық
шоғьфтықгарына іліндіру үшін түймеліктер бекітеді. Делбенің
ұзындығы 10,0 метрге дейін болады.
Жегістер - қамытты жегіс жэне қамытсыз жегіс болып бөлінеді.
Қамытты жегіс - жетек доғалы, жетек қайысты, оқ ағашты, жанқайысты жэне аралас үш атты, қос атгы, көсем жегілген жэне т.б.
болып бөлінеді.
Ат-арба түрлері. Арбалардың дөңгелегі ағаш және темір табанды
болады. Пайдаланылуына қарай олар: жүктік және жеңіл; жегу
түріне қарай: бір аттылы, қос аттылы, көп аттылы болып бөлінеді.
Дөңгелекті арбалар өзінің құрылысына қарай: ағаш және темір
табанды, шойын төлкелі, шарикті жэне роликті; жүріс жылдамдығы
жэне жұмсақтыгына қарай: рессорлы, рессорсыз; дөңгелектің санына
қарай: екі доңғалақты және төрт доңғалақты; доңғалағының құрылысына қарай: темір табанды, резинка табанды, ішіне ауа толтырылған
доңғалақты деп бөлінеді.
Жаксы арбаның мынадай сапалық қасиеттері болуы керек: салағы
жеңіл жэне құрылысы қарапайым; жүрісі жайлы; кез келген жерден
оңай өтетін; берік; оңай бұрылатын және икемді; жүрісі еркін; қалыпты жүк көтергіштігі жэне төзімділігі жоғары. Қазіргі уақытта ең
жақсы жүк тиейтін ат арбалардың ішінде өзі аударылатын арбалар
ерекше орын алады. Олардың доңғалактары ауамен толтырылады
жэне 3 тоннаға дейін жүк көтереді.
56-сурет. Ат арба.
Жегу техникасы. Жегердің алдында жылқыны ноқтамен ат корадан шыгарып, тұқай іхгмегімен оның тұягын тазартады, ат-саймандарын кигізеді. Алдымен жүгенді, сосын ер-токымды (ыщыр-шақ)
айылымен, соңынан қамыт шілиясын (өмілдірікті) кигізеді де, оны
мойынының ең тар, енсіз жерінде ғана жалдың багытымен айналдырады (бірак оган қарсы емес). Жалды қамыттың астынан босатады.
Жылқыларды белгілі бір жүйемен жегеді. Атты жегу сол жағынан
басталып, оң♦ жағынан аякталады. •
Орыстың бір атты ат сайманымен жегу келесі ретпен жасалады:
арбаның тертесі мен тежесін тексеру; жылқыны тертеге кіргізу; доға
кипзу; қамыттың тамақ бауын тарту; тізгінді бекіту; бел көтермесі
мен төс айылын тарту; делбелерді іліп тарту. Тертенің алдыңғы ұштарының ара қашықтығы доғаның еніне тең болу керек. Доганы кигізер
алдында, сол жақтагы тертеге көтермені, сосын шап айылды кигізеді.
Төс айыл тертенің оң жагына да кигізіледі, өйткені тауға көтерілгенде
немесе жылқьшы суарғанда бел көтермені түсіруге тура келеді.
Доганы сол жағынан салады, сонымен қатар терте шеттерінің ара
қашықтары бірдей болуын қадағалайды. Оң жақтағы құлақ бау
тертені төменнен жоғары қарай, ал сол жақтағысы жоғарыдан төмен
орап тұруы керек. Доғаны салып болған соң, құлақ бау тығыз
тартылуы үшін және доғаны қолмен соққанда артқа немесе алға
қисаймай жэне қамыт мойынды қыспай, оған дэл жатуы үшін,
делбеші қамыт ағашына аяғын тіреп, қамыттың тамақ бауын
нығыздап тартады. Тамақ бауды керегінде жылдам жэне жеңіл
босатып алу мақсатында тұзақ бау етіп байлайды.
57 - сурет. Аттарды арбага жегу техникасы.
а-бір атты догалы; б-бір атты догасыз; в-қос атты тертелі.
Бел көтермені ыңғыршақган асырып, доғаның артынан 40-50 см
шамасында тертеге байлайды. Көтермені астынан (қамыт пен мойынның арасынан) 2-3 саусақ жалпағынан оңай сиятындай етіп тартады.
Төс айылын тоға басынан өткізіп, нығыздап тартады. Жүгентізгіндерін айқастьфып жылқының мойныньщ екі жағына салып,
доғаның артын не айналасын орайды да, тертенің оң жағына
байлайды.
Тізгінді өте қатты тартуға болмайды. Ол жылқы қозғалысына,
әсіресе ауьф жұмыс кезінде кедергі жасайды. Атты жегу көтерме мен
кұлақбаудың үстінен жіберілген делбені ауздықтың шығьфшығына
байлаумен аяқталады.
Тертені-жал қайысты (доғасыз) жегуде қамьпты тертені кұлақбау
мен доғаның көмегімен емес, арнайы қайыспен не темір жегу саймандарымен бірікгіреді. Бұл жегуде жьшқыны жанқайыспен тартады.
Тертелер тек жылқыньщ жүрісін бағыттауға немесе таудан түскенде
арбаны токтату қызметін атқарады.Содыкган мұндай жегіс түрін
негізінен асфальтты калалық жолдарға пайдаланады.
Ер-тоқым түрлері. Мініс жылкыларының жабдықтары жүгеннен
жэне ер-тоқымнан тұрады. Елімізде казір эскери және қазақы
спорттық ерлер анағұрлым кең тараған.
Әскери ерлер - атгы эскерлерге арналған ер-тоқымдар екі
ағапгган жасалған орындық қапталдан, алды артындағыдан шығыңқы
екі қьфдан, ер-тоқым көпшігінен, орындыққа арналған екі
сүргіліктен, отыргыштан, екі қанаттан, екі таралгы —үзеңгіден, екі
тартпадан, тізеліктен, екі терліктен тұратын тоқымнан, артқы және
алдыңгы жүктер түратын екі ат қоржыннан жэне тогыз жүк
кайыстардан тұрады. Саптык ер үстіндегі жүгімен 39,0-42,0 кг
кұрайды.
Қазақы ерлер - қазакы ер-токымдар ашаның екі қасынан, екі
түзгіден, көгішіктен, төс және шап айылдан, екі қанатасты
қанатгардан, екі үзеңгісі бар таралғыдан, екі қос сүргіліктен, арша
күрзісінін екі астарынан, терліктен, төсеніштен, заттар мен жүкке
арналған екі қоржыннан, тоғыз жүк қайыстан, торт жүк салатын тері
түзактан және екі аяқ шығыршығынан тұрады, тауда жүргенде қазақ
еріне қосымша өмілдірікпен құйысқан кигізеді.
Спорттық ерлср — спорттық ер-тоқымдардыц бірнсше түрі
болады: шабыстық (бәйге), жұмыс, вольтжир, стипль-чез. Шабыс,
жұмыс жэне стипль-чез срлер саптық срге қараганда жеңіл болады.
Олар көлемі жәнс салмағымен (0,5-тен 9 кг дейін) ажыратылады жәнс
жағірғы жагынан шошка гсрісшен таргылған, жүкке
Кіишггары
»Р«Л
койылған
Мінген адамныч үж чгцс түрып т мықты орныгыіі
отыруына
Щ * Ф*ы>ным ерлев
•Р 1^ «рммгад ер-тоқым каптавдан
агүжт> и еп н иксмдслген кармақтан Kt№tpciai*c ш іднкы нан.
ф іи с ш іш ,
гарпвдам. айналмалы айыддан, a r m
СЫІШІ гу р ід у
M JU rm
салм н t
«.адмаш
тасгмик
^свауы Keptk Ж\кп жылқының үстінс
Т\ріД( CC1 щ ц идум гдемц»*мі —»l UK тсң стш «рналастырады Жүктщ
ердщ прелу аима* ына біркалыпіы түсу» кшкст Жүкті
жод ерскшсшгін де ескеру кажеі
нсыны ерттер ицынд» оның rypt an жсрін
қаРап *лгжя «он, одаи ксйін шыгарыл
■Г ауьпдығын жсги
!
Г
“
™
—
*
«
—
«
кип
ш ы г ш тексерс
соя колымен ы ш ч г а uif.it
кырмнан ұетаи, ан оц
гымен арткьк.ын үстші
ИНН іүрыі!
е м «агары а я ц ы да. жайдал аркалі карай
•м* н к ч т к т ы и
ем жсмарғы нүггес щде
гүраіывдай
етіп
орштастырады,
fpmm a тяттжъ
всыи жылкының cm жшпоя шыгыл таргпа айылдарын түсіпсл.
т
Шіяищг
сон
сол
*
“
«
ке**ІН ®рткы айыддаркгн тартады
Ж
А
ШШ
калыішеи
г г -------------------------------------------------------------------------------------------
I
I
I
[
J
I
I
I
I
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- .
.
тарту керек, егер жұлқып тартса, жылқы қарсыласып, ішш
қампайтып, дұрыс тартуға күш бермейді. Айылды біріншісінің
астынан бір бармақ, екіншісінің астынан екі бармақ сиятындаи епп
қалдырады.
Мұнан кейін таралғьшың ұзындығын мінетін адамның аяқ-қолының ұзындығына сэйкестендіреді, қолды таралғының бойына созғанда, саусақтары таралғының доғасына тиіп, төменгі үзеңпнің жиегі
колтығына нығыздалуы керек.
Жүгевді жьігтқмнын сол жағынан кигізеді. Оң қолымен тізгшдері
мен жүген шүйдесін, ал сол қолымен жылқының ауыздық темірін
алады. Желке қайысты оның құлағының артына жібереді.
Ауыздық темірді ауыздың тіссіз шетінде жататындай етіп жэне
оның бұрышында тері қатпары қалмайтындай етіп қадағалап салады.
Сонда ғана ол жылқының аузын қажамайды және ол оны аузынан
шығарып тастамайды.
Мүштік ауыздықган төмен, шамамен азу тістерінен 1-2 см
жоғары орналасады. Ертгелген жылқыға байыппен отыру керек.
Жылқылардың жегу саймандары, арбалар мен ер-тоқым түрлерін,
арбаны жегу жэне атты ерттеу техникасының ерекшеліктерімен
танысып және олардың пайдалану жолдарының әдістемелік нұсқауын
оқып-үйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсырмаларды орындау
ұсынылады.
Тапсырма:
1. Ноқтаның, жүгеннің жэне жегу құралдарының бір түрінің
негізгі бөлшектерін ажыратып, олардың аттары мен белгілерін
көрсету.
2. Оқу ат қорасында бар ат арбаларды және аттың шаруашылық
құралдарын қарап, олардың бөліктерін ажырата білу және
пайдалануға әзірлеу.
3. Жылқыны арбаға немесе ауылшаруашылық құралдарына
жегіп, дұрыс жегілгендігін тексеріп, кемшіліктерін атау, егер ондай
кемшіліктер болған жағдайда оқытушының көмегімен түзету енгізу.
Бақылау сүрақтары: Аттың жегу құралдарын атаңдар. Қандай
арба түрлерін білесіңдер? Арбалардың жегу техникасы. Қандай ертоқым түрлерін білесіңдер? Атты ерттеу техникасы.
Жүмыс аттарын күту, тазалау және жүмысқа пайдалану
Сабақтың мақсаты: Студенттерді жылқыларды күту, тазалау
жэне оларды жұмысқа пайдалану техникасын ұйымдастыру жөнінде
оқытып-үйрету, бұл сабақтар оку шаруашылықтарында немесе өндірісте өткізіледі. Берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нұсқау: Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттер жылқышы, шабандоз, бригадир және зоотехниктің көмекшілерімен жұмыс істей отырып, жылқылармен жақынырақ танысулары кажет. Оларды күтуді, тазалауды жэне жұмысқа дұрыс пайдалануды ұйымдастыруды үйренулері керек. Сіудентгер жылқыларды
жұмыс қабілеттіліктеріне қарай топқа бөлуді, дұрыс іріктеуді, жылқыларды жұмысқа пайдалану мен жұмыстан сон қабылданылуьш
бақылауды, жұмыс күнінің тэртібін белгілеуді жэне оның орындалуын қадағалауды, жұмысты есепке алып, оны жоспарлауды үйренулері қажет.
Студенттерге жылқы күтуді, тазалауды жэне жұмыста дұрыс пайдаланылуын ұйымдастыруды оқытып-үйрету барысында пайдаланылатын құралдар: әдістемелік нұсқау, альбомдар, суреттер, кестелер.
Жылқы күту ережелері. Жылқы мінезін ескере отьфып, оған
батыл эрі мейіріммен қарай білген жөн. Жақындағанда жілпігини
үркітіп алмау үшін дыбыстап (құру-кұрулап) шақырады. Кермеде
түрған жылқыга артынан баруға болмайды, оны алдынан барып
кермеден артқа шегіндіріп алып шығады.
Жылқы тазарту үшін тазартқыш щетка, мауыт (түкті шүберек), ат
ағаш қалып (ат тарақты тазалау үшін),
Үгілген сабан (қатып калган ласты тазалау үшін), ағаш пышақ немесе
тұяқ тазалайтын ілмек жэне тұяқтарын тазалау үшін 3-4 жылқыға бір
шелек қажет.
Жылқыны ағашқа қыска байлап, сол жагынан түрып тазалай
бастайды. Ол үшін щетканы сол қолға, ал ат тарақты тістерін жоғары
қаратып оң қолға ұстайды. Сосын оң қолдын ортаңғы саусағымен
ноқтаны жылқының кұлағына қарай шегіне жеткенше апарады да иық
қайысты қоса алып, жылқының құлағына жетпейтіндей етіп ноқтаны
тартып ұстайды.
Жылқының басын желкеден төмен қарай тазалайды, сосын барып
қүлағы мен көзінің айналасын тазапайды. Көзін зақымдап алмау үшін
щетканы абайлап жүргізу керек.
Бастың сол жагын тазалап болып, мойнының сол жағына, сол жақ
аяктарын, кеудесін, сауырын және артқы аяқгарын тазалауға кіріседі.
Сол жақ алдыңғы аяқтарын тазалауды иық жэне иық алдынан бастап,
содан соң алдыңғы сираққа кошеді.
Жылқының мойны мен кеудесін тазалағанда аяқтарын жерге нық
етіп кең қойып, жылқыға бетімен қарап тұрады. Бүл — кырынан
тұрған жылқының көп қозғалмай, денесінің біраз бөлігін тазалауға
мүмкіндік береді. Мойын не кеуде бойымен қолды кең сермеп
щетканы жайлап түгіне қарсы, ал содан кейін оның бойымен күш
түсіре қозғайды. Әр қозғалғанда бір жерін қайта-қайта үйкелемей,
терінің жаңа бөлігін алып отырады.
Щетканы жылқы түгінен 3-4 рет өткізгеннен кейін ат тарақпен
(оның тістерін бойлап) тазалайды. Жылқыны тазартар алдында
щетканы карсы бағытта тазалап отырады. Ат тарақтағы жиналған
шаң мен ласты ағаш жаңғырыққа жеңіл соғу арқылы түсіреді. Ат
тарақгың шаңын үріп тазалайды (кермеге, астауға соғып түсіруге
болмайды).
Сол жағын түгел тазалап болған соң, оң жағына көшеді, енді
щетканы оң қолына, ал тарақгы сол қолына ұстайды. Щеткамен
тазалап болған соң, жылқының терісінде қалған шаң мен қайызғақгы
дымқыл түкті шүберекпен сүртіп алады. Шүберекті жалға қарсы және
жалдың бағытына щетка секілді жүргізеді. Шүберекпен маутты сумен
бірнеше рет жуып шелекке сыгады.
Соңынан жылқыны тағыда дымқыл шүберекпен сүртіп, жылтырап тұруы үшін щеткамен тарайды. Жылқының терісін жауып тұрған
түктерін тазалап болғаннан кейін жал, қүирық, кекіл секілді қорғаныш қылдарын тазалауға кіріседі.
Жал мен құйрықты тазалау үшін тарақгы пайдалануға болады.
Жал мен кекілді тазалауды қылдарын саусақтарымен айырудан бастайды. Сол қолымен жалдың бір бөлігін алып, жабысқан қылдарын
біртіндеп айырады. Қыл талшықгарын таза жэне дымқыл пгүберекпен
дұрыстап сүртеді. Жал мен кекілдің басқа бөліктерін де осылай
айырып тазалайды. Соңынан жалды щеткамен қылдарының бойымен
жоғарыдан төмен қарай тарайды.
Құирықты соңғы кұйрық омыртқасының қасынан ұстап түрып,
шаңы кетуі үшін бірнеше рет сілкейді. Құйрыкты жал сияқты
айырады. Құирықты айырып болған соң оньщ қылдарын түбінен
щеткамен тазалайды, сосын
қайта сүртеді.
Жылқыны электр шаңсоргышпен немесе стационарлық вакуум
қондырғыларын пайдалана отырып тазалауға да болады.
Механикалық тазалау жылқы тазалау жұмысын жеңілдетеді,
жылқы күтімінің гигиеналық жағдайын жақсартып, ат қораларды таза
ұстауға мүмкіндік береді.
Механикалық тазалау кезінде пайдаланылатын темір таракты
жылқы терісінің үстімен ептеп, қатты баспай жүргізеді. Жылқылар
шаңсорғыштың немесе мотордың шуына, қолмен тазалағаннан гөрі
тез үйренеді жэне қозғалмай тұрады. Сол себепті тазалау сапасы
жақсарьпт, жылқы түктері жұмсақ әрі жылтыр больпт қалады.
Механикалық тазалауға арналған жабдық қажетті жағдайда
жылқының миозит ауруын емдеуге де тиімді әрі массаж жасауға
мүмкіндік береді.
Тұяқ тазалау.^ Тұяқтарды тазалап оны қарау үшін жылқыны
ағашқа қысқа байлайды, содан соң алдымен алдыңғы, содан соң
арткы аяқтарын көтеріп тазалайды және мұқият тексеріп қарайды.
Сол жақ алдыңғы аяғының тұяғын тазалап, оны қарау үшін
жылқының иығының астьгаа қарай бетімен бұрылып тұру қажет, сол
қолмен жылқының иығынан тіреп, оң қолмен аяғын жоғарыдын
төмен қарай сипай отырып, бақайды ұстап, тізелік буынынан бүгіп,
аяғын көтереді. Бүгілген аяғын сол қолына алып, ағаш пьппақпен
немесе ілмешекпен тұяғының жүрекше таптарының балшыгын
тазалайды. Сосын барып тағасын қарайды.
Сол жақ артқы аяғының тұяғын тазалап, оның тағасын қарау үшін
жылқының басына жақын келіп, мойнын, арқасын жэне саурын
жәймен сипайды жэне оң аяғын жылқының артқы аяғына қарсы
қойып, сол аяғьга орнында қалдырады. Әрі қарай сол қолымен
жылқының жамбасына сүйеніп, ал оң қолымен жамбасын томен
қарай сипай отырып, бақайдан ұстап аяғын көтереді. Содан соң өзінің
сол аяғын алға шығарып, оған тұсау буыны тізеден жоғары асып
кетпейтіндей етіп жылқының аяғына салады. Бұдан кейін тұяғын
тартып оньвд тағасын қарайды. Жылқының оң жақтағы артқы жэне
алдыңғы аяқтарын да осыған ұқсас етіп тазалайды.
Тұяқ мүйізінің бетін ұшты нәрсемен тазалауға немесе май жағып,
эр түрлі әдіспен жылтыратуға болмайды, ойткені ол, тұяқ мүйізінің
бұзылуына әкеп соқгырады. Тағаны қарағанда оның бетінің беріктігін, тісі мен шегелерінің бүтіндігін ескерген жон. Сонымен қатар
тага шегелерінің шеттері тұяқ мүйізінің бетінде тегіс жатыр ма,
тұяғының сынык жерлерінің бар-жоктығына коңіл аудару қажет.
Тағаны қарап, тазалағаннан кейін оны сумен жуып, шүберекпен
мұқият сүртеді.
Жұмыс қабілеттілігін арттыру үшін жылқыны дұрыс азықтандыру, суғару және бағып күтудің маңызы зор. Жылқыны азықтандырғанда оның кондылығы мен атқаратын жұмысының ауьфлығын
ескереді. Жұмыс аттары жарық, құрғақ, ауасы ауысьш тұратын
қорада ұсталуы керек.
Ат қоралар жарық болуы үшін терезелерін оңтүстікке қаратып,
биіктігін 2,0 метрден кем емес етіп салады. Қораның ауасы жеткілікті
болуы үшін бір басқа арналған қораның аумағын 30,0 шаршы
метрден кем болмайтындай етіп, қабырғасының биіктігін 3,0 метрден
асырып салады.
Терезесінің колемі еден колеміне 1,0:15,0 ара қатынасынан кем
болмауға тиіс. Еден саз балшықган не асфальттан салынғаны жөн.
Керме қоршауларынын олшемі — 1,75 х 3,0 м, аумағы — 5,25 м,
күндізгі тұратын болмелерінің көлемі —3,0 х 3,5 м, аумағы — 10,5
шаріиы метр етіп жасалады. Жылқы төлін эр басына 5,0 шаршы метр
келелндей жалпы бір бөлмеде үстайды.
Ат қоралары жем-шөп салатын астаулармен, суарғыштармен,
жылқы байлайтын сэкілермен жабдықталуы кажет. Онда жем-шөп
пен төсенішті, ат жабдықтарын, инвентарларды, курал-саймандарды
сақтайтын бөлмелер жабдықталып, жас-жыныстық тобына байланыс­
ты жылқы басын азықтандыру, тұяқ пен тағаны тазалау мерзімі белгіленген күнтізбе ілініп тұруы тиіс.
Ж ы лқы ны жұмысқа пайдалану ережелері. Күнделікті шаруашылық жұмысына пайдаланылатын аттар орташа қоңдыпықта болуға
тиіс. Алғашқыда оларды жұмысқа бірте-бірте үйретіп барып қосады.
Қ°с атты арбаға жегу үшін шамамен бойы, күші, қадамы мен мінезқүлқы біркелкі аттарды таңцап, жұптастырады.
Жұмыс аттарын үш топқа бөледі: I топқа — ірі, кондылыгы
жоғары, күпггі дамыған сақа, күн ұзақ ауыр жұмысты аткара алатын
аттар; II топқа —орташа аттар; III топқа - уақ, төменгі қондылыктағы,
әлсіздеу, өсуі элі аяқталмаған жас кұнан-дөнендер мен буаздығының
екінші жартысындағы биелер жатады. III топтағьшарды тек жеңіл
жұмыстарға ғана пайдаланады.
Қулынын емізетін немесе сауылатын биелерді алыс жолдарға
немесе автокөлік жиі жүретін жолдармен жүргізуге жэне құлындарынан ұзак уақытқа айыруға болмайды. Оларды жеңіл ішкі шаруашылық жұмыстарында ғана пайдаланған жөн. Жас жылкьшарды
баптауды тэжірибелі жылқьппыларға ғана тапсырады.
Шаруашылықтағы жылқыны жұмысқа пайдалану тәртібін
олармен атқаратын жұмыс ерекшеліктеріне, жыл мезгіліне, күннің
ұзақтығына, жылқьшың қондылығы мен жағдайъша және белгілі
жұмысқа төселгендігіне байланысты белгілейді. Дұрыс азыкгандырып пайдаланса, жылқыны жазғы жұмыстарға күнделікті 8-10
сағат пайдалануға болады.
Қажегп жағдайда жылқының жұмысқа нақтылы пайдалану
мерзімін бос тұрған кезі мен жүксіз атқарылған жұмыстардың
уақытын қысқарту арқылы көбейтуге болады. Оған жылқының
жұмыс орны ат қорадан 10,0 км кашық болмауы да себептеседі, одан
алые болса, жұмыс аттарын дала қосын тігіп баққан жөн.
Жылқымен атқарылатын жұмыстарды ұтымды ұйымдастыру
Үшш оларды пайдалануды дұрыс ойластьфу қажет. Ол үшін алдын
ала атқарылатын жұмыс көлемі мен мерзімін белгілеп, жылдың эр
маусымында қажетгі жұмыс аттарының басын анықтайды. Өнімдік
Құирықты соңғы кұйрық омыртқасының қасынан ұстап тұрып,
шаңы кетуі үшін бірнеше рет сілкейді. Құйрықты жал сияқты
айьфады. Құйрықты айырып болған соң оның қылдарын түбінен
щеткамен тазалайды, сосын
қаита сүртеді.
Жылқыны электр шаңсорғышпен немесе стационарлық вакуум
қондырғыларын пайдалана отьфып тазалауға да болады.
Механикалық тазалау жылқы тазалау жұмысын жеңілдетеді,
жылқы күтімінің гигиеналық жағдайьш жақсартьш, ат қораларды таза
ұстауға мүмкіндік береді.
Механикалық тазалау кезінде пайдаланылатын темір тарақты
жылқы терісінің үстімен ептеп, қатты баспай жүргізеді. Жылқылар
шаңсорғыштың немесе мотордың шуына, қолмен тазалағаннан гөрі
тез үйренеді жэне қозғалмай тұрады. Сол себепті тазалау сапасы
жақсарьпт, жылқы түктері жұмсақ эрі жылтыр болып қалады.
Механикалық тазалауға арналған жабдық қажетті жағдайда
жылқының миозит ауруын емдеуге де тиімді әрі массаж жасауға
мүмкщцік береді.
Тұяқ тазалау.^ Тұяқтарды тазалап оны қарау үшін жылқыны
ағашқа қысқа байлайды, содан соң алдымен алдыңғы, содан соң
артқы аяқтарын көтеріп тазалайды жэне мұкият тексеріп қарайды.
■
Сол жақ алдыңғы аяғының түяғын тазалап, оны қарау үшш
жылқының иығының астына қарай бетімен бұрылып тұру қажет, сол
қолмен жылқының иығынан тіреп, оң қолмен аяғын жоғарыдын
төмен қарай сипай отырып, бақайды ұстап, тізелік буынынан бүгіп,
аяғын көтереді. Бүгілген аяғьш сол қолына алып, ағаш пышақпен
немесе ілмешекпен тұяғының жүрекше таптарының балшығын
тазалайды. Сосын барып тағасын қарайды.
Сол жақ артқы аяғының тұягын тазалап, оның тағасын қарау үшін
жылқының басына жақын келіп, мойнын, арқасын жэне саурын
жәймен сипайды жэне оң аяғын жылқының артқы аяғына қарсы
қойьш, сол аяғын орнында қалдырады. Әрі қарай сол қолымен
жылқының жамбасына сүйеніп, ал оң қолымен жамбасын томен
қарай сипай отырып, бақайдан ұстап аяғын көтереді. Содан соң өзінің
сол аяғын алға шығарып, оған тұсау буыны тізеден жоғары асып
кетпейтіндей етіп жылқының аяғына салады. Бұдан кейін тұяғын
тартып оның тағасын қарайды. Жылқының оң жақтағы артқы жэне
алдыңғы аяқтарын да осыған ұқсас етіп тазалайды.
Тұяқ мүйізінің бетін үшты нәрсемен тазалауға немесе май жағып,
эр түрлі әдіспен жылтьфатуға болмайды, өйткені ол, тұяқ мүйізінің
бүзылуына әкеп соқгырады. Тағаны қарағанда оның бетінің беріктігін, тісі мен шегелерінің бүтіндігін ескерген жөн. Сонымен қатар
таға шегелерінің шеттері түяқ мүйізінің бетінде тегіс жатыр ма,
тұяғының сьгаық жерлерінің бар-жоктығына көңіл аудару қажет.
Тағаны қарап, тазалағаннан кейін оны сумен жуып, шүберекпен
мүкият сүртеді.
Жүмыс қабілеттілігін арттыру үшін жылқыны дұрыс азықтандыру, суғару және бағып күтудің маңызы зор. Жылқыны азыктандырғанда оның кондылығы мен атқаратын жұмысының ауырлығын
ескереді. Жұмыс аттары жарық, құрғақ, ауасы ауысьш тұратын
қорада үсталуы керек.
Ат қоралар жарық болуы үшін терезелерін оңтүстікке қаратып,
биіктігін 2,0 метрден кем емес етіп салады. Қораньщ ауасы жеткілікті
болуы үшін бір басқа арналған қораның аумағын 30,0 шаршы
метрден кем болмайтындай етіп, қабырғасының биіктігін 3,0 метрден
асьфып салады.
Терезесінің көлемі еден көлеміне 1,0:15,0 ара қатынасынан кем
болмауға тиіс. Еден саз балшықтан не асфальттан салынғаны жөн.
Керме қоршауларының өлшемі — 1,75 х 3,0 м, аумағы — 5,25 м,
күндізгі түратын бөлмелерінің көлемі - 3,0 х 3,5 м, аумағы — 10,5
шариіы метр етіп жасалады. Жылқы төлін эр басына 5,0 шаршы метр
келетіндей жалпы бір бөлмеде ұстайды.
Ат қоралары жем-шөп салатын астаулармен, суарғыштармен,
жылқы байлайтын сэкілермен жабдықталуы кажет. Онда жем-шөп
пен төсенішті, ат жабдықтарын, инвентарларды, кұрал-саймандарды
сақтайтын бөлмелер жабдықталып, жас-жыныстық тобына байланыс­
ты жылқы басын азықтандыру, тұяқ пен тағаны тазапау мерзімі белгіленген күнтізбе ілініп туруы тиіс.
Жылқыны жұмысқа пайдалану ережелері. Күнделікгі шаруашылық жұмысына пайдаланылатын аттар орташа қоқдылықта болуға
тиіс. Алғашқыда оларды жұмысқа бірте-бірте үйретіп барып қосады.
Қос атты арбаға жегу үшін шамамен бойы, күші, қадамы мен мінезқұпқы біркелкі аттарды таңдап, жұптастырады.
Жұмыс аттарын үш топқа бөледі: I топқа 1 ірі, қондылығы
жоғары, күшті дамыған сақа, күн ұзақ ауыр жұмысты аткара алатын
аттар, II топқа - орташа аттар; III топқа - уақ, төменгі қондылыктағы,
әлсіздеу, өсуі элі аяқталмаған жас құнан-дөнендер мен буаздығының
екінші жартысындағы биелер жатады. III топтағыларды тек жеңіл
жұмыстарға ғана пайдаланады.
Құлынын емізетін немесе сауьшатын биелерді алыс жолдарға
немесе автокөлік жиі жүретін жолдармен жүргізуге жэне қүлындарынан ұзақ уақытқа айыруға болмайды. Оларды жеңіл ішкі шаруашьшық жұмыстарында ғана пайдаланған жөн. Жас жылқыларды
баптауды тәжірибелі жылқышыларға ғана тапсырады.
Шаруашылықтағы жылқыны жұмыска пайдалану тәртібін
олармен атқаратын жұмыс ерекшеліктеріне, жыл мезгіліне, күннің
ұзақтьнъгаа, жылқыньщ қондылығы мен жағдайына жэне белгілі
жұмысқа төселгендігіне байланысты белгілейді. Дұрыс азықтандырып пайдаланса, жылқыны жазғы жұмыстарға күнделікті 8-10
сағат пайдалануға болады.
Қажетті жағдайда жылқының жұмысқа нақтылы пайдалану
мерзімін бос тұрған кезі мен жүксіз атқарылған жұмыстардың
уақытын қысқарту арқылы көбейтуге болады. Оған жылқының
жұмыс орны ат қорадан 10,0 км қашық болмауы да себептеседі, одан
алые болса, жұмыс аттарын дала қосын тігіп баққан жөн.
Жылқымен атқарылатын жұмыстарды ұтымды ұйымдастыру
үшін оларды пайдалануды дұрыс ойластыру қажет. Ол үшін алдын
ала атқарылатьш жұмыс көлемі мен мерзімін белгілеп, жылдың эр
маусымында қажетгі жұмыс аттарының басын анықтайды. Өнімдік
нормасына сэйкес эр жүмыс жылқысын жылына 300 күнге, ал
қүпт.інгты биелерді 200 күнге дейін мөлшерлі жұмыспен қамтамасыз
етіп, ат қораларын қажетгі құрал-жабдықтармен, жегіс құралдарымен,
арба-шаналармен қамтамасыз етуді ойластырады.
Тэжірибелі жылқышы, атбегі, шабандоздар аттарды жуасытып,
мініске, жегіске жэне басқа да қажетті жұмыстарға бейімдеп үйретіп,
олармен атқарылатын еңбек енімділігін артгырып, шығынын азайтуға
шара қолданады.
Жұмыс аттарын күту, тазалау және жұмысқа пайдалану
ерекшеліктерімен танысып жэне оларды пайдалану жолдарын оқыпүйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсырмаларды орындау
ұсынылады.
Тапсырма:
1. Жылқыны шаңсорғышпен тазалау.
2. Жылқыньщ тұяғын тазалап, тағасымен тағалау жағдайын
тексеру.
3. Белгілі бір азық түрін ала отырып, салмағы ....... кг жұмыс
аттарының орташа жұмыс жасағандағы азық рационьш жасау.
4. Ат күтуші жұмысының хронометражын жасау.
5. Оқу ат қорасьшьщ орналасуын, кұрылыс материалдарьш
(жарын, төбесін, еденін) олшемі мен биіктітін, ауа тарту
жүйесін, ожірінің (денник) санын және көлемін, орнын, шығар
жерлерін, есіктер мен терезелердің құрылысын, шоп пен жемдерге арналған астаулардың, су құятын ыдыстың кұрылысын,
жыпқы байлайтын сэкіні, азық сақгайтын, аттардың құралсаймандарын сактайтын және кезекшілерге бөлінген бөлмелерді, арбаларды сын көзбен қарап, оларды сипаттау.
6. Өндірісте тэжірибеде болғанда жұмыс аттарьшьвд күтілімін
жэне азықганылуын суреттеп, кемшіліктерін ескере отьфып,
оны жою жонінде ұсыныстар жасау.
7. Тірілей жэне механикалық тарту күшінің арасьшдағы ауьш
шаруашылық жұмыстарының көлемін, орындалу мерзімін
жэне бөлінуін, шаруашьшыққа жұмыс атгарының қажетгілігін
анықтап, жыл мерзімі бойынша олардың пайдалануын, жұмыс
аттарының өнімділігін жэне жұмыстың экономикалық
тиімділігін есептей отырып, шаруашылықтардың жылдық
мәліметі бойынша механикалық тарту күші мен жұмыс
аттарын байланыстыра қолданудың негізгі әдістеріне талдау
жасау.
Бақылау сүрақтары:
Жылкы күтудің негізгі ережелері қандай? Жал мен кұйрыкты
қалай тазалайды? Жылқыны дүрыс азықтандыру, суғару және бағыпкүтудің маңызы. Жылқыны жұмысқа пайдалану ережелері.
Жылқының жұмыс өнімділігінің нормасы.
Он бірінші тақырып
Жылқыларды ұрықтандыру тәсілдері
Сабақтың мақсаты: Жылқыларды ұрықтандыру тэсілдерін
оқып-үйрену мақсатында студенттерді шаруашылықтарда өткізілетін
өндірістік тәжірибе сабақтары кезінде, оларды шағылыстыру науканына жэне құлындату жұмыстарына тікелей қатыстыру керек. Олар
жылқыларды шагылыстыру мен құлындаудың жоспарын жасап,
айғырлардың шауетінің сапасын анықтайды, күйіттеуші айғырды
пайдаланады, биелердің куйінің келу дәрежесін анықтайды, кынапка
қол сұғу зерттеулерін өткізеді. Берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нүсқау: Лабораторияльщ-тэжірибелік сабақтарда
студенттер жылқылардың шағылыстыру маусымына дайындык
кезінде білгір мамандардың басшылығымен бие мен айғырларды
қарап, ұдайы өсіруге жарайтьшдарьга таңдайды, малдарды азықтандырады, моцион өткізеді. Студенттер жылқыларды шағылыстыруды
жэне қолдан ұрықтандыруды жүргізеді, биенің буаздығын жэне
құлындау уақытын анықтайды, құлындаған кезде бие мен құлынға
алғашқы көмек көрсетеді, шағылыстьфу мен кұлындаудың есебін
жүргізеді. Айғырлар мен биелерді асылдандырған кездегі нәтижелерін жазады, оларды зауттық жэне мемлекеттік тұқыммал кітабының
мэліметтері бойынша талдап жіктейді.
Жылқыны ұрыктандыру тәсілдерін оқьггып-үйрету барысында
пайдаланылатын құралдыр: әдістемелік нұсқау, альбомдар, суреттер,
кестелер.
Шағылыстьфу
науқанын
үйымдаетыру. Жылқылардың
шагылысқа түсетін уақыты. Жылқылардың жыныстық жетілуі 1,01,5 жасынан басталады, бірақ шағылысқа оларды 3 жастан бұрын
қоспайды. Жылқылардың шағылыстыру жастары олардың жетілуі
мен тұкымдарына байланысты: биелерді бірінші рет 3-4 жасарында,
ал айғьфларды 4-5 жастарында ғана шағылыстыруға қосады.
Тебінде үйірлеп бағылатын жергілікті жэне ауыр жүк тартатын
тұқымындағы жылқылар баяу жетіледі, ал таза қанды мініс жэне
желісті тұқымындағы жылқылар өте тез жетіледі. Тез жетілген
жылқылар тез дамиды да, жыныстық жетілуі кемеліне тез жетеді,
бірақ ерте қартайады. Айғырлар биелерге қарағанда тез жетіледі,
бірақ биелерге Караганда қолданылуы ұзағырақ болады.
Кэртеміс жылқылардың жұмыскерлігі, өсіп-өнгіштігі, тұқымының сапасы төмендейді, орта жастағы жьшқылар (9-12 жас) жақсы
өсіп-өнеді, сонымен бірге олар өте жақсы сапалы тұқым береді. Ауыр
жүк тартатын жылқылардың тұқымға және жүмысқа пайдаланылуы
18 жылға дейін созылады, ал мініс жэне желісті жылқыларды 20-25
жылга дейін пайдалана беруге болады.
Шагылыстыруды өткізу мерзімдері. Шағылыстыру науқаны ат
қорада күтіп-бағылатын зауытгық жылқыларды ақпанның 15-нен
шілденің 1-не дейін, ал тебінде үйірлеп жыл бойы табиғи жайылымдарда өсірілетін жылқыларды наурыздың 1-нен тамыздың 15-не дейін
шағылыстырады. Жылқы өсіретін шаруашылықгардың экономикалық
жағдайлары мен табиғатгың ауа райына байланысты бұл белгіленген
мерзімдердің өзгеруі мүмкін.
Барлық шаруашылықтарда биелердің қүлындауьш көктемгі
далалық жұмыстар басталмас бүрын аяқгау үшін жэне қүлындардың
енесінен айырғанға дейін өсіп жетілуі үшін биелерді ерте
шағылыстырған жөн.
Биелерді үрықтандыру тәсілдері. Жылқы шаруашылығында
биелерді үрықгандырудың үш тәсілі қолданылады, олар: қолдан
шағылыстыру, қорада немесе қамауда шағылыстыру және үйірде
шағылыстыру, сонымен бірге жасанды ұрықтандыру (бүл тәсіл
алгашқы рет жылқы шаруашылығында қолданылған). Шаруашылықтың жылқы өсірудегі бағытына байланысты бүлардың кез келгенін колдануға болады.
Қолдан шагылыстыру — зауыттық жылқыларды ат қорада
бағатын шаруашылықгарда жиі қолданылады. Сынақ кезінде күйіттеуші айғырлардың көмегімен күйі келген биелерді табады. Мәденитебінді жылқы шаруашылькында аралас шагылыстыру тәсілі
қолданылады.
Жылқыларды қолдан шагылыстыргандағы жастары 4-12 жас
аралыгындагы айғырларға жүктеме биелер 35-40 бас. Айгырлардың
шауетінің сапасы мен жалпы күйіне қарай, оган косылатын биелердің
сандарын көбейтіп немесе азайтып отыруға болады. Шағылыстьфу
науқанына алғашқы рет түсіп отырған 3-4 жастағы айғырларға
жүктеме биелер 15-20 бас қана болуы керек.
Үйірде шагылыстыру - жылқы үшін табиғи нәрсе және ол
биелердің түгел құлындауына эсер етеді. Күйі келген биелерді
айғырлар өздері ұрықтандырады. Жылқыларды үйірде шағылыстырған кездегі аиғырларға жүктеме биелер: эрбір ересек түқымдык
айғырға 20-25 бие, ал жас жэне сақа айғырларға 12-15 бие.
Қорада шагылыстыру - үйірде шағылыстыруға жаттықпаған
аиғырларды пайдаланғанда немесе жергілікті биелердің тұқымын
зауыттық мініс жегу айғырларымен жетілдіру қажет болған
жағдайларда колданыл ады.
Жасанды үрьщтандыру — басқа да мал шаруашылығы
салаларындағыдай жылқы шаруашылығында жақсы асыл тұқымды
аталақ малдарды барынша ұзақ мерзімге эрі ұтымды пайдалануға
толық мүмкіндік береді.
Тұқымдык айғырдың пайдалану мөлшерін ұрықтандыру тэсіліне,
жасына жэне денсаулығының жағдайына байланысты белгілейді.
Айғырдың жұмыс мөлшері мен оларға жүктеме биелерді
белплегенде, оның бұдан бүрынғы тұқымдық пайдаланылуын,
жасын, денсаулық жағдайын және шауетінің сапасын ескереді.
Ұрықтың сапасын анықтау. Аиғырдьщ ұрығын шағылыс
маусымыньщ алдында үш күн бойы күніне екі рет, ал шағылыстыру
науқаны басталған кезде айына бір рет алып тексереді. Биелерді
қолдан ұрыктандырғанда ұрықты күнде биеге салар алдында
тексереді. ¥рықты көлеміне, кұрамына, қозгалысына және ұрықтың
тірі калу қасиеттері мен қабілеттілігіне қарап бағалайды. Эякуляттың
көлемін (мл), өлшегіш цнлиндрмен не стаканмен, ұрықтың құрамын
стандартпен, қозғалысын көз шамамен анықтайды.
Құрамы мен қоюлығына қарай ұрықты: тыгыз ұрык (500 млн.),
орташа (300-400 млн.) жэне сирек ұрық (250 млн.) деп бөледі.
Қозгалысы
(активтілігі).
Үрықтьщ
қозғалысы
баплмен
анықталады (0,1-ден 1,0-ге деген). ¥рықты қозғалысына қарай:
белсенді алға басқан, тербелген, манежді қозғалысты және
қозғапыссыз деп бөледі. ¥рьщтың тірі қалғьпптығын тек араласқан
ұрықтардың сағат өлшемімен анықтайды. Бұл үшін уақыт белгілейді
де, сол уақыт аралығьшда 39-40°-та микроскоптың көмегімен
ұрықтың белсенді алға қозғалатынын бақылайды.
Айғырдың қалыпты ұрығы сүт түстес сұргылт реңді, иісі жок
болады. ¥рықтьщ орташа көрсеткіштері: эякулятының көлемі 15-20
мл, құрамы қыс уақытында 1 мл-де 300-400 млн. ұрық жэне
шағылыстыру кезеңінде 1 мл-де 1000-2000- млн. ұрық болады.
Үрыктың алғашқы қозғалысы 0,35 жэне жогары (35,0-80,0%)
градуста глюкоза қоспасындағы ұрыктың тірі калуы 35-60 сағат.
Биенің жыныстық циклдары. Биеде жылына бірнеше рет
жыныстыкг циклдар байқалады. Күйі жэне дамылдау кезеңінен
тұратын бір циклдің ұзақтығы 21-22 күн. Ең жоғаргы жыныс
белсенділігі бірінші күйітге биелер кұлындаган соң 5-7 күннен
көрінеді. Күйіггің биелердегі ұзақгығы 7-10 күн. Күйіттің ұзақтығы
жэне дәрежесі биелердің жеке ерекшеліктеріне, физиологиялық
жағдайларына, денсаулығына, бағу жағдайларьгаа байланысты
өзгеріп отырады.
Биенің күйіт дэрежелері мынадай:
бірінші дәреже (Ох') - бие айгыр жақындағанда жайбарақат,
ешқандай күйітік белгілерін білдірмей тұрады;
екінші дәреже (Ох") - бие айғырды жақындатып құйрығын
көтереді, бұл кезде оньщ сыртқы жыныс органдарының бұлшык
еттерінің тартылып-жиырылуы байқалады;
үшінші дәреже (Ох"') - жоғарыда көрсетілген белгілерге
қосымша айғыр жақындап барғанда бие артқы аяғыньщ арасын ашып,
несеп шығарады;
төртінші дәреже (Ох'"‘) - екінші және үшінші дәрижеде
көрсетілген белгілеріменен қоса, бие айғыр иіскегенде оған қарай
еңкейеді және айғыр артылғанда жайбарақат тұрады;
дамыл кезі - айғыр жақындап барғанда күйі келмеген бие
құлағын жымқьфып алып тепкілеп, маңайына жакындатпайды.
Биелердің шағылыс мезгілдері. Қысыр калган немесе жас
биелерді алғашқы рет шағылыстьфу алдында, шағылыстыру мерзімі
басталғаннан бір күннен кейін санайды, ал құлындаған биелерді
кұлындаған соң 5 күннен кейін күйіті келгенше күн сайын сынап
отырады.
Куйттің 3-ші, 4-ші дэрежесінің сыртқы белгілері жақсы
корінгенде биелерді шағылыстыруға не қолдан ұрықтандыруға
жібереді жэне мұны эр 24-48 сағат сайын күйі кайтқанша қайталай
береді.
Биелердің күйі аякталғаннан кейін 9-10 күн өткен соң
шағылыстырған жэне ұрықтандырылған биелерді қайталап сынақтан
өткізеді. Бұл сынақ биелердің буаздығы эбден анықталганша
өткізіледі. Күйі қайталаған кезде әдеттегінше ұрыктандырады.
Ұрықтандыру жэне шағылыстыру біткеннен кейін, қайтадан күйіттщ
белгісін білдірмейтін биелерді 35-40 күннен кейін реактальді эдіспен
буаздығын тексереді.
Қысьф қалған биелерді күйі келгенше сынактан өткізе береді,
күйі келгенде шағылыстырады, яғни ұрықгандырады. Күйіттің
сыртқы белгілерін білдірмейтін не күйі ұзаққа созылатын (12 күннен
асқаннан кейін) қысыр биелерді мал дәрігері қарайды жэне одан әрі
биені дәрігердің нұсқауы бойынша ұрықтандырады.
Шағылыстыру пунктінің меңгерушісі шағылыстыру науқанының
журналын жүргізеді, журналға биенің құландаган күнін, тойтарыс
берген (дамьшдаған) күнін жэне қолсұғу (реактальды) әдістегі
зерттеудің нәтижелерін белгілейді.
Шартты белгілер: Ж-күйітті жоқ, Ох'"-күйіті үшінші дәрежелі, Шшағылыстырылды, Т-тойтарыс берді.
Шагылыстыру және үйір кітапшасы (тебінді жылқы шаруашылыгында) бірінші қүжат болып саналады, өйткені оның мәліметтері
бойынша биенің қүлындайтын уақытын жэне төлдің ата-тегін
анықгайды.
Биелерді овуляцияға дейін фолликулланьщ жетілуінің үшінші
жэне төртінші сатысында шағьшыстырады немесе үрықтандьфады.
¥рыкгандырылған не шағылыстырылған биелерді 24-48 сағаттан
кейін овуляциясы болмаса, қайта ұрықтандырады. Овуляциядан кейін
биелерді ұрықтандырмайды.
Биенің буаздығы негізінен 11 айға (335-336 күн) созылады және
азықтандыру, бағьт-күту жағдайына, құлындау уақытына, тұқьімдық
түріне және жеке ерекшелікгеріне байланысты ауытқып отырады.
Биелер ұрғашы қүлындардан гөрі еркек қүлындарды 1-2 тэулік ұзак
көтереді.
Биелердің буаздығьш ерте диагностика жасағанда қолсұғар,
қынапты жэне гормональды эдістермен анықтайды. Оның ішінде
анағұрлым практикалық маңызы бар эдіс — қолсүғар әдісі болып
табьшады. Оның көмегімен биенің буаздығын үрыктанған соң 30-35
күннен кейін анықтайды. Бұл эдіс үрық көпіршіктердің өсуі
салдарынан жатыр көлемінің өсуіне негізделген.
Буаздықтың алғашқы кезінде ұрык көпіршігі тек жатьф
айдарының түбін (негізін) созады. Ол ұлғая келе, жатьф айдарын
түгел толтырады. ¥ры қ көпіршігінің ауырлығынан жатырдың көп
бөлігі аналық безін және жатыр мен аналық бездері ілініп түрған
тарамыспен қоса ішек астының күрғақ қуысына қарай түседі. Бұл
өзгерістер эр түрлі буаздық мезгідцерінің ерекшеліктеріне қарай
өзғеріп отырады.
60 - сурет. Биенің буаздыгының схемасы.
Қынапты зерттеу - қолсұғар эдіске қосымша болып есептеледі
және қынап айнасының көмегімен жүргізеді. Буаз биелердің кынап
қабырғасының жабысьш тұру себебінен, олардың қынаптары
қосылған болып келеді. Айнаны қынапқа енгізгенде олар қарсылық
білдіреді. Қынаптың жэне жатыр мойнының кілегейлі қабаты
бозарған, құрғақ, жылтырамайды. Кілегей аз, әрі өте қою жэне
жабысқақ болып, қьісқа жэне жуан жіптер сияқты созылады.
Кілегейдің түсі сұрғылт-ақ. Жатырдың мойны ортасынан оңға не
солға және төмен қарай ығысқан. Формасы емізік тәріздес-конус
болады. Мойын каналының тесігі тығыз жабылган және көп жабысқақ кілегей тыгынмен толтырылган (буаздықтың ең анық белгісі). Бұл
белгілер буаздықтың 30 күнінде байқалып, құлындағанға дейін
болады.
Буаз биелерді күтіп-бағу. Құлынга деген аялы қамқорлық
анасының құрсағында жатқан кезден басталады. Буаз биелерді
қоректілігі мол азыкпен, шөппен, жеммен, өсімдік тамырларымен,
витаминге (әсіресе каротинге) және минералды заггарға бай
азьтқтармен толық қамтамасыз ету керек.
Буаздықгың бірінші жартысында ұрықгың ұлпалары мен
мүшелерінің қалыптасуы жүреді. Бұл кезеңце буаз биелердің азығы
витаминдер мен микроэлементтерге бай болуы қажет, ал дұрыс толық
азықтандырылмаған жағдаида тұиық іш тастауға экеп соғадьі.
Буаздықгьщ екінші жартысында жетіле бастаған ұрықтың қаңқалық
салмағы үдемелі өседі, жаңа туған құлында ол тірілей салмағының
31,0% құрайды. Биенің кальций мен фосфорға деген қажеттілігі
артады.
Буаздықгың соңғы айларында ұрықтың бұлшық еттерінің өсуі
күшейеді де, белокты заттарға қажеттілігі арта түседі. Бүл уақытта
буаз биелерді қүнарлы протеинді азықпен қамтамасыз ету аса
маңызды. Биелердің іш тастауьшың себептері эр түрлі болады:
жарақаттануы, қылау инфекциясы, суық тию, сапасыз жэне үсіген
азықтармен азықтандыру, салқын сумен суару, жеткіліксіз
азықтандыру жэне көтерем болуы, антисанитариялық бағып-күту
және т.б. жағдайға байланысты.
Биелердің қүлындауы. Қүлындау уақыты жақьгадаған кезде
биелер азықтан бас тартады, тынымсызданады, желіні іседі.
Қүлындар алдында бие өзінің ішіне қайта-қайта қарай береді, өте
қатты шып-шып терлейді, желін еміздігінен тамшылап уыз бөлінеді.
Биенің қалыпты тууы төл дүрыс келген жагдайда 20-30 минутка
созылады. Егер төл дүрыс бағытта келмесе және шуы көпке дейін
түспей қалған жағдайлар болса, онда кешіктірмей шұғыл түрде мал
дәрігерін шақьфу керек.
Жаңа туылған қүлындар бие қүрсағындағы үрық қабынан, әдетге
өзі босайды, содан кейін кіндікті байлап, кесу керек (іштен 2,0 см
кейін). Кіндіктің кесілген жеріне йод жағады. Жаңа туылған қүлыншақтың мұрны мен қүлағын үрық қабының кілегейінен таза шүберекпен тазалайды. Жарық дүннеге келгеніне 1,5-2,0 сағат болған дені
сау қүлындар өздері аяқтарынан түрып, енесін еме бастайды. Егер
қүлыншақ мүны өзі жасамаса, оған көмектесу керек.
Қүльшдағаннан кейін биеге бірнеше жұтым су береді, 5-6 сағат
өткеннен кейін оны кебектен жасалған быламықпен суғарады және
шөп береді.
Жылқыларды үрықтандьфу тәсілдерімен танысып және олардың
қолдану жолдарының әдістемелік нұсқауын оқып-үиренгеннен кеиін,
студенттерге келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1.
Оқытушы көрсеткен биенің шағылыс журналыньщ жазбаларын
талдап, мыналарды анықтауы керек: а) құлындағаннан кейін қай күні
күйі келді; б) шағылыстыру маусымындағы жыныс циклдарының
саны; в) эр циклдағы күйінің ұзақтығы; г) күйіт кезіндегі овуляцияның басталуы; д) екі байланысты овуляцияның арасындагы уақыт
ұзактыгы; е) сынау жэне шағылыстыру мерзімдері; ж) эр күйіт
циклындағы жэне барлық шағылыстыру мерзіміндегі шағылыс саны;
з) шағылыстырудың нәтижелілігі; и) буаздықтың ұзақтығы.
Бақылау сұрақтары: Жылқылардың жыныстық жетілуі қай
жасынан басталады? Биелерді ұрықгандыру тәсілдері. ¥рықтың
сапасын қалай анықтайды? Биелердің жыныстық циклдарының саны.
Биенің буабдық мерзімінің ұзактығы.
Он екінші тақырып
Құлынныц өсіп-жетілуі, дамуы және күгіп-бағуы
Сабақтың мақсаты: Студенттер шаруашылықта өтетін
өндірістік, тэжірибелік сабактарда жылқышылар мен ат күтушілерге
көмекші бола жүріп, жас төлдерді бағу жұмыстарына қатысулары
тиіс. Жылқы өсіретін алдыңғы қатарлы жылқы зауыттары мен фермаларында және шаруашылықтарында экскурсияда болып, асыл тұқымды жылқылардың құлындарын өсіру тэжірибесін көргендері дұрыс.
Төлдің өсіп-жетілуі және дамуы туралы мэліметтерді практика
жөніндегі есебінде және лабораториялық-тэжірибелік сабактарда
өңдеп, талдау жасайды. Егер мұндай мәліметтерді жинауга мүмкіндіктері болмаса, лабораториялык-тәжірибелік сабақтар үшін қажетті
мәліметтерді оқытушылардан алады. іөлдщ өсіп-жетілуі, дамуы жэне
багып-күтілуі негіздерімен танысып жэне оларды сипаттау тәсілдерін
окып-үйренгеннен кейін, олардың сипатгамасын кестеге түсіріп,
берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нүскау: Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттерді жылкы төлдерінің өсіп-жетілуі, дамуы және бағыпкүтілуі жэне оларды сипаттау тәсілдерін окытып-үйрету барысында
пайдаланылатын құралдар: эдістемелік нұсқау, альбомдар, суреттер,
кестелер.
Еміп жүрген күлындарды күтіп-бағу. Жылқы шаруашылығында құлынның дүниеге келген кезіндегі салмагы енесінің
салмағының 10,0%-дық шамасын құрайды, олар туылғаннан кейін өз
бетімен қозғалуға және аяқтарынан тік тұрып жүруге қабілетті
болады. Дүниеге келген құлын үшін, қантқа бай, өте жоғары
иммундық жэне профилактикалық касиеттері бар бие уызыныц
маңызы зор. Жаңа туылған құлындар тэулігіне енесін 50-60 рет емеді
жэне тэулігіне 2,0 кг-ға дейін салмақ қосып, тез өседі. Құлындарға 1,0
кг салмақ қосулары үшін шамамен 10,0 л биенің сүті қажет. Туғанына
3-4 күн болтан қүлындарды ауа райын ескере отырып, енесімен
серуендеуге шығарады. Ең қолайлысы — емізетін биелерді
күлындарымен бірге жайылымда-базада бағу.
61-сурет. Құлыншақ
Құлындағанына 15 күн болған биені ауыл шаруашылығының
жеңіл жүмыстырына пайдалана беруге болады, бірақ оны қүлыннан
ұзаққа айырмау керек. Алғапщы екі айдың шамасында жүмыс
жасайтын биелерге қүлындарын бір-екі сағат сайын емізуге жібереді.
Қүлындарды өсімдік қорымен азықгандыруға барынша ертерек
үйреткен жөн, 2-3 айлық қүлындарды үгітілген (уатылған) сұлымен
азықгандыруды бастау қажет. Әуелі сұлыны оларға 200 грамнан
береді де, құлындарды емшектен айырғанға дейін бірте-бірте 3,0 кг-ға
дейін көбейтеді.
Зауьгггық жылқы тұқымдарының қүлындарын енесінен күзде 6-7
айлығында айырады (тебенді жылқы шаруашылығында кейде кыста
не көктемде 9-11 айлығында айырады). Енесінен айырарда қүлынның
түк бүркеуінің 3/2 бөлігі түлеуі керек. Енесінен айырар кезде
құлындардың түр-түсі мен белгілерін нақтылап, белгілеп жазып
алынады, оларды қосымша үстеме жем-шөппен азықтандырғаннан
кейін өсуі жэне жетілуі бірдей құлындарды енелерінен топтарымен
айырады.
Енесінен айырғанда биелерді шығарады да, енесінен айьфылған
кұлындарды екеу-екеуден өжірелерге немесе тобымен күлын
кораларга орналастырады (еркек кұлындарды ұрғашылардын бөлек).
Енесінен айырған кұлындарды күзде жайылыстарда-баздарда
бағуға тырысады. Қыста оларды күнде серуенге алып шығып бағады.
Енесінен айырған құлындарды азықтандырған кезде ас қорыту
органдарының дамуына мүмкіндік тугызатын сапасы жақсы азықтармен қамтамасыз етілуін ескерген жөн.
Құлындар алгашқы жылы тез қарқынмен өседі, содан 2 айлығында оның салмағы үш есе, алты айлығында 5 есе өсіп, ал 12
айлыгында ересек жылкы салмағының 65,0%-на жетеді. Жергілікті
жылқы тұқымдарының қүлындары туғаннан кейін алғашқы
айларында тез өседі.
Тебінде бағылатын құлындардың өсімталдығы біркелкі емес,
сатылап дамуға бейім, олар көктем мен күз айларында жақсы өседі
де, қыс пен жаз айларында осуін бәсендетеді. Жас толдерге протеин,
витамин және минералды заттарға бай күнарлы азық беру қажет. Ал
қораларда -бағылатын қүлындардың үсті мен жал-қүйрығын күн
сайын тазалап, 1,0-1,5 ай сайын түяқтарын тазартып отыру керек.
Жылкы зауыттарында ауыл шаруашылығы Министрлігінің
ғылыми-техникалық кеңесінде бекітілген жоғары кластағы таза
қанды мініс және желіс тұқымындағы жылқылардың
өсіру
технологиясы бойынша арнай нүсқаулар жасалған. Бүл нүсқауларда
жылқы шаруашылығына қажетті қүрылыс нысандары, инвентарьлар,
багып-күту, азықтандыру, өндіру, өсіру, міну тәсілдері, зауттық жэне
ипподромдық жарату әдістері, зоогигиеналык-профилактикалық және
зоотехникалық есеп тэсілдері көрсетілген.
Ж ас төлдердіц осіп-жетілуін бақылау. Асыл түқымды
төлдердің өсуін бақылау үшін алдыңғы қатарлы жылқы
зауыттарының тәжірибесі негізге алынып, асыл тұқымдылардың
мемлекеттік кітабында жарияланған өсу шкаласын пайдаланады.
Шаруашылықтардағы төлдердің салмағы мен өлшемдерін өсу
шкаласындағы осы тұқымды төлдердің дене өлшемдері мен тірілей
салмағын салыстырып, шаруашылықтағы төлдердің қаншалықты
табысты өсіп келе жатқандығын анықтайды.
Жылқы төлінің өсіп-жетілуі заңцылықгары, даму жэне күтіпбағылу ерекшеліктерімен танысьш жэне жас төлдердің өсіп-жетілуін
бақылау шкаласын пайдаланудың эдістемелік нұсқауын оқыпүйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсьфмаларды орындау
ұсынылады.
Тапсырма:
1.
Құлынның эр жастағы абсолюттік, орташа тэуліктік және
салыстьфмалы қосымша салмақтарын есептеу, берілген мерзім
күнінің интервалына дейін бірдей келетін болсын.
16 - кесте. Құлынның әр жастагы абсолюттік, орташа
тәуліктік жэне салыстырмалы қосымша салмаңтары
Құлынның
аты___________________________Туылган
күні_______________
Әкесі
_________________ Енесі______________ Тұқымы_______________
Күні
Жасы
ай
Интерва­
лы,
күн
Тірілей Асолют- Т әул іктік
салмагы,
тік
қосқан
КГ
j салмағы, салмағы, кг
кг
Салыс­
тырмалы
қосымша
салмағы
ГВ 2-В П х 100
В1
4г
2.
Құлын салмағының орташа тэуліктік жэне салыстьфмалы
қосымша салмағының өзгерістерінің графигін эр түрлі түспен сызу
жэне оның дамуына баға беру (1- есептің берілуін пайдалану қажет).
1 7- кесте. Құлынның салмагының орташа тәуліктік жэне қосымша
салмацтарының өзгеру графигі
кг
300
280
260
240
220
200
180
160
140
120
100
80
60
40
- 20
0
Айлары:
Өсуінің бағасы:
г
3000
2800
26000
24000
2200
2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
Пайыз
150
140
130
120
110
100
90
80
70
60
50
40
30
•
• іШ Ш В Ій Ё І
20
10
0
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Ш
1
3.
Құлынның дүниеге келгеннен ересек жасына дейінгі салмағы
мен бөлек өлшемдерінің салыстырмалы қосымша өсуін есептеу және
салыстырмалы қосымша өсімінің мөлшері бойынша сапыстыру.
18 -кесте. Құлынның туганынан ересек жасына дейінгі салмагы мен
дене өлшемдерінің салыстырмалы қосымша өсуі
Тұкымы:
Аты-жөні :
Жынысы:
шоктык
биікТІГІ
Дене өлшемдері, см
Тірілей
тұлғакеуде жілін. салмағы,
орамы орамы
сының
кг
, киғаш
j ұзындығы Н
Туған кездегі
Ересек кезіндегісі
Абсолюттік өсімі
Салыстырмалы
қосымша өсімі
4. Берілген шаруашылықтағы әр жылғы дүниеге келген (әр
жастағы) кұлындардың өлшемдері мен салмағын, төлдің
өсуінің
бақылау шкаласымен салыстыра отырып, қай
шаруашылықта төл өте жақсы өсіріліп жатқандығын анықгау
керек.
1.
2.
3.
4.
5.
Өлшемдері мен салыстырмалы қосымша өсімі:
6.
7.
8.
9.
10.
Бақы лау сүрақтары: Құлынның туылғандағы салмағы енесінің
салмағының қанша пайызын қүрайды? Жас төлдердің өсіп-жетілуін
бақылау. Құлынның абсолютгік салмақгары қалай анықталады?
Құлынның орташа тэуліктік салмақтары қалай анықгалады?
Құлынның қосымша салмақтары қалай анықталады?
Он үшінші тақы ры п
Ш
Ж ы лқы түқы мдары ны ң зоотехникалық сипаттамасы
С абақты ц
мақсаты:
Студентгерге жылқы түқымдарын
зоотехникалық тұрғыдан класификациялау негіздерін жэне оларды
сипаттау тэсілдерін оқытып-үйрету. Жылқы тұқымдарының зоотехникалық сипаттамасын кестеге түсіріп, берілген тапсырмаларды
орындау.
.
ү ........... .
Әдістемелік нүсқау: Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студентгерге жылқы тұқымдарын зоотехннкалық тұрғьщан класифи­
кациялау негіздерін жэне оларды сипаттау тэсілдерін оқытып-үйрету
барысында пайдаланылатын құралдар: эдістемелік нұсқау, оқулықтар, альбомдар, суреттер, кестелер.
Ж ы лқы түқы мдары ны ң классификациясы. Бүгінгі таңда
дүние жүзінде 250-ден астам жылқы тұқымы бар. Соның ішінде ТМД
елдеріне 50-ге жуық жылқы тұқымы осіріледі, ал біздің Қазақстан
Республикасьшда - 20.
Жылқы тұқымдарының көптігі оны белгілі бір жүйеге негіздеп
тотастыруды кажет етеді. Ол үшін жылкының шыққан тегі, таралу
аймағы, морфологиялық, физиологиялық, биологиялык қасиеттері,
шаруашылыктарда пайдалану бағыты жэне түқымдык бағалығы,
пайдалылығы және тағы да басқа ерекшеліктері ескерілуге тиіс.
Жылқы тұқымдары таралу аймағы мен пайдалану бағыттарына
байланысты екі топқа бөлінеді:
/. Жергілікті жылқылар: тебіндік-далалық тұқымдар (монгол,
қазақ, мұгалжар, башқұрт, забайкал, бурят, хакас); тау тұқымдары
(алтай, кырғыз, лоқай, қарабах, ойрат, тува, тушнн, мегрел, гуцул);
ормаи тұқымдары (якут, нарын, приоб, тавды, вят, печор, мезен,
карель, эстон, полес).
2.
Зауыттық немесе мәдени жагдайда өсірілетін жылңылар:
мініс тұқымдары (ахалтеке, иомуд, араб, терск, тазақанды мініс,
тракен, украин); мініс-жегу тұқымдары (дон, буденный, қостанай,
жаңақыргыз, қарабайыр, қабарды, кошім); желісті тұкымдар (орлов,
орыс, француз, америка стандартбредті); жегу тұкымдар (тори,
Латвия, беларус, Воронеж, кузнец, чумыш, жемайчу); ауыр жүк
тартатын хұкымдар (совет, орыс, Владимир, литва, першерон,
клейдесдаль, арден, брабансон).
Жылқы тұқымдарын тиісті оқулықтарды қолдану арқылы терең
оқып-үйрену барысында мынандай мәселелерге ерекше көңіл болу
қажет: тұқымның шыгу тарихы, қашан, қайда, қандай әлеуметтікэкономикалық жэне табигат жағдайында, қандай тұқымдарды
пайдаланды жэне қалай шыққан.
Жылкы тұқымдарының сипаттамасы: өсіру багыты, негізгі түртүсі, дене өлшемдері, биологиялық кұрылысы, жетілуі, өсімталдыгы,
жұмыс қабілеттілігі, аталық іздер, рекордтары.
Жылқы тұкымдарының шаруашылық маңызы: мал басының
саны, таралу аймақтары, мемлекеттік асыл тұқымды кітаптары,
тұқым жақсарту жұмысының жоспары, тұқымды жаксарту шаралары.
Жергілікті жылқы тұқымдары
Далалық жылқылар. Көптеген гасырлар бұрын Азия мен
Еуропаның кең байтақ даласында біраз ел жергілікті үйірлі жылқы
шаруашылығымен шұгылданган. Грек тарихшысы Геродот біздің
дәуірімізге дейінгі V гасырда скиф халқының тебіндік-далалық
жылқыларды өсіргендері туралы жазган.
Жергілікті далалық жылқылар күй талгамайды, табигаттың
кұбылмалы ауа райының өзгерістеріне жақсы бейімделген, төзімді,
денсаулықтары мықты, мол өнім береді, өздері күшті келеді. Сондайақ табигаттың қатал жагдайының өзінде өсіп-жетіле береді.
Жергілікті жылкы тұқымдары табиги жайылымның кезеңдеріне
байланысты сатьшап өседі. Мәселен, көктем мен күз айларында өте
ЧУ
қоңданады. Ал жем-шөп қоры мен щүрайлы
құлындардың
көкке ауызы
келтіруге қаб:
19 -кесте. Далалық жылцылардың сипаттамасы
Тұқымдар
шоқтық
биіктігі
Монғол
Забайкал
Хакас
тұлғасының кеуде жілшшшж
киғаш
орамы
орамы
ұзындығы I_______I
134,0
I 164,0 I
\6Я
Тірілей
салмағы,
кг
250.0300.0
300.0350.0
320.0370.0
350.0450.0
380.04
Мұғалжар
Башқұрт
5
0
. 0
320.0380.0
450.0490.0
370.0420.0
Таралу
аймагы
I Монголия
I Бурятия
Читі облысы
Хакас
Қазақстан
«
Н
И
И
I Қазақстан
Қазақстан
Башқұртстан
Қазақ жылқысы. Тебінде табиғи үйірлеп бағылатын жергілікті
қазақ жылқылары тек Қазақстанда ғана емес, сонымен бірге көршілес
жатқан туысқан елдерде де көптеп өсіріледі.
Қазақ жылқыларының осылайша көп жерге таралу себебі,
олардың денесінің ерекше шымырлығы, табиғаттаң қандай қатал
жағдайына болмасын төзімділіп мен бейімділігі, азық талғамайтындығы және жыл бойы жайылымда бағылса да, қоңдылығын
сақтайтындығы. Қазақ жылқысының мұндай қасиеттері оның тарихи
қалыптасып қанына сіңген басты ерекшеліктері.
Қазақ жылқыларының басы үлкен, сағағы кең, көзі кішілеу,
дегенмен жіті көреді, мойыны жуандау, арқасы берік. Аяқтары
сінірлі, сүйекті, жуан, мықгы және білеуленіп тұрады. Тұяқтары
кішілеу, бірақ қаггы болып келеді. Қазақ жылқысының түр-түстері эр
түрлі: торы, жирен, көк, қара, құла, ала, бурыл жэне т.б. Түгі қалың,
жал-құйрығы қою, суыққа төзімді.
62-сурет. Қазақ жылқысы.
Қазақ жылқысыньщ биелері онша күтім жасалмағанның өзінде де
сүтті келеді. Шұрайлы жайылымда багылғанда эр сауын биеден
құлындағаннан кейін алғашкы айлары орта есеппен тэулігіне 12,015,0 литр сүт шығады.
Қазақ жылқыларын салт мінуге, мал бағуға, ұлттық ат
ойындарына жэне эр түрлі ауыл шаруашылық жұмыстарына
пайдаланады. Тебінді жылқы шаруашылығында қазақ жылқыларын
ет-сүт өнімдерін алу мақсатында өсіреді.
Щгсихжар жылқысы. Ол - етті-сүтті болып келетін, төзімді эрі
мықгы жылқы. Мұгалжар жылқылары ұшқыр, жүйрік болуымен
қатар, алыс жолға жүруге шыдамды, жұмысқа төзімді, салт мінуге де
ыңғайлы. Мұгалжар жылқысының түр-түстері эр түрлі: торы, жирен,
көк, қара, құла, бурыл жэне т.б. Түгі қалың, жал-құйрығы қою,
суыққа төзімді.
Мұғалжар жылқылары жайылымда жақсы қоңданады. Жайылым­
да семіртілген мұгалжар жылқыларының ет шығымдылыгы 55,057,0% болып келеді, кейде 60,0%-га дейін жетеді. Мұгалжар
жылқысының еті бір ет, бір май болып келеді. Ал биелерінен
тэулігіне 14,0-16,0 литр сүт шыгады.
Мұғалжар жылқылары мейілінше ірі, шомбал, тұрқы ұзын, қарны
жуан, аяқтары қысқа болады. Қыстың сақылдаған сары аязының
қандайына да болса төзімді, қалың қарды тебіндеп шығады.
"
63-сурет. Мұгалжар жылқысы.
Мұғалжар жылқыларының тұқым ішінде үш
олар:
құланды. Мұғалжар жылқыларын асылдандыру
жұмыстарында
Мұғалжар жылқылары «Мұғалжар» жэне «Құланды» жылқы
лтары мен асыл тұқымды 8 фермада өсіріледі.
Мұғалжар жылқыларын салт мінуге, мал бағуға, қазақтың ұлттық
ат оиындарына
эр түрлі ауыл
жұмыстарына
пақдаланады. Тебінді үйірлі жылқы шаруашылығында мұғалжар
жылқыларын ет-сүт өнімдерін алу мақсатында өсіреді.
Адай жылқысы. Адай жылқылары басқа қазақ ж
салыстырғанда дене құрылысының бітімі жағынан салт мінуге
көбірек бейімделген. Олардың басы шағын және жеңіл, кеудесі
түзу
сңдаң
Адай жылқысының түр-түстері эр түрлі: күрең, торы, жі
қара, құла, бурыл және т.б. Жүні қалың, жал-құйрығы қон
төзімді. Адай жылқыларының тірілей салмағы 420 0 кг, ет
сүт береді. Сүтті
литрге
Адай жылқылары оңтүстік-батыс, эсіресе Атырау мен
Маңғышлақ облыстарындағы үйірлі жылқы шаруашылықтағы қазақ
жылқыларының бір тармағы болып табылады. Жылқының бұл
тұқымы осы жылқыны өсіріп жетідцірген қазақгың адай руының
атьімен аталып кеткен.
үлттық
дарына жэне әр түрлі ауыл шаруашылық жұмыстарына паидаланады.
Тебінді жылқы шаруашылығында адай жылқыларын ет-сүт өнімдерін
алу мақсатында өсіреді.
Монгол жыщысы. Монгол жылқылары - көшпелі шаруашылықта
табиғаттың қатаң жағдайына тіршілік етуге бейімделген тұқым.
Монгол жылқылары ашық аспан астында тебінді жайылымда
өсіріледі. Олардың суғарылуы да суатгардың алыстығынан бір
қалыпты болмаған. Қыстың қақаган аяздары, бораны мен жұты
мындаған
сұрыпталуына
тек төзімділері гана қалған. Бүл тұқымдар таза күишде тек
Монғолияда өсіріледі.
64-сурет. Монгол жылқысы.
Монгол жылқылары - дала тұқымдарының ішіндегі ең уагы. Басы
үлкен, кең маңдайлы, көздері жартылай жабық, мойындары төмендеу
біткен, арқасы мен белі түзу, түяқтары мыкты. жал-кұйрыгы мен
кекілі қою. Монгол жылқыларының түр-түстері эр түрлі, көбіне ашық
немесе қылаң. Негізінен көк, сары, жирен, кұла. торы, ала жэне
шүбыр болыгі келеді. Монгол жылқылары өте төзімді, салт міністе
олар күніне 100,0-120,0 км жол жүреді.
Монгол жылқылары мал бағуға, салт мінуге, ұлттық ат
ойындарына, әсіресе ет-сүт өнімдерін өндіру үшін кеңінен
пайдаланады.
Бурят жылқысы. Бурят жылқылары монгол жылқыларынын
әсерінен шыққан. Қатаң табигаттың тебінді жағдайына жақсы
бейімделген. Жазда мардымсыз жайылымдарда, ал қыс мезгілінде
қорада қосымша шөппен азықтандырылады. Бурят жылкылары күтім
талғамайды, қыстың қатаң суығына төзімді, тез қондануға қабілетті,
конституциясы мықты.
65-сурет. Бурят жылқысы.
Бурят тұқымы - Сібір жылқьшарының ішіндегі ең тапалы. Бурят
жылқыларының иегізгі түр-түстері: сары, торы, кок, жирен, көбінесе
тарғыл. Бурят жылкыларының ет шығымдылығы 46,0-50,0%-ға
жетеді, биелерінің сүтгілігі тэулігіне 10,0-11,0 литр. Дон жэне желісті
тұқымдарының айгырынан алынган будандары, жергілікті жагдайга
бейімделу қасиеттерін жоғалтпайды, бойларының биіктігімен
(будандарының шоктыгының биіктігі 141,0-142,0 см) ерекшеленеді.
Бурят жылқыларын салт мінуге, жегу жұмыстарына және ет-сүт
өнімдерін өндіру үшін пайдаланады.
Тау ж ы лкы лары . Тау жылқылары салт мінуге, теңцеп жүк
тартуға жэне ауыл шаруашылық жұмыстарына кеңінен пайдаланады.
Таудың бұралаң жолдарына, өткел бермес қиын асулары мен
буырканғақ сулардан өтуге табылмайтын көлік. Тау жылқылары
негізінен көліктік мал болғанымен, ет пен қымыз өнімдерін өндіруде
де маңызы зор.
Еліміздің кең тау сілемдерінің жайылмдары үйірлі жылқы өсіруге
қолайлы, жылқыны жазда биік тау алқабындағы көгалдарға, ал қыста
тау бауьфына бағып өсіреді. Таудың шұрайлы жайылымдарында бұл
жылқы тұқымдары тез қоңдалады.
Таудың жазды күнгі дымқыл жэне қыстағы суық табиғаты тау
жылқыларының конституциясының мықгы эрі төзімді болып өсуіне
эсер еткен, эрі мұндай жылқылар онша күй де талғамайды. Олар
өздерінің өсімталдығымен, төзімділігімен, жоғары сүтгілік және
жақсы еттілік қасиетгерімен айқындалады.
Алтай, Орта Азия мен Кавказ тау жылқыларының негізі далалық
жылқыдан тарайды, бірақ тегінде шығыс айғырларының қанының
барлыгы байқалып тұрады.
20- кесте. Тау жылқыларының сипаттамасы
Тұқымдар
шоқтық
биіктігі
ене өлшемдері, см
тұлғасының кеуде
орамы
қиғаш
Ж1Л1НШ1К
Таралу
аимағы
орамы
Алтай
Қьфгыз
Локаи
абах
Тушин
135,0
137,0
140,0
140.0
134,0
140,0
142,0
147,0
146.0
139,0
170,0
166,0
170,0
165.0
156,0
Мегрел
130,0
135,0
148,0
16,2
Гуцул
132,0
137,0
155,0
16,7
17,6
18,5
Алтай
Кыргызстан
Т әжікстан
Әзірбайжан
Шыгыс
зия
Батыс
Закарпатия
облысы
Алтай жылқысы. Алтай жылкылары Алтай таулары мен
Монғолиямен шекаралас таулы аймақтарда тараған. Қазба
деректеріне Караганда біздің эрамызга дейінп IV-II1 гасьфларда
Алтайда салт мінетін ірі жылқылар да өсірілген екен. Қазіргі кезде
бұл жерде жыл бойғы тебінге бейімделген уақ алтай жылқылары
өсіріледі.
өтінен қорғайтын ормандар бар. Оларды ерте көктемде Алтай
тауының оңтүстік беткейіне жаяды, ал жазда таудың биік
жаиылымдарында бағады. Күзде тау ойпаңдарына түсіріп
қоңдандырады.
66-сурет. Алтай жылқысы.
Алтай жылқылары тау жылқыларының ішіндегі ең аласа бойлысы. Басы дөрекілеу, мойыны қысқа және түзу, арқасы кең әрі ұзындау, тұлғасы ұзын, сауыры етті, аяқтары қысқа жэне жал-құйрығы
кою. Алтай жылқыларының негізгі түр-түстері: жирен, торы, көк
және қара. Олардың арасында шұбар, ала, құла жэне сары түстері де
кездеседі.
Алтай жылқылары жұмысқа өте кабілетті, өзінің салмағының 40
пайызына жуық жүкті теңдеп көтере алады. Жайылымдықтардың
оты мол жақсы жылдары олар жас кездерінде-ақ тез қоңдануға бейім.
Биелері жаз айларында тәулігіне 8,0-10,0 литр сүт береді.
Алтай жылқыларын жүк тасуға жэне эр түрлі ауыл шаруашылык
жұмыстарына және ет-сүт өнімдерін өндіру үшін пайдаланады.
Қыргыз жылқысы. Қырғыз жылқылары эр түрлі тарихи жағдайларға байланысты монгол жылқысымен будандасқан деп саналады.
Жэне де бұл жылқыларда шығыс жылқыларының қаны да бар.
Қырғыздардың негізгі жайылымдары таулы өңірде, яғни 20003000 метр биіктікте орналаскан. Сондыктан, жылқы малы жаздан
бастап қара кузге дейін тау жайылымында бағылады. Ал қысқа карай
тау баурайындағы төменгі етекке түсіріледі, сөйтіп, жайылыммен
бірге қосымша ірі азықтармен азықтандырылады. Кейде қырғыз
жылқылары тау жайылымдарында да қыстай береді.
6 7-сурет. Қыргыз жылқысы.
Қырғыз жылқыларының тұлғасы мықты, төзімді жэне күй талгамайды. Жүк теңцеуге өте қолайлы. Олардың мойыны қысқа, бұғы
мойынды, түлғасы ұзын және салмақгы, аркасы берік, арытқы
аяқтарьшың тілерсектері жақын, тұяқгары өте мықты, жал-құйрығы
сұйыктау болады. Қырғыз жылкыларыныц негізгі түр-түстері: торы,
жирен, қара, көк және шұбар.
Қырғыз жылқыларын салт мінуге, жүк артуға, асу бермес таулы
аймақтарда жүкті теңдеп
тасуға және ет-сүт өнімдерін алуға
пайдаланады.
Лоқай жылқысы. Лоқай жылқылары Тәжікстанның орталық жэне
оңтүстік-батысындагы биік таулы аудандарында таралған. Бұл жылқыларды Арал теңізі жағалауымен көшіп келген өзбек-лоқайлар
экелген. Жаңа жердің жағдайына қарай, олар көп өзгерген жэне қарабайыр, иомуд жэне араб тұкымдарының әсерінен жетілдіріле түскен.
Лоқай жылқылары жазда тау жайылымдарында қосымша жем шөп беріліп бағылады. Олар көбіне салт мінуге, жүк артуга және етсүт онімдерін ондіру үшін пайдаланады.
Лоқай жылқылары өздерінің ерекше ашаң түлғасымен, мықты
және сіңірлі аяқтарымен сипатталады. Бастары үлксн және бүкір
тұмсықты, кең маңдайлы, мойындары етті, кеудесі терең, сауыры
кобінесе салыңқы. аяқтары жеңіл, тұяқтары берік жэне жал-
құйрықтары сұйык болып келеді. Лоқай жылқыларының негізгі түр
түстері: торы, көк, ақбоз, жирен, күрең жэне т.б.
68-сурет. Лоқай жылқысы.
Лоқай жылқысының кимылы жұмсақ, сондықтан оларды ұлттық
ат ойыны-көкпарға пайдаланады. Лоқай жылқысының жүрісі де
жақсы жетілген. Лоқай жылқылары таудың қиын асуларына салт
мінуге немесе жүкті теңдеп артуға төзімді. Оларды көбіне салт
мінуге, жүк артуға, таулы аймақтардағы жүк тасуға және ет-сүт
өнімдерін өндіру үшін пайдаланады.
Орман ж ылқылары. Ресейдің солтүстік ормандарында көбінесе
қыста алыс жолдарға шанаға жегу үшін пайдаланылады. Сондықтан,
орман жылқалары қыстың қалың омбы қарында табылмайтын жұмыс
КӨЛІГІ.
•
• '■
-I'it
•
■■
Көктем мен жаз мезгілінде солтүстік қалың орманы мен сазды
батпағы арбаның жүруіне өте қолайсыз. Сол себепті орман жылқылары қалың орманның ішінен кесілген ағаштарды тасиды, арбаға
сирек жегіледі немесе тіптен жұмыс істемейді. Олар жаз бойы орман
алаңшаларында немесе өзен жағалауында жайылымда бағылады. Ал
қысқа карай бұл жылқыларға қосымша азық үшін тек ірі азыктар ғана
дайындаса болтаны.
Жергілікті орман жылқылары солтүстік суық табиғатына, кыстың
суығына, жаздың аптап ыстьпы мен ылғалына, күздің ұзаққа
созылған жаңбырына, шілденің шыбын-шіркейіне өте төзімді. Себебі,
орман жылқысының терісі қалың әрі майлы, түгі қалың жэне ұзын
болады.
Орман жылқысының көптеген тұқымдары өздерінің тіршілік ету
аймақтарьша, яғни өзен (приоб, тавды, вят, печор, мезен) аттарымен
аталған.
__________ 21- кесте.Орман жылқыларының сипаттамасы______
Таралу аймағы
Дене өлшемдері, см
Тұқымдар
шоқгық тұлғасының кеуде жіліншік
орамы
киғаш
орамы
биіктігі
ұзындыгы
Якутия
164,0
17,3
134,0
141,0
Якут
Свердловск
18,8
160,0
142,0
137,0
Тавды
облысы
Удмурд
18,0
160,0
144,0
140,0
Вят
Коми
160,0
17,8
146,0
138,0
Печор
Архангельск
18,0
163,0
146,0
138,0
Мезен
Эстония
18,3
173,0
151,0
144,0
Эстон
Белоруссия
16,5
150,0
137,0
132,0
Полес
Якут жылқысы. Якут жылқылары орман жылқыларының
ішіндегі ең кішісі (шоқтыгының биіктігі-134,0 см). Якут жылқылары
бейімделу қасиеттеріне байланысты екіге бөлінеді: солтүстік верхоян
жэне орталық колымдық. Бойларының тапалдығына қарамастан, бұл
жылқылар өте салмақты, кең тұлғалы, аяқтары қысқа жэне сүйекті,
басы бүкір тұмсықты, мойындары қысқа эрі жуан, арқасы кең жэне
у з ы н , сауыры салыңқы, кеудесі кең эрі терең.
Якут жылкысының негізгі түр-түстері: торы, көк, сары, кұла, сұр,
арқасында белдік, жаурынында тор көзді сурет байқалады, ал аяктары
тарғыл. Оларға қыста 7,0-15,0 см-ге жететін калың түбітті жүн
шығады жэне түр-түстері қылыңданады.
Якут жылқьшары табиғаттың қыстағы қақаған суығына өте төзімді, қыста тебіндейді, көбіне қырык буынмен жэне бұтактармен қоректенеді. Якут жылқылары көктем мен күз мезгілінде тез коңданады.
Етінің шығымдылығы 58,0-63,0%, биелерінің тәуліктегі сүттілігі 6,08,0 л.
Якут жылқылары эр түрлі жүк тасуға, соның ішінде алтын жэне
алмаз шығаратын кендерде жұмысқа пайдаланады. Якут жылқысын
шанаға жеккенде тэулігіне 50,0 км жерге 300,0-350,0 кг жүк тасиды,
ал жаз мезгілінде 80,0-100,0 кг теңмен күніне 100,0 км жол жүреді.
Якут жылқыларын салт мінуге, ауыл шаруашылығының жұмыстарына жэне ет-сүт өнімдерін өндіру үшін пайдаланады.
Эстон жылқысы. Эстон жылқылары өзінің шығу тегі мен кейпіне
байланысты солтүстік жылкылар қатарьша жатады. Эстон жылқылары XIII гасырдан бері мініс жылқысының баска тұкымдарымен
жетілдіріліп келеді. Мысалы 1870-1902 жылдары Саарема жылқы
заутында жергілікті эстон жылқылары араб, ағылшын-араб жэне
орлов желісті жылқы тұқымдарымен шағылыстырылған. XIX ғасырда
жергілікті эстон жылқыларын клеппер деп атаған («желіп жүргіш»
деген ұғымды білдіреді), ал ірілендірілген эстон жылқыларын
доппель-клеппер («көбейген ірі клепперлер» деген ұғымды бідціреді)
деп атаған.
U
А
і Ж
М
ъ * ! !
\
k
» «
% і* - »
*
1 %i f #
it * ш
I и і і н
Эстон жылқысының басы кең мавдайлы, құлақтары кішкене,
мойындары қысқа эрі етті, кеудесі кең жэне терең, шоқгығы мен
арқасы кең, сауыры орташа, аяқгары сидаң жэне етті, тұяқтары
жьшқысынын негізп түр-түстері: жирен, күрең
і бірге көк, қара, құла, сары жэне сұр түсте
торы
Бұл
нады, өсімтал, жігерлі, момын, төзімді.
Эстон жылқылары көлік ретінде жэне эр түрлі ауыл шаруашылық
жұмыстарына жэне ет-сүт өнімдері үшін пайдаланылады. Жергілікті
эстон жылқыларын өсірудің негізгі мақсаты - олардың жұмыс
сапасын жетілдіру.
Белоруссия
жылқысы. Бұл
Полесьяның батпақгы аудандары
Припят өзендерінің орталық ағысы. Полес жылқылары оңтүстік орыс
славяндарының далалық жылқыларынан тараған. Полес жылқыларын
ұзақ уақыт бойы табиғаттың қатаң жағдайларына байланысты
жеткіпіксіз азықтандыру жағдайьшда өсірген, сондықтан, олар
табиғаты әр түрлі басқа аймақтарға жақсы бейімделгіш.
71-сурет. Полес жылқысы.
түзу
шүгыл
кең емес эрі салыңқы, аяқтары сидаң жэне артқы аяқтары икс тәрізді.
Полес жылкыларының негізгі түр-түстері: торы, қара, сұр. Полес
жылқыларын эр түрлі ауылшаруашылық жұмыстарына жэне ет-сүт
паидаланады
Зауы тты қ ж ы лқы іүқымдары
Мініс ж ы лкы түкымдарм. Мініс жылқы тұқымдары Орта
Азияда шығарылган. Алгашкы мініс тұқымдарының қатарына
түрікмен (ахалтеке жэне иомуд) және иран жылқылары жатады.
Мыңдаған жылдар бойы Орта Азия мен жакын Шығыс салт мінетін
жылқылардың орталығы болып келді. Еуропа мен ТМД елдеріндегі
мініс жылқы тұқымдарын шығаруға қатысқан.
22-кесте. Мініс жылқыларының сипаттамасы
Қарқындылылык
рекорды, мин-сек.
Тұқымдар
Дене
кеуде жіліншік
өлшемдері, орамы орамы
1000 1600 3200
см
м
м
м
Ахалтеке
154,0
156,0
172,0
18,7
1.06.7 1.43.6 3.42.8
Иомуд
149,0
151,0
167,0
18,6
1.09.0 1.58.7 3.56.0
Араб
152,0
150,0
177,0
18,7
1.08.0 1.45.2 3.40.5
Тер
155,0
156,0
181,0
19,0
1.07.8 1.44.8 3.38.7
Тазақанды
159,0
159,0
183,0
19,4
0.53.0 1.37.0 3.23.0
мініс
Ахалтеке жылцысы. Ахалтеке жылқылары —Орта Азияның шөл
аймағының ыстық жэне кұрғақ табиғатына бейімделген ежелден келе
жатқан жылқы тұқымы. Ахалтеке жылқылары біздің эрамызға дейінгі
көптеген ғасырлар бұрын шыққан.
Түрікмен халқының теке атты руы жаугершілік заманында
өздерімен бірге аты әлемге әйгілі әдемі де эсем, өздері сүйріктей
сұлу, жүйрік жэне шөл аймағының төзімді парфян, ассирий, ежелгі
иран жылқыларын алып келіп отырған. Шөл аймағындағы ұзақ
уақытқа созылған табиғи сұрыптаудан барып ахалтеке жылкы сы
шығарылған. Түрікмендер бұл тұқымды мындаған жылдар бойы таза
өсіріп келеді.
Бұрындары ахалтеке тұкымының ата-тегі туралы мәліметгер
экесінен баласына, атасынан немересіне ауызша беріліп отырған.
Жылқьіның аты оның иесінің аты-жөніне байланысты қойылған.
Мысалы, ахалтеке жылкысының иесінің аты-жөні Бек Назар болса,
онда оны Бек Назар Дор деп атаған, яғни қазақшаға аударғанда Бек
Назардың торысы
болады. Тек, 1920 жылдары жүргізілген
зоотехникалық зерттеулерден кейін ғана олардың ата-тегінің
шежіресі анықталған. Ал 1941 жылы ахалтеке жылкыларының
Мемлекеттік асыл тұқымды малдарды тіркеу кітабының I томы
шыккан. содан бері осы күндерге дейін біраз томдары шығарылды.
Ахалтеке жылкыларының ата тегінің негізін салушы Бойнау атты
құла айғыр болып саналады. Қазіргі кездегі ахалтеке тұкымдарының
бірнеше аталық іздері бар, олар: Скак, Кир скак, Карлавач, Араб,
Гелишикл, Меле, Куш, Ақ Белек, Ақ Сақал, Абсент жэне т.б.
Қаракұм шөлінің ыстық аптабына байланысты жылкылар жайылымда 2-3 ай ғана жайыла апады. Оларды косымша жоңышқа мен
арпа немесе бидай дэндерімен, қойдың тоң майы қосылған күлшемен,
түйе сүтімен жэне жұмыртқамен азықтандырады. Сонымен бірге
жабу жауып үй маңында ерекше күтіп-бағып ұстаған. Сондықтан,
ахалтеке жылкылары күтімді көп қажет ететін жылқы тұқымдарының
қатарына жатады.
72-сурет. Ахалтеке жылқысы.
Осындай ерекше жағдайда өсірілген ахалтеке жылқысының
тұлғасының сымбаты өзіне тэн ерекшеліктерімен айқындалады.
Мысалы, тұлғасы жіңішке, сымбатты, әсем, басы ашан, бота көзді,
үчын мойынды, жібек түкті, терісі жұқа, жалы жұмсақ, сүйріктей
керемет сұлу жануар.
Ахалтеке жылкыларының негізгі түр-түстері: торы, кұла, жирен,
сары, кара, қаракер жэне кок болады. Немесе негізгі түр-түсінің жібек
түктерінің реңцерінің жылтырына байланысты косымша атала береді.
Олар өздері үйренген адамға ғана жақсы бағынады. Ахалтеке
жылқысының қимылы мен жүрісі жеңіл, әсем эрі аяқтарын нық
басады. Олар қысқа қашыкгыққа жақсы шабады.
Ахалтеке жылқыларында жорға болмайды, желісі жақсы
жетілмеген, бірак шабысы кұлашты, биіктікке жақсы секіреді (160,0165,0 см).
Қазірп заманда ахалтеке жылқыларын Түркменияның асылтұқымды фермалары мен «Ашхабат» жылқы зауытында, Ресейдің
көптеген шаруашылықтарында, Қазақстандағы «Ахал-Теке» жылқы
зауытында, Дагестандағы «Губденский» жылқы зауытында жэне т.б.
аймақтарда өсіріледі. Ахалтеке жылқылырыньщ ат спортының классикалық түрлері мен жазықтағы шабысқа жэне цирк ойындарында
кеңінен пайдаланады.
Араб жылқысы. Араб жылқыларын арабия шөл аймағынын
жерұйығында бәдуилер IV-VII ғасьфларда пп>іғарған. Араб жылқыларының бағалы қасиеттері тек ХІ-ХІІ ғасырларда ғана таныла
бастаған. Бәдуилер өздерінің жылқьшарын шатьф палаткаларьшьщ
жанындағы жайылым отьгаа баққан. Бидай дәнімен өте сирек азықтандьфған, кейде жылқыларға құрма мен түйе сүтін беріп отырған,
сондықган, олар ерекше күтім қажет етеді.
Жылқының ата тегін бәдуилер биесіне қарап бағалаған. Араб
биесіне тек араб айғыры салынған. С о н д ы к т а н , араб жылқы түқымы
ежелгі халық селекциясыныц жемісі болып есептеледі. Олар өздерінің экстерьерінің ерекшелігімен айқындалады. Өте эсем, сымбатты,
дене құрылысы ыңғайлы, жұп-жұмсақ, тұлғасы қысқа, кеудесі кең,
аяқтары мықты тұқым.
Араб жылқыларының негізгі түр-түстері: жирен, көк жэне торы,
кейде қосымша жылтыр түсті реңді. Араб жылқыларында ала түртүстер кездеспейді. Терісі қара жылқьшың конституциясы мықты
болады деген жорамал бар.
Араб жылқылары - қызу қанды, денсаулығы жақсы, күтім
'айтын, бірақ өте төзімді, өсімтал жэне пайдалану мерзімі ұзақ
тұқым. Олар мініске тез үйренеді, қимылдары жеңіл эрі әсем, адымы
ұзын, желісі ырғақты және тұяктары жерге тигенде білінбейді.
Олардьщ бұл қасиеттері күшімен, ұшқырлығымен және төзімділігімен үйлесімді.
Араб жылқыларының қатысуымен мініс тазақанды (ағылшын),
варвари, андалуз, неаполитан, липициан, шеги, гидран, батыс болгар,
кіпіі польскі, орлов-росточин, тер жэне жегу жылқылары, орлов
желісті, кладруб, першерон және т.б. тұқымдар шығарылған.
Араб айғырларын тазақанды мініс жылқыларымен шағылыстьгру
арқылы англо-араб спорттык жылқылары алынады. ТМД елдерінде
араб айғырларын Әзірбайжан, Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан
жэне т.б. жергілікті жылқыларды жетілдіруге пайдаланады. Ең
бағалы араб жылқылары Ставрополь өлкесіндегі Терек жылқы зауытында
Амурат
Мансур, Кохейлан I, Пиолун, Кохейлан Хайфы, Эль Дер, Асуан,
Корей.
Араб жылқыларын ат спортының классикалық түрлері мен
жазыктағы шабысқа жэне цирк ойыңдарына кеңінен пайдаланады.
Тазақанды мініс жылқысы (агылшын). Тазақанды мініс жылқылары XVII-XVIII ғасырларда Англияда жергілікті мініс бағытындағы
жылқылардың биелерін шығыс текті айғырлармен өндіре
шағылыстыру арқылы, тек ат спортының жазықтағы шабыстарына
арналып шығарылған (араб, варвари, түрік).
Тазақанды мініс тұқымының негізін салушы үш айғыр болып
саңалады, олар: Байерлей Терк (1680 ж. туылған), Дарлей Арабиан
(1700 ж. туылған) жэне Годольфин Арабиан (1724 ж. туылған). Бұл
жылқылардын негізгі өсіру бағыты қарқындылық көрсеткіштерінің
нәтижелері бойынша үнемі сұрыптау арқылы ұшқырлық сапасын
арттыру болып табылады.
жүирік
ұшқыр келеді. Иппо
секундта шауып өткен, 2400 метр кашықтықта жасаған ұшқыр
метр
(Эльфаст
Тазақанды мініс жылкыларын өсіретін зауыттарда тек ұшқыр
құлындарды
%*
тебінде өсіру жэне де жүйелі түрде жаттықтыру нәтижесінде
тазақанды мініс жылқылары асқан жүйріктілігімен катар, өте
сьшбатты, тұлғасы зор, ірі, көркем больш қалыптасқан.
Бірақ тазақанды мініс жылқыларының конститутиясы нәзік,
күтімді көп тілейтін тұқымдар қатарына жатады. Негізгі түр-түстері:
көбінесе торы, қара торы, қаракер, жирен.
Тазақанды мініс тұқымдарына келесі аталық іздері айқындалады:
қысқа қашықгықга-Флорис, Форвор, Сен Стар (спринтерлер) жэне
қашықгық жылқылар-Тогор, Рабл, Прэнс Роз (стайерлер). Бұл аталық
іздермен
тазақанды
мініс
тұқымдарындағы
жылқылардың
ұшқырлығы мен қашықгыққа шабу қарқындыльнын бірге үйлестіру
бағытында жұмыстар жүргізілуде.
74-сурет. Тазақанды мініс (агылшын) жылқысы
Тазақанды мініс жылқы тұқымдары бүкіл дүние жүзінде ат
спортына кеңінен пайдаланып жүр, мысалы жазыктағы шабысқа.
кедергіден секіру жарыстары, сонымен бірге стипль-чез ойындары.
Тазақанды мініс жылқы тұқымы буденный, қостанай, жаңақырғыз, украин, ағылшын-қабарды және т.б. жылқыларды шығаруда
кеңінен қолданылады.
Бұл жылқылардың асыл тұқымдары ТМД елдерінің 14 жылқы
зауыттарьшда өсіріледі. Мысалы, бұл жылқылар Краснодар өлкесіндегі «Восход» жэне «Лабинский» жылқы зауыттарында, Украинадағы
«Деркульский» жылқы зауытында, «Қабарды-Балқар» жылқы
зауытында, Қазақстандағы «Рахат», «Азем», «Бейбарс» және т.б.
жылқы зауыттарында бар.
Мініс-жегу ж ы лқы түкымдары. Мініс-жегу жылқы тұқымдары
Ресейдің оңтүстік батыс аудандарында, Қазақстанға жэне Орталық
Азия мемлекеттеріне тараған. Бұл тұқымдағы жылқыларды жергілікті
далалық жэне тау жылқыларын батыс айғырларымен жетілдіріп,
тебінді немесе мәдени-тебінді жағдайында өсіру арқылы шығарған.
Мініс-жегу жылкылары ТМД елдерінде дала жэне тау аймақтарының эр алуан аулышаруашылық жұмыстарына пайдаланылады.
Олар өздерінің шыдамдылығымен, өсімталдығымен жэне ауыл
жұмыстарына
23- кесте. Мініс-жегу жылқыларының сипаттамасы
Тұқымдар
Дене өлшемдері, см
Қарқындылық
рекорды,
мин/сек.
шоктығының тұлғасының кеуде Ж 1 Л 1 Н Ш 1 К
3200
1000
орамы орамы
қигаш
биіктігі
м
м
узындыгы
1.08.5 3.37.0
195.0 20,2
164.0
162,0
|,он
1.06.0 3.29.0
189.0
163.0
162,0
Буденный
1.04.4 3.35.0
182,0 19,2
156,0
154,0
Көшім
1.09.0 3.49.0
181,0 19,1
154,0
Жаңақыргыз 150^0
1.14.0 3.43.2
Дон жылқылары XVIII-XX ғасырларды Дон
і жергілікті жылқыларды парсы, түрік, қарабах,
түрікмен, ал кеиіндері, ағылшынның тазақанды, ирлиь-рииіипичин,
стрелец және т.б. мініс тұкымындағы жылқыларымен жетілдіру
тәсілімен шығарылган.
Дон жылқыларының тұқымдык ерекшелігі - шаруашмлмкка
ыңгайлы жэне өте қолайлы, сонымен қатар олар эр жердің ауарайының, табиғат құбылысының қандай қиыншылығы болса да
төзімді, қысы-жазы ашық далада жайылып үйренген, күтім талғакүтіп
тұлг
көркем сымбатымен, салмақты және ұзын тұлғасымен, мыкты
конституциясымсн, жаксы денсаулығымен сипатталады. Дон жылқыДон жы
ларының жергілікті жылқыларды ірілендіру нәтижесінде алынған
будандары ірі, бойлары биік, мініске төзімді. Бұл жылкылардың түртүстері: негізінен жирен, кейде торы, күреңдері де кездеседі.
я*
75-сурет. Дон жылқысы.
■j
Щ
Дон жылқылары жегуге жэне салт жүріске өте қолайлы, олар
тэулігіне 100,0 км жолды еркін жүріп өтеді. Ат спортына да кеңінен
пайдаланады. Ипподромда сыналған дон жылқысы 1200 метр
кашықтықты 1 минут 18 секундта, 2400 метрді 2.43. (Мич. 1971 ж.
туған), ал 3200 метрді 3.37. (Бабит, 1960 ж. туған) шауып өткен.
Дон жылкыларыньщ бірнеше аталық іздері бар, олар: Дорогой,
Забавник, Барвин, Боливар, Бордо, Гульсин, Сагип, Челн, Бред жэне
т.б. Дон жылқыларының тұқым аралық үш типі бар: шыгыс,
салмақты және мінгі.
Дон жылқыларын Ресей Федерациясында, Қазақстан және
Кыргызстан Республикаларының жылқы шаруашылығы өркендеген
аудандарында өсіреді. Дон жылқыларының қатысуымен буденный,
қостанай және жаңақыргыз тұкымдары шығарылған. Ең багалы дон
жылқылары «С.М.Буденный» атындағы жэне Ростов облысындағы
«Зимниковский», Қьфгызстандагы
«Ыстықкөл», Қазақстанда
«Атлантмед», «Бегасил» жэне Қалмақстандагы «Городовиковский»
жылқы зауыттарында өсіріледі.
Дон мініс-жегу жылқы тұкымдары ат спортында кеңінен
пайдаланылып жүр, мысалы конкурга немесе кедергіден секіру
жарыстарына, сонымен оірге стипль-чез оиындарына жэне ет-сүт
өнімдерін any мақсатында да өсіреді.
Буденный жылқысы. Буденный жылқы тұқымдары 1920-1948
жылдар аралығында Ростов облысындағы Кеңес Одағы кезеңіндегі
әскери жылкы зауытында маршал С.М.Буденныйдың басқаруымен
өсіріліп шығарылған. Ресейдегі дон жэне черномор жылқыларының
биелерін тазақанды мініс жылқы тұқымының айгырларымен
будандастырып, олардан алынған ұрпактарын өзара шағьшыстыру
арқылы мәдени-тебінді жағдайында өсірген.
Буденный жылқылары өзінің шыққан жері — Сальск даласында
үйірлеп бағылады. Тазақанды мініс жылқысының буденный
жылқысына жүйріктілігі, әсем жүрісі, бұлшық етгілігі, ал дон
жылкысынан-тұлғасының сымбаттылығы және ірілігі берілген.
Осылайша жүргізілген тэжірибе жұмыстарының нәтижесінде ол салт
мінуге де, жегуге де өте қолайлы, ауыл шаруашылыгы жұмыстары
үшін таптырмайтын жылкы тұқымы болып шықты. Ол біздің елімізде
жергілікті
жылқыларының
сапасын
жақсарту
үшін
де
пайдалынылады I
76-сурет. Буденный жылқысы.
Буденный жылкылары өте сымбатты, кең тұлғалы және ірі болып
келеді. Олар салт мінуге өте қолайлы, сонымен бірге алые жолга да
шыдамды эрі төзімді. Осы тұкымның Занос деген айғыры бір тэулікте
304,0 км жер жүрген, оның күшін сынағанда орта есеппен 460,0 кг
жүк тартқан. Буденный жылқыларының негізгі түр-түстері, көбінесе,
жирен, кейде сирек те болса күрең жэне торы түстері де кездеседі.
Бұл буденный жылқы тұкымдарының ішінде Сагар, Саксаган,
Свод, Ислам, Имам, Браслет жэне Кодекстің аталық іздері сапалы
аталық іздер қатарына жатқызылады. Ипподромдарда сынағандағы
буденный жылқыларының ұшқырлығы 1000 метр қашықтыққа-1
минут 06 секунд, 2400 метрге-2.35.9 (Чудесный, 1967 ж. туылған.),
3200 метрге-3.38.
Қазіргі уақытта буденный жылқыларының нағыз асыл тұқымдары
Ростов облысының «С.М.Буденный» атындағы жылқы зауытында
жэне Дондағы мемлекеттік асыл тұқымды жылкы өсіретін
рассадниктің қарауындағы шаруашылықтарда өсіріледі. Буденный
жылқылары Қырғызстанның «Ыстықкөл» жылқы зауытында,
Украинаның кейбір жылқы зауыттарында жэне басқа да
Республикаларда бар.
Буденный мініс-жегу жылқы тұқымдары ат спортында кеңінен
пайдаланылып жүр, мысалы кедергіден секіру жарыстары, сонымен
бірге стипль-чез ойындары, ет-сүт онімдерін алу мақсатында да
өсіреді.
Қостанай жылқысы. Бұл жылқы тұқымдары Қостанай
облысының «Қостанай» және «Майкөл» жылқы зауыттарында, осы
облыстың кейбір шаруашылықтарында, сонымен қатар Челябі
облысындағы «Тройский» жылқы зауыттарында жергілікті қазақ
жылқыларын қалмақ, дон, стрелецк, орлов-ростовчин жэне тазақанды
мініс жылқыларының айғырларымен будандастыру арқылы шығарылды. Тұқым болып белгілеген уақыты 1951 жыл.
Қостанай жылқы зауытында қабылданған жылқы өсіру әдісі
қорада және жайылымда күтіп бағылады. Оның мэні мынада: кыста
жылқы қорада күтіп бағылады, оған қосымша жем-шөп Лкэне сұлы
беріледі. Ауа райы ашық күндері өріске немесе базға шығарылады.
Жазда биелер құлындарымен бірге үнемі жайылымда болады. Бұл
кезде олар сұлымен қосамша азықтандырылады. Жылқы өсірудің
осындай эдісі жайылымда бағудьщ барлық артықшылығын толық
паидалануға мүмкшдхк оереді.
Қостанай жылқыларының тынысы кең, конституциясы мыкты,
ірілігі орташа, салмақты, тұлғасы жұмыр және сауыры мен аякгары
кішкене қысқалау, ал өздері әсем тұлғалы болып келеді. Қостанай
жылқыларының негізгі түр-түстері жирен жэне торы болып келеді.
Бұлар салт міністе өте жүрдек, күшті жэне төзімді, сондықтан, салт
мінуге де жегуге де қолайлы.
Қостанай жылқыларының тұкым аралық үш типін айырады:
далалық, негізгі жэне мініс. Қостанай жылкыларының негізгі аталық
іздері, олар: Зевс, Тростник, Бурелом, Забой жэне Диктор. Ипподромда сынағанда Қостанай жылкылары асқан жүйріктілігімен көзге
түседі. Рекордтары 1200 метр қашықтыкта 1 мин. 14.4 сек. Осы
тұкымның Бедовая атты биесі бір тәулікте 286,2 км жер жүрді. Ал,
Зевс атты айғыр 456,0 кг жүкті орнынан қозғады.
Қостанай жылқылары соңғы жылдары Республикамыздың
шаруашылықтарындағы
фермаларында
жергілікті
жылкы
тұкымдарын жақсарту үшін пайдаланылып келеді. Қостанай
жылқылары ат спортында да кеңінен қолданылады. Қостанай
жылқыларын Қостанай, Торғай, Көкшетау жэне Павлодар
облыстарының шаруашылыктарында жоспар бойынша өсірілетін
тұқым ретінде пайдаланыльш отыр.
.,
л
■
щ
77-сурет. Қостанай жшқысы.
Қостанай мініс-жегу жылқы тұқымдары ат спортында кеңінен
пайдаланылып жүр, мысалы жазықтагы шабысқа, кедергіден секіру
жарыстары, сонымен бірге ет-сүт өнімдерін алу мақсатында да
өсіреді.
Көшім жылқысы. Жылқылардың бұл тұқымы көп жылгы
зоотехникалык жұмыстардың нәтижесінде Орал облысындагы
бұрынғы «Пятиморск» жэне «Фурманов» атындағы жылкы
зауыттарында шығарылған. Кеңес Одагы кезеніндегі
1930
жылқыларьін өсіретін және әскерге аттар дайындайтын жылқы
зауыттары болған, сонда жергілікті қазақы жылқыларының таңдаулы
биелері, тазақанды мініс жэне аралас қанды мініс жылқы тұқымдарының, орыс жэне орлов желігіш жылқыларының айғырларымен
будандастырылған.
Бұл будандастыру нәтижесінде туылған будан құнандар мен
дөнендердің, байталдарының жақсылары тұқым алу үшін қалдырылды да, басқа кұнандары мен дөнендері піштіріліп, армияның
қарамағына берілді. Асыл тұқымға жатпайтын байталдар шаруашылыққа пайдаланылды, ал ең таңдаулы деген биелердің 30,0-35,0%
үиірге қосылды, оған дон жылқысының аиғырлары салынды, содан
барып үш тұқымдық будандар алынды да, «өз ішінде» өсірілді.
Кошім жылқыларын шығару жолындағы барлық жұмыстар
оларды жыл бойы жайылымда жайып бағу жағдайына жүргізілді. Бұл
жылқьілар жергілікті қазақ жылқылары сияқты төзімді, қыста
жайылымға жайылуға бейім, өздері ірі жэне салмақты болып келеді.
Көшім жылқыларының басы қазақ жылқысының басына ұқсас
болып келеді, көкірегі кең, омыраулы. Көшім жылқыларының ет
өнімінің шығымдылығы 53,0-55,0%, ал биелерінен тэулігіне 14,0-22,0
литр сүт шыгады. Бұл тұқымның ішіне Мотив, Ласковый, Светец,
Хитрец, Каскад, Гром жэне Золотой деген аса сапалы аталық іздері
бар.
ШI
I
78-сурет. Көшім жылқысы
Көшім жылқылары жұмысқа көмбіс эрі төзімді. Мысалы, Дикарь
жэне Могучий деген айгырлар салт мінгенде тәулігіне 280,0 км, ал
жеңіл арба жегілген Каток деген ат 294,0 км жер жүрген. Олар Батые
Қазақстан облысының бірсыпыра аудандарында жергілікті жылқы-
ларды жақсарту жэне жетілдіру мақсатында ойдағыдай пайдаланылып жүр. Сондықтан, бұлар - үйірлі жылкы шаруашылығымен
айналысатын аудандарда өте бағалы түлік.
Көшім жылқылары тұқым ішіндегі типтерінің бағытына байла­
нысты салт мінуге, мал бағуға, ұлттык ат ойындарға жэне эр түрлі
ауыл шаруашылық жұмыстарына пайдаланылады. Тебінді жылқы
шаруашылығында көшім жылқыларын ет-сүт өнімдерін өндіру жэне
алу максатында өсіреді.
Желісті ж ы лқы түқымдары. Жылқыларды желісті бағыттарда
өсіру Еуропа мен Америкада XVIII ғасырдың аяғында XIX ғасырдың
басында басталған. Ең бірінші желісті бағыттағы жылқы - Англияның «Норфольск» желісті жылқысы болып саналады. Желісті жылқы
тұқымдарының ең кең тараған жерлері Ресей Федерациясы, Америка
жэне Франция. ТМД елдерінде және Қазақстан Республикасында
орлов және орыс желісті жылқылары осіріледі.
Орлов жэне орыс желісті жылкыларыньщ экстерьерлері бір-біріне
өте -ұқсас, бірақ бұл жылкылардың шыққан тегі, шаруашылыққа
пайдалы қасиеттері мен сипаты жэне ипподромдардағы желгорлардың ат жарыстарындағы ұшқырлығы жағынан біраз аиырмашылыктары бар.
24- кесте. Желісті жылқыларының сипаттамасы______
Қарқындылык
Дене өлшемдері, см
Тұқымдар
рекорды,
мин/сек.
шоқтық тұлғасының кеуде жіліншік
1600 метрде
орамы орамы
қиғаш
биіктігі
ұзындығы
2.05.6
20,0 !
184,0
163,0
161,0
Орлов
2.03.2
19,5
184,0
162,0
160,0
Орыс
1.53.6
19,0
178,0
156,0
155,0
Америк алық
стандартбредті
2.04.4
21,0
182,0
162,0
160,0
Француз
Орлов жылқысы. Орлов желісті түқымын пшғару жұмыстары
XVIII гасырдың соңында басталып, қазіргі Воронеж облысына
карайтын «Хреновский» деген жылқы зауытында өсіріліп шығарылған. Орлов жылқы тұқымдарын шығаруда граф А.Г.ОрловЧесменский (1775-1807 жылдар аралығында) жэне жылкы өсіруші
карапайым шаруа В.И.Шишкин (1811-1831 жылдар аралыгында) көп
енбек сіңірген.
------------------------------------ -----------
■J L -----------------------------
----- 1
--------- --------------- -------- * ----------
ш -ІЛ һ ы Я н Г - ' Г - -■ f ігІҺ Г ІіШ И Ь и
XVIII
ғасырдың соңғы жылдарында Ресейде мініске және арбашанаға жегуге пайдаланатын жақсы жылқылардың қажет екенін
ескере отырып, граф Алексей Григорьеквич Орлов-Чесменский өзінің
алдына екі мақсат қойған. Біріншіден — салт мінетін жылқылардың
жан-жақты тұқымын шығару, ол үшін араб жэне тазақанды мініс
жылқы тұқымдарын шағылыстыру арқылы орыстьщ орлов-ростопчин
тұқымын алу, екіншіден — бұрын болмаған желісті жылқылардың
жаңа тұқымын, яғни орлов желғор тұқымын шығару.
Граф Алексей Григорьевич Орлов-Чесменский 1776 жылы өзінің
«Хреновскии» жылқы зауытында, әдейілеп арнайы алғызған
Сметанка атты ақбоз араб аиғьфы -мен дат биесін шағылыстьфған,
одан төрт ұрпақ алынған, соньщ ішінде I Полкан атты көк айгьф да
бар еді. Сонымен 1784 жылы I Полкан мен Голландиядан алып
келген желғор көк биедан I Барс атты құлын туылған. Осы I Барс
атты айғьф орловтың желісті тұқымының негізін салушы болъш
саналады. А.Г.Орлов қайтыс болғаннан кейін 1811-1831 жылдары
«Хреновский» жылқы зауытын талантты селекционер шаруа Василий
Иванович Шишкин басқарып, орлов желісті жылқыларын шығару
жұмысын аяқтаған. Ол бірінші рет жылқы зауыттарына аталық із
жэне жасына қарай жұп таңдау тәжірибесін енгізген. Сонымен 50
жылғы еңбектің нэтижесінде Ресейде жеңіл арбаға жегетін, эстерьері
өте жақсы, желісті жылқы тұқымы дүниеге келген.
Орлов желісті жылқысын өсіріп шығаруда сол кездердегі
жылқылардың ең жақсы тұқымдары пайдаланылған. Қазіргі кезде
орлов желісті жылқы тұқымы ат спортында кеңінен пайдаланылады.
Орлов желісті жылқысы - ірі, басы үлкен, бірақ түгі тықыр,
мойны ұзын, көбінесе аққу мойынды әдемі болады, шоқгығы биік әрі
етгі, арқасы тегіс жэне жалпақ, сауыры құйылган шойындай тұптұтас, аяқ сүйектері жуан. Орлов желісті жылқыларының негізгі түртүстері: көк немесе ақбоз-52,0%, торы-22,0%, кара-19,0%, кейде
жирен жэне күреңдері кездеседі.
Орлов желісті жылқылары оте жүрдек жэне желғор. Орлов
желісті жылқыларынан шыққан Улов жэне Пилот деген екі айғырдың
1600 метрлік қашықтықтағы рекордтық көрсеткіштері 2 минут 02
секунд болтан. Ал кейін орлов желісті жылқысының Пион атты
айғьфы 1600 метрлік қашықгықгы 2 минутта желіп өтіп, бұл рекордты жаңартқан. Қазіргі кездегі орлов желісті жылқысының ТМД
елдерінде рекордтары-0,56 секунд.
Орлов желісті жылқысы аталық іздері арқылы 150 жыл бойы
өсіріліп келеді. Кейінгі жылдары бұл тұқымньщ Барчук, Бубенчик,
Ловчий, Ветерок, Войн, Отбой жэне Пилот аталық іздері сапалы
болып саналады. Орлов желісті жылқыларының негізгі өсіру эдісі таза тұқымды өсіру. Туқымды асылдандьфу жүмыстары орлов
желісті жылқыларының дене тұлғасымен ұшқырлық қасиеттерінің
сапасын ұпггастыра отырып жүргізіледі.
Орлов желісті жылқы тұқымдары алдыңғы қатарлы «Хренов»,
«Москов», «Дубров», «Перм», «Тульск» жэне «Хаков» жылқы
зауытгарында өсіріледі.
Орлов желісті жылқы тұқымдары бүкіл дүние жүзінде ат
спортынын кос дөңгелекті арбаға жегілген түріне жэне жазықгағы
жорға жарыстарына кеңінен пайдаланып жүр, сонымен бірге ет-сүт
өнімдерін алу мақсатьшда да өсіріледі.
Орыс жылцысы. Орыс желісті жылқылары - біздің еліміздегі ең
көп тараған түқымдардың бірі. Орлов желісті жылқысымен салыстырғанда бұл тұқымның жылқыларының ұшқырлығы басым, сондықтан ат спортындағы мемлекетгік жарыстарда кенінен қолданылады.
XIX
ғасырдың аяғында Ресейде желісті жылқылар жарысы кең
өріс алған. Сол кездегі ат жарыстарда бәйгені Американдық желгіш
аттар алып кетіп жүрген. Шынында Американ желісті жылқылары
орлов желісті жылқыларынан кейінірек шыққан еді. Сонымен бірге
орлов жылқылары әуел бастан-ақ ат спортына пайдалану үшін
өсірілмеген еді. Міне, осы жағдайларға байланысты, XX ғасырдың
бастапқы кезеңдерінде Ресейдің ипподромдарына американдьщ
желісті жьшқылар әкеліне бастаған. Сол кезден бастап орлов
жылқысының биелерін американдык желісті жылқылардьщ айғырларымен шағылыстыру басталған. Олардан алынған будан-дардың
бойлары аласа, тұқымдығы нашар, бірақ иітподромдағы кашыктыкка
желгіштігі орлов желісті жылқыларына қарағанда ұшқыр болып
шыққан.
Орыс желісті жылқыларын шығарудағы алға койылған негізгі
мақсат - орлов биелері мен американдық желісті жылқының
айғырларынан туылған будандарды ірілендіру арқылы сымбатындағы
кемшіліктерін жою. Ол үшін алынған будандарды «өз ішінде» өсірді,
сонымен бірге орлов желісті жылкыларын тұқымдық айғырларымен
қайтадан сіңіре шағылыстырды. Осылай алынған будандардың
ұшқырлығын үнемі жетілдіру және жақсарту нэтижесінде желісті
жылқылардың жаңа тұқымы өсіріліп шығарылды.Орыстың желісті
жылқысы деп аталған жылкылардың бұл жаңа тұқымы қазір өзінің
дене өлшемдері жағынан орлов жылқысына жетіп калды деуге
болады. Орыс желісті жылқысының тұқым болып бекітілген уакыты
1949 жыл.
Орыс желісті жылқыларының көпшілігінің ірілігі жеткілікті,
булшық еттері мен аяқтарының сіңірлері жақсы жетілген жэне
сүйектері берік болып келеді. Олардың конституциясы мықты болыл
келеді. Орыс желісті жылкыларыньщ орлов жылқысьшан
айырмашылығы тұлғасының қысқалығы мен жеңілдігінде. Орыс
желісті жылқыларының негізгі түр-түстері: көпшілігі торы-44,0%,
қара-23,0%, көк немесе боз-16,0% жэне жирен-11,0%.
Орыстың желісті жылқылары тым ұшқыр болып келеді. Бірқатар
желістік жарыстарда олар орлов жылқысынан да жүйрік екенін көрсетіп, бірнеше рекордтар жасаған. Мәселен, орыстың желісті жылқысынан шыққан Гибрит атты айғыр 1600 м қашықтықты 2 минутта желіп
өтіп, Жест деген айғыр брі рекордты 1 минут 59.6 секундқа жеткізді.
Орыстьщ желісті тұқымдарындағы белгілі аталық іздері: Алойш,
Падарок, Заморский Чудо, Кузбасс, Гильдейец, Налим, Додыр жэне
Трепет. Кейінгі жылдары Воломайто жэне Скотлендгьщ аталық
іздерінің сапасы да артып отыр.
Орыстың желісті жылқылары ТМД елдеріндегі 25 жылқы зауы­
тында өсіріледі. Еліміздің 50 ипподромдарында жарысқа қосылуда.
тұрады. Орыстың желісті
Бірсыпьфасы
Алек
Культура, Еланский, Дубров, Смолен, Уф
Зилын, Гомель, Псков жэне т.б., сонымен бірге Қазақстанда да
өсіріледі.
Орыс желісті жылқы тұқымдарын шығарудағы бастапқы мақсаты
көлікке пайдалану болғанымен, бүкіл дүние жүзінде ат спортының
қос дөңгелекті арбаға жегілген түріне және жазықтағы жорға
жарыстарына кеңінен пайдаланылып жүр, сонымен бірге ет-сүт
алу
Жегу
елдеріндегі эр түрлі ауылшаруашылық жүмыстарын атқару
мақсатында шапшаң жүрісті, бойлары мен салмақтары орташа, арбаға
жегуге ыңғайлы жергілікті жылқылар шығарылған. Сондықган, жеңіл
кейіптегі жүк тарту жылқылары өсірілді. Мүидай жылқыларды жеңіл
жүк тартатын немесе жегу жылқы тұқымдары деп атайды.
25-кесте. Же
■
Тұқым
Шоқ
тык
биікті-
Дене өлшемдері, см
кеуде жілшшік
тұлғасыорамы
ньщ қиғаш орамы
ұзындығы
Аяңмен жүкі
тез жеткізу
(2,0 км, тарту
күші-150,0 кг),
Жоғаргы тарту
күші, кг
м и н /сек
189,0
[
q t o u q
Жемайчу
Белорус
Воронеж
Кузнец
148,0
165,0
155.0
158.0
161.0
181,0
13.21.5
13.40.7
14.00
14.46
I
880,0
927.0
700.0
580.0
Тори жылцысы. Тори жылкы тұқымдарын шығару жұмыстары
XIX ғасырдьщ соңында Эстониядағы «Торийск» жьшқы зауытында
басталған. Жергілікті эстон жылкыларының биелерін фин, араб,
арден, орлов желісті, норфольск, постье-бретон, англо-норманд,
ганновер, тракен, жартылай жэне тазақанды ағылшын айғырларымен
шағылыстыру арқылы шыгарылған. Тори жылқыларының тұқым
болып бекітілген уақыты 1950 жыл.
81-сурет. Тори жылқысы.
тұлғасы ұзын, аяқтары
бұлшық
жұмыс қабілеттілігімен және мықты конституциясымен ерекшелінеді
Сондықтан да Эстониядағы жылқы санының 75%-ын тори жылкы
лары құрайды. Тори жылкыларының негізгі түр-түстері жирен жән<
күрең-60%, торы-34%, қара мен бурыл реңдері өте сирек кездеседі.
тұкым
асылдандыру жұмыстырында Хетманның балалар
паидаланылды
I
Хас
кнабе 133, Хингстар 377. Ал 1925-1935 жылдар аралыгында тори
жылқыларыньщ қанын жақсарту мақсатында постье-бретон
айғырлары сатып алынды. Осы айғырлардан алынған ұрпақтары
салмақтары тори жылқысының аталық іздерін қүрды. Осы
уақыттарда тори жылқыларын өсірудегі бұрынғы аталық іздепі мен
қосу жұмыстары жақсы нәтиже беріп жүр.
Тори жылқыларының аталық іздері арқылы тарту күші
жылдам
мен ТӨ31МД1Л1ГШ көтеру бағытында оларды таза
тұқымды өсіру әдістерімен жетілдіреді. Оларды ауыл шаруашыпаидаланады
жылқы-
лары Ресейдің солтүстік-батыс жэне Украинаның батыс аудандарына
кеңінен тараған. Бұл тұқымды өсірудің алдыңгы қатарлы шаруашылығы «Торийск» жылқы зауьггы болып саналады.
Латвия жылқысы. Латвия жергілікті жылқылардың биелерін
ольденбург, остфриз, ганновер, голынтин, бранденбург, тракенен,
шығыс прусс, англо-норманд, норфольск, орлов желісті, дат, арден
және барабансон тұқымдарының айғырларымен өндіре шағылыстыру
арқылы шығарылған.
Латвия жылқыларын шаруадағы негізінен қолданылған әдістері
туыс емес шағылыстыру және бір текті жұп таңдау болып еаналады.
Бұл тұқымды шығару жұмыстары республиканың «Окте»
шаруашылығьшда жүргізілген. Латвия жылқыларының тұқым болып
бекітілген уақьпы 1952 жыл.
82-сурет. Латвия жьиқысы.
Латвия жегу жылқы тұқымдары өзінің ірілігімен, тұлғасының
салмақгылығымен жэне сүйектілігімен ерекшеленеді. Олардың
жұмыс қабілеттілігі жан-жақты, өсімтал, ұзақ өмір сүреді жэне жуас
жануар. Латвия жылқыларының негізгі түр-түсі торы болып келеді.
Бүл тұқымдағы жылқылар үш кейіпке бөлінеді: негізгі, жегу және
жеңіл.
Латвия жылқы тұқымдарының екі аталық іздері бар. Салмақты
кейіптегі жылқылар ольденбург аигырларынан, ал жеңіл салт мінетін
кейіптегі ганновер және голынтин айғьфларынан тараған.
Латвия жылқыларының кеңінен тараған аталық іздері: Спеконис,
Сиего, Ювель, Гонетфрист, Гюнтер жэне т.б. Латвия жылқылары әр
түрлі ауыл шаруашылық жұмыстарына пайдаланылады.
Латвия жылқылары республиканың шығыс бөлігінен баска
барлық аудавдарда кеңінен тараған. Ал ең бағалы асыл түқымды
Латвия жегу жылқылыры «Брутниски» мен «Тервете» жылкы
зауыттарында жэне де республиканың біраз шаруашылықтарында
өсіріледі.
Белорус жылқысы. Белорус жылқылары жергілікті орман
жылкыларының
солтүстік
кейпін
зауыттық тұқымдарыменгудсбрандсдал, арден, брабансон, совет жэне орыс ауыр жүк
тартатын, орлов желісті жылқыларымен жетілдіру жолымен
шығарылған.
Белорус жылқыларын сұрыптау жэне жұп таңцау жұмыстары
Белоруссияның жер жағдайьша жақсы бейімделген, күтім
талғамайтын жэне төзімді орташа жегу жылқыларын алу максатында
жүргізілді. Сондықтан, олардың кейпі ауыр жүк тартатын
жылқылардың жеңіл түрі болып табылады.
83-сурет. Белорус жылқысы.
Қазіргі белорус жылқылары көптеген шаруашылыққа пайдалы
қасиеттерімен айқындалады, соның ішінде ұзақ өмір сүру, күтім
талғамау, жоғарғы жұмыс қабілеттілігі, өсімталдығы жэне сүтгілігі.
Олар ~ кең маңдайлы, жұп-жұмыр, жал кұйрыкгары кою,
конституциясы мықты жануар.
Белорус жылқыларыньщ негізгі түр-түстері: құла, күрең, жирен,
торы жэне қара. Олар негізінен ауыл шаруашылык жұмыстарының эр
түрлі саласында жұмыс істеуге қабілетті. Белорус жьшқылары өзінің
сапалы 6 аталық іздерімен белгілі, олар: Орлик, Анод, Баян
Заветный, Голубь, Лесной Орел. Белорус жылқы тұқымдарының үш
кейпі бар: ірі, орташа және уақ.
Бұл тұқымның жылқылары Белоруссияның батыс аудандарында
кеңінен тараған. Ең бағалы асыл тұқымды белорус жылқылары
Вилейск
ауданьшдағы
«Любан»,
Мядельск
ауданындағы
«Константиново», Смолевич ауданындағы «Зарьече» асыл тұқымды
зауытгарында және т.б. шаруашылактарда осіріледі.
Ауыр жүк тартаты н ж ы лқы гұқымдары. Ауыр жүк тартатын
жылқы тұқымдары XVII-XIX ғасырларда шығарыла бастаған.
Мысалы, XVIII ғасырда Англияда шайр, клейдестал жэне суффольк,
ал XIX ғасьфларда Францияда першерон, Бельгияда арден жэне
брабансон ауыр жүк тартатын жылқылары шыққан.
Ал ТМД елдерінде совет, Владимир жэне литва ауыр жүк
тартатын жылқы тұқымдары өсірілді. Ауыр жүк тартатын
жылқьілардың маңызы өте зор. Оларды жергілікті жылқылармен
будандастырса, одан алынған ұрпақгар денелі, күшті жэне салмақгы,
ауылшаруашьшық жұмыстарының алуан саласында пайдалануға
болатын жылқы болып шыгады.
26 -кесте. Ауыр жүк тартатын жылқылардың сипаттамысы
Тұқымдар
шоктык
биіктіп
156,0
148,0
155,0
161,0
Дене өлшемдері, см
жілінкеуде
түлғасышік
ныц қиғаш ора­
ұзындығы
орамы
мы
*•
Совет
Орыс
Литва
ВладиПершерон
яяанамаі1вамвмд
160,0
ам н м - « « м і —
166,0
157,0
162,0
167,0
196,0
188,0
193,0
196,0
23,9
20,0
22,8
23,3
170,0
197,0
22^6
ввиЛввв— *—
—
■
- “
Аяңмен жүкгі тез Жоғарғы тарту
жеткізу
күші, кг
(2,0 км, тарту
күші-150,0 кг),
мин/сек
851
11.51.8.
779
15.21.9.
860
13.20.0.
820
13.04.2.
16.02.
836
11 ■
Совет жылқысы. Совет ауыр жүк тартатын жылқылары Ресейдегі ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдарының ішіндегі ең фісі.
Совет ауьф жүк тартатын жылқылары ата-тектері эртүрлі жергілікті
жегу (арден, першерон, битюг жэне т.б. будандары) жылқыларын
Бельгия мен Голландиядан экелінген брабансон тұқымының
айгьфларымен сіңіре будандастьфу арқылы алынған.
Совет ауыр жүк тартатын жьшқьшарын шығару барысында
«Пояиновск» жьшқы зауыты мен асыл тұқымды жылқы өсірілетін
шаруашылықтарда бұрынғы сіңіре будандастыру тэсілімен өндіре
будандастыруға ауыстырып, одан алынған ұрпақтарының қажеггі
кейіптерін «өз ішінде» өсірген. Сонымен брабансондардан өзгеше
жаңа совет ауыр жүк тартатын жылқы тұқымы шығарылған. Совет
жүк тартатын жылкылар тұқым
жыл.
шшяяяяшшшшяш
84-сурет. Совет жылңысы.
Совет ауьф жүк тартатын жылқылар әр түрлі жұмыс
қабілеттерімен айқындалады: жылдамдығы, күші және төзімділігі.
Совет ауыр жүк тартатын жылқылар ірі, басы кең алқымды, мойыны
етті жэне кейде қысқа, шоқтығы төмен жэне кең, белі мен арқасы кең,
сауыры екіге бөлініп тұрады. Совет ауыр жүк тартатьш
жылқылар,
дене
құрылысы
тұқымына
саи,
салмақты
конституциясы мықты.
Совет ауыр жүк тартатын жылқыларының негізгі кездесетін түртүстері: жирен (65,0%), буьфыл-жирен (13,0%), торы (11,0%), ал
қалғандары торы-буырыл, қара-буырыл, күрең жэне шабдар. Совет
ауыр жүк тартатын жылқылардың 6 айлық кұлындарының салмағы
360,0-380,0 кг, ал 1-жаста-550,0 кг. Бұл тақымның биелері сүтті
сауу
жүк
әр түрлі ауыр жұмыстарына кеңінен пайдаланады. Бұлардың күшін
сынағанда Заводб дейтін бие 851,0 кг жүк тартты, бұл өзінің салмағының 80,0% құрайды. Сонымен бірге жергілікті жылқылардың
жақсарту
қолданылады
ларының тұқымдық жақсарту жұмыстары, олардың тұлғасының
формасы мен жұмыс қабілетгілігін жетілдіру бағытында жүргізіледі.
Совет ауьф жүк тартатын жылқы тұқымдарындағы ең бағалы
аталық іздері: Румба, Боже, Режим, Ковбой, Флейтист. Ең бағалы
асыл тұқымды Совет ауыр жүк тартатын жылқылары Ярослав,
Горьков, Владимир жэне Тамбов облыстарында, сонымен бірге
Молдова мен Украина Республикаларында кеңінен тараған.
Орыс жылқысы. Орыс ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдарының
құрылу тарихы XIX ғасырда Ресейте Бельгиядан тау ардендерін
экелуден басталған. Арден жылқылары Петров ауыл шаруашылық
академиясында, артынан Деркульск, Дубров жэне Хренов жылқы
зауыттарында, соңьщца көптеген жеке шаруашылықтарда өсіріле
бастаған. Оларды таза тұқымды өсірумен қатар жүк тартатьш жылқы
тұқымдарымен (брабансон, першерон) шағьшыстырған. Сондықтан
да алынған будандар озінің шығу тегі мен кейпі жағынан өзгеше
болып шыққан.
85-сурет. Ауыр жүк тартатын Орыс жылқысы
Сонымен көп жылғы жүмыстардың нәтижесінде орыс ауыр жүк
тартатын жылқы түқымы шығарылды. Орыс ауыр жүк тартатын
жылқыларының тұқым болып бекітшген уақыты 1952 жыл. Орыс
ауьф жүк тартатын жылқылары онша ірі емес, бірақ өте жақсы жегу
қасиетгерімен сипатталады. Олар — кең түлғалы, конституциясы
мықты, темпераменті бір қалыпты жануар. Орыс ауыр жүк тартатын
жылқыларыныи түр-түстері негізінен жирен, жирен-буырьш болып
келеді де, ал реңдері торы, торы-буырыл, көк жэне қара түстері сирек
кездеседі.
Бұл жылқылар ерекше күтім талғамайды, жұмысга ерен күшті
эрі өздері ауыр жұмыстарға төзімді, бейімділік қасиеттері өте
жоғары, өсімтал, 18-20 жасқа дейін жоғарғы жұмыс қабілеттілігін
жоғалтпайды, ал тұқым жақсарту жэне төл алу жұмысына 25 жасқа
дейін пайдаланылады жэне төлдеңгіштігі жоғары.
Сонымен қатар еліміздің барлық аудандарында жергілікті
жылқылардың ет өнімінің өнімділігін көтеруде жэне жылқы етінің
сапасын жаксартуға кеңінен қолданылады. Мысалы, қазақ жылкыларымен шағылыстырудан алынған будандардың ет өнімділігі 15,020,0%-ға жоғарылаған, ал ёттің сапасы жақсарған. Бұл тұқымның
биелері бір маусымда 3000 литрге дейін сүт береді.
Орыс ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдарында кейінгі жылдары
келесі аталық іздер кұрылған: Лазутчик, Коварный, Горностай,
Разрядник, Капитан жэне т.б. Орыс ауыр жук тартатын жылқы тұқым
ішінде екі типі бар: уралдық (ірілеу) және украиндық (уақтау). Орыс
ауыр жүк тартатын жылқыларының тұқым жақсартудағы негізгі әдісі
—аталық іздері бойынша таза өсіру.
Орыс ауыр жүк тартатын жылқылар ТМД-ның барлық жеріне
тараған. Ең бағалы асыл тұқымдары «Куединовск» жэне «Перм»
(Перм облысы), «Ново-Александров» (Ворошиловград облысы),
«Хреновск» (Воронеж облысы), «Красноармейск» (Свердлов облысы)
жэне «Метиславск» (Белоруссияда) жылкы зауыттарында өсіріледі.
Першерон жылқысы. Першерон жылқылары Францияның Орн
Эр, Луар (Ла Перш провинциясы) департаментінде шығарылған ауыр
жүк тартатьш жылқы тұкымы. Бұл тұқымды шығару жұмысының
негізгі бағыты батыс кейіптегі ауыр жүк тартатын жергілікті
жылқылардың биелерін араб тұқымының айғырларымен жетілдіру
аркылы жүргізілген.
Першерон ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдарын негізін
салушы Жан ле Блан атты айғыр араб жылқысының Галлиополи
айғырының немересі болып келеді. Қазірге першерондар Бретани
жэне Булони жылкыларының эсерінен кұрылған. Першерон ауьф жүк
тартатын жылқылар почта кареталарын, дилижанстарды жэне
жолаушылар таситын омнибустарға көлік ретінде пайдалану
мақсатында шыгарылган.
86-сурет. Першерон жылқысы
Першерон жылқысының басы үлкен, мойыны ұзын, шоқгығы
мойнымен қосьшып кеткен, арқасы мен сауыры жалпақ, кеудесі кең
жэне терең, жауьфыны ұзын және қиғаш, аяқтары орташа, тұяқгары
үлкен әрі мықты болады. Першерон ауыр жүк тартатын жылқыларының негізгі түр-түстері көбінесе боз, көк, кейде қара болып
келеді. Өзінің дене құрылысы мен тұлғасының сомдылығы жағынан
брабансон жылқыларына жақын. Бағалы аталық іздері: Исход,
Вьюитр, Бардадыма жэне Крак.
ТМД елдеріндегі першерон ауыр жүк тартатын жылқыларының
ең көп шоғырланған жері Ресейдегі «Хреновск» жылқы зауыты
болып табылады. Қазіргі першерон жақсы жұмыс қабілеттілігімен,
үлкен күшімен жэне төзімділігімен ерекшеленеді. Першерон ауьф
жүк тартатын жылкы тұқымдарының артықшылығы денесінің
сұлулығы мен тұлғасының өзіне сай сипатында және де өзінің араб
жылқысының ата-тегінен алған әдемі көк (ақбоз) түр-түстері болып
келеді. Ал бұл түс эсіресе Першерон тұқымдарында ең көп тараған.
Ең бағалы першерон жылқылары «Октябрь» жылқы зауытында,
Тамбов облысындағы «Ракшинск» шаруашылығында, «Тамбов ГЗК»,
Воронеж облысы мен Брянск облыстарында шоғырланған.
Першерондарды жүмыс аттары мен ет-сүт жылқыларының
өнімдерін жетілдіру мақсатында кеңінен пайдаланады.
Пони жэне ұсақ жылцылар. Пони жылқыларының шоқгығының
биіктігі 80,0-147,0 см, Англияда пониге шоқтығының биіктігі 147,0
см-ге дейінгі, ал Германияда 120,0 см-ге дейінгі жылқыларды
жатқызады. Иппологтар И.Э.Фладе жэне К.Г.Глас, понидің тізіміне
әлемде шоқтығының биіктігі 50,0 см-ден 150,0 см-ге дейінгі
жергілікті жылқылардың 75 тұқымын тіркеген. Бірақ біздің еліміздегі
жергілікті жылқылар бұл тізімге кірмейді, себебі біздің түсінігіміз
бойынша, шоқтығының биіктігі 90,0-110,0 см-ден аспайтындар тапал
жылқылар. Шындығына келгенде пониге шоқтығының биіктігі 125,0
см-ден аспаитан тапал жылқыларды жатқызу керек.
Әлемдегі ең ертеде шығарылған және барлық елге мәлім тапал
жылқы —шотландық пони болып саналады. Оларды Солтүстік теңіз
бен Атлантика мұхитының шекарасының аралығында орналасқан
Шотландық жэне Оркнейлік аралдарда өсіреді. Сонымен бірге
шотландық понилар Ресейдегі біраз жылкы шаруашылықтарында да
өсіріледі, ал Қазақстанда өте аз, саусақпен санарлық қана.
87-сурет. Шотландық пони,
Шотландьщ понилардың экстерьеріне тэн сипаттамасы: аяқтарының кыскалығы жэне кеудесінің тереңдігі; сауыры салбыраңқы
немесе қысқа; бастарының профилі тік. Денесінің түктері, кекілі, жалқұйрығы қалың. Негізгі түр-түстері қара, торы, ала, ал көк пен
жирендері сирек кездеседі. Дене елшемдері: шоқтығының биіктігі
100,0- ден 115,0 см-ге дейін, кеуде орамдары 129,0 см, жіліншік
орамы 13,5 см.
Кейбір елдерде понидың ірі тұқымдары да осіріледі.Англиядауэльскилік, эксмурскілік, дартмурскілік, Швецияда шотландык,
олардьщ шоктығының биіктігі - 110,0-135,0 см. Пони жылқыларын
;
>
салт мініске, жегуге, теңдеп жүк тасуға, жас балаларды салт мінгізіп
қыдыртуға жэне оларды ат спортына баулуға пайдаланады.
Кейінгі жылдары шоқтығының биіктігі 38,0 см-ден 70,0 см-ге
дейінгі ұсақ жылкыларды өсіру дэстүрге айналды, оларды шағын
немесе бөлмелік жылқылар деп атайды. Оларды үнемі ең уақ
пониларды ғана шағылыстырып отыру нәтижесінде шығарған.
Мұндай уақ понилардың отаны — Аргентина, Америка жэне
Германия.
88-сурет. Фалабелпа понилары
Әлемдегі ең уақ пони Аргентинадагы «Рекрео де Рока» фермасында шығарылған, оның шоқтығының биіктігі 38,0 см, тірілей
салмағы 12,5 кг. Олардың басқа понилардан ерекшелігі - тіс
құрылысы алты тіске кем және екі ғана бел омыртқасы бар. Бұл
понилар өте төзімді жэне ерекше күтімді қажет стпейді. Егер кодімгі
жылқылар өздерінің тірілей салмағынан 5 есе жүк таситын болса, бұл
тапал понилар өздерінің тірілей салмагынан 20 есе артық жүкті еркін
тасуга қабілетті. Қазіргі кезде тапал жылқылардың «фарабелла» атты
тұқъ
тұқымдарь
оның эдістемелік нұсқауын окып-үйренгеннен кейін студенттергс
келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Жылқы тұқымдарының таралу аймағы мен пайдалану
бағытына байланысты зоотехникалық классификацияны
зерделеу жэне альбомдардағы жылқылардың* бейне суреттерін қарай отырып, олардың тұқымдарын ажырата
білуге үйрену.
2. Қазақстанда өсірілетін жылқы тұқымымен танысу.
3. Кестеде көрсетілген үлгі арқылы жергілікті жылқы
тұқымдарына зоотехникалық сипаттама беру және оны
толтыру.
- т-..
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Қазақ
Монгол
Бурят
Алтай
Қырғыз
Лоқай
Якут
Эстон
Полес
-- '
Таралу аймағы
Аталық іздері
іX 5
.§ 1
Ы5
Тірілей
салмағы, кг
0Н
1
О
U
>
СО Н
кеуде орамы
Дары
Q
тұлғасының
Жылқы
тұқым-
шоктық
биіктігі
Р.№
Шығарылған
жері
| Дене өлшемдері, <
см
Өсіру мақсаты
27- кесте. Жергілікті жылцы тұқымдарының зоотехникалык,
сипаттамасы
-■]
-1
ф
4. Кестеде көрсетілген үлгі
түқымдарына зоотехникалық
толтыру.
арқылы
зауыттық жылқы
сипаттама беру жэне оны
28- кесте. Зауыттъщ жылцы тщымдарының зоотехникальщ
сипаттамасы
қандаи
түқымға жататынын ажыратуға үйрету
Бақылау сүрақтарьп Жылқы түқымдарының зоотехникалық
классификациясы. Қазақстанда қандай жылқы тұқымдары өсіріледі?
Қазакстанда шығарылған жылқы тұқымдарын атаңдар. Жергілікті
жылқы тұқымдары. Зауыттык жылқы тұқымдары. Понилар қалай
алынады.
Он төртінші тақырып
Мініс жылқыларының тренингісі
Сабақтың максаты: Студенттерді асыл тұқымды және ат
спортының жазықтағы шабысқа пайдаланатын жылқыларының
зауыттық жэне ипподромдағы тренингісін оқьггьш-үйрету. Асыл
тұқымды жэне ат спортьшьщ жазықтағы шабысқа пайдаланатын
жылқыларын үйрету, жарату жэне сынауға арналған оқу сабақГары
асыл тұқымды арнайы жылқы өсіретін шаруашылықгар мен ипподромда жүргізіледі. Берілген тапсьфмаларды орындау.
Әдістемелік нұсқау: Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттер үшін арнай жылқы өсіретін шаруашылықгарда, жьиіқы
зауыттары мен ипподромдарда қосымша экскурсия ұйымдастыру
қажет. Оқу барысында студенттер асыл тұқымды жэне ат спортыньщ
жазықтағы шабысқа пайдаланатын жылқыларын үйрету мен сынаудың жүйесін жэне тәсілдерін үйренеді, атқорадағы күн тэртібімен,
үйрету сынағына қажетті жабдықтармен, инвентарлармен, сонымен
бірге жылқы зауыттары мен ипподромдағы шабыс жолдарының
құрылысымен, құлын-тайлар, құнандар мен дөнендердің зауытта
жэне ипподромда жүргізілетін тренингісімен танысады.
Құлын-тайлардың топты тренингісі. Жылқы зауыттарында
мініс жьшқы тұқымының құлын-тайларына топтық тренинг 6-7 айлық
жасынан бастап жүргізіледі. Бұл эдістің ерекшелігі сол, жаттықтыруды енесінен айырған құлындар бір-біріне үйреніскен кезінде
бастайды. Зауытгық тренингті шаруашылыктағы ұзындығы 10002000 м, ені 15,0-20,0 м жолы бар ипподромында өткізеді. Еркек
құлын-тайларды бір бөлек, ұрғашыларын бір бөлек жаратады.
Мініс жылқы тұқымындағы құлын-тайларға топты тренингті атқа
салт мінген тәжірибелі екі жылқышы өткізеді. Біреуі алға түсіп,
топты бастап жүреді, екіншісі құлын-тайлардың кейбіреуінің қалып
немесе тоқтап тұрып қалмауын қадағалайды жэне соңында
қалғандарын айдап отырады. Жарату алдында тайларды шашпаға
жібереді. Ол жерде шапқылап алған құлын-тайларды жаратуды аяң
жүрістен бастайды.
Құлын-тайларға жьш мезгіліне байланысты топ тренинг жүргізу
жэне оларды тобымен жарату жұмыстары 29 жэне 30-кестеде
көрсетілген жүйе бойынша жүргізеді.
5
!'
і
29 - кесте. Құлын-тайлардың атцорада түратын кезіндегі
топты тренингісі
Аллюрі (жүріс түрі)
Қазанжелтоқсан
8 мин
10-12 мин
10 мин
10-12 мин
2-3 мин
Аяң_________________
Желіс
Аяң
Желіс_______________
Кентер
- (шокырак
шабыс)
Желіс_______________ _____ 5 мин_____
15-20 мин
Аяң
Қаңтарақпан
8 мин
10-12 мин
10 мин
10-12 мин
2-3 мин
Наурызсәуір
9 мин
10-12 мин
10 мин
10-12 мин
2-3 мин
5 мин
15-20 мин
5 мин
15-20 мин
30 - кесте. Құлын-тайлардың даладагы жайылу кезіндегі топты
тренингісі
Қыркүйек
Мамыр-маусым
ШілдеАллюрі (жүріс түрі)
тамыз
8-10 мин
8-10 мин
8-10 мин
Аяң
10-15 мин
10-15 мин
10-15 мин
Желіс
10 мин
10 мин
10 мин
Аяң
10-15 мин
10-15 мин
10-15 мин
Желіс
5 мин
5 мин
5 мин
Кентер
(шоқырақ
шабыс)______________
5-10 мин
5-10 мин
5-10 мин
Желіс
15-20 мин
15-20 мин
15-20 мин
Аяң______________ __
Жылкы зауытында қүлын-тайларды тобымен жарату кезінде
қатты шаршатпайды. Жаратудың ауырлығы мен жиілігін қорада тұру
және жайылу кезеңдерінде 5,0 км-ден бастап, ақпан-сәуір айларында
8,0 км-ге jieviін, жазғы кезеңде жүрістің желіс пен аяңына кезек
аустырып отырын, қашықтықты біртс-біртс 10,0 шақырымга дейін
жеткізеді.
Тайларға бас біддіру 1,5 жасынан басталады. Ол күзде өткізілсді,
сондыктан оларды алдымен жүген-ноктага үйретеді, ол үшін жүгенді
күніне екі-үш рет тайлардың басына кигізіп, шешіп отырады. Тай
жүгенге үйреніп, жетекке сркін жүретін болған ксздс, оны ұзын
шылбырмен жүруге үйретеді.
Жүрістен жүріске ауысу үшін, мініс жылқы тұқымындағы тайлар
бірнеше сабақтан кейін үйреніп кететін, «аяң», «желіс», «шоқырақ»
деген бұйрықтарды үздіксіз қайталай беру керек. Тай кордта айнала
желіп жүруге үйренген соң, күндіз тұратын қорада (шашпада) оның
арқасьша кішкентай терлік салып, оны айылмен бекітіп қояды.
Басында айылды бос тартып қою керек, кейін тай арқасындағы затқа
үйренген соң, айылды 5-6 см-ге қатайтып тартып қояды.
Тайларды шашпадан шығарып, бірнеше минут қораның ішінде
жетектейді. Тай жетекке тыныш жүрсе, оны 15-20 минут кордга
айналдыра желдіреді. Ара-арасында терліктің қалай түрғанын
тексеріп, қажет болса, айылын тартып қояды. Тай терлікке үйренген
соң, 2-3 күннен кейін оған ер салуға кіріседі жэне бұл кезде ерден
үзеңгі бау мен үзеңгіні алып тастайды. Басында ай ы л д ы қатгы
тартпай, 2-3 минут жетектеп жүреді де, сонан соң оның алдындағы
күндердегі сияқгы кордга айналдыра желдіртеді.
Тайларға ер салғанда, кордгы айналдыра жүргізгенде ешқандай
мінез көрсетпесе, онда үстіне мініп, жүргізіп көруге болады. Тай
үстіне адам мінгенге үйренген соң, оны ат қорадан шығарады. Салт
атты адам, тайлардың мойынына тағылған қайысты тізгінмен бірге
ұстағанда тізгін сәл бос түратындай етіп ұстайды. Тай үйіндегі салт
атгы адамымен кордта шылбырмен жүруге үйренген соң, оны топлен
жүруге үйретеді. Ол үшін жуас, үйретілген атқа мінген салт атты
адам алдында жүріп отырады. Үстіне адам мінген тайларды бірбірінен 3-4 метр қашықтықга көмекшілер тізгінінен жетектеп жүредг.
Тайлар топпен бірге жетекке тынышталып жүре бастаған кезде,
көмекші шылбырды босатады, сонан соң 3-5 минут желуге көшеді. 34 сабақтан соң тайлар жаттығуға үйренеді, сонан кейін олармен
жүмысты ашық жерде немесе жаттығу шеңберінде жалғастырады.
Тайларды 15-20 минут аяңдатып жүргізгеннен кейін, салт атты
жолбасшы желіске ауысады, оның соңынан тайлар да желіске көшеді.
Әдетте 10-12 күннен кейін тайлар ашық жерде немесе жарату
шеңберінде топпен жүруге үйренген соң, оларды кентерге (шоқырақ
шабысқа) үйретеді. Бірнеше сабақтан соң мініс жылқы түқымындағы
тайларды бүл жатгығуларды меңгерген соң, мақсатты жаттығуларға
көшіреді.
Қүнандардың жеке тренингісі. Мініс түқымындағы құнандарға
жеке тренингі жүргізу үшін, жарату бөліміне ауыстырады. Осы
кезден бастап, қүнандарды ереже бойынша жеке тренинг жүйесімен
жүйелі түрде жаратуға көшеді. Құнандарды жаратудьщ казан айынан
мамыр айына дейін созылатын түрлі міндеттері белгіленген, үш
кезеңнен тұратын жарату жоспары жасалады.
і
II
I
кезең. Қазан-қаңтар. Негізгі міндетгері: кординациялық
кабілетгілігін дамыту, қозғалу дағдыларын жетілдіру мен бас білдіру.
31-кесте. Құнандардьің күнделікті жаратудагы жүктемелері
Аллюрі (жүрісі түрі)
Аяң
Желіс
Аяң
Жалпы жұмыс көлемі
Аяң
Желіс
*
Аяң
Кентер
(шоқырақ
шабыс)
Аяң.
Жалпы жұмыс көлемі
Үрғашы
Бркек
Қазан-қараша
8-10 мин
10-15 мин
15-20 мин
5,6-6,0 км
Желтоксан-қаңтар
6-8 мин
15-25 мин
5 мин
1000-1400 м
6-8 мин
12-20 мин
5 мин
1000-1200 м
20-25 мин
6,0-8,0 км
25 мин
6,0-7,0 км
8-10 мин
8-12 мин
15-20 мин
4,0-5,0 км
Желтоқсанның аяғы мен қаңтардың басында кейбір құнандарды
150-250 метрдей жерге ағызып, қатты шаптырып алуға болады.
II
кезең. Ақпан-наурыз. Негізгі міндеттері: жылқылардың күшкуатын және жалпы төзімділігін арттыру, бұлшык етгерін ныгайту,
физиологиялық жүйе қызметін жетілдіру, организмді ұзағырақ эрі
каркынды жұмысқа дайындау. Құнандарды ақпанда 2-3 рет көсілтіп
шаптырады немесе 200-250 метр жерге ағызып, қатты шауып алады.
Наурызда көсілтіп шабу сипат алу керек.
32 - кесте. Құнандардың күнделікті жаттыгу жүктемелері .
Аллюрі (жүрісі түрі)
_______ Еркек_______ ______ Ұрғашы______
Ақпан
Аяң
5-8 мин
5-8
мин
■
Желіс
10-15 мин
10-12 мин
Аяң_________________
5 мин
5 мин
Кентер
(шоқырақ
1400-1600 м
1200-1400 м
шабыс)
Аяң
20-25 мин
20-25 мин
Жалпы жүмыс көлемі
7,0-8,0 км
6,0-7,0 км
Наурыз
Аяң
_______5-8 мин_______ _______5-8 мин_______
Желіс
______ 10-15 мин______ ______ 10-12 мин______
Аяң
5 мин
5 мин
Кентер
(шоқырақ
1500-1800 м
1400-1600 м
шабыс)
Аяң
20-25 мин
20-25 мин
Жалпы жүмыс көлемі
7,0-9,0 км
6,0-8,0 км
III
кезең. Сәуір-мамыр. Негізгі міндетгері:
жылдамдық қасиеті мен арнайы шыдамдылығын арттыру
жылқылардьщ
33-кесте. Құнандардың күнделікті жаттыгу жүктемелері
Аллюрі (жүрісі түрі)
Аяң
Желіс
Аяң
Кентер
(шоқьграқ
шабыс)
Аяң
Жалпы жұмыс көлемі
1
Еркек
Сәуір-мамыр
5-8 мин
10-15 мин
5 мин
1600-2000 м
5-8 мин
10-12 мин
5 мин
1500-1800 м
20-25 мин
7,0-9,0 км
20-25 мин
7,0-8,0 км
¥рғашы
•
Осы кезде аптасына бір рет көсілте шабады немесе 500-1000
метрге жүгіртіп алады.
Жарыс кезеңі (мамыр-қыркүйек). Ипподромдағы сынак кезеңінде
жүріске түсетін жүктемелердің көлемі кемінде 2000-2500 м, ал
шоқырақ шабысқа (кентер) 1500-2000 метрден кем болмауы тиіс.
Мініс тұқымындағы кұнандарға берілетін жүлде үшін болатын ат
жарысының алдындағы ең соңғы ұшырта шабуды сөреден бір күн
бұрын жасайды. Бұл құнандарды қарқынды жаратулардан кейін күш
жиюына, мүмкіндік береді. Жүлде үшін болған жарыстан кейін
құнйндарды 2-3 күн белсенді демалдырады (аяңдату, левадада немесе
паддокта серуендету), ал 3-4 күннен кейін жеңіл жаратулар жасайды
(аяңдату, желдірту).
Ипподромдағы сынак ережелеріне таза қанды ағылшынның мініс
түқымындағы қүнандары үшін жарысқа катысу саны орташа алғанда
айына бір жарым рет болуы керек, сондықтан сөре арасындағы үзіліс
екі аптадан кем болмау тиіс.
Жарыс маусымы аяқгалған соң, кұнандар шаруашылыққа қайтарылып, демалады. Оларды 2-3 сағатқа левадаға немесе падцокқа
шығарады. Бүл — қүнандардың белсенді демалуының ең қолайлы
жолы. Құнандардың 1,0-1,5 айлық белсенді демалысынан кейін
оларды келесі жылғы ат жарысындағы дөнендер арасындағы жарысқа
дайындайды.
Дөнендердіц тренингісі. Мініс жылқы түқымдарының осының
алдындағы жаратулар мен сынақтар кезіндегі жылқылардың жаратудағы жэне жарыстағы мінез-қүлыктары, жаратулар мен жарыстардағы жүктемені көтеруінің физиологиялық мүмкіндіктері, соре жэне
мәредегі спринтерлік қабілеттіліктері және басқа да жеке қасиеттері
анықталады. Жаратушы бапкер жылқылардың байқалған мінезкұлықгарын келесі жылқы жарату циклі мен бүдан кейінгі сынақтарға
дайьшдауда ескеруі тиіс.
Мініс түқымындагы жылқыларды жоспарлы жаратуга кіріспес
бүрын мал дәрігері жылқыларға клиникалық тексеру жүргізіп,
олардың жүрек-қан тамырлар, тыныс алу, ас қорыту жүйелерінің
жэне қозғалыс аппараттарының жай-күйіне баға береді. Қажет болған
жағдайда алдын алу жэне емдеу шараларын тагайындайды. Мал
дәрігерлік тексерудің нэтижесінің негізінде және жылкылардың
жалпы күйлеріне байланысты (еті, семіздігі жэне т.б.) жаратушы
бапкер жарату кезеңінің жалпы жоспарын жасайды.
Дөнендерді дайындау мерзімі (қазан-мамыр) белгілі бір
міндеттерден түратын үш кезеңге бөлінеді.
/ кезең. Қазан-қаңтар. Негізгі міндеттері: жылқылардың күшқуаты мен жалпы төзімділігін арггыру, бұл міндетгерді орындауға
балшықты жерлермен, қальщ қармен жүру арқылы қол жеткізуге
болады. Бұл кезевдегі негізгі жүріс түрі - аяң мен желіс.
34-кесте. Дөнендердің күнделікті жарату жүктемелері
Аллюрі (жүрісі түрі)
Еркек
¥рғашы
Аяң
_______6-8 мин_______ _______6-8 мин_______
Желіс_______________ ______20-25 мин______
15-20 мин
Аяң
______20-25 мин______ ________20-25________
Жалпы жұмыс көлемі _____ 7,0-12,0 км_____ ______6,0-9,0 км______
Қаңтардың ортасында немесе аяғында дөнендері шоқырақ
шабыспен (кентер) жүргізеді. Бұл кезеңде желуді айтарлықтай
азайтады.
II
кезең. Ақпан-наурыз. Негізгі міндетгері: жылқылардың күшқуаты мен жалпы төзімділігін одан эрі арттыру, организмдерін бұДан
гөрі қарқьшды жүктемелерге дайындау.
35-кесте. Дөнендердің күнделікті жарату жүктемелері
Аллюрі (жүрісі түрі)
Аяң
Желіс
Аяң
Кентер
(шоқырақ
шабыс)
Аяң
Жалпы жұмыс көлемі
Еркек
Ақпан
6-8 мин
15-20мин
5 мин
2-3 км
¥рғашы
6-8 мин
12-15 мин
________5 мин________
1,5-2,5 км
20-25 мин
20-25 мин
8,0-10,0 км
7,0-9,0 км
Наурыз
Аяң
6-8 мин
6-8 мин
Желіс
10-15 мин
12-15 мин
Аяң________________ ________5 мин________ ________5 мин________
Кентер
(шоқырақ
2,5-3,5 км
2-3 км
шабыс)
Аяң
20-25 мин
20-25 мин
Жалпы жұмыс көлемі
10,0-12,0 км
8,0-10,0 км
Дөнендерді наурыз айывда аптасына 1-2 рет 300-400 метрге
катты шабыска жүгіртіп жэне жеңіл көсілте шабыс жасату керек.
III
кезең. Сәуір-мамыр. Негізгі міндеттері: жылқылардьщ
жылдамдығы мен арнайы шыдамдылығын дамыту.
36-кесте. Дөнендердіц күнделікті жарату жүктемелері
Үрғашы
Аллюрі
Желіс
Кентер
піабыс)
Жалпы
(шоқырақ
ыс көлемі
Аяң
Желіс
Аяң___________ ____
Кентер
(шоқырақ
шабыс)_____________
Аяң____________ ___
Ж алriы жүмыс көлемі
Сәуір
6-8 мин
15-20мин
5 мин
2,6-3,6 км
6-8 мин
12-15 мин
5 мин
20-25 мин
9,0-11,0 км
Мамьф
5-8 мин
10-15 мин
5 мин
2,4-3,2 км
20-25 мин
7,0-9,0 км
20-25 мин
8,0-10,0 км
20-25 мин
7,0-8,0 км
5-8 мин
10-12 мин
5 мин
1,8-2,8 і
Тренингтегі дөнендерді сәуірде аптасына 1-2 рет 500-1000 метрге
көсілте және ұшырта шабтыртады.
Жарыс кезеңі (мамыр-кыркүйек). Бұл кезендегі ипподромдағы
дөнендердің күнделікті жүктемесінің көлемі желіске 2,5-3,0 км,
шоқырақгатуға (кентер) 2,0-3,0 км. Сынақ ережелері боиынша
дөнендер айына екі рет жарыска қатысуы тиіс, сондыктан қарқынды
жаратудан кейін жылқыларға 3-5 күн белсенді демалыс беруді ескеру
керек.
Дөнендер үшін ұшырта шабу қашықтығы 1,0-2,0 шақырым
аралығында, бірак маусым басында 500 метр болуы тиіс. ПІағын
қашықтыққа донендерді ұшырта шабу 2-3 күн қатарынан болады.
Донендердің жылдамдьпын жэне жылдам шабуға шыдамдылығын
арттыру үшін, негізгі кезеңде біршама ұзак қашыктыққа (1500-2000
м.) ұпіырта шабу арасында үзілісті жарату —донендерді жарысқа 2-3
рет қатысқаннан кейін жасалады.
Жарыс
маусымның
екінші
жартысында
жылдамдык
жүктемелерінің барлығы дерлік үзілісті жаратулар жолымен
жасалады. Жарыс кезеңіндегі жарату үдерісін жоспарлағанда
дөнендерге эрбір жарыстан кейін белсенді демалыс беріледі.
3 7-кесте. Дөнендерді екі жарыс аралыгындагы үзілісті
_________________
жаратудың кестесі_________________
Аллюрі (жүріс түрі)
Өткізілетін
күндері
1-3 күн
] Жүлде үшін болтан жарыстан кейін аяңдатып
қыдьфту
4-6 күн
Аяң мен желістен тұратын жарату
Аяң, желіс, шоқырақ шабудан (кентер) тұратын
7-8 күн
жарату
Үзілісті жаратулар: 250-300 м-ге ұшырта шабу
9 күн
1200 м-ге кентер
Аяң, желіс, шоқырақ шабудан (кентер) түратын
10-11 күн
жарату
12 күн
Үзілісті жаратулар: 250-300 м-ге ұшырта шабу
1200 м-ге шоқырақ (кентер)
400 м-ге қатгы шабу
3-4 минут аяңдап, желіп жүру
400 м-ге қатты шабу
Аяңдатып жүргізу
13 күн
Жүлде үшін жарысқа қатысу
14 күн
Үзілісті жаратулар кезінде дөнендер қатты шабудан желш, аяңдап
жүруге ауыстырғанда, оны тізгінді бос жіберіп, дауыспен берілген
бұйрыққа бағынуға үйретеді. Дөнендер желіске немесе аяңға ауысқан
соң, оны мойнынан сипап отыру керек.
Шаруашылықта жаратушы бапкер дөнендердің әрқайсысының
жалпы жағдайларын мүқият қадағалап отырады жэне жем-шөп жемей
тұрса немесе болдырғандай белгі білдірсе, мал дәрігерін шакырады.
Егер жылқының сау екені анықталса, оны 5-6 күн белсенді
демалдьфады.
Ересек жылқылардың тренингісі.
Ипподромдық сынақтан
өткен үш жасар ересек жылқылардың тренингісі 1,5-2,0 ай белсенді
демалғаннан кейін басталады. Бүл - жылқылар жүлде үшін болған
жақын, орта жэне алыс қашықтықтағы (1200-ден 4000-ға дейін)
жарыстарға қатысқандықтан, жалпы жоспар олардың өткен жылдарда
анықталған спринтерлік немесе стайерлік қабілетгерін (ұшқырлығын
немесе шабатындығьга) ескере отьфып жасалады.
Егер жылқыны жақын, орташа (2000-2400 м) қашықтыктағы
жарысқа дайындау мақсат етіліп қойылатын болса, онда олардың
тренингісі дөнендерді жаратудан айьфмашылығы болмайды. Егер
жьшқыны ұзақтау қашықтыққа шабуға дайындайтын болса, дайындық кезеңінде жарату мөлшерін едэуір ұлғайтады. Төрт жасар байталдарды бұл жаста сынақтан өткізбейді, тек айғьфларды ғана жаратады.
Ересек жылқылардың дайьшдык маусымы қазаннан мамьфға
дейін созьшады да, үш кезеңнен тұрады.
I кезең. Қазан-қантар. Негізгі міндеттері: жылқьшардың
жылдамдығы мен арнайы шыдамдылығын дамыгу. Бұл кезеңде
жаратуды мүмкіндік болса, ойлы-қьфлы жерлерде, жыртылған, қалың
қарлы жерлерден өту аркьшы өткізген дұрыс. Негізгі жүріс түрі
дөнендердікіндей, аяң мен желіс.
38 - кесте. Ересек жылқыларды күнделікті жаратудың
жүктемелері
Айғьфлар
Аллюрі
і Гжүрісі
\_11 - түрі)
ии *---------6-8
мин
Аян
__________
20-30
мин__________
Желіс
________ _________
20-25
мин
Аяң
7,0-12,0
км
Жалпы жұмыс келемі
______ _
#
__________-
____—
—
ч
Қаңгардың аяғында жасы үлкенірек жылқыларды желуді азаитып,
шоқырактап (кентер) шабуға ауыстьфады.
II кезең. Ақпан-наурыз. Негізгі міндеттері: жылқылардың
жылдамдығы мен арнайы шьщамдьшығын одан эрі дамыту,
жьшқылардын организімін колемі жығынан да, ^ қарқындылық
жағынан да бұдан горі ауьфлау жүктемелерге даиьшдайды.
Ақпан айының екінші жартысынан бастап жүлделі екі жарыс
аралығында жылқьшарды cap желіске салады. Егер жол жақсы болса,
ара қашыктыкгы 1800-2000 метрге дейін жеткізуге болады. Шоқырақ
(кентер) шабу реприздері 5-6 минут ақырын желеді. Мұндаи
жаратулар наурыз айында да жасалады. Екі репризді шоқьфақ шабу
(кентер) жұмысьга істеу жылкылардың жалпы тозімдштнщ дамуына
ықпал етеді жэне арнайы шыныгуының алғы шарты больш табьшады.
Наурыздьщ екінші жартысынан бастап 200-250 метрге қатгы
шабу мен 500-1000 метрге жеңіл көсілте шабулар жасалады.
Аллюрі
Жалпы
ыс көлемі
Айғырлар
10,0-13,0 ю
Ақпан
6-8 мин
15-20 мин
5 мин
2,4-3,2 км
20-25 мин
9-12 км
Желіс
Кентер (шоқырақ шабыс
Жалпы
ыс көлемі
Наурыз
6-8 мин
Желіс
15-20 мин
5 мин
Кентер (шоқырақ шабыс)
3-4 км
20-25 мин
кезең. Сәуір-мамыр. Негізгі міндеттері: жылқылар,
жылдамдығы мен арнайы шыдамдыльнын арттыру, бұған аптасына
1-2 рет 500-ден 1500-ге дейін қашықтыққа ұшырта шабулар арқылы
қол жеткізіледі.
40-кесте. Ересекжы щыларды күнделікті жарату жүктемелері
Аллюрі (жүріс тур Q______ ___________ Айғырлар__________
С әу ір ___________________________
_______ 1____________6-8 мин___________
Желіс
___________________ 15-20 мин__________
5 мин
Кентер (шоқырақ шабыс
2,8-4,0 км
25-30 мин
Жалпы
ыс көлемі
10,0-12,0 км
Желіс
Аяң__________________
Кентер (шоқырак шабыс
Жалпы жумыс көлемі
6-8 мин
10-15 мин
5 мин
2,6-3,6 км
20-30 мин
8,0-10,0 км
Ересек жылқыларды аптасына бір рет 1000 метр қашықгыққа
көсілте шаптырады, 500-1000 метр қашықтыққа ұшырта шаптырады.
Мамьф айында ұшырта шабу қашыктығы 1500 метрге дейін
ұзартылады, бірінші жарысқа қатысар алдының соңғы 12-15 күндері
300-400 метр 3-4 рет ұшырта шабудан тұратын 1-2 үзілісті жаратулар
жасалады.
Жарыс кезеңі: (мамыр-кыркүйек). Жарыс маусымындағы жаратуды жоспарлауда ересек жылқылар мен 4 жасар жылқылар орташа
және алыс қашықтыққа (2000-4000 м.) жарысатынын ескеру қажет.
Мініс жылқыларын баптау, жаратуымен танысып, оның эдістемелік нұсқауын оқып үйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсырмаларды орьшдау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Топты тренингтің мақсаты мен маңызын жэне құлын-тайларды
жаратудың кезеңдерін талдай отьфып, оның айырмашылықтарын зерделеу.
2. Зауытгық тренингтің мақсаты мен маңызын жэне құлындарды
жаратудың кезеңдерін талдай отырьш, оның айырмашылықгарьга зерделеу.
: !/
3. Зауытгық тренингтің мақсаты мен маңызын жэне дөнендерді
жаратудың кезендерін талдай отырып, оның айырмашылықтарын зерделеу.
4. Ересек мініс жылқыларының тренингісінің ерекшеліктерін
дэптерге теріп жазу.
5. Тренинггің кезеңдерінің міндетгерін эр жастағы мініс
жылқыларына ретімен анықтау.
Бақылау сурақтары: Тренинг дегеніміз не? Топты тренинг
қалай жүргізіледі? Зауытгық тренинг қандай жастагы мініс
жылқыларына жүргізіледі? Мініс жылқыларын ипподромда
сынаудың мақсаты. Жарыс кезеңінің міндеті.
Он бесінші тақырып
Жылқыларды сынау тәртібі
Сабақтың мақсаты: Студенттерді асыл тұқымды жэне ат
спортының жазықгықтағы шабысқа пайдаланатын жылқыларын
ипподромда сынау тәртібін оқытып-үйрету. Асыл тұқымды жэне ат
спортының жазыктагы шабысқа пайдаланатын жьшқьшарын үйрету,
жылқыларын өсіретін шаруашылықтарда жэне
ипподромда
жүргізіледі. Берілген тапсьфмаларды орындау.
Әдістемелік нусқау: Лабораториялық-тәжірибелік сабактарда
студенттер
ипподромдарда қосымша экскурсия ұйымдастыру қажет. Оқу
студенттер асыл тұқымды
жүйесін
жэне тәсілдерін үйренеді, ат қорадағы күн тәртібімен, үйрету
сынагына қажетті жабдықтармен, инвентарлармен, сонымен бірге
ипподромдағы шабыс жолдарының қүрылысымен, мініс, желғор жэне
ауыр жүк тартатын жылқыларды сынаудың ережелерімен танысады.
іромдағы жылқыларды сынау. Ипподромда асыл
тұқымды
M1H1C жылқыларьшың жұмыс қабілеттілігін дамыту мен анықтау
у жұмыстары жүрпзшеді.
Ипподром
жылқы шаруашылығындағы ғылыми жетістіктерді
жұмыстардың
Ипподромда жылқыларға азықтандыру мен күтіп-бағудың жақсы
жағдаиы жасалған.
89-сурет. Ипподромдагы іиабыс алаңы
Ипподром өзінің жұмыстарын жылқы зауыттарымен, арнайы
шаруашылықтармен бірлесе отырьпт тығыз байланыста жүргізеді. Бұл
шаруашылықтың
дайындық
жұмыстарын
тренер
орындайды. Ипподромдагы сынауға екі жасқа толган дендері сау
тұқым
Иплодромда спортқа пайдаланатын жылқыларды жазықтағы
шабыстарда сынайды, асыл тұқымды мініс жылқыларын өсіретін
жылқы зауытгары мен фермалардың жэне басқа да жекеменшік
шаруашылықтар мен жекелеген ат иелерінің Республикалық деңгейдегі ат жарыстары өткізіледі, сонымен бірге ат спортьшың классикалык және ұлттық түрлерімен қатар, жылқы ойындарының эр түрлі
чемпионаты да өткізіліп тұрады.
Ипподромда асыл тұқымды мініс жылқылары 2 жастан, яғни
кү н я н кездерінен бастап сынаққа түседі де, байталдарын 3 жасқа
дейін ал айғырларын 5-6 жасқа толғанша ат жарыстарына қатыстырып, сынай береді.
Жылқы зауытгары мен фермалары жэне эр түрлі деңгейдегі
шаруашылықтардың ихшодромға жіберуге дайындаған жылқылары
алдын ала ипподром әкімшілігінің қарауы мен іріктеуінен өтеді.
Жылқылармен бірге ипподромға тұкымдық куэлігі, бонитировкалық
ведомосы, қараудан откен актісі жэне ветеринариялық куэлік
құжаттары жіберіледі.
Ипподромда жылқыларды жасы мен ұтқан шабыстарының
санына тэуелді топтық жүйе бойынша сынайды. Шабыс маусым,
мамырда басталып, қыркүйекте бітіп, ұзақгығы 5 айға созылады.
Мініс жылқы топтарының шабыстарда берілетін жүлделер
мынадай үлгіде бөлінеді:
-топтық —бір топтың жылқыларына арналған;
-топтардан тыс ~ топтан тыс жылқыларға арналған, оларға кез
келген басқа топтың жылқылары жіберіледі;
-шектелінген ~ маусымда жүлделі орындарды алмаған бір
түқымның жылқыларына, оның ішінде айғырларға немесе биелерге
арналған жэне т .6.
.
-ашық жүлделер —түкымы мен топтары шектеусіз, жасы бірдсй
жылқыларға;
-қандай да бір оқиға немесе күнге арналған атаулы жүлделер;
-гандикаптар немесе теңестіру жүлделері щ эр түрлі шабыстық
топтағы жэне эр жастағы жылқылардың жұмыс қабілеттілігін салыстьфуға арналған, сонымен бірге ересек жастағы жэне жоғарғы
топтағы жылқылар қосымша жүктеме алады,
-дәстүрлі - шамамен эр жылқы бір күнтізбелік мерзімде
жылқылардың белгілі тұқымдары мен жасына қарай өткізіпетін бас
жүлделер.
Қазақстанда туған және өсірілген мініс түқымындағы
жылқыларға арналған жазықтаіы шабыстарда Алматы ипподромында
мынадай дәстүрлі жүлделер ойналады:
Екі жастагы қунандар мен байталдарга арналган: Сынама
жүлде - биелерде, қашықтығы 1200 м., Сынама жүлде - айғырларда,
қашықтығы 1200 м., Жазғы жүлде - айғырлар мен биелерде,
қашықгығы 1200 м., Жетісу жүлдесі - биелер, қашықтығы 1200 м.,
«Каринка» жүлдесі - биелерде, қашықтығы 1200 м., Мәншүк
Маметова атындағы жүлде — биелерде, қашықтығы 1400 м.,
«Болашақ» жүлдесі —Қазақстан мен Орта Азия Республикаларында
туган жылқыларда, қашықтыгы 1600 м., «Маммона» жүлдссі ~
биелерде, қашықтығы 1400 м., «Екі жасарлық Үлкен жүлде
(Фаворит)» - 2 жастағы жылқыларда, қашықтығы 1600 м., Гандикап
- 2 жастағы жылқыларда, қашықтьиы 1000 м.
Үш жастагы дөнендер мен байталдарга арналган: Шабыс
маусымының ашу жүлдесі — айғырлар мен биелерде, қашықтығы
1800 м., «Лойна» жүлдесі - биелерде, қашыктығы 1400 м.,
Спринтерлік жүлде — айғырлар мен биелерде, қашыктығы 1400 м.,
«Аналогичная» (1000 Guineas) ~ айғырлар мен биелерде, қашықтыгы
1600 м., Жаздық Үлкен жүлде (2000 Guineas) — айгырлар мен
биелерде, қашықтығы 1600 м., OAKS жүлдесі — айғырлар мен
биелерде, кашықтығы 2000 м., «Болашақ» жүлдесі (Қазақстан мен
Орта Азияда туған жылқыларға арналған) —айғырлар мен биелерде,
қашықтығы 2400 м., Алматы қаласы атындағы жүлде - айғырлар мен
биелерде, қашықтығы 2400 м., «Асуан» жүлдесі - айғырлар мен
биелерде, қашықтығы 2000 м., Дерби жүлдесі ~ айгырлар мен
биелерде, қашықтығы 2400 м., Б.Момыптүлы атындағы жүлде —
айгырлар мен биелерде, қашықтыгы 2800 м., Элия Молдагүлова
атындағы жүлде —биелерде, қашықтығы 1800 м.
Үіи жастагы жэне одан да үлкен жылқыларга арналган: Үлкен
спринтерлік жүлде — айгырлар мен биелерде, қашықтығы 1200 м.,
«Береста» жүлдесі — айгырлар мен биелерде, қашықтыгы 1000 м.,
«Насима» жүлдесі — айгырлар мен биелерде, қашықтыгы 1600 м.,
Б.Момышұлы атындагы жүлде (Сент Леджер) - айгырлар мен
биелерде, қашықтығы 2800 м., Қазақстан жүлдесі —айгырлар мен
биелерде, қашықтығы 1600 м.,
«Критериум» жүлдесі — айгырлар
мен биелерде, қашықтыгы 1000 м., «Чемпиондар Кубогы» жүлдесі
“ айгырлар мен биелерде, қашықтыгы 2400 м.,
«Салыстыру»
жүлдесі - айгырлар мен биелерде, қашықтыгы 2400 м., Президент
жүлдесі - айғьфлар мен биелерде, қашықгығы 2200 м., Евразия
-Кубогы жүлдесі - айғырлар мен биелерде, қашыктығы 1600 м.
Төрт жастагы жэне одан улкен жыщыларга арнапган: «Кірісу»
жүлдесі 1 айғьфлар мен биелерде, қашықтьны 2000 м., «Кірісу»
жүлдесі - айғьфлар мен биелерде, қашықгығы 1800 м., «Элита»
жүлдесі - айғьфлар мен биелерде, қашықтығы 2400 м., ҚР жокей
клубынын жүлдесі — айғырлар мен биелерде, кашыктығы 2000 м.,
«Песняр» жүлдесі — айғьфлар мен биелерде, қашыктығы 2400 м.,
«Халыктар достығы» жүлдесі —айғьфлар мен биелерде, қашықгығы
4000 м.
Иппоромдағы сынау жұмыстары асыл түқымды жэне ат спортының жазыктағы шабыска пайдаланатын жылқылардың биелеріне 4
жасына дейін, ал айғырларына 6 жасына дейін жүргізіліді. Жұмыс
қабілеттілігі өте жоғары атақты ұшкыр жылқыларды одан да жоғары
жастарында да сынауға қосады.
Ипподромда сынак мерзімінің жоспары жасалады, сыналуға
тиісті жылқылар жоспарға байланысты қабылданады. Ат спортының
жазықтағы шабысқа пайдаланатын мініс жылқыларына келесі
құжаттар дайындалады:
а) асыл түқымдылық куэлігі немесе зауыттық кітаптың
көшірмесі;
б) сынаудың бонитировкалау карточкасы (егер жьшқы сыналған
болса);
в) малдэрігерлік куэлігі.
Ат спортының жазықтағы шабысына пайдаланатьш мініс жылқыішінде
жасалады.
жұмысы аяқталғаннан кейін спорт жылқылары
қайтарылады, ипподром асыл тұқымды
жазықгағы шабысына пайдаланылатын басқа тұқымдар жылқыларының сьгаақ нәтижесі мен тіркеу карточкасының толтырылған
көшірмесін, сонымен бірге малдэрігерлік куәлігін береді. Жылқылар
шаруашылыққа қайтарылғаннан кейін, шаруашылықгарда тағы да
қабылдау актісі жасалады.
Асыл тұқымды жэне ат спортының жазыкгағы шабысьша пайда­
ланылатын басқа тұқымдар жьшқыларын сьшау жұмысының жоспарын жасау қажет және бұл жосапардың мазмұны эр бапкерге
уақытында жеткізілуі тиіс.
I Асыл тұқымды жэне ат спортының жазыктағы шабысына
пайдаланылатын басқа тұқымдар жылқыларын сынау жазбасын
комиссия жүргізеді, төраға болып ипподромның шаруашылық
бөлімінің бастығы, ал комиссия мүшелері болып ипподромның
зоотехнигі, бапкері жэне шабандозы сайланады.
Жылқылардың жарыстағы жэне бәйгедегі реттік нөмірі жеребе
салу арқылы анықталады. Жылқының регпк нөмірінің көшірмелері
екі жағына оң және сол жағына да бекітіледі. Сынаққа жазылған асыл
тұқымды және ат спортының жазықгағы шабысына пайдаланылатын
басқа тұқымдар жылқыларына хаттама жазылады, бұл жұмысты
комиссия мүшелерінің бірі дайындайды.
^ Асыл тұқымды жэне ат спортының жазықтағы шабысына
пайдаланылатын басқа тұқымдар жылқьшарының тігілген жүлдесі
ақшалай да берілуі мүмкін. Берілетін жүлденің тізімі мен мөлшері
шабу қашықтығы мен сынақ ережесі бойьшша белгіленеді.
Сынауды өткізу тәртібі. Спорт тэртібінің негізіне байланысты
асыл тұқымды және ат спортьшың жазықтағы шабысына
пайдаланылатын басқа тұқымдар жылқыларын сынау жүмысын
төрешілер алқасы жүргізеді.
Кезекті сынақ күні басталудан бір апта бұрын ипподромның
өндірістік бөліміне, мініс жылқьшарының қатысуымен эрбір шабыс
бойынша откізу уақыты, жылқы топтары (жүлденің аталуы), олардың
жынысы, тұқымы, жасы жэне олардың шабатын қашықтықтағы
көрсетіліп жазылады жэне бағдарлама кұрастырылады. Әрбір
шабысқа қатысушы мініс жылқыларының сөрелік нөмері, аты, түртүсі, туған жылы, жынысы, шығу тегінің көрсетілуі мен толық
сипатамасы беріледі. Мініс жылқыларының бұрынғы жарысқа
түсулері, бірінші және жүлделі орындар алу нәтижелері ескеріліп,
оған қоса шабандоздың аты-жөні, дәрежесі, салмағы мен жаратушы
бапкері туралы мәліметтері көрсетіледі.
Бірінші қоңырау ат шабысына 30 минут қалғанда, қазылар
алқасының басшысы жарыстың басталуын бщдіру мақсатында
соғады. Мініс жылқыларының шабысы басталар алдында паддоктағы
таразы басындағы байқаушы шабандоздардың салмағын тексереді, ал
шабысқа бірінші қатысушы жылқылар паддокта түрады. Ат
шабысының басталуына 8-10 минут бұрын екінші рет коңырау
соғылады, содан кейін шабандоздар атқа қонады да, шабыс жолына
тобымен шығады, салтанатты шерумен трибуна алдынан өтіп, сөреге
қарай бет алады. Шабысқа қатысушы эрбір мініс жылқылардың
терлігінде (екі жағынан) өзі шығатын нөмірі болады. Осы нөмір
шабандоздардың жендерінде немесе кеудесі мен арқасында да
болады. Ал шабыстың басталуына 2-3 минут бұрын үшінші рет
қоңырау соғылады, одан кейін ат жарысына қатысушылар өздерінің
нөмірлерінің ретімен (ішкі жырадан бастап), сөре сызығынан 10-15
метрлік жерде сапка түзіледі жэне команда бойынша аттарын
жібереді.
Шабыстағы жылқылардың ұшқырлығы секундомер 1/10 секундке
дейін дәлдікпен тіркеледі. Жылқылардың 1000, 1500, 2000, 3000,4000
метрлік қашықтықтык шабыстарындағы ұшкырлықтары эрбір 500
метрлік үзікте тіркеледі, ал 1200, 1400, 1600, 1800, 2400, 2800, 3200
метрлік қашыктықгагы шабыстарда керісінше-біріншілерде 200, 400,
100, 300, 400, 300, 200 метрліктерде жэне одан кейінгі 500 метрлік
үзіктерде тіркеледі.
ИППОДРОМЫ
90-сурет. Мініс жэие желіс жылқыларын ың сөресі
В л
Жарыс пен бәйгеге қатысушы адамдар формасы мен түстері
сынау ережесіне сай костюм киеді және олардың салмақтары
өлшенеді. Жарысқа 30 минут қалғанда шабандоздардың салмақгары
қосымша тағы да тексеріледі. Егер олардың артық салмағы байкалса
(0,4 кг жоғары), онда оларды жарысқа қатыстырмаиды. Жарыс
аяқталысымен шабандоздардың салмақтары тағы да өлшенеді. Егер
олардың салмагы 0,3 кг жоғарыға жетпесе, онда оларды жүлдслік
орныннан алыл тастайды
Мініс жылқы түқыіидарын сынау. Салт мінетін мініс жылқы
тұқымдарын жазық жерлердегі, барьерлік және стипль-чсздік
жарыстары бойынша сынаиды. Салт мінетін мініс жылқы
тұкымдарын сынаудагы қашықтықтар:
Жазъщ жердегі жарыстарда:
а) 2 жас -1000 м, 1200 м, 1400 м, 1500 м, 1600 м;
б) 3 жас -1200 м, 1400 м, 1500 м, 1600 м, 1800 м, 2000 м, 2400 м,
2800 м, 3000 м;
в) 4 жас - 1200 м, 1500 м, 1600 м, 1800 м, 2000 м, 2400 м, 2800 м,
3000 м, 3200 м, 4000 м.
Барьердегі жарыстарда: 3 жас жэне одан жоғары жасқа - 2000 м
(6 хердел); 2400 м (7-8 хердел); 3000 м (9 хердел)
Стиплъ-чездегі жарыстарда: 4 жас жэне одан жоғары жасқа 4000 м (14 кедергі); 4800 м (16 кедергі); 6000 м (20 кедергі).
Мініс жылқы тұқымдарын сынау жастары бойынша эр тұкымға
бөлек жэне тұқым тобына байланысты өтеді. Ат жарыстарында
айғырлар төмендегі салмақгы көтереді (шабандоз ері жэне
терлігімен): 2 жаста —57,0 кг; 3 жаста —58,0 кг; 4 жэне одан жоғары
жаста —59,0 кг; 4 жэне одан жоғары жастағы айғыр: қашақтыққа 1600 м-60,0 кг; 1800 м-61,0 кг; 2000 м-61,5 кг; 2400 м-62,0 кг; 2800 м62,0 кг; биелер айғырларға қарағанда 2,0 кг салмақты кем көтереді.
Желісті жылқы түкымдарын сынау. Желісті жылқы түқымдарын качалкамен желу қарқындылығы бойынша 1600 м, 2400 м,
3200 м, 4800 метр қашықтыққа сынайды. Желісті жылқы тұқымдарын
1600 м қашықтыққа сынау 1, 2, 3 айналымға (гит) жүргізіледі.
Желғор жылқыларды тағы да салт мінуге жэне дөңгелекті арбаға
жегіп сынағанда шабандоз бен качалканың салмағы есептелінбейді.
Желісті жылқы тұқымдарын салт мінуге 3-4 жасында сынайды. Ат
жарыстардағы жылқылар төмендегі салмақты көрсетеді (шабандоз ері
мен терлігімен): айғырларға мінетін -65,0 кг; биелерге мінетін -63,0
кг.
Ауыр жүк тартатын жылқы туқымдарын сынау. Ауыр жүк
тартатын жылқы тұкымдарын келесі жүмыс түрлері бойынша
сынайды: жүкті желіспен тез жеткізу; жүкті аяңмен тез жеткізу; тарту
төзімділігі; тарту күші; үш сайыс (желіс, аяң, тарту төзімділігі).
Жылқылардың сынау ережесін бұзу және согіс беру. Ереже
бұзу, мысалы қамшыны жан-жаққа бей-берекет сілтеу, эр түрлі
айғьфлар, жылқыны әдейі кешіктіру, жылқылар арасында қысу.
Шабандоздарға сынау ережесін бұзғаны үшін эр түрлі сөгіс беріледі:
ескерту, сөгіс, жұмыстан алып тастау, мамандығын алу, ал кейде
кінәсі үшін сот алдында да жауап береді.
Асыл тұқымды жэне спорт жылқыларын ипподромда сынау
"тэртібінің
әдістемелік
нұсқауын
оқып-үйренгеннен
кейін
студенттерге келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Асыл тұқымды жэне спорт жылқыларын ипподромда
сынаудың түрлері мен тәсілдеріне арналған слайдтарды көру.
2. Жылқыларды ипподромда сынаудың маңызын дәптерге жазып
алу.
3. Әр түрлі жылқы тұқымдарын ипподромда жаттықтыру, жарату
жэне сынау ерекшеліктерінің ережёлерін дәптерге жазып алу.
4. Ат жарыстары туралы бейнефильм корсету.
Бақылау сұрақтары: Жылқыларды ипподромда сынау маңызы.
Жылқыларды ипподромда сынаудың тэртібі. Мініс жылқы
тұқымдарының ипподромдағы сынау ерекшеліктері. Желғор жылқы
түқымдарьш ипподромдағы сынау ерекшеліктері. Ауыр жүк тартатын
жылқы тұқымдарының ипподромдағы сынағы.
Он алтыншы тақырып
Ат спортыныц классикалық және үлттық түрлері
Сабактын мақсаты: Студентгерді ат спортының маңызымен
таныстыру және ондағы өткізілетін жарыстарды, классикалық және
ұлтгық ат ойындарының түрлерін оқытып - үйрету. Берілген
тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нұсқау: Л абораториялы қ-тэж ірибелік сабақтарда
студенттер үшін арнайы ат спорты жоғарғы мектебіне қосымша
экскурсия ұйымдастыру қажет. Оқу барысында студенттер жылқыны
ат спортына пайдалану мақсатымен жэне ондағы өткізілетін ат
жарыстарының түрлерімен, ат туризімі жэне пони клубының қызмет-
терімен танысып-үйренеді.
Ат спорты мектебіндегі атқорадағы спорт аттарының күн тэртібімен, ат спортының классикалық және ұлтгық ойын түрлерін үйрету
сынағына қажет жабдықтармен, инвентарлармен, манеждщ
құрылысымен танысады.
Ат спортының маңызы. Спорттың басқа түрлерімен қатар, ат
спорты да төзімділікті, батылдық пен ептілікті жетілдіру мүмкін-
дігінің, сонымен бірге жан-жақты күш дайындығының бірден-бір
жолы болып саналады.
Ат спорты - жылқыға салт мінген адамның оны тізгінмен басқара
отьфып, эр түрлі қимылдар жасай білуі. Ат спортында эр түрлі
көптеген классикальщ жарыстар мен ұлттык ат ойындар өткізіледі.
Олардың кейбіреуінің тек жергілікті жэне ұлттық қана маңызы бар,
ал басқалары бүкіл әлемге танылған классикалық ат ойындары.
Ат спортының жарыстарына тек жақсы үйретілген жэне бас
білепн жылқылар ғана қатысады. Жылқы үйрету немесе бас білдіру
дегеніміз, оны салт мініске, күш-көлік ретінде пайдалануға үйрету.
Бас білдіру — жылқыны 1-2 жыл бойы жүйелі түрде ұдайы
жаттықтыру, оның сымбатының әдемі, қимылының дұрыс және
икемді эрі салт мінуде адамға бағынуға жаттықтыру.
Ат спортына қазіргі кезде қойылатын негізгі талаптар: жылқы
салт мінуге лайықты, конституциясы кұрғақ, жүйкесі мыкты болуға
тиіс. Ат спортьпшң негізгі түрлері классикалық және ұлттық ат
ойындары болып бөлінеді, олар: ат билету — салт мінудің жоғары
мектебі; кедергіні алу - конкурлар; үш сайыс (троеборье); стипль-чез;
пәуеске жарысы; орыс тройкасы; ат шаптырту; вольтижировка; ат
ойындары; эр халықтың ұлттық ат ойындары; ат туризмі; жас
балаларға арналған пони клубы.
Салт мінудің жоғарғы мектебі (ат билету). Ат билету немесе
салт мінудің жоғарғы мектебі жарысының мағынасы — жылкы
манежде 15 минут бойы өнер көрсету. Манеждің көлемі - 60x20 м. Ат
билетуде аттың көрсететін өнер түрлері: орын ауыстыру, бүйірімен
жүруі, тізесін бүгуі, серпантин, пассаж, пирует, пиаффе жэне т.б. Ат
спортының бұл түрі атқа салт мінген адамның атты тізгінмен
басқару өнері, бұл онер шабандоздан эр түрлі киын жағдайларды
ойдағыдай орындауын, аттың басын, мойнын жэне денесін белгілі
бағытта сақтауын қатаң түрде талап етеді.
Кедергіні алу - конкурлар. Кедергіні алу жарысы ат спортының
ішіндегі кең тараған әйгілі түрі. Конкурдың негізгі түрлері: жеңіл
класс, орташа класс, киын класс, жоғарғы класс. Конкур кедергілері
арнайы жасалған діңгектерден жэне оларға бекітілген сырғауыл,
дуал, шлагбауым және т.б. тұрады. Бұлардан басқа ағапгган жасалған
қабырға, шөпшек коршауы (хердел) жэне қақпалар да пайдала­
нылады. Кедергілердің көлденеңі - 3,0-4,0 м.
Үш сайыс. Үш сайыс жарысының түрлері: аттың мэндерлі
жүрісі, далада сынау жэне кедергіні алу. Жарыс үш күн қатар
өткізіледі. Аттың мәнерлі жүрісі бірінші күні өткізіледі, оньщ
құрамында* эр түрлі 20 жаттығу бар. Екінші күні далада байқау
жарысы болады. Бұл жарыс төрт бөлімінен тұрады: бірінші және
үшінші бөлімдегі жолдың ұзындығы 20 м, екінші - стипль-чез,
төртінші - кросс.
• Үшінші күні кедергіні алу жарысында салт атты қолдан жасалған
13 кедергіден секіріп өтуге тиіс.
Стипль-чез. Стипль-чез топты салт аттылардың тұйық айналымға 3,0- ден 7,0 км дейінгі қашықтыққа эр түрлі кедергіден эту жары­
сы. Биіктігі мен ені эр түрлі: шөпшек қоршау, қазылған ор, су толтырылған жэне құрғақ шұңқырлар, үйілген топырақ, каша жэне т.б.
Пәуеске жарыс. Бұл жарыста ат айдаушы қос-қостан 4 ат
жегілген екі жолаушы отырған пәуескемен төрт күн бойы берілген
тапсырманы орындайды: бірінші күні - төрешілер алқасының
бағалауы үшін жегу әдісін көрсетеді; екінші күні — аттардың
жаратылғанын көрсету мақсатындағы манеждегі жарыс; үшінші күні
— аттардың жұмыс қабілеті мен төзімділігін бағалау үшін 36,0 км
қашықтықтағы дала сайысы; төртініші күні — аттардың дала
сайысынан кейінгі жағдайын тексеру.
Ат шаптырту. Ат жүгірту ~ ең қиын салт аттылар мен
жылқыларды ұзақ уақыт бойы үздіксіз дайындауды керек ететін ат
спортының бір түрі. Бұл жарыста аттың төзімділігі мен қарқындылығы сыналады. Ат жүгірту жарысы қашықтық (бірнеше күнге
және тәулікте) және жылдамдыққа (50,0-100,0 км) сынауға
негізделген. Қазіргі кезде ат жүгірту жарысының дайындығы, ұйымдастырылуы мен өткізілуінің қиындығына байланысты ат спортында
көп пайдалана бермейді.
Вольтижировка. Вольтижировка ~ спортшының ат үстіне эр
түрлі гимнастикапық жаттығуды орындауы. Бұл кезде ат диаметрі 15
м тұйық айналымды манеждің ішінде шоқырақтап шауып жүруі тиіс.
Үлттық ат ойындары. Ұлттық ат ойындары еліміздің барлық
аймағына тараған. ¥лттық ат ойындары көрермендерге түсінікті,
ешқандай манежді немесе арнайы құрылысты қажет етпейтін ат
жарыстарының бірі болып саналады.
Ат спортының бұл түрі ашық алаңдарда өткізіле береді. Ат
ойындары әр халықтың өзіне тэн ерекшеліктері бар ұлттык
ойындардан тұрады, ұлттық ат ойындарының кейбірі кішкене
өзгерістерден кейін Еуропа елдерінде де кеңінен қолдану тапқан.
Сондай ойындардың бірі - ат полосы, бұл ойын армян халқының
ұлттық човган оиынынан тараған деген болжау бар. Ол өзінің
орындалу техникасы жағынан допты хоккей ойыньш еске салады.
АҚШ-тағы ковбойлардың ұлттық ат ойындары: родео, бас
білдірмеген атқа салт міну, лассо техникасын меңгеру жэне т.б.
ковбой өнерінің тәсілдерін көрсетеді.
•
Дон жэне кубан казак-орыстарының ұлттық ат ойындары: джимхана, бой султанчиков, лисичка, жигитовка, вольтижировка, рубка
лозы.
Грузия халқының ұлттық ат ойьшдары: цхенбурти, иссинди,
тарчия, марула, джирити, доги.
Армения халқының ат ойындары: сюр-папах.
Қазақ халқьгаьщ ұлттық ат ойындары: сайыс, аударыспақ, тенге
(күміс) алу, көкпар, қыз-қуу, бэйге, аламан бэйге, ат жегу, ат
омыраластыру, жігіт жарысы, құнан бэйге, аламан бэйге, жорға
жарыс.
.
Ат туризмі. Ат туризмінің негізгі мақсаты адамдарды табиғатпен
байланыстырады жэне жақсы демалуына мүмкіндік туғызады. Атқа
салт мініп қьідыру туристердің жүйке жүйесін тыньшітандьфып,
көңіл-күйін көтереді, денсаулығын жақсартады. Ат туризміне келем
деушілердің барлыгы да қатысуына болады.
Қазіргі уақытга ат туризмінің маршруттары Қазақстан, Солтүстік
Кавказ, таулы Алтай, Башкирия, Әзірбайжан жэне т.б. республикаларда ұйымдастырылған.
Пони клубы. Пони клубтарының жұмыстары Америка,
Аргентина, Германия, Швеция жэне басқа да алые шет ел мемлекеттерінде жаксы дамыған. Пони клубын ұйымдастырудың негізгі
мақсаты - жас өспірімдер мен балаларды атқа салт міну өнері мен эт
спортының түрлерін үйренуге тарту. Бұл үшін шоқтығыйың биіктігі
110,0-125,0 см ғана болып келетін тапал жылқылар-пони пайдала­
нылады. Бұл тұқымдарға Англияда өсірілген уэльс, дартмур жэне
Швециядағы шотланд понилары жатады.
Ат спортының классикалық жэне ұлттық түрлерімен, ат туризмі
мен пони клубының негізгі мақсатымен танысып және ондағы
өткізілетін жарыстар мен ат спортының ойын түрлерінің әдістемелік
нұсқауын оқьт-үйренгеннен кейін студентгерге келесі тапсырмаларды орьшдау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Ат спорының шығу тарихына талдау жасаңдар.
2. Ат спортының классикалық түрлерін жазып алу.
К
туризмішң
тұқымдарына
Ат спортының маңызы неде? Ат
спортының классикалық түрлерін атандар? Ат спортының ұлттық
түрлерін атаңдар? Ат туризмінің мақсаты не? Пони клубының
мақсаты не?
Бақылау
сұрақтары:
Он жетінші тақырып
Жылқы шаруашылығындағы асылдандыру жұмыстары
Сабақтың мақсаты: Студенттерді жылқы шаруашылығындағы
асылдандьфу жұмыстарымен таныстыру жэне ондағы өткізілетін
жұмыстардың түрлерін оқытып-үйрету. Берілген тапсырмаларды
орындау. *
Әдістемелік нұсқау: Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттер мемлекеттік асыл тұқымды жылқыларды тіркеу кітабымен
және ол арқылы жылқыны сұрыптау жэне іріктеу әдістерімен
танысады, сонымен бірге жылқылардың шежіресін жасауды, оны
қорытындылап бағалауды, ол бойынша жылқының қандығын, инбри­
динг дәрежесін, ішкі аталық іздері мен аналык ұялары боиынша
өсіруді, будандастыру түрін анықгайды және аталық іздері мен
аналық ұяларының генеологиялық кестесін құрайды.
Студенттер өндірістік тәжірибе кезінде тұқымдық жылқылардың
сапасын бағалап, оның ақшалай бағасын анықтайды, түқыммал
құжаттарын толтырып, көлбеулік, тікелей жэне құрылымдық шежірелерін жасайды, жылқыларды жұптап, сұрыптайды жэне асылдан­
дыру жұмыстарының жоспарын даярлауға мәліметтер әзірлейді.
Жылқы тұқымдарын асылдандыру маңызы. Жылқы шаруашылығындағы тұқымдық асылдандыру жүмыстары ~ бұл жылкы
шаруашылығынан алынатын өнімдерін молайту ғана емес, сонымен
бірге олардын өнімдерін үнемдеудің, ат спортына пайдаланылатын
жылқылардың қарқындылығы мен ұшқырлығын көтеретін, ауыл
шаруашылыгындағы еңбек жэне материалдық шығындарды қысқартудың нақтылы да тиімді жолы.
Жылкы тұқымын асылдандырудың негізгі мақсаты - өсіріп
отырған малды одан әрі жетілдіріп, іріктеу және жұптау әдістері
арқылы жылқының сапасын арттыру. Жылқы сапасы деген ұғымға
төмендегілер жатады: шығу тегі мен типі, өлшемдері, салмағы,
жұмыс қабілетгілігі, шыдамдылығы (төзімділігі), өнімділігі және т.б.
ерекшеліктері. Бұл сапаларды халық шаруапп>шығының талаптарына
сай дамытып, өзгертіп отырады.
Асыл тұқымды мал шаруашылығының негізгі мақсаты - жылқыларды эбден толық жетілдіру, халық шаруашылығына жэне ат
спортына қажетті тұқымды жаңадан өсіріп шығару.
Жылқыны асылдандыру жұмыстарына мал өсіру эдістері, сұрьштау, жұп таңдау, күтіп-бағу технологиясы, азықтандыру, жарату,
сынау және жылқыны багалау жатады.
Жылқыны күтіп-бағу әдістері, оны өсіру бағыты жеке
шаруашылықтардың, жылқы фермалары мен зауыттарыи>щ технологияльщ дәрежесіне байланысты таңдалып алынады.
Жылқы шаруашылығымен айналысатын жеке шаруашылықтар
мен фермерлердің мақсаты: жұмысқа қабілетті жэне тұқымдық
жылқыларды асылдандьфу жэне өндірістік, тікелей жэне ауыспалы
шағылыстыру жолмен жақсарта отырып пайдалану.
Жылқы зауыттарының бұдан басқа да күрделі міндеттері бар:
а) тұқым ішіндегі жэне зауыттық тұқымдарды асылдандьфу,
өсудің инбридинг, кросс, аталық із, аналық ұя, қанды жаңарту, шағылыстьфу, гетерозис, селекция эдістерін қолдана отырып, жылқылардың зауыттық тұқымдарының сапасьш жетілдіру;
б) ұдайы өсіру, будандастьфу жэне белгілі бір мақсатқа сэйкес
өсіру әдістері арқылы жылқылардың жаңа тұқымдары мен тұқымдық
топтарын шығару.
Жылцының сапасын багалау. Оған малды сұрыптауға, жалпы
мал тұқымын асылдандыру жұмысын ұйымдастыруға байланысты
жүргізілетін бонитировкалау жатады. Бонитировка дегеніміз - малды
тұқымдық қасиеті мен өніміне қарай көрсеткіштері бойынша кешенді
бағалау.
Барльщ шаруашылықгарда жылқыны бонтировкалау жұмыстары
күз айларында жыл сайын жүргізілуі тиіс. Бонитировканы эр жылқының экстерьерінің дене бітімін көзбен көріп жэне алғашқы зоотехникальщ құжаттары негізінде баға беріп, дене өлшемдері мен салмағының, ата-тегі мен типінің жэне ұрпағының сапасы турййы мэліметтерге суйене отырып жасайды.
Жылқылардың сапасын бағалау кезінде оның тұқымдық түріне
қойылатын талаптарға сай жақсьшары таңдалынып алынып, тұқым-
дық жэне өнімділік құндылығына қараи, элита, бірініш, екінші деген
сияқты кластық топтарға бөлінеді. Ал нашарлары асыл тұқымдыққа
жатқызылмай, жарамсыздыққа шығарылады. Әр класты тегіне қарап,
үш категорияға бөледі.
Бірінші категорияга балдык бағасы осы категорияға белгіленген
минимальді талаптардан бір немесе бірнеше белгісі бойынша жоғары,
ал калған белгілері бойынша талапқа сай келетін жылқылар жатқызылады.
ЕкіншГ категорияга балдык бағасы барлық бонитировкалау
көрсеткіштері мен белгілері бойынша осы класқа белгіленген минимальді талаптарға сай жылқылар жатады. Осы категорияга сонымен
қатар балдык бағасы бір немесе бірнеше белплері бойынша минимальді талаптардан кем түсетін жылқылар да жатады.
Үшінші категорияга
бірінші және екінші категорияларға
жатпайтын тұқымдык жылқылар да жатқызылады.
Бонитировка мэліметтері асыл тұқымды жылкьшарды сұрыптау
жэне іріктеу жұмыстарында оларды МТК-на жазғанда жэне ақшалай
бағалау кезінде пайдаланылады.
Элита айғырлары мен I кластың ең жаксы айғырларын барлык
шаруашылыктарда үйірде, қолмен жэне камауда шағылыстыру
пайдалану
Жылқының
ұқсастығын
бойынша бағалайды.
41-кесте. Жылқының м
Қажетті
Тұқымдылығы
өте жақсы жақсы канағаттанарлық
тұқымды
6
буданда]
анда
5
6
7
урпак
урпақ
1-ші
Жұмысқа қабілеттілігін баяалау. Жұмыска қабілеттілігін шкала
бойынша және ипподромдағы не басқа атаулардың нәтижелері
көрсетілген кұжаттар бойынша жэне шаруашылықта қолданудың
нэтижесіне қарай бағалайды.
щ
Үрпагының сапасын багалау. Бағалау кезінде асыл тұқымды
шаруашылықтың асыл тұқымды айғырлары мен асьці тұқымды
биелері төмендегідей балдар алады:
а) элита жэне I класты төл: 8-10 балл.
б) негізінен I класты жэне сирек II класты тел: 6-7 балл.
в) негізінен II класты тел: 3-5 балл.
Асыл тұқымды емес биелерге қолданылытын айгырлар келесі
балдарды алады:
1. Шартқа сай қолдануға болатын төл, соньщ ішінде 75% қажетті
типі, жұмыс қабілетгілігі жақсы немесе II кпастан төмен емес:
8-9-10 балл.
2. Шартқа сәйкес қолдануға болатьш төл, соның ішінде 50%
шамасында қажетті түрге жатады, жұмысқа қабілеттілігі жақсы
немесе II кластан төмен емес: 6-7 балл.
3. Шартқа сәйкес қолдануға болатын төл: 3-5 балл.
Дене өлшемдері бойынша багалау. Өлшемдері бойынша
бағалауды эр тұқым үшін бекітілген шкала көмегімен жүргізеді.
Мұндағы 3,5 жастағы жэне одан да жас жылқыларды багалағанда
өлшемдерге қойылатын талаптарды жасына қарай азайтады.
Өлшемдерге балды ең кіші өлшем бойынша қояды. Әр тұкым
бойынша өлшемдік анықтаулар мен өзгерістер асьш тұқымды
жылқьшарды бонитировкалау жөніндегі нұсқауларда көрсетілген.
Жылцының асыл тұцымды есебін алу. Жылқы шаруашылығымен
айналысатын шаруашылықтар асыл тұқымды жылкылареа зауыттық
есеп кітабын жүргізеді.
Зауытгық кітапқа асьш тұқымды айғьфлар мен биелердің
карточкалары мен бонитировкалаудьщ, сьшаудың, көрмелердің және
асылдандьфу жұмысына қолданудың нэтижелері тіркеледі. Шығу тегі
жэне төлдің өсіп-өнуі туралы мәліметтерді, сонымен бірге төлді
сынаудың нәтижелерін, дамуын (осу) төлдің сынау кітабына жазады.
Ат жарыс алаңынан алынған жылқының карточкасын сакгап
қояды, 4 жасқа толған төлдейтін жылқыны өндіруші құрамға ауыстырады да, зауыттық кітаптарга жазады. Шаруашылықтан шыгатын
жылқыларға бекітілген формаларға асьш тұқымдылығы туралы
куәлік беріледі.
Тұқыммал кітабы. Мемлекетгік асьш тұқымдылар кітабы жылқылардың төмендегідей тұқымдары мен тұқымдық топтарына жүргізіледі: ахалтеке, араб, тазақанды мініс (ағылшын), белорус, дон.
буденный, Владимир, жоғары қанды жегу, гуцуль, жмуд (жемайчу)
иомуд, қабардин, қарабайыр, қарабах, қостанай, Латвия, литвия,
лоқай, жаңақырғыз, орлов желісті, першерон, орыс ауыр жүк тарткыш, эстон жэне жергілікті элита немесе I класқа жатқызылған
асылдандыру мақсатында пайдаланылатын 3 жасқа толған айғырлар
мен биелер жатқызылады. Тұқыммал кітабына кейде таза тұқымды II
класқа жататын биелер де жазылады, егер ол, әрине, тұқымдық
жұмыс үшін бағалы деп есептелсе.
Тұқыммал кітабына жылқыньщ келесі мэліметтері түсіріледі:
МТК бойынша жеке нөмірі, аты, түр-түсі, жынысы, туған жылы,
шығу тегі, негізгі дене өлшемдері, экстерьерінің ерекшеліктері және
кемшіліктері, сынаудың уақыты, орны жэне нәтижесі, кормелерге
қатысуы, бөнитировка жасаған күні, балы жэне класы, асылдандыру
жұмысына пайдаланудың нәтижесі, ал биелердің шағылысқан жылы,
орны, қысыр калғандығы, іш тастау, жынысы, туған төлдерінін аты,
айғырмен шағылысқан жылы жэне орны, буаздық саны,
құлындарының саны.
Асыл тұқымдылығы туралы зауыттық кітаптьщ жазбалары мен
тұқыммал кітабын шығармаиынша жылқы шаруышылығында
асылдандыру жұмысын жүргізу мүмкін емес.
Тұқымдык кітаптар жылқының шығу тегін көрсетіп, оларды
сұрыптауға керекті мәліметтер береді.
Шежіре деп - малдың ата-тегі туралы мәліметтер толық жэне
белгілі бір тәртіппен жазылған құжатты атайды. Ата-тегінің кестеде
орналасу тәртібі олардың әрқайсысының пробондқа жақындығына
байланысты. Жылқы шежіресінде ата-тегінің қайталануы туыстык
жұптау немесе инбридинг болып табылады.
Шежіреде атақгы ата-тегінің аты қайталануы, жылкының онымен
генетикалық ұқсастыгын көрсеткенімен де, ұрпағының болашаққа
қалдыратын мүра белгілерін төмендетеді. Шежіреде инбридингтер
ерекше таңбалармен белгіленіп, оның кездесетін үрпақтарын римдік
санымен көрсетеді.
Шежіреде бірінші санмен шешесі жағының ұрпагы, ал екіншісімен әкесінікі белгіленеді. Шежіренің бір жагында (не енесінің, не
әкесінің жағында) аттары қайталанса, олардың енесі үпрмен
ажыратылаДы.
Шежіреде бір ата-тегі қайталана берсе, ол төмендегідей
жұпталады: жақын туыстық ІІ-ІІІ жэне одан да жақын, қалыпты
туыстық ІІІ-ІІІ, III-IV, IV-IV жэне алые туыетық IV-V, V-V жэне одан
да әрі.
Жылқы зауыттарында қалыпты туыстық жұптау тэсілі атақты ататегіне инбридинг жасағанда жэне төлді қолайлы жагдайда өсіргенде,
тренингтегі сынауларда дұрыс жарамды нэтижелер көсетеді.
Жылқы зауыттарында экееінің шежіресіндегі еркек ата-тегінің
инбридингі, аналық шежіресіндегі ұрғашы ата-тегінің инбридингі,
шежіренің эр түрлі ата-тегінің жагындағы тексерілген үйлесімді
кешенді инбридингі деп бөледі.
Туыс емес асыл тұқымды мал өсіруде (аутбридинг) жұптастырудың бірнеше варианты болуы мүмкін.
1. Туыс емес жұптастыру (аукроесинг) арқылы алынған туыс емес
айғьфлар мен биелер;
2. Айғьф инбредті, енесі аутбредті (топкросс);
3. Айғьф аутбредті, енесі инбредтік (ботгомкроссинг);
4. Айғыры инбредті, енесі инбредті (инбредлайнкросе).
Әр түрлі тұқымның инбредті айғьфлары мен инбредті биелерін
жұптастыру-инкроссбридинг деп аталады.
Жылқы шежіресін бшу тұқымды сұрыптау мен жұп таңдауды
жеңілдетеді.
Сұрыптау деп — тіршілік пен өндіріс технологиясы жағдайына
жақсы бейімделген құнды малды үрпақтан ұрпаққа іріктеп отьфуды
айтады.
Тұқымдық
(асыл
тұқымды)
жылқыларды
сұрыптауды
бонитировка кезінде кешенді баға беру арқылы жүргізеді: шығу
тегіне, типіне, өлшемдеріне, жұмысқа қабілетгілігіне жэне ұрпағының сапасына қарай; жұмыс аттарының жақсы байқалатық жегу типі,
көлемі үлкен кеуде орамы, ұзын дене тұлғасы, мықты аяқтары, еркін
қозғалыстары жэне жігерлі, жайлы темпераментгі болуы керек.
Сұрыптау шараларына жылқыларды іріктеп шығару мен жарамсыздыққа жатқызу да жатады.
Вранжировка — жылқыны асыл тұқымдылық құрамының
талаптарға сай келмеу себебінен шьн'ару. Мұны асыл тұқым ретінде
баеқа шаруашылықта пайдалануға болады.
Ал асыл тұқымдылар құрамына жарамсыздыққа мынандай
жағдайларда шығарады: егер жылқы қартайғандығына байланысты
асыл тұқымдық бағасын жойса немесе өсімталдық қабілетш жойса,
тұқым қуал^йтын кемістігі болса. •
Егер жылқы қартайғанына байланысты жұмысқа пайдаланылмаса, жазылмайтын аурулары болса, жарақат зақымы болса, әлсіз не
дұрыс жетілмесе, кемістіктері болса жэне денесі кіші болса, жұмыс
аттарының құрамынан жарамсыздыққа шығарылады.
Жұп таңдау - іріктеп алған малдың ішінен ұнамды ұрпак
беретін бір-біріне деген лайықгы аталық жэне аналықтан жұп кұру.
Асыл тұкымдылардан жұп таңдау сұрыптау секілді шығу тегіне,
экстерьеріне, жұмыс қабілеттілігіне жэне ұрпағының сапасына
кешенді баға беру негізшде жүргізіледі. Жұп таңдаудағы негізгі
ұстаным (принцип) - өте жақсыны өте жаксыға косу. Бірақ жылкы
зауыттарының көп жылғы тәжірибесі көрсеткендей, кейде өте жақсы
айгырлар мен өте жаксы биелер егер олар бір-біріне экстерьері мен
генетикалық жағъшан сәйкес келмесе, жақсы ұрпак бере алмайды.
Кейбір айгырлар өзінің ерекшеліктерін тек еркек жынысты ұрпагына
ғана қалдырады. Ал кейде басқа айгырлар мен өте жақсы биелердің
атасы болып, артына багалы айгырлар қалдырмайды.
Шыгу тегіне байланысты жұп таңдауда өсірілетін тұкымды және
оның ерекшеліктерін және бір-біріне сай келуін жақсы білген жөн.
Экстерьеріне байланысты жұп таңдауда конституциясы мыкты
және экстерьерінде ақаулары мен кемшіліктері жоқ қажето типтегі
жылқылар альгаады.
Жұмыска кабілеттілігіне байланысты жұп таңдаганда сынау
нәтижесін, дарқындылыгын, тарту күшін, қозгалу сапасын жэне
жалпы жылқы темпераментін есепке алады. Өте ашушаң (асау)
жылкыларды бір-бірімен жұптауга болмайды, өиткені олар
қабілеттілігі нашар тұқым береді.
Ұрпагының сапасына карай жұп таңдау өте тиімді. Тексерілген
сәйкестік қашан да жақсы ұрпақ алуды қамтамасыз етеді.
Жылкы шаруашылығында асылдандыру жұмыстарымен таныстыру және оның өткізілетін, жұмыс түрлерінің эдістемелік нұсқауын
оқып-үйренгеннен кейін студенттерге келесі тапсырмаларды орындау
ұсынылады.
Тапсырма:
1.
Орлов желісті тұқым айғырының төрт қатарлы ата-тегін,
тұкьтмдық нөмірін, туған жылын, рекордтарын көрсетіп шежіре жасау
керек.
Шежіреде мынаны көрсету қажет:
а) ата-тегінің іздерін және эйгілі тұқымдық айғырларын;
б) әкесі мен шешесінің аталық іздерін;
в) туыстық жұптау (шежіреде оны белгімен көрсетіп, шежіренің
астына формуласы жазылады).
2. Белгілі бір жылқы зауыттарының өндіргіштері мен аталық
іздері бойынша орлов желісті түқым биелерінің тізімін алып, бұл бие
топтарының орташа дене өлшемдерін, орташа қарқындылығын және
қай класқа жататындығын есептеу.
3. Орлов немесе орыс желісті тұқымындағы айғырлардьщ
ұрпағының жэне бұл ұрпақтардың аналығьшың 1600 м-гі орташа
қарқындылығын және кластығын есептеу.
4. Орлов немесе орыс желісті тұқымындағы айғырлардьщ
толдерінің жұмысқа қабілеттілігінің индексін есептеу.
5. Тазақанды мініс айғырларының төлдерінің қашықтық және
табыс индекстерін есептеп шығару.
6. Мемлекеттік асыл тұқымдық кітапқа жазылған айғырлардың
мәліметтері бойынша мініс тұқымындағы жылқылардың бір аталық
іздеріне (баласы, немересі жэне т.б.) генеологияльщ кесте құру.
7. Мемлекеттік асыл тұқымды кітабьша жазылған биелердің
мэліметтері бойынша мініс тұқымындағы жылкылардың £ір аняпьцқ
ұяларына (қызы, немересі жэне т.б.) генеологиялық кесте құру.
8. МТК-ға жазылған тер тұқымындағы төрт биенің шежіресінің
мэліметгері бойынша, бұл биелердің шығу тегіне қандай тұқымдар
қатынасқандығын анықгау, бұл тұқымдар бойынша кандьшьн'ын
есептеу, шежіреге тұқымдық жұптасуын белгілеп, оның формуласын
жазу.
9. МТК мәліметтері бойынша орыстың ауыр жүк тартатын
айғырлары қандай аталық іздерге, аналық ұяларга жататындығын
жэне келесі көрсеткіштерін анықтау керек: дене өлшемдері, тірілей
салмағы, экстерьерінің ерекшеліктері, көрмелердің жэне сынаудың
нәтижелері, олардан буаз болған биелердің буаздық пайы^ктн жэне
алынған төлдің санын жэне төлдердің өсімталдығы.
10. Шаруашылықтағы 2-3 бас жылқыларға бонитировка жүргізіп,
олардың асыл тұқымдылығын бағалап, олардың қолданылуын
анықтап, зауыттық кітапқа жазып, оларға асыл тұкымдылық куэлігін
толтыру.
11. Алдына қойған мақсатьша, жоспарына жэне өсіп-өну
жағдайына байланысты шаруашылықтың тұқымдық айғырларьшың
мв
экстерьерін, жұмыс қабілетгілігін, шығу тегш жэне ұрпақтарының
* сшасын ескере отырып, оларға жұп таңдау.
12.
Жылқы шаруашылығымен айналысатьга фермалардың немесе
зауытгаң асылдандыру жұмысының негізгі бағыттарын белгілеу.
Бақылау сұрактары: Шаруашылықтағы жылқылардың сандык
кұрамы қалай анықталады? Айғырлар мен биелердің шығу тегі мен
типінің сипаттамасы қалай беріледі? Айғырлар мен биелердің дене
өлшемдері мен салмағының сипатгамасы қалай беріледі? Айғырлар
мен биелердің экстерьеріне сипаттама қалай беріледі? Аиғырлар мен
биелердің жұмыс кабілеттілігіне сипаттама қалай беріледі? Айғырлар
мен биелердің ұрпағының сапасына сипатгама қалай беріледі?
Он сегізінші тақырып
Ж ылқы шаруашылығындағы құжаттар мен асылдандыру
мекемелерінің жұмыстыры
Сабақтын мақсаты: Студентгерді жылқы шаруашылығындағы
зоотехникалық кұжаттар мен есеп кітаптары, көрме ұйымдастыру
жэне асылдандыру жүмыстарының негіздерімен таныстыру. Берілген
тапсьфмаларды орындау.
Әдістемелік нұсқау. Лабороториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқы шаруашылығындағы зоотехникалық күжаттар
мен асылдандыру жұмыстарын білуге үйрету. Сабақты жүргізу
барысында асыл тұкымды жылқыларды бонитировкалау нұсқауы мен
зоотехникалық құжаттардың үлгілері пайдаланылады.
Ж ылқы шаруашылығындағы құжаттардың маңызы. Жылқы
шаруашылығындагы асылдандыру жұмы стары, жылқылардан
алынатын тек жеке өнімділік көрсеткіштермен ғана шектеліп қоимаи,
оның шығу тегі мен әке-шешелерінің біршама басқа көрсеткіштеріне
де байланысты болады.
Асылдандыру жұмыстары жылқы зауыттарында да, асыл
тұқымды жылқы зауытгары мен фермеларында да, жылқы өсіретін
әрбір шаруашалақтарда да жүргізіледі. Шаруашылыкхардың
ерекшеліктеріне, тебін көлеміне, түқымдардың түрлеріне, пайдалану
жағдайына және өсіру мақсатына баиланысты асылдандыру тәсілдері
де әр түрлі болуы мүмкін.
Асылдандыру жұмыстарының арнайы кітабындагы деректер жылқы тұқымдарының шығу тарихының негізі болып табылады.
Тұқымдардың аталық іздері, аналық ұялары мен тағы басқа тұқымдық кұрылымының көрсеткіштері жэне олардың өзара байланысы
туралы мағлұматтар осы кітаптардың жүйелі жүргізілуіне байла­
нысты болады. Шаруашылыктарда бұл деректер зауытгық кітаптағы
жазбалар, сынақтың жэне көрме ұйымдастырудың нәтижесі бойынша
жинақталады.
*
'
Зауыттыц деректерді құрастыру үшін, әдетте шаруашылықта
алғашқы жүргізілетін, яғни құлынның туылған күні, биелердің қысыр
қалуы себебі, малдьщ шығыны жэне тағы да басқа мэліметгер қажет.
Құлын жайындагы құжаттар оның туылған күнінен бастап
жүрпзіледі, оған төлдщ туылған күні, жынысы, түр-түсі, ата-енесі
туралы мэліметтер кіреді.
Іш тастау жайындагы құжаттарга биенің жеке нөмірі мен
аты-жөні, туылған жылы жэне іш тастау себептері жазылады.
Жылқының иіаруашылыңтан шыгу туралы құжаттарга малдың
аты-жөні, дара нөмірі, шығу сеоептері мен күні жазылады.
Жылқы іиаруашылыгындагы жүргізілетін алгашқы құжаттарга
айғьфлар мен биелерді шағылыстыру, құлындардың тууы туралы
жэне төлдерді таңбалау журналдары жатады.
Жылқы шаруашылықтарындағы, фермаларындағы жэне зауыттарындағы шағылыстыру журналы төмендегідей жүргізіледі:
42 - кеств. Жылқы өсіретін шаруаіиылъщтардагы шагылыстыру>
журналы
Акпан айы
Биелердің Айгырлардың
нөмірі мен
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
нөмірі мен
аты
аты
228 Гипноз
807
►
Барбариха
283
856
Затворник
Гербирита
О белгісі - ұрғашы жылқының қашырылып, күйекке келгенін
көрсетеді.
*
X белгісі - айғырдың тоқтағанын білдіреді.
Зауыттьщ кітап. Зауыттық кітаптың деректері бойынша,
шаруашылыктағы асыл тұқымды жылқыларды Мемлекеттік асыл
тұқымдық кітапқа тіркеп отырады. Жоғалған немесе сатылған
жылқыларды зауыттық кітаігган сызып тастайды. Бағалау
көрсеткіштерінен бөлек, зауыттық кітапқа жылқылардың сынақгағы
жетістіктері және олардан алынған төлдер туралы жыл сайынғы
деректер түсіріледі. Зауыттық кітапқа қосымша алынған төл туралы
мәліметтер төмендегідей жүргізіледі:
43-кесте. Зауыттъщ кітабындагы қосымша алынгаи төл
туралы мәліметтер
£ЛЫН-
:ң атыжөні
Туылған [ Шығу тегі
жылы 1 Ата­ енесі
сы
толғанда
Тірілеи
дене өлшемдері, см
салма­
гы, кг
1,2,3,6,1
2,18,24
айлықтарында
жэне 3
жаста
Алынған тел туралы кітапқа құлынның өсіп-даму ерекшеліктерш,
ал анықтамалығьша басынан өткізген ауруларын, пайдалану бағытын
жэне шаруашылыктан шығуын белгілейді. Асыл тұкымдық кітапқа
жазылған ата-енеден туылған кұлындар сатылғанда, оған асыл
тұқымды жылқыларды өсіретін шаруашылықтардан сатып алушыларға куэлік беріледі.
Ауыл шаруашылығы жетістіктерінің көрмесінің мақсаты жмгпгкт шаруапшлығында істеліп жатқан мал тұқымын жақсарту үшін
атқарылатын жұмыстардың жүйесін, ондағы жетістіктерді, тандаулы
жэне мақгаулы жылқыларды насихатгау мен жарнамалау болып
табылады.
Көрмедегі асыл тұқымды мал жарияламасы - айғырлар мен
биелерді ұрпақгарыньщ сапасьша қарай бағалауға, жұп таңдауға,
күтіп-бағу мен өсірудің тэсілдеріне жэне асылдандыру жұмысының
жаңа жолдарын белгілеуге толық мүмкіндік береді.
Әдетге облыс және аудан келеміндегі көрмелер күз айларында
өтеді. Себебі, шаруашылыктағы жылқылардың қоңдылығы бұл
мезгілде өз күиінде болады. Көрмелер бір немесе екі күнде өтеді де,
арнайы кұрылыстарды қажет етпейді. Көрме кезінде құрылған
арнайы комитет өзінің ішкі қабылдау және эксперттік комиссияларын
құрады. Құрамына міндетп түрінде мал мамандары кіруі қажет.
Комиссия мүшелерінің жұмысына малдэрігерлік тексеру, дене
өлшемдерін алу, тірілей салмағын өлшеу және керекті құжаттарды
толтыру кіреді. Нэтижесінде эр жылқыға корытынды баға беріліп,
арнайы орындар мен жүлделі сыйлықтар ұсынылады.
Ж ы лқыны ң жүмыстық қабілетін санау. Жылқының негізгі
жұмыстык сапасына төзімділігі, тарту күші, қозғалу жылдамдығы
мен қуаттылығы жатады. Жүк көтеру шамасын сынакта былай
жүргізеді. жылкыны арбаға жегіп, оган 1500 кг жүк салады, содан
кейін ол қозғалған кезде эрбір 10 метр сайын тоқтағанша қосымша
жүк салып отырады. Ең көп тартқан жылкы жеңімпаз атанады. Жүкті
жедел жеткізу сынагында: арбаға 1500-2000 кг жүк салады да,
жылқыны 10,0-15,0 км, ал жүксіз арбаны 5,0 км кашықтықка
жібереді. Бұл жұмысты аз уақытта орындаған жылкы жеңімпаз
болады.
Тауарлы фермалардагы асылдандыру жұмысы. Жылқыларды
тауарлы фермадагы асылдандыру жұмысының максаты — жұмыс
күші мен өнімділігі үшін пайдаланылатын жылкыларды өсіру жэне
басқа шаруашылыктарға сату.
Тауарлы фермалардағы жылқы тұқымдарын асылдандыру
жұмыстарында мал өсірудің мынандай әдістері қолданылады:
жылқыларды таза тұқымды өсіру; тұқымаралық шагылыстыру (ат
спортында);
„ Щ
Тұқымдық фермалардагы асылдандыру жұмысы. Асыл
тұқымды жылкыларды тек таза түқымды епп өсіру жэне оларды
тауарлы
фермаларға сату немесе
өз
шаруашылыктарына
пайдаланылады.
Асылдандыру жұмысының есебі негізінен жұптау жэне аталык
іздері мен аналық ұялары арқьшы өсіру бойынша жүргізіледі.
Мемлекеттік
асылдандыру
мекемелері.
Жылқы
шаруашылығындағы мал басының сан жағынан көбеюі мен оның
дайындау жұмыстарын ұйымдастыру.
Мемлекетпк асылдандыру мекемелерінің атқаратын жұмыстарының мақсатына мыналар кіреді: мал азығын дұрыс құру және оны
дайындау жұмыстарын ұиымдастыру; жылқыларды азықтандыру
және бағып-күту жұмыстарын ұйымдастыру; жылқы төлдерін өсіру,
асылдандыру есебін ұйымдастыру мен асыл тұқымдық фермалардағы
зауытгық кітапты жүргізу; бонитировка өткізу, жеке жұптау жэне
аталық іздер бойынша өсіру жұмыстарын жүргізу, тұқыммал кітабына жазу; жылқы көрмелерін откізу; асыл тұқымды жылқыларды
сатуды ұйымдастыру; жаттықгыру мен жылқы сынақтарын ұйымдастыру; жылқы шаруашылығындағы алдыңғы қатарлы тәжірибелі
жарату; жыттқтл шаруашыльнына мамандар даярлау жұмысы.
Жылқы шаруашылығындағы зоотехникалык кұжаттар мен есеп
кітаптары, корме ұйымдастыру жэне асылдандыру жұмыстарының
негіздерімен танысу әдістемелік нұсқауын оқып-үйренгеннен кейін
студенттерге келесі тапсьфмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Жылқы шаруашылыгындағы жүргізілетін алғашқы кұжаттардың тізімін жасау.
2. Жылқы шаруашылығындағы жүргізілетін зоотехникалық
құжат-тардың үлгілерін дэптерге жазып алу.
3. Мемлекеттік асылдандьфу мекемелерінің атқаратын жұмыстарын дэптерге теріп жазып алу.
Бақылау сүракгары:
Зауыттық кітапты жүргізу үшін қандай алғашқы кұжаттар керек?
Мемлекетгік асыл тұқымдық кітапқа қандай көрсеткіштер кіреді?
Көрме откізудің мақсаты неде? Мемлекетгік асьш тұқымды
жылқылар өсіретін мекемелердін міндеті. Жылқы шаруашылығына
қандай мамандар даярланады?
Он тоғызыншы тақьфып
Ж ылқыларга тацба басу тәсілдері
Сабақтын мақсаты: Студенттерге жылқыларға таңба басуды
жэне оның тэсілдерімен таныстыру. Берілген тапсырмаларды
орьгадау.
Әдістемелік нұсқау. Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқы шаруашьшығындағы таңбалау техникасына және
оның тәсілдерін білуге үйрету. Сабақгы жүргізу барысында асыл
тұқымды жылқыларды бонитировкалау нұсқауы мен дьюар термос-
Таңба басу әдістері. Кейінгі жылдары шаруашылыктарда
жылқыларға таңба басудың «ыстық» жэне «салқын» екі әдісі
қолданылып келеді. Өдетте бұл —малдың сол жақ иығы мен сол жақ
жамбасына басылады. Бірінші әдісте арнайы белгі жасалынған
темірді жылқы денесінің (терісінің) сыртынан қыздырып басса,
сұиық
белгілейді
туылған
Жылқы
жұмыстары әдетте
төлді енесінен аиыру кезінде жүреді. Себебі, таңбасы бойынша
тебіндегі жас құлыңдарды бір-бірінен оңай ажыратуға болады.
Таңба басудың ыстық әдісі. Бұл әдіспен таңба басу үшін арнайы
даиындалған жалпақ темір таңбалағыш ксрек. Оның қалыңдығы 3-4,
ал ені 30-40 мм болуы керек. Себебі, мұндай жалпак темір
таңбалағышта жылу ұзақ сақталады жэне салынатын белгі мал
түсе,
мал** салынатын нөмірдің оелпсі аса үлкен болмағаны дұрыс,
небәрі 4,0-6,5 см. Себебі, көлемді нөмірлер малдың терісі мен оның
бітімінің сырт көрінісін бұзады. Әдетге таңба басу кезінде жылқылардың мал басының саны жүздің үстшде болса, оларға мынандай сан
тізбегі керек болады: 0,1,2,3,4,5,6,7,8 (6 санын 9 орнына басуға
болады). Шаруашылықтың белгісі арнайы таңба ретінде бөлек
тұрады
Бұл
тұруын
сақтауын қадағалау керек. Онсыз таңба айқын болмай, денеге
кетуі
кыздырғанда
түсі
басады. Таңбалағыш темір керекті мөлшерде қызбаса. малға
басуға тура келеді. Соңғы әрекеттер малдың
ауруына
соғуы эбден мүмкін.
ала мұқият
спиртпен тазартып сүрту
жәнс жаңиыр астында су оолған жылқыға таңба салуға тиым салынады. Таңба салудың «ыстық» әдісі «салқынға» қарағанда біршама
кемшіліктермен ерекшелінеді. Мысалы, көп жағдайда таңба жылкыға
айқын болып түспейді, таңба басу малға ауьт болып тиелі жзнр гтё
V#
•
•
______
___
оның өнімділігіне эсер етуі ықтимал, терісінің сапасын төмендетеді.
Таңба басудың салқын әдісі. Бұл эдіс жылқыға айтарлықгай
ауьфтпалығын тигізе қоймайды жэне денесіне жарақат түсірмейді.
Таңба басқан кезде гистологиялық құрамына, физиологиялық қызметіне жэне оның құрылымына кері эсерін тигізбейді.
Таңба басудың «салқын» әдісі кезінде жылқының денесіне минус
196° деңгейіндегі суытылған азотқа батырылған металл таңбалағыш
басылады. Төменгі деңгейдегі температура торшадағы пигменттің
қызметіне кері әсерін тигізіп, ақ жүннің өсуіне жол береді.
Жылқыға таңба басу кезінде арнайы болатган жасалған таңбалағышты қолданады. Оның ұшында нөмір салатын орын болады.
Нөмірлердің көлемі: биіктігі - 40 мм, ені -25 мм, калыңдығы - 2 мм
болып келеді.
Жьшқыларға таңба басуға арналған кұралдың екі түрі бар: бірі
жас төлдерге (қүлындарға) арналған ПТЖ-3, екіншісі ересек
жылқыларға ПТЖ-4. Таңба басу жүмыстарын жылдамдату үшін
шаруашылықта осындай құралдардың бірнешеуінің болғаны жөн.
Мәселен, бір таңба басқышта нөмір, екіншісінде малдың туылған күні
мен жылы, үшіншісінде шаруашылықтың өз белгісі болуы керек.
Жылқыға басылытын таңба оның денесіне аиқын түсуі үшін,
таңбалайтан жылқыны қимылдамайтын етіп төрт аяғын байлап
немесе расколға мықтап бекітіп, мүмкіндігінше жылқының аякгарын
буып жатқызып қойып, таңбалайтын жерін қырықгық машинасымен
немесе арнайы купер қайшысымен тазартып қырқады.
Таңба басар алдында таңбалық орынды араластырған 96,0%-дық
спирт-ректификатпен тазартады. Жұмысты жеңілдету үшін бірден
денесіне үш белгіні (нөмірі, туылған жылы, шаруашылыктың белгісі)
басқан дұрыс. Ыдыстағы азоттың тез буланбауы үшін оның қақпағын
таңбалау кезінде жауып отыру керек.
Таңбалағыштың үшындағы нөмірлер жиынтығы сүйық азотта 2-3
минут, ал малдың денесінде 25-30 секундтай тұруы керек (сақа
малдарда 40-50 сек). Бірнеше күннен кейін таңба басылған жерінің
жүні түсіп, орнына түссіз ақшыл жүндер өседі. Мүндай таңба
(басылған) алыстан айқын көрінеді.
Жылқыларға таңба басу кезінде таңбалаушы еңбек қауіпсізділігін
ескергені жөн: үстіне халат, қолына қолгап, көзіне арнайы көзілдірік
киіуі керек.
Жылқыларға таңба басудың негізгі мақсатымен танысып жэне
оның тәсілдерінін эдістемелік нұсқауын оқьіп-үйренгеннен кейін
студенттерге келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1.
Жылқыларды таңбалаудың жоғарыда аталған екі әдісін де
мұқият оқып шығып, дэптерге түсіріп алу.
2.
Жылкылардың кескін-суретінен (контурына) оның қай
жеріне таңба басылатынын көрсетіп, оған керекті
белгілерді теріп дайындауға үйрету.
3.
Төменде бершген жылқьшардың кескін-суреті (контурьша)
бойынша бірнеше жылкыларға таңба басып көрсетіп,
жаттығу қажет:
а) туылған жылы-2007, 2008,2009, ... 2013, 2014, 2015
2016,2017 жж.
б) кезекті нөмірі-3, 9,13, 29, 31, 37, 40, ... 63, 75, 91, 92 ...
Т.С.С.
\
... -і
в) шаруашылық белгісі “С”, “Қ”, “ЖЗ” “ЖФ” “АК”
“ЖШС”, “ЖШ”, ... т.с.с.
Бақы лау сұрақтары: Жылқыларды таңбалаудың максаты неде?
Жылқы таңбалаудың қандай әдістері бар? Жылкы таңбалаудың
«ыстық» әдісі. Жылқы таңбалаудың «суық» әдісі. Таңбаны жылкының қай жағынан басады?
Жиырмасыншы тақырып
Ж ы лқы ны ң тұқыммал кітабымен жумыс істеу тәртібі
Сабақтыц мақсаты: Студенттерге асыл тұқымды жылқылар
тіркелген мемлекеттік кітаптардың мақсаты мен маңызын түсіндіру
жэне онымен ж р ш с істеу тэртібін үйрету. Берілген тапсырмаларды
орындау.
Әдістемелік нүсқау. Лабораторилық-тәжірибелік сабақтарда
студенттер мемлекеттік асыл түкымды жылқыларды тіркеу (МТК)
кітабымен танысудан бастайды, жылқылардың шежіре кестесін жасау
және оны қорытындылау үшін, жылқы шаруашылыгындағы ең көп
шығарылган Орловтың жэне Орыстың желісті жылкыларының
гүқыммал кітаптары таңдап алынады. Желістілер шежіресінде
жылқының жеке атынан басқа МТК кітабы бойынша нөмірін (атының
алдында) көрсетеді, сонымен бірге 1600 м қашықтыктагы көрсеткіштерінің рекордын және туылған жылы мен шаруашылыгы
беріледі. Тұқыммал кітаптарымен жұмыс істеу барысында пайдала-
.нылатын кұралдар: эдістемелік нұсқау, асыл тұқымды желісті (орлов,
орыс) жылқы тұқымдары тіркелген мемлекеттік кітаптар (орлов-ХХП
том; орыс-ХХП том).
Тұқыммал кітабының жылқы тұқымдарын жақсарту
жұмыстарындағы маңызы. Асыл тұқымды малдарды тіркейтін
мемлекеттік кітап — мал тұқымын асылдандыру жұмыстарын
жүргізудегі қажетті құралдардың бірі. Мұндай кітап нақтылы бір мал
тұқымы бойынша шығарылады. Онда асыл тұқымды мал өсіретін
шаруашьшықтардьщ жетістіктері мен озат тәжірибелері баяндалады.
Жылқы тұқымдарын асылдандырудьщ негізгі мақсаты - өсіріліп
отырылған асьш тұқымды жылқыны одан әрі жетілдіріп, сүрыптау
мен жұптау әдістері арқылы оның тұқымдық сапасын арттыру. Асыл
тұқымды жылқылардың мемлекеттік тіркеу кітабын шығармайынша,
жылқы шаруашылығындағы тұқым жақсарту жұмыстарын жоспарлы
түрде жүргізу мүмкін емес.
Тұқыммал кітаптары жылқылардың шығу тегінің шежіресін
көрсетіп, оларды жүптау жұмыстарын жүргізудегі қажетті негізгі
мәліметтер береді жэне асыл түқымды жылқы өсіру жұмысын
жоспарлау үшін пайдаланылады.
Жылқылардың тұқыммал кітабына желісті тұқымындағы жылқылардың келесі мәліметтері кіреді: жеке нөмірі, қойылған аты-жөні,
түр-түсі, жынысы, туылған жылы мен жері, 1600 немесе 2400
метрдегі қарқындылығы (минутпен жэне секундпен), сыналған жері
және уақыты, сынақ нэтижесі, көрмелерге қатысуы, ата-тегі (экесі,
шешесі, атасы, әжесі), негізгі дене өлшемдері, бонитиро вкалay
нәтижелері (ата-тегі және типі, өлшемдері, экстерьері, жұмыс қабілеттілігі, ұрпағының сапасы), класы, өткізілген уақыты, экстерьерінің
кемшіліктері, тұқым жақсарудағы қызметтері (айғырда: шағылысқан
жылы, орны, биеге түсуі, оның ішінде қаншасы буаз болды және
құлындады; биеде: шағылысқан жылы жэне орны, түр-түсі, жынысы,
қүлындарының аты-жөні және олардың әкесінің аты-жөні).
Жылқылардың ең алғашқы тұқыммал кітабын ағылшындар XVII
ғасырдың ортасында тазақанды мініс жылқыларына арнап Англияда
шығарған. Ресейдегі бірінші түқыммал кітабы ағылшынның тазақанды мініс жылқылары бойынша 1834 жылы шығарылған.
Бүгінгі таңда біздің елімізде мемлекеттік тұқыммал кітабына үш
жастан асқан асыл тұкымды жэне будан айгырлар мен биелер жазылады. Олардың жогаргы кластары элита немесе I класс болуы керек,
ал кейбір жагдайда шыгу тегі II класқа жататын, бірақ тұқымдық
тұқыммал
ұрық сапасы тексеріледі, ал биелерді
ұрпақтары болуы қажет.
Ет жэне сүт өнімдерін өндіру үшін өсірілетін жылқы
тұқымдарының ішінді дон жылқысының 6 мемлекеттік тұқыммал
кітабы (1952-1980 жылдары) жарыққа шықты. Біздің Республикамызда шығарылған қостанай жылқысы жөніндегі тұқыммал кітаптың
біршші томы 1956 жылы, екінші томы 1975 жылы, ал көшім
жылқысы жөніндегі тұқыммал кітаптың екі то
1988 жылы
басылып шықты, сонымен қатар Қазақстанда араб тұқымды
жылқылардың бірінші томы 2006 жыль тазақанды жылқылардың
томы шықты.
тұкымды
уақытқа
келді Мысалы, желісті жылқылардың қазіргі
тұқымды
тұқымының
томы шығарылған. Тұқыммал кітабында эр асыл тұкымды
жылқыларға жеке нөмір беріледі. Орыстың желісті жылқыларының
орлов тұқымдарынан айырмашылыгы, оның жеке нөмірінің алдына
нөл (0) цифры жазылады.
жэне орыс желісті жылқы тұқымдарының
айгырлары жазылган томдардың нөмірі
МТК томының
Айғы
немірлері
орло
орыс
2-974
01-0936
975-2233
0937-02526
2234-3889
02527-04452
3890-6130
04453-06547
6131-7225
06548-07433
7226-8213
07434-07922
XIII
8214-8958
07923-08632
XV
8959-9523
08633-09379
XVII
9524-9832
09380-09772
XIX
9833-10262
09773-010235
XXI
10263-10611
010236-010702
*45-кесте. Орлов жэне орыс жеяісті жылқы тұқымдарының биелері
жазылган томдардың нөмірі
МТК томының
нөмірлері
xvm
оплов
1-1118
1119-2774
2775-4861
4862-8120
8121-10671
10672-11941
11942-13380
13381-14874
14875-15608
15609-16256
16257-17004
Биелер
_______ орыс
01-01206
01207-02664
02665-05284
05285-07946
07947-010643
010644-011749
011750-013308
013309-015435
015436-016615
016616-017841
017842-019044
Асыл тұқымды жылқылардын мемлекетгік тіркеу кітабының X
томына жазылған Аврора атты биенің (орыстың желісті тұқымы)
жазылу үлгісі:
077952 Аврора, 2.25,2, Москва.
Көкшетау жылкы зауьггы.
Торы, 1948 жылы Көкшетау жылқы зауытында туылған.
Әкесі: 4776 Камень (2602 Горизонт - 3065 Квадратура)
Шешесі: 02677 Аза (174 Внук - 09 Азалия)
157,0-162,0-182,0-21,0; 8-8-5-6; 1 класс, 1954 ж.
1953, торы, ұрғашы, Виктория, 6263 Веселый Ухардан
1954, торы, еркек, Инстинкт, 05319 Истоктан.
Тұқыммал кітабының жылқы тұқымдарын жақсарту жұмыстарынын мақсаты мен маңызын түсініп, онымен жұмыс істеу тәртібінің әдістемелік нұсқауын оқьш-үйренгеннен кейін, студенттерге
келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. Тұқыммал кітабынын томдарьшың біреуінде жазылған желісті
жылқыларға жеке сипаттама жасау.
2. Тұқыммал кітабының томына жазылған жылқыға жеке сипат­
тама жасағаннан кейін, жылқылардың барлық тобының келесі
көрсеткіштерін биометриялық өңдеу аркылы есептеу.
а) орташа жэне өлшемдері;
б) 1600 м-гі орташа қарқындылығы;
в) кластыгы.
Осы берілген мэліметтердің барлығын төмендегі көрсетілген
кестедегі үлгі бойынша орындау қажет.
46-кесте. Тұцыммал кітабына жазылган асыл түқымды
жылцылардың зоотехникалык сипаттамасы
I
класы
Мәліметтері
1600 м
қарқындылығы
экстерьерінің
ерекшеліктері
жіліншік орамы
сЬе
св
|
кеуде орамы
О
тұлғасының
қиғаш ұз.
түсі
биікиігі
Т үр-
енесі
Жылқы Туган
аты
жылы
№
МТК
Дене өлшемдері, см
ШОҚТЫҚ
Ататегі
Автор
Апогей
Тұқыммал кітабының томдарының біреуінде жазылған желісті
жылқыларға жеке сипаттама жасау үшін берілген тапсырмалардың
варианттары:
1- вариант. VII Том. Атырлар.
04467 - Автор, 04517 - Апогей, 04500 - Амулет, 04623 - Бим-бом,
04633 - Бобровый, 04661 - Буйный, 04742 - Вельбот, 04875 - Гектар,
04907 - Говор, 04912 - Горицвет, 04950 - Гребень, 04967 - Гугенот,
05007 - Демен, 05090 - Дупель, 05137 - Жрец, 05188 - Жеманный,
05119 - Жемчуг, 05144 - Забавный, 05339 - Знак.
2- вариант. IX Том. А йгырлар.
6131 - Абрикос, 6140 - Акробат, 6149 - Аргус, 6212 - Брелок, 6295
Волшебник, 6359 - Гуляр, 6421 - Житомир, 6545 - Каприз, 6683
Ласковый, 6690 - Легат, 6731 - Листопад, 6769 - Малахит, 6843
Набат, 6898 - Пеликан, 6957 - Порядок, 7009 - Результат, 7101
Теремок, 7212 - Штрум, 7219 - Эллипс, 7220 - Эскиз.
-
3- вариант. X Том. Биелер.
07952 - Аврора, 08249 - Бойкая, 08261 - Ботаника, 08277 - Брага,
08314 - Булава, 08326 - Буча, 08336 - Быль, 08386 - Венера, 08533 Выемка, 08536 - Выручка, 08558 - Гагара, 08591 - Гармония, 08605 Гвардия, 08667 - Гандола, 08904 Дружина, 08917 - Европа, 08935 Жажда.
4 - вариант. XIII Том. Айгырлар.
07954 - Апогей, 08000 - Билл Гановер, 08056 - Вопрос, 08148 Гривенник, 08224 - Изобар, 08322 - Лозунг, 08356 - Мститель, 08376 Негатив, 08407 - Оиут, 08456 - Перепел, 08471 - Подарок, 08540 Свиренный, 08551 - Тагор, 08600 - Убор, 08611 - Финиш, 08614 Холстомер, 08618 - Челн, 08622 - Шабаш, 08630 - Штрум.
5 - вариант. XV Том. Айгырлар.
8968 - Анод, 9025 - Браслет, 9079 - Гарем, 9126 - Дударь, 9131 Енот, 9140 - Жилет, 9145 - Загоск, 9181 - Искитим, 9244 - Краб, 9288 Лидер, 9314 - Маклер, 9369 - Первач, 9437 - Символ, 9465 - Терек,
9484 - Трубадур, 9493 - Удалой, 9510 - Характер, 9512 - Чиган, 9515 Шедевр, 9519 - Элексир, 9521 - Эпизод.
6 - вариант. XX Том. Биелер.
016617—Абрикоска, 016727 - Блесна, 016798 - Вискоза, 016935 Гончая, 017918 - Донка, 017024 - Егоза, 017042 - Жестянка, 017086 Золотистая, 017132 - Интрига, 017157 - Калина, 017259 - Лакомка,
017387 - Монета, 017411 - Находка, 017479 - Ориэтта, 017552
- Пижма, 017648 - Свирель, 017672 - Таблетка, 017774 - Уника.
7 - вариант. XXI Том. Айгырлар.
10268 - Апогей, 10287 - Биатлон, 10319 - Воркун, 10350 - Дозатор,
10387 - Злодей, 10395 - Изюбр, 10448 - Кумир, 10456 - Ландыш,
10503 - Мститель, 10512 - Неман, 10521 - Отлив, 10556 - Прибой,
10565 - Раздор, 10575 - Солист, 10581 - Трепет, 10592 - Утопист,
10598 - Хорал, 10603 - Чемпион, 10606 - Шантаж, 10608 - Эжектор.
017895
018229
Ивиса,
018607
8 - вариант. XXII Том. Биелер.
- Апатия, 017944 - Бездна, 018017 - Ватка, 018110 - Гаэта,
- Дарница, 018264 - Жертва, 018296 - Звездная Даль, 018315 018413 - Копейка, 018485 - Летчица, 018557 - Магнитка,
- Нагайка, 018677 - Орбита, 018741 - Поговорка, 018831 -
Рябина, 018833 - Сезия, 018890 - Тактика
Бақылау сұрақтары: Тұкыммал кітабы дегеніміз не? Тұқыммал
кітабының маңызы. Тұкыммал кітабына қандай жылқылар жазылаДы? Тұқыммал кітабымен жұмыс істеу тэртібі. Қандай жылқы тұқымдарында тұқыммал кітабы бар?
Ж иырма бірінші тақырып
Аталық із генеологиясының кестесін күру және оның
зоотехникалық сипаттамасын жасау
Сабақтыц мақсаты: Студенттерге асыл тұқымды жылқыларды
мемлекетгік тіркеу кітабының деректері бойынша аталық із генеологиясының кестесін құруды және оның зоотехникалық сипаттамасын
жасауды оқытып-үйрету. Берілген тапсырмаларды орындау.
Әдістемелік нүсқау. Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқы шаруашылығындагы асыл тұқымды жылқыларды мемлекеттік тіркеу кітабының деректері бойынша аталық із
генеологиясының кестесін кұру және оның зоотехникалық сипат­
тамасын жасай бшуге үйрету. Сабақты жүргізу барысында пайдаланатын құралдар: эдістемелік нүсқау, Орлов жэне Орыс желісті
жылқы түқымдарына шығарылған мемлекеттік асыл тұқымды
жылқылар тіркелген кітаптар (орлов желісті тұқымы - 22 томы).
Ж ы лқы шаруашылыгындагы аталы қ іздің маңызы. Аталык
із деп - көрнекті бір айгырдан тараған (3-4 ұрпақтан кем емес, ягни
балалары, немелері, шөберелері және т.б.) шаруашылықта пайдалану
қасиеттері мен кейіптері бір-бірімен ортақ байланыстагы бағалы
ұрпақтарын атайды.
«Аталық із, - деп жазады профессор Е.А.Бонданов, - олардың
ортақ қасиеттерінің бір тектілігінің мүмкіншілігін аныктайды.
Сондықтан, аталық іздердің мәнін жоғалтып, тек аты ғана қалмас
үшін үнемі қолданып отыру керек».
Малды бір аталық ізге жатқызу үшін, ең алдымен, олардың
аталық ізінің негізін салушы айғыр мен кейіптерінің ортак ұқсастығын анықтап алады, онсыз аталық іздің мағынасы болмайды. Әр
тұқымның ішінде өзінің бірнеше аталық іздері болады, оларды
экстерьері, жұмыс кабілеттілігі, шаруашылықта пайдаланудағы ортақ
белгілер бойынша айырады.
Мысал ретінде Орлов желісті жылқы тұқымының 52-Барчук атты
айғырдың аталық ізінің генеологиясын келтіруге болады. 52-Барчук
1912 жылы туған, түр-түсі — кара. Барин-Молодой мен Молниядан
гуылған. Барчук өте қаркынды (1600 м қашықтыққа —2 мин 12 сек),
тұлғасы ірі келген әрі салмақты айғыр, экстерьері дүрыс қалыптаскан,
бірақ тұлғасы кішкене, қарапайымдау.
52-Барчук жылқы зауыттарында пайдалану барысында, ол өзінің
өте көрнекті тұқымдык айғыр екенін көрсетті және артынан көптеген
бағалы ұрпақтарын қалдырды. Оның 13 кұлыны мен 22 немересі
зауыттық пайдалану бағытын алды, ал ұрғашы құлындарының
көпшілігі әр түрлі жылқы зауыттарының аналық ұялары мен
топтарының негізін салушы құрамын кұрды. 52-Барчук-құлындарының ішіндегі ең қаркындысы Мех атты айғыр болып саналады,
оның 1600м қашықтықтағы қарқындылығы 2.06,1., тағы да сәтті
туған баласының бірі Додырь (2.20,2.) атты торы айғыр. Додырь
өзінің артына өте бағалы көптеген көрнекті айғырлар қалдырды,
олар: Талантливый (2.03,4.), Жест (1.59,6.), Полтавец (2.08,4.) жэне
Волнистый (2.09,3.).
Асыл тұқымды жылкыларды мемлекетгік тіркеу кітабының
деректері бойынша аталық із генеологиясының кестесін құру жэне
оның зоотехникалық сипаттамасын жасаудың әдістемелік нұсқауын
оқып-үйренгеннен кейін, студенттерге келесі тапсырмаларды
орындау үсынылады.
Тапсырма:
1. Желісті жылқылардың асыл тұқымдыларын мемлекеттік тіркеу
кітабын пайдалана отырып, Орлов желісті тұқымындағы 52-Барчук
аталық ізінің эволюциясын төменде берілген схемаға толтырып жазу.
52 Барчуктың аталы қ ізінің эволюциясы
52-Барчук, 1912 жылы туылған, кара, қарқындылығы - 2.12.
Дене өлшемдері: 166,0-168,0-186,0-23,0; элита
Немерелері
Қулындары
Шөберелері
6122 Эмигрант. 2.28. кара
1941 ж.туған
1741 Мох. 2.06. К кара
161,0-161,0-165,0-183,0-20,5 эл.
161,0-162,0-187,0-21,0 эд.
4918
4587
1273
4005
4411
5932
3883
1096
2602
І
2351
2466
3940
6039
04432
3931
Бульвар,2.06.4. жирен, 1947
ж.туган.
Носорог, 2.14.6 жирен, 1946
ж.туган.
7597
4102
5522
5509
06293
05745
2. 52-Барчук аталық ізінің схемасын толтырғаннан кейін, оның
жұмыс
жүргізу
керек.
48 -кесте. 52-Барчук айгырыиың аталық ізініц зоотехникалыц
сітаттамасы
я
іемерелері
Ііөберслсрі
Иәпшектері
Іеменелері
3.
52 - Барчук атты айғырдың аталық ізіне зоотехникалык
сипаггама беру жэне оның негізгі көрсеткіштері (жүмыс қаоілеттілігі,
дене өлшемдері, класы) арқылы аталық із генеологиясына талдау
жасау. Алынған деректерге биометриялык өңдеу жүргізу керек.
Бақылау сұрақтары: Аталық із дегеніміз не? Аталық іздің
тұкым жаксарту жұмысындағы маңызы. Аталық іздің зоотехникалық
сипаттамасы қалай жасалады? Аталық іздің генеологиясы дегеніміз
не? Канлай аталык іздің генеологиясын білесіңдер?
Жиырма екінші тақырып
Аналық ұя эволюциясының кестесін құру және оның
зоотехиикалық сипатамасын жасау
Сабақтың мақсаты: Студеитерді асыл тұқымды жылкыларды
мемлекеттік тіркеу кітабының дерсктері бойынша аналық ұя
эволюцисының кестесін құруды жэне оның зоотсхникалық
сипаттамасын жасауды окытып-үйрету. Берілген тапсырмаларды
орындау.
Әдістемелік нүсқау. Лабораториялық-тәжірибелік сабақтарда
студенттерді жылқы шаруашылығындағы асыл тұқымды жмлқыларды мемлекеттік тіркеу кітабының деректері бойынша аналық ұя
эволюциясының кестесін кұра білуге үйрету. Сабақты жүргізу барысында пайдаланатын құралдар: әдістемелік нүсқау, орлов жэне орыс
желісті жылкы түқымдарына шығарылған асыл тұқымды жылкыларды мемлекеттік тіркеу кітаптар (22 том).
Ж ы лқы ш аруаш ылығындағы аналы қ уяның маңызы. Отандык және шетелдік жылкы шаруашылыгы тарихының мәліметтері
бойынша асыл түқымды жылқыларды шығару үшін тек атасының
ғана емес, сонымен бірге анасының да шыкқан арғы тегінің косар
үлесі бар. Сондыктан, зауыттық тұкымдарды жетілдіру мақсатында
олардың аталык іздерімен катар аналык ұялардың да маңызы зор.
Аналық ұя деп - дербес бір аналықтан алынған, яғни үрғашы
кұлындары, немерелері, шөбере қыздары, шөпшектері арқылы жэне
одан эрі да тараған үрпақтар тізбегін айтады.
Аналық ұя тек бір-екі шаруашылық аралығында ғана қүрылады.
Эр асыл тұқымды шаруашылыктардың өз аналык ұялары болады.
Шаруашылықтағы аналық ұяларды кұрудың нәтижесінде осы үялардың биологиялық ерекшеліктері ашылады жэне селекцялык жұмыстарды жүргізуді жеңілдетеді.
Мысалы, орлов жэне орыс желісті жылкы түкымдары өсірілетін
Көкшетаудағы №47 жылқы зауытында биелерді ұрпактарының
кажетті түқым қуалаушылык касиеттері бойынша үздіксіз сүрыптау
нәтижесінің негізінде жеке өз аналық үялары шығарылған. Сондык­
тан, зауытта мынадай өз аналык ұялары қалыптасқан: Орыстың
желісті жылқы тұқымдарының биелерінде Венераныд, Бровканың,
Сильваның, Доляның; Орлов желісті жылқы тұқымдарының биелерінде Ракетаның, Льдинканың, Вернаяның жэне т.б. Зауыттағы ең ірі
аналық үя Венера атты биенікі болып саналады.
Венера 1922 жылы туылған, түр-түсі - жирен. Зверь мен Долинадан туылған. Венера ірі келген, салмакты, сүйектері жаксы жетілген
жэне жаксы сүттілігімен айқындалады. Аналық үяның негізін салушы
Венера атты биенің бүл касиеттерін ұрпактары иеленді. Осы аналық
үяның барлық биелерінің конституциясы тығыз, денсаулықтары
жаксы, оміршең, төлшіл жэне сүтті.
Асыл тұқымды жылкыларды мемлекеттік тіркеу кітабының
деректері бойынша аналык ұя эволюциясының кестесін күру жэне
оның зоотехникалык сипаттамасын жасауды окып-үйренгеннен кейін,
студенттерге келесі тапсырмаларды орындау үсынылады.
Та псы рм а:
1. Төменде берілген мэліметтерді пайдалана отырып, орыс желісті
жылқы тұкымының негізін салушы 01443 - Венера атты биенің
құру
атты
Түр-түсі: жирен
1922 жылы туылган
Әкесі: 0361 Зверь
Шешесі: 0335 Долина
Қарқындылығы: 2.28,5
Дене олшемдері: 157,0-157,0-195,0-20,5
Класы: элита
1. Пучина, жирен. 1960 ж. туылган. (Волна-Планер). 2.14.1. (161,0-162,0-183,0-20,0)
2. Жигалка, көк, 1963 ж. туылған. (Вежливая-Жерд), 2.21,6. (163,0-164,0-187.0-20,5)
3. Версия, кара, 1930 ж. туылган. ( Венера-Эскандрои). 2.26.2. (155,0-160,0-183,0-20,5)
4. Вечеринка, кара, 1935 ж. туылган. (Венера-Эскандрои). 2.32,4. (160,0-162,0-184,0-20,5)
5. Женственная, кара, 1953 ж. туылган. ( Ваза-Жетон). 2.22,4. (164,0-166,0-190.0-20,5)
6. Жерлица, кара, 1945 ж. туылган. (Вакханка-Жетон). 2.23,4. (161,0-159,0-182,0-20,5)
7. Жансуя, кара, 1957 ж. туылган. (Ваза-Жетон). 2.12,6. (159,5-158,0-184,0-20,5)
8. Жора, кок, 1957 ж. туылган. (Инерция-Жетон). 2.40. (152,0-153,0-179,0-20,5)
9. Изумительная, торы, 1955 ж. туылган. (Варма-Исток). 2.23,2. (165,0-167,0-191,0-20,5)
10. Первая, кок, 1959 ж. туылган. (Варма-Исток). 2 . 1 7 , 1 . (159,0-163,0-182,0-20,0)
11. Журба, кара. 1942 ж. туылган. (Ветва-Жетон). 2.19. (160,0-167,0-183,0-20,0)
12. Влада, торы, 1964 ж. туылган. (Женственная-Внук). 2.23.4. (159,0-165,0-186,0-20,0)
13. Жайса, кара, 1979 ж. туылган. (Жсртва-Лоу Гановср). 2.13,7. (161,0-163,0-189,0-20,0)
14. Идея, жирен, 1930 ж. туылган. (Вишневка-Исток). 2.25. (154.0-155,0-187,0-19,0)
15. Жерлянка, кара, 1927 ж. туылган. (Ветва-Жетон). 2.15. (162,0-162,0-185,0-19,5)
16. Жертва, кара, 1967 ж. туылган. (Жансуя-Камень). 2.13. (162,0-162,0-185,0-19,5)
17. Ваза, кара. 1932 ж. туылган. (Виргиния-Макбет). 2.21,6. (158,0-161,0-184.0-21,5)
18. Перлина, кара, 1967 ж. туылган. (Первая-Порль). 2.15. (162.0-162,0-185,0-19,5)
19. Виргиния, кара, 1929 ж. туылган. (Венера-Эскадрон). 2.21,6. (155,0-158,0-188,0-20,0)
20. Внучка, каракер, 1967 ж. туылган. (Вироза-Камень). 2.22,7. (162,0-163,0-182,0-20,0)
21. Возница, кара, 1985 ж.туылган. (Ветка-Парнас). 2.12.7. (161,0-163.0-189,0-20,0)
22. Вольная, торы. 1969 ж. туылган. (Вамба-Камень). 2.23,7. (157,0-157,0-180,0-19,53)
23. Важная, кара, 1961 ж. туылган. (Выемка-Лужок). 2.12,7. (159,0-161,0-189,0-20,5)
24. Вольница, кара, 1953 ж. туылган. (Всслснная-Набсг). 2.17,6. (159,0-163,0-187,0-20,0)
25. Валюта, жирен, 1975 ж. туылган. (Вольная-Погремок). 2 . 16 , 1 . (161,0-163,0-188,0-20,0)
26. Ивиса, кара, 1967 ж. туылган. (Интервенция-Правнук). 2.15. (162,0-162,0-185,0-19,5)
27. Ипотека, жирен, 1976 ж.туылган. (Изида-Брасс). 2.21,8. (162,0-163,0-185,0-20,0)
28. Ворсинка, торы, 1957 ж. туылган. (Виолетга-Правнук). 2.19,9. (159,0-163,0-187,0-20,0)
29. Изида, торы, 1954 ж. туылган. (Изольда-Альбом). 2.20,4. (157,0-160,0-186,0-20,0)
30. Вариация, кок, 1983 ж. туылган. (Внучка-Веньтиль). 2.15,6. (152.0-163,0-183,0-19,0)
31. Выскочка, торы, 1965 ж. туылган. (Выставка-Альбом). 2.14,2. (156,0-163,0-183,0-20,0)
32. Возлюбленная, кара, 1966 ж. туылган. (Ветка-Ветрогон). 2.13,2. (161,0-163,0-186,0-20,0)
33. Виола, кара, 1979 ж. туылган. (Вика-Вымысл). 2.14,3. (163.0-164,0-185,0-20,0)
34. Верба, кара, 1941ж. туылган. (Ваза-Ветрогон). 2.16,3. (160,0-161,0-188,0-20,5)
35. Вироза, кара, 1956 ж. туылган. (Витрина-Пролог). 2.34. (156,0-160,0-186,0-20,0)
36. Жемчужина, торы, 1967 ж. туылган. (Жерлица-Елец). 2.15,3. (158,0-159.0-181,0-19,0)
37. Всадница, жирен, 1976 ж. туылған. (Вага-Игрок). 2.14,9. (163,0-165,0-187,0-20,0)
38. Вежливая, көк, 1954 ж. туылган. (Вузовка-Вентиль). 2.15,6. (152,0-163,0-183,0-19,0)
39. Вискоза, кара, 1966 ж. туылган. (Воля-Правнук). 2.19,7. (159,0-160,0-182,0-20,5)
40. Веста, кара, 1951 ж. туылган. (Вирша-Транзит). 2.21,1. (157,0-157,0-175,0-19,0)
41. Инда, жирен, 1976 ж. туылган. (Пучина-Игрок). 2.12,1. (163,0-166,0-189,0-20,0)
42. Воспитательница, кек, 1946 ж. туылган. (Ветва-Плешер). 2.25. (155,0-156,0-160,0-18,5)
43. Вселенная, торы, 1938 ж. туылған. (Вишневка-Камень). 2.22,6. (157,0-161,0-195,0-20,5)
44. Виница, қара, 1963 ж. туылган. (Варшавянка-Пароль). 2.18,8. (158,0-163,0-183,0-20,5)
45. Желательная, кара, 1966 ж. туылған. (Железная-Плешер). 2.17,7. (159,0-160,0-182,0-20,5)
46. Жажда,акбоз, 1978 ж.туылған. ( Ж емчужина-Лоу Гановер). 2.13,1. (164,0-163,0-188,0-20,0)
47. Жрица, ақбоз, 1973 ж. туылган. (Жигалка-Лоу Гановер). 2.13,1. (163,0-163,0-190,0-20,0)
48. Виолетта, кек, 1941 ж. туылган. (Виргиния-Транзит). 2.24,3. (152,0-156,0-174,0-18,5)
49. Ирена, жирен, 1966 ж. туылган. (Вспышка-Идеал). 2.18,2. (159,0-160,0-185,0-20,5)
2.
01443 | Венера атты биенің аналық ұясына зоотехникалык
силаттама беру жэне оның негізгі көрсеткіштері (жұмыс кабілеттілігі,
дене өлшемдері, класы) арқылы аналык ұясына талдау жасау кажет.
01443 і Венера атты биенің аналык ұясының эр ұрпақтарына, мэселен
ұрғашы құлындарынан, ұрғашы немересінен, ұрғашы шөпшектерінен
және ұрғашы неменесінен жиналып алынған деректерге бөлек-бөлек
өңдеу
Негізін салушы
¥рғашы
құлындары
¥ рғашы
немерелері
¥ рғашы
шөберелері
¥рғашы
шөпшектері
¥рғашы
неменелері
1600 морташа
қарқындылы
jrtTt
2 -г
Қарқындыл
гы сыналдь
бас
кеуде
орамы
жіліншік
орамы
Тұлғасының қиғаш
ұзындығы
Дене өлшемдері, см
шоқтық
биіктігі
Биелер саны
49 -кесте. 01443 - Венера атты биенің аналық ұясының
зоотехникалық сипаттамасы
3.
01443 - Венера атгы биенщ аналық ұясындағы ұрпактарының
(қыздары, 11= 5 ; нсмере кыздары, п=16; шөбере қыздары, п=26; немене
қыздары, п=26) арасындағы дене өлшемдері мен қарқындылығының
орташа көрсеткіштерін шыіарғаннан кейін, оның айырмашылықтарының қай ұрпағының қыздарында жоғары екендігін зоотехния
тұрғысынан айқындап белгілеу қажет.
Бақылау сүрақтары: Аналық ұя дегеніміз не? Аналық ұяның
тұкым жақсарту жұмысындағы маңызы. Аналық ұяның негізгі
көрсеткіштері. Аналық үяның зоотехникалық сипаттамасы қалай
жасалады? Қандай аналық ұяның эволюциясын білесіңдер?
Жнырма үшінші тақырып
Камералык бонитировка жасау
Сабактыц мақсаты: Студентгерге асыл тұқымды жылкыларға
камерапық бонитировка жасауды оқытып-үйрету. Берілген тапсыр­
маларды орындау. ■
Әдістемелік нұсқау. Лабораториялық-тэжірибелік сабақтарда
студенттерді асыл тұкымды жылқыларды бонитировкалау (1979 жыл)
нұскауын пайдалана отырып, жылқы шаруашылығындағы асыл
тұқымды жылкыларды мемлекеттік тіркеу кітабының деректері
бойынша камералык бонитировка жасай білуге үйрету. Сабакты
жүргізу барысында пайдаланатын құралдар: эдістемелік нұсқау,
жьшқыларды боиитировкалау нүсқауы (1979 жыл), асыл тұқымды
жылқыларды мемлекеттік тіркеу кітаптары.
Ж ылқыларды боннтнровкалаудын маңызы. Жергілікті жэне
зауыттык жылкыларды бонитировкалау эр жыл сайын күзде қараша
айында өткізіледі. Жылкыларды бонитировкалаудың негізгі мақсаты,
олардың кешендік көрсеткіштері бойынша асылдандыру жұмыстарының жолдарын анықтау, кластарға болу жэне шаруашылықтагы
пайдалану багытын белгілеу.
Асыл түқымды жылкыларды бонитировкалау нұсқауының
әдістемелік негіздерімен танысқаннан кейін, тұқыммал кітаптарының
деректері бойынша төменде берілген орлов жэне орыс желісті
жылқыларының мәліметтсрін пайдалана отырып, оларды камсралақ
бонитирокадан откізіп, белгілі бір класқа жатқызу керек, бұл үшін
студентке келесі тапсырмаларды орындау ұсынылады.
Тапсырма:
1. 08436 Ветва, қара, 1940 жылы Көкшетау жылкы зауытында
туылган. Осы шаруашылықтың меншігінде.
Әкесі: 1150 Ветрогон (91 Бор-1281 Калькирия).
Шешесі: 01443 Венера (0361 3верь-0335 Долина).
Дене өлшемдері: 154,0-158,0-184,0-20,0; 1948 ж.
Ветва орыстың желісті жылқы тұқымына жатады. Таза тұқымды,
тұкымдық типі жаксы дамыған. Кездесетін кемшіліктері: бақайлары
түсіңкі, аяқтары маймақ, грифель сүйектері өсіңкіреп кеткен,
шоқтығы үшкірлеу, кеудесі тарлау. Эксерьерінің басқа мүшелерінің
бітімі, конституциясы, тұлгасы, буындары жэне темпераменті орташа
жетілген. Жылқы зауытында 1958 жылга дейін жүмыс істеді.Сондагы
берген төлдері:
-1 Н I Ж'
1944 жыл, қара, еркек кұлын, Вот-Вот 1 класс, 4442 Транзиттен шыккан.
1945 жыл, кара, еркек кұлын, Вексель, 2.23.1 класс 5005Крымнан
1946 жыл, кара, ұрғашы құлын, Воспитанница 1 класс 5561 Планердан 1947
жыл. кара, еркек күлын, Второй, 2.36 1 класс 5561 Планердан
1948 жыл, торы, еркек қүлын, Камешек, 2.05. элита 4776 Каменнен
1949 жыл, кысыр
Я
1950 жыл, торы, ұрғашы кұлын, Пастушка
1 класс 5561 Планердан
1951 жыл. кара, үрғашы кұлын, Инерция, 2.16 элита 5519 Истоктан
1952 жыл, кара, еркек құлын, Журба, 2.19.
элита 0688 Жетоннан
1953 жыл, кара, еркек құлын, Ирбит, 2.18.
1 класс 5519 Истоктан
1954 жыл, торы, үрғашы құлын, Жеманница 1 класс 06882 Жетоннан
1955 жыл, торы, еркек кұлын, Жолоб
1 класс 06882 Жетоннан
1956 жыл, кара, ұргашы кұлын,Жерлянка,2.09. элита 06882 Жетоннан
1957 жыл, еркек қүлын, Жорнов, 2.23.
1 класс 06882 Жетоннан
2. 011028 Жеслава, ақбоз, 1954 жылы Кокшетау жылкы
зауытында туылган. Осы шаруашылықтың меншігінде.
Әкесі: 2865 Сухум (2132 Улов-2488 Свирь).
Шешесі: 0489 Жанетта (04442 Транзит-03556 Жестокая).
Дене өлшемдері: 158,0-161,0-183,0-19,5; 1960 ж.
Жеслава орыстың желісті жылкы тұқымына жатады. Асыл
түкымды, тұқымдық типі жақсы дамыган. Кездесетін кемшіліктері:
тұлғасы қарапайымдау эрі ұзындау. Экстерьерінің басқа мүшелерінің
бітімі, конституциясы, тұлгасы, буындары жэне темпераменті жаксы
жетілген. Жылкы зауытында 1973 жылга дейін жүмыс істеді.
Сондагы берген төлдері:
1958 жыл. кара, ұрғашы күлын, Железная 1 класс, 1150 Ветрогоннан
1959 жыл. кысыр
1 класс Ветрогоннан
1960 жыл.
кұлын
1961 жыл.
1962 жыл. торы, ұрғашы кұлын, Калабрия
1963 жыл. қысыр
1964 жыл. торы, еркек кұлын, Баловень
кұлын,
1965 жыл.
: құлын
1966 жыл.
күлын,
1967 жыл.
1968 жыл. кара, ұрғашы кұлын, Журдан
кұлын
1969 жыл
1970 жыл. кара, ұрғашы құлын, Жнива
1971 жыл. кара еркеі кұлын
1972 жыл. кысыр
күлын
элита 3942 Багрецтен
элита 3942 Багрецтен
элита 4776 каменнен
элита 3942 Багрецтен
элита 3942 Багрецтен
элита 6282 Вираждан
элита 6282 Вираждан
элита 6282 Вираждан
элита 6282 Вираждан
гь элита 6282Вираждаі
элита 6282 Вираждан
элита 6282 Вираждаи
элита 6282 Вираждан
3. 015597 Вискоза, кара торы, 1969 жылы Көкшетау жылқы
заутында туылган Осы шаруашылықтың меншігінде.
Әкесі:08268 - Колобок (07571 Гонный-011183 Коломбина).
Шешесі: 10956 Вьюга (6282 Вираж -11023 Девятка).
Дене өлшемдері: 164,0-171,0-184,0-20,5; 1976 ж.
Вискоза орыстың желісті жылқы тұқымына жатады. Таза
түкымды, тұкымдық типі жаксы дамыған. Кездесетін кемшіліктері.
басы ірілеу, сауыры түсіңкі, денесі карапайымдау, ұзындау.
Экстерьерінің баска мүшелерінің бітімі, конституциясы, тұлғасы,
буындары жэне темпераменті жаксы жетілген. Жылқы зауытында
1987 жылға дейін жұмыс істеді. Сондағы берген төлдері:
құлын, В
с құлын, 1
іы құлын
с құлын, 1
с кұлын, 1
1978 жыл. кысыр
1980
1981
1982
1983
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
кұлын
кара, ұрғашы күлын, Инрига
кара, еркек кұлын, Верон
кара, еркек құлын, Верзет
торы, ұрғашы кұлын, Весела
кұлын
кұлын
кұлын
1 класс Иркуттан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
1 класс Иркуттан
1 класс Иркуттан
1 класс Иркуттан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
1 класс Иркуттан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
4. 017862 Албания, торы, 1974 жылы Кокшетау жылкы
зауытында туылган. Осы шаруашылықтың меншігінде.
Әкесі: 08325 Jloy Гановер (Стар С Прайд-Линда Дин).
Шешесі: 01368 Амбиция (07769 0тпрыск-08048 Апатия).
Дене өлшемдері: 162,0-163,0-182,0-20,0; 1984 ж.
Албания орыстың желісті жылкы тұқымына жатады. Таза
тұқымды, тұқымдық типі жақсы дамыған. Кездесетін кемшіліктері:
денесі сүйектілеу, тұқымдық типі жақсы дамыған. Экстерьерінің
баска мүшелерінің бітімі, конституциясы, дене құрылысы, буындары
жэне темпераменті жақсы айқындалған. Жылқы зауытында 1996
жылға дейін жұмыс істеді. Сондағы берген төлдері:
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
торы, ұрғашы құлын, Афродита
торы, ұрғашы құлын, Арифметика
қысыр
кара, еркек құлын (әлсіз туылған)
кұлын тастады
қысыр
жирен, еркек құлын, Айдас
элита 09675 Омулдан
элита 09675 Омулдан
элита 09675 Омулдан
элита 09962 Караганецтен
элита 09962 Караганецтен
элита 09962 Караганецтен
элита 010049 Млечный
Путтен
1988 жыл. жирен, еркек құлын, Акциз
1989 жыл. торы, ұрғашы құлын, Активная
1990 жыл. торы, еркек құлын, Алгебра
элита 09675 Омулдан
элита 010066 Неапольдан
элита 010049 Млечный
1991
1992
1993
1994
1995
элита 010066
элита 010066
элита 010066
элита 010066
элита 010049
Путтен
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
жыл.
жирен, ұргашы құлын, Атлантика
торы, еркек құлын, Аргумент
кара ұргашы кұлын, Афиша
торы, ұрғашы құлын. Магистр
кара, еркек құлын, Найда
Неапольдан
Неапольдан
Неапольдан
Неапольдан
Млечный
Путтен
Бақы лау
сүрақтары:
Бонитировка
дегеніміз
не?
Бонитировканың негізгі мақсаты. Жергілікті жэне зауыттык
жылқылардың
бонитировкалау
көрсеткіштері.
Камералақ
бонитировка дегеніміз не?
Емтихан сұрақтары
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Жылкы шаруашылығының Қазақстан Республикасындағы маңызы.
Жылкы шаруашылығы саласының казіргі жагдайы.
Жылкы шаруашылығынын негізгі даму бағыттары.
Жылкының шығу тегі туралы негізгі мәліметтер.
Жылкының жабайы туыстастары.
Жылкының өзгеруі және колға үйретілуі.
Жылкының түраралық будандары.
Жылкы
типтері
мен
тұқымдарының
өзгеруіндегі
элеуметгікэкономикалык жағдайлар мен табиғаттың рөлі.
9. Жылкы конституциясынын типтері.
10.Шаруашылықта пайдалану бағытына байланысты жылкы экстерьері.
11 .Жылкы денесінің бітімі, оның кұрылысы мен маңызы.
12.Жылқы экстерьерін зерделеу тэсілдері.
13.Жылкы интерьері және биологиялык ерекшеліктері.
14.Жылкының жыныстык айырмашылығы.
15.Жылкы аллюрі (жүрісі).
16.Жылкы экстерьерінде кездесетін акаулар мен кемшіліктер.
17.Жылкы жасын тіс кұрылысы аркылы калай анықтайды.
18.Жылкының негізгі дене өлшемдері және оны өлшеудің техникасы.
19.Жылкының тірілей салмағын аныктау тәсілдері.
20.Жылкы дене кұрылысының негізгі индекстері, оны есептеудің маңызы.
21.Жылкының түр-түстері мен белгілері, оның биологиялык маңызы.
22.Жылкы тұкымдарын классификациялау принциптері.
23.Жергілікті жылкы т^қымдары.
24.3ауыттык жылкы тұқымдары.
25.Далалык жылқы тұкымдарының сипаттамасы.
26.Тау жылқы тұқымдарының сипаттамасы.
27.Орман жылкы тұқымдарының сипаттамасы.
28.Мініс жылкы тұқымдарының сипаттмасы.
29.Мініс-жегу жылкы тұкымдарының сипаттамасы.
30.Желісті жылкы тұкымдарының сипаттамасы.
31.Жегу жылқы тұкымдарының сипаттамасы.
32. Ауыр жүк тартатын жылқы түкымының сипаттамасы.
33.Тазаканды мініс жылкы тұкымының зоотехникалык сипаттамасы.
34.Қостанай жылкы тұкымынын зоотехникалык сипаттамасы.
35.Орлов желісті жылкы т^қымының зоотехникалык сипаттамасы.
36.Совет ауыр жүк тартатын жылкы тұкымдарыиың сипаттамасы.
37.Жылкьшың өсіи-енуінің (кобею) биологиялык ерекшеліктсрі.
38.Жылкы күйін аныктау тэсілдері.
39.Жылкынын жыныстык жетілуі жэне оның шагылыстыру жасы.
40.Жылкы шагылыстыру тәсілдері жэне айгырга жүктеме биелер.
41.Жылкы шаруашылыгындагы шагылыстыру науқанын ұйымдастыру.
В Н
в
1
42.Биенің буаздығы және құлындауы.
43.Биенің түсік тастауы, оның профилактикасы.
44.Биелер мен кұлындарды күтіп-бағу ерекшеліктері.
45. Құлындардың өсіп-жетілу заңдылықтары.
46.Құлындарды енесінен айыру мерзімі жэне тэсілдері.
47.Жылқының жұмыс сапасының көрсеткіпггері.
48.Жылкының жұмыс қабілетіне эсер етуші факторлар.
49.Жылқыны мініске, жүк артуға жэне жегуге пайдалану.
50.Жұмыс аттарын азықтандыру жэне күтіп-бағу.
51 .Жылқының жегу құрал-жабдықтары жэне арбалары.
52.Жылкының ер-тоқым түрлері және олардың құрылымы.
53.Бие сүтін тағам ретінде пайдалану ерекшеліктері.
54.Биенің желін құрылысының ерекшеліісгері жэне сүт беруі.
55.Сауын биелерін таңдау тәсілдері.
56.Биенің тәуліктік сүт өнімділігі қалай анықталады.
57.Биелерді сауу тэсілдері.
58.Сүтті жылкы шаруашылығының өндірістік формалары (тұракты жэне
маусымдық).
59.Қымыз жасау технологиясы.
60.Жылқы етінің сапасы жэне өнімділігі.
61.Жылқыны жайып семірту жэне бордақылау.
62.Етті жылқылардың қоңдылык категориясы.
63.Жылкы ұшасын бұзу жэне оның сорттары.
64.Тебінді жылқы шаруашылығының формалары.
65.Тебінді жылқыларды өсіру тэсілдері.
66.Тебінді жылқыларды жыл мезгіліне байланысты күтіп-бағу.
67.Жылкының зауыттық тренингісі мен ипподромда сынаудың максаты.
68.Мініс жылқы тұқымдарының зауыттык тренингісі.
69.Желісті жылқы тұкымдарының зауыттык тренингісі.
70. Ауыр жүк тартатын жылқы тұқымдарының зауыттық тренингісі.
7 1.Жылқыларды ипподромда сынау тәртібі.
72.Қазакстандағы ат спортының тарихи дамуы және казіргі жагдайы.
73. Ат спортының классикалық түрлері.
74. Ат спортының ұлтгық түрлері.
75.Жылкы зауытындагы асылдандыру жұмыстарының максаты мен маңызы.
76.Жылқыны жұмысқа пайдалану бағытындагы жұмыстың мақсаты мен
маңызы.
77.Өнімді жылқы шаруашылығындағы асылдандыру жұмысының мақсаты
мен манызы.
78.Спорттык жылқы шаруашылығындагы асылдандыру жұмысының
мақсаты мен маңызы.
79.Жылкы шаруашылығындагы өсіру тэсілдері.
80.Жылкы шаруашылыгындагы сұрыптау мен жұптаудың тәсілдері.
81.Жылкыларды аталық іздері жэне аналык ұялыры бойынша өсіру.
82.Жылқыны бонитировкалаудың мақсаты мен маңызы.
83.3ауыттың жылкыларын бонитировкалау көрсеткіштері мен принцигітері.
84.Жергілікті жылкыларды бонитировкалау көрсеткіштері мен принциптері.
85.Жылкы бонитировкалаудағы экстерьердің бітімін сипаттау мен бағалау.
86.Айғырлар мен биелерді ұрпағының сапасы бойынша бағалау.
87.Жылкыны бонитировкалаудың нэтижесін пайдаланудың мақсаты.
88.Жылкыны таңбалаудың тәсілдері мен техникасы.
89.Жылкы зауыттары мен ипподромдардың маңызы мен рөлі.
90-Жылкы шаруашылыгындағы асылдандыру есебі мен тұкыммал
кітабының маңызы.
1. Свечин К.Б. и др. Коневодство. М. Колос. 1984, -325 б.
2. Красников А.С. Коневодство. М. Колос, 1973, -312 б.
3. Козлов С.А., Парфенов В.А. Коневодство. Учебник. СанктПетербург, Москва, Краснодар, 2004, -303 б.
4. Федотов П.А. Коневодство. М., ВО Агропромиздат, 1989, -281 б.
5. Ласков А.А., Афанасьев А.В. Тренинг и испытания скаковых
лошадей. М., Колос, 1982, -345 б.
6. Барминцев Ю.Н. и др. Продуктивное конводство. М., Колос.
1980,-207 6.
7. Красников С.С. Практикум по коневодству. М., Колос. 1977,
-160 6.
8. Красников А.С., Хотов В.Х. Коневодство. М., МСХА, 1995,
-201 б.
•„
v
9. Дүйсембаев К.Ы., Бегімбетова Г.С. жэне т.б. Жылкы
шаруашылыгы. Алматы. АЗМИ, 1995, -82 бет.
10. Гуревич Д.Я. Словарь-справочник по коневодству и конному
спорту. М, 1998, -238 б.
11. Бозымов К. Жылкы жэне түйе шаруашылыгы. Алматы, Қайнар,
1995,-240 бет.
12. Бобылев И.Ф. Конные игры. Ташкент, Мехнат, 1989, -192 6.
13. Бегімбетова Г. Жылқы жэне түйе шаруашылыгы. Алматы,
Қайнар, 2004.
14. Бегімбетова Г.С., Жүнісов A.M. Жылкы шаруашылыгы. Оку
құралы, Алматы, 2006, -189 бет.
15. Бобылыв И. Ветер в гриве. М., Планета, 1976, -217 б.
16. Лошади 1000 фотографий, М., ACT, Астрель, 2005, -127 б.
ЖЫЛҚЫ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
(оқу құралы)
Подписано в печать 04.05.2009 г. Формат 60 х 84 1/16.
Объем 13,25 усл.печ.л. Тираж 100 экз. Заказ № 59.
Отпечатано в типографии «Нур-Принт»
Тел.: 298-75-89
Исхан Қайрат
Жәлелшы
Исхан Қайрат Жэлелүлы Шыгыс Қазақстан облысы
Тарбагатай ауданы Ақсуат ауылында дүниеге келген.
1995-1997жылдары Қазақ зац колледжін, 1997-2002 жылдары
Қазақ Үлттьщ аграрльщуниверситеты
үздік дипломмен тәмамдаган.
ҚР ҮҒА академигі Н.И. Нечаевтің жетегаиілігімен алгашцы
болып Қазақстанда спорт жылқы иіаруашылыгын зерттеді.
Қазіргі таңда ҚР Ауыл шаруашылыгы Министірлігі "Мал шаруашылыі
жэне Ветеринария" гылыми-өндірістік орталыгының докторанты,
Қазақ Үлттық аграрлық университетінің, академик Н.О. Базанова
атындагы физиология, морфология жэне биохимия кафедрасының
оқытушысы, ауыл шаруашылыгы гылымдарының кандидаты,
30-дан аса гылыми мақалалардың авторы.
nur-print
www, nur-print.kz
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
45
Размер файла
13 752 Кб
Теги
sharuashiligi, isham, okhu, khurali, 2657, jilkhi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа