close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2749 jusipoval.k mashur jusip kpeyuli - derektanushi l.kh. jusipova

код для вставкиСкачать
б 63(5К) i
кдз
WQ1
СПУБЛИКАСЫНЬЩ Б1Л1М ЖЭНЕ РЫЛЫММИНИСТРШП
с т о т и г н г и ь АТЫНДАРЫ ПАВЛ0ДАРМЕМЕЛЕКЕТТ1К УНИВЕРСИТЕТ!
M eiuhyp JtCpein ЭСепейрлыаерлкт ануш ы
в-к м
K ^ fia л ы .
b T i a i L t e f jfL fi
2005
Ж
9 /
КАЗАХСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЬЩ БШ М ЖЭНЕ ЕЫЛЫМ
МИНИСТРЛ1П
С.ТОРАЙЕЫРОВ АТЫНДАРЫ ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТПС
УНИВЕРСИТЕТ1
МЭШЬУРТАНУ ЕЫЛЫМИ-ПРАКТИКАЛЫК; ОРТАЛЬПЫ
Л. к- Жуипова
МО ШИ YP ЖУС1П КОПЕЙ ¥ЛЫДЕРЕКТАНУШЫ
Оку куралы
ПАВЛОДАР 2005
УДК 951 (574)
ББК-Щ£+633(5К а з ) -7 £
Ж 90
С.Торайгыров атындагы ПМУ Fылыми кенеамен усынылган
ITiKip жазгандар:
Смагулов О.С.- Ш.Ш. Уэлиханов атындагы Тарих жэне
этнология институты антропология бвл1м1
Menrepymici, т.г. д., профессор,
КР YFA академии
Артыкбаев Ж.О.-С. Торайгыров атындагы Павлодар
мемлекетпк университет! археология,
этнология жэне этнография каф. мецг.,
т.г.д., профессор
Ж 90 Жусшова JI.K,. МэшЬур Жусш Кепейулы - деректанушы.- С.
Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттж университет!,
2005.-128 б.
ISBN 9965-539-79-0
Окулыкта казактьщ энциклопедист галымы МэшЬур Жусш
Кепейулыныц тарихи мурасы деректану гылымы тургысынан
зерттелген жэне деректанушы галым ретшДеп ой-niKipnepi,
зерттеулер1 бершген. Ецбекте Отан тарихы мэселелер1 туралы да тьщ
пшрлер айтылган. Бул ютап ел тарихын кещрек, эр! терец
карастыргысы келген галымдарга, аспиранттарга, магистранттарга,
сдуденттерге жэне мектеп мугашмдерше кемекип оку куралы ретшде
усынылады.
Ж 0503020905
00(05)-05
ISBN 9965-539-79-0
С.Торайгыров
атындагы Пму.д 1н'
академик С.Бейсембаев
1^,- атындагы гылыми
[к Гт А п х а н а с ^
БЫС78.5+63.3(5Кэз)
П& Жусшова Л.К^., 2005
1С.Торайгыров атындагы ПМУ & - - Л Г Ф '
AJIFbl с е з
Тарих рылымы уздщоз дамуы ушш жана деректер таным
арнасына тартылып, унем1 зерттелу1 кажет екеш баршамызга белгш.
Деректанушы галымдар жергшктч халыктагы ауызша, жазбаша
деректерд1 сол елдщ тарихи, рухани дамуыныц 6ipzjeH-6ip Kenini
ретшде карастарыды. Ел тарихыньщ объектива зерттелу1 деректану
гылымыньщ дамуымен такелей байланысты. Рылыми ортага бейматм
колжазба мэтшдер жарияланып, зерделене туссе, тарихымыздагы
актацдак маселелердщ де ашыла Tycepi анык.
Осы орайда халкымыздьщ тарихы, мадениет1 туралы мол мура
калдырган МашЬур Жусш Кепейулыньщ (1858-1931) казак гылымына
коскан улесш ерекше атауымызга болад ы. Эрине, МашЬур Жусш
Кепейулы ецбектерш жнсгей карастырсак, фольклортану, медицина,
астрономия, философия, космология, этнография, теология т.т. гылым
салалары угшн де кунды зерттеулер, дерекпк маиндер бар. Bi3 ymin
МашЬур Жусш Кепейулыньщ “Мес” деп аталып кеткен 30 томдык
жинагы 11шнен Казакстан тарихы туралы жазылган колжазбалары
кунды болмак.
М.Ж.Кепейулынын тарихи мурасы хакында сез болганда, f алым
жазбаларын мазмуны жагынан ею жакты сипатта карастыруымызга
тура келедь EipiHUiueH, Mauihyp Жусш Кепейулы емгр бойы (1917 ж.
дещн) салт атпен Казакстаннын. кеп жерш аралап ЖYpiп, мол
маглумат шогырын жазып алган. Екшннден, кеп жылдык зерттеу
жумысын колжазбалык ютап туршде жииактаган. Бул жагынан
алганда
МашЬур
деректанушылык,
колжазба
api
кггаптарыныц
тарихшылык
шамалаймыз.
3
б1ркатары
мазмунда
api
жазылганын
МэшЬур-Жусйгпц
тарихи
маглуматтарды
шеж!ре
тур^нде
баяндап жазганы бёйгш. Белгйп шыгыстанушы галым В.П.Юдин ез
зерттеушде фольклордагы тарихи эдпмелер топтамасын далалык
ауызша тарихнаманьщ тарихи бшмдп жетюзудщ непзл формасы деп
кврсетедк “Ол-далалык ауызша тарихнама. Тарихи аткарушыныц
(субъектшщ) езшщ вткеш жвншдел жады. Казакстан тарихын
калпына келпру тек осы ею тарихнамалык дестурщ пайдалану
аркылы гана icxe аспак. Bipi-KefliMri жазбаша, якни отырыкшы.
елдердщ мэдениёпнщ нэтижеа, еютшЫ-далалыктардьщ ауызшасы.
Далалык ауызша тарихнама—Даигп Кыпшак кешпелшер!нщ
тарихи 6miMi. Ei3 упнн Дэштх Кыпшактьщ шыгыс бел 1п муцгол
заманынан oepi кешпелшердщ ортак тарихи зердесшен белектене
бастаган ерекше елке. Осы себептен тарихи бш1мд1 не “ауызша
двстур” деп, не “ацыз”, “хикая” деп аныктауга болмайды. Далалык
ауызша тарихнама не мифология, не фольклор, мысалы, батырлык
эпос туршде утылмауы керек, ce6e6 i фольклордьщ ез 1 далалык
ауызша тарихнамадан нар алган.
Осыны
керсететш
шыгармаларды
далалык
ауызша
тарихнаманыц деректер1, кайнар кез1 деп белплесе болар едь Олар
Дейгл Кыпшак кешпелшершш тарихи бшмдершщ тарауларына
Курылган тарихи вцпмелердщ жинагы сиякты. Бул вцпмё тараулар
“кария сез”, ягни есюден калган квне свз деп ерекше аталган. Осы
белпздмен бул деректер шыгыстыц квД1мп сарай тарихнамасынан
белектенбедь Оларда далалык ауызша жене шыгыстыц жазбаша
тарихнамасынын элемёнттер! аралас”/ 1 /.
В.П.Юдин атап керсеткен ею тарихнамалык (далалык ауызша
жене жазбаша шыгыс) двстур Meuihyp мурасында взара байланыста
бершген. Оньщ устше галымнын казак eni тарихына катысты барлык
4
мэл1мет кездерш камтуга тырысуы жэне бул тарихи 6iMs®|i гылыми
жуйелшк тургысынаи баяндауга умтылуы колжазбалар кундылыгын
артгыра туседо.
Отандык тарих гылымы жазба жэдогерлердщ жуйел1 турде
зерттелуш кажет етеда. Арабтанушы А.Б. Халидов дуние жуз1нде
630000 шамалы колжазба ютап ( тупнуска ) сакталынганын аныктады
/2/. Казак колжазбаларын зерттеген М.Бежеев пен М.Румарова
Алматыдагы Оргалык Рылыми кпапхана колжазба корында жэне
Эдебиет жэне 0 нер институты колжазба корында келеш эртурл1
40000 колжазба (тупнускасы мен KeniipMeci аралас) 3000 папкага
сидырылып салынганын мэл1мдейщ /3/. Ал бул корларда сакталынган
МэшЬур Жусш Кепейулы мурасын жете зерттеген галым М. Божеев
колжазбалары келем! 30 томдай болады деп кэрсетп /4/. Мундай мол
казьгааны игеру кеп жылдык 1здешсп кажетсшедь
МэшЬуртану
тарихына
шолу
жасасак,
Кенеспк
дэу1рде,
кебшесе, эдебиетпн галымдар:М.О. Эуезов, М. Бежеев, 3. Сейпжанов,
Д. Эбшев, Ж. Шалгымбаева, С. Дэуггов т.т. зертеулераде галымныц
эдеби мурасы, фольклоршьшдык кызмеп басым айтылды. Академик
Э.Х. Маргулан мен Е. Бекмаханов ецбектершде гана оныц тарихи
мурасына 6aFa бершген. Тупнускамен жумыс журпзген галым,
академик Элкей Хаканулы Маргулан гана 1940 ж. басылып шыккан
макаласында: “МэшЬур-Жусш жинаган тарих, эдебиет материалдары
ете багалы”,-деген тужырым жасады /5/.
МэшЬур Жусш Кепейулы колжазбаларында Кеиесарытану
саласы бойынша сакталынгаи Мэщметтерд! (кешннен жинак ретшде
курастырылган №1330 папка) Орталык Рылыми ютапхана колжазба
корынаи 1здеп тауып, аударып, жан-жакты пайдалана бшгеи галым
Е.Б.Бекмаханов
М.Ж.Кепеев
мэл1метгерщщ
5
географиялык
нактылыгына, тарихи шынайылыгына жогары бага бердо /6/. Алайда
1952 ж. орын алган “Е.Бекмаханов ici” МашЬуртануга да кеп киындык
келпрдь 1984-1986 ж. жарияланган Э.Х.Маргулан зерттеулершея 111
баска eni6ip гылыми ецбекгерде МешЬур-Жугаоттц тарихшылык
кезкарасы мен кызметс мулде карастырылмады. Кецес вюмеп
журпзген саяси кугындау шаралары жене галым шыгармаларынын
ecKi
араб
жазуында
жазылуы
1952-1991
ж.
тарихшы
галымдарымыздын МешЬуртану багытына улес коса алмауына себеп
болды.
EcKi
хадим
жазуымен
жазылгандыктан
эдебиепш,
фолклортанушы галымдар М.Ж.Кепеев колжазбаларын толык емес,
шагын
узж
фрагменттерш
рана тэрж1малап
отырды.
Толык
терж1малау мумкщщп болмаган ce6emi берпнге дешн кептеген
гылыми жинактарда М.Ж.Кепеев-ri кебшесе эдебиепш, фольклор
улплерш жинаушы деп карсетшп кедщ.
0ткен гасырдыц 90-жылдары МешЬуртануда зор 63repic жузеге
асып, шеж!реа (1993 ж.) мен ею томдык жинагы ( 1990, 1992 жж.)
жарияланып, тарихшы галымдар ецбектер1нде МашЬур мэл1меттер!
пайдаланылып, он багалана бастады. МашЬур Жусш Кепейулы
мурасымен таныс болган галым М.К- Эбусеитова гылыми ецбепнде
жазбаларындагы мел1меттершш тарихилыгын жогары багалап, терец
зерттеудш кажет екешн жазды. /8/. МешЬуртану багытында тарих
гылымы саласы бойынша Алпысбесулы М. (1999 ж. Караганды) мен
ЖусЩов Е.К. (2000 ж. Астана) кандидаттык диссергацияларын
коргады. М.Алпысбесулы казак шеж1ресше арнаган ецбегшщ 6ip
тарауын Т1келей МэшЬур-Жусштщ “Казак шеиарес1” туындысын
зерттеуге арнады. Е.Жусшов галым жазбаларындагы тарихи тулгалар
6
туралы мешметтерге суйенш, сол тургыдан оныц тарихтану ,
деректану кезкарасын карастырды.
КенЩр
даулы маселелер бойынша, салыстыратындай баска
мал»мет кездесе коймагандыктан Matuhyp мэтсндерш сол калпында
e 3repicci3 келиршген. Билеушшердщ eMip сурген жылдарын, атаTeriH, мекендеген жерлерш т.т. баяндайтын Mauihyp мэтшдер! осы
басылым
аркылы
деректанушы
шыгыстанушы,
галымдар
назарына
елкетанушы,
шнш ,
алдьщгы
тарихшы:
болашакта
М.Ж.Кепеев пайдаланган дерек каз1 иелершщ eciMflepi ашыла тусед1
деп сенем1з. Алда МэшЬур Жусш Кепейулыньщ ар колжазба улпсш
толык аударып, кажетп Tycimicrep 6epin, жеке ютап репцце жариялау
Miидеи турганы TyciHiiai.
0ДЕБИЕТТЕР1:
1. Утемиш-хаджи. Чингиз-наме. /Факсимилие, перевод, транскрипция,
текстологические
примечание,
исследование
В.П.Юдииа.
Комментарии и указатели М.Х.Абусеитовой. - Алматы: Рылым, 1992,296 с. /64-65/.
2. Халидов А.Б. Арабские рукописи и арабская рукописная традиция.Москва: Наука, 1985.- 311 с. /255/.
3.Казак колжазбаларыныц гылыми сипаттамасы (ККГС)- / Редакциясын
баскарган Габдуллин М. - Алматы: Рылым, 1975. - Т. 1. - 347 б. /6/.
4. Бежеев М. МепЖур-Жусш муралары хакында. // Жалын.- 1974,- N4. Б. 127.
5.Маргулан 0.Х. МэщЬур-Жусш Квпеев. // Казак едебиеть - 1940. - -5
кацтар. - №2. - Б.4. ; Тшеке Ж. Шеж1ре: Epric-Баянаула
Павлодар: Дауа -Казакстан, 1995. -1 ютап. - 368 б. /91/.
7
onipi. -
6.Бекмаханов Е. Казахстан XIX гасырдьщ 20-40 жылдарында (Оку
Куралы). - Алматы : Санат, 1994. - 416 б. /52/.
7. Маргулан Э.Х. Олжабай батыр. // Жулдыз. - 1984. - №2. - Б. 171-175. ;
Соныю. Ежеш-i жыр, ацыздар. - Алматы: Жазушы, 1985. -368 б. /353/.
; CoHbiKi. Енбекпен вткен eMipiM. // Жулдыз. - 1986. - №1. - Б.174-181.
8.Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв. :
история, политика, дипломатия. -Алматы: Дайк-Пресс, 1998.- 268 с . ;
8
1 тарау. МэшЬур Жусш: eMipi мен гы л ы м и -зерттеу
тугырнамасы.
МэшЬур-Жуытпц казак тарихы туралы жазылган жем1ст1 ецбеп“Казак тубр’. Бул ецбектщ 6ipHeme нускалары бар. “Казак Ty6i” улпде
ел тарихы эртурл1 баяндапынады. Ортак уксас мэтгндер (Эбшгазы
шеж1рес1, В.В.Радлов мэттш т.т.). пайдаланылса да, кейб!р тарихи
даулы кезен, не тарихи окига хакында б 1рнеше вариантта
эцлмеленедй BipaK 6ip ортак уксастыгы колжазба мэтшдер1 кебшесе
“Казак T y 6 i” деген сезден басталып отырады /13/. acipece бул атау
тарихты Адам Атадан бастайтын Эбшгазыныц “Typix шеж1рес!не”
байланысты колданылады. Барлык колжазбаларда ел тарихы 6ip
хронологиялык жуйеге сай баяндапса да, ap6ip жазба нускасыньщ
мазмуны
эртурл1
болып
бершген.
Сондыктан
МэшЬур
колжазбаларындагы казак тарихын эцпмелеудеп ортак уксастыкты,
6ip жылнамалык-шеж1рел1к жуйе реттмен баяндауды, ecxepin, адамзат
тарихын Адам Ата мен Хауа анадан бастайтын Эбшгазы шеж1рес1нщ
“Казак туб»” деген атаумен басталатындыгына назар аударып, “Казак
тубГ деген1м1з М.Ж.Кэпейулынын тарихи такырыптарды камтитын
шыгармаларынын ортак такырыбы, бастама ce3i болгандыгына ден
коямыз.
Автордыц басты максаты ауыз эдебиеп улгшерш жинастыру
болгандыктан колжазба кггаптарында фолыелорлык нускалар жж
пайдапанылган. BipaK булар да белгш 6ip тарихи кезецщ суреттейтж
косымша кызмет аткаруга жумсалгандыгын ацдауга Золады. “Казак
ry6i” колжазбадагы барлык материалдардын келемш саралтай
карасак, эдебиет пен фольклорга тэн мэттндердщ yneci (70%-80%)
кехшпн байкау киындык тудырмайды. Алайда сол ауыз эдебиет!
улплершщ (тарихи, жыр, ацыз-эцпме, дастан т.б.) белгйп 6ip тарихихронологияпык ретпен жазылып, “Казак тубР’ такырыбын жан-жакты
толыктьфып тургандыгын ескерсек, МэшЬур мурасыньщ сипатыньщ
эртурлшпн танимыз. Ягни белгш 6ip тарихи ацыз-эцпме мэтшш таза
эдеби сарында, эр| тарихи сипатга жазылган деп тануымызга болады.
Будан МэшЬур Жусш мурасыныц гылыми таным ушш кгпкырлы
сипатка ие болгандыгын керем1з. Жинаушынын белгш 6ip
материалдарды 6ip колжазба гатабьщца жинактап 6epyi аркылы еви
б1рдей максатты (эдебиет пен тарихты) орындауды icice асыргандыгы
танылады. Сонымен катар таза фэлсафалык, медициналык т.б.
гылыми салаларын арнап жазылган шыгармалары да бар/14/.
Колжазбапардыц жазылу, сакталыну ретшде кез сапсак, ap6ip
9
колжазбадагы, 3 p 6 ip материалдын вз алдына жеке-жеке колжазба
мэтип болгандыгы керш ед! Кешннен бул улплердщ 6ip тобы 1907 ж.
Казанда басылган
“Сарыарканын ю м дш е к е в д т ” ютабында
жарияланады. Кецес уюмет1 орнауына, ортаншы бал асы Эменнщ
Ташкентте 1921 ж. каза табуына байланысты акыннын когамдык
ем!рден кол узш, баспасез беттер 1нде макала ж 1берш турудан бас
тартып, таза вз жумысымен, колжазбаларды реттеумен айналысканы
белгш . Бутан Караганда МэшЬур жазбаларынын басым квпйшип
KiTan туршде 20 -жылдары курастырылган. эрй р мэтш б е л г т 6ip
жуйе бойынша жинакталып, 6ip тппнда беттерге кехш’рш п , ютап
туршде 6ip-6ipiHe жш аркылы жалганып куралган. Сонына ютаптыц
сонгы беттершде колжазбадагы барлык материалдарды керсететш
мазмуны кел"пршген. Bip колжазбадагы кауырсын каламмен жазылган
мэтшдердщ б 1рде кек, б 1рде кызыл, б 1рде кара туспен жазылганына
карал, олардьщ эуелде жеке-жеке мэтш болгандыгы айкын бшнещ.
Bip колжазбадагы мэтш ею тш жазбада кездессе де, ёЗщщк
epeianeniKTepi, ауыткулары кездесш отырады. Жэне де 6ip
колжазбадагы казак тарихы туралы деректерд 1 баска колжазбатардагы
мэл^меттер толыктыра туседь МэшЬур Жусш 1870-1920 ж. кезеднщ
адамы болгандыктан сол заман окигалары туралы жазбаларын
тупнуска ретшде колдануга болады. Tiirri, Кенесары туралы
жазгандары, оныц iniiHfle сол 6ip окигага катыскан адамдардьщ
(Майлы Жэд1гер Сымайыл кария), не солардын грпактарынын, тарихи
естелк жазбаларынын (А.Кенесарин ютабы, В.Недзвецкий штабы)
маглуматтарын пайдаланган колжазба мэпндер 1 таза туп кус кал ык
сипатка ие болып, архив кужаттарына сай шынайы, тарихи
материалдар ретшде де карастыруымызга мумюндак тудырады.
Жалпы МэшЬур мурасыныц мазмунын зерделей карастырсак,
автордын вз! колданган деректщ TynKi иесш керсетт, пайдалакбак
болган мэпщн еш езгертуаз келпрт, керекЫз деп таныган тусгарын
кыскартып, вз талдауын, ой -niKipiH катар танытып 6ip жуйе бойынша
баяндауга жумылдырганы кершедь Сол себепт! МэшЬур Жусш
жазбаларын XIX г. а. мен XX г. б. аралыгында кагаз бел*не тускен,
курастырылган тарихи туынды репнде карастырамыз.
“Казак Ty6 i” енбегшш жазылу тарихын жан-жакты зерделеу
ymiH, жумыс авторы МэшЬур Жусш Кепейулынын eMipiHe, эскен
ортасына, eMip сурген тарихи заманына толыгырак токталуымызга
тура келедь
1.1.
“Казак Ty6i” ав торы дэу1р1. Ец алдымен ескерершк 6ip
мэселе, гылымнын вз колымен жазылган автобиографиялык жазбасы
эл! кунге дейш еш жерде кездеспршмейщ. Колжазбалар арасынан
10
емфбаяндык деректер,щ алгаш жинакгап, жазып калдырган адам МэшЬурдщ жиеш Жолмурат Ж уапулы /15/. М.Ж. Кепеевтщ колжазба
мурасы толык аударылып бппегендоктен “Казак xy6i” авторынын
©мфбаянын да толык керсете алмаймыз.Ол э к е а Кепейдщ (шын аты
Кепжасар - Л.Ж.) 42 жасында, nieuieci Улбаланьщ 18 жасында,
Баянауыл, Кызылтау деген ею таудын кызылтауынын “Ашамай тасы”
деген жершде, кыс туншде, кыстауга, 1850 жылында, казакша жыл
аты “кой” деген жылында, арабша ай аты “ережеп” деген айда, жума
кую, туе 6eciH уакьггында дуниеге келда. Туганда азан шакырып
конылган eciMi - Адам Жусш. Кейшнен 9 жасында кисса-дастандарды
айтып, ел кезше тускен кезде жиынды шакырып отырган М.
Щорманупы Ж у й тп унатып, такиясына ую таккызып: “0 з заманында
халыкка мэшЬур болатын бала екен”, - деп лепес кылуымен МэшЬур
Жусш атанып кеггедо /16/.
“К,азак тубГ авторынын дуниеге келш, есейген Ke3i ел ем 1рш деп
езгер1стерге туспа-тус келщ. XIX г. 2-ип жартысында казак халкыныц
ем'фш езгерткен окигалар орын апды: Оцтусш Казахстан мен
Жетгсуга бшнк журпзш кел ген Кокан хандыгы XIX г. 40-70 ж. саяси
бшпк дагдарысына ушырап, унем 1 Бухар хандыгымен сотые
журпзумен болды /17/. Сол мезплде Ресей ею жактан: Сырдария
(Акмеппт) мен Жетюудан (Верный) шабуылдап, упы жуз жерш толык
басып алады. Казакстанда тутас иемденгеннен кейж, Ресейдщ
отаршылдык саясаты курт езгередь Саяси-эскери отарлау кезеш
аякталып, патша шенеушктер! казак елше Ресей зацдарын, эммшшйсб ас кару жуйесш тгкелей енпзш, рухани отарлау, шаруаларды
кон ы стандыру эд 1стерш жузеге асыра бастады.
1858 ж. кыста Кгпей керуеншшкте жинаган табысына мал апып,
Кызылжардан кеппп келш, Кызылтауга коные тебедь 1861 ж. МэшЬур
3 жаска тол ганда, aiceci Кепейдщ малы жгтка гшырап, “ак сирак”
болып шыгады. Сонда Кепей : “Адамга мал жолдас болмас, гылым
жолдас”, - деп 5 жасар улы Жуспга “жугамас байлык” - окуга 6epin,
бала Жусш Баянауыл медресесшде Камар (Хамариддин) хаз 1реттен
бипм алып, окуын жалгастырып, 1872-1874 ж. Бухарадагы Кекглташ
медресесшде ортагасьфлык араб, парсы шагатай тшдер;.н ерган
менгеред!. Елше орапган сон ек! жылдай (1833-1886) ауылында
балаларды (шлнде Э им бекпд жалгыз улы Калибек бар) окытып
табыс табады. Елше жомарт, мырза, агайынга кайырымды
болгандыгымен аты шыккан Экгмбек мырза МэшЬур Жусшке каражат
берш, астына ат мтдарш, алдына мал салып, Квпей жануясынын
дэулетгенуше кемек беред! /18/, Турмысы тузелген МэшЬур 1887,
1895, 1907 ж. уш марте Турюстан, Ташкент, Бухара, Самарканд
калаларына сапар шепп, шыгыстын муслмандык бш мш молайтадьг.
Орта Азия калаларына шеккен сапарларынын тагы 6 ip кунды
нэтижеЫ - сол ещрлердеп тарихи энпме, аныз, шезюре сездершщ
жазылып алынуы. МэшЬурдач ©31 дерек жинастыру кызметш ерте
кезден бастаганы бшнедь Э. Маргулан хаты бойынша, “Ер Олжабай
батыр” жырын МэшЬур Жусш 7 жасар бала кезшде 1865 ж. сакау
ацыннан айтуынан жазып алган. Бутан у стазы Камар xa3iperriH де ел
арасынан кисса дастандарды казак бетше Tycipyi эсер еткен.
1881 ж. 23 жасында Акмола дуанына сапар шепп, Мейрам
Жанайдаров ушнде 6 ip жыл кыстап, Кара еткелдеп Эл1ке Байдалы,
Аккошкар Сайдалы, Бердалы кожа (Каракесек шеж!ресш, Казыбек би
тарихын) /19/, Бегенбай батыр HeMepeci Сэбелен (Саккулак
шешенннен Капжыгалы шеж!ресш, Бегенбай батыр
шежресш)
Коцыркулжа султаннын урпагымен XvIII-XIX гг. ел тарихы хакында
машмет жинактайды. /20/. Шеж1ре 1ш Мейрам Жанайдарулынан, 1870
ж. Петербургте басылып шыккан В.В. Радлов ютабынын тупнускасын
да Kenripin алды.
1887 ж. Бухар сапарынын барар жолында Турюстандагы Кожа
Ахмет Иассауи, Ташкенттеп Зедп Ата кесенелерш Kepin, кайтар
жолында Шу мен Сырдария, Улытау, Юшграуды, Е ст мен Нураны
асыкпай аралап сапар шегедк 03i де Акмолада, Даяыр, Модагали
акындармен айтысып сез сайысына да тусёдо. Ташкентте Сыздык
тереден экеа Кенесары туралы айткан эцпмелерш жазып алады.
18889-1891 ж. Kiuii жуз жер1нде болып, Жэнпр хан, Науша батыр,
Исатай, Шернияз туралы аныз-энпмелерд1, ру-тайпалары туралы
шеж1релш баяндауларды жинайды /2 1 /.
1880
ж. бастап МэшЬур Жусш мерз1мд1 баспасез беттер1нде казак
eni тарихы, мэдениен, Kdci6 i туралы макалапар 6epin, жазып алган
шыгармаларынын 6 ip бглНн жариялаумен шугылдана бастайды.
Онын макалалары 1880-1895 ж. “Дала уалаяты” газепнде, 1887 ж.
“Турк1стан уалаяты” газепнде, 1912 ж. “Айкап” журналында жарык
кердь
Жиеш Ж.ЖуЫпулы жазбаларында сонымен 6ipre МэшЬурЖус1птщ акын Акан серхмен де б1рнеше рет кездесш, ой-пшр алысып,
сырлас болганын эцпмелеп жазып кеткен /22/ “Тгрмыс жайыкда
болган хабарлар” макаласы жарык кердк Макала авторы
ашаршылыкты басынан етк1з т жаткан халыктын куйзел|’сше куэ
болганын айтады. Бгл мэселеш тек МэшЬур-Жусш кана емес,
баскалары да кетердь
1905-1907 ж. жылдардагы Ресейдеп буржуазиялык толкулар,
шерулер елдщ орталык аудандарын гана камтып коймай, ш е т
12
аймактарга да пэрмещй ыкпал жасаганы бел гш . Осы эсер казак
эдебиетш ен капай, каншалыкты керш генш М эш Ьур-Ж уаптщ
ецбектерш ен
мейлшше
кещрек
6 inyre
болады.
Ресейдеп
буржуазиялык к е тер ш с жайында “Канды жексенбР’ елещ н жазады.
Бул такырыпта 6 ipiHUii калам тартып, Казан тенкерюше дейш 6 ipiHiui
жырлаган МэшЬур Ж усш болды /23/. Революция толкыныныц эсерш щ
сескенген патша ую меп м ан и ф ест жариялайды.
МэшЬур-Жусш осы манифестщ аркасында 3 б!рдей ютабын
(“Tipniicre кеп жасагандыкган керген 6 ip тамашамыз”, “Хал-ахуэл” ,
“Сарыарканьщ ю м д ш екенщ п”) жарьщ бетке шыгарып улгеред!
/24/.Артынан сол ютаптардьщ зиянды екещдгш тусшген патша
nieHeyniicrepi кара Ti3iMre апып басуга, тыйым салып, авторларын
кудалауга ушыратады. Бгл туралы Ж.Шалгынбаева “Кыспак керген
ютаптар” макаласында кещрек токгалады:
“Бгл кггаптарга корытынды шыгару ymiH проф. Н.Ф.Катановка
тапсырма
бершеда.
Ол
колма-кол
аударма
жасап:“Ес1л
журтым”,“эдебиет ернеп”,“Насихат казакия”,“Кдрлыгаш” ютаптарын
куднш деп тапты. Тупнускадан жасалган аудармадан аныктап
тексер1п келгенде “Карлыгаш” жэне “эдебиет ернеп” жинакгарынан
кылмыстык белплер табылмады. Жарты жылдык тексеруден кейш
комитет 1916 жылы казанда Казан губернияпык жандармерия
баскармасы реем и турде Катан ов аударган мы на ютаптардьщ кейб^р
жерлершен узшдалер Ж1бер 1 пдк Ал, “Tipniicre кеп жасагандыктан
керген 6 ip тамашамыз” туралы Катанов былай деп туаш ктем е жазды:
“Мен аударган 3-7, 14-17 беттердщ мазмунына карасак, автор 1905
жылгы манифест! езшген халыктардьщ кез жасын кургаткан пайдалы
ic еда деп дэрштейтшдап. Ал, ел билеуцп болыс, билер халыкты
ездерш щ кулкындарын толтыратын байлык Kesi деп санайды. Сондайак ол жер аударылган (кел 1мсектер) шаруалар да казак халкына ол
пигылда емес деп есептейда”. Катановтын осы аударма аркылы берген
туйшктемес'шен кешн Баспасез туралы уакытша комитетч “Т 1рл 1кте
кеп жасагандыкган керген 6 ip тамашамыздын” авторын кылмысты
icrep ережесшщ 129-статьясынын 6-тармагы бойынша жауапка тарту
туралы каулы кабылдады. “Tipnirre кеп жасагандыкган керген 6ip
тамашамызды” 1913 жылы 6 карашада Казан сот палатасы бекггп.
МэшЬур-Жус 1П Кепейулы казак когамындагы саяси-экономикалык
ш йёлетстщ себептерш шыншылдыкпен керсете бщд 1 . Ол бэрше
К1нэл 1 патша уюметшщ жаулап алушылык, тонаушылык саясаты,
халыкты аяусыз езш-канауы деп пайымдады. Дегенмен, автор канша
шындыкты айтса да, оныц 1907-1912 жылы алгашында Казан
университет! баспаханасында, кешн Б.Л.Домбровскийдщ жекеменппк
13
баспаханасында 3000 дана болып басылган “Хал-ахуал” атты елецдер
к1табы да 1913 жылы 16 кацтарда туткындапды. Кепейулытыц
кгаштарын туткЬшдау Казан полицмейстер! аркылы icxe асырылды.
acipece зиял ыл ар уюметтщ ацду-кудапауы астында болды” /25/.
МэшЬур Жусш Кецес ук1метп орнаганына да, Казан тецкерюше
де куанган емес, сешмснзджпен карады. Алашорда уюметш Азамат
согысы жылдарында да ж ергш кп тургын халыктын еш муддеамен
санаспады. Э. Эл1мжанов макаласында 1919 ж. болыиевиктердщ
1144000 адамды кыргынга ушыратканы мэл1мделедк “Мюнхен”
журналындагы М. Шакайулы естелюнде де Кецес уюмеп журпзген
канды жорыктар баяндалады. Сол кездеп “Правда” газетшде : “ 1917,
1918, 1919 жылдарда казактардьщ жерш тартып алу ушш оларга ацду
журпзд1, устаган жерде Tipiflefi отка ертедь Оларга елуден баска
мумющйк калган жок”, - деген жолдарды о куга болады /26/.
Галым бул мезплде саяси-когамдык ем1рмен байланысын узш,
акындыкпен кош айтысып, “Казак Ty6 i” улплерш (XX г. 20 жылдары)
курастырып жинактай бастайды. Кецес уюмеп журпзген саясаты
туралы дерек кездеспей отыр. (Автордыц ез1 де сактатуга тырыспауы
да ыктимап —Л.Ж.). Саяси курестщ шиелешскен жагдайда rryiHe 6ip
мысал, 1921 ж. ортаншы баласы кмен Ташкентте кайтыс болып, экеы
МэшЬур Жусш KFTepmicuji казак жастарыныц тобына кездесш,
солардыц ескертушен соц Ташкентке бармай орта жолда кайтып
орал у га мэжбур болады.
Казак ССР гылым Академиясы Орталык гылыми ютапханасыныц
сирек кездесетш колжазбалар корында 1927 жылы МэшЬур Жусш
Кепейулы пен Ж. Аймауытовтыц езара жазыскан хаттары каз1рде
баспа беттер1нде жарияланды:
“Ci3 казактыц казак заманында дуниеге келш калган гауЬарысыз.
С1здщ кулашьщыз узын, киялыцыз терен, арманыцыз алыстагы епсен
ем1рде. Жана заманныц буйынтак cesi, жыбырлак мшез1 сид1
жарытпайды, тосацсьггады, куш еткен жат адам кылады. Жана заман
ейте берсш! Ci3 онда жалгыздыгыцызды, жапандыцызды, сэндь
салтанатты есю кушщзд1 жырлап ет1ц1з. Акыннын акындыгы улаган
ойын, тулаган сырын, окушыны толкыткандай кылып, лзген
меруерттей кестел1, толгаулы сез 1мен айта бшушде гой...
Одан сонгы с1здей кеп казына—казактыц шеж!рес1, ец болмаса
Орта жуздь Аргынды тараулатканыцыз керек. Осы кунде эркшдер
казак тарихын, шеж1ресш жазып жур. Мухамеджан Тынышбайулы
деген улы жуз, инженер орысша ютап кылып шыгарып жур. Ci3
шеж1рещзд1 ж1берсешз, оны да Kepin, тузетш, ен болмасын журналга
басып турар едок, эрине, ез атыцызбен басылады”-деген жолдарында
14
МэшЬур-Жуиптщ елецмен кайырган жауабында заманына решил де,
досына ризашылыгы да бар:
взщ е 6epciH Алла езын гшр,
Кенпш бол коргасындай, болма тем1р.
Ризамын 03iне де, сезще де,
Макал бар, аз сез алтын, кеп свз кем ip
Жалганньщ вм 1р бойы уын inrriM,
0 з бойыма шак емес кшм ninrriM.
Сэрсенбайдьщ бакытсыз Жамалындай,
Сезще M e fiip iM канды, туспм-туспм /27/.
М.Ж.Кепейулыныц e 3i eMip сурген ортасына деген квзкарасын
мына жолдардан ангартуга болады:
Дуниеде калган жан жок asm куннн,
Кджыды кайрауменен кайран TiciH,
Жастанып байдьщ агаш босагасын,
Молланы бала окыткан кудай усын.
Дуние yniiH жанныц 6api кайгы жеген,
MiH тагып 6ip-6ipiHe элде неден.
Жан бар ма, айтшы, ел^м, eMipeHin
Erlnin вз халкы ушш ещреген /28/.
МэшЬур ЖуЫптщ 1931 жылы каза болтаны туралы деректерде
онын вз ас ын 6ip жыл бгрын
бергеш туралы
белпЫз
жинаушылардьщ
кеппрмелершен бшген С.Дэу1тов бул туралы
былай дейдк “ Акын жетт кун ауырды. Дэл жетт кун ауырып
жатканда 6ip айткан сезк “ Ажал жур жагалап коймаймын деп,
Шэрэпиден жур бермеймш” деп куледа (Шзрэпиден улкен баласыС.Д) ■031 ripicimxe айтушы ед1 “ж еттс упгген ары карай суйресен де
аспаймын”,-деп /28/. Галымныц жазып калдырган жазбаларында
замандастары туралы пшрлер 1 бершген Акан cepi туралы айтканда
онын imici жан дуниесшщ куйзел1сш дэл жетюзедг. “Акан cepiHiH
Kynarepi елген сон бурынгы сершк мшезш калдырып, кгп бас
носатый, ас, жиын-пайга журмейтш, бармайтын болып,
дуние
махаббаты - суцкары, кызыл тшдщ д1лмэры ед1, ж п тп ц кулпы * i 6eri
едi” /29/. Кажымгкан жецктер1 туралы арнайы влек шьпарган /30»'.
Акын колжазбаларында К.Райымбекулы /31/, Улбике 32/, Моллагали
Кузенбайулы /33/ т.б. акындар туралы еъйрбаяндык деректер кездеЫп
отырады.
Жалпы алганда, МэшЬур Жусш Кепейулы вз заманыньщ ерен
тулгасы, энциклопедист галымы.
15
2 тарау. Тарихи мураиын жалпы си паттам асы
МэшЬур-Жупптщ казак тарихы туралы жазылган жемкл
енбеп- “Казак Ty6i” . Бул енбектщ б1рнеше нускалары бар. Эр улпде
ел тарихы эртурл1 баяндалынады. Ортак уксас матшдер (Эбшгазы
ш еж 1реа, В.В.Радлов MariHi т.т.). пайдаланылса да, кейб^р тарихи
даулы кезен, не тарихи окига б1рнеше вариантта ецпмеленед]. Eipax
6ip ортак уксастыгы колжазба метшдер1 кебтесе “Казак туб!” деген
сезден басталып отырады /1/. dcipece бул атау тарихты Адам Атадан
бастайтыи
Эбиггазынын
“TypiK
шежгресше”
байланысты
колданылады. Барлык колжазбаларда ел тарихы 6ip хронологиялык
жуйеге сай баяндалса да, a p 6 ip жазба нускасыныц мазмуны эртурап
болып бершген. Сондыктан МешЬурдия казак тарихын ортак 6ip
жылнамалык-шежлрелж жуйе репмен баяндауын ecKepin, адамзат
тарихын Адам Ата мен Хауа Анадан бастайтугын Эбшгазы шеж1реа
мвпндерш “Казак Ty6i” деген атаумен бастайтынына назар аударып,
“Казак Ty6i”
камтитын
дегешм13
М-Ж.Квпеевтщ тарихи
шыгармаларынын
ортак
такырыбы,
такырыптарды
басгама
сез1
болгандыгына ден коямыз. Автордыц басты максаты ауыз эдебиег!
улг!лер1н жннастыру
болгандыктан
колжазба к!таптарында
фольклорлык нускалар жи< пайдалаиылган. Б1рак булардын да
б1р тарихи кезенд! сурегтеуде косы мша дерек коз! репнде
колданылганын андауга болады. Эр колжазбадагы барлык
материалдардын
келемш
сараптай
ка раса к,
эдебиет
пен
фольклорга тан мат1ндерд1ц улес! (70-80%) квпт1г1н байкау
16
киындык тудырмайды. Алайда сол ауыз эдебиет! улплершщ
(тарихи, жыр, ацыз-ащ 1 ме, дастан т.б.) 6e.iri.ii 6ip тарихихронологиялык ретпен жазылып, “Казак туб!” такырыбын жанжакты толы ю ы ры п гургандыгын ескерсек, Manihyp мурасынын
эртурл 1 сипатын танимыз. Ягни белгип 6ip тарихи аныз-ацпме
мапн 1н таза адеби сарында, api тарихи сипатта жазылган деп
таиуымызга болады. Будан Mauihyp Жусш мурасынын гылыми
ганым
уппн
капкырлы
сипатка
ие болгандыгыи
каремЁз.
Жинаушынын белгйп 6ip материалдарды 6ip колжазба ютабын да
жинактап 6epyi аркылы ек! 61'рлей максатты (адебиет пен
тарихты) орындауды 1ске асыргандыгы таиылады. Соиымеи
катар таза фалсафалык, медицина-тык т.б. гылыми салаларына
арнап жазылган шыгармалары да бар / 2/
Колжазбалардьщ жазылу, сакталыну ретше кез салсак, ap 6ip
колжазбадагы, ap6ip материалдыц ез алдьша жеке-жеке колжазба
MaTiiri болгандыгы кершед!. Кещннен бул улгшердщ 6ip тобы 1907 ж.
Казанда басылган
“Сарыарканьщ ммдш
екен дт” кггабында
жарияланды. Кецес еюмеп орнауына, ортаншы баласы Эменнщ
Ташкентге 1921 ж. каза табуына байланысты акынныц когамдык
выйрден кол узш, баспасез беттер!нде макала жЁберш турудан бас
тартып, таза аз жумысымен, колжазбаларды реттеумен айналысканы
белгйн. Бугаи Караганда, M auihyp жазбаларыньщ басым кеппплш
к1тап Typiswe 20-жылдары курастырылган. 0p6ip матш белгш 6ip
жуйе бойынша жинакталып, 6ip ШШШД! беттерге кеппршп, кпгап
тур!нде 6ip-6ipi не жш аркылы жалганып куралган. Сонынан ютаптьщ
содгы беттершде
колжазбадагы барлык материалдарды керсететш
мазмуны келлршген.
_____
С.Торайгыров
втындагы ПМУ-д(ц
академик С.Бейсембаев
aTWHflafы гылыми
ЮТЛПХАНАСЫ
Eip колжазбадагы кауырсын каламмен жазылган мэтандерщц
б1рде кек, б 1рде кызыл, (Ярде кара туспен жазылганына карал,
олардын эуелде жеке-жеке матш болгандыгы айкын бшнедо. Eip
колжазбадагы
Матш
екшпн
ерекшел1ктер1,
ауыткулары
жазбада
кездесш
кездессе
отырады.
де,
Жене
в31ндш
де
6 ip
колжазбадагы казак тарихы туралы деректерде баска колжазбалардагы
мал1меттер толыктьфа TYceдi. МэшЬур Жусш e 3i 6 ip кезецнщ адамы
болгандыктан 1870-1920 ж. заман окигалары туралы жазбаларын
тупнуска репице колдануга болады. Кенесары туралы жазбаларында
сол 6ip окигага катыскан адамдардын (Майлы Жвд1гер Сымайыл
кария),
не
(А.Кенесарин
солардын
урпактарыныц,
ютабы,
В.Недзвецкий
естелпс
ютабы)
жазбаларынын
маглуматтарын
пайдаланды. Сол себеггп колжазба мэтщцер1 де тупнускалык сипатка
не болып, архив кужаттарына сай келетш шынайы, тарихи материал
усынады.
Жалпы МэшЬур мурасыныц мазмунын зерделей карастырсак,
автордьщ вз1 колданган деректщ Tyraci иесш Kopcerin, пайдаланбак
болган М8Т1НД1 еш езгертуиз келтгрш, керексаз деп таныган тустарын
кыскартып, ез талдауын, ой-niicipiH катар танытьш 6ip жуйе бойынша
баяндауга жумылдырганы кершедь Сол себеггп МашЬур Жусш
жазбаларын ХЕХ г. а. мен XX г. б. аралыгында кагаз бетше тускен,
курастырылган тарихи туынды репнде карастырамыз.
1.1
Дерек кездер!. “Казак тубш” жазуда М.Ж.Кепейулы eprypni
м0Л1мет турлерш пайдаланган. Олардын катарына жазба деректерд1
(Эбшгазы
ютаптарды
шещрё'С1
(К-Халид,
тупнускасында),
Ш.Кудайбердиев
баспа
бетшде
шеж1 релер1,
басылган
В.В.Радлов
ютабы), естелйс ютаптарды (А.Кенесарин, В.Недзвецкий), ауызша
сипатта сакталынган фолыслорлык улплерд1 (тарихи эцпме, аныз.
18
жыр,
ертеп),
гылыми
В.В.Вельяминов-Зернов)
зерттеулерд1
жаткызамыз.
(Ш .Ш.Увлиханов,
МэшЬур
жинастырган
деректердщ тупю иелершщ б1ркатарыныц eciMAepi бeлriлi. Белгшлер1
баспа бет 1нде ецбеп жарияланган адамдар болса, ауызша энпме
туршде мшпмдеупплер еммдершщ Ke6ici беймел1м болып отыр.
Тупнускалык алгапщы мэтшде эцпм е айтушыныц аты-жеш, теп т.т.
туралы толыгырак баяндалып, кешнп KiTan туршде жинакталган
колжазбада бул т у т а дерек иесшш eciMi бёрщ мёр де мумкщ;
Крлда бар дерек кездершщ сипатына назар аудара отырып,
МэшЬур Жусштш пайдаланган тарихи мэтгадердр ею топка: ауызша
жетюзщген
фолышорльщ
улгшер
мен
жазба деректерге
бел in
карастырамыз.
МэшЬур Жусш материал жинау барысында ез заманындагы
шеж1релердщ колжазбапарын кепцрш, dpi баспа бетше шыккан
тарихи ютаптарды да сарка колданган. Peri келгенде естелж ютаптар
мен
ресми
гылыми
мэлшетгер 1
зерттеулер
де
сарапталып
пайд ал аныл FaH.
“Мес” жинагындагы тарихи жазбалардыц дерек кезшщ 6 ipiЭбшгазынын, “TypiK щевдреа”. МэшЬур онымен бала кезшен-ак
Баянауыл медресесшде Камар (Хамереддин) каз1рет ютапханасынан
кездеспрш
окып жургендшн ецпмелейщ 13/. Кешннен “Мес”
жинагын жинастырган кезде Эбшгазынын шеяарел1к сипаттагы Орта
Азиялык
улгшёрш
варианттарын)
ресми
(тип
шагатай,
баспада
есю
басылган
езбек
тшше
нускасын
уксас
(Казембек
аудармасы) да кецшен пайдалана бшген.
Бул орайда МэшЬур Жусштщ ресми турде басылып шыккан
Эбшгазы шеж1ресшщ жариялану тарихынан да хабардар болгандыгын
кврем!з. Мэселен, колжазбасынын 6ipiHfle (№ 1177 папка-2 том)
19
галым
Эбшгазы ем^рбаянын баяндап,
оныц
алгапщы
нускасы
Европада жарык кергенш айтып, Ресейдщ бул шеж 1ре нускасын
тупнускадан емес француз тшшдел (1726 ж.) басылымнан / 4/
Казембектщ аударганын эцпмелейд!:
“YpreHiui дейд!, Хорезм дейд!, Хиуа дейд1. Заман кадимнан
iuahap атанып, талай хандар турак кы лган жай. Ш ынгыс
журагатынан Арап хан деген хан билеп турган. в зш щ 7 баласы
болган. К азак айтады: “Жетеу болса жет( ит десейш!”. Асфандияр,
Ж ошы, Елбарыс, вб!лгазы, Хорезмшах, Афган, Illapin махмуд.
Булардын и rriri сол, Жошы султан 16 жасында, Елбарыс султан
14 жасында-eKeyi The косып, вз вкес! Арап ханмен жауласып
cot ысып, акес! Арап ханды, акес(не жактаскан Хорезм султанды
жане акесЫе жактасып согыска шыккан Асфандияр султанныц 3
жасар 6ip баласын, 15 жасар 6ip баласын-твртеучн касапка
сойган. Койдай 6ip жерде бауыздады. Афган султан деген
бауырын Маскеуге жер аударды.
Аталарын влт1р1п жатканда Эб1лгазы Шар1пмахмуд деген
1н1с1н алып кашып, Самарканга барып, Имамкулы ханнын
колында 2 жыл турды. Асфандияр султан кырга барып казакты
жиып кел1п, Елбарыс, Жошы-екеу1н де влт!р1п, Хиуага хан
болды. Асфандияр хан болган сон Эб!лгазы кайта кел!п едь
Асфандияр муны Иран журтына жер аударып ж!бер!п, Асрахан
турмес!нде 10 жыл жатгы. Сонан кашып шыгып, Арал квл1н1ц
айналасында кангып журген!нде Асфандияр ол!п, так иес!з
калган соц, таласарлык ит калмаган сон, 1054-те Хиуа тагына
хандыкка отырды Ьижрие есеб!мен 1014 жылда тугая бала екен.
40 жасында хандыкка отырып, 23 жыл патшалык кылды. Сол
Эб 1лгазы хан “жет1м ез к!нд1г1 н вз1 кеспекш!” деп шеж!ре тарик
20
сейлеген. Онын сейлеген шеж1рес1н Яуропа журты атам заманда
перуаттап алган. Вельяминов-Зернов жазган тариктан квдедей
кеп Николайдын акелерЁ Александр патша француз тьйнен орыс
тмине айналдыртып, Казимбекке перуатдаткан. Сол Казимбек
баспасынан алынган соз Уыз хан шежЁрес!. Муны Эбьлгазы хан
шежЁрес] атаган”/ 5/.
Рылым и зерттеулердщ iniiHeH Manihyp Жусштщ XV-XV1I pp.
хандар ineadpeciH жазуда В.В.Вельяминов-Зернов (алдыцгы мэтшдеп
дерек бойынша) / 6
/ пен Ш.Ш.Уэлихановтьщ 1 1 1 зерттеулерш
салыстыра карастырганы бйпнедь МэшЬур шежЁреспндеп тарихи
нактылык, шынайы матметтердщ молдыгы автордын шеларе жазуда
бфнеше зерггеупнлердщ, шещрешшердщ жазбаларын салыстыра
карастырганын айгактайды. Алайда Касым хан казасын 930 ж.
(Ьшкра) деп Kepceryi Вельяминов-Зернов коддантан М.М.Хайдар
Дулати мэшмегомен (924 ж.) сай келе коймайды. Буран Караганда
М.Ж.Капеев мундай мэл1метп эл Гаффари, Хасан бек Румлу,
Мунажим-Баши
сеюдщ
парсы
тарихшыларыныц
ецбектерш
пайдалануы (галымныц ортагасырлык араб, парсы тиин еркш
мецгергендогш есепке алсак) ыктимал / 8 /.
Баспа бетпнде жарык керген кЁтаптар [пинен К, Халид (1910 ж.,
К^азан, “Тауарих хамса”) пен Ш.Кудайбердиев (1911 ж., Орынбор,
‘TypiK, кыргыз,
казак Ьэм ханлар шеж1рес1”) ецбектерш
де
пайдаланган. Бул шеиаредерда зерделеу барысында МэшЬур Жусш аз
сын-талдауын катар журпзген. К-Халидгын таза шыгыстык raejicipe
улпс 1мен гана шектелш, К°кан хандарыньщ шыгу TeriH ата-теп
белпсЁз Алтын Бездетен бастап тараткан шеж1ресше сетмЫздйспен
карайды 191. 6 з шешресхнде МашЬур Жусш ШэкэрЁм шеж1ре«ндеп
кисынсыз матмдеулерда TepicKe шыгарып сынап отырады, хандар
21
шеяаресшщ
толымсыздыгына
(Хакназар
туралы
мулде
айтылмагандыгын ескерсек) байланысты кеп дерек келпрмейдь
Алган
дерепн
азгана езгерюпен
келпредг
“1499-ншы
жылы
Аболхайыр немерес! Шибан хан Эм1р Тем1р нас!л(нен Букара,
Самаркандты тартып алып, 1508-де Ташкентт! ал мак болганда
Ахмед Алашы мен агасы Жэн1ке Махмуд екеу! Ташкент ханы
Оратебеде Шибанымен согысканда, казактар: “Шыцгыс Tipi
кун!нде б1зд! Жошы улысына бер!п ед1. Шагатай б1зд!н ханымыз
емес, тэж{к-сарт туысканымыз емес. взбек болса оз агам, сарт
болса салагам”,-деп, Шибаны ханга косылды. Сол согыста
Шибаны хан жецдГ’/ 10 /.
1870 ж. Санкт-Петербург каласынан В.В.Радловтыц “TypiK
тайпаларынын халык эдебиеп улплерр’ атты он томдык ецбепшн
уппшш ютабы басылыл шыгады. МэшЬур Жусш онын ютабын 1881
ж.
Акмола
ещрше
барган
сапарында
Мейрам
Жанайдарулы
кггапханасынан кездеепрш, тупнускасында Kouiipin алады / 1 1 / . Ендц
6ip нускасын таркату барысында В.В.Радловтыц “Казак Ty6i” ацызын
(мазмуны жагынан “Моцголдын купия пгежхреоше” уксас келедц)
келпрместен
бурын
оныц
жинаушылык
кызметше
токталады:
“Жетп1ске жетш, жер таянып отырган б(здерд1ц тумай турып
калган кун(м{зде Василей Василейч Радлоф казак адебиетш
бастырган екен. Б>з жазайык деп отырган свз1м!з сонан алынган.
“ Казактын
туб!”
деп
Василей
Василеич
Радлоф
баспага
бастырган”/ 12 /.
МешЬур-Жусш жазба дерек коз1 ретшде еСтелнс ютаптарды да
зерделеу барысына тарта бшген. dcipece Кенесары замены туралы
баяндауларында А.Кенесарин (1889 ж. басылып шыккан) мен
22
В.Е.Недзвецкий
(1905
ж.
Верный)
естелш
ютаптарындагы
маглуматтар жан-жакты камтылган.
МэшЬур-Жусштщ колданган жазба дерек катарына баспасез
беттер!нде жарияланган
материалдарды
Галым
Ташкенттен
1887 ж.
бастап
да косуымызга болады.
шыгып
турган
“Туриста»/
уалаятыныц газетше”, 1880-1895 ж. аралыгында “Дала уалаятынын
газетше” (Омбы к.), 1911-1912 ж. “Айкап” журналына макалаларын
жгбергп, баспасез матлуматтарын жинап, баспагерлермен хат-хабар
алмасып гурган.
Сонымен катар М.Ж.Кепеев араб, парсы, турк1 тш н д е басылып
шыккан ортагасырлык ютаптарды да ез гылыми 1здешсше жумсай
бшген. Бул орайда Э.Х.Маргулан nixipiHe суйенем1з: “ Meuihyp
акындыктан баска галым адам. Куншыгыс, араб, фарсы халкыныц
тарихын, фалсафасын жаксы б1лген. Химия, физика, геология,
астрономия гылымдарынан жаксы хабары болган. МэшЬурдщ бул
сиякты терец гылымдармен танысуына кез болган, кебшесе атакты
0бу Эли ибн Сина, Эл-Фараби сиякты орта гасырдагы букара
галымдарынын шыгармалары, жаца араб, фарсы, турйс итаптарын кеп
окыган...МешЬур Жусш жинаган тарих, едебиет материалдары ете
багалы”/ 13 /.
Баласы Мухаммед Фазыл кеппрмеЫнде сакталынган кеипрме
маглуматы
бойынша,
MвшhYp-ЖYciптiн
М.М.Хайдар
Дулати
енбепмен де таныс болтаны аныкталынып отыр: “взбектен Казак
пен Кыргыз. Бухардан аргы халыкты Тауарик гатабы (К-Халид
ецбеп-Л.Ж.) айтады. Mip Мырза Хайдар хаз!рет баскандар. Оз1М1э
Бухарда окып керд!к. Керд]м. Парсыша жазылган екен. Ол Kici
шаНарда елее керек. Рабдилуэл! маркум наклият бин габрахан /
14/.
23
Эдеби
нускауларды
жи насты руды
Mauihyp
Баянауыл
медресесшде окып журген кезшен бастаган. Мэселен, 1865 ж. 7 жасар
бала кезшде “Сушндис Олжабай батыр” ертепсш Сакау акыннын
айтуынан жазып алса , 1866 ж. 8 жасында Камар (Хамерреддин)
KaaipeT устазынан 4 ниссаны Keuiipin жазыл алган / 15 /.
1881
ж. 23 жасында Караеткелге (Акмола) барган сапарында
МэшЬур Жусш мол тарихи мура жинактайды. Бердал! кожадан
Каракесек шеж1ресш, Саккулак (шын аты -“Сабелец”) шешеннен
(Багенбай
батыр
урпагы)
Канжыгалы
шеж1ресш,
Мейрам
Жанайдарулынан (XVIII гг. Жаугаш батырдыц iue6 epeci, XIX it.
Кенесары
баласы)
козгалысына катыскан Сушвуцк Жанайдар батырдын
Суйщщк me»dpeci
мен Кенесары
кетершня
тарихын,
Каравткелдеп Ко ныркулжа султан урпагынан 1838 ж. Кенесары
врекеттер1 мен эз Тэуке эулеп шеяаресш жазып алады.
1887 ж. 29 жасында Бухар, Ташкент, Турюстан калаларына
арнайы сапармен шыгып, Шу мен Сырдария вщрлерш, Улытау мен
Юинтауды, Е с т мен Нураны аралап вгедь €>гкен жолында 1887 ж.
Таш кенте кездескен Сыздык тереден вз вм^рбаяны мен axeci
Кенесары туралы естетктерда, Сырдария ещршдеп Квшекулы Kyziepi
кожадан Абылай хан туралы дастанды, Майлы кожа мен Мэдеш
кожадан ecici шеларе сездерш, Шу вшрЁндеп Уак Есмагамбет деген
кющен Сыздык твренщ жас шагында Кокан бепне тугкын болу
окигасын / 16 / т.б. есгпп, колжазба мурасын толыктырады.
1889-1891 ж. аралыгында Kinii жуз жерЁнде болып, мунда
атакты батыр Науша Каржауулыньщ me6epeci Кадырдан жене т.б.
Исатай б у л т (кетертЫ), Науша батырдыц Ресейге карсы эрекетп,
Эбшхайыр хан эулет1 тарихын жазып алады.
24
1912 ж. Казанда басылган ютаптары ущш саяси кугындау
басталган кезде МэшЬур Жусш Семей, Аягэз евдрш аралайды.
Щэкэр1м Кудайбердцулынан Тобыкты шещресш кагазга
Tycipin
алады.
Эдетте МэшЬур Жусш кез-келген тарихи окига туралы
мэл1метп сол окигага тйсёлей катыскан куэгерлерден (Кенесары
KeTepinici кезпше Жанайдар батырдыц аткосшысы болган Майлы
Жад1гер Сымайыл кариядан), не болмаса солардыц урпагынан (1838
ж. Караэткелдеп окигалар куэгер1 Байгозыныц баласы Нурсешттен),
не сол окигага катыскан шеяореийнщ щеж1ре Сэздершен (ШонТорайгыр, Абайшлдэ, Кенесары туралы ecici тарихи сездерд1 жинаган
Муса Шорманулы колжазбасын МэшЬур Жусщ онын баласы
Садуакастан сурап алады), не сол окигага туралы шыгарылган эдеби
нускадан (Кенесары туралы Нысанбай жырау дастанынан) алган.
Элдекандай себептерге байланысты дерек берупп эз eciMiH айтудан
жалтарган кезде гана М.Ж.Кэпеев мэл1мдеушшщ жалпы кш екендтн
устурт айтады: “0лт!руге кез! кнмай Т1леугабыл Наурызбайды уш
ай, токсан кун сактады. Акырында Т1леугабыл ез! б!р жакка
кеткенде, жанкуиер! олген кыргыздар келш orrripin тастады
дейд!. "Наурызбайды елт!ргендер дэнемеге ушыраган жок”,-десш,
муны кыргмз журтыныц ездертщ жиЬан кезген, орыс колына
Tycin,
жер
аударылгандары
айтысады.
Болмаса
Кенесары,
Наурызбай кыргызга кол га тускенде мен туганым да жок” / 17/ .
Араб ыкпалы заманы, Аныс сахаба шежгреш туралы дши
сипаттагы маглуматтарды акын 1887, 1895 ж. Орта Азия калаларын
аралаган сапарлары кезшде жазып алганы белгш. “Атасынын аты
бшнбей ез аты шыккан ерлер” ецбепнде 9Mip TeMip туралы б1рден6ip дерек коз1 репнде дани ацыз-эцпме келпреда /18 /.
25
Жер-cv атауларына байланысты машмет берушшер туралы да
мел!мет аз. Улытаудагы Алаша хан кесенеа туралы маглуматты
МэшЬур Жусш Ж еп Кецпрд! жайлап-кыстап журген 6 ip найманнан
ecrireHiH
айтады
“Сарыарканыц
/
19
ю м дш
/.
1907ж.
екендоп
Казаннан
туралы”
басылып
мтабына
езен,
шыккан
жер-су
атауларына катысты мэл 1мет берушшер еамдер! де белпгаз.
МэшЬур Жусщ ауызша дерек 6epyiui еЫмш ез колжазбасыяда
мэтшнщ не басында, не ортасында, не соцында келпрш еткен. Алайда
ец алгапщы кагаз бетше тускен тупнускалык жазбалардын жогалуына,
ел
арасына
корлануына
таралып
улес
кетуше
коскан
байланысты
акпарат
МэшЬур
иелершщ
казынасын
кебш щ
есщдер!
умытылган. Бул туста “Мес” жинагын кеппрген квш1рмешшердщ
манызы арта туседо. Колжазба метшш мейдшще толык dpi дэлме-дел
eTin кеппрген KeiuipMenii нускаларында рана (кешн тупнускалык
колжазба жогалып кетсе де) ацыз-эцпме айтушы адам eciMi кездеседц.
Осы орайда галымньщ мол мурасымен еркш сусындаган Жолмурат
Жусшулыныц (жиещнщ) кеппрмелершщ ез кем ш ш т барьш ескеру
лазым. вйткеш Жолмурат мураны толык кеппрудо максат тутпай,
ipiicren, сараптап кеппрущ непзге алган. Нэтижес1нде бурын кеппрген
белгйп нускаларды тастап Kerin, беящшзш рана Tepin жазган.
Материалы
шашырацкы
сипатта
болгандыктан
Жолмурат
нускаларында тупи дерек кездерш гздеепру мумкщщп тарылады.
МэшЬур мурасын толы ктай аударып жариялау, онын шпнде ец
алгаш
рет
кагаз
бетше
тускен
тупнускалык
колжазбаларды
салыстыру, талдау гана М.Ж.Кепеев жинаган мурага улес коскан
дерек кездерш ашып, зерделеу1М1эге жол салады.
1.2.
Колжазбалар т1з1мдер1. МэшЬур Жусш Кепейулынын «
Казак туб> « тупнускалары
мен KemipMenepi уш жерде сактаулы:
26
Кдзакстан Республикасы Улттык Рылым Академиясындагы Орталык
гылыми ютапхана колжазба корында (OFKKK), калган б е л т М. О.
Эуезов атындагы
К.П.Жусшовтар
Эдебиет жене
енер
институты
(Э вЙ )
жене
еулетпк мурагатында (КПЖ 0М ) сактаулы тур.
Сонымен 6ipre « Казак Ty6i « ецбепнщ тагы 6ip нускалары Ресей
Федерациясындагы Ленинград каласьшдагы Шыгыстану институты
колжазба корында, Татарстан Республикасындагы Казан каласыныц
Орталык архившде жене татар жазушысы Наки Исенбетпн
еулетпк
мурагатында т.т. сакталулы
М.Ж.Кепеев ' колжазбасын
гапсырганы
белгий.
тур.
Казакстанга
Б1здацше,
Парижден
табылган
И.Тасмагамбетов
М.Ж.Кепеевтш
жеке
екёп
колжазбалары
сакталынган мурагаттар ел1 де Таппсентген, Бухардан т.б. шеларепп
галым журш еткен жерлерден табылуы мумкш.
Колжазбалардын жан-жактан табылуынын 6ipHeine ce6errrepi
бар. EipiHini, галым ез айтуынша (оньщ Ж.Аймауытовпен журпзген
хаттарында) кейб1р адамдарга ез1 окуга 6epin отырган. Ал кейб1р
енбектер1 ютап болып шыгады деген ум 1тпен Казанга жетюзш п,
кезЁнде патша yKiMeri тарапынан (1912 ж.) кыспак Kepin, шыкпай
жатып калды . Шет мемлекетгерде таралып кету1н!Н тагы 6 ip ce6e6i
Кенеспк деу1рде ез ел!нен кугындалып кашкан казак азаматтарыньщ
да ездер1мен 6 ip re ала баруы ыктимал. Ka3ipri кезде 6i3re жеткен
колжазбалардын
жогалуы ajii де токталган жок- Мысалы, Улттык
Рылым Академиясы OFKKK №1327 папкада Ti3iM бойынша 14 дептер
керсетшген. 9-ншы дептерден кешнп 10,11,12,13,14 дептерлер папка
шшще мулде жок. Кептеген колжазбалар шпнде 6ip, еюден 6 errep i
жок. Казакстан территориясында М.Ж.Кепеевтщ ез колжазбасы,
KeniipMeci бар 80-ге жуык папка бар. Казфп кездеп
27
6 томдык
колжазбалар
сипатгамасында (Алматы,Рылым, 1975-1989) толык
енпзшмеу 1 бул жумысты кайта караулы кажет етедь
Б1з бул колжазбаларды автор колтацбасына карап 2 топка
жпсщшк: а) тупнускалар б) кеиирмелер. ¥лтгы к Рылым Академиясы
OFKKX'Fbi « Казак Ty6 i « Ti3iMi: № 1170(a), №1170(6), №1171, №1176,
№1177, №1178, №1645. Сол кордагы кеппрмелерк №228, №334, №378
, №657, №664, №829, №1173, №1174, №1327, №1623, №1661.
00И
колжазба корында : №131, №334, №479 , №599.
Ш.24.
институты
Инв.31. тупнускасы Ленинград каласы Шыгыстану
колжазбалар
корында
сакталынган
,
колжазбанын
микрофильм! OFKKK-да сактаулы. Таты 6ip микрофильм (тупнускасы
татар жазушысы Н.Исэнбет архившде сактаулы). Ш.814. папкасы
OFKKK
жатыр.
КПЖЭМ
МэшЬур
Жусш
Кепейулыньщ
ез
колтацбасы барлыгы 9 бума ш ш де (№1-9 папкалар) топталган. Ал
кош1рмелер1 Жолмурат , Фазыл деген бумалар imine топталган.
Сонымен коса М.О.Эуезов атындагы Э0И баска да кеппрмелерш
табу га бол ад ы. Бул кордагы колжазбалар ел 1 реттелмегенд1ктен, тек
папкалар Ti3iMi гана бершш отыр: №24, №131, №334, №479, №599,
№879
Кэппрмелерщ есептемегенде 6ip гана OFKKK тупнускапардын
келем1 6500 бет шамасындай. Эулетпк мурагаттагы МэшЬур Жусштщ
ез колтанбасы жалпы келем1 9 том,
бет саны- 2000-га жуык, ал
кеппрмелердеп бет саны- 4000 жуык. Элкей Маргулан, Жолмурат ,
Фазыл, Омар Иманбаев т.б. кеппрмелер1 арасында салыстырылмалы
текстологи ялык
талдаулар
журпзу
барысында
жеке-жеке
epeioueniKTepi бар екенте кез жетюздш. Фазыл жазбаларында
шеж1ренщ « Казак Ty6i « улпсш дэлме-дэл туспруге талпынганы
KepiHce,
Э.Х.Маррулан мен О.Иманбаев т.б. кеппрмелерде жалпы
28
текстологиялык дэцдйсп
сынаган
тустарын)
устанганымен > коп жерлерш (Ресейдо
тастап
Kerin
отырган.
«
Казак
Ty6i
«
вариаитгарынын кептурлшл (5 вариант) МэшЬур Жусш колжазбасы
ерекшелтн айкындайды.
OFKKK
сакталынган
МэшЬур
ЖYciп
Кепейулыньщ
колжазбаларына сипаттама Kecrecin темендепдей ретпен 6epyni жен
кердак: Колжазба шифры (Ш.);.Инвентарь реи(Инв.);Автордьщ, архив
кызметкерлершщ колжазба мукабасындагы атауы; Кенпрмеш юмнщ,
кашан, кай жерде жазып алганы ; Колжазба тапсырушы аты (eciMi),
кашан тапсырылганы; Акауы, кагаз Typi, сакталуы; Бет саны(Б.),
парагы(П.); Бет келем1 ; Текстщ орналасуы; Сия Typi, жазу куралы;
Колжазба innci бепндеп мер жазуы; Heмipлeнyi; Мукабасы(каргон
мукаба, жшпен таркелген т.б.);Жазу Typi.
ОРККК(’1Тпн¥ска)Ш.1170(а).Инв.1170-Колжазбанын
барлык
дepлiк беттершщ шетю жазулары еше бастаган. Кайта туптелген кезде
кейб1р жазулар успнен клеймен ак кагаз жапсырылып енделген.
16(24) бет шепнде жазу бар, устшен кек сиямен сызган. 86,89
беттершдеп
жазулары
мулде
еше
бастаган.
15(23),
16(24),17(25), 18(26),23(31) бетгер1ндеп жазулар успнен кек сиямен
сызган. П.261.Б.512. Колжазба бетшщ келемг 23x19. Bip катарга кара
сезбен, eKi-уш катарга елен жолдарымен жазылган. Сиясы кара, кек
кауырсын калам. Такырып асты кек сиямен, кызыл карындашпен,
кара карындашпен сызылып бер1лген.498(254; 506) бет шетпнде кызыл
сиямен
бершген кириллица жазуы бар:
“1903
ж.
сейлеген”.
Колжазбаныц екшпп бетшде МэшЬур Жус1игпц колмен жазылган
мазмуны бершген. Сонгы бепндеп Mepi: “КССР FA ЦНБ АН КССР”.
Колжазба уш рет араб цифрымен оннан солга карай нвм1рленген.
(Кара, кек, кызыл карындаштармен). Бетпц HeMipi оц жак басында
29
теменп бурышында кездеседь Мукабасы жасыл -кек ала картон
папка. Гнпнде дэптерлер! клеймен туптелген. Сары кенсе кагаздары.
Жазуы: хадим(ортагасырлык араб жазуы).
ОРККК(тупнуска)Ш.1170(б).Инв.1170.1934
Жолмурат
Жусшулы
корга
тапсырган.
ж.
Саргайган
жиеш
кагаздагы
жазулардын успнен клейленш туптелген. Карындашпен устшен
сызылган жазулары, туртулер! бар. 156-ншы бет1 мулде жок. 552 бет
шепнде карындапшен коршау жасалынган. Акауы кеп, nierTepi
желшген, кей 6 e n e p i нем1рленбеген.
П. 130. Б.59. Колжазба бет
келем1 : 23x19. Bip катарга эдем1 укыпты кара сезбен жазылган жазу
анык кершедь Сиясы кек, кара, конырДауырсын калам. Кешнп
туптеу барысында карындашпен арабша жазулар успнен тузеплген.
Папка шпндеп Mepi: “КССР FA ЦНБ АН КССР”. Колжазба ей рет
(кек паста, кызыл карындашпен) нем1рленген .Мукабасы жасыл, кек
ала калын картон папка. 1ипнде клеймен туптелген. Саргайган кенсе
кагаздары бар. Жазуы: хадим (орта гасырлык араб жазуы) / 20 /.
ОРККК(тупнуска)Ш.1171. Инв.№844 ,№847 ,№859. Мукаба
сыртындапл такырыбы: “Mauihyp Жусш Кепеевтщ тарих эдебнет,
этнографнясынан жинагандары. Ел аузынан М.Ж.Кепеев жинаган
(1920жыл)”. Yui турл! уакытта тапсырылган: 1940 ж. 30 караша
М.Кожанова, 1946 ж., 1948 ж.
шшде тапсырушысы- белпс1з.
Саргайган кагаздардыц Kefi6ipi мулде жок. LUerrepi уЖмреген. Сиясы
еше бастаган. П.236 . Б.522 , Ж. 1464. Бет келемн 19x12,5. 2,3 катар
жазулары бар 2(4)-3 (5) беттер. Бетте 6ip жолы гана кара сез, калганы
елен жолдары 2 катардан, 86(97)-87(98) беттердщ ортасында 13 сез
сирек шашыранкы жазылган. Такырып асты сызылып, кейб1р
жолдардын
тустарында
карындашпен турплген белплер керуге
болады. Кара, кек, коныр сия. Кауырсын калам.80 (59) бетте МашЬур
30
Жусш араб
гарпымен
бершген небары 9 турл1 такырыптьщ
мазмуны бершген. 115( 194);24( 18); 143(51); 220(187);422 беттершдеп
денгелек уюметтщ
M e p i:
“Институт языка и литературы. Академий
наук КССР отдел фондов рукописи”. Ею рет араб цифрымен
нем1рленген (кызыл, кек карындашпен).Картон мукаба imiHfleri
саргайган кагаздар жшпен пркелген. Жазу Typi: хадим, кейб1р 6eTTepi
тете жазумен жазылган.
ОРККК(тупнуска)Ш.1176.Инв.1176. Папка ею бумага белшш
салынган, ортак бет нумерациясы сакталынган. I бума.Такырыбы:
“Meuihyp Жусш Кепеев жинаган казактын ауыз едебиеп, тарихи
ацыздар, шезррелер жинагы”. 1920-1925 ж. М.Ж.Кепеев Баянауыл
ещрщце жазылган материалдар . Тапсырушы- Жолмурат Жусдаулы
(1946 ж.). Колжазба жазулары анык, api керкем жазумен бершсе де,
кешннен шетю беттер1ндеп apinTepi вше бастаган. Кей 6eTTepi
нвмхрленбеген., П.102. Б. 204. Сырткы папка келеш: 33x23.Ьшндеп
даптерлер келемг №1 даптер келемх: 29 х19,5; №2 дэптер квлемк
28,5 х20. Шыгарма текстер! бхр бетге 1 катардан керкем жазумен
жазылган. Кек сия жене кара карындаш жазу аралас. Кауырсын
калам. Мазмуны мукабанын 1 бепнде ( ш
дэптер сонында
жагы) бершген. №7
мемлекетпк мер: “Институт Языка и литературы
Академий Наук КССР”, ортасында: “Отдел рукописного фонда”. Араб
цифрымен оцнан солга карай уш рет нем1рленген. КаРа паста, кызыл
жене кек карындаштармен бетпн реп койылган( 1 /202 ; 20 беттер).Ен
сырткы мукабасы жасыл ала картон папка. Онын шшде жшпен
ттлген, саргайган жука узын жол дептер капсырма. (№ 1 дептер).
Еюнпп капсырма саргайган, n ierrepi жешмделген, катты калын кагаз.
Хадим жазуы.
31
II
бума. Такырыбы: "Mauihyp Жусш жинаган казактыц ауыз
едебие-п, тарихи ацыздар, шеж1релер жинагы” . 1894 ж., 1908-1909 ж
7 сентябрь. Ташкеннен М.Ж.Кепеев жазып алган. 1946 ж. Жолмурат
Жусшулы тапсырган. Kefi6ip бет uierrepi жыртылып алынган, шет
жагандагы жазулары еше бастаган. Оцдеуден еткен беттершщ uienci
жазуларын оку мумюн емес.Себеб! жазулар успнен
кагаздар
жапсырып тастаган. Баска папкаларга Караганда epiirrepi анык- П. 123.
Б.246.
Ж.60 . Бет колемi сыртындагы капсырма кагаз колем1: №3
дептер: 30x22, iniinaeri колжазба 6errepi келем1 26x18. №4 дептер:
30x22; iuiinaeri бет келем1 28,5х19;27х18. №5дептер: 30,5x20,5.
iiuimieri бет келем1 19,2x14,5; 18x11. №6 дептер: 29x19,5; 14,5x20,3.
№7дептер: 32x25,4;31,5х 25,3. Анык, укыпты 1 катарга жазылган
жазу. Беттердщ uierrepiнде кигаш жазулары бар. №7 дептерде 1,2
катар жазулардан баска, 7-8 жолдан туратын беттер бар. 383-397 б. 2
катардан елен жолдары кездесед!, калган 7 бетшде кара сез ер бетке
толык жазылган. Жалпы бума iuiiHaeri жолдар 6 ip калыпты, барлык
бегтерше толык жазылып шыккан. №3, №4, № 6, №7
дептерлерде
кек сия кауырсын каламмен жазылган, №5 дептерде
кара сия
кауырсын каламмен жазылган. Колжазба пшндеп мер>: “Институт
языка
и
литературы
Академий
Наук
КССР,
отдел
фонда
рукописии”.Уш per араб цифрымен нем!рленуден еткен (кызыл, кок
карындаш жене кара сия калам).Yui турл! мукаба. Ец сыртындагы
мукаба кек ала картон, 1ш1нде №3 дептер сыртында жшпен т!плген ак
жылтыр катты кагаз, №4 дептер сыртында акшыл кок катты картон
кагаз, №5 дептер сыртында катты кек кагаз, №6 дептер саргайган
кагазбен капталган. №7 дептер акшыл картон кагазбен капталган /21/.
ОРККК(тупнуска)Ш1177.Инв.1177.
Мукаба
сыртындагы
такырыбы: “МешЬур Жус1п Кепейулы жинаган казактын ауыз
32
эдебиеп, тарихи ацыздар, шеж1релер’\ 1920 ж. 5Kericy елкесшде
М.Ж.Кепеев жинап жазып алгаи. Тапсырушысы: Ж.Жусшулы(1946) .
КейбЁр беттершщ m errepi жыртылган, саргайган. Кецсе кагазындагы
шетю жазулары еше бастаган, ылгал тиген 6errepi yn6ipereH. П. 129.
Б.258.Ж.58. Келем1: 21х35;17х 28,5Дара сезбен жене 6ip катарга (он
жакка карай) ©лен жолдарымен жазылган. Эр бетке 6ip катардан
жазылган. Сиясы кара, кек кауырсын каламмен. Колжазба бетшщ
пшндеп
M e p i:
“КССР Рылым Академиясы,
Центральная Научная
библиотека”. Yui рет араб цифрымен (кек, кызыл карындашпен, кара
сиямен) немхрленген. Калыц
картон мукаба, жшпен -пркелген.
Жазуы: хадим / 22/.
ОРККК(тупнуска)Ш.1178.Инв.1178.
Мукаба
сыртындагы
такырыбы: “МашЬур Жусш Кепеев жинаган казактын ауыз эдебиет1,
тарихи аныздар, шеж1релер жинагы”. 1905-1906 ж. Баянауыл ещршен
М.Ж. Кепеевт1н жинагандары. Жазылган жер1 1915 ж. Баян. Толык
жендеуден еткен. Саргайган кецсе кагазында эр бетпн
merai
жазулары еше бастаган, кей 6eTTepi нещрленбеген. Bip катарга анык ,
керкем жазумен жазылган ( елец, кара сез аралас). Б.306. П. 153. Ж.32.
Бет келёш: 30x19. Араб цифрымен уш рет нем1рленген (кара, кек,
Кызыл карындахнтармен). 1915-1920 ж. Баянауыл ещр1нен жинаган
М.Ж.Кепеев. Онын бул колжазбасын 1920 ж. Э.Диваев Kemipin алган.
1941 ж.
Рылым Академиясы
колжазба корына Ф.Рабитова
тапсырган. Бума толык ецдеуден еткен. Сызылган, ейарштен жерлер!
бар. Беттердш Hierrepi
жел1мделген. 0 лец жолдары
эр бетке 2
катардан, кара сездер! 1 катардан укыпты тумршген. Сиясы аралас:
кара , кек, кызыл. Кауырсын калам.
Саргайган кагаздардагы
такырып асты кек сиямен сызылган. Mopi керсетшмеген. Мазмуны
мукабанын 6ipiHiui бепадё, iinKi жагында бер1лген. Калын картон
33
мукаба шшде жшпен TirijireH колжазба бетгерш керуге болады.
Жазуы: хадим / 23/.
ОККК;К(тупн\,ска)Ш.1645.Инв.1645.
Мукаба
сыртындагы
такырыбы: "М.Ж.Кепеевтщ ата тарихынан. XX Facbip басында
(шамамен 20-30 жылдары) Баянауыл ешршен жиналган
ауыз
вдебиет1 ynrmepi, М.Ж.Кепеевтщ ез шыгармалары". Тапсырушысы
белпаз. Саргайган кецсе кагазы бетгершщ барлыгы дершк шеттер1
угшген . вндеуден еткен. 160-162 6errepi iiuinaeri жазулары еше
бастаган. Баска бумаларга Караганда сакталуы жаксы. Сиясы кара,
кауырсын калам. Б. 162. П. 131.Ж. 124. в р бетке 6ip катардан кара сез
жазу , елец жолдары ею катардан , бет шетзнде кигаш жазулары бар.
Уш рет нем1рленуден еткен ( кызыл, кек, кара карындашпен). Калыц
коцыр папкага салынган . Жшпен тпркелген кецсе кагаздары. Жазу
Typi: хадим. / 24/.
ОРККК(микрофильм)Ш.24.Инв.31.Такырыбы:“МешЬур
Жуаптщ Абылай туралы жазгандары ".Тупнускасы Ленинград каласы
Шыгыстану институты колжазба корында
сактаулы. 1964 ж.
М.Румарова корта (OFKKK) екеп тапсырсырган. Жинаушысы Элкей
Маргулан. 1905 ж. Жетзсу ещрш аралап журш, ел аузынан кагазга
TycipreH Meuihyp Жусш Кепеев . Сиясы кара ,кек . Саргыш тусп
кецсе кагазы бепнщ келем! :21x29,5. влец жолдары ер бетге 6 ip
катардан , 25 жолдан туаршген. Парак 80
Жендеуден еткен, кейб1р беттершде
(П. 80.), Бет 160 (Б. 160).
epinrepi euiipmin, кайта
жазылган сездер кездеседь Колжазба iunci бетшдеи мер жазуы:
“Институт востоковедения АНСССР, отдел рукописи” . Жазу Typi:
хадим.
ОГККК(микрофильм)Ш.814.Инв.814.
Папка
сыртындагы
такырыбы: “Керуглы султанныц керде туганы Ьэм Райхан падшамен
34
согысканы”. МэшЬур Жусштщ бул нускасы татардын кернекп
жазушысы Наки йсэнбетгщ айтуынша 1894 ж. 6epi 61ледi. Б1здщше
оньщ естелщтершдеп жазбаларында Орта Азия
калалары (Бухар,
Ташкент т.б.) сапарында , 37 жасында жазылган.
Бул колжазба
казфде
Татарстанда Н.Исэнбеттщ жеке жануялык мурагатында
сактаулы. KemipMeci (микрофильм^ OFKKK сактаулы. Жазу Typi
ахмеджем./25 /.
О РК К К (кецнрм е)Ш .228.И нв.228.
Такырыбы:
“Менеп
пен
Опан”. Жинаушысы белгкпз.Корга 1940 ж. тускен. 1946 ж. латын
эршмен машинкага кэгшршген.Олец жолдары эр бетке 6ip катардан
(23, 32 жолдан) туаршген.Колжазба сары мукабамен капталган,
келеш 30 х 19, 1ш1ндеп колжазба бетшщ келем1 28х 20. Колжазба
ецдеуден еткен, туптелш, ак кагазбен тысталган. Колжазба ш щ деп
мер жазуы: “Институт востоковедения АНСССР, отдел рукописи”.
Жазу Typi: латын.
ОРтККК(квш1рме)Ш.334.Инв.334. К°лжазба мукабасындагы
такырыбы: “Букар жыраудыц толгау жырлары”. 1920 ж. Баян ещршен
жинаган
МешЬур
Жусш.
Ондеуден
еткен.
Жшпен
т!ркелген
дептерлер. Барлыгы 13 дептер, 18 елен:колжазба келеш; 19x28. влен
жолдары ер бетке 6ip катардан(30 жолдан) орналаскан. П. 15, Б.29.
Саргайган кагаздардагы елен жолдары машинкамен басылган. Жазу
Typi: ахмеджем /26/.
ОРККК(квш1рме)Ш.378.Инв.378. Такырыбы:“Науша батыр.”
Keuiipyuiici керсетшмеген кызыл тысты папка . Терт бурышты штамп
басылып сызылган сопакша мер жазуы: “Академия Наук Каз.ССР,
центральная научная библиотека (АН КССР ЦНБ)”. Ак кагазга
машинкамен басылган. Европа цифрымен нещрленген.
35
П.5.Б.9.Бет
келе\й: 29x20,5. Эр бетке 6 ip катардан (28 жол) орналаскан.Жазу rypi:
латын, ахмеджем /27/.
С)РККК(кеш1рме)Ш.657.Инв.980. Такырыбы: “МэшЬур Жусш
Кепеевтщ
жинагандары”. Барлыгы 13 дептер.Онъщ шцндё 8,9,11,13
дэптерлер МэшЬур Жуиптен
квпнршш алынган. № 1 дептер :
“Абылай туралы поэма”. Кара катты картон мукаба. Keniipyinici
белпслз. 1936 ж. OFKKK тапсырылган. Саргайган дэптер бетттер!
келем1 П.22Б.44., 20,8x14,5. Сиясы кара, кек. Кара карындаш. Ею
катар влен жолдары анык туЫршген. Сакталуы жаксы .Yin рет
нем1рленген(кек, кызыл, кара карындашпен).№ 2 дэптер, инв. 980.
Машинкага басылган. П.19. Б,38. Жалпы бет колемк 20,8х 14,5. Сонгы
39 беттеп Mepi : “ АН КССР ЦНБ”. Терт парагы бос, жазуы жок.
Орта тустарында инв. № 980 жазуы (соцгы “0” цифры тусш калган)
бар. Жеке улкеы кагаз пшнде Абылай ханныц эцпмелер1 бершген
/28/.
ОРККК(кеш1рме)Ш.664.Инв.664. Такырыбы: “ Ир Кукши ” .
Катты картон папка . 1942 ж. Бозтай Жакынбайулы аударган. Кешн
1953 ж. KiM кеппргеш белгкпз латын эртнде басылган. П. 19. Б.38. 1
катар жазу (30 жол). Саргайган кагаздар ецдеуден еткен, жшпен
т1ркелген. Беттердщ нем1рлену1 2 турл1 карындашпен койылган
(кызыл, кек). Жазу Typi: ахмеджем /29/.
ОРККК(квш(рме)Ш.829.Иив.№ 953 (№1 дэптер), №954 (№2
дэптер).
№ 985 ( №10 дэптер). Мукаба сыртындагы такырыбы :
“Абылай туралы аныз-энпмелер”. Жинаушысы: М.Ж.Кепеев. 19291939 ж. тапсырган Э.Х. Маргулан. П.8.Б.15. Бет келемдер1 :
35х24(мукабасы),
№1 дэптер: 37х24;№2 дэптер: 27,8 х20 ;№10
дэптер: 35 х 20. Bip катарга кара сез, елец аралас жазу жолдары .
Сиясы кек кауырсын калам. Колжазба щцндёп Mepi: “КССР Рылым
36
Академиясы,
Центральная Научная Библиотека, Академии Наук
КССР”. Yni рет нем1рленуден еткен: кызыл кек жене кара
карындаштармен (15(7;1),бет). Кызыл улкен катты папка шшде
жшпен ттлген 8 дептер. Жазуы: латын.
ОЕККК(кеипрме)Ш.1327.Инв.( №1 дэптер) №1031;( №3
дэптер) №262 ;( №4 дэптер) №1906. Мукаба сыртында такырыбы
бершмеген. Непзшде жинактагы 9 дэптердщ 1,3,4 дэптерлер1
Meuihyp мурасынан кеппршген. I бума: №1 дэптердц 1949 ж. жинаган
К.Байгутулы 1-2 бет. №3 дэптер 1941 ж. жинаган М. Габитова 4-8
бет.П бума №4 дэптер. 30 -ншы шшдеде 1937 ж. жинаган Мусаулы
Калауы 1-2 бет. Колжазбанын Ka3ipri сакталуы жаксы. Б.185.П.93 Ею
катардан елен жолдары , ортасында кара сез. Eip катарга толыгымен
жазылган. Бос жазуы жок 6errepi кеп.
Папка келемк 30,5х 20,3.
Ьшндеп дэптерлер келемк №1 бума, №1 29,7x23; №2 19,9x13,5; №3
18,5 х 11,5; №4- 29x22; №4- 29х 22; №5 -29х 22; №6-16,4x20,5; №716,4x20,5; №8-28,Зх 9,4; №9- 17,5x10,5. Сиясы кара, кек, кауырсын
калам.Mepi: “Институт языка и Литературы Акадмий Наук КССР,
отдел фонда рукописии”; “КССР Рылым Рылым Академиясы
Ценртральная Научная библиотека”.Уш рет бетгершщ HeMipflepi
койылган (кызыл, кек, кара карындашпен). Сары катты жылтыр
картон
кагаз папка пшнде:
I бума -картон кагаз, И бума-коныр
картон кагаз, III-IV бума катты саргайган кецсе кагазы , V бумажылтыр катты ак кагаз.Жазу Typi: латын, Кирилл, ахмеджем.
ОРККК(кеш1рме)Ш. 1173 .Ивн. 1173.
Мукаба
сыртындагы
такырыбы : “ М.Ж.Кепеев'пц ел арасынаи тарап эрк1мшц колында
журген
колжазбаларынан
жинаган лары".
1ш1ндеп
жазуы:
"М.Ж.Кепеев жинаган казакгын ауыз эдебиет1, ацыздар, шеж1релер, ез
шыгармалары. XX гасыр басында М.Ж.Кепеев жинаган материагщар
37
непзшде жазылган.
(1932
жыл)”. Колжазбаны
тапсырушылар:
Жолмурат Жусшулы, Сабыр Шарипов, Фазыл. Ьшнде 19 дэптер. Б.
402 . П. 201. Ж. 130,48,27. Келемк 23x20, 21х 19. Колжазба саргыш
тарткан кагазга еш , уш катар кара сез, елец аралас жолдармен
жазылган. HeMipneHyi терт рет , терт турш
жагында
кызыл,
кек
карындашпен
,
жерден бершген.(Бас
жол
ортасында
кара
карындашпен, оц жак астынгы бурышында кек сиямен). Колжазба
ецдеуден еткен, сакталуы жаксы. Keiffiip беттершщ жазулары успнен
кара, кек сиямен тузетулер енпзшген. Сиясы кызыл, кек калам, кара
карындаш, кызыл паста. Колжазбаныц 1шшде Mepi бершмеген.
Кеппрушшердщ колтацбасы койылган. Жазу Typi: ахмеджем / 30/.
ОГККК(кош1рме)Ш.1174.Инв.1174. Мукаба сыртындагы жазу
:
“М.Ж.Кепеевпц
ез
колжазбасынан”.
Жинаушысы
жене
тапсырушысы белпаз. OFKKK-да сактаулы. Ак кагазбен тысталып,
кек ала папкага салынган. К°лжазбаныц сакталуы жаксы, акауы 129131 бетгерде бар( кара карындашпен жазу успнен сызган). Барлыгы 4
дептер. Б. 136. П.68. Ж.23. Бет келёмг: 29х 18. Эр бетке eici катардан
елен жолмен жазылган. Сиясы кек сия калам, кара карындаш.
Нем1рлену1 ею рет журпзглген (кек сиямен, кара карындаотен). Жазу
Typi: латын /31/.
ОГККК(кош1рме)1П.1623.Инв.1623.
Такырыбы:
“Мутылган
Калкаман-Мамыр ”. Осы беттеп еинш! атауы: “Калкаман-Мамыр”.
Авторы М.Ж.Кепеев
болуы керек.
Эулетпк мурагаттагы
Фазыл
KeuripMeci мазмунымен уксас келген бул колжазбаны б1рнеше адам
кеппрген болуы керек. Б. 11 .П.6 . Ж.36. БеттерЫщ келемк 19,5x21,5;
13 х 15. Колжазба корында сактаулы турган бул дастанды 1933 ж.
Семей облысы(каз1рп - Шыгыс Казакстан облысы
Семей каласы)
Абай ауданында М.Некербекулы Kemipin алган. Казак ССР Рылым
38
Академиясынын
Орталык; гылыми ютапханасына 1946 ж. б е л п а з
адам тапсырган.
Сырткы бетшде : “20/XI- 1959 жылы Еам нен
алынды”
деген жазу бар.
Акауы:
колжазбанын сакталуы жаксы,
apiirrepi анык. Олен жолмен ар бетке 2 катардан жазылган.
ОРКК;К|(К0 Ш1рме)Ш . 1661.И нв. 1661. № 1 дэптер, № 2 даптер.
Мукаба сыртындагы такырыбы : “Сабалак" , "Ай , Абылай, Абылай
(Бухардан)”.Тапсырушы eciMi карсетшмеген. Жинаушы-М.Ж. Капеев.
1964 ж., Алматы каласы, OFKKK атизшген. Kauiipynii: Талепберген
Тогаев.
Барлыгы
6ip-aK
дэптер
.Б.13.П.7.
Бет
келемп:
22
х19,5.Сакталуы жаксы, ендеуден еткен. Дэптер жшпен тш лген. Е й
рет нем^рленуден еткен (кызыл, кек карындашпен). Жазуы эр катарга
23 жолдан. 0лен жолдары укыпты , анык жазылып керсетшген.
Саргайган
кагаздар
шепнде
колтацбасымен бер1лген).
жазулары
бар
(кенирушшщ
ез
Сиясы кек кауырсын калам. Жазу rypi:
ахмеджем.
КПЖ ЭМ МэшЬур Жусш
Кепейулыныц ез колтанбасымен
жазылган 9 томдык (папкалары) улгшер жинагы назар аударарлык.
Орталык Рылыми ютапхана
колжазба
тупнускаларына
эулетпк мурагаттагы
Караганда
корындагы
М.Ж.Кепеев
нускалардын
сакталуы, ецделу1, нем 1рлену 1 (шифры, инвентары т.б.) , топталуы
езгеше ретпен жэне езшдш тусщщрме берумен ерекшеленедь Каз1рп
кездеп
КПЖЭМ МашЬур Жусш колжазбалары, кепнрмелер1
толыгымен нем 1рленген(цифрын керсетт), ретгелген, барлык iniKi
беттердеп акауларын керсетшш , такырыптарынын асты сызылган.
Бул
туЫщурмелер папка шпндеп
беттердщ
6 ipimui жагында
капсырылган сырткы
косып салынган жеке-жеке
(мукабасында) , ер дэптердщ
мукабасында коса керсетшген. Жалпы бул
тупнускалардын кеппшппнщ сакталуы жаксы децгейде.
39
Жануялык
колжазбалар
шинде
Жолмурат
Жуапулы
кеийрмелершщ мацызы зор. Кай жылы кеипршп алганы керсетшген
бул дептерлердеп жазу yiarici де М.Ж.Кепеевтщ жазу улпсше сай,
уксас келедг Жолмурат Жуапулыныц колжазбасыныц барлыгы
б1рдей емес, жеке-жеке дэптерлер йшнде 10 бетпк те 100 бетпк те
кездеседь Мысалы, Жолмурат 4-26 -б деп нещрлеиген даптер- 30
бетпк. Дэптерлердец йшнде 6eTTepi улб|реп, жазулары кемескшенш
кеткен эр турш сакталынгандары да бар. Колжазбалар уакытына
келеек, шамамен 1944-1946 ж. жазылган. Жарты гасырдан астам
уакыт еткен бул колжазбалар колдан-колга ету салдарынан 6errepi
шатастырылып, сапырылысып кеткен. Kefi6 ip ацыз-эцпмелершщ
басы бар да аягы жок. Колжазбалар
укыпты турде , анык араб
эршмен, такырын-такырыппен, жеке-жеке кеипршген.
Жолмурат KeuiipMenepi йшнде М.Ж.Кепеевпц “Пайгамбардыц
дуниеден eTyi” дастаны KeuiipMeci назар аударарлык. Бул дастанныц
басын Жусшова Г.К “Жулдыз” журналында жариялаган болатын.
Ал,
дастанныц калган екшпи
белшнде
тарихи-жыр, дастан
баяндалган. Бул нуска б1здщше М.Ж.Кепейулыныц “Казак Ty6i”
ецбепюц дастан туршдеп 6ip нускасы да болуы мумкш. Дастанда
Наушеруан, Нариман, Рустем, Асфандияр, Шыцгыс, Жошы хандар
пзбепнен бастап,
жуздердщ курылуы шевдрес! т. с.с. айта келе,
билердщ шиндеп Уйсш Теле бидщ тулгасына ерекше токталады.Кек
туей сия каламмен жазган ол такырыптыц астын сызуды умытпаган.
Купли- сурпн жылдары колжазбаларды аман сактап калу максатында
б1рнеше рет
Keiuipin
отырган.
Араб
ершмен
жазылган
бул
кеийрмелерден баска Meuihyp Жусш баласы Фазылдын да 6ipHeuie
кеинрмелер1 жануялык архивте сактаулы.
40
К П Ж Э М : M auihyp Жус1п (тупнуска) 1 том .
Келемк 33,5х
21,8. 1пйнде 33x20. Б. 184. П.92. Кара, кызыл, кек сия. К°чыр ала
тозган калын,
капсырмамен капталган . Колж&зба туптелмеген.
0pirrrepi, жазуы анык- Бет шине толык 6 ip катар
Ulerrepi улб1реген кецсе кагазы,
кара сез жазу.
саргая бастаган. Бет шетшде де ,
бурышында да ез колтацбасымен кигаш жазулары бар. Бас-аягы жокорта тусынан басталып, соцгы жагы , бас жагы гана бар текстер
кездеседа. Бет ншяде ретЫз кигаш жазулары бар. Ара арасында елен
жолдары кездеседк Беггзд HeMipi кек сиялы каламмен
сол жак
бурышында 6 ip рет кана коршапып бершген. Текст 11шнде 5,5,х 5,5;
2,5 х2,5 формалы кестелер бершген 156 бетте 3x3 келемд1 кесте 6
белиосе белшген, шпнде 2 жагы сандар, ортасында apirrrep, ал 153
бетте кесте емес келемк 5,5x5,5 криптограмма бершген, сызылган
терт бурьпп шпнде жазулар ернектелш бершген. вндеуден еткен.
Колжазба meri лащшке ак кагазбен клейленПн (жазуларга жетюзбей
ер жершен). Папка iniiiiqe ер текстщ басы, аягы жолдары кирилл
эршмен казакша такырыптары керсетипп жеке-жеке дептерлерге
жазылып олармен колжазбанын беттерш капсырып ара-арасына сальш
отырган.
Щ1ЖЭМ: МашЬур Жусш (тупнуска) 2 том. Келемк 24 х 19,5.
Б.393.П.196. Жшпен байланып, коцыр папка йпннде тозыгы жеткен
коцыр ала ютап мукабасы тер1зд1 калын капсырма. Кара кауырсын
каламмен бет цшнё 6ip катар толыгымен камтып жазылган жазулары
ел1 де оцай о куга болады. Колжазбадагы беттердщ m errep i желйне
бастаганы, мулде жыртылганы да бар 6epi ецдеуден еткен. Эрштерш
босап кетпеу унпн , шёттерше туптеу ушщ жапсырылган кагаздар
ирелецдеп
киылып
барып
клейленген.
Беттер
6ip
рет
кана
немфленген. Keft6ip бетгершде елен жолдары кездессдк Колжазба
41
шш деп бетпц кеяем! де артурл1, кейбф беттер1нде кигаш жазулары
бар. Кешннен
кызыл, кек сиямен асты сызылган. Саргайган
кагаздардьщ кей жерлерше дак тускеш бар, мысалы су тигеш бар
екеш кершш тур. Мысалы, сол томнын
87 бепнде бос жагында,
ортасында дак тускен , астьщгы сол жак бурышына
су n n o i
салдарынан apinTepi еше бастаган. Сонымен 6ipre МэшЬур Жусш
Кепеевтщ бет соцы , басын ретш шатастырмау ушш эр бетте соцгы
жолдары жазу келеЫ паракта, бетте кайталанып бершедь Колжазба 64
такырыпка белшш , ол жеке шакпак дептерге "пщшш, бел керсетшш
жене бастапкы, аягы жолдагы жазулары коса бершп жазылган.
(Такырыбы, бел- кек сия, бастапкы жол- жасылмен, аягы кызыл сия
каламмен бершген). Барлыгы папканын Ёппнде колжазба устшде жеке
жатыр. Бул такырып еркайсысы жеке-жеке парак бетке сол ретпен
Ketiiipmin жазылып, ap6ip колжазба 6eTrepi innnae коса жатыр.
КПЖЭМ: МашЬур Жус1п (тупнуска) 3 том. Келем1: 20x16,5;
30x19,5. Б.60. П.30. Ж. 34 . Кара, кек сия. 40-ка жуык такырып ак
папка шшде жшпен байланган. Келем1 эр турл1 34 дэптерден
куралган 6ip бума. Эр дэптер сырты
кек, кызыл, сары дэптер
кабымен (келем1 20,5x16,7) капталган. Сыртында шифры ( Мыс. М-32 1 ) жэне колжазба бетшщ бастапкы жэне соцгы жолы жасыл, кызыл
сиямен керсетшп жазылган. Бунымен 6ipre текстщ калган башгш
igflecripyre кецш белу yHiin эр турл1 ескертулерЁ де бар. Мысалы,
Ш.М-3-21 шшщё дэптер сыртындагы жазу пзде “жепнпп” деп
басталар орта бетп. Бул топтама imiime 80 % МэшЬурдщ ез
колтацбасы болганымен
де, 1ппнде Ж.Жус1пулы, Фазыл т.б.
кеплрушшердщ де дептерлер1 бар.
КПЖЭМ: МашЬур Жус1п ( тупнуска ) 4 том. Сургылт кек
ясшцен байланган калыц папка. Келем! : 31,5 х 21,5. Б. 117. П.59.Кек
42
бума iniiimeri колжазбаларды кызыл, кек, кара кауырсын каламмен
жазылган жеке-жеке усак кагаздар курайды. Олардын еркайсысы
жеке-жеке турл 1-тусп( сары, кек, кызыл, ак т.б.) , келем! б 1рдей
(келем1 20 х 016,5) дэптерлерге топталып жинакталган. Дэптер
сыртында шифры (М-4-1) , текстщ баскы жене соцгы жолы( Кирилл
жазуымен) эр турЛ1 сия каламмен (кызыл, кек, жасыл) керсетшген.
Бет HeMipi 6 ip рет гана, кек сия каламмен, устщ п сол жак бурышында
турплген. Бул дэптердщ к е п ш ш т МэшЬур Жусш ез колтанбасымен
бершген. Н епзп б е л т н хаттары курайды. Бума мшндеп МэшЬур
Жусш мурагатын жетюзунп
улы Фазыл жене жиеш Жолмурат
Ж уапулы делшген жазуларды кездесгпруге болады. ^олж азбаны н
кашан, кай жерде жазылган ы керсетшмесе де ЦетпЬур-Жусш
ез'
колтанбасымен бершген ескертулершен аныктап алуга болады.
КПЖЭМ: МэшЬур Жусш (тупнуска) 5 том. Колемi: 3 1x22,5.
Б.470. П.215. Сур папка сыртындагы жазу: “ № 5 МэшЬурдщ ез
колжазбасы.” Кара, кек сия. Кауырсын калам Жазулар келем1 эр
турл1 ( 21,5 х 17,5; 27,5 х 19; 24 х 19,5; 19,5 х14) бетгерге жазылган.
Текст орналасуы да бйркелю емес ( кигаш-кигаш жазулар, 1 катарга
елец, кара сез) жазуларга назар аударгады. Колжазбанын кек б е л т
сакгалуы жаксы болганымен, Keft6 ipi
мулде угшген, nierrepi жок
(ортасында гана жазуы бар алакандай гана беттер), шетю жер1
(текстщ 5/1 б е л т гана) бар. К азан ы жок, б1рен-саран бетгерда
арасында кездеспруге болады. Колжазба ецдеуден еткен, клеймен
жапсырылып , рет-рет1мен койылган. Дептер кабымен (кек, ак, кызьш,
сары тусп) капсырылган бул текстщ кеп бел 1П ani де такырыбы
бершмеген. 34 дэптердщ шифры (М-5-34) косылып, 12 дэптердщ 4-5де (г,д,е,и) деп
жалпы innci мазмуны кыскаша бершген. Бумадагы
дэптердщ жалпы саны 46 болса, 2% -тш кепирмелер курайды.
43
Жазылган жылы, жер1 керсеплмеген. Саргайган кецсе кагаздардагы
ахмеджеммен
жазылганы МешЬур Жусш ез колтацбасы, калганы
кеппрмелер (кейб1реушщ ес1мдер1 белпаз дел iHген).
КПЖЭМ: МашЬур Жусш (тупнуска) 6 том. Кек ала папка.
Келемк 22 х18. Б.46.П.23. 1шшдеп бет келем1:21,5 х 17. 1925-1926 ж.
жазылган. в з колтацбасы. Барлык дептер саны-13, кебшщ шифры
жок. Аудармалары коса бер1лген бул колжазбалар кагазы, келем1 де,
Tyci де ертурл1. 1шшде кецсе кагазына жазылганы бар, кляп болып
баспа бетшен шыкканы бар, фотоквШ1рмелер1 бар жене КПЖМ
Колжазбаларга тусш1ктемелер1 бар беттерд1 табуга болады. Кара, кек
сия, кауырсын калам. Жазу Typi: хадим. МешЬур Жусш ез колтацбасы
екешн ацгартады. Колжазбаньщ каз1рп кундеп сакталуына келетш
болсак, ецдеуден еткен . Беттершщ
m errepi угше бастаган 6 errep i
барлыгы гасырлар бойы колдан-колга кешкеншц салдарлары деуге
болады.
КПЖЭМ: МашЬур Жус!п ( тупнуска ) 7,9 том. Келемк 31 х
21,5. Б.400. П.200. МешЬур Жусш Кепеевтщ бул папкасында 2 ipi
бума б1р11п ^ л г е н (№
7, №9) . Ак папка сыртында кызыл сия
каламмен: МешЬур Жусш колжазбасы №
7, №9
деген жазу
жазылган, Бул ею топтама шпнде 30 дептер топталып жатыр.
МешЬурд1ц бул дептерлердеп колжазбаларынын келем1 ертурл1
(17,5 х 11; 22x18). МешЬур колтацбасын мунда анык керуге болады.
Кара, кек, кей жершде кызыл кауырсын каламмен жазылган керкем
жазулар ел1 де еше коймаган калпын сактауда. Саргайган кецсе
кагаздары жукарып, улб1реп, жыртылудыц алдында тур. Eip жарым
гасырдан астам уакыт еткен , бул колжазбалардыц басым кеппнлтн
б1згё жетк!зуш1 Фазыл, калган б е л т н КПЖМ тапсырушы Жолмурат
Жусепулы . Колжазбалардагы текстер кара сезбен 6ip катарга, бет iuri
44
толыгымен жазылса, елец жолдары 1,2 катардан бершген. Бет HeMipi
6ip рет кана, сол жак у сп н п бурышына койылган. 0 вдеуден еткен,
тсркелмеген. Жеке-жеке, турльтуеп дэптер 6 eirepi (кызыл, сары, кек,
жасыл, ак т.б.) шпне салынган бет саны шамамен 300-400-ге жуык.
Колжазбалардыц кейб 1рш щ жазылган уакыты мен
колжазбаны
тапсырган уакыты керсетшген. Мысалы, М-7-4 Ti3iMi 1911 жылы
жазылган. делшсе, ал М-7-5 т1з1мш Жолмурат Ж уапулы 25. И . 1957
жылы тапсырган деп уакыты керсетшш отыр.
Щ1ЖЭМ: Manihyp Жусш (тупнуска)
8 том. Ак папка.
Келемг. 30 х21,5.Сыртында“МэшЬур-Жус1п- № 8 (Фазылдыц сактауы
бойынша)” - деген жазу бар. Ьшйде келемй ер турлЁ 5 дэптер жатыр.
Сыртынан дэптер беттер1мен ( Tycrepi эртурл1: ак, кек, сары) каптап,
колжазбаларга кыскаша туашктемелер бершген. Бул колжазбалардыц
ец устшде колем! кос бет шакпак дэптер бетшде мазмуны бершген.
Барлык колжазбалардыц бет саны
158 бет, 79 парак. Келемдер!
эртурл1( 22 х 19; 21 х 14,5) беттердеп жазу Typi- ахмеджем. Ею турл!
(кара, кек) кауырсын каламмен 6ip катар кара сез жазулардагы эр эрш
ani де анык, epi керкем. ЖелЁмделген беттер ецдеуден етш,
такырыпка белшген. Бет HeMipi устщп сол жак бурышына коршалып
бершген. Мэпйхурдщ ез колтацбасымен бершген бул колжазбалардыц
кашан, кай жерде жазылганы керсетшген. Тек дэптер сыртында
шифры , такырыбы, баскы жэне соцгы жол (кызыл, кэк, жасыл сия
каламмен) мазмуны кириллицамен бершген.
КПЖОМ: Жолмурат ( кеш!рме ) 1 топтама. Кенпрме келемк
31x22. Коцыр 6ip Tycii калыц папка. Сырт жазуы: ‘’Жолмурат
кеппрмелерЬ №1” . Жшпен байланган бума 11шнде катарынан ею ipi
дэптер бар: №1) Кызыл дэптер( кызыл Tycri , келем!- 20 х 17 см )
сыртындакы жазу шифры №1-22), 22 т1з!м ,Б. 168. П.84. (келем!- 20 х
45
17; 27 х19,5) 2) Сырты кызыл тусп дэптер . Кабындагы жазу:
Жолмурат-1-(23-48). 26 пз1М,Б.210.П.105. (Келемк 17/5 х13; 20,5 х
16,5). Келекй ер турл1 бул колжазбалар Жолмурат Жусшулынын
KeniipMeci екенше кумен тудырмайды. Typni кецсе кагаздардаты жазу
туркхаднм,. Жазу куралы кек, кызыл, кара сия , кауырсын калам. Кей
густары кара карындашпен кепнршген. Eepi де МешЬур Жусш
KeneeBiiH
колжазбасынан алынган кеппрмёлер!. Текст беттерде
eprypni орналаскан 1 немесе 2 катар жазулар ара-арасы жйсгелш,
такырыбы асты сызылып керсетшген. Кызыл сия каламмен 1 рет он
жак успцп бурышына жазылган бет HeMipi
анык кершш тур.
Сакталуы жаксы саргайган беттердеп Жолмурат колжазбасы ani де
анык- Колжазба 1940-1945 жылдар аралыгында кэпнртген.
КПЖЭМ: Жолмурат (кеш!рме) 2 топтама.Келемг 31x22.
Б.356.П.178. Кеныр 6ip тусп
байланган.
Мукабасы
калын папка сыргынан жшпен
сыртындагы
жазулар:’’МешЬур Жусштен
Жолмурат KemipMenepi-№2” . Ьшнде барлыгы 8 дептер. Жолмураттан
баска Эмен, Шарафи кенпрмелер1 бар. Келем1 ер турл! колжазба
беттер1( 27,5 х 19,5; 20,5 х16,5;20,5 х 14) Typni тусп дептер кос
беттер1мен (20 х 16,5) капталып, жанрлык, салалык, такырыптык
epeianeniKTepiHe карай топталган, Жолмурат KemipMenepi кеп белш
кек, кара кауырсын калам, жэне кара карындаш, ал Эмен Шарафи
колтацбасы кара, коцыр сия каламмен кепнршген. Жазу Typi хадим
жене латын. Бет iiuiimeri текспц сакталуы жаксы, ендьецщ merrepi
жел1мделе бастаган бул мэпндер 1 катарга усак epi жш жолмен
жазылган. Такырыбы асты сызылып ерекше кек сия кауырсынмен
бел!шп бер1лген. бет HOMipi кызыл сия каламмен (сырты) жэне кек
кауырсын каламмен (йшнде) Нешрленген.
46
II
I
Щ1ЖЭМ: Жолмурат (кешйрме) 3 топтамаЛшшде 3 ipi калын
дептер: 1) Коцыр кггап мукабасы (келемЫ9,5 х 13) ншнде 10 шакты
ipuii-ycaKTbi
дептердщ
кос беттер1мен капталган
(20
х
16,5)
колжазбаларды Караганда беттердщ Ke6i ретаз, такырыпсыз, arti де
баспа бетгершен жарык кермеген нускалардыц молдыгына кез
жепаздак. Бул топтамада Жолмурат колтацбасы кек, кара калам жене
кара карындашпен жазылган.» Казак Ty6i «. улплер! катысты
текстердщ Kasipri сакталу децгеш жаксы. 2) дептер де 1-uii дептерге
келещ жагынан, сакталу децгещ жагынан уксас келеда. Кос бет
дептер сыртында такырыбы жазылып,колжазбаныц баскы жене сонгы
жолдары жазылып Keniipynii eciMi коса бершген. 3) дептер сырты 6ip
тусп коцыр папкамен капталган. 1шшде тек кана “Кыз керел 1к”
кггабынын 20 шакты беттер1 бар.
ВД1ЖЭМ: Жолмурат
(кеипрме) 4, 6 топтама.
Сур тусп
калыц папка сыртындагы жазуы: “Жолмурат ке 1шрмелерь№ 4 , № 6
”. Мукабасы келема: 31 х 23; ишндёл Цеттершщ келемк 27 х 20,5;
25,5 х 19,5 Бума щ ш де eKi топтама бар: № 4 топтама , № 6 топтама.
№
4 топтама 71 дептерге бел1нген. Эр дептер
iuii жеке-жеке
■пз1мдерге белшген. Тщмдер алфавиттж ретпен (а,е,б,в,) жазылган.
Дептер сырты
сыртына
ертурш
келем1 ергурл1
кагаздармен
капсырылып,
оныц
шифры койылган(4-2 “а”). Дептер сыртындагы жазуы
сиямен ( кек, кызыл, жасыл) жеке-жеке бершген. Кызыл
туспен- шифры (а,е,б)
жолдары бершсе,
матш щ щ деп
ерекше
кек туспен такырыбы,
Kici eciMAepi мен
жасыл туспен мазмуны
(баскы, сонгы жолдары) жазылган. Эр дептер щ ш де бет саны
ертурлк
ец азы- 7 беттен турса,
кебй 270,300 бетген куралган.
Кызыл пасталы каламмен оц жак шекесшен 6 ip рет нем1рленген.
Цифрлар коршалып бершген. Саргая бастаган
47
кецсе кагаздарына
1,2,3 катардан елец
жазулары, 1 катардан кара сезбен кеппритген
меиндерт керуге болады. Эр такырып асты кек, кызыл каламмен
сызылган, Эцдеуден етпеген. IiieTrepi улб1рей бастаган. Анык араб
эртмен кеппршген. 6 топтама барлыгы 3 двптерден куралган,
дэптер-12 бетпк
жасыл дэптерге кеппршген.
1
Жазулары двптер
сыртына дешн толык араб эртмен жазылган. Келемк 20,3 х 16,5.
Дэптер сыртыныц
уст^чг1 оц жак бурышындагы шифры: Ж-6-1.
Сиясы: кара, кек сия калам.
2- дэптер. 1 дэптер
кабынан
капсырылган. 1 шшде 2 буктелген, жазуы эше бастаган, араб эртм ен
жазылган, тозыгы жеткен саргайган кагаздар. КелемкЗО х 21.
Мэпндер1 6ip катарга , барлык бет келем1 толык бершген. 3 дэптер
мен 2 дэптер келем1 жагынан уксас. Эбден тозыгы жеткен беттердщ
сия лары еше бастаган. Сиясы: кек, кара калам. 1 катар жазу. 1 рет
нем1рленген ( оц жак устщп бурышында). такырыпшалар астары кек,
кара каламмен сызылган.
КПЖЭМ: Фазыл (кеш!рме) 1 топтама. Мукаба сыртындагы
такырыбы: “МэшЬур -Жусш жазбалары”. К°ныр калыц кецсе штабы
шпнде 54 дэптер бар. Дэптер Ш щ ш беттщ келемк 28 х 20. Б. 184.
П.92. Ж.27. Сиясы: кек калам. Саргайган, тозыгы жеткен беттерге
1,2 катардан араб эртмен укыпты кеппршген. Такырып асты кек,
Кызыл сиямен сызылган. 2 рет нем 1рленген(кара карындаш, жасыл,
кызыл каламмен).
КПЖЭМ: Фазыл ( кеш!рме ) 2 топтама. Мукаба сыртындагы
жазуы: “Фазыл-2”. Калыц
коныр ала кецсе
штабы imiHfle келем!
эpTYpлi ( 34 х 21,5; 34 х 11 ) 39 дэптер. Б.153. П.77. Ж.38. Эр дэптер
сырты
шифры,
капталган. Сыртында 3 турл! сиямен ( кек, кызыл, жасыл)
такырыбы,
мазмуны
бершген.
Саргайган
кецсе
кагаздарындагы жазулары 1,2 катардан кепнр1лген. Араб эртмен
48
жазылган. Такырып асты сызылып, 1 рет
кызыл сиямен, оц жак
устщп бурышынан нем1рленген.
КПЖЭМ: Фазыл (кеш!рме) 3 топтама. Мукаба сыртындагы
такырыбы: “Фазыл коппрмелервдеп МэшЬур Жусш шыгармалары”.
Коныр калыц папка келем1 : 31 х 22. Ьшндеп беттершщ келем1 :
27.5 х 19,5. Барлыгы 19 дэптер. Б.104.П.52.Ж. 29,34. 1941 жылдыц
казан айынан баетап, 1948
жылдыц 18 карашага дешн
МэшЬур
Жусштщ улы Фазыл кеппрген. 2 катардан жазулар. Кек сия калам.
Араб эршмен бершген. 1
сакталынган.
рет кек сиямен немЁрленген.
Саргайган беттер m errepi уплген.
Жаксы
9piirrepi анык.,
керкем жазу. Жшпен тигпген. Такырыпшалар асты кызыл, кек сиямен
сызылган.
КПЖЭМ: Фазыл (кеш!рме) 4 топтама. Такырыбы : “ МэшЬур
Жусш
шыгармалары”. Акшыл кызыл капыц, кецсе штабы келемй
28.5 х 20. Б.116.П.58. Ж.ЗЗ. Барлыгы 13 такырып. Кецсе штабы
беттерше 2 катардан жазылган мэтшдер opimrepi анык. Сиясы: кек
калам. Акауы: саргайган беттердщ Keft6ipi бос, жазулары жок. 1955
жылы араб
эршмен кеппршген: Папка шифры, такырыптары,
мазмуны (кыскаша: баекы жолы, аягы) бер!лген. Карындашпен 1 рет
немЁрленген.
« Казак Ty6 i « улгшерш езара салыстыру нетижесшде МэшЬур
Жусш Кепейулы езшщ
бул ецбепн
eMipiHin соцгы жылдарында
(1920- 1928) жазган. Ецбекпц непзп б е л т н курайтын шеж1ре
улгшерш ол бала кезшен ез естелпстершде жинаганы бершед1 ( ягни
16 жасынаи бастап, 1874 ж.) . Сонымен « Казак Ty6i « ецбепнде автор
тек сол заман Kyerepnepi немесс олардыц урпаюгары сстел1ктер1н,
ацыз-ецпмелерЁн, жыр- дастандарын гана непзге алудан баска,
(халыкгык
ауыз
эдебнеп
улгшершен
49
баска
)
езше
дей|нп
шеиаренплердщ (Эбшгазы, LUeicepiM, К.Халид т.т.) тупнускалык
колжазбаларын,
заманына
дейшп
Ш.Ш.Увлиханов, В.В.Радлов,
ецбектерш Ьэм езшщ
iprejii
галымдардьщ
(
В.В.Вельяминов-Зернов т.с.с.) тын
зерттеу- багамдауларын
6ipre
усынады.
Текстологиялык сараптауларда ар колжазба ютабынын жазылуында
белгин 6 ip максат кезделгеш кершедь Щздщше, МэшЬур мурасымен
мейлшше толык танысу ушш барлык тупнускалар кажет. Сонда гана,
МэщЬур Жусштщ тарихка деген кэзкарасы, nuapnepi белгш бола
алады.
Ж алпы мазмуны. « Казак Ty6 i « тарихты Адам Атада
1.3.
(Эбшгазы шеж1рес1 бойынша) бастап тарата отырып, 1928-1929 ж.
байлардыц
мул юн
тэркшеу
науканын
(автордыц
ез
кезхмен
кергендерО баяндаумен аякталады. « Казак Ty6i « тарихи такьфыпты
камтыган
“Мес”
жннагындагы
мэтшдердщ
ортак
такырыбы
болгандыктан, « Казак Ty6 i «-нщ 6ipHenie непзп нускаларына
салыстыра зерделеу1м1зге тура келедц. № 1170 “а”, № 1170 “б”, №
1173, № 1176, № 1177, № 1178, № 1645 папкалар.
тупнускалык
колжазбадан
кешршген
Э.Диваев,
Оган коса
Е.Бекмаханов,
Э.Маргулан, Жолмурат Жусшулы, Фазыл (толык аты-Мухаммед
Фазыл), И.Маненов, О.Иманбаев т.б. кеппрмелер1 де бар. Mauihyp
жазбаларында саз болган тарихи окигалардыц географиялык пгецбер1
Каз1рп Казакстан, ©збекстан (Бухар, Кокан хандарынын тарихы
туралы мал1мдеулер1), Кыргыстан (Кенесары катерппсше байланысты
жазгандары), Ресей, Туркия (Кондьпсер-огыз шенаресш баяндауы)
жерлерш камтиды.
« Казак
Ty6i
тупнускалар
« ецбепнщ толык мазмунымен танысу уппн б1рнеше
мен
ондаган
кепцрмелерщ
езара
салыстыра
пайдалануымызга тура келед!. Ойткеш кейб1р капнрмелердеп (№149,
50
№378) материалдар эз 1рше eui6ip тупнускалардан табылмай отыр. Bip
колжазбаларда толык камтылган тарихи такырып келеа колжазбада
мулде бершмеуь кайталануы, толыктырылуы, кыскартылып келпр!лу1
ыктимал.
XIX F.a. мен XX г.б. калыптаскан ауызша баяндау дастур1
бойынша казак шеж1реиилер1 Адамзат тарихын Адам Ата мен Хауа
ана (Эбшгазы Щёщрёсшщ мазмунына сай) жаратылуынан бастайды.
МэшЬур Жуёш те Шнлгазы шеж1ресщщ йрнеше нускаларын
пайдаланып, Адам Атадан Уыз ханга (№ 1173 папкада Огыз деп
Керсетеда) дешнп тарихты шеяаре сипатында баяндайды /32/. « Казак
Ty6i « № 1176 (100(94;51)—102(96;52) беттер), « Казак Ty6i « № 1177
(222 (265)-224(267) беттер), « Казак Ty6i « №1173 (394-397 беттер)
колжазбаларындагы Адамзат тарихы eKi кезенге: Адам Атадан топан
су таскынына дей1нп кезед мен Нух пайгамбардан Ел xaHFa дейшп
кезенге бедщш карастырылады /33/. Щешрелш мэл1мдеулерге коса
МэшЬур Жусш Нух топан суы туралы аныз-энпмелерд! де Keffripin
отырады /34/. Баспа бетшде “Наурыз” деген атпен жарияланган
едбегшде /35/ МэшЬур Жусш Кэпейулы Баянауыл мен Кэкшетау
тауларындагы малта тастардыц жумыр болмысына зер тастай отырып,
Нух
заманындагы
топан
су
окигасын
тарихи
шындык
деп
кабылдайды.
Уыз ханнан Ел ханга дейш тараткан « Казак Ty6i « 1176 (102
(96;52)-107 (101) беттер),
235(278; 141) беттер),
« Казак Ty6i « №1177
(222/267)-
« Казак Ty6i « №1173 (397-406 беттер)
нускаларында МэшЬур Жус1П Уыз (Огыз) хан туралы кэб1рек дерек
бере отырып, Уыз заманын казак халкыньщ тарихымен, салтдэстур|мен байланыстырган ез тужырым топшылауын катар Kejrripin,
51
сонына Уыз ханнан Ел ханга дешнп хандар тарихынын "пзбеп
(Эбшгазы бойынша) баян болады /36/.
« К^азак ry 6i « Ел ханнан кешнп тарихты Мухаммед пайгамбар
мен Аныс, Аккесе сахабапар fleyipi реинде карастырады. Турю
халыктарынын тарихында УШ-IX г. ислам д1юнщ таралуы арабтар
шагткыншылыгымен байланыстырылады. Ал « Казак Ty6i « №1176
(108(152;55)-111(105) беттер), « Казак Ty6i « №1177 (256(299)261 (304; 154)
беттер)
улгелер1нде
бершген
Mauihyp
деректер1
бойынша, Аныс, Аккесе, Имамбайыр т.б. сахабалардьщ 92 баулы
Кыпшактан
шыккан
турюлер
бабалары
екендагш,
олардыц
пайгамбардыц туын кетерш, мусылман данше кару куинмен насихат
журпзгендерш танимыз /37/. Осы 6ip туста M auihyp Жусш казактьщ
аргы ата-тегш осы Аныс (Энее, Ан) сахабадан бастайтын шешре
нускаларыныц тарихы 1874 ж. Кунанбай бидщ кажылык сапарынан
бастапатындыгын баяндай отырып /38/, осы шеяоре нускасын
(арабтык) сезбе-сез таза-генеологиялык тургыдан (ягни казак арабтан
шыкты деген) емес, жылнамалык тургыдан карастыру кажетппн
тужырымдайды.
« Казак Ty6i « № 1177 колжазбасыньщ басында (1-2 беттершде)
Сайрам каласынын мешгандеп eKi тас баганды орнаткан Ыскак бал,
ИбраЬим ата, Кожа Ахмет Яссауи туралы дани аныз берщеда /39/. «
Казак Ty6i «-шц 6ip нускасында VIII-IXf.f. араб ыкпалы заманы
туралы айтылса (жогарыда келир 1лген улплер1нде), келес1 6ip
вариантында Ел ханнан кешн Кондыкер журты тарихы (тарйхтагы IXXI f.f. огыз тайпалары) /40/ сез болады (« Казак Ty6i « № 1170 “б”
папка, 693-704 беттер) /41/.
Сонымен катар « Казак Ty6i « № 1176 (107(101),114(108;58),167
(173)беттер1), « Казак туб! « № 1177 (13(25)6.) улплервде XI-X1I гг.
52
Кыпшак тайпаларыныц заманы туралы, 92 баулы Кыпшактьщ 300
жылдай
Д эпт
К^лпшакта
ектемдж
журпзгендер1
хакында
мэлш деулер жасалынады /42/.
Шеж1ре тарату дэстурше сай « Казак Ty6i « ецбепнде де XIII ff.
К,азакстан тарихы Шьщгыс хан мен оныц эулетшщ шеж1рес1 ретшде
карастырылган. « Казак; туб! « 6ip езгешел1п, МэшЬур Жусш
жазбаларындагы Шыцгыс урпагы me^cipeci ею кезенге: Шьщгыстан
Ж эшбекке деш нп тарих (ХШ-ХУг.) пен Жэшбектен эз Тэукеге
дешнп казак хандыгы заманы (XV- XVIIr.) жгктелш баяндалынады.
Мэселен, « Казак Ty6i « № 1176, « Казак Ty6i « № 1645 нускаларында
XIII-XIVf.f. Шыцгыс урпагы тарихы мулде айтылмастан б1рден казак
хандары nieoKipeci ( Жэшбектен бастап эз Тэукеге дейш) таратылады.
Жалпы алганда XIII-XV f f . Ш ы цгы с эулеп адамдарыныц
тарихы « Казак туб1 « № 1173 (406-408 беттер), « Казак Ty6i « № 1 1 7 0
“а” (111 (60)-124 (73) беттер), « Казак Ty6i « № 1177 (236 (279)244(287) беттер) нускаларында гана толыгырак айтылады /43/. Бул
варианттарды езара салыстырып керсек, « Казак Ty6i « ХШ-ХУ ff.
монгол билеушшершщ тарихын жазу барысында МэшЬур Жусхптщ
б!рде таза Эбынгазы шеж1ре кестесш колданганын /44/, б 1рде
Радловтыц
“Казак
Ty6i”
ацыз-эцпмесш
(“Монголдыц
купия
шелареамен” мазмуны ундесетш) /45/, арасында К-Халид /46/ пен
Ш.Кудайберд1улы
/47/
хатаптарынан
сурыптап
тацдап
алган
мэпндерд! пайдаланганын танимыз.
Жалац генеологиялык "пзбектеулерден бас тарткан тустарында
Кепейулы МэшЬур Жусотпц ХШ-XVf. аралыгьшдагы кезец тарихын
халык жадында ауызша сакталганын фольклорлык мэл 1меттермен
толыктырады. Мысалы осы 6ip кезец тарихын « Казак Ty6i « № 1170
“б” колжазбасындагы (693 (353)-704 (362 (101) беттер) эм1р TeMip
53
Кереген (1370-1405 ж. билик KypFaH TeMip Тарагайулы) туралы дши
ацыз-эцпме /48/, « Казак xy6i « № 1176 (111(105)-113(107) беттер), «
Казак Ty6i « № 1177 (4-11 бетгер), « Казак Ty6i « № 1173 (38 (68) бет)
жазбаларындагы Токтамыс пен Едаге заманы (XIV-XV г.) хакындагы
ауыз эдебиеп улгшер! /49/; « Казак туб! « № 1170 “б” нускасындагы
(716 (113)-720 (117) беттер) Ормамбет бн (XVI г.) мен Мецке би
туралы ногайлы ацыз-дастандары / 50 / толыктырылады.
XV-XVII
жазбаларында
ft .
Казак
терелер
хандыгы
шеж 1рёсшщ
тарихы
екшпп
«
Казак
бел 1м 1
xy6i
«
репнде
сипатталынады. Бул заман окигалары туралы деректер « Казак Ty6i «
№ 1173 (408 бет), « Казак Ty6i « № 1176 (344(430)-346(432) бетгер), «
Казак Ty6i « № 1177 (244 (287)-247 (290; 147) беттер), « Казак Ty6i «
№ 1178 (2,3,42 бетгер), « Казак Ty6i << № 1645 (83-85 беттер) /51/
папкаларында сакталынган. Жогарыда айтылып еткен колжазбалар
мен кешнп келтаршген улгшердщ мазмунына шолу жасасак, Шьщгыс
еулеп тарихыныц баяндалу барысы ею кезенге белшгенш ангарамыз.
©йткеш « Казак Ty6i « № 1176, « Казак Ty6i « № 1645 нускаларында
XV-XVII гг. казак хандары тарихы жеке белшщ бершген. Ал « Казак
Ty6i « № 1173, « Казак xy6i « №1177, « Казак Ty6i « №1178
колжазбаларында
XIII-XVTI
г.
окигалардьщ
жалгастырылыл
баяндалуы МэшЬур Жуспищ « Казак Ty6i « жазуда тарихи
материалдарды кезендерге болап (Шыгыстан Жэшбекке дейш—XIII
XVr.r., Жешбектен ез Теукеге д ейiн—XV-XVII г.) топтастырганын
танытады. Сонымен катар МешЬур Жусш « Казак Ty6i « ертурл1
кезендерге яактеп, шашыранкы сипатта баяндалынган казак ел^шц
тупю тарихын б 1ртугас тарихи процесс, 6ip жылнамалык-шеж1рел1к
жуйе репнде бейнелеуге умтылды.
54
«
К^азак; Ty6i
«
ецбеп
нускаларын
мазмуны
жагынан
карастырсак, XV г. деюнп окигаларды сипаттауларында кебшесе 6ip
ундестак, кайталаулар басым болады. Ал XV гасырдан кейнп « Казак
Ty6i « мазмуны жагынан курделене туст, 6ip окига, тарихи кезец
туралы взара карама-карсы дерекгер, шюрлер 6epinin, казак ел1
тарихы карпплес Ногай Ордасы, Казан хандыгы , Бухар хандыгы
елдер1нщ тарихтарымен байланыстырылып, ел жадында сакталынган
вдещре-гжк
мэл 1меттермен
толыга
туседа.
Казак
хандары
шеларелершщ б1ршде Жайык бойындагы Сарайшык каласындагы хан
ордасын
(такты)
Улытауга
кенпрген
Хакназар
еюнппсшде Касым хан /53/ деп керсетшедь
делшсе
/52/,
1907 ж. Казанда
бастырган штабы мен шешрелнс деректершде МэшЬур Жусш XVXVI ff. казак тарихын ногай халкымен байланыстырып, eKi халык
тарихыныц взара сабактасып жаткандыгын айгактайды / 54/.
« Казак Ty6i « №1177 XVI-XVII ff. Бухар билеушшерк Абдолла
хан (181-186 беттер1нде), Имамкулы хан (38 (68) бетшде) ата-теп
туралы шеж!ре сез1 бершедц. « Казак Ty6i «-деп ел аузында
сакталынган
шеларе
мэл1меттер1
бойынша
(1598ж.)
“Бухар,
Самарканды казак шапканда” / 55 /, (1627-1628ж.) EciM хан
калмактарга жорык жасап, Катаган халкын кыргынга ушыраткан /56/.
Бутан коса Алаша хан туралы аныздар /57/ мен Шора батыр туралы
дастан улплер! /58/ де бул заман тарихын толыктыра тусетшш
багамдаймыз.
1680-1781 ж. окигаларды камтыган « Казак Ty6i « yniinepi
дерекгершщ молдыгымен, алуандыгымен ерекшеленедь « Казак Ty6i
« бойынша, бул заман тарихы ею ipi тулгалардыц еамдерше
байланысты ею кезецге белшедк аз Твукеден Абылайга деШнп (16801734ж.) кезец, Абылай бипш курган кезец (1734-1881 ж).
55
Алдыцгы кезец (1680-1734 ж.) бойынша « Казак Ty6i «
нускаларындагы
мэшметтерд1
жинактап
карастырсак,
Салкам
Жецпрден кешн эз Теуке хан сайланганын; аз Твуке заманы тусында
казак халкыньщ Сыр бойын кыстап, Арканы, Жепсуд1 жайлаганын
/59/, “Жеп жаргы” зац жинагы кабылданганын, “Култебеде кунде
кецес” етшзшетшщ, уш жузге уш би сот iciH журпзгенш, 1120 (1708
ж.) эз Тэукешц олгенш /60/, Тоуке
моласы
ЦЦдерп
бойына
койылганын /61 /, вз Тэукеден кеШнп Болат хан тусында ¥лы жуздо
Теле би, Kiuii жузд1 Эб1лхайыр, Орта жузд1 Сэмеке мен Эбшмомбет
белш билеп кеткендерш,
1723 ж. Актабан шубырынды
окигасы
орын алганын / 62 /, XVIII гг. жоцгар б&ёушщёршщ кыскаша шолу
тарихын / 63 /, 03 Тоуке /64/ мен Шыгай хан, Ондан хан, Бекей хан /
65/, Жамантай хан 16 6 1 вулеттер1н1ц шeжipeлiк тарихын керем 1з.
« Казак Ty6 i « нускаларындагы Абылай хан заманы 1734-1781ж.
окигаларды камтиды. Абылай заманы туралы жинакталган « Казак
Ty6i « деректер1шц мазмунымен сипаты жагынан эртурл! болып
келеда: аргы ата-теп / 67 / мен Абылай эулеп урпагы / 68 / туралы
шеж1ре нус кал ары; Абылай ханнан кешн халыктыц элеуметпкэкономикалык жагдайы гулдешеш туралы этнографиялык мэл1меттер
/ 69 /, 1734-1740, 1738, 1750, 1755, 1778, 1821 ж. окигалар (датапары
дол
керсеплген) туралы
фактологиялык
маглуматтар /
70 /,
фольклорлык улплер / 71 / (колем! жагынан коп бвлтн).
Непз1нен алганда, Абылай заманы окигапары МэшЬур Жусш
жазбаларында уш непзп топтамага жинакталган: « Казак Ty6i «
№1170 “б” (721(118)—795(191) беттер), « Казак Ty6i « №1176
(132( 124)—140( 132;72), 213(206)-412(318) беттер), « Казак Ty6i «
№1177 (163(116)-170(123;85), 201(150)-238( 190), 241 (194)-261(214)
беттер). Мазмун келем1 жагынан алып карасак, « КазаК Ty6i « №1170
56
“б”, « Казак xy6i « №1176, '« Казак Ty6i « №1177 колжазбаларында
нактылы тарихи даталар, факгшер, гылыми зертгеулер аз орын алган.
Бул олкылыктьщ орнын ауызша айтумен
кагаз бетше
тускен
фольклорлык деректер толтырады: (1739-1749ж.) Орта жуз бен
Жонгар хандыгыньщ саяси тарихы туралы “Калдан LUepiH эцпм есР’ (
« Казак xy6i « №
1645, 142-151 беттер) / 72/, (1752-1757ж.)
Жоцгариядагы азаматтык согыска Абылай бастаган казактардын
белсене
араласуы,
“Щурппткырган”,
(1757-1758ж.)
“Талкы”
согыстарында
Олжабай
батырдьщ
(казак-кытай
карулы
кактыгыстары) ергнк Kepceryi, (1759-1771 ж.) Абылайдьщ Кокан,
Алатау кыргыздарына / 73 / карсы жорыктары, (1773-1775ж.)
Абылайдын орысты шаппакшы болганда Бухар жыраудын елецмен
райынан кайтаруы, (1779 ж.) “Абылай аспас сары бел” окигасы /74/
(хан б и л т н е карсы Аргын руы адамдарынын карсылыгы) т.т.
Казакстан тарихыныц 1781-1836 ж. аралыгын камтитын кезец
туралы « Казак Ty6 i « ецбегшде дерек аз камтылган. Меселен, « Казак
Ty6i « №1170 “б”
улпсшде (798(194; 405)-867(203) беттер)
Абылайдан соц Уаш хан сайланганьш, оньщ Орта жузге гана билж
журпзгенш, 105 жаска келш елген Уэлпнц асы 1821 ж. Ошакты
кел1нде бершгенга, (1822 ж.) Уелщен соц Орта жузге Абайдшде
(рубайдолла) хан болганын, (1824 ж.) кала салуга карсы болганы ymiH
Абайщлде хан мен Торайгыр бид1 Ваянауылда орыс ecKepi туткындап
алып кеткетн / 75 I, Кытай enminepi бос кайтканын, (1824-1836 ж.)
Касым балалары Саржан мен Есенгелдшщ Иван Семеныш деген
полковоймен согысканын, (1836 ж.) Ташкент кушбеп кастандыгынан
каза тапкандарын /76/ мел1мдейд1 (1836-1838 ж.) Исатай кетер!Л1С!
туралы 6 ipa3 деректер тобы /77/ “Науша батыр” топтамасында (“Казак
Ty6 i” KeniipMeci) гана кездейп отыр /78 /.
57
1837-1847 ж. улт-азаттык кетершс тарихы « Казак туб? «
нускаларында
Кенесары
заманы
ретщде
карастырылады.
Кенесарьггану саласы бойынша жан-жакты мэтметтер непзп « Казак
туб! « № 1170 “б” (795-849 беттер), « Казак Ty6i « № 1176 (78(73)93(87) беттер), « Казак Ty6i « № 1177 (190(238)-193(240), 261-263
беттер) жинакталган. Сонымен катар бул топтамага мулде юрмеген
жазбаларда
/79/
(келем1
шагын
материалдарда),
кепнрме
жинактарында /80/ тыц маглуматтар шогырланган /81/.
МэшЬур Жусш непзп нускаларында Абылай хандыгыныц
тарихи жалгасы репнде Кенесары кетершсш 1837 ж. Сарыаркада
басталуынан бастап, 1847 ж. соцгы шайкасына дешн егжей-тегжейхй
сипаттайды. Кенесары ата-теп мен урпагыныц me>icipeci жядпы
тврелер шеж1ресщдеп Абылай шеж1рес1шн 6ip тармагы ретщде
керсеттлед!.
1837-1838 ж. окигаларга катыскан Акмола ещршщ тургыны
Байгозы деген адамныц балаларынын (Нурсиет) туган мушел жылы на
назар аударган МэшЬур Жусш мушел кайыру эдцсшвн 1837 ж.
кетершс басталганын дал есентеп шыгарды / 82 /. Кенесары туралы
Нысанбай жырау дастаны « Казак Ty6i « № 1170 “а” вариантында
жеке эдеби нуска ретщде кеш 1р1лсе, « Казак Ty6i « №1170 “б”
улпсшде бул жыр МэшЬур-Жусйгпц кара сездерЁмен аралас бершп,
Кенесары согысыныц барысын эцпмелейтш дерек кез 1 репнде
пайдаланылган. 1907 ж. Казанда басылган ютабында МэшЬур Жусш
Сарыарка жершц тарихына шолу жасай отырып, Кенесары заманын
казактын ез ерюмен Сарыарканы иеленушщ соцгы кезеш деп
баяндайды.
« Казак туб| « ецбепнде (№1170
“б”, №1176, №1177
папкаларында) казак елшщ 1848-1864 ж. аралыгын кам гитын кезецш
58
шарпы турде “Кокан заманы” ретшде танытады. Шартты гурде
дейт!н1м1з, « К^азак туб1 « №1170 “б” мен « Казак Ty6i « №1177
колжазбаларындагы шеж1ре сездер1 XVI-XVII
ff .
Бухар хандыгы
билеушшер1 тарихын / 83 / баяндап, одан сон (ара-арасында баска 6ip
эдеби нускалар келпрген) XVIII F. К°кан хандарыныц аргы теп
Алтьш Беспс / 84 / пен Бухар хандары / 85 / nieacipeci таратылып,
соцынан XIX f t. К°канныц “Ак жалау” заманы мен Конырат Мусабек
бастаган казактардыц KeTepiiiici (XIX f. 50- ж.) тарихы /
86 / сез
болады. Бул кезец тарихын МашЬур Жусштщ Кенесары балалары:
Сыздык(С’адык) / 87/, Ахмет, Жафар / 88 / туралы ом1рбаяндык
маглуматтары толыктыра туседь « К33^ Ty6i « жазбасындагы осы
кезец (1861-1864 ж.) Шернешн (Черняев-Л.Ж.) жанаралмен 6ipre
шыккан Шоканнын орыс эскершщ Турю стан мен Орта Азияны басып
алу жорыгьш катысуын эцпмелеумен аякгалады / 89 /.
1890-1929 ж. тарихы баяндалган « Казак Ty6i « жазбалары
галымныц езшщ бул тарихи кезецге тпселей катысуы себептз шынайы
туп-дерекгер ретшде карастыруымызга болады. 1905 ж. “Канды
жексенбг”, 1907 ж. патша манафшх туралы елецдершде / 90/ орыс
билеуннсшщ саясатын сынала, 1907 ж. К3331111311 басылып шыккан
ютаптарында МэшЬур-Жусш патшалы Ресейдщ казак жерш отарлау
саясатын толык эшекередейдь 1916 ж. Баянауылдагы жастардыц ултазаттык катерщске шыгу тарихы туралы мэл1мет бершедо. Ал 19181920 ж. Азамат согысы мен 1928-1929 ж. байларды тэркшеу науканы
туралы ecTeniicrepi XX г. б. Казакстан тарихын зерттеушшер упнн
кунды мэл!мет шорыры бола алады. М.Ж.Кепеевтщ “Дала уалаяты”
газет! мен “Айкап” журналында басылган макалалары да XIX гасыр
аягы мен XX гасыр басы казак халкыныц саяси тарихын, элеуметпкэкономикалык дамуын баяндап отырады /91 /.
59
Келпршген « Казак Ty6i « ецбегшщ тарихи такырыпты
камтыган материалдарыньщ мазмунына шолу жасасак, бул улгшерде
казак тарихын баяндаудьщ ез жолы калыптасканын багамдаймыз.
Адамзат тарихыньщ (Адам Ата мен Хауа Ана) бастау кезшен
бастайтын тарих жазбалары колжазбаньщ ортасьгаан (« Казак Ty6i «
№ 1176,
« Казак Ty6i « № 1177) басталып, 6ip улпдеп тарихи
окигалар т а б е л т ц жал гас ы баска варианттарда жалгастырылып,
кыскартып, не толыктырылып бершп отырады. Букш колжазбадагы
материалды сузш шыкпай, тарихи мэл!метгердщ 6ip жуйеде, кебшесе
6ip хронологиялык шецбер аумагында карастырмай, колжазбанын 6ip
узшдосш
(фрагментш)
гана
аударган
зерттеупн
ушш
“Мес”
жинагындагы « Казак Ty6i « деректер! шашыранкы сипатта жазылган
жеке-жеке шыгармалар болып кала береди Ал бул мэл1меттерде
жинактап карастырсак, « Казак Ty6i « жазбаларынын казак тарихын
6ip уакыт жуйесшде бхрнещё багытта вртурл1 сипатта баяндаганын
танимыз. Эрине, олардыц араларында кёдёщ кулаш-кулаш вдеби
шыгармалар юрпзшген. Булар сол кезен туралы эдеби сипатта
баяндалган мэлхмет кез! кызмётш (галым eMip сурген заманда
нактылы гылыми зерггеулер жутандыгын ескерсек-Л.Ж.) аткарган.
« Казак Ty6i « улгшерщщ басты мацызды езгешел1п 6ip улп
мазмуны eKiHmiciHe делме-двл уксай бермейд1. Kefl6ip мвтшдер1
ортак болса да, тарихи окигалары eprypni анпмеленед1. Барлыгы да
6ip ортак максатка казак халкыньщ тарихын жан-жакты кырынан
ашуга багындырьшган. Бхрнеше шеж1ре нускаларыныц мазмуны
вртурл! тарихи кёзёцдёрда сипаттауларына назар аударсак, « Казак
Ty6i « жазбаларынын тарихымыздын кепкырлылыгын тануымызга
жол ашатынын байкаймыз. Мазмуны жагынан « Казак туб! « XIX г.а.
мен XX F.6. кагаз бет1не тускен тарихи туындылар арасынан алдынгы
60
орьгн
алады.
Ш еж1ре
турш де
эказылганымен
«
Ка»ак
ryoi
«
мазмуныныц ксвд1П, деректерж ш молдьны, нактылыгы, шынайлыгы
ерекше кезге туседь
1.4.“ К а з а к т у б Г снбеНш н О та н д ы к тар и х н ам ад а ал а ты н
орны .
« Казак Ty6i «-К азакстан тарихындагы патшалы Ресейлж
отарлау саясаты кушейген тусында жазылып, XX г. 20-ж. жеке-жеке
К1таптар репнде курастырылган тарихи енбек. Бул жерле Сарыарка
жер1 тарихына катысты шежфе сездерж ж жинакталып,
уакыты
бойынша жуйеленш, кыскартылып бершген 6ip у л п сш ж 1907 ж.
Казанда жеке кггап болып шмкканын ерекше атауымызра болады /92
/.
Сонымен катар « Казак Ty6i « XIX F. аягы мен XX i
басы
аралыгындап>1 шеж!ре жазу дэстурж ж калыптаскан, a pi ерекше
дамыган кезжле пайда болтан тарихи шыгарма болып габылады. «
Казак Ty6i « мазмуны жагынан патшалы Ресейд1Н отарлау багыгын
сынап, Абылай хан заманындагы еркпийкп д эрттетен зсрттеулер
катарына жаткызылады.
МашЬур Жусш « Казак Ty6i « енбепн жазу барысында езж е
дейшг! Эбшгазы жэне араб-парсы, турне шеж1релерж колданьш,
калыптаскан шеж1ре жазу дэстурш inrepi дамыткан. ©йткеш « Казак
Ty6i « тарихты баяндауда шеж1рел1к тел дэстурге суйенш отырганмен,
бул дэстурге езгерю енпзш , Батые елдершдеп (орыс галымдары)
мэлЁметтерда де зерггеу нысанына таргып, шеларе (ата-тек) мен
жылнама (хронологиялык
жуйе)
эдостерш
байланыстырып,
6ip
жылнамалык-шежЁре тззбеп ретщде баяндауга умтылган.
« Казак Ty6i « улгшергащ мамунына шолу жасасак, МашЬур
Жуспгпн шеиаре жазу дэстурш дамыткан ьш, api ез ерекшелйктер!
барын
айкындаймыз.
Атап
айтканда;
61
XVIII-XIX
ff .
тарихи
окигаларды баяндайтын мопндерде тарихи медщеттердщ молдыгы
(XVIII
f.
дешнп тарихты сипатгаган барлык колжазбалармен
салыстырганда), колжазба мэтшдершщ келещ улкещцп (№1176
папка-457 бет, №1178-313 бет), тарихи таным бары сына ертурл1
сипатгагы дерек кездер1, шыгыс шеж1релер1, орыс зерттеулерц
топографиялык
мел1меттер,
фольклор
улг*леРЬ
естел!ктер
т.б.
тартылуы, шеж1ре туршде жазылганымен хронологиялык жуйеге сай
баяндалуы, казак шеж1ресшщ дидактикалык-насихаттык максатына,
багытына сай « Казак Ty6i « улплер1нде эцпмелеу твсш колдануы,
белгш кайраткерлердщ, немесе ру-тайпаныц ата-тегш таратуда жал аи
генеологиялык т!збектеуден бас тарту жэне генеологиялык циклдеп
ep6ip буын екш тарихьш жеке-жеке баяндау, ертурл1 квзкарастарды
керсеткен ой-пшрлер, даталар, окигалар мазмуны 6epinyi жене вр «
Казак Ty6i « нускасынын
казак eni тарихын взгеше баяндауы,
мэтiндepдiн 6ip тарихи кезец бойынша топтастырылуы мен жеке кхгап
туршде курастырылуы т.т.
«
Казак
мвл1меттерге
Ty6i
«
нускаларында
Караганда,
шеж1решшердщ акпарат
XIX
алмасу
кездескен
г.а.-ХХ
дестур1
г.б.
биографиялык
заманындагы
(тупнускадан
Keuiipy,
квиирмеш вз колжазбасымен салыстыру, шеж1ре свздерш тарату,
насихаттау, жариялау) болгандыгы айкын кершедь Мвселен, XVIII г.
40-50ж. саяси тарихын
мейлшше шынайы эцпмелейпн “Калдан
IlIepiH” эцпмесш “Муса, Секербай заманындагы кариялардан” жазып
алады / 93 / Квпеев Муса Шорманулыныц жинаган есю шеж1ре
свздерш оныц баласы Садуакастан сурап алады. Э.Х.Маргулан хатхабар алмаскан кезшде Meuihyp Жусштен батыр бабасы Олжабай
хакында шеж1ре улгшерш сурайды. Ал Жусшбек Аймауытов одан
62
казак хандары туралы жазылган ецбектер1 барлыгын еске Tycipin,
баспа бетшдё жариялау yniiH сурап, етш1ш бшд1ре,щ.
МешЬур-ЖуЫптщ
шеж1ре
жазудагы
ез
двстур1
кейшп
шеж1решшерге ез ыкпалын типзда. Кецес fleyipi тусында шеж1ре
зерттеуге тыйым салынганын ескерсек, галымньщ шежхресщ Keuiipin,
тараткан адамдар еслмшщ умыт калганына тандануымызга болмайды.
Сонымен 6ipre, осы кезецде МешЬур мурасымен тпселей танысып,
халыкка тараткан
квипрме1ш-шеж1ре1шлердщ
ешмдерш
ерекше
атауымызга болады: Омар Иманбаев, Жолмурат Жусшулы, Мухаммед
Фазыл (Kiuii баласы), Имангали Маненов... т.б. Буган коса Кецес
заманында « Казак Ty6i « ш еяарелерщ ез ецбектерш де колданган
Э.Х.Маргуланныц / 94 /, Е.Б.Бекмахановтын / 95 / саяси кугын кергеш
баршамызга белпл1.
Ka3ipri
тацда
баспа
бетшен
басылып
шыккан
шеж1ре
ютаптарынын авторлары / 96 / да МешЬур Жусш Кепейулыныц
“Казак шеж1ресГ’ (Алматы, 1993) туындысыныц мазмунына сай
шежтре кестелерщ керсетуге умтылганы керщедх.
« Казак туб! « езше дешнп мусылмандык Шыгыс пен Батые
(орыс) ецбектерше суйенш жазылган, аукымды мазмунга не болган,
халык арасына кен таралган шеж1ре ретшде XIX F.a. XX г.б. орташаусакты баска шеж1релерден езгешёленш, олардьщ арасынан алдьщгы
Катарга шыгып, Казакстан тарихнамасына ез улесш косып калдырды.
ЭДЕБИЕТТЕР1:
63
1. Казакстан тарихы кене заманнан бупнге дешн (очерк). - Алматы:
Дэу1р, 1994. - 447 б. (193-194). ; Казак колжазбаларыныц гылыми
сипаттамасы (ККРС). -Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - Б.121-122.
2.
1ЩЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 7 топтама. - 1,2 т1з1мдер.
3.
Казак фольклористикасыныц тарихы (Революцияга дешнп
кезец). - Алматы: Рылым, 1988. - 432 б. /357/.
4.
КСЭ. - Алматы: КСЭ бас редакциясы, 1983. - Т.2. - 640 б. /13-
14/.
5.
OFKKK, М.Ж.Кепеев колжазбасы, N 1177 папка. -Б.221(264; 134).
6.
Веляминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовых царях и
царевичах. - Ч.1.-3. - Спб: 1863-1866. Карацыз: Веляминов-Зернов В.В.
Ораз Мухаммед. // Жалын. - 1989. - №6. - Б.85-92 .
7.
Уелиханов Ш.Ш. Тацдамалы. - Алматы: КСЭ Бас редакциясы,
1984. - Т. 1. - 432 б. /239-242/.
8.
Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVTI в в.;
история, политика, дипломатия. - С.83.; Кляшторный С .Г., Султанов
Т.И. Казахстан: Летопись трех
тысячилетий. - Алматы:
Рауан, 1992. - 382 с . /275-276/.
9.
Кенесары-Наурызбай хакындагы эцпмелер. / Баспага ез1рлеген
О.Исмайлов. // Жулдыз. - 1992. - №4. - Б. 198 .
10. OFKKK, Кепеев колжазбасы, №1176 папка. - Б.107(101). ;
Кудайберднев 111. TypiK, кыргыз, казак Ьэм ханлар шелореск / Баспага
дайындаган Мырзахметов М., Казбеков М. - Алматы:
Казакстан-
Санат, 1991. - 80 б. /21-22/.
11. Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / К¥РастыРран С.Дау1тов.-Алматы:
Рылым, 1992. - Т.2. -Б.91-96. ; OFKKK, № 1170 “а” папка. - Б.111(60)144 (84).; Сонда, №1176 папка. - Б. 123(117).
64
12. ОРККК, №1177 папка. - Б.236(279). ; Кепеев М.Ж. Тавдамалы.
/ Курастырган С.Деупов. - Алматы: Рылым, 1992. - Т.2. - Б.91-96. ;
Ел казынасы-ecici сез. / В.В.Радлов жинаган казак фольклорынын
ynmtepi. / Баспага эз1рлеген, курастыргандар: Уахатов Б., Каскабасов
С.А., Матыжанов К-С- - Алматы: Рылым, 1994. - 616 б. /275-279/. ;
Монголдьщ
купия
шеж1ресь / Аударган М.Султанияулы. - Алматы:
Жалын, 1998. - 224 б. /26-30/. ; Лувсанданзан. Алтын шежаре. /
Аударган А.Маукараулы. - Алматы: внер, 1998. - 224 б. / 15-18/.
13. Тшеке Ж. Шеж1ре: Epric - Баянауыл empi. - Б.91.
14. КПЖЭМ , Фазыл KeniipMeci, 3 топтама ,17 дептер. - Б.96.
15. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 33 Ti3iM. - Б.1. ;
Жусшов
Н.К.
М.Ж.Кепейулынын
фольклоршылык
енбеп.
ф.г.к...Авторефераты. - Астана, 1998. - Б.16. ; Жусшов Н. MeuihypЖусш-казак ауыз эдебиепн жинаушы. // Казак тш мен едебиет!. 1997.- №1-2. -Б.86.
16. OFKKK, №1176 папка.-Б.375(186).
17.
-
Кенесары-Наурызбай хакындагы тарихи енпмелер. ИЖулдыз.
1992.
-
№4.
-
Б. 199. ; Кепеев М.Ж. Тарихи
ацпм елер.
/ Даярлаган
Н.Жусшов. // Жулдыз. - 1992. - №10-12. - Б.202. ; ОРККК» №1130
папка, № 1645 папка.
18. Кепеев М.Ж. Атасыныц аты бшнбей ез аты шыккан ерлер. /
Даярлаган Н.Жусшов. // Ак Орда. — 1993. - №2. —Б.77-79. ; OFKKK;
№1170 “б” папка. - Б.694(91)-702(99).
; КДЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 28 Ti3iM.- Б. 10-21.
19. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM - Б.6.
20.
KKFC. - Алматы: Рылым, 1975. - Т. 1. - 347 б . /283-284/.
21.
ККРС. - Алматы: Рылым, 1986. - Т.5. - 216 б. /69-73/. ; ККрС. -
Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - 220 б. /22,30, 75,120,123, 186,189/.
65
22. KK-FC. - Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - Б. 16-18,27-28,139-140.;
ККРС. - Алматы: Рылым, 1986. - Т.5. - Б.71-72.
23. Будан epi карай зерттеу1м1зде белгш 6ip тарихи кезец, не окига
туралы мейлшше толык маглумат бершген колжазбаларды гана атап
керсетш, аз колжабаларды, кеипрмелерд1 сштеме щшде атап ёггещз.
Карацыз: ККРС. -Алматы: Рылым, 1985. - Т.4. - 360 б. /162/. ; ККРС. Алматы: Рылым, 1986. - Т.5. - Б.60. ; ККРС. - Алматы: Рылым, 1989. Т .6.-296 б ./213-214/.
24. ККРС. - Алматы: Рылым, 1986. - Т.5. - Б.74.
25. ККРС. - Алматы: Рылым, 1975. - Т.1. - Б.93.; ККРС- -Алматы:
Рылым, 1986. - Т.5. - Б.58-68.
26. ККРС. - Алматы: Рылым, 1985. - Т.4. - Б. 125.
27.
ККРС. - Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - Б.137-138.
28. Сонда. Т.З. -Б. 17-22.
29.
ККРС. - Алматы: Рылым, 1975. - Т. 1. - Б.284-286.
30.
ККРС. - Алматы: Рылым, 1986. - Т.5. - Б.63-68.
31.
Сонда. Б.69.
32.
ККРС. - Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - Б. 121 .
33. КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 1-17. ;
Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 3 топтама, 22 “в” Ti3iM. ; Кепеев М.Ж.
Казак шеж1реЫ. / Даярлаган С.Дэуггов. -Алматы: Жалын, 1993. - 76 б.
/12-13/.
34.
Кепеев М.Ж. Дуаныц пайдасы туралы. / Баспага эз1рлеген
Н.Жусшов. // Зерде. - 1995. - N1. - Б.28.
35. Кепеев М.Ж. Наурыз. / Баспага ез!рлеген С.Деу1тов. // Парасат.
- 1990. - №3. - Б. 12-13.; OFKKK №1172 папка материалы бойынша.
66
36.
Артыкпаев Ж.О. Казахстан тарихы (окулык хрестоматия). -
Астана: Фолиант, 2000. — 260 б. /14-15/. ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 17.
37.
OFKKK, № 1178 папка. - Б.250-256. ; Сонда. №1661 папка, №2
дэптер. - Б. 1-9. ; КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 14 Ti3iM. Б. 1. ; Сонда. Жолмурат KeiuipMeci, 2 топтама, 26 Ti3iM. - Б.1. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 3 том, 22 “в” Ti3iM. ; Сонда. Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 51 “в” Ti3iM. ; Сонда. Фазыл KeniipMeci, 3
топтама, 17 Ti3iM. - Б. 102-104.
38. OFKKK, №1176 папка. - Б. 124(114;64). ; Кепеев М.Ж. Казак
niexcipeci. / Даярлаган С.Дэуггов. - Алматы: Жалын, 1993. - Б.9-13.
39.
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 55 “a” Ti3iM.
40.
Маргулан Э.Х. Ежелп жыр, ацыздар. - Б.352-355.
41.
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 28 Ti3iM. - Б. 10-
21,25. ; Кепеев М.Ж. Атасынын аты бшнбей ез аты шыккан ерлер. /
Баспага эзфлегсн Н.Жусшов. // Ак Орда. -1993. - N2. - Б.77-79. ;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 36 Ti3iM. - Б. 19-21. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 14 Ti3iM. - Б. 1.
42.
KKFC, Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - Б. 122-123.
43.
OFKKK, №1178 папка. - Б.40(67)-41,49(80).; КПЖЭМ, Manihyp
Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. - Б. 1-2.
44.
Эбшгазы. Typnc moicipeci. / Баспага эзЁрлеген Б.Эбищасымов. -
Б.51-52,118-119.; OFKKK, №1173 папка. - Б.406-408 .
45. Раддов В.В. Ел казынасы есю сез. - Б.275-279. ; OFKKK, N1170
“а”папка. —Б.236(279)-244(287).
46.
Халид
К-
Тауарих
хамса
(Бес
тарих).
-
Б.
103-104,233-235. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM.
67
- Б. 17-18. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.6. ;
OFKKK, №1176 папка. - Б.344.
47. Кудайбердиев Ш. Турпс, кыргыз-казак Ьэм хандар ineacipeci. Б.21-24.; OFKKK, № 1176 папка. - Б. 107(101).
48. ОРККК, №1177 папка. - Б. 1-2.; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci,
4 топтама, 55 “a” Ti3iM. ; Кепеев М.Ж. Атасыныц аты бшнбей ез аты
шыккан ерлер. /Даярлаган Н.Жусшов. // Ак Орда. - 1993. - N2. - Б. 7779.
49. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 3 топтама, 32 дэптер, 2 Ti3iM. Б.8-13.; Кепеев М.Ж. Казак билерь / Даярлаган Н.Жусшов. // Жулдыз.
- 1992. -№8. — Б. 187.-188. ; Кепеев М.Ж. Ер Едаге. / Даярлаган
С.Дэуггов. // Казак батырлары. - 1991. - 29 карата. - № 3. - Б. 11.
50. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 1 топтама, 19 Ti3iM. -Б. 17-19 .
51. Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Даярлаган Е.Жусшов. //
Казакстан мектебь - 1999. - №10. - Б.69-71. ; КДЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б. 1-9.; KKFC. -Алматы: Рылым, 1981.
- Т.З. -Б.120.; Артыкпаев Ж.О. Казакстан тарихы. - Б.127-128.
52. ОРККК, №1177 папка. - Б.245(288). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 18.
53. ОРККК, №1176 папка. - Б.344. ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.6.
54. Кепеев М.Ж. Сарыарканыц камдш екендЫ. / Даярлаган
Н.Жусшов. // Казак lira мен эдебиет1. - 1994. - N4. - Б.112-113. ;
ОРККК, №1177папка. - Б.38(68).
; Сонда. №1176 папка. -
Б.387(457; 193).
55. КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 1-топтама, 40 Ti3iM. -Б.1. ;
ОРККК, №1176 папка. - Б. 175(169).
68
56. КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. -Б. 19-20. ;
OFKKK, №1645 папка. - Б.108-112. ; КДЖЭМ,
N1661 папка, №1
дептер. - Б.26-28.; Кепеев М;Ж. Тавдамалы. / KYPaCTbIPFaH С.Деуггов.
- Алматы: Жазушы, 1993. - Т.2. -Б. 146-148.
57. OFKKK, №215 папка, №2 дептер. - Б. 1-8. ; Сонда. №1176 папка.
- Б. 119(108;58>—121(115). ; Сонда. №1645 папка. -Б.76(250)-83(257). ;
Кепеев М.Ж. Тандамалы. / К¥Расть1Рган С.Деуитт. - Алматы:
Жазушы, 1993. - Т.2. - Б.60-63.
58. OFKKK, №1176 папка. - Б.424(331;164)-429(338), 447(378;188)449(380; 189).; Сонда. №1645 папка. - Б. 165-208.
59. КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 33 Ti3iM. - Б. 1.
60. КПЖЭМ, МешЬур Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. -Б. 1-2.
61. КДЖЭМ, М.Ж.Кепеев колжазбасы, 2 том. - Б.356-357.
62. OFKKK, №1178 папка. - Б. 1-3,92( 146)—
93(148). ; Сонда. №1645
папка. - Б.85-87. ; Сонда. N215 папка, № 1 дептер ; Кепеев М.Ж.
Казак хандары. / Даярлаган Е.Жусшов. // Казакстан мектебк - 1999. №10. - Б.69-71.
63. КПЖЭМ, Фазыл колжазбасы, 5 том, 6 Ti3iM. - Б.22. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. -Б.7.
64. OFKKK, №1173 папка. - Б.408.; Сонда. № 1178 папка. -Б.42-43.
; Сонда. №1645 папка. - Б.85 .
65. Жусшова Л.К М.Ж.Кепейулы колжазбасындагы терелер
шенарес!
жене
(Республикалык
Абылай
хан.
И
МешЬур-Жусш
окулары.
гылыми конфенция материалдары). 1-жинак. -
Павлодар: ЭКО, 2001. - 130 б. (59-65). ; OFKKK, №1178 папка. Б.42(70;88)-43(71;89).
66. OFKKK, №1176 папка. - Б.191(201). ; КДЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 65 “a” Ti3iMi.
69
67.
ОНККД, №1173 папка. - Б.408. ; Сонда.
№1176 папка. -
Б.87(93). ; Сонда. №1178 папка. - Б.40-41(68),49(68). ; Совда. №829
папка, № 1 дэптер. - Б. 1. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама,
21 Ti3iM. - Б.2.; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 16 “е” тш м .;
Кепеев М.Ж. 2-4 улп. / Баспа бетше эз1рлеген Жусшова JI. // Казак
тарихы. - 2000. -N3. - Б. 19-20.
68. КПЖЭМ, МэшЬур
Жусш колжазбасы, 2 том. - Б.81-82. ;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 1 топтама, 8 дэптер, 3 Ti3iM ; OFKKK
№829 папка, №1 дэптер. -Б.14(8), 16(10), 17(11). ; Сонда. №1178
папка. - Б.42(70;80). ; OFKKK, N1173 папка. - Б.408. ; Сонда. N1178
папка.
-
Б. 171/304/.
;
Жусшова
Л.К
М.Ж.Кепейулы
колжазбаларындагы терелер mexcipeci. // МэшЬур Жусш окулары. Б.59-62. ; Кепеев М.Ж. Текст N 1-4. / Баспага эзщлёген Л.Жусшова. //
МэшЬур ЖYciп окулары. - Б.62-65. ; Кэпеев М.Ж. Абылайдын хан
атануы. / Баспага эз1рлеген Л.Жусшова. // Казак тарихы. - 2000. - N3. Б. 19-20.
69.
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 47 “э” Ti3iM. ;
Сонда. МэшЬур Жусш колжазбасы, 2 том. § Б.76/83/. ■ Бекмаханов
Е.Б. Казакстан XIX гасырдыц 20-40 жылдарында. -Б.52. ; Кэпеев М.Ж
. 3 улп. // Казак тарихы. - 2001. - №1. -Б.22-23.
70.
КПЖЭМ, МэшЬур Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. -Б. 1-2. ;
OFKKK) №1178 папка. - Б.171(304). ; КПЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 5
том,
6
дэптер.
-
Б.22.
;
Жусшова
Л.К-
М.Ж.Кепейулы
колжазбаларындагы терелер шеж1рес1 жэне Абылай хан эулетп. //
МэшЬур-Жусш окулары. 1-жинак. -Б.59-62. ; Абылайдын хан атануы.
/ Баспага эз1рлегён Л.Жусшова. // Казак тарихы. - 2000. - N3. - Б. 19-20.
71.
OFKKK, №829 папка, №1 дэптер. - Б. 1-17.; Кэпеев М.Ж. Казак
шеж1ресь / Даярлаган С.Дэуггов. -Алматы: Жазушы, 1993. ; Абылай
70
хан (жинак). / KVPacT- Дауггов С. - Алматы: Жазушы, 1993. - Т.1. ;
ККРС.
I Алматы:
Былым, 1981. - Т.З. -Б. 16-18,22,27,28,139-140. ;
ККГС. - Алматы: Рылым, 1985. - Т.4. - Б. 125-126,133-134,162.
72. Кепеев М.Ж. “Калдан Шерш енпмесГ’ хакында. / Баспага
эз1рлеген Жусшова JI.K- // Казак тарихы. - 1998. - №3. - Б.63-67.
73. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама,54 “в” Ti3iM.; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 56 “е” Ti3iM. ; ОРККК, №829 папка,
№1 дептер. - Б.5-6.
74. ОРККК, №1176 папка. - Б. 134( 126;69> 139( 131). | Сонда.
№1177 папка. - Б.163(116>170(123;85). ; Сонда. №1178 папка. Б. 127(119-130)(219). ; Сонда. №1170 “а” папка. - Б. 125(68)-127(70). ;
Сонда. №657 папка, №8 дептер. - Б.27-38. ; Сонда. №149 папка. Б.291-297. ; Сонда. №1327папка, №4 дептер. -Б. 109-115. ; Абылай хан
(жинак). / Курастырган С.Деуггов. -Алматы: Жазушы, 1993. - Т.1. I
1993. - Т.1. - Б.318,322.
75. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 16 “е” Ti3iMi. ;
Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 28 Ti3iM. - Б. 1.-3. ; Кепеев
М.Ж. Казак билерь Торайгыр мен Шон- / Даярлаган Н.Жусшов. //
Жулдыз. - 1992. - N8. - Б. 188-189.
76. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, №18 Ti3iM. ; Сонда.
Фазыл KeniipMeci, 5 топтама, 7 Ti3iM. - Б. 1-4. ; Кенесары-Наурызбай
хакындагы енпмелер. ИЖулдыз. - 1992. - №4. - Б. 193. ; Кепеев М.Ж.
Тарихи енпмелер. / Даярлаган Н.Жусшов. // Жулдыз. - 1994. - №10.12. - Б.201-202.; Артыкпаев Ж.О. Казакстан тарихы. - Б. 188-192.
77. ОРККК, №1177 папка. - Б.15. ; Кепеев М.Ж. Тандамалы. /
Курастырган С.Деуггов. - Алматы: Жазушы, 1992. - Т.2. - Б. 106.
78. ОРККК, №378 папка. - Б. 1-9.; ККРС. - Т.З. - Б. 137-138.
71
79. OFKKK, №1170 “а” папка. - Б. 129(69)-137(73).; Сонда. №1178
папка. - Б.20(34),28(50),42(70;88),88( 116). ; Сонда. №1645 папка. Б .152.; КПЖЭМ, МешЬур Жусш колжазбасы, 2 том. - Б.105-107.
80.
OFKKK, №149 папка. - Б. 188-189. ; Сонда. №1125 папка. -
Б. 102-107. ; Сонда. №1330 папка. - Б.232-240. ; КДЖЭМ, Фазыл
KeniipMeci, 5 том, №7дептер. - Б. 1-4 .; Сонда. Фазыл KeniipMeci, 5 том,
№4 дептер, №8 Ti3iM. - Б.28-29. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 1
топтама, №8 дептер, №3 Ti3iM. - Б.2-3.; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 20 Ti3iM. - Б.2. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 17
Ti3iM. - Б.1. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 17 “a” Ti3iM. ;
Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 17 “д”
toim .
; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 18 Ti3iM. ; Сонда. Жолмурат
KeniipMeci, 64 “е” Ti3iM. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 65
“е” Ti3iM. - Б.2-3. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 66 пЫм. Б. 1-2.
81.
Кепеев М.Ж. Сарыарканыц юмдда ек ен дт. / Даярлаган
Н.Жусшов. // Казак т ш мен едебиеть - 1994. — N4. - Б.121-122. ;
Соным. Тарихи ецпмелер. / Даярлаган Н.Жусшов. // Жулдыз. - 1994. №10-12. - Б.201-202. ; Кенесары-Наурызбай хакындагы тарихи
ецпмелер. / Материалды взipлeгeн О.Исмайлов.// Жулдыз. — 1992. №4. -Б . 196-199. ; Соныю. Кенесары туралы жазбалар. / Даярлаган
Е.Жусшов. // Казак тарихы. - 2000. - №2. - Б.41-44.
82.
OFKKK, №149 папка. - Б. 189.
83.
Сонда. №1170 “б” папка. - Б.862-874,884-885. ; Сонда. №1177
папка. - Б.94(141)-99(146;72). ; Кепеев М.Ж. Бухар,Кокан хандары
туралы. / Даярлаган Н.Жусшов. // Казак тарихы. - 1997. - №1. - Б. 7880.
72
84. Сонда. №1170 “б” папка. - Б.870-878. ; Сонда. №1177 папка. Б. 135(182)-140(187).
85. Сонда. №1177 папка. - Б.126(173)-134(181).
86. Сонда. №1170 “б” папка. - Б.878-882. ; КДЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 22 “a” Ti3iM. ; Кепеев М.Ж. Туыскан
бауырларыма 6ip насихат. // “Айкап” журналы. -1912. - N7. - Б. Мб154. ; N8. |
Б.170-175.
“Айкап” энциклопедия. /
К а Р а НЬ1з:
Курастыргандар: Y-Субханбердина, С.Деут)в. - Алматы: КЭ бас
редакциясы, 1995. - 367 б. /107/.
87. OFKKK, №1176 папка. - Б.375(186;445)-377(188;446).
88. Сонда. №1645 папка. - Б.152.
89. КДЖЭМ , Жолмурат KeuiipMeci, 4 топтама, 16“а” Ti3iMi.
90. OFKKK, №1173 папка, №8 Ti3iM. - Б.394.; Сонда. №1174 папка,
№7 T isiM . - Б. 125-128.; KKFC. - Т.З. - Б.59,69.
91. “Дала
уалаяты
газет!”.
1
ютап.
/
Курастырган
У.Субханбердина. 1 Алматы: Рылым, 1989. —656 б. (138-144, 161165,170-173,177,178,195-200,468-469,476-480,500-503,629-633,641 644).; “Дала уалаяты газета”. / Курастырган У.Субханбердина. - Б. 110122,169-172,194-197,784,787,788.
;
“Дала
уалаяты
газета”.
/
Курастырган У.Субханбердина. -Алматы: Рылым, 1995. - 216 б. (92106). ; “Айкап” энциклопедия. / Курастыргандар: Y-Субханбердина,
СДеугеов. - Б. 106,109,298,304,305.
92. Кепеев
М.Ж.
Сарыарканыц юмдш
екендш.
-
Ка33*11
Кусайыновтар баспасы, 1907 ж. ; Сонык1. Сарыарканыц юмдш
екендоп. / Даярлаган Н.Жус1пов. // Казак тш мен едебиет1. - 1994. N4. - Б.114-121. ; Сошлю. Тацдамалы. / Курастырган С.Даупхэв. Алматы: Рылым, 1990. - Т.1. - Б.55-71,257-259.
93. Жусшова JI.К- “Кдпдан Шерш энлмеЫ” хакында. // Казак
тарихы. - 1998. - N3. - Б.67.
94. Маргулаи Э.Х. Ежелп жыр, ацыздар. - Б.353.
95. Бекмаханов Е.Б. Казакстан XIX гасырдын 20-40 жылдарында. Б.52-53.
96. Салгараулы К. Казактыц килы тарихы. - Алматы: Жалын, 1992
• - 304 б. (235-238). ; Маданов X. Kiiui жуздщ щеяарей: -Алматы:
Атамура-Кдзакстан, 1993. - 168 б. (104-127). ; Тшеке Ж. Шеж1ре:
Ертгс-Баянауыл enipi. - Б.90-91. ; К^аныш ещ (фото-ютап). /
Курастырушылар О.В.Таланова,М.Сврсеке. -Алматы: Ж1бек жолы,
1999.-336 б.
74
I
I
3 тарау. ’’Казак тубР’ улплерш деп Отан тарихы
М.Ж.Кепейулы жазбаларындагы ел тарихыньщ хронологиялык
шеп (Адамзат жаратылысынан Ресейдщ отарлау саясатына дейщ) аса
аукымды болгандыктан тарихи окигалар тазбегш материалдьщ
топтасгырылуыыа, келемше, мазмунына,колжазбада орналасуына сай
11 кезенге жштеп карастыруымызга тура келедь Бул кезендер:1) Адам
Ата-Ел хан (б.з.УШ г. дейш); 2) Ел хан-Кондыкер журты (VIII-XI г.);
3) 92 баулы Кыпшак (Х1-ХП г.); 4) Шынгыс хан-Жешбек Баракулы
(ХШ-ХУг.); 5) Жэшбек-Салкам Жецлр (XV-XVII
F .);
6) Эз Тэуке-
Абылай султан (1680-1734 ж.); 7)Абылай хан (1734-1781 ж.); 8)УэлиСаржан (1781-1836 ж.); 9)Кенесары (1837-1847 ж.); 10) Кокан
(X V IIIf.-X IX f. 60-ж.); 11) Патшалы Ресейдщ отарлау саясаты (XIX г.
II жартысы-1907 ж.).
6.1.EipiHuii кезец (6.3.VIII г. дей!н) бойынша , « Казак туб! «
Эбшгазы Щеж1ресше сай Адамзат тарихын Адам Ата мен Хауа Ана
жаратылысынан бастайды. Бул генеологиялык йзбек Топан су
окигасына байланысты еюге белшедк
1)
1000 жыл ещр сурген Адам Ата-912 жыл жасаган Шит-
912 жыл жасаган Анош(Ануш)-840 жыл жасаган Кайнар(Кинан)-920
жыл жасаган Майхауил(МаЬлаил)-960 жыл жасаган Жарты-900 жыл
жасаган Ыдырыс (Идрыс)-Мутушалык (Нух пайгамбар).
2)
Нух-Жаббас
(Яфас)-Тур1к-Тупк-Едшше-Деббакой-Ки1к-
Алыншы-Мугол-Кара-Уыз(Огыз)-Кун, Ай, Жулдыз(Бузык, Бозок),
Кек, Тау, Тещз(Уш ок)-Ел хан Тещзулы /1/.
« Казак Ty6i « ецбепнде МешЬур Жус1п Нух пайгамбарга
(Топан су окигасына) ерекше токталып, Нух заманы туралы
сакталынган дши сипаттагы ацыз-ецпмелер бер1лед! / 2/. “Наурыз”
75
атты ецбепнле
3/ М.Ж.Кепеев Баянауыл мен Кеюнетау (Найзатас)
тауларындагы тастардыц жумыр (малта тас) бгпмш назар аударып,
Казахстан жершде топан су окигасы болганын тарихи шындык деп
таниды.
МешЬурдеп Эбшгазы шеж1ресш1Н варианттары Б.Эбшкасымов
аудармасымен
шыккан
(Алматы,
1992,
Ана т ш )
нускасынан
анагурлым толымдырак болып келед!. Мунда шеж1репл галым
Эб 1лгазы шеж1рес1ндеп окигаларга, xici аттарына косымша мел!мет,
ез niKipiH катар келпрт огырады. Меселеи, екеушде де Адам Атадан
Яфеске (Жаббас) дежнп аталары пайгамбар делшсе, Б.Эбшкасымов
улпсшде TypiKTi патша болган дейд1. Ал « Казак Ty6i « жазбасында:
“Жаббастын урпагы ец жасы улкен! Typiicii хан квтер!п, соныц
аузына караган. Муньщ носЫнен болган ханларга хакан аталды.
Тур1ктер заманында конпп-конып журетугын журт болды”,делшед] / 4 /. Б.Эбшкасымов кйгабында Огыз ханнын алтын уй
жасатканы гана мшимдслсе, Meuihyp Жусш оны казактыц кшз yfti деп
керсетш, Уыз (Огыз) хан заманынан терт ернек-улпш сипаттап, Уыз
заманын казак халкы тарихымен, салт-дecTypiмен байланыстырып
карайды: “Бул шеж!редеп б1зд1ц алып отырган сыбагамыз-Уыз
хан бал ал ары на ез пайым-парасатын, кез1не кор!нген нерсен1ц
толымды-жарамдысын ат кылып коя 6epiirri: Кун, Ай, Жулдыз,
Тау, TeHi J деп. Сел аттарды кун! буг!нге шей1н б!зд!н казак айдыц
басында тугаи баланыц агын Айбас кояды. Тац ата тугаи
баланыц а гын Танатар кояды. Кун шыга туса, Куншыгар кояды.
Туи ортасында туса, Тун катар кояды. Кал басында туса Колба й
кояды. Тауда туса Таубай, жайлаула туса Жайлаубай, кыстауда
туса Кыстаубай, кузекте туса Кузекбай, Кузсубай. Ес!лдс туса
76
Есчлбай. Ну рада туса Нурабай. Уыз ханнан устап калган улп
енеге-осы.
Екшш! орнек
yл rici—
ки!з
уй. Bip нерсеш Gipey !здеи таба
алмай келсе: “Осы уыз уйл! паленнен таба алмаганыц ба?”-дейд1.
YuiiHiui орнек улrici—io пырлатып жылкы сою, кой сою,
кара сабага кы мы з тол гыру.
Твртпшп улг1с1—тогыз-тогыздан сый, сы йлы к, сияпат. вл ген
ел!пне мал шыгарса да тогыздан. Байлар елее жаназага бары»
келуиплерден: мНеше тогыз ш ы гары пты?”-деседь
Аргы
атамыз
Ер TypiK, ек1нш1 буын
атамыз-М угол,
Мацгулыскейге косыламыз. Yiiiiniui буын атамы з-У ы з хан. Ай
мен Кун, Ж улдызына таласпай-ак коялык. Уш окты б(зге кимай
ма?! Б1з неге бул кунге шей!н уш жуз атанып, уш алаш атанып
журм1з?!” / 5/
Узщдо соцында бершген Mauihyp Жусш nixipme ерекше
токталуга болады. Хамза Эдшгереев ез макаласында огыз мемлекеп
уш ордага белшгенш сипатгайды / 6/. Ал Э.Х.Маргулан ецбегшде
“Тамгалы тасты” зерттеген галым И.Шренк nixipi бершед1 / 7/. Шренк
огыз улысыныц ею улы тайпадан, “Боз ок” пен “Уш ок” тай пал ары нан
куралатындыгын айтады. Айтылган деректер мен шюрлер « Казак
Ty6i « Уыз ханды огыз 6mieyuiici (VHI-X F.) репнде керсетед1 жене
МэшЬур Жусппщ уш жуз куралуы жешнде айтылган ойын бекпе
туседь
6.2
Ек1тщ кезец (VIII-XI г.) бойынша, « Казак Ty6i « Аныс,
Аккесе сахабалар (VUI-IXf.) flayipi мен К°ндыкер журты (IX-XI гг.
огыздар) тарихын баяндайды. Турю халыктары тарихын да ислам
дшшщ
таралуы
VIII-IX
г.
араб
шапкыншылыгымен
тскелей
байланыстырылады. « Казак туб! « № 1176 / 8/, « Казак Ty6i « № 1177 /
9/ нускаларында МэшЬур Жусш Аныс (Энее, Ан xasiper)* Аккесе,
Мэлк, Имамбайыр т.б. сахабалардыц турюлерден (арабтардан емес,
92 баулы Кыпшактан-Л.Ж.) шыккан адамдар екенш, Мухаммед
(Мухамбет) пайгамбар заманында кэшрлермен сопыс журпзгендерш
айтады / 10/. Оран коса « Казак Ty6i « № 1176 улпещцё галым
казактын аргы тегш осы Аныс сахабадан бастап тарататынын
шеноренщ 1874 жылы Кунанбай би кажылык сапарында табылганын
баяндай отырып /1 1 /, бул улпш таза генеологиялык тургыдан емес
(казак арабтан, сахабадан шыкты), жылнамалык (хронологиялык
уакыт бойынша) жуйеде кабылдау кажет деп есептейдо / 12 /.
З.Жандарбек макаласы да МэшЬур пшрш куаттай Tycin, казак
йёжфесшде кeздeceтiн Каракожа, Аккожа, немесе Жаншора (шора
кудайдын кулы магынасында, Кул Кожа Ахмед Ясауии.-Л.Ж.)
Акшора Kici еамдерш, “шора”, “кожа”, “сопы” сездер1 тарихын ХП1XIV г. Алтын Орданыц исламдануымен байланыстырады / 13/.
Сондай-ак бул
заман окигаларын МэшЬур ЖуЫптщ Сайрам
каласынын мештндеп ею тас баганды орнаткан Ыскак бап, ИбраЬим
ата, Кожа Ахмет Иассауи туралы
д1ни аныз-эцпме деректер!
толыктыра туседа /14/.
« Казак Ty6i « енд1 6ip улплершде / 15/ Ел ханнын журты
Кондыкер халкынын тарихы энг1меленеш: “Ел ханныц балаларыКондыкер журты.
Ол кайда десец!з, Асламбол (Стамбул-Ж.Л.)
халифаты кол астында” / 16/. Баспа бепнде “Атасьшыц аты 6iniH6efi
ез аты шыккан ерлер” деген атпен шыккан енбепнде / 17/. МэшЬур
Жусш халифа Рулаалдин тусында Кондыкер журтын бастаган ер
Тогырыл колбасы “Жауын
жаулап
журт алып
бер!п”, "...
акырында Осман казы халифа” болганын мвл1мдеп, шеж!ре улпс1н
(Кондыкер улпеш) усынады:
"... Сонан осы кунге шей!н
78
халифалык
Осман
казы
зулепндс
калды :
О с м ан и я
деп
айтылатугын себебь-сол. Бул К1сш!ц асы л нэсьп турк! ж у р ты н ан
екенд!пне Османия TypKici деген соз айгак.
Б1здщ
казак
халкы ны н
к ар и я л ар ы :
“ Б1з
уш
х ан н ы н
баласымыз,-дес!п сейлейд1,-Сей!л хан, Ж ай ы л хан, Ел хан. Сетл
ханнан-сепз арыс тур!кпен. Ж айы л х ан н ан -М ай к ы , М ай к ы д ан
туган езбек Елден-Сыбан. Озбект1н уш баласы бар: у л к е т - М ы н ,
ортаншысы-Жуз, кшпсшш аты -К ы ры к,-д ей д 1. С ы б ан н ан К а за к
пен
Созак.
Созак
баласы -К аракалпак.
К азактан :
А к ар ы с,
Жанарыс, Бекарыс. Yui жуздщ баласы : “ Казакггын атасы осы
YUieyi екен”,-деп айгысады. Ел ханны ц б а л а л а р ы -К о н д ы к е р
журты. Ол кайда десен, халифа кол асты нда “ К онды кердш ау ы р
колы” деп айтылатугын буры нгы ны ц созЫде бар емес пе дейдь
ТурЁкмен (Туржпен) дегеннж м анк! К ондмкер ж урты
ауы п
кеткенде, булар мунда калганы уппн, м ацайы н дагы сарт-сауан :
“Typid мунда!”-деп, Турюлерден калгадар”,-деп, сонан тур!км ен
атанып кеткен деседГ.
Осы 6ip « Казак туб1 « мэл1метше суйенген Э.Х.Маргулан
Кондыкер шетресшщ шыгуына (IX-XI гг.) непз болган огыз
тайпаларыньщ EX-XI гг. Туркия жершде (XV г.а.) орныгып, Осман
TypiicTepi атанганын айрактайды /18/.
6.3
YuiiHuii кезецде (XI-XII г.) « Казак ry6i « 92 баулы Кыпшак
тарихы туралы эртурт мал iмет кезш усынады /1 9 /. Сарыарка жершщ
тарихын саз кылган итабында Дэпгп Кыпшак заманы баян болады:
“Эрк1м 6LniMi жеткен
жерден
сейлеу
Сырдария, кун шыгысы-узын аккаи
керек.
Кун
б аты сы -
EpTic, о н т у с п п -Ж е т к у ,
Семиреченский езен!, солтустШ, Едш, Ж айы к- Сол то р г суды ц
арасы заман кадымда Дашт! К ы пш ак ж урты ны ц коны сы ед1. Сол
79
Кыпшактан 92 ру ел тарайды. “Б^ытай кеп пе, Кыпш ак кеп пе?”деп макал болган себеб! сол.
Осы б Ы ц уй салып, отын-жай кылып отырган жер!м1зден
б!зден бурын неше журт келш, неше журт кеткен. 0 з1м1зге такау,
алдымызда иеленген журттарда “кар! кулакты”, езжен кулагы
бурын туган жандардан есту1м1зше, “М ык” деген 6ip журт erim i.
Ол могол нас1л1нен болса керек... Олардан калган белп бар, ер
жерде калган улг! бар... Жаназасы: кал мак таска табынады. Ер
басына 6ip-6ip тасы болады. Сол тастарымен барып, кеп тасты
устше уй1п кетед! екен. Сарыаркадагы оба дейтугын-уйшген кеп
тас, калмактын елгенже шыгарган жаназасы екен... Абад 6ip
Кад1рл1с1не адам сорты сыкылдырып сын тас кояды екен. Кай
жерде болса да, куйген нЧршшпен жасалып жермен жер болып
кеткен кызыл юрШштер-ногайлардын моласы да, та стан уй!лген
обалар-калмактардын моласы” / 20/.
Бул жерде назар аударарлык мэселе, Элкей Хаканулы Маргулан
мык тастарды ислам дпп таралмай турган кезде туркшердщ моласы
деп таниды / 21/. Бичурин Н.Я.(Иакинф) мен Кытай “Тан-Жу”
шеж!реи бойынша, туркшер елген маркумынын таска кашалган
тулгасын кояды, елторген адам санына байланысты ескертюштщ
алдына сонша тас уйед1 / 22/. Уакыт жагынан бул тас муындерда турю
каганатына (VI-VII г.) да, Кыпшак flayipme де (VIII-XIII f.) жаткызуга
болады / 23/. Сонымеи катар академик Маргулан Э.Х. осы зертгеу!нде
/ 24/ Кепеев М.Ж. т.б. шеларепплердщ осындай жансак nifdp
бщщрушщ себебш, тарихи Heri3iH ашып керсетедй “XVIr. басында
Бухара ишандары: “Казактар тастан, кшзден Kicimn тулгасын
жасайды,
соган табынады.
Олар
мусылман
емес”,-деп
фатуа
шыгарады. Оган карсы казак 6uiriuirepi (Касым хан, Ак-Назар): “Ол
80
тасты жасайтын 6i3 емес, калмак деп айтындар”,—деген сон, барлык
обалар, мусш тастар “калмактш” аталып кетп”. Ягни, белгш 6ip
тарихи окигалар барысына (XVrr. Сырдария калалары уш' н Бухар
мен Казак хандыгы тартысы) байланысты жер атаулары тарихы да
эдеш бурмаланып, кешнп МэшИур-Жусш сынды шеж1ре!шлердщ
“кателесуше” (тас обаларды калмакгта деуше) экеп соккан. Ал
белгш тарихшы галым Ж.О.Артыкбаев Мык flayipiH Кола гасыры,
Андронов мэдениелпмен байланыстырады / 25/.
Енда 6ip « Казак
тарихын Эбшазы
Ty6i
« нускасында МэшЬур-Жусщ Кыпшак
шеж1рес1мен салыстырып баяндайды:
‘"Уыз
ханнын 6ip нвкер! каракытайдын ханы Итбарак хан согысында
вл!п, буаз калган катыны iuii куыс uiipiK агаштын iuiinae
босанып, ул тауып Уыз (Огыз-Л.Ж.) хан ол баланыц атын
Кыпш ак койып, вскен соц вз!н батыр басы кылып, кеп косынмен
Орыс, Аулак, Башкырд жагына жтберт. Бул квп журтгы
багындырып, 300 жыл патшалык дэурен cypin, сонан Еды,
Ж айык, Epiic, Сырдария аралыгындагы дала “Д е н т Кыпшак”
атанды. “Кытай квп пе, Кыпшак квп не?”—делшген свз осы
кыпш ак заманында айтылган свз екен”/ 26/
6.4 TepTiHiui кезец (XIII-XV г.)
бойынша « Казак Ty6i «
Шыцгыс хан мен оныц эулетшщ шеларе тарихын таратады / 27/.
Ш.Кудайберщулы мен КХалид т.б. щешре тарату дестурше сай
барлык шеж1ре нускаларында XIII гг. Казакстан тарихын Шыцгыс хан
заманы ретщце карастырады. « Казак Ty6i « олардан езгеш елт, мунда
мазмуны
жагынан
“Монголдыц
купия
шеж1ресше”
уксас
В.В.Радловтыц “Казак тубГ’ ацызын / 28/ косымша дерек ретшде
пайдаланып, Шыцгыс еулет! niemipeci Жэшбекке дешнп, Жэшбектен
кешнп кезецдерге бэлшш берйщщ. Оган дэлел, « Казак Ty6i « №
81
1176, « Казак Ty6i « № 1645 нускаларында ХШ-ХУ
ff .
Ш ынгыс
урпагы тарихы мулде айтылмастан, б1рден казак хандары шешреа
(ХУ-ХУ11 F.) сез болады.
Эбшгазы “Турне шеяаресшен”/ 29/ кыскартылып алынган
«
К^азак Ty6i « №1173 нускасында (406-408 беттерО Шынгыстын
Жулдыз ханга дешнп аргы ата-теп мен Жещбёк Баракулына дрйшп
аулет тарихы камтылган. Мундай жалан генеологиялык (Эб1лгазы
шеж1рес1ндей) нзбектеп таратудан бас тарткан тусында MauihypЖ уст ХШ-ХУ г. тарихын халык жадында ауызша сакталган фольклор
мэл1меттермен
толыктырып,
жазба
шеж1релермен
(К-Халид,
Ш.Кудайбердиев), орыс галымдары зерттеулер|мен байланыстырып,
салыстырып карайды.
МашИурдщ езшщ: “Осыныц бэрш шежпреден Kepin жазган сез
емес, есту»мен жазылган сездер. ЬОулакпен еспген танык”,—деп
ескерту жасалынган « Казак Ty6i « 6ip варианты мынадай мэл1мет
келпредп
“Шынгыс хан улы-Жошы хан. Бул Жошы ханнын
балалары: Бату хан, лакабы “Сайын хан”; 6ip баласы Шайбаны
хан, 6ip баласы Токай Тем1р; б!р баласы Берке (Бур1к) хан.
Булардыц заманында Маурал1нхэрдеп, Дашт1 Кыпшак ушке
бел1н!п: Ак Орда, Кек Орда, Алтын Орда атанды.
Алтын Ордада Берке хан болды. Ак Ордада Шайбан хан хан
болды. Кек Ордада Токай Тем1рхан хан болды. Токай Тем1рден Оз
Тем<р, мунын улы Хожакол, мунын улы Бадакол, мунын улы
Орыс хан, муныц улы Куйыршык хан, мунын улы Барак хан,
муныц улы аз Жзшбек хан, муныц улы Жэд1к хан...” /30/.
Ал мазмуны Ш.Кудайберд1улы шеж1реамен /3 1 / ундесетш «
Казак Ty6i « № 1177 ynrici ХГП-Х1У F. тарихы туралы нактылы
(даталык) мел1мет бергешмен, шеларе кестесшде ауыткулар (Орыс
82
ханды Бату хан урпагы Деп Kepceryi-Л.Ж.) жасайды: “Садагын
сагымга 1лген Ш ынгыстыц шын улы, тунгы ш ы -Ж ош ы хан,
ек!нпн-Ш агатай, ymiHUii-Yшдай, тертш ип-Толы хан.
Ж ошы ханнын баласы-Бату хан, лакабы -С айы н хан. Осы
атпен аталып Kerri. Сарытаудан томен, Аштарханнан жогары,
Ед1лге мацайлас жерде 651 жыл (1252-1253 ж.) шамасында 6ip
uiahap салып, oii 6iiipe алмай, немере-шоберелердщ заманында
толы к uiahap болып, С арайш ы к, ¥ л ы Орда, Алтын Орда деп,
Жошы улысыиа кш дж болып, 234 жылдан сон (1486-1487ж.)
жарап болды. Бул кунде онын орнында neMicriH 6ip к1шкене
каласы бар, Сэрига (Царицын-Л .Ж.) атайды.
Бул Сайын
хан урпагынан
Орыс хан, Орыс
ханнан
Куйыршык хан, 1^уйыршык ханнан Барак хан. Казак Ьазарлы
болган осылар. Б арак ханнан Жэн1бек хан. К азак журтын
билейтугын Жиренше шешенмен бастас болган эз Ж эшбек осы.
Тогыз баласы болган...”/ 32/.
Келт1ршген ею мэтгн МэшЬур-Жусштщ шеж1ре жазуда барлык
Шыцгыс эулегп хандарыныц тарихын таркатудан бас тартканын, тек
казак халкы тарихымен тпселей байланысты шеларе кестелерш
(Жошы, Бату, Орыс, Барак, Жэшбек) гана келпргенщ керсетедь
Нактылы гылыми зерттеулер сараптаулар болмаган заманда казак
шеж1релершщ Ke6i МвшЬур-Жусштепдей Алтын Орда билеуцпа
(1342-1357 ж.) эз Жэшбек Озбекулы мен казактыц ханы “эз Жэшбек”
Баракулын (1473-1480 ж.) 6ip адам ретанде сипаттайды:
“Эз
Ж эшбек ногайлынын ханы болган, казак та буган караган. Онда
ол казакты ез ер тм ен , ата-бабасыныц гурып-гэдет!мен устаган.
“Аргынды
дадка сайлап, Найманды оган орынбасар; Унсшд!
дадка сайлап, Ж алайырды оган орынбасар; Алшынды дадка
83
сайлап, Жаппасты оган орынбасар кылыпты”,-деген 6ip бос
внг!ме
бар.
Шын-eiipiriH
кудайдан
баска
к!м
б>лед1.
вз
Жэшбект1н тогыз улы болган” / 33/.
Шэмшвтулы
ацыздарындагы
ею
талкыланган
34/.
/
И.,
Ж.О.Артыкпаев
Жешбектщ
зерттеулер1нде
хан
6ip
МэшЬур-Жуаптщ
ретшде
“Асан
казак
эцпмелену1
кайгы
туралы”
онпмесшде Асан кайгы (шьш аты-Хасенхан) ез ЖэшбШгщ Жайык
бойында салган ордасын ” кешн Kanip алады” деп айыптайды / 35/.
Тарихымызда Эз Жэшбек ©збекулы салдырган Аштархан каласын
1554 жылы орыс патшалыгы жаулап алганы мвл1м / 36/.
Сондай-ак Аксак TeMip, Токтамыс, Eflire туралы айтылган
тарихи аныз маглуматтары бул кезен тарихьш жан-жакты талдай
карастыруга жол ашады. Мвселен, « Казак Ty6i « № 1170 “б”
колжазбасында (693(353)-704 (362; 101) беттер) Орта Азия билеуппЫ
(1370-1405 ж.) 0Mip TeMip Тарагайулы хакында сакталган дани
фольклор / 37 / бершп, соцында оньщ жаркын icTepiHe - гимараттар
салгызуына жогары бага бёрМедк “Дуниеде кылган еш 1с1нде
салдырганы-меш!т, медресе. ШаЬынша вулие хаи'рст султан
Алгарфин Кнжа Ахмет Иассауиыныц уст!не кумбез салдырган.
Ташкентте Зенг! Ата деген аулиен!н уст!не кумбез салдырган...
Бухарай Шарифтыц осы кунг! корганын Эм1р TeMip салдырган”.
0Mip TeMip замандастары: Токтамыс хан мен Едите арасындагы
саяси курес тарихы да
« Казак Ty6i « № 1176 (111/105/-
113/107/беттер), « Казак Ty6i «
№ 1177 (4-11 беттер), « Казак Ty6i «
№ 1173 (38(68) бет) жазбаларында аныз-внпме мазмуны аркылы
Тус1вд1р1лед1 / 38 /.
Оган коса ХУ1
ff.
Орманбет би мен Мецке би
туралы айтылган Ногайлы аныздары да мол мэл{мет усынады / 39/.
84
6.5
EeciHiiii кезец (XY-XYII f.) бойынш а
« К азак Ty6i «
Ж эш бектен Сапкам Ж эц п рге д еш н п казак билеуш шер! тарихьш
сипаттайды / 40 /. М эш Ьур-Ж усштщ жалпы казак хандары туралы
айтылган ею niKipi де казак ханды ган д а саяси жагдайдыц
ылги
езгерш отыргандыгын андатады.МашЬурд1 ц 6ipiHiui niKipi оныц казак
хандарына
арнап
“З ам ан ы н д а-х а н
жасалынган
болы п ,
Ti3iMimn
халы кка
ат т а р ы
соцында
бершген:
ш ы ккан
хандар
оры сты ц оразасы ндай б1рде бар, б1рде ж ок. А ты ш ы к п а г а н ...
б олы м сы здарды н болганы не, б олм аган ы не?! О л ар д ы ай ты п не,
ай тп ай не?! ” А ты ш ы к п аган ж1гпгтен, аты ата л га н тебе а р т ы к ”, деген бар емес п е?!” / 41/.EKiHmi nhcipiime Жоцгар хандыгындагыдай
казак хандыгында езара байланысты, мурагерлж
билеу жуйес!
жоктыгын сынайды / 42/
« Кдзак Ty6i « К,азак хандыгы тарихын Ж эш бек Баракулынан
(1473-1480) бастайды. Керей хан eciMi мулде аталынбайды. TinTi
Ж эшбектен
кешн
сайланган
Бурындык
(Мурындык)
ханды
Ж эш бекпц баласы деп к ер сей п , жацсактык жасайды / 43 /. Ал, кейб1р
нускаларында Жайык бойына ордасын
6aneymici эз Ж эшбек ©збекулын
салгызган Алтын
Орда
(жогарыда сез болган-Л.Ж .)
казактыц ханы Ж эшбек Баракулы рет1нде танытып, ханнын ез!н
Сайын хан (Бату) урпагы, “ногайлыныц ханы” деп таныстырады: “Эз
Ж е т б е к —1Ж нренш е
шешен
зам аны ндагы
хан.
Ж ан ы
ногайлы ны н ханы
болган. Ж а й ы к бойында ордасы
би!к
болган.
М унын хан кун!нде казакта буган караган ”,-деседГ' / 44/.
“Он сан ногай Орманбет би халкы С ары аркал ары н а отан
туткан зам анларда Турю стан аты раф ы нда 32 баулы Озбект!ц
уруынан 6ipap ж ы м гы тлар
кеш!п-конып отан туткан екен.
мК азак зиянды” атанган. Н огайларды н “ корлы кты бойдак” деген
85
мэш сГ’ “ epKiHiH тауы м байсы з, к агу сы з” деген м агы н ад а екен.
УЬэм солай у ак ы ты н кы р ар гады. Н о гай л ы н ы н О рм ам б ет би1нЫ
ел! бар екен. С ол н огай лы н ы н ел ш ж
Та р ты п
ал ы п ,
каты н
к ы л ган
екен.
к ы зд ар ы н ы к ти яр сы з
Н огай л ард ы ц
казакты
ж ам андай берет!н1 сол екен. Б а т ы р л а р ы н огай га коп к н я н а т ж апа
кы л ган
екен.
Н огайлар
уй
кы лы п,
енш!
6epin,
кайтадан
н огай лы н ы н ханы Т октам ы с ханды Ед1ге б аты р елт1р1п, ел(н
ш апкан ек ен ” / 45/.
Бутан Караганда казак шеж1репилершщ казак хандыгы тарихын
Алтын Орданын тарихи жалгасы ретшде кабылданганын, Алтын Орда
устемдок заманын ногайлы-казактын 6ip ел ретщде еш р сурген кез!
(Х1У-ХУ1 г.) деп тус1нген1н байкаймыз/ 46/.Оган коса, “Атасынын аты
бш нбей аз аты шыккан ерлер” атты жазбасында МэшЪур-Жусш казак
щеж!решшершщ созш далел кылып, ногайлы халкы мен казак журты
кез!нде 6ip ел болган деп тужырымдайды / 47/.
Енде 6ip нускаларында 6б1лгазй щежгреЫне / 48/ сай МэшЬурЖусш Жэшбек ханныц ата-тепн Токай Тем1рден бастап таратады:
“Ш ыцгы с хан, онын углы Ж ош ы хан, онын углы Токай Тем1р,
онын углы Озтем1р, онын углы Хожас (Хожакол), онын углы
Бадакол, улы сепз, онын углы ¥ р ы с хан, онын углы К уы рш ы к
хан, оныц углы Ж эш бек хан, онын углы тогы з” / 49/.
Мурындык (Бурынлык) хан Керейулы заманы (1475-1510)
туралы « Казак туб! « коп Мэтмет бершмеген, тек онын бшпп елстз
болтаны, Самаркан мацына коппп кеткеш эцлмеленедй “Ж эш бек хан
елгеннен сон М урындык хан болган... Булар баскарып дэнеме
кы ла алмаган М урындык
ханды жер аударып, С амарканга
кангып барып елген”/ 50/.
86
« К^азак; Ty6i « Касым хан Жэшбекулы заманына (1510-1521)
ерекше токталады. Bip назар аударалык; мэселе, МешЬур-Жусштщ
Касым тулгасына берген
В.В.Вельяминов-Зернов
niKipnepi Мухаммед
пшрлер!мен
ундесш
Хайдар
Дулати,
кетедь
Баласы
Мухаммед Фазыл кепнрмесшде сакталынган кеннрме маглуматы
бойынша МэшЬур-Жуаптщ М.М.Хайдар Дулати ецбепмен де таныс
болган ы аныкталынып
отыр:
“в зб ектен
К азак
пен
К ы ргы з.
Бухардан аргы халы кты Т ауарик к!табы (К-Халид ецбеп-Л.Ж .)
айтады. M ip М ырза Хайдар хаз1рет баскандар. ОнЧиз Бухарда
окып кор/пк. Кардам. П арсыш а ж азы лган екен. Ол Kiel ш аЬарда
алее керек. Рабдилуэл! маркум наклият бин габрахан” / 51/.
“Эз Жан{бект1ц тогы з улы болган. Тогы зды н 6ipi-KacbiM
хан. Бул такты Сарайш ы ктан Keuiipin ¥ л ы т ау га орн ы кты рды .
Казакты
катарга 6ip косым кеткен осы
КасЬ1И хан
казак
ортасында “Касым ханнын каска ж олы ” деген сез улгьеси ет
болып калган” (1 улп) / 52/
“Бул Сайын хан урпагы ны н Орыс хан. О ры с ханнан
Куйы рш ы к хан. Куйы рш ы к ханнан Б арак хан. К азак хазарлы
болган осылар.
Б арак ханнан Жан1бек хан. К азак журтын бнлейтугын,
Жнренше шешенмен бастас болган аз Ж аш бек-осы. Тогыз баласы
болган. Акназар-Касым ханныц баласы. Жэн(бск балалары : 1)
Ераншы 2) Махмут 3) Касым 4) Мухаммет 5) Ж анас (Ж аныш ) 6)
Таныс (Таныш) 7) Осеке 8) Ж эдж 9)Мурындык.
ЖашбектЫ ез1нен сон Касым хан болды. Бул езгесшен
басым болды. Ата-бабаларынан бакгы, данкты болып, Ж ош ы
ханныц ез!нен сон Дэшг! Кыпш акты менгер!п билеген осы Касым хан болды. Казак журтыныц аузында: “Касым ханныц
87
каска ж олы ” ,-деп атаны п калды . Тогы з жуз отызда С арайш ы кта
[офат] болды ” (2 улп) / 53/.
“К асы м ханнын каска ж олы ” деп ат калды рган Касы м хан Ж иренш е шешеншц замандасы ез Жэн1бек ханныц бел баласы.
Ш ы цгы с углы Ж ош ыдан сонгы журтды ала жаулы кы лм ай
билеп, к азак хандары ны ц пируай декей! атанган. Токыз киозы
отзда елд! С арай ш ы кта” (3 улп) / 54/.
TepriHUii улпш курайтын Т.Тогаев KeniipMeci мазмуны жагынан
2 у л п ш api карай толыктыра тусу1мен езгешеленедк “Э з Ж эшбектщ
9 улы болы пты . Онын 6ipl - Касым хан. Бул такты Сарайш ыкдан
Keuiipin, У лы гауга орнаттырган. Казакты катарга косып кеткен
осы Касым хан. К азакты ц ортасында “Касым ханныц каска
ж олы ” делжген сез улг!, есиет болып калды..
Баласы Жвн1бект1ц сардар Касым,
К азак ты ц 6ipiKTipIn, курап басын.
Осы жер а та коныс мекен!ц деп,
Найзамен сызып кеткен шекарасын.
Касым хан елген соц бал ал ары бакка,такка таласы п...”(4
улп)/55/.
Аныктап
карастырсак,
бул
нускаларда Касымга бершген„
МешЬур багалауларынын В.В.Вельяминов-Зернов
(3 улп) /56/,
М.М.Хайдар Дулати (2 улп) / 57/; (2-3 улп) / 58/ тужырымдарымен
астасып жаткандыгын айкындауга болады. Сонымен катар 1,4 нускада
Касым хан (баска колжазба нускаларында Акназар хан айталадыЛ.Ж.) такты (Орданы) Сарайшыктан Улытауга Kemipfli делшедь Ал
буган карсы мел1мет регпнде 2,3 варианттарында Касым хан 930 ж.
Сарайшыкта дуние салганын мешмдёлед1
Ханнын Сарайшыкта
жерлену! К-Жалайырдыц “Шеж1релер жинагымен” / 59/ аныктала
88
I
тускенмен, казасыныц Mep3iMi (930=1524 ж.) М.М.Хайдар Дулати
дерепм ен (924=1518 ж.) сай келе коймайды.
Тарихымыздан белгш Касым ханнан сон ел арасында бвдйк
ушш тартыс басгалып, 1521-1560 ж. аралыгында б1рнеше хандар
(кейбаршщ eciMflepi де белпадз-Л.Ж.) бшпп алмаскан « Казак Ty6i «
нускаларында да сол аз мерзщде хан атанган билеушшердщ Шмдер1
рана аталынып §таледа{
« Казак тубд « Жедак Жэшбекулы (ХУ1 F.6.) билнс мерз1м1 кыска
болтаны бшнеф: “Эз Жэшбе1спн 6ip баласы Ж эдж деп айтып ек
кой. Жадак бал ал ары: ТаНир, Шыгай хан, Тогым хан ед1. Жэшбек
хан ел ген не н соц Мурындык хан болган. Жадж те хан болган.
Булар баскарыи данеме кыла алмаган. Жадак хан оз ажалынан
влген” / 60/.
« Казак Ty6i « YciK (Эсеке) Жэшбекулы мен Эдак Жэшбекулы
туралы eni6ip мэлшет кездесе коймайды, тек осы 6ip дурбелен кезен
туралы вз шолуын усынады: "Касым хан олген сон балалары бакка,
гакка таласып, ногай, взбек, калмак,-ушеу1 уш жактан жау
болып, быт-шыт б о л ы н к ы р а н . / 61/.
ТаЬнр ханныц (1523-1533) eciMi аталып, eKeci Жэдпс деп (Эдж
султан баласы-Л.Ж.) жацсак керсетшеда: “Эз ЖэнШекпц 6ip баласы
Жэд1к деп айтып ек квй. Жадак балалары: Tahnp (Каhap), Шыгай
хан, Тогым хан” / 62/. Бойдас ханныц да (1533-1535) eciMi айтылып,
aKeci Жэдж хан деп (шындыгында Эдж султан баласы-Л.Ж.)
таратылады: “Тогыздыц 6ipi-KacbiM хан, муныц баласы Акназар.
Тогыздын б1р1-Жэд1к, мунын баласы Бойдас хан, мунын баласы
Ондан хан, мунын баласы Ораз хан” / 63/. Бойдас хан эулетш
тарату барысында МэшЬур-Жусщ Ораз-Мухаммед ханныц aKeci
Ондан султан жайлы мал1меттер Kenripin, оны Шыгай баласы деп
89
танытады: “Шыгай хан Ташкенде турып ripen шагында 6ip
сарттыц кызын алып, онан Ондан туып, “узын окты Ондан бол,
кайдан болсац, сонда бол” атанган. Казак !ш!не кел!п, Ес1м хан
ауылына гибалык кылган” / 64/.
Тогым хан Жеджулы (1535-1537) eciMi аталган: “Жадпс
балалары: Kahap, Шыгай хан, Тогым хан / 65/. Тохым, EciM,
Тэуке, Эб1лмамбет-булар бар! хан... Бул ар танбалы атка Mince
кол тацбалы аягыныц астында калады деген сез бар” / 66/.
Баска казак билеупплер! iniineH Хакназар Касымулы заманы
(1560-1581) туралы « Казак Ty6i « мейшнше кеп мелЁмет бершеда.
М.Ж.Кепеев Хакназарды Касымнан соц бытыраган елдщ басын
коскан “данкты хан” деп багалайды:
“Касым хан елген соц, балалары бакка, такка таласып,
ногай, езбек, калмак,-ушеу! уш жактан жау болып, быт-шыт
болынкырап. Касым ханныц бел баласы Акназарды хан кетер!п,
бул Акназар кайратты Kici болып, “Батыр хан” атанып, езбек
ханы
Шайбаныларды
жешп,
ногай
ханы
Кеш!м
ханды
коргалатып, орыска тыгылдырып, орыстыц ол уакиттагы
патшасы К°ркынышты Иван Акназарга елш! салып, сауда
араластыру, керуен жург!зу yuiiH елдес!п, Акназар казакты
Касым хан уакытындагы калпына б!р тус!рген”. (1 у л п ) /67/.
“...Ол уакытгагы орыс князы Тертжнп Иван Акназарга
елш! салып, сауда араластырып, керуен катынастыру упмн
елдес!п, Акназар казакты Касым уакытындагы калпына б!р
келт!рд!. Сарайшыктан кеш!р!п, ата-бабалары отырган такты
¥лытауга орнатты”
(2 улп)/68/.
Касымулы Хакназар заманы хакында келтарштен
me®ipeciHin
ею
варианты
мeлiмeттepiнiц
90
хандар
шынайылыгымен,
тарихилыгымен кезге туседо. « Казак туб! « мвл1мдеулер1 тарихтагы
Хакназардын 6epiK хан, б и л т н калпына келтсруш, белшектелген
елдщ басын косуын, сырткы саясатында табыстарга жетюзуш / 69/
непздей туседй Парсы тарихшысы Хасан-бек Румлудын “Ахсан аттауарих” жылнамасы бойынша Хакназар султан эскер1мен 1548-1549
ж. Иранга жорык жасап, Амудариядан етш, Пул-и-Хатун мекею
туб1нде Рират билеушш ТаЬмасы шах эскер1мен шайкаска тусш Kepi
оралган / 70/.
Белгип тарихшы А.Исин тужырымдауы бойынша, 1551-1553 ж.
Акназар хан буюл елш 6ipiicripin, берж хан 6wiiri орныгуына непз
болады / 71/. 1554 ж. Тэуекел султан бастаган казак жасагы
калмактарга жорык жасайды, соцынан 1ле-шала вздер1 де карымта
шапкыншылыкка ушырайды / 72/. 1555-1558 ж. журпзшген тьгаымсыз
курес нэтижеинде Ташкент кайтадан Казак хандыгынын карамагына
етедц / 73/. 1557 ж. Измайлмен курескен Жусш мырза балалары
карауындагы ногайларымен Акназар хандыгына келш косылады / 74/.
1560 ж. казактармен болтан урыста Абдул-Латиф баскарган магол
acKepi женш с табады / 75/.
1568 ж.
Акназар баскарган
карауындагы ногай н ел тн
бойынша,
бул
жорыктыц
ногай-казак
колы Дшахмед
шабады / 76/. А.Исаулы мэл!мдеу1
максаты
Мэскеуден
Хажы-Тарханд ы
босатып алу болган. EipaK “Казактар Хажы-Тарханга жуыктап
шабуьщцаган. Едш-Жайыктан айырылган Ногай Ордасы Теменп
Едолдеп шайкастарда орыс воеводаларынын ок-Дэр1 куипне сенген
мылтыкшыларынын кемепмен аман калалы”. Эзара кел(спей бул
жорыкка
катыспаган
Казак
хандыгыныц
одактастары:
Кырым
хандыгы, Туркия шешуил сэттен айрылып, 1569 ж. Хажы-Т арханга
91
(Астрахан-Л.Ж.) багытталган тур1ктердщ сэтсаз жорыгына казактар
да катыспаган.
Губин малимдеуше / 77/ Караганда, 1570ж. ойраттардьщ
6ip
6ejiiri Хакназар бияшне караган. Б.Доможиров дереп / 78/ бойынша,
1577 ж. Хакназар ecKepi Ногай Ордасымен согыс журпзедь Татар
Асан Иллибаев сезше /79/ Караганда, ХУ1 г. 70-жылдардыньщ
ортасында Хакназар мен орыс княз1 Иван 1У езара достык жэне сауда
журпзу туралы б т м шартын жасаскан. К.А.Пищулина зерттеу1нде /
80/ келпршген “Шараф-наме-и-шахи” енбеп бойынша, 1579 ж.
Шайбани эулетшен шыккан Баба султан Турюстан (Иасы-Л.Ж.),
Сауран калаларын Акназар казактарыньщ ешшсше тастап кетуге
мэжбур болган. 1581 ж. Хакназар балаларымен 6ipre Баба султанды
устамак болган сапарьшда кастандыкка ушырап, каза табады /81/.
Келт1ршген окигалар жылнамасын « Казак Ty6i « бершген
косымша
дерек
К-Ф-Жусшовтщ
кездер1
эулеттж
де
жан-жакты
архившде
толыктыра
туседь
МэшЪур-Жусштач
ез
колжазбаларымен 6ipre 1522-1552 ж. аралыгында Казан хандыгынын
Мэскеуге багынуы туралы Мухаммед (Эменшц (МэшЬурдщ ортаншы
улы-Л.Ж.) жылнамалык жазбасы (22 бет) сакталынган. Сондай-ак «
Казак Ty6i « ХУ1 г. атакты кайраткерлер1 туралы маглуматгар: Бухара
билеуипи Абдолла (Рабдолла) хан / 82/ шеж1рес1, Шора Нэрйсулы
туралы фольклор ynrinepi / 83/, Апаша хан (Хакназар) анпмелер! / 84/
бул кезец тарихын толыктыра туседь Аныктай карасак, МэшЬурЖуещтщ Хакназар заманын мейлшше дэл, шынаны суреттеушен
галымныц тарихшылар (В.Вельяминов-Зернов, М.М.Хайдар Дулати)
ецбектерш сурыптап, талдап пайдаланганын паш ете тусетшш
танимыз.
92
Шыгай хан Ж ад1кулы билш курган заманы (1580-1582) туралы «
Казак туб! « бгршама мэл1меттер бершген. Мунда МашЬур-Жусш
Хакназардан соц Шыгай хан тусында Казак хандыгынын аскери-саяси
куаты темендегенш, Ш.Жадокулыныц аз уакыт гана бшик еткенш,
кыска мерз1м шйнде ханныц еш нарсе
icreMereHiH сынайды:
“Акназар
елген соц, ногай 6ip жагынан жау болды. Озбек 6ip жагынан жау
болды. Калмак 6ip жагынан жау болды... Акназар елген соц,
Жадак баласы Шыгай хан хан болды. Бул узак турган жок елд! (1
нуска) / 85/ Акназардан сон Ш ыгай хан хан болып, мунын
тусында
казак темендеп, басен тартып.., (2
пуска) / 86/.
Акназардан соц Шыгай хан хан болып, бул аталарындай бола
алмай осалырак тусш, казак уйкалац-куйкалац болынкырап... (3
нуска) / 87Г\
K epicim ne,
В.В.Вельяминов-Зернов ез зерттеущде
Шыгай ханды кажырлы, таж1рибел1 кайраткер рет!нде таниды / 88/.
« Казак Ty6i « нускаларында Шыгай улы Тэуекел хан заманы
(1582-1598ж.) туралы айта отырып, МашЬур-Жусш оныц тек 1598 ж.
Бухарды шабуылдаган улы жорыгын / 89/ эцпмелеумен шектелед1:
“Бул елген соц Шыгай баласы Тауекел хан болды. Тауекел
хан болган уакытында Бухара, Самарканд ханы болып турган
Жаксы Fабдолла ханды елт!рш, May рал Hah рге кожайындык
кылды. Ол уакыттарда Сауранда да 6ip хан, Сыгнакга да 6ip хан,
Отырарда да 6ip хан, Созакта да 6ip хан. Эр кел-тебетн басында
б!р
хан. Тауыкгын коразындай кокырайгандардын бар!н кек
ер!м шептей оп оцай жулып алып, Ташкент, Турюстан, Андижан,
Самарканд, Маргулан,-бер!н ез!не каратып алып,
орданы
Ташкентке орнаткан’' (1 нуска) / 90/.
“Будан кейш Шыгайдыц баласы Тауекел хан болады.
Тауекел езбек хандарымен согысып, оларга катты соккы беред!.
93
Сарт казакпен согысуга шыдай алмай алирейдй Тауекел хан
Ташкент, Гуркктан, Энд^жан, Самарканд-бэрш езже каратып
алып, такты Ташкентке кеш1ред1, орда мы Ташкент кылып
турган”. (2 нуска) /91/.
“Шыгай хан баласы Тауекел хан тусында казак езбекпен
жауласып, Тауекел хан акырында Ташкент, Турюстан, Ондгжан,
Самарканд-бэрш
озше каратып
алып, орданы Ташкентке
Keiuipin казактын хан ордасы Актабан шубырындыга шешн
Ташкентте болган” (3 нуска) / 92/.
1598 ж. жорык туралы « Казак Ty6i « шеж1рел1к малшеттер де
бар: “Бухар, Самаркандты
казак шапканда Айдабол Баян,
Кешенд1 олжа кылып алып келген” / 93/.
Казак тарихында Шыгайулы EciM хан билпс курган заман (15981643) ерекше орын алады. « Казак ry 6 i « улгшер1 онын ата-теп, азбек
ханы
Имамкулы
эскерш
уш-терт
рет
жецу1,
(1627-1628
ж.)
калмактарга карсы (Epric бойы) жорыгы, Ташкент ханы Турсынды
onTipyi, катаганды кыргынга ушыратуы, “EciM ханныц ecKi жолы”
атты улп жобаны калдыруы саз болады. Аталган окигалардыц шшен
калмактарга карсы жорыгына арналган ацпме окигасын
белш
карастыруымызга болады. Баспа бетшде жарияланган “Ецсегей бойлы
ер EciMHiH eprerici” /94/ мазмунынДа ею окиганыц сабактаса
бершгеиш байкаймыз.
Тарихи
окигалар
барысы
бойынша,
1616-1619ж.
Шыгыс
Турюстандагы 6ip жорыкта Илдай тайшыныц (“Желдей-тайшы”
магынасында-Л.Ж.) EciM хан аскершщ олжасын шауып кету! 6ip
окига болса, 1626-1627 ж. EciM хан acxepiHiH Epric бойындагы калмак
улыстарын
кыргынга ушыраткан
улы жорыгы еюнгш окигага
жаткызылады. Bipimni окиганыц тарихи мазмуны бойынШа, 1616-1619
I
ж. EciM хан Шыгыс Турюстанда болып,
жер ушш калмактармен
Kypecin, акыры Аксу, Чалыш т.б. калаларды озше багындыра алмай,
I
Ташкентке кайтады.
“Бахр ал-асрар” мазмуны бойынша, Шыгыс Турюстан ушш
шапкыншылыктардын б1ршде (1616-1619 ж. аралыгында) Илдай
К тайшынын S000 acxepi бес кундак сапарды 6ip кунде журш OTin,
карсыласы EciM ханныц олжа мулюн (аттарын?) олжа кылады / 95/.
Бул ацыздагы Ш щ ерп бойында EciM эскершщ аттарсыз жаяу
калгандыгын айплей туседо. Сондыктан бул ею тарихи окига
мазмунын езара салыстыра отырып, ею жорыктын окигалары ацызда
EciM ханныц 6ip жорыгы ретшде баянлалган деп танимыз.
“Тэуекелден соц Ецсегей бойлы ер EciM хан болып, оз|
Туркктанда турып, Ташкентке Турсын ханды койып турган
кунде Имамкул хан деген озбекке хан болып, Бухараны бнлеп,
Ецсегей бойлы ер Еаммен
уш кабат согысып, Ташкент,
Турк1станды ала алмай жещлш кай га берген” (1 нуска)/ 96/.
’’Ецсегей бойлы ер EciM Турккпганды казак ханы болып
турган кунде Ташкентте Турсын хан катаган ханмен деген
журтты бнлеп турды. Турсын хан ант eiicin, EciM ханмен бата
кылысты 6ip-6ipiMeH жау болмаска. “Кунбатыс Бухар, Кокан,
Самарканмен жауласуга мен карсы турайын. Сен куншыгыска
косын кылып аттан. ¥зын аккан EpTieriн суыныц басынан Kip,
аягынан шык” деген соц, 1000 Kici косын алып Куншыгыска бет
койды...
ПИдерт! озен1не кел in тыныгайык деп кос Tirin жатты...
Суйтсе ол квр1нген кара калмак карауылшысы екен. Булар
бейгам жагканда туп котере аттарын алып Kerin, айдалада 1000
idci жаяу калды... Сол жургеннен 6api бас косып алып жур!п,
95
Ерткке тусш, ар турл1 бвтеи журтпен согысып, елгеш влШ,
калганы калып, 1000 ккщен 40 Kici калды дейд!. Елше жакындап
кал ганда естШ, Турсын хан муны алдап, кангытып жчбер1п,
Туршстанды шауып, тал ап, олжалап алып калгандыгын... Лап .
коя шауып, Ташкенге Kipin, квзше коршгецш кырып, хан
Турсынды влпрш п ” (2 улп) / 97/.
“Тэуекел хан елген сон бак тайынкырап, бел кайтып,
мижыц-тижын болды. Твуекел ханмен
аркасына
M in in ,
6 ip
туыскан EciM хан ат
Турюстанга турактап, сарт-сауан, озбекп устай
алмаса да, казакты кангыртпай устап, “казак ханы” атанып
турып калды. взбек ханы Имамкул хан да аттанып кел1п, EciM
ханмен уш-терт кабат согысып, ала алмай калжырап кайта бердк
Ташкенд1 билеп турган ханы хан Турсынмен согысып,
катаганды кырып, хан Турсынды елт1р1п, 40 кыз олжалап
кайткан.
Сондагы
олжага
Турсынныц вз кызы екен.
Жэцпрге байлады.
EipeyiH
тускен
кыздардыц
EipeyiH EciM
екеуч
хан оз баласы Салкам
хан жолдасы токал аргыннан шыккан
Шакшак батырдын баласы Кошкар батырга байлапты.
Алтай Токаныц Токасы алды.
EipeyiH
хан
EipeyiH
Булбулдыц Шаншары алды.
EipeyiH
Каракесек Еайбер! алды.
EipeyiH
Тобыктыныц
6ip
батыры алды. Сол кыздардыц аттары: Двулетбике, Оразбике,
Нурбнке, Конырбнке...
Тока Кара Тока атанган, Даулетбикен! алган. Онан туган
уш бала мыналар: Айткожа, Еаргана, Сатыбалды. Шаншар
Нурбикеш то калды кка алган. Онан туган балалар:
E e p iic .
'П л е у к е ,
Салкам Жацпр алган кыздан туган Эз Тауке, Кош к а р
батыр алган кыздан туган Шакшакулы Жэшбек атанган вр
Жэшбек деген осы
Kici.
Енсегей бойлы ер EciM атанган осы Kici.
96
“Ecim ханн ы ц еск1 ж о л ы ” деп к а за к ж урты нда ай ты л ы п к а л г а н ”
(3 улп) / 98/.
Келт1р1лген 3 улш тарихи окигапарды шынайы сипаттап
кыскаша шолу туршде мазмунын эцщмелегенш танимыз. EciM хан
1598ж. езбек билеушшер1мен б т м шарт жасасып, кешннен Ташкент,
Турюстан калалары уппн Имамкулы хан эскершен болган 1605, 1621,
1624 ж. шайкастарда EciM хан acKepi жещске жетш отырган / 99/. 1613
ж. Имамкулы Турсын ханды Ташкент билеуннга деп жариялайды /
100/. К^азак хандыгы 1614 ж. еюге белшш, Ташкента Турсын хан
(1614-1618), Турюстанды EciM хан б е л т билейдь EciM хан 1616-1619
ж. Шыгыс Турюстан ушш калмактармен курес ж урпзш , 6 ip жорыкта
Желдей тайшынын 5000 a cxep i EciM ханнын дуние мулкш (ПЦдёри
бойында аттарсыз цалуы 1-улп) олжа кылып алып кетеда / 101/.
1626-1627 ж. EciM ханныц казак-кыргыз колы Epric бойындагы
кал мак улыстарын талкандайды . Эб1лгазы шеж1реЫ бойынша /102/,
1625 ж. EciM хан мен Турсын хан езара достык пен одак туралы
KeniciM жасаскан /103/. 1628ж. EciM хан жасагы Турсын хан аскерш
жецш, келю1мд1 бузган
(Турюстанды шапкан) Турсын ханды
нвкерлер1 enripin, EciM ханга тапсырып, “Катаган кыргыны” окигасы
орын алды. Буган коса Бухар, Кокан хандары туралы шеж1ре
нускаларында МэшЬур-Жусш Ecim хан карсыластары: Абдолла,
Имамкулы хандарга токталып, олардын ата-тепн таратып, EciM хан
заманыныц тарихын толыктыра тусед1 /104/.
« Казак Ty6i « Ес1мулы Ж эцпр хан билш курган заман (16431680 ж.) тарихын да баяндайды / 105/. Eip езгешелш, МэшЬур-Жус!п
Салкам
Жэцпрдац
шеж1ре тарихын
жонгарлардын
кушею(мен
байланыстыра карап, бул кездеп Казак ханды тны н 1ШК1-сырткы
жагдайы темендеген деп таниды:
“EciM ханнан
кешн казак тагы жудеу бастау тартып,
Ташкеннен айырылып калган. Цазак онан сон баласы Салкам
Жэнпрд! хан котерген. Бул кезде калмак контажысы кушешп.
казакты дамыл бермей кыска кунде кырык шаикан. Согыс болса
калмактыц иыгы аса берген. Жонгарлар жецгенде казакты тырп
ете алмастай кылып, ойсыратып шауып кете берген. Казак
сондай
катты
кыргынга ушыраганнан
кешн де, 1ле-шала
кайтадан жиылып, калмакиен согыса берген. Бакытты ханы жок,
тайсалмайтын батыры жок кеп жаманнын жиылып согыса
6epreHi не болады, не енед1, не бггед!?!” / 106/.
Келпршген МешЬур niKipiH тарихи окигалар барысы б^ршама
нактылай туседь Имамкулы хан тусында (1611-1643ж.) Ташкента
уакытша мезплде Бухарга косылды / 107/. Бул кезде Жощар
хандыгыньш непз1 (1635ж.) каланды: “Тарих акгаргандар 6ip мын
алты жуз уште калмак дэу1рлеп кетерЬш десед!” / 108/. Сондыктан
казак рулары калмак шапкыношлыгынан кауштенш, Бетбак дала мен
Жазык тауларына шепнш кешкен / 109/. 1643-1644 ж. Орбулак
шайкасында казактар Батыр кощарыжыныц 50000 аскерш шепнуге
мзжбур етш, жещске жеткен / 110/. Эйткенмен жоцгар армиясынын
жоспарлы, жуйел1 уйымдастырылган шапкыншылыктары салдарынан
калмактар 50-mi жылдары Шыгыс Жетчсуды, 80-oii жылдары Жет1су
мен Сырдария OHipiHin 6ip бвл1пн иемдешп, Epric бойына орныгады
/111/. ХУШ F.
80-жылдарыньщ басында (шамамен
1680 ж.)
ойраттармен болган 6ip кактыгыста Жэдпр хан каза табады /112 1.
6.6
Алтыншы кезец (1680-1734 ж.) « Казак
аз Тэуке хан (1680-1715) шеж!ре тарихын
/
Ty6i
« Жацпрулы
113/, Актабан
шубырынды ацыз эцпмесш /114/, Тэукеден Абылайга дешнп уакыт
аралыгына арналган кыскаша шолуын / 115/ усынады. Жуйел!
98
хронологиялык, маглуматтармен катар баяндасак, « Казак Ty6i «
нускалары деректершщ алтыншы кезещ де казак тарихын 61ршама
ашып керсететщщгш тани тусем1з.
Халыктык ауызша тарихнамада Эз Тэуке хан б и л т б1рл1кпц,
берекелйстщ, байльщтыц заманы деп дарЁптеледа. Тауке Жэнпрулы
заманында казактардыц ынтымак-б1рлт уакытша кайтадан калпына
келпршш, 1695 ж. 32 кала аймактарымен 6ipre казактардыц иелМнде
болып, усак рулар тайпа одактарына (Жетару, Уак-Керей) 6ipiKTipimn?
жыл сайын шакырылатын курылтай кецестершде елдщ iuiKi, сырткы
маселелер1 талкыланды /116/.
“Эз Тэуке Hi тусында уш жуздщ баласы оцтуст1ктен
швлейтке карай жайлайды екен. Сырдыц бойын жагалап, Жетку,
Алматы, Капау тауларын врлей огырады екен. Орта жуздЫ кыс
кыстауы шуйг!ген Сыр бойы да, жаз жайлауы Арканыц жоны
екен. Сол кезде Орта жуз казагы Ecin мен E p iic арасын куалай
швлейтке кел!п, мал ceMiprin отырганда, Кайдауыл дейпн взенн!ц
бойнда дуниеге ер Олжабай келдь../117/ Салкам Жэнпрден кей!н
Эз Твуке хан болды. Муныц вз< акылды Kiel болды, табанды idci
болды.
“Бансалды
айгырдын
yftipiH
ат
жактайды” деген
калыппен хандык кылды. “Култобеде кунде кецес” деген сез-осы
Эз Тауке тусында айтылган сез. “Kepi кеткен елдщ кецес! кеп
болады, кедей елд!ц кеш басшысы кеп болады”. Бул сез де сол Эз
Тауке заманында айтылган сез екен.../ 118/ Ецсегей бойлы ер
Ес1мнен Салкам Жэнпр. Салкам жвцпрден Эз Твуке. Эз Таукеден
Болат хан. Болат ханнан Эб1лмембет, Свмеке. Салкам Жвцпрдщ
6ip катынынан Уел! бакы жалгыз, мунан KaHiiuep Абылай
жалгыз. Кан1шер Абылайдан
Керкем Уел! жалгыз. Мунан
Эбьлмэнсур жалгыз. Эз Тэуксшн болып турган куншде бакка
99
таласып, такка таласып, ез тукымынан квп жаннын канын
урттап, “Кашшер Абылай” атанган
Y preH iuiT e
нагашысы Кайып
ханныц кол астына кашып кеткен...”/ 119/
1723
ж.
Актабан
шубырынды
окигасы
« Казак туб! «
ацыздарында орын алган. Мунда казактыц кыргынга ушырау заманы
калмактыц
дэу1рлеу1мен
байланыстырып,
Актабан
шубырынды
мезплш танытатын ресмн тарих (1723 ж.) пен шеж1рёл1к есепннлер
(ХУШг. 20 жылдары шамасы) мэл1меттер1 катар берщ п| Актабан
шубырынды заманынын хронологиясы кецецтшп (1723-1726 ж.)
бершеда:
“Актабан
шубырынды
1723-ш1 болган десед1.
коцтажы кушешп, калмак аса дэу!рлеген деседь
1643-те
1720-нын
шамасында Калдан lilepin Турюстан, Ташкенд! тугел билеп
пайжын
Ташкентте
кылган
десед1.
Калдан
Шер1н
куба
калмактыц ханы атанып, тамам калмактыц хандары Калдан
Шержнщ аузына караган деседЬ Казактан бак тайган сон ¥лы
жуз Кожантка Орта жуз Самарканга, Kiini жуз Хиуага коргалады.
Актабан шубырынды сонан Аркага карай ауганда болган ацпме
бвлса керек. Сол ауып келе жатканда калмак шапкыншылыгына
у in ы рады. Талай окига болган шыгар. Эрк1м ез! ата-бабасыныи
айтып отырган вцг1мес1н естид! гой. Айдабол, Кул1к деген елден
Кул 1кпц
ул Kciii
Т1леу1мбет
кашпаймын
деп
16 баласына
басшылык кылып, 6ipi калмай калмактан кыргын тапкан.
...Орта жуз api жутка, api жауга ушырап калып, калган тамтыгы
жаяу шубырып Аркага келш калган. ..” (1 нуска)/ 120/
' ’Актабан
шубырынды-Орта
жуздац
басынан
кешкен
уакига. ¥зын ургамен есептеуш1пер 1720-нын шамасы ма калай
дед|. ¥ л ы жуз Ж внкарияга каран, Орта жуз журттан уркш, Keiuin,
100
жаудан кашып, босып, эр! журтка, api жауга р ы р а п калган.
Тамтыгы Аркага келш калган... Актабан шубмрмнды, Ал ка кол
сулама. Журттан, жаудан басын алып кашкан ел шубырындысы
аппак сурлеу болып калады екен. Табандары таздын басындай
жалтырап
калады екен. Жатканда алка-котан жатады екен,
сем{здер1н ортасына алып, KopFan, кузетт жатады екен”. “Атасы
баска бетен жат ру урлап кетед1,—деп,—сойыи жеп к«яр”,—деп...
Сонда 6ip мерген 15 ауылды асырапты, 6ip кек ала бие он бес
ауылды асы pay га жарады дейдЬ..” (2 пуска) /121/
Казак-калмак карым-катынасы тарихы « Казак
Ty6i
« косымша
шешрел1к деректерде бертедь Мунда эз Тэуке ханнын 1708 ж.
дуниеден еткеш, Тэуке ханнын моласы 1Шдерп взею бойына
койылганы / 122/ ХУШг. 30-40 жылдарында казак руларыньщ кешш
конуы тарихы /123/ туралы маглуматтар кездесш отырады.
Сонымен катар орыс зерттеушшер! ецбектерЬпц жазу стилше
сай икемдеп жазылган « Казак туб! « улпга алдымен Тэуке хан
заманын баяндап, сонынан Тэукеден кеш нп 1715-1738 ж. уш жуздщ
саяси тарихын жеке-жеке энпмелейд1:
“...Бул Тэукеде терен ойлы, толык милы, докей ipi хан
болды. Мунын заманында Улы жузде Теле би, Орта жузде
Казыбек би, Kiuii жузде Эйтеке (би) болды. Бул Тэуке хан 6ip мын
oip жуз жиырмада (1120 = 1708 - 1709ж.) офат тапты.
Тэуке ханнан сон Ташкентте YftciH Тола би ханлык кылды.
Тэуке ханнан Фолад хан, мунан Эбу Эл
Мухаммед хан
(Эбшивмбет, Орта жуз ханы-Л.Ж.). Муныц алдында Семекс
(Сэмеке 1724-1738ж., ал Эбшмэмбет 1739-1771 ж. билйс курганы
белгш-Л.Ж.)
хан
болды.
“Эб1лмамбет-Сэмеке”
атанды.
Эб1лмембет баласы-Айгожа. Экесжш атын жан б1лмейд!. Абылай
101
хан
осы
Эбшмэмбет заманында
квзге тусш
ауызга йпндь
Буларлын 1148-1152 Ьижре ( 1734-1740ж—Л.Ж.) еда.
... Бекей хан ибн Нургали хан нбн Обу Олхайыр хан мбн
Ашша хан. Орыс ка осы Эбу Олхайы р (1731 ж. Обйкайыр Ресей
бодандыгын кабылдайды-Л.Ж.) заманында
Kiiui
жуз
еш
бурынырак багынган” /124/
6.7
Жетшип кезец (1734-1781 ж) бойынша жинакталган тарих
окнгалардыц барлыгы « Казак Ty6i « Абылай хан /125/ eciMiMeH
байлапыстырылып топтастырылган. Маселен 6ip шеж1ре у л п а “ 1778
жылдар Абылай ханныц Орта жузге хан болган шамасы” деген сез
пркесшен басталыл, калмак гайшылары мен казак хандарынын билйс
жуйелерш салыстырып, Абылайдын 48 жыл хан болганын айтады.
"Абылай хан заманы топтама жинактарына ханныц ата-теп /
126/. (4 нускалы шежчре Т1збеп) мен
аулетз / 127/; сол заманныц
атакты батырлары мен бклер! Абылай ханныц бшнп тусындагы зац жоралгылары / 128/ , халыкгыц алеуметпк турмысы / 129/; ХУШ г.
казак хал к ын ын тарихы... туралы сакталынган фольклорлык улллер,
тарихи зерггеулерден алынган деректер еш ен / 130/.
Бул топтамада эцпмеленген окнгалардыц ен мацыздысыАбылайлыц алгаш epnix жасауы жене бедслдо султанга айналуы. Бул
орайда МвшНур-Жусш е п турл! маглумат келпрсда: BipiHiuiciiute,
ацыз мал1меттср1 бойынша Об1Лмансур (Сабалак) 20 жасында
калмактын Шарыш батырын влпрген сон (шамамен 1730-1731ж.)
Атыгай-Карауыл деген елд] баскаре бастайды / 131/. Бк1НШ1С1Нде,
жазба шсж1рс дереп бойынша, Абылайдын Орта жузде “ОбшмэмбетСэмеке”
заманында
(1724-1738ж.)
козге
густ,
1734-1740ж.
аралыгында бедедщ султанга айналганы туралы нактылы акларат
келпр1пген / 132/. Окига датасын аныктауда бул м п яш маглуматты
102
О.Нуралыулы дастаны да, Ш.Кудайберд1улы meji<ipeci де жокка
шыгармайды / 133/. « Казак Ty6i « нускаларында ханньщ 48 жыл
Кокшетауда бншк курганын ескерш, epi тарихи зерттеулермен
байланыстыра отырып Абылай ханнын эм!рбаянына катысты б!ркатар
окигаларды жинакдап керсетуге болады:
1731 ж. Казак-калмак
шайкасында кезге тусш, Атыгай-Карауылдьщ билеупйа болып, 1734-
Щ
9
1740 ж. Орта жуздеп бедедщ султанга айналып, 1749ж. (Шакшак
Жэшбек машмдеу1 / 134/ бойынша) ic жузхнде Орта жузда жеке дара
билей бастап, 1771 ж. уш жуздщ экшдер1 сайлауымен казак халкынын
ханы атанган / 135/. Апайда жазба дерек (1734 ж.) пен МэшЬур-Жусш
сэзше (48 жыл хан болды) салыстыра карастырсак Абылайдын
Атыгай-Карауылга бшпк ете бастауы мезплш 1734-1740 ж. деп
кейшге ысырып карауымызга болады.
« Казак Ty6i « Эб1лхайырдьщ еюнш1 рет 1738ж. Ресейге
багынуга ант бергеш хакында нактылы мэл1мет калдырган: “Тайшы
калмак TLni. Бурынгы заманда хандарына
койган аттары.
Контайшы кара калмак Катысыбанды бнлеген. Оны б1зд1н казак
“контажы” дейд!. Жонфар тайшысы—Калдан
LUepiH.
Казак оны
куба калмактыц ханы болган дейд!. Анже деген ханы болган.
Буган караган к ал макты он сан оймауыт, тогыз сан торгауыт
дейдь Уса, Серен деген жайсацдары болган. “Жана кыргыз” деп
сейленед1 , кыргыз ханынын Абылай ханга ак уйл!ге берген 6ip
тайпа ел!. 1738-де Обыхайыр хан бас болып, Адайдан баска
K iuii
жуз орыска багынады”/ 136/. Келпршген шежгре улпеше Караганда
М.Ж.Кепейулыныц орыс галымдарыныц зерттеулер1мен де таные
болтаны айкын ангарылады.
1739-1750 ж. казак-калмак карым-катынасы тарихы « Казак туб!
« “Калдан Щерш” эщтмесхнде”/ 137/ орын алган.
103
Мунда тарихи
окигалар ацыз сипатында эцпмеленген: 1739-1741 ж. жоцгарлардыц
Орта
жузд1
шабуылдауы,
1740
ж.
езш
“Шоно-Лоузан”
деп
жарияланган Карасакалдыц казак арасына келу1, 1741 ж. Септен
жасагыныц
Абылайды
туткындауы,
1743ж.
Калдан
Серенщ
Абылаймен казак-кал мак б т м ш жасасуы, 1745-1750 ж. Жоцгарияны
билеген жас контажы Цеван Доржыны (ацыздагы Айжан хан)
калмактардьщ кезш ойып, Аксуга айдатуы баяндалынады /138/.
Бул кезен аралыгындагы окигалар "пзбегш « К^азак Ty6i « шеж1ре
сездер1 де толыктыра туседк Олжабай батыр “Калмаккырган”
шайкасында (Бул окиганы В.А.Моисеев зерттеу1нде 1741 ж. болган
деп керсетедО ерлпс керсетеда / 139/. Малайсары батыр калмакта ак
уйлще (1743ж. Абылай орнына келген Эбшфешз султанмен 6ipre
аманатта болган-Л.Ж.) болганын алга тартып, Абылай жорыгына
катысуга карсы болып, акыры шыккан сол жорыгында калмак
мергендершщ огынан
шайкаста каза табады / 140/. Казыбек би
елшшерш К,арабас ханым (1749ж. Нуралымен некелйс одак жасау
ухшн Карабас султаннын Kinii жуз бен Орта жузге сапары) сынап,
жогары бага береда / 141/.
Каржауулы
Науша
батырдыц
(1827-1829,
1836-1838
ж.
кетершстер басшыларынын 6ipi) атасы Сырымбет 1748 ж. “Болекей
султан
Эбшхайыр
ханды
Барактыц
айтуымен
Сырымбет
елтаредГ’/ 142/.
1750-1758 ж. саяси окнгаларга белсене араласкан Абылай
султан казак билеушшер1 арасынан суырылып шыгып, Жоцгариядагы
азаматтык согысты ушьщтырып, акыры 1758 ж. Жоцгар хандыгыныц
жойылуына себетш болады, Абылайды жактаган жоцгарлардыц 6ip
тобы Орта жузге кешедк “Тонты сулудыц бауырлары-Кыргын,
Куш Абылайга кашып кел!п, паналап, олардыц ур1м-бутак
104
журагаты Лтбасар уезшде, Теркаккан бойында каз койын
Кашырлы елiнде калмактар деседь Bcin-enin кеткен 6ip тайпа
жан” / 143/ Абылайдьщ жоцгарларды жецген енбепне МэшЬур
жогары бага береди “Бурынгы замандарда калмак казакка тан
атырып, кун шыгармаган. Абылай хан ат аркасына мшген соц,
калмактыц бет!н кайтарган. Алатаудыц берп жагында, Алтай
тауынын 6epri жагында калмак тутш тутетш, кун Kepin отыра
алмаган. К ал макты Сарыаркадан аударган, басына кара кан
жаудырган Абылай болатугын, акыры калмакты су сепкендей
кылды’7144/
« Казак Ty6i « нускаларында Олжабай батырдыц 1756-1757 ж.
кытай эскер1мен болган “Шурпнткырган” (Баянауыл), Талкы (Жоцгар
Алатауы) согыстарында жещске жетш, ерлпс керсеткеш айтылады /
145/. ХУ1П г. казак акыны Татткара жырларында да Абылайдьщ
журпзген шайкастарында казактардыц унеш жещске жете бермегеш,
кеп ретге meuiyuii урыстарда шепнуге мэжбур болганы, каша урыс
салу тактнкасьш колдаганы айкын ацгарылады /146/.
1752-1758 ж. саяси окигаларга байланысты бедел1 артып, б и л т
кушейген Абылай султан Ресей мен Кытай арасында бейтараптык
багыт устап, алма-кезек ею жакты колдап, нэтижесшде казак
халкыныц тэуелс1здшн сактап калады: “Орыспен жауласпады, ел
болды. Шуриитпен жауласпады, ел болды. Екеу1не де т1л болды(1
улп) / 147/. Калмакты Сарыаркадан аудырган, басына кара кан
жаудырган Абылай болатын. Калмакты су сепкендей кылды.
Шурш1тпен жауласпады. Ак уйлпге Од1лд1 берш, елдес(п, шурш!Т
ханы Абылайга “Ежен” атын бай л алы. Орыспен жауласпады,
елдесшт! (2 улп) / 148/. Керей тересше “куцлЬк” (куннлЫ) найман
терес!не “уанлык”, аргын тересше “ханлык” бер!лген шуринт
105
ханы Еженшц eici жорасы. Сонда Аргында ханлык алган eid торе:
6ipi—Абылай, Gipi-Бвкей. Абылай кеп даурен сурген. Бокей
дауреш аз болган, хан сайланысымен 6ip жыл жарымнан узамай
орыска багынган. 1750-Huii жылдары Бокей ханнын келгеш
Аркага / 149/(3 улп)” .
XVIII
г. 50-80-ж. казак халкынын элеуметпк-экономикалы
жагдайы туралы мэлщеттер де « Казак Ty6i « жазбаларында
шеж1рел!к создер ретшде бершедь Мунда кобшёсе адам саны жене
мал саны eciMi курт жогарылаганы,
1750 ж.
Тройцкще
базар
ашылуы / 150/, 1755 ж. Ерпстен dpi етуге тыйым салуына /151/
байланысты козак-казак кактыгыстары хакында мэл1меттер бершеда:
“1750-де Абылай хан мен ор Жэшбек орысбен сауда араластыру
ушш Троисюден базар аштырган. 1755-Huii жылда Тортуыл
козганы Кулеке, Бекшенщ КУлекес*н'Н баласы Cyripani мырза
Ерпстен жылкы отю зу ушш казак орыспен тобелес кылган.
Ж асакка келген казакка 6ip откелд!н аузында 100 ат усттатып
6epin Cyripani мырза атанган / 152/ (1 нуска). Имам кустан шыгып,
Epiic
жагасымен,
Семейге
шсйш
баратугын
кара
жолды
Абылайдыц “сонымен журс1н” деген буйрыгымен “кара жол”
болган екен. Сол ушш Ертмгпц 6epri жагындагы келденец жолды
“Абылай жолы” дейд1. Жармецкелж жер сураганда Кызылжарды
берген екен... Кызылжарда “Абылайдыц ак уй!” деген сонда
салынган уй екен (2нуска) / 153/. Абылай заманындай казак еш
уакытта гыныштык корген жок. Абылай уакытындагы казакта
6ip адамдарда 10 катын, 30 ул, 20 ул, 15 ул, 10 ул екшш 61р1нде
болган. Абылайдыц ез1нде 7 катын, 30 ул болган. Мал ociMine
карасак, Алтай Алдажуманда 25000 жылкы, Сапакга 12000
жылкы,
Каржас
Азнабайда
17000
6iT in,
“Азнабайдыц
Карабайындагы” аталган 10000-5000 eidHiH б1ршде болган/ 154/ (3
нуска)” .
Bcipece,
соцгы
мел1меттер
(3
нускадагы)
А.И.Левшин,
Ш.Ш.Уэлиханов.Е.Б.Бекмаханов зерттеулершде, кытай кужаттарында
кайталанады /155/.
1758 ж. Жоцгар хандыгыныц жойылуы бос калган Жоцгария
Kepi ушш талас-тартыс тудырды. Кытай билеушшер1 бул жагдайды оз
максатына пайдаланып, казак пен кыргызды езара жауластырып, ей
халыкты да ездерше багынышты кылуга тырысты / 156/. Казактардьщ
1766, 1768, 1770, 1779 ж. кыргыздарга жэне 1766, 1767 ж. Крканга
карсы жорыктары / 157/ туралы машмет « Казак Ty6i « улплершде
дастанныц кара co3i, не ацыз-эцпме турвде эцпмеленед1 / 158/.
1773-1775 ж. Пугачев кетершс1 кез«нде Абылай Орта жуз
курылтайын
аш ы п,
ic жузшде кетершсгшлерге колдау керсетуден бас
тартады / 159/. Бул окига Абылайдын орысты шаппак болганы, Бухар
жыраудыц влен-толгаумен ханды райынан кайтаруы туралы « Казак
Ty6i « мэлшеттерще мецзейдй / 160/. М.Ж.Кепейулы жазбаларында
сез
болтан
“Абылай
аспас
сары
бел”
окигасыньщ
(б1рнеше
варианттарда) / 161/ 1779ж. болганын кытай кужаттары / 162/
айгактайды.
Хан бшппн саны мол ру адамдарыныц uieicreyi казак
хандыгындагы хандык бшпкпц халыкшылдык (республнкашылдык)
сипатын ашып корсетед! / 163/. Сондай-ак « Казак
Ty6i
« мэл1меттер1
бойынша, Абылай ханныц кезпще де зац-жоралгылар шыккан,
Абылай зацдарын жасауга Жэцке би Шобалайулы секшд1 билер
катыскан / 164/.
6.8
Сег1э1нш1 кезен (1781-1837 ж.) бойынша топтастырылган «
Казак туб! « мелiметтер кебшесе Орта жуздщ саяси тарихы кеб1рек
карастырылган.
Оныц
ce6e6i
Kiuii
107
жуздщ
жерлершде
болган
сапарларында М.Ж.Копейулыныц Науша,Исатай кэтершстер! туралы
машметтер жинаганымен, бул деректердщ взара хронологиялык
тутастыгы, байланыстылыры аз сакталган. Жэне бутан 1822-1836 ж.
Ресей мен Орта жуз карым-катынасында орын алган окнгалардыц
галымныц тукан олкесшде Баянауыл жершде эту! де вз улесш косты.
Ал Улы жуз тарихы XVIIIf. 80-жылдарынан бастап КоКанга тэуедщ
бола бастаганы белгш. МэшЬур жазбаларында да Улы жуз тарихы
(XVTO F. 80 ж - 1864) Казакстанныц Ресейге толык косылуы тарихы
(XIXf. 50-60 жылдары), Бухара, Кокай билеушшер1 me>icipeci (XVTOXIX f.) 6ip топтамага (№1170 “б”) жинапып, колжазба нускаларыньщ
орналасу реттшхп бойынша 10-кезенд1 курап, хронологиялык реттшш
сакталынбай (XIX г. окигаларды сипаттау барысында XVIII г. кайта
оралу)
жылнамалык-шеж1рел1к
жуйеде
жазылган.
Колжазба
мэтандершщ топтасуына, « Казак Ty6i « улплершде орналасуына сай
XV1II-XIX гг. Улы жуз тарихын 10-кезенге топтастырамыз.
1781 ж. Абылайдан соц хан сайланган Уэщ хан тусында (17811819) казак ела кайта белшектелш, ханныц б шип ic жузщде Орта
жузге, Улы жуздщ 6ip бвл1пне (Абылай урпагы билеген рутайпаларга-Л.Ж.) гана журдь Уаш Абылайулы сырткы саясатыцда
сэгазд1ктерге (кыргыздарга карсы Kypeci) ушырап отырса да, Кытай
мен Ресейге алма-кезек карым-катынас жасауы аркылы Орыс
патшаларыныц Орта жузда отарлау саясатын тежедь
Патша эпмпплшнщ Бекеши Орта жуздщ ханы (1815-1817)
ретанде мойындауы да бул жагдайды озгерте алмады. Тек 1819 ж.
(МэшИур жазбасы бойынша 1821 ж-Л.Ж .) Уэл1 ханныц елша гана
Ресей шенеулйктерше казак халкыньщ б шик институтына езгер1с
ёвпзуше непз болды / 165/. Tiirri, 1810 жылы 27 желтоксанда ci6ip
а ш ш ш п беишстер мацындагы казактарга бодандыкка ант беру
108
насихат кагаздарын таратты. Ресейге багынудан бас тарткан казак
ауылдары Кытайга, Орта Азияга ауып кегп /166/.
“1778 жылдар Абылай ханныц Орта жузге хан болган
шамасы. 1821 Уал! хан ел1п, асы бершген шамасы / 167/ (Iвариант). Абылай хан елген сон cap казак, Сейтен, Айткылда
султан ар тапты ц осылардай басты kici.iepi жиылып, Уэл! ханды
хан котерген / 168/ (U-вариант). Абылай хан елген сон арты на бел
баласы Уел! хан болган. Ол жуз беске келш,.. елген. Асын
Ошакты келде берген. Абылай ханныц асында Еламан баласы
Турсынбайдыц атка шапканы аны к/ 169/ (Ill-вариант). Керейден
6ip Ж эшбек деген батыр ш ы гы пты . Ш акш ак Ж эш бекпн жиен!
екен деп еспген ед 1 М. Бул кы з
Ж эшбек атаныпты. Муныц
кылган Керейд! орыска каратпаймын деп
тауыныц аралыгында Алакел
куяды.
Тай
кулындап,
Алатау мен Алтай
деген кел бар. Sip озгае 7 озен
тайлагы
боталайтын
жер.
“Бул
Сарыаркадан да а рты к, Жндел1-Басыннан да арты к жер”, - деп
солай карай аударыпты. Озше ерген ел 6ipre барыпты. Калганын
тагы алып келем!н деп келсе, мунда калган Керей патшага карай
багынып калган екен. Кайтып бара жаткан бетте ажал шап еттп
аягынан аягы нак алып, жолда елш, кайда елее де бул кунге дей!н
аты жогалган жок. Терт аты ныц улы Керейдщ ею атасынын
урпагы сол жакта. Есепаз бай, “Бодамсыз Керей атанган десед! /
170/ (IY вариант)”
Уелщен соц хан сайланган Рубайдолланьщ (« Казак туб! «
улгшершдеп Абайшлд»-Л.Ж.) бншпн патша ею мел мойындамай,
1822ж. Сперанский уставына суйешп, Орта жуздеп хандык бшпкп
жойды. Сол жылы Рубайдолланьщ Кытайга аттанган казак елпцл!пн
Цин нмпериясы да кызу колдап, 1824 ж. Баянауылга 300 жауынгер!
109
кузетшен 10 кытай ш енеулт Kejiin жегп. Патша аммш ш пндеп
эшмдер нускауымен Карабышев, Путинцов, Чернецкий отрядтары
II
шугыл турде турде Баянауылга жетш, хан ордасы мен Рубайдолланыц
кузет жасагын туткындап, орыс офицерлер! кысымымен Рубайдолпа |
Цин елпплершен хан атагьш
кабылдаудан бас тартатындыгын
мэл1мдеуге мэжбур болып, сонында эскери кузетпен Рубайдолла хан
мен оньщ cepiri Торайгыр би Омбыга женелтшедь Рубайдолла
Березов
калашагында
1840
жылга
дейт
камалып,
кешннен
босатылып, елге кайтарылады /171/.
“Сол сиырда туган бала 79 жасында 1905 жы лан жылы дуан
саламын деп агаш кескен... С иы р ж ы лы. Он ш акты кы тай кел!п: I
“Агаш
кеспрмеймш ,
кала
салдырмаймын,
казак
саган
карамайды б1зге карайды ”,-деп тал ас кап. Сонда Уал! ханныц [ I
бэйб!шесшщ баласы АбайдЬлдв ханныц зам ан ы ... Сонда орыстыц
полковойы: “К азак шурпптке карайсы ц ба?- дегенде... Торайгыр
-
мен Абайдшда ханды алы п KeTinrri... Сол барганнан Омбыда 70
кун ж аты п ты ... Бул ж акта Абайдшдэ мен Торайгырды алып
кетт! деп, казак
коркып, Баянауы лга Шоц, Кокшетауга Уал!
ханныц токалы Айганым кала салдыра бастаган екен / 172/ (I
вариант). Мунан соц Абайд1лдан1 хан кетердь Булар тек хан аты на
маз болды. “Цала салмаймын, багынбаймын деп айтасын”,—деп,
Абайдшда ханды Баян таудан орыс устап алы п ке-пп,... / 173/ (П
вариант)”.
М1не, осындай аласапыран уакытта казак султандары eki топка
ж1ктелд1. Т.Шыцгысов, К Кудаймендин, Жамантай т.б. патшаныц
отарлау саясатын ашык колдап, дуандар ашылуына колдау керсетш
I
отырды. Ал карсы топтагы султандар iuiiHeH Касым хан аулетп
адамдары гана патшалы Ресейд1ц отарлаушылык багытына карсы
]
шыгып, карулы котершс бастады. « Казак Ty6i « нускаларында
Кенесары заманыньщ (9-кезен топтамасы) бастамасы, Kipicne шолу
репнде Саржан мен Есенгелдшщ котершс тарихы (1825-1836)
кыскаша оцпмеленедь МэшЬур-Жусш « Казак Ty6i « жазбаларында
1819-1825 ж. окнгаларды оцпмелегеннен кешн Саржан, Есенгедщ,
Касымдардыц журпзген курес тарихын / 174/ ацыз-вцпме окигасы
репнде келт^редк Сарыхан (Саржан—Л.Ж.) тере жас шагында орыс
кепестер1н коркытып, Касым урпагын орыс устап алып кетед! деген
ауезе-сез таралып, Сарыхан твренщ Иван Семеновиш (Карбышев И. /
175/-Л.Ж.) деген полковоймен теке Tipec урыс кылып, акыры
“му£ыл манды жакын кор!п, Туркктан, Ташкентке карай жал
тартып барганда, Ташкент 6erici конакка шакырып алып,
Есенгелд1 деген iuici мен Элжан деген баласымен, 40-50 шамалы
жолдасымен,—бэр!н тугел елт1рген’7 176/.
Зерделей карасак, « Казак Ty6i « 1825-1836 ж. окигалар кыскаша
турде эцпмеленген. Мэселен, Саржан кетерйпсшщ орыс эекергмен
журпзген камьш урыстары (1825-1836) 6ip ауыз сез ретщце гана
келпршген:“Иван Семеновиш деген полковой шыгып, Саржан
теремен
уры с
кунде...”Есесше
кылып, eKeyi жец!п,
же Hiсе алмай
журген
1836 ж. Ташкент бепшн Саржан мен онын
жактастарын кастандыкпен ej^ripinyi /
баяндалады.
Абылай
эулейн
М-Ж.Копеев
отарлаушылыкка
177/ анагурлым кеб1рек
тараткан
карсы
курес
щещре
нускасында
журпзген
Саржан
Касымулы тулгасын жогары багалап Абылай урпагы султандарынан
жогары кояды: “Абылайдыц 30 улыныц ш н е н Абылай атын атап,
жауга шапкан Касым урпагы-Саржан, Кенесары, Наурызбай” /
178/.
111
Kiini жуздеп котершстер тарихы гана баяндалган « Казак ту® «
шехаре сездершде 1836-1838 ж. Исатай козгалысы туралы машмет аз
сакталынган, тек Исатай cepiri Шернияздыц Баймаганбет Султанмен
кездесу1 туралы эцпмесщце гана кыскаша айтылады / 179/. Сондай-ак
« Казак T y 6 i « кеипрмесшде (№378) 1827-1829 ж. Кайыпкали Есшов /
180/, 1837-1838 ж. Исатай Тайманов / 181/, 1845 ж. Кенесары Касымов
/182/ кэтершстерше катыскан K inii жуздщ атакты батыры H aynia
Каржауулы хакында 6ipuiaM a мэшметтер жинакталган. « Казак Ty6i «
№ 378 бойынша, Науша батыр Бекей ордасында Кайболды (К-ЕсймовЛ.Ж.) деген теремен б1рлесш, патша эскерЁмен согысып, Шабар
Акшабарулы кемепмен Kirtti жузге (1829) eTin, Наушадан кешн 7
жылдан сон Жайыктан орыс эскершен кашкан Исатай да ©Tin, Kiuri
жузде де Науша ханньщ 50 атын экетщ хан-султандармен келice
алмайды /
183/. Бул окигалардыц шынайылыгын А.Ф.Рязанов,
И.Кенжалиев, Ж.О.Артыкбаев зерттеуш1лер1 мен орыс кужаттар
айгактайды.
6.9
Тогызыншы кезец (1837-1847 ж.) бойынша жинакталган
ортак такырыбы-Кенесары заманы: KOTepinici, ханныц ата-теп мен
оулегп, батырлары т.б. Осы орайда мэл1меттердщ 6ip тобы гана баспа
бетгнде жарияланганын / 184/, калган шогыры OFKKK « Казак Ty6i «
№ 1170 “б” , « Казак Ty6i « № 1176 улплерЁ мен коппрме нускалары /
185/ сакталганына назар аударамыз.
1836
ж. Саржан, Есенгелдшердщ кастандыкпен влтпр1лгеннен
кешн Кенесары 1837 ж. кектемшде Акмола окрупне кел1п, котер1л1сп
бастайды. “Бул flepici бар бешкеге ушкандай эсер етп. Буган деЙ1н
imiHeH тынып журген казактар Кенесары Касымовтыц туы астына
топ-топ болып жинала бастады” / 186/. МэшЬур-Жус1п Нурсиет
Байгозыулы мэзпметай (сол жылы туганын) мушел кайыру эд1с1
112
аркылы есептей отырып, Кенесары бултнщ (кетерЩсшщ) 1837 ит
жылы басталганын айгактайды / 187/.
1837
ж. “Кенесары-Наурызбай KorepLiici ага-султандардын
апалан-тупалацын салган”. Кетерйнспплер катарына Баянауылдагы
елдщ 6ip тобы (Каржас, Орманшы) косылып жатса, 6ip тобын
Баянауылдьщ султаны Поштай казак-орыс алдырып, “Айдабол,
Kyniirri койдай
камап, Hipin, алып
калды”. “Коныркулжа
Каравткслге ага-султан, дуанбасы ед1, ол да орысты арка суйеу
таяныш кылып, вз TfriiH алган казакгы алып калды” / 188/
1947 ж. монографиясында кернеюп галым Е.Б.Бекмаханов 1838
ж. 22 маусымда Актауда жасалган Кенесары эскершщ сэтс1з
шабуылын МвшЬур-Жус1ппн сипаттаганына ерекше ден кояды:
“М.Ж.Квпеевтщ
сипаттап
жазуынан
6i3
Кенесарыныц
согыс
тактикасы жвшнде тунгыш рет б1лем1з. Мысалы, сол окиганы квз1мен
кврген Жэд1гер Сымайыловтьщ аузынан жазып, Актау камалына
1838ж. жасалган батыл шабуылды суреттейш жэне Кенесарыныц осы
батыл шабуылга катыскан жекелеген батырларын, атап айтканда,
кврсеткен ерен ерл1П уппн Кенесары “Жеке батыр” деп ат койган
Телебай батырды сипаттап жазады” /189/.
Бул окигада, МэшЬур дереп (■пкелей куэгер Майлы Жэдцгер
кария свз1нен) бойынша, Суй1нд1к Жанайдар батыр казак-орыс
ортасында калган Кенесары ханды куткарып, арашалап, каша урыс
салып, кутьшып кетед! /190/.
Сондай-ак Кенесары жасагыныц 1838 ж. 7 тамызда Каравткелд1
камал вртеген урысы туралы мел1меттерд1 де « Казак Ty6i « усынады.
Мунда ок тцщ кан майданда казак тапкан досы кыпшак Басыгара
батырдын суйепн жерге калдырмай атына ецгерш ала келген Тана
Таныш батыр epniri эцпмеленед1 /191/.
ИЗ
1837-1838 ж. “Ед1л-Нура бойында К°ныркулжа теремеи
жау ” /
192 / болды. Бул кездеп Орта жуздеп
саяси ах уалды
баяндаган №149 KeniipMeci (188-189 беттер) бойынша, Кенесарынын
кетерш сп бастамастан бурын Орта жуз билСушщершщ жиналысы
шеипмш
тоскан.
Рубасылар
КДасымулына
беретш
шеппмш
кеппкпрш, Иван Семеновиш деген полковоймен келюсоз журпзген.
Кенесары кетершсп
бастап, Караеткедщ (Акмола-Л.Ж.) каман
©ртеген. Кенесарынын ” ел шаба бастаган” эрекетгершен корыккан
казак рубасыларыньщ 6ip тобы орыс эюмшшпнен жэрдем сураган /
193/.
1840 ж. кетершснн отрядтары “Обаган, Тобылдан, Алтыбас
Кыпш ак Бал кожа, Канкожанын елш шауып” кетед1 / 194/. 1840 ж.
кокандьщтар К^асым султанга кастандык уйымдастырып, елпред1
/
195/. 1841 ж. кыркуйепнде Кенесары хан сайланады / 196/. Бул
МэшЪурдщ Кенесарынын 7-8 жыл хандык бил1к курды деген
мэл1мдеулер1не / 197/ кел1цк1рейш. Бутан коса « Казак Ty6i « 18371841 ж. аралыгындагы Кенесарынын тандаулы жасак саны 2000-нан
аспаган деген « Казак Ty6i « топшьшауы да шындыкка сай келед! /
198/. 1841 ж. кетершшшшер “Каратаудын как тубшдеп Созакты
шауып ” кетеда
/ 199/. 1842 ж. Сотников отряды кузетс1з калган
Кенесары ауылын шауып алып кетед1 / 200/. МэшЬур жазбасы бул
окита туралы ханныц орыс ecxepi алдынан шыгамын деп мулде баска
жакка (EpTic) eTin кеткен1н, neci ауылды орыс шапканда Сапак
байдыц баласы да коса олпргенш айгактайды / 201/.
1844-1845 ж. Кенесары KOTepmcniinepi “Kiuri жузд|ц берг! ш сп
бес Жаппас, торт Шомекеймен” жауласады / 202/. Мундагы « Казак
Ty6i « улплершде сез болган “Жасауылкырган” окигасы / 203/ орыс
кужаттарындаты мэл1меттерда /204/ толыктырады . 1845 ж. Ci6ip
114
I беюжс me6ine карай кошкен Жаппастардан 120 ауыл Торгай карай
I белшш;’’Наурызбай
жасагын
олпруге
катысымыз
жок,
б!з
> Кенесарыдан бас тартпаймыз” - деп машмдеп, белшш, кешш кетед1
I / 205/ 1845 ж. мамырда Кенесары жасагы
козгалыска косылмаган
I Жапастардыц жуз ауылын шауып кетедо: “Кенесары-Наурызбай
' акпан-кантарда 1700 к!с!мен аттанып... ел шаба алмай, жасанган
жауг» кнлМ п к алып, оздер! жаралы болып, жан саугалап кайтып,
, сол бойымен Kiini жузден кеНн ала алмай, жерш тастай кашып,
: Ш уДаратауга карай ауып кетедГ’ / 206/.
1844-1845 ж. Кенесары кетершспплерш жеце алмаган ескери
бешмдердщ сэтаз жорыктарынан кешн, Ресей эю м ш ш т Ыргыз,
Торгай бойына бекпйстер салу аркылы кетершкшшерд! ыгыстыруды
I жоспарлайды / 207/. Сонын эс ершен Кенесары бастаган казак
I ауылдары Сыр бойына кешуше мэжбур болады. 1845 ж. Бухар мен
Коканньщ Кенесарыга карсы одактасуы казактардьщ 1ле езен! мен
Балкаш кел1 аралыгындагы Камал тубепне орналасуына непз болады
/ 208/.
Бул арада МэшЪур-Жусштщ Кенесары осы Камауга (Камалга)
келместен
бурын
Улы
жузде
калыптаскан
саяси
жагдайына
тусшпсгеме 6epyi « Казак Ty6i « улгшершщ маныздылыгын,
м э н д т т н арттыра туседк “1ле деген езеннщ Балхашка куйган
жерш Камау деп атайды. Караталдын, 1лешн, Шудыц, алабын
Алматы твц1рег1 Найман мен YftciH жайлайлы. Албан, Суан,
Дулат, Жалайыр, Шапырашты деген рулары Кенесары ¥лытау,
Юш1таудан ауып барганда, сол Камауга барган. Шапыраштыдан
баска ¥ л ы жуз бурыннан Коканга карап, атка м!нерлер1, еркег!
жыл сайын сарттан шапан KHin гуратын. Найман, Тем1рсу,
Ж ем ш ен А л м а ты , А ягездег! о р ы ск а б агы н ы п , тер! ш екп ен к и т
т у р а г у г ы н *7 209/.
Патша уйм ет! Кенесары ыкпалын шектеу ушш генерал-мойор
Вишневский карамагына Нюхалов, Абакумов, Карбышев отрядтарын
косып беред1 / 210/. Gcipece Нюхалов отрады Кызылагашта беюнш,
кетершсшшдердц узак коршауга алады. Кенесарыга карсы топка
Белен, Суййс, Эл! султандар жасактары, косылып, осы кы зм еп ушш
олар марапатталып, шен-шекпен алады / 211/: “П атш а у ю м е ть ..
А ягезден К енесары м ен согы суга Н ю халов деген ж асауы лда косын
к ы л ы п ш ы гарган . О ган коп ж т т -ж е л е ц м е н А бы лайулы С ук
торе, А бы лайды ц тун гы ш ы Э /цл улы Элггере, С ал ты бай ул ы
Б а р а к торе, Ш оцкайулы Болен торе ерген екен. О сы ай ты л ган
торелерд1 зерл! ш екпен
кипз1п
6ip-6ip
кы л ы ш
асы н ды ры п ,
ж ы л ты р а ган тагы п ж1берд! ” / 212/. « Казак Ty6i « ацы з-ацпмеанде
Кызылагашты Нюхалов acKepi кыстап жатканы, аз сернстер1мен 6ip
ауылда Наурызбайдьщ конак болганы, конактарды Нохалов acKepi
коршап алганы, бул окигага Шалгынбай aKeci Eiparni торе катысканы,
Наурызбайлардыц коршауды бузып откеш ацпмеленед1 /213/.
Коршалу каушнен кутылу уппн К.Касымулы кетершсшшер!
Камалды тастап, Шуга атедд / 214/. EipaK Шу бойына ауыскан
Кенесарыга Коканга карсы куресп жалгастыруы аскери сатиздпстер
акелдц. Алгашында 1846 ж. 20000 аскер жинакталган Кенесары колы
Мерке камалын басып алып, 6ipa3 жещстерге жетед! / 215/. Кыргыз
манаптары Кенесары усынысын кабылдамай, К°кан мен Ресейге арка
суйеп, ханга карсы арекеттерге кашедц.
« Казак Ty6i « жазбаларында Кызылагашты Нюхаловтыц
кыстаганы, кыргыз бнлеушшергаё хат жазганы, Ресей KeniciMiH керген
кыргыздар
кушейгеш,
Кенесарыныц
116
Косшы,
Солгы
руларын
шапканы, 1846 ж. ITiiuneK тубшде согыста Сарбагыс Калпак батыр
колын казактардын жецу1, бейбй б т м жасасуы, б тэд ц кыргыз
жагыныц бузуы, 1847ж. Кекшк Сецпрдеп шайкаста Кенесары
жасагы корщалуы, тун 1нпнде Сыпатай мен Рустемнщ калын Дулатты
кашырып Ж1беру1, ас-сусыз 3 кун согыскан казактардын колга rycyi
Кенесары, Наурызбайдьщ ер ел1м1мен елу1 айтылады / 216/. Бул
окнгалар орыс кужаттары мен зерттеулершде айгакталады /217/.
Жазба деректерде Кенесарынын 1847 ж. катыгезджпен влпр1лу1
айтылады / 218/. МэшЬур жазбасында Кенесары, Наурызбай ер
елйм1мен ол1п, “бас тер!с!н сойдырып, орыс журтына, патшага
жзберген. Бул ушш Шабдан, Жантай К^арабековтар патшага
курметт! idci болып, шаЬырт тапты" /219/.
6.10
Оныншы кезец (1848-1865 ж.) бойынша « Казак Ty6i « мол
дерек кез1 жинакталган. Баса назар аударарлык 6ip моселе, МэшЬурЖусщ казак еш тарихын эцлмелеу барысында ХУШ-ХГХ гг. Бухар
(XVI г.), Кокан (XVII г.) хандарыныц тарихын шеларе репнде
келйредо.
Бул
туста
тарихты
бейнелеудеп
хронологиялык
тутастыктыц “эдещ” максатты турде бузылганын ацдаймыз. Буган
Караганда автор Кенесары котершсшен кешнп казак халкынын
тарихын жан-жакты талдап корсету ушш XVI-XVIII гг. Бухар, XVIIIXIX гг. Кокан билеушшер1 шеж1релерш косымша дерек кез1 ретшде
KipicripreH. BeJirini 6ip тарихи кезешй (1848-1865), не сол замандагы
окигалар барысыныц кеп кырлылыгын, зандылыгын таныту ушш
МэшЬур-Жуснтц материалды жинактап беру эд1сш колданганы
бшшедь Мысалы, « Казак Ty6i « № 1177 улпсшде (94-99,126-140
беттер) алдымен XVIII гг. Абылай хан заманы, казак хандары
uienipeci, XIX
кешн
ft.
XVI ft.
акындар айтысы туралы деректер бершп, олардан
Шайбанилар эулет!
117
(Абдолла хан), XVIII гг.
Аштарханилар ayлета, Алтын Бесиктен бастап тарататын Кокан
хандары (XVII1-XLX г.) эулет1 тарихи сез болады. « Казак Ty6i « №
1170 “б” нускасында (862-885 беттер) 1847 ж. Кенесары жецшсш
эцпмёлеу! сонынан б!рДен XVI-XIX ff. Орта Азия билеуш1лер!
тарихы камтылган шеж1ре маглуматтары усынылады. Ягни, « Казак
Ty6i « жазбаларында 1848-1865 ж. кезец тарихы XVI-XIX ff. Бухар,
Кокан хандарыныц шешрёся болып табылады.
« Казак Ty6i « варианттарындагы оныншы кезецнщ шын
меншдеп хронологиялык шепн (XVI-XLX F.) шартты турде 1848-1865
ж. окнгалардыц тарихи алгы шарты ретанде кабылдаймыз. Мунда
XVIXVIII гг. Бухара билеушшер1 мен XVIII-XIX
ft.
Кокан
билеушшер1 тарихы алма-кезек байланыста айтылады. Алдымен
Бухар хандыгын билеген Шайбани эулет! (1499-1598) тарихы;
кебшесе Шибан вулеийщ непзш салган Мухаммед Шайбани / 220/
мен атакты Абдолла /221/ туралы
сез
щёщрё
сез1, ацыз-вцпмелер1
болады / 222/. Одан кешн XVII-XVIII р. бишк курган
Анггарханилер эулет1 (1599-1753) тарихы (Иманкулы хан / 223/)
таратылады / 224/.
Бухарды билеген ею эулет еюлдер1н жцсгеп ацпмелеген1не
Караганда, МэшЬур-Жуаптщ Орта Азия мен Ресей ецбектерш
салыстырганы айкындалады: ‘Табдолла ханныц ез1 кос медресе
салдырды. 980-991 (1572-1583ж.-Л.Ж.) бозманларын. Бухарада 111
хыжыралы, ею тубкалы Мыргыраб медресес!н муныц такау
алдыцгы замандарында 932-де (шамамен 1526ж.-Л.Ж.) М ыргыраб
батыр салдырды... Астрахан ханларын Дин
баласы Рабдолгазизхан...” /225/.
118
Имамкулы хан,
1747 ж. Аштарханиларды бишкген тайдырган мацгыт
aMipaepi б и л т де (Даниял би т.б.) /226/ « К^азак; Ty6i « аныз-эцпме
рспнде айтылады : “Бухар, Кокан хандарынан 6ipa3 сейлешк.
Олардын бул Россияга тэб! (“тэуелдГ’ магынасында-Жусшов НД.)
болган уакыттагы хандары хан тукымынан емес, кара суйектен.
Бухар хандарыныц Даннал би Акмацгыт, Токмангыт. K efiinrici
Шар Сыбыздан квтеринп кел1п, Обулфешзд) шаЬид кылып,
Даниял бид! такка отыргызып, би атымен билеген”/ 227/.
Бутан коса Абдолла хан (XVI г.) тарихын баяндай отырып,
MainhypOKycin казактардын кез1нде (XVII г.) Хиуа ханы Эбшгазы
БаЬадурд! колдагандыгына да назар аудартады: “Шздщ бул аргын
урпагы аргын аргын болганнан 6epi карай Бухара журты болып
келген. Ногаймен шатасып араласкан емес. бзбек болса—ез агам,
сарт болса—садагам”,-деп, взбек ханларына багынып, кеше
YpreHini, Хиуа ханы болган Эб1лгазы БаЬадур ханга ж тг-ж елен
болып квп журген ” / 228/.
XVIII-XIX гг. Кокан билеушшер! тарихын шешре ретшде
тарата отырып, МэшЬур-Жусш бул билеупплердщ туша атасы Алтын
Бесйггщ
Солтуспк
Уцщстанды
жаулаушы
атакты
Мухаммед
Бабырдын баласы дегенге куман келйрш: “Кокан ханлары туб1-тег!
юм екеш белг1с1з”,-деп аныктама 6epin отырады /229 /. “Кеше XVIII
гасырдын йшнде Казак уалаятында “Кокан заманы” деген заман
болды. Сонда казакта макал болып калды: “Ак жалау барда
малым бар деме, Эз1рей1л барда жаным бар деме”,-деген сез. Ол
“ак жалау” деген Кокан хандарыныц ел шабатугын косыны
екен... Сонда аса зорлык кылып шапканда б1здш Аргынды, онын
1ш1нде Куандык, КаРакесект* баса шапкан екен..." / 230/ Бул
топтама соцында Ташкент 6wieyiuici Мырзахметтщ ap6ip кыз бен
119
турмыс курмаган эйел уййн 1 дшдэдан (3 сом 50 тиын) салык жинау
науканына карсы шыккан 1858 ж. Улы жуз (iiuim e Крцырат руы барЛ.Ж.)
казактарыныц
KeTepmici
/
231/
аныз-энпме
репнде
сипатталады. МэшЬур дереп бойынша, Коканга багынышты болып
журген Коныраттардын дадкасы (билеуншл) Мусабек зекетпплердй
соккыга жыгып, муныц аягы казактардыц жаппай кетершешё
уласкан / 232/.
Келпршген мэл1меттерге коса « Казак Ty6i « жазбаларында
шашырацкы снпатталса да, эр жерде oip рет кездескен косымша
деректер
де
оныншы
кезец
(1848-1865)
тарихын
жан-жакты
толыктыра туседь Мэселен, « Казак Ty6i « № 1176 (375-377 бетгер)
Кенесарынын баласы Сыздыктыц 14 жасында 500 эскерд1 бастаган
Кокан сардары Канагатшаны найзамен аттан туйреп, атган TycipreHiH;
акыры жараланып, туткынга алынганын; Кокан ханнын жас султанга
эскер басылык кызмет усынып, Сыздыктыц Кокан билеутшеш
колдауын “Уак Есмагамбет эцпмесР’ ретшде баяндайды / 233/.
Сондай-ак « Казак Ty6i « № 1645 yrcrici (152 бет) Кенесары
эулетшщ тарихы, орыс туткыны болган Жафар тере мен Ахмет,
Тайшык балаларыныц тагдыры сез болады. Ал Шокан Шьщгысулы
туралы шеж1ре нускасы 1865 ж. Ташкента Черняев отряды басып
алган
урыска
айгакгайды:
Ш.Ш.Уэлихановтын,
“Уал!
ханнан
соц
С.Болатовтыц
бэйб1шес1нен
катысканын
туган
баласы
Абайдшдэн! хан койган. Осы Абайдшданщ тусында казак орыска
караг ан. Абайдищэнш бэйбннесМн баласы Болаттан-Султангазы
тере. Уал! ханныц Айганым деген токалынан-Шыцгыс тере.
Султангазы мен Шынгыс баласы Шокан урыска колбасылык
кылып, Ташкенд! орыс алганда Шернейф жанаралмен б!рге
турып, 6ipre журген...” / 234/.
120
6.11. Он 6ipiH iui кезец (1865-1907 ж.) бойынша жазылган
Meuihyp деректер1 автордыц epi сол заманда туы п-ескендтне, epi e3i
OMip сурген Баянауыл ещрш кещрек сипаттагандыгына байланысты
■пкелей туп дерек ретанде саналады. Бул кезец тарихы « Казак туб! «
61рл1-жарым жарым-жартылай мэл1меттерд1 гана усынады. Keoici
шашырацкы снпатта щежйре сездер1 арасында кездесш отырады. 1907
ж. Казаннан шыккан уш кггабыныц жумыстык улплершен баска
материалдардыц кездеспеуше Караганда, МешЬур-Жусш ез кез1мен
керген маглуматты дереу “Дала уалаяты” газетше (Одан epi карай
“Дала уалаяты” газетан ДУГ деп кыскартып берем13—Л.Ж.), “Айкап”
журналга 6epin жариялаткызып отырган. Баспасез макалаларында сез
болган окигалар метандepi еулетпк колжазба архившде мулде дерлш
ушыраспайды.
Бугаи
Караганда
он
6ipiHuii
кезец
бойынша
тупнускалык колжазба метшдерш автордыц e3i сактатуга тырыспауы
ыктимал деп болжаймыз. XIX г.а. мен XX г.б. аралыгында « Казак
Ty6i « дерекгер1 1907 ж. МешЬурдщ “Сарыарканыц гамдш ек ен д т
туралы” ютабында жинакталып, сурыпталып, жуйеленш бершген.
Бул кезец бойынша жинакталган материалды езара салыстыру
барысында патшалы Ресейдщ innci саясаты туралы М.Ж.Кепеев
кезкарасыныц
1907ж.
курт
“езгергенш”
ацдаймыз.
Ресмн
басылымдарда (“Дала уалаяты” газета, “Айкап” журналы) галым унем1
дерЛ1К патшаны, еюмдердо, улыктарды мадактай, мактай отырып,
казак елш отырыкшылыкка, епншиикке кесшкойлыкка xipicyre
ундейд».
‘Турмыс жайда болган хабарлар” (ДУГ, 1890, №9) макал ас ында
алшын Караяапт пен Теле би туралы ецпмеш келтарш, соцынан казак
жастарына Kecin куу керектап, кес1пк0йлыктын арланатындай корлык
ic еместап сез болады / 235/. Сондай-ак газет бетанде бершген
121
турмыс курмаган эйел упин 1 дшдедан (3 сом 50 тиын) салык жинау
науканына карсы шыккан 1858 ж. Улы жуз (iiuiiue Крцырат руы барЛ.Ж.)
казактарыныц
котерш и
/
231/
ацыз-эцпме
ретшде
сипатталады. Maiuhyp дереп бойынша, Коканга багынышты больш
журген Коцыраттардыц дадкасы (билёуица) Мусабек зекетшлерд1
соккыга жыгып, мунын аягы казактардьщ жаппай кетершсше
уласкан / 232/.
Келт)ршген мэл1меттерге коса « Казак Ty6i « жазбаларында
шашыранкы снпатталса да, эр жерде oip рет кездескен косымша
деректер
де
оныншы
кезец
(1848-1865)
тарихын
жан-жакты
толыктыра туседа. Мэселен, « Казак Ty6i « № 1176 (375-377 беттер)
Кенесарыньщ баласы Сыздыктыц 14 жасында 500 эскёрда бастаган
Кокан сардары Канагатшаны найзамен аттаи туйреп, аттан TycipreHiH;
акыры жараланып, туткынга алынганын; Кокан ханныц жас султанга
эскер басылык кызмет усынып, Сыздыктыц Кокан билеунлсш
колдауын “Уак Есмагамбет эцпмесГ’ ретшде баяндайды / 233/.
Сондай-ак « Казак туб} « № 1645 ynrici (152 бет) Кенесары
эулетшщ тарихы, орыс туткыны болган Жафар торе мен Ахмет,
Тайшык балаларыныц тагдыры сез болады. Ал Шокан Шынгысулы
туралы шешре нускасы 1865 ж. Ташкента Черняев отряды басып
алган
урыска
айгактайды:
Ш.Ш.Уэлихановтыц,
“Уэл!
ханнан
соц
С.Болатовтыц
бэйб1шес1нен
катысканын
туган
баласы
Абайдшдэн! хан койган. Осы Абайдшдэнщ тусында казак орыска
кара( ан. Абайд1лдэнш бэйбннесМц баласы Болаттан-Султангазы
тере. Уэл1 ханныц Айганым деген токалынан—Шыцгыс юре.
Султангазы мен Шыцгыс баласы Шокан урыска колбасылык
кылып, Ташкенд1 орыс алганда Шернейф жанаралмен б!рге
турып, 6ipre журген...” / 234/.
120
6.11. Он 6ipiHiui кезец (1865-1907 ж.) бойынша жазылган
Menihyp деректер1 автордыц api сол заманда туып-ескендтне, api 63i
ем1р сурген Баянауыл ещрш кещрек сипатгагандытына байланысты
тйселей туп дерек репнде сан алад ы. Бул кезен тарихы « Ь^азак Ty6i «
б1рш-жарым жарым-жартылай мел1меттерд1 гана усынады. K e6ici
щашырацкы сипатта шеж1ре сездер1 арасында кездесш отырады. 1907
ж. К,азаннан шыккан уш ютабыньщ жумыстык улплерщен баска
материалдардьщ кездеспеуше Караганда, МэшЬур-Жусш ез Ke3iMeH
керген маглуматгы дереу “Дала уалаяты” газетше (Одан api карай
“Дала уалаяты” газетш ДУГ деп кыскартьш берем1з-Л.Ж.), “Айкап”
журналга берш жариялаткызып отырган. Баспасез макалаларында сез
болган окигалар мэтшдер1 эулетпк колжазба архившде мулде дерлйс
ушыраспайды.
Бутан
Караганда
он
6ipiHDii
кезен
бойынша
тупнускалык колжазба мэвдндсрш автордын 03i сактатуга тырыспауы
ыктимал деп болжаймыз. XIX т.а. мен XX г.б. аралыгында « Казак
Ty6i « деректер1 1907 ж. МешЬурдщ “Сарыарканыц юмдйа екендш
туралы” кггабында жинакталып, сурыпталып, жуйеленш бершген.
Бул кезец бойынша жинакталган материалды езара салыстыру
барысында патшалы Ресейдщ щ щ саясаты туралы М.Ж.Кепеев
кезкарасыныц
1907ж.
кург
“езгергенщ”
андаймыз.
Ресми
басылымдарда (“Дала уалаяты” газет!, “Айкап” журналы) галым унем1
дерлпс патшаны, эюмдерда, улыктарды мадактай, мактай отырып,
казак елш отырыкшылыкка, егшшипкке кэсткойлыкка Kipicyre
ундейдь
“Турмыс жайда болган хабарлар” (ДУГ, 1890, №9) макаласында
алшын К араж тт пен Теле би туралы энпмеш кeлтipiп, сонынан казак
жастарына Kecin куу керекпп, кэсшкойлыктыц арланатындай корлык
ic емеспп сез болады / 235/. Сондай-ак газет бетшде бершген
121
елецдерш де де (“Баянауылдан” ДУГ 1890 № 23) МешЬур-Жусга
егшшшкке, отырыкшылыкка, сауда кылуга шакырады / 236/.
“Баянауылдан” деген келеодй макаласында (ДУГ 1890 № 6-7)
М.Ж.Кепейулы жер тартысы, сальщ кысымы, А.Ф.Сорокиннщ бал
омарташылык Keci6i, гылым-бшм
к а ж еттти , кыздарды
окыту
керектпт туралы айта отырып, сез аягын осы 6ip “тыныш заманды”
орнаткан улы император агзам курмеп ушш жастар улп-енегел!
болып ecyi керек деп тужырымдайды / 237/. “М емлекетке, патш а
хаз1реттер!не кандай мшдетт! е к е н д т н Ьем пагш аны н дуннеде
тарбиесшде тургандыгын, ол уйы к император агзам
патша
хаз 1-реттерше махаббат кенЁлда кы лы п, булардын еркайсы сы ны н
ш ук 1рипл 1п н орнына келгзрсс керек”. Дел осындай мадак сездер
1890ж. Акмола, Семей облыстарын аралаган сапары казактардыц
шаруашылыгы
керкеюше “шарапаты” (1890 ж. жут болтаный
ескерсек—Л.Ж.) тиген барон Таубеге де (“Б1здщ казак халкыньщ”
ДУГ, 1890, № 46) арналган / 238/.
Bip кызыгы, 1912 ж. Айкап журналында (№ 7-8 сандары)
басылган “Туыскан бауырларыма 6ip насихат” макаласында МешЬурЖусщ казак халкыныц жокшылык, таукымет кергенш айта отырып,
осындай таным, бакытта заман тудырган патша агзанга тшек тглеп,
дуга кылуга ундейш / 239/. Эрине, автор керсеткендей казак
халкыньщ кедейлЁкте eMip cy p y in e кешпел1 eMip суру салтын,
кещценд! халык рет1нде казактардыц отырыкшылдыкка бЁрден бас
урмауын т.т. себептерш жаткызуымызга да болады. BipaK тупю
себептер,
отарлау
саясатын
журпзген
патша
билш,
МешЬур
макаласында ресми турде “акталып” отырылды. Баспасез беттерщдеп
мундай жазу урд1с1 патшалы Ресейшц цензурасынан туганы анык. Сол
себептен казак зиялылары халыкты жаксыльщка (оку, косш, епн т.б.)
122
насихаттау ушш жаксылыкты тудырган отарлау саясаты мэселесш
а й н ал ы п
еткен, тура айта алмаган.
KepiciHnie, ез колжазба мураларында, бейресми мвл1меттер1нде
МэшЬур-Жуощ патша саясатын, шенеутктер озбырлыгын ашык
сынап отырады.
Мэселен, 6ip шеж1ре сезшде МэшЬур-Жусш
Канжыгалы елшщ еюге бешнуше патшалы Ресейдщ сайлау зацы
тудырган болыстыкка сайлаудьщ непз болганын эцпмелеЩц / 240/.
Манифесте (1907 ж.) арналган елецдершде / 241/ М.Ж.Кепейулы
патшаньщ бейбгг халыкты кырагынга ушыратуын, бул манифисг
аркылы 1905 - 1907 ж. окигалардан кейш патшаньщ epiKci3 турде
“акталуга” тырысканын, манифест шарасыньщ ic жуз1нде
жалгандыгын айтып, Романовтар эулеп б и л тн сынга алады.
« К|азак Ty6i « улгшер1нде он 6ipiHmi кезец маглуматтар
топтаскан жинагы - “Сарыарканыц и м дш екендш туралы” ютабы.
1907 ж. Кдзаннан бастырып шыгарган бул ецбегшде МешЪур-Жусш
баспа бетшде туцгыш рет патшалы Ресейдщ отарлау саясатын ашык
сынап, XIX г. II жарлгысы мен XX F.6. аралыгындагы саяси окигаларга
шолу жасайды. ©кшшисе орай Ka3ipri кезде де бул ютап гылыми
дуниетанымга да тартыла коймай, тарихи мацызы ескершмей улт
тарихнамасында да орын алмай келедо / 242/. Баса назар аударалык
мэселе, он 6ipimui кезец тарихын танытатын жекелеген мэтшдер
мэл1метгер1 сурыпталып, 6ip ютапка сыйгызылып бершген. ©йткеш
мунда
Кыпшак
заманы,
жер-су
атаулары,
Абылай
заманы
каЬармандары (батырлар туралы Ti3iMHiH басы), Олжабай батыр
тарихы автордыц ез 1 ата-бабасыныц тарихы (Казак шеж!рес1, Алматы,
1993.), Кенесары ceai (Кенесары топтамасы) мэтшдер! кыскартылып
бершген / 243/.
123
Патшалы Ресейдщ отарлау саясатын ашекелеу уш*11 МэшЬур
алдымен Сарыарка жершщ тарихына, ол жерлерщ
мекендеген
халыктар: Мык, Шермнн, Кыпшак Ногайлы, Калмак (дурысы VIIIIXff. ежелп туркшер) тарихына шолу жасап, казак халкына бул
аймактыц зацды мираскоры репнде танытады. Kepicitmie, алдау мен
коркыту саясатын колданган Ресей басшыларынын Сарыарка жерш
отаршылдык саясат нэтижесшде йгергеш айтылады.
Патша мен шенеулпс эюмдердщ тутас халыкты багындыру
максатын алып кэрсету ушш МэшЬур-Жусш патшалы Ресейдщ ХЕХг.
II жарт. Казахстан жерше 6iprinaen игерген сот, сайлау зандарына
токталады. Бул ереже-зан T9pri6i халыкка береке 6ipniK бермей,
кернпнше, ел ынтымагъш бузганын, казак когамындагы эулеуметпк
гоптардын езара карама-карсылыгын тудырганын мэшмдейдц. Мысал
ретшде ел ш1ндеп партия тартысы, бул тартыска патша билгпн
уагыздаушы Д1Н басылардын тартылуы, жуан едщц ЭЛС13 елге жасаган
кысымы, байдыц кедейге жасаган кысымы алынады. Абылай хан
заманында “ак найзаныц ушымен, ак б 1лек 1 1 ц куш1мен, жаннан
Keiuin,.. калмакпен жаудай алы сы п, жаттай алы сы п, шыбын
жанын нысанага байлап, не мацгаз сарбаздары жау жолында окка
ушып, олген! елш , калганы
к алы п” алган Сарыарка жер1не
шенеул1ктерге суйенген орыс шаруаларьшыц зорлыкпен, кулыкпен
коныстанып жатканын энпмелейд1.
Казактардыц жерлерш турш себеп (жер-су, учаске, войско,
еп нге лайыкты) кылып тартып алганын Mice тутпаган шенеул1ктер
халыкка салынатын салык МОлщёрщ кебейтед1. Салык телемеген
казактардын Петербор, Мэскеу, Магаржи, Ербет, Бухар, Ташкентте
малайлыкта жургеш баяндалады. Коныстанушылардыц зорпыгын
ашык айта
алмаганы, карсы шьщеа уй-жапамен айдалганы сез
124
болады. Сот жуйесшдеп бул едшетгаздокп патшалы Ресей бшнп
колдап отырганын айгактау ушш МешЬур-Жусш ©3i кез1мен керш
журген бейкунэ, K03i ашык сауатты адамдардьщ б1реулердщ успнен
берген
жаласы
бойынша
сотталып,
айдалып,
турмеде
влш
жаткандыгы туралы накты 6ipHeiue мысалдар берген.
МешЬур-Жуаптщ « Казак Ty6i « атты тарихи мурасындагы
Отан тарихы окигаларына шолу жасай отырып, бул ецбектщ ултгьщ
тарихнамада ез1ндак орны бар келемдо енбек болып табылатындыгын
багамдаймыз. МэшЬур ManiMerrepi ресми кужаттарды кездеспейтш
мэл1метгерда, Kici еамдерш келтсру аркылы ел тарихына мол
толыктьфу жасайды. Opi МешЬурдщ казак тарихын турл! козкарастар
жуйесшде, эр турл1 вариантга баяндауынын 03i де тарихымызга 6ip
жакты караудан куткарады. Окига даталары, не мэт4н окигасынын
тупи авторы
кёрсёплмёуше т.б. карамастан, « Казак Ty6i «
ManiMerrepi казак халкыньщ тарихын, эцпмелейтш мол дерек кез1
болып кала беред1 деп санаймыз.
0ДЕБИЕТТЕР1:
I
OFKKK, №1176 папка. - Б. 100(94(51)-107(101). ; Сонда.
№1177 папка. - Б.222(265)-235(278;141). ; Сонда. №1173 папка. Б.394-406. ; KKFC. - Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. - Б.121. ; Кепейулы
М.Ж. Казак шеж1рес1. - Алматы: Жалын, 1993. - Б.12-13. ; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 1-17. ; Сонда. Жолмурат
KeniipMeci, 3 топтама, 22 “в” Ti3iM. ; Артыкпаев Ж.О.
Казакстан
тарихы. - Б. 14-15.
2.
Кепеев М.Ж. Нух пайгамбар мен 6ip кемтр туралы. /
Баспага ез!рлеген Жусшов Н. // Зерде. - 1994. - N 4-5. - Б. 75.
3.
OFKKK, №1172 папка. ; Кепеев М.Ж. Наурыз. /Даярлаган
С.Деуггов. // Парасат. —1990. —№3. —Б.12-13.
125
4.
OFKKK, №1177 папка. - Б.223(226; 135) .
5.
Сонда. Б.235(278; 141).
6.
Эдшгереев X. Казак халкы куралуы тарихынан. //
С оци али ст Казакстан. -1 9 4 1 .-1 8 мамыр. —Б.З.
7.
Маргулан Э.Х. “Тамгалы тас жазуы”. // Казак тарихынан. /
Курастырган Аккошкаров Е. - Алматы: Жалын, 1997. - 544 б. (206).
8.
ОРККК, №1176 папка. - Б. 108(152;55)-111(105).
9.
ОРККК, № 1177папка. - Б.256(299)-261(304; 154).
10.
OFKKK> №1178 папка. - Б.250-256. ; Сонда. №1661 папка,
№2 дэптер. - Б. 1-9. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 26
Ti3iM. - Б.1. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 14 Ti3iM. -Б.1. ;
Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 3 топтама, 22 “э ” Ti3iM. ; Сонда.
Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 51 “э” Ti3iM. ; Сонда.
Фазыл
KeniipMeci, 3 топтама, 17 Ti3iM. - Б. 102-104.
11.
ОРККК, №1176 папка. - Б.124(114;64). ; Кепейулы М.Ж.
Казак шежзресг / Даярлаган С.Деуггов. - Алматы: Жалын, 1993. -Б.913.
12.
Кепейулы М.Ж. Казак uieadpeci. / Даярлаган С.Дэуатов.-
Алматы: Жалын, 1993. - Б.10-12. ; ОРККК, №1176 папка, №1 бума. Б. 109(103)-110(104).
13.
Жандарбек 3. Казак жуздершщ пайда болуы жешндеп
жаца деректер. // Кецестен кешнп Шыгыс елдершдеп мемлекет жэне
когам: тарихы, Ka3ipri ахуал, болашагы ; Халыкаралык конференция
материалдары. / Редакциясын баскарган Эбусейтова М .К - Алматы:
Дайк-Пресс, 1999. - 276 б. (56-58).
14.
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 55 “a” Ti3iM. ;
ОРККК. №1177 папка. - Б. 1-2.
126
15.
КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 28 Ti3iM. - Б. 10-
21,25.; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 36 Ti3iM. - Б. 19-21.
16.
Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 14 TiaiM. - Б. 1.
17.
Кепеев М.Ж. Атасыныц аты бшшбей еэ аты шыккан
ерлер. / Материалды баспага ез1рлеген Жусшов Н. // Ак Орда. - 1993.
- №2. - Б.79-80. ; OFKKK, №1170“б” папка. - Б.693-704. ; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 28 Ti3iM. - Б. 10-21,25.
18.
Маргулан Э.Х. Ежелп жыр, ацыздар. - Б.352-354.
19.
OFKKK, №1176 папка. - Б.107(101),114(108;58), 167(173). ;
Сонда. №1177 папка. - Б. 13(25), 19(28), 15(29). ; KKFC. - Т.З. -Б.122123.
20.
Кепеев М.Ж. Сарыарканыц юмдш екендт. / Баспага
еярлеген Жусшов Н. // Казак lini мен эдебиетк - 1999. - №4. Б. 121,112,113.; OFKKK, №1177 папка. - Б. 13(25)-15(29).
21.
Маргулан Э.Х. Улытау тещрепндеп тас мусшдер. //
Ежелп меденнет куэлары. - Алматы: Казакстан, 1966. - 212 б. /20-24,
28-32/.
22.
Сонда. Б.31.
23.
Сонда. Б.20.
24.
Сонда. Б. 50.
25.
Артыкпаев Ж.О. Казахстан тарихы (Окулык). - Б.32-33,
37-38.
26.
OFKKK, №1176 папка.-Б.107(101).
27.
КДЖЭМ, Menihyp Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. -
Б. 15. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 16 “в” Ti3iM. - Б.2. ;
OFKKK, N1178 папка. - Б.40(67;85),41(67),49(80).
127
28.
Ел казынасы-есю сез. / В.В.Радлов жинаган казак
фольклорынын ynrmepi. -Б.275-279. ; OFKKK. №1170 “а” папка. Б.111(60)^124(73).; OFKKK, №1177 папка. - Б.236(279}-244(287).
29.
Эбшгазы. Ту pi к ine>idpeci. - Б.51-52,118-119.
30.
OFKKK, №1178 папка. - Б.49(80). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 16 “в” Ti3iM.
31.
КуДОЙберщулы Ш. TypiK, кыргыз-казак Ьэм хандар
mexripeci. - Б.22
32.
OFKKK, N1178 папка. - Б.244(287). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 тЫм. - Б.17-18.
33.
OFKKK, №1176 папка. - Б.344(430). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.6.
34.
Шемшетулы И. Эз Жешбек кай Жёшбек? // ¥лт
тагылымы. —2000. —№2. —Б.79-80. ; Артыкпаев Ж.О. Материалы к
истории правящего дома казахов. —Алматы: Рылым, 2001. - 204 с. /5659/.
35.
Кепеев М.Ж. Асан Кайгы туралы. / Магериалды баспага
ез1рлеген Жусшов Н. // Акикат. —1992. —№ 7.- Б.83.
36.
Шемшатулы И. Эз Жешбек кай Жешбек? // ¥лт
тагылымы. -2000. - №2 - Б.79-80.
37.
Кепеев М.Ж. Атасыньщ аты бшшбей ез аты шыккан
ерлер. / Даярлаган Н.Жусшов. // Ак Орда. - 1993. - №2. - Б.79. ;
OFKKK . №1177 папка. - Б. 1-2. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 28 Ti3iM. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 56 “а”
liaiM.
38.
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 3 топтама, 32 дептер, 2
Ti3iM. - Б.8-13. ; Кепеев М.Ж. Казак билерь / Даярлаган Н.Жусщов. //
Жулдыз. - 1992 .- №8. - Б.187-188. ; Соньна. Ер Едаге. / Даярлаган
С.Дэу1тов. // К^азак батырлары. —1992. - 29 ноябрь. -Б.З.
39.
OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.713( 113)-720( 117). ;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 1 топтама, 19 Ti3iM. - Б. 17-19.
40.
OFKKK, №1173 папка. - Б.408. ; Сонда. №1176 папка. -
Б.344(430>-346(432).; Сонда. №1177 папка. - Б.244(287)-247(290;147).
; Сонда. №1178 папка. - Б.2-3,42. ; Сонда. №1645 папка. - Б.83-85. ;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 18-20. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 3lTi3iM. - Б. 1-9. ; Кепеев М.Ж. Казак
хандары (6ip нускасы). / Материалды баспага ез!рлеген Жусшов Е. //
Казакстан мектебь - 1999. - №10. - Б.64-71. ; Артыкпаев Ж.О.
Казакстан тарихы. -Б.127-128.; KK3FC, Алматы: Рылым, 1981. - Т.З. Б.120.
41.
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 3 топтама, 22 дептер, 3
Ti3iM. -Б.2.
42.
Сонда. Фазыл
Кепейулы М.Ж. Казак
K eniipM eci,
uie3Kipeci.
5 топтама, 6 дептер. - Б.22. I
/ Даярлаган С.Деуггов.-Алматы:
Жалын, 1993. - Б. 10-12.
43.
OFKKK, №1177 папка. - Б.244(287). ; Сонда. Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 дептер. - Б. 18.
44.
OFKKK, №1178 папка. -Б . 176(313).
45.
КПЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 3 топтама, 17 дептер. -
Б.98,100.
46.
Кепеев М.Ж. Сарыарканыц юмдш екенfli п. / Даярлаган
Н.Жусшов. // Казак тхт мен едебиет!. - 1994. - №4. - Б.112. ; OFKKK »
№1177 папка. - Б.27(14)-28(15).
47.
Кепеев М.Ж. Атасынын аты бщшбей ез аты шыккан
ерлер. / Даярлаган Н.Жусщов. // Ак Орда. - 1993. - №2. - Б.79-80. ;
129
КПЖЭМ, Жолмурат KeinipMeci, 2 топтама, 36 Ti3iM. - Б.20. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 28 Ti3iM. - Б.20. ; Сондай-ак карацыз:
OFKKK,
№1177 папка. - Б.38(68). ; Сонда. №1176 папка. -
Б.З 87(457; 193).
48.
Эбшгазы. Турш шёщресь - Б.119.
49.
OFKKK, №1177 папка. - Б.38(68). ; Сонда. №1178 папка. -
Б.40(67;85),49(80).
50.
ОЖКК, №1177 папка. - Б.245(288). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б.18. ; Артыкпаев Ж.О. Материалы к
истории правящего дома казахов. - С.78.
51.
КПЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 3 топтама, 17 дептер. - Б.96.
52.
OFKKK, №1176 папка. - Б.344. ; OFKKK, №1645 папка. -
Б. 83. ;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 3 Ti3iM. -Б.6. ;
Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Баспага усынган Жусшов Е-К- Н
Казакстан мектебь - 1999. - №9. - Б.69. ; Артыкпаев Ж.О. Казахстан
тарихы. (Окулык-хрестоматия). -Б. 127.
53.
OFKKK, №1177 папка. - Б.244(287).; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. I Б.18 .; Артыкпаев Ж.О. Материалы к
истории правящего дома казахов. - С.82-83.
54.
КПЖЭМ, Mauihyp Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. -
55.
КПЖЭМ, Тогаев Т.
Б.1 .
K e in ip M e c i,
4 кпап. -Б.9. ; Артыкпаев
Ж.О. Казакстан тарихы. - Б. 127. ; Соныю. Материалы к истории
правящего дома казахов. - С.82.
56.
Вельяминов-Зернов В.В. Ораз Мухаммед. // Жалын. -
1989. -№6. - Б.87.
130
57.
Дулати Мухаммед Хайдар. Тарих-и-Рашиди. / Перевод
А.Орынбаева, Р.П.Жалелова, Л.П.Епифанова. -Алматы: Санат, 1999. 656 с. /108/.
58.
Там же. С.324.
59.
Жалайыр К ■Шенирелер жинагы. - Б.121.
60.
OFKKK №1177 папка. - Б.245(286;186). ; Кепеев М.Ж. 2
улп. / Баспа бетше усынган Жусшова Л. // Казак тарихы. - 2001. -№1.
- Б.22-23.; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. -Б. 18.;
Артыкпаев Ж.О. Материалы к истории правящего дома казахов. С.86.; OFKKK ,№1173 папка. - Б.408.
61.
OFKKKj №1176 папка. - Б.345. ; Сонда. №1645 папка. -
Б.83-84.; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.6-7. ;
Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Баспага эз1рлеген Жусшов Е. //
Казакстан мектебь - 1999. - №9. - Б.69. ; Артыкпаев Ж.О. Казакстан
тарихы. (Окулык-хресгоматия). - Б. 127. ; Соныкь Материалы к
истории правящего дома казахов. - С.90.
62.
ОЖКК, №1177 папка. - Б.245(288). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 10. ; Артыкпаев Ж.О. Материалы к
истории правящего дома казахов. - С.93.
63.
OFKKK, №1177 папка. - Б.38(68).
64.
OFKKK, №1178 папка. - Б.42(71;89).
65.
OFKKK» 1177 папка. - Б.245(288). ; Артыкпаев Ж.О.
Материалы к истории правящего дома казахов. - С.95.
66.
OFKKK, №1178 папка. - Б.42(71;89).
67.
OFKKK, №1176 папка. - Б.345. ; Сонда. OFKKK, №1645
папка. - Б.83-84.; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. Б.6-7. ; Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Баспага ез^рлеген Жусшов Е. //
Казакстан мектебь - 1999. - №9. - Б.69-70.; Артыкпаев Ж.О. Казакстан
131
тарихы. - Б. 127. ; Соныю. Материалы к истории правящего дома
казахов. - С.97.
68.
OFKKK. №1177 папка. - Б.245(288). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.6. ; Артыкпаев Ж.О. Материалы к
истории правящего дома казахов. - С.98.
69.
Тынышпаев М. История казахского народа. - С. 136-141. ;
Казактьщ кене тарихы. / Дайындаган М.Кани. - Алматы:
Жалын,
1993.-Б .251-254.
70.
Исин А. Казак хандыгы мен Осман патшалыгы саяси
байланыстарыньщ басы. // Абай. - 1999. - N4. - Б.32-33. ; Абусеитова
М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XVI-XVII вв. : история,
политика, дипломатия. - С.90-91.
71.
Исин А. Казак хандыгы мен Осман патшалыгы саяси
байланыстарыньщ басы. // Абай. - 1999. - N4. - Б.ЗЗ.
72.
Тыньпппаев М. История казахского народа. - С. 136.
73.
Прошлое Казахстана в источниках и материалах. / Под
ред. проф. Асфендиярова С.Д. и проф. Куйте П.А. - С. 161. ; КСЭ. Алматы: КСЭ Бас редакциясы, 1972. - Т.1. - 648 б. (214).; Тынышпаев
М. История казахского народа. - С. 140.
74.
Тынышпаев М. История казахского народа.-С.136.
75.
Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XVI-
XVII вв. : история, политика, дипломатия. - С.87-88. ; Прошлое
Казахстана
в
источниках
и
материалах.
/
Под.
ред.
проф.
Асфендиярова С.Д. и проф. Кунте П.А. - С. 125.
76.
Исин А.И. Материалы Посольского приказа Русского
государства о Казахском ханстве XVI - нач. XVII вв. // Вопросы
историографии и источниковедения Казахстана (дореволюционный
период). I Алматы: Наука, 1988. -264с. (166,170-171). ; Соныю. Казак
132
ханлыгы мен Осман патшалыгы саяси байланыстарынын басы. //
Абай. - 1999. - N4. - Б.35-36. ; Кдзак; ССР тарихы (Кене заманнан
бупнге деюн). - Алматы: Рылым, 1983. - Т.2. - 440 б. /285/. ;
Тынышпаев М. История казахского народа. - С. 136.; Абусеитова М.Х.
Казахстан и Центральная Азия в XVI-XVII вв. : история, политика,
дипломатия. —С.92.
77.
вв.). -
Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи (XVII-XVIII
С. 16. ; Магауин М. Казак тарихынын елшпесь - Б.55,199.
78.
Исин А.И. Материалы Посольского приказа Русского
государства о Казахском ханстве XVI - нач. XVII вв. // Вопросы
историографии и источниковедения Казахстана. - С. 166-167. ;
Тынышпаев М. История казахского народа. - С. 136.
79.
Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XVI-
XVII в в .: история, политика, дипломатия. - С.189-191.
80.
Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их значение в
истории казахских ханств в XV-XVII вв. // Казахстан в XV-XVIII
веках. - С.ЗЗ.
81.
Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков
(извлечение
из
персидских
и тюркских
сочинений).
/
Сост.
С.К.Ибрагимов, Н.Н.Мингулов, К.А.Пищулинп, В.П.Юдин. -Алматы:
Наука, 1969. - 652 с. /253-254/. ; Тынышпаев М. История казахского
народа. - С. 137.
82.
OFKKK, №1177папка.-Б. 181-186.
83.
OFKKK,
№1176
папка.
-
Б.424(331;164)-
431 (338),447(378; 188)-449(380; 189). ; Сонда. №1645 папка .- Б. 165208.
84.
QFKK& №215 папка, 2 дептер. - Б.1-8. ; OFKKK, №1176
папка. - Б.114(108;58)-121(115). ; Сонда. №1645 папка. -Б.76(250)-
133
83(257). ; Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / Курастырган С.Деуггов. Алматы: Рылым, 1992. - Т.2. - Б.60-63.
85.
OFKKK,
№1177 папка. - Б.245(288;146). ; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 18-19. ; Артыкпаев Ж.О.
Материалы к истории правящего дома казахов. - С. 101.
86.
OFKKK, №1176 папка. - Б.345.
87.
Сонда.
№1645 папка. - Б.84. ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 3lTi3iM. - Б.7. ; Кепеев М.Ж. Казак хандары. /
Баспага ез1рлеген Жусшов Е. // Казакстан мектебь - 1999. - №10. Б.70.
88.
Вельяминов-Зернов В.В. Ораз-Мухаммед. // Жалын. -
1989.-№ 6.-Б.91.
89.
Тарих-и Шайбани (авторы белпаз). / Тус1шктемесш берш,
аудармасын усынган Юдин В.П. // Вопросы историографии и
источниковедения Казахстана. - С.220.
90.
OFKKK, №1177 папка. - Б.245(288). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б. 19.
91.
Артыкпаев Ж.О. Казакстан тарихы. - Б. 127. ; Соныю.
Материалы к истории правящего дома казахов. - С. 103-104.
92.
OFKKK, №1176 папка. - Б.344. ; Сондай-ак карацыз:
OFKKK, №1645 папка - Б.84. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 31 Ti3iM. - Б.7. ; Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Даярлаган
Е.Жусшов. // Казакстан мектебь - 1999. - №10. - Б.70.
93.
OFKKK,
KeniipM eci, 1 топтама,
94.
№1176
папка.-Б. 175( 169). ;КПЖЭМ,Жолмурат
40 Ti3iM.-B. 1.
Кепеев
М.Ж.
Енсегей
бойлы
ер
Ездмнщ
eprerici./Курастырган
С.Деу1тов.//Тандамалы.-Алматы:Еылым, 1992.-
Т.2.-Б. 146-148.;
Соньш.Тарихи
134
ецпмелер./Даярлаган
Н.Жустов.//Жулдыз.-1994.-№ 10-12.-Б. 199-201 .;OFKKK,№ 1645 папка,Б.108-112.; Артыкпаев Ж.О. Казакстан тарихы.-Б.138-141.; Соныю.
Материалы к истории правящего дома казахов.- С.115-120.
95.
Артыкпаев Ж.О. Материалы к истории правящего дома
казахов.-С.110-111.
96.
ОЖ КК№ 1176 папка.-Б.84.;Кепеев М.Ж. Казак хандары
/Даярлаган Е.Жусшов.//Казакстан мектеб1.-1999.-№10.-Б.70. Сондайак карадыз:
KeniipMeci Д
OFKKK,№1645
папка.-Б.84.;
топтама,31т131м.-Б.7.;
КПЖЭМ,
Артыкпаев
Ж.О.
Жолмурат
Казакстан
тарихы.-Б.127.; Соныю. Материалы к истории правящего дома
казахов.-С.109.
97.
OFKKK»
№1645
папка.-Б.108-112.;Артыкпаев
Ж.О.
Казакстан тарихы.-Б.138-141.;Соныю. Материалы к истори правящего
дома казахов.-С. 115-120.
98.
ОРККК№1177
папка.-Б.245(288)-246(289).;КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci^ топтама, 13т1з1м.-Б. 19-20.; Артыкпаев Ж.О.
Материалы к истории правящего дома казахов. -С. 109,112.
99.
Тынышпаев М. История казахского народа.-С. 156.
100. Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XVIX V II bb .:
история, политика, дипломатия.-С.185.
101. Артыкпаев Ж.О. Материалы к истории правящего дома
казахов.- С. 111.
102. Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XVIXVUbb.: история, политика, дипломатия.-С. 187.
103. Эбшгазы. Турне шеяаресь- Б.189.
104. OFKKK, № 1176 папка.-Б.38(68),181 -186.
135
105. Кепейулы
М.Ж.
Абылайдыц
хан
атануы./Баспага |
Э31рлеген Жусшова Лаура.//Казак тарихы.-2000.-№3.-Б.20.;КПЖЭМ, :
Фазыл KeniipMeci,6 Ti3iM.-B.22.
106. OFKK^,№1645
папка.-Б.84.;
КПЖЭМ,Жолмурат ]
KeniipMeci,2 топтама, 31 Ti3iM.-B.7.; Кепеев М.Ж. Казак хандары (1
нускасы). /Даярлаган Е.Жусшов.//Казакстан MeKTe6i.-1999.-№10.- , Я
Б.70.;
Артыкпаев
Ж.ОДазакстан
тарихы.-Б.127-128.;Соньт
Материалы к истории правящего дома казахов.-С.120.
107. Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва.-Алматы:
Рылым, 1998.-128 с.(7).
108. OFKKK,
KeniipMeci,2
№1645
топтама,
31
папка.-Б.84.;КПЖЭМ,
Ti3iM.-B.7.;KeneeB
Жолмурат
М.Ж.
Казак
хандары.//Казакстан Meicre6i.-1999 - № 10.-Б.70-71.
109.
Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. - С.7.
110. Там же. С.40-53.
111. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи ХУП-ХУШ
вв. -С. 46-47,50-51,54.
112. Там же. С.50.
113. OFKKK, №1176 папка. - Б.345-346.; OFKKK, №1177 папка,
Б.246(289). ; Сонда. №1645 папка. - Б.85. ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.7. ; Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2
|
топтама, 31 тшм. - Б.20. ; Кепейулы М.Ж. 4 улп / Баспага ез1рлеген
Жусшова JI. // Казак тарихы. - 2001. - №1. -Б.23. ; Сонда. Жолмурат
KeinipMeci, 2 топтама, 33 Ti3iM. -Б.1. ; Сонда. МешЬур Жусш
колжазбасы, 2 том. - Б.356-357. ; Артыкпаев Ж.О. Материалы к
истории правящего дома казахов. - С. 123-124.
114. OFKKK, №1176 папка. - Б.345-346.; OFKKK, №1177 папка.
- Б.246(289)-247(291). ; Сонда. №1645 папка. - Б.85-87. ; КПЖЭМ,
136
<■<
■
№)
Жолмурат KemipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.7-9. ; Сонда. Жолмурат
KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б.21-22. ; Кепейулы М.Ж. Казак
хандары. / Даярлаган Е.Жусшов. // Казакстан мектебь - 1999. - №10. Б.70-71.; OFKKJC №1178 папка. - Б.1-3,42-43,92(146)-93(148).; Сонда.
№215 палка, №1 дептер; Сонда. №1173 папка. | Б.408.
115. КПЖЭМ, Фазыл кепйрмес!, 5 топтама, 6 Ti3iM. - Б.22. ;
Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM. - Б.7. ; Сонда.
МешЬур Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. - Б. 1-2.
116. История Казахстана (С древнейших времен до наших
дней). В 5-ти томах. - Алматы: Атамура, 2000. - 768 с. /97-99/.
117. КДЖЭМ, Жолмурат KemipMeci, 2 топтама, 33 Ti3iM. - Б. 1.
118. Кепеев М-Ж^Казак хандары. / Даярлаган Е.Жусшов. //
Казакстан мекгебь - /999. - №9. - Б.70.; OFKKK. №1176 папка. -Б.345.
; OFKKK, №1645 папка. - Б.85. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 31 Ti3iM. - Б.7. Сондай-ак караныз:
№1177 папка. -
Б.246(289).; КПЖЭМ, 2 топтама, 13 iiaiM. - Б.20.
119. Кепеев М.Ж. 4 улп. / Баспага усынган Жусшова JI.K- Н
Казак тарихы. - 2001. - №1. - Б.23. ; OFKKK. №1176 папка. - Б.93(87).
Сондай-ак караныз: Жолмурат кеппрмеа, 4 топтама, 16 “е” Ti3iM. Б. 1-2.; OFKKK, №1178 папка. - Б.40(67;85)-41(49;80).
120. OFKKK, №1177 папка. - Б.246(289)-248(291). ; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б.21-22.
121. Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Даярлаган Е.Жусшов. //
Казакстан мектебь —1999. —№9. - Б.70-71. ; OFKKK, №1176 папка. Б.346. ; Сонда. №1645 папка. - Б.85-87. ; КПЖЭМ, Жолмурат
K em ipM eci,
2 топтама, 31
Ti3iM. -
Б.8-9.
;
OFKKK №1178 папка.
-
Б.1-
3,92( 146)-93(148).; OFKKK, №215 папка, №1 дептер.
122. КПЖЭМ, МешЬур Жусш колжазбасы, 2 том. - Б.356-357.
137
123. Кепеев М.Ж. Казак хандары. / Даярлаган Е.Жусшов. И
Казакстан мектебь - 1999. - №9. - Б.70. ; OFKKK, №1645 папка.-Б.8586. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 31 Ti3iM, Б.8. ; OFKKK,
№1176 папка. - Б.346. ; OFKKK, №1177 папка. -Б.247(290)-248(291).;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 13 Ti3iM. - Б.21-22. ;
История Казахстана. - Алматы: Атамура, 2000. - Т.З. -С.68.
124. КПЖЭМ, Memhyp Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. Б. 1-2.
125. МешЬурдщ шеж1ре<лнде (Meuihyp-З том-28 Ti3iM-2 бет)
Абылайдын
кезге
тускен
мезгипн
1734
ж.
бастайды.
Ш.Кудайберд1улы бул окига датасын 1735 жылдар шамасы деп
керсетедь Караныз: КДЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 5 том, 6 Ti3iM. -Б.22.;
Кепеев М.Ж. Абылайдьщ хан атануы (3 улп). / Баспага езйрлеген
Жусшова Л.К. Н Казак тарихы. - 2000. - №3. - Б.20.
126. OFKKK, №1173 папка. - Б.408. ; Сонда. №1176 папка. Б.87(93). ; OFKKK, №1178 папка. - Б.40(67)-41(68),49(76). ; Сонда.
№829 папка, 1 дептер. - Б.1. ; КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 21 тЫм. - Б.2. ; Сонда. 4 топтама, 16 “е” Ti3iM ; Сонда. 4
топтама, 26 “б” Ti3iM ; Кепеев М.Ж. Абылайдьщ хан атануы (1 улп). /
Баспага усынган Жусшова Л-К- // Казак тарихы. - 2000. - №3. - Б. 1920. ; Кепейулы М.Ж. 2,4-улп. / Баспа бетше ез1рлеген Жусшова Л. //
Казак тарихы. - 2001. -№1. - Б.22-23. Сондай-ак карадыз: Жусшова
Л-К- МешЬур-Жусш iue>Kipeci жене Абылай хан. И Казак тарихы. 2000. - №5. - Б.8-10.
127. OFKKK, №1178 папка. - Б.42(70;80),171(304). ; Сонда.
№1173 папка. - Б.408. ; Сонда. №829 папка, №1 дептер. Б. 14(8), 16(10)-17(11). ; КПЖЭМ, Memhyp Жусш колжазбасы, 2 том. Б.81-82. ; Сонда. Жолмурат KeuiipMeci, 1 топтама, 8 дептер, 3 Ti3iM.
138
;Кепеев М.Ж. Текст №1-4. / Материалды эз1рлеген Жусшова Л.К- //
МешЬур-Жусш окулары. - Б.62-65. ; Кепеев М.Ж. Абылайдыц хан
атануы. // Казак тарихы. - 2000. - №3. - Б. 19-20.; Жусшова Л.К- М.Ж.
Кепейулы колжазбаларындагы терелер niexdped. // МэшЬур-Жусш
окулары. - Б.59-62.
128. Абылай хан. / Курастырган Деуггов С. -Алматы: Жазушы,
1993. - Б.316.
129. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4-топтама, 47 “в” Ti3iM ;
Кепеев М.Ж. 3 улп. // Казак тарихы. - 2001. - №1. -Б.23. ; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама. - Б.76-83.
130. OFKKK» №1170 “б” папка. - Б.721(118)-795( 191). ; Сонда.
№1176 папка. - Б.132(124)-140(132;72),213(206)-412(318). ; OFKKK,
№1177
папка.
-
Б.163(116)-170(123;85),201(150)-238(190),241.
;
Абылай хан. / Курастырган Деуггов С. -Алматы: Жазушы, 1993. - Т.1.
; Абылай хан. / Курастырган Актаев С.
Алматы:Жалын, 1992 ; KKFC. - Т.З. - Б. 16-18,22,27-28,139-140. ; KKFC
- Т.4. - 1985. - Б. 125-126,133-134,162.
131. OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.725(122;369).; Абылай хан. /
Курастырган Деуггов С. - Алматы: Жазушы, 1993. - Т.1. - Б.304.
132. КПЖЭМ, МешЬур Жусш колжазбасы, 3 том, 28 Ti3iM. Б.2.
133. Кудайбердиев Ш. Typhc, кыргыз, казак Ьем хандар
mexdpeci.
Б.27. ; Нуралыулы О. Сабалак-Абылай хан. // Тарихи
жырпар. / Кураст. Сейд1мбек А., Эдабаева Б., Шафиги М. - Алматы:
BuiiM, 1995. - Т. 1. - Б. 142,286.
134. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи . - С. 190-191.
135. Жусшова Л.К- МешЬур-Жусш Абылайдыц хан атануы
хакында. II Казак тарихы. - 2000. - №3. - Б. 17-19.
139
136. OFKKK, №1178 папка. - Б. 171 (304).
137. Кепеев М.Ж. “Капдан LLlepin ёцпмеет” хакында. /
Даярлаган Л.Жусшова. // Казак тарихы. - 1998. - №3. - Б.60-63.
138. Сонда. Б.60-63.
139. Маргулан Э.Х. Олжабай батыр. // Жулдыз. - 1984. - №2. Б. 171. ; Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII-XVIII вв. С. 120-121. ; Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана
XVIII века. - С.33-36. ; Абылай хан. / Курастырган Деуггов С. Алматы: Жазушы, 1993. - Т.1. -Б.338-341. ; Койшыбаев Б. Краткий
толковый словарь топонимов Казахстана. - С.99.
140. Абылай хан. / Курастырган Деуггов С. - Алматы: Жазушы,
1993. - Т.1. - Б.315. ; Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории
Казахстана XVIII века. - С.38.
141. Абылай хан. / Кураст. Дебатов С. - Алматы: Жазушы,
1993. -Т.1. - Б.309-310. ; Казахско-русские отношения в XVI-XVUI
веках (Сборнник документов). - Алма-Ата: Издательство Академии
Наук КазССР, 1961.-743 с. /620-622/. -С.481,482,494,515-517.
142. OFKKK» №378 папка. -Б.1. ; Левшин А.И.Описание
киргиз-казачьих орд и степей... С.215. ; Казахско-русские отношения
в XVI-XVin в. - С.427.
143. Кепеев М.Ж. “Калдан Шерш” енпмеа хакында. / Баспа
бетше усынган Жусшова Л. // Казак тарихы. - 1998. - №3. -Б.67. ;
OFKKK, №1645 папка. - Б.151.
144. Абылай хан. / Кураст. Деупов С. - Б.322.
145. Абылай хан. / Кураст. Деуггов С. - Б.336-338. ; OFKKK.
№829 папка, №1 дептер. -Б. 14(10).; Тынышпаев М. Великие бедствия.
- С.96-97. ; Маргулан Э.Х. Олжабай батыр. // Жулдыз. - 1984.-№2. Б.171. ; Соныкь Ецбекпен еткен eMipiM. И Жулдыз. - 1986. - №1. -
140
Б. 169. ; Цинская империя и казахские ханства: вторая половина XVIII
1 первая треть XIX в. 1 часть. / Составители Хафизова К.Ш., Моисеев
B.А. - Алматы: Наука, 1989. -220 с. (110). ; KJCFC. - Алматы: 1981. Т.З. - Б.141. ; Увлиханов Ш.Ш. Тавдамалы. - Т.1. - Б.216,381. ;
Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана XVIII века. C.58-63.
146. Алдаспан. - Алматы: Жазушы, 1971. - 278 б. (125,251,252).
; Бес гасыр жырлайды. - Алматы: Жазушы, 1984. - Т.1. - 256 б.
(79;246). ; Абылай хан. / Кураст. Деуггов С. - Т.1. -Б.64,412. ; Цинская
империя и казахские ханства вторая половина XVIII -первая треть
XIX в. 1 часть. / Составители Хафизова К.Ш., Моисеев В.А. С.24,45,46.
147. Абылай хан. / Кураст. Дэу1тов С. - Б.324.
148. OFKKK, №829 папка, №1 дептер. - Б.14(8).
149. OFKKK, №1178 папка. - Б.42(71;89).
150. История Казахстана. (С древнейших времен до наших
дней). В 5-ти томах. - Алматы; Атамура, 2000. - Т.З. - С. 195.
151. Там же. С.258.
152. OFKKK, №1178 папка. - Б.171(304).
153. OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.760(157). ; Абылай хан. /
Кураст. Деуггов С. - Б.317.
154. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci , 4-топтама, 47 “в” Ti3iM. ;
Кепеев М.Ж. 3 улп. / Баспага ейрлеген Жусшова Л. И Казак тарихы. 2001. - №1. - Б.23.
155. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких орд и степей... С.513. ; Увлиханов Ш.Ш. Тацдамалы. - Т.2. - Б.31. ; Бекмаханов Е.Б.
Казакстан
XIX гасырдын
20-40 жылдарында.
14]
-
Б.357-358.
;
Мухам етканулы Н. Абылай ханныц мэмлегерлж саясаты. // Казак
тарихы. - 2000. - №5. - Б.6.
156. Хафизова К.Ш. Китайская дипломатия в Центральной
Азии (XIV-XIX вв.). - Алматы: Рылым, 1995. - 288 с. /152,177/. ;
Аманжолов К. Турю халыктарыньщ тарихы. 1 Алматы: Бшм, 1999. 328 б. (54).
157. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана
XVIII века. - С. 106-114. ; Аманжолов К. Турю халыктарыньщ тарихы.
-Б.53-55.
158. Абылай хан. / Кураст. Дэуггов С. - Б.238-239,313-315,324326.
159. Бекмаханова Н. Легенда о Неведимке. - С. 168-176.
160. Абылай хан. / Кураст. Дэуггов С. - Б.37-39,317-318.
161. OFKKK, №1176 папка. - Б.134(126;69)-139(131). ; OFKKK
№1177 папка. - Б.163(116)-170(123;85). ; OFKKK, №1178 папка. Б. 127(213)-130(219). | ОРККК, №1170 “а” папка. - Б. 125(68)-127(70). ;
OFKKK, №657 папка , №8 дептер. - Б.27-38. ; ОРККК, №149 папка. -
Б.291-297. ; ОРККК, №1327 папка, №4 дептер. -Б. 109-115. ; Абылай
хан. / Кураст. Деугсов С. - Т. 1. - Б.318-322.
162. 100 кужат. / Кураст. Салгараулы К- - Б.83.
163. Жусшова Л. Абылай ханныц ел билеу саясаты. // Казак
тарихы. - 2001. - № 1.- Б.20-22.
164. Абылай хан. / Кураст. Дэуггов С. - Б.316.
165. История Казахстана (С древнейших времен до наших
дней).В 5-ти томах. -Алматы; Атамура, 2000. - Т.З .- С.290-305.
166. Там же. С.298.
167. КДЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 5том, 6 miM. - Б.22.
142
168. OFKKK, М ЖКепеев колжазбасы, №1170 “б” папка. Б.798 (194;405).; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 18 Ti3iM.;
Фазыл KeniipMeci, 5 том, 7 Ti3iM. - Б.1. ; Кепеев М.Ж. Тарихи
ацпм елер. /
Даярлаган Н . Жусшов. // Жулдыз.
-
1994. - №10-12. -Б.201.
; Сошлю. Кенесары-Наурызбай хакындагы тарихи ецпмелер. //
Жулдыз. —1992. - № 4. - Б. 199.
169. OFKKK, №1178 папка. - Б.41(68;86). ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 16 ”е” Ti3iM. - Б.2.
170. OFKKK* №829 папка, №1 дептер. - Б. 13(7).
171. Моисеев К-А- Казактын соцгы ханзадасы. // Хан Кене. Алматы: Жалын,
1993. -
Б.10-15. ; История Казахстана. (С
древнейших времен до наших дней). В 5-ти томах. -Алматы; Атамура,
2000. - Т.З. - С.323-328.
172. Кепеев М.Ж. Торайгыр мен Шоц. / Даярлаган Н.Жусшов.
// Жулдыз. - 1992. — №8. - Б. 188-189. ; Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 28 Ti3iM. - Б. 1-9. Сондай-ак карацыз: Артыкпаев Ж.О.
Казакстан тарихы. - Б.188-192. ; Соныю. Материалы к истории
парвящего дома казахов. - С. 169-171.
173. OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.798(194;405)-799(195). ;
КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 18 Ti3iM. ; Сонда. Фазыл
KeniipMeci, 5 топтама, 7 Ti3iM. - Б.1. ; Кепеев М.Ж. Тарихи ецпмелер. /
Даярлаган Н.Жусшов. // Жулдыз. - 1994. -№10 - 12. - Б.201.; Соныю.
Кенесары-Наурызбай хакындагы тарихи ецпмелер. // Жулдыз. - 1992.
- № 4. - Б. 199. Сондай-ак бул окшаньщ бйршама езгершген нускасы
М.Ж.Кепейулыныц 1907 ж. Казаида басылган ютабында да айтылады.
Карацыз: Кепеев М.Ж. Сарыарканыц юмдш екендш. / Даярлаган
Н.Жусшов. // Казак тин мен едебиет1. - 1994. - №4. - Б.121-122. ;
OFKKK, №1177 папка. - Б.32(20)-33(18).
143
174. История Казахстана. В 5-ти томах. - Т.З. - С.328-337.
175. Там же. С.328.; Козыбаев М.К- Жауды шаптым ту байлап.
-Б. 114.
176. Копеев М.Ж. Тарихи енпмелер. / Даярлаган Н.Жусшов. //
Жулдыз. - 1994. - №10-12. - Б.201-202.; Соныю. Кенесары-Наурызбай
хакындапл тарихи ецпмелер. // Жулдыз. - 1992. -№4. -Б. 199. ; ОРККК
№1170 “б” папка. - Б.798(194;405)-800(196;406). ;
КПЖЭМ,
Жолмурат Kem ipM eci, 4 топтама, 18 Ti3iM . ; Сонда. Фазыл K em ipM eci, 5
том, 7 Ti3iM. - Б. 1-2.
177. Хан Кене. - Б.11-15,213.; Касымбаев Ж.К Кенесары хан. Б.32,33.
178. Кепеев М.Ж. З-улп. / Баспага усынган Жусшова Л.К//Казак тарихы. - 2001. - №1. - Б.23.; КДЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci,
4 топтама, 47 “в” Ti3iMi.
179. Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / Кураст. С.Дэупов. - Т.2. Б. 106.; OFKKK, № 1177 папка. - Б. 15.
180. Артыкпаев Ж.О. История Казахстана XIX века. - С.87-88.
181. Рязанов А.Ф. Восстание Исатая Тайманова. - С.85. ;
Кенжалиев И. Тайманулы Исатай. - Б.90,92,97.
182. Национально-освободительная борьба казахского народа
под предводииельством Кенесары Касьшова (Сборник документов). С.428.
183. ОРККК, №378 папка. - Б. 1-9. ; КДОГС. - Т.З. - Б. 137-138.
184. Кепеев М.Ж. Тарихи ецпмелер. / Баспа бетше усынган
Жусшов Н.К // Жулдыз. - 1994. - №10-12. - Б.201-202. ; Соныю.
Кенесары-Наурызбай хакындагы тарихи ецпмелер. // Жулдыз. -1992. №4. - Б. 196-199. ; Соныю. Кенесары туралы жазбалар. / Даярлаган
Е.Жусшов. // Казак тарихы. - 2000. - №2. - Б.41-44. ; Соныю.
144
Тандамалы. / Кураст. Деуггов С. - Т.1. - Б.53-54. ; Соньш.
Сарыарканыц нмдш екендт, // Казак тын мен эдебиеть - 1994. - №4.
| Б. 121-122.
185. OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.795-849. ; OFKKK, №1176
папка. - Б.78(73>93(88). ; OFKKK, №1177 папка. - Б.190(238)-
193(240),261-263. ; OFKKK, №1170 “а” папка. - Б. 129(69)-137(73). ;
OFKKK, №1178 папка. -Б.20(34),28(50),42(70;88),88(116). ; OFKKK
№1645 папка. - Б. 152. ; КДЖЭМ, М.Ж.Кепеев колжазбасы, 2 том. Б. 105-107. Сондай-ак кеппрме нускаларын карацыз: OFKKK, №149
папка. - Б.188-189. ; OFKKK» №1327 папка, №1 дэптер. - Б.1-2. ;
OFKKK, №1330 папка. - Б.232-240. ; КПЖЭМ, Фазыл KeniipM eci, 5
том, 4-8 Ti3iM. - Б.28-29. ; Сонда. Жолмурат KeniipM eci, 1 топтама, 8
дептер, 3 Ti3iM. - Б.23. ; Сонда. Жолмурат KeniipM eci, 2 топтама, 20
Ti3iM. -
Б.2.
;
Сонда. Жолмурат KeniipM eci, 4 топтама, 17 ”а” Ti3iM. ;
Сонда. Жолмурат KeniipM eci, 4 топтама, 17 “д” Ti3iM. ; Сонда.
Жолмурат KeniipM eci, 4 топтама, 18 Ti3iM. ; Сонда. Жолмурат
KeniipM eci,
KeniipM eci,
4 топтама, 21 ”а”
4 топтама, 64 ”е”
Ti3iM.
Ti3iM.
- Б.1-2. ; Сонда. Жолмурат
; Сонда. Жолмурат KeniipM eci, 4
топтама, 66 Т1з1м. - Б.1-2.
186. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б.223-224.
187. OFKKK, №149 папка. - Б. 188-189.
188. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Материалды
эз1рлеген О.Исмайлов. // Жулдыз. - 1992. - №4. - Б. 196. ; Жусшов Е-КМешЬур-Жусш жазбаларындагы Кенесары тулгасы. // Казак тарихы. 2000. - №2. - Б.35-36.; OFKKK, №1330 папка. - Б.237.; OFKKK, №1125
папка. -Б. 102. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2- топтама, 20 Ti3iM. Б.2.; Сонда. Жолмурат KeinipM eci, 4-топтама, 17 “а” Т131-м. - Б.1-2.
145
189. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдын
20-40
жылдарында. —Б.52.
190. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Материалды
эз1рлеген О.Исмайлов. // Жулдыз. Национальная
освободительная
борьба
1992. - №4. - Б. 196. ;
казахского
народа
под
предводительством Кенесары Касымова (Сборник документов). -С.7475.
191. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Материалды
вз!рлеген О.Исмайлов. // Жулдыз. - 1992. - №4. -Б. 196. ; Бекмаханов
Е.Б. Казакстан XIX гасырдын 20-40 жылдарында. -Б.239. ; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 17 “a” Ti3iM. -Б. 1-2. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 2 топтама, 20 Ti3iM. -Б .2. ; OFKKK, №1330 папка.
- Б.237.; OFKKK, №1125 папка. - Б. 102.
192. Кепеев М.Ж. Тарихи ецпмелер. / Баспа бетане ез1рлеген
Жусшов Н-К // Жулдыз. - 1994. - №10-12. - Б.201.
193. OFKKK, №149 папка.-Б. 188-189.
194. Кепеев М.Ж. Тарихи ецпмелер. / Баспа бетане вирлеген
Жусшов Н-К- // Жулдыз. - 1994. - №10. - Б.201. ; Национальная
освободительная борьба казахского народа под предводительством
Кенесары Касымова (Сборник документов). - С.243.
195. Касымбаев Ж. Кенесары хан. - Б.32-33.
196. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б.255.
197. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 47 “е” таз!м .
198. КПЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 5 том, 7 таз1м. - Б. 1-14.
199. Кепеев М.Ж. Тарихи ецпмелер. / Баспа бетане ез1рлеген
Жусшов Н-К- Ч Жулдыз. - 1994. - №10 - Б.201. ; Бекмаханов Е.Б.
Казакстан XIX гасырдыц 20-40 жылдарында. - Б.258-259.
146
200. Сонда. Б.261.
201. Кепеев М.Ж. Бурьшгы кудалык. / Даярлаган С.Деуггов. //
Казак едебйеть 1 1996. - 9 кацтар. - №2.- Б. 12.; OFKKK» №1178 папка.
- Б.101(164).
202. Кепеев М.Ж. Тарихи енпмелер. / Баспа бетше аз1рлеген
Жусшов Н.К. Н Жулдыз. - 1994. - №10. -Б.201. ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 17 “а” тшм. - Б. 1-2. ; Сонда. Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 17 “д” Ti3iM. - Б. 1-2.; Сонда. Фазыл KemipMeci, 5
том, 4 Ti3iM. - Б.8(28)-9(29). ; Национальная освободительная борьба
казахского народа под предводительством Кенесары Касымова
(Сборник документов). - С.295-296.
203. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Материалды
эз1рлеген О.Исмайлов. // Жулдыз. - 1992. - №4. -Б. 198. ; Бекмаханов
Е.Б. Казакстан XLX гасырдьщ 20-40 жыдцарында. -Б.262. ; OFKKK
№657 папка. - Б.8-9. ; Сонда. №1125 папка. -Б. 106-107. ; Сонда.
№1130 папка. - Б.234-236.; КПЖЭМ, Фазыл
KemipM eci,
5 том, 4 пз«м,
8 дептер. - Б.28-29.; OFKKK №1170 “б” папка. - Б.846-849.; OFKKK,
№1176 папка. - Б.92.
204. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдьщ
20-40
жылдарында. - Б.364. ; Национальная освободительная борьба
казахского народа под предводительством Кенесары Касымова
(Сборник документов). - С.235-236,45,289,198,373-374,378.
205. Бекмаханов Е.Б. Казахстан XIX
гасырдьщ
20-40
жылдарында. - Б. 182.
206. OFKKK № 1170 “б папка. - Б.848.; OFKKK, № 1330 папка. Б.235.; OFKKK, №1125 папка. - Б. 107.; КПЖЭМ, Фазыл
K e m ip M e c i,
топтама, 4 дептер, 8 Ti3iM. - Б.28-29.
207. Артыкпаев Ж.О. История Казахстана XIX века. - С. 102.
5
208. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б.317-318. ; Артыкпаев Ж.О. История Казахстана XIX
века. -С. 102-103.
209. КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 65 “е” т1зш. Б.2. ; OFKKK, №1176 папка. - Б.78(73). ; OFKKK, №1176 папка. Б.78(73).; OFKKK, №1177 папка. - Б.240(193;120).
210. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
ХЕХ
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б.317-326.
211. Бу да сонда. Б.236.
212. OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.848. ; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci, 4 топтама, 65 “в” Ti3iM. - Б.2.
213. OFKKK, №1176 папка. - Б.79(74;41).
214. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б. 181,364. ; Национально-освободительная борьба
казахского народа под предводительством Кенесары Касымова
(Сборник документов). - С.453. ; Кенесары-Наурызбай хакындагы
ецпмелер. // Жулдыз. - 1992. - №4. - Б. 197.
215. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б.329-331. ; Артыкпаев Ж.О. История Казахстана ХЕХ
века. -С. 103-105.
216. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Материалды
эз1рлеген О.Исмайлов. // Жулдыз. -1992. - №4. - Б. 197-198.; КПЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 64 “е” Ti3iM.; OFKKK, №1176 папка. Б.89(92).; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 66 Ti3iM. - Б. 1-2.;
Сонда. Жолмурат KeniipMeci, 4-топтама, 65 “в” Ti3iM. - Б. 1-4. ; Сонда.
Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 21 “a” Ti3iM. - Б.1. ; OFKKK, №1170
“б” папка. - Б.829-830. ; Сонда. №657папка, №8 дептер. - Б.5-7. ;
КПЖЭМ, МашЬур колжазбасы, 7 том, 10 Ti3iM. - Б.1.
148
217. Бекмаханов
Е.Б.
Казакстан
XIX
гасырдыц
20-40
жылдарында. - Б. 181,364. ; Национально-освободительная борьба
казахского народа под предводительством Кенесары Касымова
(Сборник документов). - С.467,474-475,450-453,456-457,470-471,467. ;
Касымбаев Ж-К- Кенесары хан. - Б.52.
218. Середа Н. Бунт киргизского султана Кенесары Касымова.
// Хан Кенесары. - С. 107. ; Степняк К. Кенесарынын казасы. // Казак
едебие-п . - 1991. - 3 мамыр . - N18. - Б.14.
219. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Материалды
оз1рлеген О.Исмаилов. // Жулдыз. - 1992. - №4.- Б. 199. ; Кепеев М.Ж.
Тарихи ецпмелер. / Баспа бетше ез^рлеген Жусшов Н-К- // Жулдыз. 1994. В№10. - Б.201. ; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 18
Ti3iM. - Б.1-2. ; Сонда. Фазыл KeniipMeci, 5 топтама, 7 Ti3iM. - Б.1-2. ;
Сонда. Фазыл KeniipMeci, 5 топтама, 7 Ti3iM. - Б.3. ; OFKKK, №1170 “б”
папка. -Б.805(201).; Сонда. №1330 папка. - Б.233.
220. Гылыми
такырыбымыздыц
басты
нысанасынаи
ауьпкымау yuiiH одан api карай зерттеулер{м1зде XVI-XIX гг. Орта
Азия 6wieyiuLnepi тарихы кыскаша шолу тур1нде бершеда. Караныз:
ОЖКК» №1176 папка, - Б. 107(101).
221. ОЖКК, №1177 папка. - Б.38(68),94(141)-99(146;72). ;
КПЖЭМ, МешЬур Жусш колжазбасы, 1 топтама, 35 Ti3iM. -Б. 104. ;
Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / К¥Раст- С.Деу1тов. -Алматы: Рылым, 1992.
- Т.2. - Б.76.
222. КСЭ. - Т.1. - Б.534. ; OFKKK, №1177 папка. - Б.94(141)99(146;72).; OFKKK, №1170 “б” папка. - Б.862-864.
223. КПЖЭМ, МешЬур Жусш колжазбасы, 1 топтама, 35 Ti3iM.
-Б. 105.
149
224. КСЭ. - Т.2. - Б.623. ; OFKKK, №1177 “б” папка. - Б.864869.
225. КПЖЭМ, МэшЬур Жусш колжазбасы, 1 топтама, 35 Ti3iM.
-Б. 10-105.
226. OFKKK, N1177 папка. - Б.126(173)-134(181). ; Кепеев
М.Ж. Бухар, Кокан хандары туралы. / Даярлаган Н.Жусшов. // Казак
тарихы. - 1997. - №1. - Б. 78-80.
227. Кепеев М.Ж. Бухар, К°кан хандары туралы. / Даярлаган
Н.Жусшов. // Казак тарихы. - 1997. - №1. - Б.78-79. ; OFKKK, №1177
папка. - Б. 126(173)-128(175). ; Сондай-ак караныз: Абылай хан. /
Кураст. Деуггов С. - Т. 1. - Б.302.
228. Кепеев М.Ж. Тандамалы. / Кураст. С.Дэуггов. - Алматы:
Рылым, 1992. - Т.2. - Б.77.; OFKKK, №1177 папка. - Б.4.
229. OFKKK, №1177 папка. - Б. 135(182)-140(187). ; Сонда.
№1170 “б” папка. - Б.870-878,883-887.
230. Кепеев М.Ж. Туыскан бауырларыма 6ip насихат.
//
Энциклопедия “Айкап”. / Бас. ред. Нургалиев Р. - Алматы: Казак
Энциклопедиясы бас ред., 1995. - Б. 107.
231. Казак ССР тарихы. - Алматы: Казак мемлекет баспасы,
1957. -Т.1. - 634 б. /368-370/. ; Артыкпаев Ж.О. История Казахстана
XIX века. - С. 104-105.
232. OFKKK, №1177 “б” папка. - Б.873-883. ; КПЖЭМ,
Жолмурат KemipMeci, 4 топтама, 22 Ti3iM.
233. OFKKK, №1176 папка. - Б.375(186;445)-377(188;466). ;
Сондай-ак Сыздык eMipi туралы косымша дерек: Кепеев М.Ж.
Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. II Жулдыз. - 1992. - №4. Б. 199.
150
234. КПЖЭМ, Жолмурат KeiuipM eci, 4 топтама, 16 “а” тазщ. ;
OFKKK, №1178 папка. - Б.41(61-86).
235. Кепеев М.Ж. Турмыс жайында болган хабарлар. / “Дала
уалаяты” газета. - 1890. - №9. // Дала уалаятыныц газета. / Кураст.
Субханбердина Y. - Алматы: Рылым, 1989. - Б. 160-165,630-631.
236. Сонда. Б. 195-200,633.
237. Сонда. Б. 110-122,784.
238. Сонда. Б. 169-172,787.
239. Кепеев М.Ж. Туыскан бауырларыма
Эншпслопедия
“Айкап”.
/
Бас.
ред.
6ip
Нургалиев
насихат. II
Р.,
кураст.
Субханбердина Y., Деуггов С. - Алматы: Рылым, 1989. - Б. 106109,304-305.
240. Кепеев М.Ж. Казак шеж1ресь - Алматы: Жалын, 1993. Б.49. ; OFKKK , №1176 папка. - Б.202(209). ; Сонда. №1178 папка. Б. 168(287).; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipM eci, 4 топтама, 54 таз 1 М. - Б.2.
Сондай-ак карацыз: Дала уалаятыныц газета. / Кураст. Субханбердина
Y. - Алматы: Рылым, 1994. - Б. 196-197,788.
241. KKFC. - Т.З. - Б.59,69.; ОРККК, №1172 папка, №9 дептер.
-Б.13,14,16. ; Сонда. №1174 папка, №7 дептер. - Б.125-128. ; Сонда.
№1174 папка, №8 дептер. - Б.394.
242. История Казахстана. - Алматы, 2000. - Т.З. - С.714.
243. Кепеев М.Ж. Сарыарканыц юмдш екендт. / Даярлаган
Н.Жусшов. // Казак Tini мен едебиета. - 1994. - N10-12. - Б. 111-112. ;
OFKKK, №1177 папка. - Б.160-191. ; Сонда. №1177 папка. -Б.27(14)32(20).; Кэпеев М.Ж. Тацдамалы. - Алматы: Рылым. 1990. - Т.1.
151
4 тарау. М.Ж .Кепеевтщ деректануш ы лы к кезкарасы
МашЬур-Жусш ел тарихын шеж1ре турщде сипаттайды. Тарихи
такырыпты камтитын шыгармалары « Казак Ty6i» атауымеи басталып
отырады. МэшЬурд1н тарихты баяндаудагы Щщ 6ip езгеш елт жер,
жуз, ру, тайпа, жеке адам (тулга)жане халыктар тарихын 6ipryrac
жуйеде карастырады. Мэселен, 1907 ж. итабындагы автордыц аргы
аталары туралы баяндалган мэл1меттерде 6ip эулет екшдершщ
тарихын жер тарихымен катар карастырган: “Мен вз1м, а гым Жусш,
49 жаста отырмын. Окем аты Кепей, жылы барыс едь 73
жасында, барыс жылы ел in, Баянауылга койылды. Онын экес!
Сермухаммед 70-тен асып елш, Кызылтауга койылган. Онын
aKeci
Акжнтг
49
жасында
ejiin,
Кекшетау
бауырында
Шортанкарагай, 1уыздынкарасуы деген жерге койылды. Онын
aKeci EeciM картайып ел1п, Улытауда бес саланыц ере басына
койылды.
Бурынгы
заманда
Улытаудын
терккей
жагына
ататутын сайларды “ KeciM iiin бес саласы” деуш! ед1. Tipi кушнде
o3iHin коныс кылган » epi болганы yuiiH...”/ 1/.
МашЪур-Жусштщ
галым
рет1нде
гылыми
кезкарасыныц
калыптасуына онын Шыгыс еркениепн жепк мецгеру! жене озык
ойлы Еуропа медениет4мен таныс болуы непз болуы ебден ыктимал.
Оныц
гылыми
мурасын
Ka3ipri
гылым
салалары
тургысынан
карастырсак, онда api тарих, ep i шеж1ре, api этнология, e p i жер
тарихы, ep i едебиет, e p i фольклортану, ep i едебиеттану, e p i Tin
тарихы, api философия; api этнография маглуматтары шогырланганын
байкаймыз. KepiciHuie, кейб1р колжазба Mariндepi таза 6 ip салага гана
(медицина N 1175, теология N 1173, В.В.Радлов ютабы N 1170 “а” т.б.)
арналып жазылган.
152
МешЬур-Жусш жазбалары арасынан галымныц жалпы казак
тарихына, шежйре сездерше. берген гылыми кезкарасы да кез1гед1:
“Кпд]'н бул казакта таска тацба баскандай анык шеж1ре жок.
“Окуга сенген умыпнак” деп окуды керек кылмаган. “Жазуга
сенген
жанылшак” деп жазуды керек кылмаган. Оку мен
жазудыц жоктыгынан жазылган шеж!ре болмаган. Ест1ген1н
умыгпайтугын, кулагыныц Teciri бар, укпа кулак жандар болган.
Сондай жандардыц айтуыменен кеудес! хат, ecrireHi, коргеш жад
болган кариялар кей!нг1ге ауыздан ауыз алып айтумен улп-осиет
калдырган” / 2/.
7.1.
Дерек жинастырушы ретшде МешЬур-Жусштщ журпзген
жумыс келемшш кен аукымдылыгы, оныц ат успнде ел арасынан аз
уакыт шпнде мол материал жинап улгергею тан каларлык- МашЬур
Жусш Кепейулы тарихи шыгармаларына дерек берушшер арасьшан
оныц
замандастарын:
Мейрам
Жанайдарулын,
Сыздык
Кенесарыулын, Ахмет Кенесарыульш, Саккулак шешен, Бердалы
кожа, Майлы Жед1гер, Ысмайыл кария, Бертшей Байгозыулм,
Садуакас Мусаулы Шорманов т.т. тжелей окига куегерлер1, не
куэгердщ урпактары да бар. Сондай-ак аталган шеж!решшердщ езара
акпарат алмасу тарихына мысал репнде М.Ж.Кепеевтщ жас кезшде
Эбшгазы шеж!реа нускасьш Байдалыныц Мустафасы колжазбасы на
Kemipin бергешн айтумызга болады: “Осы сез YpreHiurre 23 жыл
хан болып турган Араб хан баласы Эб1лгазы хан шеж1рес1нен
алыиган сез болса керек. Жас кун!мде ез!м жазып алган сез
Байдалыныц Мустафасына жазып берген шеж!рец!зде бар екен
деп Риса баласы Макул 1928-нш1 жылда, Баянауылда оз!ме
керсетт!” / 3/.
153
Улы галымныц тарихтанушылык кезкарасын танытатын тагы
6ip кыры—«Казак тубЬ> ецбепндеп ресми деректер, зертгеулермен
катар ауызша мэл1меттердщ 6ep in yi. Шыщыс хан жэне оныц шыгу
теп туралы жинагандарында МэшЬур Жусш Кепейулы “Казак Ty6i”
анызында Эбшгазы Мёяарёс! мен В.В. Радловтан кунды мел1меттер
келт1рген: “Алтынбел ханныц Алмалы Kepiicri деген кызынан
туган экеЫ иок(жок), сагымнан пайда болган Шыцгыс хан
пайгамбар тарихтан беш иоз илик токызда (559) доцыз жылында
Мугол иортында Вком Илдок тиген ирде дуниеге келд!. Bip колы
иумык... кан устап туып еда” / 4/.
M auihyp Жусш Кепейулы мел1меттерд1 калай еепсе солай
езгертпей жазып алып отырган, кешнп « Казак Ty6i» нускаларында да
сол дерекп дел солай езгертусЁз келтарш отырган. Ягни маглуматтыц
тупнускалык
неиза
сакталынып,
туспегендактен тарихи
em 6 ip
мацызыдылыгы
артады.
бурмалаушылыкка
d p 6 ip
метшнщ
басында, не ортасында, не болмаса сонында сол деректщ туша
иесшщ, мел!метп ауызша жетгазуплтц eciMi аталуы, оныц ата-теп
ем1рбаяны туралы мел1меттер 6epi.nyi, M eu ih yp Жусш Кепейулыныц
деректанушы галым екен дтн делелдейда. Tirrri ацыз-эцпмеш кайда,
катан, кандай жагдайда, юмнен, калай еспгешн магимдеу! сол
дерекгщ шынайлылыгына, бурмаланбаганына кумен келпртпейда.
Мысалы, « Казак Ty6i» N1177 топтамасында ец алдымен
Эбшгазы
БаЬадур
ем1рбаянымен
таныстырып
/
5/,
артынан
шежтресшен узшдалер 6ep in , В.В.Радлов жазбаларынан алынгандыгын
хабарлай отырып / 6/, сонынан Радловтыц “Казак Ty6i” ецпмесш
усынады.
Дерек жинастырушы ретшде деректер усынуда Memhyp Жусш
Кепейулы берп УШ-ХГХ гг. тарихи окигаларын баяндауда да жер-су
154
атауларына
кеб1рек
суйенедьМысалы,
Кенесары топтамасында
Кенесарыньщ соцгы шайкастары туралы айтпастан бурын кыргыз
тайпаларыньщ географиялык картасы (орналасуы, езен-таулары,
асулары,
жер
бедер!),
согыс
барысы
туралы
деректердо
байланыстырып 6epin отырады / 7/.
Сонымен катар М.Ж.Кепеев шеларе узщщлершщ 6ipinne аз
Теуке ханныц моласыньщ К^раеткелде салынганы, кешннен булшгеш
туралы да деректер бар / 8/.
«Сарыарканыц юмдш екендт» (1907 ж.) ютабында МешЬур
Жусш Кепейулы Сарыарканы коныстанган елдер тарихын жер -су
атауларымен байланыстырып баяндайды. Онын MaaiMerrepi бойынша,
кезшде Сарыарканы Мьпс, Шерм1ш журггары иеленген,содан ногайлы
тусында “Хан суйеп”, “Акжар-Сасай”, “Тоганастыц токсан ею келГ’,
“Сулу там», «Кызьш мола” т.т. жер-су атаулары пайда болган.
Баспа бетшде басылып шыккан МешЬур Жусш Кепейулыныц
“Казак шежгресГ’ атты туындысында (курастырушысы: С. Дэу1тулы,
Алматы, Жальш, 1993) ез1 тек Баянауыл аймагыныц тарихы,
мекендеген ру-тайпалар тарихы: тулгалар, батырлар, билер, акындар
т.б. тарихы, жер-су атаулары тарихы жинакталып, байланыстырылып
бершген. Шелареш Баянауыл аймагы тарихы туралы мол дерек кезш
усынган 51рден-б1р гылыми зертгеу деп тануымызга болады. Буган
Ka3ipri кезде атакты жерлес галымдарымыз, акындарымыз т.б. туралы
жарияланып жаткан естелйс ютап, шеларе авторларыныц МешЬур
шеж1ресше кеб1рек cyfieHyi айгак бола алады 191.
МешЬур ЖусШ Кепейулыныц « Казак туб>» нускалары
мазмуны, жазылу peri, жуйелену1 жагынан ез замандастары К.Халид,
Ш.Кудайберд1улы зерттеулершен езгешеленедь Пайдаланган дерек
кездершщ
басым
улесш
есепке
155
алсак,
К-Халид
Шыгыс,
Ш.Кудай бердi улы батыс маглуматтарына Ke6ipeK суйенген. Ал
МашЬур Жусш Кепейулы ец алдымен, непзшен, халыктык тел
мел1меттерге иек артады. М.Ж.Кепеев ез1 келпрш отырган ауызша
деректерш таза тарихи шындык ретшде кабылдамайды, тек тарихи
материал ретшде усынады. Ал замандасы Щакерш Кудайбардоулы ез
шеж!ремнде ауызша деректердщ ак-карасын салыстырып карамай,
шынайы тарихи непзш сараптамай шындык репнде зерделеу1
б1ркатар жансактыкка жол берген.
М.Ж.Кепеев шеж1рес1 мазмуны ею сипатка ие болган: epi ата
тек Ti36eri, epi жылнамалык сипатка ие болатындыгы баспасез
бетгер1нде аз айтылмайды / 10/.
7.2.
Дерек зерттеупп репнде МешЬур Жусш Кепейулы е
жинастырган, ел арасында кездескен мел!меттерге талдау журпзш,
салыстырып шынайылыгын зерделеп отырган. Мысалы, Аныстан
бастайтын казактыц шыгу теп туралы жазылган 6ip нускасында,
LLIeKepiM Кудайберд1улыныц осы 6ip
атауына
(Домбы
Ата)
суйенш,
бул
вариантын сынаган. Жер
шеж1решц тарихилыгын,
шындыгын (Тарихымызда Аныс кезецш УП-УШг. Ислам д ш
таралган уакыт деп карастыруымызга болады) езшше делелдейдо./ 12/.
Сонымен 6ipre « Казак Ty6i» жазбаларындагы “Олжабай батыр”
топтамасы 6ip ецпмесшде “Шурппткырган” шайкасы, Баянауылдагы
“Шуршеткырган” жер атауы туралы да тыц деректер бершедь Ал
кытай кужаттарында, жинактарында Дардана мен Хадаха (кытай
генералдары) ecKepi ылги “жещстерге” жетш, Tinri Баян тауыныц
батысында 1757ж. Абылай ескерш талкандаган-мыс деп айтыла
беред1 / 13/.
Араб,
парсы, турю
сездершщ тшдпс
курылымын
жетш
мецгерген МешЬур Жусш Кепейулыныц тете жазуда казак сездерш
156
араб графикасы заццылыгына емес, казакша айтылу ретше карай
жазылуы керек (транслитерациялау) деп есептеген: “Казак арабша
“гаифа” дегенд! “тайны” дейд!, “гани” легенд! “кан!” дейд!
(олжага кан! болдым). Ал арабша “гани” бай деген саз. “Дагуа”
дегенд! “дау” дейд!. Арабша “саяд”-ац аулау деген саз. Казак
“саятшы” дейд!. Арабша “фа!мм” дегенд! казак байымдау дейд1,
“лахазза” дегенд! “ьиездщ арасында” дейд!. Парсыша “панде”
дегенд! казак “бенде”, “фидея” дегенд! “жаннм пида” дейд!.
Егер ^ ь (г л м е ) деген сазд! жазганда, гайнныц устше утФ
салмасак, казак гулама я галама деп окырын б!лмей, окып келе
жаткан свз!н!н ретж бузып алады. Егарда
(гулама) деп
жазсак, боге п жок, туе! не калад ы" / 14/.
Mauihyp Жусш Капейулыньщ бул ninipiн галымдар: В.П.Юдин,
А.Б.Халидов,
М.Х.Абусеитова,
Р.Сыздыкова,
Т.К.Бейсенбиев,
М.Койгелдиев, А.И.Исин зерттеулер1 де куаттай тусед1 / 15/.
Топографиялык,
api
топонимикалык,
api
географиялык
маглуматгарды тарихи таныммен салыстырып, Нух топан суы туралы
айткан Mauihyp далелдер!, пайымдаулары назар аударарлык: “Еспгеи
кулактыц жазыгы жок* Ц^рпай бала кушм!зде жарапазан
айтатугын шалдар айгып журуш! ед!:
• Нух пайгамбар тактайдан кеме салган,
Ол кемен!ц такгайын тышкан тескен,-деп.
Бул-ecTireH сез. Кулак ест!генд! кез кермек. Бул кунде
кез!м!з керген б!р иарсен1 ойга алып журсек, топан су тасып,
дуние жузш кап гагандыгы айдан жары к, куннен анык KepiHin
тур... Жарапазаншы шал айтты деп топан суы болгандыгына
нанып турганым жок. Оз кез!м керген нарседен наигандыгымды
бивдрш айтып турмын. Сол топан судын болгандыгын тау
бггкеннен 40 кез аскандыгын жер айтып тур. Су айтып тур. Таугас айтып тур” /16/.
IUexcipeuii ретшде МешЬур Жусш Кепейулы казак халкыныц
генеологиялык кестесш ежелп заманнан, Уыз хан (Огыз хан) кезшен
бастап, деларек айтканда, Уыз ханныц Уш ок атанган урпагы казак
елшщ
уш
жуздас
курылымымен
сабакгастырады:
“Кун,
Ай,
Ж улдызына таласпай-ак коялык. Уш окты 6i3re кимай ма? Б1з
неге эл! кунге шейш уш жуз атанып, уш алаш атанып журмЬ?!”
/17/ Ралымныц бул nixipi гылыми топшылауларга жакын. Ce6e6i
Х.Эдолгереев макаласында келпр^лген Хг. Макдисидщ “Алтын тогай”
зертгеу! бойынша, огыздар уш ордага: Улы Орда, Орта Орда, Kinii
Ордаларга белшген екен./ 18/
Оныц
уетше
деректанушы
ретлнде
Обшгазы
БаЬадур
шеж!ресшдеп деректерд1 халыктыц едет-гурпьшен, салт-дестур1мен
т.с.с. езшщ тарихи тшнде байланыстырган. Шелареппнщ гылыми
топшылаулары
езшдйс
ерекшелшмен
назар
аудартады:
“Бул
шеж!реден б1здщ алып отырган сыбагамыз-Уыз хан балаларына
ез
пайым-парасатын,
кезше
коржген
нерсетц
толымды-
жарамдысын ат кылып коя 6epinTi: Кун, Ай, Жулдыз, Тау, Тешз
деп. Сол аттарды куш бупнге шешн б1здщ казакта айдын басында
туган баланын атын Айбас кояды, тан ата туган баланыц атын
Тацатар кояды. Кол басында туса, Келбай кояды. Тауда туса
Таубай, жайлауда туса Жайлаубай, кыстауда туса Кыстаубай,
кузекте туса Кузекбай, Кузеубай. Еалде туса Ес!лбай, Нурада туса
Нурабай. Уыз ханнан устап калган улп-енеге-осы.
Еюнии врнек улпсь-кшз уй. Eip нэрсеш 6ipey 1здеп таба
алмай келсе: “Осы уыз уйл! пеленнен таба алмаганыц ба?”-дейд1.
158
Yнннmi ернек улг!с1-топырлатып жылкы сою, кой сою,
кара сабага кымыз толтыру.
Тортшпп орнек улг1с(-тогыз-тогыздан сый, сыйлык, сияпат.
Олген о л т н е мал шыгарса да тогыздан. Байлар олсе жаназага
барып келупплерден: “Неше тогыз шыгарыпты?”-деседь
Аргы
атамыз
Ер Typi к, екжпп
буын
атамыз-Мугол,
Мацгулыскейге барып косыламыз.
Yminnri буын атамыз-Уыз хан. Ай мен Кун, Жулдызына
таласпай-ак коялык. Yui окты б1зге кимай ма?! 6i3 неге бул кунге
шей!н уш жуз атанып, уш алаш атанып журм!з?!” / 19/.
Бутан коса, МешЬур Жусш Кепейулы деректерда мэл1мдеп кана
коймай,
окнтаньщ
болган
уакытын,
себебш
ашып
керсетуге
умтылады. Мысапы, ол XIII-XYU гг. тарихи даталарды ескшхё жыл
санау (Ьижра) есебщен 6epin, ал XYOI-XIX гг. окигаларды жаца жыл
санау (Григориан) бойынша берген: “Казак журтыныц аузында:
“Касым ханныц каска жолы”,-деп атанып калды. Тогыз жуз
отызда Сарайшыкта (офат) болды / 20/. 1738-де Эб5лхайыр хан бас
болып, Адайдан баска Kiuii жуз орыска багынады. 1750-де
Абылай хан мен ор Жзшбек орысбен сауда араластыру уш1н
Тройскшен базар аштырган. 1755-mi жылда Кулыкес!шц баласы
Суг1рел1 жасакка келген казакка 6ip еткелдщ аузында 100 ат
устатып 6epin Супрал! мырза атанган/21/'’.
Тарихтанушы галым ньщ му шел кайыру едгсш колданып, тарихи
окитаныц кай жылы болганын аныкгауы ерекше кецш белерлж.
М.Ж.Кепеев
1837-1838ж.
окигаларга
катыскан
Байгозынын
улдарынын мешмегйерше (Нурсиет Байгозыулынын сол жылы
тутанын) суйенш, Кенесары Касымов Kerepinici ит жылы (1837ж.-ит
жылы) басталды деген корытындыга келеда /22/. Хан Кенесары
159
кетершсшщ аяк
Keai
туралы « Казак тубЬ> ею мезгщщ катар жазып
кеткен: 6ipi—1846 жыл / 23/, eKiiraiici-l 847 жыл / 24/.
Хан Кенесарыныц Камауга (Камалга) келгендш туралы, Улы
жуз халкыныц iimci саяси жагдайы туралы МэшЬур Жусш Кепеев
мэл1меттерщ ке.ггпре отырып, ез ой-пшрш,кезкарасын коса айтады:
“1ле деген езеннш Балкашка куйгаи жерш Камау деп атайды.
Кара галдын, 1лешц, Шудын алабын, Алатау TOHiperi Найман мен
YficiH жайлайды. Албан, Суан, Дулат, Ж алайыр, Ш апырашты
деген рулары Кенесары ¥лы тау, Kiuii таудан ауып барганда, сол
Камауга барган. Ш апыраштыдан баска ¥ л ы жузде, Найман да
Кенесарыны мойындай коймаган. ¥ л ы жуз бурыннан
Коканга
карам аткам!нерлер1, еркег! жыл сайын сарттан шапан к и т
туратын. Найман, Тем1рсу, Жемшен, Алматы, Аягездеп орыска
багынып, Tcpi шекпен к и т туратугын” /25/.
Енда oip колжазбасында галым казак хандарыныц билеу
институтына,
тек
Щешресше
жеке
токталып
етедь
Калмак
контажыларымен салыстыра келе, Memhyp Жусш Кепеев казак
тарихы ндагы
орталыктаидырылган,
6ipiiaceH
жуйеанщ жоктыгын сынап жазады: “1778 -
аб со л ю т
билеу
жылдар Абылай
ханныц Орта жузге хан болган шамасы. 1821-жылдар Уел! хан
елш, асы бершген шамасы. Калмактарга да ертурл! ат койылса
керек. Мунын ханы Калдан Шер!н -
Баты р баласы. Кара
калмакты ц ханы коцтажы, орыс историясында “хан тайш ы ”
делшедь Он сан оймауыт, тогыз сан торгауыт —булардыц ханы
Kepi Аюке Тапсыради деседь К°нтажы, Анже 6ipaK kicihih аты
болмайды. Шурппт хан Ежен хан атагандай болгандарына
айтыла берсе керек.
160
К азак та мундай узинией 6ipiHeH соц 6ipi болы п ту р ату гы н
хан ды к жок* А нда-санда ко л д ар ы н а х аи д ы к тиш к а л а д ы да,
узам ай б ы т-ш ы т б олады ” / 26/.
Д еректерд! ж 1ктеуш 1,топтасты руш ы ретшде берп XYIII-
7.3.
XIX f f . тулгаларды сараптауга келгенде МэшЬур Жусш Кепейулы
олардьщ
жпстейдд.
имдердщ
замандасы
Жвшбектерд1
болгандыгына
сараптау
барысында
назар
галым
аудартып,
Шакшак
Жэшбектщ калмактыц коцтажысы Калдан Шершмен замандас екенш,
ал керей Жэшбектщ олардан сел кешн кезге тусе бастаганын ашып
кврсетедц /27/. МешЬур Жусш Кепейулы кейб1р ацыз-ецпмелердеп
кемеск1 мэлшеттердеп тарихи тулганьщ аты езгергенде (“Алаша хан”
т.б.) халык жадында сакталынган eciMiH гана мвламдеп, кай кезде eMip
сургенш ез1 де аныктай алмаганьш да жазып кеткен: “К азак ты ц ез
сы багасы на арналы п хан болгандар: К аска жолды К асым хан,
еск! жолды EciM хан, “Култебеде кунде кецес” атанган вз Тэуке
хан, олардан соц 48 ж ы л хан болы п билеген Абылай хан.
К азакта хан болып, зац-закон жасап, хал ы к катары на
коскандар осы айты лган хандар. А лды -арты ж ок А лаш а хан
деген 6ip хан билеген. К азак уш жузге бвлЬпп. ¥ л ы жуз Yttcin,
О рта жуз А ргы н, Kiiui жуз А лш ы н атанганы : Алаш деп уран
ш акы ры сы п, “Алаш алаш болганда, А лаш а хан болганда, yim ih
агаш болганда, ураны мы з Алаш болганда деп айтаты н заман
болган” / 28/.
Сонымен катар М.Ж.Кепеев кейбхр ацыз-ецлмелердщ шыгу
тегш, себебш ашуга да умтылган. Казак-кыргыз карым-катынасыныц
XIX г.
6ipiHiui ширепндеп
алтышартын
шиелешсушщ туп теркшш,
ягни
Абылай ханныц кыргыздарга жасаган жорыгынан
басталатындыгы туралы ез ой-niiripiH усынады. /29/ Ал Сыпатай
161
багырдын
кыргыздармен
достасуына
Улы
жуз
руларыньщ
кыргыздармен керпнлес, аралас болу эсер еткен деп карастырады:
‘"Кыргыз таптары
Ш апырашты, УйсЫмен аралас отырган:
Сарбагыс, Солты, Бугы. Сарбагыстан Этж е Ж ы ры кка алты улы
алты ас берген. Сол алтауынын 6ipi~Kapa6eK, мунан Жантай,
мунан Ш абдан” / ЗО/.Сонымен 6ipre Э.Исаковтын зергтеушде /31/ де
Сыпатайдыц
агасы
Андас
батырдьщ,
Канай
мен
Жацгараш
манаптардыц Кдрабалта деген жерде жерленгеш туралы деректер бар.
М.Ж.
Кепеев
улйперйпв;
ортак
колжазбалардын.
решреЧяйщ жэне
жансак
кетушшп
шашырачкы
жалпы
де
орнапасуы,
Шыгыс
кездеседк
кейбгр
щещрё
Мысалы,
окигалардын
колжазбаларда e3repicci3 кайталануы т.с.с. Ралым колжазбасындагы
тарихи мел1меттердщ байланыстылыгын, хронологиялык peniniriH
ацгару
киын.
вариантармен
Мысалы,
жазады.
казак халкьшьщ
Казак
шыгу тепн
ацыздарындагы
туркшк
aprypni
кезецщ
(МэшЬурдщ Эбшгазы шеж1ре<л) Ел хан ес1мшен бастап баяндайды.
Бул нускаларда казактыц шыгу тепн Аныс (Энее, Ан), Аккесе, Машк
сахабалардан бастап тарату себебше токталган. МэшЬур Жусш
Кепейулы « Казак тубшде» Ш. К^удайбердоулы шеяарес1ндеп /32/
“казакты арабтардан тудыратын” улпнщ куменда жактарын ашып
керсетеда.
М. Ж. Кепеев “Бул казак кай уакытта уш жуз атанган”
ецбепнде Алаша хан замандастары ретчнде Кендыкер, Кубац, Котан,
Когам, Майкы eciMflepi айтылады /33/. Оныц мел1меттер1 де /34/,
Э.Х.Маргулан 3eprreyi / 35/ де К°ндыкер атауын огыз этноним1мен
байланыстырады: “Казак эпосында оларды
журты”,
“Kewiirep
Кубан
“Ногайлы”, “Каят”, “Кыпш ак” деп турл! атаумен
атайды. Бул жердеп “Конджер, Кубан журты” дегеш—орта
162
гасырлардагы
Кун шыгыс
вдебиет!не
эйгии
‘’огы з”
бен
“кы пш ак” журты. “Кубан” Буропа эдебиепнде жш кездесет!н
“Куман” елшш осы кунге дешн сакталып келген 6ip eciMl болуы
эбден ы кгимал, екшпп сезбен айтканда кы пш акты н 6ip руыныц
аты да болуы мумюн” . / 36/ Егер IX-XII гг. тарихты МэшЬур
me>icipeci этнонимдер атауларын Kici ес!мдер1мен
керсетсе, « Казак тубЬ> XIII-XIY
ft .
байланыстырып
жене XY-XY1I гг. окигаларды
Шыцгыс eyлeтi шежйре ynrinepi (Эбшгазы мел1меттер1) аркылы
баяндайды. / 37/
Казак хандарыныц Сырдария калалары ушш XY г. а. мен XYI г.
б. шайбанилармен курес журпзгею белгш / 38/. Осы 6ip саяси курес
тарихын айгактайтын мел1меттер « Казак ту(й» де бар. XYI г. деу1р1
тудырган
мотив
казак
ру-тайпаларын
“кожалардан”
шыгарып
таратады. МешЬур Жусштщ “Казак шеж!респнде” / 39/ Жанарыстын
(Орта жуз) 6 баласына (Каракожа-“аргын”, Аккожа-“найман”,
Актамберд1кожа-“кыпшак” т.с.с.), Аргын токалынан тараган 5 улына
(Аксопы-“канжыгалы”,
“кожа”," сопы ”
Карасопы-“карауыл”,
eciMAepi
Сарысопы
т.т.)
катар айтылады. XYI г. б. казак когамында
дан екщцершщ ыкпалы зор болгандыгы З.Жандарбек зерттеу1нде сез
болып, Байшора, Жаншора, Карашора, Аккожа, Кыдыркожа (Kiuii жуз
Алшында)
атаулар
тарихы
кожалардыц
болгандыгымен сабактастырылган
« Казак
Ty6i
жуздердац
nipnepi
/ 40/.
« шежгресшщ “ногайлы” yxnici де бар. Мунда да
казак халкы тарихы Ормамбет
eciMiHe
байланысты аиыз-енпмелер
аркылы бершген. М.Тынышпаев зертте>анде Ормамбет би елген сон
(1600
ж.
шамасында)
ногайлардьщ
езара
бытырап
кеткешн
айгактайды /4 1 /. Енда 6ip шеж1ре созшде МешЬур-Жусш казактын
Кел1мбеттерден бастап тарататугын нускалар барлыгын,
163
6ipaK
улплер
тарихын ешюм тусщщрЬ алмаганын айтады: “Bipey Болат кожа
деши, 6ipev Аюкол дейдь Екеу! 6ip icicire аталган ат деседь
Акарыс, Жанарыс, Бекарыс, уш жуздщ атасыныц аты деседь
B ipeyjiep Аксак Кел 1мбет, Кара КелЫбет, Сары Кел1мбет, Науан,
Шодан деген аталары бар десш журдь BipaK олардын ар жагы
KiM, бер жагы KiM екенш бййп сейлеунп жок болды ”
/ 42/. Ал
В.З.Галиев итабында /43/ бул Кел1мбеттердщ Ногай улыстарын
баскарган
Ормамбет,
Тшмамбет
балалары
екендшн
шеж1релердеп ‘Жедакбет” варианттарын XYI-XYII
ft
.
айтып,
казак-ногай
байланыстары тарихы деп тус1НД1реда . Белгш шыгыстанушы галым
М-К-Эбусеитова монографиясында ногайлардьщ XYI
F.
Сарыарканы
коныстанганы жокка шыгарылмайды / 44/.
Бул шеж1ре нускасы тарихына Э.Маргулан да niicip бщщрген:
“Кдлрда ерте кезде салынган тас уйлер туралы МвшЬур-Жусш
Кепеевпн жазгандары тарихи жагынан вте багалы. Ол юсшщ
айтуынша ногайлы-казак халкыныц эскер басы жтттер1 айдалада
жургенде, тас корган уй жасайтын болган. Шщерп езеншщ аягьшда
туратын, “Акжар-Сасай”-сол ногайлы кыпшактардыц хандарыныц
орда кылып, так орнаткан жерь Есш, Нураныц арасындагы улкен
айдын “Тоганастыц токсан ею келГ-ногайлы-казактардыц жойкын
епн салган жерлерь “Кызыл-мола”, “Сулу-там”, “Сырлы-там”, “Хансуйеп” солардыц жэд1герлерР’ дейд1 (МэшЬур-Жусш. Сары-Арка.
1907, 2 -46 .)” / 45 /.
Bepri ХУШ г. а. окигаларды (Абылай ханныц кыргыздарга
карсы жорыктары) айгактайтын шеж1ре co3i де аргын тайпасы
карамагындагы “жаца кыргыз” тармагыныц пайда болу тарихын
козгайды: “Жаца кыргыз деп свйленед 1, кыргыз ханыныц Абылай
ханга ак уйл!ге берген 6ip тайпа ел!” / 46/.
164
V
7.4. Деректерд! курастырушы галым ретшде МешЬур-Жусш
жинактаган барлык тарихи материалдарды езшщ « Казак Ty6i « атты
жинагына мрпзген. EipaK колжазба ютап мазмунына ирпзбестен
бурый бул деректер сурыпталган, толыктырылган, кезендерге белшш,
такырыптары койылып жинакталган, сонында езара байланыстырып
бершген. Мунын ©3i МэшЬур-Жусштщ деректанушы репнде гьшыми
кезкарас непзшде зерттеу жумысын журпзгенд1гш айкындайды.
« Казак туб! « нускаларынын гылыми мацызын котерген 6ip
кунды езгешелш-ер « Казак Ty6i « улпсшде тарихтьщ eprypni
баяндалуы, кейб1р нуска мепндердщ мазмуны келеЫ « Казак Ty6i «
вариантгарында
кайталанбауы.
МэшЬурдщ
«
Казак
Ty6i
«
такырыбында жазылган шыгармаларыныц мазмуны эртурлк
Eipmnii улпсшде Адам Ата Нух заманынан Уыз ханга дейшп
кезец / 47/, Мухаммед пайгамбар жэне Аныс, Аккесе сахабалар дэу!р1
/ 48/, 92 баулы Кыпшак, 32 баулы взбек, “уш жуз” атанулары (“Алаша
хан” эцпмеа) туралы шеж1ре сездер1 / 49/; Эбшгазы шеж1рес1
непзшде Эз Жэшбектен бастап эз Тэукеге дейшп казак хандары
тарихын баяндауы / 50/; Актабан шубырынды окигасы туралы тарихи
ацыз-вцпмелер /51/ жинакталган.
« Казак
Ty6i
« екшпп нускасында В.В.Радловтыц "Казак
Ty6i”
ацызындагы Шыцгыс хан (Шынкыз) шьпу теп женшдеп ацыз-ецпме
нускасы
/ 52/; Абылай хан жэне оныц заманы хакындагы ауыз
эдебиетч улплер1 (ацыздар, жырлар, дастандар) / 53/; Нысанбай
жыраудын “Кенесары-Наурызбай” дастаиы берщед}.
Ушшплсшде Эбшгазы щеж1ресшдеп: Адам Ата, Огыз (Уыз) хан
9HriMeci /54/; Шыцгыс хан (Темучин) шыгу Teri; Шыцгыс ханнан EciM
ханга дешнп хандар тобеп кыскартьшган нускасы / 55/; Абылай хан
жэне Абылайдан кешнп замандагы урпактары / 56/ сез болады.
165
Терташш вариантында уш жуз (“Алаша хан” эцпмеа) шыгу
терюш туралы энпме нускасын / 57/; Жвнiбeктeн аз Тэукеге дешнп
хандар шешресш (MaiuhypzuH хандар тзбёпш ц 6ip ymrici) / 58/;
Акгабан
шубырынды анызын / 59/, Енсегей бойлы ер EciM хан
eprericiH / 60/ энпмелейщ.
Бесшпй нускасына Адам Ата, Уыз хан шеж1реа (Эбшгазы
нускасы) / 61/; В.В.Радловтын Шынгыс хан шыгу теп туралы eHriMeci
/ 62/; К.Халидтьщ Алтын Орда тарихы жэне эз Жэшбек теп туралы
баяндаулары / 63/; МэпЛур-Жуетипн Жэшбектен аз Тэукеге дешнп
шеж!ре варианты / 64/; Актабан шубырынды туралы тарихи сездер1
топтамасы / 65/ юрген.
МэшЬур
Жуёщ
Кэпеев
жазбаларынын
тарихты
эртурщ
вариантта эцпмелеу1 « Казак тубЬ> ецбеюгершщ гылыми мацызыи
катергешмеи, колжазба Щтщцёршщ шашыранкы сипатта орналасуы
тарих тутастыгын, кезецдердщ эзара байланыстылыгын туйнуте Kepi
эсер
етедкРалым
тарих
туралы
мол
дерек
кэздерш
ашып
кэрсеткешмен тарихи окигаларды тануга, жуйелеуге, корытуга,
тушндеуге келгенде “самаркаулык” танытады. Эрине буран МэшЬурЖусш дуниетанымыныц езеп болган шыгыстык бш м ыкпалы, дшй
орта ocepi непз болган.
“Казак Ty6i” материалдары бойынша жасалган шолу МэшЬурЖусш Кэпейулынын деректанушы, тарихтанушы, шeжipeшi-этнoлoг,
елкетанушы, жер тарихын зерттеупп галым болгандыгына назар
аудартады.
Зерттеуде
атап-атап
керсеталген
галым нын
тарихи
кезкарастары, гылыми енбеп Отан тарихы гылымы дамуыиа мол улес
косады деп санаймыз.
166
ЭДЕБИЕТТЕР1:
1. Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / Курастырган С.Деуетов. - Алматы: Рылым,
1990. - Т.1. -Б.258-259.
2. OFKKJC Кепеев М.Ж. колжазбасы, №1177 папка. - Б.258(301). ;
Кепеев М.Ж. Казак meacipeci. / Даярлаган С.Дэу1тов. -Алматы:
Жалын, 1993. - Б.9.
3. OFKKK, №1177 папка. - Б.99(146).
4. OFKKK, №1173 папка.-Б.406.
5. OFKKK, №1177 папка. - Б.221(264).
6. Сонда. Б.264-279.
7. Кепеев М.Ж. Кенесары-Наурызбай хакындагы ецпмелер. / Дайын.
О.Исмаилов. II Жулдыз. - 1992. - №4. - Б. 197-198. ; Бекмаханов Е.Б.
Казахстан XIX гасырдьщ 20-40 жылдарында. -Б.52-53.
8. КПЖЭМ, МешЪур-Жусш колжазбасы, 2 топтама. - Б.356-357.
9. Салгарин К Казактыц килы тарихы. - Б. 152. ; Тшеке Ж. Шеж1ре:
Epric-Баянауыл ещрь - Б.90-91. ; Каныш eni (фото-итап). I
Курастырушылар О.В. Таланова, М. Серсеке. -Алматы: Ж1бек жолы,
1999. - 336 с.
Ю.Айтбаева Р. Тарих айту дестур1нщ дамуы хакында. // Казак тарихы. 1994. - №3. - Б.44.; Тшеке Ж. Шеж1ре: Epric-Баянауыл empi. - Б.62.
11-Кудайберд1 Ш. TypiK, кыргыз - казак Ьем хандар шеж1рес». -Б.70.
12.Бул туралы 2 бел1мшц 2 тарауында (eKiHuii кезещнде) айтылган.
Караныз: OFKKK, №1176 папка. - Б. 108(152;55-111(105).; Сонда.
№1174 папка. - Б.256(299)-261(304; 154).
167
13.Маргулан Э.Х. Олжабай батыр. //Жулдыз. - 1984. - №2. -Б. 171.;
Цинская империя и казахские ханства: вторая половина XVIIl-первая
треть ХЕХ в. /Сост. Хафизова К.Ш., Моисеев В.А. - 4.1. | С. 110.
14.Бекхожин К- “Дала уалаята” жене мэдениет маселелерк //Казак т ш
мен вдебиета. - 1958. - №10. - Б.55-65.
15.Юдин В.П. Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда.
/Составители Баранова Ю.Г., Абусеитова М.Х. -Алматы: Дайк-Пресс,
2001. — 388 с. /42-43/.; Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная
Азия в XVI-XVII вв.: история, политика, дипломатия. — С.67-70. ;
Халидов А. Б. Арабские рукописи и арабская рукописная традиция. Москва: Наука, 1985. -312 с. /95,156-157/.; Сыздыкова Р., Койгелдиев
М. Кадыргали би К °сымулы жене оныц жылнамалар жинагы. |
Алматы: Казак университета, 1991. - 272 б. /110-112/. ; “Эдш султан”
эпикалык жыры. /Зерттеу, колжазба факсимилиеа, трансли герациясы,
транскрипциясы, тустштемелер*, баспага дайындау - Исин А.И. I
Алматы: Дайк-Пресс, 2001. - 148 б. /17-18/; Бейсенбиев Т.К. “Тар’ихи Шахрухи” как исторический источник. - Алматы: Наука, 1987. - 200
с. (32).
16.Кепеев М.Ж. Наурыз. // Парасат. - 1990. - №3. - Б.12-13.
17.0Ж КК , №1177 папка. - Б.235(278). ; КПЖЭМ, Жолмурат Жусшулы
KeniipMeci, 2 топтама. - Б.3.
18.Эдшгереев X. Казак халкыныц куралуы тарихынан. // Социалистах
Казакстан. 1 1941. - №115. - 18 мамыр. - Б.3.
19.0FKKK, №1177 папка. - Б.235(278).
20.0FKKK. №1177 папка. - Б.244(287).; КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 2
топтама, 13 Ti3iM. - Б.8.
21.Сонда. №1178 папка. - Б. 171(304).
22.Сонда. №149 папка. - Б. 188-189.
168
23.0РККК, №1170 “б” папка. - Б.845(241).; Сонда. №1178 папка. Б.20(34).
24.Сонда. №1176 папка, №1 бума. - Б.84.; Сонда. №657 папка, №9
дептер. - Б. 1-7.; КПЖЭМ, Жолмурат
KeniipMeci,
4 топтама, 64
“ а”
TOiM.
25.КПЖЭМ, Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 65 “e”Ti3iM. - Б.2. ; Сонда.
N1177 папка. - Б.240(193;120).
26-КПЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 5 том, 6 Ti3iM. - Б.22.
27.0FKKK, №1178 папка. - Б.88,176(313).
28.КПЖЭМ, Фазыл KeniipMeci, 5 топтама, 6 Ti3iM. - Б.22.
29.Абылай хан. / Курастырган С.Деуггов. - Т.1. - Б.239. ; КДЖЭМ,
Жолмурат KeniipMeci, 4 топтама, 54 “в” Ti3iM. - Б. 1-2. ; ОРККК. №829
папка, №1 дептер. - Б.6.; Сонда. №1177 папка. -Б.248(201).
30.0FKKK, №1176 папка. - №1 бума. - Б.87(93).
31.Исаков Э. Сыпатай туралы сез. //Казак батырлары.-1991.-15.08.- 7,Б.5.
32.Кудайберд1улы Ш. Typix, кыргыз-казак Ьем хандар шеж1рес1.Б.80(70).
33.Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / Дайындаган СДеуггов. - Т.2. - Б.60.
34. Кепеев М.Ж. Атасыныц аты бшнбей ез аты шыккан ерлер.
/Даярлаган Н.Жусшов. // Ак Орда. —1993. - №2. - Б.79-80.
35.Маргулан Э.Х. Ежелл жыр, ацыздар. - Б.353.
36.Казак ССР тарихы (кене заманныц бупнге дейш). Бес томдыкАлматы: Рылым, 1983. - Т.2. - Б.58.
37.Торма И. Мажарстандагы Коган батыр. // Казак адебиеть -1995. - 31
кацтар. - №3-4. - Б. 15. ; Голден П.Р. Куман-кыпшактардыц тайпалары
мен рулары. // Ана тип. - 1998. - №12.
169
38.Абусеитова М.Х. К истории казахской государственностей XVI-XVII
вв. // Государство и общество в странах постсоветского Востока:
история, современность, перспективы: Материалы международной
конференций. - С.24.; Ее же. Казахстан и Центральная Азия в XVXVII в в .: история, политика, дипломатия. - С. 123.
39.Кепеев М.Ж. Казак шежгресь - Б. 14-15.
40.Жандарбек 3. Казак жуздершщ пайда болуы женшдеп жаца деректер.
// Государство и общество в странах постсовственного Востока:
история, современность, перспективы: Материалы международной
конференций. - С.57-58.
41.Тынышпаев М. Великие бедствия. - С.36-38.
42.Кепеев М.Ж. Тацдамалы. / К¥РастыРран С-Дэупгов. - Алматы: Гьшым,
1992.-Т.2.-Б.63.
43.Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. - С.31-32.
44.Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия в XV1-XVII вв С.105.
45.Маргулан Э.Х. Ежелп жыр, ацыздар. - Б.45.
46.0FKKK, №1178 папка.-Б. 141 (304).
47.OFKKK, №1176 папка, №1бума. - Б.100(94;51)-107(101).
48.Сонда. Б.108(102;55)-111(105).
49.Сонда. Б. 114(108;34)-120(114;61).
50.Сонда. Б.344(430; 170>345(431; 171).
51 .Сонда. Б.345(431)-346(432; 172).
52.Копеев М.Ж. Тацдамалы. / K¥PacTbIPFaH С.Дэуггов. - Алматы: Рылым,
1992. - Т.2. - Б.91-96.; ОРККД, №1170 “а” папка. -Б.111(60)-124(67).
53.0FKKK, №1170 “а” папка. - Б. 124(67)-127(68).
54.0FKKK, №1173 папка. - Б.394-406.
55.Сонда. Б.406-408.
170
I
5б.Сонда. Б.408.
57.0FKKR, №1645. папка. - Б.76(250>83.
i ! 58.Сонда. Б.83-85.
59.Сонда.Б.85-87.
60.Сонда. Б. 108-112,146-148.
|
I
61.0FKKK, №1177 папка. - Б.221(264;147>-235(278;141).
62.Сонда. Б.236(279)-244(287).
63.Сонда. Б.244(287).
64.Сонда. Б.244(287)-248(291).
65.Сонда. Б.247(290; 147)-248(291)
КОРЫТМНДЫ
Белгш 6ip icrrereH ic-эрекЩ, сейлеген ce3i, тужырымдаган ойniKipi аркылы катардагы когам мушелер1 арасынан ерекшеленш, ел
тарихында орын алган жеке адам - тулга. Отан тарихынын жалпы
даму барысына ез улеётерш коскан тарихи тулгалар казак кауымыньщ
саяси-экономикапык, елеуметпк, рухани ешршде хан, султан, би,
батыр, рубасы т.с.т. ретщде танылган едь
М.Ж.Кепеевтщ гылыми кезкарасы капыптасуына eMip сурген
заманы
жене ескен ортасы есер еткен. Мусылмандык бш м алып,
есейе келе орыс т ш аркылы Батые еркениетсмен танысып, езшдак
дестур1 бар Орта Азия ыкпалын кабылдап, отарлык саясатын кушейге
тускен Ресей ыкпалы деу^рлеушщ Kyerepi болды. Сол себепп
МешЪурдщ дуниетанымында да ею ту р т элемшн: Шыгыс пен
Батыстьщ эcepлepi айкын сезшедь Алайда галым ез евднщ тарихын,
медёниетш т.т. халыктык тел мел1меттерге суйенш жазды. Мундай
тарихи кезкарас калыптасуына бала жастан ауыз эдебиет! улгшерш
жатка айтуы, у стазы Хамариддиннщ жыр-дастанды жинап жазып алу
дестурше ел1ктеу1, Казакстанньщ территориясын салт атпен аралап
eTyi, жол бойында кездескен адамдардан шежфе сездерш жинакгауы
т.б. непз болды.
Колга тускен барлык материалды сарка пайдаланган Meuihyp
Жусш
колжазбаларды жуйелеуде, сурыптауга, кезевдерге белуде,
хронологиялык жуйе реттмен баяндауда тарих гылымы еркендеген
Батые улпеш непзге алды. Тарихты баяндау барысында шыгыстык
тарихнама дестурше непзделген шеж1реге кебхрек суйенген.
Метщдерд! тарихи-текстологиялык талдау барысы фольклор
нускаларын жепазунилердщ (жинаушынын емес) дуниетанымына
теуелдшпн,
езгерплу
мумкш дтн,
172
“Казак
тубшдеп”
тарихи
окигалардьщ да тек б1рыцгай хронологиялык- жылнамалык тэртшке
сай жазылмаганын, ара-арасында уакыт жагынан эртурл1 кезецдердеп
окигалардыц 6ipiicripinin, 6ip кезецге сыйдырылып енпзшгенш
(Кенесары заманынан кешн XVI-XIX ff. Бухар, XVIII-XIXff. Кокан
билеушлер1 тарихымен сабактастырылган Улы жуз тарихы) т.т.
айкындауга мумюндпс бередг
Ецбепм1зде керсетилген мэл1меттерге суйешп, МэшЬур Жусш
Кепейулыныц “Казак тубГ’ такырыбына байланысты жазылган
колжазбаларында мол тарихи дерек сакталганын дейектедок. Б1з;ццше,
МэшЬур-Жусш мурасын зерттеудщ Казакстан тарихы гылымы ушш
маяызы зор болмак. Кез-келген ел тарихы 6ipHenie турл1 маглуматгар
кездерш жан-жакты сараптаулар кемепмен
жазылады. Кенес
дэу1р1нде зерттеу танымына матметгердщ соны да, мэнд1 6ip TypiHiH
назарга iniH6eyi, немесе
идеологиялык
цензура талаптарына сай
енпз1лмеу1
тарихымыздын
“актаццак”
салдарынан
мэселелерщ
кебейте туей. Бул олкылыктыц орнын МэшЬур жазбаларындагы
деректер толыктыра апатынына кез жетюздж.
Колжазба мшшдёршц гылыми зерде ушш пайдалы ею кыры
бар. Б1ршпнден, урпактан урпакка ауызша айтыльш жетюзгаш келе
жаткаи эцпмелердщ сол калпында кагазга тускен нускалары, жазба
шеяаре
турлер1,
гылыми
енбектер
мэтшдер!
сарапталынады.
Ею найден, галымныц мурасын жуйелеу, яактеу, курастыру т.т. эд!стэалдер1, тарихтану мен деректаиуга катысты мэселелерд! талдауы,
ез тужырымдарын усынуы Отандык тарих гылымынын тарихнама,
деректану салаларын байыта туседь
Аныкталган дерек коздер1, колжазба мэтшщдеп маглуматтарды
салыстырмалы
окигалардыц
турде
талдау
барысы
казак
ejii
тарихындагы
шынайы сипатын кайта караура, жацаша кезкарас
173
непзш де
тусшуге
материалдарында
мумкш дк
деректер
бередь
езгертуаз
вйткеш
жетяазшген,
МешЬур
api
ecinaepi
гылыми ортага белпа'з мелгмет берушшер метшдер! алынган.
МешЬур Жусш Кепейулы колжазбасы - XIX г.аягы мен XX
г.басы аралыгында мол сакталынган халыктык фольклор улллершщ
жазылынып алынган, epi жазба мел1меттерге суйенген жинаушыньщ
ез пайымдаулары катар бершген отандык тарихи маглуматтардыц мол
шогыры. Ka3ipri кезде улттык рухани жадгыру нэтижесшде М.Ж.
Кепейулы жазбаларын баспа бетше жариялауга, сол аркылы каЬарман
тулгаларымызды
жагдайына,
жан-жакты
кылган
тануга
когамдык-саяси
жол
ашылды.
кызметше
карай
Элеуметпк
жщгемей
эркайсысын жеке адам - тулга ретшде зерделеуге умтылу барысында
МешЬур
ЖYciп
жазбаларындагы
каЬарман
тулгаларымыздьщ
шеж1рел1к ата-теп, eMip сурген уакыты (туган, кайтыс болган
жылдары), мекендеген жерлepi, эюмшшк-сот жуйеандеп орны (би,
зангер, хан, султан, рубасы), элеуметпк жагдайы (бай, орташа
аукатты, кедей), когамныц innri, сырткы ем£рщцеп pojii (елхш,
мэмлегер), белпш 6ip тарихи окигаларга (шайкаска, б т м г е ) араласуы
т.т. туралы мол деректерщ тарихи зерттеулермен, кужатгармен езара
байланысга карастырдык.
МешЬур нускаларында ежелп тарихи дэу1рлер белгш 6ip
тулгалар
ес1мдер1мен
Шеж4ретанудьщ
байланыстырылып
баянд алынган.
epeKiueniicrepi, зерттеу вдастемес^ таным
зацдылыктары барлыгын ескерсек, ежелп Typici заманынын турл1
кезецдерш шеж 1ре сездер1 аркылы жетозген МэшЬур мурасыныц
тагы 6ip шарггылыгын тани тусем13. Монгол дэу1рше катысты
варианттарда Kici eciMflepiH шатастырулар, кайталау кател1ктер1
кездеседь Мэселен, МэшЬур жазбасында “Ногайлынын ханы” деп
174
керсеплген ез Жэшбекп К,азак хандыгы билеунисшен repi Алтын
Ордаданы Жэшбекпен байланыстыруымызга тура келедь МашЬур
шеж1ресшде
ескерсек,
Шыгыстык тарихнама
XVIII-XIX
ff,
тарихи
flacrypi
непзге
деу1рлердщ
алынганын
Kici
еЫмдерше
байланысты топтастырылуыньщ ce6e6i ашыла туседа. Патшалы Ресей
тусындагы окигалар МэшЬур жазбаларында жинакталып,
мэтшдер
тавдап алынып, сурыпталып, кыскартылып, не толыктырылып, 1907
жылы Казаннан ютаптар туршде басылып шыккан.
“Казак Ty6i ” мэтшдерш непзге ала отырып, МэшЬур Жусштщ
тарихтануга,
деректануга
коскан
yneci,
бшд1рген
кезкарасы
карастырылды. Мунын барлыгы XIX г. аягы мен XX г. басы
аралыгындагы
тарихи
бшмнщ
дамуын,
тарихнама
саласын
зерттеушшерге тын машметтер усынып, тарихи окигалар барысына
деген ез кезкарасын калыптастыруга кызмет жасайды. Меселен,
зертгеуде
МешЬур
деректерж
талдау
нэтшкесшде
хандыгындагы Салкам Жецпр хан, ез Теуке хан
Казак
заманы жацаша
кезкдрас тургысынан сараптауга салынады.
Зертгеуде
камтылган
меселелер
Казахстан
тарихын
зергтеунплерге, деректанушыларга, этнографтарга , этнологтарга,
елкетанушыларга ой салып, кызыгушылык тудырып, МешЬур мурасы
твщрепнде
nixip-талас
колжазбаларыныц гылыми
журпз1п>а
занды.
МешЬур
Жусш
таным арнасына жан-жакты тартылуы
Отандык тарих гылымы дамуына ез улесш косады деп санаймыз.
М.Ж.Кепеев мурасын игеру Отан тарихы гылымында кокейкесп, аса
кажетп шара деп бшем1з. Эл1 игершмей жаткан бул зор казынаны
зерделеу
ici тек тарихта болган тулгаларымызды жан-жакты
тануымызга гана кызмет жасамайды, ел тарихындагы актацдак даулы
меселелерд! шешуге де ез улесш косады деп тужырымдаймыз.
Кыскарган свздер l i iiMi:
Э 0 И - Эдебиет жэне енер институты
Б- бет
Ж-жол
И- инвентарь
ККГС- К^азак колжазбаларыныц гылыми сипаттамасы, 6 томдык,
Алматы, гылым
КПЖЭМ- Куандык Пазылулы Жусшовтщ эулеттж мурагаты
КСЭ - Казак Совет энциклопедиясы
КТ- “Казак тубР’
OFKKK- Орталык рылыми итапхана колжазба коры
П- парак
Ш- шифр
Мазмуны
Авы сез
1. МэшЬур Жусш Кепейулы eMipi мен гылыми-эергттеу
туагырнамасы
2. Тарихи му р я п д «««"Ц сипаттамасы
3. «Казак туб»» улплерЁядеп Отан тарихы
4. М . Ж . Кепеевтщ деректанушылык кезкарасы
3
9
15
73
ISO
Кррытынды
173
Кмсцаргенсездер-пзшл
174
Маэмувы
175
Жусшова ЛД.
Оку куралы
«МэшЬур Жусш Копейулы-деректанушы»
Техникалык редактор Г.Н. Сейтахметова
Жауапты хатшы М.А. Ескожинова
EacyFa 1.06.05. Пшпм 29,7x42/1/4. Офсетпк кагаз.
Эрш T y p i «Times». Шарпы баспа табагы 11^5
Таралымы ЮОдана.
Тапсырыс 0631 Багасы келюш бойынша.
Рылыми баспа орталыгы
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
т. 45-11-43
E-mail: publish @ psu. kz
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
35
Размер файла
4 826 Кб
Теги
derektanushi, jusip, jusipova, kpeyuli, mashup, jusipoval, 2749
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа