close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2663 muhamedjanovau.j dene shinikhtiru paninin okhitu adistemesi .okhu khurali

код для вставкиСкачать
Y. Ж. Мухамеджанова
ПЭН1Н ОКЫТУ
ЭД1СТЕМЕС1
Л
&
Ь
MS6
V. Ж. Мухамеджанова
ДЕНЕ ШЫНЬЩТЫРУ
П0Н1Н
ОЦЫТУ 0Д1СТЕМЕС1
Оку щ ралы
Казахстан Республикасы Бш м жене гылым министрлт
КЭСШТ1К бастауьпп жене орта бш м б ер у _______
т
и
с
уиымдарына усынады
JfbUANT
«Ф оли ан т» баспасы
Астана-2007
ББК 74.267.5М 86
9
Пиар жазгандар:
Шаханова P.O. —педагогика гылымдарыньщ докторы,
профессор;
Абды цадырова Д . - педагогика гылымдарыныц кан­
дидаты , доцент;
Тулепбаева Г.У. - дене тербиесшщ окыту вдостемесшщ
окытушысы
/tv
М 86
шыньщтыру
Оцу ццралы. - Астана: Фолиант, 2007. - 192 б.
ISBN 9965-35-148-1
. €1iш
Б у л окульщ та мектептеН дене тврбиесш окытудагы негшгi
мадсаттар мен оныц алга цойган м1ндеттер1, сонымен катар дене
тэрбиесшдеп. барлъщ жуйелердщ цызметтж багыттары мен Heri3ri
шарттары тольщ талдамалы турде карастырылган.
|шне ж ене ба<йауы<йр<5ьшь>ш |йрА Л м
арналган
м 4308011900
00(05)07
атындары Uviy-д щ
академйг W■« • Ш
UIАюембаев
атынд Ы ГЫЛЫМИ
К! ТАГ
.267.5
© Мухамеджанова У .Ж ., 2007
ISBN 9965-35-148-1
© «Ф о л и а н т » баспасы, 2007
А Л Г Ы С03
Арнаулы орта K e c in T iK 6ijiiM беретш педагогтш колледждердщ Heri3ri максаты - бастауыш сынып мугал1мдерш даярлау. А л ел1м1здеп бастауыш сынып мамандарыныц алдында турган мшдет болашак урпакты жанжакты, 61л1мд1, icKep eTin тербиелеу.
Бастауыш сыныпта окытылатын Herieri нендердщ
6ipi - дене шыньщтыру. Болашак; устаздар бул пещц вз
децгешнде жургазу ушш, галымдар мен вд1скер устаздар усынган ок;у куралдары мен окыту ед1стемелж кешендерш басшыльщка алгандары абзал.
Педагогикальщ колледждщ болашак тулектер1 едостемелнс, педагогтш жене уйымдастырушыльщ кызметке
Кажетт1 теорияльщ 61л1м мен тэж 1рибелш дагдыларды
мецгерулер 1 т т с .
Болашак; мамандарды теж1рибелш кызметке даярлау
ушш бастауыш сыныптарда окыту бШ мшщ оку жоспарында Дене шыныктыру эдастемеа." курсын окыту карастырылган. 1^олдарыцыздаты оку куралы курсты ойдагыдай игеру максатында курастырылган.
Оку КУР алы оку багдарламасына свйкес жазылган. Ол
т о ры з тараудан тур ады.
BipiHmi тарау - "Дене шыныктыру жуйес1". Бул тарауда дене тврбиес1 жуйесшщ мшдеттер1 мен максаттары, негсзп. багыттары мен шарттары кагидасы жене ку_
ралдары жен ш де баяндалады.
Екшхго тарау - "Бастауыш мектеп окутттьтляркткт
дене тербиеа.". Мунда бастауыш мектептеп. дене шыныктырудыц максаты мен мшдеттер1, окушылармен уйымдастырылатын жумыс турлер 1, дврдтерлш бакылау жайы
соз болады.
YniiHmi тарау - мектептеН оку жоспарынын, дене шы­
ныктыру жвншдеи. Heri3ri кужаты - оку багдарламасы.
3
Б у л тарауда тэж1рибелш материалдар, вдк;темелш
нусдаулар, гимнастика жаттыгуларыныц тур л epi, топтары, орындалу техникасы карастырылган.
Тертштгп тарауда — м ектептеп дене шыныдтыру
жумысыныц Herisri Typi — сабад. Б ул тарауда сабадты
уйымдастыруда дойылатын талаптар мен мшдеттер, сабадтыц курылысы, мугал1мшц сабадда дайындыгы, сабадта денеге тусетш салмад, сабадтыц то лымдылыгы,
уйге тапсырма, сабадтыц турлёр|, долданатын ад1сTociл дepi, дене жаттыгуларына уйрету эд1стер1, сурадтары д арастыры лган .
Бесщттп тарауда —дене шыныдтыру женшен уйымдастырылатын кун тэрйбш деп ic-шаралар. Сабадда дешнг!
гимнастика, cepriry минуттары, уз1л1с кезшде уйымдастырылатын ic-шаралар мацызы, мшдеттер]., дурылысы,
ойын турлер1 дарастыры лгаи.
Алтынтпы тарауда — дене шыныдтыру женшен сыныптан тыс уйымдастырылатын жумыс тур л epi, мшдетTepi, мазмуны, уйымдастыру eflic-TacLnflepi аныдталган.
Жетшттт! тарауда —бастауыш мектепте дене шыныдты­
ру жешндег! жумыстарды жоснарлау мен есепке алудьщ
мацызы, турлер! жене эдк:-тэешдер1мен танысуга болады.
C e ri 3iH m i тарау - дене шыныдтыру женшен мектептен тыс уйымдастырылатын жумыс тур л e p i . М у н да одушылар сарайында, спорт мектептер1, балалармен демалыс орындарында, epiK Ti спорт б1рлестштершде дене
шыныдтыру женшен уйымдастырылатын жумыс турлерш щ мазмуны ашылган.
Тогызыншы тарау - сабад етк1зшетш орын, д аж егп
дурал-жабдыдтар, спорт алацы. Б у л тарауда оду жумысын, сыныптан тыс жумыстарды етюзетш мектептщ материалдыд базасы - мектептщ спорт алацы, гимнастикалыд зал, дене жаттыгуларын етк1зуге арналган дaжeттi
дурал-жабдыдтар турлер1, орналасуы женхндей сурадтар аныдталган.
Болашад мамандардыц теорияда алган бШ мдерш жузеге асыру мадсатында, сондай-ад педагогикалыд шебepлiк пен дагдыны далыптастыруда педагогикалыд
4
тенарибенщ алатын орны ерекше. Педагогикалык колледждщ оцушылары к;ажетт1 теория льщ, теяйрибелш
дайындьщтан кешн, мектептет дене тэрбией сабагын
бакылай ды, талдайды. Сонымен катар ездер1 дене тэрбиеci сабактарын втк1зеде, сыныптан тыс жумыс турлерш
уйымдастырады. Дене шыньщтыру пэшн оцыту эд1стеMeci курсы педагогикалык колледжде окытылатын дене
шыныктыру, педагогика, психология, анатомия, физио­
логия, валеология пэндер1мен тыгыз байланыста окытылады.
I ТАРАУ
ДЕНЕ Ш Ы Н ЬЩ ТЫ РУ Ж У Й Е О
Дене шыньщтыру жуйесшщ мЛндеттер1
мен мацсаттары
Дене шыньщтыру ж уйей дегешм1з —элеуметтж, экономикальщ, кукьщтьщ, гылыми вд1стемелш, нормативтш багдарлама негаздершщ жиынтыгы жене республикадагы дене шыныктыру меселесше жауанты уйымдар
мен мекемелер жеткйпкть Дене шыныктыру жуйесшщ
басты максаты - куш-куаты мьщты, жан-теш сау, елЬ
Mi3fli коргауга eeip, шыгармашы лык жумыска куштар,
жан-жакты дене шыныктыру дайындыгынан еткен азаматтар тербиелеу. Бул максат темендег1 жалпы мшдеттерге нег1зделед1:
'
1. БЬпм беру мшдеттер! - кимылдыц е п й л т мен дагдысын мецгеру жене дене шыныктыру келемшде арнайы
бШ м беру.
2. Сауыктыру мшдеттер1 - дене тербией жаттыгула­
ры кемепмен денсаулыкты кушейту.
3. Тербиелш мшдеттер - а дамгерпп л in , жи-ерлЬик
Касиеттерд1 калыптастыру, енегелш керкемдш танымдарды уйрету.
Дене шыныктыру жуйесшщ непздер1
Дене шыныктыру жуйесшщ мазмуны когамнын, елеуметтш-экономикалык, кукыктык* гылыми-едостемелж,
багдарлама-нормативтш жене уйымдастыру непздершен
кершеда.
Элеуметтш-экономикальщ негез. Дене шыныктыру
жуйес 1 когамымыздыц баска елеуметтш-экономикальщ
6
жуйелершен, саясатпен, гылыммен, медениетпен тыгыз
байланысты. Б ул байланыстардыц объектив™ Heri3i дене тербией жуйейнщ когамдьщ енд1р1ске к 1ретш дтнде. Жуйе когамдьщ ешм шыгармаса да, сол ортага енд1picTiK катынастардыц Heei - адам аркылы эсер етеде. Ол
адамньщ елеуметтш жагдайын калыптастырып, когамдьщ катынастарды жет1л дipe дi .
Дукьщтьщ непз. Дене шыньщтыру жуйес1 ез жумысын реттеуде кукыктьщ купи бар, кептеген нормативен
актйхерге суйенедд.. Ол 1^азакстан Реснубликасыныц Конституциясыныц 23-бабында нактылы керсет1лген.
Жалпы дене ш ы н ь щ т ы р у жуйей гылыми-ед1стемелш
непз де курылады. Оныц барльщ теорияльщ жене теж1рибелш усыныстары рылыми турде бая ндал ады.
Дене шыньщтыру жуйесш когамдьщ» психология лык;,
педагогикалык, едостемелш-биологияльщ ыпмдер, гигие­
на, физиология, спорттык медицина, т. б. зерттейдо. Осылардыц imiHfle Herieri орынды дене тербиес1i^iMi мен
едастеме п е т алады.
Окушыларды дене шыньщтыруга тербиелеуде президенттш сынамалардыц мадызы ©те зор.
"^азакстан Республикасындагы халыктардыц дене
шыныктыру даярлыгыныц президенттш сынамалары
туралы" ереже 1^азакстан Республикасы Укш етш щ 1996
жылгы 24 маусымдагы № 774 каулысымен кабылданды.
Президенттш сынамалар - халыктыц окуга, ецбекке,
эскери кызметке дайындыгыныц жалпы децгейш аньщтайтын ер турл 1 сынак-жаттыгулар жиынтыгы.
1 2 -ден 23-ке дейшп жас шамасындагы жастарга арналган сынамалар президенттш жене улттык децгейден
турады.
1. Президенттш децгей жан-жакты дене куаты даярлыгы бар, д е т сау адамдарга арналган.
2 . Улттык даярлык децгеМ оку немесе жумыс орны,
тургылыкты жер1 бойынша спорттык секцияларда, топтарда дене тербиес1 жене спортпен жуйел 1 турде айналысатын адамдар ушш арналган.
23 жастан аскан адамньщ денсаулыгын айкындайтын
президенттш сынамага Дуниежузшш денсаулык сактау
7
уйымы усынган адам агзасы кызметш багалаудыц негурлым сетмд1 тэсипндеп 1,5 милге (2400м) ж упру нетижелер 1 ештшле рХ.
Президенттш сынамалар турлер1 бойынша жарыстар
жалпы бЪпм беретш мектептердщ 5, 9 , 1 1 -сыныптарында, кэс 1би-техникальщ мектептердщ, колледждер мен
жогары оцу орындарынын, соцгы курстарында втк1зшед1 .
Жастар уппн дене шыньщтыру-сауьщтыру багытындагы жарыстар етк 1з 1лед 1.
Президенттш сынамалар турлер1 бойынша жарыстарды цалальщ, аудандык жастар ici мен саяхат жене спорт
баскармалары бек1ткен ережелерге сэйкес, ер оку орныныц, кэсшорынныц дене шыныдтыру мугал 1мдершен,
жаттьщтырушыларынан, спорт нусцаушыларынан KY'
рылган терепплер алкасы етк 1зед1 .
Президенттш сынамалардыц республикадагы, облыстардагы, аудандардаты, калалардагы орындалуы женшдеп
жумыска басшылъщ жене бакылау жасау iciH Казахстан
Республикасыныц жастар ici мен саяхат жэне спорт бас­
кармалары (комитеттер!), Казахстан Республикасыныц
БЪпм жене гылым министрлшшщ дене тербиес1 басцармал ары жузеге асырады.
Президенттш сынамалар бойынша жарысты уиымдастырудыц ж ауапкерпплт жалпы 61л1м беретш мектеп­
тердщ , кес 1би-техникалык мектептердщ , колледж дердщ, жогары оку орындары мен кэсшорындардыц
етмпш пктерш е жукте лген.
Президенттш сынамалар бойынша Heri3ri тэж1рибелш
жумыстарды ж урйзу оку орындарында - дене шыньщтыру мугал 1мдерше, медициналыц кызметкерлерге, ал
касшорындар мен уйымдарда спорт мамандарына, спорт
женшдеп. нусцаушыларга, жаттыцтырушылар мен медициналыц кызметкерлерге жукте лген.
Президенттш сынамаларга енг1з1лген сынацтардыц
тур л epi: 60,100,1000, 2000, 3000 метрге жене 1,5 милге
(2400 м ) жугтру, турган орыннан узындыцца ceKipy, биш
кермеге тартылу, шалцалап жатцан цалыптан кеудеш
кетеру, мылтык ату, шацгымен ж уйру, кол добын лак*
тыру жаттыгулары.
8
Таты да 6ip мацызды сынамальщ негаз - спорттык топтастыру. Республикальщ спорттык; топтастьфу деген1тз жасесшр1мдер дережесшен бастап хальщаральщ дережедеп спорт me6epi атагын беру, соныц ережесш б е к т п ,
TepTi6i мен сынамаларын белгшеу. Ол спортта жогары
жейстштерге жетуге, жаттьщтырушы жумысыы жет1лflipyre, мектептердщ, спорт когамдарыныц жумысын
жаксартуга ьщпал етш, Казахстан спортыныц дамуына
непз болады. Спорттык топтастыру КСРО-да 1935 жылы
кабылданды. 1^азак;стан Республикасынын, егеменд1 ел
болып, теуелщздгк алуына байланысты к,аз1р ел 1м1зде
топтастыру мазмуны мен курылымы коп езгерд1, эл 1 де
жет1лд1р1лш келедь Дене шыныктыру жуйес! мемлекетт1к жене когамдьщ негазде мектепке дешнп. балалар
мекемелершде, мектептерде, орта жене жогары оку орындарында, ескери бел!мдерде, емханаларда жэне баска да
мемлекеттш, когамдьщ мекемелерде уйымдастырылады.
Сабак мемлекеттш багдарламада керсетшген ресми кесте бойынша журйзшед!. Ол ушш арнайы уакыт белил е н т , каржыландыру мэселес1 шепплш, материалдык
нег1з жасалады. Республикамызда дене шыныктыру жумысын баскарып, багыт 6epin отыратын арнаулы мемле­
кеттш уйымдар бар.
Дене шыныктыру сабактарын белгип спорт саласынын,
арнайы мамандандырылган мугал1 мдер1, окыту шыл ары,
сондай-ак, кас1би жаттыктырушылары, нускаушылары
жургазеда. К^огамдьщ уйымдастыру ер жастагы адамдарды дене шыньщтыруына негурлым кеб1рек тартуга багытталган. К^огамдьщ уйымдастыру тур!нщ ец бастапкы
уйымы - спорт клубы. Дене шыныктыру жене спорт козгалыстарын косшодактьщ жене ведомстволык epiKTi
спорт когамдары баскарады. EpiKTi спорт когамдарын
баскару демократиялык, орталыктан баскару кагидасы
бойынша, сайлау аркылы етед1. Кешнг! жылдары жеке
жаттыгу тур1нщ мацызы артты. Денсаулык сактауга багытталган кептеген козгалыстар, клубтар пайда болды.
Жеке жаттыгу уйымдары ep6ip адамньщ калауындагы
спорт тур1мен айналысуына мумкшдш бередь Мемле9
I
кеттш жене жеке меншш спорттык уйымдар 6ipiH-6ipi
толыцтырып отырады.
Дене шьшьщтыру ж уй ей цызметанщ н е п з п
багыттары мен шарттары
Дене шыньщтыру ж уйейнщ уш багыты бар: жалпы
дене шыньщтыру, кесштш колданбалы жене спорттык;
дайындьщ.
Жалпы дене шьшьщтыру денсаульщты ныгайтуга, дене
куатын арттырып, кимыл еш ! лш н дамытуга непз делген
арнайы спорттык дайындьщ шаралары. Дене шыньщтыруга ер турл 1 дене тербией амалдары, жаттыгулары жене
санитарльщ-гигиеналык факторлар жатады.
К есш й к колданбалы дене шыньщтыру дайындыгы
деген1ш з - ецбек пен ескери ic-ерекеттерге тшелей багьггталган дене тербиесшщ арнайы мамандану урдось Kecinтак дене шыньщтыру дайындыгына ец ал дымен, кесштш
ic тургне уксас жаттыгулар колданылады. KecinTiK дене
шыныктыру дайындыгы тес 1лдерш колдану ецбектеп.
Кимыл ептал т мен дагдысыныц калыптасуын тездетеда.
Ецбек ешмдипгш арттырады, адам агзасыныц сыртцы
ко лайсыз факторларга карсылыгын к ушейтедо.
Адамныц e 3i к^лаган спорт T y p i бойынша жогары
нетижелерге жету жолындагы ieflemcTepi мен талпыныстарын спорт дайындыгы дейм1з .
Дене ш ыньщ тыру ж уйесш щ кагидалары
^агида - бастапцы негаз, кандай да 6ip теория ипмшщ
даму зацдыльны. Дене шыныктыру жуйесшщ кагидаларына: адамныц уйлес 1мдо дамуы; дене шыныктыру цагидаларыныц ецбек ету жене Отан цоргау теж1рибес1 мен
уйлес 1м1; дене шыньщтыруыныц денсаульщты ныгайту
пермендшш. жатады.
Адамныц жан-жацты уйлес1мд1 даму цагидасы ею. багытка белшеда:
1.
Дене шыньщтыру тербиенщ баска турлер1мен ты­
гыз байланыста болып, жастарды енегел 1 тербиеге бау10
I
лиды, зешн дi л 1к, ецбексуйпштш дасиеттерш далыптастырады, адамнын, квркемдш-есемдш танымына ecepiH
тишзеда.
2.
Дене шыньщтырудыц ер тур л л ш . Дене кушш жанжадты дамытуга арналган жаттыгулар дене шыныдтыРУ YPAici кезгнде спортшылардыц к;имыл ш еберлтн, дагдысын жетш игеруше кемектесу1 керек. Дене шыныдты­
ру дагидасыныц ецбек ету жене Отан доргау теж1рибес1
мен уйлесу 1 дене шыньщтырудыц жеткшшек урпадты
ецбекке жене Отан доргауга бешмдейтш долданбалы
ерекшел1гш керсете да. I^aeip азаматтьщ жене ескери мамандьщ адамныц дене кунпн кен талап етедь Дене шыыьщтыру жаттыгуларымеы аиналысу адамныц денсаулы
гын ныгаитып, димыл ептишч мен дагдысын мецгеруге
кемектеседа. Жумыс icTeyre ынтасын арттырады. Дене
тербием. жене снортнен айналысдан адамдар мамандьщ
игеруге, снортнен айналыспаган адамдармен салыстырганда уадытты 1,5-2 есе аз жумсайды.
Дене купп дайындыгына, ecipece ескерде улкен мен
берьледо. Сарбаздыц KecinTiK даб1леттЪшй. - оныц жылдам жупретшше, тетенше жагдайга бетм д i л iriHe , еске­
ри мамандыдты тез мецгеруше, т.б. байлаыысты. Сондыдтан жалпы 61л1м беретш мектептерде, кесштш-техикалыд лицейлерде, арнаулы орта 61л1м беру орындарында жеткшшектерда ескер датарына шадыруга дешн
дайындаган жен. Эскери мамандыдты жадсы игеру ушш
сол кезецнен бастап ептшжке, жылдамдьщда, шыдамдылыдда, т.б. тербиелеу керек.
Дене шыньщтырудыц денсаулыцты ныгайту дагидасы. Барлыд дене шыныдтыру жаттыгу лары, сабадтары
адам денсаулыгын ныгайтуга арналуы тшс. Бул сабадтардыц нетижес! олардыц келемо. мен жаттыгуды орындау дардынына байлаыысты. Одытушы агзаныц биоло­
гия льщ зацдылыдтарын, адамныц жас ерекшелштер 1
мен барлыд мумкшдштерш 6uiyi керек, педагогикалыд
тес1лдерд1 жене дер1герлш бадылауды жадсы мецгеруа
дажет. Сонда гана ол денсаулыдты ныгайту жолында жеMicTi ецбек ете ал ады .
I
Дене шыньщтырудыц М1ндеттер1
Дене шыньщтыру жуйесшщ барльщ буындарындагы
6ip мадсат - ешрге, ецбекке, Отанды коргауга даярлау.
Дене шыньщтыру узак уакытты кажет ететш, улкен
талаптарга негазделген педагогикальщ урд!с.
а ) денсаульщ ты н ы гай ту, д е н е т ш ы н ы к т ы р у , д ен ен щ
дам у д е ц геш н к ет ер у , дам ы ту, ец бек ету к а б ш е т т е р ш
кушейту;
е) eMipre кажетп козгалыс дагдылары мен кжерлшTepiH калыптастыру, оньщ пшнде колданбалы сипаттагы
козгалыстар;
б) адамныц моральдьщ, ерйс-ж !гер касиеттерш тэрбиелеу;
в) д е н е н щ сапальщ касиеттерш (жылдамдык. куш,
икем дшгк, твз1мдЪпк) дамыту;
д) арнайы спорттык жаттыгулардыц орындалу техникасын мецгеру.
Адамдардыц денсаулыгын ныгайту, OMip суру кабшетTepiH к у ш е й т у д ен е ш ы н ы к т ы р у д ы ц H e ri3 ri м гад ет -
тершщ 6 ipi бол ып табы л ады.
Эр турл1 дене шыныктыру куралдарын колдану, кажетт! дене шыныктыру дайындыгымен камтамасыз ете
отырып, адам агзасына жан-жакты эсерш тшйзедо, денсаулыгын ныгайтады.
Дене жаттыгулары —дене шыньщтырудыц Heri3ri к у ралы болып табы л ады. Дене жаттыгуларымен жуйел1
айналысу адамныц дене жагдайын езгертед 1 , орталык
жуйке жуйесшщ кызметш кушейтед1, тыныс алу, кан айналым жуйелершщ кызметш, сондай-ак булшык ет топтарыныц кызметш кушейтед 1, дамытады, ецбекке деген
кабшетш арттырады.
Дене жаттыгуларымен айналысудыц тагы 6ip мацыздылыгы жаттыгулардыц TipeK-кимыл аппаратын дамытуга жене б еттуге acepi: суйек дурыс жене уактылы бекид!., омыртка ш л 1стер! калыптасады, байланыс буындык аппараттары кушейедь адам денес1 икемда бол ады.
Булшык еттердщ барлык топтарын (кеуде, арка, карын,
аяк, кол, алакан, саусак, табан, мойын, ifflKi агзалар,
12
оныц imiHAe журек, к;ан тамырлары булшьщ еттерш) да­
мытуга кемектесед i .Дене жаттыгулары innri агзалар дыц
imiHfle журек пен екпе кызметшщ де жумысын жацсартып отырады.
Дене жаттыгуларымен айналысу барысында адамныц
буш л деней, соныц шпнде журек булшык еттергнщ кызмей дамиды жене жаттыктыры л ады.
К^арапайым жагдайдагы спортшыныц журегшщ согуы
1 минутта 50-60 рет болса, ал ауыр жумыс орындау ба­
рысында журек согуы кетерз.лед1 (1 минутта 240 р е т ).
Зерттеу жумыстарына Караганда дене жаттыгуларын
орындау барысында спортшыныц жумыс icTey калпы
темендемейд]., кайта жумыс icTey кабалей жогарылап,
мьщтылык касиетпен ерекшеленеда.
Дене жаттыгуларыныц есершен тыныс алу жолдарыныц жумыс icTey кабшеи дамиды жэне ныгаяды, кеуде
куысыныц цозгалгыштыгына, тыныс алудыц терецдеуЬ
не, ауаны уздш йз жумсауга, екпенщ сыйымдылыгын
арттыруга ce6ennii болады. Кеуде куысыныц тыныс алу
жагдайы 4-6 см орнына 10-15 см жетедь
Ж алпы дене шыныктыру дайындыгы адамдардыц
ем1рде, ецбек ерекетшде мацызды орын ал ады: жылдам
журу, жуиру 1скерлт, суда жаксы жузе бшу, ceKipe бд.лу,
шацгымен журе б1лу, кедерплерге карсы туру, алыска
накты лактыра бшу, т.б. Осы аталган дагдылар мен icKepлштерд 1 балалык шактан калыптастыру дене шыньщтырудыц гё-жузшдей шндеттер1воц 6ipi болып табылады.
Дене шыныктыру мшдеттерш жузеге асырудыц ттм д1л1гк Heri3ri жене косымша (жаратылыстыц табиги
куштер!, жеке жене когамдьщ гигиена) куралдарды дурыс уйлестарген кезде арта тусед1, адамныц денсаулыгыныц жаксаруына есерш тигазед]..
Дене жаттыгуларымен жуйел1 турде айналысуда бш м
беру мшдетшщ мацызы зор. Дене жаттыгуларыныц агзага типзетш есерш б!ле отырып, еркш, ыргак, дурыс
орындау едхстерш уйренедь
Сонымен катар спортпен айналысушы кунделшт1
спорт жаттыктырушысынан дене тербией куралдарын
13
пайдалану женшде нусдаулар алады. Осы жагдайда
спортпен айналысушы арнайы бипм ала отырып, дене
шыныдтыру мшдеттерш шешедь
Дене жаттыгуларын орындау кезде мшездщ жадсы
дасиеттерш, адамгерпплш дасиеттерш (ед 1летт 1лш ,
адалдыд, жолдастыд сез1м, езаракемек, ужымда жумыс
1стей бшу, дене шыныдтыру дурал-еаймандарын кутш
устай б1лу, т.б.) тэрбиелеу уппн жадсы жагдайлар жасалады.
Мадызды уйымдастырылган топтыд жаттыгулар, сая­
хат тар, жарыстар, мерекелер одушыларды достыдда,
жолдастыдда, ужымды суюге тэрбиелейда.
Адамныц дозгалыс эрекетшде дененщ сапалыд дасиетTepi —куш-дуат, жылдамдыд, ептйпк, тез1мдЪше, икемд ш к мацызды орын алады. Дененщ сапалыд дасиеттер1
6ipiKKeH, байл аныстьфылып, уйымдастырылган жаттыгу­
лар ардылы icKe асады.
Куш-дуат - ол адамныц булшыд eirepi немесе булшыд
ет топтарын ширыдтыру ардылы дозгалыс ерекетт. барысында д ал ыптастырыл ады . Куш-дуат эр турл1 димылдарда немесе аз куш жумсалганда пайда болады. Купггщ пайда болуына себеппй жаттыгу л арга — кермеге тартылу,
белгд.л1 ауыр заттарды кетеру, апару не ладтыру, 6 ip
орыннан узындыдда cenipy жэне т.б. жатады. Дененщ
сапалыд дасией - куш-дуатты дамытуга ер турл 1 салмадтагы заттарды (урленген доптар, гантел, дум салынган
даптар, шектеул 1 салмадты заттар) кетеру, дарсыласыныц шабуылына дарсы шыга 6i лу жаттыгулары, дененщ
ез салмагы жецетш жаттыгулары (келбеу жене тш дойылган сатыныц, тацтайдыц бойымен ермелеу, гимнастикалыд орындыдта тартылу жене т.б.), созылмалы зат­
тар, резецке экспандерлер, курес элемент! бар жаттыгу­
лары, допты ладтыру жене итеру (соныц ишнде алысца)
жаттыгулары долданылады.
Жылдамдыд - бул жаттыгуларды мейлшше аз уадыт
iniiHfle орындау даб1лет1. Ол дандай да 6ip белгЛге жауап
берудеп ерекет жылдамдыгына (димыл реакциясыныц
жылдамдыгы деп аталатын) жекелеген дозгалыстардыц
14
жылдамдыгына, соыымен катар кайталанатын димылдыц
ж ш л т н е байланысты бол ады. Мысалы, кимыл жылдамдыгын кыска аракашьщтьщта жупргенде, ал цимыл реакциясыньщ жылдамдыгын кездейсок бершген дабыл аркылы жугару, жузу ойындары, т.б. аркылы аньщтайды.
Дененщ жылдамдык касиеттерш тербиелеу ушш эр турл1
екшндет кездейсок бершген дабыл, кимыл ж ш лш н тездететш, эстафеталык жугару, жугарш келш узындыкка
ceKipy, узы н ж эне кы ска сеш ртпелерм ен ceKipy, ж ы лд ам
р еак ц и я талап ететш, ким ы лды ц ecepi бар ойы ндар, т.б.
ко лд аны л ады .
Ептшш - козгалыс кызметш кездейсок жагдайлар барысында пайда болтан кызметке орай тез ауыстыру жене
жаца кимылдарды мецгеру кабшеть Ептшш касиетше
тербиелеу кимылдар уйлеймдШ гш жет1лд 1ру, олардыц
екшш мен амплитудасын, булшык еттердщ катаю жэне
босацсу дережесш айыра бшу, сондай-ак уакытка жэне
кещстшке багдарлай бшудщ негазшде жузеге асады.
Ептшш касиеттерш тербиелеу уппн курдел1 гимнастикалык жаттыгулар (жатып жугару, акробатика снарядта
орындалатын жаттыгулар), суга ceKipy, шацгымен журу,
конькимен журу, бшктшке ceKipy, лактыру жене т.б.
жаттыгулар жатады.
Денешц ептшш касиетш дамытуга арналган жатты­
гулардыц эр Typi киындьщты жецу жене жаттыгуларды
сейкестещцрш уйлес 1мд1 козгалыс жасау уппн колданылады.
Шыдамдыльщ козгалыс эрекет1 барысында алган каркын мен шаршауга карсылык Ka6iлети.лгг!. Шыдамдылык жалпы жене арнаулы шыдамдыльщ болып белшед 1 .
Ж алпы шыдамдылык - ол адамныц булшык errepi
топтарыныц жумыс жасап турган кезшдега узак уакыт
жумыс icTey, шаршауга карсылык бшдару кабшей (мы­
салы: узак журу, жуиру, шацгымен жылжу, суда жузу).
Арнаулы шыдамдылык ~ ол адамныц (спортшыныц)
ер турл 1 жагдайда жене жумыс ерекшелш. жагдайында,
сондай-ак, спортта жогары жeтicтiккe жету уппн денеге
ауыртпалык Tycipy кезшде шаршауга карсылык бьлдору
15
кабш ей. Мысалы, спортта шыдамдыльщ жылдамдыгы
болуы мумшн, бул жерде ж упру жылдамдыгыньщ сапасы
тез1мдалш к;асиет1мен уйлеседа. Шыдамдыльщ (мысалы,
цысца кашьщтьщка жупргенде) к уш т ш п дегетм1з —кушкуат шыдамдылык касиегамен уйлеседа (б1рнеше рет отырып-туру жаттыгуы, затты кетеру, т.б.).
Шыдамдыльщ касиетш дамытудыц куралы - удем&т.
салмак T ycipyfleri уакыт сейкестп! бар ер турл1 жаттыгулар (журу, журуда жупрумен алмастыру, ж у п р у шацрымен жылжу, коньки тебу, жузу, сешртпелермен сек1ру, кимыл-козгалыс жене спорттык ойындар) болып
табылады.
Икемдипк - ол адамныц кажетта тербелзс шег!нде кимыл жасау кабшета, булшьщ еттер ж уйей мен буындар,
TipeK кимыл аппаратыныц кызметамен сипатталады.
Кимыл амплитудасы икемдалш касиетшщ кереёткгш ш щ 6ipi болып табылады.
Дененщ сапалык касиеттер! жылдамдык, шыдамды­
лык, ептнйк, тары баска касиеттерд1 калыптастыруда
цимыл амплитудасыныц ecepi зор. Икемдйпк цасиетш
калыптастырудыц н е й зй жолдары йндр созрыш жаттырулар мен тербел1с1 кец аумацты жаттыгуларды орындау
болып табылады. Б у л жаттыгулар кол, аяк, дене, бас
Кимыл дары, аякты алшактап жуг1ру, адктмдяп ceKipy,
6ip орында ceKipy, аякты кеудеге буту, табанмен толъщ
отыру, гимнастикальщ кабыррада жаттыгулар (еденде
туру), кабыргага бетХмен не аркасымен алга, артка, жанжацца туру.
Дененщ сапалык касиеттер1 козгалыс гокерлШ дагдысымен тыгыз байланыста, сондай-ак, ер1к-ж1гер цасиетTepi: жылдамдык, куш-цуат, ептйпк, шыдамдылыцтыц
пайда болуы адамныц бойындагы табандыльщ, ба тыл дыц, устамдылык цасиеттершщ пайда болуын талап
етедз..
Дене шыньщтырудыц н еп зп мшдеттершщ 6ipi - адам­
ныц бойында дененлц сапалык касиеттерш тербиелеу.
Спорт адамга жан-жакты есер ётеда: денсаулыгын ныгайтады, дене жумысын дамытады, 1с-жузшде цаж етй
1скерлйстерд1 мецгереда, сондай-ак, жогары кещ л-куй
жардайын турызумен ерекшеленеда.
16
Бдадщ ешшздщ спортшылары дене шыныдтыру жэне
спорттыц дамуын ездер1шц жогары жет!стштер1 нэтижес1мен KepceTin келед1. Дене тэрбиесп мшдеттершщ 6ipi жогары спорт жет!стштер1 нетижесш керу, спорттьщ техниканы одып-уирену, мецгеру жэне 1ске асыру.
Дене шыныдтыру процесшде адамгершшш адыл-ой,
эстетика жэне политехникалыд оду ецбек тэрбиесш
жузеге асыруга улкен мумкш дштер бар.
Ацыл-ой жэне дене шыныдтыру эзара тыгыз байланыста. Дене жаттыгуларымен жэне дене тэрбиесшщ
дуралдарыныц басда турлерш долдану денсаулыдты
ныгайтуга, жуйке жуйесшщ жэне агзанын, барлыд жуйелершщ далыпты дызмет1 уппн до лайлы жатдай тугызады, муныц e 3i дабылдауга жэне есте садтауга кэмектесед1, сондаи-ад нэтижел1 адыл-ои 1с-эрекет1 тууына жагдай жасайды. Дене шыныдтыруды адыл-ой ic-epeKeTiмен алмастыру жумыс icTey дабшет! мен жадсы дабылдау,
бйпмд1 тиянадты мецгеру д a6i летш д алыптастырады.
Дене шыныдтыру мен адыл-ой тэрбиесшщ байланысы снортнен шугылданушыныц дене шыныдтыру дурал­
дарыныц (дене жаттыгулары, жаратылыстыц табиги
куштер1, ецбек, турмыс гигиенасы) эр тур ла лтн , есте
садтау дабшейнщ жан-жадты дамуын д алыптастырады.
Дене шыныдтыру адамгерпплш тэрбиеймен тыгыз
байлаыысты.
Жуйела уйымдастырылган дене тэрбиеи. адамгерпплш
тэрбиесш далыптастырады. Топпен уйымдастырылган
сабадтар, секциялар, айналысушылар арасындагы эзара
дурыс дарым-датынас, ужымныц нэтижел! 6ip мадсатда
жетуше, жеке басыныц дызыгушылыгын догамдыд дызыгушылыдда айналдыруга кемектеседа. Мундай эрекеттерге epiKTi турде спорт алацдарын уиымдастыру, спорттык; цуралдарды реттеу, дайындау, цогамдьщ мудгкке
жауапкерпплшпен i^apay
Дене шыныдтыру урдШнде
й с т а г ы ,
жумыс орнындагы тертш
Адамгерпплш т в р б и е с т ^ | щ а $ :м?нмТй
цогамдьщ тапсырманы оодшыдордыц
пен орындауы болып табьи . ды.
2-77
"IT
/
5? /0 5 4 s
лш .
"ЧАСЫ
17
Окушылардыц ерш -лагер, м ш ез-цульщ » терт1бш
тербиелеуде спорттык; жарыстардыц алатын орны белек.
Спорттык жарыстарда катысушылардыц моральдьщ,
дененщ сапалык к;асиет1, шыдамдыльщ, ережен1, спорттьщ этиканы сак;тай 6i лу талаптары icKe асыры лады.
Ел 1м1здег 1 дене шыныктыру мен спорт ж еш идей
жумыстарды уйымдастыру жене дамытуда орындалып
жатцан ic-шаралар, Кдзацстан Республикасы спортшыларыныц хальщаральщ жарыстар мен Олимпиада ойындарындагы жогары жет1стжтер1 Отанга деген патриоттьщ
сез1мш тербиелейд1 .
Дене шыныктыру эстетикальщ тербиемен тыгыз байланысты. Дене шыныктыру аркылы цимылщозгалыс
у й ле й м д а лт , дене тулгасыныц сулулыгы, е с е м д т , мен е р л т , KHiMi, дене шыныктыру жабдьщтарын, айналада коршаган буш л ортаныц е д е м ш т н кабылдау, ceeiny,
тусшу, дурыс багалау каб1лей дамиды. Дене жаттыгу ла­
ры эсершен адамныц денес1 цалыпты дамып, цимылы
уйлес 1мд1, жещл, сешмд1 бол ады.
Мерекелерде дене шыныктыру шерулершде, кепншпк
би жаттыгулары мен гимнастикалык койылымдар эстетикальщ сез1мге белейдь Б ул жаттыгулар керкем гим­
настика, коньки тебу аркылы ер турл 1 фигуралар жасау
болып табы л ады. Аталган жаттыгулар эстетик алык; тербиешц Herieri талаптарыныц орындалуына сейкес келеда.
Дене шыныктыру сабактары кебшесе табиги жагдайда ет ю зт е да. Мун дай сабацтар кец-байтац Отанымыздыц
табигат сулулыгын танып-diл у ге кемектеседа.
Дене шыныктыру политехникальщ оку жене ецбек
тербиесше есерш тиг 1зед1 .
Дене шыныктыру куралдарын ецбек процесшде пайдалану денсаулыкты жацсарту, дененщ сапалыц цасиетTepi куш-куат, ептШ к, жылдамдык, шыдамдылык, т.б.
касиеттерге тербие лей да.
Дененщ дамуына, политехникалъщ окытуга дене тербиесше кажетй курал-жабдьщтар дайындау, жендеуден
етшзу, сабак еттзетш орынды ез 1рлеу жатады.
Дурыс уйымдастырылган ецбек балаларга цажегп.
ецбек дагды ларын кал ыптастырады. Сондай-ак, ептшш,
18
куш-к;уат, тез1мд1лш цасиеттершен oipre денесшщ дамуынаэсерш тигазеда. Дене жаттыгулары дене ецбегш ауыстыра алмайды. Ce6e6i ецбектщ цай Typi болмасын дене
жаттыгу л ары сияцты бушл агзага эсер ету1 мумкш емес.
Ецбек ету барысында ер турл1 дене жаттыгуларын (де­
ненщ узШ с жаттыгу л ары, cepriTy минуттары) орындау
кажет, ал дене шыныктыру барысында куш жумсалатын жаттыгуларды орындау кажет (ужымдьщ турде сабацца курал-жабдьщ дайындау, спорттык; куралдарды
реттеу, жвндеуден етк1зу). Осындай уйлес1мдд.л1к
окушыларды ецбекке даярлау мшдеттерш шешедь
Дене шыныктыру жуйесшщ непзН белгьлер1
Б1здщ ел1м1зде дене шыныктыру мацсаттары, мшдетTepi адамныц жан-жацты дамуы женшдег! д.л1м езшщ
нацты бейнесш тапцан. Жеке адамныц жарасымды да­
муы жан-жацты когам куру шарттарыныц 6ipi ретшде
царалды. Б1здщ ел1м1зде дене тербиесшщ максаты —eMipге, ецбекке жене Отанды цоргауга даярлау болып табылады. Бул мацсат адамдардыц дене шыньщтыруды жузеге асыратын барлыц мекемелер мен уйымдар ушш б1рдей
бол ады.
Дене шыньщтырудыц аталган мацсатына сейкес
темендепдей мшдеттерд1 шешу царастырылад ы :
1. Сауьщтыру мшдеттерк денсаульщты ныгайту, денещ жан-жацты дамыту, агзаны шыньщтыру, адамдар­
дыц узак; шыгармашыльщ eMipiH цамтамасыз ету.
2. Бйпм беру мшдеттерк цозгалыс дагдылары мен icкерлшт 1 цалыптастыру, дене цасиеттерш (жылдамдыц,
ептиок, икемдЬйк, куш-цуат, шыдамдыльщ, т.б.) цалыптастыру, арнаулы бш1мд1 мецгеру, уйымдастырушыльщ
цабшеттерда бойга сащру.
3. Тэрбиелш м1ндеттер1: жан-жацты тэрбие арцылы
ацыл-ой, адамгерпп.л!к, эстетикалыц жене ецбек тербиесше ьщпал ету.
Бул мшдеттер дене шыньщтырумен айналысушы жастарга байланысты олардыц жас ерекше лжтерше, денсаульщ жагдайына, дене дамуыныц децгейше, дене ез 1р19
лз.гше, сондай-ак; KecinTiK ы н та-ьщ ы ласы н а к а р а й
нак*
MPlf ЙШ
§'
тыланады.
•
Жан-жакты мацсатты льщ , хальщ тык-гылымилык
дене шыныктыру, дене тербием жуйесшщ Heri3ri белплер 1 болып табылады.
Дене шьшьщтыру жуйесшщ максаттылыры - жан-жакты барытта екендап. Дене тэрбиеЫ урдасшде дене тврбиес!мен айналысуш ылардыц жан-жакты дуниетанымы
кальштасады, адамгерпшпк касиеттерге тврбиеленеда.
Дене шыныктыру жуйесш одан epi дамыту Н.Э.Назарбаевтыц "Дазацстан - 2030" стратегиясында 1997 ж ы л р ы
Казахстан Республикасыныц халкына Жолдауында, дене
шыньщтыру жэне спорт женшдеп Зацда, накты каулыларда KopiHic тапкан.
Дене шыныктыру жуйесшщ ха льщтыгы - онын, eMip
талабына сэйкестМ. Ел1м1здщ тургындарыныц денсаулы ры н ныгайтудары, д е н е т дамытуды жацсартудары
табыстары, жеке адамныц вл-аукатын сондай-ак;, хальщтык, улттык спорт ойындары турлерш дамыту болып та­
былады.
,
Хальщтыц дене шыньщтырумен айналысу - мемлекеттш мацызды ic.
Рылымильщ ~ дене шыныктыру жуйесшщ сипатты
белг!с1 болып табылады. Зерттеу непзшде бардарламал ар,
оцульщтар, оку куралдары жасалады жэне жетшд ipiл едi .
Дене шыныктыру курал-жабдьщтарына цойылатын талаптар аньщталады, ep6ip жас кезещне карай дене дамуыныц, дене эз1рл 1гшщ елшем керсетюштер1 жасалады.
Зерттеулер нетижейнде алынган жацалыктардыц 6epi
мемлекеттгк мекемелердщ, когамдык орындардыц жене
отбасы таж 1рибесшде жузеге асырылады.
Дене шыныктыру мэселелерш нег1здеу мен р ы л ы м и зерттеу жург 1зуге жумылдыратын гылыми-педагогика
мамандарын даярлау жоншде мацызды шаралар жургг3i лед 1 .
Дене шыныктыру жуйес! темендег1 топтардан цурылран.
1.
Мектеп жасына дешнг1 балалар дене шьшьщтыруы
(отбасында, балабацшада, балалар у т н д е 1 жастан 7 жаска дешн).
20
2. 9 жылдьщ жене орта мектепте, арнаулы оку орындарындагы дене шыньщтыру.
3. Жогары оку орындарындагы дене шыныктыру.
4. Казахстан Реепу бликасы Е^арулы Куштергне дайындык дене шыныктыру.
5. Кала, ауыл азаматтарыныц дене шыныктыруы, ез
ергамен уйымдастырылган снорттык цогамдар.
Сонымен катар, дене тэрбиеш сауьщтыру-профилактикальщ, емдеу мекеме лершд е, демалыс орындарында,
дене жаттыгуларын радио, телехабарлары арцылы беру
туршде уйымдастыры лады.
Дене шыныктыру цуралдары
Дене шыньщтырудыц Heri3ri куралдары: дене жатты­
гулары, гимнастика, спорт, ойын, саяхаттар. Жаратылыстыц табиги куштер1 (ауа, кун, су) жене ецбектеп гигие­
нальщ жатдай.
Дене жаттыгулары. Дене жаттыгулары - дене шыньщ­
тырудыц непзп езшдж куралы. Дене жаттыгулары адамга жан-жакты эсер етедк олар адамныц дене жагдайын
езгертеда, арнайы ipiKTen этк1зшетш дене жаттыгулары
дене шыныктыру мшдеттерш шешедь Дене жаттыгу ларыныц агзага ecepi тольщ жагдайга байлаыысты. Мун дай
жатдайл ар:
- жаттыгулар турлершщ агзага эр турл1 эсер eTyi;
- дене жаттыгуларын орындау барысындагы oTKiзллетш орын мен жагдайга байланыстылыгы;
- жаттыгулар элшеМ, узацтыгы, саны жас ерекшелггш е карай жаттыгудыц орындалуы, жынысы, дене
дайындыгы децгеш жэне айналысушыныц денсаулык
жагдайы;
- сабак барысындагы эд!с-тэс1лдерд 1 цолдануымен
аньщталады.
Жасесшр1мдер мен балаларды дене тэрбиесше тербиелеуде эр турл1 жаттыгулар турлер! колданылады. Дене
шыныктыру м!ндеттерш icKe асыруда жаттыгулар тшмд ш т н е , орындалу барысындагы жагдайга, дене жатты­
гуларын ipiKTen алуга гылыми тургыда карау мен дене
21
жаттыгуларыныц денеге ecepiH кадагалау цатац есеп беpyfli талап етед1 .
Гимнастика. Гимнастика - дене шыньщтырудыц неri3ri цуралыныц 6ipi - адамныц денсаулыгын ныгайту
мацсатындагы арнайы ipi-ктелген дене жаттыгуларыныц
агзага acepi, цозгалыс нжерлш дагдыларын дамыту, ершждгер касиеттерш цалыптастыру, сондай-ак; дене дамуындагы кейб1р цайшылыцтырды жою болын табылады.
Гимнастика жаттыгулардыц ер тур льлт., ец царапайым жаттыгудан, курдел 1 жаттыгуга ауысуы, аралас жат­
тыгу л ардан, снарядсыз жасанды жаттыгуларга Kemyi,
снарядтар цолданылатын жаттыгулардыц агзага жанжацты ecepi, сонымен катар спортшыныц денесше
тусетш салмацтыц нацты реттелу1 арцылы ерекшеленеда.
Гимнастикалык, жаттыгулар адем1, керкем, менерл1,
нацты орындалуымен ерекшеленедь Агзага эсер ететш
салмацты реттеудщ дене цызмеймен цат ар, емдш мацызы бар.
Эр турл1 жастагы снортшылардыц гимнастикалык
жаттыгу ларды кец келемде пайдалануы жогарыда аталган ерекш елш й делелдейд 1.
Дене шыньщтыру жуйесшщ даму кезещнде гимнастиканыц мшдеттер1 аньщталып жэне олардыц турлер 1
белгаленед1 .
а) Heri3ri гимнастика;
б) гигиенальщ гимнастика;
б) спорттык; гимнастика;
в) акробатика;
г) керкем гимнастика;
д) цолданбалы гимнастика, оныц цурамына спорттык;
цолданбалы гимнастика, енд1р1стш жене емдш гимнас­
тика жатады.
Н епзг! гимнастика. Herieri гимнастиканыц мш деп денсаульщты ныгайту, цозгалыс дагдыларын жет1лд 1ру
жене жалпы дене дайындыгы, тулганы дурыс цалыптастыруга тербиелеу, агза жуйелершщ цызмет дережесш
арттыру жене дененщ шыныгуын цамтамаеыз ету болып
табылады.
22
Herieri гимнастикага: сапка туру жене цаитадан сап­
ка туру, жалпы дамыту жаттыгулары, еркш, колданбалы жаттыгулар, снарядта орындалатын жаттыгулар,
T ip e K сеьйрулер, карапайым акробатикальщ жаттыгулар
жене кимыл дозгалыс ойындары жатады.
Herieri гимнастика мектеп жасына дейш й балалар
жене бастауыш мектеп жасындагы окушылардыц, орта
мектеп, арнаулы оку орындарыныц жене жогары оку
орындарыныц мшдетп оку багдарламасында мацызды
орын алады.
Heriari гимнастика спорттыц ер TypiMeH айналысуга
кажет"П алгашкы кезецнщ нетзш калыптастырады.
Гигиеналык; гимнастиканыц мшдей - адам денсаулыгын ныгайту, денесш калыптастыру, денесшщ дамуын
жене жумыс icTey цабихетш жогарылату. Гигиеналык
гимнастиканыц н ей зй мшдеп - жаттыгуларды ipiKTen
алу барысында агзаныц Herieri жуйелерш щ - тыныс
алу, цан айналымы, зат алмасу, булшык ет топтарыныц
жумыс icTey кызметш ныгайту.
Гигиеналык гимнастиканыц кец келемде колданатын
Typi ертецплш гимнастика болып табылады. Гигиеналык
гимнастикамен жеке жене топ туршде айналы сады. Жеке
адам гимнастикамен кундел 1кт 1 уйдыдан кешн айналысады. Осы жагдайда ертецплпс гимнастиканыц курылысы карапайым, жалпы дамыту жаттыгулар тобынан
куры лады. Бул жаттыгулар тобына кец келемд1 журтшылык уппн радиохабарлар аркылы берхлген жаттыгу­
лар улгйа. жатады.
Гигиеналык гимнастиканыц топтык Typi балалар уйшде, мектеп интернаттарында, жазгы демалыс лагершде,
балалар алацдарында, демалыс ойындарында, сауьщтыру мекемелершде, em ipic орындарында етк 1з1лед 1 .
Жеке жене топтык сабактар кыскартылган дене тербиеci сабагы болып табылады. Сабак К¥Рылысына жатты­
гулар топтары: сапка туру жене кайтадан сапка туру,
кедерплерден ету, снарядтарда жаттыгулар турлерш
орындау шреда.
Спорттыц гимнастика - дене шыныктыру куралдарыныц 6ip rypi болып табылады. Heriari м1ндет1 дененщ
23
цалыптасуы мен спорттьщ шеберлштщ жогары дережеciHe жетуге багытталган адамныц икемдййгш жетшд1ру
болып табылады.
Оку жумысында спорттык; гимнастиканыц жуйелш
багдарламасы бар, осы багдарлама нейзшде гимнастикальщ жарыстар етшз 1лед 1 .
Акробатика цимыл-цозгалыс пен моральдьщ-ерш цасиеттерш, куштд., епталiKTi, икемдЬпкт 1 дамытуга кемектесед1, ез денесш ширац мецгере бшу ге, упщыр сез1мталдьщца, батылдьщка, табандыльщца тэрбие лей Д1 . Акробатикальщ жаттыгулар - алдыга айналып тусу, артца
айналып тусу, Konipnte жасау, пирамида жасау, тш туру.
Акробатикальщ жаттыгулар жеке, eKi адам, топпен де
орындалады. Жаттыгулар турлер1 снарядсыз жэне снарядтарда орындалады.
А кробатикальщ ж атты гулар ж у й ел 1 багдарлама
бойынша орындалады, жарыстар етшзшеда.
Керкем гимнастика цимыл-цозгалысты жетшд1руде
де спорттьщ сипатца ие. Кэркем гимнастиканыц Heri3ri
жаттыгулары — цимыл-цозгалыстыц жогары эсемдипп н , уйлей.мдш1г1 мен менерл1гш мецгертедь Керкем
гимнастика, спорттык; гимнастика, акробатика сияцты
спорттыц багыты бар. Керкем гимнастикамен тек ейелдер айналысады.
Керкем гимнастиканыц мазмунынан арнайы жатты­
гулар, жалпы дамыту жаттыгулары, сондай-ак акроба­
тикальщ жаттыгулар орын алады.
Арнайы жаттыгуларга журу, жупру, ceKipy, ер турш.
айналулар, хальщ билер1 элементтер1, кейб1р цимыл-цозгалыстар, ер турл 1 би уйлес 1м д ш т , музыкальщ ойындар
гареда. Керкем гимнастикада доптар, курсаулар, орамал,
жалауша сешртпелер, ленталар кец келемде колд анылады.
Керкем гимнастиканыц ерекшел1г1 жаттыгуларды
орындау музыкамен, би жаттыгуларымен тыгыз байланыстылыгы. Жаттыгуды музыкамен, би элементтер1мен
керкемдеу, жаттыгудыц м е н е р л т н арттырып, айналысушыны ыргацтьщца, эстетикальщ сез1мге баулиды.
Керкем гимнастиканыц жуйел1 багдарламасы бар.
Жарыстар еттзш ед ь
24
Цолданбалы гимнастика: спорттык колданбалы гим­
настика, oHflipicTiK гимнастика, емдш гимнастика болып
бел i недi .
Спорттык колданбалы гимнастика спортшыныц жал­
пы жэне арнайы дене шыныктыру дайындыгына, оньщ
дене касиеттерш дамытуга, олар зерттеп уйренетш спорт­
тык кимыл-козгалыс эрекеттерше KipeTiH жекеленген
кимылдарды жетшдаруге багытталган. Спорттык колдан­
балы гимнастиканыц мазмуны белгьш. 6ip спортшы шыцдалып жеталетш спорттыц турше байланысты нацтыланады.
KocinTiK-колданбалы гимнастика белгип 6ip мамандыкты мецгеруге кемектесетш кимыл-козгалыстар дагдысы мен сапасын дамытады жэне жет1лд 1ред1 (бшктште жумыс 1стейтш курылысшы, шахтер, журйзупп, т.б.).
©HflipicTeri гимнастика адамдардыц жумыс icTey Ka6iлетш арттыру жэне олардыц денсаулыгын сактау максатын да уйымдастырылады. Ол жумыс куш тэрйбше Kiреда:
а) Kipicne гимнастика - жумыс басталар алдында (узак;тыгы 8-10 минут);
б) дене тербией уз1л1с! (узактыгы 5-7 минут) жумыс
куш барысында узЪпсте жасалады. Гимнастикалык жат­
тыгулар курамына eHflipic сипатына байланысты жалпы
дамыту жаттыгуларыныц карапайым турлер 1 мен ар­
найы жаттыгулар ipiKTeлш ш ал ы над ы.
Емдеу гимнастикасы. Емдш гимнастикасы дене тэрбиесшщ H erieri куралдарыныц 6ipi болып табылады жэне
денсаульщ пен жумыс icTey кабшетш цалпына келйруге багытталган. Кез келген аурумен сыркаттанган кезде
ко л даныл ады, емдеу 1с1н1ц куралы болып табылады. Ол,
мысалы, жаракат алганнан жэне аурудан Tayip болганнан кейш кимыл-козгалыс аппаратыныц кызметш калпына келпру ушш, дене б т м ш щ кемпплштерш тузету ушш (дене б т м ш щ эр турл 1 эзгер 1стершен) пайдаланылады. Емдеу гимнастикасы жуйке ж уйелерш щ
жагдайын жене ауру адамныц езш-ез 1 сергек сезшуше,
олардыц эм 1рлш кещл-куйш кетеруге жене жагымсыз
эсерлерда жоюга багытталган.
25
Спорт - бул жарыс барысында д е н е т жаттьщтырудыц б е л г 1л 1 6 ip T y p iH e H ж огары нвтиж еге ж етуге
багытталган арнаулы карекет. Спорт дене шыныктыру
куралы ретшде денсаульщты ныгайту, дене куппнщ
дамуын, козгалыс кабшеттерш, дене тарбиесй женшен
алга койган мш деттерд1 шешу болып табылады.
Спортшы бойында дене купи, моральдьщ ерпс-ж1гер
касиеттер 1 толык калыптаскан жагдайда жене узак
уадыт бойы ж уйел 1 жаттьщтыру шараларын ж урпзу ба­
рысында зор жет1стшке жете д1. Арнайы тацдап алынган
спорт TypiH жогары нетижеге жету упнн дене дамуын,
жалпы арнайы дайындьщты узбеген абзал.
Узак жаттьщтыру барысында ецбек кестесш, спорттык сабактарды, демалысты, жеке басыныц гигиенасын
дурыс уйымдастырудагы ережеш катан сактау кажет.
Спорттыц кептеген турлер1 дене тврбиесшщ ко лданбал ы
кур алы болып табылады. Мысалы: журу, жугтру, секЬ
ру, лактыру, шадгы, велосипед, мотоцикл спорты, жузу,
есу, бокс, сайысу, ат спорты. Бугш г! куш б1здщ ел 1м1зде
спорттьщ ер тур1мен айналысу ic жузше асып келеда. Мек­
теп окушыларыныц емаршде спорт улкен орын алады.
Спорттыц дене шыньщтырудыц баска куралдарымен
салыстыргандагы е р е к ш е л т - спорттьщ жарыстарды
етюзу болып табылады. Спорттык жарыстарды етк1зу спорт жумысыныц жагдайын, жацсы техникалык нети-
желерд1 керсету. Сонымен катар, максаты - спорттыц
турлерш дамыту, спорттык техниканы мецгерту, дене
шыньщтыруга кызыгушылыгын тугызу болып табылады.
Ойын. Дене шыныктыру куралдары д.шшде кец тараган карекет. Ойын саналылыкты, белсендьшкта, айналысушыныц ез бет1мен ерекет жасай 6Lny кабшетш талап
етед1 .
Ойын кимылщозгалыс жене спорттык ойындар болып
белшед 1.
Кимыл-козгалыс ойындары арнайы дайындьщты та­
лап етпейда. Жалпы дене дайындыгы багытында icne асырыл ады; олар ершн ер турл 1 кимылдарды орындаумен
аньщталады, сонымен катар мазмуны мен ережесше
26
сейкес улкен булшыц ет топтарына ecepiH тшчзедь
Спорттык ойындарга спорттыц барльщ белг!лер1 бар ойындар жатады: ойнаушылардан спорттык юкерлт-п, дайындьщты тал ап етедо.
Спорттык ойындар топтыц немесе жене адамдардыц
жещске, нвтижеге жету1мен аякталады.
Спорттыц ойындар кимыл-цозгалыс ойындарынан
орындалу техникасы, ереженщ курдел1л т , ойын жагдайыныц нактылыгымен ерекшеленедь
Балаларды жене жасестр1мдердо жан-жацты тербиелеуде спорттык ойындар ерекше орын ал ады, ойын цурамына кунделшт! eMipre цажетп табиги цимылдар треде
(журу, жупру, ceKipy, лацтыру, цагып алу, царсы туру
т.б.). Сондай-ак, ойын барысында жогарыда аталган цимыл-цозгалыстыц уйлеммдолШ кездесш отырады. Балалармен жасесшр1мдерд1 дене тврбией урдосше тербиелеуде ойындарды жуйел 1 турде етюзу нейзга цимыл-дагдыларын, жылдамдык;, ептШ к, куш-цуат, шыдамдылык
касиеттерш, агза цызметшщ жумысын кушейтед1 .
Доппен ойнайтын цимыл-цозгалыс ойындарыныц
Heri3ri м1ндетк мурал1мнщ нусцаулары мен буйрыцтарын катан сацтау; жаца жаттыгуларды мецгеру кезшде
сабацтьщты камтамасыз ету; дидактикалык принциптерда сацтау, уйымдастыра 6biy, TepTinTi сацтау.
Саяхатца шыгу цимыл-цозгалыстыц дагдыларды ныгайтуга жене дене цасиеттерш табиги жагдайларда дамытура мумкшдок бередо..
Саяхатца шыгу цысца жене узак мерз1мда турде уйымдастыры лады. Саяхат кезшде саяхатшылар Tipi табигатпен, табигатта болып жатцан ер турл 1 цубылыстармен
танысады. Мектеп саяхатшылары ер тYpлi табиги материалдар жинайды. Бул ic-ерекет оцушылардыц сабацта
ал ран бипмш беютеде.
Саяхатца шыгу окушылардыц жан-жакты дамуыныц
Herieri цуралы ретшде ден ет шыныктыру, дененщ сапалыц цасиеттерш тербиелеу, жарымды дагдыларды тербиелеу болып табылады.
Саяхатца шыгу - дурыс журу, ceKipy, жузу, ермелеу,
затты апару, ер турл 1 табири жене жасанды кедерг! л ер27
ден ете б ш у , кы с к е з ш д е ш ац гы м ен ж у р е б1лу ].скерл 1к -
Жаратылыстыц табиги куштерь Дене тэрбиес1 куралдарыныц шпнде жаратылыстыц табиги KyniTepi —кун,
ауа, су, мацызды орын ал ады. Жаратылыстыц табиги
куштерш т т м д 1 пайд алану денсаулыкты ныгайтады, агзаны шыньщтырады. Дене шыныктыруда бул куралды
дене жаттыгуымен уштастырып, ез ертм ен пайдалануга
бол ады. Жаратылыстыц табиги куштер1 балабацшаларда, мектептерде, оцу орындарында, ещцркте, демалыс
орындарында, стадиондарда, су кешендершде, жазгы
окушылар демалыс лагершде кец аукымда цолданылады.
Кун, ауа жэне су адам агзасына эсерш тиг!зед1, сондыктан бул куралдарды пайдалану гылыми нег1зде дэлелденген ереже бойынша уйымдастырылады (l- m i
цосымшага карацыз).
Гигиенальщ жагдай. Дене шыньщтыруга кажети. гигиеналык жагдайды сактау Herieri орын ал ады. Кундел ш й эщрде кун кеетесщ нацты тертш бойынша уйым­
дастыру ; ецбек, демалыс, уйкы, тамацтану сэттершде у акытты тшмда пайдалану болып табылады. Тэртш й сак*
тау денсаулыкты ныгайтады, жагымды кещ л-куй тудырады жэне дене жаттыгуларын игеруге негурлым колайлы жагдай жасайды.
Нацты TepTinTi сактау адамныц тэртштййк, укыптылык, уйымд астырушы л ьщ, жагымды касиеттерш тербиелейдо.
Окушылардыц кун KecTeci: ертецгШ к гимнастиканы
су процедурасымен уйымдастыру, мектептег1 оку мен уй
жумысына уацытты т т м д 1 пайдалану, спортпен айналысу, таза ауадагы серуен, ойын, штап оку, езац1ц суш кп
iciMeH айналысу, пайдалы кажетп ic-шараларга катысудан турады. Кун терт1б1нде, сондай-ак нацты уакытылы
тамактану, демалыс, уйкыга дайындык жатады. Кун
тэрйбш тийида пайдалану дене шыныктырудыц ер турл1
куралын 6ipiKTipin, оларды дурыс пайдалануды реттеп
отырады.
'
Щ
Дене жаттыгу лары сабактарында гигиеналык жагдай лармен камтамасыз ету кажет. Сабак, секциялык сабак
28
жене дене шыныктыру женшен уйымдастырылатын icшаралар етшзшетш орында тазальщ сактау кажет, сондай-ак калынты жагдайдагы калыпты температураны
устай отырын, унема таза ауамен желдетш отыру керек.
Дене жаттыгуларын орындау барысында эр турл1 снарядтар, курал-жабдыктар колдануда айналысушыныц
салмагы, бойы, жас ер ек ш елт, жынысы катан, сакталады. Айналысушынын, арнайы спорт к т м ш кикн, жатты­
гу л арды жаксы орындауы агзага т т м д ! ecepiH тийзедь
Гигиеналык жагдайларга - дене шыньщтырумен
айналысушыныц жеке гигиенасы жатады. Жеке гигие­
на - барлык ic-шаралар кешеш, адам денсаулыгын сактаумен камтамасыз ету Kenini.
Жеке гигиенаныц н ей зп талаптары —дененщ тазалыгы жене оны куте 6biy, к т м тазалыгы, жумыс орны
жайлылыгы, жеке басына каж етй заттарды укыпты
устау. Мектеп окушыларыныц жеке гигиенасына оку заттарына, кггапка, дэптерге укыпты карау, уйде, мектепте, кешеде жэне когамдьщ орындарда езш дурыс устау
тэртаб! жатады.
!■
II Т А Р А У
щ
Ц
- •>*•• • » ■
~
Б А С Т А У Ы Ш М ЕКТЕП
-JCs ‘ -
-&'v"' > -
I
О Ц У Ш Ы Л А Р Ы Н Ы Ц ДЕНЕ Ш Ы Н ЬЩ Т Ы РУ Ы
1
.
Дене шыньщтыруыныц максаты мен мшдеттер1
II
Дене шыныктыру жан-жакты тербие берудщ аса мацызды салаларыныц 6ipi. Окушыларды когамдьщ пайдалы ецбекке, eMipre бешмдеуде, окУ'тербие жумысында дене шыньщтырудьщ алатын орны белек.
Мектептеп дене шыньщтыру женшен уйымдастырылатын жумыс турлер 1 окушылардан ез ершмен ic-эрекеттердо орындауды, кулшына уйымдастырушыльщты, белсендшшй, тапкырльщты тал ап етед1 .
Мектептеп дене шыныктыру дыц н еп зп мшдеттерк
1. Денсаульщты ныгайту, дене дамуына дурыс эсерш
тиг!зу жене денесш шыньщтыру. Бул мшдеттпс дене шы­
ныктыру, спорт женшен уйымдастырылатын барлык
жумыс турлершдег!, непзп м1ндет екенш педагогикалык;
ужым мен ер мугал1м Tycinyi жене 6biyi кажет.
Мектеп жасы - балалардыц жылдам ecyi жэне денесш щ даму кезещ болып табылады. Сондыктан мектеп
барлык жагдайда, мумкшдштерд 1 пайдалана отырып,
окушылардыд денесшщ дурыс дамуын камтамасыз eTyi
.
кажет.
Дене жаттыгулары сабактары ец алдымен адам агзасына эсерш типзе отырып денесш шыныктыру, денсаулыгын ныгайту мш деттерш ж узеге ас ырад ы . Сондыктан
кептеген сабактар таза ауада еттзш ед 1, ал жабык орында етюзьлетш сабактар кажетт! гйгиёнальщ талаптарды
кажет етедо..
Булшьщ ет топтарыныц, тыныс алу, кан-тамыр жолдары, сонымен катар агзаныц баска мушелер 1шн; кыз30
;
I
метш кушейтуде ойын, жуиру, ceicipy, ладтыру, шацгы мен журу жаттыгулары ерекше орын алады.
Дене жаттыгулары сабактары мен 6ipre сабактагы де­
малыс минуттары, сабакка дешнгт гимнастика, уз 1л 1ст1
уйымдаскан турде етшзу, мектеп тазалыгы, ыстьщ тамак, мугал 1мнщ окушылардыц тулгасына, жур 1с-турысына карауы сиякты ic-шаралар да колданылады.
Окушылардыц цалыпты дамуында тулганы дурыс
устау ерекше орын алады. Агзаныц, imKi цурылыстыц
кызметшщ калыпты жагдайда болуы тулгага байланысты. Жогарыда аталган ic-шараларды icne асыру, сонымен
катар тулгага арналган жаттыгуларды орындау алга цойган мшдеттерда шешедо.
Денсаулъщты ныгайту, шыныктыру уппн жаратыл ыстыц табиги куштер1 кещнен колданылады.
Окушылардыц денсаулыгын жацсарту барысындагы
мшдеттердо орындау уппн, мектеп окушылардыц жуйел 1
жене белсенд1 турде дене жаттыгуларымен айналысуын
тал ап етедь
2.
Окушыларга дене шыныдтыру жэне спорт женш­
деп бйпмдерд1 мецгерту, гигиеналык бипмдер мен дагдыларды калыптастыру.
Аталган мшдет окушыларга дене шыныктыру жэне
спорт женшдег! цажетт1 бЬпмдермен камтамасыз етедк
дене жаттыгулары сабацтарымен айналысудыц пайдасы,
гигиеналык ереж ет сацтау, сонымен катар багдарлама
бойынша барлык дене жаттыгуларын дурыс орындау.
Мектепте, отбасында, цогамдьщ ортада, балалардыц
оз беймен дене жаттыгуларын орындауы жаттыгуды
дурыс орындау б1л 1мш, гигиеналык талаптарын дурыс
орындауга деген кезкарасын к алыптастырады.
Дене шыныктыру сабагында санитарльщ-гигиенальщ
талаптардыц орын дал у ын да мугал 1мнщ, мектептщ бар­
лык кызметкерлершщ жеке басыныц у л н с 1 шешупп
орын алады. А лга цойган мшдеттерд1 шешуде мугалхмшц оцушылармен кыскаша турде оцг!мелесу 1 улкен рел
аткарады. Мундай турдет ещтмелесугц дене шыныкты­
ру сабагында, сыныптан тыс орындалатын ic-шараларда
жене тагы баска сабацтарда етк 1зуге бол ады .
31
Балалар дене шыньщтыру женшдеп. бЪймд1 дене шы­
ныктыру сабагында жэне сыныптан тыс ic-шараларда
ал ады.
Алынган 61л 1м балалардыц сабакка деген кызыгушылыгын жене сан алы кезкарасын тугызады.
3. Мектеп окушыларыныц козгалысты орындай бшу
icKep л1й мен дагдысын ка лыптастыру, жаца кимылдарга уйрету эдостерь
Мектептеп. дене шыныктыру багдарламасыныц мазмуны, окушылардыц жуйел 1 турде дене шыныктыру са­
багында, отбасындагы дене шыныктыру, утрм елер мен
спорттык секцияларда eMipre кажетп кимыл дагдыларын:
журу, жупру, лактыру, ceKipy, тепе-тецдш сактау, шац­
гымен журу дагдыларын, ккерлштерш калыптастыру бо­
лып табылады.
Сондай-ак, балаларды колданбалы сипаттагы ер турл 1
жаттыгу ларга уйретуде мацызды ре л аткарады. Балал армен ер турл 1 ойын турлерш уйымдастыру —кимыл-козгалыс турлерш дамытады. Жогарыда аталгандардьщ барлыгы балалардыц дене шыньщтыруы женшен жан-жак*
ты дамуын, ецбекке дайындыгын калыптастырады.
МугаМтйврЦ мшдей - окушылардыц жуйел1 жене белсенда турде дене жаттыгуымен айналысуын камтамасыз
ету.
'
-V » 'Ч;-;-^
4. Ж ас ерекшелштерше карай н еп зп кимыл сапасын
(куш-куат, жылдамдьщ, еотълж, шыдамдылык) дамыту.
Эр адамга кажетп касиеттер - куш-куат, жылдамдьщ,
еп п лж , шыдамдылык- Дененщ сапалык касиеттер1 ба­
лалардыц кимыл-дагдыларын калыптастырумен тыгыз
байланысты. Дене жаттыгуларыныц ер турл1 екпшде
етк!з 1л у 1 дененщ сапалык касиеттерш дамытады.
Батылдык, табандылык, едалеттшш, адалдык, жолд астык сез1м, ужымда жумыс icTeft б 1лу, медени терйбш
калыптастыру, ецбекке, когам мулкше деген жагымды
кезкарасын калыптастыру.
Дене шыныктыру урдМнде багалы моральдык жене
ерж-ж1гер касиеттерш тербиелеудщ мацызы зор. Кептеген дене жаттыгулары (бшктшке ceKipy, бшктштен ceKi­
py, кедергшерден ceKipy, тепе-тецдш жаттыгулары, те32
беппктен шацгымен темен тусу), жэне ойын турлер1 арцылы табандылыц, эзара достьщ ceeiMflepi тэрбиеленедi .
Окушылардыц дене шыныцтыруы мен спортца деген
цызыгушылыгын жуйел 1 айналысу дагдысын тэрбие леу.
Мектептщ мшдей —балаларды эр турл1 дене жаттыгуларына тек мектепте, отбасында гана емес, кунделшй
ем!рде мацызды мшдетт! шешу балалардыц цызыгушылыгын арттыра отырып, берьпетш материалдыц мазмуи
О
нына, турше, жагдаиына, аиналысушылардыц езара
царым-цатынасына кещ л белу керек.
5. Окушылардыц цогамдьщ дене шыньщтыруы бело
сенд1лж даиындыгы, уиымдастырушылыц дагдыларын
цалыптастыру.
Мектептеп дене шыныцтыруы буцаралыц жене спорт­
тык; сипатта. Дене шыныцтыру сабагын сыныптан тыс
дене шыныцтыру женшдеп жумыс шараларын етк 1зуге
мугал 1мге унем! комектесш отыратын белсенд1 оцушылар цажет. Осы мшдетта icKe асыру уппн оцушыларга эр
турл 1 жумыс турлерш уиымдастыру жэне етюзу тансырмалары 6epbiefli. Оку шы л ар арасынан сыныптагы дене
шыныктыру жумыстарын уйымдастырушы, топ басшысы, едол цазылар, терепйлер сайланады.
Дене шыныцтыру белсендшерш дайындаудагы Heri3ri
жагдаи: тапсырманы нацты орындау, ужымныц, жолдастарыныц алдындагы жауапкерхшлМ болып табылады.
Бул жерде дене шыньщтырудыц мшдеттер1 езара
уйлес1мдалш царым-цатынас арцылы шеппледо. Бул мшдет мектеп жасындагы балалар дене шыньщтырудыц
жуиелг турде орындалуы арцылы нетижеге жетед1.
Сондьщтан бую л мектеп ужымыныц 6ipiKKeH жумысында дене шыныцтыру цуралдары турлерш, жумыс
турлерш, дене жаттыгуларын т т м д 1 пайдалануда icne
асады.
Мектептеп дене шыныцтыру цуралдары. Мектеп жа­
сындагы дене тербиесшщ цуралдары дене жаттыгулары,
ецбек, кун кестесшдеп ic-шаралар, жаратылыстыц табиги куштер!.
Дене жаттыгулары - мектептеп дене шыньщтырудыц
езшдок цуралы. Окушылардыц дене жаттыгуларымен
3-77
33
айналысуы кимыл козгалыс алпаратыныц дамуын, кан
айналу, зат алмасу мушелершщ, тыныс ал у жуйесш щ
кызметш жаксартады. Мектедтега дене шыныктыру
жешндеп жумыстарды ic-жузшде колдану жылдамдык,
куш, куат, икемдшис, тез 1мд1л 1к касиеттерш дамытып,
табиги кимылдар: журу, ж упру, тепе-тецдак сактау, лактыру, ермелеу, т.б. жаттыгулары жешндеп дагдыларын
ныгайтады. Оку багдарламасында дене жаттыгуларын
дурыс колдану, ipiKTen алу жене еп а зу едостемес1 ма­
цызды орын алад ы .
Бастауыш мектеп жасындагы балаларга дене жатты­
гу ларын ipiKTen алуда балалардыц анатомиялык-физио­
логия лык, психологиялык ерекшелштер! мшдети турде
есептелшедо. Бала агзасыныц жылдам ecyi мен бую л ден е т ц езгеру сапасы непзп ерекшелш больш табылады.
Адамныц ец жылдам есетш аягы, сондыктан ол дене
6iTiMi уйлес 1мд1гш езгертеде. Адам агзасы жылына 2 кг
салмак косып отырады. Сонымен катар жылдам суйектену nponeci журш отырады, суйек тшдершде минерал
ды туздар жетк 1лш с 1з, суйек езш щ икемдалтмен ерекшеленедь Сондыктан денеге купггщ шамадан тыс тусneyi, статикалык ку н т узакка созбау, улкен б т к т т т е н
сешртпеу карастырыл ады.
Улкендерге Караганда балалардыц булшык errepi мен
омыртка и 1М стерш !ц байланысы толык дамымаган,
омыртка аралык шем!ршек ж1щшке болып келеда. Жет1
жастагы балалардыц омыртка шл1с1 толык кершеда. А л
омыртка катаюы 14-15 жаста бает ал ады. Омыртка nbdei
улкен икемдалшпен ерекшеленедо, кейбдр кездейсок жагдайлар омыртка кызметшщ жагымсыз жагдайын тугызуы мумкш . Осы жаста омыртцаныц ер турл1 кисаюын
жш кездеейруге болады (сколиоз, лордоз, кифоз).
Балалардыц булшык ет тшдершде су кеп, ал акуыздык заттар аз больш келеда.
7-8 жастагы балалардыц денесшщ жалпы салмагыныц
27% -i булшык ет тощ, ал 18 жаста - 40 % -ке жетеда. У сак
булшык еттерге Караганда ipi булшык еттер жаксы дамыган. Бастауыш мектеп жасындагы балалардыц булшык ет
34
куппшц дамуы жагымды жагдаиларда жылдам дамиды.
Бул жастагы кезецде балалардыц булшыц ет цызметшщ
жумыс штеушщ тем ендтм ен сипатталады.
Эр турл 1 булшьщ ет топтарыныц тепе-тец дамуын
цажет ететш, улкен тербел1ст1 жаттыгу лармен цамтамасыз ететш нацты жаттыгулар цажет.
Мектеп оцушыларымен дене шыныцтыру женшен
О
уйымдастырылатын жумыс турлер1
Мектеп оцушыларымен дене шыныктыру жен1нен
уйымдастырылатын жумыс турлерше:
- дене шыныцтыру сабагы;
- кун кестесшдей дене шыныдтыру женшдеп жумыстар; сабакка дейшй гимнастика, сабац барысындагы серй ту жаттыгулары, узЬпс кезшдей ойындар мен жатты­
гулар;
- сынынтан жене мектептен тыс дене шыньщтыру
жене спорт женшдей жумыстар;
- отбасында дене жаттыгуларымен айналысу жатады.
Мектеп жасындагы балалардыц дене шыныцтырумен
айналысуы мемлекеттш багдарлама бойынша мугалгмнщ, оцу жоспарына сейкес, нацты белйленген кестеге
сейкес журйзшеде. Сабацца цатысуга оцушылардыц 6epi
О
[е мшдегп, оцушылардыц денсаулыц жагдаиы ecKepiледа.
Балалардыц дене шыныцтыру женшдеп жумыс турш
уйымдастыру, дене дайындыгыныц жан-жацтылыгы,
дене шыныцтыру жеш ндеп цажетта 6iniM оцу сабацтарында цамтамасыз ётшедь
Оцушылардыц кун кестесшдей дене тербием женш ­
деп жумыстарын уйымдастыру мацызды орын алады.
Жумыстыц нейзй турлерш е : сабац алдындагы ертецйшк гимнастика, узШ с кезшдей ойын-жаттыгулар, сабац
барысындагы балалардыц шаршаганын басатын серйту
минуттары жатады. Бул ic-шаралар оцушылардыц оцу
сабацтарындагы ацыл-ой ерекетш арттыруга, аныцталган кейб1р М1ндеттерд1 шешуге дене дайындыгын кал ыптастыру ушш царастырылган.
35
Дене шыньщтыруда жогарыда аталган ic-шаралардан
басща мектептеп. жэне сыныптан тыс жумыс турлершщ
алатын орны ерекше. Сыныптан тыс жумыс турлер1 мектептеп дене шыньщтыру жайындагы оку жумысыныц
мазмунын кецейтед1, терендетедь Бул жумыс тур л ерше
ойындар, серуендер, саяхат, жорьщтар, топтарда ужымдьщ секция жумыстары, спорттьщ ic-шараларды уйымдас­
тыру жолдары, жарыстар, спорттык мерекелер жатады.
Сыныптан тыс жумыс турлерш оцушылар ез бет1мен
етшзедо.
Дене тэрбиесше арналган окушылардыц мектептен
тыс жумыс турлер1 бйпм беру бел1мдер1, мектептен тыс
мекемелерде, окушылар сарайында, балалар спорт цогамдарында, демалыс орындарында, стадиондарда, сырранац кешендершде уйымдастыры лады.
Мундай шаралар балалардыц арасында дене шыныкты­
ру жэне спорт женшдей ер турМ жумыс турлерш кец
келемде дамытура, гимнастика, спорт ойын жэне т.б. жаттырулар турлерше кызыгушылыкпен царау кабшеттерш
калыптастырады. Сонымен катар оку дан тыс бос уацыттарьш, кыскы, кузга, кектемг! демалыстарын утымды пайдал ануына кемектеседа.
Балалардыц дене шыныктыруымен отбасында айналысуы мацызды орын ал ады, мысалы радио, телехабарлары аркылы гимнастикамен айналысу, таза ауадагы
кимылды ойын, кыскы, жазгы сауыцтыру шара лары
(шанамен, конькимен сырганау, шомылу, т.б.).
М ектептеп дене шыныцтыру ж енш деп жумысты
уйымдастыру. Мектептщ барлык педагог цызметкерлершац мшдета - дене шыныктыру максаты, мшдеттер].,
мазмуны, жумыс турлёр! женшдеп жумыстарды жузеге
асыру жэне белсенда дене шыныктыру мен спортты насихаттау болып табылады.
Мектеп директорыныц жау апкерпп лш .:
- мектептеп дене шыныктыру сабагын окытуды дурыс
жолга кою, мектептен тыс жумыс формаларын уйымдас­
тыру, дэр!гёрл1к топтардыц жумысын цадаралау;
- мектеп окушыларымен арнайы дэр1герлш топтар
жумысын уйымдастыру, мектепте дене шыныктыру же-
ншен сабад втшзуге дажетй жагдай жасау, спорт алацын
уйымдастыру, жабдыдтау, мектептщ а.ппнен арнайы
орын белу (арнайы спорт зал жод болтан жагдай да);
- дене шыныдтыруды одуга жене сыныптан тыс ж у­
мыс турлерше дажетй дурал-жабдыдтармен цамтамасыз
ету;
- дене шыныдтыруга арналган жумыстыц жуйел1
турде орындалуын дадагалау, мугал1мнщ етк1зген (са­
бад, сыныптан тыс жумыс) сабадтарына датысу;
—дене шыныдтыруга арналган оду жэне сыныптан тыс
жумыс турлер1 жоспарыныц орындалуын тексеру, беюту;
- мектептеп жалпы педагогикалыд дауымныц, ар­
найы мугагпмдердщ б1л1мдерш кетерш отыру;
- дене шыныдтыру женшдей жумыстарды мектептщ
педагогикалыд кецейнщ жоспарына ш рйзу жэне тал-
дау.
Дене шыныдтыру женшдей жумыс турлерш жузеге асыруды бастауыш мектеп мугашмдер1 атдарады. Бастауыш
мектеп мугал1мдер1 оду жоспары бойынша бешткен оду
кестесшщ орындалуына, уйымдастырылуына толыд
жауап береда.
Бастауыш мектеп мцгал1мдер1:
- жас ерекшелйстерше дарай дене тербией женшен
оду багдарламасын толыд орындауга, сабадты жогары сапамен дамтамасыз етуге;
- дердгермен 6ipirin одушыларды дэрггерлш бадылаудан етк1зуге;
- сабад етк1з1летш орындагы санитарлыд-гигиеналыд
жагдайлардын дурыс болуьш дадагалауга;
- дене шыныдтыру жаттыгуларымен айналысу бары­
сында одушылардан арнайы спорт кшмдерш талап етуге;
- дене тербией женшен сыныптан тыс жумыс турлерш
уйымдастыруга, еттзуге датысуга, окушылардыц дызыгушылыгын далыптастыруга;
- дене шыныдтыру жешнен унем! ез б1л1мш жетшд!рш отыруга мшдетй.
0з бйпмш жейлдарш отыру ушш мугал1м унем1 озыд
тэж!рибелермен алмасып, езара сабадда датысады,
эдастемелЪс б1рлестштерге арнайы баяндамалар дайын37
дайды, жумыс жоспарын, ед1стемелш нусцауларды тыцдайды, талдайды.
Дене шыньщтыруга дэpiгepлiк бак,ылау. Мектепте
дене шыньщтыру женшдег! жумысты дурыс жолга цоюдыц Heri3ri жагдайларыныц 6ipi —жаксы уйымдастырылран дер1герл!.к бацылау болып табылады. Мектептег1
двр1герлш бакылаудыц Herieri мшдеттер1 - балалардыц
денсаулыгын нырайтуда дене шыныктыру цуралдарын
жене едютемелш жумыстарды дурыс жолра к;ойып, кец
келемде долдану. Осы мшдеттерд1 icne асыру уппн мектептщ дер1герлш TeKcepyi: оцушылардыц денсаулырын,
дене жаттыгуларымен айналысуын, санитарльщ-гигиенальщ жумыстарын бацылайды, сондай-ак, ата-аналар
мен мугал 1м арасындагы жумыс жоспарын, балаларды
жарацаттан сацтандыруын ескеред!..
Мектеп flepirepi мугал1мге балалардын, денсаулыгы
жешнде кецес беред1 жене дер1герлш-гигиенальщ талаптард ыц орындалу ын цадагалайд ы . Дердтердщ мугал1мге
берген кецей оцушылардыц дене тербиесшдег1 , денсау­
лырын ныгайтудагы орындалатын Heri3ri мш дей болып
табылады.
Мектептег1 барльщ оцушылардыц жылына 6ip рет
дер1герлш бацылаудан eTyi мшдетт1 тертш болып саналады.
Мектеп окушыларыныц мшдетй дер1герлш бацылаудан eTyi Herieri топ, дайындьщ топ жене арнайы топ бо­
лып белшеде.
Оку тербие жумысында оцушыларды дер1герлш топтарга белуде мугал 1м ерекше кещ л белед 1.
Педагогикалйщ кецесте дер1гер дер1герл1к бацылау
женшдег! цорытынды жумыстарды талдайды.
Дэр1герлш бацылау барысында дер1гер баланыц денсаульщ жардайына, отбасында цандай аурулармен ауырранына, созылмалы аурулар тур л ерше, жуцпалы ауру­
лармен ауырганына, тершщ жардайына, без жолдарына,
кеуде ауцымына, омыртца цызмета жардайына к ещ л
белед 1, антропометрияльщ бацылау (бойы, салмац, кеу­
де ауцымы, т.б.) жургтзедо. Сонымен катар жуйке жуйе38
сшщ жумысы, кан айналу, тыныс алу, к еру, есту, йрекдимыл аппараттары жумысыныц кызметше улкен кещ л
бел еда. Кажетп жагдайда рентгенография, зэрш, канын
тексеред1 жэне де баска зертханалык зерттеулер жургЬ
зеда.
Бастауыш мектеп жасындагы балалармен денсаулыгына байланысты сурактарды аныктау ушш дэр1гер мугал 1ммен, ата-аналармен тыгыз байланыста болады.
H erieri топка денсаулыгы жаксы немесе аздаган
к е м п п л т бар, куш-куаты ж етш лж й балалар кабылданып, дене шыныктыру сабагына катысып, спорттык секцияныц 6ipeyiHe баруына болады. Олар жарыска каты­
сып, жас ерекш елтне карай оку керсеттштерш тапсырады.
Даярлык топта сырткы тулгасы, куш-куаты толык
жейлмеген, дене шыныктыруга куштар емес, бойында
кейб1р аурулардыц нышаны бар балалар топтал ады. Оку
багдарламасы мен журпз1летш дене шыныктыру сабагы
б1ртшдеп басталып, балаларды кызыктырып езше тар-
туы керек.
Арнайы топ - бойында ауруы бар балалар. Олар уакытша немесе унем! дepirepл ердщ, мугал1мдердщ бакылауында болады. Жаттыгуларды орындау, ете сактьщ*
пен бакылау аркылы орындалады.
Олар арнайы жэне оку багдарламасымен дайындалады жэне оку керсеттштерш тапсырудан босатылады.
39
III Т А Р А У
М Е К Т Е П Т Е Д Е Н Е Ш Ы Н Ь Щ Т Ы Р У Ж 6Н 1Н Д ЕГ1
Н Е И З П Ц УЖ АТ - ОЦУ БАЕД АРЛАМ АСЫ
Мектепте дене шыныдтыру жешндеп оду жумысын
етк 1зу ер сынын бойынша б е к т л г е н оду багдарламасы
ардылы ж урйз 1лед 1. Багдарлама мемлекеттш дужат бо­
лып табылады. Мектеп эк1мшййй, мугалпмдер тарапынан багдарламаны ез ерк1мен езгертуге рудсат етшмейдо.
Барлыд оду багдарламалары одушыларды ецбекке, Отанды доргау кешеш нейзшде даярланган.
Бастауыш сынып одушыларына арналган оду багдар­
ламалары балалардыц мектеп жасына дейш й теж 1рибеден багдарламаныц жалгасы, сон дай-ад одушыларды
жогары сыныптарга даярлаудагы даж етй кезецдердщ
6ipi болып табылады.
Бастауыш мектеп дене шыныдтыру багдарламасына
эр турл 1 димылдардыц тур л epi: сапда туру жене дайтадан сапда туру жаттыгуларыныц дарапайым тур л epi,
жалпы дамыту жаттыгулары, журу, ж уйру, ермелеу,
ладтыру, тепе-тендж, ceKipy, дагып алу димылды ойындар, шацгымен алга жылжу, шанамен, конькимен сырганау, ш омылу, судагы ойындар дарастырылган. Бас­
тауыш сыныптарда дене шыныдтыруга оду барысында
одушыларда дажетй бЪпм, 1скерлш жене дагдылар далыптасуы дажет.
Ь^алыптасдан бш1м, нжерлж, дагды жогары сыныптардагы д амудыц нейзш цурайды.
Дене шыныдтыру жешндеп багдарлама гылыми жене
ic-ЖYзiндeгi тэж 1рибе жумыстары нейзшде дурылган.
Багдарлама тусшйстеме жене оду жумысы материалы
болып enire бвлiнeдi. Т усш ттем е мектептеп дене шыныдтырудыц н ей зй MiHд eTTepi ту рады, багдарламаныц
40
цыскаша мазмуны жайлы, дене шыныктыру сабагында
цолданатын едостемелш нускаулар, оцушыларга дэр1герлш бакылау жасау женшде кыскаша мел 1мет берген.
Оку материалы оцушылардьщ жас ерекшелштерш
ескере отырып карапайым жаттыгулардан 6ipTe-6ipTe
курдел1 жаттыгуларга ауысу цагидасын ескерген. Бастауыш мектеп оку жоспарында алтасына eKi сагат, ал
барлык оку жылында 68 сагат окыту царастырылган.
Багдарлама мазмуны ер турл1 дене жаттыгуларыныц
уйлейм долтн, сауьщтыру, тэрбиелеу, бШ м беру мшдетTepiH шешуд1 карастырады. Эр сабакта жеке жаттыгулар
аркылы сауыцтыру, тербиелеу мшдеттер1 жалпылама
турде орындалып отырад ы.
Бш1м беру мш деп накты турде орындалады. Дене
шыныктыру багдарламасы окушыларда темендегщей
бешмдЪпктер калыптастырады:
- табиги кимылдар - журу, ж упру, ceKipy, лацтыру,
ормелеу, тепе-тецдш сактауга уйрету;
- денешц сапалык цасиеттерш дамыту;
- цимы л дарды ауыстыруга, статикалык жагдайларда
дурыс тулга дагдыларын калыптастыру, кимылды дурыс
тыныс алу уйлеймдалЫмен уштастыруды уйрету.
- дене шыныктыру женшен т т м д 1 б1л 1мдерд1 хабарлау, гигиеналык дагды (денесш куту, спорт ктм дерш щ
укыптылыгы) калыптастыру.
Багдарлама карастырып отырган накты оку материа­
лы ер сынып окушыларына мшдетй болып табылады.
Багдарлама карастырган оцу материалы ер сынып
окушыларыныц 1скерлш дагдыларын калыптастыру
жвшнде аныцтама беред1 .
Багдарлама непзп жаттыгулармен жене тагы баска
жаттыгулар жиынтыгын анык-тайды.
Багдарламаныц мацыздылыгы оцу материалыныц
жылдан-жылга курде лену iMeH аныкталады. Осындай
уйлес!мдШ к: оку материалын жаксы цабылдауга, дене
жаттыгулары техникасын дурыс мецгеруге, декерлш,
дагдыларды ic-жузше асыруга кемектеседь Бастауыш
сынып оцушылары ушш оку материалдары жынысына
41
цараи улдар мен кыздарга б1рдей болып келеда. Окушы­
лардыц ецбепн багалау оку жумыстарын, дене кимылдары KepceTKiniTepiH сапалы орындаумен, жаттыгулар­
ды дурыс орындау техникасымен аньщталады.
Дене шыныктыру жеш ндеп багдарламада оку мате­
риалы сыныптарга тарау бойынша белшген.
Сагаттарды б е л у KecTeci
Сынып
Гимнастика
Ойын
I
11
11
28
30
36
28
26
20
I
Шацгы
дайындыгы
12
12
12
Барлык сагат
саны
68
68
68
Гимнастика бвл1мше сапка туру жене кайтадан сагща
туру, Heri3ri калып, колдыц, дененщ бастыц калыптары;
улкен доптармен орындалатын жаттыгулар; шшкентай
доптармен орындалатын жаттыгулар, дурыс тулга калыптастыруга арналган жаттыгулар, акробатикалык жатты­
гулар, би жаттыгулары, ермелеу, еркш тейлмен ермелеу,
кедерплермен ермелеп шыгу, тепе-тецщк жаттыгулары,
журу мен ж уйру, ceKipy, лацтыру жаттыгулары жатады.
Ойын бел1м1нде жалпы дамыту жаттыгулары, ж упру,
6ip орында ceKipy, 6ip орыннан ешнпй орынга ceKipy,
бшкйктен ceKipy, ЖYгipiп кел1п узындьщка ceKipy, алыска, межеге лактыру элементтер1 бар ойындар карастырылган.
-' .,
Ш ацгыга дайындык бел1мшде шацгыга уйретудеи.
кшмдер, аяк кшм, сондай-ак шацгыны куту, шацгымен
цатарга туру, шацгымен алдыга жылжу, шацгымен жогары кетершу жене темен тусу жаттыгулары карастырылган.
Сонымен катар теоретикалык материал женшдеп.
мел1меттерде царастырылган ер турл1 дене жаттыгуларын кец келемде пайдалану багдарламаныц мазмунын
тол ыктырады. Эр турл1 дене жаттыгулары турлерш пай­
далану агзага зор есерш типзед1 жене кимыл дагдыла­
рын калыптастырады, дененщ сапалык жылдамдьщ,
икeмдiлiк цасиеттерш тербиелейд1, моральдьщ epiKж1гер касиеттерш тербиелейдь
42
Багдарлама мшдеттершщ орындалу ына ау а райы жагдайыныц тийзетш ecepi мол. Ауа райыныц ашьщ кундеpi НДР сабац турлер 1 таза ауада уйымдастырылады.
Оцушылардыц дене жаттыгулары турлерш дурыс пайдалану дене тербиеы. мшдеттерш тшмд1 шешумен аньщталады. Бул жерде мектептщ материал дыц базасы мацызды орын алады. Мектептеп спорт алацы, гимнастикалыц зал, кажетп цурал-жабдыцтар.
Дене шыныктыру оку багдарламасы - мектептеп дене
шыныцтыру женшен уйымдастырылган жумыстыц
Heri 3i болып табылады. Сондьщтан оцу жумысы сынып­
тан тыс уйымдастырылатын жумыс турлер 1мен тыгыз
байланыста болу ы цажет.
Мектептен, сыныптан тыс жумыс турлершде цимылк:керл1ктер1 мен дагдыларын цалыптастыратын тацырыптар кеп кездесед1 , сондыктан мугал 1м ер тацырыпца
ерекше кещ л белу 1 цажет.
Т0Ж 1РИБЕЛ1К М А Т Е Р И А Л Ж Э Н Е
ЭД1СТЕМ ЕЛ1К Н У С Ц А У Л А Р Д Ы 0 Т К 1 3 У
Теоретикалыц мшпмет
Багдарламада теоретикалыц мел1мет бел1м1 барлыц
сыныптарда царастырылган. Бул бел1мнщ мшдей - оцу­
шылардыц дене шыныцтыру жене спорт саласында цаж егп 6iniM алу, дене жаттыгуларыныц мацызы, гигиеналыц ережеш бшу, оны ез гстершде цолдану болып табы­
лады. Оцушыларга бул мшдет дене шыныцтыру сабагын,
жумыс турлерш, дене шыныцтыру цуралдарына сапалы
царау сез1мш ту гы зад ы.
Бастауыш мектеп сыныптарында оцушылар ец царапайым теория л ыц бийм алады, ал жогары сыныптарда
теориялыц бшмшц мазмуны кецейедо жене терецдет1лед1.
Теориялыц бел1мге арнайы сагаттар белшбегендштен,
мугал1м сабац барысында ецпмелесу жург1зед1 . Мугал1м
ic жузшде орындалатын жаттыгулардыц теоретикалыц
нусцауы болатындай ецймелесу 1 цажет.
43
Мысалы: алгапщы дене шыньщтыру сабагындагы эцпмелесу, дене шыныктыру жэне спортца цажетт! кшм,
аяк к т м , дене шыньщтыру сабагыныц мацызы, пайдасы женшде бол мак;.
Эр оду тоцсаныныц соцында окушылардыц демалысты калай уйымдастыруы, демалысты найдалы уйымдастырудан денсаульщтыц ныгаюы жетндега enriMeci сез
бол ады .
Шацгы тебуге дайындьщ сабагында м угайм эцймелесу аркылы шацгыны пайдалану, шадгы таягын устау,
шацгыны аяцца беюту туралы, шацгыны мектепке алып
келу туралы бЪпмдерш тереццетедь
Мугал1мнщ дене шыныктыру сабагында колданган
теория лык; мэл 1меттер1 мектептеп оцылатын сабактар:
ана тйп, табигаттану, валеология сабактарымен байланыста болуы керек.
Оку токсаны барысында уш-терт эцпмелесу жургазу1
кажет. Токсанньщ басында алдагы болатын сабактардын,
мацызы, м1ндеттер1, оцушыларга койылатын талаптар жэне
жацсы нэтижеге жету ушш нускаулар бершеда. А л, токсан­
ньщ соцында сабак корытындылары, балалардыц жагымды
жацтары ескершш, усыныстар, кецестер бершеда.
Сонымен катар окушыларга тулганы дурыс устау, ертецгийк гимнастика, cepriry минуттары, жыл мезгшдерше байланысты спорт кшмдер 1мен цамтамасыз етшу 1
женшде эцпмелесед1. Окушылармен эцпмелесу бары­
сында м угал 1м б1здщ ел 1м1здщ спортшылары женшде
дене шыныктыру жэне спорт ж енш дет жетютштерш
бейнетаспа аркылы кэрсетуд 1 уйымдастырады.
Окушылардыц быймдерш тексеру теориялык бхдам
беру барысында бакылау сурацтарына жауап беру аркы­
лы б е к т л е д 1.
Гимнастика
Сапца туру жэне цайтадан сапка туру.
Гимнастикалык сапка туру жэне цайтадан сапка туру
окушылардыц мектепте болган барлык оку жылында
уйретшеда. Сапка туру жене цайтадан сапка туру жатты44
гулары окушылардыц дурыс тулгасын калыптастырады,
жинацтылыкка, т э р т й т лш ке, мугал1мнщ буйрыгын
орындауга, ic-врекет барысында уйымшылдьщка тербиелейдо. Сонымен катар сабак барысында бул жаттыгулар
мугал1мнщ окушыларга дурыс жеТеклплйс жасауына
кемектесед1. Жаттыгуларды орындау барысында окушыларга накты талаптар койылады. Y йрету кезецдерше
сэйкес окушылар матпмдеме беру, оцга, солга, бурылулар жасау, тапсырма бойынша санау, сапты созу, катарга турудыц ер турш орындау, катар , сан , кигаш
"карама-карсы", ” мэл1мдеме-баяндау сездер1нщ TyciHiriH бшу. Бул ].скерлйстер жогары сынып окушыларын
кайтадан
курдел1 турш уйрету барысында нетижел1 непз болып
табылады
f t
f t
т »
f t
f t
я
Ш
;
..
________ f t
кандаи
жаттыгу
К »
жург1з1лед1
ет1лмейд!. Бул жаттыгулар турлер1н мугалш барлык са­
туру
турл!
жаттыгуларды, ойын турлерш орындау ушш алацца, залда окушыларды тургызу, сыныпка бул жаттыгуларды
уйрету барысында мугалймнщ жещл, накты тусшд1ре
алуы.
Нускау беруге (буйрык берудвд орнына) мысал: "бала­
лар, 6ip-6ipine кедерп жасамайтындай етш, маган карал
6ip катарга турыцдар", "маган карал турындар". Бала­
лар ды катарга туруга уйретуде ойындар колданылады,
мысалы: ”Тез катарга турыцдар", "Балалардыц
TepTi6i", т.б.
б1рте буйрык беруге кешедь Буй
накты, катан,
ген буйрык окушыныц аныкталган iciHe сэйкес келу! керек
турлер!
ала балл
[ TyciHflipy жэне орындалатын жаттыгуды
турде (сигнал бойынша) орындау.
45
Мысалы: балалар eni адым алга жылжуга бергяетш,
буйрьщ: "Eni адым алга (буйрьщ беру алдын ала бер1лед1)
шыд!". Орындалатын жаттыгудыц буйрыгы: "Сол-га",
"Жаттыгуды орын-да".
Сонымен датар мугал1м одушыларды бук1л сыныпда
таныс буйрьщ беруге 6ipTe-6ipTe уйрете бастайды. Мундай тапсырмалар одушыларды тэртшт! лш к е, ездерш
басдаруга, оду материалы женшдеп тусшжтерш далыптастыруга жаттыгуларды ic-жузшде тшмд1 дабылдауга
кемектеседа*
Жаттыгулардыц турш уйрету барысында мугал1м буйрыд беруге кешугц балалардыц дайындыгына байланысты шешед!. Ce6e6i 1-сынып одушыларыныц мектепке
дайындыгы ecicepLnyi дажет.
Гимнастикалыд сапда туру жене дайтадан сапда туру
жаттыгуына уйрету сабадтыц Kipicne бел1мшде уйреталедЪ А л сабадтыц басда бел1мдершде бул жаттыгулар­
ды пайдалана беруге болады.
Гимнастикалыд сапда туру жене дайтадан сапда турудыц узадтыгы (8-10 минут). Сапда туру жене дайтадан
сапда туру жаттыгуларын узад пайдалану тулганыц
дурыс далыптасуына, аядтыц, табанныц дызметш езгерTyi мумк1н, сондыдтан уадытты тшмд1 пайдаланган жен.
Катарга, йзбекке, сапда бой-бойымен 6ipimn артынан
6ipi туру. Шуйдеге, екшеге дарап тузелу, орындалатын
буйрыдтар: "Турыцдар", "TiK турыцдар", "Тарацдар!"
"Тузелщ дер!" Сабадтыц басында одушыларды датарга
тургызу ец ыцгайлы эдЛс болып табылады. Мугал 1м б1ртеб1рте одушыларды ез орындарына туруды, аныдталган
дашыдтыдты садтауды, тузу туруды садтауды уйретедь
Санта датар тузеуде ара дашыдтыдты садтауды одушылар б1рден мецгере алмайды, сондыдтан ер турл1 ед1стесдлдердщ кемеимен уйретуге болады.
Мысалы: сабад етшзу барысында алацга балалардыц
сапда туруына байланысты ер турл1 туей жалаушалар,
есеппен дойылады. Жалаушалардыц саны оцушылардыц
санына сейкес, ал жалаушалардыц ryci 6 ipa 3 саннан
кешн дайталанып отыруы дажет. Сабадтыц барысында
46
мугал1м оцушылармен шецбер жасайды, содан кешн
окушыларды (бойымен) шацырады жене езшщ, керппсшщ жал ay шасын есте сацтап цал уд ы усынады. MyraniM
"Тарацдар!" деген буйрьщ береда де, ал жалаушаны кетерген кезде Турыцдар! деген буйрьщ беред1, осы кезде
оцушылар бастапцы калыпца оралулары цажет. Жаттыгуды б1рнеше рет цайталайды. Буйрьщты орындау узацтыгы (10-15 секунд). Осындай едастерд1 цолдану жацсы
нетиже береда.
Мугал1м "Турыцдар!" деген буйрыцтан кешн "Катарга турыцдар!" деген буйрьщ бередь Катарга туру 6ip сызьщтыц бойында орындалады. Оцушыларды цатарга тургызуга уйретуде жалаушадан басца ер турл 1 текшелер,
картоннан, фанерден жасалган твртбурыштар, ушбурыштар цолдануга бол ады.
Bip цатарга жалаушаныц жанына турып вн уйрену
уш 1н жогарыда аталган вдас-п пайдалану т т м д 1 нэтижесш бередь
Балаларды бойлары бойынша сапца тургызуга уйрету
ушш гимнастикалык орындьщты да найдаланган тшмд1.
Балаларды сапца тургызуга уйретуде аяцтыц басына,
ал цатарга турганда шуйдеге царап тузелу, тш туру жаттыгуларын орындауга болады.
Аяцтыц басына царап тузелу жаттыгуын алгашында
белгдленген сызьщ бойынша уйрету ттмда. Оцушылар
тузелу барысында аяцтыц басы сызыцца тики цажет. А л
оцушылар толыц уйренш болганнан кешн, тузу л ер, TiK
туру, жаттыгуларын сызыцсыз орындауга болады.
Цатарга туру. Белпленген уацыт бойынша 6ip цатарга, eKi цатарга туру, (10 секундца дейш). Цатарга турудыц бул TypiH оцушылар уацыттыц цатысынсыз цатарга туруды жацсы мецгергеннен кешн гана уирет1лед 1 .
Жылдам цатарга тургызу алдымен 6ip орында етк1з!лед1
де, 6ipTe-6ipTe вр турл1 орындарда оттздледь
Ж ылдам цатарга тургызу твмендегщей втк1з1лед1:
Мугалам алдымен оцушыларга ескертедк цаз1р "Тарацдар!" деген буйрыц болганда тарайсыцдар да, ал "КатарЯ »
9
га турыцдар!' (6ip катарга) дегенде, жылдам арада катар­
га турасыцдар". (Уакыт секундомер аркылы есепке алынады). Катарга туру кезшде тэртш сактау ескершед]..
Балалардыц орындауында "TiK турыцдар!" деген буй­
рык киынга согады, сондыктан бул буйрьщты орындау
барысында асыкпау кажет.
"TiK турыцдар!" деген буйрьщты тусшд1рген кезде,
мугатм буйрьщтыц кыска турде орындалуын кадагалайды.
"TiK турыцдар!" буйрыгында туру: тш туру, аякты тш
устау, екше 6ipre, аяктыц басы алшак 45 градус келемшде ашылган, кол томенде, саусацтар сел шлген, козгалмай алдына тш карау керек.
"Еркш турыцдар!" буйрыгы накты жагдайга байланыс­
ты ер турл1 орындалады. "Еркш турыцдар!" буйрыгын­
да окушылар катарды бузбай еркш калыпка келедь
Катарда колдарынан устал шецберге туру. Колдарынан устал, не устамай катарга туру. Сапка турудыц ец
карал айым Typi. Шецберге тургызуда темендеп эд1стердо
цолдануга болады. BipiHini эд1с:
а) катарга турган барлык окушыларды колдарынан
устап шецбер жасау усынылады;
э) мугал 1м езшщ сол колымен, катардыц бастаушысыныц оц колын устайды.
EKiHnii aflic:
а) турган барлык окушыларга 6 ip-6 ipim 4 колын устау
усынылады;
>
э) катардыц ортасында турган eKi окушыга орындарынан кетпеу усынылады;
б) мугал 1м окушылардан 1 0 -1 2 адым алшак турады да
буйрьщ бередк "Колдарыцнан устап шецбер цурыцдар!"
в) мугал 1м колдарын котеру аркылы оц жацтагылар,
оц кол аркылы, сол жактагылар сол кол аркылы шецбер
Курады. Осы эд1стермен таныстырылганнан кешн, муraniM окушылардыц колдарын устамай шецбер жасауын
уйретед1. Бул жерде тертш жогарыд а аталгандай уйрет1ледь Осы эд1стерд1 окушылар толык кабылдаганнан
кешн "колдарыцды устап шецбер курыцдар!" буйрыгы
бер1лед1.
48
M v ra jiiM
таушысы болып esi турады. М е т ц артымнан сап тузеп
журщдер!" буйрыгы бер1лед1, цимыл шецбер туршде
орындалады, "Сыныптодта!" буйрыгында шецбер дурылуы тшс. Жаттыгу б1рнеше рет орындалганнан кешн
"Шецбер бойынша сап тузе!" буйрыгы орындалады.
Bip датардан уш-терт датарга туру (1-сурет). Bip
датардан уш-терт датарга туру жалпы дамыту жаттыгу­
лары, дайындыд жаттыгуларын орындау, ойын ойнау ба­
рысында долданылады. Бул жаттыгуларды орындау ба­
рысында мугашм окушылардыц ездерш реттгк санау
ед1сш пайдаланады.
q
Мугал1м уш одушыны сабадда
ыцгайлы жене 6ip-6ipiHe кедерп жасаЭ
мау ушш 6ip-6ipfleH тургызады да, дал?
04 \ \
ган окушыларга уш датардан туруына
\
ч
?
®
буйрьщ беред1. Бул эд1с тольщ мецгерш*
0
о\
(К ^
"О '"О
О--''?*# '*3 Ю
Э
Ч> "Ю
сурет
______________________________________
«•
щ
вм пн
га.
«_»
цатарга туру
тургызу
^атардын; бастаушысы сайланады.
Ретт1к H 0 M i p i бойынша уш цатарга тура
ды да буйрьщ бойынша шашырайды,
турады
Алдын ала белпленген орынга 6ip датардагы саптан
уш (терт) катар сапка туру. Бул eflicTi уйрету датарга
турудан басталады. Егер окушылар (30-40 дешн) санауды толык б1летщ болса, "Рет бойынша санацдар!" буй­
рыгы бер!лед1, бул жерде ер окушы езщщ реттш HeMipiH
есте садтауы кажет, санаи алмаган жагдаида мугалш ез 1
санаиды.
Bip орында турып аттап барып, cenipy ардылы (солга)
бурылу. Bip орында турып аттап барып, ceKipy ардылы
бурылу окушыларга аядтыц ушы жене enmeci ардылы
буры луды мецгертед1. Алгашды сабадтарда "Барлыдтарыц оц цолдарыцды кетерщдер!" ” Оц дол жадтарыца
бурылыццар!" деген тапсырмалар ардылы орындалады,
ал бурылу ед1сше кенДл белаябейд!.
4-77
49
Окушылар оцга жэне солга бурылуларды мецгергеннен кешн, аттау аркылы бурылу, 6ipTe-6ipTe ceKipy ар­
кылы бурылулар уйрет1лед1. Бул жерде "Оц-га!" немесе
"Сол-га!" ал ceKipy аркылы бурылуда "CeKipy аркылы оц­
га!" буйрыгы бершедь
Аттап тусу аркылы бурылу жасау "6ip-eKi" деп санау
аркылы, ал ceKipy аркылы бурылу 6ip рет санау аркылы
уйрейлед1.
"Сап адымдап журу!" "Сынып токта!" буйрыгыныц
орындалуы. Бул буйрыкты орындау оку жылыныц 6ipiHmi токсанынан бастап колданылады. Алгапщы буйрык тьщ алдын ала жэне толык орындалуына кещ л белшедо.
"Адымдап журу" буйрыгында окушылар дененщ бар­
лык салмагын он аякка Tycipefli, сол аяк еркш (6ip орында турып аяктыц ушына туру), ал "Сап тузе!" буйрыгында, кимылды сол аяктан бастайды.
Мугал1м TyciHflipyfli езшщ керсету1мен аныктайды.
2-3 окушыга осы буйрыкты корсетуд1 усынады. Содан
кешн барлык окушылармен жаттыгу орындал ады.
Кептеген окушылар тапсырманы б1рден орындауы
мумкш, ал барлык окушылардан тал ап ету кажет емес.
"Сынып токта!" буйрыгыныц орындалуы барысында
окушылар 6ip адым алга аттаганда "Токта!” буйрыгы беpi л едi де, екшпп аяк касына ал ы нады .
Y3uric багыттагы жур1с "Маган карай!" "Затка карай!".
Багытты озгерту жур1сшде "Маган карай сап тузе!” не­
месе "Жалаушага карай багытта сап тузе!” буйрьщтары
орындалады. Бул жерде бастаушы бершген багыт бой­
ынша, ал окушылар бастаушыныц артынан аныкталган
аракашьщтьщты сацтап ж уредь Сабак барысында
мугал1м бастаушы етш барлык окушыларды койып оты­
рады, окушылар бастаушыныц рэлш аткаруды жэне
буйрыкты орын дай 6uiy керек.
BipiHini, екшш1, ушнжй, тертшпп реймен катардагы
санау окушылардыц дайындыгына байланысты 6ipTeб1рте уйретшедь
Уйрету барысында санаудыц ец карапайым ry p i 6ipiHmi, eKiHmi болып санау т т м д ь Оц жакта турган оку*
шы ”6ipiHmi", келей " екшпп ” , т.с.с. Оц жактагы кор50
Ш1С1НЩ санауын ест1геннен кешн, келей оцушы басын
жылдам солга бурып, ез HeMipiH айтады. Содан кешн ба­
сын алга т1к устал, бастапкы калыпца орал ады. Сол жак­
та турган окушылар ез нем1рлерш бастарын бурмай ай­
тады.
Уштен, терттен, бестен санаулар "Уштен санацдар!"
буйрыгы бойынша орындалады. "Bip орында тогызданалтыдан-уштен! ” санауда, 6ip орында тогыздан-алтыдануштен санаддар!" буйрыгы аркылы орындалады.
Ретпен санау. Ретпен санау барысында "Рет бойынша
санаддар!” буйрыгы бершед1. Бул буйрыдта од жадтагылар бастарын солга бурып, езшщ KepmiciHe "6ipiHmi" деп
айтады, ал екшпп одушы оны ecTin, басын тура солай
бурып "екшпй" деп айтады. К^атардыд содына дейш са­
нау осылай етшзшедь Ед содгы одушы санауды аядтайды, езшщ HeMipiH айтады, алга од аядпен 6ip адым жасайды, сол аягын, од аядда тедест1ред1 де "Санау аядталды", - деп хабарлайды. Санау барысында бастарын солга
бурылуына, ез HOMipimn айтылуына, басталды далыпда
дайта оралу ына кещл белшед1.
Bip орында турып оцта, солга, толыд айналу. Бул айналулар жеке-жеке уйреТ1леД1, Алгашдыда одга бурылу
уйреплу1 дажет, бул жерде бурылу од аядтыд екшесЬ
мен, сол аядтыд ушымен орындалады. Одушыларга
бурылу 6ip-eKi - деп санау ардылы болатынын ескерту
дажет. Одга 6ip - дегенде од аядтыд eKineci, сол аядтыдушы бурыл ады, ал ею дегенде сол аяд од аядтыд жанына дойылады. Бул бурылу турш одушы л ар датарда
турганда уйрету тшмд1. Жаттыгуды орындау барысын­
да 6ip деген санауда мугалщ жаттыгудыд дурыс орындалуына кещл беледа, одушылар дурыс орындаган жагдай­
да га на eKi деген буйрыдты береда.
Солга бурылу одушылар одга бурылуды толыд уйренген жагдайда гана басталады.
2-сынып одушыларында одга жене солга бурылу
жеке-жеке орындалса, ал 3-сыныпта одга, солга бурылу
6ipre етЩзшедь
Толыд айналу сол аядтыд екшеймен од аядтыд ушы­
мен, сол иыдпен 180 градус да бурылу ардылы орында51
л а д ы . "Т олы к; а й н а л !
ft
ал
"eKi!" дегенде оц аяцты сол аяцтыц жанына цояды.
Колды алга созып санты созу. Колды жанына созып
сапты созу. Сапты созуга уиретудг сапта турган кезде уиреткен дурыс. Алдымен жаттыгудыц орындалуы тусшд1р1лед1 де, "Колдарыцды алга созып сапты созыцдар!
буйрыгы айтылады. Буйрык; бастаушыдан бастап барлык;
созады
алдагы керпйсше тимеу керек.
"Bip аякпен ж уру". Бастауыш мектепте оцушыларды
6ip аякпен журуге уйрету кажет. Уйретудщ бастапцы
кезецшде сол аякпен журу царастыры лады. Жаттыгуды
орындау "Адыммен сап тузе!" буйрыгы бойынша орындал ады. Бул буйрьщты орындау ушш томен дей эд1с цолданылады. Окушылар 6ip катарга турады, мугал1мшц
"Адым!" - деген буйрыгында сол аяцтарын 6ip уакытта
жайлап кетеред1 де "Сап тузе!" деген буйрьщта жур1ст1
сол аяктан бастайды.
Сол аякпен, оц аякка ауыстыру аркылы жасалган
wvniртрп жякгы ттатижрсш бепелк Мысалы, металймнщ
"Bip", "У ш " деген буйрыгында сол аякпен "EKi” , "Терт
деген буйрыгында оц аякпен жаттыгу орындалады.
Окушылар жаттыгуды толык мецгергеннен кешн, жат9
тыгуды музыкамен, эн салумен орындауга болады.
Залды айналып эту, цапсыз жэне диагональ бойынша
журу. Сапта журудщ ец карапайым Typi залды айналып
ету. Бул кимылдарды орындау ушш "Залды солга (оцга)
айналып отщдер!" буйрыгы бершед1 (2- сурет).
Карсы журу - бул кайтып келе жаткан багытта катар
жолымен журу (сол жакта, оц жакта) (3- сурет). Диаго­
наль бойынша кимылды орындау алацныц 6ip ушынан
ортальщ аркылы, екшпп бурышка журу. Бул кимылдар­
ды орындауда "Диагональ аркылы жур1ндер!” буйрыгы
журу багыты
жеткенде берьпед1 (4-сурет).
Бурыш аркылы бурылулар жасау ушш бурылатын
жерд1 ж ал ау шал ар, текшелер, немесе кыска сызьщтар
аркылы белгшеп ко юга болады.
-ж
52
2-сурет
3-сурет
Цатарда оцта, солга тузелу. Егер де одушылар аяцтыц
ушына царап тузелуд1 мецгерсе, онда цатарда тузелугц
уйретуге болады. "Т узелщ дер !" "Оцга тузелщ дер!”
буйрыгы бойынша оцушылар бастарын оцга (солга) бурады, бурылган кезде цатарда езшен кейш тертшпп адам­
ныц кеуДесш Kepyi керек. Бул жагдайда аяцтыц ушы 6ip
сызыцтыц бойында болуы цажет.
Мел1мдеме беру. YmiHmi сынып багдарламасында
мел1мдеме беру царастырылган. Me Ммдеме сабацтыц басында бершеда. Мэл1мдеме беру барысында, оцушы кезекпйнщ орындайтын ережесш атцарады жене саптыц
алдында цалай туратынын керсетедь Мэл1мдеме беру эр
сабацта кезекпен орындалады.
Мугадам залга келгенге дейш кезекпй оцушыларды
цатарга тургызады, цатарды тузетеда, рет бойынша сана
тады. MyraniM келгеннен кешн, кезекпй "Сынып тузеМцдер” деген буйрыц береда жэне мугаламге уш адым цалганда тоцтап мэл!мдейдi : "Cepiic Ахметулы. Сыныпта —
25 оцушы. Сабацта (цатарда) - 22 оцушы. Алдамжаров
Сэбит, Санжарова Сания, К^уанышева Мерей сабацта жоц.
Оцушылардыц барлыгы спорт кщмш киген. Сынып кезекппй Тем1рбеков Данияр” . Мол1мдемеден кейш кезекпп жанынан ею адым, уш адым алга жасайды да сыныпца царап бурылады. Мугал1м оцушылармен амандасады, кезекпйге орнына баруга руцсат бередь
Кезекппнщ мэл1мдемесшен кейш мугалам: "Солеметсщдер ме, балалар!" - дейдо оцушылар нацты, аныц "Селеметс1з бе!" - деп жауап береда.
53
О
о—о
о
о
о—о о
Pi
vv
ft
v ^ r
о
--------------
vv
о
о
о—о
оJ
VJ
k
Bip орында алтыдан-уштен немесе
"Bip орында тогызданалтыдан санау аркы­
лы сапты созу. Б ул
едос сапты созуда колданыл ады. "Санауар­
кылы адымдап ж у­
ру" буйрыгы бойын­
ша окуш ы лар алга
сурет
карай ездерше тш сй
рында сап тузе” буйар айналып, 6ip-eKi санау
турады. Бул буйрыкты ор
ын ала орындалатын кип
/шылар адым санына бай;
г\
-----------------
сурет
адымдарды жасаиды.
VV
ты тузелед1 (5-сурет).
Bip HOMipfleri окушылар 6ip сызыктыц бойында тузелу керек.
Саптан 6ip, eKi, уш, терт катарга бурылу аркылы туру
(6-сурет). Бул жаттыгулар Typi окушылар жогарыда аталган жаттыгуларды толык мецгергеннен кеихн уиретшедо.
Саптан катарга турудыц ец тшмд1 жолы eKi катарга туру
болып табылады. Мугал1м окушыларды 6ipiHini-eKiHiniге санайды, apKiM езшщ жубын есте сактап калуы усы­
нылады. А л дымен 6ipiHrni жуптагылар сапца ту руды
корсетедь Соцынан буш л окушылармен орындалады.
Бул жерде Орталык аркылы саптан eKi катар тузендер
деген буйрык аркылы icKe асады, ал егерде катарга туру
залдыц немесе алацныц ортасында орындалса, "Катарга
екщен солга (оцга) сап тузе! деген буйрьщ берьледь
Буйрыкты жупца жеке-жеке беруге болады.
Кимыл барысында сапта ушке, тертке болшш журу.
Кимыл барысында сапта болшу ушш "Орталыктан (оцга,
солга) колды алга созып болшщдер!" немесе "Оцга оц
цолдарыцды созып болшщдер! буйрыгы бер!ледь Бул
буйрыцта топты бастаушы окушылар гана колдарын созады. Калган дары шуй деге карал тузе л ед1. " Орталыктан
54
уш сапда сол долдарыцды алга созып жур1цдер!" деген
буйрыд берьпгенде саптан солга дарай уш сап тузеп
журед1 (7 сурет). "Ирек” , "Иректелген багытпен журу"
датарда дарсы журуд1 б1лд1ред1.1^имыл жасау барысын­
да "Солга дарсы жур!” "Оцга дарсы жур!" деген буйрыд
бер1ледо. Саптагы одушылар 6ip дарсы айналып еткеннен кешн "Ирек жасап" жур1цдер деген буйрыд бершедь
Иректелген багытта журу одушылар багытты взгертш
журуд1 толыд уйренгеннен кейш уйрет1лед1 (8-9 сурет).
оооооо
о
ООО
о
' •
о
-О—О—-б- о
о
о
о
о
о
о
о
1
О <ь о
7-сурет
8-сурет
9-сурет
Иректелген багытта журу ер турл1 елшемде болуы
мумкш. Бул димылдарды етк1зу барысында кещстшй
дурыс багдарлау уппн жалауша, гимнастикалыд орындыд, Tipey агаш, терезе, eciKTi долдануга болады. Гимнас­
тикалыд д имылдарды узын, келденец багытта орындауга
болады.
Жалпы дамыту жаттыгулары
Жалпы дамыту жаттыгуларын одыту бастауыш мек­
тептщ барлыд сыныптары багдарламасында дарастырылган. Одушылардыц дурыс, терец дем алуы, едем! тулгасын далыптастыруда жалпы дамыту жаттыгулары мацызды орын алады. Сонымен датар сабадда дейшп гим­
настика, серпту минуттары жиынтыгын дурастыруда ете
дажет жаттыгулар. Жалпы дамыту жаттыгуларыныц
ерекшелштер1 - булшыд еттердщ жекелеген топтарына,
ишнщ, кеуденщ, дурсад шандырыныц, аядтыц жене
55
баск;а жерлердщ булшьщ еттерше эсер eTyi. Бул жатты­
гулар топтарыньщ басда жаттыгулардан е р е к ш е л т
емдш профилактикалык жаттыгулар ретшде цолданылады. Мысалы: кеуде куысы цызмей бузылганда, дене
6iTijvti дурыс цалыптаспаганда, омыртка цызметш дурыс
цалыпца келт1ру де цолданылады, т.с.с.
Ж алпы дамыту жаттыгулары мацызды б1л1мдйпк
цызметш атцарады. Мугал1мнщ нусцауы бойынша, жаттыгу орындау барысында, оцушылар эр турл1 цимылдармен танысады, 6ipTe-6ipTe куш-цуат, жылдамдык;, ыргац,
е к т н жэне цимыл амплитудасы туралы тусшжтермен
танысады. Жалпы дамыту жаттыгуларын букш сыныппен орындау ужымга деген сез1мш, ал музыкамен суйемелдеу эстетикалыц тэрбие беред1. Жалпы дамыту жат­
тыгуларыныц турлер1 эте коп. А л оцу багдарламасында
окушылардыц денесшщ дамуына арналган н ей зп жат­
тыгулар царастырылган. Багдарламада жаттыгулар анатомиялыц белг1 бойынша б1ркелш жуйеде орналасцан.
Жалпы дамыту жаттыгулары эр сабац жоспарына Kipicт!ршед1, жаттыгулар иыц, белдеу, цол, аяц, дене, мойын,
арца булшьщ еттерше арналуы тшс. Жалпы дамыту жат­
тыгулары жиынтыгын алгашцыда орындау барысында оцушылардыц зейшш талап ететш жаттыгулар Kipicт1ршед1 де, ал соцында бук1л агзага ecepi тиетш мацыз­
ды жаттыгулар царастырылган. Жаттыгулар жиынты­
гын цурастыру барысында тэмендеп. талаптар орындалуы цажет.
а) жаттыгуларды орындау барысында эте тшмд1 царапайым жаттыгудан, 6ipTe-6ipTe курделдхе ауысуы;
э) денеге тусетш салмацтыц 6ipTe-6ipTe ecyi;
б) жаттыгулардыц бук1л булшыц ет топтарына эсершщ болуы;
в) эр турл1 булшыц еттер топтарына царай жаттыгу­
ларды ipiKTey, 6ipTe-6ipTe орындатуы;
г) дурыс тулга цалыптастыруга нег1зделген жэне ты­
ныс алу жаттыгуларын мз.ндетт1 турде жоспарлау.
[■i
56
2-сынып да арналган жалпы дамыту жаттыгулары
жиынтыгы:
алда
турыс. 1-2-3
1. Б.д. - I
ушымен
табанмен толык; туру, дол алда, теменде (дем шыгару) дай
талануы 5-6 рет.
дол белде; 2 - аядтыц ушына
турыс
2. Б.к.
котершу, дол алда; 3 - отыру, 4 - Tii туру
котершу; 5 — толыд табанмен TiK туру, дол белде; 6
Heri3ri турыс. Еркш демалу. Ь^айталануы —6-8 рет.
туру
3. Б.д.
оцга т л у ; сол долды басда дою; 3-4 - солга т л у ; оц долды
5-6 рет.
демалу
4.
Б.д. - Herieri турыс. 1 - кушпен долды иыдда бугу,
саусацтарды жуму; 2 - долды жогары созу, саусадтарды
кец жаю, жогары дарау; 3 - долды иыдда бугу, саусад­
тарды жуму, 4 - бастапцы далып. Еркш демалу. 1^айталануы - 7-10 рет.
аядты 6ipre
турыс
5. Б.д.
устап торт рет ceKipy; 5-6-7 —дол жанда, аядтыц ушымен
демалу CeKipyfli -15-20 секунд орындау. Сежуру
Жацадан
бел1мше, таныс жаттыгулар сабацтыц Kipicne бол!м1не
Kipefli. Жалпы дамыту жаттыгулары дене шыныдтыру
сабагыныц кейб!р мшдеттерш шешед1, сондыдтан бул
жаттыгулар сабадта орындалатын басда жаттыгулармен
Жалпы
курделг жаттыгуларды орындауды мецгерту ушш паидаланылады.
Бул жагдайда жалпы дамыту жаттыгулары дайындыд
жаттыгулары деп аталады. Жалпы дамыту жаттыгула­
ры ардылы Herieri димыл дозгалыстарга арналган ар­
найы дайындыд м1ндеттер1 шеппледь Жалпы дамыту
жаттыгуларын далыптастыру жаттыгулары ретшде де
долданады. Барлыд далыптастырылатын жаттыгулар
езш щ жуйес1 бойынша Herieri димыл-дозгалыстарга
удсас сипатталады. Мысалы: cenipy, аяцты сшкшеу, бшктшке, узындыдда ceKipy, дол, дене димылдары, допты
ладтыру, шацгышыныц жур1сше елштеу, т.б.с. Калыптастыру жаттыгулары ереже бойынша нейзп димыл-дозгалыстардыц алдында еттзшеди
1-2 сынып одушыларына эр турл1 багыттагы жогары
тербелк:т1, табиги сипаттагы, елштеу димылдары бар
жаттыгулар кец долданылады. М ы салы :"Тербелу",
Агаш шабу", "Улкен Kimi", "Тарту", ”1^устар ушып барады", т.с.с.
Тыныс алу жаттыгуларыныц орнына елштеу жатты­
гуларын беруге болады. Мысалы: "Р^оцырау далай сотылады?!” "1^ораз далай шадырады?!" "Паровоз дауысын
келйр! Таныс дыбыстарды келтару ушш одушылар
epiKcie терец дем алып, дем шыгарады.
Оду багдарламасында барлыд жаттыгулар гимнас­
тикалыд жаттыгулар ретшде дарастырылган. Мугал1м
1-сынып оцушыларымен гимнастикалыд жаттыгулардыц дарапайым турлерш етк1зед1 жэне дурыс орындауын тал ап eTyi дажет.
*
Оцушылардыц жаттыгуларды орындай бшу icKep.niймен дагдысын далыптастыруда, жаттыгулардыц дайталануы мацызды орын алады. Сондыдтан жаттыгулар­
ды турлецгцру бастапды далыпты, орындау багытын
езгертуЪ екшщц жылдамдату, тербел1ст1 кобейту, жаттыгуды сапалы, нетижел1, дызыгушылыдпен орындау
кездарасын туты зады.
Сабадта жалпы дамыту жаттыгулары сапа (шецберде,
датарда б1рден, екщен, уштен туру, созылмалы сап, т.б.
жаттыгулары) эр турл1 заттар ардылы (жалауша, лента,
сек1ртпелер, таядша, дурсау, доп, т.б.) этк1з1ледь
Жалпы дамыту жаттыгуларын буйрыд беру ардылы
орындату улкен тэрбиелш мацызы бар мшдеттерда шешед1. Жаттыгулар тобы тэмендеп тэртш бойынша орындалады.
Жаттыгуды TyciHflipy, керсету барысында одушылар
еркш" далыпты устап турады; жаттыгу тусшдарьпш,
58
керсетьпгеннен кешн "Т узу турыцдар!" содан кешн
Жаттыгуды баста!” буйрыгы бершед1, сондай-ак тш,
оцга, солга, т.б. эдютемелш нусдаулар бершеда, цажетт1
жагдайда цате тузейледд..
Жаттыгулардыц соцында "тоцта!” буйрыгы бершедь
Мысалы: ”6ip-eKi-yni, 6ip-eni тоцта!"
1-2 сынып окушыларына жаттыгуларды уйрету бары­
сында жаттыгуды метмен 6ipre орындандар", "маган
уцсап жасацдар” eflici цолданылады. Жаттыгу орындау
барысында елштеу eflici, мысалы, ойын жаттыгуларын
цолдануда: "Допцауцсап, сеюрщдер!" нусцауы бер1ледь
Мугал1м жаттыгудыц дурыс орындалуына коп кенДл
белу1 керек. Оцушыныц жаттыгуды дурыс орындамауы,
дурыс тусшбеу нетижес1 болып табылады, сондыцтан
цатеш болдырмау yniiH мугал1м вд1стемел1к тургыда
дурыс TyciHflipyi цажет.
Жаттыгуларды орындау барысында оцушылар дурыс
дем алуы цажет.
Терец дем алуды кеуде цуысы ашыц турганда орын­
дау дурыс (бул кезде екпеге ауаныц баруы жагымды жагдай экелед1), ал дем шыгарган кеуде цуысы жиылганда
орындалады. Дем шыгару дем алудан терец болмауы
цажет.
Алгашцы кезде балалардыц зешншщ белсендадагш
арттыруда, олар ездершщ цимылдарыныц дурыс орындалуын TeKcepin отыру цажет, содан кешн жолдастары ньщ цимылын бацылайды, балалар цажетт! гскерлщ даг­
дыларды толыц мецгергеннен кешн царапайым жатты­
гуларды кездерш жумып орындайды.
Цуралдарсыз орындалатын жаттыгулар
Жалпы дамыту жаттыгуларын орындау барысында
бастапцы туру цалпы мацызды мшдетт! атцарады. Бастапцы калып жаттыгудыц жещлденуше жене курделеHyiHe ecepiH типзедь Бастапцы калып жаттыгудыц нацты, дурыс орындал уын тал ап етед!.
59
Herieri бастапцы цалыптар:
Аяцца арналган бастапцы цалынтар.
1.
Herieri турыс. 2. TiK туру - аяк; алшац (аяц сел
алшак;, иьщ децгейшде, иьщ децгешнен алшак;). 3. TiK
туру - аяц алшак;, оц немесе сол аяк; алда. 4. TiK туру,
аяцты айцастыру (оц немесе ол аяц алда). 5. TiK туру аяк;
6ipre. 6. TiK туру оц аяк; алда, сол аяк, артта (10-сурет).
10-сурет
Долга арналган бастапцы цалыптар:
1. 1^ол белде (11-сурет)
2 .1^ол иыцта (12-сурет)
3. Кол кеудеде (13-сурет)
11,12,13,14,15,16-суреттер
4 . 1цол арцада (14-сурет)
5. Кол желкеде (15-сурет)
6. Кол баста (16-сурет)
60
17,18,19, 20-суреттер
7. Цол ал да (17-сурет)
8. К,ол жогары да (18-сурет)
9. К^ол жанда (19-сурет)
10. Дол артта (20-сурет)
Сонымен датар жарты лай отыру, толыд отыру бары­
сында эр туР-й бастанды далыптарды долдануга болады.
Мысалы: тазенд. 6ipre устау немесе алшад устау далпы,
аядтыц ушымен туру немесе толыд отыру (21-22 сурет);
долды Tipen отыру (23-сурет); 6ip таземен немесе eKi т!земен туру (24-сурет).
21, 22, 23, 24-суреттер
Колды Tin устау ардылы димылдарды уйрету екх долмен кезек-кезек димыл жасау ардылы жург!з1ле д!. Бул
жерде жаттыгудьщ дурыс орындалуын талап ету дажет.
Мысалы, "он дол алга” далпын устайтын болса, онда ол
иыд белдеу! децгейшде, алакан 1шке дарай саусадтарды
так устау дажет, т.с.с.
Жогарыда аталган димылдар
турлерш уиренгеннен кешн жатты­
гулар курделене бастайды. Оц дол
алга, сол дол жанга, оц дол желкеде, сол дол алда (25-сурет) димылдары.
Долдарды бугу жене созу Heriari
бастапды далыпда туру арцылы
орындалуы дажет. Мысалы, "Дол
кеудеде", "Дол томенде", "Дол жаК ол
нында", Д ол жогарыда
алда цалпында димылдарын жасауга болады.
25-сурет
Долды айналдыру димылдарын,
долды ек1 жадда, алда, алга, артда айналдыру ардылы
жасауга болады. Димылды 6ip долмен немесе eKi долмен
6ip у адытта орындауга болады.
Иыдты кетеру жене Tycipy димылдарын долды еркш
устап, 6ipTe-6ipTe бастапды туру далпын (дол белде, дол
иыд белдеуде, дол артта) устап орындауга болады.
Долдыц бтегш е арналган жаттыгуларды бЬгектердо бугу,
жазу, айналдыру димылдары ардылы орындал ады. Саусадда димы л дар бугу ардылы орындалады. Бул эд1с
ж ещ л келед1, ал саусадтарды жазу ардылы орындау
курделшеу болады.
VV
Саусадтарга арналган жаттыгулар
Саусадтарды досу, жазу, ашу, 6ipiKTipy ардылы орын­
далады.
Бшекке, саусадтарга арналган жаттыгуларды ер TYpлi
бастапды жагдайды садтай отырып, дол димылдары ар­
дылы 6ip уадытта орындауга болады. Мысалы, б.д. Heriari турыс, саусадтарды ашу. 1 - дол алда, саусадтар­
ды дысу, 2 - дол жанда, саусадтарды жазу (бугу); 3 - дол
теменде, саусадтарды жазу.
Дене цимылдарына уйрету. Бастапды кезецде аз тербейШЁ царапайым ецкею, шалдаю, бурылу уйрейледь
Herieri мшдет - димылды дурыс орындау. Одушылар ца62
рапайым жаттыгуларды мецгергеннен кеи1н цимылдыц
келекй мен т е р б е л т улгаяды. Р^имылдардыц ецкею,
шалцаю, денеш айналдыру у й ле й м д Ш п царапайым
жаттыгулар турлерш толыд мецгер1лгеннен кешн
журпзшедь Herieri мшдет - цимылды дурыс орындау.
Оцушыларга царапайым жаттыгуларды уйрету бары­
сында 6ip уацытта дурыс дем алуын цадагалау цажет.
Басты ецкейту, шалцайту жэне айналдыру цимылдары мойын, шуйде булшыц еттершщ цызметш кушейтеда,
цимылдарды орындау барысында басты дурыс устау ма­
цызды орын алады. Баспен цимыл жасау улкен тербел1ст1
цимылдар арцылы орындалады. Бас цимылдары ец ал­
дымен отырып жасау арцылы уйретшед1, ал й к турып
жасаганда аяцтыц туру цалпы мыцты болуы керек. Болашацта осы цимылдарды цол, дене цимылдарымен уйлесTipyre болады, отырып-туру жаттыгулары денеге мацыз­
ды салмац туоретш жаттыгулар. Отырып-туру жатты­
гуларын орындау барысында аяцтыц, дененщ дурыс цалпын устауын цадагалау цажет. Ец алдымен жартылай
отыру, содан кешн цолды Tipen отыру (гимнастикалыц
орындыцта, гимнастикалыц цабыргада) уйретшедо.
Алгашцыда цолдыц царапайым бастапцы цалыптарын
устау, 6ipTe-6ipTe бастапцы цалыптарын устау цимылда­
ры орындалады.
Отырып-туру жаттыгуларындагы непзп цалып: аяц
алшац, екше 6ipre, пзе ашыц, денет, басты тш цалыпты устау.
Жартылай отыру, толыц отыру. Бшктштен ceKipy
жаттыгуларында жерге дурыс тусу, узындыцца ceKipy,
тепе-тецдпт сацтап цалу жаттыгулары дурыс орындалуга комектесед1. Осы цимылдардыц барлыгы цолданбалы мацызды орын алады. Жогарыда айтылгандарды ескере отырып, оцушыларды жартылай отыру, толыц отыруга уйрету барысында аяцтыц ушымен жене аяцпен
толыц отыру, окшею 6ipre жене аяцты алшац устау цалпын сацтау уйретшеДь
1-2 сынып оцушыларына толыц отыру жаттыгуларын
цол дану цажет емес.
63
Аядты Tin устап, димылдар жасау. Аядты бугу, жазу
жаттыгуларын гимнастикалыд орындыдта отырып неме­
се жатын жасаган тшмдь Бул жаттыгуларды аядты то­
лыд жэне аядтыц ушымен жан-жадда дою ардылы уиренгеннен кейш, тш устау, бугу ардылы 6ipTe-6ipTe бастапды далыпты дол димылдарын курделендгре отырып
етк1зед1.
Келес! орындалатын жаттыгулармен бхрштар1летш
тапсырма турлерк отыру, еденге жату, еркш эд1спен
Т¥РУ> долды еденге типзоеу, т.с.с.
Бул жаттыгуларды этайзу одушылардыц дайындыгына жэне отаазшетш орынныц санитарлыд-гигиеналыд
жагдайына байланысты болады. 0з бетамен долды Tipen,
сонымен датар таземец так туру жэне долды Tipen жату
туршде орындалады (26-сурет).
Долды Tipen жартылай
отыру: долды Tipen оц
(сол) аядпен, 6ip аядпен,
6ip аяд артта, жанда; тазе­
мен тарелш туру (долды
алма-кезек ауыстыру);
долды Tipen жату; (алмакезек аядты артта далдыру, долды алга дараи ауыс­
26, 27-суреттер
тыру); елштеу жаттыгулары " Дурбада далай сеюред1!" (6ip уадытта долды алга дою ардылы алга дарай
аядты итеру) туршде орындалады.
Долды Tipen жартылай отыру жаттыгулары гимнас­
тикалыд орындыдта орындалганнан кешн еденде орын­
далады. Т1земен тipeлiп туруды Herieri турыстан бастау
орынды. Bip адым артда: 1) оц аядпен (сол аядпен) артда
улкен адым жасау, аядтыц ушына дою, дол жанда (бул
турыс тепе-тецдшта садтау) болады. 2) Оц таземен (сол)
туру.
: ;;;
я
'j*
Bip адым алга атта: 1) оц аядпен алга адым жасау (сол
аяд) дол белде, сол (оц) аяд артта екшемен туру.
Бас, дол, денеге, аядда арналган дуралсыз орындала­
тын жалпы дамыту жаттыгулары 6ip уадытта уйретшедь
64
Жаттыгуларды уйрету барысында долдыц аядпен,
долдыц денемен, долдыц баспен, аядтыц денемен
уйлесшдолггш табатын дарапайым жаттыгулар долданылады. Жогарыда аталган жаттыгуларды мецгергеннен
кейш жалауша, таядша, доп, дурсаумен дарапайым жат­
тыгулар дурастырып етк1зуге болады.
¥зын таядпен жасалатын жаттыгулар улгаск
1. Б.к;: тш туру, таядты томенде устау.
0 : 1 - таядты жогары котеру, 2 - томен Tycipy . 5-6 рет
дайталау.
2. Б.к;: тш туру, таяд томенде.
О: таядты жогары котеру, аядтыц ушымен б1рден
кетершу, таядты томен Tycipy, табанды жерге толык; тиri3in туру.
Б.д: 5-6 рет кайталау.
3. Б.к: таякты 6ip дырында устап туру, таядты астынан он, (сол) долмен устап томен карату.
О: таядты жогары котеру, бастан асырып, екшпп
долга опазу, дарама-дарсы жагынан томен Tycipy. 6-8 рет
дайталау.
4. Б.д: тш туру, аяд алшад, таядты оц (сол ) долмен
томен устау, бос долды белге таяну.
О: сол (оц) жацца ецкею, таядты жогары котеру; тштелу, таядты томен Tycipy. Б.д: цайталануы 6-8 рет.
5. Б.д: тш туру, екше 6ipre, аядтыц басы алшад, таяд
томенде, дол иыд белдеуде.
О: таядты алга дарай устап ецкею (алга дарай, арда­
ны тш устау, аядты букпеу). Б.д: 6-8 рет дайталау.
6. Б.д: тш туру, екше 6ipre, аядтыц басы алшад, дол
иыд белдеушде.
О: алга ецкею, таядты еденге дою, тш туру, таядты
алу. Б.д. 5-6 рет.
7. Б.д: TiK туру, екше 6ipre, аядтыц басы алшад.
О: отыру, таядты алга котеру. Б.д. Дайталануы 5-6 рет.
8. Б.д: TiK туру, екше 6ipre, аядтыц басы алшад, таяд
бел децгейшде.
О: аядты йзеден бугш квтеру, т£зёщ таядда типзу,
аядты датар дою. Б.д. Дайталануы 6-8 рет.
5-77
65
9. Б.ц: т1земен тш туру» таяк; теменде.
О: алга ецкею, таяцты езшен барынша алшац денеге
кою, тштелу, таяцты алу. Б.д. Цайталануы 6-8 рет.
10. Б.к;: тш туру, таяк теменде.
О: таяцты колдан шыгармай отыру, содан кешн шал­
кал ап жату, колды жогары кетеру, таякты еденге кою,
таякты еденнен катеру, алдына апару, отыру, туру. Б.к*
К^айталануы 6-8 рет.
Б.к- ~ бастапцы калып.
О. - орындалуы.
К. - цайталануы.
Kind жене улкен доптармен орындал атын жаттыгулар
Бул жаттыгулар лактыру жаттыгуларын орындауга
арналган дайындьщ жаттыгулары болып табылады. Олар
иык белдеушен, кол булшьщ еттершщ цызметш дамытып, кимыл нацтылыгын, кущталш цабшеттерш цалыптастырады. Доптармен орындалатын жаттыгулар бастауыш мектептщ барлык сыныптарында етшзьледь Ж ат­
тыгуларды уйретудщ негхзп мшдет! —окушыларды допты лактыру, цагып алу, ез кушш доптыц салмагына
тш мд! пайдалану; узакка жене биштшке лактыра бшу,
лактыру жаттыгуларын дайындау, 6ipiKKeH ic-ерекет
орындай бшу едастерш пайдал ан ады.
1-сыныпта бастапцы кезецде улкен доптармен, 6ipTe6ipTe Kimi доптармен жаттыгулар орындау царастырылган.
■ ■■ ) :
|Ц
|Щ Жаттыгуларды орындау ymiH улкен резецке доптар,
урленген доптар (волейбол, футбол, баскетбол), салмагы
1 кг доптар, шшкене резецке жене теннис доптары пайдал анылады.
Дененщ тулгасын дурыс калыптастыруга арналган
жаттыгулар
Тулга - адамныц денесшщ дагдыланган жагдайы.
Дурыс дене б т м ш е тен жагдай: денеш тш устау, мойынга иыц белдеушщ симметриалы болуы.
66
Осындай тулгалы адам езшщ сымбатты денесш tik
устай отырьга, омыртданыц жумыс icTey жагдайын, iraKi
агзалардыц жэне дозгалыс аппараттарыныц дызметш
кушейтед1. Осы жагдайда дурыс тулга бастапды далыппен дамтамасыз ететш булшыд еттерге аз салмад жумсайды жэне дозгалыс эрекетшщ дайындытын жогарылатады.
Жазыд арда (тш ) - омыртданыц физиологиялыд
майысуыныц б1ркелк1лд.й, жотаныц т у з у л т н щ белгшь
Кеуде дуысыныц алдыцгы, артды бол1г1 далыпты жагдайда болмаса кеуде агзаныц дамуына жене орналасуына Tepic эсер етедь Мундай адамныц дене 6iTiMiHe данат
тэр1зд1 жауырын, тузу жанбас, innce KipreH бексе, нашар дамыган булшыд ет тэн болады.
Кифоз —омыртданыц артда майысуы. Лордоз - омырт­
даныц алга дарай майысуы. Адамныц тулгасы мен сымбаты, журй:-турысы омыртда жотасына байланысты. Ол
бала кезден далыптасады. Мектепте партаныц жогары не
томен болуынан, орындыдтыц ыцгайсыздыгынан, 6ip
жагына дисайып отыратын одетген, унеш ауыр жукй 6ip
долмен котеруден жэне т.б. жагдайлардан баланыц деней дисайып еседь
Бала MyciHiHiH; бузылуын омыртда жотасынныц алгаартда, оцга-солга дарай ауытдуынан бшуге болады.
Дененщ тулгасын дурыс далыптастыруга б!рнеше
факторлар эсер етедд.: а) Тудым дуалаушылыд; э) элеуметтш жагдай; б) тамадтану; в) ецбек пен демалысты
тшмда пайдалану. Денешц тулгасын дурыс далыптастыру ез1нен-вз1 бола салмайды. Оныц нейзш бала кезден
бастап калыптастыру дажет. Тулганы далыптастыру тек
булшыд еттерге гана эсер етш доймай, бук1л агзага веер
етеда. Дененщ тулгасын дурыс далыптастыруга арналган
жаттыгулар: дабыргада тш туру, эр турл1 заттарды бас­
да дойып й к туру жуйел1 турде далыпты устау, сапда
туру, жалпы дамыту жаттыгулары, еркш жаттыгулар.
Жогарыда аталган жаттыгулар адамныц eMipre дажегп
дагдыларын далыптастырады жэне дененщ сапалыд
дасиетшщ дамуына квмектеседо. Денешц тулгасын ду­
рыс далыптастыруга арналган жаттыгулар олар агзаныц
67
дамуы ы да
рел атдарады. Баланыц ту л гас ын дурыс далыптастыру
отырганда, турганда, жургенде, дене жаттыгуларын
орындаганда, денесш дурыс устаган жагдайда орындалатынын есше салып отыру дажет.
Дененщ тулгасын дурыс далыптастыратын жаттыгу­
лар топтарына А , О , Б, В, Г топтары жатады.
А)
Иыд белдеуЬ мойын, дол булшыд ет'гёршщ дызметан ныгайтуга арналган жаттыгулар;
1. Басты алга, артда, солга, оцга буру. Басты оцга, сол­
га айналдыру.
2. Долды жогары, оцга, солга, артда, алга кетерш ай­
налдыру (долды бугу, жазу, затаен, затсыз орындау).
3. Иыцты жогары кетеру, темен Tycipy. Иыдты досу
жене жазу, иыдты айналдыру.
4. Гимнастикалыд таядшамен жаттыгуларды орындау
(таядша желкеде, арцада, теменде).
5. Урленген донтармен жаттыгулар орындау (турып,
отырып, еркш жене тапсырма бойынша).
Э) Кеуде мен дене булшыд ет дызметш ныгайтуга ар­
налган жаттыгулар;
1. Кеуде ардылы оцга, солга, алга, артда шлу.
2. Кеуде ардылы оцга, солга бурылу.
3. Шлуда бурылумен уйлестару.
4. Гимнастикалыд орындыдтыц устшде, еденде, 6ip
таземен немесе ёкшпп таземен, тазёгё тареанж, жан-жадда
бурылу, шлу.
Б) Аяд булшыд ет дызметш ныгайтуга арналган жат­
тыгулар;
1. Аядпен толыд, аядтыц ушымен туру, аядты созу.
2. Кезекпен оц аядты (сол аядты) алга, артда, жанга,
созу
алга
бугу
Жартылай
В)
Табан булшыд еттершщ дызметш ныгайтуга арнал­
ган жаттыгулар.
1. Аядтыц ушымен, екшеымен туру, саусадты бугу,
аядтыц iniKi дыры, сыртды дырымен журу.
68
28-сурет
уппн тузету жаттыгулар
тып жасайды (28-сурет).
2. Гимнастикальщ орындъщтыц канатын, жштщ,
таяцшаньщ уст1мен ая^ты
затк;а типзш журйзу.
3. Аядтыц ушын екшеге
ауыстыру, 1ШК1 цырын
сырт^ы кырына ауыстыру.
Г) Басты, денет дурыс
устауга дагдыландыру жат­
тыгулары.
1. ^абыргага суйену,
цолды кетеру, жартылай
отыру, отырып туру, сол
колды оц аядпен, сол аяцпен
ауыстыру.
2. Баска жук немесе зат
кою. Дененщ тулгасын ду­
рыс калыптастыруда ар­
найы тузету жаттыгуларын
унем1 жасап отыру жаксы
нетижеге жетк!зеда. Ke6iнесе ар^аныц жене один;
булшьщ еттершен жасалатын жаттыгуларга улкен
мен берьпедь Арканыц
булшьщ еттерш жетщдару
шалкадан немесе етпеттеп жа-
врм елеу жэне кедерплерден ермелеп
ету жаттыгулары
Ок;у багдарламасында гимнастикальщ кабыргада ермелеу, кедерплерден, арканнан ермелеу жаттыгулары
карастырылган. Бул жаттыгулар шыдамдыльщты, кушКуатты, икемдолшта дамытады, жаттыгуды гимнастикалык кабыргада, гимнастикалыд отыргышта орындау,
дене козгалысы уйлес!м дi л т н , тулганыц дурыс калыптасуын мацсат етеда. Бул жаттыгуларды бшк емес сна69
рядтарда орындалатынын
арналган
жаттыгулардыц орындалуын нацты тусшдору, K e p c e T y i
цажет. Бул жерде мугал1мге царапайым жаттыгудан курдел! жаттыгуга ауысу мшдет! жуктеледь ©рмелву жат­
тыгуларын гимнастикалыц цабыргада орындау: цабырга
цатарына байланысты оцушыларды топца бвлш етк1турады
Алгашцыда
орындайды, цалган топтар бацылайды. Оцушылар цажетт1 дагдыны орындауды мецгергеннен кейш мугал!м
аныкталган ара цашыцтыцты сацтай отырып, жаппаи
Д1С1Н паидаланады.
Щм
Гимнастикалыц цабыргада врмелеу жаттыгулары
29-сурет
30-сурет
70
1. Теменнен белпленген бшктшке дещн вз ершмен ермелеу.
2. Eni аягымен, томен царамай,
6ip аягымен, екшпй аягымен алмастыра отырып, жогары ермелеу.
3. Темен царамай, еш аягын жацын цойып теменнен жогарыга, жогарыдан теменге врмелеу.
4. Оцга, солга еркш ермелеу.
5. Оцга, солга, 6ip аяцты, 6ip
цолды 6ipre-6ip уацыттап цойып
ермелеу (2 9-сурет).
6. Келбеу жене тш баспалдацтармен аяцты кезекпен басып аттасу.
7. Келбеу жене так баспалдацтармен аяцтарын ep6ip баспалдацца
цойып немесе 6ip, eKi баспалдацты
баспай ермелеу.
8. Диагональ бойынша еркш вдЛсTi цолданып ермелеу (30-сурет).
9. Алдын ала бершген тапсырма
бойынша таркелме адым, цайшылау
едосш пайдаланып ермелеу.
10. Гимнастикалык; дабыргадан ермелеп бурышы 25°-тык
гимнастикалык; отыргышка ауысу.
11. Bip ясагымен гимнастикалык кабыргада ермелеу.
12. Аркасымен гимнастикалык кабыргада ермелеу.
13. Гимнастикалык; кабыргада толык; айналып ермелеу.
Гимнастикальщ отыргышымен ермелеу
1. Еденде турган гимнастикалык отыргышпен ерме­
леу: т!земен йрелш, торт аядтап, алга, артка, гимнастикальщ отыргыштыц шетшен устап алга карай ермелеу.
2. Бурышы 10-15°-тыд гимнастикалык отыргышпен
жогарыдагы жаттыгуларды орындау.
3. Гимнастикальщ отыргышпен ермелей отырып, гим­
настикалык; дабыргадан ермелеп тусу.
4. Аякты ер турл1 далыпта устап: аядты бугу, тш
аякпен, аядтыц басымен, аядпен толык; ермелеу.
Арканга тартылып ермелеу
1-вд1с. Бастапды калып - арканды eKi долмен устап,
eKi аягы алда, арканды пзеымен дысып, аядпен жога­
ры кетершу, дол жай буплген;
2-ед1с. Аядты й к устау, 6ip уадытта долын 6yrin, денеймен жогары тартылу;
3-едос. Арданды аягымен
устауды садтай отырып, долдарын кезектест1р1п оты­
рып, ермелеу (31-сурет);
1. Арданда еркш тартылу.
2. Тербелш турган ардан­
да тартылу (димыл амплитудасы 25е).
3. Аядты алмастыру ар­
дылы, арданда тартылу.
4. Тарты лу барысында
аядты кеудеге тарту.
5. Аядты дайшылап, ар­
данды дапсыра устаи оты
31 -сурет
рып, жогары тартылу.
71
Кедерплерден ермелеугц 6ipTe-6ipTe уйрету эд1с1:
1. Еденде турган гимнастикальщ отыргыштан еркш
тэс1лмен ермелеп ету.
2. Келбеу турган баспалдадтан еркщ тешлмен ермелеп
ету.
3. Катар дойылган eKi гимнастикалык отыргыштан
еркш тэсшмен ермелеп оту (ара дашыдтыгы 30-50 см).
4. Келбеу турган баспалдадтыц касынан 6ip жанымен
немесе тш дарап еркш аттап ету.
5. Келбеу турган баспалдадтан аядтарымен кезекпен
аттап оту,
6. Гимнастикалык; отыргышты долмен устап тш жа­
тый, аядтарымен кезектесш ету.
Тепе-тецдш садтау жаттыгулары
Тепе-тецдш садтау жаттыгулары кез келген дозгалыстыц жэне кез келген дененщ туру далпын садтаудыц
дажегп турадтыл ыгы. Тепе-тецдш сез1мшщ дамуы адам­
ныц ми дыртысыныц дызметщ жадсартады, доздыру мен
тежеу процестерш тецестаредх, адамныц турган далпындагы кез келген eerepicTepi мен ез дене белштер1 жагдайыныц ауысуларын багалауга кемектесед1, сез1м мушелер1
аппараттарыныц, булшыд ет сезЕщнщ дамуын жетицц*
румен байланысты б!ртшдеп жузеге асырады.
Дурал-жабдыдсыз орындалатын дарапайым тепетецдш жаттыгуларыныц турлерше: аядтыц ушымен
кетершу, аядтыц ушында туру, 6ip аядпен туру, белгаленген сызыд бойынша журу, ыцгайсыз бастапды далыптарга келу, т.с.с. жатады.
Тепе-тецдш жаттыгуларын орындау ушш гимнастикалы д отыргыш, гимнастикалык беренел ер д олданы л ады.
Егер де жаттыгулар биш заттарда (берене) орындала­
тын болса, бул жерде даушйздштен садтандыру ескерЬ
лед! (тосен1щ, кьлемшелер жаю, жердщ топырагын
жумсарту).
Тосетштер, юлемшелер жаттыгу орындалатын заттыц астында жатуы дажет.
72
Жаттыгуга 6ipTe-6ipTe уйрету эдась
1. Аяцты 6ipre цойып туру, аяцтын, ушымен туру, 6ip
аяцты екшпп аяцтыц алдына цою, цолды эр турл1 цалыпта устал туру*
2. Bip аяцпен цолдыц эр турл1 цалпын сацтап туру, эр
Typni цимылдар жасау.
3. Белпленген сызыц бойынша журу.
4. Гимнастикалыц отыргышта цолдыц эр турл1 цал­
пын сацтап журу, доппен журу, гимнастикалыц отыргышта царамай цолды шапалацтап журу.
5. Жерде жатцан берененщ уст1мен журу (улкен доп­
пен, цолды шалалацтау).
6. Б ш к т т 50 см берененщ устшен доппен, цолды
шапалацтап журу.
7. Беренешц устшен 6ip аяцпен узЪйс жасап отырып,
eKiHmi аяцты алга, артцы жацца созу арцылы журу.
8. Гимнастикалыц берененщ устшен оцга, солга, артца цолдыц ер турл1 цалпын устап журу.
9. Гимнастикалыц берененщ устшен допты лацтырып,
цагып алып журу.
10. Гимнастикалыц берененщ устшен 25-30 см бшктшке тартылган жштщ устшен аттап ету.
11
. Гимнастикалыц берененщ устшен 25-30 см биштшке тартылган жштщустшен допты лацтырып, цагып
алып ету.
12. Гимнастикалык берененщ устше цойылган заттыц
уст1Нен ету.
13. Гимнастикалыц беренешц устше 6ip аяцты алга
созып, тазенщ астынан цолды шапалацтап ету.
14. Гимнастикалыц берененщ устшен толыц айналып ету.
15. Гимнастикалыц берененщ устшде журш келе жатьш, 6ip тазеге туру.
16. Гимнастикалыц берененщ устшде алга, артца,
жан-жацца таркеле адымдар жасап журу.
17. Гимнастикалыц беренеде журш бара жатып оты­
ру, цолдыц KeMeriHci3 туру.
18. Гимнастикалыц беренеде аяцтыц ушымен жылдам
журу.
19. Гимнастикалыц отыргышта, ею аяцпен 6ip орын­
да ceKipy.
Акробатикальщ жаттыгулар
Акробатикалыд жаттыгулар барлыд бастауыш сыныптыц багдарламасына Kipefli. Бул жаттыгулар дененщ
сапалыд дасиеттер1 куш-дуат, икемдйпк, жылдамдылыд, тез1мд1лш дасиеттершщ дамуына ыдпалын THriзедь Сонымен кещстшй багдарлай 6Lny, тепе-тендш садтау жуйесшщ дызметш жадсартады.
Акробатикалыд жаттыгулардыц жан-жадтылыгы
спорттыц жеке турлерш тез мецгертуге: суга ceKipy,
конькимен сыргану, спорт гимнастикасында шацгымен
сыргану, т.б. спорттыд ойындардыц дамуына ыдпалын
тшт.зед1.
Бастауыш сыныпта акробатикалыд жаттыгуларды
орындау кез1нде дойылатын тал аптар:
а) санитарлыд-гигиеналыд жагдайды садтау;
е) к1лемшелер, гимнастикалыд тесен1штердщ таза
болуы;
............
'
б) гимнастикалыд тесетштерд1 унем1 жуып отыру;
в) жылы кездершде жаттыгуларды кегалда етк1зу
(одушылардыц барлыгы даты сады).
Акробатикалыд жаттыгулар eici топда белшеда:
1) Динамикалыд;
2 ) Статикалыд;
32-сурет
Бастауыш сыныптар багдарламасында динамикалыд
жаттыгулар тобына: отыру, ардамен жату, жартылай
отыру (32-сурет); аунап тусу (артда, жанга); алга айналып тусу (33-сурет) жаттыгулары дарастырылган:
74
33-сурет
Статикальщ жаттыгулар тобына жауырынга турып,
ая^ты тш квтеру.
Динамикалыц жаттыгуларды уйрету дайындьщ жаттыгуларынан басталады; дайындьщ жаттыгулары:
1. Алга-артца толыц ецкею;
2. EKi цолмен балтырды устал толыц отыру;
3. Арцамен жату, аяцты кеудеге цою;
4. Tin отыру, аяцты созып тш устау, денемен алга
царай аяцца царай ецкею.
5. TiK отыру, аяцты тш устау, аяцты, кеудеш 6ip уацытта бугу.
Дяймндт.тк жаттыгуларын мецгергеннен кешн жатты­
гулар топтары уйретшедд.
1. Отыру тобы. Бастапцы цалып арцамен тш жату,
аяцты кеудеге бугу, аяц сел алшац, аяцтыц балтырынан
устау, басты ею йзенщ ортасына цою, ецкею.
2. Арцамен жату тобы: Бастапцы цалып арцамен TiK
жату, аяцты кеудеге бугу, аяцтыц балтырынан устал,
тазёщ иыцца, иыцты йзеге типзу, тазеш ашу, басты ею
тазенщ ортасына цою.
3. Жартылай отыру тобы: Бастапцы цалып: тш оты­
ру, аяц алшац, 6 ip -6 ip iH e царама-царсы цойылган (алгашцыда аяцтыц ушымен, 6 ip T e -6 ip T e толыц отыру), 6 ip
уацытта денесш тазеге типзу, аяцтыц балтырын цолдарымен устау, денеге т!зещ толыц типзу, басты ею йзенщ
ортасына цояды.
Жогарыда аталган жаттыгуларды мецгергеннен кейш
аунан тусу жаттыгулары уйреталедь
75
Аунал тусу дегетм1з - акробатикальщ жаттыгулардыц дененщ жеке
мушелерш еденге типзе отырып, бу­
ры лмай аунал тусу (бас тимеу керек).
Жартылай отырып артца карай арцамен аунау. Жогары да аталган жат­
тыгуларды уйрету барысында аркамен жатып, артка, алга аунау oflici
цолданылады.
TieeHi 6yrin, жан-жадда аунау.
Бул жаттыгуларды уйрету барысын­
да Tieem бугш, басты, аякты толык
алга царай бугш ардага, оц жакка аунап тусу, бастапды далыпда дайта
оралу.
Жауырынга турып, аякты тш котеру.
Б ул жаттыгу аркамен жату калпынан басталады.
Аякпен д ен ет кетерш, желке жене жауырынга йрелу,
шынтакты еденге кою, долмен белд1 устау, аядты тш
кетерш (аяктыц ушын тш устау), бексеш котеру. Бастапды уйрету кезшде балаларга аягынан устап кемек керсету дарастырылган (34-сурет).
Би жаттыгулары
Окушыларга би жаттыгулары мен дарапайым билерд1
уйрету - сулулы дда, керкемдшке торбиелейд1, дене
димылдарын уйлешм fli орындау цабшеттерш дамытады.
Тулганы дурыс далыптастыруда би жаттыгуларыныц
алатын орны ерекше. Сабадта жуйел1 орындаган жатты­
гулардыц турлер1 одушылардыц есту, орындау цабшет­
терш цалыптастырады. Би жаттыгуларыныц дарапайым
турлерш балалармен шецберде, сапта, датарда, сонымен
датар созылмалы eKi, уш, терт датарда орындауга бола­
ды. Жаттыгуларды мугал1мнщ одушылардыц санауы,
одушылардыц он айтуы, музыкамен суйемелдеу ардылы
орындалады. Би жаттыгуларыныц дарапайым турлер1,
жеке дозгалыс белш., сабацтыц Kipicne бол1мшде уйретЬ
76
ледд., ал осы аталгандарды одушылар толыд мецгергенде сабадтыц цорытынды бел1мшде орындауга болады.
Бастауыш сынып багдарламасында темендеп димылдарды уйрету eflicTepi дарастырылган.
Эн айту, музыкамен суйемелдеу арцылы журу. Музыканыц соцында тоцтап журу. Эн айту, музыкамен суйе­
мелдеу арцылы журуд1 окушыларга 6ip орында немесе
сапта арцашьщтыцты сацтай отырып, ер турл1 екшнде
ж уру дагдыларын мецгергеннен кешн у й р е й ле д ь
BipiHini сынып оцушылары 6ip аяцпен журуде бшмейд1
(олардан талап еталмейдо), сондыцтан одушыларды аныдталган екшнде ыргацты журуге уйрету цажет. Уйрету
барысында ен сабагында уйретшген эннщ музыкасы пайдал анылады. Би жаттыгуларын орындау барысында
мугал1мнщ KepceTyi мацызды орын алады. Одушылар ен
айту, музыкамен суйемелдеу ардылы журудд., 6ip орыннан алга дарай жылжу, аядтыц ушымен аладандарын
созу ардылы журуге дагдыланады,
Дарапайым адым немесе аядтыц ушымен кед1мп. би
адымдарын жасау, алдыга дарай аунау, алма кезек йркеме адымдар орындау: таркеме адымдарды оцга-солга
бурыла басып орындауга болады.
Кэд1мН би адымдары
Аядтыц ушымен немесе жай журу. Димыл орындайтын аяд тазеден сел буйлш , аядтыц ушымен тш дойыла­
ды, аядтыц ушы тартылып, сыртда дарай бурылады да,
аяд ушын жерге тштзе отырып, толыд жерд1 басады. Де­
ненщ салмагы алдагы аядда туседЪ екшпп аяд ушына
кетер1ледь Димылдарды мецгергеннен кешн , тек
аядтыц ушымен журу димылы усынылады. Димыл
адымдарын уйрету барысында жещл, уйлес1мд1 орын­
дауга кещ л белшедь
CeKipin орындалатын димылдар. Bip дегенде оц аяд­
пен алга дарай орташа адым жасау, сол аядты артда сел
кетеру, ал "и" дегенде оц аядпен алга жещл ceKipy. Сол
аядтыц TieeciH бугш, алга кетеру, аядтыц ушын тарту,
"еш " дегенде сол аядпен алга орташа адым жасау. Оц
77
аяцты артца сел кетеру, ал "и ” дегенде сол аяцпен алга
ж ещ л c e K i p y . Оц аядтыц T ia e c iH бугш , алга кетеру,
аяцтыц ушын тарту, т.с.с.
CeKipin орындалатын цимылдар алга, артца царай
орындалады.
Оцга, солга, алга, артца таркеме адымдар жасау.
Т1ркеме адымдар жасау барысында цимыл 6ip аяцпен
басталып, eKiHnii аяцпен аяцталады. "Приеме адымдар оц
аяцпен басталса, онда "6ip" дегенде оц аяцпен 6ip адым
жасайды "eKi" дегенде сол аяц, оц аяцца т1ркелед1, содан кешн тагы да оц аяц алга цойылады, сол аяц оц аяцца
таркеледь Оцга, солга, артца, цимылдар осылай орындалады.
Алгашцы сабацтарда т1ркеме адымдар жасау, аяцтьщ
табанмен толык; туру ардылы жасалады. Б1рте-б1рте
аядтыц ушымен димылдар жасау уйретшедь
Ат желЫ димылдары. Оцга, солга, алга, артда орындалады. Солга ат желкд димылын жасаганда Heiieri турыстан ”6ip” дегенде, сол аядпен сол жацца дарай адым жа­
салады, "и" дегенде жылдам сырганай турып, оц аядты
сол аядда т1ркейд1, "eKi” , "и " дегенде димыл дайталанады, т.с.с.
0згермел1 адымдар. "B ip " дегенде оц аядпен адым жа­
сау "и ” дегенде сол аядпен дысда адым жасау, eni де­
генде оц аядпен адым жасау, "и " дегенде уз 1лз.с содан
кешн димылдар сол аядпен жасалады. 0згермел1 адымдарды артда дарай жасауга болады. Бул жагдайда адым­
дар артда дарай орын дал ады. Барлыд жасалган адым­
дар долдыц далпы жене ер турл1 ардылы жасалады.
Халдымыздыц медени мураларыныц турлер1 сан алуан. Солардыц дай-дайсысы да адамга, соныц игЪпгше
багытталган. Осындай аса дунды медени игслштердщ
6ipi — дазад билерш бастауыш сынып одушыларына
уйрету халыд педагогикасыныц дурамды 6ip белш. болып
табылады. Улттыд бщц уйрету, дене димылдарыныц
есерлЫ, уйлеадмделт ардылы денеге дажетта турл1 эд1стес! л дер мецгер1леда.
78
К,азац 6ui "К,ара жорга".
Бидщ Heri3ri кимылдары:
1. Денеш тш устал, 6ip орында ceKipy.
2. Аякты артка cijrren басын, йзеш алга карай кетеpiHKi устал журу.
3. Жан-жакка бурылу.
4. Оц аякты алга койып, сол аякты екшеге турып
жещл гана отыру. "Кара жорга" бшне балалар жуппен
катысады (4,6,8,10 суреттер).
Бидщ жалпы курылымы.
BipiHnii. 2 такт.
Балалар 6ipiHeH сон 6ipi ектндете жуг!рш, коршау
курып тура кал ады. Он колдары еркш кетерЬпл, сол
колы алга карай усынылган.
EKinnii. 8 такт.
Балалар 6ipiHini калыптагы кимылдарын жалгастыра келш, айнала журш, аягында eici катарга бел1шп, жанжакты катар курады.
Y miTTmi. 2 такт. ”А т желаю" козгалысы мен ортацгы
катардагы жуптарымен айырбас жасап, ат жел1с1 бшнщ
Кимылымен токтатылады да, осы калыпта кайтадан кайталанады.
Тертшпп. 2 такт. Кимылды терт рет орындайды. Кол­
дары жан-жакка ашьщ созылып, буындары жогары
KOTepiHKi у стал ады.
Келесь 2 тактаде оц иыгымен айналып, кайта орындаганда тагы да тертшпп козгалысты 4 рет орындайды.
Бесшш!. 2 такт. Сол жагымен айналып, бетш ортага
бурып, 8 бушрМ ат желкпмен келш, од бушрге карай
сагат тйпне карсы айнал ады. Осы KepiHicTe орындаушылар алдымен айналымды кысыцкырап келш, аладнын
eni жагына буМрлей бе лшед1. Одан сон би басынан
аягын а дешн кайталанады.
Щаз(щть1ц хальщ бш "Айгвлек".
Бидщ непзп кимылдары:
1.
Ныгыз адымдау: он аякпен жан-жакка непзшен
алга карай адымдай басып, тез арада тазева жещл, сонан
сон аякпен адымдап сол тазею де иш eni аякты тец басып
79
тузу туру. Сейтш, ныгыз адымдаумен ек 1 аядты огрдеи
орындауга болады.
2. Долды ауыстырып, жогары K O T epin , буындарын
бурай отырып, ауыспалы журу.
3. Оц аяд, сол аядпен кезек-кезек ceidpy.
4. Аладан согу.
5. Биге 8,10,12 жупты адам д атысад ы .
Бидi ц дурылымы:
Балалар айнала доршап турады. А л дыздар балалар­
дыц сол жад датарында. Бетпе-бет доршай устап, шец­
бер туршде турады.
1-сан 8 такт.
Балалар оц жадда дарай жылжып сег1з дадам жасайды.
2-сан 0 да 8 такт.
Барлыгы ныгыз адыммен дайта оралады.
3-сан 8 такт.
Дыздар ауыспалы журюпен оц иыгына дарай 6ip орын­
да айналады. Балалар 6ip орында турып eKi аягымен
жещл ceKipeд1. Долдарын белшде устайды.
4-сан 4 такт.
Дыздар мен балалар аладандарын согып, долдарын
жайып, дасындагы жуптасымен ш апал ад дагысады. Бул
eKi рет дайталанады. Одан соц би дайталанады.
Затты кетеру жэне б1рден екшпп жерге апарып дою
Дене тербием сабагында, турмыста затты кетеру жене
6ip жерден екшпп жерге апарып дою жаттыгуларды долдану ете дажет. Бул жаттыгуларды уйрету барысында
жаттыгуларды орындаудыц ец ттмд1 едасш мецгерту.
Сабад барысында одушылар уйымдасдан турде гимнас­
тикальщ берене, тесешш, жаттыгуга дажетта ду рал дар
турлерш жене басда дажетт1 дуралдары орындарына
дояды. Ужымдыд турде заттарды орналастыру одушыларга мацызды тербие бередь Бул жумысты нетижел1
орындау уппн мугал1м одушыларга Tycipin, кетеру, апару едгстерш eei керсетедЬ
80
Ж ур у
Журу табиги долданбалы жаттыгу. Журу механизм!
дозгалысты тшелей реттеупп Tepi, булшыд ет туйсштерЬ
не белп. беретш ттркенд1рпштер болып табылады. Журудщ дурыс дагдысын далыптастыратын жаттыгудыц
мш дей баланыц тулгасыныц б1ркелк1 ocyiHe, аягын
mrepi дарай икемдЬпкпен басуга, долдары мен аядтарын
уйлес1мд1 устауга тэрбиел еу болып табылады.
Журу кезшде улкен булшык ет топтары, дызметке туcin, тыныс алу, дан айналу жуйелершщ дызметш кушейтеда.
Сапта журу одушыларды тертштипкта уйымдасты­
руга кемектеседа.
Мектептщ нейзи. мшдеттершщ 6ipi одушыларды
дурыс, керкем, удыпты журуге уйрету. Журуге уйрету
сапда туру жене дайтадан сапда туру кезшде арнайы
уйымдастырылады.
Одушылар журуге дурыс дагдылану уппн, оларды
1-сыныптан бастап, димылды ыргад ардылы сол аядтан
бастап журуге уйретедь 1-сыныпта одушылармен елпстеу сипаттагы жаттыгулар долданылады даздар дайтш
журед1?Г "аюга удсап журщдер!" т.с.с.
Журуге уйрету барысында аядтыц ушымен, ецкейш,
улкен адыммен, бексеш жогары кетерш, йркеме адымдар, аядты дайшылап, аядтыц iniKi-сыртцы дырымен
журу усынылады. Бул тапсырмалар ер турл1 екшнде
орындалады. Дурыс журу: денет еркш устау; денет,
басты тш устау; иыд артда дарай ашылган, долмен
аядтыц димылдары еркш (егер оц аяд алда болса, сол дол
алда болу керек).
Журуге 6ipme-6ipme уйрету adici
1. Елштеп журу eflici.
2. Аядтыц ушымен, ецкейш, тыгылып журу.
3. Аядтыц ушымен аядты тш устап журу.
4. Аядтыц сыртды дырымен журу.
5. Долды ер турла далыпта устап журу (дол белде, иыдта, баста, артта, ардада, алда, жогарыда, жанда).
6-77
81
6. Долды ер турл1 цалыпта устап аяцтыц ушымен журу.
7. Жай жур1ст1 аяцтыц ушымен журуге ауыстырып
журу.
8. Жай жур1.ст1 аяцтыц ушымен журуге ауыстырып,
цолды эр турл1 цалыпта устап журу.
9. Кец, еркш адым жасап, тулганы дурыс устап журу.
10. Мугал1мнщ санауы бойынша ыргацпен журу.
11. Мугал1мнщ санауы бойынша ыргацпен цолды шапалацтап журу.
12. Ужымныц санауы бойынша ыргацпен журу.
13. Ектнда езгертш журу ( санау, шапалацтау).
14. Еш 20 см белгип сызыц арцылы журу.
15. Б ек сет кетерш журу.
16. Белгшенген сызыцтыц ортасымен бексет кетерш
журу.
17. Аяцтыц ушымен бек сет кетерш журу.
18. Аяцтыц ушымен белгшенген сызыцтыц ортасымен
бек сет кетерш журу.
19. Белгшенген сызыцтыц ортасымен ектнда езгертш
журу.
20. Улкен адымдар жасап журу.
Денеге тусетш салмацты цолмен жасалатын цосымша
цимылдар, сонымен цатар журуд1, жупрумен алмастыру, цосымша тапсырмалар арцылы улгайтуга болады.
Мугал1м денеге тусетш салмацты ер сыныптыц багдарламасы арцылы улгайтуга болады жене соган сейкес цолданады.
Ж упру
Оцушыларды дене шыныцтыруга тербиелеуде жупру
жаттыгуларыныц алатын орны зор. Ж уиру табиги цолданбалы жаттыгулар.
Ж упру imKi агзаларга скурек, екпе, буындарга айтарлыцтай куш Tycipefli, зат алмасу жуйесшщ цызметш
кушейтедх. Ж упру арцылы жылдамдыц, тез1мдшш, цозгалыс уй л eciMдi л т , цайсарлыц, табандылыц цасиеттер1
тербиеленедь Ж упру жаттыгуларына уйрету барысын­
да темендеп мшдёттёрд! шешу цажет: оцушыларды
82
дурыс жупруге уйрету, агзага гигиеналыц есер етуш1
цурал рейнде кол дану.
Сабацта оцушыларга жещл жуйру, журуд1 жупрумен ауыстыру, 6ipiHiH артынан 6ipi жуиру, царама-царсы
жуйру, тулганы дурыс устап жуиру, аяцтыц ушымен,
екшелеп жуйру, ектнд1 езгертш жуйру, царапайым
кедерйлерден жуйру, жогары мереден жуйру, ыргацты
дем алу уйрейлед1.
Ж уйру жаттыгуына уйрету барысында жещл атлети­
ка ережесше сейкес "аяцты итеру", аяцты сермеу
TyciHiKTepiH бшуге уйрету. Ж уйруге уйрену кезшдей
жаттыгудыц мшдей кол мен аяцтардыц жацсы уйлейшмен жещл, тез, еркш, Lnrepi царай умтылган цозгалысты цалыптастыру болып табылады.
Журу жаттыгуларыныц дурыс орындалуы техникасыныц нейзк жуйруппнщ деней сел алга шыгыццы (денеш
й к устау немесе алга ецкею цолайсыз); бас пен дененщ
6ip сызыцтыц бойында, иыц кетер1лмейд1; итер1лейн
аяц, аяцтыц ушына цойылады, итер1лу кезшде толыц
туз!лед1, сермейтш аяц, йземен буйлш, бексе алга, жогары кетершедц цолдыц шынтагы (90°-ца дешн) буйлед1:
аяц пен цол цайшыланган ед1сте 6ip ектнде козгалады,
саусацтар жартылай буйлген (оц цол, сол аяц).
BipiHini сынып оцушыларымен жуйру жаттыгулары
кебше ойында цолданыл ады, ез ерштер1мен icKepлш дагдылары жагдайына байланысты жуйредь Сондай-ац,
6ipiHrni сынып оцушылары журу мен яйуйруда ер турл1
Кимылдар арцылы екшвдо езгерйп, жуйру арцылы уйрейледа. Bipmini сынып оцушыларын жуйруге уйрету ба­
рысында мурын арцылы дем алуды цадагалау цажет. А л
жогары бастауыш сынып оцушылары ер 2-3 адымда дем
алуын, сондай-ац, дем алумен дем шыгару сандар уйлеймдипймен тец келу1 цажет.
Сабацта ыргацты жуйруге кещл белу кажет. Ыргацты жуйруге уйрету барысында мугалiM сапты ез! бастап,
жуйру ектнш е, ыргагына цажетй жагдайды устауды
усынады.
83
Оцушылардыц еркш, ж ещ л ж упру! аядтыц ушымен
орындалады. Алгашдыда ж уп ру 6ip багытта, кешннен
жан-жадда ж уи ру усынылады.
2-сынып оцуш ы лары м ен жуг1руд1 ж ары с топ,
жуптасцан турде етк1з1лед1. ЗКещске жеткен балалар
аныцталмай ды.
3-сынып оцушыларымен жылдам ж уй ру етк1зшед1.
Б ул ж уи ру тур л epiH е т т зу ymiH жуйретш жо л 10-15 мден уш-терт белшке белшед1. BipiHini белш тей оцушы
лар (топтагы 3-4 бала) жай, екшпп —жылдам, ушшпп
ете жылдам жуйредЪ содан кешн дайтадан жай ж у й pefli, жай ж уй ру д1 жылдам ж yripyге ауыстырады.
Одушылар ж уйрудщ н ей зй техникасын дурыс мец­
гергеннен кешн, журуд1 жуйрумен алмастыра отырып,
кедерйлерден вту eflici д арастырылад ы (ур ленген доптар,
сетртпелер, йректерге баиланган жштер, т. с. с.). Алгаш
ды кезде к ед ерй 6ip турде болса, 6 i p T e - 6 i p T e турленедь
Жогары серен! темендейдей ед1стер бойынша уйретед1:
а) м угалш кёрсётвда жене тусшд1ред1;
в) жогары середе ж уйрудщ жеке белштер1, белшекTepiH керсете Д1, TyciHflipi лед1;
б) буйрыд барысында дандай далыпты устауы;
в) 2-3 оцушыга тусшгенш KepceTyi усынылады;
г) сыныптагы барлыц одушыларга уйрейледь
"Сереге!" буйрыгы бойынша одушылар серелпс сызыдтыц алдына турады; 6ip аяд сызыцта, екшпп аяд жар­
ты адым артта, аядтар 6ipimn артында 6ipi, "К ещ л аудару Г буйрыгында денет алга сел ецкейтш 6ip дол 6yriлген,
екшпп дол артта, аядтар йзеден сел буплген, бушл дене
салмагы алда турган аядда туседь "Ж уйрщ дер! буйры­
гында оцушы лар ж уире бастайды. Ж уй ру аядтыц ушы­
мен орындалады. Адым жылдамдыцца байланысты
улгаяды.
Одушыларга 6ip долга -прелш сереге туру едаci де уйретЬ
леда. Бул сереге туруда сол (оц) серелж сызыдтан 20-25 см
дашыдтыдта дойылган, оц аяд (сол) 6ipiHini аядтыц артына 20-25 см дашыдда аядтыц ушымен дойылады.
Буйрыд бойынша ж уй ру басталады (35-сурет).
84
Б1рте-б1рте уйрету эд1стер1
1. Ойын барысьшда еркш жупру.
2 .1 5 м арадашыдтыдта шагын
топтардыц жупру1 (бес, алты).
3. Келем1 80-40 см eKi сызыдтыц ортасымен жупру.
4. Келем1 60-80 см жупру кедерплерден жупру.
5.
Журуд1 жупрумен алмастыру. Журу 50 м д етн , 15 м жупру,
20
м
жупру,
15
м
6ipTe-6ipTe жай
35-сурет
журу.
6. Улкен адыммен жупру.
7. Аядтыц ушымен жупру.
8. Келем1 40-50 см жоладтан жупру.
9. EKi сызыктыц ортасынан аядтыц ушымен жупру.
10. Келем1 70-100 см сызьщтыц ортасынан жупру.
11. Долды ер турл1 цалыпта (белде, иыдта, жанда,
шынтадты бугу) устап жупру.
12. Дойылган заттар ардылы багытты езгертш жупру.
13.100 метрлш дашыдтыдта журуд1 жупрумен алмастыру.
14. Б ексет жогары KOTepin жупру.
15. 80-110 см сызыд бойынша ж упру.
16. Белгшенген арыдтан сетрудо жупрумен алмастыру.
17. Доптар ардылы еш-уш адым жасап жупру.
18. Жылдамдата жупру: 10 метр жай жупру, 15 метр
жылдам жупру, далган 150 метрде барлыд кушш салып
жылдам жупру, 6ipTe-6ipTe тез жупруге ауыстыру.
19. 40 метрге жылдамдыдпен жугхру.
20.150 метр дашыдтыдта журуда жупруге алмастыру.
21. Ке дерп лерден ж упру.
22. Жогары середен жупру.
23. 50 метрге жогары середен жылдамдыдпен жупру.
24. Тебеге жупру, теменге жупру.
25. 200 метр дашыдтыдта журуд1 жупрумен алмастырып жупру.
85
Cempy
CeKipy табиги, колданбалы мацызы бар кимыл. CeKi­
py жаттыгулары курсак белш., аяк, арка» кол булшьщ
еттершщ кызмет!н кушейтед1, батылдыкка, сетмдалпе­
ке тербиелещй, жылдамдык, икемдалш касиеттерш да-
\
мытады.
Бастауыш сынып багдарламасында сешрудщ келем
турлер1 карастырылган: кыска жене узын сек!ртпелермен ceKipy, 6ip орында ceKipy, ж у п р ш келш ceKipy,
ж уп рш келш бтктйске ceKipy.
CeKipy спорт алацында, спорт залда етюзигедь
CeKipy жаттыгуларын етюзу барысында сакталатын
кауш й зд ш ережелерй спорттык аяк кшммен ceKipy,
cenipin жерге тусу барысында гимнастик ал ьщ тесешштерге, спорт алацында к¥м теселген жерге тусу. Узындыкка, биштжке ceKipy барысында 6ipiHeH соц 6ipi ceKiРУ руксат еплмейдь
CeKipy жаттыгулары техникасын мецгеру ушш алдын
ала дайындык жаттыгулары ко лд аныл ады: 6ip орында
ceKipy, беренеге немесе гимнастикалык кабыргага т!релш
ceKipy, аякты жартылай бугш ж ещ л ceKipy, отырып ceKi­
py, 6ip-6ipiHe карсы турып ceKipy, колдарын устал ceKipy.
¥зын-цысца сешртпелермен 6ip орында турып ceKipy
CeKipy жаттыгуларынан 6ip орында турып ceKipy ец
THiMfli дайындык кур алы болып табылады. Б ул едас бас­
тауыш сыныптыц барлык сыныптарында колд анылады.
BipTe-6ipTe уйрету eflici:
1. Колды еркш устал темен, жогары ceKipy.
2. Колды арнайы калыпта устау, 6ip орында eKi аякпен
ceKipy.
3. Bip аякпен ceKipy (екшпп аякты алмастыру).
4. EKi аякпен алга карай жы лжи ceKipy.
5. Bip аякпен алга карай жылжи ceKipy.
6. EKi аякпен оцга, солга бурылыс жасап ceKipy.
7. Bip аякпен оцга, солга бурылыс жасап ceKipy.
8 . 1лшш турган сеюртпеден ceKipin отыру.
9. Айналып турган сеюрпеден ceKipy.
10. Ж упрш келш, айналып турган сеюртпеден ceKipy.
86
11. EKi аякпен айналып турган сешртпенщ алдынан
ceKipy.
12. Дысца ceKipTneден ceKipy.
13. Дыска сешртпеден eKi аякпен ceKipy.
14. Дысца сек1ртпеден 6ip аякпен ceKipy, екшпп аякка
ауысып ceKipy.
15. Bip орында турып, жуптасып узын сетртпеден ce­
Kipy.
16. Айналып турган сеюртпеден 90 градуска бурылып
ceKipy.
17. Дыска сешртпеден eKi аякпен, 6ip аякпен 6ip
аяктан екшпп аякка ауысып ceKipy.
18. Сешртпеш артка карай айналдырып ceKipy.
CeKipy жаттыгуларыныц барлык турлерш колдыц
калыптарын езгертш, жаттыгудьщ кайталану санын улгайта алмастыруды курделещпре отырып уйретуте болады.
Бшктштен ceKipy
Бшктен ceKipy итеру, сертлу, жерге тусумен сипатталады.
Бшктшке ceKipy жаттыгуларына уйретудеп дайындык жаттыгулар 6ip орында ceKipy, алга ceKipy, жанжакка ceKipy, артка ceKipy (Herieri турыстан аяктыц
ушына кетеригу, кол жогарыда, жанында) болып табы­
лады.
Окушылар дайындык жаттыгуларын мецгергеннен
кешн гимнастикальщ орындыцтан сетруд! етаАзуге бо­
лады.
Бшктштен ceKipyfli цосымша тапсырмалар арцылы
курделенд1руге болады: сершлу барысындагы буры лыстар, алацанды шапалацтау, т.б.с.
Окушылар ceKipy жаттыгуларыныц техникасын мец­
гергеннен кейш 6ipTe-6ipTe бшктпс децгеш узартылып
отырылады.
уйрету вдасй
1. Bip орында ж ещ л жерге ceKipin тусу.
B ip T e-6 ip T e
2. Долды алдын ала артка койып, алга карай жещл
ceKipin тусу.
3. Оцга, солга жещ л ceKipin тусу.
4. 40 см бшктштен ceKipy.
87
5. Bip орында жендл секгрш тусу: аядтын, ушына туру,
дол алда —жогарыда; аядтыц табанымен толыд туру» дол
алда, томенде, артта, сел алга ецкею, ceicipin тускен кезде денеш так устау.
6. А лга ceicipin тусу.
7. Алацанды шапаладтап алга ceKipy.
8.60 см бшктпстен оцга, солга, артда жещл ceicipin тусу.
9. 60 см бипстштен ceKipy.
10. Бшктпстен ceKipy, тепе-тецдпс садтал отырып дал у
далпын садтау.
11. 80 см бшктпстен жерге дурыс ceKipy едгсш садтап
ceKipy.
Бшктшке ceicipy
Бшктшке ceKipy мектеп багдарламасында бастауыш
сыныптарында дарастырылган.
Алгашдыда одушыларды "аягын 6yrin” TiK жуйрш
келш ceKipy эд1сшен бастайды, содан кешн "аттап" ceKi­
py техникасына ауысады.
"Аягын бугш" жуйрш келш бшктпске ceKipy.
Жылдам жуйруден басталады. Итеру барысында сермел етш аяд б1рден алга, жогарыга кетершед1, ал итер!летш аяд тузеледь CeKipy барысында eKi аяд 6ipre тузеледа.
CeKipy барысында е й аяд 6ipre топталады, дол алда, жогарыда, eni аядпен жещл жерге тусу, дол алда (36-сурет).
36-суреттер
88
Yni-терт адым жупрш келш, 6ipTe-6ipTe уйрету эд1СTepi:
1. 20 см бшктштен еркш ceKipy.
2. EKi-уш адым ж уп р ш келш, белгшенген жерден
жендл ceKipin тусу.
3. BmKTiri 40 см тацтайдыц устшен сеюру .
4. Терт-бес адым жуг1рш келш, ceKipy барысында
аяцты бугш ceKipy.
5. Бшктште 1лшген заттарга кол THri3in ceKipy.
6. Алаканды шапалацтап ceKipy.
7 . BmKTiri 50 см заттардан ceKipy.
8. Жетт. адым жупрш келш, белпленген жерден ceKipy.
9 .1лул1 затца басты тиг1зш ceKipy.
10. Бтктпске оцга, солга бурылып ceKipy.
11. BmKTiri 40 см заттардан ceKipy.
12. Мугал1мнщ тапсырмасы бойыншабО см бшктшке
белгЪшнген аяц бойынша ceKipy.
13. BmKTiri 70 см заттардан ceKipy.
Ж уп р ш келш узындыцца ceKipy
Жуйрш келш узындыцца ceKipy бастауыш мектеп багдарл амасыныц барлык сыныптарында царастырылган.
Ереже бойынша бул жаттыгулар спорт алацында е т т з Ь
ледо. Жаттыгуларды уйрету мшдеп балаларды 6ipTe-6ipте "Аяцты бугш" жещл атлетикалыц ceKipy efliciH мецгерту болып табылады.
CeKipy техникасы. 15-20 м жылдамдыцта жуг1ру. Итеруге уш-терт адым цалганда жылдамдыц улгаяды (ceKi­
py нетижем. жылдамдыцца, итершу купине байланысты).
Итеру барысында сертлетш аяцтыц Tiseci толыц бугшген, жылдам алга, жогары цозгалады. К“ол б1рден жога­
ры кетер1лед1, осы кезде сершлу басталады, сер тлу ба­
рысында eKi аяцтыц й зе й сел буголедо, ал жерге тусер
алдында eKi аяц тузуленедь денещ алга царай ецкейтш,
жерге ceKipin тускен кезде цол бзрден алга цойылады,
артца цулан цалмау ушАн eKi аяц толыц буплед1 (37-сурет).
89
37-сурет
BipTe-6ipTe уйрету эд1стер1:
1. Жупрш келш узындыдда еркш ceKipy (5-6 адымнан).
2. BmKTiri 20-25 см жуктен ceKipy.
3. Белпленген жерден (келем! 80 см) узындыдда ceKipy.
4. Жупрш келш узындъщка ceKipy (бес-алты адымнан).
5. Белпленген жерден (келем160 см) ceKipy.
6. Шецберден-шецберге ceKipy (бес-алты рет).
7. Белпленген жерден (келем140 см) ceKipy.
8 .1лул1 заттарга колын тийзш ceKipy.
9. Ж упрш келш алысда ceKipy.
10. Белпленген жерден (келем130 см) ceKipy.
11. Бес, ж ей адым ЖYгipiп етш аякты бугш ceKipy.
12. 60 см бшктштен кедериден ceKipy.
13. Жyтipyдi жылдамдатып ceKipy.
14. Ж упрш келш узындыдда нетижел! ceKipy.
Bip орында турып узындыдда ceKipy
Bip орында турып узындъщка ceKipy 2-сыныптан бастап уйрей ле fli. Бул ceKipy жаттыгу ларын да аядты итеру eKi аякпен 6ip уадытта орындалады.
CeKipy техникасы: TiK туру, аяц катар дойылган (сел
алшак); аядтыц ушына кeтepiлy, 6ip уадытта долды алга
жогары котеру; б1рден темен, алга жогары, дол димыл­
дарын жасау, eKi аядпен 6ipre алга дарай итершу. Cepni90
лу барысында аяд алга дойылады, жерге тусу барысын­
да аяд буплш туседе, дол алда (38-сурет).
38-сурет
BipTe-6ipTe уйрету эдастер1:
1. Ею аядпен жерге еркш ceicipin тусу.
2. EKi аядты итере отырып, узындыдда ceKipy.
3. Жартылай отырып узындыдда ceKipy.
4. Жартылай отырып узындыдда ceKipy, дол артта.
5. Долды дурыс устап ceKipy.
6. Аядты дурыс устап ceKipy.
7. Жерге дурыс ceKipin тусу.
8. Алые да ceKipy.
Лактыру
Ладтыру жаттыгулары бастауыш мектептщ барлыд
сын ыптары нда од ытыл ады. Ладтыру жаттыгулары иыд
белдеуЪ дол булшыд еттершщ дызметш кушейте оты­
рып, кещетпга багдарлай биту, делдш дабшттерш да
мытады.
Ладтыру ж а т т ы г у л арына доптар, салмагы 2 5 0 грамдыд агаш гранаталар, дурсаулар долданылады.
Ладтыру 6ip орында турып адым жасап, ж уйрш , ер
г у р т далыпта, 6ipTe-6ipre ара дашыдтыдты улгайта оты­
рып оц жене сол долмен орындалады.
Уйрету м!ндеттерк жещ л заттарды межеге типзу,
алые да ладтыру, долды артда дойып, иыд ардылы лад91
тыру. Лацтыру жаттыгуларын уйретуд1 оцушылар доппен кейб1р дагдыларды мецгергеннен кешн уйрейледь
BipTe-6ipTe уйрету едастер1:
1. Допты лацтыру, цагып ал у.
2. Допты бастан лацтыру. Б.ц: - лацтыратын багытца
царап туру, сол аяц алда, оц аяц артта, аяцтыц ушымен
турады, оц цол алда, доп бас децгешнде усталады. Осы
цалыптан дененщ салмагын толыц оц аяцца Tycipefli, 6ip
уацытта оц цолды бастан асырып д ен ет сел артца бурады, содан кешн бушл денешц салмагын сол аяцца Tycipin,
й к турады, б1рден цолды алга жогары цимылдата оты­
рып (45°-тан) допты лацтырады (39-сурет).
39-сурет
3. EKiHmi цол мен жогарыда аталган дай орындалад ы .
4. Допты келденец турган межеге лгщтыру.
5. Допты бастан межеге ( 1x1 м ) бшктаг! 2 метр арацашыцтыгы 2 метр жерге лацтыру.
6. Допты 6ip жанымен лацтыру.
7. Допты 2-3 метр бшктштей жштен асырып лацтыру
(цолдарын ауыстырып).
8. Би1ктп4 2 - 2 , 5 метр, 3 —3,5 м арацашыцтыцта 6ip
бушрлей турып лацтыру.
9. Б1рте-б1рте арацашыцтыцты узартып межеге (1x1м)
лацтыру.
10. Допты немесе басца заттарды алысца лацтыру.
11. Уйретшген ед1с бойынша допты алысца лацтыру.
92
Ойындардьщ дене тэрбиес 1 к¥Ралы жене
эдйя рейнде сипаты
Бастауыш сынып сщушыларыныц кимыл-козгалыс
белсендолштерш арттыруда ер турл1 ойындардыц алатын
мацызы зор.
Дене шыныцтыру урдасшде кимыл-козгалыс ойындарына жетекпп орын берзледь Дене шыньщтырудыц неri 3ri куралы мен eflici ретшде кимыл-козгалысты ойындар, бЬим беру жене тербие мшдеттерш тшмд1 шешуге
мумкшдш бередь0 л бала дене дамуына жене денсаулыгына жан-жакты ьщпал етедо. Ойын барысында балалар­
дыц козгалысыныц ширактыгы букья агза жумыс icTey
KyniiH жаксартады, зат алмасу кызметш кушейтед].,
ем1рлш кабьпетш арттырады. 1^имыл-козгалыс ойындарын в ттзу аркылы кол жеткен сауьщтыру нетижес1 ба­
лалар психикасына i3ri эсер eTin, жагымды кещл-куй
орнайды. Кещ л-куйдщ кетерецк1 болуы балалардыц
максатка жетуге умтылысын тудырады жене тапсырма­
ны айкын тусшуге, кимылдардыц жаксы уйлес1м1 мен
кещстпсте жене ойын жагдайында негурлым дел багдар
белгзлеуге, тапсырманы жедел орындау умтылысына, ер
турл1 кедергшерд! жецуге талпындырады. 1^имыл-козгалыс ойындары балалардыц игерш улгерген кимыл-козгалыстарын жет1лд1ред1 жене дене кабшетщ калыптастыру eflici ретшде кызмет етед1. Ойын процесшде бала
езшщ назарын цимылды орындау вдгсше емес, максатка
жетуге арнайды.
BipiHini сынып багдарламасында окушыларды топка
белмейтш ойындар ("каздар мен каскыр , yni , койлар мен каскыр” , "мысьщ пен торгайлар , бедене мен
тулю ” , "сокыртеке, "алакуппк )ойналады.
Бул ойындарда елштеу кимьшдарын орындау карастырылган. Балалар ды ойында шыгармашылык тургыда
кер1нетш ойын бейнелер1 кызыктырады, сондай-ак ойынныц мазмунын, ережесш тусшуге мумкшдш бередь
1-2-сынып багдарламасында жарыс элемента бар ойын­
дар карастырылган. Жарыс туршде ойналатын ойындар
тур л epi: "Допты КУУ ? Допты беру , Доп ортага , ©р
к1м ез жалаушасына".
93
3-сыныпта курдел1 ойындар етшздледк "Кун мен тун",
"Ацшылар мен уйректер", т.б.с.
Жарыс туршде ойналатын ер турл1 эстафеталыд
"Жуйрштер", "CeKiprinrrep”, " Тандырлар", т.б. ойналады.
Мугал1м ойынга уйретуд1 тодсанга жыл мезг1лдер1
ерекшелштерш ескере отырып жоспарлайды.
I-IV тодсанда таза ауада, II тодсанда залда, белмеде,
III тодсанда дарлы ауада, шацгымен ойналатын ойындар
жоспарланады.
Оду урдасше ойын турлерш жоспарлау барысында багдарламаныц басда бел1мдер1н, дене жаттыгулары турле­
рш ecKepyi дажет. Кептеген ойындар жупру, ceKipy, лацтыру, т.б. димылдар, icKepлистер, дагдыларын далыптастыру yniiH долданылады (ж уйру эстафеталары, "Апандагыдасдыр", "Межеге ладтыру").
Ойын турлер1 арнайы педагогикалыд: димыл-дозгалыс юкерлштерш дамыту жене дагдысын далыптастыру, димыл сапалыгын кетеру, одушыныц агзасына ecepiH
тийзу, денеге тусетш салмадпен дамтамасыз ету мшдетTepiH шепзедо.
;
^ ?
Дене шыныдтыру сабагында 1-2-сыныптарында 6 ip e n i ойын, ал 3-сыныпта 6 ip ойын етшзедо. Ойын сабадтыц ер бел!мшде етк!зше беред1.
Сабадда димыл-дозгалыс ойындарын ipiKTen алу ма­
цызды орын алады. Сабадтыц дозгалыс мазмунына байланысты: жупрш, ceKipin ойналатын ойындар, ладтыру
немесе дагып алу, заттарды алып бару, кедерплерге
дарсы туру, т.б. ойындар ойналады. Ойынды ipiKTeyzje
димылдыц басда жаттыгуларды орындау барысында дайталанбауы ескертшед!.
Кузетпп
Ойынга датысушылар к1пемн:щ устшде уйыдтап жатдан болады. Кузетпп солардыц арасымен жупрш Журш*
барлыгын б1рдей таягымен туртш былай дейдк Соцымнан турыцдар! Таяд тиген балалар буйрыдты орындай­
ды. Bepi турып болган соц кузетпп кенеттен "Тун" деп
дауыстайды. Ойыншылар тугел жата далуы тшс, ал
кузетпп олардыц ic-epeKeTiHe бадылау жасайды.
94
Ойын шарты. Буйрыкты api тез, epi сезс1з орындау
керек. Ец соцында жаткан ойыншы кузетпп болады.
Дойлар мен цасцыр
Ойыншылар алацныц баска жагына турады, журпзупй оган дарама-карсы екшпп жагында турады. Ойын­
шылар арасынан каскыр мен шопан тацдалады. Журйзу mi шопанга царап былай дещц:
Жас шопан-ау, жас шопан,
Акылга цулац тос шопан!
Дойыцды айда 6i3 жакка,
Шабындыгы гажайып,
Жецшденер иыгыц,
Бар жумысын азайып.
Сез бтсеннен кешн шопан койын солай карай айдайды. А л дасцыр койларды устап, апанына тасиды.
Ойын шарты. Дойлар баска жакка жайылымга жуripin баруга умтылады, каскыр жургазуппнщ co3i аякталган соц койларды устауга Kipicefli. Егер каскырдыц колы
тисе, онда сол кол тиген кой долга тускен болып саналады. Каскырдыц койды шабындьщ сызыгына OTin кеткеннен кешн устауга какысы жокАлакуш ш
Бул ежели халык ойындарыныц 6ipi. Ойынды кебшесе жазьщ алацда, мектеп ауласында, жазгытурым, куз
айларында ойнайды. Ойынга жиналгандар топтасып
турады да, араларынан 6ipeyiH Алакушйс етш белгшейдь
Олар Алак уппктщ назарын азше аударуга тырысады. А л
AлaкYшiк ойнаушылардыц 6ipiH долга Tycipyre т т с .
Долга тускен ойыншы Алакупнк болады да, бурынгы
Алакушщ болган ойыншы, ендо ойыншы лардьщ катарына к осылад ы. Ойын осылай жалгаса беродо•
Ойын балалардыц таза ауада демалуларына жупруге
жылдамдыкка тез шеппм кабы л дай бшуге, сергектшке
уйретед1.
95
Цуаласпац
Ойынды теменп. сынып оцушылары ойнайды.
Ойыншылардыц 6ipeyiH "дурыншы" етш тагайындайды. Ойыншылар белгшенген алацныц ixniHe (шецбер) орналасады. Ойын жургазупп "мен дурыншымын деп айцайлайды да, ойыншыларды дуалай бастайды. Усталган
ойыншы "цугыншыныц" релш ойнайды. А л бурынгы
"цугыншы" басца ойыншылармен дашып журедь Осылайша ойын жалгаса бередь
Yni мен дустар
Ойын басталар алдында балалар езшщ унатцан дустыц eciMiH алады жэне олар тацдаган цусыныц унш айнытпай сала б1лу1 THic. Мысалы, кегершш, дара царга,
уз ад шымшыд, даз, уйрек, торгай, сары шымшыд, тырна жэне тары басдал ар. Ойыншылар эз арасынан уш болатын баланы тандап алады. Ол эз уясына кетед1, ал басдалары адырын рана, yici еспмейтшдей етш, ойында дандай дус болып ойнайтынын ойластырады. 0р турл1 дус
болран балалар сол дус секйцй ушады, дауыстайды, тоцтайды жэне т1зе бугш журед1. 0p6ip ойыншы 03i тандап
алган дустыц димыл-дозгалысын, унш айнытпай сал ады.
"Y K i" - деген дабы л дагылган кезде дустар жылдамырад эз уясына жетуге умтылады. Егер yKi 6ipeyiH устап
алса, онда ол оныц дандай дус болганын табуы тшс. Тек
аты дурыс табылган дус дана болады.
Ойын шарты. YKi мен дустардыц уялары бинстеу жерге
орналасуы керек. Дустар ез у яларына д арай дабыл бойын­
ша немесе yKi 6ipeyiH устап алган кезде ушып кетедь
Мысыд пен тышдан
Ойын кец аланда, кец залда, клубта ойнатылады. Ойынра 10-нан 20 адамга, одан да кэп ойыншы датынасуга
болады. Одушылар доцгелене дол устасып турады. Ойын­
га датынасушылар ез араларынан eKi адамды ортага
шыгарып, оныц 6ipiH тышдан, екшппсш мысыд eTin
96
белплейдь Тыпщан шецбер imiHfle дал ады, ал мысык
оныц сыртында тыпщанды ацдып журедо, оны устауга
тырысады. Ойнаушылардыц мшдет1 - мысьщ, тыпщанды устаймын деген кезде устаскан цолдарымен оныц жолын бегеп, тыпщанды устатпауга куш салу. Мысьщ капылыста д.шке Kipin кетсе, тыпщанды сыртка шыгарып, мысьщты устап калу керек.
Егер мысык; сыртка шыга калса, онда тыпщанды шлее
Kipriein, мысьщты сыртта калдырады. Осылайша 6ipiH6ipi куып журш, мысык; тыпщанды устайды.
Устаган бойда тыпщан ролшде ойнаган ойыншыныц
орнына баска 6ip адамды шыгарады. А л мысык болып
ойнаушы да оз орнына баска ойнаушыны усынып, топка
косылады. Ойынды осы тортшпен ойнай беруге болады.
Мысьщтыц жолын богегенде, оныц кшмшен устап неме­
се итеруге болмайды. Тек устаскан колдарын жогары
кетерш не темен Tycipin турады.
Туш лген орамал
Ойынныц максаты: жуйрш жургенде косымша жат­
тыгулар орындауга уйрету.
KepeKTi куралдар: ортасынан тушлген орамал жене
ыскырык •
Мазмцны:
Шеттер! белпленген ойын алацында ойыншылар ез
беттер1мен жаттыгулар жасап, 6ipiH-6ipi куалап, жуйрш
ойнап журедi . Балалардыц калауымен араларынан 6ip
ойыншыны жургазупп сайлайды.
Ол колына туй1лген орамалды алып, алыста турган 6ip
балага лактырып жШерщ "6ip, eKi, уш! —деп санап, сол
ойыншыны куа женеледа. Дашып келе жаткан бала ойын
журнзупй касына жакындап калганда, колындагы орамалын баска ойыншыга лактырып, ойынды epi карай
жалгастыра бередь
Ойын бер!пген уакыт арасында журпзшш, шмдер ора­
малды аз уакытта коп рет лактырганын, кай кугыншыныц орамалды тез устап алганын атап отед!.
7-77
‘
97
■
Дел басу
Бул ойыншыныц квп-аздыгыыа карамай жиналгандардыц цатысуымен ойнала бередi . Балалар жиналып
болган сон; 6ip бала тас не шшкенв орьшдьщ сьщылды
затты цойып, осыны дел басу y n i i H балалардыц кезш кезекпен байлап 15-20 дадамдай жерге апарып турады. Ke3i
байланган бала дадамдап келш т1гул1 турган нэрсеш. дэл
тебесшен басу керек. Баса алмаса, айып тартады. Шм дэл
басса, сол бала жецш шыгады.
Ойын кегалда, жазьщ алацда, Teric аулада етк1з1леда.
Ойын багдарлай бйгуге, сез1мталдыдда уйретедь
Бугынай
Ойын ж урйзупп ойынга датысушыларды айнала
отыргызып, 6ipmnii Бугынай, уппнпп Бугынай т.б. деп
бас-басына реттш санмен атап шыгады да, кез келген
6ipiH, мэселен, он жетшпп Бугынайды шадырады, аты
аталган Бугынай орнынан ушып турып келес1 6ipeyiH
шадыру керек. Эдетте малдасын курып, не журесшен
отырган балалар 6ipден тез тура алмай калады, ал кейб1р
сасдалад ойыншы аты аталмаса да, орнынан атып тура­
ды. Мундай ойыншылар айыпты саналып, кеппплжтщ
уйгаруымен ортага шыгып, енер керсетед1.
Дауыста, атьщды айтамын
Ойнаушылар дол устасып, децгелене шецбер жасайды, кез1 байлаулы 6ip ойыншы шецбер дщ ортасында
турады да, долындагы таягын шецбер бойында турган
ойыншылардыц кез келгенше усынып: дауыста, атыцды
айтам, дейдз.. Таядтыц ёкшйц ушынан устаган ойыншы
атын бгл&н доймас ушш эдёш дауысын бузып шыгарады.
Шецбер бойындагы ойыншылар б е л и л ! 6ip багытпен
унем1 дозгалыста болады. Ke3i байланган ойыншы 6ipiHTTTi таяд усынган ойыншыны атын дурыс тапса, сол ойыншымен орын ауыстырады. Таба алмаса, келейге усынады, осылайша уш ойыншыныц атын аныдтай алмаса,
ойыннан шыгып далады.
98
Цуып жет
Ара дашыдтыгы 20-30 м жерде eiri сызьщ сызылады.
Бул сызьщ кембе деп аталады. Ойыншылар уш-терт топда белшед!, кембенщ б1реушде цатарга тур ады. Op6ip
топтыц 6ipeyiHде цатарга турады. Op6ip топтыц басдарушысы екшпп квмбеге барып турады. Ойынды ep6ip топ­
тыц 6ipiHmi HOMipi бастайды. Ойын журпзуппнщ белгЛс1мен 6ipiHnii немЛрлЛ ойыншы жупрш келш, дарсы капнтанныц аладанына урады да Kepi дашады. Оны басдарушы дуып жету1 керек. Егер дуып жетсе, онда басдарушы ойыншыны вз кембесше алып кетед1. А л жетшзбей
кеткен ойыншы вз цатарыныц соцына барып турады.
Ойын ережес1 бойынша ец квп ойыншысы бар топ жещске жетеде.
Ащ пы лар
Жануарлар дуниесшен, адшылы дтан туындайтын улт
ойынд арыньщ 6ipi —Ацшылар ойыны.
Ойынга датынасушылар араларынан 6ipeyiH ойын
жургазупп. етш сайлал алады да, жазыд аладга жиналады.
Жургазупп кун1 бурын белголенш сызылган шедбердщ
(5-10 радиус) бойына, долына доп 6epin, уш жерге уш
ойыншыны тургызады, булар —ацшылар. Калган ойын­
шылар уйрек болып, ойын журпзуппнщ берген белпс1
бойынша шецбердщ щцне жамырай жуг!р1сед1 де, "Тоц­
та!" деген кезде 6epi орындарында цозгалмай тура цалады. Осы кезде ацшылар цолдарындагы доптармен уйректерда атцылай бастайды. Уйректерге доптан бултаруга
болады. влген уйректер ацшыны алмастырады, ал уйректерге типзе алмаган ацшылар доптарын алып цайтадан
атцылайды. Осылайша уш ацшы орындарын ауыстырганнан кешн ойын дайта жал гас ады.
Соцыртеке
Бузау,
Бота,
Кулыншад,
99
Токты,
Серке,
Тай,
Торпак,
Тана,
Тайлак,
Дунан, денен, бесй бар.
Малдыц жасын айыра 6iJi, естш ал.
Бука,
Бура,
Айгыр,
Допщар,
Теке бар.
Сузегенсщ, тентек теке жеке кал.
Кезш байла, теке-теке "Бак'бак ,
Сокыртеке дайдан 6i3fli таппакОйын TepTi6i: ойнайтын балалар катар-катар турган дардыц эркайсысын жогарыда аталгандай мал атымен
атап шыгады. Ец соцгы аталган бала "Тентек теке бола­
ды. Ойын кец болмеде де, далада да ойналады. Егер далада ойналса шецбер сызылып, ойынга катысушылар осы
шецберден шыкпауы керек. Ойынды журнзупй "Тентек
текеш" ортага шыгарып, кезш таца бастаганда тентек
теке былай дейдк
Эй, карацгыда кез1м жок,
Тиш кетсем соз1м жок*
Маган жакын келщдер, 6ip кыз устап берщдер!
Мунан кешн сокыр текеш айнала коршаганда:
Сокыр, сокыр, сокырак,
Оц козще топырак
Топырагын алайын,
Тотияйын салайын.
А л устап кор, батырым,
Мше, келе жатырмын,
деген олецдерд16opi 6ipre косылып айтады. Олец айтылып болысымен, сокыр теке шецбер 1шшдеплердо устауга
умтылады. BipaK бул кезде ойнаушылардыц шецберден
шыгып KeTneyi катты кадагаланады. Сокыр теке уста­
ган бала, оныц орнына турады. Ойын кайта басталады.
100
А сы л мастек
Ойынга катысушы жастар жиылып келш асыл мастек
курады. Ол ушш тарт-бес кадамдай кашьщтьщтан eKi
мьщты к ада кагады. Кейде бутан acin турган eKi агашты
да пайдалануга болады. Жерден 70 см биштште eKi
кадамныц арасына аркан байлайды да, оныц устше ecKi
керпеше (шапан, тон) сал ады. Ойын журпзупп балалар­
ды, ойынга тадпак айтып шакырады:
Ой, ер екенщд1 бшейш,
EniKi сойып берешн
Тадия алсац ецкейш,
Куламасац тецкейш
Epлiгiнie сенешн!
0зшщ eптiлiгiн сынагысы келген ойыншы:
Асау мастек бул болса,
Уйретейш каршДз
Маган таяк бершдз! деп ортага шыгады. Ойын журпзупп таяцты 6epin турып
санай бастайды.
Mine, саган таяк,
Ушке дейш санак,
Bip ....
Ек1....
Уш ....
... Ойынга шьщдан бала санак битсенше, таяцтыц камепмен арканныц устше атша Mimn алуга тшс те, жерден
ецкейш тация алады. Же цш шьщса ойын журпзупп айыпты болады да, жыгылса eei айып тартады.
Айып алец айту, ан салу немесе кораз болып шакыру,
туйедей боздау, emKi сияцты мацырау туршде болады.
KiM жылдам
Ежелг! ойындардыц 6ipi - "KiM жылдам” . Ойын аула­
да, спорт залда, сынып белмелершде ойнала береда. Ойын­
шылар ойынга екЬекщен катысады. Ортага шыццан 2
оцушы 6ip-6ipiHe аркасын 6epin, eKi жацца карап тура­
ды. Аяктарыныц арасына узыннан-узак белбеу тастайды да "6ip” , "eKi", "уш " деп ойнайды. "У ш ” дегенде KiM
101
ецкейш белбеуд1 бурын алса, соныц ж ецгет. Бул адамньщ 03 денесш еркш мецгерш тез димылдауыныц нетижесшде жузеге асады. Ойынга басда ойыншылар датысады, ойын жалгаса бередо.
Ад серек, кек серек
Мацсаты: ж уйру димыл ерекеттерш дамыту, уйымшылдыдда тербиелеу.
Ойын ашыд алацда етк1з1леда. Ойынга датысушылар
eni тонда белшедь Аралыгы 30-40 метр. Жерде 6ip-6ipiHe
дарама-дарсы орналасады. Даз-датар дол устасып, йзглш
турады. Жеребе бойынша ойынды бастаган топтыц балал ары ендете елец айтады:
А д серекте, кек серек,
Б1зден ciere KiM керек?
Екшпп топтагылар 6ipiHnii ойыншыныц атын айтады,
сол кезде аты аталган бала ез тобынан шыгып екшндей
жуйрш келед1 де дарсы топтыц йзбейн узш кетуге тырысады. Узе алмаса, e3i сол топта далады. К елей кезекте
eKi топ е л й ед1спен бастайды. Осылайша ойын жалгаса
бередь Дай топ ез ойыншыларынан кеп айрылып далса,
жещлген болып есептелед1.
Тецге ijiy
Ойынга датысушылар тепе-тец eKi топ да белшедо, ерд айсысы шыбыдты ат д ып мшед1.
Ойынды бастаушы журйзеда.
Ойын кезей басталатын жерге сызыд сызы лады. Одан
epi 20-30 метрдей жерден т е р е ц д т 6ip дарыстай eKi
шуцдыр д азы лады. Шуцдырга он-оннан тас салады. Содан eKi сайыскер шыгады да сызыдда келш датарласып
турады. Бастаушыныц б е л й й бойынша шыбыд аттарын
дуйгытып, шаба жвнеледь Сол беттер1мен е л й шуцдырга жетш, дол сугып ж1беред1 де, тасты iflin алып, epi етш
кетедь Шуцдыр тусында беге луге болмайды.
Упай ер сайыскердщ тастарыныц санына дарай есептёлёда. Дай топ кеп упай жинаса, сол топ жецедь Ойын
жылдамдыд да тез, epi дел ерекет етуге уйретеда.
102
Т у с а у кесу
Ойыншылар тендей eKi топка баяшеда, ер топтыц алдында 10-15 метр жерге eKi орындьщ цойылады. Ойын
баскарушы ер топка екЬешден арнайы жасалган тусау
жш беред1 (eKi аякка кийзш журетш жiп). Ойыншылардыц басында турган ойыншы тусауды аягына байлап
туру керек. Ойын баскарушысыньщ белйй бойынша даярланып турган ойыншылар тусау ланган аяктармен журш
немесе ceKipin, белпленген 10-15 м жердей орындьщты
айналып етш езшен кеш нй тусау байланып турган
ойыншыга тийзед1 (ол ойыншы колын тосып туруы ке­
рек). Долына кол тшймен ол да тез журш немесе ceKipin
6ipmmi ойыншыньщ icTereHiH кайталайды. А л 6ipiHini
ойыншы тусауды шешш, езшен кешнйге бередь Ол
ойыншы даярланып туруы керек. Ойын осылай жалгаса
береди Шмнщ тобы ойынды дурыс тез 6iTipin, топ жетекш1сше колын тийзсе, сол кезде тусау шепплш, жо­
гары KeTepinyi керек. Сейтш, топтын, тусауы бурын
Kecinin, жещске жетедй Ескерту: KyHi бурын арнайы
4 тусау жш даярлану керек.
Арынды аццан
Ойнаушылар децгелене шецбер курып турады. Bip
ойыншы арканныц екшпп6ip жак ушын устап, шецбер
ортасына турады. EKiHmi ушына таякша байлап, шецбер
бойымен айналдырады. А л, балалар ceKipin арканды
аяцтарыныц астынан етшзш турулары керек. Шмде-к1м
арканнан ceKipe алмай калса, сол бала ойыннан шыгады
да, кепшЬпктщ уйгаруы бойынша ортага енер керсетедь
Немесе булай да ойнауга болады: арканнан ceKipe ал­
май калган бала ойыннан шыгып кал ады, осылайша 6ip
ойыншы калганга дешн арканды айналдыра беруге бо­
лады, соцгы цалган 6ip ойыншы жещмпаз атанады.
Ойынныц екшпп туршде топца белшш ойнауга бола­
ды. Бершген уакыт аралыгы цанша бала кал ады, солардыц санына байланысты. Дай топтыц балалары кеп калса
сол топ жещмпаз атанады.
103
Бурыш
Ойынды бес немесе тогыз адам ойнайды. Ойын жуйзушшщ буйрыгымен белгип6ip арацашыцтыцтагы (уш,
бес метр) терт ойыншы торт бурыпща турады. Олар eKiекщен орындарын ауыстырады. Ойын ж урйзуппнщ
мацсаты —тертеушщ ортасында турып осы кезде босаган орынга тура калуы. Ойынныц шарты т у с ш п т болу
ушш ep6ip ойыншы турган орынын бормен белгшеп
цойса да болады. Сейтш, орыннан айырылган ойын
жург!зупп болады да, ол да бос орын ЛздейдЛ. А л тогыз
ойыншы ойнаганда ep6ip цабыргага 6ip адамнан турып,
озара екЬекщен орын ауыстырады.
Белбеу тастау
Ойыншылар ек1 топка белшш, 6ip-6ipiMeH 50-60 метр
цашьщтьщта царама-царсы турады. EKi топтыц дэл ортасындагы сызыкка жалау байл ап, тубше белбеу немесе
шиыршыцталган орамал тастайды.
Кезек бойынша 6ip топтыц басцарушысы ез ойыншыларыныц 6ipeyimH атын айтады. Бершген бели бойын­
ша елп. eni ойыншы ортадагы жалауга царай жугаред!,
бурын жетш, белбеугц алуга умтылады. Бурын жеткен
ойыншы белбеуfli ала салып, жете алмаган ойыншы
царсы топца жеткенде Kepi цуып барады да, цолындагы
белбеуAi сонда тастай салып, e3i кешн цашады. Ендо ели.
цашып келген ойыншы жацагы утылган упайларын цайтарып алуга тырысады.
Ойынныц цорытындысында цай топтыц ойыншылары царсыластарына Ke6ipeK белбеу жумсаса, сол утцан
болып есептеледь
Bip аяцпен турып тартысу
Ойыншылар eKi топца белшш, 6ipiHe-6ipi царама-царсы турады. Топтыц ортасындагы алацга орталыц сызыц
сызылады.
Ойын бастаушы топца 6ip-6ip ойыншыны eKi жагында 6ip аяцпен турып, екшпц аяцты тазеден бугш кетеру.
104
Долмен устап, екшпп колмен 6ipiH-6ipi устайды.
Ойын баскарушыныц белй й бойынша 6ipiH-6ipi ездерше карай тартады. KiM ортальщ сызьщтан ез тобына
карай царсыласын тартып кетсе, сол ойыншы тобына 6ip
упай епередь Барлык ойыншылар ойынга осылай катысады. Дай топтыц упайы кеп болса, сол топ жещске жетеда.
Ескерту: ойында ceKipin журуге руцсат eTiлед1. Аягын
ж1берш цоюга, жерге тийзуге болмайды.
Жалаушамен жасалатын эстафета
Ойыншылар уш-терт топка белшед1, ер топ ез алдына
арацашьщтыгы терт-алты метрден 6ip сызык бойында
6ipiHeH соц 6ipi турады.
Ойын баскарушы топтыц басында тургандарга 6ip-6ip
жалаушадан беред1. 25-30 метрлш цашыцтыцта ер топ­
тыц тусына 6ip-6ip жалауша шаншылып койылады.
Ойын баскарушыныц берген белпс1 бойынша жалауша
устап турган ойыншы тез жупрш, езшщ дарсы тусындагы шаншулы турган жалаушаны ел! алып келш, езше
кешнй турган ойыншыга колындагы жалаушаны береда. Ол да б1ршш1нщ штегеншдей тез жупрш барып ез
жалаушасын айналып етш, езшен кетн н ге колындагы
жалаушасын устатады. Сейтш кайталай беред1. Ец соцынан кш нщ тобы ез тусындагы шаншылып турган жа­
лаушасын устаса, сол топ жещске жетед1.
Арцанмен тартысу
Барльщ ойыншылар eKi топка белшш, царама-царсы
жацта 6ipiHin соцынан 6ipi турады. Топтыц басында
царауыл турады. Ол басцалардан 1,5-2 метр алда тура­
ды. Топтыц ортасынан арнаулы сызык сызылады. Ойын
басцарушыныц берген белйс1 бойынша барлык ойын­
шылар сейз метрлж арканнан устап тартысады. К1мнщ
тобы ез жагынан ортадагы белнден асырып тартып кет­
се, сол топ жещске жетедЬ
105
KiM кетерш келеда
Ойыншыл ар eici тшща болшеде. Ойын алацына еш ойын­
шы шакырылады. Олар 6ipine-6ipi арцаларын тийзш еш
топпен гимнастикалык таякшаны жогары кетерш содан
устап турады.
Ойын баскарушыныц берген б елй й бойынша ершм ез
жагына карсыласын жогары кетерш, (содан) кетсе (ягни
аягын жерге тийзбей), сол топтыц ойыншыларына 6ip
упай бершед1. Далган ойыншылар да ойынды осы лай
жалгастыра беред1.
К1мшц тобы кеп упай жинаса, сол топ жецедь
Жаяу кекпар
Ойын KyHi бурын белпленген жерде етюзйгеда. Ойынга катысушылар санына шек цойылмайды.
Ойнаушылар комбеде 6ip сызыктыц бойында катарга
турады. Ойын журйзуппнщ б елй й бойынша кембеден
он адымдай жерде жаткан кекпарды екшпп кембеге KiM
бурын оке лее, сол уткан болады. Егерде ешнпп 6ip ойын­
шы орта жолда куьга жетш басып озатындай шамасы болса, кекпарды карсыласыныц колынан алып кете береди
А л кекпарды алып келе жаткан ойыншыныц карсыласу ына бол майды. Кекпардыц орнына туш лген орамалды
пайдалануга болады.
Керпп
Ойыншылар екЛ-егаден отырады да, 6ip ойыншы цалдырылады. Ойын журпзушшщ максаты - сыцар калган
ойыншыга керпп 1здеу.
Ойын журйзуш1: Саган к!мнщ Kopmici керек! - деп
сурайды.
Сыцар ойыншы: Маган Ацылбектщ Kepmici керек, деп жауап береда.
Керппцмен аразбысыц, елде татумысыц, - деп сурай­
ды. Егер ол аразбын десе, сыцар ойыншыга келш керпп
болады. "Татумын десе" тату болганы ушш жаза тартады, сыцар ойыншыныц уйгаруымен кепш ш к алдында
106
енер керсетедь А л сыцар далган ойыншы Kepmi 1здейдь
Осылайша ойын жалгаса береда.
Ж аяу аударыспад
Муны балалар "Батырлар согысы" деп те атайды. Ойын­
га датысушылар eKi топда бол1нед1.Эрк1м 6ip-6ip баланы
котерш, соньщ устшде отырып тартысады, астындагы бала
тыныш турады. Аударысдандардыц дайсысы дулап далса
немесе аягы жерге тшп кетсе, сонысы жещледь
KiM мерген?
Жогарыга шшген шыгыршыдты кездеп, допты оныц
кэзше етшзуге уйрену.
Мазмуны:
Одушылар уш*тврт топда белшш т1збектелш турады.
Олардан 8-10 метр дашыдтыдта, жерден eKi метр бшктш­
ке жшке шшген немесе баганага бешталген 3-4 шагын
шыгыршы дтар турады.
Эр топ ойыншы лары бастапды сызыдтыц устшде
турып, eKi долмен допты кеуде тусынан (жогарыдан,
теменнен) ладтырып, шыгыршыдтыц квзшен етюзуге
тырысады.
Ойын осы лай б1рнеше рет дайталанып, эр ойыншы
данша рет дел ладтырылганы аныдталады. Жалпы ойынныц дорытындысынан кешн, сыныптагы ец мерген бала
аныдталады.
Ойынныц ережеек
1. Допты тек баскетбол ойынындагыдай ладтыру
дажет.
2. Ойын бастауга белй бершгеннен кешн, ер ойыншы
езше ьщгайлы сэтте допты шыгыршыдда ладтырады.
3. Доптыц тез ушуы емес, ойыншыныц допты дурыс
ладтыру эдас_тес1лдер1 багаланады.
Ортага туспек
Ойынга датысушылар eni топда белшедЬ Ойын улкен
яляидя eTyi тшс. Ортадан кеп ойыншы сиярлыдтай улкен
107
тертбурыш сызылады. Bipmnii топ сол тертбурыштыц
iraiHe енед1 де, екшпп топ сырттан орын алады. Ойын
басталган сон; сырттагы ойыншылар Tin тертбурыштыц
imimjeri ойыншы лар ды, 6ip доппен делдеп ура бастайды. Доп тиген ойыншы сызьщтыц сыртына шыгарыла­
ды. Егер ол допты денесше дарытпай, epi жерге тумрмей
цагып алса, сыртца шыгарылгандардыц 6ipeyiH цайта
Kipri3in алады. Tin тертбурыштын; шпнде жалгыз ойын­
шы цалганда, утып жатцан топ, оган 5 не 10 рет сызьщты айнала ж уйруге айып буйырады. Ол бул сыннан
суршбей етсе, сьфттагы ез тобын туге л ппке Kipri3in ала­
ды. Егер айнала алмай, цулап калса, взх де сыртца шыгып,
iniKe утцан топ Kipefli. Ойын тез1мдшшке, куш-цуатты
молайтуга, жуйке жуйелерш шындауга жаттыцтырады.
Ш ацгыга дайындьщ
Шацгыга уйрету сабацтары сауьщтыру жене гигие­
налык мшдеттерд1 шешуде. Шацгыга уйрету таза ауада
етк1з1лед1, денсаулыцты ныгайтады, агзаны шыныцтырады. Шацгымен жылжу букш булшык ет топтарыныц
цызметш дамытады, тыныс алу, цан жуйелершщ жумысын жацсартады, агзадагы зат алмасу цызметшщ жумысын кушейтедь Шацгыга уйрету сабацтары куш-цуат,
ептшш, шыдамды лыц, кещстикта багдарлай бшу, табандылык, сеюмдишс цасиеттерше тербиелейдь
Бастауыш мектеп багдарламасында шацгыга дайындыцца 12 сагат бердлген. Уйрету мшдеттерп сабацца
цажетй заттармен (шацгы, аяц к т м , шацгыны кугу) таныстыру; шацгыга уйретудщ карапайым турлер1 - алга
Карай жылжу ед1стерш мецгерту; ерден жене ещстен
сырганау, ерден тусш бара жатып карапайым бурылыстар жасауга машьщтандыру.
Шацгыга дайындьщ елшем1100-40 м оцу алацында ic
жузше асырылады. Шацгыга дайындыцты жузеге асыру уппн темендеп. талаптарды орындау мшдет:
1)
шацгышы ерк1н козгалу уппн ыкшам epi арнаулы
к т м кикн керек (шацгы ктм!., бас к т м , цолгап, бетецке немесе пима);
108
2) шацгы оцушыныц бойына лаиыцты, оныц узынды ры жогары кетерген цолдыц алацан децгешнде, ал
таяцтыц узындыгы цолтыцтыц тусына келетшдей бо-
луга тшс;
3) шацрыныц ортасы кетерщю. болады. Осы цалпын
жогалтпас уппн eKi шацрыныц табанын 6errecTipin, eKeyiнщ ортасын керш туратындай араш сына кысып цою
цажет. Шацрыныц ортасы мен басы eKi жшпен байланады;
4) шацгыны унемн майлап отыру кажет.
Окушыларды шацрыга дайындау кыс мезпл1 болмай
басталады. Куз айларын да ашьщ алацда ор турл1 жаттыгулар орын дал ады. Жалпы дамыту жаттыгуларына
аякты жартылай бугу, алга карай сырганау, колдарын
цимылдату елштеу жаттыгулар, т.б. енедь
Сонымен катар, таяцшалармен елпстеу жаттыгуларын
жасау ерекше орын ал ады.
Сабакты жузеге асыру кар тусе сала басталады.
Сабактыц 6ipiHini бол1м1нде шацгымен сырганаудыц
сан турлй. OflicTepi уйрепледа. Осы бел1мде жалпы дамы­
ту жаттыгуларын жене тез арада катарга туру ойындарын етшзуге болады.
Сабактыц екщхш. боМмшде шацгымен журудщ сан
турл! едаетер! уйрет1лед1. Осы бел!мде шацгысыз (жупру,
лацтыру), шанамен ойналатын ойындар оттзуге болады.
Сабактыц упннпй бол1м1нде оцушылар уйымдасцан
турде мектепке оралады, сабакка цорытынды жасалады.
Оцушыларга сабацтан тыс уацытта шацгымен айналысу
жоншде нусцау бердледь
Шацгымен журу
Шацгымен журуге уйрету ед!стер1:
1. Таяцсыз адымдап журу;
2. Таяцсыз сырганап журу;
3. Таяцпен адымдап журу;
4. Таяцпен сырганап журу;
5. EKi адымды ауыспалы жур1спен алга жылжу;
6. Bip уацытта алга царай жылжу.
109
40-сурет
Шацгымен сырганауга уйретудщ алгашцы эдестершщ
6ipi - таяцсыз адымдап журу болып табылады. Бул едосте
оцушылар кезекпен шацгыныц басын кетеред1, аяцты
екшесш царга тийзш алга жылжиды. Алгашцы уйрету
барысында цол еркш цозгалады, ал болашацта цолмен
аяц уйлес1мд1лтн цатац сацтау цажет (оц аяц - сол цол;
сол аяц - оц цол) (40-сурет).
Таяцпен ауыспалы eKi адым жасап журуд1 уйретуде
балалардыц таяцтыц салмагына бетмделуд., оларды дененщ бойымен длгерЬкетндо сермеуда уйренуше квмектеседь
Оц аяцпен жене сол жацтагы таяцпен серпшген кез­
де, сол аяц йзеден бугул1 кушнде Liirepi шыгарылады да,
дененщ салмагы осыган ауысады, шацгышы сол жац­
тагы шацгымен сырганайды; оц цолдагы таяц б1рден алга
шыгарылады. Сершнуден кешн оц аяц толыц тузуленеда,
содан соц босацсиды жэне пзеден бугаледе, бул кезде шацгыныц артцы уштары цардан квтершедь Сол аяцтагы
шацгымен сырганаганда алга шыгарылган оц цолдагы
таяц сол аяцтыц ушымен б1рдей етш царга цойылады; оц
аяц шгер1 жылжиды. Ол сол аяцтыц цатарына жеткенде, сол аяцпен серпшу, оц аяцтыц цатарына жеткенде
сол аяцпен cepniHy басталады.
Сол аяцпен жене оц цолдагы таяцпен серпшген кезде
оц аяц алга жылжиды да, оц аяцтагы шацгы сырганай
бастайды, осымен 6ip уацыттыц iniiHде сол цолдагы таяц
алга шыгарылады (41-сурет).
110
Таядтарды ijirepi
шыгарган кезде eni дол
шынтадтан сел буилш,
итергеннен кешн артда
дарай созылатыны сонша, аладан тугел ашылады. Дозгалудыц бул
сатысында таядтарды
бас бармад пен суд долдыц арасына 1лмек
бауы ардылы устайды.
Таядтарды долмен онша куш туйрмей итеpin, балалардыц дозгалыстын ыргадты тер-
41 -сурет
бел1сш игеруше б1ртеб1рте жету керек.
Адымдай журу Teciлшде непзшен дол мен
кеуде димылдаиды.
EKi аядпен б1рдей арт­
да дарай барынша
cepniHin, долдын; басы
тазеден темешрек Tycipinyi керек. Сершлтен
кезде кеуде алга ецке­
йш, eici аяд т!зеден 6yriледо.
Сершлгеннен кеШн
бала долын артда жога­
ры ж1берш, eKi шацгымен б!рдей сырганайды, содан соц тузуленеМ ле. тагы да сетэтн
алга
жасау
сына таман тшбурыш жасап, дарга тарейдЬ Адымдамай
жургенде дененщ таза салмагы алга ауысады да екшеге
дарай тусгред!
111
Осындай ж у р к т уйрете отырып, балалардыц тек колмен гана сершлш коймай, кеудес1мен алга карай батылырац ецкейш журуш цадагалау кажет.
Bip аяцпен датарынан eni адымдап журу
Бул журу eflici нейзшен жатьщ тобелерден тускенде
пайдаланылады. Мунда унем1 6ip аяк сырганап, екшпп
аякпен катарынан жасап журедй Датарынан eKi адым­
дап журу кезшде мынадай кимылдар орындал ады:
1) дозгалу алдындаты бастапкы далып;
2) бастапкы калыптан Tieem 6yriHKipen, 6ip аядты тез
1лгер1 дозгап сырганау (бул кезде таякты устаган eKi кол
алга созылады);
3) eKi аяктыц цалпын езгерту;
4) сол аякты алдыга аттаганда оц долды соган 1лесе
цозрау;
5) таякпен итерер мезетте адым жасайтын аяц жерден
сершлетш аядпен датарласады, будан opi таяд пен итерш,
eKi аядпен б1рдей сырганап кете беруге болады.
Сырганау кезшде мынадай димыл-эрекеттердщ орындалуын есте садтау керек:
- eKi аякпен б1рдей сырганап келе жатданда таядда
куш сала итерш отыру;
- 6ip шацгымен сырганауга дагдылану;
- таяд пен итергенде аядда коб1рек куш Tycipy.
Бул димыл-ерекеттерд1 тез мецгеру ушш алдымен
мынадай дайындыд жаттыгуларын уйрену керек:
- жатыдтау тобенщ устшде Ti3eHi бугщшреп турып,
ещске дарай тек eKi таяд пен сырганау;
- 6ip аядпен HTepin, екшпп аядпен сырганау.
112
IV Т А Р А У
М ЕКТЕПТЕГ1 Д ЕН Е Ш Ы Н Ы К Т Ы Р У
Ж У М Ы С Ы Н Ы Н НЕГ13Г1T Y P I - С А Б А Д
VV
Оцушыларды оцыту жене тврбиелеу сыныптан тыс
жэне мектептен тыс цогамга паидалы жумыс урд1С1нде
журпшледь Мектептег! оцу-тэрбие жумысыныц нейзй
Typi - сабак; болып санал ады" деп жалпы орта бШ м беретш мектептердщ ережесшде айтылган.
Бул керсетшш толыгымен мектептеп дене тербиес1
жумысын царастырады .Дене шыныктыру сабагына мектептщ барлык оцушылары мшдетт1 турде цатысуы
кажет. Сабак, сабак KecTeci бойынша б е л гШ 6ip сыныпта туракты уакытта етк1з1ледь Бул сабацты утымды
ыкпалын
дыц дене даярлыгын ескеру кажет.
Осы аталганныц 6dpi б1рлесё отырып бипм жене icKepлнс дагдыларын жуйел1 турде Мецгертуд1 камтамасыз
етеде, оку багдарламасында карастырылган, окушылар­
дыц дене тэрбиесшщ жан-жакты негазш цурайды. Бул
оцушыныц сабак; кезшде алган 6miMi мен шкерлш даг­
дыларын icKe асыруыныц жемнп. Тапсырманы окушылар ез бетшен уйде, топта жене сыныптан тыс уацыттарда да орындайды. Осылайша сабак кезшде сёрпту cerrepi
мен уз1л1с арасындагы колданылатын гимнастикалык
жаттыгулармен танысады. Осылайша дене тёрбйес! neHi
бойынша еткМлетш ic-шаралардыц негхз! де сабак бо­
лып табылады. Мугал1мнщ кыскаша баяндауы аркылы
оцушылар дене шыныктыру мен спорттьщ мен-магынасымен жене спортшылардыц жет£стштер!мен танысады.
Сабац кезшде олар дене шыныктыру жаттыгуларыныц
жаца турлер!мен, ер турл1 ойындармен танысады, осыt
балалардыц гимнастикага
С*
JL
8-77
113
дызыгушылыгы артады. Аталган шаралар одушылардыц дене шыныдтыру мен спорттык ic-шарага белсенд1
датысуына ыдпал етедь Окушылардыц сыныптан тыс
спорттык ic-шаралары, спорттык жумыстыц H e r ie i де —
сабан, болып табылады.
Дене шыныдтыру сабагында орындалатын жаттыгу­
лар дыц мацызы зор. Ол ар кунделпсп ем1рде жене тур*
мыста колданылады. Мектептщ мадсаты - окушылар­
дыц дене тербией сабагында алган быпм, 1скерлЬстерш
кун д е л и т ем1рде, одуда, ецбекте, демалыста тш.мдо пайдалануын кездейда. Осыныц берш одушы ец алдымен
дене тербиес1 сабагында уйренедь Дене тербией сабагыныц мазмуны, уйымдастырылуы бойынша ез1ндш ерекшелштер1 бар. Сабад улкен залда, аланда, дел1зде етеда.
А л бул ез кезейнде дене тэрбиес1 сабагыныц уйымдастырылуыныц нег1з1н цурайды. Сабадта одушылар арнаулы спорт ктмдерш киеда жене баска температурадагы кещст1кте болады. Сабак кезшде одушылар турадты 6ip
орында емес, жаттыгу жумыстарына байланысты орындарын ауыстырып отырады жене 6ip-6ipiMeH жан-жадты дарым-датынасда туседь Сонымен датар мугал1мнщ
басшылыгымен сабад турленш отырады. Дене шыныд­
тыру сабагы одушылар агзасыныц димыл-дозгалыста
болу ымен ерекшелшед1. Басда сабадтарга дараганда бул
сабадта ер одушыга кенДл белу талап етшеда. Осы ерекшелштер мугал1мге зор жау апкершЛлш жуктейдо.
Дене шыныцтыру сабагына дойылатын талаптар:
а) белпл1 мшдеттщ болуы, сабад мадсатыныц орындалу барысында барлыд одушыныц дамтылуы;
е) сабадтыц ед1стемел1к талапда сай дурылуы;
б) еткен сабадты дайталай отырып жаца сабадты
толыд дамту жене келес1 сабадтыц мазмуны мен мадсатынан хабардар болуы;
в) етшетш материал одушылардыц жас ерекшелщтеpiHe, жынысына, дене дамуы мен даярлыгына сай келуц
г) сабадтыц одушыны дызыдтыратындай жене белсендШ гш арттыратындай болуы;
д) дененщ жан-жадты дамуына, денсаулыдты жадсартуга жене жулынныц (арданыц) дурыс далыптасуына арналган жаттыгулар мен ойындардыц болуы;
114
е) дене тербией сабагы сабак; кестесшдеп. басда да сабадтармен ыцгайласып, турадты жург!з1лу1;
ж) сабадтыц тербиелш мацыздылыгыныц болуы.
Дене тэрбиесшщ мшдеттер1
Дене шыныдтыру сабагы сауыдтыру, тербиелеу жене
бЬпм беру мшдеттерше нег1зделген.
БЬпм беру - оду багдарламасында беш плген материалдарды мецгерумен аныдталады. Б1л1мд1л1кт1ц
мадсаты - оду багдарламасыныц жуйелг турде орындалуын тал ап етедй Сауыдтыру жене тербиелеу шндеттер16ip
сабадпен-ад шепплу! мумкш болса, ал бш м беру ьпндетш
орындау узад уадытты тал ап етедо. Мысалы: арданмен
ермелеу едасш уйрету 6ip сабадпен аядталмайды. Бул
ушш б1рнеше сабадтар жуйеы керек. Одушыларга арданды аядпен дармау едки б1ршпп сабадта етсе, бул сабад
жуйеынщ 6ipiHmi бел1ш гана, ал далган едастерш келес1 сабадтарда уйретш, арданмен ермелеу еддеш мецгертуге болады.
Сонымен 6ipre дене тербией, спорт, денсаулыдты садтау, кун тертййшц садталуы, дурыс демала бшу, шыныгу, дене шыныдтыру жаттыгуларын дурыс орындау са­
бадтыц б1л1мдЬпк мшдетше жатады. Сабадтыц бЬпм
беру, тербиелш жоне сауыдтыру мшдёта уйлесщ отыру
керек. Дене тербиес1 сабагы тертш, зейш, epiK, удыптылыд, догам мулкше жауапты дарау, достыд, жолдастыд
сиядты дасиеттердi далыптастырады, диындыдты жецуге багытталады.
Сонымен 6ipre дене тербией тербиелхк мшдетш шешетш арнайы дурылган сабадтар да болады. Мысалы:
мугал1м одушылардыц бойында диынды дты жеце 6biy,
тез1мд1ш.к цасиеттерш цалыптастыру мадсатымен дене
шыныдтыру жаттыгуларыныц шартын курделещцредь
Бала бойында алгырлыд, тапдырлыд касиеттерш цалып­
тастыру уппн ceKipy, ез тепе-тендпш садтау, шацгымен
ерден ceKipy ойындарын уйымдастырады. Балалардыц
бойында патриоттыд сез!мдер1н калыптастыру мадсаты­
мен мугалщ балаларга спортшылардыц oMipi, ецбей,
115
jKeTicriKTepi туралы айтып, олардыц суреттер1Н керсете
отырып ецпмелейд1. Сауыцтыру мацсаты да тербиелш
мацсаты сияцты ер сабацта 6ipre царастырылып отыруы
керек. Сапца дурыс туру» дене тербием сабагыныц дурыс
eTyi, таланта сай спорт кшмшщ болуы, сабац ететш орынныц санитарлык таланта сай болуы, сабацтыц ашьщ ауа
астында ©TLJiyi осыныц барлыгы дене шыныктыру сабагытткпт сауыцтыру максатын цурайды.
Сабацтын, цурылысы
Дене шыньщтыру сабагыныц непзй меселесшш, 6ipi сабацта шыныцтыру курылысыныц дурыс болуы. Кунпзбек жоспардыц дурыс цурылуы кунделш п жоспардын дурыс цурылуына Heri3 болады. Сабацтыц цуры лы ­
сы мугал1мге жаттыгуларды дурыс тацдауга, етшетш
материалды тусшддруге, денеге тусетш салмацты аныцтауга кемектесед1.
Сабацтыц цурылысы ететш материал мен сабацтыц
мацсатына байланысты цурылады. Мацсат орындалу
ушш ец алдымен дурыс тацдалынып алынган материал
керек. Соган царай жаттыгуды орындау едос-тесйп аныцталады, тацдалады. Дене тербием сабагыныц мацсатынын орындалуы сабацца цатысушылардыц дене даярлыгына байланысты. Ол ушш бала сабацца психикалыц
даярлыцпен келу керек.
Эдетте оцушылардыц кетерщвд кещл-куй цалпы 6ipден тыныштыц цалыпца етюзуге руцсат етшмейдь Сондыцтан сабац цурылысын цараганда б1ртшдеп тыныш­
тыц цалпына келш, одан кейш сабацты уйымшыл турде
бтретш дей eTin цуру цажет. Осы себептен ep6ip сабац
жоспары н еп зп уш бел1мнен цурылады.
BipiHini бел1м - уйымдастыру кезещ, оцушыларга
курдел1 жаттыгуларды орындату, дайындау, шартты
турде "Kipicne бел1м деп аталады.
EKiHnri бел1м - сабацтын непзп жаттыгуларын орындауга багытталган, шартты турде "Н еп зп бел1м" деп ата­
лады.
V rrrimrri бел1м - бул кезде сабац уйымдасцан турде аяцталады. Шартты турде "Дорытынды бел1м" деп аталады.
116
Сабадты бел1мдерге белу салыстырмалы турде бола­
ды. 0p6ip бел1м жаттыгулары 6ip-6ipiMeH тыгыз байланыста орындалуы керек. Сабацтыц мазмуны мен орын­
далатын жаттыгулар 6ip-6ipiMeH тыгыз царым-цатынаста болуы шарт.
Бастауыш сынынтар уппн тинтш сабад жоснары дурылады.
Тш гпк сабац жоспары
Kipicne бел1м15-10 минут.
Mindem i: Одушыларды уйымдастыру, етглетш тапсырмамен таныстыру, тусшд1ру. Одушыларга орындайтын жаттыгулар мен денеге тусетш салмад жен1нде
тусгндерш, психи калы д тургыда даярлау.
Мазмцны: Сапда туру Typi, гимнастикальщ орын ауыс­
тыру, дене, дол, аяд дозгалысымен журу, жуйру, ceKipy
жан-жадты дамыту жене би жаттыгулары, ойындар.
Н ейзй бел1м 25 - 30 минут.
Mindemi: Сабадтыц басты тапсырмасын орындау жаца
сабадты тусшд1ру, б1л1мдерш толыдтыру мадсатында
еткен сабадты дайталау. Оцушылардыц цимыл-цозгалысын, icKepлштерш, жылдамдыктарын, тез!мд1лштерш
дамыту.
Мазмцны: Жалпы дамыту жаттыгулары, журу, жу­
йру, лактыру, ceKipy, ермелеу, асылу, акробаттык жат­
тыгулары, жылдам козгалыстарды, ойындарды орын­
дау. Н ейзй бел1мге багдарлама бойынша кез келген ма­
териал енйз1лу1 мумкш.
Цорытынды беММ 3 - 5 минут.
Mindemi: Сабадтыц нейзй беМмшде белсендо цызметке тускен агзаныц цозу цалпынан тежелу далпына ауыс­
тыру. Сабадда дорытынды жасау, уйге тапсырма беру, уйымдасдан турде басда ic-ерекетке ауысу, ягни уйымшылдыцпен спорт залдан сыныпца немесе уйлерше тарату.
Мазмцны: Сапца туру, журу, енмен журу, ыргацтыц
би жаттыгулары, демалу жаттыгулары, жай цимылды
ойындар, мугал1мнщ цорытынды ceei, уйге тапсырма.
1 17
Сабадтыц Kipicne 6ejiiMi
Оцушыларды дурыс уйымдастыру - сабадты жадсы
етшзудщ дажетй шарты. Сондыдтан одушыларды сабадда даярлау сабад арасыыдагы узййс кезшен бастала­
ды. Сабадда согылган доцырауда одушылар сапта туру
дажет. Мугал1м дай жерге, далай жене сапты KiM басдаратынын айтып, тапсырма береди Осыныц бэрш мугалдм
6ipiHnri сабадта айтса, келес1 сабадтарда одушылар
мутаймнщ комегшс1з-ад дойылган таланты орындауга
умтылады.
Алгашды сабадта одушыларды залдын, узындыгы мен
араларын 1-2 метр епп бойларына дарай тургызу керек.
Осындай сапта одушы мугал1мдй ал мугал1м одушылар­
ды еш кедерпс1з кере ал ады. Жене де бул ез орындарын
тез жаттап алуга комектеседь 1-сыныпта алгашды дене
тербией сабадтарында балалар мугал1мнщ комеймен
сапда турады. Балалар сапта шмнен кешн KiM екешн
б1лш уйренген соц мугал1м сапда туруды одушылардыц
ездерше тапсырады. Басында жадсы мецгерген, одушы­
лар арасында беделд1 балага, одан кешн сынып кезекпйлерше сапда тургызуды тапсырады. К,оцырауга дешн
немесе доцыраумен 6ipre одушылар сапда турып болады,
содан соц кезекпп мугал1мнщ козшше "Т узел!" "Tire
тур!” деген буйрыд бередо. "TiK тур!" буйрыгынан кешн
мугал1м одушылармен амандасып, 3-сыныптан бастап
одушылар дене тербиес1 сабагында мугал1мге мел1мдеме
беретш болады. Тек осыдан кешн сабад басталады.
Kipicne бел1м журуден, санаудан, ойын тер1зде жат­
тыгу лармен басталуы мумкш. Ол сабад жоспарымен
жене балалардыц дене жагдайымен тжелей байланыс­
ты. Мысалы, бадылау жумысынан шыддан, кещл-куш
TyciHKi балалармен сабадты журу мен, буры лу мен бастамау керек. Мундайда, балаларды жалыдтырмайтын жат­
тыгу лармен бастаган жен. KepiciHme, егер балалар са­
бадда психикалыд тургыдан дайын болса бастай беруге
де болады.
Сабадтыц басында одуш ы ларды ц к ец ш -к уМ н
кетерш, сабадда дызыдтырып, бершген жаттыгуды еш
диындыдсыз, жадсы орындауга умтылдыру керек.
ш
118
Мугал1м Kipicne бел1мшде одушыларды сабадтыц
максатымен, тапсырмамен таныстырады. Мугал1м жат­
тыгуларды 1р1ктеуде денет жалпы дамытуга арналган
жаттыгуларды алу керек, бул жаттыгулар балага жетш
таныс болганы жен. Таныс емес жагдайда мугалз.м
одушыларды жаттыгумен таныстырып, уйретуде кеп
уакыт жогалтады. Мундайда жаттыгулар едетте Heri3ri
бел1мшц соцында жургазшедь Kipicne бел!мше жылдам
екшндз. куштарландыратын ойындар алынбайды.
Kipicne бел1м сабадтыц цай жерде ететшше байланысты курылады. Егер сабак алацда, салкын ауада етсе, онда
мугал1м окуш ылардыц бойын ж ылыту максатын
кездейдо. Мун дай жагдайда Kipicne белд.мге узак уакыт
белшедз. жене жалпы дамыту жаттыгуларыныц саны
кебейш, оларды орындау екп ш жылдамдайды.
Сабактыц н еп зп бел1м1
Сабактыц Kipicne белзлуй мен Heri3ri бел1мшц арасында ysimc болмауы керек. БелАмдер б1ртутас байланыста
журедь Сабактыц Heri3ri бел!мшде, Heri3ri максаты
орындалады. Heri3ri бел1мде жалпы дамыту жаттыгула­
ры агзага есер беру уппн, сабакта уйретшетш басты жат­
тыгуларын дайындау уппн де колданылады.
Эр турт журу, жупру, ceKipy, лактыру, ермелеу жат­
тыгулары, тепе-тецдж сактау, асылу, акробатикалык
жаттыгулар, баскетбол ойындары сабактыц Herieri
бел!м1не накты педагогикалык максатты шешу ymiH енпзьледь Сонымен катар физиология лык веер ету уппн
колданады.
Кунделштз. сабакта кимыл-козгалыс ойындары ойналады. Эдетте олар негазп белхмде ойналады. 1- 2-сыныптарда eKi ойын ойналады. BipiHini мшдетп Heri3ri бвл1мге
енпзьлее, екшш! калган бел1мдерге енп.з1лу мумкш.
3-сыныптармен 6ip-aK ойын ойналады. Жене кез келген
бел1мнщ 61реу1ндв гана ойналады. Heri3ri бел1м ойында­
ры окушылардан жылдам кимыл, козгалысты талап етеда.
Мысалы, жупру, ceKipy, лактыру, ермелеу, т.б. сол сияк~
ты кимылдары бар ойындары ойналады.
119
Эдетте Herieri бешмшц ойындары нацты 6ip мацсатца жетуге багытталады. Сол сияцты тагы баска да ойын­
дар непзг! бел1м мезетше енед1 жене аталган ойындарга
уйрету сабацтыц басты мацсаты болып табылады. Heri.3ri
бел!мде оцушылар кем дегенде 2-4 кимыл цозгалыс уйрену керек. 1-2-сыныптар сабацтарыныц Herieri бел1мшде
3-4 турл1 кимыл цозгалыс енд1ршедь Жене де цозгалыстар унем1 ауысып отыру керек. А л З-сыныптарга 2-3
турл1 цимыл-цозгалыс енгсзшед1, бул кезде оцушылардан цозгалысты дурыс орындауды талап етед1 де жатты­
гуды тусщгцрш уйретуге кеп уацыт ж1бередь
Сабацтыц Herieri бел1мшщ мазмунына темендегщей
жаттыгулар енпзшедк
1. Тепе-тецдекй сацтау жаттыгулары, доппен орындалатын жаттыгулар, бшктшке ceKipy, ж упрш ойнайтын
ойындар топтары.
2. Жан-жацты дамыту жаттыгулары, межеге лацтыру, ермелеу, ceKipy ойындары.
3 ■Дурыс тулга цалыптастыруга арналган жаттыгулар,
врмелеу, узындыцца ceKipy, лацтыруга арналггш ойын­
дар.
4.
Дененщ дурыс тулгасын цалыптастыратын жатты­
гулар тобы, ермелеудщ турлер1. Жаттыгулар тобы, ерме­
леудщ турлер1, узындыцца ceKipyfli, лацтыру ойындары,
шацгыга дайындыц жаттыгулары.
Жаттыгулар мен жаца тацырып Herieri бвл1мнщ басында мецгершед1. Балалардыц орындауына циындыц
тугызатын жаттыгулар ж ещ лдеу жаттыгудан кешн
орындалады. Осылайша 6ipTe-6ipTe орындау цагидасы
icKe асады. Мысалы, егер квздеп лацтыру жене ж унру
ойындары сабацтыц Herieri бвл1мше енпзшсе, онда ец
алдымен лацтыру одан кешн ойын ойналады. Этшген
тацырыпты мецгертуде жалгастыру жаца сабацты мец­
гергеннен кешн жалгастырылады. Егер жаца тацырып
Herieri бвл1мге енп.зйшесе, онда вткен сабацты мецгеру
таныс жаттыгу л армен бастал ады.
Димыл нжерлштерш мецгеру ушш сабацтыц Herieri
бвл1мшде орындалатын жаттыгу лардыц шартын курделенд1ру усынылады.
120
Балалардыц кещл-кушн жылдам жогары кетеретш
жаттыгулар сабадтыц Herieri бел1мшщ соцында ейледь
Сабадтыц дорытынды бел1м1
Сабадтыц непзп бол1м1 дурыс уйымдастырылса, ба­
лалардыц дан айналымыныц дызмей жылдам дан, дем
алулары жшлейдь
Сабадтыц Heri3ri бел1м1нщ соцына дарай жаттыгулар­
ды жендлдетш сабадтыц аягына дешн созу дажет.
Балалар (сабадтыц) далыпты жагдайда болу уппн са­
бадтыц соцында журу терец дем алу, аз димылды ойындар ойналады.
Сабадтыц соцында одушылар сапда турады. Myr&niM
дорытынды жасайды.
Уйге тапсырма береди Одушылар уйымдасдан турде,
ягни саппен спорт залдан шыгады.
Мугал1мнщ сабадда даярлыгы
Мугаймшц сабадда жадсы даярлыгы - оны жадсы ет­
шзудщ кешль
Myr&niM сабадда оду жылы басталмастан бурын даярланады.
Ец алдымен ол оду багдарламасымен танысады. Мунда мугаш.м мектептщ ауа райы, табигат жагдайын ескередй Сабадда даярлану барысында мугал1м ед1стемелш
едебиетпен, езге мугалймдердщ шеберлд.ктер1мен таныса
отырып, ец жадсы дегенш ез жумысына енпзедй
Сабадда даярлануда сабад жоспары дуры л ады. Сабад­
тыц надты бЬпмдШк мадсаты аны дталады. Мадсат надты жене тусшиста болу керек. Мысалы, медомдеме беру
мен таныстыру, таркеме адымдар жасау, т.б. сол сиядты.
Егер ет1лген жаттыгулар дайталанатын болса, онда
сабадтыц жоспарында дайталау сабагы деп жазылады.
Жене де не себеппен, не ушш дайталап жатданы ашылып жазылады.
Сабадта дандай жаттыгулар втетшш аныдтап алган
соц ец алдымен непзг! бол1мге к!ретш жаттыгулар аны д121
тал ады. Жаттыгуларды тацдау барысында жаттыгу лардыц жасалу узацтыгын ескерген жен. Ол кимыл-к;озгалыс
юкерлштерш калынтастыруда шешупп рвл атцарады.
Сабан жоспарында сонымен катар кай жаттыгу неше
рет кайталанып жасалатыны жене уйге цандай жаттыгу
бершеташ аныкталып жазылады.
Мугал1м сабацца дайындык кезшде жаттыгуларды
етшзу едос-тесшше кеп кещ л беледь0 л ушш мугалам ертурл1 едас-твсшдерд1 карастырады.
Мугал1м сабан кезшде езшщ кай жерде туратынын,
сабакты налай бакылайтынын жене де окушылар жат­
тыгу жасап жаткан кезде кай жерде туратынын алдынала шеппп алады. Муггитм сабакка даярланганда жоспардагы жаттыгуларды 63i жасап кередь Бул 6ip жагынан
ез1н-ез1 тексеруге мумкшдш бередь
Белсендйпк сабацтыц жаксы етуше к ем ек тесей т
6epiMi3re белгЬп. Сондыктан мугалня балалардьщ белсендШктерш жогарылатуга тырысуы керек. Егер мугал1м
сабан жоспарына цурал-жабдыцтармен орындалатын
жаттыгуларды енйзсе, онда мугал1м сабак басталмас
бурын окушыларды еталетш жаттыгулармен жене куралжабдыцтармен таныстырып етедь Мугал1м сабакта
окушылардыц цаушс1здпс ережесш сакталуын кадагалайды.
л
1 •"f
Егер дене тербием сабагында музыкалыц суйемелдеурХдурыс жене орынды колданса, онда сабан улкен жетастштермен аякталады. Дене тербием сабагында музыка
окушылардыц кещл-куйш кетерш жаттыгуларды дурыс
орындауга кемектеседо, окушылардыц сез1мдерш тербиелейда.
Сабацты ер турл1 музыка аспаптарымен суйемелдеу
арцылы етшзуге, унтаспа цолдануга болады.
Музыкамен орындалатын жаттыгулардыц турлер1 ете
кеп.
Мысалы, журу, жуйру, би, би цадамдары, ыргацты
жаттыгулар, ермелеу, ceKipy, тене-тецдшй сацтау жат­
тыгулары, узын жене цысца сек1ртпемен ceKipy. Музыкалыц суйемелдеуд1 ойын барысында да цолдануга бов. А
122
лады. Ол одушыларды оиынга дызыдтырып, одушылардын, кещл-куйш котередй
Музыкалыд суйемелдеудщ нэтижел1 болуы мугал1мттттт ан т немесе унтаспаны тацдауымен тыгыз байланыс­
ты. Сонымен дат ар, мугал1м сабадда даярланганда са­
бадтыц дай жерде ететшш шешедй Я гни, алацда ма, элде
жабыд жерде етейнш аныдтайды. Егер сабад алацда етш
жатданда ауа райы бузылып кетсе, сабацты спорт залда
жалгастыруга тура келедь Сондыдтан да мугал1м алдынала сабадтыц ететш орнын даярлау керек.
Дене сабагы сабад кестесшде орналасу ретшщ мацызы бар. Егер дене сабагы сабад кестесшщ ортасында, ец
басында турса онда мугалйм сабадты ертерек аядтауы
сабадда
жасалады
М угайм езшщ сыртды бейнесше де назар аударуы,
сабадда таза ктн ш , удыптылыгымен балаларга у лп болу
керек. Сонда балалар да мугал1м сиядты ер сабадда дайын болады. Балалар сабадда спорт кшммен келш, кез
келген мугатмнщ тапсырган жаттыгуларын орындауга
даяр болу керек. Одушыларга дажетта маглумат беру
vmiH олармен дысда ецйме жургазеда. Тек сонан кешн
алган
асырады
Балалармен ецйме барысында олардыц дай жерге
кшм ауыстыратындарын керсету керек. Кшмдерш
Шж
у»
йкк"
ш
.А, щш
калаи, каи
сацталады
Qp сабац жоспарында кун peTi, сабац саны, мацсаты,
лу орны, цурал -жабдыцтары, мазмуны, жаттыгу узацгы айцын кереетшш жазылады.
•
Ж
"
иIу
I
-
ТУ-
Сабацтагы денеге тусетш салмац
Мугал1м сабацца даярлану барысында сабак кезшдег!
денеге тусетш салмацты ескередь Мундагы денеге
тусетш салмац дегешм1з —ол дене тербиес1 сабагындагы
окушылардыц жаттыгулар орындау барысындагы физикалыц куш-цуаттыц денеге ecepi.
123
Денеге тусетш салмад жаттыгулардыц жасалу узацтыгы мен жаттыгулардыц санымен, олардыц цайталануымен, уадыт жене орындау шартымен аньисталады.
Дене шыныдтыру жаттыгуларыныц барлыгы одушылар
агзасына веер етедь Сабад кезшдей жаттыгулардыц кеп
болуы денеге тусетш салмадтыц артуымен аныдталады.
Сабад кезшдей денеге тусетш салмак ер турл1 болады.
Сондыдтан мугал1м оны дадагалау керек. Одушыларга
дене жаттыгуларын артыд жасатуга болмайды. Ce6e6i
одушыларды шаршатып ецбек цабшетш темендетедь
Сонымен датар дене жаттыгуларын бесендетуге де бол­
майды.
Мугал1м ер сабадта денеге тусетш салмадтыц одушы­
лар дыц дене дамуына ecepiH дадагалау дажет. Ол уппн
дене жаттыгуларын тшмд1 пайдалана бЛлу, жене де дай
жаттыгу одушыларга дандай есер беретшш бшу керек.
Дене жаттыгуларыныц агзага ecepiH аныцтау уппн кептеген ед1стер колдануга болады. Мысалы, дан дысымын,
дене температурасын, дан тамырларыныц согуын елшеу,
дан дурамын аныдтау, т.б. Аталган едютершщ шпнен
мугал1мдер кебше окушылардыц дан тамырларыныц
согуын елшеу едд.сш долданады.
Сонымен датар денеге тусетш салмадты аныдтау уппн
темендейдей жещ л eflicTi долдануга болады.
Жуйрмес бурын одушылар баяу жуйредо, одан кешн
ж ещ л жаттыгуларды орындайды. Жаттыгу орындалганнан кейш оцушылардыц дан тамыры согуын елшейдь
0д1с цайталанады. 2-3 минут 1шшде 2-3 рет елшенедь
Жаттыгуга д е т н й жене жаттыгудан кешнй керсетюштер салыстырылады. Егер оцушыныц дан тамырыныц
датты согуы 2-3 минут 1шшде басталцы далыпда келмесе немесе KepiciHme бастапкы цалыптагыдан бесецдеп
кетсе, онда бул окушыларга салмадтыц кеп тускеш, не
болмаса дан тамырларыныц дызметшщ дурыс еместгйн
айдындайды.
Бул екеушщ дайсысы болмасын мугаламнщ назарында болуы керек. Оцушылардыц сыртцы бейнесше дарап
124
салмацтыц цаншальщты тускенш аяд-колдарыньщ дЬ
р1лдеушен, жуздершден шаршаганд ыгынан, белсендЬ
лштершщ темендеушен, жаттыгуларды орындау сапасыныцтемендеуш, т.б. сол сиякты белплерден аньщтауга
болады. Бул белплердщ барлыгы окушылардыц денесЬ
не тускен салмацтыц артуымен айцындал ады. Мун дай
жагдайда мугал!м жаттыгудыц к о л е т мен орындау шартын женДлдету1 немесе жаттыгуларды тоцтатуы керек.
Денеге тусетш салмацты мугал1м сабац жоспарын
цурганда аньщтайды, ал сабац кезшде оцушыларды бацылай отырып кейб1р езгерхстер енпзу1 мумкш. Денеге
салмац Heri3ri бел1мнщ ортасында тусу керек. 1с жузшде
денеге тусетш салмацтыц б1рдей журу1 мумкш емес. Се6e6i, эр жаттыгу сайын цысца мерз!мд1 демалыс болады
жене де барлыц жаттыгулар оцушыларга б1рдей эсер бермейдь Сондыцтан сабац жоспарын цурганда не денеге
тусетш салмацты аныцтаганда цимыл-цозгалыс ойында­
ры, жаттыгулар, жарыс тэр1зд1 жаттыгу лардыц 6epi жогаргы салмацпен байланыстылыгын есте сацтау цажет.
Денеге тусетш салмацты аныцтаудыц к у р д е л т —
оцушылардыц барлыгы 6ip уацытта б1рдей жаттыгу
орындаганымен, дене даярлыгыныц ер турлШ п болуы
мумкш. Дене даярлыгы жогары балаларга жеке тапсырма 6epin, цосымша жаттыгулармен айналыстыру керек.
А л дене даярлыгы нашар балаларга тек жоспарланган
жаттыгуларды орындатумен шектелу керек.
Сабацтагы денеге тусетш салмац былай аныцталады:
а) жаттыгулар саны мен ойын саныныц езгеру1мен;
е) жаттыгуларды цайталау саныныц ер турлипймен;
б) жаттыгуларды орындау барысындагы уацыттыц
улгаюымен немесе кему1мен;
в) ер турл1 екпшмен орындауды колданумен;
г) цозгалыс амплитудасыныц улгаюымен немесе кему i ме н;
г) жаттыгуларды орындаудыц курделенух немесе жевдлденушен;
д) жаттыгуды орындауда ер турл1 цуралдарды цолданумен.
125
Сабактыц толы мды лы гы
Сабадтыц мацсатына жету уппн уадытты тшмдо пай­
далану датынасы сабадтыц толымдылыгы деп аталады.
Негурлым у адыт тшмд1 пайдаланылса, согурлым сабад­
тыц толымдылыгы жогары болады.
Сабадтыц толымдылыгы алга дойган мадсаттыц оду
багдарламасыньщ жетастштермен орындалуын керсетеда.
Сабадтыц толымды болып eTyi мугатимнщ сабадты
вд1стемелш тургыда дурыс уйымдастыруына к е щ л
белуш де. Муг&тпм сабад жоспарын дуру барысында са­
бадтыц ер кезещне тус1цдаруге ерекше кендл белу1 керек.
Дай жерде жаттыгуды дарапайым турде, дай жерде
толыд epi аныд турде езш щ орындауымен KepceTyi, ал
дай жерде тек буйрыд дана беру керек екенш аныдтап
керсетеда.
Сабадда керекй дурал-жабдыдтар алдын ала дайындалып дойылады. Дурал-жабдыд дайындау уадытты
унемдеуге пайдасын тнпзе да. Сыньштагы одушылардыц
6ip уадытта жаттыгумен айналысуы сабадтыц толымдылыд нетижесш керсетеда. Бул жагд айда саптагы жатты­
гулар, журу, ж уй р у, жалпы дамыту жаттыгуларын
орындатдан т т м д ь 0pi жецш болып келеда. CeKipy, лац­
тыру, ермелеу тепе-тецдш жаттыгуларын орындату
д иын дыд д а созады.
Жаттыгуларды орындау барысында одушылардыц
санына дурал-жабдыдтардыц сейкес келуш ескеру ке­
рек. Егер дурал-ж абды дтар ж ей сп еген жагдайда
мугал1м сыныпты топ да белед1 де, ер топ да ер турл1
дурал-жабдыд 6epin, езара дурал-жабдыдтармен ауысып
отыруларын дадагалайды. Толымды откен сабад одушы­
ларды уйымшылдыдда, тертшт1лшке тербиелейдо.
Уйге берЁлетш тапсырма
Аптасына 3 сагат болатын дене тэрбвсеса сабагында бала­
лардыц дене тэрбиёс1 жаттыгуларын ойдагыдай уйренш
шыгуы диынга туседь Улкен жейстштерге жету ушш
одушылардыц езшдак жумыс жасауы тюс. Осындай ic126
ерекеттердщ 6ipi тапсырманы уйде орындау болып та­
былады.
Уйге бер!лген тапсырма етшген материалдыц толыд
менгер1луше сешогш тии.зед1. Тапсырма ардылы одушылардыц дене жаттыгуларын 6ip далыпты орындауына
жене балалардыц денсаулыгымен, дене дамуына жагымды ecepiH тиг!зедь Сонымен датар одытушыныц берген
кецестер1 оцушыныц тербией yniiH ете мацызды. Кецес
жалпы жене арнайы болуы мумкш, жене бул ер одушыныц езшдис ерекшелштерше байланысты болып келедь
0здш жумыс жасауга темендейдей жаттыгуларды
усынуга болады:
- жалпы дамыту жаттыгулары;
- дысда сеюртпемен сеюрту (ecipece, ул балаларга,
ce6e6i олар дыздарга дараганда сеюртпемен нашар секЬ
реда);
- биштпске ceKipy жене бшктштен ceKipy;
- алые да жене кездеп лактыру;
- ермелеу жене тепе-тецдпе жаттыгулары;
- ойын жаттыгулары, т.б.
Шамамен уйге бердлген тапсырма мынадай болуы мум­
кш:
а) алгашцы eKi жаттыгуды орындай 6Lny;
е) екеулеп сеюртпемен ceKipe бшу;
б) мел1мдеме беру;
в) допты сол, оц колмен ладтырып жене цагып алуга
уйрену;
г) арданмен ермелеу жаттыгулары;
Уйге берзлетш тапсырмалар ыцгайлы, цаушыз соны­
мен датар курдел1 болуга тшс.
0p6ip уйге берьлетш тапсырманы мугал1м алдын ала
ойластырады. Тапсырма сабадта орындалган жаттыгу­
лар болуы керек, содан кешн уйге бершедь
Сабад барысында уйге бер1летш тапсырма esrepyi
мумкш. Одушылар уйге бер!лген тапсырманыц мацызын, орындалу ед1с1н анык туешу ушхн ол мазмунды бо­
луы тшс. Сонымен 6ipre орындалатын орын мен TepTi6i
керсеталеда (уйде, спорт залда, алацда, т.б.).
127
Балалар жаттыгуларды унем1 орындап отырган жаг­
дайда гана уй тапсырмасыныц мацызы артады.
Сабацтыц турлер1
Мектеп жумысыныц теж1рибес1 келей сабактыц турл ерш аньщтайды:
а) Kipicne сабактар;
б) Жаца материалмен танысу сабацтары;
в) 0Ti лген материалд ы жет1лд1ру сабацтары;
г) Аралас сабактар;
д) Есеп беру сабактары;
Кез келген сабак; Typi сабактьщ цурылысымен сейкес
журпзшеда, ер сабацтыц езше тен ерекшелзктер1 болады.
Kipicne сабацтар жылдыц, тоцсанныц жене де багдарламада жаца бел1мдер басталганда етк1зшед1.
Kipicne сабацтыц басында ещчмелесу журйз1лед1,
мугал1м ейлетш сабацтыц мазмунымен таныстырады.
Сабацта мугал1м оцушыларга алга цойылган мшдеттерд1,
талаптарды уцыпты орындау yniiH сыныпта уйымшыл
болуга тербиелещц, зешнш сабацтыц мазмунына аударып, белсецгц болуларын тал ал етедо.
Kipicne барысында балаларга сабацтыц етшу TepTi6i,
сабакка дайындалу барысы айтылады. Дене шыныкты­
ру залына немесе алацга бару, кезекппнщ м1ндет1, са­
бацтыц уйымдасцан турде басталып, аяцталуы ecKepiледЩ Тапсырманы орындап болганнан кейш, балаларга
келес! сабацтарга дайындалуына байланысты мугалзм
сабац уацытыныц 6ip б е л т н д е оцушылармен таныс ой­
ындар етгазеда. Ойынды балалардыц ездер1 тацдаганы
жен. Ойын келеы болатын сабацтарга кещл-куйлерш
кетерш баруга ыцпалын типзеда.
1-сынып оцушыларына сабацта серпту жумыстарын
жургазуге болады. Бул сабацта балалар б1рнёще рет дене
шыныцтыру залымен танысады. А уа райыныц ашыц
кундер! балаларды дене шыныцтыру алацына апарып
ездёр! бетётал ойындарын ойнатуга болады. Алгапщы
еткЩ лгён дене шыныктыру сабагы балалар ем1ршде
улкен орын алады. Сондыцтан сабац тиянацты ойластырылып, жацсы eTKiebiyi тшс.
128
Жаца материалмен танысу сабацтары Kipicne сабацтан кешн журйзЬтедь Ce6e6i сабадтыц ер беМмшщ мазмунынд а жаца жаттыгулар уйрет1лед1.
Бул сабактыц ерекш елт - окушыларга жаца жатты­
гуларды уйрету. Ол уппн мугал1м сабацты кызьщты epi
тусшшт1 eTKieyi керек.
Отшген материалды жет1лд1ру сабактарыныц негазп
мацсаты - еткен сабактардагы уйреплген жаттыгулар­
ды жетЬцрре тусу.
Бул сабацтарда жаттыгулардыц орындалу техникасына, 1скерлж дагдыларыныц калыптасуына, ойындардыц
курделенуше, димыл барысында орындай бд.лу кжерлжтерше кеп кещл белшедо. Сабадта жаца материалмен танысумен катар, бурын етьлген материалды дайталау 6ipre
журедо. Сабадтыц Heri3ri б е л т жаца материалды игеруге, далган уадыт еткен жаттыгуларды кайталауга жумсалады. Егер жаца материал балалардан улкен ынтамен тыцдауды талап ететш болса, онда ол сабадтыц алгашды
уадытында тусшдорйгедо. Тек содан кешн ейлген мате­
риал дайталанылады. Кептеген жагдайда 6ipiHini етьпген
материал даиталанып одан кешн жаца материал бер!лед1.
Жаца материалдыц курделЬпгше дарай ол сабадтыц ортасында да 6epbiyi мумкш.
Есеп беру сабацтарда дорытынды жумыстар жасалады, оцушылардыц б1л1мдер1 тексерд.лш багаланады.
Мундай сабацтар тоцсанныц аягында етюзЪтедо. Есеп беру
сабацтары алдын ала жоспарланады. Оцушылар есеп беру
женш де алдын ала дайындалып журу1 цажет. Дурылысы
бойынша бул сабац турлершщ айырмашылыгы жоц.
Бул жерде есеп беру жаттыгулары басты орын алады. Есеп
жаттыгуларын оцушылардыц ездок орындауына мумкшдш
беритедо. Есеп жаттыгуларынан кешн оцушылардыц кещлкуйлерш кетеру уппн ойындар етаазшгеш жен.
Сабацты еттзу эд1с-темлдер1
Бастауыш сынып оцушыларымен темендепдеи
едастер долданылады:
1) жаппай ед1с;
2) кезекпен орындау еД1с1;
9-77
129
3) толассыз эд1с;
4) топтыц эдд.с;
5) жеке едн:.
Жаппай eflicTi пайдалана отырып, окушылардыц
берше орындалу TepTi6i б1рдей жаттыгулар усынылады.
Бул ед1стщ ер ек ш елт —окушылардыц барлыгы б1рдей
жаттыгуды орындауы, сабактыц жогары талапца сай
eTyi, денеге цажетй салмацты Tycipyre жетумен аныцталады.
Бул ед1с ужымдыц турде орындалатын жаттыгулар­
дыц орындалуына цолайлы; ce6e6i оцушылар мугаймнщ
буйрыгы, нусцауы бойынша жаттыгуды 6ipre орындайды. Оку багдарламасындагы кептеген жаттыгуларды
уйрету барысында: тшмд1 журу, ж упру, сешрудщ турлер1, лацтыру доптармен, таяцтармен, цысца сешртпемен орындалатын жаттыгу л арда осы вд1ст1 цол данады.
Бул oflic бастауыш сынып окушыларын жаца оцу материалдарымен таныстыру кезещнде кецшен цолданылады.
Толассыз едк. Бул eflicTi пайдаланудыц ер ек ш елт —
оцушылар жаттыгуды кезекпен, б1ршщ соцынан 6ipi,
y 3LJiicci3 , толассыз 6ip гана жаттыгуды орындайды. Нацты аныцталган жагдайда гана толассыз едз.ст16ip уацыт­
та eKi-уш дурк1н орындайды.
Мысалы, тепе-тецдш жаттыгуларын гимнастикалык
отыргышта, беренеде 6ip уацытта орындауга болады,
егер де б1рнеше отыргыш, берене болса, толассыз вдштщ
тагы 6ip ер ек ш елт мугал1м ер оцушыныц жаттыгуды
дурыс орындауын бацылай ал ады.
Жаттыгу eKi-уш дуркш орындалады. Сабацтыц то­
лымдылыгы жене денеге тусетш салмац улгаяды.
Кезекпен орындау э д т н д е окушылар сабацта шагын
топтарга белшедЬ0р топ оцушылардыц жаттыгуды 6ipre
жасай алуларына байланысты белшеда. Bip топ оцушылары жаттыгуды орындап жатцан кезде, екшпп топ оцушылары ез жолдастарыныц ic-ерекетш бацылап турады.
Кезекпен орындау едка бшктштен ceKipy, ермелеу,
алысца лацтыру, акробатикалыц жаттыгуларды орын130
даганда цолданылады. Бул ед1с мугал1мге окушылардыц
жумысын бацылауга кемектеседа.
Топтыц едасте оцушылар топца белшед1. Эр топ мугал1мшц берген тапсырмасымен езшдак жумыс жасайды.
Бул ед1с кебше жаттыгу жасау ушш цурал-жабдыц жейспеген кезде цолданылады. Белйл1 уацыт откен соц топтар цуралдарымен ауысады. Ce6e6i барлыц оцушы
мугалхмшц берген тапсырмасын сабацтыц 6ip белтн д е
орындап yjnepyi керек. Эр топ ез топ жетекппсш тагайындайды. Эр топты 6ip-6ipiHe кедерй жасамайтындай етш
орналастыру мугал1мнщ басты мшдей. Топтыц тесгл
балалар ез бетшше жумыс жасауга дайын болган кезде
гана цолданылады.
Жеке едасте оцушы жаттыгуды жеке орындайды. А л
цалган оцушылар бацылап турады. Бул ед1с есеп сабацтарында цолданылады. Бул ед1с мугал1мге ер оцушыныц
сабацты цаншалыцты мецгёргещн бацылауга кемекте­
седа. А л балалар ез кезейнде жаттыгуды дурыс орындауга
тырысады.
Сабацты етк1зу ед1стер1 сабацца цойылган мацсаттарга байланысты болады. Эр турлх ед1с-тес1лдерда цолдану
арцылы журйззлетш сабацтар цызыцты epi жацсы цабылданады.
Дене жаттыгуларына уйрету
Оцыту урд1с1. Дене шыныцтыру сабагыныц да басца
сабацтар сияцты непзп мацсаты - ол балалардыц нацты
бьшмдер мен шкерлпс дагдыларын аныцтау болып табы­
лады.
Теж1рибелж сабацтарда оцушылар дене жаттыгула­
ры, олардыц орындалуы туралы бЬпм алады. Осы жерде
олар жаттыгудыц орындау тес1лш уйренедЬ Жаттыгу­
ларды б!рнешё рет цайталау - алдагы уацытта жаттыгу­
ларды жещл, денеге ерекше салмац туйрмей орындауга
мумкш дш бередь Оцыту урдасше мугал1м сабацтан тыс
орындалатын жаттыгуларга аныцтама бередх. Осылайша мугалхм оцушыларды дене шыныцтыру мен уйренген
жаттыгуларды цолдана бзлуге нусцау береда. Мугал1мнщ
131
баскаруы окушылардыц белсенд1 ic-ерекеттер жасауына жагдай тугызады.
Окытудыц тарбиелш мацызы. Мугал1м окушыларга
дене шыньщтыру аркылы жан-жакты тэрбие бере отырып,
кажетт! 61л 1м , 5.скерл1 дагдылармен каруландырады.
Мугал1м балаларга елхм1здщ спортшы ларыныц жещсTepi, жаца стадиондар, спорт сарайл ары туралы ецг1мелеп, олардын, патриоттьщ сез1мдерш оятып, Отаны ушш,
ел1 уттпн куресуге тербиелейдь Мугал1мнщ берген тапсырмасын окушылар 6ipre орындауга, жаттыгулар жа­
сау кезшде 6ip-6ipiHe комек беруге умтылады.
Мугал1м осы кезде оларды достьщка, серштестшке
ужымшыл болуга тербиелейдь
Ойын - окушыларды ережеш сактауга, мшдеттерш
жаксы орындауга (кезекпп курал’ жабдьщтарды тарату
жене жинау) ужымшылдыкка, жауапкерпшцкке тербиелейдь Сабакта ceKipy, ермелеу, т.б. курделенген жатты­
гуларды орындау оларды кайсарлыкка, батырлыкка, Д^Р
кезшде шеппм кабылдай алуга тербиелейдь Сабак кезш­
де ережелерд1 катац сактап, окушылардыц сырткы бейHeciH кадагалау, сабак втшетш жердщ жадсы санитарлык калпын сактау. Окушыларды тиянакты таза болуга
тербиелейдь 1^атац жург1з1лген сабак» буйрыктардыц
орындалуы терт1ппен шыдамдылыкка уйретедо.
Сабактыц еталвтш орнын жаксы калыпта сактап, к у
рал-жабдыкка кут1м жасап, оларды дер кезшде жендеу,
балалардыц катысуымен жург1з1лсе, оларды мулпске
ж ауапкерпплш пен карауга тербиелейдь Сабактыц
дурыс acypriahiyi, уакытты дурыс пайдалана б1лу,
окушылардыц сабакка белсещр. катысуы, балалардыц
уж ы мш ы лды кка, ж инакы лы кка cenTiriH т и п з е д ь
Дурыс орындалган жаттыгуга мугал1м мактау мен жауап берсе балалардыц кездл-куйшщ кетершуше, окушы­
лардыц ic-ерекетше шешупп магына бередь
Оку урдасшде уйрету ед1стер1мен кагидалары мацызды орын ал ады.
Уйрету кагидалары окушыларды дене жаттыгуларына уйрету педагогиканыц дидактикалык кагидаларымен сейкес келедь
132
Дене жаттыгуларына жуйел1 жэне 6ipTe-6ipTe уйре­
ту да гид асы.
Одушыларга оду материалы арнайы кезекпен жэне
мелшермен усынылады. Оплген материалды дайталай оты­
рып, оны жаца материалмен байланыстырып бЬпмдер1 терецдет1лш, кецейтшш отырылады. Тадырыпты эту кезшде алгашдыда жещл жаттыгулар болса кешн курдел1 жат­
тыгулармен жалгасады. Мысалы, 1-2 сыныптарда ермелеудщ карапайым турлер1 сешртпемен журу бершсе, ал
жогары сыныптарга арданмен ермелеу бершеда.
1-2 белштен туратын жаттыгудан б1рте-б1рте 3-4 белшTi жаттыгуга кешеда. Денеге тусетш салмак, сабадтан са­
бадда жуйел1 турде ecin отыруы дажет. Бул балалардыц
дене дамуын жадсартады. Жекелеген жаттыгуды уйре­
ту кезшде дарапайымнан, б1ртшдеп курделенд1р1лед1.
Мысалы, тепе-тещцк жаттыгуы басында карапайым тур­
де еденде журйзсе, содан кешн орындыдтыц усймен,
содан барып берене устшде журу, шацгымен Teric жерде
журу, ермен дарай кедерп жолдармен алып журу, тагы
сол сиядты жаттыгулар орындалады.
Оцушылардыц саналыц жэне белсендшж дагидасы
оцу ypflici оцушылардыц оцу материалын саналы TyciHyi
мен цабылдай алуынан цуралады. Ол ушш мугашм оцушыларга дене жаттыгуларыныц магынасын тусшдарш,
балаларды жаттыгуды дурыс орындауга уйретеда жэне
цателжтерш керсетш, оларды тузен отырады. Жатты­
гуларды цолдану барысында оцушыларды дене медениетше уйрете отырып, жаттыгуларды ез ерщмен орын­
дауга, спорт секцияларына цатысуына цызыгушылыгын арттырады.
0p6ip сабадтыц басында мугал1м балалардыц алдына
жаттыгуларды не ушш жене далай орындау керек екенд т н айтып, нацты мацсатттар дояды. Ец мацыздысы алга
цойылган мшдеттердщ орындалуында. Оцушылардыц ез
цателерш ездер1 ryaeyi олардыц сабацты мецгергендштер1н б1лд1редь Оцушылардыц циын тапсырмаларды
орындауы (сабац етплетш орынды, дурал-жабдыдтарды
дайындау, сыныптыц сапда туруы, жаттыгуды ез беттер1нше орындауы) олардыц белсевдшжтерШ арттырады.
133
BiJiiM мен дагдыны дцрыс цабылдиу цаеидасы. Бшш
мен дагдыныц дурыс дабылдануына еткен материалды
дайталап мецгерту басты орын алады.
Дурыс дагды калыптастыру уппн дене жаттыгуларын
далыпты жагдаймен 6ipre, ер турл1 курдел1 жагдайларда дайталанып отырады. Одушы дене жаттыгуларын
орындалуын толыд мецгергенде гана 1скерлйс дагдылары тольщ далыптасады деп айтуга болады. Жуйел1 шугылдану, агзанын, жумыс icTey дабшетш арттыруга улкен
ecepiH тийзед1 жене жаттыгуды орындауга куш пен
уадыт та аз жумсалады. Бинм мен 1скерлж дагдысыныц
сапалы болуы одушыныц сабакка деген дызыгушылыгын калыптастырады. Оду материалын жоспарлауда
одушыныц nrepyiHe лайыдты болуын дурыс карастыру
керек, дене жаттыгуларын шамадан тыс артыд болуы
бала зешншщ шаршацдылыгына нейз болады да оду
материалын жадсы мецгере алмайды. Игерген дене жат­
тыгуларын одушыныц сабацта не сабадтан тыс ез беймен орындауы онын, бШ м мен мясерлхк дагдыларын бею,тетуседо.
Унем1 тексеру мен багалау дол жеткен табыстарын мададтап отыру ей летш материалды жадсы мецгеруге
ы д пал етедо.
Тш мдШ к цагидасы. Дене шыныдтыру материалы жеттт-тт игершетшдей болуы керек. А л айда бул соншалыдты
жещл болу керек деген емес. 0те дарапайым жаттыгулар
одушыны мулде босацсытып ж1беред1, ал ©те ауыр болса,
одушыныц ез купоне ceHiMi жогалып, ынтасын жояды.
Сабад барысында дарапайым таныс жаттыгудан, таныс емес дарапайым димылдан курдел1ге ауысып оты­
ру керек. Осы дагидага суйене отырып, одушыныц жеке
жас ерекшеЛ1г ш , денсаулыд жагдайын, дене дайындыгын ескере отырып материалды тацдап ала б1лу дажет.
КврнекШк цагидасы. Жаца димыл дозгалыстарды уйрену кезшде кернекдлш дагидасы мугал1мнщ димыл
дозгалыстарды ic жузшде м ултж йз керсету жол аркы­
лы одушыларга дабылдаудыц пайда болуына димыл-доз­
галыс бейнесш елестетуге димыл-дозгалысты дел орын­
дауга умтылумен жузеге асырылады.
134
Жаттыгуды тусшд1ру мен керсету уйлес1мд1лт жаттыгудын саналы орындалуын цамтамасыз етедь КернекЪйк дагидасы уйретудщ барлык; кезецдершде: жаца
материалмен таныстыру, жаттыгуды орындау 1скерл1к
пен дагдыны цалыптастыру барысында колданылады.
Оцыту eflicTepi
Дене шыныцтыру п е т оцыту барысында оцытудыц ер
турл1 ед1с-тесшдерш цолданады. Бул едастерда 6ipiKTipin,
мынадай уш топка белуге болады:
а) сездок (тусшдору, ецгамелеу, кецесу, буйыру, нусцау);
е) кернекипк (м угал1мнщ 63i керсету1, кернект1
куралдар пайдалану);
б) теж1рибел1к (жаттыгулар, жарыстар) ед1с-тес1лдер
6ip -6ipiHe тыгыз байланыста болады. Эдд.с-тес1лдер
ийлес!мл1л 1г1 кажетт1дене шыныктырумен камтамасыз
етеД1.
Сездак эд1с
TyciHflipy eflici барлыц сыныптарда колданылады
анык
лайьщты бейнедй салыстырмалы сездермен 6epuiyi керек.
Мысалы: баланыц негурлым бшк ceKipyiH тал ап ету ушш
мугалгм бшк лактырган доппен салыстырады. Келщдер,
допша сетрейш ", немесе буйлген аяцпен yHci3 журудо,
"Мысыцша басайык аякты", т.с.с. Тусшд1ру барысында
балалар кептеген жаца сездерда мецгередь Сап, катар,
туру
Дурыс
ТуС1НД1р
балалар,
TyciHflipy - окытудыц ец Heri3ri Typi
риалы
алады.
вцпмелеу —окушылардыц дене жаттыгуыныц жаца
тур1мен таныстыру кезхнде, жаца мазмунды ойынды
уйрену барысында колданылады. вцпмелеудщ —ед1с ре135
■пнде дундылыгы, оньщ жаца материалды хабарлау, баяндау ардылы бер1летш дтнде. Тадырыптыд ецймелер
"Одушылар жазы", "Кун кестесГ', "Демалыс л агершдей
6ip кун” , "Пойызбен саяхат" дызыдты жоне пайдалы
мел1меттер береди Эцймелеу барысында мугашм ер турл1
жаттыгу турлер1мен таныстыра ал ады (сапда туру, сапда
дайтадан туру, журу, жуйру, ceKipy, ладтыру, ермелеу,
тепе-тецдш садтау, шыныгу жаттыгулары, ойындар).
ЭцгЬмелеу adici бастауыш сынып одушыларымен ж у­
мыс барысында н ей зй ёдас рётшде долданылады. Бул
едас ете коп дайындыдты талап ётеда жене т т м д ш т де
жогары. Эцймелеу едшше дойылатын талап: жинадылыд, мазмундаудыц ер тYpлiлiгi жене менерл1 ецймелеу.
Эцймелеу ердашан туйндарумеж байланысты болады.
Эцймелесу едой сурад-жауап туршде болады. Мугалам
сурад ардылы одушыныц еткен материалды далай мецгергенш, ep6ip одушыныц ез ойын б1ледй Эцймелесу едМ
одушы мен мугашмнщ тал табысуыныц ец ыцгайлы тосЪи.
Бул ед1ст1 еткен материал мен жаца сабадты байланыстыру уппн, еткен материалды бала даншалыдты мецгергенш бшуге тшмдц Эцймелеу барысында мугал1м одушыны жадсырад танып б1ледь Эцймелеу ердашан дызыд­
ты жене жинадты болуы дажет. Бул едас бастауыш мектептщ барлыд сыныптарында долданылады.
Бцйрыц беру adici. Дене жаттыгуларын орындау мен
сабад ету барысында мугал1м буйрыд беру едайн долданады. Бул eflicTi барлыд сыныптарды долданады. Эйресе 6ipiHmi сыныпта буйрыд беру oflici, буйрыд берудщ
дажетй кезещ болып табылады. Дене шыныдтыру сабагына керекй курал-жабдыдтар (доп, сешртпе, жш, таяд)
дайындау ушш мугал!м буйрыд бередй Мугал1мнщ бар­
лыд буйрыгы надты жене аныд болуы тшс. Буйрыд орындалуын талап ету ардылы муг&йм одушыларды тертшТ1л1кке жене сынып ужымында уиымшылдыдда уиретедг. Дене жаттыгуларын орындау ушш бершетш буйрыдтар барлыд сыныптарда долданылады. Мугал1мнщ
берген буйрыдтары барлыд одушылар ушш 6ip децгейде
болуы керек.
136
Нцсцау барлыц сынып окушыларына жаттыгуды
орындау барысында бер1лед1 ("Денещц тш уста!" "Басыцды жогары кетер!" т.б.)- Нусцау жалпы сыныпца, жеке
топка, не жеке оцушыга бер1лу1 де мумкш. 0з уацытында жене орынды бер1лген нускау жаттыгудыц дурыс
орындалуына нейз болады. Нусцау цысца, дел жене тал апк;а сай болуы тшс.
Кернекшш о д а
Жаттыгуды керсету. Окыту вдасшщ imiHfleri ец
THiMflici. Ол керсету eflici болып табылады. Кернеюлш
эдосшщ Herieri TecLni жаттыгуды керсету. Керсету ете
ттпмд! болу ушш окушыларды дурыс уйымдастыру, оларды бакылауга жагдай жасау. Жаттыгуды керсету орны
окушылардыц барлыгына кершетшдей болуы шарт. Егер
жагдай болса, онда мугал1м бшк жерде турганы жен.
Жаттыгуды жасаганда алдыцгы цатарда аласа бойлы
окушылардыц турганы керек. Егер мугал1м жаттыгуды
оцушы козгалыста болган кезде керсетсе, онда ол оцушыга ыцгайлы KopceTijiyi цажет. Егер окушылар шецбер бойымен турса, онда мугаш.м окушылардыц цатарында турып та корсетуге болады. Жаттыгуды керсету
барысында мугалш ер турл1 цалыпта туруы мумкш (бетпе-бет, 6ip цырынан, артца царап, т.б.), мугалам жатты­
гуды ер турл! (карама-царсы, арцамен, жанымен) керсетуге болады. Мысалы, егер оцушы оц жацпен орындау
керек болса, мугал1м сол жацпен орындап керсетедь
Эдетте жаттыгуды мугал1м керсетедь Мугалйм жатты­
гуды керсету барысында оцушылар мугал1мд1 кайталамайды тек муцият царап, уйренш алуга тырысады. Бул
кезде оцушылар мугаймге ел!ктеп, тура мугалш сияцгы
орындауга тырысады. Кей кезде жаттыгуды керсетуге
оцушылардыц ездерш шыгаруга болады. Мунда тек
оцушы жаттыгуды толык мецгеру! керек. Бул оцушылар­
дыц цызыгушылыгын арттырады. Эдетте жаттыгуды 6ip
рет цана керсет1п цана цоймайды, 6ipiHini ретте оцушы цандай жаттыгумен танысатынын кереда, ал одан кейш жаттытудын, элементерш уйрену ушш б1рнеше рет керсетоледе.
Жаттыгуды жасап керсету тусшд1румен тыгыз байла137
ныста болады. Бастауыш мектеп одушылары ушш жат­
тыгуды керсеткенде, салыстыру ардылы есте садтаулары дадагаланады. М ысалга, аттыц аягы, бурвд.т данаты,
доянша ceKipy, т.б. Мундай эдхс жаттыгуды жылдам
мецгеруге, кещлд1 орындауга комектеседа. Жаттыгуды
тусшдору, корсету уйлес!мдш1гш турленд1руге болады.
1) Алдымен жаттыгу керсетшш, одан кешн тусшдор1лу1 мумкш;
2) Алдымен жаттыгу тусшдаршш, одан кешн керсетЬ
лу1 мумкш;
3) Жаттыгу TyciHflipine отырып, керсет1лу1 мумкш.
Бастауыш сынып одушыларына кебше ец алдымен
керсетш, одан кешн тусшдору eflici долданылады. Ж о­
гары сынып оцушыларымен де осындай ед1ст1 долданаттт-т тПтог» -ж-яття фяv тлпт»тттг№тт. жяна жаттыгумен танысаодан
шыларды бадылау ушш долданылады. Бул жаттыгуды
дайталау кезшде болады. Б1рнеше димыл-дозгалыстан
туратын курдел1 жаттыгулар кебше тусшдоршш керсетЬ
жаттыгуды дурыс дабылдау yniiH
сурет
му
болады
тер сыныпта не залда шул1 турса сабадтан тыс кезде де
керсетуге болады.
Кержек1лШтёр эстетикалыд талапда сай, дызыдты
жене ттмдо болуы керек. Мундай к©ржекШктерд1 ар­
найы кецсе дукеннен алуга болады немесе жаца технолоболады
Теж1рибелш ед1с
Жаттыгу
мадсаты
лып табылады. Мадсатда жету уш ш уйрет1летш жатты
гуды терец мазмунды турде уйрету дажет.
Жаттыгу оцушылардыц дене даярлыгын дамытады
Жаттыгуды орындаудыц ед!с-тее1лше уйретуде алгаш
кыда кунделшт1 пайдаланып журген димылдар алынады
138
Дайталау ардылы одушылар дозгалыс техникасын
уйренед1 жаттыгуды сапалы орындайды. Дозгалысты
уйретуде eni едес долданылады: жалпы жене белшектелген. Мысалы, ец алдымен жаттыгу жалпы турде керсеплсе димыл бол1мдер1 белек керсетдледь Одан кешн оныц
бел1мдер1 ажыратылып керсетйгседь Арданды аядпен
устау, долмен дармау, тартылу, т.б.с.с. Осы белжтерда
орындата отырып мугалгм одушыларга жаттыгуды толыд, ягни жалпы орындауга уйретедо. Б1рте-б1рте дагидасы диын дозгалыстарды уйрету ymiH долданылады.
Одушылардыц денесше тусетш салмацты ескере отырып
б1рден жаттыгуды жалпы, ягни толык орындатуга болмайды. Егер одушы жаттыгулардыц бел1мдерш дате
орындап жатса мугайм датеш тузетш, дурыс орындауга
далыптастыру керек. Курдел1 жаттыгудыц бел1мдерш
дурыс мецгере орындау ушш оларды жецзлдетшген турде
орындап уйрену керек. Жаттыгудыц орындалу шартын
тек одушылар жаттыгудыц бел1мдерш жетш мецгергеннен кешн гана курделещ йру дажет. 1скерл1ктер1н
далыптастыру ymiH ойын дар ойналады.
Жарыс. Одушылардыц кейбгр 1скерл1к дагдылары
далыптасданнан кешн жарыс eflici долданылады. Жа­
рыс ед1сш долданудыц мацыздылыгы —оду материалын
жадсы мецгерген одушылар мен топтарды аныдтау. Со­
нымен датар ол аз уадыттыц щпнде-ац денеге тусетш
салмадты нетижещ турде арттырады. Топтасып ойнайтын ойындар балаларды уйымшылдыдда тербиелейд1.
Бастауыш сынып одушылары мен дарапайым гана
жарыс тер1здес ойындармен шектелу керек. Мысалга,
"Шм алысда ладтырады", ” 0з жалауларымызга , Доп
ортаншыга", т.б. ойындар ойнатылады. Бул кезде муга
л1м жеке одушыныц, топтыц жетДстгктерш атап етедь
Жадсы датысдан одушыларды басдалардан ерекше мад
тау усы ныл майды.
Датеш тузету
Одушылар дене шыныдтыру жаттыгуларын жасаганда, ойын ойнау барысында дателштер ж!берш, ережеш
бузады. Дате кеп жене жеке деп бел1нед1. Егер сынып не
139
сыныптыц кеп б е л т жаттыгуды кате орындап жатса,
жаттыгуды токтатып, окушылардыц кал дай кате ж!бергендерш айтып, тусшд1ру керек. Мундайда керсете оты­
рып тусщгцрген жен. Егер сыныпта жаттыгуды жаксы
мецгерген окушылар бар болса, онда сол окушыга керсеткен жен. Кей окушыларга Щбергён катесш жеке керсе­
тед1. Мугалш: сыныппен жумыс журпзе отырып, кате
ж1берген окушыларды байкап, кателштерш керсетедо.
Жаттыгуды орьгадау барысында окушылар эр турл1 кателШтёр Жхбереда. Сондыктан окушылар керсетхлгён жат­
тыгуды орындамас бурын ауызша не 1етейтшш айтканы
дурыс.
'
'
0p6ip о к ушымен жеке жумыс жасау
Балалармен жумыс барысында мугал1мнщ ep6ip
окушыныц жеке ерекшелштерш жаксы бЬгушщ зор мэш
бар. Ce6e6i, сыныпта зерек, салгырт, бёясёндо жэне белсёнд! емес, дене шыныктырумен айналысатын жене са­
бакка ете кызыга коймайтын окушылар болуы мумкш.
Мугал1м ep6ip окушыныц дене дамуы мен денсаулык
жагдайын жаксы 6Lnyi керек. Ол ушш ер окушыныц жеке
кужаттары жене медицинальщ тексеру нэтижелер1мен
танысуы кажет.
Окушылардыц отбасы жагдайымен, сонымен катар
ата-анасымен тжелей карым-катынаста болу м угалш
упин ете мацызды. Муныц оку-тербие жумысы кезшде
балаларды тиянакты бакылаумен толыктыры лады.
0p6ip сыныпта ез& щ сыныптастарынан дене дайын­
дыгы жагынан ерекшеленетш окушылар кездеседо.
Дене шыныктыру жаттыгуларын орындау кезшде
олардыц кейб1реулёр! жаксы керсетюштерге жетсе, ендо
б1реулер1 калып кояды.
Дене шыныктыру сабагында катардан калушы бала­
лар курбыларыныц алдында ез кемпплштерше ыцгайсызданып, жаттыгуларды кулыксыз орындайды немесе
орындаудан бас тартады. Мундай жагдайда мугал1м жат­
тыгуларды кызьщтыру ущ щ тшмд1 эд1с-тэс1лдерд1 пайдал анып, кейде жаттыгу шартын жецЬэдетедь Сонымен
6ipre м угалш , бул уакытша катардан калу екенш, егер
140
сабактан тыс уакытта цосымша жаттыгатын болса, катар
курбыларын куып жететшш айтып тусшд1ру аркылы
ез-езш е деген сеш мдерш арттырады. 1^атардан
калушыларга мугал1м сабак устшде ешкандай ерекше
жагдай жасамайды. Баскалардын, назарын аудармайды,
олармен жеке жумыс жасайды.
Сол сиякты жаксы дайындыгы бар балалар да жеке
жумыс жасауды кажет етедь Сабак устшде барлык окушылармен жургазШп жаткан жаттыгулардыц жеэдлдМ
оларды тацкалдырмайды. Сондыктан олар оны кулык"
сыз орындайды. Мундай жагдайда бул окушыларга жат­
тыгу кезшде жогары талап койып жэне жаттыгуды 6ipтшдеп курделендарш отыру керек. Сонымен катар мундай­
да окушылардыц белсенд1л1гш арттыру y m iH оларга ез
жолдастарына кемектесудо тапсьфу керек. BipaK кез кел­
ген жагдайда мугал1м мундай окушыларды бьле бермейд1.
Жаттыгуды сен1мс1з жасайтын, батылдыкты талап
ететш окушылар да аз кездеспейдо. Мысалы, тепе-тецдш
сактау жаттыгуларын орындаганда, бшктштен жене
биштшке сешргенде, сонымен катар таудан шацгымен
тускен де. Бул олардыц ез куштерше сенбеу1мен, жат­
тыгудыц киын кершу1мен, кулап калу немесе жаттыгу­
ды дурыс жасамаумен тусшд ipi лед!. Мундай жагдайды
болдырмау ymiH жаттыгуларды жещлдете тусу керек
(мысалы, снарядтыц б ш к т т н азайту, т.б.).
Мысалы, тепе-тецдш жаттыгуын орындаганда мугал1м берене бшкт!гш темендету немесе берене бойымен
журш бара жаткан окушыныц колынан демеу, биштшке ceKipy кезшде кермеш темендетш немесе керме орны­
на жш 1лу. Одетте, мундай кемек оц нетиже бередь
Кейде дене дамуы жагынан сыныптастарынан айырмашылыгы жок, 6ipaK дене шыныктыру сабагына кызыкпайтын балалар кездесу! мумкш. Мундай жагдайда
мугал!м ец алдымен бул кубылыстыц себебш аныктауга
(окушымен, оныц достарымен жене ата-анасымен ецпмелесу) окушыныц сабак Ка кызыгушылыгын тудыруга
тырысады, оган сабакта жене сабактан тыс жеке тапсырма л ар бередо.
141
Эр баламен жеке жумыс жасаганда оныц денсаулыш н ескеру кажет.
Жумыс тэж1рибес1 керсеткендей, мектепте дер1герлш топка жататын балалар болады. Арнаулы топка жеке
сабактар уйымдастырып, оларды дене шыныктыру сабагынан босатады да, олар б1рыцгай мектеп дернгершщ
бакылауынан етед1.
Дайындык тобыныц барлык окушылары 6ipre жаттыгады. Дегенмен, мугал1м жаттыгуды тацдауда жене
мелшерлегенде ете мукият болуы керек. Жеке жагдайда
окушыларга жаттыгу орындату немесе ойынга цатыстыру упин мугал1м бел ri л1 ед1стерд1 ко л данады.
Мысалы, денсаулыгына байланысты дайындык тобы­
на белшген окушы, ел1 жеткЬпкт1 турде сауыцпаган
жагдайда денсаулыгына куш T y cip eT iH жаттыгулар мен
ойындардан ш еттеледь Дене дамуы елш з окуш ыга
жуйел1 турде лайыцты жаттыгулар мен ойындар оныц
елс1з дене кшератыныц дамуына c e n T iriH типзетш жаты
Ж
карастырылуы керек.
Окушылар жеке дара жумыс icTey барысында мугашм:
жаттыгудыц келем1 мен цайталану жаттыгуларыныц
санына, жаттыгудыц орындалу шартын жещлдетуге,
арнаулы жаттыгуларды кецеспп дерпердщ кецеймен
жасатуга, жаттыгудыц орындалу техникасына жене са­
нына ж е т ш л п т кещ л белу1 керек.
Денсаулыгына байланысты арнаулы не дайындык тобындагы балалармен жумыс ктегенде мугал1мшц емдеуmi дерпермен тыгыз байланыста болуыныц мацызы зор.
Емдеупп дерпер дене шыныцтыру сабагына цатысып,
сол баланы бацылауга алып, дене дамуын цадагалап,
нетижесше талдау жасау ы цажет.
Емдеупп дерпер, ата-ана жене мугашм б1рлесе отырып
жумыс icTece, алга цойган мацсаттар шешшш табады.
Сабац етш зш етш жагдай
Дене шыныцтыру сабагыныц уйымдастырылуы мен
eTyi оныц еталетш жагдайына байланысты. Ашыц алац­
да етет1н сабац, жабыц жагдайда еткен сабацтан, цысты
куш ашыц алацда еткен сабак жаздыкунп сабацтан елдецайда ерекше.
142
Талаптардыц орындалуы, сабак ейлетта орын, дене
жаттыгулары, керекй курал-жабдьщтар сабактыц толымдылыгына эсер етедь
Ашык алацда сабак; етк1зу ушш мугал1м сыныптан
сабак етюзьпетш алацга цалай бару керек екенш жене
кандай спорт к ш ш кикп керек екешн алдын ала ойластырад ы.
Ашык алацда сабак ecipece салкын кундер1 жогары
жылдамдык екпшде отуге жене сабактыц басында, "дене
цыздыру" жаттыгулары жасалады.
Апзык алацда, егер алац ете кец болса, жабык жагдайдагы ете алмайтын ойындар мен жаттыгулар жасалады
(алыска лактыру, жылдамдыкпен жупру, жупру-жарыс
ойындары, жупрш келш узындыкка ceKipy, т.б.).
Ашык алацдагы сабак кезшде мугал1м дене шыныктыруга кажетт1 барлык курал'Жабдыктарды толык пай-
далана алмайды.
Кыскы уакытта ашык алацда сабак еткхзу мугал1мге
кептеген киындыктар екеледь Балалардыц жылы ш Hyi емш-еркш козгалуга богет келт1рмеу1 керек. Алац
кардан тазартылуы, алацныц кей белжтерше кум немесе агаш кокымы теселу1 керек.
Дыскы уакытта ашык алацдагы дене шыныктыру сабагы еззHi ц курылысы жагынан да езгеше болады. Сабак
жылдам журу, не жуттру ойындарымен басталады. Неп.зщёВЕбурыннан таныс жаттыгулар орындалады, ал жаца
жаттыгулардан тек узак тусшдаруда кажет етпейтшдерш
рана тандап алады. ЗКене букш сынып окушыларын тутел
камтитын жаттыгулар мен ойындар алынады.
Жабьщ жайда отлетан сабактыц да взшдж ерекшелжTepi бар. Жаксы жабдыкталган жене курал-жабдыктармен камтамасыз еталген зал, сабакта багдарламаныц то
лык орындалуына, сабактыц толымды болуына непз бо­
лады.
Алайда багдарламаны тугел тек жабык жайда етк1зу
мумкш емес (мысалы: шацгы спорты, т.б.).
Жоспарланган ашык алацдагы сабак пен жабык жайдагы сабацтарды уйлесйрш отыру кажет.
143
Басда жай л арда да сабад eTUiyi мумкш. Мысалы: сы­
нып белмесшде, дэлЛзде, т.б. Мундай сабактар толымды
сабад бола алмайды, оду багдарламасындагы барлыд ма­
териалды цамтуга мумкшдш болмайды.
Балалардыц спорт KHiMi
Дене тэрбиеи сабагындагы арнаулы спорт кшм1 бо­
луы керек. Ауа райы жылы кезде ашыд алацда да, жабыд
алацда да гимнастикамен турл1 ойын барысында одушы­
лар майка мен шолад дамбал жене спорт аяд кшмш киеда.
Майкалары м ум кш дтне дарай ашыд rycTi гигиеналыд
тал апда сай жэне эдем1 KepiHyi тшс. А л ашыд алацда сал­
дын кундерде жылы спорт кшмш, аяктарына арнайы
спорт аяд кшмш киедЛ. А л кысты кундерЛ кыстык спорт
кшмш немесе шацгыга арналган бэтецке, дуладшын
жене долгап киедь Окушылар сабадка арналган спорт
кшмЛмен келуЛ уш1н олардыц ата-аналарымен кецесш,
жиналыс еткЛзу дажет. Балалар сабадда к ш т п шыгу
уш1н кыздар мен балаларга белек орындар белпленедо.
Егер буган цаж етй жагдай болмаса, балалар сынып
Лнпнде кшнетш болса, кшнш шеппнуге белгйп тэртш
орнатып, кшмдер1 мен аяд кшмдерш реттеп доюын дадагалап отыру керек. Е н д т 6ip койылатын талап, дене
шыныктырудыц сабад кестесшдеп орны.
Дене шыныдтыру сабагы сабад кестесшщ peTi бойын­
ша дурыс орналасуы дажет. Егер дене шыныдтыру ететш
орын бос болмаган жагдайда екшпп, уппнпп сабадтарда
да дене шыныдтыру сабагы бола береда. Дене шыныдты­
ру сабагы мумкш болса 6ipiHini сабад болмаганы дурыс.
Ce6e6i 6ipiHmi ауысымныц балалары мектепке ертецг!
астан соц, ал екшпп ауысымныц балалары туею ас innceH
соц келеда, бул сабадтыц дурыс ету м ум кш дтн темендетедь Сабад кестесшщ ортасында еткен сабадтар мазмуны
жагынан да, дурылысы жагынан да сабад кестемндеп
соцгы сабацтан к е м д т болмайды.
Егер балаларга арнаулы спорт щ Ш ауыстыру жене
спорт алацынан сыныпца дешн бару yniiH 6ip шама
уацытты керек ететш болса, дене шыныцтыру сабагын
3-5 минут ертерек аяцтауга болады. Балалар асыгыссыз
кшнш, келеек сабакка дайындалып отыруы цажет.
144
1-2-сыныптарга оку материалын белу жоспары
(I тоцсан)
Сабак
Сыныптар
1
1-2-3
2
1-2-3
3
1-2-3
Теори ллык мешмет
Сапка туру жене
кайтадан сапка туру
Жалпы дамыту
жаттыгулары
Затлев
Затсыз
Дурыс тулга калып­
тастыру га арналган
жаттыгулар
Би жаттыгулары
Тепе-тецдок
Журу, жупру
Ceidpy
Лактыру
Ойындар
-**+ +
+++
+++
++ +
++ +
¥
+ +
++
+
+
++ +
6
1-2-3
7
1-2-3
+ + +
+ + +
+ + +
+ + +
+
+ +
+
+ +
+
+
++ +
+
++
+
4
1
1-2-3
5
1-2-3
+ ++
+
+ ++
+
+ + +
+ +
+ +
+ + +
+
+
i
+ 4- +
+ +
+ + +
+
+ +
+
+
+ +
+ +
+
+ + +
+ +
+
+ +
+ +
+ + .+
Сабацты талдау
Мектепте оцу жумысыньщ сапасын жацсарту уипн
жуйел1 турде ез @р1птестершщ ашыц сабацтарына цатысып, талдау жасауы цажет. Педагогикалыц
тэжхрйбе барысында колледж оцушылары бацылау,
байцау сабацтарын eTZCiain, талдайды. Талдау барысын­
да мугал1мнщ, практиканттыц жет1ст1ктер1, усь1ныста”
ры, кемш1л1ктер1 айтылады.
10-77
145
Окушылардын жас ерскш елтне
с э й к е с т т : е т ш у aiuci: тулганы
дурыс устауда мугагймнш журпзген
жумысы. Буйрык ocpliyiHiH нактылыгы;
салка тургызу мен кай та тургызудын
кандай турлер! колданылады;
жеке окушылармсн жумыс жургЫпед! ме?
а) багдарламалык оку материалынынталапка сэикеспп,
а) мугалшшн тусшд1руг,
б) жаттыгуларды сапалы орындау ушш жургЬкген жумыс турлер1,
колданылган адс-тэсьтдер;
в) окушылардын орындай б1лу юкерл!к денгсШ;
г) куралдарды пайдалану денгеwi;
д) жаттьнупардын орындалу екшж;
с) кайталану саиыиын орындалу екп’ш ше сэйксстш;
ж) оку шылардын дурыс дем алу жэне дем шыгару ушш эд 1стемел1к туртыда
журпзьчетш жумыс турлерш айтьщыз.
Гимнастика
■
)
а) гимнастика жаттыгуларыныи кандай турлер1 колданылады.
э) H cm ri бол!Мде жаттыгуларды уйымдастыру барысында мугашмнш
колданган эд 1с-тэсишер 1;
б) жаттыгуды уйрету денгеШ жэне окушылардын жаттыгуды орындау сапасы;
в) курал-саймандардын окушылардын жас срекшелистсрше сэйкеетш,
колдаку дурыстыгы, залдагы орналастырылуы:
г) катежн тузет1пу'|:
д) сабакта каутаздис ереж етш н сакталуы;
с) денеге тусстш салмак маъшерЦ
ж) сабактын толымдылыгы;
з) оку материалы бойынша улгер!М корсеткен денгейлерь
Сабактын корытынды
60Л1М1
Дем алдыру
жаттыгулары
Жетскшшж ради: сыныптагы барлык окушыларды кере 6Lnyi;
окушылардын тэртзбш бакылау шкерлш. Дауыс ыргагм, соз мэдениетк
Спорттыктерминологияны колдану. Педаrorriк эдепт'ш сакталуы.
Окушылармен карым-катынасы.
146
(жалгасы )
148
Цозгалысты
2-сынып
дамытуга, ккерлнс дагдыны мецгеруге арналган оду керсе-паштершщ
мелшер1
а
ф
I
ф
S
«■
•Р
*
•S
Р*
а
ф
н
5
*2
н
ф
а
ф
a
>>
Sf
ф
я
ев
5
Св
№
a
ев
Я k
3 о*
в 2
з
&
о ф
S
со
2
я
3
Вев
4
8
Я
4
а
ф
и
5
149
а
ф
9
4
о
5
W
•Н
3
•pH
а
ф
н
5
g
н
ф
и
аф
я
>>
о
я
е
в
Гм
4
ев
И
а
ев
ев
Iев
S
SC
3
н
о
3
4
ев
Ем
со
О
150
дала жарысы
н
V ТАРАУ
K YH КЕСТЕС1НДЕ ДЕНЕ Ш Ы Н Ы Д ТЫ РУ
Ж 0Н1НЕН У Й Ы М Д А С Т Ы Р Ы Л А Т Ы Н
1 С -Ш А Р А Л А Р
Кун кестесщце дене шыньщтыру жешнен уйымдастырылатын ic-шараларга: сабадда деюнп гимнастика, серпту
минуттары жене узйпста тшмдо уйымдастыру жатады.
Кун кестесшде одушылардыц дене шыныдтыруды
дурыс уйымдастыру, одушылардыц денсаулыд жагдайын
жадсартуды денейшц дамуын кушейтеда. Оду жумысыныц сапасын кетеру, тертштйшске, ужымда ерекет жасауга кемектеседа.
Сабадда дешнл гимнастика - мектепке кунделжй са­
бадда дейшп епазьпетш дене жаттыгулары. Гимнастика,
сауыдтыру, тербиелеу мшдеттерш шешеда. Кунделшт1
уйымдастырылган гимнастиканыц мацызы зор. Ол агзаныц
Tipmi ятк ерекетш, орталыд жуйке жуйесшщ дызметш,
дурыс тулга далыптастыра отырып, тыныс алуды терендетеда, дан айналысын кушейтеда, зат алмасуга кемектеседа.
¥жымдыд турде уйымдастырылган гимнастика ясаттыгулары оцушыларды тертпгплжке тербиелейда.
Таза ауада уйымдастырылган жаттыгулар одушылар­
дыц денесш шыныдтырады.
Сабадда дешнп гимнастика мацызды 61л 1мд1л1к м1ндеттерд! де шешеда: дене шыныдтыру сабагында eTKi
зьпген жаттыгулар гимнастика курылысына к1рйз1леда.
Окушылар кимыл дагдыларын ойдагыдай игеруда, жетйлдаруда жалгастырады. Гимнастикага барлыд одушылар
цатысады (босату тек дер1гердац рудсатымен болады).
Сабадда дейшй гимнастиканы уйымдастыру. Гимнас­
тикага жалпы басшылыдты бастауыш сынып мугал1м151
дершщ 6ipeyi журпзедь Арнайы жоспар куры лады, беKiTbiefli. 0тшз1лген орын, басталу, аяцталу уадыты белгшенедь Жоспардын, мазмуны педагогикалык; кецесте
талкыланып, б е к т л е д ь
Сабакка дейшй гимнастиканы таза ауада етк1зген оте
Колайлы. Ауа температурасы 10 град у стан темен болмауы керек.
0 тк1зй1ген орын цажетй санитарлык гигиеналык талаптарга сай болуы керек.
Сабацца дейшй гимнастиканы музыкамен суйемелдеу
окушылардыц кендл-куйшщ кетерщш болуы мен OMipre
деген цуштар лыгын тугызады.
Сабацца дешнй гимнастика мазмунына KipeTiH жат­
тыгулар:
а) булшыц ет топтарына жан-жацты эсер ету, журектщ
6ip цалыпты белсенд1 кызмет атцаруын;
э) дурыс тулга цалыптастыруын;
б) жаттыгулар цурылысы оцушыларга таныс б1рден
жылдам цабылдайтын болу ын;
в) кещл-куйлерш кетеретш;
г) втшзетш орынга сэйкес болуын ескеру цажет.
Жаттыгулар топтарына аныцталган мелшерлемеден
цурылуы цажет. Сабацца дейшп. гимнастиканыц цурылысына оцу материалына KipeTiH жалпы дамыту жатты­
гулары юредь
Серйту минуттары. Серйту минуттары (цысца мерз!мде дене жаттыгулары) сабац барысында етк1з1лед1. Сер­
йту минуттарыныц мацызы шаршаганды умыттыратын,
психиканыц жагымды жай-кушнщ цалпына келйретш
цимыл белсендийй жолымен оцушыныц ic-эрекей сипаты мен дене цалпыныц езгерушде болып табылады.
1-2-сыныптарда серйту минуттары кушне уш, торт
рет, ал 3-сыныпта eKi, уш рет етюзшеда. Жаттыгуды
етк1зу узацтыгы 1,5-2 минут.
Жаттыгулардыц мазмунына иыц белдеу еттершщ,
кеуде мен аяцтыц непзп. топтарын белсенда icKe тартатын, тулганы тузейтш, жуйке жуйесшщ цызметш жандандыратын оцушыларга таныс жаттыгулар цолданыла152
ды. Мысалы, долды жогары кетеру, оны дозгалту, жанжадда созу жене темен rycipy, тартылу, жартылай оты­
ру, аядты тазеден бугу, кеудеш жан-жадда буру, алга
темен т л ш , 1зщще бойды тштеп тузету, т.б.
Уйрету дене шыныдтыру сабагында журпзшедь
Димылды узйпс
Одушылардыц THiMfli ецбек етуше, есш-еркендеуше,
шымыр болып есушде кимылды узийс улкен орын ала­
ды. Бул узш1с бастауыш мектептщ барлыд сыныптары
ymiH жасалатын болгандыдтан, ете жогары уйымдасты­
ру меселес!мен датар, мугал1м едЛскер, дене шыныкты­
ру жетекппсшщ дайындыгын тал ап етедо (мысалы, спорттыд дуралдары, спорт алацы).
Димылды yeiл1ст1 уйымдастыруга мектеп директоры,
орынбасарлары, дерйер, мугалЛмдер катысады. Узшнгп
жургазу жауапкер мугалЛмдер мен дене шыныктыру жеTeKinici алдын ала узШ с болатын жерд1 аныктап, ауа
райына байланысты залды дайындайды.
Сонымен катар узЪйсй е т т зу жоспарын жасау бары­
сында дауикйздш шаралары ескершеде. Димылды уз1ш.с
З-mi сабадтан кешн 20-30 минуттыд узЬпсте уйымдастырылады. Кимылды узипстщ жоспары дене шыныдты­
ру багдарламасына сейкес келуЛ керек. Ол 6ip жумага
жоспарланады. Heri3ri мшдет жаттыгуга барлыд одушы­
ларды датыстыру, дызыгушылыдтарын арттыру, денсаулыгын ныгайту.
Арнаулы дерЛгерлис топтагы окушылар ушш арнайы
жоспар к ¥ Р ы л а Д ы , жаттыгулар белек орындалады.
2-сынып одушыларына арналган сабадда дешшч
гимнастика ж аттыгу л ар ыныц yorici
1. Одушыларды аныдталган орынга, датарга тургызу.
2. Bip орында журу 20-30 секунд.
3. Созылу жаттыгуы.
Б.к- TiK туру, аяк алшак, кол бугшген иьщта, саусактар жартылай бугшген. Аядтыц ушына кетерЛлу, колды
жогарыда, жанда, алга тж устау, саусадтарды жазу, жо­
гары дарау, дем алу, дем шыгару.
153
О: eKnim баяу дайталануы 5-6 рет.
4. Жогары-томен жаттыгу ы .
Б.д. Herieri турыс.
О: Аядтыц ушына кетер1лу, долды алга, жогарыга
созу (дем алу); толыд отыру долымен йзеш устау (дем
шыгару). Орындалу екшш орташа. Дайталануы 7-8 рет.
5. "Оцга-солга" бурылу жаттыгулары.
Б.д. Аяд алшад, дол теменде, саусадтарды дулыптап
устау.
О: Кулыптал устаган долды алга, жогары, артда кетеру, аядтыц ушына туру, артда дарай шалдаю (дем алу);
кушпен долды алга-темен Tycipy, алга ецкею, аядты тш
устау (дем шыгару). Бастапды далып. Екшн орташа. Дайталануы 5-6 рет.
7. "Аядтыц екшесшен ушына туру" жаттыгуы.
Б.д. TiK туру, аяд иыд децгейшде, долдыц шынтагы
б угу л1. Саусадтарды жудырыдтап устау.
0 : 1-2 екшеден аядтыц ушына, аядтыц ушынан екшеге ауысу. Бул кезде ыргадты турде бугшген долды айналдырады. Екшн орташа. К^айталануы 10-12 рет.
8. Жан-жадда ецкею жаттыгуы.
Б.д. TiK туру, аяк иыд децгешнде (табан параллель),
дол теменде.
О: д ен ет сол жадда ецкейту, сол долды сол аядтыц
пзесше типзу, оц долмен мойынын устау; Б.д. (оц жад­
ней). Б.д. Демалуды кешштармеу. Екшн орташа. Жат­
тыгуды 5-6 рет дайталау.
9. Bip орында журу 20-30 секунд. Уйымдасдан турде
сыныпда барады .
164
V IТ А Р А У
С Ы Н Ы П Т А Н ТЫ С ДЕНЕ Ш Ы Н ЬЩ Т Ы РУ
Сыныптан тыс орындалатын жумыстын, мацсаты мен
мазмуны жас урпацты дене шыныцтыруга тербиелеу.
Бул жумыс Typi - жалпы оцу жуйесшщ б о л т болып та­
былады.
Сыныптан тыс уйымдастырылатын жумыстын, езше
тен уйымдастыру-едостемелж ерекшелштер1 бар:
- ез ерьймен сыныптан тыс уацытта дене жаттыгула­
рымен айн алы су;
- уйымдастырылатын жумыстын, мазмуны мен T y p i
- окушылардыц ыцыласын цанагаттандыруга негазделу1 керек;
- сыныптан тыс жумыс дене шыныцтыру ужымы,
оцушылар ынтасымен цурылып, мектеп е ш м п п л т дене
шыныцтыру мугал1мшщ бацылауымен icKe ас ады;
—педагогикалыц ужым сыныптан тыс жумысца едастемел1к нусцаулар, кецестер бере отырып, оцушыларга
шыгармашылыц децгейде жумыс icTeyiHe жагдай тугызуы цажет;
- сыныптан тыс жумысты уцыпты ж у р н зу упин
темендепдей талаптарды орындауы цажет;
— сыныптан тыс уйымдастырылатын жумыс турлер1
оцу урдосшщ мазмуны мен, уйымдастыру жагынан да
тыгыз байл аныста болуы керек;
— сабац туршщ жан-жацтылыгы жене тусш октщ т
оцушыларды жаппай дене шыныцтыру мен спортца цызыгушылыгын арттыру цажет;
— сыныптан тыс жумыс торбие, б!л1м беру жумысынын жалгасы болып, сап алы нетижесш 6epyi цажет;
— сыныптан тыс жумыстарга ата*аналар цатысып,
6 i p i K K e H жумыс уйымдастыруы цажет;
155
мектеп е ш м п п л т , педагогикалык ужым окушыларга багыт-багдар 6epin, eMip талабына сай жагдай жасауы
кажет.
Дене жаттыгуларына ез ергамен дайындалуга арнал­
ган сабадтарды уйымдастыру жо лдары.
Окушыларды жуйел1 турде сабак беру аркылы дене
жаттыгуларына уйретудщ THiMfli жолдарыныц 6ipi —ез
ерюмен дайындалу. Осыган байланысты оку багдарламасы бойынша дене шыныктырудан уйге тапсырма беруд1
мшдетт! турде енпзу кажет.
Окушылардыц ез ершмен дайындалуга арналган сабактарды кунделшй eMipiHe кажеттещцру, кимыл-козгалысты орындай бЛлуд1 теориялык б1л1ммен катар,
кимыл-козгалысты орындай бшу, 1скерл1к дагдыларын
арттыру ymiH теж1рибелш кецес 6epin отыру кажет.
Осы багыттагы жумысты жещлдету ушш, мугал1м
теориялык маглуматтардыц мазмунын аша отырып,
окушылардыц уй жагдайында жекелей жаттыгуды 6miM
нейз1не енйзе отырып, усынылган окушыныц ез бетЬ
мен сабак уйымдастыру кезшде колданган дурыс. Мы­
салы, "Бастауыш мектеп сынып окушыларына арнал­
ган дене жаттыгуларыныц ерекшелштерГ' такырыбы
бойынша теориялык нускау жасаганда, осы такырып непзш де кыскаша ецймелер куруга болады (Kipicne сабакта) сонымен катар демалыс кезшде бершедй Окушыларга жеке кецес, нускау беруд1 сабак барысында, кезект1 уй жумысын ryciHflipy немесе оныц корытындысын шыгару кезшде берген дурыс.
Сондыктан темендегт. усынылып отырган жаттыгулар
окушыныц ез ершмен дайындалуга арналган жаттыгу­
лары деп атауга болады.
Оку багдарламасына сай ер сыныптагы кун TepTi6i туралы маглумат беру упын темендеп жагдайлардыц маз­
мунын б1лген ете пайдалы.
Кун TepTi6iH тшмд1 пайдаланган жагдайда баланыц
акыл ойы мен дене курылысыныц дамуына, сондай-ак
денсаулыгын сактауга кемектеседа. А л, кун терздбшщ
бузылуы жене оныц болмауы баланыц жумыс icTey Ka6i156
летше, денсаулыгына, ecipece жуйке цызметшщ цурылысына Kepi ecepiH тигсзедь Адам агзасы цызметшщ
тертшке байланыстылыгы тертштщ есершен пайда болган шартты рефлекс^ дайындайды, агзаны ер турл1 цызметтерге цалыптастырады. Реттелген тертш физиологиялыд жуйелерге гана шартты рефлекстер тудырып цоймай, ойлау мушелерше де ecepiH тигсзедь Сондыцтан да,
уй тапсырмасын ер уацытта орындайтын балалар тез
шаршагыш, жумысца ынтасы жоц, ез icrne дурыс багыт
бере алмайды. KepiciHine, уй тапсырмаларын 6ip уацытта дайындайтын балалар, ой цызметше тез Kipicin, тап­
сырманы кедергМз, тез орындайды жене кеп шаршамайды. Кун TepTi6iH бузбау шидета турдеп сабац турлершщ
ауысу жшлхг! шаршауды болдырмайды. Б1рац барлыц
жацты б!рдей цамтитын, кез келген жагдайда цолданылатын кун TepTi6i болуы мумкш емес. Тертш бул peTTi
жуйел1 турде алмасып отыратын сабац, демалыс, тамацтану, жеке гигиена жене кун мен туннщ пайдалы
сеттерш мацызды, мазмунды цолдану болып табылады.
Оныц ce6e6i ер оцушыны мектепте, мектептен тыс уацытта езше тен кун TepTi6iH уйымдастыруына байланысты.
Сонымен цатар ер баланыц жеке психологиялыц жене
дене даму ерекшелистер1 болуы мумкш. Сондыцтан ер
оцушы уацытты тшмдз. пайдалануы ушш езше тен белгаленген кун терт1бшщ мшдетта турде орындалуын цадагалауы керек.
Оцушылардыц ез еркшен дайындалуга арналган
сабац турлер1 жене олардыц мазмуны
Уйде ез еркхмен орындалатын сабацтыц 6ip Typi тацертецгиик гигиеналыц бой cepriTy жаттыгу ы, ол адам­
ныц дене цурылысыныц уйцыдан TipmiJiiK цызметше
тез араласуына ecepiH TKiisin цана цоймай, адамды сергек журуге жене кендл-кушн кетеруге кемегш тигхзед1.
Тацертецплж бой cepriTy жаттыгуы тулганы дурыс
цалыптастыруга есер ете отырып, тыныс алуын терецдетед1, цан айналу жуйесшщ цызметш кушейтедх, зат алмасуга кемектесед1, оцушылардыц 3epeKTiriH, мацсатца
157
жету умтылысын к;алыптастырады, ацыл-ои дызметш
арттырады.
Ертецйлйс бой серйту жаттыгуы темендей тэрбиелак
мшдеттерд1 де шешедь Оцушыларды тертшке бешмдалшке, езше деген сешмдалйске жене белсенда к;ызмет атцаруга тербиелейда. Кунделшй жаттыгу балага мацызды
пайда типзу ушш, темендей ережеш. орындаган дурыс:
- жаттыгуды кунделш й у н е т 6ip уацытта орындау
керек (ауырып цалган жагдайда босайды);
- жаттыгуды тамацца дейш орындау цажет (ауызды
жылы сумен шаю цажет);
- жаттыгу цысца жене нацты болу керек;
- жаттыгу кезшде мурынмен дем алып, кеуде толганша ауа жутцан дурыс жене дем алу жиЪйймен жаттыгу
цозгалыстары сейкестену1 цажет;
- баланыц кещл-куйш кетерщк1 устау ушш жаттыгу
музыкамен суйемелденгеш дурыс. Жаттыгу аяцталган
соц суда шомылуы, езше-ез1 массаж жасау процедураларымен упггастырган дурыс;
- жаттыгу дене мушелершщ цызметш жацсартып, сауыгуына кемектесу керек: иыц белдеу цол булшыц ей, аяц
булшыц ей , омыртцаныц т л й ш й й , арца булшыц е й
дызмей сонымен цатар журек-цан жуйелершщ жумысына себебш тийзу1 цажет.
Дорытынды жаттыгу (журу жаттыгуын) цызметке
тускен агзаны цалыпты жагдайда Tycipyre кемектеседа.
Белсенда демалыс
Оцушылардыц оцуды ете жещл жене мазмунды цабылдауыныц кептеген эдастер1 бар. Соныц 6ipi - тапсырмасын орындаган кезде оцушыларды белсещц дем алуга
уйрету. Белсенда демалыстьщ ец ттмдо Typi - цысцаша
дене жаттыгуларын жасау. Олар дене шыныцтыруды сер­
й ту сеттершщ уз1л1стер1 деп аталады. Бул женшен не
бшу1 керек. Узац уацытты жумысты орындаган жагдай­
да бала тез шаршау салдарынан жумыс дабшей томендейда. Мундай жагдайда теменй сынып оцушылары жш
ушырайды, бул жастагы оцушылардыц шаршауы 25-30
мазмунды ой жумысын орындаганнан кешн пайда бола158
ды. Адыл-ой шаршауы оду сабадтарын тусшбегеннен,
жазу, оду кез1нде коп дате ж1беру ардылы бЬпнедд.. Со­
нымен датар булшыд ет шаршауы кушейедй дене 6iTiMi
дисаяды, бас кеудеге тусш, иыд буг!лш арда бушрейедь
Уз ад отырып жумыс жасаганнан тулга e3repicTepi пайда
болады, дан айналу жуйесшщ жумысы нашарлайды,
соныц салдарынан агзаныц басда да дызмета темендейд1.
Жогарыда аталган дене мушелер1 жуйелершщ eerepici
есершен жумыс дабдлеп нашарлайды. Егер осы жагдайлар жш дайталанып отырса, баланыц денсаулыгы улкен
взгер1стерге ушырайды. Оны болдырмау - белсещц демажаттыгуларымен
ыц
асырылады.
ша (дол, аяд
лшш алынады. Олар дан аиналымыныц дызметш, дем
алуды жадсартады.
Егер балалар кеп уадыт бойы тулганы дурыс устамаган жагдайда болса, онда оларга тулганы дурыс устауга
датеш тузетуге арналган жаттыгулар жасату керек. Оган
досымша жазба жумыстан кешн долдыц буынына арнал­
ган жаттыгулар енпзген дурыс. ¥зад уадыт бойы уй
жумысын орындаган, у зад отырган жагдайда баланыц
дурсад, шандыр, аяд булшыд еттершщ дызметшщ
жумысы темендеу1 мумкш. Сол себептердо болдырмау
уппн серпту жаттыгуларына 6ip орында турып журу,
ceKipy, отырып-туру жаттыгулар турлерш енйзу керек.
Кысда белсендо демалыс-серпту ceTTepi деп аталады.
Жаттыгулардыц орындалу узадтыгы 1-3 минут. Жатты­
гулар мазмунына 3-6 жаттыгу к1редь Бул жаттыгулар
орындыдта отырып, орындыдтыц жанында орташа не­
месе баяу екшнде орындалады.
Ой дызмеп уз ад жумыс жасаганда белсенда демалысты 5-10 минутда дешн узартып, сонымен датар жатты­
гудыц 5-8-ге жетаазген ттмд1. Ол кер1лу, бой жазу жат­
тыгу ларынан басталып, босацсу жаттыгуларымен аядталады (аядты, долды еркш сштеу дозгалыстары). Бул
жаттыгуларды орындау нетижесшде адам организм! бел­
евши дызметке енедь 0p6ip жаттыгу баяу жене орташа
туру ардылы 5*6 рет дайталанады
159
Бастауыш сыныптары уппн серпту ceTTepi, дене шы­
ныктыру узЪпм уй жумысын 25-30 минут орындаганнан
кейш журйз1лед1. Жаттыгуды орындау алдында белмеш
желдету, терезеш ашып цою ттмда. Жаттыгулар турлерш 10 кун сайын ауыстырып отыру цажет. Мысалы, сер­
пту сэттерш дуйсенб]., сейсенб1 кундер1, ал дене тербием
уз!ш.сш алтаныц басца кундершде орындауга болады. Ба­
лаларга мектептей жумыстыц циындыгына царай, бел­
сенда демалыстыц TypiH ездер1 тандап алган ттмда. Мы­
салы: мектептей. сабацтыц ец ауыр куш, дене шыныц­
тыру узшнзш орындау керек.
Дан айналымыныц цызметш тездету ушш, журек белсенд1 жумыс цызметше тусу керек, ал оттегш толыц
цабылдау ушш екпе жылдам жэне тез1мд1 цимылдауы
цажет.
Серпту жаттыгулары — н ей зй жаттыгулар турлер1
орындалмай турганда орындалады.
Бул мацсатты icne асыру ушш: 400 м балу жуйрш;
булшыц еттердщ жекелеген топтарын, кеуденщ цурсац
шандырыныц, аяцтыц жэне басца жерлердщ булшыц
еттер1н дамытуга жене ныгайтуга арналган жаттыгулар.
Олардыц мш дей суйек-булшыц ет аппаратын дамыту
жене ныгайту; агзаныц н ей зй физиологиялыц жуйелерш жаттыцтыру жолымен баланыц дене б т м ш дурыс
цалыптастыру болып табылады. Бул жаттыгулар цозгалыстарды басцаратын жогаргы психоматор орталыгында жаттыцтырады, 6ipiHini жэне екш пп сигнал
жуйесшщ езара байланысты цызметш жейлд1ред1 жэне
саналыцты, орындалу дэлдайн талап етедь
Жалпы дамыту жаттыгуларыныц 6ip комплекс! б1рнеше сабац барысында жоспарланады.
Дарапайым жаттыгулардан кешн сабацтыц Heri3ri
бел1м1 басталады (сабацтыц нейзй бел1мшщ мацызын,
мацсатын, мазмунын балаларга тумцдарген дурыс). Са­
бацтыц Herieri бел1мшде Heri3ri цимылдар мен дененщ
сапалыц цасиетш тэрбиелейтш арнаулы жаттыгулар
жоспарланады (журу, ж уйру, ceKipy, лацтыру, тепетецдш сацтап цалу). Оцушылар - арнаулы жаттыгу л ар160
дьщ жалпы дамыту жаттыгуларынан аиырмашылыгын
б1лу керек. Арнаулы жаттыгулардыц мазмунына H e r i 3 r i сабацтагы сиядты H e r i e r i орындалу барысындагы
керсетшшш, сапасын кетеру. Сондыктан арнаулы жат­
тыгулар нейзй кимылга катысатын белсенд1 булшык
еттерд1 орньщтырады, жаттыгудыц орындалу техникасыныц дурыстыгына комектеседй Жаттыгудыц орында­
лу сапасын котеру y m i H жаттыгулар дурыс 1рштелш алынуы кажет. 1рштелш алынган жаттыгулар рет-реймен
орындалады (y3mici2-3 минут). Б1рнеше рет кайталанып
отырады. Жаттьщтыру сабактары 2-3 бел1мнен турады,
балалардыц жас ерекшелштерше карай 4-8 жаттыгудан
курылады. Жаттыктыруды жумасына 2-рет орындайтын
болса, кеш трек жаттыгуды 3-рет орындауга ж еттзу
кажет. Жаттьщтыру сабактары - баяу жур1спен, босацсу жаттыгуларын орындау аркылы аякталады. Жогары
сынып окушылары ушан сабактыц негтзй бощма тоз1мдалшй кажет ететш жылдам ек тн дей жур1спен аякта­
лады.
3-4 сынып окушылары уппн тез1мд1 жур1с - сабактыц
нейзп. мазмуны болып табылатын томендей жаттыгулар
улйсш ус ынам ыз.
8-9 жастагы балаларга арналган жаттыгулар жиынтыгыныц улйск
1. Д ен ет дурыс жагдайдагы калыпты устау.
2.1 минут 6ip орында журу.
3. Колды иыкка кою. Аяктыц ушымен туру. Дол жо­
гарыда. 5-6 рет кайталау.
4. Колы eKi жакта. Д ен ет оцга (солга) буру. 5-6 рет
кайталау.
5. Кол eKi жакта. Д ен ет оцга, солга, артка ецкейту.
5-6 рет кайталау.
6. Колды алга, артка кою. Отырып-туру 6-7 рет кайта­
лау. Босацсу аякты й л т л е у . 5-6 рет кайталау.
7. TiK туру, денет оцга солга буру. 5-6 рет кайталау.
8. Bip орында турып алга, артка ceKipy. 5-6 рет кайта­
лау.
11-77
161
9. EpniH туру- Долдыц булшык; етш сЬцсшеу. 15-20
секунд.
10. TiK туру, кол созу жене бугу. 5-6 рет кайталау.
11. Сешртпемен ceKipy. 2-3 минут.
12. TiK туру. 30 секунд.
13. Жай журу. 1 минут.
14. Су процедурасын кабылдау.
8-9 жастагы цыздарга арналган жаттыгулар жиынтыгыныц улпск
1. Bip орында журу. 1 минут.
2. Аяктыц ушымен тш туру. Дол жанда, жогары тарту, бастапкы кальшка оралу. 5-8 рет кайталау.
3. Долды алга, артка айналдыру. 5-6 рет.
4. Отырып-туру. 5-6 рет
5. Ецкею, саусактыц ушын еденге титзу. 5-6 рет кай­
талау.
6. Жартылай отырып, 6ip аякпен "Дарлыгаш" жагдайын устау. 2-4 секунд. 5-6 рет.
7. Оц аяктан сол аякка отыру. Жагдайын ауыстыру.
5-6 рет кайталау.
8. Аякты алга, артка, жанга смшлеу. 3-5 рет кайталау.
9. Д ен ет оцга, солга айналдыру. 4-6 рет кайталау.
10. TiK туру, аякты созу, бугу "Велосипед” тебу.
11. Етпетшен жату, бек сет кетеру, белда TiK устау.
"Балык” жагдайын устау. 5-6 рет кайталау.
12. Долды орындьщта так устау. Долды созу, бугу. 5-6 рет.
13. Сеюртпемен ceKipy. 1-3 минут.
14. Жай журу. 1 минут.
15. Су процедурасын кабылдау.
162
V IIТ А Р А У
Б А С Т А У Ы Ш МЕКТЕПТЕ ДЕНЕ
Ш Ы Н Ь Щ Т Ы Р У Ж0Н1НДЕГ1 Ж УМ Ы С ТАРД Ы
Ж О С П А Р Л А У М ЕН ЕСЕПКЕ А Л У
Жоспарлау
Дене шыныктыру женшдег! алга койган мшдеттерд1
шешу, сондай-ак; одан цандай нетижелер алуды жоспар­
лау мен есепке алу мацызды орын алады.
Дурыс жоспарлауда мектептеп барлык; оку ~ букаральщ
дене шыныцтыру, спорттык; жумыстарды накты уйымдастыру да оз эсерш типзедд..
Жоспарлау цурылымы:
а) мектеп бойынша дене шыныцтыру женшен жалпы
жылдыц жоспар;
э) эр сыныпца дене шыньщтыру женшен оцу жоспары.
Жалпы жылдыц жоспарын дене шыныцтыру пеншщ
муrani Mi жоспарлайды.
Жоспар педагогикалыц кецесте талданады жэне бештдледь Жалпы жылдыц жоспарда дене шыныцтыруга
байланысты барлыц сурацтар царастырылады; оцу жумысы, кун кестесшдег! дене шыныцтыру ic-шаралары,
дэр1герл!к бацылау, дене шыныцтыру женшен мате­
риалды цамтамасыз ету. Сыныптан тыс жумыстар, спорттыц мерекелер, дене шыныцтыру жэне спорт жошндегс
унт-насихат жумыстары. Оцу жоспарыныц жалпы жыл­
дыц жоспарында: уйымдастырылатын ic-шаралардыц
KecTeci, Эткщшещн орын, цажетта цурал-жабдыцтар,
спорттьщ KHiMi жоншдеп. сурацтар царастырылады.
Жалпы жылдыц жоспарда кунделшта оцу урдасшде
дене шыныцтыру женшен уйымдастырылатын ic-шаралар корсетьледь Сабацца дейшп откАзшетщ гимнасти163
к ага етю.з1летш орын, отшзглу узадтыгы, етк131лу терTi6i, гимнастикага датысты жаттыгулар жиынтыгына
басшылыд жасау б е к т л е д ь Уйымдастырылган ic-шараларга бук1л педагогикалыд ужымныц мш детй турде
датысуы д арастырыл ады.
Сабад арасындагы узЬпсте демалу узадтыгы, балалар­
дыц тамадтануы, бударалыд дене шыныдтыру шараларын уйымдастыру женшдеп жумыс турлер1 б е к т л е д ъ
Жоспарда сонымен датар сабадта серйту мезетш
уйымдастыру енпзьле fli.
Мектептен тыс дене шыныдтыру женшен уйымдастырылатын жумыс жоспарында секциялардыц жумысы,
уадыты корсейлед1.
Жумыс жоспарында спорттыд жарыстар, серуендер,
саяхатда шыгу, ойын турлер1 жоспарланады, сонымен
датар жауапты адам б е к т л ш , еттз].летш уадыт белйленедь Жылдыд жумыс жоспарында дер1герлш тексеруден втк1з1лу ж у р й зш ед ь Дор1герлш тексеруден
алгашдыда 6ipiHmi сынып одушылары, содан соц бар­
лы д бастауыш сыныптардагы еткен оду жылындагы
нашар одушылар, ец соцында барлыд сынып одушыла­
ры двр1герлж тексеруден отк1з1ледь Денсаулыгы томен
одушылар арнайы медициналыд топтарга болшедь
Дердгерлш тексерудщ нвтижесш двр1гер педагогикалыд кецесте, ата-аналар жиналысында мел1мдейдь
Мектептен дене шыныдтыру нетижел1 болуы дурыс
уйымдастырылган жумыс орны, дажетй дурал-жабдыдтармен дамтамасыз ету. Жумыс жоспарында дурал-жабдыдтарды дамтамасыз ету бюджеттш даражаттан, оду­
шылардыц ез купимен, ата-аналар, демеупплер комеп
аркылы шешу дарастырылады.
Дене шыныдтыру женшен жаца оду жылына жоспарланатын жалпы жумыс жоспары оду жылы аядталганнан кешн жоспарланады. Жазгы демалыста, мектепй
жаца оду жылына дайындау жогарыда аталган жоспар
нейзшде жасалады.
Оду жумыс жоспарын мугал1м жаца оду жылы басталар алдында жасайды.
164
Ж о с п а р л а у д ь щ H e r i3 r i ц у ж а т т а р ы
Жылдыц жоспары тоцсандыц жоспар, кунделшй са­
бац жоспары болып белшедЛ. Жылдыц жоспарда багдарламалыц материалдар эр тоцсандарга белшедо; эр тоцсанга сабац жоспарлары цурылады. Ce6e6i жоспарлауда эр
сынып мугал1ш дене шыныцтыру жешнен 6ip жылдыц
багдарламаныц 6ipTe-6ipTe орындалуьш аныцтап отырады.
Жоспарлау барысында мугалЛм эр турлЛ эдЛстемелш
цуралдар мен кэрнек1лштерд1 пайдаланады. Сабац етгазшетш орын, цажетй цурал-жабдыцтар саны, оцушы­
лардыц дене б т м ш щ дамуы ескершедь Дене шыныц­
тыру" пеш езше тэн ерекшелЛймен ерекшелене д1. ЕрекшелЛй багдарламалыц оцу материалын оцушыларга
бэлЛмдер бойынша 6ipTe-6ipTe уйрету. Сонымен цатар
жоспарлау барысында мезпл кезецдер1 ескершедь Сондыцтан мугалЛм н е й з й м1ндеттерд1 шешудЛ жене
уйретшген дене жаттыгулары турлерш тоцсандыц жене
эр сабацта жоспарлауы цажет.
Тоцсандыц оцу материалы мшдеттерш аныцтау бары­
сында темендей талаптар орындалуы цажет.
1. Эр тоцсанда оцушылардыц дене дамуына, агзасына
жан-жацты эсер ететш жаттыгулармен цамтамасыз ету.
2. Оцу материалында ер тоцсан бойынша жыл мезй лш щ ecKepbiyi.
BipiHnii тоцсан бойынша дене шыныцтыру сабагы таза
ауада вткТзшёд!, сондыцтан бул жерде жуйру, узындыцца cenipy, алысца лацтыру, сеюртпелермен орын­
далатын жаттыгулар жоспарланады.
Екшпп тоцсанда сабацтыц кеп бел1й спорт залда
6TKi3Uiefli. Бул жагдайда доппен жасалатын, таяцша
пайдаланатын, ермелеу, тепе-тендш сацтау, межеге лац­
тыру, бишке ceKipy, бшктен ceKipy, акробатикалыц жат­
тыгулар, келемда орын алмаитын жаттыгулар, ойындар
жоспарланады.
YiniHini тоцсан цыс мезгШне сейкес келгендштен,
сабацтыц кептеген б е л т таза ауада уйымдастырылады.
Сондыцтан сабацта шацгы тебуге уйрету, царды лацты­
ру, шацгымен ойын турлер1, шанамен ер турлх жарыс
ойындарын етюзу жоспарланады.
165
YniiHrni тоцсанныц аягымен тертшпп тоцсанныц басында ауа райы жагдайына байланысты сабак; турлер1
спорт залда етшзшедь Бул жерде екшпп тодсанда еткЬ
зьпген барлык жаттыгулар турлерш толыц мецгерту жос­
парланады, цуралдар арцылы орындалатын жалпы да­
мыту жаттыгулары, акробатикальщ жаттыгулар, ерме­
леу турлер1, тепе-тецдш сацтау жаттыгулары, межеге
тийзу, сешртпемен орындалатын жаттыгулар, бшкке
ceKipy, бшктштен ceKipy, ойындар, т.с.с.
Тертшпп тоцсанныц eKiHnii жартысында сабац таза
ауада OTKieiле рХ.
Бул жерде 6ipiHnii жене уппнпп тоцсанда уйрейлген
жаттыгуларды толыц мецгерту царастырылады: жуйру,
бшктшке ceKipy, алысца лацтыру жэне курдел1 ойын­
дар. Гимнастикалыц сапца туру жэне цайтадан сапца
ТУРУ» цуралдарсыз орындалатын жаттыгулар, тулганы
дурыс цалыптастыруга арналган жаттыгулар эр тоцсан
бойынша жоспарланады. Сонымен цатар эр тоцсанда
журу мен жугхруда алмастыру жаттыгуларын жоспарлауда царастыры лган.
Би жаттыгуларын екшпп, ymiHmi, TopTiHmi тоцсан­
да жоспарлау тшмд1.
3. Барлыц багдарламалыц оцу материалындагы дене
жаттыгулары турлерш царапайым жаттыгудан курделire ауыстырып отыру цажет. Мысалы:
а) 1-сыныпца арналган тепе-тецдш жаттыгулары:
I тоцсан - жерде немесе еденде тепе-тецдш жаттыгуын орындау;
II тоцсан - гимнастикалыц отыргышта тепе-тецдш
жаттыгуын орындау;
III тоцсан - бшкке ипнген затца цолды тийзш ceKipy.
VI тоцсан - ж уйрш келш бшктшке ceKipy, узындыцца
ceKipy.
4. Y йрету барысында ер жаттыгуды мецгеруге кететш
уацыттыц тшмдййгш ескеру цажет.
5. Жаттыгуларды жоспарлау барысында тоцсандардыц узацтыгы, тоцсандыц сагат саны, оцу материалыныц келёщ ескерьледь BipiHmi жарты жылдыцта оцылган багдарламалыц оцу материалын екшпй жарты жыл­
дыцта толыц мецгерту цаж егш ип царастыры лады.
166
Тодсан бойынша дене жаттыгуларын З-сыньпща
белу улита
I тодсан. Уйрету вяндеттерк
1. Одушыларды димылга уйрету кестесшен таныстыру.
2. Жугсрш келш узындыдда, биштшке, алысда ладтыру, тулганы дурыс далыптастыруга арналган жаттыгуларга уйрету дДжалгастыру.
3. Кимыл екшнш озгерте отырып журу жаттыгулары
турлерш, онга, солга, бурылуга, мел1мдеме беруге уйрету.
4. "Кун мен тун” , "KiM тез дуып жетедГ ойындарымен таныстыру.
Уйрету дуралдары: ецймелесу, тулганы дурыс далып­
тастыруга арналган жаттыгулар , дуралдарсыз орында­
латын жалпы дамыту жаттыгулары, сапда туру жене
дайтадан сапда туру; журу жене жуиру; сешртпемен,
жупрш келш узындыдда ceKipy, алысда ладтыру, ойын
дар жене жарыс ойындары.
II тодсан. Уйрету м1ндеттерп
1. Оцушыларды белсенД-i демалыс мацызымен таныс­
тыру.
2. Отыру, турудагы тулганы дурыс далыптастырудагы нжерлш дагдыларын мецгерту.
3 .1^арама-дарсы журуд1 уйрету.
4. Еркш тесшмен ермелеу барысында аядпен арданды досып устау.
5. Артда дарай айналып тусу.
6. врмелеу, би жаттыгуларын уйрену, межеге ладты*
ру, биштштен ceKipy, тепе-тецдш садтау жаттыгуларына уйретуд! жалгастыру.
7. "Шецбер 1ш1нде доппен ур у", "Межеге жетшзу
ойындарымен таныстыру.
Уйрету дуралдары: ецпмелесу, тулганы дурыс далып­
тастыруга арналган жаттыгулар, сапда туру жене дай­
тадан сапда туру; дуралдар ардылы жене дуралдарсыз
орындалатын жаттыгулар; тепе-тецдш жаттыгулары;
бшктштен ceKipy; межеге тиНзу; би жаттыгулары; журу
мен жупру жаттыгулары; ойын жене жарыс ойын дары:
167
"Датар бойынша допты беру", "Шецбер шинде доппен
цуу", "Межеге жеткЛзу", т.б.
I I I тоцсан. Уйрету мшдеттерк
1. Ертецйлш гигиеналык; гимнастиканыц мацызымен
таныстыру.
2. Шацгымен алга сырганау, ерге шыгу, ерден тусуте
уйретудЛ жалгастыру.
3. Тулганы дурыс цалыптастыруга арналган !скерлш
дагдыларын цадыптастыру.
4. То льщ айналуга, диагональ бойынша журуге уйрету.
5. брмелеу, тепе-тецдш сацтау, доппен орындалатын
жаттыгуларга уйретудЛ жалгастыру.
6. Алдыга царай айналып тусуге уйрету.
7. CeKipy арцылы орындалатын би жаттыгуларын уй­
рету.
8. "Тоспа доп", "Дасцыр цацпан", "Альпинистер",
"Ш м жылдам" ойындарымен таныстыру.
Уйрету цуралдары: ецймелесу, шацгымен сырганау,
шацгымен цатарга туру, шацгымен жогары кетершу, те­
мен тусу; тулганы дурыс цалыптастыруга арналган жат­
тыгулар, сапца туру жене цайтадан сапца туру; цуралдар арцылы жене цуралдарсыз орындалатын жалпы да­
мыту жаттыгулары: тепе-тецдж сацтау, бшктшке жене
бшктгктен ceKipy, би жаттыгулары, шацгымен ойналатын ойындар, "Тоспа д оп ", "Д асцы р цацпан",
"Альпинистер” , "KiM жылдам:", т.б. ойындар.
IV тоцсан. Оцушыларды шыныцтыру шараларыныц
ереже л ер1мен таныстыру.
2. Эр ffp ly цимыл ecepi арцылы тулганы дурыс цалып­
тастыруга багытталган Лскерлш дагдыларын дамыту.
3. Адым елшемдерш езгерте отырып журуге уйрету.
4. Кедерплерден жупрш етуге уйрету.
5. Адымдап келш cenipyre уйрету.
6. Дуралдармен жене цуралсыз орындалатын жатты­
гуларды уйретуд| жалгастыру.
7. Ж уру, ж уй ру, бш ктж ке ceKipy, ж уп рш келш
узындыцца ceKipy, тепе-тецдш акробатикальщ жатты­
гулары, алысца лацтыру жаттыгуларын орындай б!ду
!скерлштер! мен дагдыларын цалыптастыру.
168
8. "Дырьщ аяц", "Орда" ойындарымен таныстыру.
Уйрету цуралдары: эцймелесу, тулганы дурыс цальштастыруга арналган жаттыгулар, сапца туру жэне цайтадан сапк;а туру; жалпы дамыту жаттыгулары: журу,
жуйру, жупрш келш бшктшке, узындыкка ceKipy; алыска лактыру; тепе-тецдш сактау; акробатикалык жатты­
гулар; ойындар "Дырыц аяк” , "Орда" ойындары.
3-сыньш оцушыларына оку материалын II тоцсанга
белу улй сь
19-сабак- Алдагы токсанда отетш сабацтарга шолу.
Сапца тургызу, цайтадан сапца тургызу. Сабацца дейш
гимнастика жаттыгуларын орындау. Оцушылардыц
цалауымен ойын ойнау.
20-сабац. Сапца тургызу жене цайтадан сапца тургы­
зу жаттыгулары. Жалпы дамыту жаттыгулары. Тепетецдш сацтау жаттыгулары. Межеге лацтыру. Ойын.
21-сабац. Вёлоенд! демалыстыц пайдасы туралы
ецймелесу. Сапца туру жене цайтадан сапца туру жат­
тыгулары. Тулганы дурыс цалыптастыруга арналган
жаттыгулар. Тепе-тецдш жаттыгуы. Межеге лацтыру.
Ойын.
22-сабац. Сапца туру жене цайтадан сапца туру жат­
тыгулары тулганы дурыс цалыптастыруга арналган жат­
тыгулар. Тепе-тендш сацтау жаттыгулары. Акробатикалыц жаттыгулар. Ормелеу жаттыгулары. Ойын.
23-сабац. Сапца туру жене цайтадан сапца туру. Журу
мен жуйру. Жалпы дамыту жаттыгулары. Тепе-тецдш
сацтау. Акробатикальщ жаттыгулар.
24-сабац. Сапца туру жене цайтадан сапца туру. Тулга­
ны дурыс цалыптастыру жаттыгулары. Тепе-тецдш жат­
тыгулары. Акробатикальщ жаттыгулары. Би жаттыгу­
лары. Ойын.
25-сабац. Сапца туру жене цайтадан сапца туру. Журу
мен жуйру; Жалпы дамыту жаттыгулары. Тепе-тецдш
сацтау жаттыгулары. Би жаттыгулары. Ойын.
26-сабац. "Шацгыга дайындьщ” - ецймелесу. Сапца
туру жене цайтадан сапца туру. Тулганы дурыс цалып­
тастыру жаттыгулары. Акробатикалыц жаттыгулар.
врмелеу жаттыгулары. Бшктштен ceKipy. Ойын.
169
27-сабад. Сапда туру жэне дайтадан сапда туру. Ж ал­
пы дамыту жаттыгулары. Акробатикалыд жаттыгу.
Ормелеу жаттыгуы. Би жаттыгулары. Ойын.
28-сабад. Сапда туру жене дайтадан сапда туру. Журу
мен жугтру. Дурыс тулга далыптастыру жаттыгуы. Акро­
батикалыд жаттыгу. Межеге ладтыру. Бшктштен ceKi­
py. Ойын.
29-сабад. Сапда туру жэне дайтадан сапда туру. Тулга­
ны дурыс далыптастыру жаттыгуы. Акробатикалыд жат­
тыгу (димыл кжерлштерш тексеру). Би жаттыгуы. Ойын.
30-сабад. Сапда туру жэне дайтадан сапда туру. Ж ал­
пы дамыту жаттыгуы. Тепе-тецдш садтау жаттыгуы.
Бшктштен ceKipy. Ормелеу жаттыгуы турлерь Ойын.
31-сабад. Сапда туру жэне дайтадан сапда туру. Тулга­
ны дурыс далыптастыратын жаттыгу. Тепе-тендш жат­
тыгуы. Акробатикалыд жаттыгуы. Ормелеп келш аттап
эту жаттыгуы. Ойын.
32-сабад. Сапда туру жэне дайтадан сапда туру. Ж ал­
пы дамыту жаттыгуы. Тепе-тецдш садтау, акробатика1лыд жаттыгулары (димыл кжерлштерш тексеру). Ме­
жеге ладтыру. Ойын.
_
33-сабад. Тодсанныц цорытындысы жайлы эцп.мелесу. Демалысты етшзу жоншде кецес беру. Сапда туру
жене дайтадан сапда туру жаттыгуы. Ж уру мен жупру.
Би жаттыгулары. Одушылардыц тацдауы бойынша
ойын.
Есеп
Мектептеп дене тэрбиес1 женшдеп жумыстыц нэтижел1 болуы ymiH жуйел1 турдеп есеп дажет. 1с жузшде
есеп берудщ уш Typi дарастырылады: алдын ала есеп,
жыл бойы есеп беру, дорытынды есеп.
Алдын ала есеп беруге одушылардыц денсаулыд жагдайы, дене дайындыгы Kipefli. Одушылардыц денсаулыд
жагдайы дэр1герлш бадылауда етк!з1лген дужат непзшде аныдталады.
Одушылардыц дене дайындыгы оду жылыныц басындагы алгашды сабадта тексер^едь
170
Ж ыл бойы есеп беру, есеп берудщ нейзй Typi болып
табылады. Ж ыл бойы есеп беруге дене тербиео. женшщ
жалпы жумыс жоспарыныц орындалу ece6i жене оцу жумысыньщ ece6i Kipefli.
Жоспардыц орындалуы есебш мектептщ директоры
немесе орынбасарлары уйымдастырады, ал оцу жоспарыныц орындалуына мугалЛм жауап бередь МуталЛм оку­
шылардыц улгерЛмш, сабакка цатысуын оцу жоспары­
ныц орындалуын окушылардыц сабацца деген кезцарасын, цатынасын тексеред!.. Оцушылардыц улгер1мш тексеру бацылау жэне сурау eflici арцылы журйз1лед1 жене
багаланады.
" 5” - бага бершген тапсырма бойынша жаттыгуды ду­
рыс, сешмд1 турде орындаганда;
”4" - бага бершген, тапсырма бойынша жаттыгуды ду­
рыс, бЛрац кейбЛр циындыцтар мен сешмйз жагдайда
орындаганда.
"3" - бага берЛлген тапсырма бойынша жаттыгуды
дурыс, бЛрац циындыцпен сен1мс1з орындаган жагдайда;
"2 " - бага 6epiлген тапсырма бойынша курдел1 цателш
жЛберген жагдайда цойылады.
Оцушылардыц улгер1мш тексеру барысында оцушы­
лардыц жеке ерекшелштерше назар аударылады: ер
турт. медициналыц топтарга цатысуы дене дамуыныц ерек­
шел iri, дененщ цалыпты дамымауы, ауырудан кешнй
денсаулыц жагдайы ескершедл..
Дорытынды есеп беру ер тоцсанныц соцында, оцу
жылыныц аягында еттзйщдЬ К,орытынды есеп беруде
оцушыларга цойылган жалпы багаларды есептеумен
цатар, оцу жоспарыныц орындалуы есептелшедЛ.
Дорытынды есеп берудег1 нейзй цужат - сынып оцу
журналы. Сынып жумысыныц ece6i нетижел1 болу ушш
муггипмтц жумыс дептерЛмен 6ipre, цосымша оцу материалдарын реттеп отыратын цужаттары болуы цажет.
Бул цужаттарда дер1герлш байцаудыц нетижес!, оцушы­
лардыц жаттыгуларды орындаудагы жеке керсетшштеpi,сонымен цатар оцушылардыц денсаулыц жагдайы,
спорттыц кМ ш жешндеп мелЛметтер таркел едЛ.
171
Сыныптан тыс жумыстарды есепке алуда жалпы дене
тербием жешндег1 буцаралыц жумыс турлерщщ кунделйсте, альбомдарда, сурет-альбомдарда кернеюлж цуралдар рет1нде безенflipi лш отыры луы тшмд1.
Сонымен катар жогарыда аталган жумыстар турлерз.не сыныптагы белсенд1 окушылардыц жумыстарьш енй з у де царастырылган.
Дене тербием жешндей жумысты есепке алу мектептщ педагогикалык; кецесшде талцыланып, болашацта
уйымдастырылатын жумыстарды жацсартудагы тшмд1
жолдар царастырылад ы .
Дене тербием женшдеп. жумысты жоспарлау мен
есепке алу 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты, сонымен цатар
олар 6ip-6ipiH толыцтырып отырады.
V III Т А Р А У
ДЕНЕ Ш Ы Н Ы Д Т Ы РУ Ж 0Н1НЕН
М ЕКТЕПТЕН ТЫС У Й Ы М Д А С Т Ы Р Ы Л А Т Ы Н
Ж У М Ы С ТУРЛЕР1
Мектептен тыс уйымдастырылатын жумыс турлер1
окушылар сарайында, балалар спорт мектептершде, де­
малыс орындарында, саяжайларда, epiKTi спорт б1рлестштершде етюзшедй
Белпленген уадыт бойынша одушылар сарайында ар
Typjii жаттыгулар отюзыгедо, жыл мезгтлдерше байланыс­
ты эр турл1 дызыдты ic-шаралар, сонымен датар мектепте уйымдастыруга мумкшдш. келмейтш спорттыц турлер1 (теннис, конькимен сырганау, жузу, керкем гимнас­
тика, т.б.) уйымдастырылады. Сондай-ад, олар дене
тербией женшен керсеткпптш ic-шаралар, мерекелер,
спорт шеберлер1мен кездесулер етгазедь Бул жумыска
жетек1шлшт 1 кейби мамандар ЖYpгiзeдi.
Одушылар сарайындагы мацызды жумыс турлершщ
6ipi - мектептен тыс мекемелерде эд1стемелш кемек
корсетудеп. жумыс турлерш уйымдастыру. Бул жумыс
турлерше кецес беру, дэр1с турлер1, семинар сабадтары
жатады.
Одушылар сарайыныц 6ip мшдет1 - халыдда бЪпм
беру басдармасымен 6ipire отырып, бударалыд-спорттыд ic-шаралар етюзу.
Дене торбиеа. женшен мацызды жумыстарды етщзуде
спорттыд мектептердщ алатын орны ерекше. Спорттыд
мектептердщ Herieri мщдета. - мектеп оцушыларыныц
спорттыд шеберлшн котеру болып табылады. Спорттыд
мектептщ ерекш елт - жас спортшылардыц орта мектепTeri оду багдарламасын нетижел! аядтап, сабад пен спортты упггастырып, жогары улгёрщ нэтнокёсше жету.
Балалардьщ спорт мектептер1 мерекелерде, ертецгЬпктерде, окушылар жиналысында ез енерлер1 жене дене
тербием жайлы ic-шаралар етшзед1.
Балалар спорт мектеб1 мектептен тыс мекеме ретгнде
жалпы орта мектептермен тыгыз байланыста болу керек.
Бастауыш сьшып окушыларьшен демалыс орындарында дене тербием женшен жумыс турлерш уйымдастыру ма­
цызды орын алады. Демалыс орындарындагы спорт алацдарында жеке балалар мен жене ужыммен ойындар епазу
окушылардыц кещл-кушн кетередо, денсаулыгын ныгайтады.
Демалыс орындарында ойындар, би жаттыгуларын етшзу ете тшмдь
Ж азгы окушылар демалыс лагер1
Бал алардыц жазгы демалысын каладан шет, ауылдык
тыс жерлерде уйымдастыру, балаларга дене тербием
женшен ic-шаралар уйымдастыруга жагымды жагдай
тургызады. Таза ауада болу, кун кестесш катац сацтау,
дурыс тамацтану, дене ецбеи., ужымдыц керкем ецбен.,
ойындар, ен салу, кунге цыздырыну, ауа ваннасы, шомылу балалардыц денсаулыгыныц ныгаюын цалыптастырады, денесш шыныцтырады.
Оцушылардыц жазгы демалыс лагершдеп. буцаралыц
дене тербием жене спорттыц жумыс мшдеттерй
а) оцушыларды кунделш й ертецгшш гимнастикага
цатыстыру;
е) дене тербиесшен мектепке алган декерлш дагдыла­
рын жацсарту;
б) мектепте мумкшдш болмаган жагдайдагы жатты­
гулар (шомылу, ойындар) женшдеп б1л1мдерш терецдету, дагдыландыру.
в) оцушылардыц жуйел1 турде дене тербием мен спорт
женшде цызыгушылыгын арттыру.
Оцушылардыц жазгы демалыс лагершщ жумыс жоспарына мшдетй турде ертецйлш гимнастика, топтармен етк1з1летш ойын турлер1, жещл атлетика, жузу жат­
тыгулары, оцушылардыц спорт мерекем - серуендеу,
саяхаттар, лагерьдщ ашылуы жене жабылуы женшдеп.
ic-шаралар жоспарланады.
174
Кун кестесшде ауа ваннасы, кунге цыздырыну, шомылудыц турлер1 царастырылган. Бул ic-шаралар дерЬ
гердщ цатац TepTi6i бойынша етк1з1лед1.1с-шараларды
етшзу барысында мшдетй турде дерЛгер жене мешрбике цатысуы тшс.
Ертецгшш гимнастика кунделшй балалар уйцыдан
турганнан кешн арнайы белйленген орындарда, ал
жауынды кундерЛ жабыц орында еттзш едь Улдар мен
цыздар жаттыгуды 6ipre орындайды. Эр топта ертецгшш гимнастика белек етшзшедк жетекпплшй топ
баскарушылары орындайды. Ертецйлш гимнастиканы
музыкамен керкемдеу мацызды орын алады.
Жас ерекшелштерше карай ертецйлш гимнастика
жиынтыгы алдын ала дайындалады. Гимнастика журу
жаттыгуларынан басталады. Курылысы 7-8 жаттыгудан
турады. Алгашкы жаттыгу жогарыга карал созылу сипатында, жай екшнде орындалады. Келей жаттыгулар отырып-туру, денет оцга, солга буру, колды, аяцты сермеу
жаттыгулары, гимнастиканыц соцында 6ip орында турып
ceKipy, жуйру немесе цимылды ойындар турлерш жос­
парлау цажет. Ертецйлш гимнастика цатарда журш, му­
зыкамен керкемдеу ен айту арцылы аяцталады. Куралдар арцылы жене цуралдарсыз орындалатын жаттыгулар
турлерш жоспарлау цажет.
Жаттыгуларды етшзу барысында балалардыц дурыс
дем алып, дем шыгаруына ерекше кещл белшедь Топтардагы сабац турлерЛ, ойындар, гимнастикалыц жатты­
гулар турлерЛ, жещл атлетика жене жузу аптасына 3-4
рет еттз1лед1. Жетекшшшй топ басшылары жене дене
тербией пеншщ нусцаушысы журпзедЛ.
Жазгы демалыс лагер1ндеп етюзшетш спорттыц мерекелер лагерьдщ жабылуы таянып цалган кезде еткЛзшедо.
Жазгы демалыс лагершщ мерекелш багдарламасына
жещл атлетикалыц ойындар Typi жоспарланады. Алгашцыда жарыс топтыц Лшшде уиымдастырылады, содан
соц топ арасында еттзшед!.. Корытынды дене тербией
мерекесшде салтанатты шеру цурады, буцаралыц гимнас­
тикалыц жаттыгулар кёрсетщед!* сонымен цатар топтар
175
арасындагы езара жарыспен аядталады. Спорттык; мереке жарысыныц жещмпаздары аныдталады.
Серуендер. Саяхатда шыгу. 1-2-сынып одушыларымен узадтыгы 1,5-2 сагаттьщ серуендер отк1зшедь Мадсаты - доршаган ортамен, табигаттыц тацгажайып дубылыстарымен таныстыру, гулдер, жидектер турлерш жинау, орман, тогай, тауларды бадылау. CepyeHfli топ жетекпплерй тэрбиепплер отк1зед1. Серуен барысында балалармен эн айту, ойын ойнау, эр турлг дызыдты эцймелер тыцдау дарастыры лады.
3-сынып одушыларымен серуеннен басда 3-4 сагат­
тьщ саяхатда шыгу уйымдастырылады. Саяхатда шыгу
барысында жогарыда аталгандардан басда эр турл1 заттардыц жиынтыгын жинау, гербарий, турган орыннын,
багытын компас, карта бойынша аныдтау, сонымен
датар турган орынга байланысты ойындар етк1зу карастырылады.
Серуенге жэне саяхатда шыгудан басда 6ip кундш,
eKi кундж саяхатда шыгу дарастырылган. Бул ic-шара
тур1не денсаулыгы мыдты, деней шыныдтырылган ба­
лалар датыса ал ады.
Саяхатда шыгар алдында жетекпп саяхатда датысушылармен б1рнеше сабадтар етшзедй одушылардыц мшдеттер1мен таныстырады. Саяхатда шыгушылардыц саны
20-25 адамнан турады, топ жетекпий, тэрбиепп, дене
тэрбией пэшнщ жетекнисй дэр1гер жэне мешрбике датысады.
Мерекелер. Жазгы демалыс лагершде жалпы мереке
еткШлёдс- Мерекелер лагерьдщ ашылуы мен жабылуына арналады. Мерекеде одушылар еркш жаттыгулармен катар, пирамидалар жасайды, акробатикалыд жат­
тыгулар турлерш корсетедь Мерекелерд1 уйымдастыру
одушылар демалуга келген куннен басталады.
В
Отбасындагы дене тэрбиес1
Бастауыш сынып одушыларын отбасында дене тербиесше тэрбиелеу ата-аналар мен мектеп дызметкерлершщ
176
б1рлескен куш-ж1гер1мен шеппледь Балаларды дене
тэрбиесше тербиелеуде, денсаулыгын ныгайтуда, жеке
басыныц гигиенальщ дагдыларын тербиелеуде, тулганы
дурыс к;алыптастыруда отбасынын, алатын орны ерекше.
Отбасында дене тербиео. нег!зшде арнайы кунд е л и т ,
апталык кун KecTeci болуы кажет. Кунделшй тертшке
уйцы, уйкыдан туру, ертецплж жаттыгу, ертецплж ас,
мектепте болу уакыты, т у с т ас, демалыс, уй тапеырмасын дайындау, ез1шц сушкта iciMeH айналысу, кешк1 ас,
KiTan оку, серуендеу, кешш жуыну, уйкыга дайындалу
жатады.
Окушылардыц таза ауада болуы жене уй тапсырмасын
дайындау, ата-аналардыц бакылауымен жург!з1лед1.
Балалар таза ауада ойындар турлер1мен, доппен, сек1ртпемен жаттыгулар орындайды, сонымен катар кыс айларында шанамен, шацгымен, конькимен сырганау
царастырыл ады.
Уй тапсырмасын дайындау барысында ата-аналар баланыц дурыс отыруын, тулгасын дурыс устауына кещл
белгеш цажет.
Мектепте дурыс цалыптасцан тулга дагдысын атааналар отбасында б е к т п отыруы цажет.
12-77
177
IX Т А Р А У
С А Б А Д 0ТК131ЛЕТ1Н О РЫ Н ,
ДАЖ ЕТТ1 Д У Р А Л -Ж А Б Д Ь Щ Т А Р .
С П О РТ А Л А Ц Ы
Дене тербием женшен оцу жумысын, сыныптан тыс
жумыстарды нетижел1 етю зу уш ш мектептщ материалдьщ базасы —мектеп, спорт алады, гимнастикалыц
зал 6ip-6ipiHe сейкес келу! кажет.
Спорт алацы мектептен 40-50 метр кашьщтыкта орналасуы кажет. Спорт алацыныц айналасы Teric кегалдандырылуы кажет. Кегал шацныц болмауына, соны­
мен катар ауанын, таза болуына кемектеседь
Спорт алацында: узындыгы 60 м, келем1 5 м жуйру
жолы, узындыкка, бшктшке, сетретш орын, гимнас­
тика лык жабдьщталган орын, ойын, жаттыгулар етюз1летш орынмен жабдыкталу кажет.
Ж уйру жолы Teric болуы кажет. Ж уй р у жолы стандарттык талапка сай жасалуы кажет. Ж уй р у жолында
отыз, кырык, елу метрлерге белу, сере аймактары накты
бел й лене д1.
Узындыкка сеюретш орын. Узындыкка сею рейн
орын спорт алацынын, келецкел1 жерше орналасуы
кажет. Жаттыгу орындау барысында балаларга кемектеспеу керек.
Орынды дайындаудагы жуйретш жол - алацныц оцтусйк жагынан солтустшке карай орналасуы тшмдь
Жолдыц узындыгы 25 метр, е т 1-1,5 метр. Сеюретш
шуцкырдыц терецдМ 40-50 см, узындыгы 6 метр, ал е т
3 метр болу кажет. Шуцкырдыц inii топырак аралас
куммен толтырылады. Ш уцкырдыц шетшен 1 метр
кашыктыкта аякпен итер1лш, жылжуга арналган тацтайдан белй койылады. Тактайдыц узындыгы 125 см,
е т 50 см. Тактай ак туске боялуы кажет.
178
Бижтжке сешретш орын. Бижтжке сешретш орынга
койылатын талап ceKipymi колданатын тадтайшаны не­
месе жшт1 жупретш жерден оцушыга коршетшдей eTin
дою керек.
Бул жерде узындъщка сешретш шуцкырды пайдалануга
болады. Бижтжке ceKipy уппн ец кажет куралдар - таректер, сегаргенде колданылатын тактайша. Жш пен сешргенде пайдаланылатын таректер 6ip-6ipiMeH 3-4 метр кашьщтыкта орналастырылады, пректердщ бижтМ 150-160 см.
'Иректерде 40 см бастап колданылатын тактайшаларды орналастыру уппн тесжтер жасалынады. CeKipy барысында
ceicipin тусетш шундырлар унем1 копарылып отырылуы
кажет.
Гимнастикалык залды курал-жабдыктармен камтамасыз ету у л п й
Гимнастикалык жаттыгулар мен ойын турлер1 спорт
залда немесе арнайы жабдыкталган сынып белмелершде
етшзшеда, жабдыктау барысында курал-жабдыктардыц
койылу орнына ерекше кощл аударылады. Гимнастика­
лык кабырга белжтершен б1рнеше жасау керек жене де
терезеге карама-карсы орнату кажет. Гимнастикалык
отыргыштар терезеге келденец койылады.
Cenipyre арналган куралдар жене шепйлетш аркандар, межеге лактыруга арналган калкан, гимнастикалык
тесешш, ceKipyге арналган TipeKTep, гимнастикалык
жене баска да курал-жабдыктар аньщталган орындарга
койылады.
Терезелер корганыс торларымен, электр шамдары
TeMip тормен бектледо.
Гимнастикалык отыргыштардын саны терттен аз болмау кажет.
Аркандармен бижтжке сешретш куралдар залдыц тебесше мыктап б е к т л е д ь
Межеге лактыруга арналган куралдар 4-6 болу кажет,
калкандары фанерадан, картоннан жасалады.
Гимнастикалык калкандар, керекта бижтжке гимнас­
тикалык таякшалар болуы, сонымен катар 40-тан кем
туспейтш кыска жене узын ceкipтпeлep болуы керек.
179
Орташа салмадты доптар 1-1,5 кг, доптар саны —10.
Kim i салмакты доптардыц саны - 40-тан кем емес.
Мектепке гимнастикалыд тесешштердщ саны 2-ден
кем болмауы керек.
Шацгы цуралдары жене оныц сакталуы.
"Кещлд1 пойыз" спорттьщ жарыс ойыны
Бул жарыс топтар арасындагы дестурл1 уйымдасты­
рылатын жарыс Typi, ойынды етшзу катысушылардыц
санына, жоспар цурылысына етк1з1летш орын жагдайыОйынга бастауыш сынып оцушылары цатыеады. Жарыстыц ер ек ш елт "аялдамадан" "аялдамага" дейш ер
турл1 цимыл-цозгалыстарды тапсырма ретшде цабылдай
отырып нетижеге жету. Аялдаманыц атауы орындалатын
цимыл-цозгалыс ойыныныц мазмунына байланысты.
Жарыс созылмауы керек, ep6ip аялдамада жаца тапсыр­
ма ала отырып, барлыд ойынга датысушы тапсырманы
бЛрден орындауы дажет.
Тапсырма турлер1 дызыдты жарыс жене балалардыц
кещл-кушн кетеретш жене жас ерекшелйлне сейкес келу1 керек. Денеге салмад TycipeTiH жаттыгулар дарапайым жаттыгулармен алмастырылып отырады. Ойын кегалда, футбол, баскетбол алацдарында етшзшедь Ойын
барысында одушылар ойынга датысушы, едш дазы, кемекпи, терепп жене педагогтыц цызметш атдарады. Осы
аталгандардыц барлыгы оцушылардыц ез бш!мш кетеруде, шыгармашылыд децгейде ез беймен ерекет етуш
д алыптастырады.
” Кещлд1 пойыз" ойыны алацда ойналады. Пойыздыц
журу багыты жолаушы лармен белгтленедь вр аялдамага
сейкес керсеткЛш белгшер1, аялдама атауы, пойыздыц
тодтау уадыты белг1лену1 керек. Ойынга цажетп дуралжабдыдтар алдын ала дайындалады. "Кендлд1 пойыз" жарыс ойынына жетЛ аялдама Kipefli. Терт доп датысады.
1. А ялдам а "ЖуйрЫтпер", тоцтау уацыты - 5 минут.
Ойынга датысушылар 15х 15 метрлш шаршы дурып
турады. Аялдама бастыгы ортада, ep6ip бурыш жалаушамен белгшенедь Ойынды уйымдастырушы ер турлЛ
180
жаттыгулар орындайды, оцушылар цайталайды. Мыса­
лы: " Цолды алга созу", "Цолды жогары кетеру", "Ецкею",
"ТТТятткято", "Отырып-туру". Журпзупп белн беред1, топта жупреда. Heri3ri мацсат: жылдам жупрш орнына келу.
Тапсырманы жылдам орындаган топца упай ретднде бес
шецбер, уппнпп орын eKi шецбер, тертшпп орынга 6ip
шецбер бершеда. Ойын 2-3 рет цайталанады, ойынга цатысушылар жуг1руд1 ер турл1 багытта орындайды. Эр
жуг!р1стен кешн упайлар бершш отырады. "Жуйрштер"
ойыны аяцталганнан кешн ойыншылар цатардан пойыз
болып турып келем. аялдамага келеда.
2 . " Ceicipziuimep" аялдамасы, тоцтау уацыты - 4 ми­
нут.
Топта мере сызыгы бойынша цатарга турады. Эр топ­
тыц арасындагы арацашыцтыц 1-3 метр. Мере мен межеара цашыцтыгы 8-10 метр, ойынга цатысушылар сол
цолдарын алдыцгы ойыншылардыц иыгына цояды, оц
аяцтарын 6yrin, оц цолдарымен алдыцгы ойыншыныц
бугГлген аягын устайды. Бершген бели бойынша 6ip уацытта ойынга цатысушылар сол аяцпен ceKipy арцылы
алга жылжиды. Цай топ езщщ байлауын бузбай межеге
жетсе, сол топ жецеfli. ЦайТу багытында олар тапсырма­
ны, оц аяцпен орындайды. Упай цою жуйем жогарыда
аталгандай.
3 ."Тапцырлар " аялдамасы, тпоцтау уацыты - 7 минут.
Ойыншылар шецберге турады. Шецбер ортасында уйымдастырушы. Эр топца спортца байланысты сурацтар
бередь 9p6ip топ жылдам, толыц жауабы ушш упай ала­
ды. Упай шецберлер арцылы белгигенеда. Жауап беру
барысында белсенд! цатысцаны ушш цосымша упай
6epinyi мумкш. Ойлану уацыты 30 секунд.
4.”Kyuiminep" аялдамасы, тоцтау уацыты - 4 минут.
Узындыгы 6-8 метр арцан терт бурыштап жерге цойылады. Арцан жатцан терт бурыштыц ep6ip бурышына 5-6
метрлш жш байл анады. Эр топ ез ж1бшщ цасына турады.
ЖургазушщЗи; белгйя бойынша ойнаушылар жштерш
цолдарына алады, арцанды тартады. Негазп мацсаты арцанды тартып алу, куштерш керсету. Тартып алган топ­
ца упай цосыл ады. Тапсырма 3-4 рет орындалады.
181
5." Кел, ойнайыц' аялдамасы, тоцтау уацыты—3 минут.
Топтар 6ip-6ipiHe, 6ipi.Hrni топ екшпиге, у гт ш ш топ
тертшпп топда дарама-дарсы пзбектелш турады. Эр топ­
тыц 6ipiHini нешрлп. ойыншылары долдарынан устасып,
кппкене шецбер жасайды, екшпп, ynrimni ойыншылар
орташа шецбер жасайды, тертшпп, 6eciHini, алтыншы,
жетшпп нем1рлер улкен innci шецбер жасайды. Kim i
жене улкен шецбердей ойыншылар долдарын ж1берш
бастапцы туру далпына оралады. Оздер1 турган орындары
бойынша упай дойылады. Мысалы: 1-2-3-4. Ойын 2-3 рет
дайталанады. 9p6ip кайталау барысында дозгалу багыты
езгерш отырады.
6. "ЗешндЫьк" аялдамасы, тоцтау уацыты - 3 минут.
Ойынга датысушылар топ бойынша жалпы 6ip датар­
га турады. Аялдама бастыгы ойынныц ережеймен жене
тапсырманыц дурыс орындалуын дадагалап отырады.
Аялдама бастыгыныц "топ" деген буйрыгы бойынша тап­
сырма орындалады. Мысалы: "Топ оцга!" буйрыгы бойын­
ша барлыгы оцга буры лады. Буйрыдсыз димыл орындалмайды. Егер ойыншылар ережеш бузса, 6ip дадам
алга жыл жиды. Ойын нетижелЛ болу ушш буйрыд ж ыл­
дам, надты, димыл тур л epi езгертшш отырылуы керек.
Мысалы, дол жогарыда, теменде отырып туру, 6ip орын­
да ж уйру, ceKipy, т.с.с. Бершген тапсырманы сапалы
орындаган топ жецедь
7. "Ццрастыру” аялдамасы, тоцтау уацыты - 7 минут.
Ойынга датысушылар жалпы 6ip датарга турады, шецберде картоннан диылган гулдердщ жалырагы, бутагы,
шецбер диындылары боялады. Боялган жаты кершбейда.
Топтар дызыл, жасыл, кек, сары болып белшеда. Заттардыц саны ойнаушылардыц санына сейкес болу керек.
Б елй бойынша ер топтан 6ipiHini нем1рдей ойнаушы
жуйрш кел еда. Олар ездершщ туйне сейкес шецберда табу
керек. 2-3 HeMipni ойыншылар гулдац жапырагы, далгандары бутагын тауып дурастырады. Н ейзй мадсат, жыл­
дам гулда дурастыру. Упай шецбер бойынша белй лен еда.
Ойынныц соцында барлыд упай саны есептелшш, жещс­
ке жеткен топда ед!л дазылар ез багасын береда.
182
К осы мша
B ip iH in i
цосымша
Кун сеулесш цабылдаудыц неНзН ережей
Кун сеулесш цабылдаудыц ттмд1й басты келегейлеп
жату. Сеуле цабылдайтын орын тез кызып кетпеу ymiH
ауаныц epniH алмасуына кедерй келтармейтшдей болуы
керек. Куннщ сеулесш куннщ 6ipiHuii жартысында
кабылдаган дурыс (сагат 8-ден 11-ге дешн). Бул ауаныц
толык кыза коймаган кезещ. Кун сеулесш ас 1шуден 1,5
сагат бурын немесе 1,5-2 сагат астан кешн кабылдау
тшмдо. Алгапщыда кунге кыздырыну 8-10 минутпен
шектеу керек. Кунделиста 5-10 минуткаулгайтаотырып
30-40 минутка дешн жетшзедй Кун сеулесш кабылдау
барысында ep6ip 5-10 минут сайын дененщ цалпын езrepiin отыру кажет. Кун сеулесш цабылдаудан кешн суга
шомылу усынылады. Суга шомылу - ец тшмд! вр\с.
Кун сеулесш кабылдауды дар1гердщ тексеру руцсатымен аньщталады. Дандайда болмасын сыркатпен ауырган жагдайда кун сеулесш кабылдауга руксат еталмейдь.
Кун сеулесш шамадан тыс кабылдау агзага зиянын тигЬ
зеда, кунге куйш кету к аутн тугызады.
Ауа ваннасын цабы лдаудыц непзп ережей
Ауа ваннасын кектемнщ алгапщы айларында жылы
кундер1 (+20°) кабылдагая дурыс. Ауа ваннасын кун сеулёй такелей туспейтш (келецкелеу) желйз жерде жене
мумкшдшнше толык жалацаш кабылдау керек. Алгашкы
кабылдауды 10-15 минуттан бастайды да жайлап 1,5-2 сагатка дешн созады. Ауа ваннасын кабылдаудыц дурыс
уакыты кущрзп мезпл (сагат 9-дан 18-ге дейш). Ауа ван­
насын аш карынга немесе тамак 1ше салысымен кабыл­
дауга болмайды. Дене iiTipKeHe бастаганнан-ак ваннаны
кабылдауды кшт токтату кажет. Мумтндшнш е ауа ван­
насын кабылдау алдында денет жецШрек кыздырып алу
кажет. Дене суыктан турппйп турса, ауа ваннасын
кабылдауга болмайды. Ауа ваннасын кабылдауды дене
жаттыгуларымен уштастыру тшмд! уйлеймдйшс кепип
183
болып табылады. Жуйел1 турде ауа ваннасын цабылдауды 6ipTe 6ipTe теменг! температурага (+16°) Tycipe оты­
рып агзаны шыньщтырады. Ауа ваннасын цабылдау ба­
рысында двр1гердщ бацылауы цажет.
Су процедурасын цабылдаудыц н еп зп ережеы
Су процедураларына ысцылау, шайьшу, судыц астында туру, шомылу жатады. Ысцылау - ец ттмда вдк;. Ысцылау сулы сулпмен орындалады. Ысцыланып болганнан
кешн дене сулг1мен сурпледъ Алгашцыда ысцылауга
жылы су пайдаланылады (бастауыш сыныптагы оцушы­
лар ушш 20-25° -ца дешн), к у н д е ли т судыц температурасы 1°-ца темендеплш отырылып, 16°-ца ж еттз1лу
цажет.
Шомылу баланыц агзасына веер eTyi женшен бурынры процедуралардан влдецайда купгпрек. Шомылуды
балалар ысцылаура толыц уйренгеннен кешн бастайды.
Ш омылу алгашцыда 10-15 секундтан 30-40 секундца
дешн созылады. Шомылу жаз мезгшшде, ертецгЪпк серriTy жаттыгуларынан кешн уйымдастырылады. Су процедураларын дененщ цызу жумысынан кейш б1рден
цабылдауга болмайды.
Шомылу к ун д елй т жуйел1 процедура ретшде бассейнде, взенде, тещзде, квлде - сауыцтырудыц жене балалар
агзасын шыныцтырудыц тамаша цуралы. Шомылу узацтыры 10*15 минут.
184
К О Л Д А Н Ы Л Г А Н ЭДЕБИЕТТЕР
1. Дене тербией. I-XI сыныптарга арналган у л й баг­
дарлама. - Алматы: Рауан,1993.
2. Жуманова С. Спорттык; морфология нейзш дей
тентану. - Алматы: Рес.Бас.Каб., 1994.
3. Лесгафт П.Ф. Изб. Соб.соч. Т .2. - М., 1952.
4. Ашмарин Б. А. Теория и методика физического вос­
питания. - М.: Просвещение, 1990.
б.Уацбаев Е. Дазадстанда дене тербией жуйейнщ да­
муы. - Алматы: Санат, 2000.
6. ИкЛманова Г. Саульщ пен сымбат. - Алматы: К,айнар, 1991.
7. Решетников Н.В..Кислицын Ю.А. Физическая
культура. —Москва, 2000.
8. Тетенаев Б. Дене тербией. - Алматы: Мектеп, 1988.
9. Тетенайдыц Базарбей. Спорт атауларыныц орысшацазацша создай. —Алматы: Ана т ш , 1994.
10. Аманбаев P.P., Асарбаев А Д . Дене меденией Шмш
оцып уйрену женшдей едастш нусцаулар. - Алматы:
Каз ДТМИ, 1991.41 бет.
11. Аяшев О. Мугатмда мектептей сауьщтыру жумыстарына даярлау. —Алматы: Рауан,1991.
12. Казадша-орысша, орысша-цазакша терминологиялык сездак. Медицина - 15 т., Дене тербией жене спорт 31 т. - Алматы: Рауан, 2000.
13. Бутин И.М. Лыжный спорт. - Москва: Академия,
2000.
14. Сагындыков Е. Дазацтыц улттык ойындары. Алматы: Рауан, 1991.
15. Демьяненко Ю.К. Физическая подготовка. - Москва:
Военное издательство, 1987.
185
16. Квшембаев Р., Мэмбетов Н .—Алматы: Еылым, 1997.
17. Иванов Г, Караков А . Дене тербиесь - Алматы:
Рауан, 1991.
18.Выдргин В.М., Гужаловский А .А ., Кряж В.Н. Ос­
новы теории и методики физической культуры. - М:
Физкультуры и спорт, 1986.
19. Качашкин В.И. Методика физическоговоспитания. Москва: Просвещение, 1982.
20. Казахстан Республикасыныц "Дене шыныктыру
жене спорт туралы" Зацы. 1997.
мАзмтаы
Алгы свз.............................. ......................................... 3
I тарау
Дене шыньщтыру жуйес1............................................... 6
Дене шыныдтыру жуйесшщ мшдеттер1 мен
максаттары....................................................................6
Дене шыныктыру жуйесшщ нег1здер1............................. 6
Дене шыныктыру жуйес1 кызметшщ Heri3ri
багыттары мен шарттары............................................. Ю
Дене шыныктыру жуйесшщ кагидасы........................... 10
Дене шыньщтырудыц мшдеттер1...................................12
Дене шыныктыру жуйесшщ Heri3ri белг1лер1...................19
Дене шыныктыру куралдары........................................ ^
П тарау
Бастауыш мектеп
окушыларыныц дене шыныктыруы.............................. 30
Дене шыньщтырудыц максаты мен мшдеттер1.................30
Мектеп окушыларымен дене шыныктыру
женшен уйымдастырылатын жумыс турлер1........ ..........35
Ш тарау
Мектептеп дене шыныктыру женщцеп
непзп к¥жат - оку баг д ар л а мас ы.......................................... 40
Теж1рибелпс материал жене ед1стемелис
нускауларды еткгзу......................................................43
Теоретикалык .............................................................43
Гимнастика..................................................................44
Жалпы дамыту жаттыгулары....................................... 55
Е^уралсыз орындалатын жаттыгулар............................. 59
Саусактарга арналган жаттыгулар................................*2
K im i ж ене улкен доптармен орындалатын
жаттыгулар........................................................... *..... ®®
Гимнастикалык кабыргада ермелеу...............................
Арканга тартылып ермелеу.......................................... .*
Тепе-тецдш сактау жаттыгулары................................. ‘ 2
А к р о б ат и к аль щ ж ат т ы гу лар ................................................... *4
Би жаттыгулары..........................................................
Кедшгл. би адымдары..................................................... 77
Затты кетеру жэне б1рден екшни жерге
апарып цою................................................................... 80
Журу................................................................................. 81
Жупру............................................................................ 82
Cenipy........................................................................................... 86
Узын-цысца сеюртпелермен 6ip орында
турып ceKipy.................................................................................86
Бшктштен ceKipy............................................................. 87
Бшктшке ceKipy........................................................................ 88
Жупрш келш узындыцца сеюру....................................... 89
Лацтыру........................ ................................................ 91
Ойындардын, дене шыныцтыру цуралы жене
эд1с1ретшдеп сипаты................ ....................................... 93
Шацгыга дайындыц........................................................108
Шацгымен журу.............................................................109
ГУ тарау
Мектептеп дене шыныцтыру жумысыныц
непзп Typi - сабац......................................................... 113
Сабацты талдау.............................................................. 113
V тарау
Кун кестесшде дене шыныцтыру женшен
уйымдастырылатын ic-шаралар...................................... 151
VIтарау
Сыныптан тыс дене шыныцтыру.................................. ....155
V II тарау
Бастауыш мектепте дене шыныцтыру женшдеп
жумыстарды жоспарлау мен есепке алу.............................163
Жоспарлау.................................................... ................163
Тоцсан бойынша дене шыныцтыру жаттыгулары
3-сыныпца белу улгки................................................ 167
V III тарау
Мектептен тыс дене шыныцтыру
женшен уйымдастырылатын жумыс турлер1.....................173
IX тарау
Сабац еткшЪгетш орын, цажетп
цурал-жабдыцтар. Спорт алацы....................................... 178
Bipimui цосымша................................................. ..........183
Колданылган едебиеттер................................................. 185
«Кэсштш бЬпм» сериясы
Мухамеджанова Улман Жумагазьщызы
ДЕНЕ Ш Ы Н ЬЩ ТЫ РУ П0Н1Н ОДЫТУ 0Д1СТЕМЕС1
Оцу ццралы
Редакторы Назерке Рамазанова
Техникалык, редакторы Раушан Турлынова
Квркемдеуш-i редакторы Жещс Цазанцапов
Корректоры Гулширан Дулымбетдызы
Компьютерде беттеген Лаураш Мухамеджанова
Басуга 13.04.07 дол койылды.
nkniwd 84x108 V 32* Кагазы офсеттш.
Офсеттис басылыс. Шартты б. т. 10,08.
Тапсырыс М° 77. Таралымы 1000 дана.
«Фолиант» баспасы
010000, Астана цаласы, Ш.Айманов neuieci, 87/1
«Фолиант» баснасыныц баспаханасында басылды
010000, Астана цаласы, Ш. Айманов Ketneci, 87/1
ISBN 9965-35-148-1
789965*351488
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
25
Размер файла
10 630 Кб
Теги
okhitu, 2663, panini, okhu, shinikhtiru, khurali, denen, muhamedjanovau, adistemesi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа