close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2750 jusipov n.k xx gasirdin birinshi jartisindagi khazakh folklortanu gilimi. monografiya n.kh. jusipov

код для вставкиСкачать
Ж у сто в Нартай Куандыкулы
XX гасырдыц 6ipimui
жартысындары казак;
фольклортану гылымы
П авлодар
Казакстан Республикасы БЫ м жене гылым министрл 1Г1
С.Торайгыров атындагы Павлодар мем лекептк
университет!
Ж усш ов Н артай К уанды к¥Л1>1
XX гасырдын 6ipiHiui
жартысындагы казак
фольклортану гылымы
Павлодар, 2003
ББК 82.3 (2 К)
Ж 90
С.Торайгыров аты ндагы П авлодар м ем лекетп к уннверситетж ш
Рылыми кенес! усынган
Жусшов U.K. XX гасы рды ц 6ipiнini ж арты сы ндагы казак
фольклортану гы лы м ы . М онография. П авлодар, 2003.- 246 б.
ISBN 9965-539-10-3
Монографияда казак фольклортану тарихында ерекше орын
алатын, тэуелаздж аркасында кешнп онжылдыкта гана зерттеле
бастаган
казак
фольклортанушы-галымдары:
Meiuh ур-Ж уа п
Кепейулы, Ахмет Байтурсынулы, Халел Досмухамедулы, Элихан
Бвкейханулынын фольклортанушылык енбектер1 сез болады.
Сонымен катар аталган галымдар жазбаларынын жанрлы к'
курамы, фольклорды жинау aflicTepi мен жариялау тэжчрибесг т.б. —
6api аталган монографияга непз болган.
Енбек казак фольклортану гылымын зерттеушыерге, жогаргы
оку орны окытушылары мен студенттерше, аспиранттарга, жалпы
халык мурасына кызыгушы кепшинк кауымга арналады.
Ж ауапты редакторы:
Казакстан Республикасы Улттык гылым академиясынын
корреспондент
муш еа,
филол.
тыл.
докторы,
професссор
С.А.Каскабасов.
П1Ki р -жазгандар:
филология гылымдар !.1нын aoictojM)^про&е!ссор Б.ОМарулы,
филология гылымда; {ньйИсМШЩтЬ, доцентА^^орабай.
академик С .Б ейсембаеватындагы гылыми
4702250105
00(05)-03
ISBN 9965-539-10-3
Ж
К1ТАПХАНАСЫ82.з ,2К,
© Ж усш ов Н-К-, 2003.
К1Р1СПЕ
Казак халык ауыз эдебиетшщ жиналу, жариялану, зертгелу1
легенде, ол саланын XVIII гасырдан бастап XX гасырдагы Казан
T eH K ep iciH e дейш п кезеш К ? YFA М.О.Эуезов атындагы Эдебиет
жене енер институты зерттеушшер! эз1рлеп, жариялаган «Казак
фольклористикасы тарихы» атты енбекте кен камтылганы белгип.
Монографияда ар кезеннщ экономикалык-элеуметпк, мэдени
даму жагдайымен катар, сол деу1рдеп казак фольклортану
р ь ш ы м ы н ь щ мэселелер1 мен даму жолдары т.б. сез болады. Атап
айтканда, енбек юрюпеден, терт тараудан т.б. турады. Бул тараулар
казактыц жэне Ресейдщ белгш фольклортанушы галымдары:
Ш.Ш.Уэлиханов,
Ы.Алтынсарин,
АДунанбаев,
В.В.Радлов,
Г.Н.Потанин, Э.Диваев, М.Ж.Кепеевтщ т.б. eM ip i мен фодьклорлык
енбектер1 арнайы жуйел1 сарапталган.
Енбектщ юрюпесшде: зерттеу жумыстарынын багыт пен
максаттары; халык мурасынын жиналу, жариялану, насихатталу,
зерттелу тарихынын бастау кездер 1 гасырлар койнауында жататыны;
ягни V-VIII гасырлардагы таска жазылган Орхон-Енисей жэд1герлерп
XV гасырда хатка туей делшген «Деде Коркыт к^табы», Махмуд
Кащраридщ «Диуан луга® ат-турюнде» (XI гасыр), Жусш
Баласагунидщ «Кутадгу бшш» (XI F a c b ip ) т.б. шыгармалары соган
дэлел екеш; сондай-ак Монгол тарихына катысты фольклор улгшерш
сез етет1н Рашид-ад-диннщ шеларесшде, Кадыррадй Жалаирдщ
«Жамиг ат- тауаригында», Абылгазы ханнын т.б. шеяйрелершде де
сакталкшдыгы т.б. жан-жакты саралануы - 6epi Ортагасырлык
Казакстанньщ фольклоры мен едебиетшде бул салага жете кещл
белген бай дэстурдщ сакталып, дамып отыргандыгын дптейд1 [1].
Ал, енбектщ I тарауы XVIII F a c b ip мен XIX гасырдын 6 ip iH iu i
жартысындагы казак фольклортану гылымы тарихына арналган [2].
Саяси-элеуметпк
жагдайымен
6ipre
осы
кезеншн
фольклортану гылымы жол-женекей кыска тужырым-байкаулар
туршде зерттелгенд1п де дурыс керсетйш .
KiTanTa сонымен 6ipre Казакстанньщ Ресейге косылуы, елкенш
тарихын,
этнографиясын
т.б.
зертгеуше
Е. П. Ковалевский,
H.А.Северцев, В.И.Даль, В.И.Небольсин, В.П.Васильев, Н.В.Ханыков,
Г.И.
Данилевский,
М.Поспелов
т.б.
тэрйда
галымдардын
экспедициялар уйымдастыруына жол ашканы, олар ез кезепнде елдщ
I. Bepaioace P.Kipicne. // Качак фольклористикасынын тарихы. А.Рылым, 1988, 3-15 б.
2. Ыбыраев Ш. -XVIII гасыр XIX гасырдын 6ipiHUii жартысындагы казак фольклористикасынын
тарихы. //Сонда. 16-46 б.
3
г
жер жагдайын, табигатын, тарихы мен мэдениет! туралы деректер
жинап, гылыми ой-пш рлер туйгеш кен сараланган.
Сондай-ак казак даласын турл! себептермен жер аударылган:
Ф.Достоевский, Т.Шевченко, А.Янушкевич т.б. тэр1зд1 галымдардын
казак тарихына, онын ш ш д е ауыз эдебиетж е катысты кунды
деректер калдырганы б елгш . Казак фольклорыныц жиналып,
зерттелуше 4800 жылы Казанда ашылган Азия халыктарынын
баспаханасы
мен
1808 жылы
icKe
косылган
университет
баспаханасынын , сондай-ак 1845 жылдан icxe KipicKeH орыс
географиялык когамынын ип icTepi ез алдына зерттеудц кажет ereTiHi
де кepceтiлгeн.
XVIII гасырдагы казак фольклорынын мэн-жайы б ел гш
f алым дар
П.Паллас,
Н.Рычков,
И.Георги,
Г.Ю .Клапрот,
Г.И.Спасский,Г.Мейендорф т.б. енбектер! непзш де карастырылды.
Онда , непзшен, елкенщ тарихымен, жер жагдайымен катар халыктын
эдет-гурпы, аныз-енпмелер1, TYpMbic-Tipuimri т.б. туралы акпараттык
деректер б ерш генд т айкындалды.
0cip ece
казактын шыгу тарихына байланысты
анызенпмелерд1
жинастырган
А.И.Левшин
енбеп
жан-жакты
карастырылады, ягни XIX гасырда жарияланган саяхатнама,
сипаттама, жазбалар турш деп енбектердщ ituiHfleri ен кeлeмдici де,
маныздысы да А.И.Левшйннщ «Кыргыз-казак немесе кыргыз-кайсак
ордалары мен далаларынын сипаттамасы» (Спб., 1832) атты уш
томдык зерттеу енбеп екеш баршамызга мал1м.
Сейтш,
бул
дву1рде
фольклортану
гылымы
улкен
профессионалдык жолга туспегешмен, гылым ретшде iuiKi белплер1
туып калыптаса бастаганын, ecipece казак фольклоры туралы
этнографиялык непзде болса да, nik'ip айту, ауыз эдебиетж ш халык
eMipiHeH алатын орнын белплеу, жинау, жазып алу, орыс тийне
аудару сиякты жумыстардан айкын кершетшш белпл! галым
Ш.Ыбыраев сараптаган [1].
Енбекте одан epi казактын туцгыш фольклортанушы галымы
Шокан Уэлихановтын eMipi, ескен ортасы фольклортанушылык
енбектер1 т.б. двйектелген [2].
Ш.Уэлиханов тарапынан ел аузынан жиналып, жарияланган:
Абылай атына катысты аныздар; «Козы Керпеш - Баян сулу», «Ер
Кекше», «Ед 1ге» т.б. Tapi3fli жырлар; Жумагул, Жанак, Орынбай,
Арыстанбай, Ш еже сынды т.б. акын-жыршылар; Бегенбай, Жанатай,
1 Ыбырасв Ш. XVTII гасыр XIX гасырдьщ oipiHUii жар.тысындагы казак фолъклористикасынын
тарихы. // Сонда, 46 б.
2.Берд16аев Р. Шокан Уэлиханов. // Сонаа, 47-90 6.
4
Сарымбет, Ж эш бек, Байгозы, О разы мбет, М алайсары га, Баян Fa т.б.
катысты ен п м ел ер ш огыры- 6api галым Р.Берд 1бай тарап ы нан ж анжакты аш ылган: «Ш окан жазып калды рган миф, аны з, еггсана,
елен.жыр, макап-мэтел, жумбак, шеж!ре галым ны н казак, кы ргы з,
монгол, алтай, ногай, татар, уйгыр, баш курт, туркм ен , взбек,
каракалпак халыктарынын рухани м эдениетш бш уге, бул ел дерд ш
бастан кешкен ш ыргалан тарихын тануга, буларды н арасы ндагы
этникалык туыстыкты да, турл! жагдайлар натиж есш де алалы ктарды
да, сэтс»зд 1кт 1 де ту еiнуге кем ектеседь O cipece казак пен к ы ргы з
халкынын ауыз эдебиет! бойынш а ж урп зген зерттеулер! еш каш ан
мэнш жоймайтын гылыми ерл!К болып саналады », - д елш ген [2,90].
Аталган кггаптын екш ип тарауы нда XIX гасы рды н ек ж п л
жартысынлагы казак фольклортану гылымы жайы с е з болады [1].
Бул кезде казак даласы тугел!мен Ресейге косы лум ен катар,
сондай-ак казак фольклортану гылымынын ез апды на ж еке гы лы м
саласы ретж де калыптаса бастаганы да накты к е р с е п л ген . С оны м ен
катар фольклор улплерш жинау, жариялау, зерттеу ж ум ы стары
максатты турде ж урп зш геш ; фольклорлы к
м эт!ндер
кеб ш е
саяхатнамалык очерк, кундел1к, сипаттама, ж азбалар т.б. ту р ш д е
кездесу1; орталык, api жерпл1КТ1 басы лы мдарда ж ариялана бастауы ,
т.б. — 6api Ресейдщ экономикалык, саяси -эл еу м етп к ж агдайы нан
туындаган отарш ы лдык сипатта туган реф ормалармен ты гы з
байланысты жургеш анык.
Сондай-ак казак фольклоры мен этнограф иясы н зерттеу
жумыстары: б!рде - арнайы тапсырмамен келген эскери адам дар,
саяхатшылар Казакстаннын топографиясын жасаумен катар, ж ер-су,
тау-тас, мекен жайына байланысты эн пм е-аны здар м азм уны н хатка
Tycipin отырса; б^рде-чиновниктер мен м иссионерлер казак Т1лж
зерттеп, казакша-орысш а, орысш а-казакш а свзд 1ктер ж асаганы , б1рде
- орыс арш нде жазылган окулыктар дайындаганы т.б. -б а р ш д е д ер л ж
фольклорды Т1ЛД1К материал ретж де пайдаланылганы ж ете
болады
[1,92].
Сонымен катар аталган енбекте казак ф ольклоры н, т ш ш ,
этнографиясын
таза
гылыми
максатга,
академ иялы к
ту р д е
зерттегендер болгандыгына арнайы назар аударылган.
Бул кезеннш
iurreft шартгы турде уш кезенге б в л т
карасгы ры лады . [2]. B ip iH U ii кезен - I860 ж ы лга д е й ш п уакы тгы
камтиды. Н еп зж ен , бул аралыкта фольклорды ж инау ж ум ы сы ны н
1 Каскабасов С.А XIX гасырдын eximui жартысынлагы казак фольклористикасы. II Сонда , 91147 6
2 Каскабасов С.А Реноме// Сонда. 411 б.
5
капай жургеш кебшесе матсндердщ жолжазбалык очерктер ш ш д е,
кундел1ктерде, жазбалар ]илнде орын алганы д1ттелед|.
Екшин кезен ■ 1860 пен 1880-шы жылдар аралыгын камтиды.
Бул кезенде фольклорды жинау жумыстарымен 6ipre баспа аркылы
жариялау жумыстары да колга алына бастаганы мал 1м.
Ал, уипшш кезенге (1880-1900 жылДар аралыгы) тэн
ерекшелж: фольклор нускалары тек жиналып, жарияланып коймай,
сондай-ак б'елгш орыс галымдары В.В.Стасов, В.Ф.Миллер,
А.Н.Веселовский т.б. тарапынан да терешрек зерттеле басталганы
белгщ .
Сонымен катар бул тарауда казактын белпл 1 фольклортанушы
галымдары Ы.Алтынсарин [1], А.Кунанбаев [2], В.В.Радлов [3],
Г.Н.Потаниндердщ [4] фольклорды жинау, жариялау мен зерттеу
жумыстары ез алдына жеке-жеке жан-жакты карастырылган.
XIX'
гасырдьщ
екшнп
жартысындагы
казак
фольклористикасынын тарихы сез болганда, оны белгш галым
С.А.Каскабасов сез1мен туйшдегенд1 жен керд1к: «Бул кезенде казак
фольклористикасы гылымнын жеке саласы ретшде толык калыптасып
болды. Ол процесс сол кездеп когамнын саяси-алеуметпк, тарихимадениетпк жагдайынын аукымында етш, гылыми, адеби дамумен
6ipre журдь Алгашкы он жылда (1850-1860) Heri3iHeH, казакфольклоры туралы тек дерек кана жиналды... Тек 1860 жылдардан
бастап казак ауыз эдебиета кен турде жинала бастаган... Казак
фольклорын жинаумен катар, зерттеу максаты 1880-1900 жылдар
арасында мыктап колга алынды» [5].
Енбектш ущ нии тарауында XX гасыр басындагы казак
фольклористикасы сез болады [6]. Расыр басындагы Ресей жершдеп
элеуметтж-экономикалык, api когамдык-мэдени езгер1стердщ курт
дамуы ез кезшде Казакстан экономикасы мен гылымына б1ршама асер
еткеш мал1м. Елд1-мекендерде турл! eriflipic орындары салынып,
калалы елд1-мекёндерд1н кебеюще акелсе, сондай-ак кептеген
когамдык орындар мен бастауыш мектептердщ де кеб1рёк ашылуыНа
ыкпал еткеж белплЬ Мунын 6api ез кезепнде халыктын турмыст1ршшпне, шаруашылыгы мен мёдениёпне т.б. асер ёткенг анык.
Демек елдщ экономикасы, тарихы мен мед'ениетг кызыгуШылыктын
ecyi, ез кезепнде, казак фольклортану гылымынын да бфшама колга
1. Дербкалин Э. //Сонда, 148-165 б.
2. Каскабасов С.А. //Сонда, 166-202 6.
3. Уахатов Б. Молдагалиев Ж. //Сонда, 203-223 б.
4. Каскабасов С.А., Сикымбаева С. //Сонда, 224-271 б.
5. Каскабасов С.А. //Сонда, 146-147 б.
6. Сыдыков Т., Субханбердина У. //Сонда, 272-316 б.
6
алынуына, сол аркылы дамуына непз салынганы мал!м. Ягни сол
кездеп жиналган кептеген фольклор ynrinepi тYpлi баспа
орындарында, гылымн жарияланымдарда, газет-журнал беттершде
т.б. жарияланып турманы белгш . Э аресе фольклор улплерш жинап
бастыруда «Дала уалаяты» газет1 мен «Айкап» журналыньщ аткарган
кызмет1 ерекше екеш анык.
Сонымен катар сез болып отырган тарауда белгш галымдар А.
Белослюдов,
А.Васильев,
И.
Крафт,
Н.Пантусов
т.б.
фольклортанушылык
енбектер1
де
б1ршама
жан-жакты
карастырылган.
Сондай-ак бул белгмде: Казан T eH K epiciH e дешнга шыгыс
халыктарынын
турмыс-салты,
тарихы,
тйм,
эдебйётмей
шугылданушы орыс авторларынын казак ш ш ен ездер1 жинаган эдеби
нускаларды ауыз эдебиет1 сапында карап, сол тургыда багалаганы,
a c i p e c e барлыгы да казак поэзиясын жогары багалаганы; казак т и т л е
KiTan шыгару ic i кеб!рек колга алынганы; шыккан енбектерде дши
басылымдармен катар, турл] аудармалар, фольклор нускалары
(ертеплер, жырлар, макал-метелдер, жумбактар т.б.), оку куралдары,
гылыми-бш м к^таптары, кисса, дастан, елен итаитары, прозалык
шыгармалармен т.б. 6 i p r e казак халкынын саяси, медени eM ipiH eH
кунды деректер беретш турл1 тарихи деректер мен кужат казыналары
да т.б. ю р п зш еш ; e c i p e c e белгш галым А.Е. Алекторовтьщ уш
мыннан астам макалалардын библиографиялык K epceT K im iH iH [1]
жарык K e p y i т.б. - 6 e p i фольклортану гылымынын даму жагдайын,
багыт-багдарын аныктарлык кезен ер екш елтн танытады.
Сондай-ак казактын белгш галымы Э.Диваевтьщ фольклорды
жинау, жариялау, epi зерттеу жумыстары ез алдына жеке сараланган.
Аталып отырган ютаптагы тер тш щ тарау музыкалык
фольклордын жиналуы мен зерггелуше арналган [2].
Жалпы бул монографияда казак фольклортану гылымынын
Казан тенкеркш е дейш п бай тарихы, казак мэдениетшщ даму
кезендер1, е л е у ш факплер1, тенденциялары, жуИсл\ ойлары мен
тужырымдары т.б. жан-жакты с а р а п т а л г а н . 0 c i p e c e Казан T e n ic e p ic iH e
д е й ш п кезендеп зиялылардьщ фольклор мураларын жинау, жариялау,
зерттеудеп [ з д е н ц х щ ц т у д а ы ш рет карастырылганы 6 i 3 r e мэл1м.
f “ Казак эдебиет! тарихынын баска да е з ё к т а мэселелер1 т э р [ з д |
казак фольклортану тарихы саласында да колга алынбаган^ колдан
Ж а с а л г а н «актандактарымыз» аз e M e c T iri б е л г ш .
1. Алекторов А.Е. Указатель книг, журнальны
1900.
2.Ерзакович Б.Г. //Сонда. 389-410 б.
х и газетных статей и заметок о киргизах. Казан,
7
Казак фольклорын жинаушы, жариялаушы, зерттеушшер
дегенде: Ш.Ш.Уэлиханов, В.В.Радлов, Ы.Алтынсарин, А.Кунанбаев,
Г.Н.Потанин, Э. Диваев т.б. енбектер1 барынша карастырылганымен,
сол салада ец кеп жумыс тындырган Мэцйгур-Жусш,' сондай-ак Кецес
Y'KiMeTi тусында eciMi аталуына тыйым салынган, енбектер1
ескершмеген А.Байтурсынулы, Х.Досмухамедулы т.б. ецбектер! ендь
eHfli зерттеле бастауы - бул саладагы г ы л ы м н ь щ
кенжелеп калу
себептерш де, аталган гылымньщ к а з г р п жай-кушн де толык ацдата
алады.
Жалпы
Кенес
ую м етш е
дейш п
аралыктагы
казак
фольклорынын жиналу, жариялану, зерттелу тарихына арналган
«Казак фольклористикасынын тарихы» атты монографиянын (А.,
Рылым, 1988) казак эдебиеттану, api фольклортану гылымында
ерекше орын алатыны дау тудырмайды. Ал «XX гасырдын 6ipiHiui
жартысынлагы казак фольклортану гылымына» арналган арнайы
зерттеу жумысынын болмауы - 6i3 колга алып отырган такырыптын
кекейкестш пн д1ттейдь
Ал, XX гасырдын I-uii жартысынлагы казак фольклортану
гылымы дегенде: М.Эуезов, С.Сейфуллин, С.Муканов, К-Жумалиер,
Б.Кенжебаев, Е.Ысмайылов, Э.Маргулан, Н.Смирновалардын т.б._
казак фольклорын жинаушы , жариялаушы, зерттеуш щ к енбектер1
барынша карастырылганы, ecipece, «Казак фольклористикасы» деген
жинакта (А., Рылым,1972) сарапталганы белгш .
Эйтсе де, XX гасырдын 1-uii жартысынлагы казак
фольклортану гылымы калыптасуында ен кеп жумыс тындырган
белгш! казак фольклортанушы галымдары МэшИур-Жуст Кепейулы,
сондай-ак Кенес yKiMeTi тусында eciMi, енбектер1 аталуына тыйым
салынып, сонын салдарынан кезшде енбектер1 ескершмей, кешендеп
зерттеле бастаган, KyHi кешеге дейщ арнайы зерттеу нысанасына
ш кпеген: Ахмет Байтурсынулы, Халел ДосмуХамедулынын т.б. мол
фольклортанушылык енбектергJ алгаш осы монографияда арнайы
карастырьшады.
Енбектё МэшЬур-ЖуЫптщ нагыз фольклортану гылымына
койылар биж тадаптарга сай енбек еткенш дайектеумен катар, кейшп
кайраткерлердщ арнайы фольклор маманы болмагандыктан да, тYpлi
ауыткуларга жол берсе де, непзшен алганда, фольклор улплерш
жинау, жариялау, насихаттауда кезещйк м э ш бар кап ic аткарганы6api кен сараланган.
Мунын 6api казак фольклортану гылымына катысты
енбектерд1 кайта карап, толыктырып дамытуды кажет етедь MiHe,
осындай олкылыктардын орнын толтыру максатында - «XX гасырдын
I-iui жартысындагы казак фольклортану гылымы» атты енбек
к е п ш ш к назарына усынылып отыр.
Ж умыс ю ркпеден, 4 бвлiмнeн, корытындыдан турады.
Ж алпы бурынгы Кенес Одагын курайтын елдер , онын йщнде
Казакстан тарихын карастырганда, XX гасырдын I жартысын ш тей
шартты турде ек! тарихи кезеннен турады десек: 6 ipiHUiici, Казакстан
TeHKepiciHe д еш н л, ягни 1900-1917 жылдар аралыгын камтыса:
eKiHiuici, Казакстан тенкерюшен кейщ й (1917-1950) камтитыны
б ел гш .
Алгашкы кезен тарихта XX гасырдын басын камтыса, ол
кезенде Казакстан мен Орта Азия жерлер 1 Ресей империясынын отары
болганы б ел гш .
М ш е, сол отарлау саясатына сейкес Казакстанга XIX гасырдын
соны мен XX гасырдын басында 1,5 млн. халык коныс аударганы
м эл ш [1,407]. Жалпы 6ipiHiui дуниеж узш к согыс алдында Казакстан
ж ерш деп орыс халкынын саны жалпы мекендеген тургылыкты
халыктын 30% пайызына жакындай Tycyi де - отарлау саясаты ж ем ш .
Казакстан непзш ен Ресей империясынын тек ш имзат ешпрумен
ш ектелген ejxi, аграрлы отары болгандыктан, кебш есе сыртка тек
ауылш аруаш ылык еш мдерш гана тасымалдаганы б ел гш .
Сол кезендеп Казакстан Ресей империясынын мал, астык,
онын цш нде макта шаруашылыгынын шиюзат кезш е айналды.
Осынын 6 api Орта Азиялык жэне Орынбор-Ташкент TeMip
жолдарынын тездетга салынуына акелд1 [ 1, 409].
1914 жылпл BipiHuii дуниеж узш к согыска дейш Орталык
А зияда 1100 кэсшорын кызмет аткарганы м элш [2]. Ал, бул вз
кезепнде сол касшорындарда жумыс ктейтш жумысшылар санынын
кебекмне экелд1.
Сондай-ак Казан TeHKepiciHe дейш Казакстан жершде 13
шетелд1к акционерл1к касшорындар (5-yi тау-кен орнында, 8-i мунай
еш црю ш де) кызмет аткарганы б ел гш [2,30].
Ж алпы XX гасырдын басында: 1905 жылы Орынбор-Ташкент
теямржолы icKe косылса; 1903 жылы «Сырдария, Фергана мен
С ам арканд облыстарындагы казыналык жерлерге вз еррм рн
коныстанудын» ережелер! дуниеге келд!;
1904-1906 жылдар
аралы гы нда Казакстан жершде коныс аударатын5 аудан курылды:
Торгай-Орал, Акмола, Семей, Сырдария мен Жетшу; 1905-1907
1 Кдраиьп: Абылхожии Ж.Б. Центральная Азия в преддверии революции. // История Казахстана и
Центральной Азии - Алматы. Дайк- Пресс, 2001,406-605 б.
2 Караныз: Нусупбеков А Н Формирование и развитие советского рабочего класса в Казахстане
А.. 1966, 32 б.
9
жылдар аралыгында 6ipiHiui орыс революциясы, толкуы болды;
1905жылдын 17 казанында Ресей империясында азаматтык бостандык
туралы манифест дуниеге келдг; 1906 жылы Ресей елж де BipiHiui
М емлекетпк Дума, 1907 жылы Е кш ш М емелекетпк Дума дуниеге
келсе, ал 1907-1912 жылдар аралыгында Vmiinni Мемлекеттйс Думага,
1912-1917 жылдар аралыгында IV М емлекетпк Дума ез жумыстарын
аткарганы мэл1м.
Сондай-ак 1911 жылы «Айкап» журналы, 1913 жылы «Казак»
газет! дуниеге келсе; 1914-1918 жылдар аралыгында EipiHiui
дуниеж узш к согысы болганы; ал 1916 жылы 25 июньде патша
YKiMeTiHiH кара жумыска казак, кыргыз, езбек, TypiKMeH, дунган мен
уйгырлзрды алу туралы u ie u iiM i ел арасында улкен козгалыс дурбелен
тудырганы; 1916 жылдын июль айынан бастап Казакстанда ултазаттык кетерш сш ш басталганы; сонымен катар 1917 жылы 28
февральде Ресейде патша тактан тайдырылса, 8 мартта Уакытша
уюмет дуниеге келгеш т.б. - 6epi бурынгы Кенес Одагын курайтын
елдерде, онын 1плнде Казакстанда халык санасынын оянуына, рухани
дамуга елеул1 ыкпал еткеш анык.
MiHe, XX гасырдын I жартысында Казакстаннын саяси,
экономикалык, елеум етпк eMipiaae манызды окигалар орын Te6yi,
казак фольклортану гылымы дамуына да тжелей веер e n i.
/'К а з а к фольклоры - непзш ен, казак халкынын гасырлар боны
тудырган саяси, экономикалык, элеум егпк мурасы десек, ол сондайак сол халыктын тарихын, Т1Л1Н, этнографиясын, философиясын,
мэдениетш т.б. зерттеуд!н квз1 екенд 1г 1 де белпл1.
Баска да халыктар Tapi3fli, казак елш щ де ез фольклоры бар
десек, ол муралар да гасырлар бойы у зд ж аз даму, 63iH-e3i байыту,
езгерту, турлену т.б. кезендер1н бастан кеш1рд1.
Кез келген елдщ жазба эдебиет1 дамуынын алгышартын,
бастау кездер1н сараптаганда, ол алдымен фольклорлык нускалар
непзш де дамыганын дэйектегенде, бул фольклорлык муралардын да
ез
кезелнде жиналып, жарияланып жене зерттелу тарихы
болгандыгын сараптау каж етпп туады.
MiHe, сол фольклор, удплерш жинау, жариялау ж эне зерттеу
нвтиж еанде барып, казак ел1тн:;халыктык мурасыньщ каншалыкты
бай екендш н межелеуге исол ашылады.
Фольклор улплерш жинастыру нетижес1нде гана бул саланы
зерттеуге жол ашылады, ягни фольклорды жинау гылыми-колданбалы
кызмет1мен де манызды. Бул ез кезепнде халык ауыз едебиет!н1н тын
мет1ндермен толыгуына, баюына экелет!н1 сезс!з.
//
Фольклорды жинау соны зерттеуш ш щ ой -epiciHiH дамуына,
рухани дуяиеешвд баюына т.б. экелетш белпяь
Фольклорды жинаушылар елдщ турл 1-турл! жерлершде бола
отырып, эр алуан кэеш иелер! мен эр туряй жас меяшерщдещ
адамдармен де танысады.
Сондай-ак олардын турмыс-т1ршшп, эдет-гурпы, салтсанасымен де т.б. таныс болады. Ал, мунын 6epi зерттеушшщ
фольклорды
тудырып,
гасырдан-гасырра
сактап
келген
орындаушылардын шыгармашылык шеберханасымен жакынырак
танысуга мумюшмк бередь
Фольклордын жиналу тарихын сез еткенде, ен алдымен 9p6ip
зерттеш щ ин фольклорды жинаушылык кызметше токталу кажет.
гЖ азба эдебиеттен фольклордын Heri3ri айырмашылыктарынын
6 ipi - онын aybneKi таралу, сакталу формасында. Ал, бул кез келген
зерттеуипге халык шыгармасынын толыкканды жету! уилн, ен
алдымен оны жинау, мукият кагазга Tycipy, содан кейш рана баспадан
басып шыгарура Kipicy мшдетш жуктейдь
Мше, мунын 631 фольклорды жинаушылык кызметтщ
каншалыкты жауапты, аукымды мэнд! е к е н д т н керсететп/
Сондай-ак халык мэдениетшщ алтын коры болып табылатын
фольклорды жинау - бул ел шырармашылыгынын каншалыкты
талантты, жан-жакты екенд1пн flirreyre жол ашады.
Сонымен катар фольклор улгшерш тездетш жинау ici - бул бай
фольклорлык муралардьщ жойылып кетпей, кейшгшерге аманат eTin
сактап калудын б1рден-б!р жолы т.б. екеш де анык.
Фольклорды тездетш жинау каж етппнщ ею турл! ce6 e6 i бар
десек: 6 ip i - еткетм1зд! бшу, - бул болашакка аяк басудын кеп ш
болып табылатындыры болса; еюнш1 себеп - бул фольклортанушы
галымдардьщ фольклорлык нускаларды тек кагазга Tycipin кана
коймай, сондай-ак олардын жанр iu iiw ie ri даму сатыларынын дэйеюп
турде езгеруш де бакылауга да Heri3 каланады. Демек
фольклортанушы галымдарга мэтшнщ калай eMip cypeTiHi, кандай
0 3 repicT gpre TyceTiHi, ягни б1ркалыпты козгалыста, дамуда, мейлшше
жетшу немесе токырау, TinTi кулдырау кезендерш бастан KemeriHi
т.б.- 6 e p i камтылады. Сол c e o e n ri де фольклорды зерттеушшер ушш,
б ел гш не беймагпм мэтшдердщ нерурлым кеп нускалы болуы кажет.
C e 6 e 6 i улпш терен жэне жан-жакты тусшу, тану ушш де, зерттеуип
онын нерурлым кеп нускаларымен таныс болуы шарт.
Мунын 6epi фольклорды жинаушыларга турл! нускаларды
кезшде еспген, бшген калпымен щектелш, оган немкурайды карамау
каж етттН тудырады. Tirrri мэтшнщ Keneci 6ip нускасы сезбе-сез
кайталанган жагдайда да, ол фолькортану гылымы ушш манызды
болып кала бермек. Бул да мэтш ш ц белгш 6ip елд1-мекенде, уакыт
мезплш де т.б. каншалык турактангандыгын межелеуге мумю ндж
бередг
Жалпы фольклорлык шыгарманын кагазга тусу уакыты,
орыны, сондай-ак мэтшд1 айтушы, жетюзупи ж енш деп акпараттык
деректердщ болмауы т.б.-бэр| мэтш паспортын толыкканды
толтырудагы елеул1 кем ш ш к десек, сонымен катар естшгещй сол
калпында дел, не тоык кагазга Tycipe алмау да т.б.- 6api елемд1к
фольклортану гылымында купталмайтынын ескерген жен.
MiHe, осы элемдж би!к талап м еж еам ен карасак, б!з
карастырып отырган кезенде фольклорлык мураларды кагазга
туаргенде гылыми талаптардын кебш щ орындалмай келгеш
байкалады.
Фольклордын прозалык жанрларынын жинау, кагазга тусу
сапасына келетш болсак, олардын кебшесе сезбе-сез берш ущ щ
орнына не конспект, не кыскартылган колжазба куйшде, не сез тастап
кету, не жана жолдан бастап жазу ynrici, не тура сезд! бел in керсету
т.б. Tepi3fli кем ш ш ктерге ушыраганы байкалады.
Сол себепт1 жиналган улплерд1 кагазга туарген де гы л ы м и ^
талаптардын орындалмауы T .T .- 6 e p i, сез жок, ол муралардын баспа
аркылы басылуына кедерп келт 1румен 6ipre, гылыми айналымга да
T y c y iH e де мумюндж бермегенш ескерген жен.
Демек, фольклордын гылым талабына сай жиналуы уш ш ,
алдымен метш нш жазылынып алыну паспортын толык толтыру
кажетпгГ туады. Мунын 6epi жинаушылык кызметтщ дурыс
уйымдастырылуымен байланысты жузеге асады.
Бул ушш не кажет десек: бгршппден, фольклорды жинаушы, ер
галымнын алдында б е л г ш 6ip максат койылатыны мэлгм.
Кез келген жинаушылык icrin c erri eTyi ушш, алдымен
фольклортанушы галым сол елдщ едет - гурпымен, турмысTipm miriM eH, салт-санасымен, тарихымен, улттык ер ек ш ел тм ен ж ете
таныс болуы, халыктык шыгармалардын турл1 жанрлары epeкшeлiгiн
ecKepyi, сондай-ак фольклористиканьщ гылыми талаптарымеи жанжаКты таныс болуымен 6ipre, ж ер гш кп жердеп мэтшнш eMip суру
жагдайымен де толык хабардар болуы, ен бастысы, ж ер гш к п елд!н
ианым-ceHiMiH, тийн- жан-жакты Menrepyi т.б.- 6epi, сез жок, галым
алдында турган Typjxi максаттарды анык кере отырып, оларды шеше
бщуге мумкшдш 6epeTiHiH, жинаушылык кызмегп барынша
жет1лд1руге Жол ашатынын есте устаган жен.
12
I
I
Сонымен фольклорды жинауш ы алдында б1рнеше максаттар
турады: oiphim ici - фольклорлык мэтчидерд! негурлым кеп таба
отырып, оларды негурлым укыпты турде кагазга т у а р у , сол аркы лы
ауызша муралардык жалпы хал-жагдайымен танысура н еп з каланады.
Бул максатты орындау барысында алдымен сол ецщ -м екендеп
барлык фольклорлык мэтшдерд1 жинау, ягни кагазга Tycipy к а ж е т т т
anFa шыгады. Екшил максат: зерттеуий фольклорды epi i3 flecTipe, ep i
кагазга Tycipe отырып, ол м этш нщ хал-жагдайымен де, кандай
жагдайда жеткгнш, каншалыкты кен таралганы турасы нда да
хабардар болуы жене соны басш ылыкка алуы кажет.
Сонымен 6ipre сол елд1-мекенде фольклордын кай ж анрлары
кещрек таралранын да, кай жанрлары сирепрек кездесетмпне де т.б.
назар аударылганы жен. Ол уш ш ж ергш ю ч жердщ карияларынан,
фольклорды айтушылар мен жеппшупилер ойларын жан-жакты
еж!ктеп сараптау керек. Ж инау барысында м этщ нщ TinTi умы т
болган, не мазмундалган, не кыскартылып айтылган, не сипатталган,
не кейбгр же pi еске туспеген жагдайларда да т.б.- 6epi де кезден таса
болмай, кагаз бетш е толык Tycyi шарт. Ceoe6i мундай м ел н д ер д щ e3i
ел арасындагы фольклордын eMip суру, езгеру, айналу, ауысу
ерекш ел 1ктер!н сараптау уилн каж етп дерек кез1 болып табылады.
Сонымен катар булардын тарихи-танымдык, керкемд1к жактары да
т.б. гылым уцин багалы болмак.
M iHe, мунын 6epi фольклорды жинаудын канш алыкты
аукымды, жауапты, манызды ic екенш дэллелдейдь
Фольклорды жинау барысында eciMi аталган, не усынылган т.б.
азаматтар болса, м щ цетп турде олармен ж у зд е с т, олар бш етш
метш дер T eric кагаз бетше Tycyi керек. Сондай-ак ж epriлiктi ж ерл 1к
шыгармашылык
ортасымен
де:
акындармен,
енщ щ ермен,
жыршылармен, билермен, молдалармен, шеж1рецплермен де т.б.
таныс болуы керек.
Фольклор метшдерш жинай отырып, онын мазмунына да
ерекше кещ л белу4 керек.
Зерттеушшш фольклорды жинаудагы тары 6ip келел] максаты ол мэтш нщ сол, не баска 6ip жерде eMip суру ерекшешгш аныктау
екенш есте устаган жен. Шыгарманын бел гш 6ip мекендеп eMip суру
жагдайын карастыра отырып, жинаушы сол елд1-мекендеп халыктын
экономикалык та, медени ерекшел1ктерш ескеруге м ш детп. Сонымен
катар жинаушылык жумыс сол кезенде, сол елд^мекенге катысты
журщ жаткан..турл1 этнографиялык та, тарихи материалдарды да коса
камтуды естен шыгармау керек! Бул мш детп аткаруда Ke6iHece елдщ
кариялары, бунмдшер! т.б. кеп кемек корсете алады.
Жогарыда жинаушылар алдында турган максаттармен катар,
фольклорды насихаттайтындар, тарататындар, айтушылар мен
жетгазушшер т.б. теюрепнде де акпараттар, маглуматтар коса
жинастырылуы
кажет.
Бул
жумыс
кыска
биографиялык
машметтермен FaHa, ягни туган KyHi, айы, жылы, бщш! т.б. тэр 1зд 1
деректермен шектелмеу1 керек. Непзгнен, фольклорды сактаушылар
тещрегшдеп мэл1меттерде: биографиясынын манызды кезевдер1мен
6 i p r e , орындалатын мэтшнщ непзп мшездемесл, онын теп мен
табигаты жане де олардын сол не баска жанрга карым-катынасы да
6 i p r e бершгеш дурыс.
Фольклорды айтушылар тешрепнде м э л ^ м е т Т е р бершгенде,
олардын эр кайсысынын шыгармашылык е р е к ш е л н г а е р д м е н 6 i p r e ,
орындаушылык ш е б е р л т н е де токгалу к аж еттт туады.
Сондай-ак кеп ултты ортада фольклор улгшерш жинаганда
оларды езара мукият салыстыру iciH кезшде орыс галымдары
арасынан А.Н.Афанасьев^н кен колданганы белгш [1].
Демек фольклорды e p i жинау, эр» аудару, d p i салыстыру т.б. ез
к е з е г ш д е езге улттардын улттык-мэдени ерекш елтн , олардын 6 ip 6 ip iH e фольклор таратудагы э с е р ш т.б. кен T y c iH y re , тануга жол
ашатыны анык.
Халыктык шыгармаларды жинаумен айналысатын галымдар
алдында, сондай-ак ж е р г ш к п жердш езшде де фольклорды
к ы з г ы ш т а й коргап, оларды т е з д е т ш 1здеспру, жинау, кагаз бетше
Tycipy iciH e муддел1 т.б. азаматтарды м ум ю ндтнш е кен камту,
багыттау, тэрбиелеу мшдетз туатыны анык.
Булардын 6 ip a 3 b i ез кезшде жинаушылардын icK ep к ё м е к щ ю !
де, экспедиция M y m e ci де т.б. бола алады.
Фольклордын
тездетщ
жиналуына
турл1
газет
басылымдарында т.б. жарияланган турл1 ундеу, жобаларга ж г п кещл
белудвд де манызы ерекше.
Фольклорды жинаудын уйымдастырушылык эд ю мен непзп
турлерше келетш болсак, алдымен фольклортанушы галымнын
бёлгш
6 ip
максатты нускауы болуы шарт. Эдетте мундай
тапсырмалардын алдын-ала е с к е р ш г е н уш T y p i басты нысана болып
келгеш б е л о й .
Bipfeitoi Typi, непз1нен, барлык фольклорлык жанрларды
1здест1ру мен кагазга Tycipy болса; eKiHuiici - фольклорды жинау
жумыстарын алдын-ала аныкталган такырыптар тешрегшде журпзу
ал, уш«лш1С1 - халык мурасынын белпл! 6 ip жанрын гана едесп ру мен
К а г а з г а Tycipy болып Тйбылады.
I.Афанасьев А Н Нарол-хуложник. М.. 1986, 336 б.
14
B ip im u i жагдайдагы ж инау ж умы стары н у й ы м д а ст ы р га н д а , е н
алдымен ж ер п ш к п ж ерде кездесетш бар лык ф ол ьк л ор ж ан р л ар ы н
барынша аныктап алып, содан кеш н рана оларды толы кканды к у й д е
кагаз бетш е T y c i p y кажет. М уны н 6 a p i д е с о л е л д ь м е к е н д е п
фольклордын жалпы e M ip суру жагдайы нан хабар дар е т е д ь М у н д а й
фольклорды жинау T y p i зерттеуцй алды нда накты м аксат к ояды - ол
сол елд!-м екендеп фольклорды айтуш ылардын н егур л ы м б а с ы м
к еп ш ш тм ен кездесш , мэтш дерд1 толы к кагазга T y c i p y б о л ы п
табылады.
Эдетте мундай жагдайда жинауш ы e c K e p e T iH i: галы м у ш ш
фольклорлык деректердщ 6 a p i д е кызыгушылык тугы зады .
Мундай жагдайда метш не аякталган ул гщ е, н е уз!НД 1 т у р ш д е
болсын, не TinTi сирепрек кезесет!Н1, ел дщ кеб! б ш е б ер м efiTi Hi б о л с а
да-бэр1 де вте багалы казына ретш де кабылдануы керек.
Сондай-ак б е л г т 6 i p м екенде, жергЫ кт1 ж е р д е ф ол ьк лорлы к
жанрдын кайсысы жиг айтылады, кайсысы б э р ш е тан ы лган , ал
Kaftcbioipi сирепрек, TinTi айтылмайтындары д а б о л с а д а , ол ар д ы н
oepiH кагазга укыпты T y c ip y керек.
Фольклор материалдарын тексеру, e p i ж азы п алу к е б ш е с е
кэсттенген, не мамандандырылган зерттеу m i лер аркылы ic K e асады .
Ал, олардын фольклорды жинаудагы басты мшдет1 - м этш д1 кагазга
T y c i p y , TinTi болмаса T ip K e n коюга K ip ic y болы п табы лады .
Эдетте фольклорды жинаудын мундай тур ш , н е п з ш е н , н е ж ек е
1 зденучйлер,
зерттеушшер, галымдар тарапынан колга ал ы н са,
сонымен катар Typni экспедицияларда да т.б. ж у зеге асады .
Фольклорды жинаудын ею нии
тур ш е
келетш
болсак,
фольклорлык нускауларды такырыптык жагынан ж1ктеу, ж у й е л е й
отырып жинау орын алады. Ал, мундай ж умы с д э р е ж е д е аткары латы н
гылыми-зерттеушЫк такырыппен байланысты келед!. Н ем есе ж и н а у
жумыстары ж урпзш етш елд^м екеннщ тари хи-м вдени е р е к ш е л т м е н
байланыстырылады.
Мвселен, X X
гасырдын
20-30-ш ы
ж ы лдары
К ен есп к
фольклортанушылар алдында мынадай такырыптар негурлы м уты м ды
такырып ретш де багаланып, coFaH баса KeniJi б е л у д е оры н алды .
«Революция мен азаматтык согыстын фольклоры », «А зам атты к
coFbicTWH каИармандары», «КСРО халыктарынын достыгы»^ т .б . С ол
сиякты К е н е с п к тенкеркке д е й ш п фольклормен байлан ы сты
такырыптар да, TinTi 40-45-ш ы жылдардагы ф ольклорда да: «У л ы
Отан согысы фольклоры», «П артизандар
ф ольклоры », «Х ал ы к
шаруашылыгын каппына келт1ру» т.б. T a p i3 fli озш д ш такы ры птар
топтамасынын болуы да-бвр1 де кезен талаптары ерекш елтн
танытады.
Фольклорды
жинауды
такырыптык
жагынан
уйымдастырганда, ен алдымен мшдетп турде жинаушылык жумыс
аткарылатын едщ - мекен тандалынып алынуы кажет, Егер де
такырыл ауыл шаруашыдыгымен байланысты болса, оны каладан
1здест1ру орынсыздыгын дэлелдеуд1 кажет етпейдь
Демек, мундай жинау жумыстарында такырыптын белгш 6ip
елд1 - мекенге байланыстылыгы, ундеспп ескерш п отырады.
Зерттелетш такырыпка катысты кездесетш окигалар мен
деректер K03i де кай салада болмасын ез манызын сактап кала бередг
Жинаушылык кызметтщ y iu iH iu i r y p iH e келетш болсак,
непзшен, бeлriлi 6 i p жанр теш p e r i ндеп фольклорлык мэтшдерд1
i3flecTipy мен кагаз бетше туарумен байланысты келедг Жинаудын
мундай T y p i c a r r i болу ушш, жинаушы алдында накты максат
койылады: тек белпл! 6 i p жанрдын таралу дережесш аныктау гана
емес, сондай-ак гылымга кажегп косымша матшдерд1 де камту есте
устал ады.
Мундай белгш 6ip жанрга гана катысты метшдерд 1 жинау
М1ндет1 койылганда да, сол матшдердш турл] нускаларын да кагазга
T y c ip y коса журу1 керектшя ойластыру мэндщщ туады.
Демек, жанрлык принцип бойынша фольклорды жинаганда
барлык сез аркылы таралатын матшдер мен олардын турл1 нускалары
да толык кагазга Tycyi каж еттт езгермейдг
Жене де кагазга туаргеннен щ йш олардын сол кезенде
каншалыкты танымал екешигше де, каншалыкты кабылданатынына
да, к а ж е т туашктемелерд4 т.б. 6ipre 6epy де жузеге асады. Бул туста
да фольклорды орындаушылар ’ тешрепнде де толык акпараттар
алынуы керек.
Мэтйздерд! кагазга T y c ip e отырып, олардын каншалыкты кен
таралганына да, кай ортада K o6ipeK багаланатыны да т.б.- 6 e p i де
бёлпленш отырылуы кажет.
Сонымен
6ipre
фольклорды
тудырушылар
мен
орындаушылардын шыгармашылык кабш еттш п, eMipi мен кызмёр,
орындаушылык репертуары т.б. тешрепнде мелiмеггер де коса
камтылганы жен.
Жинау барысында, TinTi жогарыда аталган фольклор жинаудын
белпленген уш T y p iH e сайкес келмейтш фольклор улилер! кездессе
де, оган шет карауга болмайды.
Фольклортанушы галымнын Heri3ri мшдеп - мумюндМнше
барлык аныкталган материалдарды т[ркеуден етюзу. Ал, егер уакыт
16
жагынан м у м к щ д й с болса, TinTi б у к ш ё ё й г е н щ де кагазга Tycipin алу
керек.
Жинау жумыстарыныц уйымдастырушылык эд1стерше келетш
болсак, фольклортанушылардын жинаушылык кызмет1 е з х щ ц к жеке,
не ортак максатты кездегендермен 6ipirin ж у р п з ш е т ш 1 б е л г ш .
Сонымен катар фольклор жинаудын eKi т а е т ажыратылады:
6ipi - станционарлык, ал, eKiHiuici - экспедициялык.
Жинаушылык кызметтщ станционарлык эщрш, эдетте
фольклортанушы галым узак уакыт бойы 6ip елд1-мекенде
орналасканда, не е з ш щ тургылыкты жершен жинау жумыстарын
журпзгенде колданады. Мше, мундай жагдайда галым мэтшд1
укыпты турде кагазга тус 1ред 1, егер де улпде сездж езгер 1стер болса,
оны белплеп отырады.
Эдетте, станционарлык жумыс алдын-ала дайындыкпен узак
уакыт
бойы
мукият
жургш ледь
Ал,
бул
аз
кезепнде
фольклортанушыларга мэтшдердщ aMip суру е р е к щ е л т я жаксы, api
дал туешуге, олардын ез щ щ д е п даму, езгеру к е з е н д е р ш т.б. ж т
бакылауга м у м к ш д ш б е р е д ь Бул жагдайда фольклорды жинаушы
халык ортасында не ез адамы , не туысканы, не ж ерлеа т.б. болып
саналады.
Демек, мундай Tacin - галымнын фольклорлык кубылыстарга
терен1рек KipyiHe, оны жан-жакты зерттеу жумыстарын журпзуге т.б.
жагдай жасайтыны сезаз.
Халык шыгармаларын т у р л ! жагдай, окига к е з е ц д е р щ д е , узак
уакыт бойында жуйел! турде бакылау, ез кезепнде жинаушыныц сол
турл 1 o K H F ajiap F a не куэгер, не т ^ к е л е й катысушы ретшде т.б.
ecTireHiH, кергенш кагазга негурлым дал де, толык T ycipyre м у м к ш д й с
алады.
Ал, бул ез к е з е п н д е жинаушыга тек сондай к е з е в д е р Д ! гана
кутш, ынталысыздыкка урынбауды да талап етедй Kepicjmpe,
станционарлык aflicri колдана отырып, зерттеуил б е л с е щ ц 1 з д е с п р у
жумыстарын журпзумен катар, тынгылыкты бакылау, уздшыз жинау
жумыстарын да ж у р п з е 6uiyi шарт.
Мундай жинау адю н щ карымды eTyi, сол елд1-мекендеп буюл
фольклор жанрларын негурлым толык камтыганда гана мумкш
болады. Сондай-ак бул ад1с зерттеу жумыстарын ез бет 1мен, ез
ерммен [здесгпруге, жинауга, кагазга Tycipyre мумк1нд!к беред1.
Фольклорлык мураны жинау ж у м м г т я р м н .п а СЗаНЦИОНарЛ! IK
эдюпен катар жю орын ал&гын
жумыс. Мундай
жинау ад 1с 1, эдетте фолы
жуйелеу т у р 1 м е н байланые ib ip iь ^ д а .^ е о н д а и -а к буд,эш с !белпл 1 oip
TYpFb? a
ад ем и к С Т ьеисем оаёв.
[академик
аш н дагы г ы л ы м и
К1ТАПХАНАСЫ
елд1-мекендеп фольклордын хал-жагдайын тексеру каж етпп туганда
да ж т колданылады.
Жинаудын экспедициялык эд1Ь кебшесе Кенес уюметс
тусында жш колданылып, дэстурл1 жоспарлы icrrepfliH 6 ip iH e айналды.
Фольклорлык экспедициялар тешрепнде сез козгаганда,
олардын комплексп турде болу мумюнддо де ескер1лу1 керек.
Фольклорлык экспедициялар алдында, непзшен ал ганда,
6ipHeuie максаттар койылып жузеге асады:
1) Алдынгы жинаушылар i3iMeH уйымдастырылган экспедиция,
непзшен, табылган мэтшдерд1 ертеде кагазга тускен улпмен
салыстыру журпзедц
2) Бурын фольклортанушылар тарапынан карастырылмаган елд1мекенге уйымдастырылган экспедиция, непзшен, фольклор улплерш
зерттеуиплердш
жинаушылык
жумысында
орын
алган
«актандактарды» жоюга мумкшдж беред1;
3) БёрмЩ 6ip дэстурл1 не жана мэтшдерд1 кагазга туарум ен
байланысты уйымдастырылган экспедиция, Heri3iHeH, жана улгшердш
ел арасында OMip суру ерекш елтн т.б. карастырады;
4) Накты тарихи окигалар мен кайраткерлерге катысты фольклорлык
метшдерд1
i3flecTipy
мен
кагазга
T ycipyre
байланысты
уйымдастырылган экспедициялар icTepiH уйлесгпру icKe асырылады;
5) Барлау не шолу жасау улпсш деп экспедиция болса, эдетте алдынала жинастырумен шугылданып, оларды белгш 6ip накты елд 1мекендегт жинаушылык кызметке катысты жобаларды карастырганда,
оларды салыстыру, жуйелеу жумыстары ушш белсенд! турде
колданады.
Каз1рде де фольклортануда жинау жумыстарында, кебшесе
осы экспедициялык aflicri ж ш колданады.
Жинау жумыстарына дайындык дегенде, экспедицияга шыкпай
турып басталынады: белгш 6ip жерде аткарылатын жумыстын
максаты, жинау жумысына кажет дэптер, кагаз, калам т.б. Tapi3fli
заттардын болуы ойластырылады. Сондай-ак фольклор жинаушы сол
елднмекендеп халыктын TYpмыc-тipшiлiгi, салт-дэстур1, эдетгурпымсн т.б. алдын-ала хабардар болуы керек. Сонымен катар ол
аймакка катысты этнографиялык та, географиялык та ерекшел1ктерд1
ескеру кажет.
TinTi кезшде алдын-ала ол жерден жиналган нускалар,
колжазбапар, ютаптар т.б. болса, олармен ж щ танысу кажет.
Жалпы фольклорды жинаушылар: фольклорды суйетшдерд1
жене насихатгайтындарды алдымен i3flecTipin, таба б!лу1 керекГтаныс
емес адамдармен жумыс аткару Tac[miH M enrepyi керек. Сонымен 6 ip re
[
[
I
фольклорды айтуга дайындау жумыстарын журпзу; фольклорлык
нускаларды кагазга дурыс T ycipyre багыттау; кандай жинау теалдерш
колдану керекппн угындыру; фольклорды кагазга туарудщ кандай
принциптер1 бар екенш жетдазу т.б.- барш жинау жумыстары
бастадганга дёй!н фольклорды жинаушы Mewrepyi кажет.
Халык шыгармаларын жинаудын алгашкы кадамдары алдымен
барып жеткен елд!-мекенге мешй жеке адам болсын, мей/и экспедиция
мушелер! болсын т.б. орныгуынан басталады.
Сондай-ак ж ер гш кп жердш адамдарынан сол елд1-мекеннщ
тарихы, мадениет! мен атакты адамдары турасында анпмелер
сурастырылады.
Эцшме барысында фольклорды айтатындар т.б. турасында да
хабарлар алып, олардын аркайсысымен жеке жинаушылык
жумыстарын журпзуге мумйщ ик алады. Мундай ж ергш кп
тургындарды энпмеге тасш - жинау жумыстарын негурлым тездетш,
онын карымды, carri журуше акеледг Сонымен катар фольклорды
насихатгайтындарга немкурайды карамай, K e p ic iH iu e оларга улкен
ыкылас танытып, курметпеу карау т.б. - 6api фольклорды айтушы мен
жинаушы арасында, ен манызды сеш м дш к, ризашылык карымкатынастарды калыптастырады. Ал, бул ез кезепнде фольклорды
тудыратындарды барынша кеп 1здест1руге, табуга, турл! нусканы
кагазга Tycipyre колайлы жагдай тудыруга т.б. мумктд4к бередь
Жинау жумыстарында да бел 1п тэртш тщ болуы шарт. Ягни
шаруашылык мезгш не колайлы не танертенп, не кеиш мезплден
repi, фольклорды айтушынын шаруадан бос м езгш н тандап, енпмеге
тарта 6uiyi шарт. Мундай жагдайда айтушынын к е ц ш шаруага
аландамай, емш-еркш кесше сойлеуже мумкшдш туатыны анык.
Демек, шамамен шаруадан бос мезпл тускч мен кешк! мезпл арасы
болып табылады, ягни адам еш HapceHi ойламай, жан-таш жайланган
кезен - фольклор айтуга да негурлым колайлы уакыт екенш есте
устаган жен.
Жинаушылык барысында Typni жанрларынын eMip суру
ер е к ш е л тн бакылап, кагазга T ycipin отыруы мш детп. Сондай-ак
айтушынын шыгармашылык ш еб ер л т, репертуары т.б. тещрегшде де
сштемелер жасау керек. Сонымен 6 ip re фольклортанушы галым
тарапынан
зерттелетш
нарсеге
унем1
назар
аудару,
MciTi
бакылагыштык, жаксы есте сактайтын кабшет, бакылаганын тез, a p i
дал, ep i кыска кагазга Tycipe бшу ш eб ep лiгi кажет [1].
Сезбен айтылатын мат1ндерд5 негурлым кеп, api дурыс кагазга
I. Гусев В.Е. Методика полевых исследований и русский фольклор. М., Л., 1964,
Вып.9., 212 6.
19
укыптылыкты, шыдамдылыкты талап етедь Жене де
жинагандарды кагазга тYcipгeндe мэтшнщ б ел п азш де, белгш сш де
б1рдей ескеру кажет.
Сезбе-сез кагазга T y c ip y т е с ш M i a a e r r i турде нусканын айтылу
кезшде icK e асырылу керек, Жалпы айтканда, айтушынын сезш кешн
еске T y c ip y емес Тжелей ауызба-ауыз жазылынып алынуы кажет.
Жиналган фольклор улплер1мен 6ipre айтушы тещ репндел
шыгарма паспорты да 6ipre болуы шарт.
Фольклорды насихаттайтындардын назарын фольклорды
жинаушыларга аудару у ш ш : белгш 6ip фольклор жанры талаптарын
сураушы не e 3i айтып oepyi керек, не еске салып, пысыктай Tycyi
шарт, TinTi болмаса, белгш 6 ip MeTiHfli окып 6epyfli жузеге асыруга
болады.
Сонымен 6 ip re eKi арадагы энпме барысында сезд1 бузбау, e3i
субъективтж niKipiHe жетелеп, енпмеилге жасанды киындык
тудырмау, ягни шынайылылык, карапайымдылык, 6 ip -6 ip in e деген
карым-катынастар т.б.- 6 e p i фольклорды тёздетш жинауына эсер
ететш ce3ci3.
Сондай-ак айтушы аузынан тандалган мэтщ теш репнде б1рден
жайсыз niKip айтпай, KepiciHiue, айтушыны колдап, онын кен
ашылуына жол ашып, оган деген i3ri, щ т й Щ р ризашылык Йёзщдерд1
бщщру т.б.- 6epi фольклорды жинауга т ш ек тестш ортаны
тудыратыны, калыптастыратыны анык.
Ал, фольклортанушы тарапынан жасалган асыгыс, сынаржак,
Heri3ci3 ескертулер, аткарылатын icKe жешл кезкарас т.б.-бэрь
KepiciM®e, жергщкт! халыктын зертгеунллерге деген сеш м аздж
тудыратыны, ал, ол ез кезепнде жинаушылык жумыска Kepi эсерш
т и п зе т ш де мэл!м. Кез келген нусканы !здеспруде де, кагазга
туаруде де, олардын езше гана тен ерекшейщ®^ болатынын естен
шыгармау керек. Мэселен, егер фольклордын турмыс-салт елендёрй
мaкaл-мэтeлi т.б. барлык елд1 - мекенде дёрлй орын алса, ал
аныздарды, тарихи жырларды, TinTi ертеплерд1 т.б. кез-келген жерде
кездеспру мумкш емес. Сол ce6eirri жинаушы алдында басты максатталантты айтушыларды барынша Ke6ipeK тауып, олар жеткпзген
барлык фольклор улгшерш кагазга Tycipy. Сондай-ак жинау
барысында, сирепрек кездесетш нускаларды айтатындардын айту
шeбepлiгi мен шыгармашылыгы тешрепнде бакылау жасау. Сонымен
6 ip re фольклорды тудыратындар мен айтушылардын Kbi3MeTiHe
жергш кт! халыктын карым-катынасын айкындау да фольклордын
eMip суру, таралу жагдайын дэйектеуге жол ашады.
T y c ip y
20
Ж инау барысында тек талантты айтушынын гана к ем егш е
суйенш , баска да насихататушыларды тастап кетуге болмайды , бэр ]н
де камту керек.
Ж огарыда атап вткеж \пздей , жинаушылык кызмет бары сы нда
макап-метел, жанылтпаш пен жумбактарды жанрдын е зш е рана тэн
ерекшел1п тургысынан зерделеу М1 н дет 1 туады. C e6eoi м ундай
фольклордын Kiuii жанрларын кагазга Tycipy 6ip куннш iu iin ae ем ес,
узак уакыттар бойы халыктын ауызею сей л еу е р е к ш е л т н бакылау
барысында гана ж узеге асатыны белгш!.
Жинаушылык жумыстын с э т п етуш е асер ететш шарапар
легенде, ен алдымен бул жумыстын максатын орындауга K ip ic n e c r e H
бурын, улплерд! 1здеспру, табуга, a p i кагазга T y c ip y r e деген
дайындыктын алгышарттары жасалуы кажет.
H eri 3 ri фольклорды айтушыларды i3flecTipin тапканнан кеш н,
олардын арасында осы 6in eT iH нускалардын фольклортану гылымы
ушш каншалыкты манызлы е к е н д т туралы туЫ шпру ж умы стар
ж урп зу кажет. Ягни фольклорды жинайтындардын осы аркылы да
e 3 iHe кешл аударып, олардын халык арасында тусш уш Ы к пен с е т м г е
ие болуына кешл бал ген ж ен.
Демек кез-келген фольклорды жинаушы е з кйне бшпрлйк,
байсапдылыкпен
карап,
ысылган
маман
ретш де
бел п л ен ген
тапсырмаларды сапалы орындауына багыттаган дуры с.
Бул орайда фольклорды насихаттаушымен езара э н п м е
ж ур п збес бурын, онын н е п з п K a c i6 i, насихаттаушы ретш де eM ip n iK
т эж 1 рибес!н,
жас
мелш ерш ,
жынысын,
уй
шаруашылыгына
каншалыкты катысы барын т.б.- 6 a p iH ескеру к а ж ет п п туады .
Ралым Ф.М.Селивановтын т ю р ш ш е , ж ергйнк п хапыкка
курмет керсету, TinTi орындаушынын жумысына, тэж 1рибесш е, жасы
мен бмймше йттипатпен карау т.б.- 6api жинаушылык кы зм етпн
табысты болуынын аса кажет кепип [1].
Э детте эн п м е Heri3 i айтушыдан онын суШ сп орындайтын
нускаларын сурастырудан бастау алады. YnriHi айту бастапы сы мен,
жинаушы б1рден нусканы есту аркылы с е зб е -с е з кагазга Tycipyre
Kipicefli.
_ 4
Осыпай с е з артынан с е з, м этш сонынан м этш дерд 1 т.б. б ф ш е н
сон 6 ip iH асыкпай кагазга T y c ip y ж е ш с п болары бел ш н . C e6e6i 6 i p
м езп лде, 6 ip эн п м е барысында барлык фольклорлык нускаларды
катар кагаз бетш е T y c ip y мумю н емес. Сол ce6enTi айтушынын
I. Селиванов Ф.М. Студенческая ф ольклорная практика. М., 1982, 23 б.
21
шаршаганын есепке алу, онын келеа 6ip колы бос мезгш н
ойластырып, алдын-ала тыцдау Mep3iMi жоспарланып отырганы жен.
Ал, Tinii бар метш жиналды дегеннщ езшде де алдын-ала
дайындалган сурактар койылганда ол сауалдар , непзшен, не
туЫшказ, не курдел1 болмауын да кадалаган дурыс. Бул орайда
фольклордын белгш 6ip жанрымен такырыптык жагынан байланыста
болуы; белгш 6ip тарихи кезенмен, не накты окигалармен мазмун
жагынан сэйкес келу^; нускаларды айтушылар тешрепнде 1здеспру
сурактары; олардын жш айтатын такырып пен жанрлары тещрегшде;
тындаушылар тарапынан зор штипатка ие болатын улллер турасында;
ол метшдердщ ел арасында ем!р суру ерекш елт; сондай-ак айтушыга
катысты толтырылатын паспортка катысты дерек кездер! т.б.- 6epi
жан-жакты алдын-ала ойластырылып, енпме барысында камтылуы
шарт.
Жинау жумыстары
сэтп
болуы
yuiiH, кез
келген
фольклортанушы, зерттеуип фольклорды орындаушымен енпм е
журпзуге ез1н-ез1 де жете дайындауы керек. Ол ушш галым жанжакты бш!мД1 болумен катар , фольклордын взiндiк ерекшелж?ерш
жаксы менгерген, айтушы сезш белш, онын айтар ойынан жацылып
калмауын ескеретш енегелК эдептц парасатты, салмакты, юшшешл
т.б. адам ретшде icK e K ip ic y i шарт.
Фольклор жинаушы б ш к тш к , сыпайылыктын едк-теалдерш
жете менгерумен катар айтушыны тындау барысында енгшеш езше
кажетп деген арнага бура 6iлу1 керек. Демек кез келген енпм е
барысында фольклор жинаушы, ecip e ce сез сонынын езше кажет
фольклор метшше катысты ербуше кешл белу1 керек. TinTi,
кундешкя ауа райы, коршаган табигат , орта т.б. жайлы енпм е
козгаудын 6api, жинаушы га ж ергш кп зерттелетш елдьмекеннш
экономикасына, медениетше т.б. катысты деректермен 61л1м1н
толыктыруга мумюндж бередь Ягни, айтушы тешрегше кажетп
паспортка катысты материалдар ез кезепнде Sfpgi дерек кездер1мен
толыгады.
Жалпы жинау жумыстарынын ойдагыдай c e T r i журу1 ушш, кез
келген жерде фольклорды'жинаудын ел ушш каншалыкты манызды
екещнлн T y c i a a i p i n отыруы керек. Ол ушш упт-насихат, акпарат
куралдары есебшде г а з е т , журнал т.б. 6eT T epi пайдаланылады.
Сонымен 6ipfe жинаушылар ж ергш кп жердеп елдш сейлеу
тш ерекшел1ктерш де бшу1 шарт.
Фольклорлык шыгармаларды кагазга туеiруде койылатын
мшдеттер дегенде, онын гылыми талапка сай жургЫлу к е р ек ттн
22
[
естен ш ы га р м а у кер ек . А л д ы м е н н е н 1 1зд е у , н е т к а г а з г а T y cip y
K ep eicririH с а р а л а у ш ар т.
Я гн и ж и н а у ш ы
ел а р а с ы н д а ж и! а й т ы л а т ы н
туракты
ж ан р л ар д ы д а (т у р м ы с -с а л т ж ы р л а р ы , е р т е п , а у ы зш а э н п м е , м а к а п м этел т .б .), с о н д а й -а к с и р е п р е к кездесет1н у л г т е р ш д е (т а р и х и
ж ы рл ар, т а р и х и а н ы зд а р , э п с а н а л а р , х и к а я л а р т .б ) н а за р д а н т ы с
кал д ы р м ау кер ек .
Ж и н а у б а р ы с ы н д а ж е р п л ^ к п а з а м а т т а р д ы н турл1 ж а з б а л а р ы ,
ж и н актар ы д а т .б . к е зд е с е д ь О н д а о н д а га н ж ы л д а р б о й ы ж и н а к т а п г а н
м а к а л -м е т е л д е р
ш о гы р ы ,
т у р м ы с -с а л т
ж ы рлары ны н
y a r in e p i
к е зд есе д ь М у н д а й ж а г д а й д а э р ж а зб а н ы н , не ж и н а к т ы н т .б . и е с ш е
ерекш е к у р м е т к е р с е т ш ш , о н ы н iiiiiH aeri м а зм у н ы м е н з е р с а л ы п
та н ы су кер ек . Е ге р д е к а ж е т б о л га н ж а г д а й д а и е с ш е н р у к с а т а л ы п ,
ш ы га р м а н ы н к е и й р м е с ш any кер ек. К е и л р г е н д е д е м эт ш д е р д 1 с е з б е с е з, e3repicK e т .б . т у ш р м е й к а г а зг а T ycipy е з а л д ы н а , с о н д а й -а к
ж и н ау ш ы м ен к о л ж а зб а Heci а р а с ы н д агы э н п м е б а р ы с ы н д а а п ы н г а н
к е ш 'ф м е н щ е з ш е т э н п а с п о р т т ы к д е р е к т е р д 1 д е 6 ip re 6 e p y i ш ар т.
Ф о л ь к л о р л ы к м у р а л а р д ы к а г а зг а TycipyaiH у ш г ы л ы м и т а п а б ы
бар. З е р т т е у н й л е р д щ т а р ап ы н а н х а л ы к ш ы га р м а л а р ы н к а г а з г а
T y cip y re к о й ы л а т ы н е н 6ipiH uii та л а п - ж и н а у ш ы н ы н e c rire H м этш д 1
д э л м е -д э л о зге р тп е й , а й т ы л га н к а л п ы н д а б ер у б о л ы п т а б ы л а д ы .
К е з ж д е , X IX г а с ы р д ы н I ж а р т ы с ы н д а о сы у л п д е п а л г а ш к ы
niK ipji о р ы с ф о л ь к л о р та н у ш ы га л ы м ы Р .В .К и р ее в с к и й к е т е р е д ! [1].
О н д а к а г а з г а т у с к е н м э т ж ш н : с е з б е -с е з , e i u 6 i p а л ы п т а с т а у с ы з ,
тал Fay, к ы с к а р т у г а у ш ы р ат п а й , м э н -ж а й д ы а й ы р м а с т ан , м а з м у н ы н а
н а за р ау д а р м а с т а н , к ы с к а л ы г ы н а , кем с1зд1пне, TinTi м а г ы н а с ы з б о п
K e p iH re n iH e т .б . к а р а м а с т ан т .б .- 6 e p i 6 i p т о л ы к т у р д е к а г а з г а T ycyi
к а ж е т п п с е з б о л ад ы .
Б у л ар м ен
6 ip re
гал ы м
И .И .С р е зн е в с к и й ,
с о н д а й -а к
ф о л ь к л о р д ы а й т у ш ы н ы н д и а л е к т и п к ер екш ел 1ктерш д е е с к е р у
к а ж е т п г ш а й т к а н [2]. Я гн и к а г а зг а т у с ф г е н д е т е к с е з б е н о н ы н
м а г ы н а с ы н ы н э д е м ш 1п
м ен т о л ы к к а н д ы л ы г ы н ы н с а к т а л у ы м е н ,
езгерм еуш е
н а за р а у д а р у м е н
ка та р , х а л ы к т ы н
мвТ1НД> а й т у
е р е к ш е л т н д е ескер тед !.
Д е м е к м э т ш д ! e m 6 ip e i r e p i c c i 3 м ейлж иш т о л ы к , a p i д е л к а г а з г а
Tycipy т а л а б ы т .б .- б э р 1 гы л ы м и д э л д iл iк т e н т у с а к ер ек . Я г н и 6 e n r in i
ф о л ь к л о р и с т Д .М . Б ал а ш о в с е з!м е н а й т к а н д а , гы л ы м а т а у л ы н ы н
Heri3i, a p i г а л ы м н ы н н е п з п э т и к а л ы к п р и н ц и ш T .6 .- 6 a p i ф о л ь к л о р т а н у
1 Собрание народных песен П В.Киреевского Л., 1977 Т I.. 40 6
2 Срезневский И И
П рограмм а для собрания
образцов народного языка и словестности. С пб
1852.3 6:
23
гылымында алдымен дерекп бурмалауга жол бермеШн [1 ].
Фольклорлык м эпщ й дел Keuiipy дегешм!з, бул кулак аркылы
естшетш сездердщ ap6ip белш епн, мейл! одагай, мейл1 окшау сездер,
мейл1 сейлеу ерекшешпн т.б. сезбе-сез есту аркылы кагаз бетш е
толык Tycipy деген магынаны бередь
Мэтшд1 дал Kemipy маныздылыгы туралы сез козгаганда,
мына кемш ш ктерге жол бермеу керек: 6ipi - жазылган шыгарманы
керкемдеуге, 6 e c iH U ii сездермен кестелеуге тырысу. Мундай жагдайда
жинаушы: халыктын ауызею т ш н колдан жасанды турде жумсартуга;
тш д ш к дэлс1зд1ктерд1 азгертуге; тшд! турпайы, дерею саздерден
тазартуга т.б. тырысады.
Еюнии кемиллж - бул жннаушынын далада ж урпзген
жазбаларьщдагы мапндерш колдан бурмалауга экелетш оз жанынан
азгер1стерд1 енпзу1. Ягни осы аркылы бел гш 6ip формаларды, сезД 1к
колданыстарды, TinTi бурмалау, турпайы етш керсету аркылы, оларды
халыктын ауызею т ш eTin карсетуге тырысады.
М этшд! толыкканды дал кагазга Tycipy ушш, онын табиги
ортасында , ягни есте сактау аркылы емес, KepiciHiue MaTiaai
айтушынын орындауы барысында тжелей аузынан ести отырып
кагазга Tycipy керек. Ал, мэтшд1 кешн кагазга тус4ргенде каласын, не
каламасын, мш детп турде бурмалауга жол 6epmyi м у м ю н д т н
ескермей болмайды. Бул ез кезепнде шыгарманын мазмунын, кейде
формасын дал беруге мумюндж бермейдь Сонымен катар жчбертген
бурмаланулар кате корытынды жасауга непз болмак. Ал, бул барлык
жинаушылык жумыстын нэтижесш жокка ш ы трады .
Кейде айтушынын аузынан тжелей кагазга сезбе-сез T ycipy
м у м ю н д т болмайды. Мэселен, 6 ip елд^мекеннен &кЩШШне жолженекей бара жатканда ecT irenfli кагазга Tycipy мумюн болмайды.
Онда сэл гана мумюндж тусымен сол еепгещ и есте сактауы бойынша
кагазга T ycipyre болады, тек мэтшмен 6 ip re бершген паспортында ол
турасында ескерту - тусш ж тем еа болуы кажет. Мундай ескертуTyciHiKTeMeciHiH болуы - кезшде ол матшд1 кайта толык куйшде
кагазга T ycipy мумюнднп болганда айтушыны тагы да }здеспру Yшiн
кажет.
Фольклорлык нусканы кагазга ту ар у дш eKiHmi талабы Heri3iHeH, сейлемнш api фонетикалык, api синтаксистж, сонымен
6ipre диалектш к ерекшелжтерш, TinTi им зандылыгына багынбаса да
т.б. толыгымен сактай отырып, мэтшд! e3repicci3 кагазга Tycipy болып
табылады. Мунда тек халыктык шыгармаларга камкорлык керсету
1.Балашов Д.М. От нолевой записи- к изданию. //. Русский фольклор. J1.. 1985, Вып. 23, 83 6.
24
рана емес, сондай-ак б ел гш 6ip мэтш нщ e M ip суру ерекшелдане
катысты негурлым накты акпарат алу да кезделедй Рылым ушш
фольклорлык улгш щ езшдгк лексикалык айтылу е р е к ш е л т де,
синтаксистш курылымы да т.б. манызды болып келед1
Меселен, орыс гаяымдары щйта сезге тусетш екпш нщ езш е де
ерекше мен береда, Егер де екпш дурыс койылмаса, Мэтшнщ
бурмалануына экелетш! ескершген [1].
Сондай-ак мэтш ш ш д е п одагай сездерге де, сез таптарына,
T inT i дауысты, не дауыссыз дыбыстар болсын т.б.- 6 e p i H e де назар
аударылуы кажет. Зерттеуиплер тарапынан мундай айтушынын
езш дш сейлеу ерекшелгктерш ескеру т.б,- бел гш 6 i p жанрдын e M ip
суру шекарасын ажыратуда улкен роль аткаралы.
Ж инаушылар y m iH сейлемнш фонетикалык, синтаксистйс
курылымы, одагай мен сез таптары, KipicTipinreH дыбыстар т.б,- 6epi
фольклорлык MeTiHHiH ыргактылыгын уйымдастыруда манызы зор.
Фольклорлык уЛплерщ кагазга Tycipy барысында бул
айтылгандарды ескермеу MeTiHHiH бурмалануына екеледк Сонымен
oipre кагазга TyceTiH мэтш нщ epi толык болуы, epi окигасы аякталган
болуы кажет. Сондай-ак MeTiHHiH Typni нускалары мен Yлгiлepiн,
керек десе есте сакталган уз1ндшерде де калдырмай кагазга Tycipe
бшу керек.
Егер де м эп ш й толык T y c ip y м Y м к iн д iг i болмаса, ен болмаса
оны конспект турщ де T ip K e y a i жузеге асырган жен. Ал бул кеш ш рек
мумкш дж туганда жинаушынын ол мэтгщп толык калпына кел^руш е
жол ашалы.
Сондай-ак жинау жумыстарын гылыми турде ж урпзу ушш,
м ш детп турде орындаушынын езшд4к айту ерекшелнчйё де сипаттама
беру керек. М ундай сипаттама iiuiHe орындаушынын бет ажарын,
козгалыс е р е к ш е л т н , дене кимылын, тыныс жасаудагы у з ш е
сипатына т.б. катысты деректер камтылады.
Ж инаушыларга койылатын талаптар ш ш д е ерекше маныздысы
т.б. - ол фольклорлык шыгарманьщ паспортын толтыру.
Ж инаушы тарапынан паспорттык деректерд* кагазга Tycipy
к а ж етп п , Heri3iHeH, оларды гылыми кужат (документ) багалануында,
сол аркылы фольклорды зёртгеушшер ушш дерек кездер1
айкындалады.
Фольклордын эр орындаушысына паспорт толтырылранда
тем ендегщ ёй акпарат Ke3i камтылуы керек: a) Teri, аты, экесш щ аты;
э ) туган жылы; б) туган жер1; в) елеум еттж жагдайы; г) мамандагы;
I .Соколовы Б. и Ю. Поэзия деревни. Руководство для собирания произведений устной
словестности. М., 1926, 58 б.
25
д)сауаттылыгы; ж) энпме айтылган орынга коныстанбас бурый кай
елд1-мекендерде, канша уакыт болганы; з) жинаушылар тарапынан
карастырылатын елдь мекенде кай уакыттан 6 e p i туратыны; и) каз1рп
уакытта кай жерде жумыс icTeftTiHi, егер пенсионер болса, кай
уакыттан бастап демалыста е к е н д т - 6 d p i керсеТш гет жен. Сонымен
6 i p r e , 6 ip iH u iiA eH , ата тепнде вз\ тэрйд] орындаушылар болды ма;
екшшщен, каз1рде де езшен баска жануяда орындаушылар бар ма;
ушшипден, бул айту OHepiH кчмнен уйрещу; тертшинден,
фольклордын кай жанрларын 63i тудырады, d p i орындайды;
беаннпдеи, орындаушылыктын кай турщ менгерген; алтыншыдан,
кандай аспап кемепмен суйемелденед1; Жетшщщен, кагаз бетш е
мэтш кай елдьмекенде тусиршед^ сепзш ш иен, орындаушыдан
жазылып алынган нусканыц HeM ipfliK K epce T K im i; тогызыншыдан,
кагазга тусу уакыты; оныншыдан, жинаушынын аты-жеш керсеплуч
кажет.
Мундай акпаратпен паспортты толтыру ушш, жинаушы энпм е
барысында орындаушыдан 6 M ip мен шыгармашылыгына Цаакетп
деректерд! еж1ктеп жиыстыру кажет.
Бул орайда паспортка катысты сауалдарга дешн де, одан кешн
де журпзшетш баска да шараларды умытпаган жен. Сонымен 6 i p r e
орындаушыдан онын e%i турасында, e M ip ia u e болган манызды
окигалар хакындагы деректерге кешл бел in , оларды эцпмелеп беруд!
етшу кажет. Керек уакытында жинаушы энпм е барысын езш е
колайлы арнага T y c ip in , паспорт толтыруга кажетп акпарат кездерш
жинау мумюшйгш есте устаган жен.
J
Сонымен катар орындаушынын езшен сол нусканы юмнен,
кашан жене кандай жагдайда т.б. еспгенш де шыгармага катысты
паспортта кереетайгеш дурыс. Жазылып отырган туындынын ел
арасында каншалыкты жи| орындалганы, онын eMip суру жагдайы
т.б.- 6epi камтылганы жен [1].
Булармен
катар
сол
eлдi-мeкeннiн
мэдени, тарихи,
экономикалык ерекшелжтерш де сипаттау т.б .- 6epi - гылым ушш
манызды [2].
Демек жинаушылар тек фольклорды жинаумен, онын
паспортын толтырумен гана шектелмеу керек десек, сондай-ак
мэтшнщ толыктай айтылу жагдайы, ортасы, т.б. турасында да
мэл1меттерд1 6ipre беру кажетпп туады.
Ce3iMi3fli туйшдей айтсак, эр мэтшнщ паспортьг болады.
Эдетте паспорттык деректердщ жартысы M9TiH басында
1. Круглов Ю.Г. Фольклорная практика. М.. 1986, 79-80 6.
2. Добролюбов Н.А. Поли. собр. соч. М.. 1934. T.I., 433 б.
26
(орындаушынын аты-жеш , туган жылы, нусканын ретпк нем 1рд! т.б.)
келсе, ал кал Гайдары сонында бершедь
М умюш йк болса, нусканы кагазга тус1ргеннен к е й ш де,
алдымен соны орындаушыга кайта 6ip окып 6epyi; сонан сон
бастапкы айтушы ескертпелерц толыктырулары е н п з ш г е ш жен.
Демек б ел гш 6ip езгерютер туса, оларды енпзгенде, соцынан сонын
93iH, ескерткен тусш ктем есш де 6ipre беру кажет. Бул жумыстардын
б э р ш сол елдьмекеннщ О з ш д е жасаган жен. Ce6e6i кагазга Tycipy
барысында тусшбеген, не б е л п с г з д ! аныктау, не тексеру, не кайталау
каж етп п туса, алыска бармай-ак сол жерде аныктауга, кажет
е з г е р к т е р д ! жасауга м у м к ш д ж кен болады.
MaTiHfli кагазга TycipM ec бурын, эр 6eTiH н е м г р л е й кою да
усак-туйек шаруа емес.
Фольклорлык шыгармаларды кагазга T ycipy д in методикалык
т э с ш д е р й к е келетш болсак, эр фольклорды жинаушыдан ш е б е р ш к
алдымен талап етшедь Фольклорды жинаушы тек орындаушыны
тауып кана коймай, оны нусканы сапалы ж е т ю з у ш е , я г н и сэт п
орындаушылыкка и к е м д е г е ш жен.
Сондай-ак онымен дурыс эн п м е кура бiлyгe, айтылганнын
бэрш кагазга гылыми турде Tycipe бшуге м ш детп. М ундай жазу
барысында ауызша айтылган м этш Й кагазга TycipyMeH 6ipre
орындаушынын айту е р е к ш е л тн де коса ескерген жен. Мше, мунын
o a p iH кагаз бетше жинаушынын дурыс, api тез Tycipyi ymiH б ел гш 6ip
тэсш дерш MeHrepyi кaжeттiriн дэлелдейдй
Фольклорды кагазга ту ар у д ш б ел гш калыптаскан дестурл1
т э с ш - ол м эп ш й колмен жазып, кагазга Tycipy болып табылады.
Т е зд ет т кагазга Tycipy уш ш колданылатын т э а л д ш 6ipi - ол 6 ipH euie
рет м этш щпнде кездесетш сездерд1 кыскартып жазу. Бул дэстурд1
орыс тшд1 елдерде колдану м ум кш дю кен болганмен, ал араб
графикасына н е п з д е л т жазылган елдерде кептеген киындыктар
эк елет1т б ел гш . Ce6e6i кене ecKi араб жазуы - хадимде дауысты
дыбыстардын сез ш ш д е онсыз да юрмей калуы орын алатынын
ескерген жен. Сондай-ак 6ip дыбыстын б{рнеше дыбыстык магына
o e p e r i H i де анык. М эселен, 6ip гана «9 » танбасымен белпленген
epinTi сез магынасына айтылуына карай, не «о», не «у», не «у», не «у»
деп з р орында т у р л ш е окуга болады. Ал, жогарыдап>щай
кыскартуга туссе, онсыз да окылуы киын сезд1 TinTi тусш у мумкш
болмайды. Сол себепп шыгыста ягни араб графикасына непзделген
елдерде фольклорды жинаушылар м этш деп сездерд 1 eui6ip
кыскартусыз кагазга Tycipyi шарт.
27
С ондай-ак фольклорды т е з д е т т жинау тэсш дерш щ 6ipi
ретгаде - кайталанаты н сез бен сез "пркестершщ астын сызып отыру
к а ж е т т т . Я гни неш е рет кайталанса, сонша рет астын сызу к е р е к т т
туады.
С оны м ен 6 ip re фольклорды т е з д е т т кагазга Tycipy уш ш, 6ip
м езплде 6ip мэтшд1 не eKi, не уш адам болып жазу керек. Ягни
эркайсы сы езш е жуктелген м этш нщ 6ip б е л т н кагазга Tycipin,
соны нан oipiKTipy eflici де орын алганын еске саламыз.
М акал мен мэтелд1 жинау мен кагазга туЫрудщ езш дж
ерекшел1ктер1 бар. Э н п м е барысында орындаушы б[рден 6ip бшетш
м а к а л -м е т е т н еске Tycipe алмайды, epi жинаушыга кеп келемде
>i<eTKi3in те бере алмайды. Сондыктан epi макал-метелд1 i3flecTipin, epi
кагазга Tycipy мш детш шешу ymiH, алдымен жинаушы 6ipa3 уакыт
сол ортада туруы кажет. Сол ортада журш жинаушы турл1 адамдарды
е зш щ табиги ортасында сыртынан бакылайды, кунделнсп сездерш
ты вдайды . К ерек кезш де, TinTi макал-метелд! орындаушынын ез1мен
д е 6ipHeuie рет кездесш , ер турл1 такырыпта енпме-дукен куруды
дагды га айналдырады. М ундай енп м е барысында жинаушы барынша
оры ндауш ы ны н езш сейлету кажет: бул ту ста ез! жайлы, жануясы,
ж ум ы сы , ем^ршде болган б е л г ш 6ip окигаларды еске Tycipy манызды
орын алады.
Ж инау, epi кагазга Tycipy жумыстары c erri орындалу ушш,
макал мен метелдерд! орындаушымен енпмелесу кезшде кагазга
т у а р ш г е ш тш м дь
Ж алпы макал мен мэтeлдepдi жинау мен кагазга туарудщ
дэстурл1 ею т е с ш н кез1нде б ел гш орыс галымы М.А.Рыбникова
KepceTin кеткен [1]. BipiHiuici, ол - мaкaл-мeтeлдi жинауга аттанбас
буры н, алды мен e3i уйден бipнeшe метшдерд1 кагазга Tycipin алуы
кажет.
Содан кевдн гана ж е р гш к п жердщ орындаушыларын тауып,
уйден вкелген метш дерд! асыкпай, баяу, тусшпстемеамен 6ipre т.б.
оку керек. Сонда гана барып ер орындаушы соган катысты ез niKipiH
косады , ал туган сейкесЫзджтерд1 жинаушы сол орындаушыныю деп
TipKen оты руы кажет.
Еюнш! тес1Л, ол - ж е р гш к п жердеп макал-метелдщ бш прш е
ж инауш ы ны н 03iHiH кагазга туаргендер1мен таныстыра отырып, одан
осы лайш а е з д т н е н бш етш макал-метелдерд 1 кагазга TycipyiH етш едь
MiHe, бул жагдайда жинаушы орындаушынын езш де жумыска
тартады .
I. Рыбникова М.А.Русские пословицы и поговорки. М., 1961, 29 6.
28
Сонымен 6 ipre жиналган макал-мотелдермен катар, олардын
тарихи. ер: турмыстык тусшдфмелерш де, когамдык магынасын да
oipre oepyi керек.
Жумбактарды жинаганда кебжесе жол-женекей кагазга Tycipy
таски колданылады. Фольклордын KYpдeлi жанрларын п леслре
отырып, ара-арасында уакыт тауьш жумбактарды да жннастыру
кажет. Сондай-ак жумбактар турасында сурак кою аркылы да жинау
жумыстарын журпзуге болатыны бел г1 л i [ I ].
Жумбакты жинау барысында тек сауал коюмен шектелмей,
айтушынын соган кайтарган жауабын да каз калпында кагазга Tycipy
керек.
Баска да жинау тэсшдерже: алдын-ала орындалатын барлы к
мат 1ндерд1 атап кету; орындау сетжде гана кагазга Tycipy; TycipLiren
MdTiHQi орындаушыга кайта окып, кайта толы кты ру; кагазга тускен
нусканын KiMHcH улп рет1нде алынганын, канш алыкты кезшде кен
таралканын т.б. аныктау; орындаган у л гж ж жерпЛ1КТ1 жерде
каншалыкты туракты, не сирек кездесетжй, не кездейсок екенж
айкындау; нусканы api толыктай, opi узж д| куйжде, api езгерт1лген,
api конспект калпындагысын да т.б. булж ытпай кагазга Tycipy;
айтушы мен орындаушылардын фолькпорга катынасын аны ктау т.б. 6 api де фольклортанушы галым дар тарапынан орындалу уш1Н каж етп
шарггар екеш белил».
Ертеплерд! жинау барысында, арнайы орындаушыларды
пдестфгеннен repi кез келген ж ергш кп тургындардын эркайсысынан
сурастырган анагурлым тшмд| болмак [2].
I . Kpvrnoe Ю Г. Фольклорная практика М .. 19*6. 5<> 6
риорусские сказки»» //Севернорусские сказки М. Л..
2 Пропп В Я А И Никифоров а « о «С свсриоруссьи
1 9 6 1 .9 6
29
К^азак фольклортанушы
галымдары:
I. МэшЬур-Жусш Кепейулы-фольклорист
Казак халкынын рухани бастау кез1 онын бай фольклоры екен!
белгшь Казак фольклорын жинау да, зерттеу де кенжелеп колга
алынгангандьжтан, бул салада тындырганымыздан да колга
алмаганымыз анагурлым басым кушнде калып отыр. Сонын 6ip
KepiHici - казак фольклорын ен кеп жинаган колемi - 15-20 томдай
МешЬур-Жусщ Квпейулынын аса бай мурасынан 6 i p томдайы гана
жарык K e p y i. Казак фольклоры томагатуйык, окшау дамыган сала
емес, элемдйс мвдениет казынасынын 6 ip бутагы екенш сараптасак,
бул арнадагы «ак-тандактардын» елемдш рухани дамуга да улкен
кесел келт^е алатынын межелеу киынга туспейдь Сонымен 6ipre
фольклорлык казынанын жете щёрщмеу! жалпы казак медениеп
тарихын, казак жазба едебиетшщ кайнар кездерш, казак jin i,
педагогикасы, философиясы т.б. тарихын жан-жакты !зерлеп зерттеу
iciH
киындатып кeлгeнi рас. Осы орайда МешЬур-Жусштщ
фольклористика саласындагы енбектершщ арнайы карастырылмай
келгенше кешл белпзу устшде, бул терЬда ipгeлi мшдетп шешудш
K 'ip ic n e c i, баспалдактары саналарлык ер килы айтылган цш рлер
тарихына кыскаша шолу жасагымыз келедь
МэшЬур-Жусш Кепейулы ол материалдардын аз белiпн
алгашкы казак ra3eTi «Дала уалаяты газеп» /1889-1900/ !§епнйё
жариялаганы белгш . Сонын нетижесшде акыннын T ip i кушнщ езшдеак жинаушылык, жариялаушылык, зерттеушшк т.б. енбектерш алгаш
багалаган макалалар да осы аты аталган басылымдарда жарык Кередь
Меселен, 6 ip i - 1890 жылы жарык керген Толыбайуглы Мухаметгали
eciMiMeH бершсе, eKiHiuici - 1892 жылы шыккан Метен Ботбаевтын
елен турш дел енбегш атауга болады [ 1].
Ал, 1919 жылы Омбыда шыгатын «Трудовая Сибирь»
журналында Смагул Садуакасовтын «Киргизская литература» атты
макаласы шыкканы fe irih i [2]. Онда XIX гасырдын екшпп
жартысынан бастап, казак адебиеп тарихында жана жазба эдебйеттшн
Heri3i каланды дей отырып, непзш салган МешЬур-Жуеш пен Абай
Кунанбаев делшедк
30
MiHe, бул акын шыгармашылыгын багалаган алкаш деректер
кез! Tipiciaae басылгандыктан МэшЬуртанудын Шрщйи кезецш
камтыса, ал еюнпп кезен - акын кайтыс болганнан кейш 1931 ж.
басталады.
Эйтсе де акын колжазбалары кандай жолмен Казакстан
Республикасы Рилым академиясынын Орталык йтапханасщньщ сирек
кездесетш колжазбалар корына келд! десек. Алгашкы мэл1мет, я?®и
МэшЬур-Жусштщ ею колжазбасын Р.Муареповтын тапсырмасы
бойынша тжелей Д.Эбълевтщ араласуымен icne асканы, яки МэшЬурЖ усштш улкен баласы Шарафиден капай апгандыгы т.т.- 6epi Дихан
Эбйтевтщ ез естелшнен мэл]м [3]. Ал, калган колжазбаларын жиеш
Жусшул Ж олиуратт.б. тапсыргандарын б1ле\йз.
Ал, жазушы Зейтш Акышев естел тн д е [4] М эш Ьур-Ж усттщ
«Шайтаннын саудасы» шыгармасынын тунгыш кластын эдебиет
хрестоматиясын курастырып журген К-Беккожин мен Е.Смайыловка
тапсыргандыгы женш деп деректер бар. Кешннен бул дастан
хрестоматияга енш, 1946 жылга дейгн 3,4 рет басылым кергенж
б й г е м |з 1
С е й т т 30-40-шы жылдары б1рт1ндеп колга алына бастаган
МэшЬур-Жусш шыгармашылыгын зерттеу ici 40-шы жылдардын
аягында дагдарыска ушырайды. B ipiH eH сон 6ipi болып акын
творчествосына турпайы социология тургысынан кара бояу жаккан
т.б. макалапар да жарыкка шыга бастайды. Сонын oipi
С.Мукановтын «Абайдын шэюрттер! туралы» баяндамасы [5];
ёкшиис[- М.Рабдуллиншн «Дшшш, ултшыл М. Кепеев туралы» енбеп
[ 6 ].
Мундай макалалардын шыгуына сол замандагы Казакстан
КП(б) Орталык Комитетшщ «Казак ССР Рылым академиясы Tin жене
эдебиет институтынын жумысындагы ерескел саяси кател 1ктер
туралы» 1947 жылгы 21 январь т.б. каулылары ез e c e p iH типзгеш
мэлш ;
Кешннен, 1956 жылдан бастаи-ак акын шыгармашылыгына
деген, онын цшнде акынныи халык ауыз эдебиет! уягщерщ
жинаушылык кызметш багалау тещ регш деп niк1рлер баспа бетшде
K ep i не бастады. Меселен, М. Каратаев сол кезге дейгн казак
эдебиетш ш тарихы мен халык творчествосы мэселелер1 женшде орын
тепкен кателерд1 ашып 6epin, МэшЬур-Жусш сынды акындарга
гылыми твжipибeciн ecKepin, объективт1 6aFa 6epinyi керектщ н
айтады [7].
Сондай-ак М. Эуезов, Э. Коныратбаев, М. Базарбаев,
Х.Суйгншэлиев, Б. Кенжебаев, Ы. Дуйсенбаев т.б. сынды галымдар да
г
акын шыгармашылыгына журтшылык кен ш н белгеш, a cip e ce онын
жинаган фольклор улплерше ерекше назар аударганы 6i3re мел!м [8].
Маселен, мунда М. Эуезовтьщ: «Ал, ез шыгармаларын былай койып,
басы ашык улплерд1 жазып алып, б 1здщ дэу!р1м1зге жетюзген ецбек
МетИурде мол екетн жене естен шыгармау керек. Сондыктан казак
ауыз эдебиетс мен жазба эдебиетшщ, гылымдык 6 ip саласы
историография бел1м!нде МэшИурдщ ол турдеп енбепне ердайым
орынды бага 6epiflyi шарт», - деген niKipi, МэшЬур-Жусштщ
фольклорисвк кызметше бершген тунгыш улкен багасы болды.
Еалым Б.Кенжебаев: «МэшЬур поэмалары - ертеп, аныз непзшде
жазылган сюжетп, энпмел1 шыгармалар», - дей отырып,' МэшЬурЖусш шыгармаларынын деш х алы кйй екешне назар аудартады т.т. •
Сондай-ак кезйще эдеби мураларды зертгеуге арналган 1959
жылгы гылыми теориялык конференция шецнмшде де МэшЬурЖYciптiн халык ауыз эдебиеп улплерш кеп жинаган ipi фольклорист
ретшде багаланган болатын.
Сейтш,
1956-60
жылдар
аралыгында
жарияланган
макалаларда еткен эдеби мураны пайдалана 6iny идеясы басым
болса, кейщ 1961-69 жылдар аралыгында бул мэселеге кешл белудщ
бэоецдегенш де байкаймыз. Эйтсе де МэшЬур-Жусш енбепнш мэш
елеула екенд!п туралы ninip айтушылар токтап калган жок.
Зерттеуий Ы.Дуйсенбаев [9] акыннын «Шайтаннын саудасы»
енбепне сэтп талдау жасаса, Э.Жиреншин ез гатабында [10] МэшЬурЖусштщ 1907 жылы Казан баспасынан шыккан енбектерш жана
тургыда талдап багалайды.
Алгашкылардыц 6ipi болып, 1970-шы жылдардын езшде-ак
МэшЬур-Жусштш енбектерш жинактай бастаган, баспадан жеке кпгап
eTin шыгаруды ойластырган, TinTi бул мэселеш Казакстан умметт
басшыларына дейш кетерген галым М.Бежеев болды, 6ipaK ic аяксыз
калды: "МэшЬур-Жусш Кепеевтен /1858-1931/ калган мура ш щ дё:
элеумет мэселесше арналган неше алуан шыгармалар, узак окиг&лы
хикаялар, айтыстар, шeжipeлep, тарихи материалдар, фольклор
улплер1 бар. Буларга коса акыннын араб, парсы, шагатай тш н д еп
кецлрмелерш есепке алсак одан калган мура - 30 томдай болады екен.
МэшЬур шыгармалары онын ез колымен, жиеш эр! щЭюрт? Жолмурат
колымен, араб эршмен жазылган. Олардын Kefi6ipeyi кауырсын
каламмен хадимше жазылса, калгандары кёйхн колданылган араб
алфавттмен жазылган,-дей отырып, - ...MэшhYp-ЖYciп Кэпеевтщ
казак фольклоры нускаларын жинау iciMeH кеп шугылданганы мэлш .
Олардын ж ш ё н «Желюлдек», «Ер Кекше», «Керуглы», «Алтын бас,
KyMic аяк», «Сайын батыр», «Кыргызга барган батыр» сиякты
32
нускаларымен катар Бухар жырау, Сакау, Шеже, Шортанбай,
Орынбай т.т. кептеген акын сездерш де кездест1рем1э. МэшИурдщ ecni
еездерЩй калпын бузбай дурыс жазып алуды борыш санагандыгы
сондай жыр нускалары табиги кене турш мол сактагандыгымен кезге
туседЬ>,-делшген
[II]Сейтш,
галым
МешЬур-Жусштш
жазбаларындагы ел аузынан жиналган фольклор удгшершщ кандай
жанрларды камтитынына да, жалпы олардын келеш канша деген
сауалдарга да жауап берумен катар, колжазбалардын юмнщ колымен
кощ^рйгендщще, кай тшде жазылгандыгына, TinTi кауырсын
каламмен хатка ту ек ен д тн е т.б. назар аудартады. Ен H eri3rici, М.
Бежеев М ешЬур-Ж уаптщ халык ауыз эдебиеп улплерш ел аузынан
жинаганда жалпы жинаушылыкка тан
принциптерд1
каггы
устанганын ескертед1, ягни, «ecKi сездердщ» калпын бузбай дурыс
жазып
алуды
борыш
санагандыгын
танытады.
Ал,
бул
жинаушылыктын ен басты принциптершщ 6ipi е к е н д т фольклористгалымдар ушш бел гш нэрсе. Сондай-ак акыннын кейб1р туындылары
орыс тш н д е де жарык кердк oip i - Москвадан 1940 жылы шыккан
«Песни степей» антологиясына, 6ipi - Ленинградта шыккан «Поэты
Казахстана» жинагына юрген. 1983 жылдан бастап МэшЬур-Жусш
шыгармаларына кешл кебгрек белше бастайды /оган акыннын
туганына 125 жыл толуына арналып басылган материалдарды
жаткызамыз/ [12].
Казакстан Республикасы Рылы академиясындагы М.О.Эуезов
«Эдебиет жэне енер» институты галымдары да бул юке 6ipa3 улес
косты. «Казак фольклористикасынын тарихы» /ред. баскарган
фил.гыл. докторы - Р.Берд1баев/ ютабында [13] MaiuhypOKycin eMipi
мен енбеп туралы арнайы бел1м бершген.
Сонымен катар «Дала уалаяты газетЬ> кггаптарынын алгашкы
томында [14] да /кураст. У.Субханбердина/ МэшЬур-Жусштщ 18881894 жылдарда сол газет беттершде жарияланган материалдары
камтылган.
Акын шыгармаларын зерттеудш нэтижесшде 1990-1992
жылдары «Рылым» баспасынан МэшИур-Жуаптш тандамалы
шыгармаларынын ею томы жарык кврдь Сондай-ак республика газетжурналдар бетгершде МэшЬур-Жусш жинаган жазба мен ауыз
эдебиетс ynrinepi т.б. ж ж басылуы да - акын мурасынын кундылыгын,
келемдш гш дэлелдей туседь 1994 жылы галым С.Н.Сутжанов
«М эшИур-Жуст
Кепеевтщ эдеби мурасы» атты такырыпта
кандидаттык диссертация да коргаганы белгш [15]. Осы орайда б!з
келт^рген енбектердш 6api МэшЬур-Жусштш сан-салалы мурасын
зерттеудш бастамасы гана екенш ескеру керек. TinTi ол туралы
33
жазылган алгашкы кандидаттык диссертация авторыныц акын eMipi
мен шыгармашылык жолы туралы жалпы мел1 мет берумен, онын
баспа бетш керген шыгармаларына гана шолу жасаумен шектелгенше
назар аударткымыз келед!. Ал, МэшЬур-Жус1 птщ жинаган фольклор
мураларын архивтерден жинап, жуйелеу, баспа бетшде жариялау,
Typfli кеппрме варианттарды салыстыра сараптау - сол аркылы онын
казак фольклористикасына не косканын жан-жакты дэйектеу енбектщ
кекейкесплтн непздейдь
Кыскасы, Казак фольклорыныц кернект! enini МэшЬур-Жусш
Кепейулынын фольклоршылык кызметш зерттеу казак фольклоры
тарихын камтумен 6ip re казак халкы мен кершшес елдер тарихы
байланысын, туыс елдер эдебиетжщ 6ip-6ipiH e ыкпалын, олардын
тамырлас, ортак рухани бастау квздерж ашуга cenTiriH типзедк
Зерттеу барысында мынадай мшдеттер койылды:
-Казакстан Республикасы Рылым академиясындагы Орталык
колжазбалар корындагы, F.A. мтапхана корындагы жене эулетпк
архивтеп кене араб эршмен жазылган улплерд» саралап, салыстырып
жариялау.
-Халык
эдебиет!
улплершш
кашан,
юмдерден,
калай
алынгандыгын аныктау.
-МэшЬур-Жусш
жазбаларынын
6ipa3bi
кеппрме
туршде
жеткендтн, турл1 вариантта екендтн e c K e p i n оларды салыстыра
сараптау.
-Typni себеп тер м ен М эш Ь ур-Ж усш eciMiH атаудан тайсактау т.б.
салдары нан — ол муралардын баска 6 ip ey атынан жариялану
мумк1НД1ПН ecKepin, тупнусканы н калай, каншалык езгер|'ске
т у с к е н д ш н д эй ек теу.
-МэшЬур-Жусштен KemipLiin, ел арасына тарап кеткен улплердщ
турл1 взгер1ске ушырау мумюншктерш, себебш ашу.
-МэшЬур-Жусш жазбаларын XIX гасырдагы: Ш.Уэлиханов,
В.В.Радлов, Г.Н.Потанин, кешшрек Э.Диваев т.б. жинаган улплермен
салыстыру, олардагы ортак терюндеспк пен езгешел1 ктерш аныктау.
-МешЬур-Жусш жазбаларындагы жер аттары, ру, адам аттарына,
тарихына т.б. катысты тусшпстеме беру.
-Камтылган кыруар материалдарды сараптай келе МешЬурЖYciптiн жалпы казак фольклористикасында алатын орнын аныктау.
-Казак фольклористикасынын даму тарихын, жеткен белестерш ,
казак мэдениетшде алатын орнын сараптаудын Heri3iH калау.
МэшЬур-Жусш
жазбалары
фольклор
жинаушыларга
койылатын басты-басты талаптарга толык сай келедь BipimuuieH,
материалдарды ю м дерден кандай жагдайда алганын акын унем!
34
.4
дерл»к керсетш отырдды. Екш ш щ ен, М эш Ь у р -Ж у с т халы кты н
угымын, ауы зею сейлеу т ш ерекшел1гш сактап кагазга туЫрген.
У ш ш ш щ ен,
белгш 1 6ip
аны зды н
тарихилы гы н,
ш ындыгын
д элелдерл 1к деректерд! коса келт1рген. М унын 6epi М эш Ь у р -Ж у ст
ж азбаларыны ц
казак
тарихы ,
философиясы,
эдебиет1,
тш ,
педагогикасы т.б. салапары у ш н де 6 aF a жетпес материал кез1 екенщ
дэлелдейдь М эш Ьур-Ж усш материалдары керш !лес: орыс, езбек,
татар, KbipFbn мэдениет! уш ш кажет кунды материалдар бере алады.
Ецбектщ непзш ен алганда бурын еш жерде жарияланбаган
ул плерге суйенуш ш 03i онын гылыми жанальн ын неп здейд ь Буган
д еш н п жарияланды деген фольклор нускаларынын араб эрга мен
ту ар ш ген кене жазбалардан емес, сонын ел арасына ауызш а тараган,
демек ж еке сез колданыстары турл! езгер1стерге уш ыраган
улплерш ен Keujipmin, сарапталмай жариялануын, 6ip ш ыгармадагы
сю ж еттердш екший 6ip шыгармамен араласып, олардын ара-жГп
аш ылмай гылыми н е п з а з , д э й е к а з басылып келгенш зерделесек,
б ел г ш
б ip материалдардын тупнускасын, бастапкы тер кш ш
меж елеудеп бул зерттеудш м эш аныкталады. Зерттеудш гылыми
жаналыгы
аса
кеп
материал
калдырган
М эш Ьур-Ж усш тш
ж инауш ылы к енбеп келемш аныктау, ол материалдарды жанрына,
такырыбына сай саралау, турл 1 варианттагы кайсысы тупнускага,
тарихи жагдайга т.б. сай келетш ш аныктау - 6epi казак фольклоры
тарихын аныктауда жетекпй роль аткара алады.
Зерттеу жумысы нэтижелерш жогары оку орны филология
факультет! студенттерше арналган арнайы казак фольклористикасы
тарихи окулыгына арнайы бел1м, не тарау рёфщде пайдалануга
болады. Сондай-ак осы зерттеу бойынша университеттер мен
институттардын филология факультеттершде арнайы курс окуга
болады. Зерттеу нэтижелерш тарих, философия тарихы, педагогика
тарихы, тЬт тарихы ж эне т.б. гылым салалары уш ш де, ен бастысы
фольклористика гылымы ушш де пайдалануга болады.
1.М эш Ь ур-Ж усш ж азбалар ы ны н тагды р -тар и хы .
0 M ip ж олы мен к алы птасуы .
Тэуелазд1ктш аркасында кеш нп кезде тарихымыздагы колдан
жасалган «актандактарды», ягни белпаздйк атаулыны ашып, тани
бастадык. Сонын 6 i p KepiHici - б ел гш акын, фольклорист, тарихшы
М эш Ьур-Ж усш Кепейулынын мол /б1зд1н e c r r y iM i i i i e , 25-30 том
келемш де/ мурасыньщ алгашкы ею томдык тандамалысынын шыгуы,
сонымен 6 i p r e баспасез бетшде акын туындылары мен ол жинаган
35
ауыз едебиет! мен фольклор улгшершщ сонгы 5-6 жылда жш
жарияланып жатканы. Осы орайда МешЬур-Жусш ем1рбаяны да
каз1рге дешн ycTipr карастырылып келгешн, акыннын 03iHiH, немесе
онын жиеш Жолмурат жазбаларына [16] назар аударылмаганын атап
етк1м1з келедк МэшЬур-Жусщ атапары юмдер болган десек, шеж1ре
заны бойынша алдымен екесщ , 1ле онын баласын келт1ру рет1мен
берсек, мына KepiHic шыгады: Жанарыс1Каракожа-Аргын-КутанМейрам-Суйшдж-Сугыншы-Ш уманак-Кулболды-Кул1к-Т1леу1мбетБеЫ м-Акжтт-Сермухаммед-Квпжасар /Кепей/ -МешЬур-Жусш.
Бул есеп бойынша, М эш Ьур-Ж уст Жанарыстан кейш п 16урпак болып шыгады. Атап айтканда Орта жузге енетш Аргын щпнде
Сушшик руынан тарайтыны аныкталады. М эш Ьур-Ж усттщ 1907
жылы жарык керген «Сарыарканын кгмдш е к е н ш д т » енбепне жене
«эулетпк архивте» сакталган сол ютаптын кенейтшген варианты - ез
колжазбасына суйенсек, акыннын сепзш ни атасы - Кл'лболды
Сырдарнянын ар жагында /Павлодар eHjpi кез1мен карасак, онтуспкбатыс, ягни каз1рп Озбекстан жагы/ турганын [17] кешн одан тараган
урпактын, меселен, акыннын 6eciH m i атасы - Б еам н щ Улытауды, ал
тертш ип атасы -А кж тттщ Кекшетауды мекен еткенш аныктаймыз. ^
MeiuhypOKycin пен Жолмурат жазбаларында Кепжасардын
Орта Азия, Казакстан арасында катынаган сауда керуеншде кызмет
еткеш, кеш уйленгеш, кёщн енбепмен тапкан 6ipa3 малый жут жылы
/1861/ жылы кырып алып, МэшЬурдщ 3 жасында /1861 жылы/ «адамга
мал да жолдас емес, йвдым жолдас» екен деген шецймге бой сунып,
баласын медреседе окыту максатында Баянга /ол кезде кала аз
боЛгандыктан да кыр казактары Баянды кала деп атап кеткен/ кеш in
келгеш накты керсетшген.
Бул жазбаларда сонымен 6ipre 1862-1864 жылдар аралыгында
Кепейдщ Баянда сала басталган уш б1тпегенд1ктен де, уакытша сол
арадан 5 шакырым жердей Кызылагашта кедей жатактармен 6ipre
кыстаганы туралы да дерек бар.
Осы
орайда
Мэш1гур-Жусштщ
алтыншысы
атасы
T^eyiM 6erriH 14 улымен 6 i p r e кара калмак Катысыбанмен согыс
кезшде елгеш ; ал 6 e c iH in i атасы, ягни Щ леушбет улы Бесгмнщ
картайып елш , онын денесш Улытаудын «Бесгмнщ бес саласы»'
атанган терюкей бетшде Тшеукабыл асуынын бас жагына койылганы;
сондай-ак БеЫмулы АкжШш абыздын 49 жасында кайтыс болып,
Кекшетау бауырында Шуртж, Карагай- Кыздын карасуы деген жерге
жерленгеш туралы деректер де сол жазбаларда орын алган. Ал,
Акинггт улы Сермухаммедке келеек, онын 70 жастан асып,
Кызылтауга, ал Сермухаммед улы Кепжасардын /Кепейдщ / 73-ке
36
келш, Баянда жерлеягеш д е кезен тари хы н аш арлы к к у н д ы д е р е к т е р
депм!*з кел едi.
М еш Ьур-Ж умп 5 ж асы нда Баяндагы Б ай ж ан С м а гу л ы н ы н
м едр есесш де Н еж ш алдин хаз!реттен окилы . О л б а л а н ы н ал гы р л ы гы н ,
з е р е к т т н ацгарьш оны «Ш ар» ю таптан б а ст а п о к ы т ады . М е ш Ь у р Ж у с т 8 жасы нда К ам ариддин хаз!р еттен оки б а с т а й д ы . Ж а с к е з ш д е
Бухарай-Ш арифтсн окы п, д ш гылымын б т р г е н , к е ш н А к м о л а
облысында дуанбасы К ерей Т ур ы сбек тш касым л а o ip n e u je ж ы л
турып, одан сон О м бы облы сты к ахун ы б ол ы п ж у р г е н ж е р ш д е
дуанбасы
М уса
Ш орманулы
ш акы ртуы м ен
Баян га
к ел г ен .
Камариддин Hi н шыгыс м ед ен и ет ш , казак ауы з эд е б и е т 1 н к ен 6 u iy i
ж ене насихаттауы - 6 ep i болаш ак акы нга ш еш уи п ы кпал eTKeHi аны к.
Бурый ауы з эд еб и ет 1 мен фольклор улплер1 тек а уы зш а айты лы п, он ы
кагазга T y c ip y дестур1 болм аса, К ам ар и дди н х а з!р ет ала к ел ген « К о зы
Керпеш — Баян сул у», «Ер Т аргы н», « Т о р т ж т т т щ е л е ю » т .б .
жырларды кагазга T y c i p i n , ауы зш а ж ы рлап айтуы - М е ш Ь у р - Ж у с т т ш
8 жасынан бастап-ак ауы з едебиетй м ен ф ол ьк л ор у л п л е р ш к а га зга
T y c i p i n , халыкка тарата бастаганы н д е л е л д е й д ь
Ол уакыттарда М уса Ш орм анулы ны н Б аян аула д у а н ы н а
караган халыкка ага султан, д уан басы бол ы п т ур ган к уш е к е н , у й ш е
едеГплеп екел 1 -балалы е к е у ж шакырып алып, б а с т а н -а я к т ы н д а й д ы .
Экес! Кепейге: «М унан былай б ас к т м ш е yni такты ры п к о й ы н . К е з ты ге шет болмасы н. Бул бала е з зам аны нда халы кка М эш Ь у р б о л а т ы н
бала екен», - дел лепес кылган екен. С е й т ш бур ы н гы Ж у с т д е г е н
атына М эш Ьур деген атынын алгаш к осы лу тар и хы о с ы с в з д е н
басталса керек. Ал М еш Ь ур-Ж усш такиясы на \ к \ т х а з!р е т е й е л 1 - б и б |
М ариям, кызынын б е р ю н д е п укйсшен 6 ip ш ок алы п таккан е к е н .
С одан М еш Ьур-Ж усш 3 жыл xa3ipeT у ш н д е , кеш н М у с а Ш о р м а н у л ы
уш н де, кешн тагы да 2-3 жыл Баянда т е л 1 м -т в р б и е, д е р и : ал ады . Я гн и
8 жасынан 15-ке келгенш е Камар хаз!р еттен ок ы п , д ш , гы лы м , а р а б ,
парсы, турю К1таптарын т .б . м ец гер едь А л , 1 8 7 4 ж ы лы 16 ж а с ы н д а
М еш Ьур-Ж усш Э ю м бек деген н щ у й ш д е 2 ж ы л тур ы п , ж а л гы з ба л а сы
Kaomoeicri
окытады.
Онын
ж аз
ж ай лауы А км ола
облы сы
!Ерк 1 НШ1Л1 К» ауданы на карасты А кш а к ел дщ басы .
Алгашкы М еш Ь у р -Ж у ст т щ в л е т 15 ж а с ы н д а ж а зы л га н . 2 0
мен 25 аралыгында М еш Ь ур-Ж усш С ары арканы н хал к ы н , ж е р ш -с у ы н
тугел аралайды, серьик курады. Э р тапты н, е р д у а н н ы н аты , атагы б а р
адамдармен жолыгып, n iK ip алысады: Каркаралы л уан ы н д а за м а н ы н д а
халкына кари я, у л п болган, кепт1 керген к он е, к аж ы га 6 i p H e u i e р ет
барган Ж у с т кажы Бердалы кож ам ен; А т б а са р д у а н ы н д а Э л 1 ке
Байдалы, Аккош кар Сайдалы тукы м дары м ен ж е н е д е А т б а с а р д а
37
Мейрам кажы Жанайдар батыр баласымен т.б. танысып, кептеген
уакыттарын 6ipre етю зедь Мейрам кажыга 23 жасында, яг ни 1 8 8 1 - H n i i
жылдары кездесш, yfiip болып танысып, кеп уакыттар, жазы - кысы
колында болады (кене колжазбалар мен ютаптарды актарып, эдеби
мура сездерш кеп зерттеген).
Сондай-ак МэшИур-Жусш Акмола дуанында Коныркулжа тере
тукымдарымен, Ж энпр теремен т.б. танысады. Ж эцпр тере д е - сезге
шешен, угымды, укпа кулак кария, сауатты адам болган. Акмола
дуанына караган Кама, Жапар eлiндe атакты Бегенбай батырдын
H eM epeci жуз жасаган Саккулак шешенмен, заманында Орта жузге
шенпре атанган кариямен ауыз жулысып, тарих жагынан, казак эдеби
мура сездерш жазып алып хатка туаредь Ал, Кекшетауда Абылай
тукымы кеп терелермен танысады. Сыздык тере Кенесарыулымен
Ташкент каласында, т.б. жерлерде б!рнеше рет кездеседк Атакты
Атыгай, Карауылдан шыккан Акан cepiM eH жш кездесш журедд:
«Акан c e p i Кулагер елген сон бурынгы серш к мшезд* калдырып, кеп
баскан ас, жиын-тога журмейтш, бармайтын болып дуние
мухаббатынан мулде кешл суытты, - дейдь - Кулагер елген сон Акан
c e p iH in басынан бакыты тайды. Акан c e p i адамзаттын сункары, кызыл
тшдщ дшмэр1, ж т т т щ кулпы Ж1б е п , сездщ агытылган тиеп едь Акан
ce p iH in Актоктыга жазган елеш »,- деп б1рнеше елендерш жазады.
Акан ce p iH in 40 кызга 40 турл1 айткан елендерш; KY-^aгepдi мактап,
жоктап жазган елевдерш келаре отырып, M e iu h y p O K y c in Акан cep iH i
эйел мактау елеш не ж елк, кеп акындардан аузы епт! деп мактайды.
10-15 жасынан бастап-ак елен жазып, хат жазалык болганнанак MeiuhypOKycin халык едебиетш ел аузынан да, кагаз жузш ен де
жинаумен айналысады. Арасында 63i айтыска Tycin, каламмен де
жазып айтысып ж уредь 03i турасында М эш !гур-Ж усш : «У ш ж узд щ
баласы, казактан шыккан кария, шешен сезге уста, тапкыр, ойшыл,
кеудесш щ eciri бар, Ke3i ж т , кенвл1 кырагы, 6ip ттл емес, эр тш де
бш етщ окыган, токыган, ж уйрж , б1лпш адамдармен ойда-кырда,
талай жерде жолыгып, талайынша сейлеслм , - деп айткан жepлepi де
жок емес. - Ата бшген, ш еж!ре болган бурынгынын кене карияларына
кеп сейлеспм : Каракесек ш ш д е Бердалы кожа, Канжыгалы кария
Бегенбайдан шыккан Саккулак - сондай журт аузында шеж{ре атанган
кариялардан естЫ м... Абулгазы БаЬадур хан шеж4ресш курттай бала
кушмде окыдым... Науаны берш барып актардым. TypiK журтынан
шыккан Mip галым Шырынзахралдин 0Mip Науаньщ ку л л га колымда.
Бала жасымнан Муса Шорманмен таныстым. Бухарай - U lepin пен
Хатымкэрде болып шыккан Камар xa3ipeTTiH м е ж ш е ш д е болып ©Mip
кештрдгм. Муны жазганым мактан уш ш ^мес, аета?н уш!н>>,‘-'дейд4.
38
Жасынан ел аузынан, кагаз жуз'шен жинаган у л г т сездерш щ
б!разын 1880-1885 жылдары Омбы каласынан Йыгатын «Дала
уалаяты газетшде» бастырды.
1887 жылы 29 жасында М эшЬур-Ж усш Бухар, Ташкент,
Тумстан т.б. шаЬарларына сапарга шыгады. Ол заманда Heri3ri келж
катынасы туйе, ат малы болканын ескерсек, бул сапарлардын ездер1 23 жыл уакытты камтыса керек. Айтылган шаЬарлар араб журты,
Стамбулдан сонгы Орта Азиядагы мусылман кеп ш ш ктщ м эдениетп
жерй Бурынгы еткен гасырларда Азия жандарынын так курган
vKep.iepi бол Faн себепти МешЬур-Жусш 6ip жыл Бухарда турып окып,
б ш м ш толыктырады. Араб, парсы, шагатай, т у р к ш ц т.б. тшдерш,
жат сезд 1 жаксы тусшедй ©збек, тэж 1к, сарт, кызылбас т.б.- булардын
да тш ш , эдет-гурпын тусшедь Абугали Сина, Абултарит, Сакырат
хакш сиякты т.б. галымдардын жазган гылыми кгтаптарын окып
Kopefli, тэжчрибе алады. Иран галымдары мен шайырларынын к у и т
болган шах Сагдидщ жазган (атаптарын да окиды. Абулгазы БаЬадур
хан шеяаресш, «Мын 6ip тун», «Ш ахнама», Науаи, Фердоуси,
Сайкалы т.б. кмтаптарын жатка бшген. TinTi, Ташкент каласынан
шыгатын газеттерге де елен, макала, т.б. 6epin турган.
Келес! жылы Бухардан кайтып, Турюстандагы атакта Кожа
Ахмет Яссауидщ басындагы 0 M ip TeM ip салдырган кек KyM6e3iH
кередй Онда да 6ip cb in b ip a уакыттар болып, б1рнеше галымдармен
танысады. Одан e p i Сыр ещ рш аралайды. Майлыкожамен жолыгады,
жет1 атасынан тукымынан акындык Yзiлмereн дуана кожа Кешек,
Кулер; кожа тукымдарымен танысады. Одан кешн Шу мен Сырдан
етш , Улытау мен Ю нлтауды басып, Е а л мен Нураны жайлап, мекен
кылган Алтай, Найман, Конырат, Кыпшак т.б. елдерш аралайды.
Осындай екшип сапарына МешЬур-Жусш 37 жасында, ягни 1895
жылдар шамасында шыкса, ушшщ? сапары 49 жасына (1907) сэйкес
келе'дь
МэшЬур-Ж усгатщ уш кггабы: «Сарыарканын KiMfliKi екенд1г|»,
«Хал-ахуал», «Tipuim icre кеп жасагандыктан керген 6ip тамашамыз»
атты туындылары 1907 жылы Казан каласындагы Кусайыновтар
баспаханасынан жарык кередй Кешннен ол баспаханадан шыккан 14
калам иесш щ шыкармаларын цензура сотка тартады. 1иннде МэшЬурЖ усш тш жогарьща аталган енбектер! де бар. Сондай-ак МэшЬурЖ у с т т ш кейб1р енбектер! «Айкап» журналында да басылган.
Ж огарыда атап еткен1м*здей, акыннын фольклорист, тарихшы,
этнограф, философ ретшде ecyiHe ыкпал еткен галымдар, устаздар,
т.б. теш реп н е келетш болсак: 6ip жагында Нежгмапдин хаз 1рет,
Камаридден хаз1рет т.б. турса, екшпп жагында - сол кездеп ел
39
зиялылары, ауыз вдебиет 1, тарих бшпрлер1 acepi бар. Олар: Муса
Шорманулы, Мейрам Жанайдарулы, Багенбай урпагы Саккулак
шешен, Kyflepi кожа тукымдары, Майлыкожа, Акан cepi, Естай мен
Майра акындар, Сыздык таре Кенесарыулы, Абылай хан тукымдары,
Абай Кунанбайулы, Щ е к э р д м Кудайберд1улы т.б.
Сондай-ак МэшИур-Жусштш «Дала уалаяты г а з е т ш е » кептеген
материалдар усынып отырганы бeлгiлi, ягни ол г а з е т т е р д 1 алып та
турган. Ал ол газеттщ 1894 жылгы 29, 30, 1 сандарында басылган
Г.Н.Потаниннщ
«К,азактардын арасындагы
эр
тур®
ойлап
ш ы г а р ы л г а н елен, кысса, ертеплершщ, эдет зандарынын к ё р е к п
болганы турасында» деген макаласын окымауы, к е р м е у ] мумкш емес.
в й т к е ш макалада сурау туршдеп бершген узак й а ш е т З н д ё и 13
такырып МэшИур-Жусштщ жазбасында да к е з д е с е д х . Мысал уннн,
макаладагы Ай мен KyHHiH тутылуына, жер жаратылысына,
жануарлар арасындагы ен мыкты ан тешрепнде, е е ш д м с т е р дуниесше,
жезтырнакка, Ед1ге мен Токтамыс xaHFa, Алаша ханга, Жиренше
шешенге, Аксак TeMipre, Сулеймен мен Байгыз куска т.б. катысты
сураулары МешЬур-Жусштщ «Тама Сарыбас мерген ертегю нде» [18],
«Сулеймен
пайгамбар мен
Байгыз» [19], «Казак б и л ер т
[20],»Жиренше шешен» [21], «Атасынын аты б ш ш б е й ез аты шыккан
ерлер» [22], «Лала гул жэне махаббат туралы» [23], «Ай мен Кундей:
«Ьэммага б г р д е й д е м е г ш щ магынасы» [24], «Аслан, жер жене адам
жаратылысы туралы» [25] т.т. атты енбектерц тек такырыптык
ж а г ы н а н у н д е с т к тапкан. Мундагы Г.Н.Потанин мен Memhyp - Жусш
арасындагы ундестж туу ce6e6i 6ip-6ipiHeH к е и п р ш г е щ ц к т е н емес,
кайта ел арасынан фольклор у л й л е р щ жинаганда epi ал Fa койган
максаттары, талаптарынын, epi жасаган программапарынын 6ip
жерден тугандыгында деп карастыру кажет. Ce6e6i Г.Н.Потанин
жинаган 61рде-б1р фольклор у л п л е р 1 МэшЬур-Жусш колжазбасында
жинакталган нускалардын eui6ipeyiHe уксас келмейд1.
Сондай-ак халык ауыз едебиетш жинаушылар уцлн койылатын
талаптардын осы «Дала уалаяты газетЬ> й р р д е и Г.Н.Потанин
макаласы аркылы жариялануы ол кездеп 36 жастагы МешЬурЖусштщ жинаушылык кызметше есер еткеш сезс1з: «...Сообщения
предпочтительнее иметь на киргизском языке, при этом следует иметь
в виду , что передавать их нужно именно в том виде, как они вышли
из уст рассказчика, без произвольных сокращений и изменений, с
точным воспроизведением собственных имен и всех выражений, как
бы последние ни казались устарелыми или некрасивыми» [26].
Казак фольклорын юмдер жинады дегенде, онын XX
гасырдагы Казан тенкер1сше дёшщ§ еюлдерше арнайы кешл
40
белушшк T eriH емес [27]. Штап бастыру енд1-енд1 жолга койыла
бастаган шакта, кешпел! казак ауылдарында фольклор, непзшен
алканда, ертекпилер, жыршылар аркылы тарап жаткан кезде ол
шыгармалардын бастапкы бояуы негурлым толык сакталган уакытта
жинаудын м а т ерекше. Ал, кеш трек ютап бастыру, сауат ашу кен
етек алганда, жазба мвдениет ер!стегенде, сонымен 6 i p r e Казан
T eH K epiciH eH кешн, e c i p e c e , 1920-1956 жылдар аралыгында кене
мвдениет нускапарына турпайы социология турплсынан б!ржакты
карау, бар шыгарманы тап тартысы айнасы ретшде багалау, онын
енбекип муддесше «колайлы» дегендершщ езш редакциялау, езгерту
едетке айнапган уакытта халык поэзиясы улплерш жинау да,
жариялау да баска арнага тусп. Алгашкыда халыктын сейлеу тшй
угымы, K a3ip ri урпактьщ б^ркатарына угыну киын, T inT i кайшылыкты
болып K ep iH y мумшщцп бар турде болса да, сол аркылы бастапкы
табига калыпта сакталса, кешнпде шынайылык орнына жасандылык
кебешп, сонын нетижесшде дву}р шындыгынын да, шыгарма
квркемдщнщ де кеп солгын тартканы бeлriлi. Муньщ 6epi кешшрек
жарык керген халык ауыз эдебиеп улплерш, атап айтканда, сол туста
жарыкка шыккан «Epтeriлep», «Шешендж сездер» т.б. айдарымен
шыккан ккаптарды кайта карап, олардын 6 i p кездеп айтылу, кагазга
т у с у кагщын плестту кажетппн де алга кояды.
МэиШур-Жусщтщ ауыз эдебиет1 улплерш жинаудагы eH6eriH
карастырарда алдымен онын сол туындыларды каншалык келемде
эзщдегенш аныктау керек. Сез жок, МэшЬур-Жусщ жинаган
фольклор улгшершщ K e 6 i эш баспа бетшде жарияланбауы аталган
мшдеий шeшyдi б|ршама киындатса да, 03iMi3 тапкан жариялаган
улплерге, сондай-ак Рылым академиясынын колжазба корларында
сакталган материалдарга суйене отырып, алгашкы маглуматты, ерине,
кей!н де толыктырып, тиянактай тусуш кажет ететш мэлгметп,
жинак!т-ап--айтур-а~болады деп таптык.
/ Жалпы МэшЬур-Жуст жинаган материалдар, непзшен 3
кайнарда /жазбада/ жинакталган. B ip iH iiiici - МэшЬур-Жусштш ез
жазбасы. Онын K e 6 ic i кезшде жогалып кеткен. Б1зге жеткен
материалдардын 6 ip a 3 бел ю Рылым академиясынын ютапханасында
«Кара мес» деген топтама туршде сактаулы, ал, калганы МэшЬур
урпактарында «эулетпк архив» куйшде сактаулы. EKiHuiici - МэшЬурЖусштш туган жиеш Жолмурат Жусшулыныц жазбалары. Олардын
йшнде МэшЬур-Жусштщ ез колжазбасынан кеш1ргендер1 де, ер кезде
ел аузынан жинап апгандары да бар. Y m iH U iici - МэшЬур-Жусттщ
кенже улы Фазылдын жазбалары. Ол Kici де 6 ip a 3 ретге экесшш
жазбаларынан K e m ip in , енд! 6 ip a e ел аузынан жинаган.
41
Ещц Еылым академиясынын ютапханасындагы Орталы к
колжазба корында сакталган МашЬур-Жусштш ез колжазбаларына
токталайык [28]. Ce6e6i М эшЬур-Жусштщ ез жазбаларымен катар
онда жиеш Жолмураттын, баласы Фазылдын, Э. Диваевтын да т.б.
латынша, арабша, Ka3ipri жазумен жазылган кеишрмелер1 де 6ipre
сакталган [29].
Белгш акын Д. Збш ев М еш И ур-Ж уст кайтыс болысымен,
онын ею томдык колжазбасын акыннын улы Шарафйден алып,
астанага женелткенш, тек «Кара мес» ютабын ала алмаганын жазды
[30]. Шарафи улы Телеубай /1917-1996 ж./ е с т е л т н е суйенсек,
отызыншы жылдардын басында Ш арафидщ алдымен Семейге, одан
поезбен Алматыга барып кайтканы б ел гш . Ka3ipri Орталык колжазба
корында сактаулы «Мес» колжазбасын Шарафи атамыздын ез!
тапсырган болу керек деп шамалаймыз. Одан кешн эр жылдары
МешЬур-Жусш
шыгармаларын
тапсырушылар:
С.
Ш арипов,
Жолмурат Жусшулы, Омар Иманбаев, К. М аш Ьур-Ж усш теп т.б.
колжазбалардын келемц туптелу peTi, к e ш ip iл re н кагаздары т у р л ш е
болып келу! де назар аударарлык.
Содан да шыгар Орталык колжазба корындагы папкалар б ф д е
200-дж, б1рде 400-дщ б1рде 700-д1к т.б. мелшерш курайды, TrnTi
кейде 7, 10 беттж дептерлер кушнде де берщген. Ал, колж азба
беттерше келеек, кед!мп 6i3 K epin, тамашалап журген кчтап
беттершен белектеу, ещ жагынан да узыны жагынан улкендеу келёшн
сол кез жазбалары ушш калыпты орта беттер мен улкен беттерден
турады.
Б1рнеше адам эр кезде тапсыргасын, epi кезшде кабылдап
алушылардын колжазба корында не бар, не жогын бш мегеН^ктен де,
аздаган материалдардын кайталанып кещ д ан п бершгещ
де
ушырасады. Шамамен, МешЬур-Жусш колжазбалары 400-дей
такырыптарды камтитын 5000 б егл к келемд1 курайды. Ал,
кецирмелер1 150-дей такырыпка арналган 2000 бет шамасында.
Б1здшше, МешЬур-Жусш жазбалары есю хадим жазуынан
аударылып басылса, кеилрмелерш т.б. коса есептегенде 30 томдай
болуы керек [31]. Оларды езара жжтесек: акыннын ез туындылары-3
томды; дастандар-3 томды; айтыс улплер1-2 томды; аудармалары-3
томды; ауыз эдебиет! туындылары-3 томды; казактын тарихы, дш ц
философиясы, этнографиясы, педагогикасы, шаруашылык ойлары
т.б.-б томды; фольклор улплерш 10 томды т.б. камтиды.
Ал, Рылым академиясы ютапханасьщдагы колжазбалардын
Ka3ipri
сакталу жай-кушне т.б. келетш болсак, бф ш ш щ ен,
колжазбанын кенелшше, ягни жазылганына жуз жыл етуш е
42
Зайланысты, жазбалардын кептеген Genepi улб1реп, жыртылудан аз1 К тур. Kevi6ip беттер шамасынша туптелген, реставрациядан т.б.
эткен. Ал, кол Fa устауга келмейд! дегендер1 микрофильмге туарштп
:акталган.
Мундай беттер кеп емес, ал булай нашар куйде келу1 ce6e6i
кезшде колдан-колга еткенде не су тиюшщ, не TaFbi 6ip келеназ
экигапардыи т.б. есершен туу мумкш.
Ал, жалпы колжазбанын ертеде жазылганына карамастан,
МешЬур-Жусш жазып калдырган муралар жаксы сакталган деуге
оолады. Ce6e6i кенелтн е карамастан акын жазуы epi ашык, api анык
г.б. болып келедк
Жазу барысында акын колданган кек, Кызыл, кара т.б. сиялар
енбеген, тек жогарыда айтып кеткендей, су т.б. тиген беттершш шетк1
жактары FaHa ешщюреген, не узш п калган.
Колжазба йншде бершген такырыпшалар жана жолдан берш п,
жэне асты кызыл сия, не кызыл карындашпен сызылып отырылган.
Беттер йшнде келетш ескертулерд! де эр турл1 сия куилмен беруге
тырыскан. Колжазбалардагы беттердщ ез1 басынан аягына шейш,
ягни оннан солга карай араб цифрларымен нем1рленген. TinTi кешшконуда болсын, колжазба 6eT repi араласкан жагдайда, e p 6 ip o e r r i
табуы онай болуы ушш, сонынан келеа бетте басталатын сезд1 жеке
шетке карай жазып калдырып отырган. Мундай колжазба жазу a a ic i
кез1нде орта гасырлык жазба ескерткштерше де тэн болатын. Бул
МэшЬур-Жусштщ
орта
гасырда
жазылган
мурапарды
кеп
окыгандыгын, солардын колжазба жазу ед!сш кещнен менгергендтн
керсетедк
МэшЬур-Жусштщ ез1нд1к жазу ерекшелгп де жок емес.
Мэселен, кара сезге К а р а г а н д а елен жолдарды жазу барысында бет
унемдеу ушш елен жолдарды 6ip oerri н езшде-ак 2 катарга бел in жазу
Yлгici де жш кездесед1.
Кейде eлeннiн ер шумагын нем1рлеп те отырган, ягни e p i
реттшгш сактау, e p i шатастырмау ушш. Колжазбанын a p 6 ip 6 eTTi
o i p i e 27, o ip fle 32 жолдан турады. Ал, колжазба сонында акын ез
нем1рлеуше сай мазмунын да 6 e p in отыруды умытпаган.
TaFbi айтарымыз, акын колжазба iuiiaaeri такырыптарды тез
табу уцлн, астын эр турл1 сиямен сызганын айтканбыз. Сондай-ак эр
такырып тусына акын кейде римше белп койса, кейде уш бурыцггы
турту белпсш д е салгаы.
Бул жазбалар щ ш де МешЬур-Жусштщ таза дшге катысты,
куран, дуга Т.б. сездерш камтитын арнайы KiTa6 bi да бар [32].
43
Енд1 «еулетпк архивте» сакталган МэшИур-Жусштш ез
колжазбасына сипаттама берешк. Колжазбанын 6 ip томы калыпты
орта беттерщ курайды да, жеке 6 ip ютап есебшде сакталган: сырткы
мукабасы колдан жасалган, ikixi беттершщ 6ip a3 жерл ep i, a c ip e c e
iu e r re p i ecKipreH c e 6 e m i /ягни материалдын кагазга тускёнш ё KeMi 6 ip
гасыр уакыт еткенш естен шыгармау керек/ улб1реп, TinTi 6 errep iH iH
Ken6ip 6 en iicrep i ic-Tycci3 жогалган. Клгаптыц алгашкы 6 e r r e p i
осындай болса, кеш нп im iq беттершщ шет-шет1 аздап улб 1реген 1
болмаса, непзш ен алганда, жаксы сакталган. Эйтсе де оку, аудару т.б.
кезшде He6ip киындыктар туары созс1з. Колжазба ecKi хадим жазуы
улпсш де акыннын ез колтанбасымен жазылган, кейбщ текстерде
араб, парсы сездер1 /кебше дши такырыптагы т.б. деректерде/ кептеп
кездесед1 де, Ka3ipri epinK e аударуды киындата туседь Колжазба 402
6erriK мелшерд1 курайды, жене де e p 6 ip 6 e r r i акын ез колымен
нем1рлеген. Жазылган e p in re p i ap i анык, a p i эд еш танбалаган.
Жазбадагы беттер 6ip-6ipiH e KafliMri жш кемепмен устатылган.
Текстерге келеек, олар колжазбада рет-ре^мен бершщ
отырылган. Меселен, колжазбанын алгашкы 6 e r r e p i аныздарга
арналган /Алаша хан, Асан кайгы, Жиренше шешен-1-38 беттер
арасы/. Одан кешн ертеп жанрына орын бершген./«Эз Ж эш бек пен
уста» 38- 40 беттер/. Кешн Абылай ханга катысты энпм елер шогыры
алынады /40-86 беттер аралып>1/. Мунын еш жайдан-жай c e 6 e n c i3
емес, жас ер екш ел тн е, жасаган ёрлнгше, и гй стерш е т.б. сайкес
бел гш 6 ip жуйе бойынша топтастырылган. Э нпм е шогыры
Абылайдын жиырмага жетпеген жас шагынан басталса /орта тусында
Бухар жырау елендер1 де камтылган/, ал, соны ханнын картайган
шагында Бухар каласын шаппак болганымен, туе K epyi, райынан
кайтуы, кайтар жолында кайтыс болгандыгымен т.б. аякталады. Ягни
энпм елер ем1рбаяндык жуйе peTiMeH бершген тер^здь Мундай ел
аузынан жиналган фольклорлык улплерд! б ел гш 6 ip реттш кке
сайкес жуйеге сала отырып кагаз бетше T ycipyi - 6 a p i колжазба
авторы МешЬур-Жусштщ жинаушылык багытынын дурыстыгын
далелдеп, колжазбанын кундылыгы мен манызын арттыра туеедг
Жазбада
материалдардын
такырыптары
эр
беттщ
мандайшасында жеке жазылып, содан кешн гана толык мэтш нщ ез!
берщ ед! Ал, келеа кара сезбен жазылган . материалдарда да
жанагыдай алдымен такырыптары арнайы KgpqfTipin отырган.
Оленмен жазылган нускага -келртш болсак, б егл унемдеу
максатында автор узыннан-узын 6ip катарга eлeннiн ёк< жолын
сыйгызып отырганы белгщс Сыйгызылган елен жолдарындагы не сез
44
фасы, не ер эрш тщ K iu iip e io i т.б. Tepi3fli белплер жоктын- касы / 6 e p i
кен турде берш п отырылган/.
Баска шыгармаларга келетш болсак, олар да рет-рет1мен
зрналастырылган. Меселен, енпме-аныздардан
кейш, макалиетелдер, жумбактар, материалдар T i3i\ii т.б. хандар хакында
штылгандар, т.б. акын-жазушылар туындылары, дши наным-сешмге
Байланысты топшылаулар, баталар, т.б. билер сездер1 топтамасы, т.б.
r y p n i деректер колжазба i m h r n e шогырланган. Булай материалдарды
жуйелеу, реттеу-фольклорлык нускаларды жинаганда акыннын жанржанрына сейкес топтастыруга тырыскандыгын танытады. МешЬурЖ у с т сонымен 6 i p r e жанрлардын еркайсысынын а р а -ж т н ашып
отырган. Мунын 6 e p i акыннын ж уйеаз жинаушылыктан бойын аулак
салганын, K e p ic iH iiie , белгш 6 ip максат кездеп, белгш 6 ip калыпта
1здегенш делелдесе керек.
TaFbi 6 ip айта кететш нерсе, кезшде «эулетпк a p x u B T e r i»
М ешЬур-Ж усттщ K e fio ip туындыларынын фотокопиясы алынып,
акыннын ез атындагы музешне бершген-ди Музей Ka3 i p r i Павлодар
облысы Баянауыл ауданындагы «МешЬур-Жусш Кепеев» атындагы
шаруашылык ужымына карайды.
Жогарыдан бгз МешЬур-Жусштщ 3 улы, 2 кызы болганын
бшем13. ¥лдары: Шарафи, Эмен, Фазыл болса, ал кыздары: Бети
/'Койбак деген жйтгке тиген/ жэне Эмина деген.
Сондай-ак МешЬур-Жусштщ Касен атты iH ici болган, шастай
K erri.
HoFafi байы Томашев дегеншн дукешнде сатушы болып
ic T e re H , артында урпагы жок.
Сонымен 6ipre МешИур-Жусттщ Медина атты карындасы да
болган. Турмыс курган куйеушш аты Ж у е т деп аталган да, одан 4
бала кетерген: Касенгапи Ж устулы , Жолмурат Жусшулы, Бетима.
Кенжебике. Жогарыдагы Касенгалидан да, Жолмураттан да урпак
жок, ал Кенжебикеден хабар жок. Ал, Бэтимадан Ралымжан атты улы
бар да, ол жануясымен каз1рде Алматыда турады.
Жолмурат Ж устулы /1894-1977/ М эшЬур-Ж усттен тжелей
дерш тындап, ескйпе окыган, араб, парсы, турк1 т.б. тшдерш жетж
менгерген. Жолмурат ез жазбаларында кеилрген уакытын керсетш
отырган. М еш Ьур-Ж уст шыгармаларын КР Рылым академиясынын
колжазбалар корына етк^зш те отырган.
МещЬур-Жубгп туралы T e p ic кезкарас, тыйым салу белен
алганда да атасынын мурасын кызгыштай KopFan, оны к е й ш п л е р г е
сактап ж е т ю з у Д е Жолмурат e n 6 e r i ерекше. М еш Ьур-Ж усттщ халык
поэзиясы улплерш жинаудагы енбепнш м э н ш Жолмурат ез
жазбаларында у н е м ! делелдеп K e p c e T in отырган.
n re p ic c i3
Жолмурат Жусшулы жазбалары Рылым академиясыныц
Орталык колжазбалар корында [33] да, «эулетпк архивте» де жене
Ею’бастуз каласынын тургыны Жукаш Кэр1байулы колында да
жинакталган.
Непзшен,
Жолмураттын
МешЬур-Жусштш
колжазбаларынан кеипрген нускалары «эулеток архивте» толыгымен
сакталган. Ал, Орталык колжазбалар корында, нецзшен, МэшЬурЖ ушшн ез шыгармалары, ягни елендер, киссалары, ем1рбаяндык
деректер1 т.б. кецпрме кушнде сакталган. 0p6ip такырып бойынша
жазылган кецнрмелер жеке-жеке дептер кушнде тур, жене де кай
жылы кеыиршгещйп 6ipre бершген /1944 пен 1946 жылдар аралыгын
камтиды/. Бул дептерлер 10, 20, 30 кейде 100 бетпк келемд! де
камтиды. Эр дептер жеке-жеке араб цифр1мен нeмipлeнгeн. Eapi
косылып 6ip колжазбаны курайды. BipiHiui кезекте елен туындылары,
кейшнен барып киссалары рет-ретпмен бepiлreн. Ал, Жолмураттын
ек1нш1 жазбасынын мазмуны. жас ерекшелтне сай курылган.
ем1рбаяндык деректер жиынтыгы деу1м1зге болады. Мунда акыннын
жас кезшен кайтыс болганга дейшп кезещй камтнтын Жолмурат
жазган ём1рбаяны бар.
Ал, «еулетпк архивтеп» Жолмураттын материалдарына
келетш болсак, 6ipiHiuiaeH - кёщдрмелёр ер турл! жагдайга
байланысты ер калай сакталган. Арасында, жарты гасырдан астам
уакыт етсе де, беттер! улб1реп, кей жерлер1 1с-тусс13 жогалган,
сиялары енген тустары да жок емес.
Жалпы Жолмурат жазуы да МешЬур-Жусш жазуы тер!зд1 epi
ашык, epi анык. Кезшде Жолмурат та, баласы Фазыл да МешЬурЖускйийн «Мес», «Кара ютап» деп аталатын колжазбаларынын
6ipa3biH Рылым академиясына етюзбес бурын, ер ryp.ii себептермен
e3iHe 6 ip дана eTin к е п л р ш алып, содан сон гана аты аталган орынга
сактауга е ж з г е н болуы керек. Ал, Жолмурат атамыз ол к е и и р м е л е р д !
ем дрД ен етпес бурын, тек МэшЬур-Жусш HeMepeci Куандык
Фазылулына беруге есиет eTin, айналасындагы тугандарына. езщщ
туган карындасы Кенжебикеден туган кыз Элiбaeвa Турсынга парыз
eTin т а п с ы р к а н екен. Содан 6epi Жолмурат Жусшулы жазбалары да,
арасында МешЬур-Жусштщ колжазбалары apanac-6epi осы акын
HeMepeci Куандык Фазылулы еулетшде сактаулы жатыр.
Жолмурат жазбаларынын ен басты е р е к ш е л т б в д е р ушш:
фольклористер, тарихшылар, философтар, т.б.- жалпы МешЬур-Жусш
шыгармашылыгын зерттеумен айналысып жургендер ушш кунды
Жер5, онын а й н а - к а т е с ! з далдшпнде, сол калпында е з г е р т ш у е 1 з
кeшipiлyiндe болып отыр. Ce6e6i МешЬур-Жусш колжазбасында
кездесетш кез-келген нусканы ж нет Жолмураттын жазбасымен
46
текстология жагынан салыстырганда байкаганымыз: б1ршшщен,
сейлем тупл сез рркес! де, Tirrri сездщ жеке 6 ip дыбыстары да, жене
де акыннын жазу стилш ерекшелейтш пунктуациялык белплер де,
ягни жана жолдан бастау, кай жерде нукте койылады, кайдан жана
сейлем басталады, т.б. дегендердщ - барлыгы да сол езгеруаз
калпында берщщ отырылгандыгы. Сондай-ак энпм е болсын, аныз
болсын, влен туындылары болсын т.б.-бэрш ш де 6ipiHeH сон 6ipiHiH
жазылу p e rr in ir i де сакталган. Ал, текстологиялык езгер1стерд1
камтитын мына 6 ip белплер: сюжет, стиль, окига, кешпкер,
тусшйсгемелер т.б,- 6 e p i де еш e3 rep icci3 бершген. Демек
фольклористер ушш устанатын ен манызды, Heri3ri мшдетгердщ oipi| езгертпеу принцишн Жолмурат Жусшулы жаксы тусшгенд1пн
танимыз.
Тек Жолмурат жазбасынын 6 ip ер екш ел т, кешнп урпак
экшдерше угыныкты болсын деген ойдан да шыгар, МэшЬур-Жусш
колжазбасында кездесетш Kefioip TyciHiKci3 араб, парсы т.б. сездер1
тещ рернде, не сол кез унин т у с ш к п болган еам дер, окигалар
айналасында - Жолмурат езш щ туЫшктеме туршдеп ескертпелерш эр
турл1 сия туам ен, жэне де сол беттш езшде-ак шетю жагында, не
бурышында арнайы 6 ep in отыруды дурыс санаган. Жалпы Жолмурат
жазуы МешЬур-Жусшке Караганда усактау келеда, 6ipaK онын метан
мазмунына нуксан келт 1р 1лмейтшш есте устаган жен.
МэшЬур-Жусш ез колжазбасын жазуда колданган K efio ip
э д 1с т е р
Жолмурат Жусшулы кeшipмeciндe жалгасын табуда.
Мэселен, 6 i p 6 e rT i 1щ т е й e K ire беле отырып, оган елен жолдарын
сыйгызуда болсын, не еленнш epoip шумагынын р еттш п н сактау
ушш, нeмipлeyдe болсын, не эр бет г ш ш д е келт 1ршген макалметелдердщ накты сол б е т г е п санын керсетш отыруда болсын т.б,6 e p i жиеш Жолмурат жазбасымен ундеседь
МэшЬур-Жусш тэр 1зд 1 жиеш Жолмурат та кеийршген
нускалардын Ti3iMiH o epin отырган. Сондай-ак Жолмурат Жусшулы ел
арасына тарап кеткен МешЬур-Жусш жазбаларын жиыстырумен,
хатгаумен т.б. айналыскан. МэшЬур-Жусш сиякты Жолмурат
жазбалары да арабша, ecKi хадим жазуында жазылган.
Бул жазудын киындыгы неде дегенде, жазу барысында сез
басындагы, сез аягындагы дауысты дыбыстар сакталганымен, сез
ортасындагылардын кебше керсетшмеушде дер ед(К. Осы орайда араб
жазуында дауысты дыбыстары керсетшмеген жавдайда, тебеанде
керсетшетш косымша белплердш де, ягни харакеттердщ койылу
аркылы ол дауысты дыбысты аныктау мумюнд1п туатын. Ал, бул
белплер эдетте колмен жазылган колжазбаларда керсетшмейдй Осы
47
орайда, колжазбалардын хадим жазуын ж епк менгерген ез
замандастарына арналып жазылганын да ескеру керек.
Моселен, 6 i p «Мухаммед» деген еезда жазуда дауыссыз
эр ттш , ягни «М», «X», «М», «Д» дыбыстарынын кемепмен 6 e p i n
отырган. Мундагы дауысты дыбыстар жазылуда T y c in калса да,
окыган кезде толык айтылып отырылды.
Жолмурат Жусшулынын кейб1р ке 1шрмелер 1 жеке ютап болып
сакталмаган. C e 6 e 6 i ер энпме ез алдына жеке берш п, шашыранды
сипат алган. Шамасы, кезшде колжазба жуйел1 турде кеплршмесе де,
кейшнен не 6 i p себептерден белек-белек сакталган болуы керек.
Сондыктан 6 ip a 3 ретте кейб1р енпмелердщ бас аягын ажырату кнынга
согады. Жолмурат жазбаларынын 6 eT T ep i eKi форма туршде Шзге
жеткен: 6 ip i - калыпты орта беттер болса, e K iH iu b ie p i - узынша келген
улкен бётгерд! курайды. Жогарыда айтылып кеткендей, ер енпм е ез
алдына жеке тургандыктан, еркайсысы да ез алдына жеке
нем1рленген. Беттщ H eM ipi, едеттепдей орта тусында емес, тек m e r e i
бурышында орналаскан. Акын жазбасы тер1зда Жолмурат K e u iip M e c i
де сия каламмен жазылган. Кей бет ш ш д еп сездер 6 ip - 6 ip iH e жакын
орналаскан. Содан да шыгар жогарыда келт1р1лген: парактардын
y n 6 i p e y i , не жырымдалган жагдайда, бет шет1не орналаскан эрш 'пн’ие
езгер1п, не кершбей жогалып кету1 Тэрйдг т.б. кeлeнciздep - бэр1 де
нусканы араб жазуынан аударуды киындата r y c e p i анык.
Корыта айтканда, эдетте кеинрумен шугылданатындар езд ер
байкамай эрш не еезда т.б. умытуы занды десек, Жолмурат тэр1зд!
делме-дел K euiipy, тек онын гана езщ ц к жазу ерекшел1лн,
укыптылыгын, ен бастысы бул жумыстын гылыми маныздылыгын
танытады дем ещ й. Сондай-ак атасы Меш11ур-Жуст мураларын
кеинрумен, жинаумен айналысканнын езшде де, бул колжазбаларды
заманынын тураксыз кезешнде ic-T ycci3 жогалып кетпеушен
сактандыру максатында, eKiHUii 6 ip колжазбаларга K euiipin
отыргандыгы белгш . Ал, ен бастысы, бул нускаларды K euiipy болсын,
не жинау болсын, не кеш нп урпакка жеткчзу болсын т.б.- 6 e p i
Жолмуратгын туыстык парызынан туындаган тэр1зд1. Осы аркылы
казак фольклористикасы тарихына, онын ш ш д е МешЬуртану Щ мще
Жолмурат Жусщулыный коскан yneci елш еуаз деуге болады.
М ешЬур-Ж усттщ кенже баласы Фазыл /Мухаммедфазыл/
1890-1969/ кеипрмелерше келетш болсак: б1ршинден - онын МешЬурЖусштщ баласы екентн, екщшщен - Фазылдын кеп жылдар бойы
ауылда мугал!мд!к кызмет аткарганын есте устаган жен.
Жалпы Фазыл жазбалары 6ipHeuiey: 6ipi - жуйел1 турде
кеицршсе, ягни жазбанын басында 6ip топ енпмелер аныз аралас,
48
кешн би-ш еш ендер сез1, шеж1релер, киссалар, тагы баска 6ipiHeH сок
6ipi топты к неп зде рет1мен б ер п ген . EKiHiuLnepi - мэтшдер1 аралас
куйде орнапаскан. Колжазба 6 errep i аралас улкен келед1, эр 6eTi
оргасынан неш рленген, э р нусканын такы ры бы беттщ он ж ак
шетшен ортасына карай ыгысып, асты сызылып керсетш ген.
Э р беттщ сонын келеЫ бетте басталатын созбен H0 мipлey
т э с ш н М эш Ьур-Ж усш тщ жш колданганы белгш!. Бул жалгасты кбаласы Ф азыл жазбаларында да бар. Егер де М эш Ьур-Ж усш
жазбаларында елен шумактары нем 1рлент отырылса, Ф азыл
кеиирмелерш деп эр шумак келес1 шумактан ажы ратылу уш ш , ш умак
сонындагы coHFbi сездщ асты сызылып отырылган.
Кеипрменщ сакталуы жагдайына келеек, 6errepi кенерген,
Kefioip бет uierrepi мукалган, yn6ipereH ce6emri сиямен жазылган кей
epinTepi еипрщ ю реген сьщай таныткан. Ал, н еп зш ен алганда, 6i3re
жеткен М ешЬур-Ж усш жазбалары» онын жиеш Ж олмурат пен баласы
Фазыл кеийрмелерш салыстыра карастыру аркылы, 6 ip i нде еш кен
сездерд1 екшиплер1 аркылы т1рытуге болады. Сол аркылы акын
мурасынын баспа бетше материал бергенде, шыгарманын негурлым
дурыс та толы к нускасын беру м у м к ш д т туады.
2.
МэшЬур-Жусттш фольклорды жинауы мен жариялауы.
МэшЬур жазбаларындагы жанрлар курамы (миф, хикая, турмыссалт жырлары, эпос, ертеп, макал-мэтел, айтыс т.т.).
М эшЬур-Ж усш
жинаган
фольклор
у л п л ер ж ш
басым
к еш ш л т -а н ы з бен энпмелер. Мундагы аныздар: жер-су аттарына
(«Ой тушйк беленде деген кай жерде» [34] т.б.); эулиелер («Ш айкы
Буркы эулие», «Талмае ата эулие», «Болган ана мен Белен ата» [35]
т.б.); тарихи адамдар («Асан кайгы» [36] т.б.); пайгамбарлар
(«Сулеймен пайгамбар мен кумырска», «Сулеймен пайгамбар мен
байгыз», «Нух пайгамбар мен 6ip кемшр» [37] т.б.) т.б. болып келедь
Булардын да кепш ш г! ani жарыкка шыга койган жок. Енл! бул
аныздардын бф-екеуш е токталып е т е т к .
МэшЬур-Жусш жазбалары арасында мифтер де, д ж и хикаяттар
да кездеседь М эселен, «Нух пайгамбар мен 6ip K eM n ip туралы»
хикаятта: пайгамбардын да адам тер!зд1 кателссу1 сез болады.
Нух пайгамбар туралы хикаяттар Библия мен Куранда
баяндалатын топан су жайындагы сюжеттерге непзделгеш б ел гш .
Ал, жер ж узж су басып, элем теш з астында калатыны ж енж де
мифтерд! Библия заманынан да бурын пайда болган Ш умер иен
Вавилион, сондай-ак ежелп Унд1 мен Кытай мифологиясынан бшем1з.
49
Кене мифологияда да, Библия мен Куранда Щ топан су жер бетш деп
адамдарга арналган жаза деп айтылады. Тек, кене мифологияда
жазалаушы болып б1рнеше к у д а й Kepi не д1 де, Библия мен К\’РанДа
6ip-aK кудай. Ж ене бул ютаптарда Кудай топан су ш беретш ш алдына л а Нух пайгамбарга ескерт1п, кеме жасау керек, сол кемеге Tipi
ж е щ ц к г щ 6ip-6ip е й ш щ алу кажет деп айтады. MiHe, осы сюжеттщ
e3iHfliK 6ip варианты ретшде МешЬур-Жусш жазбасындагы хикаяттын
мазмунын келаре кетешк: топан су еуелде бiлiнгeндe, нан жабатугын
тандырдан бшнед1 дейдь Ол тандыр тас е® де, орнап турган жер!
Куфа шаЬары болатын. Сол шаЬарда Нух пайгамбар жиырма жыл
кеме жасайды, «Топан су тасиды» деген, oFaH к |п щ я ё р кулеШй Тек 6ip
кемшр гана кунде жалгыз сиырын сауып, сутщ nicipin, уйытып
катыгын Нух пайгамбарга екеп 6epefli екен. Ж ене су тасыганда MeHi
сиырыммен 6iрге кемене ала гер дегенд} айтып журедг Абыр-сабырда
Нух пайгамбар ол кeмпipдi умытып кетедь Арада алты ай, он eKi кун
eTefli де, дуние жуз4 кургакшылык болады. Bip куш тагы да б а я г ы
KeMnip катыгын алып келш тур дейдь Баягыша: «Су тасыганда MeHi
сиырыммен 6ipre кемене ала гер!» -деп. Сейтсе, KeMnip байгустын зор
ыкыласына, шын ж у р ё |щ ce3iMiHe TeHTi болган Кудай (Нух умытса
да) умытпаган екен. KeMnip эдетш щ е сиырын сауып уйыктаган да,
сол уйкыдан 6epi жай болган сон 6ip-aK оянып, Ka3ip катыгын алып
келш тургаиы екен дейдй. МешЬур-Жусш атамыз осы хикаятты
кeлтipy аркылы, ип тш ектщ умытылмайтындыгы туралы ой туйедк
Керкем едебиет ез бастауларын кудайлар, пайгамбарлар
жайындагы аныздардан алатыны белгш . Эйтсе де кезшде «эдебиёТтщ
таптыгы» деген айдармен кептеген дши едебиет муралары e3iHe
лайыкты багасын ала алмай келген! мел!м. Бупнде хандар, билер,
батырларга катысты мел1меттермен катар кудай, пайгамбарлар
туралы жазылган едеби улплерге де кен назар аударуымыз керек.
МешЬур Жусш
Кепейулынын Сулеймен
пайгамбарга
байланысты жазып алган хикаяттары да Кещл белерлш. Б ел гш
фольклортанушы галым С. Каскабасов езш щ «Казахская несказочная
проза» енбепнде Сулейменге байланысты хикаяттарды ел арасында
непз4нен уш сюжет теш peri нде курылатынын, тэрбиеяйс менде
айтылатындыгын айтты [38].
Ал, М эшЬур-Ж усщтеп «Сулеймен пайгамбар, мен кумырска»
атты хикаятты ез алдына TepTiHuii сюжет ж елю деп атауга да болады.
Шыгыс
аныз-енпмелерш де
Сулеймен
патша
туралы
кеп
айтылатындыгы белгш . Галым А. Кыраубаева «Рабгузи кнссасында»
да осы T e p i3 fli 6 ip H e u ie енп м е бар дегендг айтады: «Бул сиякты мысал
енпмелерде жан-жануарлардын жанды-жансыз нэреелерд! 6ip-6ipiM eH
50
сейлесу аркылы турл1 мшез-купыктары ашылады... Фольклорда,
казцш жазба вдeбиeтiмiздe мол таракан ертеп, мысал, эн пм е,
елендердщ терен тамырлары кине осындай улплер деуге болады»,
[39]-дейд1 де, сол аныздардын щииде «Сулейменш сезбен женген
кумырска» хикаясына токталады [40].
Бул хикая сюжет жел^а жагынан МэшЬур-Жусш улпЫмен
уксас болганымен, акын нускасынын ©зшд1к ерекшел1ктер1 де жок
емес. Б1ршииден, хикаяда Сулеймен мен кумырска арасындагы айтыс
«ясуз1К» э н л м е а тусында 6iTce, ал МэшЬур-Жусш улпсш де сюжет 9pi
карай кумырсканын камалуы, босануы жэне кеш нп патшаларга
акылшы болып тагайындалуы тургысынан ербидь Yшiншiдeн,
Рабгузиде Сулеймен мен кумырска арасындагы сез тартысы кыска.
6ip-eKi сейлем мелшершде б п ед ь МэшЬур-Жусш жазбасында,
керюшшё niKip сайысы узакка созылады. Хикаяттын кыскаша
мазмуны мынадай: Bip кун? Сулеймен эекердмен кумырска илеушш
усгомен етщ бара жатканда кумырска патшасы ез кол астындагыларга
тыгылып, сактануга буйрык беред! де, сол жарлыгы эуедеп
Сулейменнщ кулагына шалынады. Ол токтап кумырска патшасын
шакырып сейлесед1. Сезден-свз шыгып, Кумырска Сулейменнен:
«Кудай саган не берд1?»-деп сурайды. Ол желд1 билеткенш айтса,
Кумырска онын «акыретке пайдасы жок», «желге кеткен 6ip ем ip
екен»-дейдь Тагы не берд! дегенде, Сулеймен жузш алганын айтады.
Кумырска оган: «Барлык куны тырнактын келемшдей тас болган бакдеулеттш болганга, турганга не сеж бар?»-деп жауап кайтарады.
Кещн Сулеймен: «Сен артык па, мен артык па?»-дегенде, Кумырска
ез артыктыгын дэлелдейдь Ал, «KiMAi Кудай жаксы жаратты?»дегенде, тагы Кумырска жещп шыгады. Сонынан Кумырска Сулеймен
эскерш астыкпен тамактандырады. Муны кайдан алганын сураганда,
Кумырска 6ip керуеннш осы арага тунегенщ, солардын шашылган
астыгын oip Keperi болар деп жинатканын айтады. Ж ене жалгыз бидай
жет1 жыл жеуш е жарайтынын айтады. Оган Сулеймен сенбей
Кумырсканы oip бидаймен камап, ж еп жылдан кешн ашса, ол
бидайдыц жартысын гана жеген екен. Сулеймен кайран калып,
себеб1н сураганда, кумырска: «...03i етцй щ й болган Kici сезш е
нанбайды» деген бар едк MeHi сезаме нанбагандыгыннан жазыксыз
капаска салып, мейман туткын кылдын. Ж еп жылда ашамын деген
уагдасына турмай, ар жагында жет 1 жыл артык салып койса, сонда
керек болар дей жартысын сактаганым сол»,-дейд1.
Mine, с ей п п , МэшЬур-Жусш жинаган «Сулеймен пайгамбар
мен Кумырска» атты хикая аркауына - 1улкен философиялык ой,
табигат пен адам арасындагы байланыс, у й л е а м неп з болган. Адам
51
да, хайуанаттар да, ясэщцктер де, - 6epi табигаттын жекйсь Сол
себептъ олар татулыкта, сыйластыкта ©Mip cypyi керек деген
пэлсапаны МешЬур-Жусш атамыз «Сулеймен мен Кумырска» атты
фольклорлык улп аркылы бере бшген. Тагы 6ip айтарымыз: «Куран
кэр1м» ютабында Сулеймен мен Кумырскага катысты мынандай 6ip
дерек бар: «Сулейменнщ эскерлер жыннан, адамдардан, кустардан
жиналган е д ц г Олар (Шам тещретшде) кумырскалы алкапка
жеткенде, 6ip кумырска жар салады: «Ей, кумырскалар!» -деда ол,1ндерще KipiHAep! Сулеймен жане онын жасагы байкаусызда сендерд 1
жаншып кет1п журмесш». Кумырсканын сезш еспгенде, Сулеймен
KyniM cipen, басын нзедь «Ташр1м!- дед1 ол,- Сен1н e3iM берген, атаанама берген и г ш п ц е шук^рщЬпк ету1м ушш, езщ рнза болатын 1зп
icTepfli орындауыма кол жетюзуге лайык ет...» [41].
МэшЬур-Жусш жогарыда айткан хикаятты кайлан ecrin, жазып
алды десек, «эулетпк архивте» сакталган Фазыл жазбасындагы
МешЬур-Жусштщ мына 6ip дереп кещл аударарлык. Онда: «1зден
абыздын Боштай eneci Турсынбайга айтканы: «Эдш так Сулейменнщ
кумырскага айткан сезш накыл кылып, артынан мынаны айткан»,делшген. Будан бшер1м1з: «Сулеймен мен кумырскага» катысты
энпм еш МэшЬур-Жусш 1зден абыздын Боштай э к е а Турсынбайга
айтуынан жазып алгандыгы. Мунда, сондай-ак энпм ёнщ юмге
багышталып айтылатындыгы турасында (аты-жен 1 керсетшген) дерек
те сакталган. Бул да МещЬур-Жусш жинаушылыгынын oip кырын
танытады.
МешЬур-Жуёга
Кепейулынын
аныз-энпмелердК
тарихи
енпмелерд1, шешендж сездерд! кагазга туарум ен гана шектелмей,
фольклордын баска да жанрлык турлерш, атап айтканда, турмыс-салт
жырларын, эпос, epreri, макал-метел, акындар айтысын т.б. жинаганы
белгш . Мёшйур-Жусш Кепейулы жинаган фольклорлык улгшерге
жанрлык жагынан келетш болсак, ел аузынан турмыс-салт
жырларынын 30-40 шактысы топталганын айттык [42]. Онын тек тен
жартысы гана, ягни 19 ynricl [43] гана жарыкка шыкты да, калгандары
epi баспа бетш керген жок. Колда бар материалдарга суйенсек: «бет
ашар» ynrici-30-31 бет; «жар-жар»-25; турл! баталар-20; жоктау-30;
калгандары т.6,-45-50 беттж мелшерд1 курайды. Шамамен жалпы
келем 1 150 бет болады. Булардын imiHeH МэшЬур-Жусш жинаган
6ipa3 нускалар: «Беташар», «Жана тускен келшге ак тшеу айтуы»,
2Келшшекке есиет», «Саргайып аткан сары тан сеуле 6ip 6epin
кершедЬ>, «Жоктау», «Батырбек дегеннщ кызы Балгын- елгенде
ш ешесшщ жоктауы», «Бопынын карындасы Kyfteyi елгенде
жоктаганы», «Тэт 1ж жоктау», «Кейш пге аманат», «Кара елен», «Ак
52
бата», «©Tipi к елен», «КаршыГаны мактаганы», «Азаматтар,
шоралар», «КойкелдЬ>, «Цожамберд! айтты», «Оу, Щ оц бшм, Шон
бшм» [44] б ел гш шыгыстанушы галым В.В. Радловтын 1870 жылы
Санк-Петербургтен шыккан «Typici тайпаларынын халык ед еб и ет
улплерЬ> атгы ютабындагы шыгармаларымен уксас келед][45]. Бул
уксастыктарды алгаш байкаган галым С. Кдскабасов осы мэселелер
теш репнде 1здену керектхгщ ескерткен едк 1здену, салыстыру
барысында
мынадай
тужырым,
туш нге
токталдык.
Бул
сэйкесТхктердщ себеб1н толык ашу уилн, олардын эркайсысынын
материалдарды ктмнен жене кашан жазып алгандыгын бшу керек
болды. В.В. Радлов ез ытабьщДа жогарыдагы улгшерд1 и м н ен , кашан
алгандыгын накты керсетпейдь Тек итабы ньщ алгы сезш де мынадай
дерек кейирёдк «Казак эДебиет1 шыгармаларын казактардын ез 1 eKi
бел 1мге беледк халык шыгармалары /кара сез/ жене ютаби елен.
Халык шыгармаларын карапайым халыктын ауызша таралган
елендер1 мен энпмелер! курайды. Сондыктан да оган казак халкынын
ислам д ш ecep i тие коймаган шыгармалары жатады. Оларды тек
карапайым адамдар гана бшед1, ейткеш сауатты моллалар т.б. oFaH
менсшбей карайды. Бул жазылган шыгармаларды бурын б1реудщ
кагазга TycipreHiH мен керген де, ecrireH де eMecniH. Ютаби
елендердщ мундай атка ие болу ce6e6i, оны жыршы жатка айтпайды,
жазылган кггаптан окиды. Мундай к1таби елещ й шыгарушылармоллалар, сауатты казактар. Олардын сез оралымдарында исламнын,
ютаби т ш д т есер-табы айкын сезшедк Бузылган ютаби тшмеН
жазылган бул елендердщ кеп б е л т халыктын ауызею TiniHe де
араласа бастады. Бул ютаби елендерд1 мен казак т ш н щ табигатына
жат грамматикалык формалар мен сездерден сактана отырып
карапайым казактардын кемепмен кеипрдш , араб пен парсы
тш дерш ен енген сездерд 1 колжазбада ете дурыс жазылганына
карамастан, сол карапайым халыктын формасында беруге тырыстым.
Осылайша бул елендер тупнускадагыга Караганда елдекайда казакы
сипат алды [46].
Будан б 1здщ бшетш1м1з: б1р1ншщен, казактардын ездер1 едеби
шыгармаларды eK ire белгеш , онын шйнде кара сезбен жазылган
улплерд1 сауатты молдалардын м енсш бейтш айтылады. Ал, МэшЬурЖ у с т т е кара сезбен жазылган нускалардын уш ан-теш з ёкен! 6 i3 re
мел1м.
Ш ш ш щ ен,
нускалардын
бгразын
В.В.
Радловтын
колжазбалардан K euiipreaairi, оган карапайым казактар ке m i руге
кем ектескёндю сез болады. BipaK ол колжазба гам дш едь Kemipyre
кемектескендер юмдер болды, - бул туралы дерек бершмегенУодш ш ден, колжазбадагы текстерд1 кепнру барысында В.В. Радлов
53
кейб]р сездерд1 езшше езгерткенш айтады. Мундай текстерд 1 езгерту
кезшде В. Белинскийдщ карсы болганын басшылыкка алган галым
Б.П.Кирдан
[47]
Украин
халык
эдебиетш
жинаушы
М.
Максимовичтщ жинагындагы текстердщ езгёргёке ушырауы себейги
зерггеушшер ущга кундылыгы б1ршама хемендейтшш ескерткен [48].
Сондай-ак жогарыдагыдай езше деш нпш ц жинагына, ягни
колжазбасына суйену, не одан керепн алу сиякты жинаушылык
тесшдерд! фольклорист А. Погодиннш колданганына галым
А.И.Баландин [49] назар аударады. Ал, галым В.П. Степанов [50]
болса, фольклорист Чулковтын материалды юмнен алганын, немесе
белгш 6ip колжазбаны калай пайдаланганы хакында дерек
калдырмаганын сез етедг Колжазбадан Kemipin жинау тэсш н
Э.Диваевтын да колданганы белгш [51]. Тжелей колжазбадан кешгру
сиякты тес1лд1 МешЬур-Жусш те колданган. Онын ерекш елт: юмнен
не алса да, кеипрсе де, онын аты-женш к ер сетт отырган. Меселен,
МешЬур-Жусштщ ез колжазбасында [52] да, жиеш Жолмурат
жазбасында [53] да «Алтынбас-Кумюаяк елеш»-300 жолдан, «Кшк»
елещ-108 жолдан, «Бозторгай» елеш- 460 жолдан, «Дш уйретутын»
елещ-200 жолдан турады деген дерек бар, оларды В.В. Раднов
жинагынан eai алгандыгын да ескертедь Сондай-ак акын мен
Жолмураттын осы жазбаларында мынандай ninipi де бepiлгeн:
«Василий Васильевич Радловтын казак тобы деп жинаган баспага
бастырган сез 1 деп жазганы ез колжазбасында 10 бет». Будан 6i3
МешИур-Жусйптщ В.В. Радлов ютабымен таныс болганын б1лем1з.
Орыстыи XIX гасырда eMip сурген фольклориа Н.Белозерскийдш
фольклор улплерш жинаушылардан TeKtrri толык туарумен 6ipre,
нусканы жетюзушшщ де шын атын, лакап атын, жасы мен кызметш,
epi онын e3i кчмнен алганын т.б. нактылыкты тапап еткеш белгш [54].
Ал, МешЬур-Жус1п болса, алынган нусканын В.В. Радлов жинагында
неше бет екёнш, ез колжазбасында канша келемге ие болганын берш накты белплегенш керем1з. Фольклористика гылымы белгш 6ip
шыгарманы жазып алганда, жинаушы елёщн кандай жагдайда,
ситуацияда, калай орындалганын айтып отыруы KepeicririH талап етед1
[55]. Ягни фольклорлык шыгарманын eMip суру жагдайын аныктау
керек. Осы орайда айтылу мезгш не катысты туашктемелердш
МашЬур-Жусщтё баршылык eKeHiH айткымыз келедь Меселен, КР FA
Орталык колжазбалар корында сактаулы МешЬур-Жусштщ 1170папкасынын 88-бетшде 380 жолдык «жар-жар» топт,амасы берщдк
Бул дерек «еулеттж архивтеп» Жолмурат жазбасында да бар. Н епзп
«жар-жар» той устшде орындалатыны белгш , ол женшде МешЬурЖусш ез аныктамасын да;берш кеткен: «Бурынгы уакыттагы казак
54
халкынын кыз узаткан уакыттарда, кызлы экеспйн ушне женелтешн
деп жаткан уакыттарда, кыз узатылып, келшшек болып кайын
журтына келген уакытта, жаныиа Ж1гптер мен кыз-келшшектер
жиылып, eKi жак болып узатылатын кызга айтатын жубату елендерЬ>,д елш ген.
Фольклористика гылымы жогарыдагы ескертпелерге коса,
ауыз эдебиет1 мен фольклорлык улгшердо жинаушылардан жазу
барысында туган тшдж ерекшелжтерге де, онын ггшнде жекелеген
T yciH iK ci3 создерге туатктем е беру K epeK T iri тэр1зд1 талаптарга да
зетн сала мен беру кажетппн ескертед1 [56].
Бул талаптардын орындалуын да МэшЬур-Жусш жазбасынан
кездеспруге болады. Осы кунп тшмеи айтканда МэшЬур кажетп
жерде текстерге жан-жакты гылыми туашктер 6 e p in отырган. Акын
тек TyciHiKci3 сездерге рана емес, сондай-ак белгш o ip ру аттарынын
шыгу тарихын да, айтылып отырган окигага байланысты туган анызэнпмелердш шыгу тепн де, кёшнгшерге беймэл 1 м тарихи
окигалардын туу себептерш де жан-жакты туЫширумен болган. TinTi
тарихи окиганьщ шынайылыгын дэлелдеу ушж, сол кезенге катысты
тарихи дёректерд{ де 6 ip r e 6 ep in отырган.
Жолмурат колжазбасындагы мына 6 i p дерек те кенш белерлж.
Онда: «...Мейрам кажы заманында кария шеж1ре, сезге шешен,
казакша-орысша eKi tLtuh жаксы бшетш болып, шыгыс халкынын,
онын шпнде казак халкынын бурынгы еткен шешендер, акындар,
улгш билер, атакты батырлар, данышпан жандардын тарих, эдебиет
мура сездерш зертгеп кеп жинаган адам. Бул Kicire заманында МеккеМадина, араб журтынын жиЬан кезген саяхы, галым, 6m i\u i
адамдары, Ташкент, Турк1стан, Бухара журтынын зерек, бш м д 1
адамдары тарих, эдебиет мура сездерш жинаган бшпш адамдар келщ,
колында турган. Сондай адамдардан мура сездерд1 кеп пайдаланган
улы орыс халкынын атакты Василий Васильевич Радловтын жинаган,
баспага бастырган кггабын, эдебиет сездерш колына устаган адам.
МэшЬур-Жусш бул K ic ir e /Мейрам кажыга-Н.Ж./ 23 жасында 1881
жылдары кездесш, y f i ip болып танысып, кеп уакыттар жаз-кыс
колында болады. E K e y iH iH , МэшЬур мен Мейрамнын карастыратын
жумысы KiTan карау, эдебиет мура сездерш зерттеу болган»,-делжедь
Ягни, В.В. Радлов болган жерлерде, уйлерде МэшЬур-Жусттщ де
болгандыгы жогарыдагы айтылган уксастыктыктын тууынын б^рден6 i p себеп екешн K ep eM i3. B ip aK В.В. Радлов ез ецбегшде Мейрам кажы
ушнде болгандыЕЫ турасында дерек калдырмаса да, МэшЬур-Жусш
ол жагын айтып кетуд1 жен санаган.
55
Сонымен, жогарыда айтылган, турмыс-салт жырлары арасында
уксастыктардын болу ce6e6i не eKi жинаушынын да ел аралаган
жерлершш сайма-сай келу1, не е к е у и щ де 6ip колжазбадан
к е и и р ш г е н д т деп санаймыз. 0cipece сонгы ойымыз шындыкка
негурлым жакын к ё л е д г . Егер де MeuihypOKycin В.В. Радловтан
Koniipfli дешн десек, б [ р ш ш 1 д е й , текстер ешкандай езгерюЫз, сезбесез дел шыгуы керек. Екшшщен, MeuihypOKycin ю м н ё Н не алса да
ескертш отыратындыгын есте устаган жен демекшз. Тушшм1здщ
каншалыкты дурыстыгына кез жетмзу удин, eKi нусканы да езара
салыстырып керешк. Канша уксастыктар болганымен, ё з г е р ] с т е р де
жок емес. Меселен, МешЬур-Жусш жинагы imiazie кездесетш «Бет
ашар» елешнде мына oip жолдар:
Салбыраган тулымшак,
...Шу-шу болар, шу болар,
Кулагынды 6epi сал,
Акылыннын Te3iH сал.
...Сары е т т н , салпылдак,
Сазды кешпе, келшшек.
К ар а eTiriH к ол п ы л д ап ,
...Атан акыл уйретсе,
Адырайма, кeлiншeк.
Енен акыл уйретсе,
Ед1рейме, келшшек.
...Туйе берсен, тайлак бер,
Мурындыгын сайлап бер.
...Аргымак келер аяндап,
Акырын сейле баяулап [57],дereннiн T .6.-6epi В.В. Радлов жинагында TinTeH кездёспейдй Ал,
В.В.Радлов жинагында орын алган мына 6 ip елен жолдар:
Алдынгы туйен итшшек деп,
Кетке сокпа, келшшек.
Арткы туйен тартыншак деп,
Баска урма, келшшек [58],делшген
жолдар,
kepiciHuie,
МэшЬур-Жусш
жазбасында
ушыраспайДы. Осы Tepi3fli tfe жеке-сез турш де, не се з TipKeci, не елен
жолы, т и ш шумак Typiaaeri т.б. азды-KenTi езгерктер eKi жинактагы
уксас нускалардын © эрндё дерлж баршылык. ' •
Аты аталган Мейрам кажы теш репнде «ДаЛа уалаяты ra3eTi»
атгы мтапта мынадай Да мел 1мет бар: «...Мейрам Жанайдарулы /18461921/ Акмола облысы Атбасар уёзщцё туган. ©лен шыгарумен ерте
эд ктен ш , ел г|шндё акындармен айтыскан. МашЬур-Жусш Кепесвпен
56
хат жазысып айтыскан кейб!р елендерппн узшдшер1 сакталган.
Курделi шыгармасы - «Мьщ 6ip тун» ертепсшен вленмен аударган
нуска» [59].
TaFbi да айта кететш 6 i p жай, МэшЬур жазбасында «Квшекулы
Кулер! кожа сейлеген» деген айдармен «Абылайлын калмакты
Сарыаркадан кеииргеш», «Капмак ауганда тамак сурап сурап жылаган
балаларына айткан c e i i » ,
«Калмактын Сарыарканы жоктап
жылагандагы зары» атты материалдар бершген [60]. Бул нускаларды
жетюзупн Кешекулы Кудер 1 кожа екеш белгш. Ал, ол улплер
МэшЬур-Жустке калай жетп легенде, уш турл! сауал туады: B ip m m i не МэшЬур-Жуст ел аузынан бул нускаларды осы калпында, ягни
«Кудер1 кожа сейлеген» деген айдармен пкелей колжазбага ауызбаауыз T y c ip e f li /булай болуы да эбден ыктимал/. Не екшил - Кешекулы
Кудер1 кожаный урпактарына жолыпип, солардын пкелей ауызынан
e cT ire H калпында алады. Ал, неге нускаларды Кешекулы Кудер 1
кожаный ез аузынан алып жазбады десек, оган себеп - МешЬурЖ усттщ одан кешн e M ip сургендт. Ыктимал y m iH m i себепке келеек,
бул сол урпак вулетшде сактауда жаткан Кудер1 кожанын ез
колжазбасын МвшЬур-Жусттщ пайдапануы мумкишп. Осы орайда
МэшЬур-Жуст Бухар, Ташкент сапарларында Кешекулы Кудер1 кожа
урпактарымен кезйскенш, тагамдас, сыйлас болгандыгын жогарыда
айтканбыз.
Непзшде, жазылып алынудын уишнии T y p i шындыкка
негурлым жакын демектз. Ойткеш колжазбанын 8 бетпк мелшерш
алатын бул фольклорлык улплерд1 жатка coFv-eKiHiH-6ipimH колынан
келе бермейпн ic. Ал, олай болса, турмыс-салт жырларынын бул
улплерш МешЬур-Жуст колжазбадан K e m ip in жазуы ыктимал.
МэшЬур-Жусш букш халыкка танымал болгандыктан, сол
кездщ кептеген зиялылары ез колжазбаларын пайдалануга берген
тэр1зд1. 0 з кезепнде МешЬур-Жуст бул адамдардын аты-жендерш
атап кетуд! умытпаран.
MiHe, будан МэшЬур-Жусш жинаушылыгы фольклористика
гылымынын белгшенген талаптарына сай гылыми тургыда
журпзшгеншпн керем1з.
Жогарыда айтылган Мейрам кажыга катысты туешпетемелер
М эшЬур-Ж усттш екенш гi кеп нэрсеш ангартады. Ce6e6i МэшЬурЖ у ст материалды гамнен апса да, онын аты-женш толык керсететтш
бшем!з. Эйтсе де онын заманында кария шежчре атангандыгына, неше
Tin бш етщ дтш е, зерттеушшкпен айналыскандыгына, кай жактьщ
кандай галымдары уйше келш тургандыгына, TinTi солардын
катарында В.В. Радловтын да eciMi аталатындыгына щешн туешктеме
57
бершушщ 63i, акыннын жинаушылык ёдастемеанщ езш дж
ерекшел*гш аныктайды. Эдетте кептеген фольклорист галымдар
жинаушылыкпен айналысканда ел аузындагы нусканы айтып,
жетюзуии адамга аса кенш белмей келсе /меселен, В.В. Радлов, Г.Н.
Потанин т.б. тер1зд1 казак жинаушылары/, Л.Ф. Писемский, П.В.
Киреевский, Н. Белозерский, М. Максимович, Л. Жемчужников, Н.
Добролюбов, П. Кулиш, А. Метлинский, Г.И. Якушкин т. б. тэртзд1
орыс зиялылары, K e p iciH m e, жетюзушщщ, айтушынын колжазба
иесшщ аты-женш аталуын талап eTin отырган. Меселен, А.Ф.
Писемский мен А. Метлинскийдщ фольклор ул r i л ерш жетмзушшерге
толык TyciHiKTeMe беру керек деген талаптарына галымдар З.М.
Власова [61], Б.П. Кирдан [62] зешн койса, ал, галым А.Д. Соймонов
жинаушы П.В. Киреевскийдщ фольклор улплерш айтушылардын
eciMiH керсетуде He6ip киындыктарга кез болганын сез етед1:
«Киреевский старался показать исполнителей, но материалы, которые
он записывал, далеко не всегда позволяли это сделать... что за
исполнение песни об Аракчееве били батогами и ссылалы...
Собиратели, как правила, избегали называть имена исполнителей
таких песен» [63].
Н. БелоЗерскийдш айтушылар т!з1мш куру керек деп кеТерген
мэселесш галым Б.П.Кирдан [64] дел байкаса, аса кэрнектт
фольклорист М.К. Азадовский Н.Добролюбовтын мына oip пш рш
еске туЫредк «Добролюбов требовал точного указания, где и когда
записана сказка, подробных сведении о самых носителях сказки, об их
мировоззрении, об их отношений к аудитории к рассказываемому
тексту...» [65].
М.Максимович [66] пен П.Кулиштш
[67] айтушылар
ем1рбаянына шолу жасау керек деген талаптарын галым Б.П.Кирдан
жогары багалай келе, Л.Жемчужниковтш [68] де айтушылардын
коршаган ортасын суреттеу керек ек ен д тн алгашкылардын 6ipi
болып тусш гендтн куптайды.
v
М эрЬ ур-Ж уст ел арасынан: «Камбар батыр», «Ер Таргын»,
«Ер Кекше», «Ер Сайын», «HepiK улы Шора батыр» т.б. тэр1зд1
батырлар жырын [69] да, «Козы Керпеш-Баян сулу», «АлтынбасКум1саяК» т.т. лиро-эпос жырларды [70] да; сондай-ак «Кшк»,
«Бозторгай», «Дан уйрснетугын» [71] тер1зд1 баска шыгармаларды да
жинаган. «Козы Керпеш-Баян сулу», «Ер Таргын» жырларын
МешЬур-Жусш
1866-жылы 8 жасында-ак Камар хазгреттщ
колжазбасынан Kemipin алганын б|лем!з. Ал, «Алтынбас-Кум1саяк»200 жолдан турады дей отырып, бул жыр улплер1н жинаган
В.В.Радлов екенд1пн МэшЬур-Жусш керсетш К еткендтнщ де Kyeci
58
болдык [72]. Бул улплерд1 МэшЬур-Жусш В. Радлов жинагынан ала
отырып, олардын бэрш колжазбанын эр жерше шашыратпай 6ip
жерше гана топтастыра орналастырган. Сондай-ак колжазбалар
ишнде «Сайын батыр» жырынын келем! 2000 жолдан ту рады деген де
дерек бар. Ал, бул фольклорлык нускалардын каншасы жарык кврд1
десек, тек eKeyi гана /»Алтынбас-Ку\псаяк», «Сайын батыр» [73]/
баспа бетше шыкса, калгандары arii де окырман кауымга б е л п а з .'
МэшЬур-Жусш ел арасынан турл! ертеплер де жинаган /«ЕдшЖайык», «Кер актарган Жаманбай» [74], «БаЬырам патша туралы»,
«Есен тентек туралы», «Ертеде 6ip хан болыпты» [75], «Актабан
шубырынды Алкакел сулама», «Енсегей бойлы Ер EciM» [76]; «Алаша
хан» [77]; «7 жасар Ж елкыдек» [78]; «Ер Тэстш», «Эз Ж э т б е к жэне
oip уста», «Ею патша», «Эдш би», «Суйшд1к:Олжабай батыр» [79];
«Тама Сарыбас мерген» т.б. [80].
Бул ж иналпж ертеплер шпнен «Алаша хан». "7 жасар
Желкшдек», «Енсегей бойлы Ер EciM», «Тама Сарыбас мерген» [81]
атты улгшер МэшЬур-Жусш атынан жарык кердк Ал калгандары эла
баспа бетш де жарияланган жок. Ал, ертеплер ел арасынан калай
жиналды, жетюзупп eciM flepi юм дегенде т.б,- ол турасында МэшЬурЖусш шамасынша т у с ш к беруге тырыскан. М эселен, жогарыда
айтылган: «С утш й к: Олжабай батыр» e p r e r i c i H МэшЬур-Жусш 1865
жылы Сакау акыннын айтуынан жазып алган. Оган дэлел «эулетпк
архивте» сакталган Элкей Маргуланнын Сердалы деген адамга жазган
хаты. Онда мынадай ал тем е бершедк «Сакау акыннын айтуынан 1865
жылы жазып алган М эшЬур-Жусш Квпейулы»,-делшген. Ягни будан
б'ЩШшз: бфш ипден - жазылган нусканын epT eri жанрына жататынын
М ешЬур-Ж усштщ бшгеш; екдаииден - Сакау акыннын ауызша
айтуынан жазып алуы; Yшiншiдeн - бул улпнш жазылынып алыну
\ie p 3 i\ii 1865 жыл е к е н д т /акыннын 7 жасар Ke3i/. К елврш ген бул
деректердщ осы фольклорлык ул п н ш паспортын курайтыны анык.
Ал, KiMHeH, кашан, калайша жазып алгандьпы ж енш деп т.б. мундай
алтем елер
жиынтыгы-жалпы
фольклористика
гылымынын
фольклорлык улпш
жазып алу паспортына KepeKTi н еп зп
талаптарынын 6ipi е к е н д т мэл1м.
г Сол сиякты «Тама Сарыбас мерген» ертепсш МэшЬур-Жусш
K iini жуз Кдрабура уранды Тама елш щ MepreHi Сарыбастан еспгенш
айтады. Бул аныз-ертепде ерте замандагы казак аншылар ем!рш е
сирек кездесетш ан ерекшел1ктер1 бейнеленген. Демек e p r e r i iiu ia n e
табйгат сырын, ел тарихын ашарлык материалдар болуы шыгарма
м эж н к е т е р е ' тусетш! анык. Сонымен катар жогарыда атап
вткеш м 1здей, МэшЬур-Жус1п жинаган фольклорлык улгщерд!
59
ф ольлорист-галы м Э. Д иваев экспедициясы да пайдаланган твр1зд4.
Ce6e6i М эш Ьур-Ж усш колж азбалары арасы нда «Енсегей бойлы ер
Касым» атты е р теп /ш амасы «Е р EciM» б олар-Н .Ж ./ 1062-п ап када,
сакталган. О нда ж огары дагы ер теп м ен коса б!рнеш е ф ольклорлы к
у л п тагы бар. О ларды «1920-1921 ж ы лдар арасы да Э .Д иваев
ж инаган»,-делш ген дерек те бар. К °лтан ба араб ж азуы у л п с ш д е
папканын сы рткы мукабасы нда ж азы лган.
А л, папканы н iuiK i
ж агы нда, э н п м е н ш соны на карай мы надай ескертпе берш ген:
«А такты М эш Ьур-Ж усш К епейулы ньщ айтуы на Караганда осы лай»,делш ген. Д ем ек керсетШ ген папка цш нде ж инакталган ф ольклорлы к
у л п л ер М еш Ь у р -Ж у сщ тш деуге болады.
Х алы к поэзиясы у л п л ер ш , оны н щ ш д е макал-мэтелдерд1
М еш Ь у р -Ж у с т
К эп е ев п н
ёрш бей
узак
ж инаганы
м адам .
Ф ольклорды н баска ж анрлары на Караганда,
макал-мэтелдерд1
жинаумен айналы су ф ольклорист-галы м нан узак уакы т пен каж ы м ас
1зденуд1, енбектенуд1 каж ет е т е р ш бeлriлi. C e6e6i м акал-м этелд ер
дайын куш нде ж еке дара кездеспейдь О ларды айтуш ы ны н не ау ы зею
сезш ен, не колж азбалар йиш ен, туы нды лар арасы нан 1здеп табу
аркы лы кагазга T y c ip y к е р е к п п аян. М унда ж огары да аталган
ж инауш ы лы кты н н е п з п уш t f e i j i i де колданы лады .
О сы орайда «К азак макал-мэтелдерЬ> деген атпен ш ы ккан
ю таптарды н 6ipfle-6ipiaae м атериалдарды н басы м к э п ш ш п М эш ЬурЖ усщ йен алы нганы еш керсетш м ей келгенш улкен кы нж ы лы спен
атап айткы м ы з келедк Ce6e6i К азакстан Республикасы У лтты к Рылым
академ иясы ндагы О рталы к колж азбалар коры нда МэшЬур-Жу©>и
жинаган келёйы калы н 6ip кггап боларлы к /ж огары да келпрьчгендей
келем1 2500 ж олды к катарды курайды / м акал-м этел топтам асы ны н
1930-шы ж ы лдарды н басынан 6epi сакталы п келе ж атканы б е л г ш .
С ондай-ак м акал-м этелдердщ баска да у л п л е р 1 « э у л е т п к архивте»
сакталуда.
«М эш Ьур-Ж усш
колж азбалары
iu n H fleri
м акал-м этелд ер
такы ры птары ны н кеп т у р л ш п м е н де кунды . М унда адам ны н м ш ез
ерекш ел1пне, б т м ш е , т у р м ь к х п р ш ш гш е , едет-гурпы на, д ш ге т.б.
каты сгы лары ж щ кездесед1. М еселен, колж азбаларда: «К азакты н: А т
биеден, алып анадан»,-деген сез тараулары M e m c i [82], «EKi
кы рагы дан су карангы » [83], «У йкы да ескен бузау е п з болм айды ,
«А былай аспас сары бел» дегеннш M BHici» [84]; «А ла аркан ж огалды ,
6ip лак алып табы лды дегеннш мэшсЬ>, «Казак: «ГПрден ем ес,
м ураттан»,-деуш 1И м е н ю » [8 5 ]-деп аталатьш т.б. м акал-м этелдер
топтам алары ны н казак халкы ны н т у р м ы с -^ р ш ш п н , наиы м -сеш м ш
таны тудагы м эш улкен.
60
Сондай-ак колжазбалардын б ф ш д е М эшЬур-Ж усш саны 176
макал-мэтелд! 6ip б о л т кэрсеткен [86]. М ундапл макал-мэтелдердщ
барлыгы рет-ретгмен немьрленш жазылган. Ж эне де эр беттеп эр
макал-мэтел бет басынан аягына шейш жацадаН' но\арлеш п
к ерсетш п, жалпы колжазбанын 13 бетш камтиды. Сол сиякты
колжазбада баска да макал-мэтелдер Ti3iMi бершген [87]. \
Асылы. белгш! 6 ip фольклор улгшерш шыгарганда, эр
материалдын кайдан, юмнен алынганы керсетшмеу! гылымдагы
асыгыстыкты, ез!нен бурынгы зерттеуин, жинаушы енбектерш
елемеуд! дэлелдесе керек. Ал, МэшЬур-Ж усш эр макалдын дер л к
кайдан жазып алынганын кебше сез арасында айтып кeT in отырган.
М эселен, Байлык мурат емес, //Жоктык уят емес!»- деген макалды
М эш Ьур-Ж уст: «K yH i кеше Сарыаркада касиетп, шарапатты болып
еткен Райса Бикей ишан дуам айтып отырады екен»,-дейд1. Ягни,
будан макалды жeткiзyшi eciM i Райса Бикей ишан екещ ип, оны
МэшЬур-Жусштщ жазып алгандыгы K epiH in тур.
Сол сиякты мына улгшерд! де ауызша айтудан тжелей хатка
TycipreH : «Байды Кудай атканы, //Жабагы жушн сатканы», -деп
басталатын топтаманы МэшЬур-Жусш Шортанбай кожа айтты десе,
«Карадан хан койса, KacneTi болмайды, //У лпЫ зден би койса, есиет!
болмайды»,-деген жолдан басталатын 6 ip топ макал-мэтелд! Муса
Шорман би углынан ecTireHiH жазып капдырган [88]. M iH e, осы
тэрззд1 белгш! 6 ip ел аузынан жиналган фольклорлык улгшердщ
жазылу паспортына катысты тусшжтемелер, толыктырулар МэшЬурЖ у с т жазбасында кептеп кездеседк
Сондай-ак МэшЬур-Жусш Абай Кунанбаевтьщ да улил!
сездерш кагазга туаргенш есте устаган жен [89]. Жалпы жиналган
макал-метелдердщ кеп ш ш тн е дерлж МэшЬур-Жусш аныктама 6 e p in
отырган. Ягни ол макал-мэтелдердщ кандай жагдайда, не себептен
тугандыгына, ел арасында не уипн колданылатынына, о баста кандай
магына бер ген д т н е, TinTi кай заманнан 6 e p i айтылып жургендйгше де
т.б. назар аудартады. Бул тагы да М эш Ьур-Ж усттщ жинаушылык
кызметшщ зерттеушшкпен катар жургещйгш дэлелдесе керек.
Мэселен, колжазбапарынын б1ршде:»Молдалар», «Кудай ce3i куран
айтады», «Пайгамбар ce3i, хадис-шариф мынау», «Хадис-шариф, алла
жаратады», «НКй Алутин мен Алайман, хадис-шариф»,-дел1нТен [90]
айдармен макал-мэтелдер топтамалары oep in reH . BipiHfle молдалар
теш репнде жиналган макал-мэтелдер шогыры орын алса, келеасж де
«Куран» ютабынан алынгандары, ал, калгандарында «Хадис-шариф»
штабынан^адынган макал-мэтелдер топтамалары енпзшген. Мундагы
сонгы такырыпта: «Ер туган жерше, ит тойган жер!не» макалынын
61
магынасын казак бшмейдк «Бул Хадис-Шарифта» U lin Алутин мен
Алайманнын магынасынан алынган сез»,-деп,-онын кандай магына
6epeTiHiH де ашып бередк
Сондай-ак осы колжазбасынын 47-53-mi беттер арасында
МешЬур-Жусштщ «Казак макалдары» деп юрлзген 15 шакты макалмэтелдер1 де бар. Макал-метелдщ эркайсысына МэшЬур-Жусш
тусш1ктеме берген, жене де олардын б1разынын Куран Кэршде де бар
eKeHiH т.б. керсетш кеткен.
MiHe, будан 6i3 макал-мэтелдерд1 жинау барысында МешЬурЖусштщ ертеректе шыккан «Куран KepiM», «Хадис-шариф» т.б.
тэр!зд1 ютаптарды пайдалангандыгын да керем1з.
Ал, жинау мен жазу кезшде, сонымен 6 ip re бул ескертпелерден
де МэшЬур-Жусштщ кай материалды кайдан алганын керсетш отыру
eHereciH танимыз. Сондай-ак ел арасында жш кездесетш кейб1р
макал-мэтелдердщ KiTan iiu ia a e ri нускалармен салыстырылып
отырганы да байкалады /бар болса, бар деп керсетш отырган/.
Мвселен, «макал аят пен хадиске двлме дел келетугыны»,-делжген
акын nixipi де бар [91]. Жене де шамасынша эр макал-мэтел мэнше
токтап, онын берер магынасын ашуга тырыскан. Будан Ka3ip
кепшшкке TyciHiKci3, беймашм болып келген казак мэтелдёр т.б.
TepKiHiH гылым мен мэдениеттш бастауы болган Куран, Библия т.б.
Tepi3fli ecKi ютаптар арасынан 1здест1ру кажеттт туады.
Сонын 6 ip KepiHici-6i3 карастырып отырган МэшЬур-Жусш
Кепеевтщ «Шыгасы шыкпай, Kipeci юрмещп» макалынын шыгу
TepKiHi eHriMeci [92]. Энпменщ кыскаша окигасы мынандай: далада
келе жаткан жеар эйелдщ 6 ip кап унын жел ушырып екетед1 . Сонын
мэшсш бшу yiiiiH X asipeT Дэу1т Ралейссаламга барады. Ол жауап
берудщ орнына б1рде уш, eкiншiciндe бес пут бидай 6ep in кайтарады.
Эр кайтарганында eciK алдында ойнап журген Сулеймен онын ун
алганга мэз болмауы KepeKTiriH, киянат иесш жауапка тарту кажет
екенш айтып, эйелд! кайта экёёщё жумсайды. «Осы саган далада
6ipey 6ip нэрсе уйретш тур ма, шынынды айтшы»,-деп Хаэдрёт Дау1т
эйелден сураганында, ол уйретупл Дэу1ттщ он уш жастагы баласы
Сулеймен екенш айтады. Одан epi Сулеймен келш, екесшщ жел
эрекетшщ ce6e6iH жел иесшен сураган жен екенш тусшд1ред1. Кейш
ak eci X a sip e r Дэу1т гибадатханага барганда кудай жiбepreн n ep iiirre
келш оган тусшж беред 1 . Сейтсе, ол кап бидай тещзде батуга таянган
6ip кемеге ушырылып апарылып, сонын T ecirin oiTereH екен. C e6e6i
олар кудайга жалбарынып, кемедеп жарты казынаны жепмжеорлерге бермекил болыпты. Аягында кемедеплер соны icrrenTi де,
62
жарты дуниеш ейел алыпты. «Шыгасы шыкпай, Kipeci к1рмейдЬ> деген
сез содан калды дейд].
Жогарыда айтып кеткендей, нусканы юмнен, кайдан
алгандыгы т.б. турасында деректерд 1 келт1рмей кету твр1зд1
кемшшктер орыс фольклорист-галымдары арасында кездеседк
Меселен, фольклор улплерш жинаушы П. Лукашевичтщ де [93], М.
Максимовичам [94] де ез^ндш кателер^рш ш ш ен, улпш кшнен
алганын KepceTneyi болса, екшшщен, кв1шршген TeKCTi езгертушде
екенш галым Б.П. Кирдан
дурыс байкаган. Сондай-ак ол Kici
материал кезш керсетушшер катарына Н. Цертелевт1 [95]де
жаткызады.
Мундай текст1 езгерту, галым В.И. Чичеров niKipiHiue,
Богданова енбектершде де кезггед1 [96]. Ал, галым А.И. Баландин
фольклорист П.И. Якушкин енбектерше келгенде, б1рде: «Записывая
самое краткое содержание сказок, Якушкин, как видим, отмечал лишь
их основные сюжетные узлы. Потом он подвергал свои записи
литературной обработке» [97],-десе, б1рде,-«...И все же свободный
текст уже не был подлинным народным произведением, при такой
обработке многообразие содержания произведений сводилось к
некоему образцу, совершенно утрачивалось своеобразие мастерства
сказителей /певцов/, нивелировался под образец язык песен и
разрушалось местная песенная традиция, поэтому Якушкин,
наблюдавший песни в их живом бытовании, отказался от этого метода
и выбрал иной: печатать наиболее ценный, как ему казалось, текст, а
все варианты выносить в примечания...» [98], -деп, материалды езшше
билеп-тестеп сурыптау орынсыздыгына кешл белген. Ал, мундай
жогарыдагы кател!ктер, ягни ммнен алганын керсетпеу, я ел
аузындагы текст! хатка туЫрерде езгерктерге ушырату т.б. сеюлд?
агаттыктардыц МэшЬур-Жусш колжазбасында мулдем аз кездесушщ
ез! жинаушы енбепнщ ауыз едебиет1 мен фольклор табигатын ашу
ушш де, жалпы казак М тарихын, тш тарихын кен таныту уш1н де
бага жетпес казына кез1 болып кала беретiHiн делелдесе керек.
Тагы да айтар 6ip жэшт, MэшhYp-ЖYciп жазбапарын актара
отырып, тагы 6ip макал-метелдерге катысты мынадай деректерге кез
болдык. Онда: «МэшЬур-Жусш колжазбасынан кеийрме, 1920 жылы
Э.Диваев экспедициясы жинаган»,-делшген [99]. Буган суйенсек,
кезшде Э. Диваев уйымдастырган экспедиция мушелер1 де
фольклорлык улгшерд1 жинау кезшде М эш Ьур-Ж уст колжазбаларын
пайдаланганга уксайды, ж эне де ол нускаларды юмнен апгандыгын
жазып кеткен. Ешц б^рде аты жойылып кеткен Катаган журты туралы
да : « ...К^атаган ханы хан Турсын, кай неткешй ант урсын» деген
63
макал сонан калды деседа. Сонан сон Катаган деген ат жогалады. Eipiжарымды калганы болса, Канлы-Шанышкылыга сонды к е тт, сонан
калган елден калыпты деп айтылады»-деген дерепн кёлйредн [ 100 ].
Ягни Енсегей бойлы Ер EciMre опасыздык жасаган Катаган ханы
Турсынньщ, ел1мен 6ip re тарих аланынан 1Э-тусс1з жогалгандыгы сез
болады.
Сондай-ак, жазбада ел арасында туркпен, ногай, татар елдер1
тешрепнде айтылган деректер де бар: «...Туркпен дегеннщ M e n ic i
Кондыкер журты ауып кеткенде, булар мунда калганы ушш,
манайындагы
сарт-сауан:
«TypiK
менде»,-деп,-«Туркшерден
калган дар»,-деп, сонан туркмен атанып кеткен деседь «Мал арыстаннын аузында, туркпеннщ тубшде" деп айтылатугыНдыгы
туркпеннщ ж т т т е р 1 аса ер мыкты болып, баска журтка мал
ciH ip rn ece керек. Сол себептен туркпеннщ тубшде /деп/ сейлесе
керек деседЬ>.
Баланын ойы мен санасын дамытуда, сез1мш ушкырлауда т.б.
жумбактын аткарар кызметш жаксы тусшген МешЬур-Жусш,
фольклордын бул жанрын да ел арасынан жинауды умытпаган. Жинау
барысында МешЬур-Жусш жумбактарды ауызша айтушыдан ткелей
кагазга туарумен [101] oip re мтаптарды да пайдаланган. Меселен,
МешЬур-Жусш колжазбасында oip топ жумбактарды бере отырып,
бас жагында «Хадис-шарифтан» деген ескертуш де беред! [102].
«Сол сиякты, жумбактардын туу непзш, тесш н жаксы менгерген
МешЬур-Жусш ез жанынан да жумбактар ойлап шыгарады. Мысал
y m iH : «Жылдын он eK i атауына» катысты материалды [103] ол
езк»Мешекеннщ жумбактары»,-деген.
МешЬур-Жусш сондай-ак акындар айтысынын не 6ip тын
улплерш де жинаган. Меселен, «Улбике кыз бен Кудер1 кожа
айтысы», «Улбике кыз бен Каракалпак Жанкел акын айтысы», «Улы
жуз Уйсжнен шыккан Умсш к ы з бен Заман кожа айтысы», «Шон,
Торайгыр акыны Орманшы Сакау акыны мен Каракесек кызы Тогжан
айтысы», «Калдыбай кожа мен Сокыр Шеже айтысы», «Сокыр Шеже
мен КаРакесек акыны Балта айтысы», «Каракесек-Камбар Жанак пен
Найман-Сабырбай айтысы», «Каракесек-Камбар Жанак пен НайманТубек айтысы», «Каракесек Камбар Жанак пен Орманшы-Сакау акын
айтысы», «Куандык-Алтай 6 ip акыны мен Найман кызы Опан
айтысы», «Керей-Турлыбике акыны Ур1мбай акыны мен Арыстанбай
акын айтысы», «Айдабол-Кугиктщ К ултнен шыккан Жамшыбай
акыны мен Найман-Тубек айтысы», «Акбала кыз бен Боздак ясМу
айтысы», «Кыз бен ж т т айтысы» т.т. Tepi3Ai акындардын сез
64
кагыстырулары МэшЬур-Жусш колжазбаларында [104] б ел и л ! 6 ip
тэртш пен, реттшкпен бершген.
Ал, колж азбалар 1Ц » н д е айтыс ул гш ер ш щ орнал асу Tepri6iHe
| келеек: б(р !щ ш ден - айтыстын е р ш ум апл ж огалы п кетйесш д еген д ей ,
[ басынан аягына шешн нем 1рленш отырылган, екшшщен-эр акыннын
| сез кагыстыру кезеп «не кыз айтады», «не кыз сурайды», «кожа
| айтады», «кожа сезЬ>, «сонда Улбике айтады» т.б. тэрщщ сез
I TipKecTepi аркылы окшауланып керсетш п отырылган. Ягни кезекпен
I айтыскан акын сездершщ орындары езара ауысып кетпесш дегешI МэшЬур-Жуещтщ акындар айтысын ел аузынан жазылынып алу
| методикасынын езщщк ерекш елт деуге болады.
Сондай-ак колжазба М н д е акын айтыстын: «Кыпшак вскеТэтт1 кыз», «Колга тускен Алтай жшт-Найман Опан кыз айтысы-46
жолдан, «Шортанбай кожа мен Арыстанбай акын» айтысы-100
жолдан, «Шал мен кыз», «Шеже мен Калдыбай», «Жанак пен Тубек»,
«Улбике мен КудерЬ> айтысы-106 ауыз елен, «Жанкел мен Улбике»
айтысы-100 ауыз елен, «Заман кожа мен Осы кыз» айтысы- 50 ауыз
елен, «Тогжан мен Сакау» айтысы-78 ауыз елец т.б. деген турлерш
канша жолдан туратын деген дерепмен де 6 ipre берген.
|
Бул
тэсш
де
МэшЬур-Жусш
жинаушылыгынын
езшдж
е р е к ш е л т н танытады. Аты аталган бул айтыс у л п л ер щ щ тек 6 eceyi
гана окырмай кауымга таные десек [105], ал калгандары ел! баспа
беин керген жок.
$А у(/ГГ $ Т ^~
р -Ж ей р ы д а келт1ршген деректергё суйенсек, осы айтыс
улплерш МэшЬур-Жусш ел арасына циклдш э д к аркыл*1 жинаган
Tepi3fli. Олай дейтщ}Шз: колжазба М н д е п айтыс нускаларынын,
бэршщ де 6 ip жерде топтаса орналасуында. Ягни» 6 ip акын екшнп 6 ip
акынмен айтысынан кейш, me-щала ол акы«нын келес! 6 ip акынмен
де айтыскандыгы катар берщщ отырыигандыгы. TinTi онын yuiiHuii
6 ipeyiMeH де айтысса да, ол да колжазба ш ш де езше лайыкты орын
алган. Эдетте 6 ip акын 6 ip мезплде тек 6 ip акынмен гана айтысатыны
белшц?- Демек, калган екшип, не ушшпл акынмен айтысуы эр кезде,
ер турл 1 жагдайда, эр белек рулы ел екшдер 1 алдында болатындыгы
шындык. Олай болея, мундай шашыранкы сипатта тараган
фольклорлык улгшерд1 жиыстыру - узак уакытты, ершбей, жалыкпай
енбек ету® талап ererim белгш . Ал, жиналган бул улгшерд! капай
болса солай, жуйеЫз колжазбага туаруден бойын аулак устаган
МэшЬур-Жусш, KepiciHiue басы жинактала бастаган нускалардын,бэрш oip жерге топтастырып беруге тырыскан. MiHe, бул да акыннын
езшдйс жинаушылык ерекш елтн танытары сезиз.
65
Досан акын мен Елтай акын арасындагы айтыс улпанен де
«Шорман» енпмесшш непзш курайтын окига сюжет! hi н ел арасында
вте танымал болгандыгы танылады. Жер дауынан туындаган eKi ел
арасында урыс /Каржас пен Канжыгалы арасында/ жет1 ерд1 окка
байлайды. Бул «Шорман» энпмеанде келт1р>лген Досан акын мен
Елтай акыннын айтысында да сакталган: «Онда Елтай акын айтыпты:
Керей мен Канжыгалы сен емес пе ен?
Байлаулы бузауыммен тен емес пе ен?
Кешеп жет1 epiitai кунсыз кылган
Балам-ау, вкен Каржас мен емес пе ем,дегенде, Досан акын дэнеме айта ал май жешлш калыпты» [106]. Ал,
ел арасынан жиналган бул фольклорлык нусканын 6 e p r i n r i
жетюзуцнс1 белгш 6 i p себептермен айтылмаса да, непзп энпмешн ел
арасына жайылуына 6 ip f le H -6 ip себепкер болган осы Досан мен Елтай
акындар e ciM flep i 6 e p i.r iy i,- e p i МешИур-Жусштщ жинаушылык
ерекшелтн танытса, екшинден, осы айтыс y 3 im iic i де, келпршген
деректер де, енпменщ жазылынып алыну паспортына енетш1 сезЫз.
МешЬур-Жусш Кепейулы акындар айтысы улплер1мен катар
ауызша' шыгарылып тараган, немесе жазбаша тараган акындар
туындыларын да жинап, кагазга туарумен айналыскан. Мэселен,
акын колжазбаларында квптеген акын-жыраулардын елен мен
киссалары, дастандары т.б. бар: Бухар жырау, Мэдел1 кожа, Сакау
акын, Акан c e p i , Шернияз т.б. елендер1, Конырат-Сапак датка акын,
Уйсш-Умсш кыз, Заман кожа, Тогжан, Капдыбай кожа, Шеже акын,
Аргын-Камбар Жанак, Найман-Сабырбай, Найман-Тубек, НайманОпан кыз, Орынбай, Шортанбай кожа, Кулж-Жамшыбай, КаракесекБалта, Кетеш, Акмолла т.б. сакындар туындыларын кагазга T y c ip re H
[107].
Сондай-ак МэшЬур-Жуст акындардан Иса Шорманулынын
кажыга барган сапарын елецмен сейлегенж, Секен агай /Шорман
урпагы-Н.Ж./, Шекер1м, Байтас, Абай, Акылбай, Кыпшак веке акын,
Terri кыз, Кобыланды, Сушнбай, Сырынай, Магжан, Жаяу Муса,
Арыстан акын, Акбура-Бер)бай, Султанмахмут, КанжыгалыСерсекейдж Иса мырзага айтканын, Канжыгалы-Бегенбай шебереа
Олжабай, Opin т.б. акындар елендерж де жинаган [108]. Бупж карап,
МешЬур-Жусщ Казан тенкерюшен кешн де /1917 ж.- Н.Ж./, ем!ржж
сонгы кундерже дешн жинаушылык кызметж токтатпагандыгы
танылады.
Timi оларды МэшЬур-Жуст шартты турде «ертеп» акындар,
«кожадан шыккан» акындар, «берп акындар», «ейелден шыккан»
акындар деп тертке белгеш турасындагы ecK eprneci де колжазбалар
66
I 1шшде сакталган. Ертедеп акындар катарына: Бухар жырау, Медел1
| кожа, Шернияз, Каракесек- К,амбар Жанак акын, Кулж-Кетеш, Кул1кj Жамшыбай, Найман-Сабырбай, Найман-Тубек, Kiini жуз-Шернияз,
I
Кыргыз-Швже, Айдаболдан-Тайкелпр, Жапар, КаРакесек-Балта,
I Орманшы-Сакау, Карауылдан-Орынбай, Акбура-Бер1бай, Керей| Б1ржан, Карауыл-Акан cepi, Канжыгалы-Досан, Каржас: ТаласЕмелтай, Найман-Эрш, Кудайберген т.б. акындар жаткызылган.
Кожадан шыккан акындар тобында: Мэдел1 кожа, Майлыкожа, Кушек
j кожа, Кудерп кожа, Кулмет Кожа, Шортанбай кожа, Калдыбай кожа,
Телеген кожа, Заман кожа т.б. акындар eciMflepi аталса, 6epri
г акындарга:
Абай,
Акмолда,
Нармамбет,
Ы.Алтынсарин,
Султанмахмут, Магжан т.б. енпзшген. Эйелдер катарында: Улы жуз:
Ошакты, Жалайыр-Улбике, Улы жуз-Умсш кыз, Кушкей кыз,
Найман-Опан кыз, Каракесек-Тогжан кыз, Найман-Сара, КаракесекСокыр Ажар, Уйсш-Кумпейе деп , т.б. акындар аталады.
Жогарыда аты аталган тертеушщ: Жанкелд1 акын, Мвдел1
кожа, Шернияз, Букар жырау елендер1 гана баспа бетше шыкты [109].
Сондай-ак Бухар, Ташкент сапары кезшде МэшЬур-Жусш
Карауылдан шыккан Акан cepiMeH жолыгып танысады, niKip алысады.
Б1р емес, б1рнеше уакыттар кездесш жургеи. болады: «Акан cep i
Кулагер елген сон бурынгы сершк мшезд1 калдырып, кеп коскан ас,
жиын-тойга журмейтш, бармайтын болып дуние мухаббатынан мулде
кенш суытты,-дейд1,- Кулагер елген сон Акан c e p iH in басынан бакыты
тайлы. Акан cep i адамзаттьщ сункары, кызыл тшдщ Д1мер1, ж т т п н
кулпы ж i б e r i , сездш агытылган таеп едь Акан cepiH iH Актоктыга
жазган елещ деп б 1рнеше елендерж жазады»,-делшген [ 110 ].
МэшЬур-Жусштщ Акан cepiHi жогарыда айтылгандай, ерекше
багалаганы ез алдына, тжелей онын ез аузынан б1рнеше елендерш
жазып алганын керем1з. Сондай-ак колжазбанын ещц 6 ip жершде:
«Акан c ep iH iH 40 кызга 40 турш айткан еленш, КулагеРД* мактап,
жоктап жазган елендерш айтып, Акан cepiHi ейел мактау елещне
жепк акындардан ауызы eirri мактап, 03iHin оган 6 ipHeine уакыттар
кездейп, жолдас, межипстес болганын айтады»,-деген де маглумат
кездесед1 [111]. Kepin отырганымыздай, МвшЬур-Жусш Акан cepiH iH
елендерш жинаумен шектелмей, онын кай такырыпта каншалык
жазганы т.б. туралы niKip айтушы ретшде кезге туседк Осы орайда
ауыз эдебиеп улплерш жинаушыларга деген орыс галымдары
талаптары кез!мен Караганда да, МэшЬур-Жусш енбегшщ жогары
тапапка сай eKeHiH байкауга болады.
Мэселен, ауыз эдебиеп улгшерш жинаушылардан б1рде Н.
Белозерскийдщ [112] усак-туйекке шейш кенш аударуды, TeKCTi
67
сезбе-сез кеипруд? т.б. талап еткенш орынды санаган галым Б. Кирдан
Л. Жемчужниковтын [113] тскспш сезбе-сез кеилрумен катар б1рде6ip epinTi езгертущ мулде каламаганын, д эл м е-д эл кеилрущ макул
керген1н айтады.
Бул твр1зд1 дэлме-дэл кеппру, М.К. Азадовский [114] мен
А.И.Баландиннш [115] пiкipлepiншe, Г.И. Якушкиннщ де нелзп
жинаушылык принциптершщ 6 ip i болган. Ал, галым А.Д. Саймонов
гылыми фольклористиканыц калыптасуы текстердш документалды
KemipyiMeH байланысты дей отырып, ез nixipiH П.В. Киреевскийдщ
жинаушылыгымен байланыстырады: «Киреевский выдвинул и
обосновал требование записи песен» слово в слово, без изъятия и
разбора, не обращая внимания на их содержание, краткость,
нескладность и жаже кажущееся бессмыслие». Такие категорические
требования достоверность записи могли быть сформулированы лишь
тогда, когда фольклор стал рассматриваться как источник познания
народной жизни» [116].
В.И. Дальдын текстерд1 езгертпеуге тырысканын З.И. Власова
[117] ескертед!. Ал, Э. Диваев [118] болса текстердщ шынайылыгы
мен дэлдшгше кез жетюзу ушш, ол текстерД! ел арасында кайтакайта сурастыру эдктемеа аркылы TeKcepin турганын сез етедь
Сондай-ак МэшЬур-Жусш жазбасында «Кенесары-Наурызбай» жыры
Нысанбай жыраудьш т.б. деген Tepi3fli де деректер кептеп кездеседь
Мэселен, Акылбай Кунанбаевтын «Дагыстан» поэмасын акын 1931,
кой жылы 73 жасында KeLuipreHfliri турасындагы ой-niKipi де бар
[119]. Онда: «Бул Дагыстан» энпмесш жазганым, ез1мнщ eMip бойы
калжырап, шаршап журген ойларыма дэлме-дэл шыккан жерлер1
болды. Eipi- ант жеткен, каргыс тигенн!н арты онбайтындыгы, oipiЖэб1рейшд1н кедейл1ктен тауысып зорыккандыгы, 6 ipi - шын
гашыклыктьщ кадалып карауга муршасы болмайтугындыгы, oipi Жусш деген ат жайлы емес екендт - 6opi де ез кекешмде арман
болып журген нэрселер ед1. Мен ез 1м атым Жус1п болганына
назаланып журуш» ед!м. Неге десен? Жусш аттын барып турганы:
Жусш пайгамбар кудыкта калды. Кул орнына сатылды, накак 12 жыл
абактыда саргайды. Жус1п-араб тш1: переводы-«гамк1н, кайгылы»,деген сез екен. Азан сураткан Т1леу1мбетт1н каргыска ушыраганына
запалы куйшут ед!м. Sip гашык болган куртшы тек карай
алмагандыгы ес1мнен калмаушы ед1.
Бул «Дагыстан» енпмес1н кешеки eHriMe кылган акын
Ибрайдын тунгышы Акылбайга Алла рахмет ойл асы н! Сез кеп дертп
козгады. Кедейл1ктен гашык болган кызыма колым жете алмаганымаган зор K acip eT болган Жусш едЬ>,-делшген. M iH e , будан б£з
68
акыннын унем' 03 жазбасында К1мнен не жазса да керсетш, ез
тусшктемесш 6 ipre беруге тырыскандыгын да керем1з.
Жогарыда келт1ршен фольклор улплершщ кепш ш п
экспедициялык ед к аркылы жиналганы белгш. Эйтсе де кетн
жиналган ауыз едебие-ri нускалары /Абай, Шекер1м, Магжан, Магауия
т.б. акындар елендер^ МэшЬур-Жусштщ станционарлык eaici аркылы
ел арасынан жиналды деуге болады. Буган, ягни акыннын жас
шамасынан егде тарткандыгы, дене козгалысынын баяулауы т.б.
тэр1зд1 турл1 себептердщ тууы эсер етсе керек. C e 6 e 6 i ол заманда
келж Kyiui ат болгандыктан, оган салт М щ у K epeK T iri туады-ал бул
жасы келген МешЬур-Жусшке ауыр согатыны аян. Содан да болар
МэшЬур-Жуст ат арбасына м!не отырып, станционарлык эдюке
суйене отырып, ягни езшщ тургылыкты турган >i<epiHiH манайын
I аралай отырып, ел арасынан фольклор нускаларын жиыстыра берген
Твр13Д1.
|
[
I
I
:
1
Бул жинаушылык барысында белгш фольклорист-галымдар
Ш. Уэлиханов, В. Радлов, Г.Н. Потанин т.б. тэр п д Ш ер сиякты
МешЬур-Жусш те езЬццк жинау методикасына ёуйежёш бёлищОлар: т1лд!К ерекшелктерд1 сактау, делдимк, айтушы аузынан сол
калпынан кеннру, арнайы 6 ip такырыпка материал жинау т.б.
Сондай-ак айтушы не айтты-бэрш тугел калдырмай жазу
шарты, еш еезш кыскартуга, алып тастауга немесе ез жанынан баска
oip нерсеш косута мулде болмайтындыгы, диалектшк ерекшел^ктер
болса, оны да тастамай керсетш отыру KepeKTiri ж етндеп т.б.
талаптар-барлык фольклорист- галымдар ymiH ортак. Сол Тер1зд|
шыгарма сонынан толык паспортын беруi: шыгарманы им, кашан,
кайдан, KiMHeH ecTin жаттап алды деген сауалдарга жауап жазу
KepeKTiri тер1зд1 талаптарды MeшhYp-ЖYciптiн орындап отыргандыгы
6 i3 r e мелш.
1 _Ал, белгш 6 ip такырыпка материал жинау дегенде, МешЬурЖусш арнайы сураныс /заказ/ бойынша да айналыскан тёрщц, Оган,
мэселен, «еулетнк архивте» сакталган галым Элкей Маргуланньщ
хаггары. себеп, делел бола алады. Онда ел арасында кец танымал
болган Абылай, Кенесары, Олжабай т.б. сынды хан мен батырларга
арналган тарихи енпмелерд! МешЬур-Жусштен e p i жинауын етансе,
epi- езщщ турып жаткан жершё хат аркылы 6 ep in Ж1беруш де сураган.
Жалпы баска фольклорист-галымдардан МэшЬур-Жусштщ
жинау ерекшелш, 6 ipiHmiaeH, Ш. Уелихановтан щ п й п тунгыш ез
ултынын фольклорист-галымы болуы, екшйиден, казак т.б. тшдарД!
жетж мeнгepreндiri, ушщниден, Г.Н. Потанин т.б. галымдар Тэр1зд1
улпнщ сюжетс мен мазмунын белш алмай, тугел жинауы,
69
тертшшщен, тез ауызша айтылган текст» араб эршмен кол жазба га
T y c ip y i, бесшшщен, жазбага T y c ip y ёэщнде не кемекнйнщ, не
аудармашынын, не корреспонденттердщ т.б. кемепне суйенбей e 3i
жазуы, алтыншыдан, жогарыда айтылгандай, белгш 6 i p сураныска
арнайы жинауы, жетшипден, фольклор улплерш циклдж ед 1С аркылы
да жинап, кагазга T y c ip re H i, селзшшщен, жинаушылык a p i
экспедициялык, a p i станционарлык эд\с аркылы да кке асуы,
тогызыншыдан, жалпы фольклорист галымдар ушш мшдетп
талаптардын барлыгынын орындалып отыруы т.б.
Осы орайда айтарымыз: МешИур-Жусштщ ел арасынан
жинаган аныздарынын кепш ш т ез окырмандарына жете койган жок.
Жалпы жиналган аныздар хандар, билер, батырлар т.б. тарихына
катыстыларын кеб1рек камтиды. Меселен, хандар Тарихына катысты:
«Жаксы Рабдолла хан», «Кокан хандарынын тарихы» [120], «Шайбани
хан 0M ip несшнен», «Кенесары» [121], 2Атасынын аты бшнбей ез
аты шыккан ерлер», «Кенесары», «Стамбул халифасы Рушман казы»,
«Россияга багынып караган сон Касым урпагы не себептен
булшщшкке тускен» т.б. [ 12 2 ] деректермен катар, Меш1гур-Жусттщ
Абылай хан туралы жазгандары ерекше кезге тусед1 [123]. МешЬурЖусш KeneeBTiH Абылай ханга катысты ел аузынан жазып алган
тарихи-аныз-енгшешц саны-16. Олар:
1. Абылай аспаган сары бел деген сездщ магынасы («эулетпк
архивте»; К? FA OFK колжазба коры; 1177-папка, 116-126 б., 1176папка, 69-72 б.; «Абылай хан» жинагы, 1993, 318-322 б., Ескерту: бул
жинактагы материалдар да KP PA.OFK. колжазба корынан алынып
жарияланган. Папкалары керсетишеген, тек «Егеменд1 Казакстан»
газетшде (1992, 11 кантар) жарияланды деген ciлтeмeci бар.
Жариялаушы- С. Деу1тов).
2. Абылай хан /«Абылай хан» жинагы, А., Жазушы, 1993, 319 6 .
3. Казактын бурынгыдан калган сездер1 /ДУГ, 1993, №13; Жана
басылым: ДУГ, Кур. У. Субханбердина, 1989,476-478 б./.
4. Абылай хан мен Балтакерей Турсынбай батыр турасында.
/КР РА.Хабарлары. Тш-едебиет сериясы. 1985, №4, 66-67 б., OFK: ККАлып жариялаган З.Сештжанов; «Абылай хан» жинагы., А., 1993,
313-315 б.; КР FA.OFK колжазба коры. 1170-папка, 745-751 б.
5. Абылай хан деу1;рк /«Абылай хан» жинагы, А., 1993, 301-303 б.
6 . Абылай хан заманында/Сонда, 316-318 б.
7. Абылай ханныц сездер1 /Сонда, 322 б.
8 . Bip epreri/ Сонда, 323-324 б.
9. Абылай ханнын T y ci /Сонда, 324-327 б.
70
10. Жарылгап пен Абылай хан/«еулетпк архивтен» алып, «Казакстан
мектеб?» журналында жариялаган Н. Жусшов(1993, №5, 78-79 о.).
11. Абылайдын хан болып Kerepmyi /«эулетпк архивте»; «Абылай
хан» жинагы, 1993, 303-305 б., OFK-KK. 1170-папка, 721-727 б.
12. Абылайдын калмактын ханы Калдан Серенге туткын болган
хикаясы /«эулетпк архивте»; «№Абылай хан» жинагы, 1993, 305-308;
OFK КК-, 1170-папка, 727-735 б.).
13. Абылай хан мен Калдан Сереннщ аракатынасы туралы /«эулетпк
архивте»; «Абылай хан» жинагы, 1993, 309-310 б.; OFK. К К 1170папка, 735-739 6 .; 1645-папка, 142-161 б.
14. Жэшбек батырдын тусш Абылай ханнын жоруы./«эулетпк
архив»; «Абылай хан» жинагы, 1993, 310-313 б.; OFK.KK 1170-папка,
739-745 б.
15. Абылай хан заманындап >1 батырлар туралы /«эулетпк архивте»,
«Абылай хан» жинагы, 1993, 315-316 6 .; OFK.KK, 1170-папка, 751-755
б.
16. Абылай тусындап »1 зан-жоралп>1лар /«эулетпк архивте»; «Абылай
хан» жинагы, 1993, 316 б.; OFK.KK- 1170-папка, 755-759 б.
Аталган 16 текстщ 8-i «эулетпк архивте» сакталган, соларды
сипаттауга кещелйсКазак зерттеушшер1 арасында Абылай ханга байланысты
деректерд1 алдымен Ш. Уэлихановтан кездеспрем1з. Ралымнын:
«Исторические предания о батырах XVIII в.» атты енбепнде [124]
Абылай хан мен онын тешрепне катысты шагын-шагын он терт
энпме жинакталган. Бул энПмелер келем1нщ ыкшамлыльнымен,
окигасынын кыскалыгымен т.б. кезге туседь Онын imiHfle Абылай
ханнын калмак ханы Калдан Серенге туткын болганы жен1ндеп
eHriMeci МэшЬур-Жус1п нускасына Караганда аныздык жагынан repi
тарихи сипаты басым болуымен ерекшеленед!. Сонымен катар бул
энпмедеп Абылайды елт1руге кумар болып суреттелген Калден
Серен ейел1 МэшЬур-Жус1 п жазбасында мулде кездеспейдь
KepiciHuie, МэшЬурде ол эйел Калден Серенге токтау салатын
акылшы, дана калыпта алынган. Ал, Шоканнын калган 13 эн п м еа
МэшЬур-Жус1п жазбасында ушыраспайды.
МэшЬур-Жусшке дейш жинаушылыкпен айналыскан евдй 6 i p
галым В.В. Радлов енбепнде [125] Абылайга катысты eKi нуска бар.
S i p i - Бухар ханы мен Абылай ханга байланысты e p 6 i c e , e K iH iu ic i МэшЬур-Жус!Пт1н «Абылай аспаган сары бел деген сез!Н магынасы»
атты энпмес1мен ундес. Эйтсе бул сонгы eK i ynri арасында ( 6 i p i - В.В.
Радловтык1, 6 i p i - МэшЬур-Жус1пт1к1) езгер1стер жок емес. Мэселен,
келем1 жагынан e p i шагын d p i толык аякталмаган В.В. Радлов
71
вариантында кысылшан кезендерде Абылай ханга акыл, кемек берепн
айел1 болса, керкшше, МешЬур-Жусш жазбасында [126] хан
Абылайдын 6 3 i акылгей, K epinK e болып суреттеледь Тагы айтатын 6 ip
жайт: «еулетпк архивте» кершкел болып Абылайдын e 3i алынды
десек те, Казакстан Республикасы Рылым академиясынын Орталык
колжазба корында сакталган МэшЬур-Жусштщ екшнп 6 i p жазбасында
В.В. Радлов нускасындагыдай ханга акыл 6 e p y i u i болып онын эйещ
бейнеленед1 [127].
Тага 6 ip ерекшелж: В.В. Радловта ханды шаппак болып кол
бастаган Казыбек би делшсе, МэшЬур-Жусште бул орында бидщ
баласы Бекболат алынган. Тагы 6 i p кызыгы: В.В. Радлов нускасында
Абылайды «уш кешкенше куды» делшген деталь бар. Сондай-ак кешн
ею жактын ортак мамлеге келгенд1п, хан ейелшщ акыл 6 e p y i жаншде
энпме желга бар. Ал, бул жер1 МешЬур-Жусште жок. Ягни, Абылай
ханнын кешкенд1п гана айтылады да, окига e p i карай жалгасын
табады.
Энпме соны В.В. Радловта Абылайдын журтта казан
тастауымен, оны Кдзыбек алуымен 6 iTce, МешЬур-Жустте окиганын
бул тустары api кен, api накты суретгёлщеди Мэселен, мундагы казан
тасталган жерге Бекболат пен Eflire би бастаган косыннын кел]п
токтауы, Абылай калдырып кеткен сиыр малдарын сойып, тамакка
тойып, маре-сэре болуы, б т м щ 1Л|йсё Абылай ханга Орманшы:
Аксары:Шотананы ж1бергенд1п т .б - 6 api В.В. Радлов нускасында
кездеспёйдь Кешн 6 iTiM бойынша Абылай Ботаханныц кунын беред^
мын KiciHiH жолына жетхцй бастаткан тогыз, мын Kicire туйе бастаткан
тогыз, мын Kicire ат-шапан 6 e p g s i . Энпме одан api Абылайды
атпакшы болган мерген Козган: Kyлыкe-Биiкшeгe хан e 3i:
«Мылтыгыннын аузын кырсык баспасын!»-деп туйе байлайды. Ал, eKi
арада арашашы мщдетш аткарган Кул1к - Жанабатырдын баласы
Жанакты Kapin: «Булар кудай жараткан шын би гой»,-деп, оларга
казак eлi арасында болатын букш жиын-той мерекелер1н ашу-жабу
мшдеткерлiKTepiH жуктейд1. Ce6e6 i, энпме ортасында Жанабатыр
езшщ баласы Жанакты арашашы бол деп жумсай отырып, Бекболат
пен Eflirere сэлем айтады: «Ханын жаулаган калмак онбаган, ханын
жаулаган кара онбайды. Хан кисайса- 6 e p i онбайды»,-деген. Халык
Кад1рш бшмесе, хан тартпакшы жазасын, хан K aaip iH б1лмесе, халык
тартпакшы сазасын», [128]-дейд1.
MiHe, осы сездер шыгарманын Heri3ri аркауы, тужырымы
icneTri. Ягни eHriMe халыктын 6 ip ханга багынуы керектщне,
б^рауыздылыкка, б 1рл1кке шакыру идеясына кызмет eTefli.
72
Жогарыдагы Ботахан ел"пр1лу 1 женшдеп тарихи H eri3 i бар
сюжёттш «Абылай мен Олжабай», «Ботахан» жырларында бар eKeHi
«Ел казынасы-ecKi соз» кггабын шыгарушылар (Кураст. Уахатов F.,
Каскабасов С.А., Матынжанов К-С) туашктемесшде бepлireн [129].
Тарихта мундай окиганын болганы рас дей отырып, галым Н.
Смирнова Ш. Уэлихановтьщ мына 6ip niKipiHe назар аудартады:
«Абылай казак халкынын ежелп салтын бузып, жолсыздык жасады.
Ботаханды елт1р!Щ Жанайды байлап алып калды. Буган букш Орта
жуз намыстанды. Ру басы билер болып аттанып, Абылайды
шаппакшы болды. BipaK Абылай бастаган твленпт бул кетершсгп
басып тастады...» [130]. MiHe, бул жерде МэшЬур-Жусш жазбасынын
тарихи ф!йййгё непзделгендшн байкаймыз.
МешЬур-Жуст e 3i жинаган улплершш келемш белплеп
отыруды умытпаган. Мэселен, осы Абылай ханга катысты деректер вз
колжазбасынын 6ip жершде 38-сахифадаи [131] турады делшсе,
екшип 6ip жершде «Абылай» мен «Кенесары, Наурызбай»
энпмелершш квлем1-50 сахифаны курайтынын ёскертед!. Эйтсе де,
Абылай хан тулгасына катысты аныз-внпмелер баршылык десек, бЁз
олардын МвшЬур-Жусш жинагына катыстыларына гана токталамыз.
Карастырылатын материалдардын eKi турл! варианты да
МешЬур-Жусштщ колжазба корында сакталган: 6 ip нускасыакыннын кенже баласы Фазыл мен онын жубайы Нурила эжейдш
сандыгында, ягни «эулетпк архивте» сакталганы да, eKramici квШ1рме тур 1нде Казакстан Республикасынын Рылым академиясынын
Орталык колжазба корындагысы. Сонгы нускасы тугелдей алдымен
«Парасат» журналында, кей1ннен «Егеменд! Казакстан» газет!нде,
сонынан «Абылай хан» атты к1тапта жарыкка шыкты [132].
Бул басылымдардын бэр1нде дерл1К материалдардын К1миен,
кайдан алынгандыгы кврсётшедь тек накты 6eTrepi керсет1лмеген.
Абылайга катысты бул текстер epi «эулетпк архивте» де, эр! OFK
КК- да шогырланган дед1к. Сондай-ак булар колжазбалар iuiiaae
шашыраган сипаттан repi, жуйел1 жинакталган турде орналаскан.
TinTi eKi нускада да келетш энпмелер peri - бёягш 6ip ханныц жас
ерекшел^пне, есу жолына, жасаган ерл1пне, ип icrepiHe т.б. сэйкес
топтастырылган. Жинаушылыктын мундай циклдж тэсш я МэшЬурЖус1П те толык менгерген тэр 1зд 1; Ягни, белпл! 6ip кейшкер, не
каЬарман, т.б. Тещрегшде ел аузында айтылгандарды 6ip жерде
жинап, жуйелеп топтастыруды максат тутка
Сол сиякты Абылайга катысты аныздар шогыры да ханнын
жиырмага жетпеген жас кезшен басталады да, алгаш казак eni
арасына келуш^ алгаш ерлтмен кезге TycyiH, хан боп кетершуш т.б.
73
камтиды. Ал, соны ханнын картайган шагында Букар каласын шаппак
болганы, туе K e p y i аркылы райынан кайтуы, елше кайтар жолда
кантыс болгандыгымен, т.б. аякталады. Демек, енпмелер Т1збеп
емфбаяндык жуйе релмен бершген, ягни гумырнамалык тутастануга
кешкен деуге болады [133]. Мундай ел аузынан жиналган
фольклорлык нускаларды жас ерекшелшше сайкес белгш 6 i p жуйеге
сала отырып, циклдж a a i c аркылы кагаз бетше T y c ip y т.б.- 6 a p i
MemhypOKycin жинаушылыгынын a p i дурыс багытта жургендтн
далелдесе, a p i онын езшдш ерекшелтн де танытады.
Енд1 осы колжазбадагы [134] Абылайга катысты нусканы
МэшЬур-Жусштш С. Даунов жариялаган екшпп 6ip нускасымен
салыстырып керешк. Ею нуска арасында 6ipa3 айырмашылыктар бар.
Маселен, С. Даунов жариялаган улп [135] б1рден кара сезбен
басталып кетсе, ал, «эулетпк архивтеп» нускада «Еаламда он сепз
мын жан болыпты»,-деген елен жолдары алдымен бершген [136].
Жалпы фольклористика гылымында фольклорлык улг*леРД*
6 ip -6 ip H e H мына ретге салыстырады:
а/ Мазмунда, сюжетте айырмашылык бар ма?
а/ Кейшкер езгерген бе?
б/ Олардын ic-эрекеп, ce 3i езгерген бе?
в/ 'Плде, стильде жаналык бар ма ? (кыскартып немесе баска
сезбен беру тт-)Салыстырудьщ мундай белплер! MaшhYp-ЖYciп жинаган eKi
нуска арасында e 3 r e p i c c i3 келед1, тек кешпкерлер ic-ap eK eT iH iH
орындары алмастырылган.
Маселен, ханга акыл берупл эйел екеш «eKiHmi нускада» орын
алса, « 6 ip iH m i нускада» эйел емес, акыл иеЫ ретшде ханнын e 3 i кезге
туседь Сондай-ак « 6 ip iH m i нускада» акыннын Ботахан мен Жанай
тешрепнде берген ез туишктемеЫ де бар (оган кешшрек
токталамыз). Бул «eKiHmi нускада» кездеспейдк B ip кызык k e p i бул
туспйктемеде Ботахан ызаланып, долданып, 63i елед1 дeлiнce, ал, В.В.
Радлов [137] пен С. Дэуггов [138] жариялаган нускаларда хан басымен
Абылай абактыда жаткан Ботаханды шыгармак боп тартканда, ол елш
кетшп деп айтылады. Эйтсе де, хан басымен Абылайдын осыншалык
K iu iip e io i шындыкка сэйкес келмейтш T ap i3 fli. Демек, акыннын бул
« 6 i p i p u i i нускасы» тарихи нанымдылык, езше сендфу тургысынан т.б.
жагынан жогарыдагыларга Караганда кеш iлгepi екендтн байкатады.
Ал, бдздщ б|лу1м 1зше, фольклорлык улплердш 6 ip f le H -6 ip e M ip суру
формасы ретшде коршаган халыкты e3 iH e c e H flip y , нандыру кызмеп
тур емес пе?!
74
Сондай-ак «6ipiHiui нускада» бул анызды акын «Абылай
аспаган сары бел атанган жер осы екен» деп аяктай отырып, ез
niKipiHiH дурыстыгына делел ретшде Тертуыл шгнде журген Телеген
! кожанын елещн келт1ред1. Бул да «ектшш нускада» кездеспейтш
| жэйт. Мше, мундагы окиганьщ нанымдылыгына тыцдаушыны сещиру
I максаТымен Телеген кожанын елеш 6epuiyi - 6epi МешЬур-Жусш
жинаушылыгыньщ тары o ip кыры.
Акыннын Tipi куншде Абылай xaHFa катысты тек 6 ip анызы
FaHa «Казактын бурынгыдан калган сездер!» деген такырыппен «Дала
уалаяты» raзeтiндe [139] (1893, №13) жарык кердЬ Ал, текст акын
колжазбасы бойынша бойынша e3 repicci3 жарияланды ма, ол жап >1
бедгкпз. Тек бул енпменщ ек|нщ 6 ip варианты Жолмурат
колжазбасында сактаулы. Ол нускаларды езара салыстырганда,
б1ршинден кезге TyceTiHi- колем!. Баспа бетшде нуска «Бу хикая кеше
Каракерей Кабанбай. . деп басталады да, Жолмурат жазбасына
Караганда келемдшеу.
Ал, нускаларда мазмун, сюжет, кешпкердщ ic-epeKeTTepi,
тшнк, ётилъдак т.б. жагынан езгер1стер жок. Тек колжазбадагы
энпме: «B ip куш Абылай хан карашына кез тойган уш жузден озган,
элемнен озган алаяк билерк..»,-деп, бер1лед1 де, б1рден Абылай
ханнын сауал коюына уласып кетеда. «Дала уалаяты газетшдегЬ>
нускада окига непзше бармас бурын, алдымен ханнын ез басына,
одан кешн айналасына катысты бершген мел1меттермен 6 ip re , шумакшумак елендер де келт1ршедь Содан кешн гана: «Сол Абылай хан
кундерде 6 ip кун казактын кабыргасы кен, карны жуан, шекеа толык,
миы коп, ойы терен билерш жиып алып...»,-деп басталып, e p i карай
окига дамуы бер}лед1. Жолмурат жазбасындагы бул енпме 51рден-б1р
би eciMi аталмауымен кезге туссе, ал, жарыкка шыккан нускада
Казыбек баласы- Бекболат би, Жeнiбeк баласы-Дэучтбай би, Шобапай
баласы-Жэнке батыр, би Телебай бапасы-Едпе би, Бегенбай баласыТереналы би eciMAepi аталып отырган. Мунын 6epi адам аттары
келт1р{яуше жене олардын сездер1 бершуше орай орын апган
езгер1стерд1 керсетедь
Сондай-ак газеттеп «не елмейдй?» деген сауал орнына,
колжазбада «тозбайтын нерсе не, елмейтш жан бола ма?» деген сурак
алынган. Ал, сауалга кайтарылган кате жауаптарга келеек онда да
03repicTep бар. Мэселен, газетте «кара жер», «аскар тау», «аккан су»,
«Ай мен Кун» делшген жауаптар колжазбада «аккан су», «кара жер»,
«Ай мен Кун» елмейш жене «темip», «тау» сияктылар тозбайды деп
егаге белшш бершген, Байкал отырсак, сауал беруде де, оган сетей
санарлык жауап кайтаруда да-бэршде дерл1к ерекшелштер баршылык.
75
Сол сиякты энпмен шшде кездесетш кешпкерлер eciMi де езгеше
бершген. Мэселен, оц жауап беруш! KiM дегенде, газетте: «6 ip кожа,
бшмес, Kici квзге шмес, аналардай атакты би емес 6 ip адам?»-деп
KiciHiH беймэл1мдшп байкалса, KepiciHuie, колжазбада утымды, он
шенпм айтушы Кыпшак-Таймас елшщ азаматы Жудас шешен
делшген.
Жауаптын дурыс 6epmyi eKi нускада да б1рдей деуге болады,
тек газетте «молданын хаты» сез TipKeci Жолмуратта «галымнын
хаты» болып жазылган. Материалдын калган жерлер1 уксас келед!
MiHe, будан 6 i3 МешИур-Жусштщ газет бетшде бершген нускасы
колжазбадагыга Караганда epi келемд!, epi толык екешн байкаймыз.
Эйтсе де, ек1 нусканы да акыннын жазбасынан алынганын ескерсек,
ra3eTTerici-Heri3rici болады да, Жолмурат жазбасындагысы онын
екшцл варианты есебшде журетпп анык.
Ал, жогарыда аталган MэшhYp-ЖYciптiн Абылайга катысты
жазбаларына уксас баска да материалдар, онын 1пмнде баспа бетшде
жариялангандары бар ма десек, «Казактын би-шешендерЬ> мтабында
«Абылай аспаган сары бел» деген сездщ TepKiHi Байдалы би eciMiMeH
уштастырылады [140]. Ягни, мунда адам ел^рген Бэйтел1 би Байдалы
бидщ немере агасы да, оны хан Абылай ел1м жазасына буйырады. Тек
Байдалы бидщ шешешйк сезшен аса алмаган ханнын вл1мд> кун
телеумен алмастыратыны айтылады.
БЬдщше, MвшhYp-ЖYciп нускасындагыдай ханнын елден
каймыгуы, халыктан аса алмау занды, шынайы нерсе. BipaK, Байдалы
сез!не бола «Абылай аспас сары бел» атанып кеткен» деген тушн
кумвн тудырады. Ягни, «ел аузынан» деп жарияланган кешнп нускага
Караганда, МешЬур-ЖуЙя жазып калдырган енпмеЫ шындыкка 6 ip
табан жакын деу1мйге болады. Жене де «ел аузынан» деп жарияланып
жургендер бер»тшде жиналганын ескерсек, олардын шынайылыгы,
табигилыгы, 03repicci3 кeлyi т.б. тврйзд! сипаттары т.б. шубе тугызуывЛ1 де оларды зерттей тусуд1 кажет етедь Ал, будан 6 ip гасыр бурын
кагазга тускен МешЬур-Жусш жазбаларынын манызы кун сайын арта
тусетш белгш.
Жогарыда «Абылайдын Калмактын ханы Калдан Серенге
туткын болган хикаясы» атты вцпмесшщ сюжеп Ш. Уэлиханов
енбепнде [141] кездесетшн 6i3 айтып кеткенб1з.
Белгш галым Р. Берд1баев мундагы Абылай ханнын туткыннан
босауына калмак ханы Калдан Сереннщ e 3i муддел1 болгандыгын
МешЬур-Жусш эцпмеа
бойынша делелдеп, онын тарихи
шынайылыгына жогары бага 6epefli [142]. Тарихта орын алган мундай
окигаларга коршаган ортаны ceHflipy, шын болган окига деп
76
[
I
кабылдату тэр 1зд 1 тэсшдер фольклорлык улгшерге тен басты
ерекшел1к екеш белгш.
МешЬур-Жуст нускасына жуык, уксастык улпсш «Дала
уалаяты гйзетшЩ» 1891 жылгы 1 санындагы «Казактын мэселес}»
атпен [143] жарияланган материалдан да керем13. Аныздын авторына
катысты сиггемё де бар: «Сонынан «Жазушы Покрау елшщ казагы
Мухамедгали Ибрагимуглы» деп кол койылган [144].
Анызда калмак ханы Калданнын Абылайга «маган кара» деп
елпл Ж1беру», олардын елт 1ршу1, ею арада согые басталуы, хан
Абылайдын туткынга Tycyi, т.б. сез болады. Одан e p i Калданнын
сынамак болып оларды тееещий т.б. жок уйге Kipri3yi, Абылайдын
сасуы, бул жайсыздыктан 6 ip жолдасынын куткаруы т.б. алынады.
Мунда кун даулаушы болып Калданнын ye3ipi елдерше кайтаруы
баяндалады.
МешИур-Жус1п нускасында кун даулаушы-Калдан СерёНмщ
ез1. Ягни, ол iHici Сэруд! жоктайды. Im ci жорыкта Абылайдын езшен
мерт болган екен. Газетте K epicm nie, уез1р атасы елшшкке барганда
елт1ргагён болып алынады. Газеттеп материалда сынак Абылай
касындагыларга арналса, МэшЬур-Жус1пте ханнын e 3i уш турл1
KaTepJii сыннан етед]. Сонымен 6 ipre анызда бул тусы акын тексшде
ете кен, озгеШе ЬурегтелгнеД].
Ханнын туткыннан босануы тер1зд1 сюжет, сондай-ак Казыбек
би бастаган елш 1‘л 1кпен байланыстырыла да бер|лед1 [145].
Осы орайда зерттеупи С. Каскабасов байкауы ой саларлык: «В
предании, как и должно быть в фольклорном произведении, подробно
не описывается так же и то, что испытывал Аблай в плену. Здесь
важно показать два этапных события: полонение и освобождение
Аблая. Правда, в Валихановском тексте описан один эпизод из жизни
хана в плену» [146]. Демек, мунда Абылайдын калмак колына
тускендеп xani тек Ш. Уелиханов жинагында гана 6 ip кырынан
K e p i H e T i n i айтылады.
Б1здщше, бул келт!р1лген деректерш МешЬур-Жусш нускасы
толыктыра туседг. Ce6e6 i, Ш. Уэлихановта ханнын туткындагы 6 ip
кезен! гана бершсе, ал акын жинагында Абылайдын колга тускеннен
кешн уш турл1 катерлх сыннан eTyi бар, сонымен 6 ipre онда ханнын
туткындагы он шакты кун1 кен камтылган. Меселен, 6ipiHm i катерл1
сын 7 кунге созылады, ягни хан 7 кун сусыз, тамак ниуЫз куйде
болып, жетшщ] куш гана барып кара cyFa салынган тобыктай майы
бар куты алады. Майды жутайын десе, аузына келмейд!. Буган
ашуланган хан ыдысты кайтарып яабередй Егер де хан колын ыдыска
салган жагдайда, андып турган калмак жендеттер1 елт 1руге буйрык
77
алган едь Колын малмауы ханнын шыккан телнщ аксуйек екеюн
дэлелдеп, оны ел1мнен куткарады. Одан api ханды ekm nii катер кутш
турады. Ол да ханнын тегш, журектинпн аныктау ymiH ютелген icэрекеттер жиынтыгы деуге болады. Мунда да жай отырган Абылайды
4 жендеттщ шаппак болып Kipin келу!, хан басына кылыштарын
KeTepyi, ханнын саспауы, коргалактамауы т.б. баяндалады. Бул жолы
да каймыкпауы Абылайды ел 1мнен алып калады. Одан dpi калмак
ханы Калданнын ордасында куткен ушшпп катерден де Абылай
суршбей етедь Ягни, хан орны гана бос калып, манайда тек босагадан
баска жерлер! адамдарга лык толы болганда, Абылай тепне тартып,
сасканынан босагага отыра салмай, терге озып, хан тагына барып
отырады. Жане де тапкырлыгы, ежетпп, шешеншп т.б. аркасында
езш, касындагыларын, бурын да колга тускендердщ бэрш арашалап,
бостандыкка кол жетюзгешпп, Топыш атты сулуды алуы т.б. кен
суреттеледь Бул улп баска exi жинакта кездеспеу^мен де кунды.
Абылай ханнын булай ерекше батыл, ажет, шешен т.б. болып
суреттелу1 казак халкынын тарихи кажетплтнен, арман-ойынан т.б.
туып, онда ойдан косу да болу мумкшдтне галым С. Каскабасов
назар аударган [147].
MiHe, осы жогарыдагы келпршген, Абылайдын туткынга
TycyiHe катысты аныздарды езара жуйелейтш болсак, арнайы 4 улпге
белш карастыруга болады. SipiHmi улпге-Ш. Уэлнханов [148] жазып
калдырган нускасын жаткызсак, еюнипге-«Дала уалаяты газетжде»
[149] жарык керген aHriMeHi енпзуге болады. Ушжипге-Казыбек би
бастаган елшшктш араласуы аркасында ханнын туткыннан босануы
тешрепндеп енпмелер жатады [150]. Сонгы, тертжппге- МешЬурЖусш жинаган аныздары жатады. Мунда, жогарыда айтып кеткендей:
Абылайдын капай колга тускендт; 10 кунге созылган 3 катерл1
сыннан аман-есен a T y i; ен бастысы езшщ жеке басынын ежетшнп,
кайсарлыгы,
шешендш
т.б.
аркасында
ез
басЫна,
манайындагыларына бостандык e n e p y i баяндалады.
Осы бершген 4 улп аркылы, тарихта болган окигага халыктын
катынасын, ту сж тн байкауга болады. Меселен, 6ipiHini улп
бойынша, Абылай аншылыкга жургенде капыда колга туссе, еюшш
улпде келген елщ1лерд1 елррткеш ушш согыста туткындалады, жене
де мунда ханнын туткындагы 6 ip кыры гана суретгелед!. Ал,
босануына Калдан Сереннщ e 3i муддел! болгандыгы келтаршедк
Ушшпп улпде, Калданнын баласы Cepyai жекпе-жекте мерт еткеш
ymiH хан туткындалды деп бершедь Ал, согыста колга тускен
Абылайды Казыбек би бастаган eлшiлiк кана босаттырып алады
делшген. Сонгы, тертшил МешЬур-Жусш улгкй 6ipiHnii мен уиннип
78
улплердш косындысы ретшде алынган. Ягни, хан жекпе-жекте
Калдан нын iHici Cepyfli бшмей елт!ред1, жэне туткын га согыста емес,
аншылыкта жургенде капысыз туседг
М эш Ьур-Ж усттш жинаушылык
a jic T e p i.
Акын кай кезеннен бастап халык едебие™ улплерш жинай
бастады десек, эр турл1 пшрлерге кез боламыз. Эулетпк архивте
Элкей Маргуланнын М.Ж. Кепейулына жазган 6ipa3 хаттары
сакталган. Сонымен 6 ipre сол колтанбамен жазылган /ягни Элкей
колымен/ тагы 6ip материалга тап болдык. Басында «Сушндш:
Олжабай батыр ертепа»,-деп керсетшген ол жазбанын аягында
Элкейдщ Сердалы деген адамга тапсырмасы бершген. Хатта
Э.Маргулан epTeriHi МэшЬур-Жусштен Kemipin алгандыгын, оны
еленге салу кажет eKeHiH, табигат KopiHicTepiHe, acipece жер-су
аттарына т.б. кеп кещл белу керекпгш ескертедк EpTeriHi МэшЬурЖусштщ юмнен, калайша жазып алгандыгы женшде де сштеме
oepineai: «Сакау акыннын айтуынан 1865 жылы жазып алган
МэшЬур-Жусш Кепейулы»,-делшген. Ягни бул МэшЬур-Жусттш 7
жасар Ke3i емес пе? Муны да шыгарманын жазылып алыну паспорты
деп есептеуге болады.
МэшЬур-Жусштщ фольклор улплерш кашаннан жинай
бастагандыгын аныктарлык екшпп 6ip дерек те осы ойды делелдей
туседй Акын ем1рбаянын жазып калдырган Жолмурат колжазбасында
1866 жылы Баянауылга 59 жасар Камар xa3iperriH келгеш айтылады.
Ол жылы медреседе бала окытылмаса да, уш рет адам уйден оку
мумкшдггше ие болады. Онын 6ipi- МэшЬур-Жусш /8 жасар Ke3i/.
Сабак 6epym i Камар xa3iperriH бул ешрге белп аз терт TYpлi еленкисса екелГендт /«Козы Керпеш-Баян сулу» жыры, «Ер Таргын»
жыры, «Терт ж т т т щ елею» т.б./, оларды МешЬур-Жусш кергенненак колжазбадан Kemipin, жаттап алып, ел-журтка жайгандыгы
айтылады. Осы кезден бастап МешЬур-Жусш ел аузына шгед1 де, оны
алгаш байкаган Муса Шорманулы онын такиясына ук* тагып,
«МешЬур» деп 6ipiHiui лепес бшд1рт, ат койганы баршамызга мал1 м.
Жогарыдагы мел1меттерге суйене отырып, МешЬур-Жусштщ 7
жасында-ак Сакау акыннын айтуынан, ягни ауызшадан жазбаша хатка
Tycipce, ал 8 жасында фольклор нускасын колжазбадан квплргенш
аныктаймыз.
МешЬур-Жусш жазбаларында фольклордын барлык жанрлары
камтылган. Егер жанр бойынша ж1ктеп жуйеге келпрсек: ертеплерден
15 шакты метш улп; батырлык жырлардан 5-6; гашыктык жырдан - 279
3; кисса-дастандардан - 11-12; турмыс-салт жырларынан - 30-40
шактысы; аныз-энпмелердщ - 200-300 ynrici; жанылтпаштын - 100150 шакты xeneMi; жумбактын кара сез бен елен Typiaaerici - 50
шактысы; макал-метелдердш-ею жарым мын жолдык мелшер!;
акындар айтысынын-27 улпа; отыз-кырык шакты акын-жыраулардын
елендерК дастандары т.б. орын алган. Сондай-ак колжазбалар ш ш де
шеж1релер, дши елендер мен накылдар, eni баспа 6 eTiH кермеген
кулд1рп сездер топтамасы т.б. нускалары бар. Мундай улплерш
жинаганда ара-жтн белт-жармай, жана-ecKi деп карамай, шамасы
келгенше фольклордын ер жанрын камтып, барлыгын жан-жакты
жинауга тырысу тек МешЬур-Жуст ерекшелт емес, сол тустагы
кептеген галым-фольклоршылардын шарты. Меселен, белгш
фольклорист Э. Диваевтын да жинау эдйстемесшщ осы сипаты
Н.Смирнованьщ енбепнде атап керсеттген: «Широта охвата всех
элементов народной поэзии отличает методику Диваева-собирателя.
Он записывает массу жанров казахского фольклора: эпос и сказки,
сказания и легенды и побасенки, нравоучения, пословицы и загадки,
песни и айтысы, заговоры, заклинания, обрядовую поэзию, песни
баксы и бадик» [151].
МешЬур-Жуст 63i жинаган улгшершш келемш белплеп
отырган. Меселен, «Рылым 61л1м!» ютабы 129 сахифадан турады дей
отырып, онын iiuiwie 12 аят, 18 хадис, 43 макал, 114 ауы з елен бар
десе, ал « 0 M ip » энпм еа 26 сахифадан, 104 ауыз елецнен турады
дейдк Мундагы сахифа [152]-араб ce3i, «бет», «парак», «газет» деген
магыналар беред1.
5 i3re келет1ш «бет» деген магынасы. Келес1лер1: «Bip жумбак
шешу^мен» 5 сахифадан; «Намаз магынасы»-23; «Bip сокыр, 6 ip
санырау, 6 ip туттай жаланаш»-7 /бул жерде ез туындысы туралы
ескертпес1 де бар: «бул басылып шыкты журтка жайылып»,-дегенН.Ж./; «Алаша-хан»-9; «Асан кайгы»-17; «Жиренше шешен»-25; «Ер
Eflire»-10; «Ецсегей бойлы Ер EciM»-10; «Атасынын аты бшнбей ез
аты шыккан ерлер»-5; «0Mip TeMip»-9; «Рытман газы заЬары»-6 ;
«Ногай-казак заманы»-8; «Абылай»-38; «Бухар Lliapin»-28. «Абылай»,
«Кенесары-Наурызбай» внriмeлepi-50; «Бухар, Кокан...»-21; «Казак
билер!»-90 сахифадан турады дей отырып,-барлыгы 461 сахифаны,
ягни бетп курайтынын МешЬур-Жус1п e 3i жазып керсеткен [153].
МешЬур-Жус1п тагы 6 ip жазбасында: «Торайгыр би» ce 3i 18
сахифадан; «Белтцш би»-12; кайым елен «Кудер1 мен ¥лбике»-12;
кайым елен "Сакау мен Тогжан"-12 сахифадан турады дей отырып,
«ушбу нускаларды жазып 1913 жылы 30 августа молла Нургали
Бикбаевка ж!берд1М»,-деген ескерту! де сакталган.
80
Булардан баска колжазбаларда мынадай мел 1метгер бершген:
«Хаз^рет Юсуф пайгамбар», «Шайкы Буркы эулие меюре балыктан
туГан», «Сарыарка тарихы», «Шон, Торайгыр билер», «Абылай
аспаган сары бел», «Кокан хандары тарихы», «Kiuii жуз урандары мен
рулары», «Шанышкылы Бердшожа батыр тарихы», «Ед1ге мен Теле
би», «Келеби батыр», «Олжабай батыр тарихы», «Абылай хан»,
«Махамбет деген батыр шыгыпты деп барып тапкан 92 батыр»
турасында, казак щеларелер1 /Орта жуз тарихы, Мейрам сопы тарихы,
Куандык, Каракесек, Найман, Кыпшак тарихтары/, «Барпык
энпмелер!», кулд1рп сездер, «Каракесек пен терелер ураны» туралы,
Менке би, Досбол би, Кожакент пен Озкент т.б. калалары турасында,
«Ошакты Конырбай калпе» eHriM eci, «Хаз1рет Нухка 370 жасында
пайгамбарлык берщдю, дшй
нанымдар т.б., Сарман, Кигара,
Косдэулет т.б. билер хакында, жыл басы туралы, Орманшы аксары
Шотана батыр т.б. деректер орын алган.
Колжазбадагы кейшкер материалдардын жазылган жылдары да
керсетшген. Мэселен, «Тебет шйндеп ЖанкелдЬ деген энпме 1908
жылы жазылды десе [ 154], « B ip ханнын жалгыз баласы елгенде» деп
басталатын шыгарма 1921 жылы хатка T y c ip L ru i деген белплер бар
[155].
Сонымен катар Орталык колжазбалар корында сакталган
МэшЬур-Жусш колжазбаларынын эр кайсысынын жазылган жылдары
да бар. Bip жазба 1907-1927 жылдарды [156], eKiHinici-1906-1915
жылдарды [157], yuiiHiuici-1920-1925 жылдарды [158] т.б. камтиды.
BipaK бул белплерд1 МэшЬур-Жусш коймаса керек. Ce6 e6 i МэшЬурЖусштщ одан да ертерек жинаган фольклорлык улгшер! бар екен1н эз
жазбаларынан да, «Дала уапаяты газет!» бетгершен де бшем1з.
Шамасы бул белплерд1 колжазбаларды колда устагандардьщ 6 ipeyi
койса керек.
Жогарыда МэшЬур-Жусш жинаган фольклорлык улгшер
imiHeH жарык кергендерь 200 -дей текст, онын 1щ1нде оз 1н 1н
тандамалысында [159]-80 мэпн бершсе, газет-журнал т.б. беттер1нде
[ 160]-120-дай улп жарияланган. Демек, МэшЬур жинаган фольклор
улгшершщ басым Kenmmiri эл 1 жарык кэрген жок, эр! вз 1не лайыкты
багасын да алган жок.
Жалпы ауыз эдебиет1 мен фольклорлык нускаларды
жинаушылардын кепщ ш п устанган дэстурд!н 6 ipi - экспедициялык
эдге
екен; белгш. Бул экспедиция сапарларында В. Радлов,
Г.Н.Потанин, Э. Диваев т.б. сынды галымдар кэптеген ауыз эдебиетан
жинайтын корреспонденттер мен ез елш 1н мэдениет! мен
фольклорына жанашыр кезкараспен карайтын энтузиаст адамдардын
да кемепне суйешп отырганы мэхим. Жене де фольклорист-галымдар
колданFaH мундай тесш фольклорлык улплердщ жанр жагынан жа
жан-жакты жиналуына непз болды.
Жинаушылыктын осы формасын: «экспедициялык»,-ejiicTi
МешЬур-Жусште кеп колданган. B ipaK жинаушылык барысында
МешЬур-Жусш
жогарыдагы
фольклорист-галымдар
тер!зд1
корреспонденттер т.б. кемепне суйенбеген. Онын себептер! 6 ip H e tu e y :
6 ip im u la e H - МешЬур-ЖусШтц белгш галым Ш. Уэлихановтан кеШнп
казак арасынан шыккан тунгыш фольклорист-галым екендт, будан
екшип себеп туындайды-ягни баска галымдар тэрЁуц фольклорлык
улпш халык арасынан жинау барысында туашсудщ т.б. непзп
куралы болып табылатын плд!
МешЬур-Жусштщ жаксы
менгергендш. Ал, езге улт екшдерй болгандыктан, баска
галымдардын сез жок, ер Typai шамада ер килы кемекке т.б. суйенуге
межбур болгандыгы белгш. МешЬур-Жуйптщ казак тш н жете
менгергендш, 6 ip жагынан, онын жинаушылык кызметшщ тшдщ
киындьщтарга урынбауын непздесе, онын жинау жумыстарынын тез
каркынды журуше де, фольклорлык улплершщ мол болуына да
ыкпал erri.
В.
Радлов, Г.Н. Потанин т.б. тарюд1 фольклорист-галым
фольклорлык улпш жинаганда жанрдын кенел1пне баса назар
аударып, кемекиплерше Ke6 iHe сол жагын кеп тапсырганы байкалады.
Онысы дурыс та, едетте 6 ip ел екш екшпп 6 ip халыктын тарихын,
едет-гурпын т.б. 6mrici келсе, ен алдымен онын фольклорын, ягни
ecipece кене жанр rypi-аныздарына зейш салатыны мел 1м. Сол
аркылы букш халыктын TyciHiriH, арман-ойын, салт-гурпын,
медениетш т.б. турщед! МешЬур-Жуст болса, халыкка сол кезенде
«не керек» дегендерд1 ара-ж 1пн ашпай жинай берген. Ягни елшш
тарихын, едет-гурпын, халыктын мшез ерекшел1ктерш, турмыссалтын т.б. жактары- 6epi кажет боларын сезшш, негурлым аукымды
жумыстар аткарган. Сонымен жинаушылыктын непзп максаты
халыкка «не пайдалы» деген тургыдан журпз 1лгенд1ктен де баска
дамыган елдер катарында eMip суру ушш казакка не кажет, ескелен
урпакты калай тербиелеген жен, ол ушш кандай улп-енеге боларлык
ic-ерекет колдану керек. Сондай-ак тарихтьщ кай кезендерк улгш
билер мен айбарлы хандар заманы ма, елде аты анызга айналган Асан
кайгы мен Жиренше шешен тар1зд1 бабалар fleyipi ме-кайсысында
кейшплер тагылым аларлык каншалык мен жаткан ды гы ,-6 api
МешЬур-ЖуЫтч кызыктырган. Осынын 6 epi МашЬур-Жуст
жинаушылыгынын Heri3iH курайды. MiHe, будан 6 i3 МешЬурЖусштщ фольклористок концепциясы онын демократиялык,
82
агартушылык кезкарастарынан туындаганын керем!з. Экспедициялык
a aic аркылы осыншама материалдарды калай, кайдан жинады десек,
1887 жылы 29 жасар МешЬур-Жусш Бухар, Ташкент, Турюстан
шаЬарына баралы. Бул шаЬарлар ол кезде Орта Азиядагы мусылман
кепшщщвн мэдениет орталыгы, бурынгы еткен гасырларда Азия
хандарынын так курган жерлер1 болганы б1зге аян. МешЬур-ЖуЩп
сапары жайында Жолмурат былай деп жазады: «Ол барган жылы
Бухарда 6 ip жыл турып окиды, бипмш толыктырады. Араб, парсы,
шагатай, турюнщ тшДерГн тагы баска жат Tin, жат сезд1 жаксы
тусшедь Озбек, тож!к, сарт, кызылбас-булардын тшш, едетгурыптарын да тусшедЬ), -дей отырып, Абугалисина, Абултарит,
Сократ, XaKiM т.б. сиякты галымдар жазган гылыми ютаптарын оКып
Kepin, енбектер1мен бш мш кетергенж, Иран галымдары мен
шайырларынын, Сагди жазган ютаптарын окыганын айта кетёдЕ
Жене де МешЬур-Жусштщ Абулгазы БаЬадур хан жазган
шежйреамен де, шагатай, турю тш ндеп вдебиеттермен де, Науаи,
Фердауси т.б. ютаптарымен де танысканы жвшнде мел!мет берген.
Жолмурат жазбасында МешЬур-Жусштщ сол сапарында
Ташкентте шыгатын газеттерге елен-макала т.б. сездер 6 ep in турганы
айтылады. Ал, ол кезенде газетке сез беруд! куне, агаттык деп
санаушылар да аз болмаган. Сол себепп ез1мен замандас o ip re окитын
Молдагали Кузембайулымен сезге Kenicin, айтысканы да баяндалган.
МешЬур-Жусштщ Бухар, Ташкенттен кайтар сапарында Сырдария
вщршщ халкын, жерш, суын аралаганыи,
атакты акын
Майлыкожамен жолыкканын, жет1 атасы на дешн тукымынан
акындык узшмеген дуана кожа Кешек, Кудерй кожа тукымдарымен де
танысканын т.б.- 6epiH МешЬур-Жусштщ ез жазбаларынан да, жиеш
Жолмурат жазбасынан да тануга болады.
МешЬур-Жусштщ ез ем1ршде Бухар, Ташкент, Турмстанга 3
рет сапар жасаганы мел!м. Bipi - 6 i3 айтып кеткен 29 жасар кез1 болса
/1887 ж./, eKiHUiici - 37 жасар кез1 де /1895 ж./, yiuiHiuici - 49 жасында,
ягни 1907 жылы. МешЬур-Жусш осы сапарларын e 3i де еленге косып
жазып кеткен.
Жогарыда аталган сапарларында тек бшм-гылым жолын гана
кумай МешЬур-Жусштщ халык аузынан не 6 ip аныз-енпмелердк
турмыс-салт жырларын, билер мен хандар сездерш, ертегшер мен
жырларды, акындар айтысы мен елендерш, тарихи окигаларды т.б.
6epiH хатка пзбектеп туЫрумен болган. Жене де ол сапарларында
юмдермен кезккенш, жолыкканын, юмдермен демдес, табактас
болганын, юмнен не жазып алганын т.б. керсетш отырганы,-бер1
фольклор тарихы ушш манд!.
83
1907 жылы Казан каласындагы Кусаиновтар баспасынан
акыннын уш б1рдей ютабы /«Хал- ахуал», «TipminiKTe кеп
жасагандыктан керген 6ip тамашамыз», «Сарыарканын юмддо
екенд1п»/ шыкканы белгш. Ал, Жолмурат жазбасында осы уш ютап
уст1не онын тагы 6ip к пап усынканы турасында /онда халык аузынан
жинаган фольклорлык улплер мен езшщ тел шыгармалары да
бершген/ мел1мет бар. Эйтсе де бул жинактын баспадан шыкпаганы
айтылады. Оган 1907 ж. басылган МешЬур-Жусш ютаптарындагы
патшалык Россиянын отарлау саясаты сыналуын есепке алган билис
иелершш акын шыгармаларын будан кейш жариялауга тыйым салуы
эсер еткеш анык. Жолмурат атаган ол жинактын сакталган,
сакталмаганы туралы дерек жок.
Осы орайда МэшЬур-Жусш енбектер1 туралы, онын кашан,
юммен кездесш, одан не жазып алганы хакында мол деректер
калдырган Жолмурат Жусшулы жазбаларыньщ МэшЬур-Жусш
шыгармашылыгын тануда да, жалпы казак эдебиеп тарихын
зерттеуде де мэш улкен депм 1з келедь
МэшЬур-Жусш фольклоры мен ауыз эдебиеп улгшерш
жинаушы дегенде, ол нускаларды калай жииаганына алдымен назар
аудару кажет. Ka3ipri жинаушыларга койылар бшк гылыми талаптар
елшем1мен багаласак та, МэшЬур-Жусштщ кезшде кебшесе
материалды юмнен, кандай жагдайда, калай жазып алганын б 1ршама
KepceTin отырганына кез жетюзем1з.
Акын кай жерлерде болса да, неш жазып алса да шыгарманын
жазылу паспортын беруге тырыскан. Мэселен, бурын да 6 ip сез
еткешм1здей, зерттеу mi Элкей Маргулан кецлрмесшен «Сушшйк:
Олжабай батыр» epTericiH МешЬур-Жусштщ 7 жасар кезшде 1865
жылы Сакау акыннын айтуынан жазып алганы мэл1м болса, ал 8
жасында ягни 1866 жылы Камар хаз1рет колжазбасынан 4 киссасын
жазып кагазга TycipreHi 6 i3re белгш. MiHe, мунда, 6 ipiHiuifleH, юмнен
жене кашан жазып алгандыгы, ягни тупнусканы жетюзушш'н атыжеш, дел кай жылы к ен п р ш е н д т т.б. камтылган. Еюннпден,
хатталган нусканын фольклордын кай жанрына жататыны да /не
кисса, не ертеп/ керсеплген. Ушшипден, жогарыдагы oipimui
туындыны айтушы аузынан сезбе-сез кагазга Tycipyi МэшЬур-Жусш
жинаушылыгыныц 6 ip ерекш елт болса, eKiHmiciH дайын колжазбадан
кеипргендт-оныц жинаушылык эдганщ екшил Typi дегешм1з жен
/ягни булар да не ертепнщ, не киссанын жазылынып алыну паспорты
болып табылатыны анык/. Туындыны юмнен жене кашан жазып
алгандыгы туралы осылай TyciHiKTeMe берудш халык ауыз эдебиетш
жинаушылардын барлыгынын енбектерюде кездесе бермейпш де
84
анык. Меселен, белгш галым Б. Кирдан фольклор жинаушы П.
Лукашевичтш ез1 де, оган дейшплер де фольклор улплерш
жинаганда, юмнен жене кашан жазып алгандыгын керсетпегенднш
сынга алып, онын жинаушылык кызметтщ кем ш ш т есеб 1нде
багапанатынын айткан [161].
Корыта айтканда, МэшЬур-Жуст жинаушылыгы уш турде, уш
e a ic re журген: а/ ауызша айтылганды сезбе-сез, немесе тындау
непзшде хатка Tycipy; е/ ел щпндеп колжазбалардан K em ipy; б/
ертеректе шыккан ютаптардан K eiuipin алу.
Солтусгпк пен Бухар, Ташкентке барган сапарларында
МешЬур-Жусштщ белгш адамдармен: Женпр тере, Саккулак шешен,
Сыздык тере, Акан cep i, Кешек кожа мен Кудер1 кожа тукымдары,
Абылай хан тукымдары, Медел1 кожа т.б. кездескенш акын
жазбаларынан керем13. Демек, МешЬур-Жуст жазбасында кездесетш
Абылайга, Кенесары мен Наурызбайга катысты аныз-энпмелерд1
Сыздык тере Кенесарыулы мен Абылай хан тукымдарынан алуы
муммн деуге болады. Ал, шеж1ре, Бегенбай т.б. батырлар
тещрегшдеп мел!меттерд1 Саккулак шешеннен, айтыс акыны Kyaepi
кожага катыстыны онын тукым-журагатынан, Акан cepi мен
Мэделщожа т.б. елендерш олардын ез ауыздарынан жазып алуы
мумкш. Эйтсе де, мунын б1разы шындыкка жакынырак болса, б1разы
сейкес келмеу! де ыктимал. Меселен, акын жазып алган «Кенесары,
Наурызбай eniM i туралы» eHriMeci сонында мынадай дерек бар:
«в.тпруге кез! кимай Тшеугабыл Наурызбайды уш ай /токсан кун/
сактапты. Акырында Тшеугабыл e3i o ip жакка кеткенде, жанкуйерх
елген кыргыздар кокиласып келш, елторш тастады дейдь
«Наурызбайды елпргендер денемеге ушыраган жок»,-десш, муны
кыргыз журтынын ездершщ жиЬан кезген, орыс колына T ycin, жер
аударылгандары айтысады. Болмаса, Кенесары, Наурызбай кыргызга
тускенде мен туганым жок»,-[162] делiHген.
Mine, бул дерек туатктем е орнына журсе, epi eHriMeHiH
жазылынып алыну паспортына да сай келедг, тек материалды
жетюзушшщ накты атыежеж корсетшмеген.
Жогарыда кёлнртгеннен, деректердщ к е й Й л т н акыннын ел
аралап журш, саяхат устшде жинаган. Бул саяхат кезшде МешЬурЖуаптш Heri3ri устанган жинаушылык тэсш - ерине онын ауызша
айтылган фольклорлык нускаларды тындау кезшде хатка T y c ip y eflici
екет анык. Меселен, «Жеуке би» энпмесш к|мнен жене кайдан
алгандыгын МэшЬур-Жусш алдымен ескертш кетедь Онда: «Казак
журтынын Орта жуз Аргын тайпасынан Аккошкар Сайдалы атанган.
Сол Аккошкар-юшкентай баласынын сезЬ>,-делшген.
Мще, будан 6 i3 жогарыдагы енпмеш Аргын тайпасынан
шыккан Аккошкар баласынын ауызша айтуынан МешЬур-Жуст
жазып алгандыгын кереупз. Акыннын бул сштемесшде: б 1ршпнден жетюзуип аты-жеж керсетшген, онын Аккошкар екеш; eкiншiдeн онын Орта жуз Аргын тайпасынан шыккандыгы; ушшииден - айтушы
аузынан шыккан енпме ауызша таралгандыгы, жане оны ез кезшде
МешЬур-Жусш хатка туаргенд1п т.б. Сез болып отырган
каЬарманнын атасына, руына МешЬур-Жусштщ алдымен кещл 6 e n y i
TeriH емес. Мэселен, отырыкшы елдерде фольклор жетюзуцинщ атыженш, турган жерш, ортасын корсету т.б. алдымен керек болса, ал
турмыс-тсриплт кешш-конуга катысты казак елшде жетюзуцйнщ
мекен еткен жерш корсетуден repi онын кай руга жататынын 6 ip iH m i
аныктау кажетпп туып отыргандыгы анык. вйткеш квшкенде казак
азаматтары езш коршаган руластарымен 6ipre белгш мекендерд1
коныстаган, жайлаган. Соган карап ру аты белгш болса, онын кашан,
кай жерде мекендегенш де б1луге болатыны МЭЛ1М. MiHe, будан 6i3
МэшЬур-Жусштщ
кешпел 1 , онын iiuiwae казак елшщ ултгык
снпатын таныгандыгын байкаймыз.
Е н д т 6 ip «Тейте T eyin туралы» внпмеге [163] катысты
МешЬур-Жусш мынадай туЫшк-сштеме берген: «Козганнан шыккан
Тейте твуштщ моласы-Сшеп бойында, Ешю елместен жиырма бес
шакырымдай темен, жебеге Акылтау урпагыньщ котанында: бас
жагына-караган, аяк жагына пкен шыккан. Моласын ез! T ip i кунжде
агаштан киытып жасаткан екен дейдь Басына тунеп балалы болгандар
кеп дейдь Акыл u ie 6 e p e c i, Асаубай HeMepeci, Бeзiл кажы баласы
Бепкен сей л ейд in.
Мунда айтушы аузынан внпменщ калайша кагазга тусуше
катысты, epi euriMeHiH жазылып алыну паспортын курайтын
деректермен коса, аталган адамньщ кай жерде жерленгенше, T inT i
моласыньщ суреттелуше де МешЬур-Жусштш ерекше мен бергенш
керем13. Сштемеде енпмеш акынга жeткiзyшiнiн аты-жеш гана
бершмей, онын eKeciHiH де, атасыньщ да, одан да улкен бабасынын да
аты-жендер{ камтылган. Г.Н. Потанин, 8 . Диваев Tapi3fli зерттеуцллер
ел арасынан ауыз едебиеп мен фольклорлык улплерд 1 жинаганда
жетюзушшщ аты-жеш, нусканын кай жерде жазылганы, TinTi кай
мезплде хатка TycKeHiH т.б. камтитын жалпы жинаушылык
талаптарды орындаганы белпль Мундай жинаушылык шарттарды
МешЬур-Жусш те устанган.
Эйткенмен MeшhYp-ЖYciптiн езшдж жинаушылык ерекш елт
бар екен дтн есте устаган жен. Меселен, МэшЬур-Жуст
колжазбаларыньщ кей жерлершде фольклорлык у л п т айтушынын
86
eciMiH накты нуска басы мен аягында атап кетуден repi, кейде не се з
арасы, не нуска 1шшде Kipitcripin жазып кетуш ж ен к ер ен ш д е бар.
Ондагы ce6 e6i фольклорлык у л п ю айтушы, не жетюзупп eciMi ел
жадында умытылмай, KepiciHuie жазылган текстпен 6ipre айтылып
журсш деген ойдан туындаган Tapi3fli.
Булай
дейтпйм13,
эдетте
фольклористика
ея ем ш д е
фольклорлык улпн щ жазылып алыну паспорты не шыгарма басында,
не аягында бершедЬ Ce6 eoi бул дуниелерд1 отырыкшы елдер баспа
аркылы KiTan eTin тез шыгарады. Ал, ен дь ещ й езш щ баспалары пайда
бола бастаган ол кездеп казак eni арасында шыгармалардьщ кггап
кушнен repi кебшесе колжазбалар турш де кен тараганы белгш .
К еш 1ш конуда журген ел ш янде колдан-колга жш еткен
колжазбалар 6ip-6ipiMeH араласпасына, TinTi 6errepiHiH жогалып
кетпеуше ешкандай кепш жок екеш аян.
Сол
ce6enTi
МешЬур-Жусштш
мундай
жинаушылык
ерекш елтн фольклористика гылымына коскан езш д 1к yneci деп
багалауымыз керек. Мысалы ушш, «Абылай аспаган сары бел деген
создан магынасы» атты жазбасында, МешЬур-Жусш енпмеш аяктай
отырып, окига растыгына делел ретшде Тертуыл eni iuiiHne журген
Телеген кожаНын елещн бередк
Кешеп eTin кеткен хан Абылай,
Согыпты кыбыладан ескен желдей.
Сонау 6 ip сары белден аспадым деп,
KeTinTi арман кылып б1здщ ел дьей !... [164J-
Бутан карап жогарыдагы ш и в хатка сол елен авторынын
айтуы н е п з ш д е тYcipiлдi деп тужырымдауга болиды.
Акыннын «Жарылгап пен Абылай *ан» енпмесш де мынадай
дерек кездеседк «Бурынгылар аныз кьыган: «Казакта байлык, бектк,
урлык-yuieyi 6 ip тукымга сый«>н емес. Жалгыз-ак осы yuieyi
Жарылгапка сыйган: Не уш*«-; Буган дуа кеткен. Абылай хандай
аруакты ерден дуа алг^н! — делшген сез. Баймурын мырзанын
тунгышы Шотак бзДды керд!к. МшезиКойдан коныр, мырзалыгыж и еказ мырза. оулие дерл1к, табигат n eci адам едь Сол Шотактын
бэйбш есш ен туган Исак, Ермек-Муса, Секербай заманындагы
урынык атакты докеш болды. Былтыр мен бныл атагы шыгып журген
Кышкаш та - сол Жарылгаптан шыккан уры. Tipi болсандар естйсщ,
Кышкаштай декей Шатынауык шыкканын» [165].
Бул мэлщ етке суйенсек, енпм е непзш де тарихта болган
окигасы jicenici жатады да, оны жeткiзyшi не Жарылгап урпактары, не
ол манайдагы Жарылгап н есш и жаксы бшетшдер деп туйшдеуге
болады. Мундай шыгарма ш ш д е кездесетга кейшкерлер мен окига
87
беру баска жинаушыларга К а р а г а н д а МешЬурЖусш едктемесшщ езгешелтн таныта отырып, онын тарихи
шындыкка негурлым жакын болуын непздейдь Мундай шыгармага
катысты тарихи мел1меттер берудш Kefi6 ip элементтер1 жинаушыфольклорист Н. Цертелов енбектершде де кездеседь Онын сондай-ак
жер аттарына да тусшктемелер беруге тырысканын галым В.П.
Кирдан дурыс байкаган [166].
Ал, бул T6pi3fli аныктамалар МешЬур-Жусш колжазбасында
жи! ушырасады. Меселен, шагын гана «Тейте T eyin» eHriMeciHiH
ез1нде-ак, сол жердщ не себептен «еулиел1 Аккел» атануын т.б.
жешттерд1 МэшЬур-Жусш былай деп жазган: «Бул Козганнан
шыккан-Тейте Teyin Кызылтауда Жосалы деген жерде коныс
кыстады. Тан намазын сол жерде окып, бесш намазын Аккелдш
жагасында окып, 6ip тун тунеп жатып, ертенп бамдатты сол жерде
окып, бесшд! ушне барып окиды екен. Бес намазды Аккел басында
6ip деретпен окып, eMip бойы едет кылган дейдь Аккелдш «еулиел1
Аккел» атанганы сондыктан дейдь 03iHe Каракесек деген елден
токсан катын к е л н т бала сурап, берше де б1рдеме денп, 6 ip катын
куры калыпты. Ол катын назаланып жылап: «Осынша катын 6 ep i
алганда, кудайдын суймес пендеа мен болганыма кезш з жетп ме?»деп, жылап коя берген сон, «Бар, берд1м!»-деип. Сол бала Жарылгап.
Актанберд1 баласы Жанысбай болган екен дейдЬ>.
Ал, «Абылай ханнын Tyci» жазбасында: «Шымкент, Сайрам
барып оган Эбд1рахман деген сартты ие кылды. Ташкент барып, оган
Мырзахмет деген сартты ие кылды. Онан Жизак устше барып, 6 ip
Коныраттын байы конак кылып, сол TyHi онын 6 ip к е л т ул тауып, ол
баланын атын Абылай койган. Ол Абылай да ecin-emn 6ip тайпа ел
болган. Жер ауып журген 6 ip Кайып деген урпагына сейлестж»
[167],-делшген дерек келт1ршед1 ...де> енпме epi карай жалгасын
табады.
Бул узшдщен хан Абылайдын 6 ip Конырат байдын уйше конак
болганы, сол TyHi онын келм ул тауып хан eciMiHe багыштап
«Абылай» деп аталганы сез болады. Сол Абылайдын есш-енгеш,
онын 6ip Кайып деген 6ip урпагынан осы enriM eHin жазылып
алынганы айтылады. Ягни, енпме мунда ауызба-ауыз накты юмнен
жазылып алынганы, онын энпме окигасына каншалыкты катысы бар
exeHi, жене де енпме Ташкент мацайындагы жерлерден жазылып
алынганы байкалады.
Сол сиякты Тейте Teyin лепеЫмен туган баланын eciMiH, тепн
берш дел Kepceryi 1 6epi MeшhYp-ЖYciптiн бул материалды сол
каЬармандар туып-ескен жердщ адамдарынан e c i ireniH ангартады.
ж елш ерш е тусш ж гем е
]
МэшЬур-Жусттщ «Атасынын аты бшнбей ез аты шыккан
ерлер» атты енбепнде де белгш 6 i p енпменщ жазылып алынуына
катысты деректщ 6 i p r e бершгещипн керем 1з: «Кыпшак Корлыбай
бидш баласы Досболдан, атага жуйр^к дегенмен кун шыгыс
журтынын 6 i p e y i ата сурапты. Сонда езшен Адам атага шешн
сыргытып айта 6 e p in T i. Адам атага барганда, «Адам атасы K iM ?»дегенде,
-Адам атасы- Арсалан,-депп.
EcTin турпш гауамдар:
- Жарыктыктын атага жуйржтт-ай! Адам атанын атасынын
атын да бшед!,-деген. «Мундай атага Жуйрпс жан тумас»,-десш,
дуркчрей-ак
женелттй
Ол
K iciH in
айтуы...»[168].
Kepin
отырганымыздай, МэшЬур-Жуст бул энпмеш накты ммнен жазып
алганын дэл kepcerin отыр. Ягни энпмеш ауызша жетюзуцп Кыпшак
Корлыбай бидщ баласы Досбол eciM i аталады /тек бул дерек
эдеттепдей шыгарманын басында не сонында емес, дэл окиганын
e p ic r e r e H кез1, ортасында жазылган/. Бул МэшЬур-Жусш жинау
ашстемесшщ
6 ip
ерекшел1п
екеш
белгш.
Кайталап
тужырымдарымыз: энпменщ жазылып алыну паспортынын булай
oepmyi МэшЬур-Жусш жинаушылыгынын басты ерекшелтн, езшдж
жинау эДтсгемесшш баскалардан артыкшылыгын, езгешелш'н
танытады. Ралым Б.П. Кирдан айтуынша, юмнен не жазып алганын
керсетш отыру сиякты жинау эд 1стемесш фольклорист И.
Срезневский де ез туындыларында колданган [169].
K en eci «Телеген улы Жангабыл» енпмесшщ сонында бул
окиганын тарихта шын болганынын дэлел1 ретшде Кэр1боз акыннын
e л e н i KipicTipmreH:
Kiuii ж уз ге сыя ал май,
Тастай кештщ жер1нш.
Телеген улы Жангабыл
Токсан Kiciaai елгарш,
Штеу сойып басынды
Коканга берд 1 жер!щп!
Б1зд1нше, тарихи факплерд! баяндаган осы еленге карап,
материалды б1зге жетюзунпнш eKiHmi 6 ip авторы Kapi6 o3 деп
багалауга болады. Бул туста МешЬур-Жусш осы тэр1зд1 ел арасында
елендер непзшде ауызша таралган энпмеш кара сезге туарген болуы
керек деп те шамалаймыз. Капай дегенде де, Кер1боз елещнщ
кайткенмен, энпмеш жетюзуде белгш o i p роль аткарганы анык.
Белгш o i p еленмен тарихи материал арасындагы сабактастыкты
«Шорман би» e n riM e c iH e H де керуге болады. Онда болган окига
89
ретшде К^анжыгалы: КоскеЛШ-Досан акын мен Каржас: Елтай
акыннын сез кагыстырулары бершп: «Сонда Елтай акын:
Керей мен Канжыгалы сен емес пе ен?
Байлаулы бузауыммен тен емес пе ен?
Keuieri жет1 epiaai кунсыз кылган
Балам-ау, экен Каржас мен емес пе ем,дегенде, Досан акын дэнеме тауып айта алмай жешлш калыпты»,делшген [170].
MiHe, бул айтыс узщща де «Шорман» энпмесшщ нелзш
курайтын окига жетсйпц халык арасында ете танымал болгандыгын
керсетедг Ягни ел арасынан жиналган ауызею туршдеп бул
фольклорлык улпнщ бертшп жeткiзyшici белгш 6 ip себептермен
айтылмаса да, непзп ецпмешн ел арасына жайылуына б 1рден-б!р
себепкер болган Досан мен Елтай акындар ездмдер1 бершу1 МэшЬурЖусштщ жинаушылык ерекшелтн танытады. Сондай-ак бул
деректер осылайша енпменщ жазылып алыну паспортын курайды.
Жинаушылыктын:
ауызба-ауыз
жазып
алу,
eck'i
колжазбалардан, кейб1р ютаптардан Keiuipy тер!зд1 турлерш колдану
кезшде, жалпы фольклорист галымдар атаулынын устанатын Heri3ri
принщптер1 : сезд1 езгертпей сактау, ecTireH куйшде ауызша стилш
бузбай жазу KepeKTiri болса,-мундай тесшдерд1 МешЬур-Жусш жаксы
менгерген.
EHfli МешЬур-Жусш фольклорлык улплерд1 юмдердщ
колжазбаларынан, жэне де кай кезден бастап K etuipe бастаганына
кещл белешк. Ен §||йаМ , акыннын 1866 жылы сепз жасында Камар
хаз!реттщ колжазбасынан торт турл1 фольклорлык нусканы Keiuipin
алгандыгын еске туаретк. Олар: «Козы Керпеш-Баян сулу» жыры,
«Ер Таргын» жыры, «Терт Ж1гптщ елеш» т.б.
0м1рбаяндык деректершде Акмола дуанынын тургыны
Мейрам жанайдарулы ушде МешЬур-Жусштщ e 3t кеп уакыт турганы,
колжазбаларын актарганы, едеби мура сездерш зерттегеш
ернектелген. Ом^рбаяндык дерепнщ келеа 6 ip жершде акыннын Муса
Шорман баласы Секен агайдан iioii енпмеге толы колжазбаны калап
алганы сез болады. Буган карап МешЬур-Жусш 6 ipa3 фольклорлык
нускаларды осы колжазбалардан алган деген ойга келем1з /б!рак
накты кай ynrmepi екеш белпЫз/. Ойткенмен, акын кай фольклорлык
улгшерд1 кайдан алгандыгын керсет1п те отырган. Меселен, «Казак
ry 6i» деген енпмесш Обшгазы БаЬадур хан шеж1ресшен [171] алдым
десе, казак макалдарынын б1разын «Куран Кер1мнен» алгандыгы
[172], «Пайгамбар сезЬ>, «Щщ Алутин мен Алайман» тер1зд1
эдпмелерд! «Хадис-Шарифтан» кеипргендш [173] сез болады.
90
Сондай-ак осы колжазба шйнде МешЬур-Жусш: «Шэкэр1м
шеж1ресшен Тобыктыны жазып алдым»,-дегеш де бар [174]. Алайда
будан, МешЬур-Жусштщ непзп жинаушылык тесш «колжазбалардан
Keiuipy» деген сиякты ой тумауы керек. C e 6 e 6 i мундай жинаушылык
эдкке акын жш бара бермеген. Оган МэшЬур-Жусштш жазып кеткен
мыча 6ip сездер1 дэлел: « 0 3 i казак сейлеген сез! болган сон басында
казак енпмеамен бастап, акырын Ьэм казак сез 1мен тиянактаттык
Кепей баласы МешЬур-Жусш, нускадан K em ip in жазган жок, киялына
келген сезд 1 жаза берген жок, алданыш-жубаныш eMip етюзу ymiH
жазган жок...» [ 175],-делшген. Bip e K im n rric i бул TeKCTiH калган
жерлер1 ic - T y c c i3 жогалып кеткен. Акыннын не айтпак болганын дел
айтып жетюзу киын. Дегенмен, онын осы eKi сейлем1-ак:
колжазбанын кандай жауапкершшкпен жазылгандыгы, e p i оган улкен
мен 6epLnyi, e p i жазганда алдына кандай максат тутканы, e p i сол
жазба im iH aeii жиналган фольклорлык нускалардын жалпы калай
жазылып алынгандыгы хакында деректерд1 бередь M iHe, мунын 6 e p i
акыннын жинаушылык пен 3 ep rrey m in iK кызметтершш 6 ip арада
жургевдпгш дэлелдейдк
Сондай-ак
МэшЬурОКусщ
фольклорлык
нускаларды
жинаудын ущшип т е с т н де, ягни дайын ютаптарды пайдалану жагын
да менгерген: 6 ip i - ертеректе шыккан шыгыс кггаптары болса, 6 ip i батыс елдер улпсшдеп ютаптар т.б.
Б1здеп бар деректерге суйенсек, МешЬур-Жусш Абдугалисина,
Абултарит, Сократ, Хаюм, Эл-Фараби, Сагди, Науаи, Фердауси
сынды ойшылдары мен галым-жазушылардын енбектерга сол
ездершш ана тглшде окыган.
Меселен, МэшЬур-Жусш колжазбасында: «Жет1 жырау»
аталган ютап бар [!76],- дей отырып, уагыз-насихат, дш тещрегшде
т.б M e n i M e r r e p келтгредь Ягни будан, МэшЬур-Жусш ертеректе
шыккан ютаптарды да езшше пайдаланганын, онын жене колжазба
емес, «ютап» ёкендшн аныктаганын да танимыз. Сондай-ак
м ум кш дтнш е KiTan атын жазып кетуд 1 умытпаган.
Ал, Батыс Еуропа, Россия елдер! галымдары арасында
МэшЬур-Жусш Ч. Дарвиннш, В.Г. Белинскийдщ, М. Баскиннщ, В.
Радловтын т.б. к.таптарымеи таныс болса, жэне де олардын багыттау
ойларын жинаушылык кызметшде пайдалана бшген. Ce 3iMi3 делелд 1
болуы ушш акыннын мына 6ip n i K i p i n келт1решк: 1810-1848
жылдардын арасында тipшiлiк кылган Виссарион Белинский ез
тусында замандастарынан баса озган, арттагыларына устаз болган
орыстын атакты ipi эдебиетцпа, тарихшысы. Ол айткан пэлсапа:
«Дуниеде б/р-ак жалпы т|ршййк бар.-дейдк- BipaK TipuiiniK еш
уакытта елмейдц ешкайда кетпейди Толкыннан толкын туады,
толкынды толкын куады. Толкын мен толкын ауысады. Bip
толкынныц орнын eKiHmi толкын басып, ауысып, езгерт жатса да,
тупаз теревдер, я кунге орнында, a n i кунге T ip i козгалады, ушыкиыры жок ауданды кен беагшде толганады».
Осы сезге менщ жаным риза болды. Оны орыс деп айту
жарамайды, «ерсщ!»-деп сейлеу керек. EKiHUii сез Дарвин айтады:
«Талай замандар еткенде, биттей кезге шнбейтш 6ip буркггп курттан
мал, кус, ан, агаш сиякты жвндiктep мен eciMfliicrep шыгады»,-деген.
Y uiiH U ii сез Михаил Баскин сейлеген: «Элем жузшдеп барлык
нерселер токтаусыз козгалып, e 3 r e p i n отырады. Осы кунп кап-катты
болып турган ж e p i м i з 6 i p кезде дауылдап жанып турган отты зат
болган. Нешелер замандар етш, сырты суый бастаган сон осы
калыпка келген»,- дейш.
Булардьщ сезш айтып жатканым: «Бурынгыны айтпай, сонгы
сез ойга туспейдг»,- делшгён. Сез сезден туады, сейлемесе кайдан
туады. «Су анасы-булак, сез анасы-кулак», «Айдай атын бшген
Ж Y Й p iк тep д iн c e 3 i атасы болды да, менщ кулагым анасы болды да,
балалап, e p 6 i n , есп»,-делшген [177].
M iH e, бул туста акыннын галымдар ютаптарын тек окып кана
коймай, ен непзп, керект! деген пдарлерд1 жазып та, колданып та
отыргандыгы байкалады. Бул кeлтiplлгeн галымдардын озык ойлары,
сез жок, МешЬур-Жусш кезкарасына, онын жинаушылыгына улкен
есер еткен деуге болады. Меселен, мундагы «бурынгыны айтпай,
сонгы сез ойга туспейд] деген сездер-зерттеушшктщ H eri3ri принцип!
болып табылатыны белгш. Ягни алдынгы галымдардын пшрлер1мен
де, енбектер^мен де санасу, оларга сштеме жасау т.б., содан кейш гана
барып ез ойын туйшдеудо MэшhYp-ЖYciп едет e r r i деуге непз толык.
Сондай-ак, бул узшдще келторшген мына 6 i p пелсапалар:
« B ip aK т i p ш i л i к еш уакытта елмейдЬ>; «Толкыннан толкын туады,
толкынды толкын куады»; «Тупаз терендер я ещ кунге орнында, e n i
кунге T ip i козгалады», «Элем лсузшдеп барлык нерселер токтаусыз
козгалып, езгерт отырады»-дегендер1 - диалектиканын занын Tycmyi
емес пе? Бул сез кез келген зерттеупн ушш, талмай 1здену, куджтену,
делелдеу керекттн T Y c iн д ip e т iн i куменаз. Я, ci3 тарихшы болыныз,
едебиетип болыныз, философ болыныз, фольклорист болыныз т.б.6 a p i 6 i p элемнщ даму зандылыктарын бшуЫз кажет, онсыз гылым
дамымайды. Осыны МешЬур-Жуст жаксы T y ciH reH T ep i3 fli. C e 6 e 6 i
халык арасынан ауыз вдебиеп мен фольклорлык улплерд 1 жинаганда,
есте устайтын ен манызды нерсе нусканын ел iiniRae ауыздан-ауызга
еткенде езгер1мпаздыгы, T inT i кей улплердщ жойылып кету K ayniH iH
92
тууы т.б. Ауыз эдебиетшщ мундай ерекшел1ктер1-акыннын
жинаушылыкка KipicyiH api тездетсе, api фольклорлык улгш ерш щ
негурлым мол жиналуына cenTiriH тилзу де ыктимал.
взш щ жинаушылык кызметше пайдалану ушш, М эшЬурЖусштщ жогарыдагы галымдардын керект! й т р л е р ш 03i аударып
жазбасында пайдаланган. Бул акыннын жинау эш стемесш щ 6 ip
I кырын гана байкатса, api онын ол тужырымдар жазылган тш дерд 1 де
жеш менгергендтн танытады.
Бул Мейрам кажы заманында кария, шежчре, сезге шешен,
казакша-орысша eKi Tinfli де жаксы бшетш, шыгыс халкынын, онын
Рншнде казак халкынын бурынгы еткен шешендер, акындар, у л г ш
билер, атакты батырлар, данышпан жандардын тарих, едеби мура
сездерш зерттеп , кеп жинаган адам. Бул Kicire: заманында МеккеI Мадине, араб журтынын жиЬан кезген саяхы, гылым, б ш м адамдары;
тарих, адеби мура сездерш жинаган бшпш адамдар келш, колында
турады. Сондай адамдар мура сездерд1 кеп пайдаланган улы орыс
[ халкынын атакты галымы В.В. Радлов дей отырып, ол туралы езш щ
кезкарасын да биэдрш отырган.
Фольклорист-галым В. Радлов eci.MiHin тещ репне келеек,
МешЬур-Жусш онын атакты «TypKi тайпаларынын халык адебиет
улплерЫ атты кггабын ( III KiTa6bi, 1870) кезбен K epin, колмен устаган
жан. Ал кеншне унаган KepeKTi деген фольклорлык yrtriiiepfli ез
колжазбасына Keuiipin алып, ол женшде ескертш те отырган.
Жалпы акын колжазбаларында В. Радлов eciMi жш аталады.
Мэселен,
МэшЬур-Жуст
колжазба
сонында
бершген
мазмундамасында «В.В. Радлов казак Ty6i деп жазган шеж!ресЬ> деген
энпмеа бар екенше назар аударгады [178]. Онда Алтынбел деген
ханнын жер астында тыгып ecipreH кызынын кун сэулесшен аягы
ауыр болуы, одан кешн Шынгыс ханнын тууы т.б. сез болады. Ал,
келеа 6ip колжазбасында МешЬур-Жусш «Ер Кекше" жырын В.В.
Радловтын Ш-томынан жазып алгандыгын ескертед 1 [179]. TinTi «Ер
Кекше» жырынын 1826 жолдан туратынына дешн ал тем е бередь
Булай туындынын кайдан алынгандыгы турасында деректер беру,
сштеме жасау - МэшЬур-Жусш жинаушылыгынын гылыми непзде
журпзшгещнпнщ oip делел 1 болады.
Сондай-ак
МэшЬур-Жусш
галым
В.В.
Радловтын
жинаушылык кызметш аса жогары багалаган: «Василий Васильевич
Радловтын жинаганынан, басканнан квшipiп алып жазган МэшЬурЖусш Кепей баласы,*десе,-«...Тарпин», «Сайын», «Козы КерпешБаян сулу», «Акбала», «Кожамбердшерд1», «Бекей ханын»-Элихан
сонан Keiuipin алып бастырып жур... Казак эдебиетшщ б]рнеше
93
сездерш егер Радлов жинап алмагаида, булардан бул кунде тамыр
калмайтын едк»,- ДегенД! де жазган [180].
МэшЬурд1н фольклорды жариялау тэж!рибесь
Жогарыда айтылып кеткен, «Дала уалаяты газетгндеп» /1893
жылгы 13-саны/ акыннын «Казактын бурынгыдан калган сездерЬ
атты макаласында «Не нэрсе елмейд1?» деген сауалды
карамагындагыларга Абылай хан койса, кей жинактарда [181] хан
орнында 0 з Жэшбек алынады.
Жауап 6 epymi болып МэшЬур-Жусш нускаларында: 6 ipfleбеймэл1м адам делшсе, енд1 б1рде Кыпшак Жудас шешен /Жолмурат
жазбасы бойынша-Н.Ж./, ал жогарыда аталган жинактарда
Жиреншенш ез 1 алынады. 0йтсе де, сонгы жарияланымдагы нускалар
«ел аузынан» жиналды десек те, «галым» деген сездщ 0 з Жэшбек
заманында колданылмаганы кумэнЫз.
Сондай-ак жогарыда аты аталган Таймас шешенге катысты
тагы 6 ip нуска [182] О.Иманбаев колжазбасынан алынды деп басылып
жур. Ал, бул улп акыннын жиеш Жолмурат Жусшулы жазбасында да
кездеседь
Демек, МэшЬур-Жусш жерлеа,
T im i
агайыны
О.Иманбаевтын не МэшЬурден, не онын жиеш Жолмураттан Keuiipyi
мумюшнпн ескеру кажет.
Енд1 осы eKi нусканы езара салыстырып керешк.Туп Heri3i 6ip
болганнан кешн, эрине, eKeyi де ете уксас, TinTi 6ip текст деп карауга
болады. Мэселен, Жолмуратга: «Дуниеде тозбайтын не нэрсе, бола
ма? 0лмейтш жан не нэрсе, бола ма?»-деген жолдар KiTanTa [183]:
«Дуниеде тозбайтын нэрсе бола ма? ©лмейтш жан бола ма?»,-деп
бершген. Байкап отырсаныздар, eKi нускадагы 6ipiHiui сейлем бiрдей,
тек еюшпхде «не» ce3i жене «не нэрсе» TipKeci кездеспейдк Ал, калган
жерлерй сюжету мазмуны, жазылу сШйь кешпкерлер!, олардын ic9pKerrepi, TinTi сездер уксастыгы 6ip-6ipiHeH аумайды. Кыскасы,
мунын 6epi eKi нусканыц да neci МэшЬур-Жусш екенш толык
дэлелдей алады. Тек Жолмурат муны МэшЬур-Жусштш десе, KiTan
курастырушы Б. Адамбаев тек муны О. Иманбаевтан алганын гана
атап, ал онын юмнен кецнршгенше уншмеген. Эйтсе де, «эулеттж
архивтеп» О. Иманбаев папкасында белгш 6ip деректщ юмнен
алынгандыгы женшде деректер кeлтipiлiп отырылган. Мэселен,
МэшЬур-Жусштен кеилргеншщ 6epiH О. Иманбаев эр такырып
мацдайшасында арнайы KepceTin отырган. Назар аударарлык жэйт: Б.
Адамбаев кггабында кездесетш бул аныз Н. Терекулов ютабында
94
[ 184] да сол езгертшген куйде бер 1лед 1, алайда М эш Ьур-Ж усттщ аты,
колжазбасы квpceтiлмeйдi.
MaiuhypOKyci птщ «Абылайдын хан болып кетершуЬ> мен
«Абылай ханнын Tyci жане калай елгеш" теш регш деп энпмелерд1
М|'ржакып Дулатовтын «Азамат Алашулы» деген буркеншек атпен
берген [185] «Айкап» журналындагы /1912 жылгы, № 6 саны/
жариялаган «Хан Абылай» атты материалымен уксас келедй
МГржакыптын бул енпмесш щ 6 i p бел 1м 1нде Абылайдын 48
жыл Кекшетауда хан болганы, 12 жасар кезшде Турюстанга к е л т
кызметнп болып журуй 20 жаска келгенде калмакпен согыста
ерл 1'пмен кезге тускеш, кешн хан болып квтepiлyi т.б. баяндалады.
Ал, еюнпп бвл 1М1 ханнын картайган шагында Т а ш к е н т шаппак
болуы, туе Kepin, райынан кайтуы, кайтар жолда «корганга Tycin» коз
жумуы т.б. камтылады. Бул ею материал да М еш Ьур-Ж уст
жинагында сол калпында ушырасады. E K i нуска, непзшен алганда, 6 i p
колдан шыккан, тек аздаган e 3 r e m e .n iK T e p i бар.
Меселен, eKi нусканын да бастамасына ушлешк. «Айкапта»
«Атагы жер жарып шыккан Абылай XVIII гасырда дуниеге келш...»
деп басталса, МешЬур-Жусште ол жерлер1 жок, энпм е б1рден ханнын
12 жасар йуншен, сарт жолдасы Оразаулыкпен Турюстанга келуь
Эбшмэмбет хакга кызметсш болганы, Уйсш Теле би туйесш бакканы,
Сарыаркага барып, Атыгай, Карауыл деген елдщ байы Дэулеткелдшш
жылкысын бакканы [186] T .6 .-6 e p i «Айкаптагы» нускада да дэл
кайталанган, тек онда сарт жолдасы Оразаулык eciMi кездеспейдь
Одан кешн окиганын 6 epLiyi c m ii де эр нускада езшше бepiлгeн.
Сондай-ак эн п м е ортасында бершген Арыстан акыннын «Кене хан,
жаксы керсен карашынмын»,-деген oip шумак елеш «Айкапта»
сонына карай бершген. Онын ececiH e М эш Ьур-Ж устте сонына карай
бершген «Кылады Микражще байлар сауда» атты елен жолдары,
KepiciHiue, «Айкапта» материал басында орын алган. Шамасы, бул
сюжет ел арасында ете кен таралган, танымал болган нуска болса
керек. Демек, фольклорлык улп ретшде жиналган бул нусканын сел
e3repicrrepMeH
гана М эш Ьур-Ж усттщ
де, Мфжакыптын да
жазбаларында кездесу1 б 1зд» тандандырмаса керек. Сонымен 6 ip re бул
eKi каламгердщ де фольклорлык улпш каншалыкты езгертпей кагазга
туаргенш делелдейдг Сондай-ак МэшЬур- Ж Y ciптe enriM e сонында
«Кымыз езен!» атауына, «Ан апмайтын жаман кус ат енбеп...»-деген
макал терю нш е байланысты бершген туЫшктемелер [187] т.б.
М^ржакыпта кездеспеу1,- o ep i б iрiнш i нусканын келем жагынан
кешрек екенш делелдейщ.
95
«Айкаптагы» нусканын екший бел1мшде де езгер1стер
баршылык. Маселен, М1ржакыпта: «Эй, Абылай! Сею мен кергенде
турымтайдай ул едщ»,-деген елен жолдарымен басталып, белпаз
жыршы атынан айтылады [188]. Бул жерлер МэшЬур-Жус1Пте жок,
жене болган кунде де «белпаз жыршы» демей-ак «Бухаркен»
айтыпты дер едь Ce6e6i Бухар елендерш МэшЬур-Жусш жатка бшген.
Екжцн 6ip езгерю жерк «Айкапта» Абылай TypKicTaHFa 6ip баласын
койды деген мел1мет бар да, накты кай баласы екендш керсет1лмейд 1
[189], ал МэшЬур-Жустте ол «Сыдык султан» деп бершед1 [190].
Ягни, мунда МэшЬур-Жусш жинаганы нактылыгымен кезге туседк
EKi нуска арасында каншалыкты 6 3 r e p ic T e p болганмен уксас
жерлер} де ете кеп: сюжеттщ желк1, берму p e T i, накты окигага
катысушылардын аты-жендер1, i c - e p e K e r r e p i, сездерц окигалардын
камтылган кезендери TinT i акындар атынан б e p i л г e н елен шумактары
т .б .- 6 e p i 6 ip fle fi.
М. Дулатовтын казак эдебиета тарихында фольклор жинаушы
дегеннен repi, жазушы ретшде танылганы белгш. Ал, нускалардын
сонша уксас болуы б1зд1 ойландырса керек. 1912 жылдан бастап
МэшЬур-Жусшпн «Сарыарканьщ KiMfliKi екендю» ютабы зиянды деп
табылып, «МэшЬур-Жуа п шыгармаларынын будан былай шыгуына
тыйым салынгандыктан, баспа бетшде МэшЬур-Жусш eciM i аталмауы
c e 6 e 6 i TyciHiKTi. Маселен, бeлгiлi акын С. Торайгыровтын да казак т ш
тазалыгы мэселесш катергенде MэшhYp-ЖYciптeн мысал келпре
отырып, онын авторын атамауы тепн емес. MiHe, осындай
себептермен МэшЬур-Жусш ж1берген материал a f tT e y ip жерде
калмасын деген ниетпен М. Дулатов атынан жариялануы да ыктимал.
Олай дейтш1м1з: МэшЬур-Жусш «эулетпк архивтеп» жазбасында
былай деп жазып кеткен екен: «Сарыарка» сотка алынган сон, газет
редакторлары «МэшЬур» деген атты калдырып, «Мухаммед Юсуф»
деп газет ж1берш турды».
Калай болганда да eKi материалда уксас сейлемдер кеп
кездеседь Мэселен, МэшЬур-Жусште: «Туамде 6 i p жолбарыс келш,
шатырымныц алдына u i e r i n , мойнын салып жатып алды. Бул не
кылганы деп карап efliM, элп жолбарыс дегешм аю болды, жап-жана
жолбарыс ед! гой, аю болганы H eci деп карап ед1м...» [191]-делшсе,
«Айкапта»: «Туымде шатырымнын алдына 6 i p жолбарыс келш, шепп
жатып алды, бул не кылган жолбарыс деп тан калып карап ед 1м, элп
жолбарыс аю болып K e r ri. Жана жолбарыс ед! гой, калайша аю болып
K e r ri деп, екшин караганымда...»,-делшген [192]. Бершген 6 ip iH iu i
сейлемнщ езшдё, тек «шатырымнын алдында» деген сез нркесшщ
96
орны ауыстырылган да, «мойнын салып» TipKeci бершмегбн, т.б.
сондай-сондай сэл езгерктер бар.
Ал, бул 1912 жылгы «Айкаптагы» макаланы МэшЬур-Жуст
Kemipai дешн десек, онда сейлемдер! дэлме-дэл б 1рдей болуы керек.
Жэне де акын юмнен не алса да ол ж аш н ескерт1п отырган. Онын
уст1не МэшЬур-Жусш текстшде фольклорлык стиль айкын.
М1ржакыпта онын T ir i c i жаткызылып, эдеби нормага бершген.
Ал, М. Дулатов пен акын баласы Эмен Кепейулы арасында
достык байланыстын болганы турасында материалдын [193]
жариялануы М эшЬур-Жуст пен М1ржакып арасында байланыс Эмен
кайтыс болганга дешн (1921 ж.) болды ма деген тужырымга экелда.
Егер байланыс болган жагдайда, шамамен бул эцпмеш МэшЬурЖусштен баласы Эмен аркылы М1ржакыптын алуы мумкш. Мунын
oepi eKi нуска арасындагы api уксастыктын, api айырмашылыктардын
ce6 e6 iH аныктаса керек. Ягни, фольклорлык улпн 1 жазып алушы
МэшЬур-Жусщ те, одан баласы Эмен Keiuipin, ал одан М1ржакып
алуы ыктимал. Немесе журнал редакциясына МэшЬур-Жусштщ e 3i
A'i6 epyi де эбден мумюн. Мундай теркшдеспктер баспасез бетшде
кешн шыккан материалдарда да орын алып жур. Мэселен, «Абылай
ханнын Tyci» туралы aHriMeci К- Сарткожаулы езщщ «Bis кандай
халыкпыз» атты макаласында [194] пайдаланылады да, материалды
ммнен алганын керсетпейдк Ал, Э. Эуелбектеп [195] Kepiui кыргыз
елшщ азаматы Н. Байжттовтын «Абылай ханнын Tyci» атты
макаласын аударып oepeji (энпме кыска турде баяндалады).
Келеа «Абылай хан мен Калдан Сереннщ аракатынасы
туралы» анызда [196] (шартты атауымыз езгойздйр Н.Ж.) eKi ел
арасындагы катынасты шешу максатымен калмак елше ёййгаёр
аттануы сез болады. Елинлер |тшНд$й 4 адамга: Каз дауысты Казыбек,
Тайкелт1р би, Балтакерей-Турсынбай, Шакшак Жешбекке Калдан
Серен ханымы Карабас назар аударады. Мунын 6 epi eKi елдщ бейбтг
жолмен б т м г е келуше себепкер болады.
МэшЬур-Жусштеп «Жэщбек батырдын TyciH Абылай ханнын
жоруы» атты аныз-энпмеде [197] Катысыбан мен Абылай арасындагы
келюпеушкикт! eKi елдщ «сырттан батырларын» жекпе-жекке шыгару
аркылы шешедь Сонда Жэшбек керген тусп хан Абылайдын дурыс
жоруы урыстьщ дагдырын шешедь
МэшЬур-Жусш жазып алган Kejjeci аныз «Абылай хан мен
Балтакерей Турсынбай батыр турасында» [198]. Кыскаша мазмуны
мынандай: Онда Балтакерей Турсынбайдьщ еж егпгш сынау
максатымен хан оны кешке карай молага бешт агашын экелуге
97
жумсайды Ал онын алдында бешт imine 6 ip Jidrirri коркытсын деген £ I
оймен жаткызып кояды. Бул сыннан Балтакерей абыроймен шыгады.
Дэл осындай сюжет «ел аузынан» деген айдармен шыккан Н.
Терекулов ютабында [199] да кездеседь Ондагы кежпкер есебшде
Жэшбек батыр алынады да, тапсырма берупп Кабанбай батыр
делшген. Ал, осы энпмеде бершген Жэшбекгщ eKiHiiii epniri, ягни
шубар жыланды шайнап тастаганы жэншдепЫ-бул да МэшЬур-Жуст
жинагында кездеседй Тек ол ic-эрекеттщ neci болып Кабанбай батыр
e ciM i алынган. Байкал отырсаныз, «ел аузынан» деген текстерде бэр!
араласып кеткен. Демек, нускаларды 6 i p гасыр бурын жинаган
МэшЬур-Жуст жазбалары езшш фольклорга тэн ерекшелнстер1мен
кезге туседь Ал, шыгармадагы енпмеленетш ж эш тп шын болган
уакига деп кабылдау, соган сещцре баяндау, халык прозасынын, онын
ш ш де аныздын басты касиеп екещ белгш [200]. Ал, Кенес тусында
жэне сонгы жылдары жарияланган МэшЬур-Жуст материалдары
6 ipa3 езгер1ске ушыраган, орынсыз редакцияланган. Рас, батырды
бештке жумсап сынау сюжет! кэп вариантты, сондыктан ондагы
кейшкерлер эр баска болуы фольклор ушш табиги нэрсе.
МэшЬур-Жуст жазып алган тагы 6 i p аныз «Абылай тусындагы
зан-жоралгылар» деп аталады [201]. Мунда сюжет «кунга KeciM
айтатын, 6 iT iM айткызып билщ калдыратугын» Кул!к Шобалай баласы
Жанабатыр биге байланысты бершедь Бул би б!рде Жанабатыр
дел!нсе, б!рде Жэнке батыр би деп алынып жур [202]. Bi3 «эулетпк
архив» пен Омар Иманбаев папкасына суйене отырып ол да («эулетпк
архивте» сакталган-Н.Ж.), жэне энпме уксастыгын непзге ала
отырып, Кул!к Шобалай баласы Жанабатыр би деген eciM fli дурыс деп
тауып отырмыз. Ал, О.Иманбаев бул энпмеш МэшЬур-Жусш баласы
Фазылдан 1962 жылдын 29 авгус!нде жазып алдым деп кэрсепп
кеткен. Энпмеде Жанабатырдын кунга берген кеамдер 1 де бар: «Кара
кун- жуз жылкы, он eKi жаксы; суйек куны-елу жылкы, алты жаксы;
энер куны-токал кун болады, тогыз жаксы»,-дел!нген [203].
Аныздын баяндалуында «екен» деген кемекш! епспктердщ
Ж1И колданылуы-акыннын фольклорлык Yлгiнi ел аузынан кецпргенде
ауызек! сейлеу стшин сактагандыгын танытады. Ягни, нусканы
авторлык озгёрштен аулак устагандыгын корсетед!. Мэселен, «аттын
куйрыгын кескен урыга 6 ip жылга шей!н бил!к айтпайды екен, босага
кузетаред! екен» [204],-деген твр1здк
Акыннын «Абылай хан заманында» аталатын текс!нде [205]
Бухар жыраудын ханга акылшы болганы, орыс журтынын ханга сый
ж!бер!п, «озще караган журтты 6 i 3 r e жау кылма»,-деу! баяндалады.
98
Ал, «Абылай ханнын сездерЬ) деген шагын гана сюжетте [206] хан
атынан 6ipa3 ру аттарына бершген аныктамалар т.б. камтылган.
Жогарыда келпршген Абылайга катысты энпмелерден ханнын
акылдылыгы, е ж ет т ш т , кайсарлыгы, тапкырлыгы, шешещйп, ер
ж уректш т т.б. касиетгер 1 танылады. Мунын o ap i тарихи шындык
айнасы болумен катар, халыктын кандай билеушйй жогары
багалауынын да керсеткшн. Хан, султандарды халык онын байлыгы
мен билщ ушш мадактамайды, KepiciHme жауга карсы куресте ерлш
KepceTin, ел бастаганы ушш, акыл-айламен жол керсеткеш ymiH жэне
ен бастысы-елдш атынан сойлеп, халыктын жогын жоктап, сонын
KepneKTi е к ш бола бшгеш ymiH дерштейд!. Сондыктан султандар мен
батырларды бейнелейтш аныздардагы дарттеу-шарттылыктын 6 ip
Typi
[207].
Сойтш,
бул
энпмелерден
ханнын
даналыгы,
тапкырлыгымен 6 ipre, елдщ оны ш екиз курметтеуш де керем^з.
Сонын 6 ip i- «Жарылгап пен Абылай хан» атты аныз [208]. Мунда
Абылай хан OMipiHin 6 ip ceTi гана бейнеленген. Онда Каракесек
руынан
шыккан
атакты
Жарылгап
деГенщн
Абылайды
касындагыларымен 6 ipre ерекше курметтеп, сый 6 epin KyTyi
айтылады. Мундай щФипаща риза болган ханнын Жарылгап
урпактарына бата 6 epyi, ол батанын ерекше дуалылыгы теш репде сез
козгалады. Сырт Караганда жей енпм е тер1зд1 кершгешмен, мунда
сол кездеп елдщ турмыс-т 1р ш ш п , конак сыйлау салты туралы т.б.
кунды мэшметтер де баршылык. Сондай-ак хан батасына, дуасына
деген ел ceHiMi де-Абылайды дэрш теудщ айкын KepiHici.
Осы орайда МэщЬур-ЖуЫп Кепейулыньщ ел эдебиет!
улплерш жинаган материалдары тек колжазба кушнде калдырмай,
баспа бетшде де кез! йргсщде жарияланганына арнайы кешл белуд 1
жен кердш. Мэселен, онын алгашкы казак газет1 «Дала уалаяты
газетшде» жариялаган улплер 1- акыннын ел эдебиетш жинаушы гана
емес, оны жариялаушы, зерттеуш болганына да жарык Tycipe алады.
XIX гасырдын сонгы ширепнде казак елшщ жагдайын, тынысТ1р ш ш т н , эл-аукатын, онын мэдениет1 мен енерш, фольклорын т.б.
бук!л журтка таныстырып отырган тунгыш казак газеттершш 6 ipi «Дала уалаяты газетЬ ёкен! ёелййь
Эрине, о баста газетп шыгарушы да, бакылаушы ла Дала
генерал-губернаторы болгандыктан, онда белгш мелшсрде патша
укгметщщ жергшйгп эюмдершш тургылыкт^ елге катысты
шыгарылган буйрьш ары басылып, api насихя* гапып отырса, е к ш »
жагынан, елд 1 ерншшжке, отырыкшылыкка кэшуге ундеу, мал
тукымын асылдандыру, сауда хабары, мектеп ici, дэр!герл 1к жэрдем,
казактын ултгык Tini мен эдебиетше т.б. байланысты кунды, багалы
99
упт-насихат Typiндеп деректер де басылып отыргандыгын есте
устаган жен.
Сонымен 6 ipre газет беп'нде казак едебиеп тарих ы мен
фольклорына катысты кунды материалдар шогыры жарияланып, елге
таратылып отырады. Газеттщ бул саладагы материалдары казак
фольклортану гылымына косылган комакты улес болды. Белшн
фольклортанушы галым С. Каскабасов сезщ ен айтсак: «Жалпы «Дала
уалаяты газеп» 15 жыл шпнде, шамамен 704 рет шыккан, сонын 331
Нем1ршде фольклорлык материал жариялаган. Мунын нШндр казак
халык поэзиясынын улплер 1мен катар орыс, араб, кытай, жапон, фин,
армян т.б. хапыктарынын ертеплер1, мысалдары, накыл сездер1 бар»
[209].
Ал, бул мол мураларды ел арасынан жиыстырып, газет
беттершде жариялаушы кчмдер дегенде: 6ipi - жииаушы-тщш ретшде
багаланса, емншшер! - метшге тусшд^рме 6 ep in , сол аркылы езщщ
ой-тусш тн ортага сала отырып, жалпы казак фольклоры хакында
ntKip айтуга ниеттенген адамдар енбеп деуге болады. Булардын
арасында арнайы 6iniMi бар маман-этнограф, "плип-турколог,
ориенталист галымдар да баршылык. Меселен, фольклористгапымдар: В.В. Радлов, Г.Н. Потанин, Э. Диваевпен т.б. катар
МешЬур-Жусш жазгандары да газет беттершде жщ басылып журд1.
МешЬур-Жусштщ казак даласын кеп аралаганы, фольклор мен едеби
мура сездерщ кеп жинаганы мел1м. Осы орайда МешЬур-Жусштщ тек
жинаушы гана емес, сонымен катар улщлерщ т.б. зерттеу, саралау
жене ол туралы niKip тукш де т.б. коса аткарганына назар аударган
жен.
Сонымен 6ipre газет авторларыньщ кездеген максаттары да,
гылыми дайындыктары да т.б. ер турл1 екенд1пн ескеру керек.
Жогарыда аталган галымдардын Ke6i езге улт ек1лдер1 болгандыктан
да, олардын казак фольклорына деген кезкарастарынын басым
багыты-танымдык сипатта жургенд1пн де есте устаган жен. Ал,
МешЬур-Жусштш белгш фольклортанушы галым Ш. Уелихановтан
кешнп ез ултынын тунгыш тума, улттык фольклорист галымы болуы
кеп нерсеш ангартады. Ягни казак тш н езге ек 1лдер1 галымдарына
Караганда жетйс бшу|вдн Oai ел арасынан фольклорды жиыстыру
кызмепн жёцшдететтш сезс1з. Екшшщен, МешЬур-Жус1п казактын
едет-гурпын; кешпенд1 турмыс-ripmiл1riн т.б. жет1к б 1лгенд1ктен де
казак eлiнiн б1ртутас улт болып калыптасуы ухшн, еркението,
медениетп халык ретшде-калыптасуына не кажет екешн басшылыкка
алып отырган. Непзшен, -осы аты аталган багытта газет бет^нде
жарияланган МэшЬур-Жус1п материалдарын уш салага беле отырып
100
карастырган жен /жалпы газетте акыннын 24 мурасы басылган-Н.Ж./.
Bipi- езш щ тел туындылары: «KapFa мен лашын» /1889,7/ т.б. [210].
EKiHiuici - акыннын ез тусындагы когамда болып жаткан тарихи
езгер*стерге деген езш дж кезкарастары мен ой топшылаулары:
егшшшктщ
пайдасы,
бал
арасын
ec ip y
т.б.,
кунделгетп
шаруашылыкка катыстылары /«Баянауылдан хабар», «Баянауылдан»,
«Турмыс жайында болган хабарлар», «Баянауылдан хат», т.б. тэр1здъ/oepi улкещц-юшии 14 макала. Ym iHinici - ел аузынан жинаган
фольклор улплерь
Осы орайда айтарымыз: 1888-1902 жылдар аралыгында
шыккан «Дала уалаяты газетЬ> материалдары жеке ез алдына
жинакталып, берт 1 нде 4 томдык кггап болып жарыкка шыкты /Кураст.
Y. Субханбердина/ [211]. Bip eK im urrici: мунда МешЬур-Жусштщ
6 ipa 3 енбектер1 белгЫ 6 ip себептермен юрмей калган, тек 1996 жылы
шыккан.
«Дала
уалаяты
газет! ндеп »
материалдардын
библиографиялык керсетюшшде /ДУГ. 5-кггап. Мазмундалган
библиографиялык керсетк1ш. А., Гылым, 1996/ аталып етедь Меселен,
керсетюш бойынша МешЬур-Жусштщ «TypKi лугаттары турада» атты
макаласы 1890 жылы, 23 санында жарыкка шыккан деп керсетшед1
[212]. Ал бертнщ еп шыккан кггапта /ДУГ. 1989/ тек сонгы 632 бетшде
гана туаш кте^е ретшде 1890 жылдын 20 санында басылган-ды деп,
газеттщ нв\ирш керсеткенде де жансактык танытады / б1рде №23
десе, б!рде № 20 делш едь Н.Ж./. Ж ене де сонгы жинакта /Дуг 1989.
TyciHiKTeMeci гана бершсе де, толык MeTiHi жок.
Сондай-ак жогарыда аты аталган 4 томдык жинакка енбей
калган МешЬур-Жусштщ ез туындылары, онпмелерй макалалары, ел
аузынан жинаган халык эдебиет1 ynrinepi де баршылык: «Энг1мелер»
1889,45-46/ [213], «Баянауылдан хабар» /1889, 48/ [214], «Турмыс
жайында хабарлар» /1889, 41/ [215], «Минакиб Кулмухамет уста»
/1889, 28/ [216], «Баянауылдан» /1890,11/ [217], «Турмыс жайында
болган хабарлар» /1890,16/ [218], «Баянауылдан хат» /1890 ,17/ [219],
«Баянауылдан» /1890, 24/ [220], «Баянауылдан» /1890,32/ [221],
«Баянауылдан хабар» /1891,9/ [222], «Турмыс жайында болган
хабарлар» /1892,31/ [223] т.б.
МешЬур-Жусштщ «Баянауылдан» атты макаласында ИтемгенМамай деген келдердщ, Олжабай cepeci, Eflire cepeci, Шорман тамы,
Тайбай келй Ушмырзанын кел! дейтугын жерлердщ тарихнамасы
айтылады. Мундай жер тарихына байланысты бершген туЫшктемелер
белгш орыс фольклорист-галымдары арасында да кездесш отырган.
Меселен, фольклор жинаушы А.Ф. Писемский енбепнде бар ек е н д т н
галым
З.И.
Власова
[224]
байкаса,' ал
Н.
Цертелевтщ
101
жинаушылыгында кездесетшш Б.П. Кирдан дэлелдеген [225] т.б.
Сондай-ак белгш фольклортанушы галым Г.Н. Потаниннщ [226]де
енбектершде бар.
Жинактап айтсак, МэшЪур-Жусш макалаларынын б1разында
мал жайлайтын жерлер1 тарылган адамдар арасында айтыс, тартыс
e p i n y i , ел 6 ipniri, тыныштыгы кететш, ер уйден алынатын алымсалыктын юмдерге каншалык ауыртпалык кеЛт1рШ ж | бал арасын
e c ip e T iH шаруашылыктын пайдалы жагы, елге гылымньщ типзер
e c e p i , ейел адамды окытудын меш т.б,- 6 e p i де камтылган] Бул
акыннын елеуметпк, когамдык меселемен де шугылданганын
керсеТедк Мундай деректерд1 белгш фольклорист Э. Диваевтын да
кептеп жинаганы белгщ . Деректер келпре отырып упт айту, ел
шагымын жепйзу т.б. Э. Диваевтын да, МешЬур-Жусштщ де
жинаушылык кызметтершщ кекжиепн кенейте тускеш сезаз.
Енд!
МешЬур-Жусштщ
газет
бетшде
жариялаган
материалдарынын ушшцй саласы - фольклорлык нускаларга
токталайык Онын гш1нде турл 1 аныздар, шеж1релер, ертеплер,
шешендйс сездер т.б. бар /жалпы саны-9-Н.Ж./. Меселен, «Адам Ьем
онын гумыры» /ДУГ. 1889,6-7/, «Жаксы молда» /1890,14/, «Гажайып
6 ip кус заманында» /1890,18/ т.т. бар.
Жарияланган бул фольклор улгщер} непзшде МешЬурЖусштщ фольклорды-жастарга улп-енеге, насихат, тербие беретщ
т.б. педагогикалык, тэжмднс ойлардын туп казыгы деп Тубщгещн
керем1з. Меселен, «Турмыс жайында болган хабарлар» атты енбепнщ
/ДУГ, 1890-9/ K ip ic n e c iH fle МешЬур-Жусш алдымен казак халкын
уйкысынан оятушы сущкп газетке деген штипат, ризашылык
61лД1рсе, сонынан казак жастарына улп-енеге боларлык ic-ерекепмен
кезге тускен Kimi жуз Алшын К араж тт би деген атакты щсщЩ
басынан еткен 6ip окигасына кещл белпзедк Онда бас Kecipершшеюпктен, ортаншы кеар-уйкышы болудан, кенже Kecipкедешнктен кутылу ушш жастардын Kecin вдеу, енбек ету т.б. сиякты
жолдарды i3flecTipy керектучн паш етедь Шыгарма сонында МешЬурЖусштщ ез ойы да беришдг: «Муны айтып турганым, б»з балалар,
ершшек болмандар, «ершшектщ колы жетпеЩн, улгкпз нуска
бвдейда»,-деген сез бар, уйкышы болмандар, «уйыктаган уйкы алар,
уйыктамаган жылкы алар»,-деген сез бар. Сез кетермейтш кедей
болмандар, «жетею асыл арланбас, жет1 атасына дарымай» деген сез
бар...»,-дей отырып, ез ойларын халыктын дана сездер 1мен,
философиясымен 6ipre уштастырады.
МешЬур-Жусш «Дала уалаяты газеп» беттершде халык
едебиет1 улплерш жариялауга усынганда, тек кездейсок колга
102
тускешн бере салмаган, сонын iuiiHeH елге пайдасы тиер деген,
халыкты уйкысынан оятар деген, коршаган ортага ен кажетп т.б.
анпмелерд! ipiicreH бшген. Олар аркылы акын замандастарына, кейшп
урпакка айтар ойларын да жетмзш отырган. Мэселен, «Жаксы молда»
энпмеанде /ДУГ, 1890,14/ 6 ip адамнын арак iuiyfli машык кылган
Багдат халифш тузу жолга T ycipy yuiiH , арак шыныларын сындыруы,
ел басшысын созден жещп, оны жаман жолдан тайдыруы т.б.
берчлген.
МэшЬур-Жусш белгш 6ip рудын тарихын, онын ш1нде белгш
oip атанын шеж^рес'ш, ягни тарихи мэш бар фактшерд 1 6epyfli жеке
алмай, оны да оз замандастарына улп, насихат айтуга мысал e r in
пайдаланып отырган. Мэселен, «Малшы Алтай» энпмесшде /ДУГ,
1894,6/ 03iHiH акылдылыгымен, енбеккорлыгымен, бершген 1ске
тиянактылыгымен, адамдыгымен козге тускен малшы Алтайдын
калы к малсыз байдын кызын алуы, муратына жету 1 айтылады.
Сонында МэшЬур-Жусш осы энпмеге катысты оз тужырымы да бар:
«MiHe, караныз, халау коншмен баккандыктан калынсыз кыз алып
Kocereci кегердь Ол Байбикеден /Байбике-Алтайдын эйельН.Ж./
Мойын туды. «Мойын болмай, ойын болмас» деген Мойын- сол.
Аралбан, Сарманбай, Казыке, Мурат, Айтболды, Байболды. БаршасыЖогаргы Алтай, бэрьМойыннын балалары.
Байбике елген сон Шспекбай жэне Алтайга, Аккоян деген
кызын балдызын 6 epin, бул Аккояннан-Элше, Байдалы, Сайдалы
туды. Барша Томенп Алтай-Аккоян токалдын баласы [227].
MiHe, будан 6i3 Алтайдын тарихта бар адам екенш, ypiMбутагынын 6epTiHri заманга шешн калай o c in - e H r e H iH керем1з. Муны
энпменш шындыгын дэлелдейтшш тарихи дерек ретшде де, 9 pi
материалдын 6i3re жету ce6e6i мен жазылып алыну паспорты есебшде
карастыруымыз керек. Сонымен катар бул материалдан МэшЬурЖусштщ фольклорды-тарихка, емгрге манызды, пайдалы деп
караганын да танимыз.
МешЬур-Жусш мурасын зерттеу ещй-ешй колга алына
бастады. Эз 1рше колда бар деректердш езшде халыктын эдеби,
рухани мурасын ез шыгармаларында керегшше пайдалануы да, ел
арасынан жиналган фольклор улплерше сипаттама, тусЫктемелер
жазуы да, - 6 epi сез жок МэшЬур-Жусштщ фольклориепк ойпйпрлерш танытады. Мэселен, МэшЬур-Жусш фольклорда жш
кездесетш жеке 6 ip сез айшыктарынын, макал-мэтелдердщ кайдан,
калай шыккандыгы туралы маглуматтарды мол oepefli. «Жиренше мен
хан» энпмесшде [228] ханга «6 ip жасыныз мын болсын» деген бата
айтылады да, онын мэшЫ де туащ ирш едь Ягни адам елее де, артында
103
калган жаксы аты, ici елмейдо дегенге экелед1. Мундай ой келеа
«Казактын бурынгыдан калган сэздерЬ> атты энпмесш де [229]
жалгасын табады. Онда Абылай ханнын «не елмейш?» деген сурау
салуы, оны карапайым адам uieiuyi, ягни, «елмегенде не алмейд 1 ,
жаксынын аты елмейд!, молданын хаты елм ей дт л е г е т келпршедь
МэшЬур-Жусш жинаган «Адам Ьэм онын гумыры» атты
ертепсшде /ДУГ, 1889, 6,7/ адамнын Кудай тагаладан отыз жыл гу-мыр
алганы, онысына коса есектщ де, иттщ де, маймылдын да бейнет,
азапты, ауырсынып каламаган гумыр жастарын сурап, озше косканы
баяндалады. Сол етшшшен алган гумырларга лайыкты адамнын да
мшез-кулкы,
ic-apeKeTi
т.б.
езгеркке
Tycin
отыратындыгы
трщдарщещ [230].
М эшЬур-Жусттщ кай энпмеш юмнен, кандай жагдайда
жазып алганы туралы дерек беруьматериалдын эдебиет ушш гана
емес, тарихка катысты мэнш де непздейдь
Жалпы фольклористика гылымында жиналган шыгармалардын
толык сюжетш хатка туарумен гана шектелмей, сондай-ак халык
эдебиеп улплерш орындаушылардын да коршаган ортасын, халык
TyciHiriH, ойларын т.б. 6 ipre беруге тырысканы белгш . Демек, акын
жинаган энпмелер арасында белгш хандар, билер т.б. e.MipiHe
катысты тарихи мэл1метгердщ мол болуы, онын жинаушылык
epiciHiH аукымдылыгын танытатыны анык.
Мэселен, МэшЬур-Жусш жинаган евдп o ip «Б!здщ казак
халкынын...» деп басталатын энпмесш де /ДУГ, 1890, 46/ Едете бидш
баласы Шон бидщ Турсын хан деген тере Hi хан кетергет, уш жылдан
сон ханнын олгеш, онын жаназасында Шоннын уш кун жылаганы,
жылау c e 6 e 6 i журтгын куты шайкала ма деп кауштенуден туганы
баяндалады. 0HriMe сонында МэшЬур-Жуст: «Айтканындай-ак
мунын артынан Шон бидщ ©Si елш, Кенесары заманы болып, журт 6 ip
олай, 6 ip булай кубылып, Куандык, Сушншктеп Азнабай, Сапак
дейтугын бас-басына жета мыннан жылкы 6iTKeH байлардын 6 e p i
малдан айырылып, балапан басына, турымтай тусына заман болыпты»
[231],- дей отырып, халыктын тыныштыгы, бер ек ел т, турмыс
жагдайынын жаксаруы т .б ,- 6 e p i ел билеуип улыктарга байланысты
екенд!пне назар аудартады.
МэшЬур-Жусттщ 6ipa3 макалалары «Дала уалаяты газет!мен»
коса, «Айкап» журналында да /1912,7, 146-154 б., 1912,8, 170-175 б ./
жарияланган [232]. Онда елдщ турмыс-пршшгше, шаруашылыгына,
оку-тэрбиеге катысты т.б. акыннын ой-шюрлер! жинакталган.
Жалпы,
МэшЬур-Жусттщ
казак ауыз эдебиет!
мен
фольклорын жинауы, олардын б!разын «Дала уалаяты газеинде»
104
жариялай отырып, казак тарихы, экоиомикасы, этнографиясы,
географиясы, тш тарихына т.б. катысты деректерд1 мол келт1ру1,осынын 6epi казак мадениет1, эдебиет тарихы т.б. ушш кунды
деректер кез!, асыл казына екеш анык.
Сондай-ак, М эш Ьур-Ж усттш ел арасынан жиылган 6ipa3
фольклор муралары, акыннын 03i Tipi куншде 1907 жылы Казан
баспасынан шыгарган «Сарыарканын ш мдш
e m » i> >
атты
мтабыныц кара сезбен жазылган нускасында кептеп кездеседь Бул
енбек 1990 жылы М эшЬур-Ж усттш тандамалы шыгармаларынын 1томына /Курастырушы-С. Дэу1тов/ енпзш дь Тек еленмен жазылганы
толык та, ал кара сезбен жазылган к©лемд{ бeлiгi TyciHiKTeMe ретшде
кеп кыскартылып бepiлгeн /eKi еседей/. 1990 жылгы кетапта «Он сан
ногай бул ген сон, Орманбет би елген сон, бул Сарыарканы калмак...»
деген TipKec сонындагы кеп нуктенщ орнында «Катысыбан» деген сез
Tycin калып отыр /Катысыбан-калмактын ханы-Н.Ж./.
Акыннын бул енбепнде: езш щ елеуметпк-философиялык
ойлары, дуниеге деген кезкарасы, тарихка езшше бага 6epyi, онын
жаксы-жаман жактарын кере Шлуг, кеш нп YpiM-бутакка арнаган улпенеге, есиеттер! жинакталып бершген* Сол сиякты Олжабай батыр,
Жасыбай батыр, Шон би туралы тарих ушш кунды деректер де, жерсу аттарына байланысты аныздар да, Орта жузден кажыга алгашкы
болып баргай Уак Нуркен бай т.б. хакында-этнографиялык
мэлгметтер мен фольклор улплерй де баршылык.
Корыта айтканда, фольклор мен эдебиет улплерш кеп
мелшерде жинауы жэне онын 6ipa3biH e3i кез! T ip ic in a e баспа бетшде
турл-i тусшжтемелер бере отырып жариялауы,-бер1 М эшЬур-Ж усттш
фольклор саласындагы енбектершщ сан кырлы, аукымды екенш
дэлелдейдь
3. М еш Ьур-Ж усш Копейулынын фольклор туралы ой-тк1рлер1
мен толгамдары .
f Казак халык эдебиетшщ жиналу тарихын сез еткенде, ез
ерштестерше Ш. Уэлиханов, В. Радлов, Э. Диваев т.б. Караганда,
езш дж ерекшелжтер1 мол екенше алдымен кешл белу KepeKTiriH
айткымыз келедь Шыгыс, батыс мэдениетш, казак тш1н жeтiк
менгерумен 6 ip r e араб, парсы, орыс, кене турк! тшш жете n re p y i жэне
XIX гасырдын сонгы ширеп мен XX гасырдын бас кезшде казак
даласын кеп аралауы нэтижесшде MэшhYp-ЖYciптiн казак халык
эдебиетш е з замандастарына Караганда анагурлым мол жинап, ол
туралы KenipeK зерттеу жург1зу| мумкшдгг? болды. М эш Ьур-Ж уст
105
жазып калдырган келем1 15-20 томдык материалдарды шолып карай
отырып, онын жинаушылык енбектерш саралауга бастайтын мынадай
ерекш&шктерш жинактап айтуга болады. BipiHLuifleH, МешИур-Жусш
e p re riH iH , не аныздын кыскартылган сулбасын, шыгарма фабуласын
берумен шектелмеген. Акын белгш 6ip материалды ел арасындагы
айтылу калпын сактай отырып, негурлым толык камтып отырган.
Екгшшден, e p 6 i p сездщ сол кездеп дыбысталу калпын, орфоэпиясын
e c K e p in , белгш 6ip сездерд1 e c r i n y i бойынша кагазга TycipreH. Эсхресе
сездщ дыбыстык еуездшпне, езара ундесуше кеп кeнiл бвлiнeтiнiн,
дыбысталу сапасыньщ сез магынасына, сол аркылы шыгарма
керкемдшпне парменд1 ыкпал жасап отыратынын багамдасак, булай
жазу казак тшндеп сездер фонетикасы тарихын жасауда да елеуш
роль аткаратынын дейектеуге болады. Ушшинден, МещЬурЩуйпт 1 н
кай материалды юмнен кандай жагдайда калай жазып алганын
жетызш отырган. Демек ол калдырган жазбалардын тарихи,
этнографиялык т.б. меж айрыкша болатыны куменаз. Тертшшщен,
ел тарихын, медениетш, едет-гурпын кен бнгсён МешЬур-Жусш
жинаган материалдарга деген ез багасын, байкауларын коса жазып
отырган. Сонгы айтылгандары МешЬур-Жусштш еспгешн кур жазып
алумен гана емес, оларды саралап, бёлгш oip тарихи жагдай, ел
ахуалымен салыстырып отырган зерттеушшк енбепн керсетед1,
мшездейдь
I МешИур-Жусттщ фольклорист галым ретшде калыптасуынын
уш кайнар квз\ бар. Bipi-ез елшщ ауыз едебиеи мен фольклор
упйлершен туратын бай мурасын кабылдауы; екщшгсй шыгыс ёлгнщ,
онын щщ дё орта гасырлык галымдар женспктерш nrepyi; уипнилабатыс галымдары, онын шпнде орыс зиялылары ecepLJ
Ортагасырлык шыгыс галымдар улисЗ дегенде, меселен,
кешпенш казак ел1 ушш ти!мд1 болган колжазбаларды жазу стилш
МешЬур-Жусштщ алуы, ягни колжазбалар беттерш нем1рлеу ез
апдына, сондай-ак беттер араласып кетпеу ушш келесше бастау
алатын сезд! алдынгы бет сонындагы жеке бурышка карай жазып
xeT yi де орын алганын айтканбыз.
Мундай фольклор упплерш колжазбаларга Tycipy, жинау
ед1стемеЫ баска фольклорист-галымдарда кездеспейдц тек МвшЬурЖусш жинаушылыгынын ерекшелт.
Ал, батыс галымдары арасынан МешЬур-Жусштщ В.В. Радлов,
Г.Н. Потанин т.б. тер1зд1 фольклорист-галымдардын енбепмен жаксы
таныс болганы айкын кершед!. Ягни олардын да МошЬур-Жусшке
e 3iHAiK есер еткеш сезаз.
106
А уы з эд еби ет ч м ен ф о л ь к л о р л ы к у л п л е р д ! ж и н а у б а р ы с ы н д а
М э ш Ь у р -Ж у с т б е л г ш
6 ip ж и н а у п р и н ц т т е р т е с у й е н г е н . О л
акыннын ага р ту ш ы -д ем о к р а ти я л ы к к э зк а р а с т а р ы н а н т у ы н д а г а н . Е н
алды мен айтаты н н э р с е : М э ш Ь у р - Ж у с т ф о л ь к л о р д ы е з г е р т у г е ,
тузетуге ж атпай ты н асы л м у р а д е п б ш г е н , м э п щ ц с о л к а л п ы н д а х а т к а
Tycipy ш артын у с т а н г а н . С о л ce6enT i, М э ш Ь у р - Ж у с т ю м н е н н е а л с а
да к в р с е т т оты р ган . М ы сал ы , « B ip б а й б о л ы п т ы » д е п б а с т а л а т ы н
м эп ш п келт1решк: б а й д ы н 3 улы б о л д ы . 2 у л ы н а н с о н к е н ж е с ш е к е л ш
тус1рмек бол ы п , б э й б ш е а м е н к ы з у й ш е б а р а д ы . B a fio im e T y c ip r e n i
отырган кы зга у й д е п к ел ш турал ы : - « M em 6ipeyi-«KaTKaH к е м т р »
д есе, 6ipeyi-«KaTKaH е н е » д е й ш . С е н м е т к ал ай а й т а р е д щ ? » - д е п
сауал б е р е д ь К ы з ©те тап к ы р ек ен : « К а т к а н к е щ и ж 1 б г г е т у г ы н е м е н
талкы би к еш щ 6i3 б о л а м ы з» ,- д е п ж а у а п к а й т а р ы п т ы . M iH e, о с ы н д а й
гана шагын э н п м е н щ е з ш д е д е М э ш Ь у р - Ж у с т ю м н е н , к а л а й
алгандыгын ж азы п кана к о й м а й , о л э н п м е к а н д а й
ж агдайда
айтылганын д а х абар л ай ды : « Б у х а р а й Ш э р т т е н к е л г е н Б о й б а р л ы к
кожа «Сем1з иш ан атан ган М 1р к у л эл д и н М ы р за к у л у г л ы С а к к у л а к
Бопан углы ны н у й ш е б а р г а н д а , к ал т асы н ан ал ы п , Е р а п ы , Н у р а л ы н ы н
кенже балалары на кант, м е ш з 6epinTi. С о н д а С а к к у л а к а й т ы п т ы » ,[233] деп ж азады .
MiHe, .бул y3ia a i ap i э н п м е н щ а й т ы л у c e 6 e 6 i р е т ш д е ж у р с е , 9 p i
акыннын э н п м е н щ ай ты л у т а р и х ы н а б е р г е н т у а т к т е м е Ы е с е б ш д е
берш едь Я гни б у л э н п м е н щ ж азы л ы п а л ы н у п а с п о р т ы i c n e r r i. О н д а
ел аузы ндагы э н п м е ш ж e т к iзy ш iл e p д iн а т ы -ж в н д е р ^ TinTi э к е л е р ь
руларына д еш н -б эр 1 к е р с е т ш г ен . Я гн и э н п м е ш ж е т ю з у п н eciM i
Саккулак ш еш ен е к е н д т KepiHin ту р . Ж э н е д е э н п м е н щ «C eM i3
ишан» атанган М 1р к ул эл ди н М ы р зак ул у г л ы н а а р н а л г а н д ы г ы д а
айтылады. M iHe, б у д а н 6i3 М э ш Ь у р -Ж у с т т щ ш агы н э н п м е н щ в з ш д е ,
оны мура д е п TyciHin, ecrireHiH, к е р г е н ш в зг е р т п е й ш а р т ы н а с э й к е с
сол калпында 6epin к ел ген ш K©peMi3.
М эш Ь ур -Ж усш
TyciHiKTeM eci
K©6iHe
тар и хи л ы гы м ен ,
ш ынайылыгымен к ен ш б е л п з е д г М э с е л е н , Ш о н б и г е б а й л а н ы с т ы
эн п м е с ш д е м ы надай д е р е к бар: « А й д а б о л П о ш т а й б а л а с ы К у с а й ы н ,
Каракесек А л ш ы н бай бал асы К а к абай , К а р ж а с Е р к е б у л а н б а л а с ы
Жантем1р Ш он ©лген ж ы лы т у га н б ал а л ар . О сы а й т ы л г а н д а р д ы н
жиырма б е с м у ш е л ш д е т у га н М э ш Ь у р -Ж у с т ©3iHeH ж и ы р м а б е с ж ы л
буры н ©лген Ш онны н к асы н да 6 ip r e ж у р г е н д е й м е , к а л а й ? » [ 2 3 4 ] .
А л, « Э з Т э й т е к е б и » э н п м е с ш д е 6ipH enie м э т е л д е р ш о г ы р ы
6epineai д е , он ы н n eci, ягни ж е т ю з у и й а е с е б ш д е т в р т Ш э м е к е й г е
каранын ханы бол ган ы н т ш ге ти ек e r y i т .б .- 6 9 p i М эш И у р - Ж у с й т п н
жинауш ы лы к кы зм етте ел аузы н дагы н у ск а н ы ю м н е н а л г а н д ы г ы н
107
к ер сетш
отыру
тер!ЗД 1
т.б.
н е п зп
приншптерд)
сактап,
фольклористика гылымында кай фольклорлык ул п болмасын, оны
айтуш ы мен жетю зуш » eciMiH м ш детп турде керсетш отыру, ж эне кай
ж ер д е, кашан жазылганын да, айтушы мен жетюзуий теш репндеп
деректерд1 д е толыгырак бер у т.б. npHHixinTepi-6epi де енпм енщ
жазылынып алыну паспортын толтырган кезж де ecKeprmyi мш детп,
н е п з п талаптар екеш б е л п л 1 .
М ундай мысалдар акын колжазбасында кептеп кездеседь
Екш ин-фольклорды-турмысты н кажет!, елге б ш м , тербие беретш
курал д еп бш ген . Сондыктан, е р метш нщ шыгу тарихына, айтылу
ж агдайы н, калай тараганын аныктап отырган. М еселен, MeiuhypЖ усш жинаган «М апшы Алтай» е н п м е а [235]. М унда Куандыктын
баласы Алтай деген ж т т п ц Ш спекбайдын жылкысын ершбей,
жалыкпай тер тегш , адап е н б е п аркасында жуттан шашау шыгармай
аман алып шыгуы баяндалады. Жылкышыныц таза кеншше,
адалдыгына т.б. касиеттерш е тентт болган бай оган е з кызы Байбикеш
косады . К еш н осы кызы Байбикеден туып, тараган ел «Жогаргы
А лтай» аталатындыгы с е з болады .
С ондай-ак Байбике елген сон, бай Алтайга eKiHmi кызы
Аккоянды да 6 e p in , одан «Т ем ен п Алтай» деген ел тарайтындыгы
баяндалады . М ш е, Kepin отырганымыздай, адал ен беп аркасында
мапшынын да муратына ж е т к е н д т н баяндай отырып, МешЪур-Жус 1 П
е з заманындагы жастарга-осы ic-epeKerri улп рет^нде усынады. Осы
орайда М еш Ь ур-Ж ус 1 ПТ1 Н «Турмыс жайында болган хабарлар» атты
е н п м е а [236] д е кеш л аударарлык. Онда Kiuii ж уздеп Алшын
Караж1пт бид!Н ел1 жутка ушырап, терт тул!К малдан денеме
калмагандыгы баяндапган. Осы ауыр жагдайдан елш калай аман алып
ш ыгу KepeicririH i3flecTipy максатымен би езш щ жалгыз баласын Уйсш
Т ел е би ге аттандырады. А л, е з кезеп н де бул жагдайдан кутылу уш1н,
е р ж Щ т е з басындагы уш к еар ден кутылу керекппн айтады.
BipiHmici - ер1ншект1к, eKiHmici - уйкышылдык, yniiHiuici - кедейл1косы ym eyi K ecip екенд1г1 дeл eл дeн eдi. Осыны e c rireH би баласы ел
азаматтарын жиы п, к эсш кылуды, ер басына пайда екелуд1 М1'ндеттеп
ж ан-жакка Ж1беред1. А л, е з 1 азаматтар елге оралганша 6ip бие cyTiH
кун 1 -тун 1 сауы п отырып, бутш 6ip рулы елд! ашыктырмай асырап
ш ы гады . С ей -rin, 6 ip жылда уш карадан тапкан сон, eKi-уш жылда ел
катарына косылгандыгы мадакталынады. Ал, бул ен п м е /1890, № 9/
М еш Ь ур-Ж усш не себеггл газетке жариялады десек, оган e 3 i енпм е
басы нда-ак т у а ш к т ем е беред1: «Хурметлу редакторларга, жана
жылы н м убарек барлыгына кутлы бол сын айтып, газе’п м 1 зд 1 Ц кызыл
дур1лдеу1н п л е п жазып турмын. Казак халкын уйкысынан оятушы
108
зол га н суш кп газет 1 м 1 зден 1здеген жогымыздын табылганына куаныш
кылып. «Сез созден туады сейлем есе кайдан туады »,-дегендей,
казакка пайда келт1ретугын сездерд1 o3iM ойлап тауып жаза алмаган
сон, енер1мнент б ш м д ш г ш е н журтка аты шыккан шаЬбаз талаптарга
аранын ызылдаганындай болып r a i n кетсем, уйкыдан оятып, сезден
сез тугызып, THicri жауап кайтарып, газет окушыларды газетке
ригбэтлан1п
кещ лденш
окуына
себептей
болып
аранын
ызылдаганынын акыры бал болуга айналса деген умгг барлыгы едь
Буры-нгылар айткан: «пайданы басына кыл, басыннан асса досына
кыл» деп, осымнын ер жерден жауап етш жаза б е р г е н д т м оз1ме
пайда гой деп ойлаймын. Не ушш десеш здер, «дос жылата айтады,
душпан кулдгре айтады» деген бурынгынын сез! бар. Маган насихат
беретш, бш генш ш е акыл уйрететугын дш карындас достарымнын
кебейе бергешне шуюршшпс кылып турмын» [237],- делшген. MiHe,
бул эн п м е аркылы да М еш Ь ур-Ж уст елге пайдасы тиед1, улп-енеге
болады т.б. дегендерд} жинаумен шугылданганын KepeMi3.
Сондай-ак «Абылай тусындагы зан-жоралгылар» атты метш ге
де М еш Ьур-Ж уст: «...Ойнас кылганды, мойнына аркан тагып, кырык
кысырактын куйрыгына байлап коя беред) екен. Бурынгы уакытта
epHeKTi хан, y jiriji билердщ тусында барымта бар екен. Урлык атымен
жок екен. Ел шауып, олжалап кыз болсын, катын болсын алады екен.
Ойнас деген нерсеш бшмейд1 екен. Мундай жамандык кылганды кара
есекке Tepic м ш п з л , мойнына курым кипз }лд]р!п, акырында барып,
мойнына аркан тагумен рштГредг екен. Bip токтынын дауы болса, 6ip
тап ел тугел!мен атка мшед{ екен. Тайлы-таяилна шейш калмай
шынга журеЦ! екен. ©TipiKKe журмейд! екен. Онан сон булардын
даулы KiciciHiH qsii де тугел^мен тайлы-таяктысына шейш калмай атка
Miней! екен. EKi жагы eKi туйе бастаткан тогызды заманындагы
билершгн босагасына алып келш байлайды екен. Араларынан дау
шыккандарынын айыбы деп. Сонда уры мойнына алмаса, кергенбьлген еш юм жок болса, жанга салады екен. Жан берсш , жан бермесе
уры болсын дейд1 екен. Сонда мал нее* ел iuiiHeH уры шыккан таптан
6ip адал сешмдп KiciciH жанга устайды екен. Онда ол жанга усталган
Kici е з руынан уш ceHiMAi K icire жабысады екен: «M eH in алдымда
пеленше мен тугенш е ЖYpciн,-деп,-сонда шыгамын, ейтпесе
шыкпаймын»,- деп. Егерде сол токтыдан мал HciHin уры деп жабыскан
Kicici ак болып, шындыгы 61л1н1п адалдыкка айналса, шын кез! жеткен
сон уры деп елгпруге бермейд] екен. Жанга усталган KiciHi т^рщей
арулап жуып, ак кипзге орап моланы уш айналдырады екен. Алдында
пеленш е журсш , тугенш е журсш деген Kiepiepi алдында солар журед1
екен. Жанга eтyлepiнiн у л п -ер н еп осылай болады екен. Бул заманда
109
козы жаурын, кой бутты, куык басты, урген карын сыкылды
домаланган билер жанга салган болады. Меинтке Kipin аят окып, жан
бер дейдк Ант айттыратугын моллага жиырма тиын кумю жан
садагасы деп бередь «Таксыр, жегеннщ 1шшде ез 1м1з де бар едж. Бул
заманда юмдшн-юм 6 epin жатыр»,-деп журе берёдЬ>,-дегеН
деректерд[ де келпред1 [238].
Бул аркылы да билер эрекетшщ ерекше орын алгандыгын
дэрштей отырып, сол заманында жаксы, ип icrepi бар екенш пн, оны
естен шыгармау керектюне назар аудартады.
Жогарьщагы
деректерге
Караганда
МэшЬур-Жусттш
фольклорлык улплерд1 тек улп-енеге т.б. ушш гана жинамаган
тэр^здь Автор сол нускалар аркылы езшдж ой-топшылауларын да
6 ipre беруге тырыскан. Ягни фольклорды-халыктын саНа-сезщшщ
езшдш KepiHy формасы деп багалагандыгын коруге болады. Ал, бул
МешИур-Жусштщ жинаушылык пен зерттеушЫпнщ 6 ip арнада
тогыскандыгын дэлелдейДь
YuiiHiui жинаушылык приншпше келеек, фольклорды-ауызша
тарих,
тарихтын
кез|
деп
тану-бул
да
МэшЬур-Жусш
жинаушылыгынын oip ерекшел!п. Буган, мэселен, Абылай ханга
катысты 16 энпмелер цикшн келпруге болады. Мунда ханнын жас
кезшен кайтыс болганга дейшп кезендер1 келтщшедь Жалпы бул
энпмелерде казак халкынын тарихында ерекше орын алатын
калмакка карсы елдщ бостандыкка, тэуедбГзд(кке курес жолы
сипатталган. Ягни киын кыстау кезде ел басына хан боп кетершп,
езшщ сешмд! билер! мен батырларына суйенген хан Абылайдын
жаужуректшп, даналыгы, акылдыгы, тапкырлыгы, ен бастысы-елдщ
б1рауыздылыгы, 6 ipniri, татулыгы, ынтымактыгы т.б. аркасында
халыктын 03 арманына, муратына жеткендш айтылады. Маселен,
«Жарылгап пен Абылай хан» анызында хан eMipiHiH 6 ip caTi гана
энлмеленедг, онда: Абылай ханнын дуа еткендт сол: Жарылгаптын
тунгышы Жоламан «он алты улды Жоламан» атаныпты, ЖоламаннанКойсуймес, Крйсуйместен-Баймурын мырза, Баймурыннан-Акай
кажы, Акай кажыдан-Макат, Хасен агайынды екеу. Бул екеушщ туягы
жылкы да мьщнан асады, кой да мыннан асады. Агыску айналасында
терт ауылнай Жарылгап бар. «Алды мын болса, арты жуз болады»,деген гой: шетшен бай, малга-баска толык. Булардан белек Дегеленде
торт мын жылкы 6ip тушйкте болган Актанберд! урпагы
Жанысбайдын немере, me6 epenepi бар».
Бурьщгылар аныз кылган: «Казакта байлык, бекпк, урлыкymeyi 6 ip тукымга сыйган емес. Жалгыз-ак осы yuieyi Жарылгапка
сыйган. Не ушш? Буган дуа кеткен, Абылай хандай ерден дуа алган!110
делшген сез. Баймурын мырзанын тунгышы Шотак байды кердж.
Мшез1-койдан коныр, мырзалыгы-жиекслз мырза, еулие дерлгк,
табигат Heci адам едь Сол Шотактын бейбшесщен туган Исак, ЕрмёкМуса, Секербай заманындагы урыньщ атакты декеш болды. Былтыр
мен биыл атагы шыгып журген К,ышкаш та-сол Жарылгаптан шыккан
уры. Tipi болсандар ecT H ciH , Кышкаштан декей Шатынауык
шыкканын»,- деген МешЬур-Жусш TyciHiKTeMeci де бар [239]. Будан
6 i3 тарихи адамдарга байланысты енпмелерд 1 МвшЬурдщ e 3 i де шын
деп кабылдаганын керем1з. Ал, акыннын мына 6 ip дерегшен: «Абылай
ханнын заманындагы казак журтынан шыккан батырлар: Каракерей
Кабанбай, Канжыгалы Бегенбай, Каз дауысты Казыбек, Шакшакулы
Жешбек, Кекжарлы кекжал Барак /жауды кеп кашырады, жаксы аты
Баракка калады делiHген Барак батыр осы/,Шанышкылы Бердщожа,
Сырым Малайсары:
Абылайдын мгнГеш ынгай сары,
Айгайласып келгенде жерд1н тары.
Абылайды сан калмак камап жатыр,
Туынды ала шаба гер, Малайсары,дейтугын Малайсары осы Kici. Балтакерей Турсынбай, Таракты
Байгозы, он сан Орта жузге уран болган Олжабай, Малай Жэд^герден
Жаугаш, Бигаш, 6epi тонды, берте атты Bepi6ac, Орманшы Аксары,
Шотана, Козган Бшкше мерген, карауылшысы Элтеке Жидебай, Уак
Сары Баян:
Ракыл тумас кашканда,
Дегб1р турмас сасканда,
Баяндай ерд1 кермессщ,
Бурылып жауды шанышканда.
Уйде батыр кеп ед1,
Жау жолында Баяндай
Кезге тусет1Н1 жок ед1,дел1нген Баян батыр осы. Бул айтылган батырлардын 6 epi де
Ербекейше бузау жарып батыр атанган емес, жалгыз жур1п калмактын
камалын бузган батырлар. Казакта батырда Каракерей Кабанбайдан
аскан батыр жок. Уйсш Теле биден аскан би жок» [240],-дел1нген.
M iH e , бул т у ы ш к т е м е д е н 6 i3 МешЬур-Жус1пт1н жазбасында
т а р и х и - ш е ж 1 р е л 1 К , этнографиялык сипат басым екенд1пн байкаймыз:
адамнын T e riH аныктау, руын, ортасын айкындау, ягни кеЙ1Пкерд!Н
туу, ecin-ену, атак-данкка ие болу жолдарын накты керсету бар. Буган
акыннын тарихи фольклор мен керкем киял фольклордын
айырмашылыгын 6 inreHi, е с к е р г е н ! байкалады. Ягни белпл! 6 ip
тарихи окиганын уакыт еткен сайын, epi e 3iHiH бастапкы шынайы
111
калпын сактай отырып, e p i ел нанымына сэйкес кептеген езгерктерш
кабылдап 6 ip T e -6 ip re фольклор нускасына жакындай тусетшдшн
МэшЬур-Жусш жаксы TyciHce керек. Сол себ ет т тарих пен фольклор
арасын ажыратып отыруга тырыскан. Мэселен, тарихи тулга Ед1геге
катысты LUOFbip енпмелерд1 топтастыра жинай отырып, ол турасында
мынадай езшщ кезкарасын да берген: «ЕНздщ казакта атакты, данкты
уш батыр болган. B ipi- ер Ед 1 ге, 6ipi - кара Кыпшак Кобыланды, oipi Тамадан шыккан Шора батыр. Осы ym ey i ез 6eTiMeH кешт-конып
журген жандар.
¥ры картайса, сопы болады,
Кар картайса, 6n6i болады.
Бурют картайса, тышканшы болады,
Шал картайса, жасын-дагы,
Керген- бщгейщ былшылдап,
Ертекшщ болады-дагы,демеюш, ер Ед]’геден ecTireriiMfli сейлешн... Муны ертеп кылып
сейлеунплер ер Typni
сейлейдь
Акымактын пзпж-кулагы,
гакылдынын йзиш -к ен ш ; акымак не нврсёт ecrice, ecTireHiHe
канагат кылады, катыктай катып, суттей уйып тура калады. Ракылды
не HdpceHi ecrice, естуже канагат кылмайды, гакылына салып,
кeнiлiнiн дауалауына токтайды. Бурынгылардан калган улгш сез бар,
батыр деген 6ip барак ит, eKi катынын 6ipi табады, би деген аксагарат
шуде 6ip-aK катын табады деген. Осы Едйеш Токтамыс ханнын
TepeciH бузып, тере беретугын би кылып койды. Бевне жан пар
келмейтш ер де, батыр да кылып кояды. «Ей кылыш 6ip кынга
сыймайды, eKi плеу 6ip кешлге сыймайды».
Мен e3iM Eдiгeнi ер деп, батыр деп эбден бипемж, билж айтты
дегенге нанбаймын. KiM болсын, ол болсын, Токтамыс ханнын
«езшнен тумай ул болмас, сатып алмай кул болмас»,-деп кез!Н
жойылтуга кастык ойлаганын 6 m in , ce3in калып Ейшёшц кашканы
рас»,- дел 1 нген [241].
M iH e, будан 6i3 ел арасында кен таралган E flirere катысты
сюжеттерд1 MвшhYp-ЖYciп жинай журсе де, олардын кайсысы
шындыкка жакын келет1н1не, ал кайсы 6 ip нускалары халык арманына
сай «идеализацияланганына» да назар аудартады. Ал, енд! 6 ip жерщде
МешЬур-Жусш: «Ешю eri3, 6 ip нерсе сепз табады» дегендей, саны
сепз болганмен денемеге жарамаган Токтамыстын Ty6iHe жеткен
E flire ёкендгп кашкан ceгiздiн сездершен маглум. Едш-Жайык
бойында орыс орманнын [ш нде жургенде, 6 ip iH e-6 ip i айтысады екен.
«Ед1л катса, KiM етпейд4. Е щ е елее, KiM кайтпас дейс!н»,-деп. E flire
мен Нуралынын уактысында булар Турюстанды кере алмаган.
112
Казак журты енпм е кылып айтысканда, осы Ед1ге еткен екен.
Улы Ер Ед 1ге, онан сонгы Эз Едхгенщ акыры-би Ед1ге, Ед1гешн майлы
журты атанган уактысы би Ед1генщ заманындагы сез ед1 десш келед].
Ол би В ш
де сейлейм1з» [242],-дей отырып, езш щ бул тарихи
окиганын болгандыгын растайтыгын да бшдгредь Будан МешЬурЖусштщ казак фольклорын-тарихтын кез! ретшде карауы танылады.
Демек, МешЬур-Жусштщ фольклорлык улпге тарихи тургыда карап,
сипаггау шарты мен езш дж кезкарасы калыптаскан. МешЬурЖусштщ тарихи дерекке мен беруш «Атасынын аты бш нбей ез аты
шыккан ерлер» е н п м е а [243], улпсшен де байкауга болады: «Эуель
Адам ата, онын атасынын атын бшупп жок, кайдан бшсш. Первый
человек
болып топырактан жаратылды. Екш ш - хаз1рет Райса
пайгамбар, онын атасынын атын бшуий жок, кайдан бшсш. К удф ет
ш еберлтн керсету ymiH, он уш жасар кыздан атасын тугызды.
YuiiHiui - Кызыр пайгамбардын атасынын атын бшуил жок. Атасы бар
шыгар, б!рак атын анык б ш п сарт eTin айтушы жок. Тертшци Ескендгр Зулкарнайыннын атасынын атын бшуиш жок. Бесший Шынгыс ханнын атасынын атын бшуий жок. Багзы 6ip ата бшемш
дегендср Есугей БаЬадурдщ баласы дейдь Ол бекер, Есугей /Писугей/калмак. Bip калмактын баласын осынша журт калай тебесш е кетередь
Стамбулдагы Османи несш нен баска, бул Азиядагы хандардын кеб!
Шынгыс несш нен. Россияда - граф, ногайда- князь, казакта T epe-6epi
Шынгыс несш нен.
...Ол бала он уш жаста жет1мл1кпен жиЬан кезш, жиырма жет1
жаста Алла тагала бакталайын езгеден арылтып, шуршггке хан болып
жур1С кылып, дуние жузш алып, Шынгыс деп атанды. Магынасы
«хандардын ханы» деген сез. Сондай атасыз Кудайдын куд1ретшщ
ш еберлтм ен сагымнан пайда болганына заманындагы халыктын кез!
ж e T in , сонын ymiH, тукым-тукымын журт басына K e T e p in кетт!. Кеше
0 M ip TeMip керген канша журтты алганда, бул Шынгыс нeciлiнeн
болган хандарды елт 1 ргенде, уа орнына сол Шынгыс несш нен екш ш
6ipeyiH хан сайлап журдк Бул Шынгыстан 6epi карай 6ip клгапта
Meuihyp Магруб болган хандар-баршасы Шынгыс ханнын н есш .
Дуниеш алганда /БатаЛЬулашдщ HeMepeci, карадан болгандыктан
0 M i p TeMip канша журтты алса да, хан аталган жок. Жаксы кергендер:
«0M ip TeMip керген /«кереген»/,-дейдь Жек кергендер: «Тем1рлщ»>дейд 1 . K im болсын, ол болсын, жаман Kici болган жок. Журт аузында
аты калды. Дуниеде канша кылган жаксылыктары калды.
Алтыншы-Алаша ханнын атасынын атын бшуий жок. ЖетшииАсан кайгынын атасынын атын бшуил жок. Сепзшии-Жиренше
шешеннгн атасынын атын бшуий жок.
TeMip керген
ИЗ
/кереген/»,-атанганнын ce6 e6 i болды да, магынасы «керпм,
кер 1мпаз»,-деген сез екен.
Жэне ез1 Кызыр пайгамбарды, дуниешн кай шетшде журсе де,
уйде отырып K e p in отырады екен. Кызырдыц бет алган жагына
аттанады екен. Татар деген журтты кырып, шаЬар Булгарыны жермен
жексен кылып, Ескеншр Зулкарнайыннан калган 6 i p зенб1рек бар
екен. Соны Бухарага алып кеткен ед | деседь Сол бет алган -журюшдё
орыс журтынын Владимир деген каласына барганда, желеушен
xa3ipeTi Кызырдын K eT in калганын K e p in , орыс журтымеН елдёсш ,
урыспай кайткан екен. Татар Кырымнан к у и т журт болып, шаЬар
Булгар зор L uahap болып, кай журтта болса да, e c e 6 i аскандыгын
кылып турган уактысында, Татар мен Булгарынын дуниеде атын гана
калдырып, ез1н жок кылып хйбергендт «Ай мен Кундей, Ьэммеге
б1рдей» ешкере анык сез. Сол упин татардан шыккан сез б1йемШ
дегендер Эм1р TeMipfli неше сакка жупртш жамандайды. 0 M i p T e M ip
K e p re H H in акыретте
кандай боларын бшетуГын, ол ауылга барып
келген ёышм жок. Дуниеде калган еш ющде салдьхргани-мевдЩ
медресе, шаЬынша эулие x a 3 ip e T султан Алгарфин Кожа Ахмет
Яссауиынын ycTiHe кумбез салдырган. Ташкентте Зенп ата деген
эули ен щ устоне кумбез салдырган. Сонда ол eKi кумбезшн K ip n im iH
Сауран деген жерден койдырган. Эр eK iciH e жаяу Kici каз-катар тура
калып, 6 i p колдан 6 i p колга 6 e p i n K ip n im iH солай жетюзген. Бухарай
Шарифта Ьэдейе хуанларга да мектеген, дэщ ктёген, уазифа тагайиэна
кылган. Бухарай Шарифынын аят, намаз окылатугын зор MemiTiH
0 M i p T e M ip салдырган...»,-деген Tepi3fli тарихи, a p i этнографиялык
дерекке бай, e p i келемд! Туо1н1ктеме 6 e p i n те отырган. Мундай
T y ciH iicreM e кейде шагын гылыми макала кпетп. МэшЬур-Жусштш ел
тарихындагы еткен ен езетз деген тарихи белестерд! у.мыттырмауга
куш салып, сонын 6 e p i казактын улт болып калыптасуына т.б. кемепн
типзед1 деп санаганы байкалады. Мундай-мундай тарихи енпмелер
М ещ йур-Ж ус 1П жазбасында ете кеп екен! белгш. Олар: эулиелер,
пайгамбарлар, хандар eM ip iH e, сонымен 6 i p r e билер, батырлар
тарихынан т.б. катыстыларын камтиды.
Бул енпмелердщ кебШе тарихи-этнографиялык сипат тэн
екещип м е л ж Сондай-ак бул материалдарда халыктын бостандыкка,
тэуелйздакке деген курес жолы, коршаган ортага кезкарасы т.б,- 6api
6 ipre камтылган.
Жинаушылыктын тертшпи приншп!-фольклорды МэшЬурЖуешТдц филологиялык тургыдан карастыруы, ягни сез ejiepi Деп
б!лу1. Ол фольклордын ел арасында ерекше мвртебеГё ие екенш,
казактын сез eHepiH аса жогары кастерлейтшш барЫнша айкын
114
и
I
I
I
керсетуге тырыскан. МэшЬур-Жусштщ халык арасында ен алдымен
акын-жазушы ретш де ганылганын ескерсек, онда онын фольклорды
ез шыгармаларына да аркау eTin отырганы, сонымен 6 ip re оны тш
I байлыгынын, с е з енем нщ т.б. кайнар булагы ecenTi багалаганы анык.
I М эселен, «Абылайдын хан боп кетершур> атты ацыздыц шпнде:
Ц «...Толыбай бидщ баласы Арыстан акын колга тускенде Кенесары
ханга айткан:
|
Кене хан, iHi керсен карашынмын,
Ж т т керсен мен езщ нш алашьщмын.
Атана алты катын алып берген,
Атыгай, Карауылдын баласымын,F деп. Сонда ея н eлтipткeлi отырган Кене хан жасын Terin-Terin журш:
«Батыр, калаганынды ал»,- деп, астына ат, ж етепне туйе, мойнына
кыран, мылтык, касына отыз ж т т жолдас 6epin, елш е алып баргызып
салган екен»,-делшген дерек сакталган» [244].
Булан 013 Абылай заманынан калыптаскан зандылык бойынша:
карапайым адам туп л ханнын e3i де сезден тосылган жагдайда epiKci3
ж1берген KaTeci болса мойындаганы дэлелденген. Тагы бipдe: «Калдан
Серен сонда бул тертеуш е ер басына токсан жес1рд1 долгсыз
/карызсыз-Н.Ж./ берген екен. Бурын казак, калмак арасында
шабыкшылыкка тускендерд4 мал 6ep in , сатып алады екен. Бул жолы
булар сатусыз алып кайтты»,-дейд 1 делш ген дерек бойынша, ханнын
езш ш
алым-салыктан
бас
тарту
ce o e6 i
де
М эшЬур-Ж усш
жазбаларында кездесед! [245]. Б1зде, эдебиеттануда, с ез eHepi
куд!рет1, т.б. билер, ш ешендерге катысты гана алынып жур. М эселен,
ел аузындагы «Ж иренше шешен» анызын колжазбасына TycipreH
I МэшЬ ур-Ж yciп, ол турасында езш щ кезкарасын да бiлдipiп кеткен.
Онда: «MiHe, ж т т т е р , 6ip ауызды сездщ Ty6iH, TepKiHiH бщ ещ н деп
1 элегеадйШ |н кальщсыз 6 ip ханнын кызын алды. 0 з ханыньщ сатусыз,
пулсыз у э з 1 р л т н алды. « Ж т т п к т е жаннан кеш те, ic кыласын,
елесш , елмесен,-к4Ы боласын!»-деп бурынгынын айтканы осы!»делшген акын тамсануы да бар [246]. Ал, «Ш ок биге» катысты
жинаган эц п м есш щ 6ipiRfle М эшЬур-Ж усш, куны ж уз бие болатын
сэукелеш ею ауыз сезбен-ак Сакау акыннын акысыз, пулсыз
алгандыгын ескертш етедь MiHe, Kepin отырганымыздай, МэшЬурЖ усш с е з енерш т.б. дэрш теуге арналган фольклор улплерш кебш е
тарихи адамдар еамдер1мен уштастырган. Фольклор улплерш
жиыстырганда
М эш Ьур-Ж усттш
билер
сезш щ
де
улттык
м э д е н и е т п з д щ 6ip KepiHici, айнасы екешпгше кешл белгеж
байкалады.
|
|
115
Сондай-ак бхрде дауга 6 i r y тарихнамасына назар аудартса:
«...Эне, бурынгылардын дауга бйу тарихасы: сезден жьнылса, ант
аман демей, алдына T y c in , томпандап телеу бере бастайды.
«Шешендер дау алады кан шыгармай»,- деген осы,-деп, [247] 6 ipfle...Сез-елен болган сон, жерде калмайды. Кай замандагы сез? Бул
Канкожа, Балкожа-Кенесары заманындагы Алтыбас Кыпшактын
атакты Шон, Шормандай K ic m e p i уш ауыз еленмен 6 ip кыз
адамшылыктарын сындырды. Keperi жок жумыска ю рккендтнен,
сондагы кызыккан отбасы ат, тон, айып кой. Неше ат, тондык
абыройын алдырды. Жок жумыска жургёндтн кешнпге енеге-улп
кылуга калдырды. Кыз болса, Мынжандай болсын»,-деп [248],
материал жазудын кешнплерге улп-енеге болсын деген ниетпен
туындаганын да атап етедк
Жинаушылыктын
6 e c iH iu i
приншт-М эшЬур-Ж уст
фольклорды этнографиялык мэшметтердш ке|) деп карастыруын
аламыз. Ягни; белп 6 i p халыктардын uubiF y тегше, рулык 'курамына,
коныс аударуына, калыптасуына, TinTi олардын турмыс-тсршшпне,
коршаган табиги ортасына, киетш K niM flepi мен K a c i6 iH e , рухани
мэдениетше т.б. катысты деректердш МэшЬур жазбасында молынан
ушырасуына назар аудартады. Мэселен, «Бул казак кай уакыттан уш
жуз атанган» энп м еа iiu iH a e : «Алаш» деген кай ел, не себепто олай
айтылгандыгы, «Жуз» деген атау кайдан шыккандыгы т.б.
тешрегшдеп анызга акын ез кезкарасын да 6 i p r e берген: «Бурынгы
заманда казактын Жуз деген де аталарынын аты болса керек. «Жуз»
деген атты уруга, «Алаш» деген атты уранга койып, жауга шапканда
«Алаш, алаш» деп шабындар, «Алаш, алаш» демегенд1 экен де болса
урып жык деп бата кылысыпты. Кеше «Алаш алаш болганда, Алаша
хан болганда, ушмгз агаш, уранымыз Алаш болганда уш жузд!Н
баласы казак емес пе едш> деп айтылган сез сонан калды. Бул Алаша
ханнан бурын казак ел болып, ез алдына отау тжкен емес, эр журтка
буратана консы болып журген.
Bipey Болаткожа дейд!, 6ipey Акжол дейд1. EKeyi 6ip Kicire
аталган ат деседа. Акарыс, Жанарыс, Бекарыс уш жузд!н аталарынын
аты деседь E ipeyflep аксак Keлiмбeт, Каракел1мбет, Сарыкел1мбет,
Науан, Шодан деген аталары бар flecin ЖYpдi. BipaK олардын ар жагы
KiM, бер жагы юм екенгя б ш п сейлеуш 1 жок болды. I|y 6 ip jii сез
кылып, туынды кылып айтушы болмаган сон, б)з ондай сезд4 нуска
кылып сейлеуге ершшектж кылдык»,-дел1нген [249].
Сол аркылы, казак елшщ пайда болу тарихнамасына шолу
жасалынады. Жэне ел аузында аты аталган Kici аттарынын
н еп зазд т н е гылыми тургыдан кен1л аудартады. Ягни ол турасында
116
деректердщ аздыгына, жеткдакп делелс1зд1пне, шынайы емеспгш е
т.б. кеодл беледк
Ру, ел тарихына катысты этнографиялык деректер МешЬурЖусш жазбасында кеп дед1к. Меселен, Кыпшак руы туралы: «Кырым,
кырык сан кырым» атанган Бакшасарай шаЬарын макарр хукщ ет eTin
кажы Керейхан аул сп билед1. Буган Ордасы Жайык суы бойында
Сарайшык шаЬары атанып, Ак Орда Ьем атанган. Эз Жешбек ханнын
журты казактан деулет1 бар Аккуйыршык баласы билеп тестеп,
Кыпшак атанган. «Калын Кыпшак кияттан озушы едщ жарыста»,-деп,
Кобыланды батырдын атына айтатугын ce3i. Ер Кекше, Ер Камбар, Ер
Косай батырлар мунан шыккан. Ногай, казак-Орманбет ет атанган:
6ipeyi-Ka3aH, 6ipeyi-Capaft, 6ipeyi-C i6ip Тобылдык-Юрме Саналар,деши [250]. Сонымен 6ipre ногай жене казак деп белш сейлеудщ
ce6e6iH де МешЬур-Жусш талдап кеткен: «Бул ногай, казак демектщ
MdHici немене?»-деп кариялардан сурасак, ногай-казак еуелде 6ip
тукымдас болган дейдь Сол казакпен тукымы 6ipre болган ногайлар
Кызлар ногайы, Астрахан ногайы, кара ногай, Кырым ногайы, Орал
тауындагы Естек-Кырымнан келе жаткан ногайлар-осылар дейдь
Онан сон мынау Казандык Кешер ауылы, Мышар аулымыз
дегендер-булар - татар. «Татар колына денеме туспесе 6 ip HepceHi
сатар» деген сезден кашып, 6i3 де ногаймыз десш келедк ...Жене 6ip
енпме айтады»,-делшген, ер ел ерекшел1ктер1 келт1ршед1 [251].
тэр^здь «Ауган ел жайында» енпмесш де де: Бул Ауган ^урты-ер
урудан куралып журт болган ел. Б1 3 бшгенде Жидел*;^айсын атына
кызыгып Асан кайгы барган. Онан соныратып К ^ 1Уган барган, Орак
Мамай барган, Телагыс барган, Тама Ш ^ а батыр, Kimi жузден
шыккан Э з Ед1ге барган. ЖиД1л|-ез аТы, Байсын— тау аты. Тау
болганда тамаша тау. Ел кай жерщле, мал кай жершде жан бшмейдь
Ел-журтынын Keoi казак. Б*лсын-Конырат атанады. ШеЬарлары
балык-бадакшан. Кундьр 1 'алкан атанган жерлер1 болады. Кыргызлакайдын Лакайы Ку,*’лыз’талканда- Елш аксакалдар билейдЬ>,-деген
де дерек бар [252].
Жалпы £>¥Л нускаларда не 6ip елдш, не 6ip рудын не ce6enTi
олай а т а л у ы н а , пайда болуына т.б. катысты шеж1релш сипаттама
тусшжтемелер бар.
Ал, акыннын «Сарыарканын ю м дш е к е н д т » /кара сезбен
жазылган нуска/ енбепнде казак халкынын мекендеген, коныс
аударган жерлершш аталу тарихына, калмак бектершщ жерлену
peciMiHe т.б. катысты кунды этнографиялык мел1меттер баршылык:
«...Шщерт! деген езеннщ аягында Акжар, Сасай деген жерден
ногайлардын кент салып, так корган: Бухар, Кокан хандарынын
117
арыгы сыкылды орда жасаткан жер1 екен. блентш ш аягындагы кара
оба, сары оба деген ею тебе Карабай, Сарыбай деген 2 байдын коныс
кылган мекен1 екен, топырактан уйдйрш жасаткан. Сол Сарыбайдын
жалгыз кызы Баян сулудын туган жерь Баянаула тауы. Бул таудын
аты Баянаула койылган ce6e6i Баян ауылы деп аталып кеткеннен. Сол
кыздын каркарасы жогалып, Tycin калган жер^Каркаралы-Казылык
атанган. Домбырасы мен бет моншагы Tycin калган жер1Алтынсандык, Акшатау атанган. 0лен айтып, той кылган жер{- вленп
аталган. Аттарынын аркасы жауыр болган жер-Жауырбугы аталган.
Кайыр, бул Сарыарканын жер aTbi-6epi казактын ата-бабасынын
аттары.
Есш, Нуранын арасында «Тоганастын токсан eKi келЬ> атанган
келдер-ногайлардын епн жайлары екен. Кызылмола, Сулутам,
Сырымат, Хансуйеп деген жерлер-сол замандагы ногайлардын
Кад1рл1 ел{ктершщ моласы екен. «Он сан ногай булген сон, Орманбет
би елген сон» бул Сарыарканы кара калмак Катысыбан деген журт
иеленшть Калмак деген журт Kaflipci3, пулсыз Kicici елее, далага
апарып тастайды екен. Ак ит жесе, иманды болды, бешшке барады
деп бшед1 екен де, кара ит жесе, имансыз болды, дозакка барады деп
б1лед1 екен. Кад1рл1, кунды, пулды жайсацы не бек, не байлары елее,
жасап кшншрш, койдын 6ip санын мойнына байлап, eKi нанды
койнына тыгып, 6ip кумырша суды басына койып жаназалайды екен.
Жаназасы: калмак таска табынады. Ер басына 6ip-6ip тасы болады.
Сол тастарумен барып, кеп тасты уетше ушп кетед! екен.
Сарыаркадагы оба дeйтYFЫH-YЙiлreн кеп тас, калмактын елгешне
шыгарган жаназасы екен. Аса кад1рл1 хандарына, жайсандарына кеп
Kici жиылып, кеп тас щхЦщ® екен де, орта кад1рл1сше ез шамасынша,
онан TeMeHriciHe e3iHin куны, пулына карай, жиылган KiciHiH
шамасынша тас ушлед1 екен. Абад oip кад1рлюне адам сорты
сыкылдандырып сын тас кояды екен. Кай жерде болса да, куйген
KipniiuTeH жасалып, жермен жер болып кеткен кызыл Kipniurrepногайлардын моласы да, тастан уйшген обалар-калмактардын моласы.
Мундайын шз!мей, «бурынгы ногайлы мен калмактын койган
коймасы» деп, дунне тауып аламыз деп, казып еуреленген кеп болды.
влген калмактын cyfieri табылды. Ондай-мундай ез1мен койган
кумыраша сыкылды, аяк сыкылды, б1лез1к, сырга ат-турмандар
шыгып журдь Шыкканымен icKe жарап, бейнетчне турган денеме
жок. Б1зд1Н казак бул Сарыаркага кел1п3 ие болганы Абылай хан
заманынан аз-ак iл repi. Бул казак и еа з жаткан жерге текке Keflin ие
болган жок. Ак найзанын ушымен, ак 6ifleicriH кучнмен, жаннан
Kemin, кеше Каракерей Кабанбай, Канжыгалы Бегенбай, Каз дауысты
|
,
\
|
.
Казыбек, Шакшакулы Ж ешбек замандарында, калмакпен жаудай
алысып, жатпай салысып, шыбын жанын нысанага байлап, не мангаз
сарбаздарды жау жолында окка ушып елгенi, калганы калып, сейтш
алган >icepi е д 1 . Баянаула тауында Жасыбай асуы сол, Жасыбайказактын батыры, калмакпен атысып окка ушып, сол жерге койганнан
Жасыбай атанган. Кызылтаудын бауырында «Калмак кырган» деген
жер-калмактын казактан акыры кырылган кырылысы. Жасыбай окка
ушкан жолы ер Олжабай бас болып аттанып, калмакты сол жерде
койдай камап, шрш койып кырып, сонан «Калмак кырган» атанган.
...Баянаулада Жалантес деген асу бар. Ер Олжабайдыц калмак
заманында коныс кылып, жападан жалгыз уй кыстап отырган жер 1
Шойынды кел деген кел. Жасыбайды елт1рген калмактардын
Олжабайдан уйлыгып кашканда, аяк-табак ыдыстарын 6ip apaFa yftinT erin тастап кеткен жерК Сонан epKiM ер нерсе тауып алып, Шойынды
кел атанган. Жалантес-Олжабайдын бел баласы. Ол жерге Жалантес
деген баласын ие кылып, e3i Избушка деген асудын аузын кыстаган»,дейд1 [253].
Сондай-ак МешИур-Жусш жинаган фольклор yjirijiepi im iaae
елдщ K e c io iH , тур м ы с-яр ш ш п н т.б. аныктайтын езш дж ерекшелжтер
де камтылган. М еселен, жазбада Ед1ге мен Токтамыс хан
заманындагы Keiuneni турмыста коп пайдаланылатын куралдардын
6 ip i- a T узенпс1 суреттел1нед1: «Бул кунде сол копаны Баян копасы
дейд1. Басында 6 i p оба бар, Токтамыстын кара обасы дейд1. Бурынгы
заманда сол обадан Токтамыстын узен п сш тауып алгандар болып,
узен п н 1 н кенД1 Г1 бул заманнын атынын басы сыйып кететугын деген
екен.
Керекуге ж уз елу шакырым жерде Шут деген кала бар, соган
урымтал мацайлас дейд1 [254].
М еш Ь ур-Ж ус 1Пте соны м ен 6 i p r e TypiK елш е тен уйлену
салтынын 6 i p ырымы ic n eT T i, кипзет1н кш ттщ не c e o e n T i 9 саньша
сей к ес келет!НД 1ПН тусшд1рген: «Тур1ктен тогы з атага шей1н
хандыгы м уз1лмей келд! деп , ки1т те тогы з... кун да тогы з, осы тогы зтогы здан бел етугы н ж ол-ж оба сол Уы з ханнан калган.
B eftim T iH как терш ен тимесе де,
Орын-морын тимей ме босагадан,деп баягы Ш ею р-Ш ею рттеп кем nip-шал айткандай. Б1зге Кун, Ай,
Жулдызды кимаса да, Кек, Тау, Тешзд1 Kencine ме?! Казактын бет1мен
жайылган койдай ем1н-ерк1н, ез Ti3rini ез!нде журген кундершде
катын керек болса, ногайлыктардын кызын e p iK c i3 , сураусыз алып
кете бергеншктен ногай халкы казакты бу кунгеше жек K epin кеткеш
сол, калмак ежелден атасынын «асындай болган»,-делш ген [2 5 5 ] .
119
Енда 6 ip жазбада акын елдщ каймапл болган билердщ
/Шонньщ-Н.Ж./ кайтыс болган кешнп жерлеу peciMiHe назар
аудартады. Онда: ете бедедда адам кыс кезшде кайтса, уакытша жерге
аманат ретшде койылып, жаз шыга жуз жылкымен 6 ip re TypiK елшщ
бабасы Кожа Ахмет Яссауи кумбез сарайынын 6ipiH e апарып кайта
жерленепш айтылады: «...(ллетшщ бойына аманат койдырган екен.
Ел Баянаулага Kemin келген сон, Шоннын кыркын 6 e p in жатканда
Торайгыр елд1. Торайгыр елд1 деп жаназага шакырып журген тун!
Байбакы бал асы Кулмухаммед уста туган екен. Бул KiciHiH жылы не
болса, Торайгыр, Шоннын олген жылы сол.
-Жаз шыккан сон Торайгыр мен Шоннын суйепн аманат
койган жершен алып, хаз1рет Султанга алып K erri. Сонда Шоннын
суйепн аманат койган жершен алганда, щшщс ед!м,-дещп, Шонабай
кожа деген кожа. -0 з заманындагы адамньщ асык-жшпнен Шон
бидщ асык-жшп 6 ip карыс узын екен. Эдеш карыстап керд 1М,-дейд1,жэне 6 ip сонам жане бар»,-делшген [256].
Ал, ел турмыс-пршшпнде ру намысын аякка таптаткан
селкетаз ic-эрекеттер болса, аяусыз шара аркылы токтатып
отырылгандыгы женшдеп деректер де баршылык. Ягни бул уюмдер,
шеипмдер квшпещй дала занына, дшщё т.б. байланыстырыла
шыгарылып отырылгандыгы белгш:
«...Ici еркектщ мойнына м1нсе, зорлыкпен болган жумыс болса,
елт 1р 1лед 1 екен. Ургашынын езшщ ыктияр-ерюмен болган жумыс
болса, ургашы аят»ршед? екен. Ол заманда бул сыкылды жасырынбак
ойыннын жазасына мойнына аркан тагып, кырык кысырактын
куйрыгынан байлап жылкыны у р к т п айдап суйрегпрш елпред! екен.
Кыздын елмегенш кыздын аймагы жаксы керед!. Ж т т елмегенш
ж т т Heci ел жаксы кередь Дау осы екен»,-делшген [257].
Сондай-ак МэшЬур-Жусттш жазбасынын 6ipiHae кешпел 1
казак елшщ турмысында ж т колданылатын кшз уйдш кашан пайда
болгандыгы баяндалса, бхрДе кыз керк! болган бас ктмьсэукелен! де
сипаггаган тустары да бар [258]. Мэселен, кшз уй туралы акын былай
дейдк «...Эуел басы Нух пайгамбардан тарап белшгенде Жаппас деген
баласынан TypiK, онан Кой, онан Кшк, онан Едшше, онан Алтыншы,
онан Магол-Татардын-Маголынан Кара хан, онан Уыз хан! Осы Уыз
ханнан ep6in, енген нэсшден тарадык. Кшз уй сол Уыз ханнын
жасаткан уш: Кшз туырлыкты казак, уыз уйш атангандыгы
сондыктан»,-деген шеяарелж дерек те сакталган [259].
Ауыз эдебиет! улплерш жинаушылыктын алтыншы приншшфольклорды халыктын козкарасы, дуниетанымынын кез! деп
карастыру. Меселен, акын жинаган «Нух пайгамбар мен 6 ip KeMnip
120
туралы» енпмеде, Кудай тагалага деген ниет дурыстыгынан, 6 i p
K e M n i p f l i пагамбар Нух умытса да, жер жузш топан су басканда, Алла
назарынан тыс калмай аман-есен калуы бейнеленген. Hfhh будан ниет
дурыстыгына, 6 i p e y r e нзтеген жаксы 1 стердщ кайыры болатындыгына,
сураусыз
кетпёйшшжщйе
т.б.
елдщ
сешм
кезкарасынын
калыптаскандыгы танылады [260].
Сол сиякты жазбаларда:
эулие
катарындагы бЩг$й
адамдардьщ T ip i куншде айткан сэздер!не, icTepifle т.б. тента болумен
6 i p r e , T inT i кайтыс болган KyHHiH езш д е де олардын жерленген
жерЛерЩе тагзым ету, сыйыну, тунеу, бала сурау, ауырган малдарын
емдеу т.б. ®эр1здд эрекетгерге кеп кещ л белшген. Мэселен, «Асан
кайгы» ен п м ес ш д е: «...Осы KyHi журт Бекенбайдын басына ан куалап
атпен шыгып журедь Аспанмен тщ дескен Баянауладан калай бш к
болады деп танданып, жер елшеп журген землемерден сураганда рас
айткан екен д ёст» ,^д ел ш ее [261]; келес! анпмеде: «...Бул кунгеше
Жаманшат жайлап келген елдщ малына ждет тиетш болды. Байдалы
би басына айдап барып мал сойып тунетсе, тиылатугын болды»,-деген
де дерек бар [262].
MiHe, бул сиякты еулиелер ic-epeK errepi т.б. Кудай тагаланьщ
ерекше колдауына еуйенгещцктен туып отыр екен деген халык
дуниетанымынан туындаса керек. Ал, осындай ерекше адамдардын
емгрде болатындыгын, айткан сездершщ мултйсаз орындалып
отыратындыгын
МешЬур-Жусш
ез
тусшштемелер1
аркылы
делелдеуге тырысса: «Сщетй деген езеннщ бойында Соксан сок
шатынын тусында Жанабатыр бидщ баласы каЬарлы Жанактын
моласы бар. Бул KiciHiH басына тусындагы Керей, Канжыгалы
ауырган малый тунетедк жазылып, тыйылып кетед!. Бул KiciHiH
заманындагы жаксылар «догал ок» дейд1 екен. Онын MeHici не
десещз?! «Аттым!» десе, адам да болса, малда болса, мурттай ушады
екен. ...Айтканындай, ертен тусте «Торай елдП»-деп, жаназага
шакырыпты. Жанак бармапты. /Торайдын моласы Ажыньщ тубгнде/»,г
делшген.
Енд!
Щрде акын
олардьщ
eMip
жасы
узакка
бармайтындыгына да назар аудартады: «Казакта 6ip макал бар:
«Мешкей аска тоймайды, жаман жаска тоймайды»,-деп. Аса
жаксынын eMipi кыска болады. Поштай 37 жасында е л н т .
«Y3eHriciHe у жагыпты Баянауланын казак-орысы» деген сез бар»,дейш [263]. Осы орайда акын кезкарасынын акын халык
дуниетанымынан туындап отырганына кенш баллм н келедк
Халык TyciHiri бойынша, 6ipeyre icrrereH жамандыктын ерте ме,
кеш пе алды ашылатындыгы « Bip эйелдщ каргысы туралы»
туындыдан да керщедЬ «...Сол келшнщ eneci шагыстырып, Сапак
121
накак алтрген. Мунда Сапак та кангырып жылу сурады, онда
Байсакалдын артына кай она койды дёйещ. Ургашы да болса да кез
жасы далага кеткен жок шыгар» [264].
Сондай-ак «жазмыштан озмыш жок» дегендей, 6 ipeyfliH
пешенесше жазылган байлыкты да т.б. руксатсыз иелену
орынсыздыгы, ен сонында онын тиесш адамына буйыратыны да
«Жаксы Еабдолла хан» энпмесшде бейнеленген [265]. Бул да адам
мандайына жазган тагдырынын орындалатындыгына халыктын ете
сенгенд1 пн дэлелдейдь
MiHe, бул niKip де сол замандап>1 халык кезкарасын,
дуниетанымын т.б. танытады. TinTi, колжазба ш ш де алые canapFa
аттанган уй HeciHiH шанырагында туган нэресте атын да, халык
ceHiMi, TyciHiri бойынша сапар атына лайыкталынып койылатын
болгандыгы Tepi3fli деректер де кездеседь Меселен, «Булардын
кажыга барган жылы, баягы жут кояннан бурын, каракшк жылы едг
Кишып хажы хажыга кеткенде катыны буаз калып, ул тауып, атын
Мекебай койган. Сол Мекебай Tipi, елу уш жаска аяк басты»,-делшген
[266]. Сол Tapi3fli, атадан балага мирас болып келе жаткан халык
TyciHiri бойынша, егер атасынын жаман касиеттерш урпагы бойына
неленген жагдайда, олардын адамзат тарихынан ic-Tycci3 жогалып
кету Kayni туатындыгына да МэшИур-Жуст назар аудартады.
Меселен, «...Дарвин маркум турмыс тартысында атасынын жаман
касиетш устап калгандар жок болып кетед1 депп. Муны да кез1м1збен
кердж. «0лмесе, езщён кетеш, айткан жерден api!».
KyHi кеше Муса, Секербай заманында 1зден, Дос атанган, 6ipi журт шeжipeci болып абыз атанган ез тусындагы жаннын булбулы
мен ДYЛдYлi болган жан едк Bipi- халкына уйыткы, кут болган бай едь
Муса, Секербай заманында Ошакты келде асын берген, сол асты
кез1мен керген жандар: «Дос байдын асындай ас болган жок!»-дей
беруии еда Уш баласы болды: Танатбай, Серкебай, Мырзагул.
Эркайсысы ез алдына ауыл болган. Бала щшм!зде бойдак конларын
белек бактырганын кердж. Токтынын козысын белек бактырып,
белек саудырганын кердпе. Ата-анасынын жаман касиетш устап
калгандыктан, курып, тугесшп 6 ir r i. EipeyiHeH туЩйс жок, екеушен
ек! тундик бap»,-дeлiнгeн [267].
Мунын 6epiH халыктын кезкарасынан, сешмшен т.б. туган
фольклорлык улг*леР Деуге
болады.
Жалпы
фольклордын
маныздылыгы-улттык мэдениеттщ K03i екендтн МешЬур-Жуст
жаксы туешген тepiздi.
Енд1 осы Абылай ханга байланысты жиналган аныздарга
Меийгур-Жусттщ езшдж кезкарасы, TyciHiri калай дегенге келетш
122
болсак, муньщ 6ep in акыннын сол туы нды ларга катысты б ер г ен
сипаттамасы
мен
тусш ^ктемелерш ен
к еруге
бол ады .
Ол
гусш 1 ктемелерд 1 ж уйелеп, топтастыраты н болсак, о н д а оны н е зш
нитей ж еке-ж еке бвлш ектеуге болаты н тэр1здк М эс е л е н , тари хи
кешпкерлер; ж ер -су, о а м д 1 к атаулары; белпл1 6 ip тарихи окигалар; ру
гарихы; кей ел ен н щ туу ce6e6i; зан-ж оралгы лар т.б. т е ш р е п н д е
тугандар деп белш ектеуге болады .
М ундагы
ен
квлемд1с1-тарихи
кеш пкерлер
ж енш деп
ryciniKTeMe тур ш де айтылатын
о й -п ш р л е р г М е се л е н , «А бы л ай
аспаган сары бел» деген с е зд ш маппнасы аны зы нда Б екболат пен
Еднеге мынадай сипаттама бер ш едк «С он да Бекболатты н алпы с
oecTeri куш екен. Ед^генш жиырма 6ecTeri KyHi екен. О л к ун д е
Бекболаттын кыстауы Ж аман Д алба баты рды н урпагы кыстап ж ур ген
жер екен. Ед 1 ге би дш кыстауы Ж аксы Д алба Карагайлы булак ек ен »
[26S}.
Осы т у а ш к т ем ед ен мынадай ж эш ттерд! ангаруга болады .
Б1ршипден, М эшЬ ypOKycinTiн ез» аны зда баяндалаты н окиганы шын
деп кабылдауы. Онын ce6eoi: кеш пкерлер-тарихта бол ган , ел ге кен
танымал, атакты да беделд1 кайраткерлер. Е кш ипден, тек м этш д! гана
хатка т у е iр удi максат тутпаган М эш Ь ур-Ж усш окиганы н кай уакы тта,
кай жерде болганын аныктайтын деректерд1 д е б ер ед ь О л уш ш окига
болган кезде кейш керлердш ж асы -м унш ада ед! ж эн е оларды н м ек еш
мунда ед1 деп керсетш отырады. У ш ш ш щ ен, М эш Ь ур -Ж усш е з ш щ
сезш де д е ауы зею сей л еу стилш е т эн «екен» д ег ен с е з д | ж ш
колданылуы. Т ертш ш щ ен, т у с Ы к т е м е д е п накты дер ек тер елд! аны зга
сен дф у уш ш д е 6epm yi.
Сондай-ак тарихи тулга Ж анай ес^мше бершген аны ктамадан,
акыннын шеж^ре тарихын жаксы м е н г е р г е н д т н , е з ойы н д е л е л д е п
жетк1зет!НД1ПН байкауга болады:
«К азы мбеттщ баласы - Ж анай, Ж анай,
Ортанш ысы-Аты мбай,
К ен ж еа -А н а й .
Кара узакты Сарыорак,
Кара калгак К ултекесш
Сураймын елдекалай,дейтугын еленге косылган Ж анай-Сокы р би баласы ньщ oK eci, К аз
дауысты Казыбектш нем ересь Ботахан-байланганы на ы заланы п,
долданып, ас-су inineft, туткында жатып ел ш т 1 д е , Ж анай-байлаулы
вткен, оттан суын iu iin жата 6epinTi [269] .
Бул т у а ш к т ем еж api ел ен н щ ту у тарихына д а ж аткы зуга да
болады.
123
«Абылай хан дэу1р1» атты анызда Жанайдар биге катысты
мынандай аныктама бар: «Бул Жанайдар Абылай хан заманында жас
бала, журт аузында «Жаксы Жанайдар» атанган [270].
Мундай тарихка катысты дерекп барынша мол беру МэшЬурЖусш жинаушылыгынын тары 6ip кыры гана. Сол сиякты МэшЬурде
шежчрелж сипат басым. Адамнын тегш аныктау, руын, ортасын
айкындау ягни кейткерлердщ туу, всу-ену атак-данкка ие болу
жолдарын накты керсету бар. Демек, МэшЬур-Жусш тарихи фольклор .
мен керкем-киял фольклордын айырмашылыгын айкын бшгеш жене
ез тужырымдарында соны ecKepin отырган.
Енд1 б!рде МешЬур-Жуст Жэшбек батырдын ез басына да
катысты деректер келпредк «Жэшбектщ туган шешезд-ЕЫмхан
влпретугын Турсын ханнын кызы екен. Тешкентп шапканда,
Шакшак батыр-Еамханнын батырынын басы екен. Турсын ханнын
6ip кызын EciM хан баласы-Жэнпр ханга олжалап алып бергенде, 6ip
кызын Шакшак батыр баласы Кошкар батырга олжалап алып 6epin,
Жетбек сонан туыпты»,-делiнген [271]. МэшЬур-Жусттщ бул
TyciKTeMeci тек фольклорлык кана емес, тарихи сипатка да ие. Егер ол
жогарыда келпршген аныктамаларында этнографиялык деректерге де
кешл белее, мунда таза тарихи окигалардан хабар бередк Айталык,
EciM ханмен Ташкентп билеген Турсын хан екеушщ арасындагы
кактыгыс тарихтан белгш. EciM сырткы жауларга карсы согысып
жургенде Турсын хан буш к шыгарып, EciM хан жорыктан кайтуга
межбур болганда да, булжцпш жазалаган. Сол Турсыннын 6ip кызы Жэшбек батырдын uieuieci екенш МэшЬур-Жуст жария етш отыр
жене ол калай болганын да баяндап отыр. Шакшак батырь EciM хан
калындыгы батырдын басы болганын да, сонын баласы Кошкарга
Турсыннын олжага тускен ею кызынын 6ipiH EciMHiH алып 6epreHiH,
одан болашак Жэшбектщ туганын шеж1релеп берген МашИур-Жус1п
eHfli EciM хан e3i елторген Турсыннын тагы 6ip кызын e3iHiH улы
Жэцпрге алып 6epreHiH де жазып отыр. МешЬур-Жусштщ бул
жазуынан Казак хандыгыньщ XVI-XVI1I гасырдагы тарихи окигалары
мен саяси елеуметт1к жагдайынан каж ет маглумат алуга болады
жене сол гана емес, сонымен 6ipre сол кездеп казак хандары
династиясынын туыскандыгы, олардын тагдыры жайында да деректер
жинауга болады. Меселен, тарихтан белгш Салкам Женпрдш
шешес1-Турсыннын кызы екен1н, Женпр мен Кошкар бажа болганын
династиянын шеж1ресшен хабардар етед!. Демек, МэшЬур-Жуст
Казак хандыгыньщ тарихын жаксы бшген, 3pi ез1н1н жазбаларында,
фольклор нускаларына берген TyciHiicreMeciH тарихи-этнографиялык
ofi-niKipflepi деп те пайымдауга непз толык.
124
1
*
|
'
Айта кету керек: бул тусшштеме аныздыц ш ж д е ортасына
арай сез арасында айтылып кетедь Ал, осындагы EciM хан мен
YpcbiH ханга катысты дерек акыннын «Енсегей бойлы Ер EciM»
;азбасында да келт1ршген [272]. Бул окигага катысты М . Магауиннщ
EciM хан жене онын заманы» атты макаласы [273] да шыкты (дерек
айдан алынгандыгы керсетшмеген-Н.Ж.).
Кейде МешЬур-Жусш ез ойларын шыгарма сонында эдешлеп
epeдi. Мына 6ip бешгЩрз калмак батырына берген енпме сонындагы
усш 1 ктемеск «03i ecin-енген жан екен, он 6ip ауыл екен. Сол oH6ip
уылга тимей, езге калмакты туттай жаланаш тонап алып, олжа
;ылып кайтгы, хан болса, осындай болсын [274].
МешЬур-Жусштщ
«Абылай
хан
заманындагы батырлар
уралы» атты жазбасы [275] «ел аузынан» жиналды дегеннен repi
ткелей ез! жазган гылыми, тарихи макаласы деуге болады. Ce6e6i:
энпмешн жазылу стил!, сейлемдердщ взара epLiyi, ецпмеш к
Заяндалу peTi т.б.- фольклорлык улгщен repi-акын колтанбасын
\e6ipeK танытып турганы анык. Сонымен 6ipre текстщ барлыгы ер
Затырга бершген акыннын елен туршдеп тусш 1 ктемелершен турады.
Меселен, «Кекжарлы кекжал Барак дегенде, «жауды кеп кашырады,
жаксы аты Баракка кaлaды»,-дeлiнгeн Барак батыр осы»,-десе, Сырым
Малайсарыга келгенде:
Абылайдын MiHreHi ыцгай сары,
Айгайласып келгенде ж е р д щ тары.
Абылайды сан калмак камап жатыр,
Туынды ала шаба гер, Малайсары,дейтугын Малайсары осы кici»,-дeйдi.
Олжабайга келгенде, «О н сан Орта жузге
уран
болган
Олжабай» десе, Баян турасында:
Еакыл турмас кашканда,
ДеНмр турмас сасканда,
Баяндай ерд» кермессщ
Буйырылып жауды шанышканда.
Уйде батыр кеп ед1 ,
Жау жолында Баяндай
Кезге Tycerim жок ед1 ,делшген Баян батыр осы»,-дейдк Ж ене де акын: «Бул аитылган
батырлардын 6epi де Ербекейше бузау жарып батыр атанган емес,
жалгыз ж у р т калмактын камалын бузган батырлар. Казакта батырдаКаракерей Кабанбайдан аскан батыр жок, YficiH Теле биден аскан би
жок. Бул exeyt де Абылай заманында карт басып, тугырдан тускен
Kiciлер»,-дел iHefli. M iH e , батырларга тустжтемелер беруде де
125
акыннын талгампаздыгын, ол женщдеп деректерд1 жуйелегешн,
im iHAeri
ен непзпсше мэн 6 e p in , OFaH б 1з д щ
назарымызды
аудартканын т.б. байкаймыз.
Сондай-ак Абылайга катысты тарихи каЬармандар тобында
Жарылгап батыр [276] туралы да МэшЬур-Жусш тус1шктемелер1 бар:
«Абылай ханнын (ханнын) ёткёйщм сол: Жарылгаптын тунгышы
Жоламан «он алты улды Жоламан» атаныпты. ЖоламаннанКойсуймес, Койсуйместен-Баймурын мырза, Баймурыннан-Акай
кажы. Акай кажыдан-Макат, Хасен агайынды екеу. Бул екеушж
туягы: жылкы да мыннан асады, кой да мыннан асады. Агыску
айналасында терт ауылнай Жарылгап бар . «Алды мын болса, арты
жуз болады»,-деген Foft: шетшен бай, малга, баска толык. Булардан
белек Дегеленде терт мын жылкы 6 ip тушйкте болган Актанберд!
ypnaFbi Жанысбайдын немере, шеберелер1 бар.
Бурынгылар аныз кылган: «Казакта байлык, беыпк, урлыкyiueyi 6 ip тукымга сыйган емес. Жалгыз-ак осы yineyi Жарылгапка
сыйган. Не уш ш ? Буган дуа кеткен. Абылай хандай аруакты ерден дуа
алган .'-делшген сез».
МешЬур-Жусттщ бул айткандары тек шеж 1ре сипатты емес,
ягни этнографиядан кешрек. Дэл1рек айтсак, жинаушы сол кездеп
казактын байлык туралы т у с ш т н , бас казына-мал екенш керсетедк
TinTi сез болып отырган кешпкердщ канша жылкысы, канша койы
болганынаи дерек 6 epin, экономикалык тараптан да мэш мет бередь
Ендеше МэшЬур-Жусш фольклорды тек тарих кана емес, сонымен
6 ipre халык турмысынан хабар беретш дуние деп те есептеген деген
ой келедь
Ал, ещй осы туашктемеде МэшЬур-Жусш «аныз» деген сезд1
колданады. Баксак, ол Kici «аныз» деп ел 1шшде кен жайылган
адамдар туралы энпмеш санагаи сиякты. Bip кенш аударатыны-дэл
осы туашктеме «аныз» деп отырганы сюжетп энпме емес. Дурысын
айтканда, бул-ел арасында айтылып журген Жарылгап тукЫмына
бершген мшездеме. Мундай сездерд1 кейб!р фольклористер «халык
прозасына» жаткызуга болады деп тужырымдайды [277].
Абылайга катысты аныздар ш ш д е акыннын сонымен катар
белгш 6 ip окигага катысты ой-niKipnepi де бар. Меселен, «эулетпк
архивте» сакталган «Абылай аспаган сары бел деген сездш
магынасы» атты ацызда окигага мынадай аныктама берген: "Бул
хабарды ecrin Керей, Уак урюп iniKe Tycin кеткен екен. Керейд1 кеше
Толыбике ат аркасына мшген сон, iurreH алып шыгып, калын Шубарга
орналастырды. Уак сол бойымен ш т е калды. Мейрам болып атка
126
Сонша ауыр кол келд1 деп естоген сон, Абылай Кекшетаудан
I ззгалып Жолдыезекке карай кешп дейдЬ>.
Осы ойдын жалгасы ретшде МешЬурОКусш «Абылай аспаган
В 1ры бел атанган жер| осы едЬ> деп, niKipiHiH дурыстыгына дэлел
I гтшде Тертуыл ш ш д е журген Телеген кожанын елешн келпредк
Кешеп етш кеткен хан Абылай,
I
Согыпты кубыладан ескен желдей.
Сонау 6 ip сары белден аспадым деп,
KeTinTi арман кылып б 1здщ елдьей!
МешЬур-Жусштщ фольклорга деген кезкарасы, ecipece,
I абылайга, оган замандас билер мен батырларга катысты аныздарга
I ерген туашктемелер} мен алуан турл! мел!меттерден айкын
I ершгендтн жогарыда айтканбыз. Жене осы жазбапарда МэшЬур
I ептеген тарихи, этнографиялык, лингвистикалык меш бар ойI ик1рлер калдырган. Б1рде казак арасында айтылатын жекелеген
I ездер мен сез торкестердщ этимологиясына барса, енд1п кезекте
I лакал мен метелдш мэн-магынасын ашады. Сондай-ак кейб!р
I устарда езше энпме айткандардын, немесе оларга дешнплердщ
I эм1рбаянынан матмет беред1 немесе шыгармада сез болган
<ешпкерлер женшде, олардын теп, п р ш ш п , ерл!п, ш ешендт туралы
[ «шездеме oepin, олардын ел ем!ршде алатын орны жайында айтады.
Ал, баска 6ip шактарда МэшЬур-Жусш e3i жазып&л^ан, ЙКИ баяндап
отырган шыгарманын окигасы кашан, кайда болганын ййкындайды,
ол окигага дейш, одан кейш нендей жагдай орын алганынан да
хабардар етед1. МешЬур-Жусштщ ерекше мэн 6 epin, мейлшше толык
баяндайтыны—тарихи окигалар мен олардын мэн-магынасы. Баска
! сезбен айтканда, тарихи комментарилерге айрыкша мэн берген. Осы
| жерде ол ю сш щ тарихты ете жаксы бшгеш, тусшжтемелерше гылыми
сипат бергенш айтпаска болмайды. Сол себепп де МэшЬур-Жусттщ
жазып алган TeKCTepi мен соларга берген тусшж-пайымдауларын
тарихшы галымдарымыз барынша кен пайдаланады, соларга суйенед!,
езДершщ зерттеулершеаркау етедь MiHe, осындай аса кунды
деректемеш Абылайдын калмакка туткын болып, Калданмен
«сынасканы» туралы аныздан, epi оган берген МэшЬур-Жусшпн
туашктсмесшен KepeMi3.
Р. Берд1баев айткандай, «дастаннын жупн кетерш турган»
[278] бул аныздын сюжетс мынадай: Калдан CepeHHin Сэру деген
баласын Абылай жорыкта елпредг Калмактын Сына батыры кашып,
Абылайды паналайды. Серен оны кайтарсын деп елин Ж1бередк
Абылай бермейдь Анда уйыктап жаткан жершен Абылайды
калмактар колга туаредь
I iHiirri.
I
127
Абылайды сынамак ушш Калдан 7 кун аш устайды. 8 -iffl кун1
6 ip аяк кара cyFa тобыктай тон май салып беред!. Абылай щтейдь 2ий сынауы: жендеттер ёлШрешз деп кылыш жумёаганда, Абылай
тырп етпей отыра бередi. З-iui ретте Калдан «0з|мд1 таныр ма екен?»
деп некерлер1мен 6 ipre араласып отырады. Уйге алып келген Абылай
пкелей барып, Сереннщ орнына отырады.
Содан сон Абылай езше койылган сурактарга утымды жауап
бередь Калдан Серен риза болып, оган Аюкенщ кызынан т у т
Топыш сулуды 6epin, сый-сыяпатпен, бурый туткынга тускен
казактарды азат eTin, Абылайга epTin жiбepeдi [279].
Осы аныздын сонында берген МешЬур-Жусштщ туЫшктемеа
темендегщей: «...Казактын не заманда колга тускен, ecin-енген
б1рталай жанды азат есепт! кылып Абылайга косып, рулы ел кылып,
Kemipin кайтарган екен. Осы кунде «Белгш ата жок, юмсщ десе,
«Теленптшз» дейтугындар солардын тукымы [280], Кенесары,
Саржаннын eKeci Касым хан-осы Топыш сулудан туады. Bip «енеден»
жалгыз болып [281], калмак журты Калдан Сереннщ бул кылып>ш
унатпай, Топыш сулуды ез!м!здщ 6 ipeyiMi3 re бермей, Абылайга 6epai
деп араз болып, акырында калмак Калдан Серендей ханын ездер!
елпрген. Калдан Сереннщ ханымы- Карабас ханым. Одан туган
Айжан жалгыз екесшщ орнына соны сайлап, уш жылга жепозбей ек:
кез1нен айырып, сокыр кылып, кангытып коя берген [282]. Аюкенщ
кызынан туган Кыргын, Кеш деген eKi бала Абылайды жезде Kepin,
Топыш ханымды ana Kepin, 6 ipHeiue уй, ездер1не ерген калмакпенен
Абылайга келген. Булардьщ ур1м-бутагы казак ш ш д е осы кунге дейш
калмак атанып, ecin кеткен. Калдан Серен елгеннен сон, калмак
булшген, шуршаке карай ауып KeTin бара жатканда балалары
жылапты:
Ку мундар, неге жылайсын,
Суркара, Сортьщ бар ма.
Суралап жайган атын бар ма,
Кенек, Догалайын бар ма,
Кенекте турган кымызын бар ма?десед! дейдк Суркара, Сорты деген, Кенек, Догалан деген
Сарыарканын сауырлы, шеб 1 шуйпн жерлер4 болса керек».
МэшЬур-Жус1п хатка TycipreH бул анызда фольклорлык
поэтиканын заны айкын еЩщедй Ол-тарихи тутастанудын (едетте
анохронизм-дейд1) толык сакталгандыгы, ягни ер заманда болган
окигаяар мен адамдар ic-epeKeTiHin KefiiHri деу1рдеп улкен кубылыска
екелш TeniHyi. CeftTin 6ipep уакытка, 6ip тулга манайынашогырлануы.
Муны, ecipece МэшЬур-Жус1п ryciHiicreMeci накты ангартады. Ол Kici
128
I
S*'
■ ап
оты рган,
„
сондаи-ак
аны зды н
1 ш ш д е кездесетш
а дамдарды н
В >б1 С1 -тарихи тулгалар, oipaK олар ер гасырда eMip сурген. Айтал ы к,
I
1
I
I
:ксте жок, алайда МэшЬур-Жуст комментаришде керсетшген Аюке
м? Тарихка жупнсек, Аюке-Щдап бойындагы калмактардын ханы. Ол
VI1-XVIII гасырда ем»р cypin, калмак журтын 50 жылдан артык
илеп, 82 жаска караган шагында, 1724 жылдын 19 акпанында кайтыс
I олган [283]. Ол Цэван Рабдан аталатын жонгар ханынын Дармабала
|еген кызына 1701 жылы уйленген, ал Аюкенщ 6 ip кызы Цэван
абданнын
калындыгы
болган
[284].
Цэван
Рабдан-Жовд-ар
I алмактарын 1697-1727 жылдары бнлеп-тестеген. Теуке хан" тусында,
I дан кешн де казак жерше б1рнеше мерте ш^буыд жасаган. Казакка
I актабан шубырындыны» екелген де осы-Цэван Рабдан, ягни Галдан
Цереншн екесь Демек, аныздагы Аюкенш кызынан туган Топыш
I улу-Галдан Цереншн карындасы болып шыгады. Ал, шындыгында
I 'СЫлай ма, жок na-e3 ipre дерек жок. Сондай-ак аныздагы Калдан
I ?ереннщ Топышты Абылайга бергеш де-эзфще накты деректерде
[ йтылмайды [285]. Алайда, МэшЬур-Жуст ел шеж1ресше суйент,
I абылайдын Топышка уйленген!,н, Топыштан Касым туганын, одан
I <енесары мен Саржан тарайтынын айтады. Егер шеж}реш тарихи
[ щыз рет!нде кабылдасак, онда МэшЬур-Жусш сезшде шындык бар
I ieyre болады.
EHZliri 6ip меселе-МешЬур-Жуст жазып отырган Калдан
I Геренд1 калмактардын ездер1 Топышты Абылайга берд1 деп елт!рген1
■кайында мелгмеш тарихи шындыкка жанаспайды. Ол 1745 жылгы
1 кыркуйек айында аурудан кайтыс болган, ал оны калмактардын ездер!
элтфд? деген дерек жок .[286]. Олай болса, Топыш сулуды казак
ханына бергеш ушш Сереши ез калмактары елтгрд] деген-халыктын
солай болса екен деген ойы, арманы. Жалпы, фольклорда вмлрде
|болганнан repi, солай болса екен деген халык арманы-ансары
бейнеленеда гой. Mine, бул-сонын 6ip KepiHici.
МешЬур-Жус1п TyciHiKTeMeciiifleri Калданнын ейел1 мен
кызына келер болсак, бул мэселеде де жинаушы халык киялынан
туган жэйттерщ керсеткен. Тарихтан белпл1: Галден Церен елген сон
онын орнына кызы емес, уш улынын ортаншысы-Цеван Доржи, уш
жылдан сон улкен баласы-Лам Доржи такка ие болган. Галдан
Церёншн б1рнеше кызы болган [287]. BipaK ел аузына непзделш
бершген МэшЬур-Жус1п аныктамасында Калданнын жалгыз-ак
Айжан атты кызы болган да, ол екесшщ орнында уш жылга жуык
такта отырган, 6ipaK оны «ею кез1нен айырып, сокыр кылып,
кангытып коя Берген». Сез жок, бул жерде де фольклорлык дестур
орын алган. Фольклорлык эстетика бойынша жапа шепп, 3 e6 ip керген
I
I
I
129
адамды кетермелеп керсету заны бар. Сол себепт] фольклорльк
шыгарманын бас кешпкер1 ханнын, султаннын урпагы болса да, кег I
киыншылыкты, муктаждыкты бастан Kemipin кана ез тагына отырады |
немесе «балтыры котыр, басы таз» бишара койшы, «жаман» ада.\
бакытка кенелш, муратына жетедь Рас, МешЬур-Жусжтж туаншрак ij
ретшде келторген Айжан кыздын такта уш жыл отыруы тарихтагь I
Галдан Цереннж ортаншы улы Цеван Доржидщ екеешвд тагында уч 1
жыл FaHa отырып, одан куылуын еске туаредь
Айырыкша мен oepin айтатын меселе: МешЬур-Жус1г, I
келт1рген аныздагы калмактан шыккан Сына батырдын Абылайгг!
паналауы, Сереннж оны кайтар деп талап eTyi, Абылайдын оган
кенбеу!- булар тугел1мен тарихка сейкес. Тек, тарих бойынша Галдан
Церен Абылайдын Амурсананы кайтармай, оны жонгарга карсы |
пайдалануынан коркып, казак елже жорык жасайды. Ал, анызда 1
«тентек» Абылайды жерден-кектен 1здеп табуды буйырган Серен ■
уйыктап жаткан Абылайды колга туаредк
«Абылай тусындап»! зан-жоралгылар» ел арасында «дала
занынын» орындалуы, т.б.-едетте кун мелшерше екелш 'прелетшш
баяндайды. Абылай заманындагы кунга кес1м айтатын бас бш-Кушк:
Шобалай баласы Жанабатыр бидщ «уш кун» туралы айтканын бередк
«Бул KiciHiH кунга кылган KeciMi: кара кун-жуз жылкы, он eKi жаксы;
суйек куныелу жылкы, алты жаксы; енер куны-токал кун болады,
тогыз жаксы»,-[288] дей отырып, акын буган туашктеме де 6 e p i n
кетедк «Бул уш кун еркекте Кетеш акынга алынган, ургашыда .
Улбикеге алынган. Элп айтылган батырлардын (Абылай заманындагы
батырлар-Н.Ж.) б!рде-б1р! жауда елее, «жет1 ердщ куны алынсын» деп
KeciM кылган. Жаугаш, Бигаштын Жаугашы калмакта елш, жет1 ердш
кунын алган. Жаксы дегеннщ басы-жет!М, калы кшем, кара нар, '
мылтык-сондаймен тогыз болады [289]. MiHe, мунда «уш кун» KeciM i !
казакта юмдерге бершгеш, «жаксы» ce3iHin MOHici, заты неден
куралатыны тешрепнде сипаттама-бер4 Абылай заманындагы занжоралгылардын артыкшылыгын flirreyre арналган.
МешЬур-Жусштщ жер-су, мекенге катысты туашктемелер! де
ез алдына 6ip тебе. Меселен, «Абылай хан заманынд» атты анызда:
«...Алматы, Аякезге саудагер ж 1беремж, соган жол 6epciH деп
суратканда (суратушы орыс журты-Н.Ж.):- Имам кустан шыгып, EpTic
жагалап, Семейге шейж баратугын кара жолды Абылайдын «сонымен
журеж» деген буйрыгымен кара жол болган екен. Сол у ш ш Ертсспн
6epri жагындагы келденен жолды «Абылай жолы» дейдЬ>,-делшген
акын туашктемеа бар [290].
M iHe, бул тусш ктем еден 6i3 не ce6enTi кара жол «Абылай
I олы» болып атангандыгын бiлeмiз. Сонымен 6ipre, сол аркылы
I былайдын ез кезшдеп беделдаи, айбындыгы да да айкындала тусед].
Жогарыда Абылайга катысты келпршген енпмелердщ калай
азылып алынганы да кеп кешл белерлйк. Фольклористика
дрихынды фольклорлык улплерд1 жинаудын уш турл1 тасш бар: 6ipi
пкелей ел арасынан ауызба-ауыз ecTin, кагазга Tycipy, екгшыга олжазбалардан Keuiipy, yiuiHiuici - сол кезде шыккан басылымдарды
айдалану. Осынын ш щ ц е п жинаушылыктын 6 ipHiai тесшн
1 leujhypOKycin жш пайдаланган.
Ал, фольклорлык улплерд} жинау барысында акын жазылып
лынган текстщ паспортын KepceTin отырды ма? Ягни, материалдын
I 1мнен алынгандыгы, аты-жеш турасында деректщ толык 6epLnyi, кай
I серде жазылып алынгандыгы керсетшген бе деген сауал туындайды.
I Леселен, жогарыдагы «Жарылгап пен Абылай хан» eHriMeci сонында
1 1ынадай дерек бар: «Баймурын мырзанын тунгышы Шотак байды
■
J:epдiк. Мшез1-койдай коныр, мырзалыгы-жйеказ мырза, вулие
[ 1ерлж, табигат neci адам ед1. Сол Шотактын бейб1шесшен туганИсак,
:рмек- Муса, Секербай заманындагы урынын атакты декеш болды.
I Зылтыр мен биы атагы шыгып Журген Кьшпсаш та-сол ЖарылгаПтан
I иыккан уры. Tipi болсандар естиандер, Кышкаштан двкей
[Латынауык шыкканын [291].Бул мел1метке суйенсек, енпме Heri3 iHe
гарихта болган окига желга жатады да, оны жетюзуцй не Жарылгап
I /рпактары, не сол манайдагы Жарылгап урпактарын жаксы б1летшдер
[теп тужырымдауга болады. Ал, шыгарма гыпнде кездееетш
кешпкерлер
мен
окига желшерше
TyciHiKTeMe беру баска
жинаушыларга Караганда MeuihypOKycin вдютемесшш езгешелтн
таныта отырып, онын тарихи шындыкка негурлым жакын болуын
непздейдь Мундай шыгармага катысты тарихи мвл1меттер берудш
кейбф элементтер1 тюрколог-галымдар Ш.Уелиханов, В.В. Радлов,
Г.Н. Потанин, 0 . Диваевт.б. енбектершде де кездеседь
Ал, «Абылай ханнын т у и » жазбасында: «Шымкент, Сайрам
барып, оган Мырзахмет деген сартты ие кылды. Одан Жизак
устшебарып, 6ip коныраттын байы конак кылып, сол туш онын 6ip
кел!Н1 ул тауып, ол баланын атынАбылай койган. Ол Абылай даесшенш 6ip тайпа ел болган. Жер ауып журш, 6ip Кайып деген урпагына
свйлеепк»,- деМнген дерек келторлед! [292].
Будан 6 i3 Абылай ханнын Жизак сапары кезшде 6 ip конырат
байдын у й ш е тускешйпн, сол куш уй иесшщ келйй ул тауып,
баланын хан eciMiHe багышталып «Абылай» деп аталганын б ш е м Ь .
Ал, бул Абылайдын ecin-енген урпагынын 6 ipi - Кайып дегеннен осы
I
I
I
I
I
|
I
энпме Mcenici жазылып алынгандыгы тшге тиек етшедь Ягни, мунд
энпме ауызба-ауыз пакты К1мнен алынганы, онын непзг
окигагаканшалыкты катысы, dcepi бар екеш, сондай-ак материалдьп
Ташкент манайындагы жерлерден кагазга Tycipinrem байкалады I
Шамасы, бул эцпмеш ернектеу МешЬур-Жусш Бухар, Ташкеет 1
сапары кезшде жузеге асса керек. Сондай-ак МэшЬур-Жусштщ 6i| I
жазбасында («Калдан Серен мен Абылай ханнын аракатынасышь I
катысты энпме сонынан) хан Абылай урпагына туашктеме 6epin31
«Б 13 бул сезд! Муса, Секербай заманындагы кариялардан естцик. Енд I
бул заманнын тарихы, шеж1реЫ 6i3re -бэр! епржтей кершедЬ>,-деге) I
niKipi де бар [293]. Будан 6i3 МешЬур-Жусш жинаушылыгынын 6i{' 1
кайнар K93i, ягни «источнип» Муса, Секербай заманындагы кариялар ]
екен1н бшем13. Жэне де олардын ауызша айтуынан МешЬур-Жуаггт ]|
хатка Tycipin отыргандыгына жогарыдагы келпршген ез niKipi дэле;
бола алады.
Акын «Абылай хан заманында» деп аталатын анызда мынадай
аныктама 6epin кетедк «Атыгай Деулеткелд1 байлын кыстауы екен
Сонан сон Дэyлeткeлдi бай: -Жер1мд1 орыска берд1 деп екпелеп.'
Жидел1байсынга KeTeMiH деп, ауып KerinTi. Сонын тукымына
Ташкентте жолыгып, сейлеспк. Кетеннп деген Коныраттын шшде
ecin-eHin кеткен екен [294]. MiHe, будан 6i3 enriMeHi жетюзуил
Деулеткелд1 байдын урпагы болгандыгын, онын мекен-турагы
Ташкент тешреп де, TinTi руы Конырат шшде Кетенш! екеншп '
женшдеп мегнметтерд1 бшп отырмыз. Мундагы 6ip ерекшелжайтушынын аты-женш, eHriMeHiH кай жерде жазылгандыгына дейш
т.б.
МешЬур-Жусштщ керсетш отырганы. Сонымен
катар
фольклорлык нусканы жепазушшщ TinTi кай ел, кай ру екшне
жататындыгына
дешн
назар
аудартканы-МэшЬур-Жусш ;
жинаушылыгынын баскалардан езгешелшн танытары анык. Ce6e6i, ;
K e iu n e n i казак ел1 сиякты халыктын фольклорын жинаганда, деректщ
кагазга кондырылган жерш KepceTin отыру жеткшшсЬ, айтушынын
кай руга жататынын да KepceTin отыру керек. ©йткеш, турмысы
кешш-конуга непзделген халыктын мекен-жайы тураксыз болады да,
ол жагы ел есшде калмайды. Ал, егер ру аты бершген жагдайда, жен |
атага дейш аталарынын аттарын 6inyre мшдетп азаматтар ол дерекп
умытпайды. Ягни, сол ру аты аркылы ол елдщ кай жерлерш 1
жайлайтынын, кыстайтынын т.б. онай ажыратуга болады. Корыта
айтканда, казак турмысын, салт-дестурш, зан-жоралгылар тарихын,
белгш кайраткерлер eMipiH тш тарихын, жер атаулары менш т.б. кен
KaMTybi,-6epi МэшЬур-Жусш жазбаларынын тарих, Tin, едебиет
гылымы ymiH 6aFa жетпес казына екенш дэлелдейш.
132
МэшЬур-Жусш жазбаларында: Ер Ед1геге катысты [295]; Kimi
куз урандары, рулары; Шанышкылы: Берджожа батыр тарихы; Он
:ан Орта жузге уран болган Олжабай батыр тарихы; араб журтынан
у1ахамбет деген батыр шыгыпты деп лздеп барып тапкан 92 батыр;
<анжыгалы Бегенбай батыр [296]; Жэшбек батыр; Жанабатыр; Барак
Затыр; Байгозы батыр; Каракерей баласььЕрторы [297i]; Шотана
Затырдын Абылайга айтканы; Малайсары батыр [298]; Койкелд1
Затыр [299] т.т. тешректе энпмелер топтамасы да баршылык. Енд1 6 h
МэшЬур-Жусш жинаган Ед1ге батыр мен Ед1 ге биге катыстыларына
гокталайык: Казак тарихында, онын ш ш д е казак эдебие*п тарихы
гылымында Едгге еамше катысты деректер ете кеп екеш белгш.
<Дала уалаяты газетшщ» 1894 жылгы санында Г.Н. Потаниннш казак
елшш
этнофафиялык,
фольклорлык
материалдарын
жинауга
байланысты усынысы бершген. Онда «Ед)ге деген тау турасынан
бурынгыдан келген сездер бар ма?»делшген [300].
«Дала уалаяты газетшщ» 1900 жылгы 47-санында «Ед1генщ
Tepeci» [301] деп аталган ертеп жарияланып, соган арналган
туажктемеде шыгарушы» Отыншы Элжанов «деп керсетшген» [302].
Мунда жазыксыз жапа шеге жаздаган жалшы жтттг байдан,
туйешщен,
балыкшылардан
Ед1ге
бидщ
калай
куткарганы
баяндалады.
Ал,
осы
газеттщ
1900
жылгы
48-санында
«Едiгенiнтересi» [303] деп аталган Отыншы Элжановтыц екший 6ip
материалы да келтсршедь Онда жогалган тайлактын юмд1к! екенш
аныктауга байланысты окига сез болады. Бул энпме сол калпында Н.
Терек^лов [304] штабында да кездесед1 (б!рак осы материалдын
кайдан алынгандыгы керсетшмеген). 1912 жылы шыккан «Сага о
Соломоне» деген енбепнде Г.Н. Потаниннщ Ед1ге туралы ертеп
сюжетшщ тым кенеден басталгандыгынын дэлелдтне С. Каскабасов
пен С. Сикымбаева орынды назар аударган:»Едiгеге байланысты
шыгармалар сюжетшщ ете ертеден келе жатканын Потанин
Библиядагы бшик жайындагы сюжет непзшде дэлелдейдь Мэселен,
Ед1ге бидщ бота мен шгентуралы билт Библиядагы Соломоннын ею
ейелдщ 6ip балага таласын шешкен мысалмен б1рдей екенш аныктап,
Г.Н. Потанин Ед1ге туралы ертеп кешпел1 турюлер арасында ежелден,
исламга дейш, ягни Библияга еш еш тэуелЫз жэне тарихи Едпеден
кеп заман бурын пайда болган деп корытады» [305].
Мше,
осы
сиякты
Ед1геге катысты т.б.
деректерд1
Х.Досмухамедов, М . Эуезов, С. Каскабасов, Р. Берд1баев, Ш.
Ыбыраев. С. Сикымбаева т.б. енбектершен керуге болады [306].
Ед4гешн билтне катысты белгш галым Р. Берд1баев мынандай
niKip айтады: «...Булардын 6epi Ед1генш елден аскан акылдылыгын
133
мадактау ушш алынган енпмелер. Шын ем1рде тарихи Ед1ген1н жас I
кезшде мундай 6ил1ктер айтканын 1 здеу шарт та емес, мумюн де емес I
[307]. Ал, осы Tapi3fli пшрд1 осыдан 6ip Facbip бурын МэшЬур- И
Жусштщ айтканын еске алайык: «Бурынгылардан калган улгхп! сез Ц
бар, батыр деген 6ip барак ит, ею катыннын 6ipi табады, би деген Я
аксарагат «луде 6ip-aK катын табады деген.
Осы Ед1ген1 Токтамыс ханнын тересш бузып, таре беретугын |
би де кылып кояды. Бетше жан пар келмейтш ер де, батыр да кылып ]
кояды. «Ею кылыш 6ip кынга сыймайды, ею тшеу 6ip кешлге Я
сыймайды». Мен ез1м Eflirem ер деп, батыр деп эбден бшемш, билж
айтты дегенге нанбаймын. KiM болсын, ол болсын Токтамыс ханнын
«езщнен тумай ул болмас, сатып алмай кул болмас»,-деп кезш
жойылтуга кастык ойлаганын б ш щ сезш калып, Ед1генщ кашканы ;
рас...» [308],-делшген.
Будан баска «Дала уалаяты газетшш» 1890 жылгы 46-санында
МэшЬур-Жусттш
казак халкынын...» атты енбепнде: «Кеше
казакта уш Ед1ге еткен екен. Эуел Едпге, орта Ед1ге, акыр Ед1 ге. Эуел
Ед1 ге батыр еткен Kici екен. Токтамыс хан деген ханнын заманында
орта Ед1ге деген газиз еткен Kici екен. Кешеп Эз-Жэшбек, Асан
кайгынын замандарынын сонынан кеипкпей-ак шыккан Kici екен.
Акыр Ед1ге деген би болып, журтты билеген Kici екен. Кешеп Абылай
ханнын заманында, соны Ед1ге бидщ таягы журтына шопан кут
болып, Едйгешн майлы журты атанган екен. Заманындагы кариялар
кара букара халкы, халык камын жеген Каркарадай хандарынын
саламаттыгына, ел камын жеген Ед1гедей билершщ саламаттыгына
деп дуга кылады екен...» [ 309]-делшген дереп де бар. MiHe, бул
жазба батыр Ед1ге мен би Едиеш шатастырып, кейшгшщ бшппн
алгашкыга телу орынсыздыгын дэлелдесе керек.
МэшЬур-Жусш жазбасындагы Eflirere катысты кунды дерек
беретш материалдардын 6ipi - «Ер Eflire» enriMeci [310]. Мунда !
казакта данкты уш батыр болганы: oipi - Кара кыпшак Кобыланды,
6ipi -Тамадан шыккан Шора батыр, 6ipi - Ер Eflire eKeHi айтылады.
Жэне де онын тууы да ерекше жагдайда ©TKeHi баяндалган. Мэселен,
dKeci Бабай Tyicri шашты Эз1з деген диуана да, uieuieci nepi кызы
делшедь Кейш есейе келе Ешгенщ Токтамыс ханмен жауласуы, онын
баласы Нуралымен араздасуы, т.б. бершедк Мундагыдай nepi кызына
уйлену Асан кайгы анызында да кездесепш белгш. Ал, мундай шарт
бузылгасын, эйелiHiн ушып KeTyi хакысындагы мотивтер кептеген
халыктын фольклорында да кездесетш белгш.
Бул аныз-энпменщ кара сезбен жазылган варианты еш
жинакта кездеспейдг Ал, ен алгаш еленмен жазылган «Eflire жыры»
134
Уэлиханов жазып алганын Р.
белнде [311] ескертеда. Жене де осы хикаятты алгаш Ш.
скасын
кезшде
Ш.
41 жылы Курлеугг К ы пш ак Ж умагул акыннан естш, жазып алганга
сайды [312]. Сол сиякты МэИШур-Жуcm жазбасында да «Ед1
ралы» аныз-енпменЫ кайда'й жаз1йт1 алгандыгы туралы аныктама
о- «Бул сез4 кеше Керейптен шыкКан Сары сопы ны н баласы
апанаяк Эздер сейлепт!, осы еулие де ^ н сол жерге комырьпггы.
KvHi кеше Куандыктан шы ккан Арык-Конырбаи, А и кож
' ланнан хелфе болып шыгып, Ак п а н Бей.Ш тщ А к ™
М® " ^ С^ й е п н
-Бул Жаланаяк б ш и н казактан шыккан еулие. О н ь н У
„л жерге койиаймыз. Сарыаркага апарып, казак ортасына коямыз
L сарт журтымен дауласып, сол замандагы казы, муфтилерден хатер алып, суйегш Аркага алып кетем!3 деп к ерш актарган екен.
(аланаяк вздердш денес! mipiMeft, сасымай, сап' “ Р“
емшген калпында жатыр екен деседь кол созып ала бергенде ашык
урган аспан элей-тулей боран болып кеткен сон, коиылган жерден
озгаганын Кудай да болса, эруактын ез. болса да унатпады-ау деп
Ж
д а !
ycriHe белп тургызыпты. Сонда Арык-Конырбаи
^кланга айткан екен:
.
-Мен сенен бурын е л е м ш , мен! осы жерге алып келш
сойындар!-деп. © з ш щ есиет кылуымен Акпан Арык-Конырбаиды сол
тага апарып койыпты.
Сол жерде Бабай тукп
с»:™»
Ш а ш т ы Э з 1здщ барлыгын ер Ыиге
1 Йтыпты. Ол eKeyiHiH сол жерде екенш Жаланаяк-Эздер аитыпты.
Жаланаяк Эздердщ барлыгын Арык-Конырбай айтыпты. АрыкКонырбайдын дел сол жерде ек ен ш , м ш е , 6i3 айтып отырмыз.
Осындай б!реуден-б!реуге мирас болып келе жаткан сез 131JJM iHe, будан М эш Ь ур - Ж у сш тщ ел аузында таралган белпл! Ыр
сездщ, не окиганын туу жагдайын, ауыздан-ауызга калай таралганын,
осы кунге ш е ш н жету ce6e6iH-6epiH камтыганын керем13.
Осы орайда тагы 6ip назар аударарлык жейт, баска да ел
аузыадагы сездерд! жинаушыларга Караганда М еш Ьур- Ж усш тш б.р
ерекшелт, ол тек дерекп к!мнен ест1генш гана керсетш коимаи, онын
да сол материалды юмдерден алганын казбалап ашумен аиналысып,
ягни жалпы э н п м е н ш &здерге жету шеж1ресш де, жазылу тарихын да,
т.б. 6ipre беруге тырысканын керем!3. Осы орайда э н п м е н ш жазылып
алыну паспортын осыншалык кен камту не 6ip атакты деген
фольклорист галымдардын к е б ш ш енбектершде кездеспейтшш де
атап айтуымыз керек. Бул тек М эш Ьур- Ж усш жинаушылыгына гана
тэн артыкшылык, езгешелж десек кателсспейм!3.
135
МэшЬур-Жусш
колдашан
бул
эд4е
XX
гасырдагь
фольклортану гылымында жинаушылыктын басты шарттарыньн I
6ipiHe айналды. O cipece, «этнографиялык мектеп» ек1лдер! фолькло||
шыгармаларын жинау барысында айтушынын толык репертуарын I
онын К1мнен уйренгенш айкындауды талап eTin, ездер1 де ось I
npuHninTi усынды. Сондай-ак олар текспт, не жырды орында' I
кезшдеп ситуацияны, орындаушынын кешл-кушн, бет-элпетш
мэнерш жэне тындаушылардын кабылдау жагдайын,- бэрп
комплекса турде суреттеп, баяндап отыруга улкен мэн бередЮрьк
фольклорист галымдары бул эдшт« кен колдануда, ал б1здщ каза>
жинаушыларымыз бен зерттеуш1лер1м1з эл1 кунге дешн буган ма!
бермей келед!.
Ешй Токтамыс хан заманындагы Eflirere катысты баска д;
материалдарга назар аударган- жен деп санаймыз. МешЬур-Жуагпч
былай делшген: «Алтыннан шумеп, кум1стен тубеп бар бесщЕе
жаткан бала куншде 6ipey тауып алып, Турюстанда Токтамыс хангг
апарып 6epin, сонан Токтамыс асырап, асык ойнап журген бал;
кушнде Токтамыстын берген TepeciH буза берген екен. Муныг
eHriMeci казакта 6ip улкен кггап едк Бул кунде ecKi сезш журз
умытып, тындаушы жоктыгынан айтушы азайып Kerri» [314].
МэшЬур-Жусштщ осы ескертпелершде сырт кезге бшшбейтш
6 ip a K ж т
зерттеуmi ангара алатын ете кунды ninip бар. Бул-ен
алдымен фольклордын eM ip суру калпын дэл байкауы, ягни ел
арасында ежелден калыптаскан фольклорлык дестурдщ бузыла
бастауы. «EcKi сездщ умытылып, тындаушынын жоктыгын» В.
Радлов та байкаган болатын.
Ендда 6ip айтатын нерсе-МэшЬур-Жусштщ анызга 6epin
отырган тарихи комментарий Бipiншiдeн) Eдire мен Токтамыстын
6ipae тату, б!рде араз болган жагдайлары тарихка сэйкес екенш\
айтпаска
болмайды.
Сондай-ак
МэшЬур-Жусш
айткандай, |
Токтамыстын кугындалуы, рдагенщ мэртебелтнен anyi, Токтамыс
балаларынын елжуаз болуы жене Ед1ген1н улы Нуралынын олардан
басым тусу1-мунын 6epi eM ip шындыгына сэйкес. Демек, МэшЬурЖусш Eflire мен Токтамыс, жалпы Алтын Орда тарихын жаксы бшген
жэне «Кырымнын кырык батыры» аталатын гумырнамалык, epi
шеж1рел1к тутастана тускен эпопея-жырдан хабардар болган деп
айтуга ебден болады.
TaFbi 6ip айтатын жэйт сол-МэшЬур-Жусш Еддонщ анызда™
ici мен ем!рцег1 iciHin б1рдей емест1пн ангартады. Тарихта Ед!ге
ешкандай би де болмаган, терелж те жасамаган. Алайда, аныз
бойынша, ол-кара кылды как жарган би, epi касиетп, Квршкел} бар
136
эрешь Мундай касиет фольклорга тэн халык каЬарманын
эрштеуден туган. MiHe, осы жагдайды сезген МэшЬур-Жуст
aireHiH ©лпрде би, тереди болды дёгешне сенбеуьонын фольклорлык
стетика занын жаксы бшгенш делелдейдк Муны 6\з темендеп
ысалдардан да керем!3.
МэцЛур-Жусште тагы 6ip мынандай маглуматтар ушырасады:
Токтамыстын сепз улы сепз жакка кашып кеткен», «Ешю-епз, 6ip
ерсе сепз табады?»-дегёндей, саны ceri3 болганымен, дэнемеге
чарамаган. Токтамыстын тубшё жеткен Eflire екендт кашкан сепздщ
ездершен маглум. Едш-Жайык бойында орыс орманынын щЙЩ£
кургенде 6ipiHe-6ipi айтысады екен: «Едш катса, KiM етпейд1? Ед1ге
>лсе, KiM кайтпас дейсщ!»-деп. Eflire мен Нуралынын уакытысында
Зулар Турккгганды кере алмаган» [315].
Осы орайда МэшЬур-Жуст жазбасындагы Едкенщ аксак
ш ш н щ c e 6 e 6 i H e H ертенген епн дауына берген терелтне токталайык.
|Энда ешюш агайынды жет! адам белюкеш, аксак аягы кенжесше
I гигенв т.б. баяндалады [316]. Мундагы окига желдо Отыншы
I Элжановтын «Дала уалаяты газетшде» (1899 жылгы 49-санында)
I басылган «Терешщен калмайды, айтушыдан калады» атгы
I ©HriMeciMeH [317] уксас. Кешнпде ешю иеа агайынды жет\ Kici емес,
I агайынды твртеу, ерт себебшен епн емес, уй ертенедь Онын устше
I буларга акылшы, Tepeuii болып Eflire емес, баска 6ip кария алынган.
I «Сез тапканга колка жок» кггабында [318] дауга терелж етуцп Бала би
I делшедь Ал, Н. Терекулов кггабында [319] аксак ешю орнына аксак
I жылкы жур. Булардын бэршде дерлж материалдардын кайдан
I алынгандыгы жешнде TyciHiKTeMe бершмеген.
Enire би мен Теле бидщ сез таластырулары да кешл бeлepлiк.
Мундагы oip энпмеде [320] Eflire би мен Тел бидщ Кулназар дегеннщ
кун дауында кeлicпeyлepi, Теле бши Ё/игенщ сезден жешп, «жаркын»
деген кун алуы айтылады. Бул энпме «Шешендж сездер» [321],
«Казактын би-шешендерЬ> [322], «Шешендж шиырлары» [323]
ютаптарында да кездеседь Буларда да материалдардын кайдан
екендт туралы еш мэлiмeт жок. TinTi, МэшЬур-Жусштен деп Ылтеме
жасаганда да, бурмалау Kyeci болдык. Мэселен, МэшЬур-Жустте
Kiciнеген айгыр уш ш дау куушы Асан кайгы болса, «Казактын бишешендерЬ> ютабында осы дауды шешуге араласушы eTin Eдiгe бщц
KipicTipreH*. «Ед 1 ге-Аргын тайпасынын Сушндж атасынан шыккан
атакты би-шешен. Фольклоршы МэшЬур-Жуст Кепейулыньщ
жазуына Караганда, Ед1 ге тштен 10-12 жасында бшйкке араласкан ecTi
бала болыпты. Буган ол мынандай анызды тшге тиек етедк «Казак
даласына калмактар баса-коктеп жайлаган кезде калмактын 6ip ханы:
I
137
«Аркадагы казактын айгыры KiciHece, Сырдапы калмактын б и а I
кулын тастайды» дегешй сылтау eTin, Аркаш шабуыл жасап, малы I
айдап кете 6epinTi"[324] 0 p i карай бул дауды кууга баскалар бат I
алмаганда, он жасар Едйгенщ 03i тшенш барып, алдарынан шыкка I
иттерд1 кырып, оны кыру ce6e6iH баяндап, ханды сезден женгеь Б
айтылады. KiTan авторы МэшЬур-Жусштщ колжазба корындагы ка п
папкасынын кай бетшен алганын керсетпейд1. Ал, ел аузынан ecrireiB
МешЬур-Жусш ce3i болса, онымен МэшЬур-Жусштщ ез колына|Щ
жазылган нуска карама-карсы Tycin жатса, 6i3 тупнускага суйену!м! ■
керек. Ещц МэшЬур-Жусштщ пкелей ез колымен жазганын;'I
уншейж: «Асан кайгынын шын аты Хасенхан екен: 0 3i нэз|рк1рд<]|
эулие деп айтуга жарарлык Kici екен. Мунын он eKi жасар бал; 1
куншде казак Шурнптке карайды екен. Ежен хан Keuineni к азан !
байдын баласына-Айгырын юсшетпесш!-деп жарлык кылады дейдЬ
I
- Егер казактын далада журт айгыры K ic iH e c e , менщ корад; |
турган бeдeyлepiм кулын тастайды. Айгырын мсшеткен жаннын бась 1|
айдауда, малы талауда болсынЬдепт|. Казак журты муны ecTin II
уайымга Tycin жылады дейдь «Хайуан малды калай K ic iH e m e fi! |
турамыз»,-деп. Сонда Хасен бала:
-Ол ушш уайым жемендер. Маган отыз-кырык мерген ертш |j
бер1ндер, отыз-кырык желмая тауып 6epinaep. Мен Еженханга барып.;
бул жарлыгын койдырып, казакка 6ip бостандык алып келетн»,-дейд|
[325].
Б1здщше, тек МэшЬур-Жусш жазды дeгeндiктeн де емес, ез1
Topi3fli аз халык калмактан сонша урейленш дегеннен repi ipreni ел
Кытайдан казактын каймыгуы шындыкка жакын. Онын устше I
казактын Сушндш ата урпактары тусында Арканы мекендеуа
шындыкка жанасымды болса да, тап сол кезде калмактын Сырды ;
мекендеу1 сещйрмейд!. Ce6e6i, сол МещЬ^р-ЖусдаМн езшде Суйшдж I
баласы Кулболдынын бэйбипес! Макпал бастаган кештщ сол Сырдан •
oepi еткеш бяндапады [326].
МэшЬур-Жусш жазбасындагы Ед1ге биды| [327] TyciK |
нэрестеге берген терелш де кенш аударарлык. Бул энпме де
«Казактын би-шешендерг» кггабында (184 б.) да, сэл езгерген куйде ;
«Шешеншк сездерЬ> кпабында (107-108 б.) да жариялаНган
(материалдардын кайдан алынгандыгы туралы тагы да магймет жок).
Ал, Едше бидщ Тогас би елше баруы, Жэнщэ ханга кещЛ
айтуы т.б. тещрегшдеи [328] эркет сездер жогарыдагы ютаптарда да
(«Казактын би-шешендерЬ>, 185-186 б.), «Шешендш сездер» (1081106.) жинактарында да кездеседк Мундагы материалдар шпнде
«Ед1генщ Жэнпр ханга айткан к е н ш » атты б е л ш ез алдына М.
138
зовтын 1927 жылгы «Эдебиет тарихы» ютабында бар екенш [329]
; салгымыз келедь
МэиАур-Ж усштщ келес! 6ip жазбасында ею ел арасында малга
ланысты дау тууы, оган Kim i жуз Алшын Эйтеке бидЖ баласы
ipraft араласуы, Едхгенщ кепке -пзпн беру» т.б. баяндалады J33UJ.
I улплср е ш о ф жинакта ксздеспсиД 1 .
МэшЬур-Жусштщ Едите биге катысты TaFbi 6ip еш жерде
,сетшмеген нускасы [331] «Сез тапканга колка жок» кггабында (29
Сырым батырга тэн болып алынган. Сырымнын намаз артынан
1 ын жешнен шыгармай ата кылуына байланысты е р б и д ь - -<<Сез
ткакга
колка жок» ютабында энпменш «ел аузынан»*' деген
тармен жарияланганы
белгш!. Ал, ондагы
ел аузындагы
нислердщ бертшде жнналганын, сонымен oipre ш еш ендт сез
п а н ш батырдан (Сырым батырдан) repi Ед1ге биге лайык екешппн
ескеру кажет.
М уны н oepi шешендер, билер женшде KiTan эзфлегенде,
ртгеунйлердщ материалды юмнен алганын корсету. керекппн жэне
нусканы такырыптас, уксас баска да улплермен
салыстыра
1растыруы
кажет
екен ж
дэлелдейдк
Баска
нускалармен
'ыстырганда МэшЬур-Жусш
маглуматтарынын кагазга ерте
скешн есте устау керек. ©ткен гасырда ел 1 иннде кене аныздарды
•гурлым кеп бшетш адамдар мол уакытта жинаган МэшЬур-Жусш
iSeriHiH мэш зор. Демек, кешнп «ел аузынан» деп жазып алып,
ариялаган ауыз эдебиет1 ynrinepi арасында уксастыктар жатса, соны
тте кагазга TycipreH МэшЬур-Жусшке суйенбей кетуге болмаиды.
л, МэшИур-Жусш жазгандарында сол кездеп халык турмысы,
анымы, сейлеу Tini де т.б. жаксы сакталган.
МэшЬур-Ж усттш тагы баска да фольклорлык ynrinepi тер!ЗД1
азак билер1 сездерш жинаудагы енбеп де назар аударарлык. КР O F K
олжазбалар корында МешЬур-Жусштш: Ш он, Торыайгыр, Конырат
апак датка, Мусет би, Конырат кара Нурман шешен, каЬарлы Жанак,
Чанкожа Бопынын экес1 Татай тере, Kimi жуз-©тет1леу би, Каржас/к|бай би, Y h c i h - Теле би, Ногайлыдан шыккан- Менке би, Белтф 1 К
1 5и т.б. тен!регшдеп энпмелер! [332] бар. Кезшде булардын б.разын
Торайгыр би, Ш он, Бекболат би, Сутпбай би, Молыбек би т.т.)
Зелгмп галым Э . Диваев та пайдаланган [333]. Ce6e6i бул материалдар
эрналаскан КР OFK.KK- 1062-папкасынын сырткы мукабасында:
«1920-21 жылдары 0 . Диваев жинаган»,-делшген арабша колтанба
бар. Ал, iuiKi беттершде бул нускаларды: «Атакты М . Ж уст
Кепейулынын айтуьша Караганда осылай»,-делшген ескертпес! де
берьпген. Сол сиякты билер сезшш 6ipa3bi «эулетпк архивте» де
139
сакталган. Ал, ол материалдарды, айналасы 21 анпме туршд |
жинактап, топтасак, Тайкелт1р, Эз Эйтеке, Жэуке билерд! I
эркайсысына 1 енпмеден; Шон баласы Итемген би мен Мынжа; R
кыздын эркайсысына-2; Байдалы-3; Шорман би-4; ал Торайгыр, Ш 01 i
билерге-7 енпмеден келед|. Булардын кеб! ЭЛ1 жарияланган жок Я
Булардын басым KeniuLniri МешКур-Жусштщ Tipi кезшде баспа бетн Я
KepMeyi вз алдына, акын кез жумганнан кешн де ecKi мурага, оньп 1
iiuinae устем, канаушы тап еюлдер1 саналган билер ce3iHe деген Tepi> I
квзкарас салдарынан кеп уакытка дейш онын 6epi назардан тыс кальп I
кeлдi. TinTi, еткен мурага деген квзкарас б1ршама езгерш, билер сез I
жинала бастаганда да, кене жазумен жазылган нускаларды окушыла] I
аздыгынан тупнусканын e3iH емес, одан квилруомлер улплерп 1
пайдалану басым болгандыктан, алгаш кагаз бетше Tycipyui j
умытылып, кешнп таратушыларга суйенумен шектелу орын апьи I
келдй Мунын барлыгы билер сезшщ бастапкы калпын, жинал\ I
зандылыгын игеру iciH киындатканы да сезЫз. Енд1 аз да болсыь I
жарияланган улплерге назар аударайык.
Тагы айта кететш oip жай: фольклорлык нускалардь |
жинаушылыкпен
МвиЛур-Жусшке
дейш
айналыскан
белгии I
галымдар Ш . Уэлиханов, Ы. Алтынсарин, Г.Н. Потанин, 0 . ДиваеЕ I
енбектершде мундай жогарыда аты аталган билер тешрепне катысты I
енпмелер кездесе бермейдь Тек В. Радлов топтамасында [334] «Шон I
биге келш Кожа айтты» деген еленмен жазылган нуска енпзшген I
Онын e3i 11 жолдан гана турады, непзшен, Ш он бид1 марапаттауга I
арналган (калай жазылып алынгандыгы тешрегшде дерек жок).
Байкал
отырсак,
жогарыда
келпршген
МешНур-Жуст I
енпмелершщ барлыгы дерлж 6ip ретпен, жуйемен топтастырылган. I
Ягни, туысы, ел1 6ip Шон, Торайгыр би тер1здшер 6ip топ болып I
бершсе,
Шорман,
не
Байдалыга,
т.б.
катыстылары
жас I
epeкшeлiктepiнe сай ершген: 6ipiHiui кезекте-жастык кезшдеп I
айтылса, кешн орта буын мен картайган шагындагы e M i p белестер! I
т.б. камтылган деуге болады. Бул енпмелердш рет-репмен 6epi.iv
T e p T i6 i
материалды дайындаушы, ез1рлеу1ш, не курастырушы
тарапынан емес, кайта акын жазбасындагы нускалардын бершу
улпсш сол калпында сактауынан туындап отыр.
Сонымен 6ipre акыннын eTin жаткан кактыгыска, уакигага
деген кезкарасы, TyciHiri ер енпме iuiiaae 6ipre бершп отырган.
Сондай-ак онда фольклорлык нускалардын кайдан, юмнен, калайша
жазылып алынгандыгы тещрегшдеп кунды деректер де баршылык
(оларга KefiiHipeK токталып етем1з).
140
EHfli жогарыда келпрмген топтамалар ш ш д е п «билер
■ рихына» катысты МэщЬщ4Жуошшн езшдж ой топшылаулары,
“жырымдары, туашктемелерше кешл белпмйз келедь Осы орайда
I л туашктемелерд1 взара жуйёге келпретш болсак, онда оларды
I зртты турде: жер-су, мекен тарихына катыстылары; тарихи еамдер
£ н1репидеплер1; тарихи окига хакында айтылгандары; шеж1ре
frjjiepi; шешендж eHepfli, онын ш ш щ е сез куд1ретш марапаттауга
)налгандары т.б.,-деп топтауга болады.
I
BipiHuiici- жер-су, мекен тарихы жен iидеп акын материалы ен
iraifl «Дала уалаяты газетшде» (1890 жылгы 6,7 сандарында)
темген би eciMiHe катысты жарияланган. Онда: «Кеше караДан хан
элган Едгге углы Шон бидш уакытында Кекшетаудан 6epri жер1
1 1здш Суйшдак деген халкынын жайлауы екен. Итемген-Мамай деген
I элдерде Шон бидщ Итемген деген баласы турып, сонан Итемген
I ганган екен»,-[335] деген деректен атакты Шон бидш баласы
1(темгеннш тарихта болгандыгы, одан сол аталымга ие болган кел т.б.
алел бола алатыны аныкталып отыр. MiHe, мунда да МешЬурI КусштЩ тарихи шындык пен керкем-киял фольклорларды ажырата
I «шгендт кершед1.
Жалпы МешЬур-Жусш осы тектес ескертпелерше Караганда
К >ньщ фольклорлык нускаларды ел аузынан жинаушылык кызметше
jejirini фольклорист Г.Н. Потаниннщ «Дала уалаяты газетшде»
I иыккан макаласы [336] улкен веер етсе керек. Жогарыдагы
I )нпмелерде жер атауына т.б. МешЬурдш кещрек TyciHiKreMe 6epyi
I эсыны делелдейдь МешЬур-Жусш «Дала уалаяты газетш» алып
I гурган, ез1 де оган квптеген макалалар oepin отырган. Демек, ондагы
I Засылымдармен де таные болганы анык. Ал, 6i3 назар аударып
I отырган макалала автор (Г.Н. Потанин-Н.Ж.) белгш 6ip тау, Ай мен
I Кун, баска жулдыздар т.б. тешрепнде туган аныздармен коса, He6ip
I жер-су аттарынын да туу тарихына байланысты деректерге мукият
I карай отырып, олардын барлыгынын да жинау керектгпне баса назар
аудартканы мэл1м. Муны 6i3 МэщЬур-Жуа nriц тарихи адамдарга
катысты берген туатктемелершен де керем1з.
Мэселен, тарихи еамдер жешндеп акын аныктамалары
Байдалы, Тайкелттр, Шорман билерге катысты сарапталаган. Байдалы
би туралы МэшЬур-Жусш былай деп жазган: «Осы Байдалы ©р
найман кек елкп Т1леуберд!ге барып келе жатып, НПдерл деген
езеннщ бойында Жаман Шат деген жерде ауырып елштЬ> [337],делшген. Ягни, бул ескертпеден атакты Байдалы бидщ кай жерде,
141
калай елгешнен хабардар боламыз.
Бул мэл!мет «Казактын бишешендерЬ> ютабында кайталанады: «Моласы Караганды облысы
В
[
Молодежный ауданы Шшерт! езеншщ бойында» [338],-делшген
MiHe, мунын бэр! ел тарихын, онын шннде билер тарихын
зерттеуиилер ушщ таптырмайтын кунды материал МещЬур-Жусште
мол екен1н керсетедк
Тайкелт1рге катысты материалга токталсак, энг1ме сонында
бершген тусЫктеме назар аудартады: «Кызды, яаптп, ею туйе
бастаткан тогызды Тайкелт1 р ел шапкандай кылып алып кайтып келе
жатып, Жэд1герге кез болыпты. Батыр: «Байла!»,-деген сон, берга
тугел байлап кетштй Жэдггер Ж 1гггп e3i еншшес кылып алыпты. Ол
жютпц аты Алдияр болыпты. Кызды ею кабат боймен малайга алып
келш 6epinTi. Бейбшезд елщ' малай катынсыз тур екен. Ьшнде
кетер1п келген баласынын атын «0з жайынан келген бала»,-деп,
Жайын койыпты. Бурынгылардыц енпмеп осындай болады екен»
[339].
TyciHiKTeMeHiH мундай кен улНс» еш жинакта кездеспеу1 де
МэшЬур-Жуст
жазбасындагы деректер аукымынын
кендтн
танытады. Осы орайда белгш 6ip тарихи окигамен байланысты аты
аталган Жэд1гер батыр юм, Алдияр деген ж1пт болган ба, расында
осы окига себебшен туган бала eciMi Жайын деп аталды ма, 6api де
eni аныктай Tycyai кажет erefli.
Б1здщ максатымыз-тарихи зерделеу болмагандыктан жалпы
МешЬур-Жусш жазбаларында кездесетш юсшердщ тарихын зерттеген
жокпыз. Тек, фольклорлык шыгарманын басты кейшкерлер1 мен
сюжетпн 03eriH устап турган каЬармандарды фольклорлык тургыдан
карастырдык. Ал, ещй сез eTin отырган TyciHiicreMere келеек, мунда
тарихидан repi этнографиялык сипат басы.м. Казак салтындагы тогыз
сыйлау, жолда кез болган сыйлы адам капап сураганда, оган «байлау»
беру, колга тускен кызды эйелд1кке беру сиякты едет-гурып айкын
KepiHic тапкан. TinTi, МешЬур-Жусштщ осы тусшйстемесшщ езшде
шагын гана сюжет бар. Жалпы, МешЬур-Жусш Кепейулына - осы
тэсш тен деп айтуга болады. Онын аныздар мен шешенд1к сездерге,
тагы квптеген шыгармаларга берген айкындама Typi ндеп ескертпелер!
кеп жагдайда юшкентай енпме немесе ыкшамды аныз болып келедь
Kefi6ip тустарда ондай туашктемеш непзп шыгармага косымша деп
те 6aFanayFa болатын тер1здь
Меселен, тарихи тупFa Шорман eciMiHe катысты мынадай деп
жазылган: «Шорман деген Kici он уш жасында eKeci елш, жeтiм
калып, «Шорман бала» атанган екен. Бас косылган жерде енпме сезге
Kipicin, аттыга жол, жаяуга сез бермей «Шорман булбул» атанган
екен» [340],-делшген.
142
Этнографиялык сипатгагы тусшжтеме ecipece шеж^релерге, ру
арына байланысты шыгармаларда ете айкын. Мысалы, Аргын
шде Куандык елшде Курысбай дегенге ас бершген енпмеленетш
ызда былай деп жазылган: «Улы ханга Ошакты келде ас бердк
«йн Сушнджтен Ш он би бас болып, жиырма бес Kici журдь
•банын тосын атын алып журди Жананын Карала жоргасын алып
грд|. Бес жуз жиырма бес ат шабылдЫ- Баска аттын бейгеа, бес жуз
басы - еркек жетш; жврга бэйгесщде ханнын Сырганак жоргасы
:н Жананын Карала жоргасы талас келщ» [341].
Билер топтамасы Йшнде Шешещцк енердй онын iuiiHfle сез
^ipeTiH
марапаттауга арналган M e m h y p O K y c i n
кезкарастары
Цоннын баласы-Йтемген», «Мынжан деген кыздын тапкырлыгы»,
Керейден шыккан 6 ip кедейдщ тапкырлыгы» деген такырыптагы
азбаларда бар. Меселен, «Шоннын баласы-Итемген» энпмесшде
1эшЬур-Жусш: «Эне, бурынгылардын дауга бггу тарихасы: сезден
ыгылса, ант аман демей, алдына тус%, томпандап, телеу бере
астайды. «Шешендер дау алады кан шыгармай»-деген осы» [342],еп, даудын шещшу жагдайына бага берсе, кешнп «Мынжан деген
ыздын тапкырлыгы» энпмесшде:»Сез елен болган сон жерде
;алмайды. Кай замандагы сез? Бул Канкожа, Балкожа Кенесары
аманындагы Алтыбас Кыпшактын атакты Ш он, Шормандай KicLiepi,
/ш ауыз еленмен 6ip кыз адамшылыктарын сындырды. Keperi жок
кумыска KipicKeHfliriHeH, сондагы кызыккан отбасы ат, тон айып кой.
1еше ат, тондык абыройын алдырды. Ж ок жумыска жургендтнен
кейшгке енеге у ш ш кылуга калдырды. Кыз болса, Мынжандай
5олсын»,-[343] деп, келейсй болмайтын icKe бола араласудын
орынсыздыгын ескерте отырып, сез тапкан Мынжандай кызга езшш
ерекше штипатын да бшшредь
_
Ал, сонгы енгщеге байланысты МэшЬур-Жусш: «©рдеп
Бойжтт-Кызай, Кадыр-Матай, сол жактагы Керей деген елмен
барымталас болган екен»,-деп, дау иелерше аныктама берсе, бярде.
«Катын жер шукып отыра кетшп, денеме дей алмапты, малынын
тагылы торы тайын калдырмай, тугел кайырып 6 e p in , алдына салып
айдатып коя 6epinTi. Бурынгылар сезден жыгылса, алдына туст,
томпандай беред! екен»,-[344] деп бага берген екен. MiHe, будан 6i3
МэшЬур-ЖуспщЙ жогарыдагы фольклорлык улплерд! улп-енеге
деген максатпен жазгандыгын бшем1з.
Зерделесек, жогарыдагы туашктемелер кебше фольклорлык
улплерге тарихи тургыдан сипаттама беруге арналган. Ягни,
жогарыдагы аты аталган ес!мдер тешрепнде туган энпмелердщ
143
тарихи непздер! мен себептерщ халыкка epi тусвдпру, api сенд1ру
кызметшен туган.
Мунын 6epi кезшде кешиел! казак елшщ сез kaflipi мен
куд^ретше ерекше табынганын, epi тарихи кажеттшк, epi журт
суранысына сай шещендас енер канат жайып отырганын делелдейдь
«Торайгыр мен Шорман биге» катысты аныздын басында-ак
МешЬур-Жусштщ сол кездеп окигага байланысты берген аныктамасы
бар: «Экесшщ аты— Едще, шешесшщ аты- Борсык бэйбiшe-бeceyi 6ip
каптан-калай Кудай Тагаланын жаратуы?! Сол сиырда туган бала 79
жасында, 1905 жылан жылында, дуан саламын деп агаш кескен. Сол
жылы туган баланын атын Дуанбай койган. Уак Жалбыр-сол жылы
туган бала. Сиыр жылы еда Он шакты кытай келш: агаш
кecтipмeймiн, кала салдырмаймын, казак саган карамайды, 6i3re
карайды,-деп таласкан. Сонда улы ханнын бейбшесшш баласы
Aбaйдiлдa ханнын заманы, Шон, Торайгырдын заманы, жаздын куш
едк
...Сол уакытта eKeyi де 49-да екен. Торайгыр ауылын Keiuipin,
Сш етш щ бойында Соксан сок деген жерде елдщ сонынан куып жетп.
Дел сол жерде ажал жетш, кеп ауырмай Шон елдк..
Сшетшщ бойына аманат койдырган екен. Сол Баянаулага
кеппп келген сон, Шоннын кыркын 6epin жатканда, Торайгыр елдк
Торайгыр елд! деп жаназага шакырып журген TyHi Байбакы баласы
Кулмухаммед уста туган екен. Бул KiciHiH жылы не болса, Шоннын,
Торайгырдын елген жылы-сол.
Жаз шыккан сон Торайгыр мен Шоннын суйепн аманат койган
жершен алып, xa3iper Султанга алып Kerri. Сонда Шоннын суйепн
аманат койган жершен алганда шшде ед1м,-дейд4 Шонабай кожа
деген кожа.- Оз заманындагы адамнын асык-жштнен Шон бидш
асыкты ж ш п 6ip карыс узын екен. Эдеш карыстап керд1м,-дейд{жэне 6ip сонам жене бар» [345].
MaшhYp-ЖYciптiн бул TyciHiKTeMeci-жогарыда айткаиымыздпй,
ез
сюжет!
бар
косымша.
Ол
неп зп
шыгарманы
эр
жагынан
толыктырып тур жене онын кандай жагдайда болганын хабарлап
отыр.
МэшЬур-Ж усЩ
максатында беред^
туспнктемеи
api
сол
толыктыру
шыгармага
ретшде,
келпршген
аныктау
туашктемеде
Торайгыр мен Ш о н eMipiHe катысты кунды машметтер бершумен
катар, бул е ц п м е ш 6i3re жетазупп eciMi де назар аудартады: ОлШонабай кожа. Ягни, Шонабайдын ауызша энпмеге непз болтаны
ашылады. Мундай тусшнсгемеш материалдын ел аузынан жазылып
апыну паспорты ретшде карастырган жен. Бул жазбадан б[з
фольклорлык нускаларды хатка туарерде, олардын жазылынып алыму
144
юпортына МэшЬур-Жусштщ ерекше мэн бергенш танимыз. Сондай; бул смтемеден фольклорлык нусканы МашЬур-Жусщ айтушынын
ызша айтуынан тжелей колжазбага туаргендтн керем13.
Сонымен катар зергтеуцй, TinTi бщ емш деп 1зденген Kici уцпн
*нды дерек те бар. Атагы алты алашка э й г ш болган Ш он мен
орайгыр билердщ каза болу тарихы накты баяндалган. Оны н устше
<i бидщ денесшщ 0 3 i p e r Султанга койылуы- тарих у ш ш аса кызык
влшет екенш айтпаска болмайды. Жалпы, ете курметп султандар
ен билердщ пантеоны болган Иассауи-Эз1рет Султан зиратында
iMflep койылганы ani толык айкындалмаганын ескерту кажет. Ал,
Ион мен Торайгыр денелершщ «аманатка» койылуы-казак дэcтYpiндe
cni кездесетш p a c iM , сол туралы да МэшЬур-Жусш маглумат айтып
тыр. Шонга катысты тагы 6ip энпмеде, бидщ Корысбайдын асына
■аруы, касына ат бэйгесше косуга Жананнын Караласын, палуан
1эйгесше Tycipyre Каржас-Акша, Байболаттын Байболатынан шыккан
Гакау акынды, Жанабатыр бидщ баласы каЬарлш Жанакты т.б. алып
Kypyi айтылады. Э нп м е Ш он бастаган кештщ жешспен елге
эралуымен аякталатынын МэшЬур-Жусш жаза отырып, мынадай
ллтеме келпредк «Сол астан кайтып келе жатып, Токада У ш козы
гсанган Телгозы, Байгозы, Карагозыньщ Телгозысына тустену у ш ш
гусе калганда, Телгозынын 6efi6iuieci саба устап, кымыз куйып
этырып, Шоннын каралдысына кез1 тойып отырып, бойы шген екен.
Кшрмей 6 ip ул тауып, атын Ш о н койган екен. Куш кеше Алтай,
Токада атагы жер жарып, «Ш о н болыс» атанган Ш он сол ед[,-дейдь
Токсан ауыз сездщ туймедей т у т ш
бар деп бул енпмеш
умыттырмаган Сакаудын 6ip ауыз елещ бар:
Мейрамнын бас косканда бес баласы,
Бул кайыр Коныр.екен дуанбасы.
Куандык Корысбайга ас бергенде,
Жананнын келген екен Караласы,
Бес Мейрамнын улына тугел жеткен,
Карымбайдын у к ш oip сабасы.[346].
MiHe, буган карап энпме непзж МэшЬур-Жусш Сакау
акыннан алды дей отырып, бул дерекп де энпменщ жазылып алыну
паспорты, туашктемес! ретшде карастырамыз.
MэшhYp-ЖYciптiн Абылай хан, Eflire батыр, Eflire би, Шорман,
Шон, Торайгыр, Байдалы би т.б. -хан, батыр, би, шешендер туралы
жазып калдыргандары-Казакстан тарихы уш ш , халык едебиет! уппн
де бага жетпес казына. Белгш oip тарихи кайраткерлердш белгш 6ip
icrepiHe катысты энпмелердщ кеп варианты болуы-сол деректердщ
кагазга кешендеп тусужен, ауызша тарау кезшде жекелеген
145
эпизодтардын умытылУ. езгеру мумкшдтнен туган деп Шлем1з. Е
БЬдщше, сол кеп варианттардын арасында кагазга негурлым ерге 1
тускен МэшЬур-Жусш жазбалары кунды деректер мол болуымен 1
ерекшеленедК
Корыта айтканда, Казакстан, ©збекстан, Кыргызстан, Россия |
жерлерш узак жылдар аралап, кыруар адамдармен жуздесш, олардын |
айткандарын жалыкпастан кагазга Tycipyi, к1мнен калай ecriгендер! I
туралы мэшмет беру нетижесшде МэшЬур-Жусш Кепейулы казак
фольклористика саласында бага жетпес зор казына калдырган.
В S S tC :Ж
Пайдаланган едебиеттер
I Толыбайуглы М . Каркаралыдан хат. Дала уалаяты газетт. 1980, №19,
май; Ботбаев М . KiM турар сез сейлемей кешл кызса. Дала уалаяты
зеть 1892, № 47.
Садуакасов С. Казак эдебйеть //«Халык кенесЬ faSeti, № 42, 2
1 1 урыз, 1993, 4 б.
Эбшев Д. МэшИур-Жуст. //Жулдыз, № 12, 1992, 116-129 б.
Акышев 3. Деректер. //Казахстан мугал1мь 16 сентябрь, 1983.
|
Бул баяндама 1951 жылы 15 маусымда Казак ССР Рылым
I <адемиясынын Tin жене едебиет институты мен Казакстан Совет
I Сазушылар Одагы 6ipnecin епазген «Абайдын едеби мурасы»
I эселесш талкылаута арналган гылыми айтыста ж асалган. Караныз:
11уканов С. Абайдын щэюрттёр! туралы. //Абай,№ 4, 1992,57-70 б.
■ Табдуллин М . Джинл, ултшыл М.Кепеев туралы. //ЙоШалистж
■ казакстан, 1952.
В Каратаев М. Кайта караулы кажет ететш меселе. //Казак едебиет}, 10
вгуст, 1956, 36.
В Караныз: Коныратбаев 0 . М.Ж.Кепеев лирикасы. //Казак едебиетт,
В 9 июнь, 1959, 3 б.; Базарбаев М . Казак едебиет тарихын зерттеудш
В efi6ip меселелерк /Л^азак тип мен едебнет1, 10, 1958, 31-39 б.;
В 'уйшшелиев X . Рылыми мен! зор енбек. //Казак едебиет!, 2 декабрь,
I 980, 3 б.; Эуезов М . Эдеби мура жене оны зерттеу. А., 1961, 358 б.;
I Сенжебаев Б. X X гасырдагы казак едебиети А., Мектеп, 1976, 63-65
I ».; Дуйсенбаев Ы. Расырлар сыры. А., Жазушы, 1970, 7-10 6.
I >.Дуйсенбаев Ы. Расырлар сыры. А., Жазушы, 1970.
I О.Жиреншин Э. Казакстан ютаптары тарихынан. А., Казакстан, 1971.
111.Бежеев М . МэшЬур-Жусш муралары хакында. //Жалын, 3,
11974,127, 129 6.
|12.0б1лев Д. Шеипре болган cepiri. //Казак эдебиет1, 26 август, 1983;
I Деу)тов С. Халыктын маржан сезж кад1рлеген. Сонда.
1 13.Казак фольклористикасынын тарихы. А., Рылым, 1988, 353-389 6.
114.Дала уалаяты газетк А., Рылым, 1989.
1 15.Сутжанов С.Н. МешЬур-Жусш Кепеевтш эдеби мурасы. //
■филология гылымдарынын кандидаты гылыми дэрежесш алу ушш
лайындалган диссертациянын авторефераты. А., 1994.
16.Бул колжазбалардын б1разы «еулетпк архивте», сонымен 6ipTe
Казакстан Республикасы Рылым академиясынын О К К -да сактаулы.
1173 «а» папка, 1173 «б» папка.
I 17 Казактын бурын Сыр бойында мекен еткен! туралы дерек
I Шэкэр1мде де бар. Мэселен, «Калкаман-Мамыр» дастанынын
В
147
Kipicneciaae: «...Мыц жет1 жуз жиырма еюнш жыл казактын Сыр
бойында жургеш анык».-делтген /Шыгармалары. А., Жазушы, 1988.
280 67.
18.3ерде.№6, 1992, 27-28 б.
19.Азия. №3, цилде 1992, 5 б.
20.Жулдыз. №8, 1992, 186-197 б.
21.Акикат. № 10, 1992, 88-91 б.
22. Ак Орда. №2, 1993, 77-80 б.
23.3ерде. №7, 1993, 18 б.
24.Акикат. №4, 1994, 87-91 б.
25.Казак тарихы. №2, 1995, 55-61 б.
26.Потанин Г.Н. О необходимости собирания произведений
народного творчества у Киргизов. //Караныз: «Дала уалаяты газетЬ>
к1табы/ Кураст. Y. Субханбердина/. А., Рылым, 1989, 567 б.
27.Казак фольклористикасынын тарихы. Революцияга дейшп кезен.
А .,1988.
28.КР
Рылым
академиясынын
Орталык
колжазба
коры:
К-215,К-265,К-273, К-334, РМ 819, РМ 775, РМ 776, 1125 «а», 1170,
1170 «а», 1171, 1172, 1176, 1177, 1178, 1330,1623, 1645, 1882папкалар.
29.Сонда: 13, 61А, 215, 348, 378,657, 829, 874, 1062, 1080, 1125,1173,
1174, 1175-папкалар.
30.МэшЬур-Жуст. //Жулдыз, 12, 1992, 116-122 б.
31.3epTTeyiui М.Бэжеев МэшЬур-Жуст колжазбаларыныц келе,\п 30
томдай деп багалайды. Караныз: МэшЬур-Жусш мурасы. /Жалын. 3,
1974, 127 6.
32.КР Рылым академиясынын Орталык колжабалар коры. 1172-папка
/745 беттен турады/.
33.КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1173 «а»,
1173 «б»-папкалар.
34.КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры, 1177папка, 45 б.
35.Сонда, 25-26, 46-51 б.
36.Сонда, 874-папка, 1177-папка, epi «эулетпк архивте» сакталган.
37.Квпеев М.Ж. Сулеймен пайгамбар мен кумырска. Сулеймен
пайгамбар мен байгыз.// Азия, №3, шшде, 1992, 5 б.; Нух пайгамбар
мен 6ip кемшр туралы. //Казакстан мектеб1, №4-5, 1994, 79 б.
38.Каскабасов С.А. Казахская несказочная проза. А., Наука, 1990, 206207 б.
39.Кыраубаева А. Расырлар мурасы. А., Мектеп, 1988, 37 б.
40.Сонда, 35-36 б.
148
ij [.Куран K epiM /ауд. Рэтбек кажы Нысанбайулы/. Жазушы, 1991,26 б.
■ •2.КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1125,
К 170,1176,1177-папкалар; Нускалардын б1разы «эулетпк архивте» де
I :актапган.
6 13.Кепеев М. Ж. Танд., шыг. 11-т., Алматы, Рылым, 1992, 19-52 б.
I W -Сонда, 22-52 б.
■ 15-Караныз: Ел казыиасы-ecKi сез. В.В. Радлов жинаган казак
■ {юльклорынын улплёрь /Алматы, Рылым, 1994,40-67; 287-293; 408 б.
46.Сонда, 9-10 6.
47.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии. Наука, 1974, 96 б.
48.Сонда, 68-69 б.
49.Баландин
А.И.
Якушкин
П.И.
/Из
истории
русскойфольклористики/. М., Наука, 1996, 25 б.
ЗО.Степанов В.П.
Чулков и «фольклорное» направление в
литературе.//Русская литература и фольклор. J1., Наука, 1970, 242 б.
, 51.Караныз: Смирнова Н.С. Казахская народная поэзия. /Из образцов
собранных и записанных Диваевым А.А. /Алма-Ата, Наука, 1964, 15
52.КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1170папка, 289-340 б.
53.Бул дерек «эулетпк архивте» бар.
54.Караныз: Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии / Из истории
украинской фольклористики XIX века/. М., Наука, 1974, 250 б.
55.Караныз: Сонда, 45, 250 б.; Сыромятников Г.С., Тотурков Н.Н. К
характеристике якутского письменно-художественного наследия
I дооктябрьского периода/. Взаймодействия литератур народов Сибири
и Дальнего Востока. Н., Наука, 1883, 204-205 б.
56. Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии /Из истории украинской
фольклористики XIX века /. М., Наука, 1974, 250 б.
57.Кепеев М.Ж. Танд. lilbiF.Il-T. А., Рылым, 1992, 22-23 б.
58.Ел казынасы -ecKi сез. /Радлов В.В. жинаган казак фольклорынын
Щплер?/. А.. Рылым, 1994,46 б.
59 «Дала уалаяты газеп» атты KiTan /Кураст. Y .Субханбердина/. А.,
Рылым, 1990, 566 б.
60.КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры, 1177папка, 37-45 б.
61.Власова З.И., Писемский А.Ф.// Русская литература и фольклор /1-я
половина XIX века/. Л., Наука, 1976, 403-404 б.
62.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии /Из истории украинской
фольклористики XIX века/. М., Наука, 1974, 160 б.
63.Соймонов А.Д. Киреевский П.В. и его собирание народных песен.
Л., Наука, 1971, 185-1866.
149
64.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии./ Из истории украинско!
фольклористики X IX века/ М., Наука, 1974, 250 б.
65.Азадовский М.К. История русской фольклористики. Т.И, М.
Учпедгиз, 1963, 222 б.
66.Караныз: Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии/ Из историi
украинской фольклористики XIX века/. М., Наука, 71-72 б.
67-Сонда, 222 б.
68.Сонда, 268 б.
69.КР OFK КК-И 78-папка, 45-49 б.; 1170-папка, 148-173, 225-289 б
1645-папка, 165-208 б.
'
70.Сонда, 1170-папка, 321-340 б.
71.Сонда, 1170-папка, 289-321 б.
72.Сонда, 1170-папка, 358 б.
73.Кепеев М.Ж. Танд. Шыг.жин. 11-т., А., Рылым, 1992, 138-146, 170216 6.
74.КР Рылым академиясы Орталык колжазбалар коры. 1175-папка,
171-2176.
75.Сонда, 1173 «б»-папка, №1 дэптер, 14-20, 26-35, 151-155 6.
76.Сонда, 1645-папка, 86-88, 108-114 6.
77.Сонда, 215-папка.
78.Сонда, 1170-папка, 173-225 б.
79.Бул деректер «эулетпк архивте» сакталган.
80.Квпеев М.Ж. Тама Сарыбас мерген epTerici. // Зерде, № 6, 1992, 2728 б. /Материалды эз1рлеген- Н.Жусшов/.
81.Копеев М.Ж. Алаша хан. 7 жасар Желкшдек. //Танд., Н-том,А.,
Рылым, 148-169 о.; Енсегей бойлы Ер EciM.— Сонда 146-148 б.
82-КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1177папка. 90-100, 342 б.
83.Сонда, 1176-папка, 3-двптер, 1-7 б.
84.Сонда, 1-дэптер, 10-13,69-72 6.
85.Сонда, 1645-папка, 21,61-69 6.
86.Сонда, 1645-папка, 54-67, 69-70,106-108 6.
87.Бул деректер «эулетпк архивтен» алынган.
88.Сонда.
89.КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1176папка, 1-дэптер, 42-43 б.
90.Сонда, 1645-папка, 1-15 6.
91.Сонда, 1170-папка 521-532 6.
92.Кэпеев М.Ж. Шыгасы шыкпай, Kipeci юрмейдк// Казак эдебиеп, 16
тамыз 1991, 4 б. /материалды «эулетпк архивтен» алып даярлаганН.Жусшов/.
150
Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии. М ., Наука, 1974, 142 6.
Сонда. 68-69 б.
.
Сонда. 38 б.
Чичеров В.И. Школы сказителей Заонежья. М ., Наука, 1982,95 б.
Баландин
А .И .,
П.И.Якушкин
/Из
истории
русской
льклористики/. М ., Наука, 1996, 36 б.
Сонда, 69 б.
КР FA О К К . 1176-папка, 5-дэптер, 1-6 б.
Э.Сонда, «EciM хан» энпмесь //Жулдыз, 10-12, 1994, 201
Материалды эз1рлеген - Н.Ж./.
I.КР FA ОКК- 1645-папка.
2.Сонда, 1171 -папка.
3.Сонда, 1645-папка, 121-122 6.
4.КР FA ОКК- 1170-папка, 67-111 б., 1177- папка, 34-86 б., 1178пка, 135-158 б., api «эулетпк архивте» де сакталган.
)5.Ескерту: акын жинаган «Улбике мен Кудер1 кожа», «Улбике мен
анкел», «Кыз бен жнтг», «Акбала мен Боздак», «Шеже мен Балта»
ты айтыс ynruiepi эзжщ «Тандамалы» жинагынын 11-томында/ А.,
,1лым, 1992, 119-137 б./жарияланды.
36.Кепеев М . Ж . Шорман. //Билер сезь Жулдыз, 8, 1992, 196 б.
37.КР FA.OKK. 1645-папка, 46-47, 96-97 б., 1170-папка, 1173-папка,
177-папка, 8-13, 26-34, 51-70 б., 1178-папка, 131-135 б., api «эулетпк
рхивте» сакталган.
08.Сонда, 1645, 1170-папкалар, 1173-папка, 42-43, 73-115, 192-197 б.,
177-папка, 86-90 б., 1178-папка, 78-79 б., api «эулетпк архивте» бар.
09.Кепеев М.Ж . Тандамалы. 11-том. А., Рылым, 1992, 104-117 б.
Материалды O F K К К алып жариялагаи- С.Даунов/.
10.Материал «эулетпк архивтен» алынган.
11.Сон да.
. 12.Кирдан Б.П. Собиратели народной
поэзии
Из истории
.’краинской фольклористики X I X века./. М ., Наука, 1974, 250 6.
II З.Сонда, 267 б.
114. Азадовский М.К. История русской фольклористики. T.II,
М..Учпедгиз, 1963,221-222 б.
115.Баландин
А.И.,
Якушкин
Г.И.
/Из
истории
русской
фольклористики/. М., Наука, 1969, 316.
N 6. Соймонов А.Д., Киреевский В.П. и его собрание народных песен.
Л., Наука. 1971. 1116.
117.Власова З.И. Даль В.И //Русская литература и фольклор /1-я
половина X IX века/. Л., Наука., 1976. 359-360 б.
151
118.Казахская народная поэзия/ Из образцов собранных и записанных
Диваевым А .А . /. А., Наука, 1964, 16 б.
119.Акыннын бул жазбасы да «еулетпк архивте» бар.
120.Р Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1177-папка,
24-40, 137-142 б.
121.Сонда, 1178- папка, 27-30 б.
122.Сонда, 1170-папка, 129-137,693-698,708-713, 799-808 б.
123.Сонда, 1177-папка, 116-126, 1178-папка, 42, 184-185 б., 1170папка, 125-129, 721-759 б.; 1176-папка, №1 дептер, 69-72, 143-150 б.;
1645-папка, 142-151 б.
124.Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т.1., 1984, 216222 б.
125.Ел казынасы- ecKi сез. /Радлов В.В. жинаган казак фольклорынын
улплерь/ А., Рылым, 1994, 280-281 б.
126.Ескерту: акыннын бул «Абылай аспаган сары бел деген сездш
ман>шасы» атты енпмеЫ «еулетпк архивтен» алынган-Н.Ж.
127.Кепеев М .Ж . Абылай хан //«Абылай хан» жинагы. А., Жазушы,
1993, 319 6. Материалды OFK. КК- алып жариялаган Деуггов С.
128.Сонда, 319 6.
129.Ел казынасы-ecKi сез./Радлов В.В. жинаган казак фольклорынын
улплер^. А., Еылым, 1994, 605 6.
1ЗО.Смирнова Н. XVIII г. тарихи елен, аныз, жыр сарындары. //Казак
едебиеп тарихы. 1-том, 1-кггап, А., Еылым, 1960, 597 6.
131 .Сахифа- араб сез!-«бет», «парак» магынасында алынтн.
132.Караныз: Кепеев М.Ж . Абылай хан //Парасат, №7, 1990, 25 б.;
«Абылай хан» жин., А., Жазушы, 1993, 301-343 б. /Материалды
OFK.KK- алып, жариялаган- Деуггов С./
133.Караныз:
Каскабасов С.
Казак фольклорынын тутастану
кубылысы.//Жулдыз, 1992, № 11, 181-198 6.
134.Ескерту: Жогарыда айтып кеткендей, акыннын Абылайга катысты
материалдары «еулетпк архивте» де сакталган-Н.Ж.
135.Кепеев М .Ж . Абылай хан. //Абылай хан. OFK КК- алып
жариялаган Деуггов С. /А., Жазушы, 1993, 318 6.
136.Ескертетш 6ip жай: будан кетн «еулетпк архивте» сакталган
колжазбаны «6ipiHiui нуска» десек, Деупов С. жариялаганды «екшип
нуска» деп атап отырамыз.
137.Ел казынасы-ecKi сез /Радлов В.В. жинаган казак фольклорынын
улплерь /. А., Рылым, 1994, 280 6.
138. Кепеев М.Ж . Абылай хан.//«Абылай хан» жинагы, /Кураст.
Деуггов С. / А., Жазушы, 1993, 318 6.
139.Дала уалаяты газетi. А., Рылым, 1989, 476-475 б.
Э.Байдалы
би.
//«Казактын
би-шешендерЬ>
жинагы.
ураст.Терекулов Н., Казбеков М./. А., Жалын, 1993, 262-263 б.
КВалиханов Ч.Ч. Исторические предания о батырах XVIII века.
Собрание сочинений в пяти томах. Т.1., А., 1984, 217-218 б.
2.Берд1баев Р. Абылай асуы. //«Абылай хан» жинагы. //Кураст.
jyiTOB С./, А., Жазушы, 1993, 3-34 б.
3.Дала уалаяты газета /Кураст. У.Субханбердина/. А., Рылым, 1989,
4-315 6.
4.Сонда, 637 б.
5.«Казактын би-шешендер» жинагы./Кураст. Терекулов Н.,
азбеков М./А., Жалын, 1993, 108-109 б.
^6.Каскабасов С.А. Казахская несказочная проза. А., Наука, 1990,
Щ б.
17.Сонда, 176 б.
18.Валиханов Ч.Ч. Исторические предания о батырах XVIII века.
Собрание сочинений в пяти томах. Т.1., А., 1984,217-2186.
19.Ибрагим углы М . Казактын мэселесь //Дала уалаяты газета. 1891,
213.
50.Караныз: Шешендж сездер. А., 1967, 101-110 б.; Казактын бигешендер?. /Кураст. Терекулов Н., Казбеков М./ А., 1993, 108-109 б.
51.Смирнова Н.С. В кн: Казахская народная поэзия /Из образцов,
обранных и записанных Диваевым А.А./. Алма-Ата, Наука, 1964, 14
52.Арабша-казакша сэздж./Кураст. Дадебаев А., Кайранбаев Ж./
шматы. Рауан, 1990, 193 6.
53.Бул деректер МэщЬуР~Жусттщ урпактары сактаган «эулетпк
рхивтеп» колжазбалардан алынды.
54-КР Рылым академиясы Орталык. колжазбалар коры. 1178-папка,
6 6.
!55.Сонда, 25 б.
156.Сонда, 1177-папка.
157.Сонда, 1178-папка.
!58.Сонда, 1176-папка.
159.Кепеев М.Ж. Танд. Шыг. Н-том, А., Рылым, 1992.
!60.Караныз: Кэпеев М.Ж. «Тама Сарыбас» мерген ертепс». //Зерде,
№6, 1992, 27-28 б.; Асан кайгы туралы.// Акикат, №7, 1992, 79-84 б.;
Казак билер!. //Жулдыз, №8, 1992, 186-197 б.; Жиренше шешен. //
Акикат, №10, 1992, 88-91 б.; Жарылгап пен Абылай хан.// Казакстан
мектеб!, №6, 1993, 78-79 б.; Тарихи энпмелер. //Жулдыз, №10-12,
1994, 199-202 б.; Жидебай батыр. //Казак тарихы, №3, 1995, 78-80 б.
/Бул материалдарды «эулетпк архивтен» алып жариялаушы-
153
ЖусшовН./.; «Абылай хан» ютабы /Кураст. Дэуггов С./ А., Жазушы,
1993. т.б.
161.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии. М., Наука, 1974, 142 б.
162.Кепеев М.Ж. Тарихи энпмелер. /Материалды эз]рлёген- Жусщов
Н./, Жулдыз,№10-12, 1994, 202 б.
163.Бул материал «эулетпк архивте» сакталган-Н.Жусшов.
164. Бул да «эулетпк архивтен» алынган-Н.Жустов.
165.Кепеев М.Ж. Жарылгап пен Абылай хан/ материалды дайындаган
Н.Жусшов/. Казакстан мектеб1, №6, 1993, 79 б.
166.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии. М., Наука, 1974, 37 б.
167.Абылай хан /Кураст. Дэупов С./ 1-iui том. А., Жазушы, 1993, 324
б.
168.Кепеев М.Ж. Атасынын аты бшнбей ез аты шыккан ерлер
/материалды ез1рлеген Жустов Н./. Ак Орда, №2, 1993, 77-78 б.
169.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии, М., Наука, 1974, 90 б.
170.Кепеев М.Ж. Шорман. //«Казак билерЬ> iuiiHfle/ материалды
дайындаган Жустов Н./. Жулдыз, №8, 1992, 196 б.
171 -КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1177папка. 222 б.
172.Сонда, 1645-папка, 47 б.
173.Сонда, 1645-папка, 3-5 б.
174.Сонда, 1645-папка, 97 б.
175.Сонда, 1170-папка.
176.Бул «эулетпк архивте» бар.
177.Кэпеев М.Ж. Аспан, жер жэне адам жаратылысы туралы. //Казак
тарихы. № 2, 1995, 56 б. /Материалды «эулетпк архивтен» алып
даярлаган-Н.Жусшов/.
178-КР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1177папка, 236-250 б.
179.Сонда, 66-папка.
180.Сонда, 1170- папка, 358 б.
181.Караныз: «Шешешйк сездер»./ Кураст.Адамбаев Б./. А., 1992, 2829 б.; «Шешендж шиырлары» /Кураст. Есхожин IJ. А., Кай нар,
1993,16-17 б.; Терекулов Н. Казактын 100 би-шешендерь А.,
Казакстан, 1995,47 б.
182.Шешендж сездер. /Кураст. Адамбаев Б./. А., Отау, 1992, 35-36,
175 б.
183.Сонда, 35 б.
184.Терекулов Н. Казактын 100 би-шешендер1. А., Казакстан, 1995,
316-362 б.
185.Дулатов М. Хан Абылай. // Айкап., А., 1995, 158-162 б.
154
t* <епеев М.Ж. Абылай хан fleyipi. //Абылай хан./ KYPacT-Дэу1тов
Жазушы, 1993, 303 б.
Гонда. 305 б.
19 Лйкап, А., 1995, 159 б.
Сонда, 159 б.
3 « Абылай хан. А., Жазушы, 1993, 324 б.
Н Сонда, 325 б.
1 Айкап, А., 1995, 159 б.
Кенжебаев Б. MipfliH огындай ед1. // Лениншш жас, 26 август,
V ), 3 б.
Б|з кандай халыкпыз. //Казак, №3, 1-15 мамыр, 1991, 26.
' =:н .Абылай ханнын Tyci. //Казак едебиет!, 7 февраль, 192, 10 б.
Ш .Сонда, 309-310 6.
, .а .Сонда, 310-313 б.
Я .Сонда, 313-315 б.
В Терекулов Н. Казактын 100 би-шешендерь А., Казакстан, 1995, 92
).Каскабасов С. Казактын халык прозасы. А., 1984, 118— 150 б.
■Jpj .Абылай хан. А., Жазушы, 1993, 316 6.
В ’.Сонда, 316 6.
I }.Сонда, 316 6.
14.Сонда, 316 6.
I 5.Сонда, 316-318 6.
I б.Сонда, 322 б.
I 7-Каскабасов С. Казактын халык прозасы. А., 1984, 142 б.
■ К.Кепеев М.Ж. Жарылгап пен Абылай хан. //'Казакстан мектебй №6,
■ 93, 78-79 6. /материалды вз1рлеген-Н.Жусшов/.
■ i9.Каскабасов С.А. X IX гасырдын екшип жартысындагы казак
I эльклористикасы. //Казак фольклористикасынын тарихы. А., Рылым.
■ >88, 118 6.
О.Дала уалаяты газеть А., 1989, 142 6.
11.Сонда, 4 томдык, А., Рылым, 1989,1990,1992,1994.
12.Дала уалаяты газет!. 5-кпгап, Мазмундалган библиографиялык
эрсетюш. А., Рылым, 1996, 83 б.
13.Сонда, 68 б.
14 Сон да, 68 6.
15.Сонда, 69 6.
1б.Сонда, 83 б.
17.Сонда, 8 36.
18.Сонда, 83 6.
:19.Сонда, 83 б.
155
I
220.Сонда, 83 б.
221 .Сонда, 98 б.
222.Сонда, 107 б.
223.ДУГ. А., Рылым, 1994, 110-117 6.
224.Власова З.И., А.Ф. Писемский.// Русская литература и фольклог»
/1-я половина X IX в. /.Л., Наука, 1976, 404 6.
225.Кирдан Б.П. Собиратели народной поэзии М., Наука, 1974, 37 б.
226.Казахский фольклор в собрании Потанина Г.Н. А., Наука, 1972
14-15 6.
227. ДУГ. 1989,502 6.
228.Сонда, 468 6.
229.Сонда, 476-478 б.
230.Сонда, 138-140 6.
231. ДУГ. 1994, 170 6.
232.Айкап. /KYPaCT. Y. Субханбердина, С. Дэуггов/ А., Казак
энциклопедиясы, 1995, 106-109, 298, 304-305 6.
233.Бул дерек «эулетпк архивтен» алынган.
234.Кепеев М.Ж. Тандамалы. И-т. А., Рылым, 1992, 91 б.
235.Дала уалаяты газеп. 1894, №6.
236.Сонда, 1890, №9.
237.ДУГ /жана жариялымын кураст.У. Субханбердина/. А., Гылым,
1989, 161 б.
238.KPFA.OKK- 1170-папка, 751-759 б.; 9pi «эулетпк архивте»
сакталган.
239.Бул да «эулетпк архивтен» алынган// Казакстан мектебь №6,
1993, 78-79 б. / материалды ээдрлеген- Н.Ж./.
240.КР- FA.OKK. 1170-папка, 751-759 б.; эр1 «эулетпк архивте»
сактаулы- Н.Ж.; api «Абылай хан» жин., А., Жазушы, 1993, 315-316 б.
/материалды FA. ОКК-нан алып жариялаган- С.Дэупов/.
241-Кэпеев М.Ж. Тандамалы. Н-том. А., Рылым, 1992, 77,79 б.
242.Материал «эулетпк архивтеп» колжазба бойынша алынган-Н.Ж.
243.Сонда, //Ак Орда. №2, 1993, 77-80 б. /материалды эз1рлеген-Н.Ж./.
244.Бул материал да «эулетпк архивтен» алынган-Н.Ж.
245.Сонда.
246.Сонда.
247.Сонда, «Шон бидщ баласы-Итемген» энпмесь
248.Сонда, «Мьщжан кыздыц тапкырлыгы» энпмесь
249.Кэпеев М.Ж. Тандамалы. П-том, А., Рылым, 1992, 63 б.
250.Бул «эулетпк архивте» сакталган «Телеген улы Жангабыл»
энпмесшен алынган- Н.Ж.
2 5 1.»Эулетпк архивтен» алынган-Н.Ж.
156
.Кепеев М.Ж. Тандамалы. Н-том. А., Рылым, 1992, 75 б.
.Бул дерек ер{ «эулетпк архивте», api 1907 жылы Казан
пасынан шыккан «Сарыарканын KiMfliKi екенд1п» ютабында да
. // Казак т ш мен эдебиеп. №4, 1994,. 111-124 б. /материалды
элеген- Н.Ж./.
;
.Кепеев М.Ж. Танд. Н-том. А., Рылым, 1992, 81 б.
>.Сонда, 12 6.
).Материал «эулетпк архивте» бар. //Казак, билерь Жулдыз. №8,
)2, 190 б./материалды дайындаган-Н.Ж./.
7.Сонда, «Тайкеяпр би» eHriMeci, 19.3 б.
З.Кепеев М.Ж. ТанД- Н-том. А., Рылым, 1992, 85-86 б.
Жепеев М.Ж. Казак uieadped. А., Жалын, 1993, 12 б., api «эyлeттiк
<ивте» бар.
:- •
. ...___
Э.Бул материал «эулетпк архивтен» алынган. //Казакстан мекгеб!.
4-5, 1994, 79 б.-Н.Ж.
КСодан алынган. //Акикат, № 7, 1992, 83 б.- Н.Ж.
2.Сонда. //Казак билерь Жулдыз, №8, 1992, J§5 б.- Н ^ : ■
3.КаИарлы Жанак. //«Казак билер!» топтамасы iiumae, Жулдыз, №8,
‘92,192-193 6.
>4.«Эулетпк архивте» сакталган-Н.Ж.
>5.Сонда.
.
)6.Сонда.
>7.Сонда.
58,Абылай хан. А., 1993, 318 6.
39.Ескерту: энпменщ бул жер1 «Абылай хан» ютабынын 1шшде / А.,
993/ жок та, ол «эулетпк архивте» сакталган- Н.Ж.
!70.Аб£шай хан. А., 1993, 301 б.
71 .Сонда. Абылайдын Жэнiбeк батырдын тусж жоруы. 3116.
72.Кепеев М.Ж. EciM хан. //«Тарихи энпмелер», Жулдыз, 1994, №102,199- 201 б. / материалды эз1рлеген-Н.Жусшов/.
73.Казак эдебиеп, Южелтоксан, 1993, 12-136.
74.Жэшбек батырдын TyciH Абылай ханнын жоруы. //Абылай хан.
V, 1993,313 6.
:75.Сонда, 315-3166.
176.Жарылгап пен Абылай хан. Казакстан MeKTe6i. №6, 1993, 78-79 б./
ютериалда эз1рлеген-Жустов Н ./.
!77.Чистов К.В. К вопросу о принципах классификации жанров
/стной народной прозы. М., 1964, 4-5 б.
278.Рахманкул Берд1бай. Абылай асуы. // Абылай хан. А., 1993, 25 б.
279.Абылай хан. А., 1993, 305-309 б.
280.Ескерту: бул узжд1 тек «эулетпк архивте» гана сакталган-Н.Ж.
281.Ескерту: бул сейлем «эулетпк: архивте» жок та, «Абылай хан»
жинагында /А., 1993, 308 б./ бар-Н.Ж.
282.Ескерту: «Калдан Сереннш ханымы» деген жерден «кангытып коя
Берген» дегенге дейш сейлем жолдары жинакта Tycin калган да,
«эулетпк архивте» бар-Н.Ж.
283.Очерки истории Калмыцкой АССР. М., 1967, 136-162 б.
284.3латкин И.Я. История Джунгарского ханства. М., 1983, 215,220 б.
285.Абылайдын ем1рбаянын жазган Шоканда да мундай дерек жок.
286.Моисеев В.А. Д ж у н г а р с к о е ханство и казахи. XVI1-XVIII вв. А.,
1991, 173, 174 6.
287.3латкин И.Я.Аталган енбек, 281 6.
288.Абылай хан. Жазушы, 1993, 316 6.
289.Сонда,316 6.
290.Сонда, 317 6.
291.Кепеев М.Ж. Жарылгап пен Абылай хан. /материалды
дайындаган-Н-Жусшов/ Казакстан мектеб1, № 6, 1993, 79 б.
292.Абылай хан. А., Жазушы, 1993, 324 б.
293.КР- OFK. КК, 1645-папка, 1516.
294.Абылай хан. А., Жазушы, 1993, 317 б.
295ДР Рылым академиясынын Орталык колжазбалар коры. 1177папка, 4-11,156-167; 1171 -папка, 6 б.
296.Сонда, 1177-папка, 142-144, 150-154, 177-194,256-258, 300-306 6.
297.Сонда, 1178-папка, 3-4,4-5, 32,42-44, 72-78, 121-130 6.
298.Сонда, 1176-папка, №1 дептер, 67-68, 197-208 б.
299.Сонда, 348-папка, 1-5 б.; 1170- папка, 137-143 6.
300.Дала уалаяты газеп /Кураст. Y -Сухбанбердина// А., Рылым, 1989,
562,646 б.
301.Дала уалаяты газеп. А., Рылым, 1994, 751-752 б.
302.Сонда, 807 б.
303.Дала уалаяты газеп. А., Рылым, 1992, 354 б.
304.Терекулов Н. Казактын 100 би-шешеш. А., Казакстан, 1995, 24 б.
305.Караныз: Каскабасов С, Сикымбаева С. Потанин Г.Н. //Казак
фольклористикасынын тарихы. Алматы, Рылым, 1988, 262 б.
306.Досмухамедов X. Аламан./Ана т ш , 1991, 111 б.; Эуезов М.
Эдебиет тарихы. // Ана т ш , 1991, 58-60 6.; Каскабасов С. Казактын
халык прозасы. // Рылым, 1984, 214 б.; Берд.баев Р. Эпостанудын
эд1стемелж мэселелерь //Казак фольклорынын тарихилыгы. А.,
Рылым, 1993, 40-61 б.; Ыбыраев Ш . Эпос элем!. //А., Рылым, 1993,
238-239 6.; Сикымбаева С. Ш.Уэлиханов пен Г.Потанин фольклордын
шындыкка катысы туралы. // Фольклор шындыгы. А., Рылым, 1990,
215 6.
158
■ 07.Берд1баев Р. Эпостанудьщ эд1стемел1К маселелерк //«Казак
■ юльклорынын тарихилыгы» деген жинак 1ипнде, Алматы, Рылым,
■ 993, 42 б.
I 08.Квпеев М.Ж. Тандамалы. 2- том, /материалды OFK КК алып
■ сариялаган-Деу1Тов С., А., Рылым, 1992, 79 б..
1 09.Дала уалаяты газет!; А., Рылым, 1994, 169, 787 б.
I Ю.Кепеев М.Ж. Тандамалы, 2-том, А., Рылым, 1992, 77-83 б.
>11.Берд1баев Р. Ш.Уэлиханов. //Казак фольклористикасынын тарихы.
V, Рылым, 1988, 53 б.
;12.Сонда, 65 б.
ИЗ.Кепеев М.Ж. Тандамалы. 2-том, Алматы, Рылым, 1992, 82-83 б.
i14-Копеев М.Ж. «Казак билер!» топтамасы. //«Ед1ге», Жулдыз, 8,
992, 187 б. /МешЬур-Жусштщ колымен жазгандарынан тшелей
ceinipin, баспага ешрлеген-Иартай Жусшов/.
515.Сонда, 188 б.
51б.Сонда, 187-188 б.
И 7.Дала уаляты газет!. А., Рылым, 1992, 160-162, 566 б.
?18.Сез тапканга колка жок. А., Жазушы, 1988, 67-68 б.
М9.Терекулов Н. Казактын 100 би-uieuieHi. А., Казакстан, 1993, 23-24
5.
320.Кепеев М.Ж. Тандамалы. 2-том,. А., Рылым, 1992, 62-67 б.
321~Щешенд!к сездер. /Кураст. Б.Адамбаев/А., Отау, 1992, 106-107 б.
322-Казактын би-шешендер!. /Кураст. Н.Терекулов, М-Казбеков/, А.,
Жалын, 1993,182-183 б.
I 323.Шешенд1К шиырлары. /KYPacT. ГЕсхожин/. А., Кайнар, 1993, 59[60 б.
|324.Терекулов Н.., Казыбеков М.Ед!ге би //«Казактын би-шешендер!»
[штабы, А., Жалын, 1993, 182 б.
|325.МешЬур-Жус1П Кепеев. Асан кайгы туралы. // Акикат, 7, 1992, 7980 б./материалды пкелей МешЬур-Жусш жазбасынан Kem ipin
жариялаган- Нартай Жусшов/.
326.МэшЬур-Жус!п Кепеев Сарыарканын К1МЛ1К1 екенд1п. // Казан,
1907 жыл.
327.МэшЬур-Жусш Кепеев. Тандамалы, 2-том, А., Рылым, 1992, 67-68
6.
328.Сонда, 68-70 б.
329.Эуезов. М. Эдебиет тарихы. А., Ана TiJii, 1991, 36 б.
330.МешЬур-Жусш Кепеев. Тандамалы, 2-том, А., Рылым, 1992, 70-72
б.
331.Кепеев М.Ж. «Казак билер!» iiui. // «Eflire би». Жулдыз, 8, 1992,
188 б.
159
332.KP OFK КК. 1177-папка, 12-13, 23-25,106-116,154-156,167-177,6.;
1178-папка, 6-9, 27 6.; 1176- папка, №1 дэптер, 98-103 6.; 1645- папка,
70-76, 117-120 6.; 1171-папка, 5 6.
333.Сонда, 1062-папка, 32-47 6.
334.Ел казынасы- ecKi сез /В.В. Радлов жинаган казак фольклорыныц
yarmepi/ А., Рылым, 1994, 288 6.
335.Кепеев М.Ж. Баянауылдан.// Дала уалаяты газета./Кураст: Y.
Субханбердина./ А., Рылым, 1994, 100 6.
336.Потанин Г.Н. О необходимости собирания произведений
народного творчества у Киргизов. //Дала уалаяты газеть А., Рылым,
1989, 566-576 6.
337.М.Ж.Кепеев. Байдалы. //«Казак билерЬ>, Жулдыз, №8, 1992, 195 б.
/МешЬур-Жусш жазбасынан
пкелей
кецпрщген, материалам
ез1рлеген- Н.Жусщов.
338.Казактын би-шешендерг А., Жалын, 1993, 264 б.
339.Кепеев М.Ж. ТайкелтГр. //«Билер сез.», Жулдыз, №8, 1992, 194 б.
340.Сонда, 196 6.
341.Акыннын бул «Bip ейелдш кырсыгы туралы» енпмеы «эулетпк
архивтен» алынган-Н.Ж.
342.Кепеев М.Ж. Шоннын баласы-Итемген.//Сонда, 192 6.
343.Акыннын «Мынжан кыздыц тапкырлыгы» enriMeci де Т1келей
«еулетпк архивте» бар-Н.Ж.
344.Бул, «Керейден шыккан 6ip кедейдш тапкырлыгы» энпмеЫ де
йкелей «еулетпк архивте» сакталган МэшЬур-Жуст жазбасынан
алынды-Н.Ж.
345.Кепеев М.Ж. Торайгыр мен Шон. //«Казак билер.» деген жинак
iuii. Жулдыз, 8, 1992,188-190 6.
346.Кепеев М.Ж. Тандамалы. II-т. А., Рылым, 1992, 82-90 б.
160
II.AXMET БАЙТ¥РСЫ Н¥ЛЫ ФОЛЬКЛОРИСТ
(зерттелу тарихы).
Ахмет Байтурсынулынын казак т ш б ш м ш ш Heri3 iH калаушы
шгвист-галым, адебиет з е р т г е у ш ю , тюрколог, казак баспасез Т1лшш
ттгык у л п с ш калыптастырган журналист, ез е л !нщ рухани дуниесш
этеруге кеп енбек еткен мвдениет кайраткерь агартушы-педагог,
энымен катар дарынды акын, талантты аудармашы екендт белпль
Дегенмен А. Байтурсыновтын казак фольклортану тарихынын
епз1 Н калаушылардын 6 ipi екенд!г! ат уст! айтылып келгеш болмаса,
рнайы сараланып езше лайыкгы багасын вЛ1 алган жок. исы
лкылыктын орнын толтыру максатында б!з Ахметпн фольклортану
ылымына катысты енбектерше арнайы токталамыз. Бул саладагы
нбектержш 6ipiHUiiciHe галымнын турл! окулыктар жазганда оган
<
1ЭТ1 Н K631 ретшде фольклорды пайдалангандары [1] жатса, eKiHimci
Чхмет жариялаган фольклор улплерш Меселен, онын ез1 курастырып
эаспадан шыгарган «Ер Сайын» жыры, ез! курастырган белпл! « 2 3
•коктауы» [2]. Y ц п ш ш й - бе л г ш ! «Эдебиет таныткыш» енбеп.[3J
Эйтсе де аталган енбектерге токталмас бурын галымнын
артына калдырган мол мурасынын зерттелу тарихына шолу жасасак,
онын шартты турде уш кезенге Ж1ктелетшш ангару киын емес
Biphuui кезен, бул галымнын кез1 Tipiciwie багалануы, ecipece 50
жаска толу мерейтойына катысты баспасезде шыккан макалалар
шогыры [4].
Екшш 1 кезен-А. Байтурсыновтын жазыксыз усталып, накактан
дуниеден вткеннен бастап 1988 жылгы Казакстан Компартиясы
Орталык Комитет1н1н актагандыгына дешнп мезплд1 камтиды [5].
Y u iiH iu i кезен-галым мурасы акталганнан (1988 ж.) кешнп
мезпл.
.
Bipinmi кезенге твн ерекшел1ктер: галымнын ем1 р6 аяны
жазылды; аз да болса AxMeTriH когамдык-саяси, гылымипедагогикалык, вдеби кызме-rrepi т.б. сез болды. Эйтсе де галым
енбектержш казак адебиет!, TiJi 6 ijiiMi т.б. тарихында алатын езшд^к
орны жете зерттелу!мен де, вз!не лайыкты жогары багасын ала
алмауымен де квзге туседь
Ек1 НШ1 кезен: А. Байтурсыновка «халык жауы» деген айдар
тагылысымен-ак, онын жазган енбектер» еленбей, колданыска туссе де
аты да, енбеп де аталынбады. Бул мезплге тен ерекшел!к: галым
шыгармалары аты аталса да кебше даттау ушш алынды. Дегенмен
161
ара-тура Ахмет Байтурсынулы шыгармаларына, вм1рбаянына катысты
деректердш
Казакстанньщ
тыс
жерде
басылганына
назар
аударткымыз келедь
YuiiHffli кезен ерекшелт: бул галым ецбектерщ зерттеуил
агаларымыздьщ т.б. ерекше ыждаЬатпен сараптауы; шыгармаларынын
дэстурл1 де езйшк артыкшылыктарын т.б. зерттей бастагандыгы.
Алдьщгы 2 кезенге Караганда Ахметтануда бул кезеншн езщщк
артыкшылыктары да аз емес. Кептеген туындыларды тубегейш
сараптауга тоскауыл жасаган «Кецесппл кезен», «тап тартысы»,
« е к щ щ ш ш к жуйе», «тартыссыздык теориясы» т.б. сиякты сынаржак
ндеологиялардын (гылымга типзген пайдасынан repi зияны кеп)
келмеске KeTyi, ел1м1здщ егеменд1 болуы T.6.-6epi, сез жок,
Ахметтануга байланысты зерттеу жумыстарынын етек алуына непз
болды.
Осы орайда Ахметтану ш м ш штей ж1ктесек:
Eipinmici-AxMeT
Байтурсыновтын
акындык
шеберлт
тешрепнде жазылган белгш едебиет зерттеуиплер1\пз: 3. Ахметов, С.
Кирабаев, Ш. Сетбаева, Р. Нургалиев т.б. енбектер1 аталса [6];
eKiHuiici-AxMerriH Tin
гылымына катысты улплерш сараптауга
арналган белгш тиши галымдарымыз Э. Кайдаров, Р. Сыздыкова т.б.
зерттеулершщ республикалык басылымдарда жарияланганы белгш
C7J.
Ахметтанудьщ ушшпн саласы-галымнын eMipi мен едебиет
тарихына катысты туындыларын 1зерлеп, екшеп, жуйелеуге курылган
белгш 3eprreyuiinepiMi3 Ш. Сетбаева, Р. Нургалиев, К-Мукамедканов,
Д. Досжановтардын т.б. зерттеулершен турады [8].
Сондай-ак республикалык басылымдарда: гапымнын жеке
apxHBi
хакында;
Уфа
каласындагы
«Галия»
медресесшн
шеюрттер1мен 6ipre тускен сурет сыры хакында, TinTi Ахметтщ
K efioip «Элш-би» т.б. Tepi3fli окулыктары ел1 кунге шешн Америка
елщде де сактаулы Ькендш нде; акыннын eMipre деген когамдык-саяси
кезкарасын сипаттаган; гапымнын eKeci-Байтурсын мен онын iHici
Актас тещ репнде; Ахметтщ Каркаралыда устаздык кызмеп хакында;
Ахметтщ жазыксыз усталганнан кейшп артына калган ейел1
Бадрисафа мен кызы Шолпан тагдырларын баяндайтын т.б.-турл1турЛ1 макалалар топтамасы да басылды [9].
Keneci Ахметтанудьщ TepriHiui саласы-А. Байтурсыновтын
талантты аудармашылыгы хакында белгш галымдар 3. Ахметов,
Ш.Сетбаева, Р. Нургалиев, К- Мухамедканов т.б. зерттеу енбектер1 де
жарияланды [10]. Сонымен 6ipre бесшшю-Ахметтщ едебиет
кисынына
катысты
зерттеу
еибектерш
саралаган
белгш
162
В дебиеттанушы
галымдарымыз
3.
Ахметов,
Р.
Нургалиев
т.б.
В нбектерш атауга болады [11].
Дегенмен аталган енбектер арасында Ахмет Байтурсынулыньщ
азак фольклортану гылымы тарихына коскан улеа ез алдына жеке
1 араланбауы-кеп HepceH i ангартады. Эйтсе де белпл1 галым Р.
I 4ургалиев фольклорист-галым Ахметтщ казак фольклорына катысты
р ;нбектерш саралай келе, 1923 жылы Куншыгыс баспасында шыккан
■ <Ер Сайын» жырынын юмге арналып шыккандыгы (ягни белпл1
. {{юльклорист-галым Г.Н. Потанинге тарту ретшде), жене белпл!
I фольклортанушы В.В. Радлов улпсжщ де тараулары да берьпгендт
I <акында т.б. сез козгайды [12].
Сондай-ак бул енбектерде галым Ахметт1н ел арасынан жинап,
Е эеттеп, сурыптап шыгарган «23 жоктауына» да (казак халкынын 400
■ -кылдык тарихын камтитыны), «казак ауыз едебиепшн» 1штей
iгоптама rypiHe ж1ктелу»не де назар аударткан «Эдебиет таныткыш»
I кпгабы хакында да ой тушлед1 [13].
Сонымен
катар Ахмет
Байтурсынулыньщ
казак
ауыз
едебиетше, онын iuiKi жанры-турмыс-салт жырларын зерттеуге
езшдш
коскан
гылыми
енбелн
саралауга арналган
белпл1
I фольклортанушы галым Б. Абылкасымовтын енбеп де баспа бетшде
жарияланганы бейшп [14].
H e r i 3 iHeH,
мунда
Ахмет
Байтурсыновтын
елемд.к
■гжалпытипологиялык
зандылыктар
непзшде
ауыз
едебиетш:
| «Сауыктама» мен «Сарындама» деп еюге белгеш: сарындама саласын
I «салт сез!», «гурып ce3i», «калып сезЬ> деп ушке жжтегеш; жене де
| сарындаманы каз.рп кезендеп колданыстагы гурып фольклоры
| угымымен уштастыруы т.б. тешрепндеп мэселелер назарга алынады
I
I
I
[15]-
1.А. БА Й ТУРС Ы Н УЛ Ы Н ЬЩ Ф О Л ЬК Л О Р И С Т И К А РА
КЕЛУ Ж ОЛЫ
XX
гасыр басындагы
казактын улттык фольклортану
I гылымынын кеш бойында фольклорлык нускаларды жинауда, epi
I жарыкка шыккандарын гылыми тургыда epi сипаттап, epi зерттеу
жумыстарын журпзуге ат салыскан ресей зерттеушйлерк Г.Н. Потанин
[ (1835-1920), А.Е. Алекторов (1861-1918), Э . Диваев т.б. сынды
фольклорист-галымдармен
6ipre
казак
окымыстысы
Ахмет
Байтурсыновтын да езшдш улес косканы белплк
Байтурсын Шошакулы Teri-TeKTi, тарихтан белгЫ Умбетей
батырдын HeM epeci (кез> ашык, окыган). Атасы Шошактан 4 бала
163
болган: Байтурсын, Актас, Ергазы, Данияр. Умбетей батырдан келе
жаткан
дэстурл!
тэрбиесш
(кайсарлыкты,
ер
мше'здгшктц
намыскорлыкты т.б.) бойына дарыткан агалы4рл1 Байтурсын мен
Актас 1885 жылгы 12 казанда сол кездеп ояз начальнип-полковник
Яковлев™ елге керсеткен корлыгы, киянаты уш ш соккыга жыгады
(AxMeTTiH 13 жасар кез1). Сол y m iH де дуние-мулю талауга, ез бастары
жазыксыз Ci6ipre 15 жылга жер аударылады [16]. Мунын 6api 13
жасар Ахметтщ саяси-когамдык кезкарасынын тездетш калыптасуына
эсерш типзгеш анык.
Ещ цп тэрбиеЫ-немере агасы Ергазынын кол астында етедй
Жастайынан ауылдык мектепте сауатын ашкан Ахмет 1886-1891
жылдары Торгай каласындагы 2 сыныптык орысша-казакша
училишесшде, 1891-1895 жылдары Орынбордагы мугал1мд1к мектепте
окып дэр1с алады.
X X гасыр басындагы казак зиялыларынын басым Kenuimiri
алгашкы сауатын алдымен ез ушнде, кейш нен барып ауыл
мектептер!нен т.б. ашкандыгы белгш. Эйтсе де болашак галымнын
epi шыгыстык, api батыстык улпде б ш м алу уш ш непз болган таным
кезь-ол ез елшщ улттык, тума мэдениеп, казактын бай фольклоры
болганы белгш. Демек Ахметтщ шыр erin жерге тускеннен бастап, ер
жетш есейгенге дейшп eMip жолы халык поэзиясы ynrinepi непзшде
Tep6eTinyi;
акын-жыраулар аузынан шыккан турл! гашыктык,
батырлык, тарихи жырларды, айтыстарды, би-шeшeндepдiн дуалы
сездер! н т.б. ecTin ержетуь-сез жок, болашак фольклортанушы
галымнын шыгармашылыктагы багыт-багдарын, таным-максатын т.б.
непздеп бергеш анык. Содан да шьпар казак эдебиет^ т ш , тарихында
т.б
белгш
деген
акын,
жазушы,
галым
болсын,
онын
шыгармашылыгынын 3 кайнар кез1 дегенде: Sipi-ез халкынын
фольклорынан;
eKiHmicirtmbiFbic медениетшен;
ушшшкй-батыс
медениетшен сусындалганы аныкталады.
MiHe, осындай дэстурл1 оку улпсш басынан етюзген Ахмет те
1895 жылдан бастап устаздык-тэж!рибешшк кызметш бастайды.
Актебе, Костанай, Каркаралы атыраптарында бала окыта журт
болашак галым елдщ турмыс-т1ршшпне етене арапасады, халыкка не
керек, не пайдалы, не манызды деген ойларын туй in пысыктайды.
Шамамен, ел мураларын жинаушылык кызметше деген кызыгушылык
ойлары да осы кезеннен туындаса керек. Сондай-ак ел муддесш
кездейтш, бала окыту ymiH заманына сай улттык окулыктар
атаулынын ерекше жeтicпeyi - устаздык-агартушылык кызметащ
тусау болганы да белгш. Сол ce6emri де Ахмет ез безмен кеп 1зденш,
ел арасынан эр турл1 оку куралдарын да, оган материал Ke3i боларлык
164
эльклор улплерш де кагаз лсузшен де, ел аузынан да т.б. жиыстыра
1стайды. Демек, болашак фольклорист-галымньщ ел фольклорын
инаушылык кызме-п-оеы устаздык кезенмен туспа-тус Kenyi, ягни
хметгщ
ерте
22
жасынан-ак
фольклортану
гылымына
араласа
хстауын танытса керек.
Ралымныц фольклор нускаларын халык арасынан жинастыра
зстауына не себеп
1амамен
болды, алган багыт-багдары кандай дегенде,
жинаушылык кызмет>
кай кезеннен басталады дегенде:
1ргашшен,
сол кезде «Дала уалаяты газетт бетгершде бел гш
ольклорист
Г .Н .
П отаниннщ
елге
арналган
«Казактардын
расындагы эр турл! ойлап шыгарылган елен, кысса, ертегтлершщ,
дет зандарынын
керекп
болганы
турасында»
деген ундеу1акаласын[ 17] А хм еттщ окымауы, K e p M e y i, ecriMeyi м у м к ш емес дей
тырып, жэне де мунда фольклорды жинаушылар у ш ш койылатын
ienrini талаптардын саралануы т.б.—6 e p i
21
жасар Ахметтщ
«инаушылык кызметше эсер еткенi сезс1з. Жалпы бул макала сол
:ездеп казак халык ауыз эдебиетш жинаушы фольклортанушы
алымдарга багыт-багдарын айкындап берген максатты жоба болганы
ienrini.
Сондай-ак Мэскеуден Ахм ет курастыруымен 1923 жылы
иыгарылган «Е р
Сайын»
кггабыныц imKi мукабасында Г.Н.
Потанинннщ 80 жакса толу мерейтойына арналган елевднщ 6ipre
oepinyi де—фольклортанушы галымнын белг!л| фольклорист-галым
Г.Н. Потанинди ерекше ардактаганын, устаз тутканын т.б. дптейдь
Жалпы бул-казак ауыз эдебиет! мен фольклорын ершбей, жалыкпай,
узак жылдар бойы эр! жинап, 9pi жариялап, 3pi зерттеп журген галым
Г.Н. Потанинге деген сол замандагы зиялы кауымнын артынан айткан
улкен алгысы едь
v .
Сонымен 6ip re ем1рбаяндык деректер арасында А х м е т п н 19051908 жылдары Каркаралыда ашылган тунгыш казак медресесшде
устаз болганы айтылады [18]. Мунда Кунанбай кажы салдырган мецпт
те, акын Абай ж ш токтап журген Г.Н . Потаниннщ мекен-жайы да сез
болады. Демек Ахмет те (32 жасар) ол капада турган Г .Н . Потанинмен
таныс болмауы мумкж емес. KepiciHuue, ж ш езара сухбаттасып та,
демдес бола журш , Г.Н. Потанин гатапханасымен де жете танысуы
мумюн демекшз. Сез арасында, eM ip бойы фольклор улплерш
жинауда, жариялауда, зерттеуде тежчрибеа мол Г.Н. Потаниннен мол
акыл-кенес алуы т.б.—6ep i, сез жок, Ахмет Байтурсынулынын
фольклорных кызметше Heri3 болганы анык.
EKiHtui себеп, ел арасында устаздык кызмет аткаруда, 1896
жылдары Омбы, Акмола, Семей мектептерш баскарып турган белпл1
165
фольклорист-галым epi А.Е. Алекторевпен [19] хабарласып, epi .
Омбыда Н.М . Ильминскиймен [20] де таныс болуы-болашак
фольклорист-галым Ахметтщ ел арасынан фольклор улплерш :
тездетш жинаушылык кызметше KipicyiHe, epi бул icTin ел тарихы
ушш манызды екенш тусшуше себеп болды. Сонымен катар фольклор
улгшершщ кайсысын калай кагазга Tycipy керекппн, мэтшнш
паспортын толтыру Tepi3fli т.б.-жалпы фольклортанушы галымдарга
кажетп непзп жинау принциптершщ (сезбе-сез Kemipy, MeTinai
езгертпеу Tepi3fli т.б./ алгы шарттары да осы кезде сарапталынды.
Байтурсынулы Ахметтщ фольклор саласындагы 1здешс- I
зерттеулёрь-алдымен ол жазган оку куралдарынан кершей!. Алгашкы 1
устаздык eMipi кезшдеп ел арасынан жене KiTan пен колжазбалар h
жузшен жиыстырган ауыз едебиета мен фольклор улплерш галымнын i
e3i жазган оку куралдарына .Kipri3in отырганы белгш. Меселен, 1
Ахметтщ казак Tin б ш м ! тарихына катысты жазган оку куралдарында |
[21] дайын материал, дерек Ke3i есебшде келтаршген фольклор |
ynrmepi ен алдымен жанрлык ерекшел1ктер! жагынан ер турлшпмен 1
кезге туседй онын iuiiaae ен жщ колданылганы-макал-метелдер, I
сонымен катар жацылтпаштар, жумбактар, шешещик сездер, I
ертеплер, турмыс-салт жырлары Yлгiлepi, батырлар жыры мен айтыс |
нускалары т.б. Ягни мундай фольклордын барлык жанрларын камту |
Tepi3fli жинаудьщ академиялык TypiH ез кезшде белгш фольклорист 1
галымдар Ш. Уелиханов, В. Радлов, Г.Н. Потанин, Э. Диваев, |
М.Ж.Кепеевтщ де жинаушылык кызметгершде кездесу1 - 6epi казак |
фольклорын кагазга туаруде белгш 6ip ортак сарындастыктын, I
жинаушылык кызметтеп тeжipибe ундеспгшщ т.б. болганын I
делелдейдь
Галымнын казак т ш непздерш окытудын ултгык улпсш
дейектеген оку куралдарында жш, epi ете кеп фольклор улпа-макал- I
метелдер екеш анык. Келем жагынан Караганда, 6ip енбекте[22] макал ]
мен метелдер саны^О шакты болса, екшаи бф^нде [23]-15 ynrici бар.
Бул жинактардагы макал-метелдер кебшесе пысыктау- 1
жаттыгулар у.шш кажетп дайын материал репнде колданылган.
Мунда белгш 6ip epin менш угындыруда, одан буын жасап сез курау,
одан epi сейлем жасауга т.б. дешнп буюл сезжасам жуйесше катысты
материалдарды, будан туындайтын белгш 6ip теориялык укымдарды
туЫщйру максатында Ахметтщ макая-метелдерр пайдалануы
кездейсок емес. Тепнде галым бул макал-метелдердщ ездерж j
енбегше 1штей ipiicren, жштеп, саралай отырып, балалардын ойсанасына ciHiMQi, таным-кабшетше орай, жас ерекшел1ктерш ескере
отыра eHri3reH терпдк Ондагы максат: ер халыктын улттык
166
зекшелiKTepi кебшесе езшщ тел мэдениетьфольклоры аркылы
jpiHepi анык. Демек,
осы фольклор улплерй аркылы А.
эйгурсыновтын балалар бойына ана супмен 6ipre казак Tiл»
,Д1 ретш жетюзе алатын 6ipaeH-6ip куш-фольклорлык, ягни
1.1ыктык мура деп тусшгендт байкалады.
Ек1НШ1 жагынан, буларды фольклортанушы Ахмет жас балалар
ими:
б^рде-танымдык-информациялык
максатга
пайдаланса,
вселен, «Акыл жас уланнан, жуйрш тай кунаннан», «Ат болар тай
аякка yftip, адам болар бала конакка yfiip» т.б.[24].
Мундагы танымдык деп отырганымыз, аталары кешпел1
урмыста болган жастар уш ш жылкы, туйе т.б. малы тансык емес,
1рак та олардын сыр-сипатына, мшез ерекшелтне катысты т.б.
тадан-балага мирас болган бабалар свз)-кайткенмен сол заман ушш
аным, б ш м K63i болганы анык. Екшппа-Ахметтщ фольклорды
гартушылык, улп-енеге максатында колданылуы, мэселен, «Окунл!м азыгы, бшм-ырыс казыгы», «Бш1м жугысады, ырыс ауысады»,
<Б1леп толык 6ipfli жыгады, 6m iM i толык мынды жыгады», «Ылги
сойшы болсандар, кул боларсын //Ылги тойшы болсандар. ку
юларсын» т.б. [25].
MiHe, мундай галым Ахметтщ 1зденушшгшен агартушылыкземократтык кезкарасы да танылады. Ягни халык болашагыЗшмдшкте, бтктш к те, 6ipniicre т.б. eKeHiH саралаган галым, осы
гвшректе гасырлар бойы айтылган ел даналарынын сездерш 1зерлей
де, ipiKTefi отырып, окулык iiume молынан eHri3yi-6epi, сез жок,
фольклорист-галымнын тек фольклорды жинаушы ретшде гана
танылуымен катар, оларды жариялаганда да белгш 6ip талаптарга
свйкес болуын да максат тугкандыгын дптейдь
Жене де осы окулык ш ш д е Ахмет макалдын б^рнеше
вариантын да Kemipefli. Меселен, «Ылги койшы болсандар...» деп
басталатын макалдын кeлeci 6ip жерде 2-uii варианты да кезге
ушырасады: «Барт б!рдей койшы болсандар, кул боларсын. /УБерщ
Смрдей тойшы болсандар, ку боларсындар».
Жалпы элемдж фольклортану тарихында капыптаскандай,
варианттарды (ягни фольклорлык улпш) 6ip-6ipiHeH мына ретте
салыстырады.
а) мазмунда айырмашылык бар ма?
е) кешпкерлер езгерген бе?
б ) олардын ic-epeKeTi, ce3i езгерген бе?
в) тпде, стильде жаналык бар ма? (кыскартып немесе баска
сезбен беру т.б.)
167
Эдетте, салыстырулардын мундай белплер! фольклордын
окигалы, сюжетп т.б. улплерше кеб1рек сай келедг Дегенмен ею
нуска арасында мазмунда да, кешпкерлершде де (койшы-тойшы, кулку), олардыц ic-эрекеттершде де (болсандар-боларсын) т.б. озгерк
жок, макалдагы магыналык тутастык сакталган, езгерк жок. Тек сез
басталуындагы «ылги» сез! келеисшде «бэрщ б1рдей» деген сез
Т1ркес1мен алмастырылган.
Эйтсе де осы тер1зд1 макалды ж ш колданылуында да астыртын
саяси мэн де жок емес. Дагдылы кешпел1 KacinneH, ягни мал багумен
гана шугылдана бермей, баска да маман иелерш игеруге жастарды
астыртын yriTTey, насихаттау yjirici де бар.
YmiHmici-ranbiM
Ахмет
фольклорды-даналыкка
баулу,
тэрбиелж-эстетикалык максат кез! деп тануы. Мэселен, «Ойнап
сейлесен де, ойлап сейле», «Акпа кулакка айтсан, агып кетер, куйма
кулакка айтсан куйып алар», «Кун ортак, ай ортак, жаксы ортак»
т.б.[26].
Халык ез тарихында бала тербиесше ерекше мен берген. Осы
туршда кептеген фольклорлык улплердь онын ш ш д е макалмэтелдерд1 де тудырганы белгшi. Эдетте белгш 6ip макал-мэтелдш
тууы тарихы 6ip кушпк емес, Шрнеще гасырларга созылары анык.
Ягни халык езшщ eM ip бойы жиган-терген бшЩиу бай тежТрибесщ,
мэдениетш т.б.-берш осы фольклорлык нуска, магал-метелдер
аркылы атадан балага мирас exin калдырып отырган. Демек будан б£з
фольклортанушы Ахметтщ халык поэзия улплерш-кененщ Ke3i, сез
©Hepi, ескертюш мура деп сараптауын танимыз.
Тертшилс^фольклорист-галым макал-мэтелдерд1 денсаулык
байлыгын, кадгргн дерштеуге арнайды. Мэселен, «Денсаулык-зор
байлык», «1шщ ауырса,аузыцды тый» т.б. [21],
Эдетте шыгыс халыктары тусшпнде «денсаулык» деген уплм
3 турл1 угымнын толысуынан туындайтыны белгш: 6ipiHuii
денсаулык деп-жеке басынын денсаулыгын айтады. Еюшшс 1-«ак
жаулык» делшедк Ягни жеке адам баласынын денсаулыгы, сондай-ак,
болашак жарынын адал, адамгершшп мол, ак кенивд, кен пейщ т.б.,
«ак»-жаксы угымымен сыйымды болуымен байланыстырылады.
У mi«teici^«oH саулык» делшедь Мундагы максат: адамнын жеке
басынын саулыгы да, жарынын адалдыгы да т.б.-бэрш де таршщш
кез! ретшде малдын керекпп. Ягни адамнын жан мен тен саулыгы
ушш азык кез1 канша керек болса, мал да сонша кажет дегеш. Тек осы
yuieyi 6ip адам басына туюскенде гана-ол адамнын деш сау деп
тус1нген. MiHe, осындай щсщнс атаулыны балага ерте жастан eciHe
rycipe отырып, жастайынан денсаулыкты багалауга, кастерлеуге,
168
."„о гай бшуге шакыру, жеке бас тазалыгына упттеу мен насихаттауг,,в лык манызын арттыра rycipeTiHi анык.
Ралымнын келес! «"Пл-курал» енбепнде (Орынбор,1914)
I данылган макал-метелдер шогыры белгш 6ip игершен теориялык
Б ;ырымдарды менгерту, таныту, есте устату т.б. тер1зд1 максатгарды
■ дыландыру, пысыктау, ширату, сынау жаттыгулары есебшде
шган. \Маселен, жеке сез, сейлем жасау максатында-38; сезд1
I .шга б§лу, буынды жеке-жеке дыбыстарга белу ерекшелiKTepiH ашу
■ iH-28; ажыратылган дыбыстарды пысыктауда-100; ал, жазу
I идаларын есте устату уинн-130 шакты макал-метелдер шогыры
йб1реулершщ кайталанатын тустары да жок емес) келпршген [28].
Сондай-ак аталымдапл енбекте атауыш сездерд1 еткенде
дыландыру жаттыгулары ушш-127 макал-метел алынса, онын: зат
мд1 еткенде-40; сын еамде-24; сан ес1мде-17; еамд1кте-19; ericriK
аепнде-27 шактысы камтылган.
Bipa3 келтаршен макал-метелдер б1рнеше рет кайталанады:
аска келген беледен бастан кулак садага», «Не ексен соны
арсын», «Таспен урганды аспен ур», «Кун ортак, ай ортак, жаксы
В
так» т.т.
M iH e ,
байкап отырсаныз, фольклортанушы Ахмет -ез енбепнде
1кал-метелдердц 6ip жагынан дайын тшщк материал кез! ретшде
i шданса, екщшдён, олардын арасынан агартушылык, танымдык,
? рбиел1к т.б. кызметтер аткаратын улплерш саралап кайта-кайта
.rripyi T.6.-6epi фольклорист галымнын агартушы-демократиялык
»зкарастарынан туындайтынын делелдейдь
Ралымнын фольклорды дайын тшдос материал кез1 ретшде
злдану c e6e6i неде десек?! Окулык шыккан заманда ( X X гасыр басы)
1спасез кызмеп енд1-енд1 гана колга алынып, газет-журнал, мтап
зстыру т.т. Tepi3fli icTep канат жая бастаганда, окулык жазу
vарысында дайын керкем туындылардын мардымсыз аздыгы, ягни пл
кулыгы уцлн керекта тшдпс материалдардын болмауы T.6.-6epi
.хметп дайын фольклорлык нускаларды пайдалануга итермелесе
ерек. Екшпп себеп, мундай фольклорлык улплер® окулык
1атериалы есебшде колдану flecrypi езше дейшп кериллес Ресей
лшде болуы, сондай-ак X IX гасырдын сонындагы Ы. Алтынсарин
кулык-хрестоматиясында кездесу1-бэр1 окулык жазуда белгш 6ip
<уйелшюпн,
дестур сабактастыгынын болгандыгын flirreftai.
1егенмен, бул окулык атаулылар кебше казак эдебиет! тарихына
;атысты басылгандарын есте устаган жен. Ал, Ахметтщ езшдцс
жулык жазу ерекшелю:
I-ден, казак тш бш м] тарихында
шгашкылардын 6ipi болып тш окулыгын жазуы, 2-ден, осы
169
окулыктарды жазуда-халыкта бурыннан бар фольклор нускаларына
дайын Т1ЛД1К материал кез! ретшде api назар аударып, api пайдалануы
т.б.
А. Байтурсыновтын кезектеп «Тш-курал» атты штабында
(Кызыл-Орда, 1925) макал-метелдердщ-ЗОО-дей саны бар. Буган
д еш нп Т1лд1к окулыктарда жалгаулыкты шылауга байланысты
жерлерде дайын мэтш кез! кездеспеу!мен ерекшеленсе, ал, мунда 9
макал-мэтел улrici бершген. Ал, калган кейб1р улгшер эр окулыкта
oipiH- oipi кайталайтын тустары да бар.
Сондай-ак келпртген макал-мэтелдердщ iunci курылым
ерекшел1 ктер1 белгш 6ip тшге катысты атауларды еткенде ескершетш
тэр1зд1. Маселен, «бул сейлеуде 5 сейлем бар» деген Ахмет пшршде,
сейлемнщ курделинпне, онын курамы жеке дербес 5 сейлемнен
туратындыгына т.б. назар аударта отырып, андату максатында мына
6ip макал келпршедк «Жер жутуга тоймайды; от отынга тоймайды;
кулак естуге тоймайды; Kici ойга тоймайды; 6epi койга тоймайды»
[29].
Демек Ахмет курамы 5 сейлемнен туратын «курмалас»
сейлемдердщ ем1рде колданыста кездесетшш андату ушш,
жогарыдагы дайын фольклорлык улпш колданган.
Ал, сейлемдердщ жеке дербес сездерден туратындыгын
ескеру, дэлелдеу у ш ш , галым енбепне халык турмысында ж ш
колданылатын макал улпсщ енгведк «Bip сейлемнщ iuiiaae 6ipHeuie
сез болады; маселен: «Аш бала ток баладай ойнамайды» деген
сейлемнщ |шшде бес сез бар: 1/ аш, 2/ бала, 3/ ток, 4/баладай, 5/
ойнамайды» [30]. MiHe, будан 6i3 галымнын ез ce3iMeH айткандай:
«...Тш-куралмен» балаларды окытканда, ер ереже туралы андату
BHriMeci болганнан кешн, балалар эбден тусшу ушш сейлем-сейлем
сездерд!, макалдарды улпге алып, олардын iшiнeн ережеге келепн
жерлерШ балаларга таптыртып, баскалардан айырту», [31]-деген, ез
алдына максат койганын танимыз. Сонымен 6ipre фольклорист-галым
Ax.MerriH фольклорды дайын тущцс мэтш кез1 рет1 нде колданганнын
езшде де, оныц халыкка ягни жалпыга бщрей тус1щктшпн-, есте
жаксы сакталатын т.б. жактарын ecKepin, талгампаздыкпен 1зерлегенш
сараптаймыз.
Егер де галым «зат еЫмдЬ> макалдар аркылы дагдыландыруды
максат тутса, онда да фольклорлык улп курамындагы сездер
арасында мшдетп турде «зат ездмнен» болатын сездердщ болуын
кадагалаган: «Ат epimii келер, ер мурынды келер», «Ауруда шаншу
жаман, сезде канку жаман» т.б. [32];
170
-Сын eciMfli еткенде де солай: «Катты жерде как турар,
йратгы ерге мал турар», «Жаман сайга су туссе, вткел бермес
луге» т.б. [33];
.
,
,
-Сан ес1 мде: « М ы н косшыга 6ip басшы», «Eki урудан би болса,
байсал таппас», «Ер каруы-бес кару» т.б.[34] ,
-EciMfliKte: «0p i жат, 6epi жат демек-тесек тарлыгы; с е н ш ,
.»HiKi демек-кенш тарлыгы», «Атты н 6epi тулпар емес, кустын бэр.
/нкар емес» т.б.[35];
-ETicriKTe: «Кус баласы кырымга карайды, ит баласы жырымга
арайды», «Мал кетерер eniMfli, дос квтерер к ещ л д т т.б.[36].
Ягни осы Tepi3fli галым казак Tini курылымында, мейЛ1 жалгау,
ейл! журнак м э н ж тусшдгруде болсын, мейл1 шылау сездерд!
ткенде де т.б.-бэржде де тщдак дерек кез1 ретжде фольклорды, онын
лшде
макал-мэтелдерд1 колданган.
Бул да фольклортанушы
э м е т и н окулык жазу барысында дайын метж квздерш бейберекет
! айдаланудан repi, кайта белпл! 6ip таным максатына сайкес
эрт!пке, жуйеге непзделгешн 1 зерлейд1 .
Келеа
6ip
окулыгында
("Пл-курал.
Орынбор,
1915)
эольклорист-галым макал-мэтелдердж бар-жогы 19-ак нускасын
;елт1 рсе, екшипсжде СПл-курал.Кызыл-Орда, 1925)-204-тей улпс!
Sap. М уны н вджде дерек кез1 ecenTi алынган макал-мэтелдер окулык
Зойында: сейлем мушелерж, сейлем турлерж т.б. еткенде epi олардын
Iэздерж таныту, epi 6ip-6ipiHeH ажырату уш!н алынган.
Корыта айтканда, фольклор iшiндeгi мaкaл-мэтeлдepдi ел
арасынан жинаудын e 3 inniK iuiKi ерекшелжтер! бар: 6ipiHUli, макалмэтел ешкашан дайын куйжде келмейдь Ен алдымен, оны не ауызек1
сез, не ауызею сейлем, не дайын метждер арасынан, не кене
колжазбалар мен ютаптар т.б. imiHeH i3flecTipy кажет ekeHi белпль
Еюнип, жогарыдагы себептерге байланысты нускаларды жиыстыру
уш ж галымга кажымай i3fleHyi мен узак уакыт бойы енбектену! керек.
Демек, бул окулыктар бойында кездесетж макал-мэтелдердж
барлыгы
ез
кезепнде
елемдж
фольклористика
тарихында
калыптаскан дэстурл1 уш т е с т аркылы icKe асканы белгш!:
- o i p i H L u i c i , тжелей ел аузынан ауызба-ауыз кагазга Tycipy болса;
-eKiHUiici, ертеде шыккан дайын кене кггаптарды материал K03i
ретжде пайдалануы;
-yuiiHiiiici, бул ел арасында колдан-колга ж ш Keinin, 6ip-6ipiHeH л<ш
кеипршетж медени мура кез! icneiri-ecKi колжазбалар беттержен
Keiui piлyi т.б.
Дегенмен, фольклорды кагазга тус1 рудж сонгы 2 жинау тесийн
гске асыру у ш ж , мждетп турде сол кене ютап пен ecKi
171
колжазбалардын кай тшдерде жазылгандыгын аныктау каншалыкты j
кажет болса, сол тшдерд1 менгеру-соншалыкты кажет. Онсыз ол I
улплерд1 оку да, аудару да, Keuiipy де т.б. мумкш емес. Ягни будан 613 I
ел арасында фольклорлык улплерд1, онын шшде макал-мэтелдерд1 I
молынан жиыстыру ym iH мшдетп турде б.рнеше т1лдерд1 Шлу J
кажетпп (Ахмет араб, парсы, орыс, TypKi т.б. тщ д ер щ жетцс I
менгерген) танылады. Жене де мунын esi фольклордын жинау
жумысынын каркынды, тез карымды т.б. болуын камтамасыз етедь
Bip eKiHiuiTici, бул фольклорлык нускаларды галым Ахмет
юмдерден, кашан, кандай жагдайда, накты капай кагазга туаргенш
т.б. бшмейм1з. Ягни ер фольклорлык метшнщ кагазга жазылу
паспорты толтырылмаган жене де Ахмет оны максат тутпаган тер1зд1.
Сол себегт де осы окулыктар жазу барысында фольклорлык улгугерд1
келтгргенде, олардын паспортын Kepcem eyi т.б.-сез жок, галымнын
фольклорды жинаушылык та, жариялаушылык та, зерттеушшк I
Kbi3MeTTepiHiH 6ip осал тусы, к е м ш т п болмак. C e 6 e 6 i элемдпс
фольклортану тарихында кез келген елдщ фольклорист-галымдары
осы ушш-ак езше дейшп фольклорды жинаумен айналыскандарды
к1налаган. Тек олардын да, Ахметтщ де сол заманда алгашкылардын
6ipi болып фольклорды жинауы, жариялауы, 3eprreyi, ecipece, казак
eni ym iH окулык муктаждыгы T.6.-6epi тездетш Ахметтщ окульпс
жазуына, ал бул ез кезепнде жогарыдагыдай кемшшктерд!
тудырганы белгш.
Сейтш,
фольклортанушы
Ахмет
Байтурсынулы
алгашкылардын 6ipi болып, казактын тунгыш улттык окулык жазу
непзш калайды. Оган дайын йлЩк материал кез! есеб1нде улттык тел
едебиет1М13дй ягни фольклорды алуы T.6.-6epi, сез жок, елемд1К
фольклортану гылымы тарихында А. Байтурсынулы енбектершен
казак фольклористикасыньщ езшдж улттык даму кезешнш
басталганын сараптайды.
Жогарыдагы енбектерде фольклордын макап-метел TypiH
галым ж ш колданганы белгш, сондай-ак жанылтпаштарды да орынды
пайдаланган. Меселен, «Оку-куралы» (Оренбург, 1912) ютабында
баланын т ш н устарту максатында 1 жацылтпаш «(Крсет атам ет
асатар, ет асатса бес асатар (уш рет шапшан айтарга)» [37] бершсе,
«Элш-би»
атты (Кызыл-Орда,
1928)
келеЫ 6ip
енбепнде
жанылтпаштын жасалу жолдарын керсету максатында-15 шакты
нускасын келтаредкМысал ушш:
Назар нараз,
Нан арзан, нан арзан.
Назар нараз, нан арзан.
172
Назар нараз, нан арзан.
Он нан онан арзан.
Назар нанар,
Нанар Назар.
Назар азар, нар азар[38].
Будан байкаганымыз: бйршшшен, жанылтпаштардын курамы
51не 2 бунакты, аралас буынды, аралас уйкасты, 4 тен 10-га дешнп
в лемд1 камтитын тармактан (мундагы мысал 8 тармактан турады) т.б.
1 ралады. Екшшщен, тармак курылымы кебшфсе бала |®щ келмейд!
ген дыбыстардан туратын сездерд1 ж ш кайталауымен (мунда «Н»,
», «3» дыбыстары алынган) ерекшеленедь Мундай дыбыстар
тарында, сондай-ак жанылтпаштар бойынан дауысты дыбыстан
icaH «О» дыбысы алынса, ал дауыссыздар арасынан катан «К», «С»,
'» т.б. тер1зд1 дыбыстары бар. Окулыктарда кездесетш бул
щылтпаш улгщер? c e 6 e n c i3 , ретаз, кездейсок т.б. берше салмаган>ршде де белгш 6 i p жуйелшк бар: бipiншici-oкyлыкк шпндеп
эгарыдагы дыбыстарды еткенде, сол такырыпты жастарга андату,
.1сыктау, дагдыландыру т.б. ушш алынса; e K im u ic i -жастар бойында
здесетщ сол дыбыстарды айту тусындагы кемшшк атауларды epi
ою, epi ть"ш устарту максаттары кезделген. Демек, галым Ахмет ез
1бектержде бул фольклорлык улплерд1 де epi дайын метш кезй epi
астарды тербиелеу кеф ретшде т.б. алган.
Сонымен катар галымнын казак т ш методикасына байланысты
азган «T il жумсар» (Кызыл-Орда, 1928) енбепнде де буынга
атысты такырыпшаны еткенде, онын турлерш ажырату, белу,
/.ciijiiigy т.б. максаттары ушш де мысал, дэлел кез1 улпсшде
анылтпаштын 3 маФип бершедт [39].
{ Сейттп, баланын тки» устарту,ущш де, жанылтпаштын жасалу
:олдарын, imKi курылым ерекшелтн керсету максатында да, бала
эрбиеа ушш де, белгш 6ip тшдк угымдарды, такырыптарды, ету
аксатында андату, пысыктау, дагдыландыру жаттыгулары ушш де
б.-бершде дepлiк тагы да дайын тшд1к материал кез1 есебшде
юльклортанушы Ахмет фольклорды, онын ш ш д е жанылтпаштарды
олданады. Тек 6ip к е м ш ш щ жогарыда айтылгандай метш
аспортынын толтырылмауы. _ j
Сондай-ак жанылтпаштардын фольклордын баска турлершен
>зшдж басты 6ip ерекшелт, онын айтылу кезшдеп дыбыстык жагына
Чхметгщ ерекше назар аударуы, оны тек тщд!к дыбыстарды еткенде
ана пайдалануы, окулык жазуда дайын тшдж материал кездерш, ягни
рольклордьщ кез-келген жанрларын Ахметтщ ат ycri колданбай,
эзшдж ерекшел1ктершш сол етшетш такырыптарга толыкгай сейкес
келу мумкшдтне орай енпзу! T.6.-6api сезаз галым Ахметпн
фольклорды
зерттеушшк
кызметшщ
фольклорды
жариялау
кызмепмен ундес, сабактас, сарындас т.б. болпшын сараптайды.
Жастар тербиесщце; олардын ой-санасын дамытуда т.б.
жумбактардын манызы ерекше екей белгш. Ралым фольклордын бул
жанрын да аттап етпеген тер1зд1. Мэселен, сол «Оку куралы»
(Оренбург, 1912) енбепнде жумбактын-12 улпсж, eTipiK еленнщ-14
тармагын да келт1ред1 [40].
Жумбактардын келеа 6 i p шогыры-13 шакты улпс1 галымнын
«Элш-би» (Кызыл-Орда, 1928) окулыгында кездеседй Енбектеп ;
колданыстагы жумбактардын эзше тэн мынадай ерекшел1ктер! бар.
BipiHUiici, курылымы эр турлшп-б1рде елен улпсшде бунакка, ?
тармакка, уйкаска т.б. курылады. Мэселен,
Тн десем, тимейш,
Тиме десем тиед1 [41].
Б1рде дидактикалык сарындагы кара сэз туршде: «Телептш
терт улы бар. Терт улынан адам басына 6ip ana, 6ip карындасы бар.
Телептш барлык баласы нешеу болганы» т.б. [42]. EKiHiuici, сонгы
улгщен байкаганымыздай, галым жумбак сонында, не басында
«ойнандар! ойландар!» деген тер1зд1 айдарлы сезбен баланын ойын
карапайым математикалык есеп шыгаруга дагдыландыру, ойлантуга
т.б. лайыктап-осы нускадагы да жумбак улплерш колданган. Эдетте
жумбактар адам баласынын коршаган ортасын езше уксас, лайыкты
кубылыска, не затка балануы непзшде курылады. Ал, мунда
карапайым арифметикалык есеп yjirici де окулыкка енлзшу1, жас
ерекшелштер1 ecKepinyi T.6.-6epi бул окулыктын бастауыш сынып |
окушыларына арналгандыгын аныктайды.
Ралым Ахметтщ тек макал-метелдерд1 т.б. гана берумен
шектелмеу1, шамамен окырманныц бшмге деген куштарлыгын
дамыту, epi казак халкынын халыктык шыгармаларга ете бай
екендтне баса назар аударту максатында да окулык бойында ара-тура
фольклордын баска да жанр улгтершен дайын мысалдар келтарш
отырды. Фольклордын макал-метел, жанылтпаш, жумбак т.б. тер1зд1
улплерш келпргенде, галым мшдетп турде сол улп шекесше
«макал»,
«жанылтпаш»,
«жумбак»
т.б.
сиякты
мандайша
такырыпшаларды жеке-жеке Kepcerin отыруды умытпаган. Будан
галымнын фольклордын iniKi жанрлык ерекшел1ктерш ажырата
бшгенш танимыз. Жене де осы ium ерекшел1ктерд1 окулык жазуда
орынды пайдаланган.
Keneci 6ip галым колданган фольклор улгшер1-шешенд1к
сездер: «Сауат ашкыш» (Семей, 1926) окулыгында 9 улпЫ бар [43].
j
174
огарыдагы окулыктардагы галым Ахметт1н фольклордын макал>тел, жанылтпаш, жумбак турлерш кел"пргендеп 6ip eKiHiurrici:
ршпн-улгшщ, жинаушылыктын кай Tecinaepi аркылы (ауызба-ауыз
ecKi ютаптар ж узш ен бе, кене колжазбалар беттершен бе т.б.)
1газ беттерже ту ск ен д тн Kepcerneyi; екшип-ол улплерд1 юмдерден
азып алганы, калайша кай жерде, кай мезплде, кай жылы т.б. Tepi3fli
:рек кездерш щ болмауы, ягни нусканьщ жазылынып алыну
, апорты толтырылмауы T.6.-6epi. де фольклорист-галымньщ сол
/стагы к е м ш ш к т е р 1 деп те, epi сол окулыктын да элс1з жагы боп
1 растырылады демектз.
KepiciHiue, жогарыдагы ол олкылыктар осы окулык бойында,Сауат ашкышта» (Семей, 1926) кездеспейдь ягни ютап iniiHfleri
врсетшген шешендпс сездш 9 улпы-барлыгы накты кайдан
>лынгандыгы туралы жазылынган паспорты бар (6 i p a K толык емес).
Заселен, «Торайгыр би д щ такпактары», «Ал ш ы н К а р а ж т т би»,
Даукестер c©3 i» (2 нускасы бар)-булар 6api Ш орман жинагынан деп
ерсет!ледк Тек олар Ш орманны н: кай жылдары жигандары, кай
керлерден, юмдердщ айтуларынан, кандай жинау тэсип аркылы
киыстырылгандары, олар каз.р кайда сакталгандыгы, кайда жарыкка
иыккандары т.б. жайында деректер Ke3i ескершмей калган. Шамамен
"| эл заманда бул фольклор улплер! барже бел гш дережеде TyciHiicri,
ганыс т.б. болу c e 6 e n T i ескеруаз калуы да, немесе соншалыкты
I голыкканды мэл1меттер беру кажетоз деп табылуы да мумкш болган
шыгар. Дегенмен, жогарыдагы мундай олкылыктардын тууынын
I занды 3 c e 6 e 6 i бар тэр1зд1: 6ipi-oJi кездел фольклортану гылымынын
I api балан, api ез алдына жеке гылым сапасы болып калыптасып
улгермегендт болса; екшгшсй-галымдар бойында сол заманда бeлгiлi
\ мелшерде
фольклориспк бшм-тацымыньщ жетюпеушипп т.б.;
ушжпйсьсол Кенес yxiMeTi тусында мадениеттщ, адебиеттж,
гылымнын т.б. дамуы у ш ш кедерп болган «Кенеснлл идеология»,
«Тап тартысы», «Эдебиеттж партиялылыгы» т.б. твр1зд1 сынаржак
идеологиялардын зиянды a c e p i демекшз.
I
|
I
Келес! 6ip шешендж сездер шогыры галым-агартушы
Ы.Алтынсарыулы ютабынан алынды десе («Атакозы би», «Менке
би», «Жэшбек батыр»), б!разы фольклортанушы галым 0. Диваевтт
деп керсетшу! де («Кесем бала», «0д1л би») T.6.-6api де сол кез ушш
казак фольклортану гылымында улкен жепспктш i3iH танытты [44].
Ягни алемд!К фольклортануда фольклор улплерш жинаушы,
жариялаушы, зерттеуцп фольклорист-галымдар ушш койылатын
непзп гылыми принцип-фольклорлык нусканын жазылылып алыну
паспортын керсетуш мждеттеген алгашкы !здешс жемга едь
175
! Сондай-ак осы окулыкта (Сауат ашкыш. Семей, 1926)
галымнын дайын текст |-урщДеп материал кез| ретшде колданган
фольклордын келеа 6ip жанры-ертегшердщ 6 м етш бар: «Алдар
Кесе», «Кожанасыр», « У ш
мерген», «Кыпшак Сейткул»-бар1
Ы.Алтынсарулы ютабынан [45]; Кулык-Шорман жинагынан [46] деп
керсетсе де, ал «Кожанасыр акылы» атты улп юмнен алынгандыгы
аныкталмаган [47].
Булардан баска дайын дагдыландыру материал кез1 ретшде
Ахмет фольклордын турмыс-салт жырларына жататын терт тулж
мапга катысты жырлардан да 6ip-6ip шумак; бебекке арналган
жырларынан да 6ip-6ip шумак елен Yлгiciн т.б. келт1ред1. Олар: кебше
сейлемд1 ажыратуда; ер сейлемнщ iuiinae неше сез бар екенш ж1ктеу
ушш де колданылган (Тш жумсар. Кызыл-Орда, 1928)[48].
Фольклорга катысты эпостык жыр улплерш де галым аттап
кетпеген Tepi3fli. Тек олар толык емес, узшд1 куйшде узш-узш 2-3
сейлем улпсшде кел^ршген. Жыр улгшершщ тармактар арасы езара
ажыратылмай, кара сез ynrici бойынша 6 ip iH e H сон 6ipi т1збектелшш
бершген. Сондай-ак улг*нщ аты да, юмнен алынганы T.6.- 6epi
керсетшмей калган [49].
Шамасы, 6epiHe TyciHiicri деп есептеген тер1здь Меселен,
«Сайымнын улы КаРаман! Казанга кетш барамын. Кобыланды батыр
дем алып, алдьщгы жакка карады: кез ушынан 6ip адам шауып eTin
барады,-деп келед1 де (муньщ «Кобыланды батыр» жырынан алынган
узшд1 екешнп керсетшмейш-Н.Ж.), б1рден фольклордын айтыс жанры
улпсше уласып кетед1,-А, Жанак, тимей отыр кытьныма! Найманнын
к1м жетед1 ушыгына? Жиылып тамам аргын тен келе ме? Bip уйгн
Токабайдай пушыгыма?»
MiHe, бул узшдщен 6i3 алгашгы метшнщ кай жыр, кайдан
апынганын т.б. бшмесек те, сейлемдеп Кобыланды е а м ш щ атапуына
карай оны «Кобыланды батыр» жыры деп таныдык. Ал, келеа
нусканы айтыс жанрына жататынын ангарсак та, накты шмдердщ
арасындагы айтыс екенш межелеу киын. C e 6 e 6 i айтыска тускен
акыннын мшдетп турде екеушщ де аты аталуы керек десек-онДай
фольклортану гылымына катысты гылыми шарттьщ орындалмауы
гылыми делдшкке экелмеа анык. Дегенмен айтыс узшдкшде:
акыннын 6 i p i H i H аты аталуы, ол-Аргын Жанак акын екендт; eKiHuiici
-тек Найман елшен шыккандыгы, Токабай eci.Mfli елге жагындыгы
T .6.- 6epi айтыстьщ Аргын Жанак пен Найман елшщ акыны арасында
болганын д1тгейдь Сондай-ак бул узшдш-метшнщ туу паспорты
есебшде де карастыруга болады. Ал, ондагы ру аттарыньщ аталуын-
176
: казак фольклортану гылымынын езшдж улттык ерекшел1ктер1 деп
’ тануымыз керек.
Корыта
келгенде,
Ахмет
Байтурсынулыньщ
осы
тш
окулыктарын жазу усгпнде фольклортану галымдарына тэн кызметтер
аткарганы белгш: 6ipiHiuici, фольклор мураларын ел арасынан
жинаушылык кызмет1; eKiHm ici,api фольклор улплерш баспа бетшде
; жариялаушылык
енбеп;
yiuiHiuici,
api
фольклор
нускаларын
К зерттеушшк кызмел т.б.
Фольклортану
гылымы
тарихында
фольклорды
жинаушылыюгын калыптаскан дагдылы 3 Typi бар десек, ягни
фольклорлык мат!шй api ел аузынан жинау; api ecKi колжазбалардан
жинау, api кене ютаптар ЖYзiнeн жинау T.6 .-6 api де фольклористгалым Ахметтщ Т1Л окулыктарында колданыс тапкан. Мэселен,
окулыктарда KenTipinreH 6 ipa3 ел муралары белгш Ы. Алтынсарин,
Шорман, Э. Диваев т.б. жинактарынан алынгандыгы белгш. Демек
I галым Ахметпн буларды окулыкка дайын кёрекп Т1 ЛД1 К, мэтшдж
материал кез! деп карастырганын дэйектейдг Жалпы галым
фольклорды-сондай-ак,
ескерткип, сез eHepi, улттык таным,
информация, ен бастысы улттык эстетикалык тэрбие K03i т.б. деп
таныганын сараптадык.
I
Ал, галымнын бул фольклор нускаларын кандай жинау
aflicTepi аркылы icKe асырды дегенде, фольклортану гылымында
белгш болган api экспедициялык эдаста де (ел арасын аралап
жинайтын), dpi стационарлык 9 flicTi де (тургылыктЫ орнынан
жинайтын) катар колданганын ангардык. Ал, осы кызметтершде
галым Ахмет белгш 6 ipeynepfliH кемегше суйещц ме, жок па, езшщ
жеке корреспонденттер1 болды ма, жок па-ол жагы a3ipre деректщ
жоктыгынан белпаз.
Сонымен катар e3 i жазган окулыктарга материал K63i ретшде
алынган деректер тек фольклордын белгш 6 ip жанр тещрегше
шектелмей, кайта фольклордын барлык жанрларын (турмыс-салт
жырлары, ертеллер, батырлар жыры, макал-метелдер, жанылтпаштар,
жумбактар, шешендж сездер, айтыс улплер1 т.б.) камтылганын
ескерсек-будан 6 13 галым Ахметтщ тунгыш рет окулык жазуда
академиялык жинау aflici аркылы жиналган фольклордын барлык
жанрларын метш кез! ретшде колданганын саралаймыз.
Фольклор улплерш ыждаЬатпен жинаган галым Ахметтщ тш
тарихында да, фольклортану тарихында да т.б. Т1Л окулыктарын
жазуда тунгыш рет дайын материал кез1 деп фольклорды алды, жене
де фольклорды казак халкына ен тусшкп, утымды упт-насихат
куралы деп Tycinyi т.б.-сол кез ушш де, Ka3ipri заман уш ш де улкен
177
жаналык болганы анык. Ягни, будан 6i3 X X гасыр бас кезшде
халыктын езш-ез1 тануга, езшщ тел едебиетше, тшне, тарихына т.б.
деген табиги сураныстын, каясеттшктвд тууына сэйкес галымнын
халыктын езшщ бай улттык ернепн гасырлар бойы сактап келген
фольклор нускаларын окулыкка непз етш алуы-oepi де фольклористгалым AxMerTiH халык уШ н керекп тарихи кажеттшпеп тусшгендтн
дптейдь
Демек, халыктын ез алдына жеке отау Tirin, егемещн ел
болуды армандауды, езшщ тел медениеп мен тшне, тарихына,
едебиетше т.б. деген табиги кызыгушылыктын кайта еркендеу! т.б.6epi де галым Ахметтщ осы окулыктарды жазуындагы б1рден-б1р
ce6e6i болды десек, сондай-ак фольклортанушы галымнын гылыми
1здеша агартушы-демократтык кезкарастан туындаганын танытады.
2.АХМЕТ БАЙТ¥РСЫ Н¥ЛЫ ЖАЗБАСЫНДАГЫ
«ЕР САЙЫ Н» Ж ЫРЫ
Аталган енбектщ Мвскеуден 1923 жылы ез алдына жеке ютап
болып шыкканы бeлriлi [50]. Бул енбек-галым Ахметт1 н казак
фольклортану тарихына коскан ез1нд1к yneci: б1ршпйден, адамзаттын
6ip орында турмайтыны тер1зд1, елде заманнын саяси, экономикалык,
елеумегпк хал-ахуалына байланысты баспасез кызметшщ (газет,
журнал, KiTan бастыру т.б.) ерекше етек жаюы вз кезщде жазба
едебиетше непзделет!Ш анык. Ал, жазба вдебиет1Н1Н X X гасыр
басында кеншен канат жаюы ез кезег1нде ауыз едебиетше деген
суранысты темендетет1н1, колданыс аясын тарылтатыны т.б. белгш1.
Ал, сол «каймагы» ел1 бузыла коймаган заманда халык ауыз едебиет1н
тездетш кагазга Tycipy T.6.-6epi елш, жерш т.б. суйетш зиялы барлык
азаматтардын, онын imiHfle фольклорист-галымдардын кун еткен
сайын ен басты 6ip борышы ecenTi-дагы. Осы «Ер Сайын» жырынын
жиналып баспадан шыгуынын ез1-фолыслортану тарихында улкен 6ip
кубылыс болды. Екшипден, бул жырды белпл1 фольклортанушы
галым Г.Н. Потанинге арнауы-жалпы казак мздениетш кад1рлейт1н
азаматтардын «Ci6ipAiH улы карты Потанин» енбег1н1н мен-манызын
терен тусшгендтн, вдш жогаргы багасыньщ 6epmyi т.б. дер ед1к.
Жене де осы басылымды баспадан шыгару аркылы галым Ахметтщ
фольклорлык улпш-ундеу куралы есебшде, ягни жер-жерде халыктын
тездетш халык мураларын жинауга шакырган упт-насихат кез1
улг1с1нде колданганын танытады.
Сондай-ак галымнын бул енбект1 галым Г.Н. Потанинге тарту
есеб!нде баспадан шыгаруынын тагы 6ip ce6enTepi бар десек: 6ipi-
178
в таз ecenTi мойындауында жатса, еюнииа-бул нусканы ел арасынан
Щинау, кагазга Tycipy жумыстарын т.б. Ахметтщ галым Г.Н.
В отанинге устанган багыт-багдарына суйену непзшде »ске асырды
Е ;уге болады. M i H e , булардын бэршен А. Байтурсынулынын езшщ ел
шындагы азаматтык мшдеп мен eMipiHiH максаты T.6.-6epi
артушы-демократтык кезкарасынан туындаганын дптейдь
Жене де бул жырды А. Байтурсынулы «epTeri жырлар» тобына
аткыза отырып, казактын ейгш «Кара кыпшак Кобыланды батыр»,
Нэр1кулы Шора», «Алпамыс батыр», «Ер Таррын», «Eflire»,
Камбар» Tapisfli жырларымен 6ipre карастырады. Ал, калган
| ырларды («Орак-Мамай», «Абылай», «Кенесары», «Наурызбай» т.б.)
тарихи жыр» деп жiктereнi де белйщ [51]. Демек, фольклортанушы
V. Байтурсынулы казак эпосы жанрын штей 2 улкен топка белш
аралаганга уксайды.
Кезшде
бул
«Сайын
батыр»
жырын
белгш
галым
'.Каскабасов n iK i p i H L u e [52] X IX гасырдын сонгы щирепнде орыс
I |юльклорист-галымы В.В. Стасов назарында устаган [53]. Галым В.В.
|Гтасов ез енбепнде орыс былиналарынын Ke6ici шыгыстан алынган
1геген ойын устана отырып, niKipiHiH дурыстыгын далелдеу ущш
I *етш K03i ретшде коптеген шыгыс халыктарынын, онын ш ш д е
Iказактардын да фольклорлык нускаларын (6ipi-«CaflbiH батыр» жыры)
Колдана отырып оз niKipiH сараптауга тырысканы белгш.
Кезшде В.В. Стасовтын осы 6ip енбегш он багапаган пшрлер
де баспа бетшде жарияланган: eipi-белriлi орыс фольклортанушысы
М.К. Азадовский болса, екшинЫ-фольклорист-галым В.Е. Гусевтт
efli т.б. [54].
Сондай-ак галым М. Эуезов езшщ «Эдебиет тарихы»
(Кызылорда, 1927) атты окулык ютабында «Ер Сайын» жырын
«батырлар eHriMeci» угымында алып, непзп каЬарманы-Ер Сайыннын
езшхик epeKmeniKTepi: щрдщ батасы, тшеу1мен туып, шрдщ
коргауымен таршшк ететшше т.б. баса назар аудартады [55]. Одан epi
жырдын кыскаша кара сезбен баяндала жазылган мазмуны бершед!
[56]. Жалпы мунда кыска да болсын (2 бет келемшде) жырдын непзп
сюжеттера толык камтылган, жене де жогарыда толык кеятщщген уш
нускага да (В.В. Радлов, М.Ж. Кепеев, А. Байтурсынов) баяндалган
кыскаша eHriMeci сай келедь
Сондай-ак галым ютабынын «Ер Сайын» ецпмесшщ мешс!»
жатты бел!мшде жеке оз басына, жырдын шамамен шыгу тарихына,
жырдын мезгшдйс-мекендис ерекшел1кТерше т.б. токталады. Сонымен
катар галым Сайын бейнесше ерекше назар аударган: баласыздык
зарынан бастап батырдын ерекше туы; шрлердщ араласуы, жебеуь
I
179
туске Kipin аян 6 e p y i, TinTi дуниеге a ni келе коймаган каЬарман
еамдерш де туе аркылы накты белгшш атауы т.б. Сондай-ак
Сайыннын киындык K epy i ce6enTepi де 6 i p m a M a сарапталган: 6ipiколдаушы ата n ipiH умыткандыгы себепта деп талданса; eKimuiciескщен келе жаткан салт-дестурд1 орындамауы, ягни жаурыншынын
айткан акыл-салауына токтамауы; ушшппа-ел батыры Кобыланды
сиякты агасына карсы шыгуы деп карастырылады. Мунда Сайын
батырдын бас кемшшп-батырлыгы, ерлшнде т.б. емес, KepiciHuie,
03iHiH м1нез, б т м болмысында екендтн галым М . Эуезов была»
сараптайды: «...Батыр кур гана кол батыры емес, акылга шалымды,
MiHe3re тартымды, токтаулы болсын дейдк Акылга шолак, MiHe3ci3
болса, онын epici узак болмайды. Сайыннын енпмесшде ел киялы
сондай шолак батырды жазалагандай болады. Батырга коятын улкен
шарттар бар екенш бшд1редЬ>-[57]. Демек жыр непзшде халыктын
солай болса деген арманы жатканына баса назар аударылады.
Казак эпосынын тарихында 1953 жылы Алматыда Казак ССР
Рылым академиясынын Президиумынын уйымдастыруымен казак
эпосы туралы пшрталас еткенi белгш [58]. Дискуссия корытындысы
бойынша: казактын эпостык жырлары арасында «Орак-Мамай»,
«Карасай-Кази», «Шора батыр», «Ер EciM» жырларымен oip re «Ер
Сайын» атты жырдын да api атын атауга, api зерттеуге т.б. тиым
салынганы, 6ip кездерде окулыкта тек кана «Камбар батыр» жырынын
сакталуына гана екелгеш тарихымыздан бeлгiлi.
Ал, бул тиым салган каулылардын 6api «тап тартысы»,
«кенеепк идеология», «вдебиеттш партиялылыгы» т.б. Tepi3fli адамзат
тарихына зиянды теорияларды тоталитарлык жуйеге кызмет еткен
заман тудырганы анык.
Белгш! эпостанушы галым Ш. Ыбыраев езшщ «Эпос елемЬ>
монографиясында [59]: казак эпосынын зерттелу тарихы болсын;
казак эпосын жанрлык турлерге ж1ктеуде болсын; казак эпосынын
поэтикасы мен типологиясынын меселелершде де; байырп>1 эпос пен
каЬармандык жырлар тешрегшде де; батырлык жырлардагы уакыт
меселесшде де; эпикалык кенеепк пен flayip тешрегшде де; эпикалык
уакыт дестур1, сюжет! мен керкемд1к тасшдер! атты тараулары т.б.
тешрепнде де болсын т.б.-бэршде дерлж баска да эпостык
нускалармен катар А. Байтурсынов жазбасын да («Ер Сайын» жыры),
api осы улгшеп В.В. Радлов нускасын жан-жакты сараптаганы белгш.
Ал, белгш галым Т. Сыдыков 63iHiH «Казактын тарихи
жырлары жене бупнп гылым» атты енбепнде [60] «Ер Сайын»
жырын ecxi батырлык жырларына жаткыза отырып, бас каЬарманы
Сайыннын тарихта болгандыгына назар аудартады [61].
180
Сондай-ак бул енбепнде галым жалпы батырлар жыры
ууынын бхр нускасы ретшде белшй фольклортанушы галымдар
1.0усзов, Л. Соболевтердш т.б. элде 6ip батырдын коштасуы жэне
оны жоктауга байланысты туган турмыс-салт жырлары непз болды
еген nixipiH [62] сараптай отырып1
, «Ер Сайын» жырында да сонын
icnrinepi сакталгандыгына кеш л ' бблпзеД!: «...Сайыннын елер
лдында кырык жттпен бакылдаскан «коштасуы» да, 40 ж>птпн Аю
жкешке келш айткан «ecTipTyi» де, Аю бикештш «жоктауы» да бар»
63].
Сонымен 6ipre галым аталган енбепнде «Ер Сайын» жырынын
ЧШ-ХУ гасырлардагы Алтын Орда тарнхымен байланысты туган
ногайлы циюймен тектес дегенд! айтады [64].
Дегенмен А. Байтурсынулы жарнялаган «Ер Сайын» жыр
мукабасындагы мына 6ip сездерден: «Жыршылар аузынан алып,
ендеп еткеруий-Байтурсынулы Ахмет»,-деушен, [65] 6i3 елемдш
фольклористика
гылымынын
2
б1рдей
талабы
(принцип!)
орындалмаганын ангарамыз.
Bipi-жырдын
ауызба-ауыз
жинау
Tacini
аркылы
кагазга
тускендщ ескершу! галым жинаушылык кы зметш ш ж е т с т п десек те,
ал, ол у л л н щ жазылынып алыну паспорты болмауы, ягни б е р п н п
жырды жетюзуил ж ы р ш ы ны н eciMi бершмеуК кай жылы, кай жерде
т.б. хатталгандыгы керсетшмеу1 T.6.-6epi к е м ш ш л болады.
EKiHiuici-MeTiHHiH
енделш езгерюке тускендня елемд^к
фольклортану тарихында эрдайым сыналып келедь Ягни кез келген
фольклорды жинаумен шугылданатындар фольклорлык мэтшд|
хатгаганда фонетикалык та, мейл1 синтаксистж те т.б. epeKiueniiorepi
болсын
т.б.-бэрш
сол
калпында e3repicci3 кагазга Tycipy
мшдетгелшедь Мундагы фольклорист-галымдардын алдына койган
басты максаты-фольклорлык нусганын табигилыгын, кагаз бетше
тускен cerreri заман ерекшел1пн т.б. негурлым документальны
жетк^зу. Ал, бул ез кезепнде халыктын турмы с-тдрш ш ш н, салтдэстурш, мэдениетш, ауызек! сейлеу плж т.б. жан-жакты зерттеу
барысында материал K63i болмак.
Демек
фольклорды
делме-дэл
кецнру
кажет
деген
фольклорист-галымдардын талабында-булардын тарих ушш ете
мацызды, кажетп бага жетпес казына кез! екенш тусшгендтн
ангартады.
Жалпы А. Байтурсынов жариялаган «Ер Сайын» жыры (1923
ж.)-ауызша кен тараган фольклорлык нускалардын 6ipi. Осы жырга
уксас кезшде белпл» фольклорист-галым В.В. Радловтын да «Сайын
батыр» атты жыры басылган-ды [66]. Одан кейш 1870 жылы Орынбор
181
архив комиссиясыныц гылыми енбектершде «Бозмунай» деген атпен,
1922 жылы Ташкентге, 1926 жылы Мэскеуде Шыгыс елдер1
баспасынан жеке кггап болып жарыкка шыкканы белгш [67].
Кешннен 1933 жылы С. Сейфуллин курастырган «Батырлар жыры»
жинагында,
А.
Пеньковскийдщ
аударуымен
«Литературный
Казахстан» (1935, N 2, 3, 4; 1938, N 8, 9, 11) журналында, М . Эуезов
пен Я. Соболев курастырган «Песни степей» атты к1тапка y3iwimepi
енпзшедь
Сондай-ак XIX Facbip аягы мен X X гасыр басында eMip сурген
казактын белпл! фольклортанушы галымы МешЬур-Жуст Кепейулы
жазбаларында жырдьщ келеа oip нускасы сакталган («Сайын батыр»
жырын КР FA ОКК сакталган МэшИур-Жусттш 1170-папкасынан
алып жариялаган галым С. Дэупов) [68].
Демек каз1рдщ езшде «Ер Сайын» жырыньщ уш нускасы бар
десек: 6ipiHuiici-B.B. Радловтаю (1837-1918), екшинЫ-МэшЬурЖ усштш (1858-1931), yiiiiHUiici-A. Байтурсыновтш (1873-1937)
болады да. Ал, булай иактеу1\пз эр галымнын жас ерекшшп, емф
сурген заманына, мэпшн кагаз бетше Tycipy мезгшне т.б.
сейкестещиршедь
Bipirni жене екшпп нускалар «Сайын батыр» eciMiMeH
жарияланса, ал yiuiHiuici «Ер Сайын» атымен бертуде.
Ал, осы уш нусканы езара салыстырсак, 6 ip in m i мен eK iH U im e p i
арасында езара KiuiiripiM сейкесс1зд1ктер болмаса ете уксас келедь
Меселен, В.В. Радлов нускасында:
Бурынгы елдщ барында,
еткен елдщ занында,
Сол елдердщ тусында
Ногайлы деген халык erri,
У ш шарбакты кент erri.
Ногайлынын уш Kenri,
Заманында жарлы erri,
Ел деулел мал кетп,делшсе [69], ал МашЬур-Жустте [70] дел осылай келед! де, тек сонгы
тармагындагы «ел деулетЬ) TipKeci орнында «ауыр деулет» деген сез
колданысы келпршедь Сондай-ак канша уксастыктар болганымен,
e3repicTep де жок емес. Мэселен, осы жырдыц 1 нускасындагы 25-mi
тармактагы «cap» ce3i, 34-mi тармактагы «муны» сез1, 40-шы
тармактагы «cipi» ce3i, 42-mi тармактагы «жана» ce3i, 45-mi
тармактагы «кешсарыдай» ce3i, 52-mi тармактгы «мында» ce3i, 59тармактагы «дуние» т.б. сездер1 [71]-6epi де 2-mi нускада езгеше:
«шар», «зары», «6ip», «жас», «кен сарайда», «мундар», «жалган» т.б.
182
ieoi угымында келт1р1лед» [72]. Сонымен катар осы жыр
мактарындагы кейб>р елен жолдары 2-Ш1 нускада кездессе де, тупrvreniMeH 1-нускада T ycin калган. Маселен^
...К,ыздарын кушып суймед1К,
KepiciHUie,
Мэселен:
Дуниенщ Kepin кызыгын,
Ж т т п к даурен сурмедак [73].
1-нускада келепн елен тармактары,
2-нускада жок.
...Балыгынын белпст
Малы алашка тан болган,
Байлыгынын 6enrici [74].
Мундай 2 &рдей нускада теркшдеспктш туу себебш
.M am h vP ^vcin
Кепейулы-фольклорист“
атты
енбепмпде
токталганбыз [75]. Ягни бул уксастыктардын болу себеб»: не ею
™ ы н ы н ia ел аралаган жерлершш сайма-сай келу,, не екеуш.Н
де 6 ip колжазбадан кеипршгеншп деп ескерд.к. Эс.ресе сонгы
ойымыз шындыкка негурлым жакын келедь Егер де МэшЬур-Жусш
В В. Радловтан кеипрда дейш десек, бфш ш щ ен, текстер ешкандаи
03 repicci3 , сезбе-сез дал шыгуы керек. Оган жогарыдагы келтфшген
мысалдарымыз сэйкес келмейдк
Ек!нш 1ден, MэшhYp-ЖYciп
юмнен
не
алса
да
ескертш
отыратындыгын есте устаган жен.
Эдетте, фольклортану тарихында вариантгарды салыстыру
темендепдей талаптар улпс5нде ететш! белплг. бфшш.-мазм^да,
сюжетте ерекшелж бар ма; екшш 1-беинелер езгерген бе, yuilHiui
олардын ic-epeKeTi, ce3i езгерген бе; сонгысы, тертшш1С1-мэтш
тйннде, стилшде жаналык бар ма?
Бул жогарыдагы талаптардыц. алгашкы ушеу1 аты аталган уш
нускада eiu6ip esrepycis келедК Ол жагынан карастырганда 3 нуска
б.рдей деп карауга болатын болса, 4-mi талапка келгенде ол 3
нускалар езара 6ip-6ipiMeH уксамайтын дара мэтж улплер1 олады да
шыгады. Мэселен, 1 мен 2-nii нусканы 6ip деп алып А . Баитурсынов
ynriciMeH тшдйс жагынан салыстырсак. BipiHim кезге тусепш-тшдж
езгер!стер. Мэселен, А. Байтурсынов вариантында:
Бурынгы еткен заманда,
Д ш мусылман аманда.
У ш шарбакты ущ кентп
Ногайлы деген журт erri.
Bip замандар болганда
Ауыр дэулеп мал кетп,
Жарлылыктын зары етп.
183
Халкы жарлы болган сон,
Жштшен эл Kerri
Жап-жаланаш журген сон
Эйелшен ар K erri.,деген тустарында, [76] «вткен заманда», <<дщ мусылман аманда»,
«уш», «журт», «эл K e r r i», «журген» т.б. сездйс колданыстары В.В.
Радлов, М.Ж. Кэпеев нускаларында мулде жок. Олар орнында: «елдщ
барында», «еткен елдщ занында», «халык», «заманында жарлы
откен», «эжептэу4р», «ак 6eT iH eH кан K e rri», «болган» т.б. тэр1зд1
уп>шдагы сездер1 бар [77]. B ip кызын>1 6-шы тармактагы «ауыр дэулет
мал кетп» елен елен жолдары В.В. Радлов нускасында «ел дэулетс
мал кетп» деп бершсе де, МэшЬур-Жусш нускасында 63rep icci3 сол
калпында алынган [78].
Будан шыгатыны, белгш галым А. Байтурсынулынын «Ер
Сайын» жырын ендеп езгерткенде алга койган зерттеу нысанасыфольклорлык метшд! улттык таным, насихат Ke3i деп сараптай
отырып, фольклорга улттык сипат, улттык ернек т.б. ерекшел1ктерш
енпзуд1 максат тутканга уксайды.
Демек мундагы e3repicrrep 3 нусканын тшнде де, стил1нде де
т.б. кездесетшш таныдык: бipiншi езгерю-тармактардын, ягни
сездердщ кыскартылып бершушде жатса, eKiHiuici-6ip сез, не сез
T ip K e ciH iH , TinTi толык 6 i p жыр тармагынын т.б. орнын баска сезбен
беру улпа кездеседь
Сез сонында, бул аталган 3 нусканы (В.В. Радлов, М.Ж.
Кепеев, А. Байтурсынов) да ез алдарында 6ip нусканын 3 варианты
деп карастыру кажет. Ал, мундай фольклорлык нусканын б1рнеше
варианттары болуы казак фольклортану гылымы ушш: 6ipiHinicmeH,
казак эпос жанрынын epi жиналу, api жариялану, api зерттелу
тарихын сэз еткенде; екшипден, эпос жанрын iurreft ж1ктелу тарихын
сараптауда; 8шшийден, dpi мэтш талдауда болсын, api негурлым д2л
гылыми тужырым жасауда болсын; тертшшщен, эпостын езшд1К
жанрлык ерекшел1ктерш сараптау Yшiн (ягни фольклорлыО нусканын
авторы болмайтындыгы, авторы-халык екенд1п; жазба едебиет1
калыптаспаган
кезде
ауызша туып,
дамып,
турленш
т.б.
отыратындыгы; сол себептен де T y p n i вариантты болатындыгы;
синкреттшп; дэстурлшп; тарихилыгы; езшдш улттык сипаты, Tini
ерекше
керкем
болып
келетш1
т.б.)
т.б.-бэршде
дерл1к
А.Байтурсынулы жариялаган «Ер Сайын» жырынын нускасы эрдайым
кунды мэтш K63i болып кала бермек.
184
з.Ахмет Байтурсынулы жазбаларындагы
«23 жоктау»
0 з алдындагы: Ш . Уэлиханов, В. Радлов, М .Ж . Кепейулы т.б.
дэстурш алга апарган А хм ет Байтурсынулыньщ ёзщен к е ш н п
зерттеуийлердщ бэрше фольклористика саласында да колбасшы
болганы белплк Фольклордагы MeHfli 6ip саланын 6ipi - жоктау
жырлары десек, А . Байтурсынулыньщ бул тустагы енбеп айрыкша.
Казактын жоктау жырлары - фольклордын турмыс-салт жырларына
катысты каралатыны белгшд. Бул жанрдыц в з ш д щ ерекшешктерш А .
Байтурсынов 1збасарлары, бастапкыда белгш1 фольклортанушы
галымдарымыз: М . Эуезов, X . Досмухамедов, С. Сейфулин болса,
кеш трек ол дэстурд1 Б. Кенжебаев, М . Сильченко, Б. Уахатов, С.
Каскабасов, Б. Абылкасымов т.б. [79] жалгастырганы белпль
А.
Байтурсынулыньщ турмыс-салт жырларынын 6ip саласы жоктауларды ез алдына топтастырып, Мэскеуден 1926 жылы жарыкка
шыгарган «23 жоктау» деген жинагы [80] т.б. казак фольклорын,
едебиетш,
Ti.iiH,
тарихын,
жалпы
мэдениетш
зерттеуmiгалымдарымыздын зерттеу o6beicriciHe, дайын зерттеу м этш кез1 т.б.
болып табылады. Бул енбек сонымен 6ipre ел арасынан фольклор
улплерш жинаушылар, жариялаушылар, зерттеупплер у ш ш epi
гылыми жоба-нуска, epi максатты багдарлама icrieTri,* epi халык
мураларын тездетш жинау керекпгш паш еткен yriT-насихат куралы
болганы да белгшй Осы аркылы-ак А . Байтурсынулы eciMi казак
фольклортану тарихында езше лайыкты орын алатыны ce3ci3.
Енбектш алгашкы мукаба бетшде: «Казак тарихыны» терт жуз жылын
алады»,-деген галымнын cinTeMeci келтарьчген [81]. М ш е , 6i3 будан
фольклорга тарихи тургыдан келу-А'. Байтурсынулы зер т т е у ш ш т н ш
oip кыры, езгешелт деп карастырамыз: б1ршшщен, турмыс-салт
жырлары iuuHaeri тарихка негурлым жакын келепж—>
осы жоктау
жанры болса, екшпнден, бул зерттеупй галымдар у ш ш кунды
документальды материал Ke3i демектз; ушшшгден, ескелен урпакты
улттык ерлж рухында т.б. тербиелеу максатында карастыруы т.б.—
6epi гылымнын жоктаулардын тарих у ш ш маныздылыгына назар
аудартканын делелдейдь
Кунды тарихи мет1н кез1 дегенде-галым Ахметтщ жоктау
жырлары бойынап халыктын турмыс-т1р ш ш г ш щ ер замандагы эр
кырын, медениетш, акыл-ойын, салт-дестурш т.б. зерттеу ymiH
кажетп деректер молдыгы да кенш белерл1к. Содан да болар, галым
казактын терт жуз жылдык тарихында ен манызды деген 23 жоктауын
6ip арата иактеп, саралап, топтастырган.
185
Кез келген гылым саласында езшдак ерекшелтн айгактайтын
жинак шыгару ушш кажетп шаралар е се б щ д ё : 6ipiH iirici, колдагы бар
материалдарды сурыптау, e p i саралау ici - жинакты дайындау
жолындагы e p i ауыр, e p i кара жумысты кеп кажет ететш т.б. жауапты
кезен екеш анык. C e 6 e 6 i курастырушы колындагы текстер жанр
жагынан да, TinTi керкемд1к сапасы жагынан да т.б. эр TYpлi болатыны
белгш. Сондай-ак кейб1р фольклорлык метшдердщ жалпы керкемджстильдж формасы (сюжет}, тш , образдар жуйеЫ т.б.) жаксы болса да,
6ip e y n e p im H мазмуны (такырыбы, идеясы т.б.) субьективт1 турде
нашар деп те табылуы MyMKiH. Кейде кейб1реулершщ такырыбы,
идеясы негурлым сети деп табылганда да, KepiciHiue онын керкемд1к
сипаты солгын болуы да ыктимал. Эйтсе де елемдщ фольклористика
тарихында ел арасынан жиналган кез келген халык туындысы мейл!
керкемдш жагы темендеу, ягни кереказ KepiHce де T .6 .-6 e p i6 ip халык
eMipiH т.б. тануда мундай фольклорлык улплердщ кажетпп елемдж
фольклортану гылымы тарихында делелденген.
EKiHiuici, жинак атаулынын 6epiHiH де келем1 эркашан белгш
6 ip мелшермен шектеут келетшд1ктен т.б.-курастырушы ен алдымен
KiTanKa неш eH ri3in, HeHi калдыратынын алдын-ала метшд1 саралай
отырып u ie u iin алатыны белгш.
Алайда фольклортану гылымы ушш барлык варианттардын
болуы ете манызды—c e 6 e 6 i негурлым варианттары кеп болса,
согурлым зерттеупплер ушш зерттеу меселелер! кенейе тусетш 1, ep i
гылыми корытындылар да толыса TycyiHe есер eTeTini анык. Сонымен
катар жинактьщ шыгуы, сурыпталуы мен даярлык к е зе н д е р ш е т.б.
сырткы саяси фактордын ecepiH белгш фольклортанушы галым
С.Каскабасов ce3iMeH айтсак: «...жинакгын мазмунына, ерекшелтне
сез жок сол деу1рдеп тарихи жагдайлар мен фольклортану
гылымынын жалпы дережеа, багыты, сондай-ак, шыгарушылардын
саяси-когамдык, гылыми кезкарасы есер етп»,-делшген [82].
Казактын жоктаулары арасынан 23 жоктауды Ахмет
Байтурсыновтын ез алдына жеке бел in сурыптауынын, epi
жариялауынын езшдш ерекшел4ктер1 бар: 6ipi, жоктаулар шш ен ен
керкемд^Ы д еТ ен д е р щ алуы т.б.-халык твpбиeciндe фольклордын
аткаратын танымдык, информациялык, т ер б и е л ш т.б. кызметгер1
арасынан эстетикалык функциясын жогары багалагандыгын
танытады. Мунда фольклорды-эстетиканын, жастарга тербие кез 1
ретшде карап, ез енбектершде пайдаланган орыс акыны К.Ф. Рылеев
(1795-1826) екен дтн е белгш фольклорист В.Н. Морохин назар
аудартады [83]. Ягни елем дак фольклортану гылымында фольклорлык
меннш жинау, жариялау, зерттеу т.б. кезендершде фольклорист186
галымдардын ортак 6ip максатта, сарындастыкта, ун деви те»
творчестволык oipniKTe т.б. кызмет аткарганын д п тей д ь
EKiHinici, жинакка KipicripuireH жоктаулар атаулысыньщ 6 a p i
де казак халкынын тарихындагы айгип когам кайраткерлерк хандар,
билер, батырлар т.б. eciM flepi теш репндеплерш сараптайды. Ягни,
бул А. Байтурсыновтын фольклорды-тулгатану, тарих кез 1 деп
таныгандыгын
карсетедь
Сондай-ак
зертгеуЙЙйш жоктауды
жариялауда,
шамасы,
жырдын
кенелт
де
кь1зыктырганы,
фольклорды-филология кез 1 деп те, халыкты толгандырган когамдык
мэселелерге тарихи тургыдан назар аударту да езшД1К улттык
материал кезй ретшде фольклорды алуы да T .6 .-6 e p i, сез жок, казак
фольклортану гылымы тарихына коскан езш дж елш еусп улес! болып
табылады. Жогарыдагыдай мундай фольклорды жинау, жариялау,
зерттеу т.б. тасш дерш -кезш де орыс фольклорист-галымдары
арасында М.В. Ломоносовтын (1711-1765) [84] да, сондай-ак галым
В.Н. Морохин [85] niKipiHiue орыстын б ел гш адебиетила В.К.
Кюхельбекердщ (1797-1846) де т.б. колданганы б елгш .
Сондай-ак «23 жоктауды» жарыкка шыгаргандагы Ахметш
фольклорды
жинаушылык,
жариялаушылык,
зерттеушшк
кызметтер1н1н тагы 6ip кыры, сыры, ерекш елт-ол галымнын жалпы
халык шыгармаларына api акын, api жазушы, api тарихшы, api тйшп,
api устаз, api философ, api журналист, api газет-ютап шыгарушы
баспагер ретшде т.б., жалпы жан-жакты келушде жатыр. Мундай
фольклорга api жазушы, тарихшы, философ, баспагер ретшде назар
аударган белгш орыс агартушысы Н.И. Новиков (1744-1818) е к е н д т
орыс фольклортану тарихынан б елгш [86].
Маскеуден 1926 жылы жарыкка шыккан «Жоктау» жинагынын
сырткы мукабасындагы мына 6ip сездер барлык фольклористгалымдарды аландатканы да, толгантканы да бeлгiлi: «Жинастырган,
тузеткен-Байтурсынулы Ахмет»,-делшген [87]. Ce6e6i, б!ршшщен,
казак фольклортану тарихында, api казак эдебиеп мен мадениен
тарихында т.б. тунгыш рет казак халкынын 400 жылдЫк тарихын
камтитын ай гш 23 жоктаудын oip жинакка жиналып басылым кергеш
т.б.—сезЫз, сол XX гасыр басындагы казак фольклористика
гылымынын жеткен жёйстйгш керсетсе, epi осы аркылы-ак AxMerriH
казак халкынын медениетше коскан елш еуйз енбепн танытады.
Еюншщен, бул
келт]ршген
сштемеден
гылымнын барлык
фольклорист-галымдарга койылатын басты ортак принципа, ягни
фольклорлык мЭтлядо ел арасынан не ауызба-ауыз, не кене
колжазбалар, не ecKi ютаптар жузшен жиыстырганда езгертпеу,
тузетуге ушыратпау т.б. кашдасын бузгандыгы-бар! фольклортанушы
187
Ахметтщ фольклористок кызметдащ осы тустагы кемшшшн де
айгактаса керек. Дегенмен осы олкылыктардын езйиик ce6enTepi де
жок емес: 6ipiHLuici—сол ту стары казак фольклортану гылымынын
балацдыгымен туацгцршсе; eKinmici - ол кездеп (XX гасыр
басындагы) Ахмет Байтурсынов тэр1зд1 казак фольклортанушылардын
арнайы фольклориспк б ш м ш щ болмауы т.б. дер ед1к. Сондай-ак кез
келген гылым саласы езш щ туу, пайда болу, калыптасу, даму
кезецдерш т.б. басынан еткерген туста мундай кемшшктердщ туары
да,
кайталанатыны
да
зандылык
десек-ол
уакыттын
тыгыздыгылыгымен uleKTeyniri, ep i когамнын осындай енбекке деген
саяси-элеуметпк суранысыньщ, муктаждыгыньщ ерекше кушеклмен
байланысты Tepi3fli. Демек халыктын езшщ тел едебиетше
(фольклорына), тарихына, т ш н е т.б. деген рухани азыктын ете-мете
жепспеушшп-бер1 сол X X . Facbip басындагы халыктын саясиэлеуметпк, экономикалык хал-ахуалынан туатыны да белгш.
XX гасыр басындагы Ресей елшдеп саяси дагдарыстар
толкулар, согыстар, TeHKepicrrep, уюмет ауысулары T .6 .-6 ep i сол елдщ
отары болып есептелшген кептеген усак халыктардын саяси санасын
оятып, жеке дербес ел болуга деген умтылысын тудырганы тарихтан
белгш!. Ал, ез алдына тэуелаз, дербес ел болу ушш кептеген саяси,
экономикалык, элеуметтж жагдайлармен 6 ip re эр халыктын ез1нд1к
улттык идеологиясы, ягни таным , информация, тербие т.б. кез 1 болуы
да шарт десек-бер1 Ахметтвд «23 жоктауды» сол кездеп халыкка
таным, улттык тарих, улттык мэдениеттщ, улттык тэрбие кез1 деп
сараптаганын танытады. Демек галым бул жинакты ep i халыктын
езш-езше танытудьщ саясат куралы ретшде де, ep i халыкты
агартушылыкка бастайтын упт-насихат кез1 т.б. деп те тусш гендтн
дпгейдь Мундай фольклорды карапайым халыктын акыл-ойынын,
муктаждыгыньщ таныту куралы ретшде пайдалану у л п а белгш орыс
галымы А.Н. Радищевой (1749-1802) де енбепнде бар [88].
Енбектщ innri мукаба бетшде «бастырушыдан» (ягни галым
Ахметтщ) деген айдармен: «...Дуниеде ejn6ip ел ез-езшен шыкпайды.
Дуниеде e iu 6 ip тшд1 6 ip шешен Kici ойлап шыгарган жок та,
шыгармайды да. Тш деген нэрсе кальщ елдщ кундеп турмыс
казанында кайнап n ic in , дуниеге келедЬ Сонан сон гана шешендер,
«Tin кесемдерЬ> тшд1 безеп, жолга-женге салып, жуйесш айырып
еспредь Сондыктан едебиет Tiinifte Heri3 eTin ел аузындагы пл
алынбаса, ол едебиет адасып кетпек; ещц гана все бастаган казак
эдебиетш алганда, муны естен шыгармау керек. Ел аузындагы тш
дeгeнiмiздe, HeHi улг*"вРнек e r in аламыз? Эрине, осындай
жоктауларды, макалдарды, жумбактарды, ертеплерд1, елендерди
188
! гагы-тагы осындайларды! ...Бул «Жоктаулардын» пшнен эзфп
| й маннын жас тшшшерй жазушылары талай материал табар деген
у м т м !3 бар. MeHici кебфек казак тарихына тшсп болса да, тиин
*уйрету тексеру, тш н ен пайдалану осы заман жастары ymiH де керек
! жумыс. Казактын эз!рп т ш бай, жалпак, туош кп, еткф, кыска
cvperri болса, кеп кару-жарактын 6ipimH женделген? де",-деген А.
Байтурсыновтын фольклорды жинаушы, жариялаушы» зертгеуип
кызметтершГн багыт-багцарын айкындаган ейгш гылыми niK ipi
бершген [89]. Mi не, осы бар-жогы 10 шакты сейлемдеп фольклористгалым Ахметтщ niKipiHeH 6 i3 жалпы: ен 6ipiHmi, гаЛЫмНын жинакты
шыгаруда алга койган басты максаты агартушылык-демокартгык
кезкарастан туындаганын ангарсак. Екшииден, фольклорды
A xM erriH тший галым есебшде, e p i казак тш нш кудфетш наСихатгау
куралы ретшде, e p i дайын плд.к метш кез! есебшде карастырганын,
букш халыктык медениеттш, гылым атаулынын туп-терк.ш т.б,фольклорда жатканын алгашкылардын 6ipi болып паш еткенд1 пн
Гныды к. Tinri казактын едеби т ш , непзшен ел ЩЩШШШ
алынуы керек дегенд! жаза отырып, онын непз, Фольк; ^
жатканына баса назар аудартканына, сондаи-ак галым
фольклорды-жас тиши галымдар мен жазушылар ушш, олардын
зерттеушшк, шыгармашылык жолдарында бага жетпес материал,
дерек кез! болатынына ерекше кенш белпзгенш сараптаимыз_
Казактын 400 жыл тарихын камтитын жоктаулардын беташары
есеб^нде акын Шенгерейдш «КуЙрык атып кулия» деген жолдардан
басталатын толгауы (240 жол) бершген [90].
Me-riH непмнен, заманньш 6 i | орнында турмаитьшдыгына,
зымырап ете шыгатынына, турмые-тпринлиспн |Щ е р е ь « с .з ,
яоекетсп т б . базар-той болып eryi т б.-бэр. eMipiiK акыр сонында
куш еткен бейтерек тер.зд, желмен кулап. .р т-ш ф у ш е
отьюып
одан
баршанын
кутылмасына,
мандаига
жазганы
ГеРеРх,нд,г,н“ „азаР ауларталь, Демек Ахмет акын Ш ен=
со,
толгауы н-ж астарды ic-ерекетке, кураске, МашЬур-Жус, . J g j j | H
«eniM бетж кермей турып алдын-ала кут.нуге шакырган упт насихат
I в З
еркансысынын
гылыми TvciK,KTeM«iepi бар жене ер нусканын м елш .р, де ер алуан
болуымен де ерекше. М эселен, «Мамай батыр» “ Кгауы 200 жолдан,
«Каз Дауысты j J j g M 53. « К е н п р б “ ^ т я ^ Г Й ”^ Т е л е б з й ,И 1 0 , «Телебайды кел.шнга жоктауы»-51,
Г т ,Т е ^ ы
ж ;”
ы н ж октауы »-100, ,,6йеке»-372, «Кыздын
189
жоктауы»-22, «Эбжан»-36, «Бапкын кыздын жоктауы»-20, «Байжнчт Я
Мурат»-62, «Ысмайыл хан»-242, «Ерторы»-92, «Жолдыбай»-27,1
«Есмагамбет»~38, «Ергазы»-77, «Абдрахман»-38, «Ормамбет»-367,1
«06fliFanap»-522 елен тармагынан, жалпы барлык 23 жоктаудын |
келем1 3284 жыр жолдарын курайды. Демек казактын бул I
жоктаулары: XVI гасырда eMip сурген Едггё бидщ нeciлi, Ногайлынын |
батыры-Мамай батыр eciMiMeH бастап; XX гасырдын басындагы 1916
жылгы улт-азаттык козгапыстын Торгай эшршдег| басшыларынын Ц
6ipi болган, ел! езш хан сайлаган-Эбщгапар узын Кыпшак eciMiMeH :]
байланысты туган жоктаумен аяктауы^бэр] фольклортанушы I
AxMeiriH кеп 1зденгенщ, ецбектенгенгн т.б. танытса, api осы аркылы я
казак фольклортану тарихына коскан елшеуаз енбепн Дптейдь 1
Сонымен катар жоктау жырларды тарихи кайраткерлердщ eMip суру I
кезендер!не сэйкес хронологиялык peTiMeH 6epyi, бейгщ 6ip eciMre, 1
мэселен, «Телебайга» катысты жырларды цикддж эд 1с аркылы 6ip |
арнага топтауы T.6.-69pi галым Ахметтщ фольклорды жинауда да, I
оны жариялауда да т.б. белгш 6ip гылыми жуйелжке непзделген ерекшел!пн саралайды.
Жинактагы жоктаулардын барлыгында дерлк тарихи ;
тусшктемелердщ 6 ip r e 6 ep m y i T .6 .-6 9 p i бул жинактын жогаргы 1
гылыми денгейде басылым KepreHiH айгактайды. Туашктемелерд! 1
шггей жнсгесеК: 6ipa3bi жоктаудын KiMre арналып шыгарылгандыгына 1
байланысты; 6ipa3bi оны орынлаушылар тед1репнде; TinTi жоктаудагы ]
тарихи кайраткерлер ©MipiHe катысты тарихи фактшер де сез болады; 1
кейде ол жоктаудын юмнщ жазбасынан алынгандыгына да (мэселен, I
В.В. Радловтан) баса назар аударылган. Мунын бэщ элемдж ;
фольклористикада
халык
шыгармаларын
жинаушылар, ]
жариялаушылар у и ш , мэтшнщ кагазга жазылу паспорты ecenTi 1
болады-дагы. Ягни бул AxMerriH фольклортгнушылар алдында \
койылатын 6ipn eH -6ip басты тапабын орындагандыгын сараптайды.
Мэселен, «Мамай батырга» байланысты жоктауда, оны Мамайдын
шешеЫ-Караулектщ жоктап айтканы деушен-ак, 6i3 мэпщц кезшде
орындап ел арасына тараткан айтушынын eciMi Квраулек екендшн, |
ал: «Мамай-Ед 1ге бидщ нэеЩшей, он алтыншы гасырда ©Mip сурген
ногайлынын батыры»,-деген галым Ылтемесшен [91], 6i3 бул жырдын
XVI гасырда тууы мумкш дтн ескерем!з. Жалпы мундай тарихи
туашктемелер «Каз дауысты К,азыбек» жоктауында кездеседй oipaK
онда жырды айтушы болып кызы Камка алынады да, жоктау иеа Каз
дауысты Казыбектщ ©MipiHe катысты кунды тарихи маглуматтармен
толыктырылады: «Каз дауысты Казыбек 97 жасында ©лген. Казыбек
еткен жылы Шаншар Канай би туган. Канай 72 жасында токал алган.
190
Токал 8 жылда уш бала тапкан. Осы уш улдын кенжеа Кржабай осы
кун1 (1925 ж.) аксакал болган Акайулы Касеншн ineiueci Багзе
бэйбшемен курдас екен. Бул бэйбше биыл, 1925-mi жылы, 87-де
болады екен. Казыбек тугалы (97+80+87) 264 жыл еткен. Казыбектш
туган жылы (1925-267) 1661 жыл болады. Кдзыбектщ елген жылы
(1661-97) 1758-iHiiii жыл болады.
Каркаралынын тауын айнала отырган Куратор Турюстаннан
ауып келе жатканда, Бетпактын даласында карада Кшкбай би туыпты.
Ана жогаргы Казыбектш есебшше адам жасын салыстырып карасак,
Карашор 1748-iHmi жылы Аркага келген болады.
Сонда Шор туганда, « 6 n i ауган елге хан коям» деп, Бекейда
aKeci Барактан сурап экелген екен. Бекей сонда 14 жастагы бала екен.
18 19-шшы жылы 85 жасында Бекей хан елген. Казыбектш ел1
Шаншар Карашордан Аркага бурын келген. Казыбек Ед1рей келсе,
онда канжыгалы Абыз-Шомак отыр екен. Кысты куш АбызШомактан катык iu iin , Казыбек: «Жерщ жаксы екен. Маган лайык»,деп, Абыз-Шомакты мушздеп, куып жчберген. Абыз-Шомак тукымы
осы KyHi EpTicTiH батысында Каскыр кала тусында»,-делшген [92].
Мунда тарихи тулга Каз дауысты Казыбектш: неше жасында дуние
салганын; балалары ммдер, олардын да балалары кандай куй кешуде;
кай жылы, кай жерде туылып, кай жылы ем1рден кеткенше дешнп т.б.
тарихи деректердщ мол болуы, олардын туган жылдарын айкындауда
езшдш топшылау зерттеулершн болуы T .6 .-6 e p i галым Ахмет
жинагынын езшдж ерекшелшн, e p i фольклортану, тулгатану
тарихында кунды маглумат кез1 болмак. M in e , будан 6 i3 Ахметпн
жоктауды-халыктын еткен eM ipim n айнасы, кененш, тарихтын кез1
деп карастырганын тагы да таныдык. Ягни фольклордын баска да
жанрларына Караганда (тарихи аныздар мен тарихи жырлардан баска
т.б.) жоктаулар-езшщ негурлым нактылыгымен де, юмге багышталып
айтылгандыгымен де т.б. ерекшеленедь
Осы тер1зд1 тарихи меш бар кунды ryciH iicrep «Кенпрбай би»,
«Алтай TBTi», «Жантай», «Шокшолой кызынын жоктауы», «Кыздын
жоктауы»,
«Эбжан»,
«Балкын
кыздын
жоктауы»
Tapi3fli
жоктауларында да баршылык. Тек 6 ip ерекш елт—бул алтемелердш
авторы болып белгщ фольклорист-галым В.В. Радлов eciMi
керсетшген [93]. Сондай-ак «Кенесары-Наурызбай» жоктауы
Мэскеудеп казак бел!Mi баскан «Кенесары-Наурызбайдан» алынды
деген де ecK epTyi бар [94 ]. MiHe, будан 6i3: 6ipiHUii, галым Ахметтщ
бул тустагы фольклорды непзп жинаушылык aiuci—ол дайын ecKi
кмтаптар жузш пайдалануы десек; eKiH iuici, эр жагдайда ол
фольклорлык ..мвтшдердщ юмдерден, кай ютаптан алынгандыгын
191
накты керсетш отыруды умытпауы T .6 .-6 e p i фольклордын непзп Ц
гылыми принциптерш (гылыми делдш ки езше дейшплердш >J
шюрлерш саралагандыгын) менгергенш танытады. Юмнен не алса да
керсетш отыруды, мэтшшц паспортын толык беруд1 т.б. |
умытпагандыгын д1ттейд1.
Сондай-ак
«Эйеке»,
жоктауын-Будабай
акын
[95]; Ш
«Есмагамбет», «Ергазы» жоктауларын [96], «Твлебай» еамше
катысты туган жеке-жеке 3 жоктауын [97]-бэрш Карпык акын;
«Абдрахман» жоктауынын иеЫ-акын Абай [98]; «Ормамбегп»-акын г*?
Нармамбет [99] шышрды деген де туашктемелер бершен.
Эйтсе де «Байж тт Мурат» [100], «Ысмайыл хан» [101], I
«Жолдыбай» [102], «Эбдщайар» [103] жоктауларынын бэршде дерл1к ’
белгш eciM тешрепнде OMipniK Ылтемелер болса да, накты жырды ■
кешнп айтушылары мен шыгарушылардьщ ес1мдер1 керсеплмей, не*!
ол жыр кайдан алынгандыгы туралы деректер кёз! де бершмей калган. '
Аталган тусщйсгемелердщ тагы 6 ip езгеш елт-белгш 6ip 1
тулгатану тешрепнде сштемё бершгенде, сол eciM re катысты 6ipH euie Я
тарихи адамдар туралы мел1меттердш де 6 ip r e 6 e p in y i. EKiHuiici, сол я
тарихи еамдердщ пайда болу тарихы да (меселен, Кенпрбай eciMi Ц
KeHrip езенше катысты койылуы), Teri де, казактын кай ру екш I
болып келетшше щешн т.б. ecK epin отырган. Меселен, «Ормамбет 1
1901 жылы елген. Баласы акын Нармамбет жоктаган. Бул 1919 жылы ж
елд1. Булардын ел1 Тобыкты, Балкаш келш кыстап, Токырауын ерлеп
Kepin, Сарыарканы жайлайды. Ормамбет б е й т Жаланаштын 1
басында. Бу Токырауыннын 6 ip тарауынын басы»,-дел iHreH [104]. Бул |
сштемеден жоктау Ормамбет eciMiHe арналганын, оны шыгарган
баласы-акын Нармамбет eKeHiH, екеушш де накты ем1рден кеткен I
кезендер1 керсетшгенш, ел1-ТобЫкты, кыстауы-Балкаш, жайлауы-1
Сарыарка, Ормамбет бейт-Жаланаштын басындагы мекен-жайда$
орналасканын т.б.—6apiH осы тарнхи-топонимикалык сштемеден |
таныдык. Демек галым Ахмет жоктаудагы тарихи eciMHiH ем 1рде шын |
болгандыгын делелдеу ушш-делел кез1 ретшде e p i мепнш, epi
метшдеп eciM TeHiperiHe катысты тарихи-топонимикалык атауларды \
да колданганын д!тгейД1. Ягни будан 6i3 фольклорист-галым Ахмежщ I
фольклорлык шындык пен тарихи шындыкты ажырата бшгещн I
сараптаймыз.
Сонымен, жоктауларды ел арасынан жинаганда галым кебшесе 1
ертеде шыккан дайын мтаптарды пайдалангандыгы, epi ара-тура 1
ауызба-ауыз, кене колжазбалардан жинау едасщ де колданганын '
6ineM i3. Фольклорды тврбие куралы деп те карастырпшын, сол j
аркылы Ахмет халыктын бойына елше, жерше деген ыстык махаббат |
192
сез!М1Н, ежеттдактц батырлыкты, ерлнст! т.б. дарыту, устату максатын
кездегенш танытады.
Корыта келгенде, белгш орыс галымы В.Н. Татищев (16861750) Tepi3fli [105], фольклортанушы галым Ахмет те фольклор мен
ауыз эдебиет) улплерш-халыктын ©MipiH, турмыс-пршшпн жэне
мэдениетш жан-жакты зерттеу ушш кунды ' матш кез] деп
карастырган. Сондай-ак фольклорлык нускалардын халык тарихын
тану уннн маныздылыгын, олар бойында сакталган доку^ентальды
деректердш кепттне, сол себепт! ол халыктык улплерд1 кагаз жузше
жиыстырганда фонетикалык д э л д т к п , кэцнрглУен йэрншн,
нактылыгы, ол ез кезепнде сол кгэтгн тш н жинаушынын жёпк
менгеру кажеттшпмен байланыстылыгы т.б.-бэрш галым Ахмет
жан-жакты сараптаганын танытады.
А.Байтурсын^лыныц «Эдебиет таныткыш»
кгтабы жене фольклор
А.
Байтурсыновтын «Эдебиет таныткыш» енбеп (КызылордаТашкент, 1926) непзшен алганда, казак эдебиеп кисынына
арналганымен, онда сонымен 6 ip r e казак фольклортану гылымына т.б.
катысты материалдар мол камтылуымен де ерекшеленед1. Бул m an
мэш хакында белгш галымдарымыз: 3. Ахметов, С. Кирабаев,
З.Кабдолов, Ш. Сэтбаева, Р. Нургалиев, Ш. Ыбыраев, Б.Абылкасымов
т.б. сараптаулары жарияланганы бёлгШ [106]. Бул дэйектемелерде
кебшесе енбектщ сез eHepi болмысын, б т м ш жуйёл! саралаган
тунгыш теориялык окулык рётшдеп маныздылыгы, эдебиетпн
теориясына катысты терминдж атаулар рОЛ1 туралы т.б. мэселелер
кетершп, ал фольклортануга катыстылары: эпостану, гурып
фольклоры тургысынан т.б. зерделеу жагы сез болганы да мэл1м.
Расында, жогарыда аталган зерттеуинлер орынды атап керсеткендей,
енбектщ эаресё кернек енер! тараулары саласында казактын улттык
эдебиеттануынын гылыми непзп, методологиялык арналары, бастыбасты категориялары мен терминдерг туп-тугел осы KiTanTa
карастырылган.
Ахмет Байтурсыновтын «Эдебиет таныткыш» енбеп тутастай
езара дербестенген 15 тараудан турады: «Арнау», «Кернек енершщ
тараулары», «Сез енерЬ>, «Шыгарма сез», «Мазмун турлерт, «Сез
енершщ гылымы», «Тот кисыны», «Сез талгау», «Тш еуездалт»,
■«влен шыгару», ‘«Кара сез бен дарынды сез жуйесЬ>, «Кара сез»,
«Дарынды сез», «Жазу эдебиеп» мен «Ауыз эдебиет!».
193
Эйтсе де Ахметтщ фольклортанушылык енбеп-ез 1 аты айтып
тургандай «Ауыз едебиета» тарауында негурлым кеп сарапталынады
десек те, баска да тараулардагы мысал ретшде келтаршген I
фольклорлык улплер т.б. назардан тыс калдырмау керектагше назар ,
аударткымыз
келедЬ
А.
Байтурсыновтын
осы
мтаптагы
фольклористак кызметш 6i3 eKi багытта карастыруды жен керд1к.
Онын 6ipi—с<Ауыз едебиетанен» езге 14 тарауды ез алдына жеке й
карастыру
болса
(ягни
галымнын
фольклорга
катысты 1
тужырымдарын, деректак угымдарын айкындау); екинша - аталган . j
3eprreyuiiHiH «ауыз едебиетше» (казак фольклорына) катысты 1
кетерген курдел1 де, турл1 де т.б. гылыми сараптауларынын MeHi, I
онын фольклор улплерш колдану, оларды жуйелеу, жчктеу | |
ерекшел1ктерш т.б. дэйектеу.
Клтаптын «Андату» деген бeлiмiнiн аталымынын езд байкатып Ц
тургандай, айналадагы коршаган болмыс атаулыга окырман назарын '
аударта, ягни андата отырып, соньщ берщщ туп Heri3i табиГат 1
екенд1гш делелдеу орын алган: ЩЙзрщ анык K epin, c e3 in , 6Lnin турган
айнапамыздагы нерселер 6 epi не табигат iciHeH шыккан жаратынды j
нерсе, не адам iciHeH шыккан жасалынды нерсе»,-дей отырып, автор .
коршаган ортага адам ecepiH iH де пэрмеши болатынын керсетед!
[107]. Демек, галым буюл гылым атаулынын кайнар Ke3i табигатты
тануда, оны езгертуге арналган адамзаттын эстетикалык кызмет4не :
т.б. тгрелеташн Д1ттеййк Сонымен 6 ip r e аталган эстетикалык
кызметт 1н ер деу 1рде аткарган кызметане карай (6 ip i - кун керу iciH e, 1
6 ip i —сулулыкка кызмет eT yi т.б.) енер атаулыны алдынгы мен сонгы :
енер деп бел 1П карастыруы да TeriH емес.
К1таптын !к1н1Ш тарауында зерттеуш! енер атаулыны кернек I
eHepiHin тараулары ретанде !штей беске белед!: сеулет eHepi, сымбат :
e n e p i, KecKin eH epi, еуез eH ep i, сез eH epi. Мше осы орайда: «енердщ 1
ен алды-сез eH epi деп саналады. «енер алды-кызыл тал» деген казак I
макалы бар. Муны казак сез баккан, сез куйттеген халык болып, сез |
KanipiH бшгенд!ктен айткан»,-деп туйген niKipiHeH [108], 6i3 галымнын
макалды (фольклорды)-дайын делел, yriT, MeTiH кеш ретшде |
филологиялык тургыда, сездщ куд1ретан, сырын енер саласында I
сараптау куралы улг!с!нде танытуын керем13.
Фольклорлык материалдарды филологиялык тургыдан осыпай
колдану yiirici 6 enrini орыс галымы М.В. Ломоносов (1711-1765) |
енбектернде де колданыс тапканы бёлгш [109].
Ецбектщ ymiHmi тарауы такелей сез енерше арнала отырып, j
онда сез e H e p i адам санасынын KepiHici болып табылатын акыл, киял,
кешл угымдарымен байланыстырылады да,-бер1 де т1л аркылы icKe
194
асатыны дэйектеледй ягни тш д ж адам ойын жетюзуде м ж деп,
киындыгы, ез!НД1К колданыс ерекш елш aflici, автор cthjii т. . сез
Ютаптагы келеа тарау «шыгарма сез» деп аталады. Мунда не
ауызша немесе жазып шыгарылган болсын-6 эр 1 д еш ы гарм а деи
отырып, онын такырыбы, жоспары, мазмуны, ТУР» болатыНБша назар
аудартады [110]. Мундагы шыгарма, яки едебиет Легенде, ert бфжил
болып
«ауызша шыгарган
сездш
(ягни
ауыз
эдебиетж)
А Байтурсыновтын алдымен атауы т.б.-бэр! фольклортанушынын
жазып шыгарган эдебиетгж (жазба адебиетпн) н егож калаган
фольклор екен деген ойын дгггейдь Мундай п ш р улпс. <!Х ^сы рда
ем!р сурген орыс ойшылы А.И. Герцен (1812-1870) енбепнде
кездесетшше белгш орыс фольклориа В.Н. Морохиннж 'назар
аудартканы мэлщ [111]. Онда эдебиет пен фольклордын арасындагы
карым-катынасты саралай келе, А.И. Герценнш жазба эде иетпн
калыптасуында фольклордын аткарган кызметжж маныздылыгына
токталатыны сез болады. Демек элемд1к фольклористика тарихында
фольклорды зерттеушшер арасында мундай ундеспк, сарындастык
туу c eo e n T e p i не десек, ол-дэстурл!Кте, алга койган зерттеушипк
максаты ортак екншпнде, ол-агартушы-демократтык кезкарастан
туындайтынында т.б. екен» белгш!. Ал, ауызша туган, тараган, бпдщ
заманга
дейж
жеткен
т.б.
халыктык
нускалардын-бэрж
алгашкьшардыц 6 ip i болып, казак эдебиеп, казак фольклортану
тарихында т.б. гылыми тургыда Ахмет эдебиет, асыл сез дёп тайыган,
Ал, шыгарма такырыбына келгенде: «...Э нпм едеп niKip не нерсе
болса, сол нэрсе шыгарманын такырыбы болады»,-дей отырып [ I 12 ],
зерттеуш! А. Байтурсынов ез шкщймн дэлел; ретжде «АйманШолпан», «Кобыланды батыр», «Атымтай жомарт» т.б. деген
фольклорлык улгшердж аттарын келт1рген. Демек Ахмет агамыздын
ауызша шыгарылган фольклорлык нускаларды-дэлел кезй дайын
матш улпсшде т.б. сез енерже жаткызганын аныктаймыз.
Сонымен 6 ipre, шыгарманын мазмуны аралас турде айтылады
дей отырып, галым ез ойын дэлелдеу ушш «Жэшбек батыр» атты
фольклорлык улпш келпрген [113]. Ягни галым тагы да фольклорды
дайьш мэтж Ke3i есебжде колданган. Бул А. Байтурсыновтын эдебиет
кисынына катысты тунгыш гылыми окулык жазуда болсын т.б.бэржде де ултгык сипат ролж ecK ep in , онын жалгыз бастауы тел
эдебиеТ1м1з болып табылатын фольклорды дайын материал кез! деп
карастырганын керсетёдь
Сондай-ак галым Ахмет «Сез енержш гылымы», «Тш
кисыны», «Сез талгау» атты тарауларында epi халыктык улплёрд1
195
(Асан KaHFbi, Ер Таргын, Ер Сайын, Кара кыпшак Кобыланды, Каз
дауысты Казыбек, Жиренше шешен, Аксулу мен Кешшбай айтысы,
гайшкей мен Кыз Тойым айтысы т.б.), epi ауыз едебиет] болып
табылатын акын-жыраулар (Нысанбай жырау, МедёМ кожа, Шернияз
акын, Орынбай акын, Байток акын, Cyrip акын, Мурат акын, Будабай
акын, Доскожа акын т.б.) муралары т.б. дайын дэлел Ke3i непзшДё
келпрш отырган. Меселен, бфде тш тазалыпл дегенде, галым ана
тшдш кунарын сактау Yшiн тшд1 шубарламау керек десе, ал сез
тутыну каж еттш п туса, халыкка унаган, Щи колданыстап>1, жалпыга
TyciHiKTi ceздepдi алу керек дегеши бейщ керсеткен [114]. Ал,
TyciHiKTi тщ дегенде, дестурлжп сактау, халыктыгын непзге алу
дегещй айткан. Мунын 6epi Ахметтщ ана тш нщ табигилылыгын,
тазалыгын сактауда, улп, нуска ретшде т.б.-дайын фольклорлык
метшдерд1 келпре отырып делелдеуге тырысканын дэлелдейдк Ягни
казак тш н щ табигатына суйене отырып, галым еяд1 медениетке
упттеудеп, кггап жазудагы непзп максаты т.б.-агартушылык екешн
айкындаган.
Еалым тш кернектш п дегенде, онын непзп ед 1стер 1 ушеу
екеншпне (кер1ктеу, мензеу, есерлеу) назар аударта отырып,
«керштеу» эд1сш айкындау максатта дайын тшдш мэтш кез1 ретшде
ел арасында ауызша айтылатын: «...Атымтай жомарт, Жиренше
шешен, Каз дауысты Казыбек...»,-деген [115], тарихи фольклорлык
eciM-аттарды белгш 6ip теориялык угымдарды (кер1ктеуд1-эпитетп),
ш ю р л е р д { айкындау, делелдеу уиин дэлел кез1 ретшде колданганын
саралаган.
Сондай-ак мунда Байток акын, Cyrip акын, Мурат акын
шыгармаларымен oipre «Ер Таргын» жырынан да 15 жолдык узшд1а
де бершген [116].
Ал, «мензеу» efliciH e келгенде, галым тенеуш андату ушш
дайын мэтш квз1 есебшде «Ер Таргыннын астындагы аты-Тарланына
айткан сезшен» 30 жолдык жыр узшдшерш келпрген [117].
Сонымен 6 ip r e бейнелеу, алмастыру, кешптеу, бернелеу,
e c ip e n e y , мегзеу, есерлеу (арнау, кайталактау, шендеспру, дамыту,
туйдектеу, букпелеу, кекесшдеу) т.б. тер1зд1 кэркем сездерд! андату
максатында да: Cyrip акын, Шернияз акын, Мэдел1 кожа, Доскожа
акын, Байток акын, Будабай акын, Нысанбай жырау, Орынбай акын
т.б. тр1зд1 ауыз едебиетше катысты нускалардан узшдшер берумен
катар, фольклор улплершен де: r y p n i макал-метелдер, «Ер Таргын»
жыры, «Аксулу мен Кешшбай» айтысы, «Кобыланды батыр»
жыры,«Ер Сайын» жыры т.б. тэр1зд1 хапыктык шыгармалардан да
уздш метш кездерш KenTipin отырган [118].
196
Осындагы эсерлеу (лептеу) бел!мш де галым Ахмет онын не
| максатга, не ушш айтылатынына, кандай кы змет аткаратынына т.б.
кенш б ел п зе отырып, !штей 7-ге белга карастырган. Алайда галым
осы ен б еп н ш жогарьша аталган тарауларында фольклорлык
I метщ дердш кайдан, юмнен, калай т.б. алынгандыгына назар
г аудартпаса да, есерлеудщ кайталактау Typi не келгенде: «Казак талжде
’ 6ipeyre арнай сейлегенде де 6ip сез кайта-кайта айтылады»,-деи
I отырып, мысал yuiiH б ел гш фольклорист В.В. Радловтан алынган
I I уз 1НД1 бершген:
Булгыр-булгыр, булгыр тау!
Булдырап турган кургыр тау.
Уш атамыз еткен тау,
Уш мын кара б т с е н тау [119].
Рас, ю тапта бул узйгёвящ кай фольклорлык метаннен
1 алынгандыгы, ол В.В. Радловтын кай жазбасында сакталгандыгы т.б.
хакында деректер кез 1 келтаршмеген. Эйтсе де «В.В. Радловтан» деген
сш темесш ен-ак 6 i3 галымнын фольклорды дайын ютаптан кеынру
I тер1зд1 жинау едюш колдангандыгын танимыз. Демек Ахмет агамыз
фольклорлык улгШерд! осы аталган ютабында дайын делел кез 1, метан
кез!, мысал ретшде т.б. келтаргенде, кебш есе нусканын жазылынып
алыну пасПортын толтыруды мшдет деп санамаганы, каж ет деп
есептемеген! аныкталады. Демек автор узш д ш ер й н накты Кай
фольклорлык метаннен алынгандыгына FaHa назар аударткан Деп
туш н жасауга болады.
Ж алпы жогарыдагы керкем сезге арналган бел^мдерде белгьи
Л oip едебиет кисынына катысты кагиданы келтаргенде, оган дайын
дерек, делел, метан кез 1 есебшде фольклорды колдануы,—6 e p i
фольклортанушы
Ахметтщ
халык
шыгармаларын
едебиет
К
теориясына, тарихына катысты, ондагы теориялык угымдар H eri3i
халыктак-i дегенге т.б. назар аудартканын делелдейдк Ягни галым
фольклорды—филологиялык тургыдан едебиет кисынына, epi сез
eHepiHe каж етп т.б. метан кез! peтiндe кызмет ете алатынына назар
аударткан. Сонау ХУШ гасырда eMip сурген орыс галымы
В.К.Тредиаковский де (1703-1769) елен ж уйес 1 Heri3 i халыктаю
дегенге назар аударта отырып, фольклорды-едебиет теориясына
I ; кажетта материал кез 1 болатынын дггтеген [120]. Тш е у е з д ш л
тарауьгаа катысты галым енбепнде е у е зд ш к тш жалпы шарттарын,
сездщ дыбыстары кулакка жагымды—жагымсыз болып куралуын т.б.
талдж тургыдан сараптауы барысында тагы да делел, метан кез!
- есебш де фольклорды: макал-метел дерд!, «Кобыланды батыр», «Ер
Таргын», «Ер Сайын» т.б. жырлардан алынган узшдшерд! т.б.
В
197
кел-прген [121]. Сонымен катар «елещн свйлемдер» бешмшде сездщ
кара сез, epi елен туршде жасалатынына кенш белпзе отырып, галым
дэлел кез1 ретшде «Жар-жар» мен «Беташарды» алган [122]. Сондайак А. Байтурсынов фольклорды-элен шыгару ушш ете кажетп ыргак,
уйкас, екшн, буын, бунак, тармак, шумак т.б. турлерш ажырату ушш
дайын тшдш мэтш кез1 есебшде кызмет ететшше назар аударткан
[123]. Осы аркылы казак едебиет! тарихында да, казак фольклортану
тарихында да гылыми окулык жазудын улттык уппсш жасауда-тшдш
MdTiH кез 1 рет1нде фольклорды пайдалану маныздылыгын, кажетпгш
ангарткан. Ютаптьщ «Кара сез бен дарынды сез жуйесЬ> атты
бел 1мдеп еуезе тарауында фольклорга катысты щеяаре мен тарихи
энпме тешрепнде сез болган [124]. Меселен, щеж|ре туралы
сипаттама бар: «Шеж1ре еткеннен дерек беретш сездщ T yp i. Шеларе
уакигадан repi еткендердщ T y c i, туысы кеп айтылады. Сондыктан
шеж1ре уакигага сарынымен емес, уакыт, туыс сарынымен айтылатын
еуезе тобына жатады. Шеж1ре болган уакига жайынан сейлесе,
себеб1н, мэшсш айтпай тек болганын айтады да кояды» —делiнген
[125]. MiHe, будан гана фольклордын аныз жанрына жататын
шеларешц езшдш ерекшел1ктерш ез заман тургысынан зкштейдп
еткеннен дерек берепн, уакигадан repi еткёндёрдщ туысы
айтылатынын, туыс сарынымен айтылатын еуезе (енпме) табигатына
жататынын, уакига c e 6 e 6 i айтылмай тек болгандьшы гана
баяндалатынын т.б. сараптаган.
Ал, тарихи эцпмеге келгенде галым: «Тарих жузшде белгш
адамдар, нэрселер, уакигалар турасында сейлейтш эуезелер тарихи
ецпме деп аталады. Тарихи энпме тек лакап енпмеден мазмунынын
шындыгымен айрылады. Журт аныз кылып айтып журген
эцпмелердщ eT ip iri кеп болады. Тарихи энпме сипатына суйенетш
шын енпме болады",-деп сараптайды [126]. Ягаи галым тарихи
энпменщ: белгш адамдар, нэрселер, уакигалар турасында
айтылатынын; лакап энпмеден r e p i шындыкка негурлым
жагындыгымен; тарихи сипатымен т.б. ерекшелшетшше баса назар
аударткан.
Дегенмен шеж1ре мен тарихи енпмеге катысты аныктамапар,
сипаттамалар Kasipri фольклортану гылымы жеткен талабына сай
кёлщвяремей жатса да, жалпы сол заманда да (XX гасыр басында),
Ka3ip
де казак фольклортану тарихына езшдш ecepiMeH,
маныздылыгымен ерекшелшетш белгш!.
Енбектщ «Байымда» бел1мшде галым Ахмет шешен сез
туралы сез козгаганда, оны айтушынын непзп максаты: баяндау.
198
■
В ипаттау, туашйру емес, K epiciH iue, ез ninipiHe нандыру, ceH flipy,
■ йыту, буйыту, илан келпру деп сараптаган.
Жэне де шешен сездщ непзп кызметк «...Адамнын журепн
I )илеп, жуйесш босату, канын кыздыру, намысын келпру, аркасын
I <оздыру» -деп ж^ктеп KepceTin берген [127]. Ал, шешен сездщ
I гурлерше келгенде, оны беске беле отырып, галым Ахмет
I эркайсысынын не себепп, кай кезде, не ушш т.б. айтылатынын,
I эзтшк ерекшел1ктер1н сараптайды. Мэселен, 6 ip iH in ic i —саясат ш ен
| сез1 дегенде, онын жиналган елд1 аузына каратып, нандырып,
cenaipin, мемлекет iciHe карар шыгарту максатында шешендер
айтатынын; eKinmici - бшпк шешен сезш шешендер сотка'айыпкер
I адамдарды актау, я каралау максатпен сейлеп, сот билщне Э£ер ету
ушш айтатынын; YuuiHiuici - кошемет шешен ce3i деп белщ алганда,
онын халык алдында 6ipeyain еткен енбепн, етюзген кызметщ айтып,
Г кошаметтеп сейлейтшж; TepTiHuiici - бшм1р шешен^.сез! ,
бшмдшердщ, галымдардын пэн мазмунды сейлегенш; сонгы,
oeciHiuici - уагыз деп атай отырып, оны дш жайынан сейлеген
гуламалар, молдалар ce3i деп, TinTi, шешендер катарына дш иелерш
де жаткызганын т.б. таныдык [128]. Демек казак фольклортану
тарихында тунгыш рет шешендш oHepfli тану жолында шешендж
сездерд! гылыми жуйеге Tycipin, гылыми сипаттамалар бере отырып,
когамдагы аткаратын кызметтерше орай iurrefi езшше ж1ктеуге
rycipyi T.6.-6epi А. Байтурсынулынын фольклоршылдык енбепн
дггтейд].
Енбектщ «дарынды сез» атты бел1мшде ауыз эдебиетшщ
Typflepi жазба эдебиетшдепдей болмайтынына, щтей айтылу турШе
карай емес тутыну орнына карай белшед1 деген niKipnepi [129] т.б 6spi галымнын фольклордын Ознодк iuiKi жанрлык epeKuiehiri
болатынын саралагандыгын танытады.
Ал мына 6ip пшрлер: «Жазу-сызу жок журтта кесе свзд1
(жазумен айтылатын сездШ.Ж) шыгармалар болмайды. Ce6e6i жазусызу жок журтта енер-гылым болмайды. Рылым дегеншпз дуниеш,
ягни табигатты дурыс тану. Рылым жок болса, дуниеш тану дурыс
болмайды. Дуниеш дурыс танымаган сон, дуние турасындагы
маглумат жиысатын сана-санлауы дурыс болмаган сон, табигаттын
кушш, iciii; касиетш бурынгылар Tepic танып, Tcpic эуезе кылган»,делшген [130], сол замандагы фольклортану гылымынын баландьшын,
гылымдагы асыгыстыкты т.б. айкындаса керек.
Ал, одан api: «Сондыктан бурынгылардын ертеп сиякты epTeri
' жырлар сиякты шыгарган сездер! Фздерге шып-шылги eTipiK KepiHin,
6 i3fliH акыл арнамызга жуыспайды. К^ай халыктын да болса, жазу-сызу
I
199
бшмеген заманы болган. Сондыктан epT eri сиякты eripiK сездер кай]
халыкта да болса бар»,-деген пшржен [131], галым Ахметтш 1
фольклорга-тарихи-типологиялык
зерттеу
методологиясы 1
тургысынан келуш, уакыт пен кешспкпн халык санасына ece p i.
шындык пен киял аракатынасынын диалектикалык категория I
тургысынан танылатынына т.б. назар аудартканын танимыз.
Кггаптыц «айтыс» бел^мще келгенде, галым «айтыс» сезшш |
балуандар курес! тар1зд1 6ip-6ipiH андуы, багуы, 6ip-6ipiH жыгу ушш |
турл] [стелетш ед1с-амалдар, тайщёр шогырын курайтынын т.б - I
мунын 6 a p i еленмен гана айтысу турищё колданылатынын баяндаган |
[132]. Айтыс еленнщ тууы ушш: акындык пен катар айтыскер |
акыннын эдгс-тесш де болуы керекттне де, Турга нэрселер жайынан I
сез козгай 6inyi де, не 6ipiH-6ipi сезбен тосуга даярлыгына да, 1
айтыска-халыкты тербиелеу куралы ретшде карауына да, адамнын I
келеназ мшез-кулыктары сыналуына да, халык алдында |
орындалатынына да, айтысты-халык ешршщ айнасы деп карауына
да, айтыстын казак ауыз едебиеп Typi не жаткызуына да т.б. назар
аудартуы-бер1 галым Ахметтщ айтыстану тарихына коскан езшдйс
yneci болса да, ал: «Шын айтыстар емес, шыгарма айтыстар казакта да
сонгы кезде шыккан. Асылында айтыс-тартыс турл1 шыгарма ауыз
едебиетшде жок»,-деуш [133], 6i3 арнайы фольклорист^ б1л1м1
жоктыгынан туындаган галымнын асыгыс жазылган пшрлержш oipi
деп т.б. танимыз.
Сондай-ак галымнын еуезе жайынан жазган ескертушде: жер
жузждеп журттардын шыгармалары 6 ip -6 ip iH e уксас келд1 деу1,
олардын K epreH i, e H e r e c i, y jir ic i 6 ip болган дегеш, ол заманда кай
халык болмасын табигатка теуёлд! болганын; жезтырнак, жапмауыз
кемп1р т.б. тер1зд1 мифологиялык бейнелердщ сол анайы заманда
туындаганын туе(ну ушш сол замандагы халыктын «балалык куйше»
тусу кажетпгш; ал кундеп керемет кершген нерселердщ ол заманда
табигат сырын бшмегешпктен, коркыныш сез1м1мен байланыстырыла
туганын бул кунде (куннщ тутылуы, дауыл туруы, найзагайдын
шатырлауы т.б.) гылымнын тшмен туанодршетшше назар аудартуы
T .6 .- 6 e p i галым A xM erriH фольклорга типологиялык зерттеу едю
тургысынан келуш, e p i фольклор бойынан KepiHeTiH кене
туЫшктердщ (анимизм, фетишизм, шаманизм т.б.) туу, шыгу c e 6 e 6 i
халыктык кене заманда табигатка табынуынан туындаганын
делелдеуге тырысканын сараптайды [134]. Сондай-ак белгш
фольклортанушы С. Каскабасов: «Казак фольклорында Kepi Hie тапкан
халыктын ecKi нанымдарын зертгеу-тек кана этнографтар мен
тарихшылардын ic i емес. Бул фольклористер ym iH де ете манызды»,200
r-i -jci 613 мундай фольклорды тарихилык принцип
Г е п Г д е з ^ е у ’ад.с.н галым А хм етгш де в , заманында колданганьш
КвреМ‘ сон ы м ен
катар
бсйнесне таи B
a
адамзат жазуларымен д
бвленетшш жазса, ал
баты рлар
жырында
кез десет! н
батырлар
f
l
Щ
ур У * ыздаи-ауызга, урпактан-урпакка
р
-т,ьшшы ез ойынша, ез киялынша вн
2 ; Г ~ ы н Т у у себептер, жырды
кабшетше
байланыстылыгы
т.б.
жан жакты
н
Ш И К ! х Т ы к болатынына ерекше квш л аударткан. Ал, мына
- ' ^ ^ Г и Г с в Г .ш ^ н д е п (фольклордагы -Н .Ж .) адамдардын жур.сШ
Ш
Ш
Н “ a f e e c к е л г е н д ^ н ар халык е з ш ш деп И
С»йкес'к«лу себеб! ауыздан-ауызга кешкенде врк.м азш ш е он б 'р ш
вз заманынын садтына, сарынына тус 1ргенд.ктен»,-деу,нсн Л 1Щ б.з
Ахметтш
фольклорды -халы кты н
мш ез-кулытын,
вдет салтын,
p m t w „ та^уды н т.б. дайын эт„ с Граф иЯль,к д е ^ квз. л п
карастырганьш, фольклордын бойында езш д.к улттык ерекшел 1кп н
болатынына назар аудартканын сараптаимыз.
чалыктарда
Галымнын: «Ж азу-сызу, онер-гылым ж ок анаи“ х“ “ *т Р“
жазба шытарма болмайды. Ондай халыктардын асыл свздер. анаиь
т,дмен айтылган ау ы , ш ыгармалар болады. Сондыктан онда
сыл
свзлео ауыз едебиет яки анайы едебиет деп аталаДЫ»,-деушен[138]
Ахмет Байтурсынулынын фольклорга деген ез атауларында терми
жаса^ды максат тутпаганын, кеР1сшше, сипатгама туршде токталып
КеТКеНр ь = , Н «жазу адебиет» тарауында керкем шыгармаларды
жазумен байланысты ш ыкканын. о баста жйгзу дшмен кеЯГен Дей
отырып дш иелер! елендер!-дш нщ жолдарын, шарттарын, шарнгат
буйрыктарын т.б. насихатгау уш ш курал кез. ретшде
^
ол заманда (XX гасыр басында) жазу едебиетпен
едебиет! жогалмастан бут!н куй.йде сакталганын, 6ipre жургенш
д!ттеген [139].
201
Одан epi казак эд еб и ет ! тарихы сез болганда: казак тш н ш I
шубарлыгы, д Ы щ йш деп итаптарды орыс тш н д е басуы, орыс I
тiлiндeгi
мектептердщ
ашылуы T .6 .- 6 e p i
казак
эд ёб и еп н щ I
еркендеуШ е тусау болды, Kepi acepin типзд1 дегенд! жазады. С ондай-1
ак ел д е п молдалар фольклорды да халыкты Д1Н жолына, кагидаларына I
т.б. упттеу ушш колданады дей отырып, ондагы максат: кезшде I
батырлык, ерлш ел азаттыгы yuiiH канша кажет болса, заманында I
халык сонша фольклорлык нускаларды тудырды дей отырып, XX 1
Facbip басындагы е г е м е н д т жок ел ymiH, е л д т н , улттык ерекш елтн, I
д а й н , мэдениетш, улттык сапт-дэстурш т.б. сактауда-бершде I
деря i к дш ne.iepi тарапынан тек дшд1 уагыздау аркылы icKe асат деп |
ту с ш ге н д тн танытады. Бул багыттыц да казак эдебиет!, казак 1
фольклортану тарихында езш дж ел тагдыры, м эдениеп ymiH т.б. ]
к а ж е т т т , маныздылыгы кеш нп уакытга гана жш айтылып та, 1
жазылып жатканы белгш!. Ал, дш иелершш xypni ойын-сауык TypiHe |
тыйым салуы-елдш енжарлыкка, жалкаулыкка азгындайтынын, I
уакытты боска етюзед1-мыс, Алланы тануда киындык тудырады I
деген жорамалдарынан туындаса керек-Ti. Алайда халыктын бул |
талаптарга кенбеу!-эл! де елд!ц «жартылай» мусылман ел е к е н д т н |
айгактаса, екшппден, халык ymiH манызды жагы, казактын халык !
ауыз эдебиет!н!н кай формада болмасын тарих сахнасынан жогалып
кетпеуше cenTiriH типзгеш [140].
Сейтш аты аталган тарауда жазба эдебиет! дшдар, epi дшмар I
дэу 1р деп эзара салыстырылган, ep i галым Ахмет тарапынан
кемшшктер1 мен артыкшылыктары сараланган. Дшдар дэу!р I
эдебиет! не-араб, парсы эдебиетшщ улпа KipicTipiflce, дшмар
дэу!рге-орыс эдебиет!иен алган eH ereci келпршген. Мундагы
гапымнын дшдар эдебиет сапдарынан казак эдебиетшщ все алмай,
мешел болып, аягын баса алмай калды деген сынаржак niKipi T .6.-6epi
сол заман ерекшелтн, ягни «кенест!к идеологиянын» эдебиетке,
гылымга т.б. тиг!зе бастаган Kepi ecepiH flirrefifli. C e6e6i 1917 жылгы
Казан T9HKepici нен кешн, дшнщ ук*метген> когамнан т.б.
аластатылып, дшге карсы науканньщ басталганы тарихымыздан
б ел гт. Демек XX гасыр басында шыккан турл! гылыми енбектерге,
окулыктарга ол дэущдщ ез э'серш типзбей коймайтыны анык. Ал,
элемдег! гылым атаулынын бэр! дерл!к ен алдымен шыгыста (унди
кытай, араб, парсы т.б.) туындап, кешннен онын эсершен батыстагы
мэдениет капыптасканы баршага 6 елНл1 десек. Бул тустагы галым
Ахметтш жансак nixipiH амалсыз асыгыс жазылган деп тушндеу1м!з
керек.
202
Жазу едебиетш уш ке беле отырып (ертек, тол ray, айтыс•• гартыс), ертек турш е мыналарды: ауыз-ертек, ертеп-жыр, тарихи
-i
мысалдр сиякты свздер десе; толгауда-ауыз толгау, жоктауды
жаткызады т.б.—мунын 6epi Ka3ipri уакыттагы казак фольклортану
гылымына тэн атау-терминдерге келш ю ремейпш ез алдына, сондайак езш дж ерекщелйсгер1 ескершш жанрлык жнетемёлерге дурыс
туспегенш танытады. М еселен, ертеп фольклордын ез алдына ерекше
жеке 6ip жанры екен» б е л г ш . Ал, оган тарихи жырдын, мысал
жанрынын косылуы TinTi мумкш емес. Ce6e6i тарихи жыр iujki
epeкшeлiктepiнe т.б. карай фольклордын эпостык жырлар тобына
жатады. Ал, мысал жанры керкемд!к т е с т т.б. жагынан болсын,
фольклордан repi едебиеттану гылымына жакынырак кеЛетш!,
эдебиеттщ уш TeriHiH 1ипндеп проза жанрына жататыны анык.
Жоктау болса, фольклордын турмыс-салт жырлары 1илндеп
жаназалау жырлары тобына жататыны бёлпл!. Демек, 6ipiHiutfleH,
казак фольклортану, epi едебиеттану гылымы тарихында галым
AxMerriH ез
алдына гылыми терминдерд» жасауды максат
тутпагандыгы аныкталса, й ш р й д е н , галымнын арнайы ф ольклориста
giniMi болмагандыгы да ескер*лд» [141].
Фольклортанушы Ахметтщ «Эдебиет таныткыш» (1926)
мтабынын «Ауыз едебиета» тарауы 30 б егл к келемд 1 алады [142].
Мунда тунгыш рет казак фольклортану гылымы тарихында:
фольклордын itiJKi жанрлык ерекшел!ктерц аныктамалары, сюжета,
бейнелер
жуйес»,
такырыптык-идеялык
ep eK iiien iK T ep i,
ер
фольклорлык жанрлардын ш те й ж1ктелу ёрекшелистер!, фольклордын
аткаратын Typni кызметтер1 хакында, фольклорга халыктын
кезкарасы, фольклордагы тарих пен шындыктын аракатынасы т . б oepi гылыми жуйеге тусш , теориялык тургыдан, тарихи-типологиялык
зерттеу eflici н еп зж д е сараланган.
А. Байтурсынулы ауыз «едебиетта» жумсалатын орнына карай,
ягни аткаратын кызметане орай «сауыктама» мен «сарындама» деп
eKire белген: «...С ауы ктам а саласына барша сауык ушш айтылатын
сездер К1ред 1. Сарындама саласына журттагы келе жаткан салт
сарынымен айтылатын сездер ю р ед т,-д еп сипаттама берген [143].
Сауыктаманын езш 1штей ертектеме, epi зауыктама деп
карастырган. Ертектемен! ермек у ш ш айтады дей отырып, iurrefi.
ертеп, ер теп и м ек, ауыз ен п м е, e r ip iK елен, жумбак, жанылтпаш, бас
катыргыш деп яактеген. Меселен, epTeriHi-халы кты ц киялымен
кисынын келтарш, кызыкты ету максатында шыгаратыны, ертегш щ
Щ11ндёп уакигалар мен нерселер дуниеде жок киял непзш де
туындайтыны, ертегшерд! едебиет тарихшылары адамнын жокка
203
нанган шагынадагы c e 3 i деп e ce n T e y i T .6 .-6 e p i галым Ахметтщ
фольклорды адебиеттанушы галым ретшде карастырганын дптейд!
[1 4 4 ] .
Сондай-ак ертегшердш астарлы магынасы е н е г е л !, тагимтэрбие беру максатымен айтылады дей отырып, онын керек орындары
деп: б 1 р ш ш щ е н , халыктын умытылган с е зд е р ! ертепден табылмак
десе, онын (фольклордын) т ш т а н у жагынан керекттн е баса назар
аударгандыры жатыр. Е к ж ш ш е н , epTeriHiH бала рухын, киялын
тарбиелеуге KepeKTiriH, ягни баланын киялын дамытуга, сейлеуге
уйретуге каж егппн д э р ш т е е е , ушшипден, бурынгылардын санасанлау, калып-салты жагынан дерек беру!мен де кереп бар делшген
[1 4 5 ] . MiHe, будан 6i3 галым А х м е т т щ ф ол ь к л ор д ы —к е н е н щ , дайын
т ш д ш мапн кез1 деп те, api ескелен ур п ак ты тэрбиелеу, сейлету, тш н
устарту т.б. куралы деп те, api таным K03i деп те, api халыктын
еткеншен: едет-гурпы, сапт-дэстурй т у р м ы е-т гр ц Г 'т гш ён т.б. хабар
беретш дайын тарихи-этнографиялык дерек Keii деп те т.б.
карастырганын сараптаймыз. Ал: «...елде турган адамдар ертеплерд 1
жинап, жогалмасына кам кылу борышым деп бьлу керек»,-деген
niKipiHeH [ 1 4 6 ] ,
6i3 гапымнын ез окулыгын
фольклорды
жинаушыларка api углг-насихат куралы ретшде де усынгандыгын
танытады.
EpTericiM eKTi-ралы м е р т е п г е у к с а с , 6ipaK е р т е п д е н
rep i
эд ем 1 р ек , ш ы н га 6efiiM ipeK , т у р м ы с к а ж акы ны рак э н п м е д е п т а п с а -
бул
о н ы н ф о л ь к л о р д а г ы epTeri ж ан р ы н д а гы т ан ы м ды к к ы зм е т т е н r ep i
эст е т и к а л ы к ж а гы н Ke6ipeK багал аган ды р ы н д п т ё щ п . Г апы м ны н
«epT ericiM eK »
деп
ж у р ге н !,
© S f t a i|
ер е к ш ел !к т е р к
ш ы н га
6eftiM fliperiM eH , o c ip e c e , т у р м ы ск а ж агы н ды гы ж а г ы н а н , ш а м а м е н ,
Ka3ipri к е з д е п ф о л ь к л о р т а н у гы лы м ы н дагы « т у р м ы с -с а л т e p T e rici»
у гы м ы н а с э й к е с келед]. Я гн и А. Б ай тур сы н ул ы е р т е п ж а н р ы н 1 ш тей
е р т е п и о н е epTericiM eK д е п eKire Ж 1ктеген.
Галым eTipiK елен дегенде, еленмен айтылган epTeriHi айтса,
жумбактын аты-жумудан шыкканын, ягни зе щ н устартуга б ё л ш й 6 ip
H epceH i жумып, оны уксас нэрселерге сипаттау, уксастыгы бойынша
табудан тугандыгын дггтейщ. Ал, жанылтпаш деген аты жанылудан
туганын, еэшдш сездердщ топтасуынан туган с е з д е р д щ кущцрп
тудыруы, айту ерекшелжтер! т.б. болатынына баса назар аударткан
[1 4 7 ] .
Ал, тараудын «зауыктама» белепнде А. Байтурсынулы:
«Зауыктама деп кенш кетеру уцйн сейленетш сездер айтылады»,-дей
отырып,
ш тей
Ал, тараудын «зауыктама»
белепнде
А.
Байтурсынулы: «Зауыктама деп кенш кетеру ушш сейленетш сездер
204
айтылады»,-дей отырып, нитей ep T e ri жыр (батырлар жыры), тарихи
жыр, айтыс, елец, у й т елен, тол Fay, турл1 терме елендерге ж1ктеген
[148].
EpTeri жыр—
бурынгы еткен батырлар турасында щыгарылган
елендер!,
эн п м е й
eTipiK-шыны
аралас
келетщше
(шыныбатырлардын ел ушш согысуы, батырлыгы, кайрат кылуы десе,
eiipiri-MiHreH атына, тутынан затына, ездерш е бггпеген касиеттерд1
тану т.б.), батырлар енпм есш щ кундылыгы халыктын жаны, рухы
турасында айтылатынына назар аудартылуы т.б.-галымнын батырлар
мурасыньщ елен, шумак, ыргак, уйкас, буын, бунакка т.б. непзделм1
жыр улпсш де келетшш, жырдын кундылыгы-халыктын сешм
арманынан туындайтын эстетикалык кызметшде е к е н д т н (ягни
жерш, елш коргау-ол улы максат, улы мурат екенд1пн, халыктын
жаны, рухы осында жаткандыгын т.б.) дерштеген. Сонымен 6ipre
батырлар жырынын ортак iuiK'i ерекшел!ктер1 де: бапасыздык зары;
еркщ нен сол ушш корлык Kepin, таяк жеу1, eerie ecTyi; зарыгып,
тарыгып еулиелерге баруы; елд!м-талдым дегенде балалы болуы т.б.
сез болган. М етш K63i есебшде «Крбыланды батыр» жыры алынган.
Демек галым осы жыр улплерш -халы кты н жанын, рухын
танытатынын дерек K63i деп те, осы аркылы тагы да жас урпакты
ер.лкке, батырлыкка, отан с у й п и т к к е т.б. тербиелеуд! максат
тутканын дптейдй
Ал: «...еленм ен айтылган эн п м ен ш ce3i кепке тезед!, тек
езгере коймайды. Солай болган сон, батырлар анпмесше
аталарымыздын сездер! сакталып келген. Bi3 сиякты т ш ж етш п
болман хапыкка аталарымыздын сездерш сактаган энпмелер кунды
болмак»,-деушен-ак [149], 6i3 фольклорды (батырлар энпмесш)63iniH табигилыгын, тазальнын жоймаган дайын кунды тйдок мэтш
Ke3i есебшде галым AxMerriH тштанушы ретшде карастырганын
танытады.
Тарихи жыр дегенде, галым тарихта бар маглум окигалар
турасында еленмен шыгарган сездер дей отырып, мысал ретшде
«Орак-Мамай», «Абылай», «Кенесары, Наурызбай», «Ер Назар»,
«Бекет»
жырларын
Келтгргён
[150].
MiHe,
будан
6i3
А.Байтурсынулыньщ фольклордын эпос жанрын in iT e S eKi топка
ж{кгегешн> 6ipi - «ертеп жыр» (батырлар э н п м е а ), eKiauiiei «тарихи жыр» деп карастырганын бшем1з. Топтау барысында аты
атаяган тарихи жырлар кейш п ед]мЬдш егемендН н алганга дейшп
двyipлepдe зиянды деп табылып, «тал тартысы», «Кешспк
идеология», «эдебиетпн партиялыгы» т.б. айдармен тумшаланГаны
б елгш . Ягни бул аты аталган жырлардын осы кунге дейш п зерттеу
205
о б ъ ек т^ болмауы ce6enTepiuiK 6ipi FaHa. Жалпы казак фольклортану
гылымы тарихынын эпостану саласы дегенде, А. Байтурсынулынын
осы тургыдагы енбегш-эпостанудагы жуйел1 саралаган езщщк
тунгыш гылыми сараптамасы деп карастыратынымыз анык.
Айтыс жанрын сез кылганда, галым онын ек! акын арасындагы
6 ip iH -6 ip i сез жузшде андып, капысын тауып жену у ш и айтылатын
елендер катарына жаткызады [151]. Акын эдктерше галым: сезбен
шаншуды, осал жерш !здеущ, елщде болган кёмщщщерй! йзущ,
сезбен уялтып, сезден тосуды, бегеп токтатуды, 6ip iH -6ip i жайында
маглумат жинауды, мшдерж айтып мушртуш, киын сауалдар бере
бщу тэр1зд1 т.б. амал-тесшдерд1 жаткызган. Сондай-ак: «жазу
жайылган сайын айтыс елен азайып, KypyFa бет алып барады. Мунын
да 6 e p iH жазып калмаска, бу да анайы едебиеттщ ешетш, жогалатын
турЬ>,-деп ^ш н д егеш ёейгШ [152]. M iH e, бул да айтыстану
тарихына-айтыстьщ iim ri жанрлык ерекшел1ктерш саралаган галым
AxMeTTiH езнадк коскан y n e c i болып табылады. Сонымен 6ip re
фольклорлык улплерге деген жанашырлыгын, ел арасынан тезд еттп
жинакталса деген i3ri тш епн т.б. дптейдь
Одан epi енбекте галымнын yriT елен, ушт елен, толгау, терме
сиякты зауыктама Typnepi epi фольклорлык, epi ауыз едебиет1 (акынжыраулар) тургысынан сараланады [153].
Белгш фольклортанушы галым Б. Абылкасымов Ахмет
Байтурсыновтын жогарыда аты аталган кттабындагы «Ауыз едебиет!»
тарауын epi сараптай, ep i жжтей т.б. отырып, жалпы фольклористика
гылымында калыптаскан туракты жуйе бойынша фольклор жанрлары
iuiTefi керкем, epi гурып фольклоры болып eKi улкен салага
белшетшше баса назар аудартады. Сондай-ак осында фольклорды
eK ire ж1ктеу улпсш кезшде казак фольклортану тарихында жасауга
тырыскан галым Ахметтщ осы «Эдебиет таныткыш» енбек екендтн
дптейда [154].
Аталган енбекте «ауыз едебиетЬ> iurrefl «Сауыктама» жене
«Сарындама» деп жiктeлiнeтiнi бeлгiлi, ал «Сарындамасы» Ka3ipri
туЫшпм1зде гурып фольклоры екешнгш галым Б. Абылкасымов
енбепнде сез болады. Ал, галым Ахметтщ «Сарындаманы» ш тей салт
ce3i, гурып сез», калып ce3i деп белгенш галым Б. Абылкасымов
елемдс калыптаскан фольклортанушылык гылыми жуйеге свйкес
келмейпнше кещл аудартып: енбекте гурып фольклоры-от басынын
гурып фольклоры, маусымдык курып фольклоры, наным-сешмдер
гурпыньщ фольклоры болып iшггей ж1ктелетшш делелдеген [155].
Демек А. Байтурсынов кел^рген угымдардьщ нактылы eMecTiri
T .6 .- 6 e p i термин жасауды кездемегенш танытады.
206
I
«Салт сез 1» дегенде галым салт сарынымен, ягни салт жешмен
айтылатын сездерд 1 келШрйй, оган: мысалдарды, дш мэр сездк
такпактарды, макалдарды, мэтелдерд! жаткызган [156]. Ал, мундагы
м ы с ал дар катарына жаткызган м этш атаулары—к эд 1 м п хайуанаттар
турасындагы ертеплер. М эселен, «А рсыз ит», «©TipiKiui тышкан»,
«Хайуандар таласы », «Бакы лдак теке» т.б.
Булар елемдж
фольклортану тарихында ертеп ж анры на жататыны б елгш .
Д ш м эр сез дегенде, галым бурынгы даналардан, билерден,
шешендерден т.б. калган сездерд! дэлел кез 1 ретшде келт 1рсе, бул
жанрлык ерекш ел 1ктер 1 жагынан «салт сезш ен» repi фольклордын
«шешендж сездер» топтамасына жатары анык.
Сондай-ак макалдар да, м этелдер де фольклордын ез алдына
жеке жанрлары есебш де карастырылатыны т.б., кейде оларды
фольклордын усак жанрлары деп те атайтыны белпль
Дайьш мэтш К031 ретш де алынган бул фольклорлык
муралардын кайдан алынгандыгы т.б. накты керсетшмеген. Тек
«Д1л м эр сезге» келгенде, галым Ахмет Ыбырайулы Турман
жинагынан «Дулаттын 6 ip бш мен конырат Мырзан би» арасындагы
соз кактыгысы алынды деген а л т е м е а бар [157].
Макал бвл1мжде галым дайын 29 мэтш улпсш колданса,
м этелге-24 нуска KipicTip^reH [158].
Ал, макалдын болсын, мэтелдщ болсын аныктамасы
бер!лгенде, жанрлык е з г е ш е л т ж 1ктелушен repi тек жалпы
магыналык сипаттамасынын 6 ip кыры-айтылу е р ек ш ел т гана
берьпген. М эселен, галым: «М этел дeгeнiмiз кезшде келгенде
кесепмен айтылатынын б ел гш -б ел гЫ сездер. Мэтел макалга жакын
болады. BipaK макал тэжчрибеден шыккан акикат турш де айтылады.
М этел акикат жагын карамай, эдетт) сез есебшде айтылады»,-деген
[159].
«Рурып сез 1» тарауында, галым Ахмет гурып сарынымен ягни
гурып бойынша штелетш icTepre байлаулы сездердьгурып ce3i дей
отырып, олар катарына: той бастар, жар-жар, беташар, неке кияр,
жарапазанды т.б. жаткызады [160]. Мунын 6epi фольклортану
гылымында турмыс-салт жырларына^ ягни турып фольклорына
жататыны белпль Мунда эр жанрдын езшд^к сипаттамалары берьтген:
той бастар дегенде, тойдын кешю ойыннан 6ipey елен Тастайды
делшсе; жар-жарды кыз узатар уйде узататын кызды жубату ушш
айтылатын елен десе; неке кйяр дегенде, неке кияр кезде ею арада
журетш ею куэнщ-куйеу мен кыздын ырзалыгын сураган уакытта
айтатын сездерд! айтса (енмен айтылмайды деген ecKeprneci де бар);
жоктау-елген Kici Hi жоктап сейлеу ушш айтылатынын; жарапазанды—
20 7
ораза уакытында бозбалалар тунде уйдщ тысында турып айтатын елен
делш се; 6aTa-6ipeyre алгыс бергенде айтылатын сез делш ген [161].
Жар-жардын езшд1к ерекшел1п ретшде: жубату ушш
айтылатыны, ек! жак болып бастайтыны, сонынан 6ip жак болатыны,
жубатушынын сезше жауап кайырылатыны, 6ip жагында Яаптгер
екш ий жагында кыздар туратыны т.б. жазылган [162]. Ал, беташарда:
кы з-келш ш ектщ бетш керсетпейтшш, ауылга келгенде алдына
шымылдык тартылатынын, тек кыз-келшшек пен бала-шагалардан
баска еп ш м ге бет! керсёрлмейтШ хн, беташар айтылганнан кёщн 6eii
ашылатынын, ендетш айтпайтынын, эуел басында нускау, жол, ереже
туршде айтылатынын, едет магынасына айналып кеткенш т.б.-берш j
галым Ахмет сипаттап жазып кеткен [163].
Жоктауды: кебшесе б е л гш адамдарга айтылатынын, оны
кайтыс болган адамныц катыны, я кызы, я келш! зарлы унмен кайтыс
болган адамнын fipiflem !стеген icTepiH, елгёш нш е бастарына тускен
кайгы-каарет, куГпктерш шагып, жылаганда айтылатын жыр тур
туршдеп сез екендггщ, кебшесе оны акындар шыгарып беретшш т.б.
саралаган [164].
Жарапазанга келгенде: рамазан деген сезден шыкканда ораза
уакытында тунде бозбалалар уйдщ тысында турып айтатынына, сауап
болады деп жарапазан айткандарга курт, май, Гртмдак, 6 ip шаршы
шуберек т.б. берш етш ш е, ал оны кунд1з ж урщ айтатын улкен адамдар
болатынына, айтатындар екеу болып журетшше т.б баса назар
аударткан [165].
Мунын 6epi галым А хметтщ «ауыз едебиетт жанрларын !штей
жштеп, езшдж ерекшел1ктерш т.б. сараптауга, танытуга келгенде,
мшдетп турде тарихи-этнографиялык сипаттамаларын 6ipre беруд1
кажет деп санагандыгын дггтейдь Ягни кез келген халык езш н
еткенш, тарихын, едет-гурпын, салт-дестурш, турмыс-таршшгш т.б.
умыт етпесш, мещч есте сактасын деген i3ri ойдан туындаса керек-Ti.
Демек бул жолда да галым фольклорды-тарихтын, этнографиянын
кез! деп карастырганын танытады. «Кайып сезше» келгенде, галым
турмыс калпында болатынын icTep сарынымен айтылатын сездерд1
айткан. Калып сезше А. Байтурсынулы жын шакыру, курт шакыру,
дерт копиру т.б. жырын жаткызган [166]. Булардын б1разын: белгш
галым X. Досмухаметов «емдйс елендер» десе; галым М. Эуезов
«дшмен байланысты еленге» жаткызган; галым С. Сейфуллин
«ескшкта дщ салтынан туган елен-жырлар» деп карастырган; галым
Б. Кенжебаев «дш салт елендер!» десе; галым М. Сильченко «дши
угымдарга байланысты сапт елендерше» KipicripreHi; галым
Б.Уакатов «халыктын ёскШ кт! наным-сешмдершен туган елендер»
208
деп жистесе; белгЫ фольклортанушы галым С. Каскабасов «дши
байланысты жанрларга» жаткызкан т.б. [16 ].
айтканда, жогарыда аты аталган белгш галымдар шк.рлер.н сараптаи
келе бейгий фольклортанушы галым Б. Абылкасымов осы арад
гурып фольклоры терминш ё н п з е д 5 [168]. Сонымен катар галым
Б Абылкасымов
баксы угымы орнына галым Ахметпн «жын
шакыру», арбау орнына «курт шакыру», бвдпспн орнына «дсрт
терГзд, езш дж терминдж атауларды колданылганын да
наньщ дарга
ЩЖ
саралаган.
Мунын 6api Ахмет Байтурсынулынын жалпы «ауыз
эдебнетше» катысты угымдарды колданганда, олардын гылыми
терминдж колданысын ойластырмаганын т.б. танытады.
Ал жын шакыру ерекш ел тн е келгенде: баксынын жын
шакырганда сарнап, вленше уйкастырып, турл! сездер аитатынын,
Алладан, эулиеден, аруактан т.б. жэрдем тшейтшш-, жындардын атын
атайтынын, кобызымен c ep T re ce T iH iH т.б. кеяпрген [169].
Курт шакыруда: xici ауырган адамнын тканей куртты Tycipy
yujiH емннлер айтатын сездер] деп, мэтш квз1 ретшде 25 жолдык жыр
улпсш усынган [170]. Эдетте кез-келген емш ш ктш куДфет-кушк
купнясы т.б. атадан-балага туыстык i3iMeH гана бершетш мирас екенш
ескерсек. мундай сирек кездесетш метш улпсшш кагаз бел не тусш,
галым Ахмет ютабына eHyiHiH ез] 6ip жаналык демекшз.
Дерт Keuiipy дегенде, галым онын малда болатын бедж деген
аурудын, epi адамда болатын кулэпсан деген ауруды еленмен емдеу
улп.с! десе, бед]к болган малды т.б. ортага ana коршайтын да, Кеш!
Кеш Г-деп елен айтатын да кыз-бозбалалар т.б. деп керсетш кеткен
[171].
Корыта айтканда, Кенес уК1Мвп тусында eciMi аталмаи,
снбектер! еленбей келген Ахмет Байтурсынулынын казак фольклор
улплерш жинауда, жариялауда, зерттеудеп XX гасырдын 6ipiHiiii
жартысында аткарган фольклортанушылык eH6eicrepi T.6.-6epi
галымнын казак улттык фольклортану гылымын дамытуга елеуш улес
косканын делелдейд].
209
Пайдаланган эдебиеттер:
1.Караныз: Оку куралы. Орынбор, 1912; ©лщ би. Кызыл-Орда, 1928;
Сауат ашкыш. Каз.оку комиссариаты, 1926; Тш-курал. Орынбор,
1914; Тш-курал. Кызыл-Орда, 1925; Тш-курал (казак
сарфы, 2HUii жылдык). Орынбор, 1915; Тш-курал (LLI-iiii тш таныткыш кггап).
Кызыл-Орда, 1925; Тш жумсар. Кызыл-Орда, 1928.
2.Ер Сайын. М.,1923; 23 жоктау. М.,1926.
3. Эдебиет таныткыш. Ташкент,1926.
4.Караныз: Самойлович А. Литература турецких
народов.
//Литература и Восток. Вып. 1., П.,1919; Поливанов Е. О киргизскоказахской орфографии. //Бюллетень.СГУ. вып. 7., Ташкент, 1924;
Ахмет Байтурсынулы Байтурсынов (биографиялык очерк). Орынбор,
1922; Эдебиет энциклопедиясы. 1-т., М., Коммунистж академия, 1929;
Эуезов М. Аканнын елу жылдык тойы. //Ак жол. 4 февраль, 1923;
Сейфуллин С. Ахмет Байтурсынулы елуге толды. //Енбекпп казак, 19
январь, 1923. т.б.
5. Муканулы С. XX гасырдагы казак эдебиет!. 1-бел1м (ултшылдык.
байшылдык fleyipi). Казакстан, 1932. //«Байтурсынулы Ахмет»
макаласы iminae, Парасат, N 4, 1991, 19 б.; Кононов А.Н. Отандык
тюркологтардын библиографиялык с э з д т . М., 1974 т.б.
6.Караныз: Ахметов 3. Букш казак ”Ахан“ деген. //Абай, N 3, 1998, 1-4
6.; Кирабаев С. Ахметтщ акындыгы. //Казак ССР FA Хабарлары. Tin,
эдебиет сериясы, N1, 1991, 3-10 б.; Казактын тунгыш революцияшылдемократы. //Мурагер, 1, 1992, 12-19 б.; Сэтбаева Ш. Ахмет
Байтурсынов. //«Ахмет Байтурсынов" ютабы iuiiRae, А., Жазушы,
1989, 3-20 б.; Нургалиев Р. Алып бэйтерек. //Ахмет Байтурсыновтын
«Ак жол» штабы йшнде, А., Жалын, 1991, 3-14 б.; Каз еДЙс катар
ушып канкылдаган. //«Эуезов жэне алаш» кггабы ншнде, А., Санат,
1997,6-34 б. т.б.
7.Караныз: Кайдаров Э. А.Байтурсынов. //Социалисток Казакстан,
1988; Сыздыкова Р. Ахмет Байтурсынов. //Ахмет Байтурсыновтын
«Тш тагылымы» штабы вдщце, А., Ана т ш , 1992, 8-30 б.; Мектепов 9.
Карацыз: Бектуров Ж. Кайда екен сол кагаздар. //Казак эдебиел, 14
июнь, 1989; Эбдешев М. Халык камкоршысы. //Казак эдебиета, 3
февраль, 1989; Кырым М. Америкадан хат. //Казак эдебиет], 24 ноябрь,
1989; Бурабаев М. Ахмет Байтурсыновтын когамдык-саяси
кезкарасы//-Казакстан коммунист 1,1991,; Машаканова М. Байтурсын
мен Актас. //Жулдыз, 10,1990; Эюмов А. Каркаралыдагы тунгыш казак
мектебк// елан, 30 август, 1990; Тасымбек А. Алашорданьщ кызы//.
Алашорда, 3, 1992; Ахмедов F. Аханнын ем1р кезендерь //Жулдыз, 6,
1989.
210
I
I
I
I
I
I
]
1
j
]
8. А., в н е с о в F. А на т ш н турлеген Ахан.// Ж алы н, 2, 1989.Т.6.
9.Караныз: С етб аева Ш. А хм ет Байтурсынов. //«А хм ет Байтурсы нов»
кМтабы ш йнде, А., Ж азуш ы , 1989, 3-20 б.; Н ургалиев Р. А лы п
бэйтерек. //А хм ет Байтурсы новтын «Ак ж ол» кп абы ш ш д е ,
А .,Ж алын, 1991,3-14 б.;К аз ед ж катар ушып канкы лдаган. //«Э уезов
жэне алаш » ю табы ШтиДё, А .,С анат, 1997,6-34 б.; МуХамедканов К,
//А. Байтурсы нулы . //С емей таны, 11 февраль, 1989; Д осж анов Д.
Ахмет Байтурсы новты н icri болу тарихы. //«А бакты » iuiiaae,
Ж алы н,5, 1991 т.б.
10А х м ето в 3. Бую л казак «А хан» деген. //А бай, 3, 1998, 1-4 б.;
С етбаева 111. Ахмет Байтурсынов. //«Ахмет Байтурсынов» ю табы
iuiiaae, А., Ж азуш ы , 1989, 3-20 б.; Нургалиев Р. . Алып бэйтерек.
А .Байтурсы новты » «Ак жол» кггабы ш ш д е , А., Ж алын, 1991, 3-14 б;
М укамедканов К- Ахмет байтурсынов. //Семей таны , 11 февраль, 1989
т.б.
11.Ахметов 3. Буюл казак «Ахан» деген. //А бай. 3, 1998, 1-4 б.;
С етбаева Ш. Ахмет Байтурсынов. //«Ахмет Байтурсынов» ю табы
iuiiaae, А., Ж азуш ы , 1989, 3-20 б.; Нургалиев Р. Алып бэйтерек.
//А .Байтурсыновты н «Ак жол» ютабы ш ш д е , А., Ж алын, 1991, 3 -1 4 6 ;
М укамедканов К- Ахмет байтурсынов. //Семей таны , 11 февраль, 1989
т.б.
12.Нургалиев Р. Алып бэйтерек. //А.Байтурсыновтын «А к жол»
ю табы ш йнде, А., Ж алын, 1991, 3-14 б.
13.Байтурсынов А. 23 жоктау. М., 1926; Эдебиет таныткыш. Таш кент,
1926.
14.Абылкасымов Б. Телконыр. А., Атамура-КазагстаН, 1993.
15.Байтурсынов А. Эдебиет таныткыш. //Ш ыгармалары. А., Ж азуш ы,
1 9 8 9 ,2 32 -2 6 1 6 .
16.Караныз: бул улгщ еп ом1рлж деректер кез! белгш! галым
М .Э уезовтщ «Акыннын елу жылдык тойы» (Акжол, 4 февраль, 1923)
атты макаласынан 6epi уз!лмей басылып келед1.
17.Дала уалаяты газет!. 2 9 ,3 0 , 31, 1894
18. Эю м ов А. Каркаралыдагы тунгЫш казак мектеб|. //Улан, 30 тамыз,
1990.
19.Э уезов М. Аканнын елу жылдык тойы. //Акжол, 4 февраль, 30
тамыз, 1990.
20.М ектепов А., Энесов F. Ана т ш н турлеген Ахан. //Ж алын, 2, 1989.
21.Караныз: Оку куралы. Оренбург, 1912; Тьч-курал. Орынбор, 1914;
Тш-курал (казак TiiiimH сарфы, 2-нш1 жылдык). Орынбор, 1915; Ti.nкурал.
Кызыл-Орда,
1925; Сауат ашкыш.
Семей.
Каз.оку
ком иссариаты ','1926; Тш-курал (Ш-НШ1 т'т таныткыш к1тап). Кызыл211
Орда, 1925; Элш-би. Кызыл-Орда, 1928; Тш жумсар. Кызыл-Орда,
1928.
22.Оку куралы. Орынбор, 1912.
23.Байтурсынов А. Элш-би. Кызыл-Орда, 1928. //Байтурсынов A "Tin
таглымы" к1табы iuiinae, А., Анатш , 1992.
24. Байтурсынов А. Оку куралы. Оренбург, 1912 //Байтурсынов А.
«Tin тагылымы» штабы imiHfle (Кураст. Энесов F., Мектепов А.). А.,
Ана тш , 1992, 45 б.
25.Байтурсынов А. Оку куралы. Оренбург, 1912; Сауат ашкыш
(Сауатсыз улкендер yuiiH). I ютап. Семей, 1926.
26.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тип, 1992, 45,46, 76 б.
27.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F , Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 78 б.
28.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тш , 1992, 144-160 6.
29.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 176 6.
30.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 176 6.
3 1.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тш , 1992, 175 б.
32.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тш , 1992, 180 б.
33.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тш , 1992, 1916.
34.Байтурсынов A. Tin тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 192 6.
35.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 193 б.
36.Байтурсынов A. Tin тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 194 6.
37.Байтурсынов A. Tin тагылымы (Кураст. Энесов у., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992, 45 6.
38. Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.)
А., Анатш!, 1992, 56 6.
39.Байтурсынов A. Tin тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тш , 1992, 342, 343 б.
40.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А на тш , 1992, 45, 46 б.
212
41.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана т ш , 1992, 74 б.
42.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов Г., Мектепов А.) А.,
Ана т ш , 1992, 77 б.
43.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана т ш , 1992,91-139 6.
44.Байтурсынов А. Щл тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана т ш , 1992, 97-106 б.
45.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
А натш , 1992,99-101,121-122 6.
46.Байтурсынов A. Tin тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А.,
Ана тш , 1992, 101 б.
47.Байтурсынов А. Тш тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А:) А.,
Ана т ш , 1992, 106-107 6.
48.Байтурсынулы А. Тш жумсар. Кызыл-Орда, 1928. //Байтурсынов А.
Tin тагылымы (Кураст. Энесов F., Мектепов А.) А., Ана тш , 1992. 341
б.
49.Байтурсынов A. Tin тагылымы (Кураст. Энесов F , Мектепов А.) А.,
Ана т ш , 1992, 200-201 б.
50.Байтурсынов А. Ер Сайын. //«Ак жол» ютабынын шшде (Кураст.
Р. Нургалиев). А., Жалын, 1991, 97-143 б.
51.Байтурсынов А. Эдебиет таныткыш. Кызылорда-Ташкент, 1926.
//Тащишшде, А.,Жазушы, 1989, 137-304 6.
52-Каскабасов С.А. XIX гасырдын екшип жартысындагы казак
фольклорнстикасы.
//«Казак
фольклористикасынын
тарихы»
монографиясынын шшде, А., Рылым, 1988, 113-1156.
53.Стасов В.В. Происхождение русских былин. М., 1868.
54.Караныз: Азадовский М.К. История русской фольклористики. Т.2,
М., 1963, 161 б; Гусев В.Е. Проблемы фолькора в истории эстетики.
Т.1. М., 1963, 170 б.
55.Эуезов М. Эдебиет тарихы. А., Ана тш , 1991, 57 б.
56.Эуеэов М. Эдебиет тарихы. А., Ана тш , 1991, 85-87 б.
57.Эуезов М. Эдебиет тарихы. А., Ана тш , 1991, 88-89 б.
58.Казак эпосы жайындагы дискуссиясынын корытындысы. //Эдебиет
жене искусство, 8, 1953, 109-114 б.; Итоги дискуссии по казахскому
эпосу. //Вестник АН Каз.ССР, 8, 1953, 95-98 б.; Об итогах дискуссии
по вопросам казахского эпоса. Постановление Президиума АН
Каз.ССР и Президиума Союза писателей Казахстана. //Советский
Казахстан, 8, 1953, 113-115 6.
59.Ыбыраев 1U. Эпос елемь А., Гылым, 1993.
213
60.Сыдыков Т. Казактын тарихи жырлары жене бупнп р ы л ы м .
//«Казак фольклорынын тарихылыгы» атты монография шшше, А.,
Рылым, 1993, 130-177 6.
61.Сыдыков Т. Казактын тарихи жырлары жене б у п н п р ы л ы м .
//«Казак фольклорынын тарихылыгы» атты монография шшДе, А.,
Рылым, 1993, 132-133 6.
62.Эуезов М., Соболев Л. Казак халкынын эпосы мен фольклоры.
//Эуезов М. Уакыт жене эдебиет. А., 1962, 35 б.
63.Сыдыков Т. Казактын тарихи жырлары жене бупнп гылым.
//«Казак фольклорынын тарихылыгы» атты монография шинде, А.,
Рылым, 1993, 134 6.
64.Сыдыков Т. Казактын тарихи жырлары жэне бупнп гылым.
//«Казак фольклорынын тарихылыгы» атты монография мшнде, А.,
Рылым, 1993, 139-140 6.
65.Байтурсынов А. Ер Сайын. //«Ак жол» ютабынын щинде (Кураст.
Р. Нургалиев), А., Жалын, 1991, 97 б.
66.Радлов В.В. TypKi тайпаларынын халык эдебиет1 улплерь З-ютап.
Спб., 1870.
67.Караныз: Ел казынасы-ecKi сез .(В.В. Радлов жинаган казак
фольклор улгшерй Кураст.Уакатов В., Каскабасов С.А. Матыжанов
К.С.)А., 1994, 602 б.
68.Кепеев М.Ж. Т, анд., 2-том, А., Рылым, 1992, 170-215 б.
69.Радлов В.В. Сайы батыр. //«Ел казынасы -ecKi сез» ютабы нтнле.
А., Рылым, 1994, 206 6.
70.Кепеев М.Ж. Сайын батыр. //Танд.,2-том, А., Рылым, 1992, 170 б.
71.Радлов В.В. Сайын батыр.,//«Ел казынасы-ескм сез» ютабы iuiiHae.
А., Рылым, 1994, 206-207 б..
72.Кепеев М.Ж. Сайын батыр. //Танд.,2-том,А., Рылым, 1992, 170-171
б.
73.Кепеев М.Ж. Сайын батыр. //Танд.,2-том, Рылым, 1992, 1716.
74.Радлов В.В. Сайын батыр. //«Ел казынасы-есю сез» ютабы ЙЩнде.
А., Рылым, 1994, 206 б.
75.Ж устов
Н.К
МешЬур-Жуст
Кепейулы-фольклорист.
Павлодар, 1999, 15-24 б.
76.Байтурсынов А. //«Ак жол» ютабы (шшде (Курастырган
Р.Нургалиев).А., Жалын, 1991, 99 6.
77.Караныз: Кепеев М.Ж. Сайын батыр. //Танд., 2-т. А., Рылым, 1992,
170 б.;Радлов В.В. Сайын батыр. //«Ел казынасы-есю сез» ютабы
iuiiaae. А., Рылым, 1994, 206 б.
214
78. Радлов В.В. Сайын батыр. //«Ел казынасы-ecKi сез» ютабы imiHfle.
А., Рылым, 1994, 206 б.; Кепеев М.Ж. Сайын батыр. //Танд.,2-т.,
рылым, 1992,170 6.
79. Караныз: Эуезов М. Эдебиет тарихы. Кызылорда, 1927;
Досмухамедов X. Казак халык едебиеть //Аламан. А., 1991; Сейфулин
С. КазаК эдебиет1. //Шыгар. А., 1964; Кенжебаев Б. Салт елендер.
//«Казак эдебиетшщ тарихы» iiuiaae, 1-т. А., 1948; Сильченко М.С.
Турмыс-салт жырлары. //Казак эдебиетшщ тарихы. А., 1960; Уахатов
Б. Казактын халык елендерь А., 1974; Каскабасов С.А. Казак
фольклорыньщ тарихы (жоба-проект). //Каз. ССР. РА. Хабарлары. Тш,
едебиет сериясы, N4, 1988. Колыбель искусства. А., енер, 1992;
Абылкасымов Б. Телконыр. А., 1993 т.б.
80. Байтурсынулы А. Жоктау. //Ак жол (Кураст. Р. Нургалиев). А.,
Жалын, 1991, 143-2106.
81.Сонда, 143 б.
82.Каскабасов С. Казак ертегшерГюн текстологиясы. //«Казак
фольклоры мен эдебиет шыгармаларынын текстологиялык зерттелуЬ>
монографиясы 1шшде, А., 1983, 15 б.
83.Морохин В.Н. К.Ф. Рылеев. //Хрестоматия по истории русской
фольклористики. М., 1973,63 б.
84.Караныз: Ломоносов М.В. Письмо о правилах российского
стихотворства. //Полн. собр.соч., т.7., М.-Л., 1952, 9-16 б.; Краткое
руководство к риторике на пользу любителей сладкоречия. //Полн.
собр. соч., т.7., М.-Л., 1952, 53-54 6.; Древняя Российская история от
начала российского народа до кончины великого князя Ярослава
Первого... //Полн. собр. соч., т. 6., М.-Л., 1952, 251-252 б.
85.Караныз: Морохин В.Н. В.К.Кюхельбекер. //Хрестоматия по
истории русской фольклористики. М., 1973, 68-70 б.
86.Морохин В.Н. Н.И.Новиков. //Сонда, 55-58 б.
87.Байтурсынулы А. Жоктау. Мэскеу, 1926 //Ак жол. А., Жалын, 1991,
143 б.
88-Караныз: В.Н. Морохин, А.Н. Радищев. //Хрестоматия по истории
русской фольклористики. М., 1973, 58-63 б.
89.Байтурсынулы А. Жоктау. М., 1926 //Ак жол. А., Жалын, 1991, 144
б90.Сонда, 144-145 б.
91.Сонда, 150 б.
92.Байтурсынулы А. Жоктау. М., 1926 //Ак жол.А., Жалын, 1991, 153• 154 6.
93.Байтурсынулы А. Жоктау. М., 1926 //Сонда, 151, 158, 162, 164, 180,
181 б. б.
215
94.Байтурсынулы А. Жоктау. //Сонда, 160 б.
95.Байтурсынулы А. Жоктау. //Сонда, 173-179 б.
96.Байтурсынулы А. Жоктау. /'Сонда, 189-190,191-192 б.
97.Байтурсынулы А. Жоктау. //Сонда, 164-173 б.
98.Сонда, 192 6.
99.Сонда, 193-199 б.
1ОО.Сонда, 181-1826.
101.Сонда, 182-187 6.
Ю2.Сонда, 189 6.
103.Сонда, 199-208 6
104.Сонда, 199 6.
105.Караныз: В.Н. Морохин, В.Н. Татищев. //Хрестоматия по истории
русской фольклористики. М., 1973, 32-34 б.
106.Караныз: Ахметов 3. Буюл казак «Ахан» деген. //Абай,3,1998,1 46; Кирабаев С. Ахмегпн акындыгы. //Казак ССР FA. Хабарлары. TLi,
эдебиет сериясы, 1,1991, 3-10 б.; Казактын тунгыщ революцияшылдемократы. //Мурагер, 1,1992,12-19 б.; Кабдолов 3. Ахан Ьэм
эдебиеттщ элш-бш. //«Казак эдебиетЬ> жинагынын 1ш1нде, А., 1993,38 б.; Сэтбаева Ш. Ахмет Байтурсынов. //«Ахмет Байтурсынов» ютабы
щпнде, А., Жазушы, 1989,3-20 б.; Нургалиев Р. Алып бэйтерек.
//А.Байтурсыновтын «Ак жол» ю т а б ы iuiiRae, А., Жалын, 1991,3-14 б.;
Каз ед1К катар ушып канкылдаган. //«Эуезов жэне алаш» Крабы
iuiiR ae, А., Санат, 1997,6-34 б.; Ыбыраев Ш. Эпос элемь А., 1993;
Абылкасымов Б. Телконыр. А., 1993 т.б.
107.Байтурсынов А. Шыгармалары. (Кураст. Шэршов Э., Дэупчэв С.)
А., Жазушы, 137 б. (Ескерту: будан 9pi А. Байтурсыновтын
шыгармаларынан мэтш ynrin ep i мысап ретшде келт1ршгенде,
ютаптын аты-жеш, курастырушылары, баспасы, жылы т.б. жазылмай,
орнына «Сонда» деп, «бетЬ> гана керсетьчедО.
Ю8.Сонда,138 6.
109. Ломоносов М.В. Древняя Российская история от начала
российского народа до кончины великого князя Ярослава Первого...
//Полн. собр. соч. Т.6., М-Л., 1952, 251-252 б.
I Ю.Сонда, 142 6.
111.Морохин В.Н. А.И.Герцен. //Хрестоматия по истории русской
фольклористики. М., 1973,104-110 б.
112.Сонда, 142 6.
113.Сонда, 145-146 6.
114.Сонда, 1516.
115.Сонда, 155-156 6.
II б.Сонда, 155-156 6.
216
ц7.Сонда, 156-157 6.
Ц8.Сонда, 158-177 6.
П9 Сонда, 170 6.
!
120 Тредиаковский В.К. Новый и краткий способ к сложению
российских стихов с определениями до сего надлежащих звании.
//Избр. произв.,Изд-2., M-JI., 1963, 383-384 6.
121 .Сонда, 177-186 6.
122.Сонда, 187-188 6.
|23.Сонда, 188-208 6.
124.Сонда, 213 б.
125.Сонда, 213-214 6.
126.Сонда, 216 6.
127.Сонда, 223 6.
128.Сонда, 233 б.
129.Сонда, 225 б.
130.Сонда, 225 б.
131 .Сонда, 225 б.
0,
132.Сонда, 227 6.
133.Сонда, 228 6.
134.Сонда, 228-232 6.
135.Каскабасов С.А. Казактын халык прозасы. А., Ш84, У4 о.
1Зб.Сонда, 230-231 б. (А. Байтурсынов бойынша).
137.Сонда, 231 6.
138.Сонда, 231 6.
139.Сонда, 261-262 6.
140.Сонда, 261-277 6.
141.Сонда, 263 6.
142.Сонда, 232-261 6.
143 .Сонда, 232 6.
144.Сонда, 232-233 б.
145.Сонда, 233 б.
Нб.Сонда, 233 6.
147.Сонда, 234-236 6.
148.Сонда, 236 6.
149.Сонда, 238 б.
150.Сонда, 239 6.
151 .Сонда, 239 6.
152.Сонда, 240 6.
153. Сонда, 240-246 б.
154.Абылкасымов Б. Телконыр. А., 1993, 10 б.
155.Абылкасымов Б. //Сонда, 10-11 6.
217
156.Сонда, 246 б. (А. Байтурсынов бойынша).
157.Сонда, 247 б.
158.Сонда, 249-251.6.
159.Сонда, 250 б.
160.Сонда, 251 б.
161 .Сонда, 251 -256 б.
162.Сонда, 252 б.
163.Сонда, 254 б.
164.Сонда, 254 б.
165.Сонда, 255 б.
166.Сонда, 257-261 б.
167Дараныз: Досмухамедов X. Аламан, А., 1991,35 б.; Эуезов М.
Эдебиет тарихы. //Шыгар., А., 1985, 39-64 б.; Сейфуллин С. Казак
эдебиет1. //Шыгар.,А., 1964,92-1-97 б.; Кенжебаев Б. Салт элендерь
//Казак эдебиетщщ тарихы. Фольклор.А., 1-т., 1948,41-44 б.; Сильченко
М.С. Турмыс-салт жырла-ры. //Казак едебиетшщ тарихы. А., 1960;
Уакатов Б. Казактын халык елендери А., 1974,35-75 б.; Каскабасов
С.А. Казак фольклорынын тарихы. //Казак ССР FA Хабарлары. Тш,
эдебиет сериясы. N4,1988,30 б. т.б. 168.Абылкасымов Б. Телконыр.
А., 1993, 11-15 6.
169.Сонда, 257-258 б. (А. Байтурсынов бойынша).
170.Сонда, 259 б.
171.Сонда, 259-260 б.
III. Э.Бекейханулы-фольклорист.
I
I
I
XX гасырдын басындагы казак улт-азаттык козгалысы
басшыларынын 6ipv, «Алаш» партиясы Heri3iH калаушылардын 6ipi,
Алашорда уюметшщ терагасы болган Э.Бекейхановка теуелазджтен
кейш FaHa назар аударылып, онын енбектер1 ез алдына жеке жинак
болып шыкканы белгш [1].
Сондай-ак 1917 жылгы Акпан TeHKepici, сол кездеп казак
когамынын азаттык жолындагы козгалысы шыгу c e 6 e n r e p i сез
болганда, халыкка кешбасшы болган кайраткерлердщ тек кана саяси
жумыстармен гана шектелмей, когамды шгершетуде, гылымды
дамытуда т.б. аткарган енбектерй «Алаш» партиясы, Алаш козгалысы,
Алаш ecK epi т.б. меселелер! тешрепнде сез козгаганда т.б.—бэр1нде
дерл1к Э.Бекейханов eciM i аталып жургеш белпл1 [2].
Бул енбектерде 1916 жылгы июнь жарлыгы кезшде Семей
облысынын Алаш каласында жастардын «Жанар» атты уйымы
курылуы, Рёсейдвд 6 i p i H i u i жене рющш Мемлекетпк Думасына
депутат болган казак зиялыларынын когамдык-саяси кезкарастарын
талдауда, XIX гасырдын аягында XX гасырдын басында болган
Казакстандап.] улт- азаттык козгалысынын идеялык эволюциясыньщ
проблемалары сез болганда, ездержщ эдеби шыгармаларынын
беттершде демократиялык мэндеп улттык тен кукыктылык,
халыктын мэдениетш кетеру, отаршылдардын жер мен суды тартып
алуына наразылык б1лд1ру сиякты элеуметпк саяси мэн! бар
мэселелерд 1 кетеруде т.б.- бэрднде де Э.Бекейхановтын езшдш улеа
бар екеш орынды керсетшген [3].
Э.Бекейхановтын 1866 жылы бурынгы Семей облысы
Каркаралы уез1 Токырауын болысыНда дуниеге келген^ жастайынан
хат таныган, зерек, алгыр Элиханды эк еа Каркаралыдагы уш
сыныпты мектепке бергеш белгш.
Э.Бекейхановтын одан e p i 1879-1886 жылдары1 Каркаралы
мектебшде, 1886-1890 жылдар Омбы техникалык училищесшде, 18901894 жылдары Санкт-Петербургтеп Орман институтынын экономика
факультеТшде окуы, ал 1896-1903 жылдары Щербина экспедициясы
жумысына катысуы, 1905 жылы Мэсксуде еткен земство жэне кала
кайраткерлершщ съезше катысуы T .6 .-6 a p i ем1рбаяндык деректерде
орын алган [4].
1937 жылгы 27 кыркуйек КСРО Жогаргы соты эскери
коллегиясынын Heri3ci3 yKiMi бойынша ату жазасына кеалгенге дейш,
Э.Бекейханов аткарган жумыстарды жай атап етудщ ез1 онын
когамдык белсеидшпн танытады. Атап айтканда:
219
I Мемлекеттк Думага Семей облысы атынан депутат бол
сайлануы;
-Омбы генерал-губернаторынын Heri3ci3 жарлыгымен уш ай
Павлодар абактысында отыруы;
-Выборг ундеуше кол койганы уиин Санкт-Петербург Сот
палатасынын шеш1м1мен 3 айга Семей турмесше жабылуы;
-Омбыда шыгатын «Голос степи», «Омиш», «Иртыш»
газеттершде, Петербургте шыгатын «Товарищ», «Речь», «Слово»
газеттершде т.б. редакторлык кызмет аткаруы;
-1909-1917 жылдар аралыгында Самарага жер аударылып, Дон
епнш ш к банк1 бвл1мшес1нде жумыс icrreyi;
-XX гасырдын басында казак когамыньщ саяси жэне рухани
eMipiHe араласа бастауы;
-«Казак» газетш уйымдастыруда зор енбек ciH ipyi;
-1917 жылы Уакытша уюметтш Торгай облысы комиссары;
-1917 жылы Жалпыказак съезш уйымдастыруы;
-«Алаш» партиясын куруга;
-«Алашорда» уюметш куруга ат салысуы;
-1920 жылы Казак АКСР Епншшк халык комиссариаты
коллегиясынын M yuieci;
-1922 жылы улттар icTepi женшдеп Халык комиссариаты
жанындагы Орталык баспанын гылыми кызметкерц
-1926-1927 жылдар аралыгында Ресей FA-нын гылыми
кызметкер1 T .6 .-6 e p i жогарыда аты аталган енбектерден бёлгш [4].
1989 жылгы 14 мамырда КСРО Жогаргы Сотынын
каулысымен Элихан Бекейханов кайта акталганнан 6epi [5],
галымнын казактын тарихына, экономикасына, т ш мен эДебиетгне [6]
т.б. енбектер1 ез алдына жеке сараланып зерттеу нысаналарына
айналса да, казак фольклортану гылым ына катысты енбеп арнайы
карастырылмаганы мел1м. Сол олкылыктьщ орнын толтыру ущш,
Э.Бекейхановтын XX гасырдын I жартысында улттык казак
фольклортану гылымынын калыптасуына коскан езшдж енбег1н
карастырамыз.
Э.Бекейханулынын
едебиеттану
тургысынан
жазылган
енбектер1 [7] галым Д. Камзабекулы тарапынан жан-жакты
карастырылады [6]. Бул зерттеуде 8. Бекейханулынын алгаш
енбектершщ 6 ip i ретшде «Женщина в киргизкой былине Кобланды»
атты макаласы [8] сарапталган. Bip кызыгы галым В.М.Сидельников
К1табында осы аты аталган макала авторы есебшде Э. Диваев eciMi
керсет1лген [9]. Шамасы, Кенес ук1мет1 тусында шыккан бул кггапта
Э.Бекейханов eciM i аталмай, онын орнына Э. Диваев KepcerinyiH iH
220
езшдж c e 6 e 6 i: б1р1нш1ден, галым 0. Бекейхановтын 1937 халык жауы
деген непзаз уюммен ату жазасына кесшген КСРО Жогаргы Соты
эскери коллегиясынын каулысы e c e p i десек, екшииден, буркеншж
атпен шыккан макаланы 0 . Диваевтаю деп шатастыруы жатыр.
Сондыктан да осы ютаптын баска да жepлepiндe де 0. Бекейханов
eciMi еш аталмайды. Демек Кенес уюмета тусында жогарыдагыдай
себептермен баспадан шыккан Typni-Typni ютаптар, жинактар мен
монографиялар
да
турл1
езгертулерге,
e3rep icrep re,
редакциялануларга т.б. r y c y i эбден MyMKiH демекшз. Ал, ол ез кезшде
гылымда осындай дерек бурмалануына т.б. екелетш белгш.
Ралым Д. Камзабекулы одан e p i 0 . Бекейханулынын 1915
жылы «Казак» газета бетанде «Кара Кыпшак Кобыланды батыр»
жырына жазган nixipiH сараптайды: «...6ip iH uii, каламгер фольклор
зандылыгын ескермегендей кершгешмен, Heri3i ауыз едебиета
шыгармаларынын тарихнлыгы мен соган сейкес (ягни, деу1рдщ
суретан керсетет1н) керкемдтне ж?та назар аударган, ал бул сол кез
ушш едебиетп танудагы улкен жетастж едц екшил, макала авторлык
едебиет туган кезде жазылгандыктан, 0лиханнын аталган жырга
катысты меселен! накты адамнан сураганына 6ipbiHFaft «фольклор
зандылыгы» тургысынан карауга да болмас; yin im iii, калай дегенде
зерттеу иесшщ жыр метандершдеп «саф» пен «коспаны» саралауын
езшдак едеби-эстетикалык тужырымы болгандыгымен тус1:щцрем!з>>
[6,72].
Жалпы 0 . Бекейханулынын жогарыдагыдай фольклорлык
мураларга niKip айтып, езшдж талдау-талкысына т.б. салуына, 6ip
сезбен айтканда, фольклортану жолына TycyiHe себепкер KiM десек?!
0м1рбаяндык деректерде де [4], кейшга жазылган зерттеу
макалаларында да [10] белгш фольклортанушы галым Г.Н. Потанин
eciMi жш аталуы т.б.-oepi, сез жок, 0- Бекейханулынын
фольклортанушы галым болып калыптасуында аталган галым
енбепнщ ecepi мол болгандыгын танытады.
Жалпы 0. Бекейханулынын XX гасырдын басындагы казак
фольклортану гылымына катысты жазылган 10 шакты енбеп бар.
Олардын 6ipi - табигат кубылысы, жыл мезгщдер! туралы
космологиялык тусшнстер мен жыл басы-наурыз айы туралы
жазылган «Жана жыл» атты макапасы[11]; eKikiiiici - «Кара Кыпшак
Кобыланды» атты сын-макаласы [12]; ymiHxniei - «Ер Таргын», «Козы
Керпеш- Баян сулу» атты жырларды ендеп бастырган ютаптары [13];
терттшше] - белгш зерттеуцл А. Байтурсынулыньщ жинап, ендеп
бастырган «Ер Сайын» мен «23 жоктау» ютаптарын саралап, алгы
сезш жазгандары [14] т.б.- булардын 6 epi Э. Бекейханулыньщ «Кыр
баласы» деген буркенинк атымен жарияланган.
Э. Бекейханулы 1913 жылы «Казак» газен бейнде белгш
фольклортанушы галым Г.Н. Потанинге арнап макала жазады.
Макалада Г.Н. Потаниннщ туган жылы, жер1, кай жерде, юммен 6 ip re
окыгандыгы, кандай кысым K epin, канша мерз1мге сотталганы, казак
фольклортану гылымы yuiiH аткарган кызмей т.б. турасында багалы
дерек кезДергмен катар, XX гасырдын басында фольклор улплерш
кай жерлерден жинастыргандыгы хакында мел 1меттер кел™pi лед i:
«Осы келер жаз (ягни 1914 ж.-Н.Ж.) Потанин Семей облысы,
Каркаралы уез1, Токырауын езёш бойына барады. Июнь басында
«Коянды» жермецкесшде болады. Токырауында жаздай жатып,
казакты аралап кермеюш, казактын ертеп, жумбак, макал, ecKi
жаксыларынын сезш жинамакщы»,- делшген [15].
0.
Бекейханулы сонымен катар Г.Н. Потаниннщ
жанрларды жинайтынына назар аудартумен 6 ip r e , осы icTe кандай
максат кездейтшше де кещл беЯНзёдЬ «Потанин дуниедеп йлдердщ
бершде айтылган неше журттын %гёш макал, езге сездерш
карастырып, сонан кай журт кай журттан енеге-улп алганын
шыгарып отыр» [15,37]. Демек казак зерттеуппа Г.Н. Потаниннщ
фольклорды типологиялык тургыдан зерттеу ед 1сш менгергенд1пн ,
TyciHreHfliriH, 6m eTiH iri т.б. танытады.
Одан epi 0 . Бекейханов жиналган фольклорлык нускаларды
epi жуйелеу, epi сараптау KepeicririH де Г.Н. Потаниннщ
фольклортанушылык ецбепнен мысалга кёлйре отырып, баскаларга
улп-енеге ретшде усынады.
Сондай-ак казактар арасында «ак боз ат», «жей каракшы»
туралы айтылган Typni аныздарды монголдьщ Шынгыс хан
тен!репнде epicrrereH улплер}мен салыстыра отырып, Ty6i 6ip
TepKiHflecTiKTiH, уксастыктын т.б. бар eKeHiHe назар аудартады: «...Осы
«ак боз ат», «жей каракшы» туралы айтылган еездерд! куншыгыста
неше журт неше турге салып сейлеп жур. Бурынгы уакытта адам
баласы аспандагы жулдызга, кунге, айга табынган. T eri казактын
«жей каракшы», «ак боз ат» деген сездер! бурынгыдан калган
ертедеп сез гой. Жылда курбанга шалып тауыспайтын TeHipi
Шынгыстын «ак боз» атынын e p re ric i мен казак epTerici 6ip тукымдас
гой»,-деу 1нен [15,38], 6 i3 0 . Бекейханулыньщ фольклорлык
метшдерщ зерттеу едгстерщщ 6ipi - тарихилык зерттеу вД;1ё|мен де
таныс болгандыгы аныктапады.
Келеа
6 ip
«Григорий
Николаевич
Потанин»
деген
макаласында [16] 0 . Бекейханов Г.Н. Потанинн1ц eK eci хакында жене
222
досы Шокан Уэлиханов жайында т.б. деректер келпредь Сонымен
катар Г.Н. Потаниннщ жазган енбектерше, ем!рбаянына т.б. шолу
жасайды: «1915 жылы Г.Н. 80 жаска толды. Г.Н. атына багыстап
maKiprrepi KiTan басты. Соган косылып казактын елещн, жырын,
макалын б.здщ казак жастары да баспак болды. Мына «Ер Сайын»
мунын басындагы Ахметтщ «Г.Н.-ка тартуы» сонда басылмак болган
едь Куншыгыс баспасы баспак болып отырган Баржаксыулы Ахмет
жиган «Мын 6 ip макал да» Г.Н.-ка калап басылмак едЬ>,-делшген [17].
MiHe, будан (мз XX гасырдын басында казак фольклортану
гылымында белгш 6 ip фольклор Yлriлepi жарияланганда арнайы 6 ip
тапсырыс колемшде де, кейде белгш 6 ip мерейтойга да уй лесп рт т.б.
icKe асырылгандыгын да байкаймыз.
1914 жылы Казанда «У мт> баспасынан «Кара Кыпшак
Кобыланды батыр» жыры басылым кергенг, оны Костанай ye3i,
Карабалык болысынын казагы Б1ржан Толымбайулынын жырлауынан
Махмудсултан Туякбайулы кагазга TycipreHi белгш [6,70]. MiHe, осы
шыккан ютапка Э. Бекейханулы «Казак» газете бетшде арнайы сынмакала арнайды [19]. Сонымен 6 ip re тап 1914 жылы Троицк каласы
баспасынан «Кара Кыпшак Кобыланды» жырынын енд1 6 ip нускасы
жарык Kopefli [18]. «Айкап» журналында (1914, №23, 327-328 б.) бул
жырда ел аузынан жазып алган С. Торайгыров ё к ен д т туралы дерек
келт1ршед1 [19].
Жалпы Э. Бекейхановтын «Кара Кыпшак Кобыланды» сынмакапасы йштёй 7 6 ел 1мнен турады да, басы Абай Кунанбаевтын
«0 лен- аздщ патшасы», соз сарасы» атты влешнщ 6 тармагымен
басталады. M iH e, осы узждщен 6 i3 О. Бокейханулынын фольклорды
соз ©Hepi деп карастырганын сараптаймыз. Енбектщ басы, 6ipiffiui
болюм сал мазмундау улпсгадё бастау алады да жырдагы Кеклан
KeMnip, Кобыланды, Караман, Ke6iKTi бёйнелерж т.б. кыскаша
сараптау да орын алган.
Екшпп белшшДе, 0 . Бекейханулы Кара Кыпшак Кобыланды
батыр бейнесжж «Eflire» жыры Пшнде де кьздёсетшгн еске сала
отырып, Щ экэрш Кудайбердиевтш «Турк, кыргыз, казак Ьам хандар»
шеж1реа мен Ш.Уэлиханов ецбеп непзшде аталган батырдын XIV
гасырда OMip cypreHiH дэлелдеуге тырыскан: «...Бул Кобыландынын
ici XIV гасыр ортасы болуга лайык (Кара: ULIeKepiM шеж1реа, 78 б.).
Токтамыска болыскан Литва князь Витовты Воркесла езеш бойында
(бул Полтава губерниясында Днепр саласы) Аксак Тем1рд1н
колбасшысы Едгге алган.Бул согыс 1399-шы жылы болган (Кара:
Шокан ютабы, 71-6). Буган Караганда Ед1ге Токтамыстан кеткен сон
Аксак TeMipre'' АолбасЫ болган болса керек. Мунан кершедк
223
Кобыландынын Токтамыс, Ед1гелермен замандас болганы»,-делшген
[20]. MiHe, будан б£з галым Э.Б екейханулыньщ фольклорга тарихи
дерек кез1 ретшде караганын аныктаймыз.
Сонымен катар «Кобыланды» жырындагы калмак ханы
Казаннын Кобыландыдан бурын болганын Шакар1м шеяаресше
суйене отырып, eKeyiHiH арасында, ягни калмак ханымен согыстын
болуы мумкш емес деген т.б. тушнге де ойысады: «...Жогарыда
жазганымнан анык болар: «Кобыландыда» акын коскан, тарихка тура
келмейтш кеп косымша бар. Казак тарихына пайдалы сез
«Кобыландыда» аз кершедт,-деушен [20, 174], 6i3 галым
Э.Бекейханулынын фольклорды (эпосты) кейде тура тарих KeiuipMeci
деп карастыргысы келгенш де керем13. Эйтсе де ауызега шыгарма
болгандыктан, фольклордын тур жагынан, мазмун жагынан, формасы
болсын т.б. езгер ет ш ш , тур л ен етш ш , дамитынын, гумырнамалык
тутастануды бастан KeuiipeTiHiH т.б. ескермеген
Tapbfli
[21].
Э.Бекейханулынын арнайы фольклортанушылык б и т п болмауы да
жогарыдагы niKipfli айтуга ce6enuii болса керек.
Ал, ушщцй бел^мде, галым Э. Бекейханулынын фольклорды
халыктын мэдениет тарихынын кез1 деп караганын сараптаймыз.
Мэселен: «...Бес ауыз еленде журт салты айнага тускендей KepiHin
тур. Жеккен арба, болдырган ат, жемтж 1здеп ушкан карга, ермек
токыган катын, жылаган бала, кайгырган ару- 6ep i .мунда бар,-дей
отырып,-...«Кобыландыда» бул сиякты демд1 сез жок десек, адаскан
болмаймыз. «Кобыланды» кешнп айтушыньщ тепюсш кеп KepinTi.
Бул айтушылар ез жандарынан кеп сез коскан»,-деушен [20,174-175],
6i3 галымнын
кешнп айтушылардын нусканы езшше езгершке,
тарихи кезенге сэйкес емес жасандылыкка т.б. TycipreHiH унатпаганын
ангарамыз. Демек бул нусканы «Кобыланды» жырынын жеке 6ip
нускасы деп те карастырмаганын дэйектейм1з.
Ал, енбектщ бесш щ бел1мдеп галымнын мына 6ip пiкiрiнен:
«MiHe, осындай «тшге ж енщ журекке жылы, теп-тепс жумыр келген
айналасы» деген Абай сынына жанасатын елен мынау беттерде...,-дей
келе,-казакта «Кобыландыны» шыгарган xici тепнде жаксы акын
екен»-деген сез осы елендерге карап айтылган болар»,-деушен [20,
177], 6i3 Э. Бекейханулынын фольклордын керкемдж ерекш елтне де
баса назар аударатынына кез жетюзем1з. Ал, б1рде галымын:
«Кобыландыда» жаксы елендердщ косагына кеп дэмЫз елендер
косакталган керщедг... «Кобыландыны» кайта басканда, бул сары-ала
сездерд! шыгарып тастаган жен»,- деушен де зерттеушшш фольклор
улпсш кейшп турл! «коспа» делшгондёрден арылту талабы шан
беред! [20,177-178].
224
M iH e, мунда элемдж фольклортану гылымында фольклор
улплерш бастырганда, eiu6ip 63repicrepre, езгертулерге тусфмей,
керкемдгп темендарне карамай т.б. сол калпында жарыкка шыгару
Kepeicriri турасында калыптаскан Heri3ri принциптерше сай емес niKip
айтуы т.б.-бэрь сез жок, белгш 6ip гылым саласыньщ fyjpJii кезенде
турш ауыткуларга урынуы м ум к щ дай й айгактайды.
Ал, галымнын мына 6ip niKipiHeH: «...ютапты кайта басканда
Кобыланды батырдын ез1йвд cypeTiH де, атынын cypeTiH де жырдагы
ж а зу га дел кылып басу керек. Тайбурылды тяжеловоз боз айгйрга
айырбастаганга казак к ез! уялады »
д еу ш е н [20, 178-179], 6i3 XX
гасырдын басында фольклор ул п л ер ш KiTan eTin бастыру ю ш д е
белгш 6 ip жуйелшктщ, гылыми кезкарастын т.б. калыптаса
бастаганын сараптаймыз.
Корыта айтканда, XX гасырдын I жартысындагы казак
фольклортану гылымына катысты жазылган белгш галым
©гБекейханулы енбектершен 6i3: бдощшден, сол кезендеп фольклор
улплерш жинауда, e p i жариялауда, epi зерттеуде болсын белгш 6ip
жуйелшктш дейбкгшктш нышандары т.б. калыптаса бастаганын
KepeMi3. ЕКШШщен, сондай-ак жетктжпен 6ip re кeмшiлiктiн де орын
алганы жене онын непзп eKi c e 6 e 6 i аныкталып отыр. Bipi - ол
галымдардын арнайы фольклортанушылык ЩШШ болмагандыгы
болса, eKiHiuici - сол кезендеп казак фольклортану галымынын
баландыгымен TyciH aipinefli.
Пайдаланган адебиеттер
1.Бекейханов Элихан. Шыгармалар. (Кураст. М.Койгелдиев). А.,
Казакстан, 1994.
2.Караныз: Мекебаев Т. Уакытша уюметпн Казакстандагы бил!к
орындарымен карым-катынасы. //Казак тарихы, №4, 1996, 30 б.;
Рустемов С. Мусылмандык козгалыс Ьэм казак когамы. //Казак
тарихы, №4, 1996, 27 б . ; Эм1рбекова Ж. Турар жэне зиялылар. //Казак
тарихы, №2, 1997, 51 б.; Нурпетсов К. Мустафа Шокай Казакстан
мен Турмстаннын 1917-1927 жылдардагы когамдык-саяси eMipi
туралы. //Казак тарихы, №2, 1997, 25 б.; Койгелдиев М. ТурК1станнын
улы перзенп. //Казак тарихы, №2, 1997, 18 б.; Текенов Э. Мустафа
Шокай eMipiHiH кёйб1р кырлары. // Казак тарихы, №2, 1997, 41,43 б.;
Сержбаев Е. Алгашкы курылтай карсанында. //Казак тарихы, №5,
1997, 44-45 б.; 1лиясова К. Алаш ecKepi. //Казак тарихы, №6, 1997, 60
б. т.б.
.... ,
225
3.Караныз: Дулатов М. Саналы Алаш азаматына. //«Сарыарка» газету
9 наурыз, №33, 1918; Озганбаев 0. Ресей Мемлекетпк Думасындапл
казак депутаттары. //Казак тарихы, №6, 1997, 47 б.;Сыдыков Е.
Проблемы
идейной
эволюции
национально-освободительного
движения в Казахстане. //Отан тарихы, №2, 1998, 47 б.; Нурпешс К.
Алаштыц курескер улы. //Казак тарихы, №4-5, 1997, 4 б.;Омарбекулы
С. «Алаш» шацырагын 6ip кетер1скен. //Акикат, №4, 2001, 55 б.;
Эшкеева Н. Элихан Бекейхановтын улттык мемлекет курудагы
устанган непзп принциптерк //Акикат, №3, 2002, 50-55 б.; т.б.
4 .Карацыз: Койгельдиев М. Элихан Бекейханов //Элихан Бекейханов.
А., Казакстан, 1994, 5-39 б.; Казакстан улттык энциклопедиясы. 2 том,
А., 1999, 401-404 б.; Волкова Т.П. Материалы к биографии Алихана
Букейханова (Казахский лидер-исследователь своей родословной).
//Отан тарихы, №1, 1998, 95-10Q б. т.б.
5.Социалиспк Казакстан, 7 маусым, 1989
6.Камзабекулы Д. Элихан Бекейханнын эдебиетшшгь //Тан-Шолпан,
№5, 2002, 68-79 б.
7.Караныз: Турк, кыргыз, казак Ьэм ханлар шеж1рес1 (резензия)
//Казак, №12, 1933; Калкаман-Мамыр (Шэкэр1м). Сын. // Казак, №121,
1915; Кара Кыпшак Кобыланды (Сын).// Казак, №126-129, 1915 т.б.
8.Женщина в киргизкой былине «Кобыланды». //Туркестанские
ведомости, № 35, 1899, 208-209 б.; №38, 1899, 228-229 б.; №42, 254255 б.
9.Сидельников В.М. Устное поэтическое творчество казахского
народа. А., Наука, 1969, 72 б.
10.Караныз: Григорий Николаевич Потанин. //Казак, №15, 1913;
Григорий Николаевич Потанин. //«Ер Сайын» кггабы шшде
(Жыршылар айтуынан алып, ендеп еткерупп Байтурсынулы Ахмет).
Мэскеу Улттар комиссариаты карауындагы куншыгыс баспасы, 1923,
86-91 б. т.б.
11 .(Бекейханов Э). Кыр баласы. Жана жыл. //Казак, № 53, 9 март,
1914.
12.(Бекейханов Э). Кыр баласы.Кара Кыпшак Кобыланды. //Казак,
№126-129, 1915.
13.Бекейханов Э. Ер Таргын (Марабай акын жазып алган, ендеп
бастырган-Кыр баласы). Мэскеу, Юшпк баспа, 1923, 12 б; Козы
Керпеш-Баян сулу (Радловтан жазып алынган-Кыр баласы). Мэскеу,
Кшдж баспа, 1924.
14.Бекейханов Э. Ер Сайын (Жыршылар айтуынан алып; -ендеп
еткерупп Байтурсынулы Ахмет). Мэскеу, Улттар Комиссариаты
карауындагы куншыгыс баспасы, 1923; 23 жоктау. (Жинастырган,
226
тузеткен Байтурсынулы Ахмет). Алгы сезш ryciwupin жазган—Кыр
баласы. ). Мэскеу, Юшпк баспа, 1926.
15.(Бекейханов Э).Кыр баласы. Григорий Николаевич Потанин.
//Казак (Кураст. У.Субханбердина, С.Дэуггов, К- Сахов). А., Казак
энцциклопедиясы, 1998, 37 б.
16.Бекейханов Э. Григорий Николаевич Потанин. //«Ер Сайын»
ютабы imiHfle (Жыршылар айтуынан алып, ендеп еткерунл—
Байтурсынулы Ахмет). М., Улттар Комиссариаты карауындагы
куншыгыс баспасы, 1923, 86-91 б.
17.Бекейханов Э. Григорий Николаевич Потанин. //Шыгармалар
iiuiaae (Кураст.М.Койгелдиев). А., Казакстан, 1994, 279 б. /.
18.Кара Кыпшак Кобыланды. //Казак, №89, 10 декабрь, 1914
(Троицкще басылып шыккан «Кобыланды батыр» .жыры туралы
хабар).
19.Айкап (Кураст. У.Субханбердина, С.Деу1тов) .А., Казак
энцииклопедиясы, 1995, 352 б.
20.(Бекейханов Э.) Кыр баласы. Кара Кыпшак Кобыланды. //Казак
(Кураст. Y .Субханбердина, С.Деуггов, К-Сахов). А., Казак
энциклопедиясы,1998, 173 б.
21.Каскабасов С. Казак фольклорынын тутастану кубылысы.
//Жулдыз, 1992, № 11, 181 -198 б.
IV. Досмухамедулы-фольклорист.
Фольклортану гылымы сез болганда, алдымен фольклордын
жиналу, жариялану epici сарапанып, содан к ей ш барып, онын зерттелу
тарихы карастырылатыны белгш.
XX гасырдын алгашкы жартысынлагы казак фольклортану
гылымынын дамуына улес коскан зерттеушшер: М.Ж. Кепеев,
А.Байтурсынов, Э. Бекейханов, X. Досмухамедов т.б. енбектер! Кенес
YKiMeri
тусында онын
авторлары кудалануына байланысты
ескершмей келген!, олардын бэршщ дер дпс енбектер1
тек
тэуелазджтен кешн колга алына бастаганы м аш м .
XX гасырдын I жартысынлагы казак фольклортану гылымы
м э с е л е л е р ш жан-жакты сараптау ушш де, сол кезеншн: элеуметпк,
тарихи, саяси, мэдени жагдайын; эдебиет пен фольклор улгшершщ
жиналып, жарияланып, зерттелуш карастыру т.б. кажетпп туатыны
анык. MiHe, осы тургыдан келгенде, белгш Кргам кайраткер1
Х.Досмухамедулынын фольклортану саласындагы eH oeicrepi назар
аудартады [1].
X. Досмухамедулынын баспа бетшде жарык керген
енбектершен 6i3 онын казак медицинасы, биология, табигаттануы
жэне 6i3re катысты тарих, тш, эдебиет гылым салаларына коскан
yneci кеп кырлы екенш зерделей аламыз.
Осы
орайда
ел1м1з
тэуелйздж
алганнан
кей^нп
Х.Досмухамедулы туралы жарияланган енбектерд! карастырсак,
алдымен X. Досмухамедулынын «Аламан» к1табы (Курастырган F.
Энесов, А.Мектепов, LLI.KepiMOB) 1991 жылы кайта басылым керген1н
[2] , артынан галымдар К-Сейталиев ((1994 ж.), К-Жарыкбаев,
А.Борангаликызы (1996 ж.) т.б. макалалар шогыры жарык KepreHiH [3]
атап 6TKiMi3 к е л е щ Сондай-ак X. Досмухамедулынын тандамалы
шыгармалары
1998
жылы
кайта
енделш,
толыктырылып
(Курастырган Р.Энесов) ез алдына жеке басылды [4]. Сонымен 6ipre
1998 жылы Алматы каласында «Халел Досмухамедулы-эдебиет
3epTTeymici» деген атпен А. Т. Элмуханованыц кандидатгык
диссертациясы коргалды [5].
Алайда осы аталган енбектерде X. Досмухамедулынын XX
гасырдын I жартысында казак фольклортану гылымына коскан езшдж
улес1 жалпылама сез болганымен, онын 6epi арнайы жете
карастырылмаган. Енд1 осы олкылыктын орнын толыктыру
максатында, алдымен жогарыда аты аталган енбектер топтамасына
токталып етешк.
228
Кезшде 1930-шы жылдардагы кугын курбаны
X Досмухамедовтын «Аламан» ютабында (1991 ж.) казак эдеб”
Е
Ш
Н
катысты кунды деректер орын а д у м е я Ж ^
казак фольклоры улплер! де, Махамбет, Мурат, А б ы л ^ а к ь ш д а р
шыгармалары да енгеш белгш . К ш ш кф 1спесшде орьшдь 1б а ^ ь п
еткендей, онда X. Досмухамедулынын ^Ь1С^ с ы £ ы п к о ^
деректер!: галымнын 1883 жылы казФп Атырау облысы, К ы з ы л кога
ауданында дуниеге келген», жастайынан зеректш пм ен к е з г е ^ с к е ш ,
6iniM нац м ен сусындауына ескен ортасы эсер eryi т.б. камтылган^
Расында, зертгеушшш когамдык ой-санасынын есуш е, Ултжанды
« а м а т
б о л ь Г к ^ ы п т а с у ы н а т.б. саз жок, э к е а , акесж ш агасы мен
акын Мурат Манкеулынын шыгармалары мен акыл-кенесте Р1 шешуип
ыкпал жасаганы анык. Демек болашак фольклортанушы галымнын
халык эдебиет! не деген алгаш суш спениплтн де, кызушылыгын да
т б -осы э к е а , экес!н!н агасы мен Мурат акын т.б. тугызды деуге н епз
толык. Себеб! бершген емфбаяндык деректерде [2, 5-6] халел
экесш щ агасы Дэулетумбет Машакулы (1848-1907) акын Муратпен
хат алысып турганы келйршедк Ендеше кене заман мэдени
мурасынын 6mripi Мурат акынмен Халел отбасынын араласып туруы,
ез кезепнде жас Халелдш казак халкынын тел эдебиеймен сусындап
ecyiHe эсер еткеш анык.
Бастапкыда
ауыл
молдасынан ^ хат
таныган
X Досмухамедулынын рухани дуние танымын байыту уинн окуын api
карай жалгастырганы, 1895-1909 жылдар арасында, алдымен Орал
аскери
реалдык училищесшде,
кешннен
Санк-Петербургтел
Императорлык аскери медициналык академиясында flapic алганы т.б.
галым жиеш-Д.Е. Эбд^рахимова енбепнде [4, 349] орынды атап
керсетшген.
*
1909-1918 жылдар арасында X. Досмухамедулынын Пермь
губерниясында учаскелж дэр1гер, Орал облысында Kimi дэр1гер
кызметш аткара журш, 1917 жылы Орынборда еткен I Жалпыказак
съезш ш терагасы болганы, сол жылдын желтоксан айында
терагасынын орынбасары кызметш аткарганы мэл!м, Бул Алаш
автономиясы жарияланып, «Алашорда» yKiMeTi курылган кезеш екеш
белгйп [4,349-351].
Ал, 1918-1920 жылдары X. Досмухамедулынын Алашорда
умметш щ Батые бшпмшш жетекшшершш 6ipi болганы ;.4^20-1921
жылдары Ташкентгеп физикалык ад 1спен емдеу институтынын
ординаторы, Казак пединститутында мектеп A a p ire p i болганы; 19211923 жылдары Турмстан республикасы Халык агарту комиссариаты
жанындагы казак гылым комиченясыныч торагасы болып кызмет
229
аткарганы; 1923 жылы Орта Азия мемлекетпк баспа коллегиясынын,
кешн Казак мемлекетпк баспасы Шыгыс белШшщ Myiueci; Туркестан
Республикасы Халык агарту комиссариаты жанындагы мемлекетпк
гылыми
кенеспн
терагасы
болып
icrereH i
т.б.-бэр!
Х.Досмухамедулынын ез колымен толтырган «Кызмет бабы жошндега
жалпы маглуматтар» iiuiHfle де накты керсеплген [4,349-351].
X. Досмухамедулынын ecipece 20-шы жылдары казак
фольклоры мен ауыз эдебиет! улгшерш жинастыра отырып, оларды
жеке к1тап не макала туршде, болсын, баспа бетше жариялап, казак
фольклортануына
елеул1
улес
косканы
анык.
Ралым
Х.Досмухамедулынын фольклортанушылык жолга тусуГне тжелёй не
туртк1 болды десек, онын 6ipi - казактын белпл1 фольклортанушы
галымы В.В. Радловтын жарияланган ецбектер! эсер] болса [4,23];
eKiHmici - казактын белгш фольклортанушы галымы Э. Диваевпен oip
ужымда кызметтес болуы [4,6,355,368,370] т.б.-бэр! ем!рбаяндык
деректерден жете аныкталган.
Демек XX гасырдын I жартысында казак фольклоры мен ауыз
эдебиет! улплерш жинаудын болашак урпак ym iH , казактын
мэдениет!, тарихы, т ш , эдебиет! т.б. тарихы ушш маныздылыгын,
бага жетпес казына коз! екешн дэйектесек, сонын себепкерлер!
В.В.Радлов, Э. Диваев ыкпалын кабылдап, api ер!стеткен
Х.Досмухамедулынын фольклортанушылык енбектер! гылымдагы
дэстур жалгастыгы рол!н дэлелдейд! деп санаймыз.
Ал, 1924 жылдан бастап 1938 жылгы накактан кайта
туткындалганга дейш X. Досмухамедулы T ypni-T ypni орындарда
кызмет аткарганы белгш . Ол аткарган кызметтер: казак агарту
институты баскару тералкасынын мушеа; Ресей Рылым академиясы
жанындагы Орталык елкетану бюросынын муше-корреспонденп;
Турк!стан Денсаулык сактау халык комиссариаты жанындагы
эпидемияга карсы курес Орталык комиссиясыньщ терагасы;
Мэскеуде болып еткен V Букшресейлж денсаулык сактау съез!не
катысушы; Казак гылым-баспа комиссиясы терагасынын орынбасары;
Казак жогары пединститутында мектеп-санитарлык flo p ir e p i;
«Педология» курсы бойынша Казак жогары пединститутында
окытушы; Казак мемлекеток университетш уйымдастыру жен(ндеп
комисснянын
терагасы;
Алматыдагы
казак
мемлекетг!к
университет!н!н,
ягни
КазМУ-дщ
педология
кафедрасынын
профессоры; Казакстан пединститутынын проректоры; кшэс!з
камауга апынып, 19 ай турмеде жатып кайта шыкканнан кей!н де,
курес, эрекепн токтатпаганы кэр!нед1. Будан кей!н ол Воронеж
капасындагы Орталык каратопыракты облыстык денсаулык сактау
230
§
I
I
I
1
I
I
I
1
I
I
1
J
1
I
1
I
1
I
j
бётм ш щ Денсаулык сактау жене гигиена институтында бел1м
менгерупн; Воронеж калалык балаларды емдеу профилакториялык
амбулаториясы менгеруппсшщ орынбасары; Воронеж каласынын
Орталык ауданынын учаске flepirepi; Ю ВЖ Д санучаскесшщ
санитарлык дэржер-эпидемиологы; аудандык денсаулык бел 1м)Н1Н
балалар бакшасынын flepirepi т.б.
Ал, 1938 жылы кайтадан туткындалган X. Досмухамедулынын
Казак КСР 1шк1 ic r e p халык комиссариатынын ескери трибуналы
уюм!мен ату жазасына кесшш, артынан 19 3 9 жылдын 19 тамызында
хурме ауруханасында екпе туберкулезшен кайтыс болганы, кешннен
1958
жылгы 11 акпан куш КСРО Жогаргы Соты ескери
коллегиясынын шеш\м1мен Казак КСР Iuna icTep халык комиссариаты
ескери
трибуналынын
1939
жылгы
24
ceyipfleri
Халел
Досмухамедулына катысты ую\н куш! жойылганы [4 ,3 5 1 ] -6 e p i:
кешеп кызыл отаушылдар билеушшер! тарапынан казак зиялыларына
т.б. жасалган зулымдыктардын 6 ip кырын гана танытады.
Жогары аты аталган А. Сейталиевтщ макаласында [3] Казан
тенкерюше дешн жогары бййм алган казак зиялылары арасынан
шыккан X. Досмухамедулынын педагог-галым ретшдег! кызме-ri сез
болады: Демек жогары педагогикалык оку орындары ашыла бастауы;
ондагы маман гылыми кызметкерлердщ жетаспеуш ш п; оку
жоспарларынын жасалуы; окулыктар ез!рлену! т.б.—бершщ бас
касында X. Досмухамедулынын болуы т.б.-сезаз, галымнын
педагогикалык кызметпенен белсене араласканын керсётедь
Галымдар К- Жарыкбаев пен А. Борангаликызы енбектершде
[3] X. Досмухамедулынын этнопсихология гылымына катысты
ойлары б!ршама сарапталган.
Ал, зерттеуш! Р.Т. Элмуханова [3] X. Досмухамедовтын казак
акындары мурасын жинаушылык, epi зерттеуш ш к кызметтерше
;? токталады. Онда «Мурат акыннын сезд ер т (1924), «ИсатайI Махамбет»
(1925),
«Аламан»
(1926)
жинактарына
енген
| Х.Досмухамедулы жинаган ауыз едебиет] Yлгiлepi гана сараланган.
I Сонымен катар белгш галым A.lllepin езш щ «Болжал сездщ бедер!»
атты макаласында [3] X.Досмухамедулынын «Казак халык едебиетЬ>
атты енбепндеп болжал елендержш Teri мен табиг&гын карастырган.
X. Досмухамедулынын фольклортанушылык кызмётшё келет!н
болсак, алдымен X. Досмухамедулынын ауыз едебиет! улплерш
жазып алумен ертеден-ак шугылдана бастатны на галымдар Р.Энесов,
А. Мектепов, Ш. Кер1мов назар аударады [2,10]. Сондай-ак аталган
зерттеушшер жинактапган материалдар нелзш де Халелдш «Мурат
акын сездер!».(1924), «Аламан» (1926), «Исатай-Махамбет» (1925)
I
ютаптарына кажетп алгы c e 3 i мен туашктер бере отырып,
мэпндердш K e 6 in e c e Батыс Казакстан жершен жазылынып
алынганын аныктаган.
Сондай-ак
Халел туыскандарынын 6ipi
Балмукан
Мэмбетжанулыныц естел1п кенш белерл1к: «Халел,- дейд1 аксакал,Ташкент каласынан жазгы демалыска келгенде арнайы уй TiK ripin,
жакын жердеп сез бшетш карттарды T eric шакыртатын. Кешн осы
карттар ip im ^ e келе Халел касында Ыгылман Шерекулы сиякты
акындар калатын-ды» [4,100]. Осы 6 ip азгана естелжтщ озшде жалпы
фольклортану гылымында калыптаскан фольклорды толыкканды
жинаудын уш кезещ болса: 6ipiHuii - фольклорлык улгап 1зДеснру;
eKiHuuici - мэтшд1 жинастыру; yu iiH in ici - кагазга T y c ip y т.б., мше,
онын y iu e y i де X. Досмухамедулы тарапынан орындалганы
байкалады. Маселен, Ташкент, каласынан жазгы демалыска келгенде
арнайы уй T iicripin, жакын жердеп сез бшетш карттарды T eric
шакыртуынан 6i3 Хал елдщ фольклорды жинау ушш алдын-ала
уйымдастыру жумыстарын журпзгенш керем.з. M iH e, бул
фольклорлык у з т ш дзяесйруйдН 6ipiH in i кёзещнщ icKe асканын, ал,
екшпй, уппнпп кезен-мэпщл жинастыру мен кагазга тус1рудщ де
жартылай icKe аскандыгын байкатады. C e 6 e 6 i сездщ кaдipiн бшетш
карттарды T eric шакыртканы- icTiH басы болса, ол 2-uii кезен, ал 3-iui
кезен- кагазга T y c ip y r e келгенде, сонынан 1р1ктеле келе тек Ыгыман
Шерекулы сиякты акындар гана калуы-бэр1 барлык фольклор
улгшершщ кагазга T y c in улпрмеген, ал ол кезепнде тууы MyMKiH
T ypni нускалардын да ескершуше акелер1 ce3ci3.
Дегенмен 6 ip a 3 фольклор улгшерш 6epriH ri жеткгзушлергнщ
6ip i
Ыгылман Шерекулы сиякты акындар е к е н д т T .6.-6ep i
фольклорлык MeTiHHiH жазылынып алыну паспортына кажетп дерек
кез 1 болумен катар, сондай-ак олардын фольклорды жинаудын
ауызба-ауыз т э с ш аркылы кагазга тускендтн де аныктай алады.
Мундай ауызба-ауыз тас in аркылы галым ауыз эдебиет1 улгшер1 мен
фольклорлык мэтшдерд1 де жинастырганы белгш. Мэселен, ауызбаауыз жинау т э с ш аркылы зертгеунм Халелдш мынадай ауыз эдебиет
улплер1 басылым керд1: «Мурат акыннын сездер!» (1 бел1м, Ташкент,
1924);- '«Исатай-Махамбет» (1 б е л 1М, Ташкент, 1925); «Адай Абыл
акыннын сездернен калган 6 ip журнак» (Сана, 1924, №2-3);
«Калмактын каргысы» (Мурат акыннын c e3 i. //Сана, 1924, №2-3);
«Уш киян» (Мурат акынньщ c e 3 i. //Сеуле, 1924, №6); «Кыз» (Мурат
акыннан. //Сеуле, 1924, №6) т.б.
Сонымен катар галым Халелдщ «Аламан» (Ташкент, 1926)
жинагы мен «Аруакпен айтыс» (Сана, 1924, №2-3) макаладарымен катар,
232
ауызба-ауыз тесш аркылы жиналган фольклор y n riflep i жогарыдагы аты
аталган «Мурат акыннын сездерЬ> (1924), «Исатай-Махамбет» (1925)
атты жинактар 1Ш1нде де кездеседг «Мураттын жылкышымен
айтысканы»; «Мураттын Оразбен айтысканы»; «Мураттын Жантел1мен
айтысканы»; «Мураттын Тыныштыкпен айтысканы» т.б. M iHe, будан
фольклор мен ауыз едебиет! улплерш жинауда X. Досмухамедовтын
кебшесе ауызба-ауыз жинау тесш не суйенгендт ашылады.
Зерттеуцн Р.Т. Элмуханова диссертациясына [5] келетш
болсак, онда ол X. Досмухамедулынын едебиет зерттеуипа ретшде:
ем^рбаяндык
деректерше
катысты
казак-кыргыз
GijiiM
комнссиясындагы, «Сана» журналы мен «Талап» кауымындагы
кызметтерг. Абай, Махамбет, Шернияз, Нысанбай, Мурат, Базар
акындар туралы 6iftaipreH пшрлер1мен катар, аталып отырган
галымнын фольклортанушылык кызмет! де арнайы сез болган, ягни
онда: «Казак халык едебиет!» баяндамасы мен «Аламан» жинагына
жазган aлFЫceзiнiн мен-манызы; казак фольклорынын жуйе кестесш
жасаушы ретшдеп т.б. енбЪп сараланган.
X. Досмухамедулынын «Казак халык едебиетт атты
баядамасы XX гасырдын 20-шы жылдары Ташкенттен Казак жогары
педагогика институтынын казак т!лi кабинетнде окылганы белгш
[2,14,-34]. Сонымен 6 ip r e
зертгеушшш бул баяндамасын казак
фольклорын кырык бес жыл бойы ершбей-жалыкпай жинаган белгш
казак фольклортанушысы 0 . Диваевка арнауы: 6ipiHiuweH, халык
мурасынын i3-Tycci3 жойылып кетпеу! ушш аянбай кызмет еткен
0.Диваевтын фольклорды жинаушылык енбепне деген зор штипаты
мен берген багасы KepiHce, екшипден, фольклортанушылык
кызмепнде 0. Диваевй езше устаз санагандыгы танылады. Жене де
ез баянламасынын алгы сез1нде: «.Орыс едебиетшде казак халык
едебиет1 туралы сан жагынан недеу1р макалалар болганымен букш
халык едебкетан тугел камтитын жуйел! де толык очерк жок»,-деушен
[2,14], б*з сол кездш езшде-ак козгалган осы такырыптын
кекейкестшгш танумен катар, соган катысты 6 ip a 3 енбектерд1
Х.Досмухамедулынын езшше карастырганын KepeMi3. Ягни гылыми
енбек жазудын алгышарты-взше дёйшй1, енбектерд1 мйядетп турде
карастыру болса, ол шарт орындалган. Демек XX гасырдын -басында
казак фольклортану гылымы ез алдына жеке калыптаса бастагандыгы
осы шагын енбектердщ езжен байкалйды. Сондай-ак: «Ал жекелеген
макалалар арнаулы журналдар меН баска да мерз!мд! басылымдарда
шашырап жатыр, сондыктан маман емес адамга ( TinTi кейде
мамандардын ездёр! де) олармен танысу MyMKiH емес»,-деген niKip де
назар аударарлык [2,14]. M iH e, бул узшдшен б!з мерз1мд1 баспасвздщ
233
жет1МС13Д1ГШ, таралымы аздыгын, ал сатып алу у ш ш халыктык (элаукатынын т е м е н д а г ш е н ) шамасы келмеу1мен катар, сондай-ак жалпы
бухаралык ютапханалардьщ жоктын-касы болуы т.б,—6epi XX гасыр
басында, б1ршплден, казак фольклортану гылымынын кенжелеу
себептер1н танытса, екшппден, фольклортанушылык 6uiiMi бар
арнайы маманданган галымдардын аздыгы да осы м е ш е у щ к п
н е т а зД е г е щ н андаймыз.
Осындай кедерплерге карамастан X. Досмухамедулы езшщ
алп>1- сезшде казак фольклортану гылымы алдында турган басты
максат пен м ш д е т т е р ш айкындап берерл.к, казак фольклортану
гылымынын бай тарихын жуйел1 з е р т т е й т ш т.б. жоба-улпсш де
усынады:
-казак тш нде де халык эдебиетш азды-кепт1 болсын толык
камтитын шолу жасау;
- м у м к ж д и г н ш е казак х а л ы к э д е б и е т ! м а зм у н ы н б а я н д а у ,
Ж 1ктеп-Ж 1л1ктеу;
-улплердщ булак к е з д е р ш ашу;
-халык эдебиетшщ даму тарихын аныктау;
-эдебиеттщ жан-жакты дамуына ыкпал еткен себептер мен
жагдайларга кенш болу;
-сыртган болган всерлермен казактарга туыстас халыктардын
халык эдебиеттер1 мен взара ауыс-тушс масел ел epi не токтапу;
-халык эдебиетшщ непзшде Ka3ipri еуропаланган казак керкем
эдебиетшщ дамуын дэйектеу;
бул жана алгышарттардын жана эдебиеттщ жекелеген
екшдерше типзген ыкпалын саралау;
-халык эдебиетшщ казак гылыми едебиетш калыптастырудагы
мэнш сараптау;
-казак халкынын тарихын, когамдык дамуын жэне турмысT ip m im r iH , сондай-ак казактын жеке басын (мшез-кулкын танып
бшудёп орны т.б. [2,14] тэр1зд1 езекп мэселелерДГц Ka3 ipri танда
фольклортану гылымында зерттелш жаткандыгын Д1ттеу T .6.-6epi
галым Х.Досмухамедулынын XX гасыр басында айткан пшрлерщщ
емфш ендтн, сол аркылы казак фольклортану гылымына коскан
елш еуаз енбепн танытады.
Демек XX гасырдын I жартысындагы казак фольклортану
гылымы тарихында, Казан твнкерюшен кешнп уакытта да орыс
зерттеушшер1мен катар, казак арасынан шыккан зиялылардын 1шшде
Х.Досмухамедулы тэр!зд! кайраткерлердщ журпзген жумыстарына
арнайы кенш белущ, жан-жакты сараптауды кажет е т е п т анык
234
MiHe, будан 6i3 галымнын фольклорды iurreii жпстеуд] максат
I етумен катар бул салада да rypni кем ш ш ктердщ боларын алдын-ала
I есепке алып, оларды тузету жолдары мен кейш п 13Дётстерд!ч
I аукымды екенше де баса назар аударткан. ДёГенмен фольклорды 46
жанрга 1штей ш ктегендё [2,35], галымнын басты максаты-эйтеу]р
фольклорлык терМиндердц кебейте беру емес, казак фольклорынын
жанр жагынан каншалыкты бай да екёнд!гш таныту максатынан
туындаса керек.Оган дэлел-аталган кайраткер1м1здщ мына 6 ip niK ipi:
«Б!з бул очерк!М1зде тек казак халык эдебиетш щ болм ы с-бтм ш хатка
туЫрщк, колдан келгенше жуйел1 де айкын класси фикациялап, a p 6 ip
бел1мнш мазмунын ашып, бастау- булактарын аныктап жене онын
казак, орыс "плдершдел бар улплерш корсетуд1 максаТ тутып
отырмыз. Халык едебиетш жуйелеудщ тырНакалды теж!рибес!
болгандыктан б1здщ 04epK iM i3 тутастай, e c i p e c e ' классификациялау
бел)м1 кемшЫ ктерден кур алакан болмаса керек, ал оларды тузету
кейш п !зден!с-зерттеулердщ мш!дёт1 болмак» [2,14-15].
Сонымен катар: «XIX гасырдын екшнп жартысынан бастап казак
кауымынын турмыс TipinLniri езгер1ске ушырай бастады, ал бул
езгер!стер халык эдебиетш щ даму жолына да ыкпал типзд!» [2,15]деушен, 6 i3 галымнын халыктын элеуметпк-экономикалык мэдени
дамуы ез кезепнде фольклортану гылымы даму жолына асер етпей
коймайтынын ескере отырып,
фольклор улгшершщ i3-TY3ci 3
жойылып K e m e y i yu iiH , халык эдебиетш щ барлык улплерш жинау
мен хатка T y c i p y к е р ек т тн е назар аудартканын керем1з.
Галым ецбепнш «Халык эдебиет! HiH мазмуны» атты
тарауында: «Казак эдебиетш щ непзш халык едебиет! курайды.
Казактын халык эдебиет! саны жагынан аса бай, мазмуны жагынан
ете алуан турлк Казактын жеке ем!ршщ барлык ceirepi- туганнан
бастап ем^рден озганга дейш, сондай-ак тутас халыктын немесе жеке
рудын когамдык ем!р!ндеп барлык окигалар халык едебиетшде
жырланады» [2,15],- деушен 6i3 фольклордын халык eMipiHin барлык
жактарын камтумен катар, казак вдебиетшщ непзш халык эдебиет!
курайтынын сараптай отырып, фольклорда халыктык сипат басым
болатындыгын дэйектей аламыз. Демек галымнын халык эдебиетш
сез e H e p i деп кана танып коймай, сондай-ак оны хаЛыКты танудын
кайнар кез 1 ретшде, ягни этнографиялык м эл 1мёт пен катар ел
тарихынын дерек кездер! есебшде карастырганын аныктаймыз.
Сонымен катар шшдехана, бесж жырынан узнад кеЛт!ре
отырып, олардын кай кезде айтылатынын, тёрбйелш кызметш, бала
тш ш щ дамуы мен жеке адамнын калыптасуындагы ролш т.б.—
танытуы,-бер! [2,15-16]. галым Х.Досмухамедулынын фольклорды-
|
235
халыктык педагогиканын (этнопедагогиканын) 6ip кайнар кез! ретшде
карастырганын дэлелдейдг
Осы орайда а т а л га н баяндама шпнде м у н д а й у л п л е р д щ жалпы
саны 14 болса да, олардын кайдан, ю м н е н алгандыгы т.б. ж е н ш д е
мэл1меттер б е р ш м е г е н ш ескертюм1з келедь Алайда баяндама сонында
«Казак халык эдебиетшщ улгшер1» деген [2,35-37] атпен б е л г ш
фольклортанушы галымдар: В.В.Радлов, Я.Я.Лютш, Ы.Алтынсарин,
Э.Диваев, А.Е.Алекторов, Н.И.Ильминский, Г.Н.Потаниннщ т.б.
жинаган фольклор у л г ш е р ш щ жарык керген Ti3iMi б е р ш г е н . Демек
баяндама 1ш ш де
к ел т ар ш ген м э т ш узшдшер1 осы аты аталган
галымдар енбектер1 iiu in a e орын алуы м у м к ш деген ойга ж е т е л е й д ь
Демек галым бул баяндамасындагы фольклор у л п л е р ш дайын
макалалар, ютаптар мен т у р л ! жинактар й ш н е н алгандыгын танытады.
Сондай-ак
казак
фольклортанушы
галымдары
арасында
алгашкылардын 6 ip i болып, казак фольклорынын басылым керген
м э т ш д е р ш щ библиографиялык керсеткшш жасауга тырысуы, ягни
у л п н щ кай баспадан, кай жылы, кай жерде ж е н е юмнщ атынан
басылым керген т эр х зд ! т.б. маглуматтарды 6 ip арнага жинап,
жуйелеуш максат ету! галым Х.Досмухамедулынын бул жердеп
e n 6 e r i куптарлык ic болса да, баяндама »шшдеп мэтшдердщ накты
кайдан, к1мнен алганын K ep ceT n ey i- 6 e p i сол кездеп фольклортану
гылымындагы асыгыстыкты, д э й е к Ы з д щ т т.б. ягни гылым атаулынын
баландыгын танытады.
Демек XX гасырдын I жартысындагы казак фольклортану
гылымында мундай кемш ш к атаулынын болуынын, н е п з ш е н , уш
занды c e 6 e 6 i туындайды: o ip im u ic i - казак фольклортану гылымынын
баландыгы; eKiHiuici - бул саладагы гылымдардьщ арнайы
маманданган фольклортанушылык GiJiiMi болмауы; y u iiH iu ici - Кенес
ук1мет1 тусында гылым мен мэдениеттщ дамуына Kepi есер еткен
турл1 зиянды идеологиялардын болуы, ягни «тап тартысы»,
«эдебиеттщ партиялылыгы», «Кецестш идеология» ыкпалы т.б.
Галымнын «гашыктык эдебиет» деген б е л щ ш Д е : «...непзшен
жастар eM ipiH e катысты жэне мазмуны жагынан ете бай, лиризмге
толы,-дей отырып [2,16],-гашыктык эндерде махаббат, с у ш к т ш ш щ
Kepiicri к ел беТ 1 , онымен косылам ба деген умгг, ол жок сеттеп
сагыныш т.б. такырыптар жырланады»,-дейдй Бул аныктама халык
ауыз е д е б и е т ш е н r e p i, кебшесе жазба эдебиетке махаббат лирикасына
жакынырак келетш тэр1зд1. Ал, ез пшрлершщ дурыстыгына дэлел
K63i ретшде «Ер Таргын» жырынан узшд! Kexrripyi, шамасы, эпостык
жырлар непзшде осындай гашыктык жырлар жатыр деген ойды
жетюзу ушш алган тэр^здь
236
j
Одан ep i галым уйлену той жырларына токтала отырып, оны
дтей айтылу ерекш елтн е карай жар-жар, тойбастар, беташар деп
шке беледь Баяндамада сондай-ак: коштасу, сынсу, xopicv, селем,
элемдеме, жерлеу, мактау т.б. жырлары болып, турленш, эркайсысы
;-20 шакты сейлем келемшде сипатталып, олардын iuiKi езпцйк
jpeKUieniicrepi аныктама туршде бершед1 [2,17-20].
Сонымен катар галым сатира мен ирониянын да халык
эдебиетшде кернект1 орын
алатынын д1ттейд1: «...Сатира жеке
адамга, тутас ру мен атага, белгш 6ip уакигага, болмаса
карсыласынын не жауынын мактаган затына карсы багатталады.
Сатира жеке 6ip адамнын, тутас ру мен атанын мшез-касиетшдеп
жаман жактары «сарандык, паракорлык, эдшетс\зд1К, коркактык,
озбырлык, KeMicTiK т.б.» мен еткенш, тштен семьянын iuiKi
мэселелерш де т1збелеп, кепке ешкере етедк Кандай да 6ip тауып
айтылган 6ip шумак ежуа елен кейде бук in казак даласына тез
таралып, метелге айналып та кетедЬ> [2,20],*дейд1. Б1здшше, буларды
фольклор жанрына жаткызудан repi фольклорда колданылатын
бейнелеу куралы ретшде карастырган [6, 201]. Ал, ирониянын- казак
эдеби т ш н щ э с е м д т мен есерлш п, бейнелш л yuiiH колданылатын
керкем эдебиеттщ бейнелеу куралына жататыны белгш [7, 233].
Демек бул галымнын «халык эдебиетт-деген термин
атауынын ауыз эдебиет!не, фольклорга, TinTi казак эдебиетше
жататын турл1 термищук угымдарды кабагат енпзш, олардын ара
ж1гш ажыратуды максат етпегенд!пн танытады.
Ал, галымнын туе жору, билер сез 1, жоктау мен жылап-сыктау,
ем ш ш к эдебиетке катысты жактары т.б. Р.Т.Элмуханова енбепнде
6ip u iaM a карастырылган [3,14-17].
Дегенмен галым баяндамасында аныз, шеж!ре, батырлык
жырлар, турмыстык жырлар мен айтыс угымдарына катысты
толыкканды аныктамалар бермесе де, сол жанрларга мысал ретшде
. келтерген фольклор улплерш ш [2,26-28] Ka3ipri фольклортану
: гылымы талабымен карастырганда да, дэлме-дэл келу» T.6.-6epi X.
; Досмухамедулынын ез алдына койган максаты мен тупю ойынын
дурыс ек е н д т н дэлелдещй
Сондай-ак галымнын: «казактын богауыз макалдарынын
K eft6ipiH Э.Диваев жинап, тунгыш рет 1900 жылы Ташкент каласында
колжазба куйжде жариялап таратгы» [2, 29],-деушент б»з XX
гасырдын басында казак макалдарынын жариялану тарихына катысты
кунды дерек кездерш табамыз.
Баяндама сонында: «Халык эдебиетшш тiлiнiн формасы
непзшен елен сез туршде болып келедь Ал кара сезбен кебшше
237
ертегшер мен Typni хикаялар айтылганымен, елен формалы epTeri де
мол ушырасады» [2, 3 1]-деушен галымнын фольклордын кара сезбен
жазылган прозалык улг*леР^нен Г0Р* поэзиялык улгшерше кеп мен
6epin, соган катысты енбектерд1 кеп карастырганыны байкалады.
X. Досмухамедулы: «Халык едебиетш тудырушы жене
сактаушы казак халкынын ез1 болганымен, халык творчествосын
жаркыратып керсетуиплер: елевдшлер, халыктын суырып салма
акындары жене халык билер!» [2,32],-дей отырып, фольклор
улгшершщ eMip суру жагдайына катысты кунды деректерщ де
келтаредк
- фольклорды тудыратын адамдар;
- жер-жерде тарататындар;
тш тазалыгы ymiH куресетшдер;
урпактан-урпакка жетшзетшдер;
халык едебиетш жасаушылардын ешмдершщ сакталмай калу
себептер!;
улгшердщ белгш! 6ip себептермен авторы белпйз, халыктык
шыгармалар катарына косылуы, т.б. сез болады.
Одан e p i зертгеуип т у т ю фольклорлык нускалардын eM ip суру
формалары, ауызею дамуы, кеп вариантты болуы т.б. [2,32]—бэр!
халыктын еткен тарихымен, айтушылардын есте сакталу кабшепмен,
ен бастысы, медени мурага деген елдщ сушспеншшп, еткенге
курмет!, рухани куш-куатымен т.б. байланысты дегенге екеледй
Сондай-ак галым ел арасында кен таралган нускалардын кеп
нускалы болу себептершщ Teri мен табигатына токтала кетед! [2,33].
Нуска негурлым кене болган сайын нускалары да кебейе тусетшдшн
делелдеуге тырыскан галым, сол улгшерд1н бойында коллективтак
шыгармашылыктын белгшер! кездессе, сез жок, халык едебиетане
жататынын flirrefifli Сонымен катар XX гасырдын I жартысынан
бастап казак фольклорынын жуйел! турде кагаз бетше тусе
бастаганын дейектей отырып: «...Эдетте оны кызыгушылар мен
Радлов, Потанин, Ильминский, Мелиофанский сиякты шыгыстанушы
мамандар жазып алды» [2, 33],-деп,
галым фольклорды
жинаушыларды кызыгушылар мен шыгыстанушылар деп eKire бел iп
карастырганга уксайды.
Сонымен катар XX гасырдын I жартысында казак фольклорын
epi жинаган, epi жариялаган, epi зертгеген галым Э.Диваевка катысты
кунды деректерд! де келт!ред!: «Казак халык эдебиетшщ нагыз
жинаушысы этнограф Эбубэкф Ахметжанулы Диваев болды. Кырык
жылдан астам уакыт бойы, ол шаршамай-тапмай казак халык эдебиет!
улплер!н жинады, жуйелед! жэне орыс тшше аударды. Диваевт!н
238
жинаган материалдары, непзшен Сырдария облысынан, 200 баспа
табакка жуыктайды; олардын толык Ti3iMi 1922 жылы Ташкент
каласында шыккан «Наука и просвещение» журналында берьаген.
Олардын 86 баспа табагын Диваев революцияга дейш орыстын турл!
журналында бастырган»[ 2,33].
Мунан 6i3 фольклортанушы галым Э.Диваевтын:
- 40жылдан астам уакыт бойы фольклорды жинаумен
айналысканын;
- оларды жуйелеп, орыс тшне аударуын;
- улплер, непзшен Сырдария елдьмекеншен жинастырганын;
улплер колем! 200 баспа табакты камтитынын;
TinTi олардын толык Ti3iMi де басылым KepreHiH;
- Казан TeHKepiciHe дейш 86 баспа табагы жарияланым KepreHiH
т.б. аныктаймыз.
Демек XX гасырдын I жартысындагы казак фольклортану
[ гылымынын калыпТасуына катысты мундай кунды дерек Кездершщ
келйрш у! енбектш маныздылыгын арттырары ce3ci3.
XX гасырдын I жартысындагы казак фольклортанушы галымдары
е зд ер ш щ фольклоршылдык кызметш 2 багытта ж урпзген: epi
батыстык, epi улттык. BipiHUiici, бул батыстык кезкарастагы
фольклортанушылар: В.В.Радлов, Г.Н.Потанин, Э.Диваев т.б.
Булар Ke6iHe ез кызметтерш танымдык, информациялык т.б.
максатта ЖYpгiздi. Жене де ерюмнщ менгерген мамандыктарына
сейкес фольклорды дерек кез> ретшде карастыру басым. Меселен,
В.В.Радловтын б е л г ш тiлшi, тюрколог екет 6enrini [8,203-204].
Сондыктан ол фольклорды Ke6iHe Т ш дж дерек кез! р ет ш де
пайдаланды. Ал, Г.Н.Потанин мырза орыстын мифологиялык
MeKTe6iHiH е к щ болгандыктын, K e6inece фольклордын ен кене жанры
деп карастырылатын аныз беи ертеплерд! дерек кез1 р е й н д е
жинаганы б е л п л ! [9,224-272]. Э.Диваев болса, этнограф галым
болгандыктан,
фольклорды
Ke6iHece
халыктын
турмысын,
медениет!н, М1 нез^кулык ерекщ ёдап н тану ушш жинасТырпш [10.317353].
' :'г "
"
ExiHmi,
улттык
бап>птагы
галымдар:
М.Ж.Кепеев,
А.Байтурсынов, Х.Досмухамедулы, Э.Бекейханов, М.Эуезов т.б.
Булар фольклорды казак халкы бойындагы улттык ce3iMfli, саЛтсананы ояту, улттык ерекшел!ктерд!, улттык тарихты, тijflii медениетп
т.б. баскаларга таныту максатында енбек eTTi. Ал мунын 6 e p i ез
кезепнде ер халыктын ёзшдж улттык идеология непз1н калайтыны
белпл!.
239
Корыта айтканда, XX гасырдын I жартысында казак улттык;
фольклортану
гылымынын
непзш
салушылар
дегенде,
Ш.Ш.Уэлихановтан к ей ш и улттык фольклортанушы галымдар:
М.Ж.Кепеев, А.Байтурсынов, Э.Бекейханов, М.Эуезовпен т.б. 6ipre
Х.Досмухамедулынын да е н б е п зор демекшз.
Пайдаланылган эдебиеттер.
1.Досмухамедулы X. Тамыр дер! хакында. // Казак, 1913, №13, 8 май.
«Алаш» не сез? //Казак, 1913, 23 май, №15; Табигаттану. 1-бел1м.
Ташкент, 1922; Казак твдщдеп сннгарланнзм заны. // Шолпан, 1922,
№1, 35-38 б.; Тузетупиден. //Кенесары-Наурызбай. Ташкент, 1923;
Баскарма ce3i (Жумбактар). // Сана, 1923, №1, 122 б.; Мурат акыннын
сездер!. 1-бел!м. Ташкент, 1924; Исатай-Махамбет. 1-бел!м. Ташкент,
1925; Аламан. Казактын ел эдебиетшен алынган сездер. Ташкент,
1926 т.б.
2.Досмухамедулы Халел. Аламан. (Кураст. Р.Энесов, А.Мектепов, Ш.
Кер!мов).А., Ана Tuii, 1991.
3.Сейталиев
К- Эмбебап галым-педагог.
//Жарыкбаев
К-,
Борангаликызы А. Халел Досмухамедулыньщ психологиялык
пшрлер! хакында. //Жалын, №9-10, 1996, 213-219 б.; Элмуханова Р.Т.
Халел Досмухамедов- акындар мурасын жинаушы Ьем зерттеуш!.
//КР FM —FA Хабарлары. Тш, эдебиет сериясы. №2, 1996, 44, 496.;
Шэрш А. Болжал сезд!н ребер!. // КР FM-FA Хабарлары. Тш, едебиет
сериясы , №3, 1998, 46-53 б.
4.Досмухамедулы Халел. Тандамалы. (Кураст. Р.Энес.). А, Ана тин,
1998.
5.Элмуханова Р.Т. Халел Досмухамедулы-эдебиет зерттеупиа.
Филология гылымдарынын кандидаты гылыми дэрежес!н алу упин
дайындалган диссертациянын авторефераты.А, 1998.
6.Казак тшнш туашпрме сездт. А., Рылым, 8 том, 1985, 201 б.
7.Кабдолов 3. Тандамалы шыгармалар. 2 том. А., Жазушы, 1983, 233
б8.Уахатов
Б.,
Молдагалиев
Ж.
В.В.Радлов.
//Казак
фольклористикасынын тарихы. А, Рылым, 1988.
9.Каскабасов
С.,
Сикымбаева
С.
Г.Н.Потанин.
//Казак
фольклористикасынын тарихы. А., Рылым, 1988.
Ю.Садыков Т., Субханбердина Y. Эубеюр Диваев. //Казак
фольклористикасынын тарихы.
240
Корытынды.
Казак фольклорынын тарихы-кенжелеп колга алына бастаган
аса манызды гылым саласынын 6ipi. Кешнп кезде казак фольклорын
жинау, зерттеуде орны ерекше XIX г. мен XX г. басындагы казак,
орыс зерттеуш!лер1: Ш.Ш.Уелиханов, В.В.Радлов, • Г.Н-Потанин,
Э.А.Диваев т.б. енбектершш мен! кен сез бола бастады. Казак
фольклорын ен кеп жинаган МэшЬур-Жусш Кепейулынын осы
саладагы енбектершщ кешшрек зерттелу ce6e6i де белгш. Онын
S ip iH n iic i, KyHi кешеге дейш устемдж еткен ем1р1шлдж жуйенщ кене
мурага немкурайды карауы салдарынан акын шыгармаларынын
тандамалысынын eKi томдыгынын езж 1990, 1992 жылы шыгарумен,
ягни акын мурасынын тым кешевдеп колга алына бастауымен
байланысты. Сонымен катар 14 жылгы А.Байтурсынов енпзген
улпмен емес, оган дешн кене араб ершмен кагазга тускен МешЬурЖусш жазбаларын epKiH оки алатындар аздыгы да акын
шыгармаларын баспа бетше шыгарушылар саны шектеулшпн
непздеп келдг Оньш y<rriHe акын колжазбаларынын басым кепш ш п
Казакстан Республикасы Рылым академиясы кчтапханасы мен ондагы
колжазба корында гана емес, ер жерде, атап айтканда, 30-35 томдык
колжазбанын 10-11 томынын еулетпк мурагатта сакталуы да
тупнуска жок жагдайда турл1 нускадагы кеилрмелерд1 салыстыра
зерттеуд! киындатып келгеш белгш. MeшhYp-ЖYciп жазбаларынын
басым кепшйппшц, оннан тогызынын баспа бетж кермегенж
есептесек, акын жинаган фольклор улплержж жалпы келемщ есепке
алу, онын кандай жагдайда калай жеткенж т.б. аныктау Мщдёп
алдымен туатыны анык. Осы орайда сонгы он жыл iiuiHae МешЬурЖYciптiн бурын окырманга беймэл!м*кептеген фольклорлык улплерш
кажет TYciнiктeмeлepiмeн жариялаумен катар, оны бурын баспа
бетжде жарияланган, турл) себептермен жинаушысы айтылмай, не
кате керсеплген нускалармен салыстыра зерттеу нeтижeciндe казак
фольклоры тарихын жан-жакты сараптауга непз калана бастады.
Typjii себептермен МешЬур-Жусш колжазбасынын, ягни тупнусканын
толык жетпеу1 орын алганда, онын жиеш Жолмурат пен баласы
Фазыл кеЕпрмелер1 басшылыкка алынды.
МешЬур"Жус1пт1Я
фольклорлык
уфщёрда
каншалык
жинаганын аныктау кезшде, оны жанрга бел!п топтастырумен катар
ол материалдардын кандай жагдайда, калай жеткенш сараптаудын
мен» улкен. MeшhYP-ЖYciптiн фольклорлык уяпйерД! бала Ke3iHeH /910 жастан/ бастап жинап кагазга туеiрудi эдет еткеш белгш.
МэшЬур-Жусштж Y3aK жылдар шшде шамамен 60 жыл бойы e3i
241
шыгарма жазумен 6 ip r e ел едебиет1 нускаларын жинаумен
айналысканын, 9-10 жыл бойы: Казакстан, Эзбекстан, Кыргызстан,
Ресей жерлерш аралаганда да, сол дестурд! 6epiK устанганын есепке
алсак, акын капдырган 25-30 томдык муранын кепцшшс б е л т
фольклор улплер! болуы занды.
МешЬур-Жусштщ фольклорлык улплерд1 жинау, кагазга
T y c ip y ерекшелштерш сараласак, мынадай тушнге жупнем1з. Ол,
6ipiHiniaeH, белгш 6 ip материалды юмнен, кандай жагдайда алганын
накты керсетш отырган. Екшилден, кене тарихшылар, философтар
енбектергмен, сол замандагы казак зиялылары, орыс галымдары
жазгандарымен таныс болган. МэшЬур-Жусш е з !
жинаган
материалдардын тарихи кездерш ашып отыруды да максат еткен.
Ушшшщен, казак т и н м е н катар оган туыстас: татар, TypiK, езбек т.б.
жэне араб, парсы, орыс т ш д е р ш ж е т ж менгерген МэшЬур-Жусш
материал ш н н д е п жеке сездерге TyciHiK берумен де кеп айналыскан.
Тертшшщен, усТ ем дгк еткен в м 1 р ш ш д к жуйе кыспагынан сескенбей,
барды бар, жокты жок деп табан T ipen айта 6 u iy i де жиналган
материалдын тарихи кундылыгын арттыра туседь Бесшппден, акын
енпм е innH fleri сездерд1 зиялы кауым ушш ынгайлы, медениет
талабына сай немесе лайык емес деп белмей, кездескен турпайы,
анайы деген с е з д е р д ! де сол естшу, айтылу калпымен беру аркылы да
халыктын 6 ip кездеп наным-туашп хакында кен м e n i мет бередь Бул
айтылгандар фольклор нускаларын жинаудагы басты -басты гылыми
талаптардын берше МэшЬур-Жусш кагазга туЫрген ел эдебиет!
улплерш щ толык сай К#леТщщ дэлелдейдг
МэшЬур-Жусш жазбаларынын тарихи мэш, тарих айнасы
е к е н д т , эегресе онын Абылай хан туралы жазбаларынан кен кержедк
Салыстырмапы турде Караганда, одан кеп бурын туган Асан кайгы,
Жиренше шешен т.б. туралы айтылган энпмелерде аныздык сарын
басым жатса, казак хандары, батырлары хакындагы материалдар
шогы рында сол кезендеп тарихи маглуматтар басым жатады.
МешЬур-Жусштщ, e c ip e c e , сонгы ею гасырда eM ip сурген казак
б ил epi сезш мол жинаганы мэл 1м. МешЬур-Жушп жазбаларынын XIX
гасырдын сонгы отыз жылынан бастап 6ip fleH -6 ip re кеп K eiu ip ijiin ,
ара-тура ауызша таратылу кезшде кеп езгер!ске тускеш анык. Бул
арада ауызша тарау кезшде белгш 6 ip сез улплершщ умытылуы
ыктималдыгы, не ер жердеп жер билеупилерК таратушылар талгамы
ыкпалымен турл1 езгер1стерге r y c y i M yM K iaairi-6epi есептелу1 керек.
M iH e, осы орайда МешЬур-Жусш жазбалары кеппрмелершщ де алуан
нускалы болуы, кеп ретте бастапкы автор аталмауы, не езгерш KeTyi
де занды. Осы орайда «Билер сезЬ>, «Шешендер c e 3 i» айдарымен
242
шыккан кеп ютаптарда материалдыц накты KiMдерден алынганы
керсетшмеу!, не кате тусшд1рулер орын алуы да казак фольклортану
гылымынын бастау кезш, даму тарихын сараптау iciH киындата
тускеш н атап керсеткен жен, Осыньщ салдарынан ертерек кагазга
тускен М ешЬур-Жусштеп 6ip бидщ ce3i, жарык керген нускаларда
баска 6ip шешен ce3i ретшде бершуш, немесе сездщ айтылу жагдайын
бурмалау т.б. кездесуш тудырып келдк Сондай-ак К енеспк
е м 1рш 1лд 1к жуйе кыспагымен баспадан шыккан нускаларды турл»
сузплеуден, реттеулерден, езгертуден етктзу де шындыкты,
тупнусканы толык жетюзбеуд! тудырды.
М еш Ьур-Ж уст Кепейулыныц аныздарды, тарихи енпмелерди
билер сезш кагазга туарум ен 6ipre турмыс-салт жырларын, ертёпЛер
мен батырлар жырларын, макал-метел, жумбактарды да кеп жинаганы
бел п л ь М еш Ьур-Ж уст жетмзген турмыс-салт жырларынан халыктын
6ip кездеп наиым-ceHiMi, сез саптау eHepi, турмыс-Tiршiлiri кен
керщёд!.
Казак макал-метелдер1 кезшде 6ipHeme рет арнайы комакты
к!тап болып басылса да, ол улплердщ юмдерден алынганы накты
керсетшмей келген! белгш!. Ka3ip сол макалдардын Ke6i МешЬурЖ усштен алынганы аныкталып отыр.
Кыскасы, МешЬур-Жус!ит!н казак фольклорын жинаудагы
енбектер! мэш тек сол саламен шектелмейд!. Сонымен 6ipre ол-тарих,
философия, педагогика, тш тарихы ушш бага жетпес материал кез!.
МешЬур-Жусштщ
баспа
бетшде
жарияланган
енбектер! мен
шектелмей, кебшесе кене араб epniMeH жазылган ecKi нускаларды
тауып, олардын турл! нускаларын салыстыра сараптау нетижесшде
гана онын казак фольклоры саласындагы енбепнщ аукымын
аныктауга мумювдадс туады.
М ешЬур-Жуст мурасы-алдагы 5-10 жылда 6ip зертгеу
енбекпен тамамдалып бггпейтш, келешекте тарихшы, тшшг, философ,
педагог, эдебиетгш т.б. кез!мен карап, жан-жакты !зерлеп зерттеуд!
тосып турган сан салалы мол казына.
XIX
гасырдагы Ш.Ш.Уелиханов, В.В.Радлов, М еш Ьур-Ж уст
т.с.с. дестурш epi жалгастырып, XX гасырдын б!ршш! жартысында
казак фольклортану гылымы тарихында ерекШе орын ал атын Ахмет
Байтурсынулынын фольклорТанушыйык енбеп де кеш нп теуелс!зд!к
жагдайында кешендеп колга алыНа бастаганы мел 1м. Ал,
А. Байтурсынулынын
фольклортану
саласындагы
енбектерш
сараптаГанда, б(р!нш!ден, бул аумалы-текПей! кезенде казак
мэдеНйетшш еткенде ri бай казынасыньщ орынсыз мансукталуы
жагдайында фольклорды жинап, жариялап, зерттеген галымдардын
243
арнайы фольклортанушылык 6uriivii болмауы, OFaH улгеРмеУ*> т.с.с.
орын алды. Еюншщен, бурын патша заманы тусында да ашык та
жабык кысым керген казак фольклортану гылымынын ендьенд1 Рана
калыптаса бастауы, ягни баландыгынын да зерттеуш1 енбепне эсер
етк ет анык. Ушшнлден, Казан тенкерклнен кешнп кезендеп ел
басшыларынын: «тап тартысы», «едебиеттш партиялылыгы» т.б.
тер1зд1 T epic идеологиялардын медениеттщ т.б. дамуына Kepi ecepiH
T H ri3 r em -6 e p i кезен ерекшелюн, казак фольклортану гылымынын
дамуындагы турл1 жетаспеу, акаулардын орын алуын нeriздeдi.
Ахмет Байтурсынулыньщ фольклортану гылымына катысты
енбектершщ ерекшел1ктерш сараптасак, онын 6ipi- турл» окулыктар
дайындаганда, Зган мэтш кез1 ретшде фольклорды пайдалануы орын
алуы дер едж. Сонымен катар, зерттеунн курастырып, баспадан
шыгарган «Ер Сайын» жыры, «23 жоктауы» iuiiHaeri фольклор
нускалары, сондай-ак «Эдебиет таныткыш» енбеп ш ш деп мысалдар
арасында фольклор мен ауыз едебиет1 улгшершщ >khi ушырасуы-бэр1
А.Байтурсынулыньщ фольклор улгшерше кен кещл белгенш
делелдесе керек.
Казак т ш непздерш окытудьщ улттык сипатын дейектеген оку
куралдарында да галым фольклор улплерш жш колданган, ондагы
максат: epi едебиеттщ улттык ерекшелтн, кебше онын тел
медениеп-фольклор аркылы керсету; казак Tini куд!ретш жeткiзe
алатын б 1рден-б 1р куш-фольклорлык нускапар, ягни халыктык мура
деп тусшу. Бул туындылар б1рде-танымдык-акпараттык максатта
пайдаланса, б1рде-эстетикалык-тербиел1к тургыдан да меаш екенш
ескеру орын алган.
Сез жок, Ахмет Байтурсынулы енбектершен елемдш
фольклортану гылымы тарихында казак фольклористикасынын
алатын орнын, онын езшд1к улттык даму кезеншщ бастапганын кере
аламыз.
Еалым жазбасындагы: «Ер Сайын» жырына арнайы токталатын
болсак, бул жырдьщ ауызба-ауыз жинау тасш аркылы кагазга
тускен дт т.б.-оньщ жинаушылык кызметшщ жетастт десек, ал, ол
улгшщ жазылынып алыну паспорты болмауы, мэтшнщ енделш
езгер1ске тускендт- 6epiнщ алемдж. фольклортану тарихында бул
саладагы елеул1 кемшшк ретшде ердайым сыналып келгеш мелш.
Б1здшше, белгш галым А.Байтурсынулы белгш 6ip жырды езшше
ендеп езгерткенде, фольклорлык MeTiHai улттык таным, насихат Ke3i
ретшде сараптай отырып, сол кездеп жазба адебиетте орынсыз
ыгыстырьшган улттык сипат, улттык ернек т.б. ерекшел!ктердщ
244
орны н толты ру уш ш де, оны ф ольклорга е н п зе оты ры п, сактап
кал уды максат тутканга уксайды.
А .Байтурсы нулы ны н «23 ж октау» туы нды сы на келетш болсак,
бул ен бектеп ж октауларды ел арасы нан ж инаганда галы м , кебш есе
ертеде ш ы ккан дайы н мэтшдерд1 пайдаланганды гы н, ара-тура ауызбаауы з, кене колжазбалардан ж инау эдю ш д е колданганды гы н
аны ктаймы з. М ун да да ол ф ольклорды алды м ен тэр б и е куралы дел
карасты ры п, сол аркьшы халы кты н елш е, ж ерш е д е г е н ыстык
м ахаббат сез!МШ сактап калу, оган ултты к намыс, баты рлы кты , ерл1кт!
т.б. дарыту, сол угымдарды дамы та оты рып, халы кты бостанды к уш ш
куреске э з 1рлеу максатын кездегенш де байкау киы н ем ес. С ондай-ак
фольклорлы к нускалардын халы к тарихы н тану уш ш маны здылы гын,
1онда бурыннан сакталган куж атты деректердщ к е п т т н ecKepin, ол
халы кты к улплерд! кагаз бетш е тус!ргенде, оны н айты лу е р е к ш е л т н
j де ecKepin, фонетикалы к дэлд»кт1, кэинрш ген м этш н щ накты лыгы н,
1 соны мен катар келйрш ген ш ыгарма Т1ЛШ д эл сактау талабы н орындау
• т.б. - 6 a p i галым А.Байтурсынулы енбектер1 м ен ш ш сан кы рлылы гьщ
j керсетед!.
Ф ольклортанушы Ахметт1н «Эдебиет таны ткы ш » ю табында
«А уы з эдебиет!» тарауы 30 6erriK келемд! алады. М унда тунгыш рет
казак фольклортану гылымы тарихында: ф ольклорды н iuiKi жанрлык
ерекш ел 1ктер 1, аныктамалары, сю ж еп , бейнелер жуйес1, такырыптык-г.
идеялык epeKiueniicrepi, эр фольклорлык ж анрды н 1штей Ж1ктелу
! ерекш ел iKTepi, фольклордын аткаратын турл1 кызметтер! ескерш ш ,
фольклорга
халы кты н квзкарасы,
фольклордагы
тарих
пен
ш ындыктын аракатынасы T.6.-6epi гылыми жуйеге Tycin, онын бэр»,
теориялы к тургыдан, тарихи-типологиялык зерттеу eflici непзш де
ж еткийкп сараланганын багалауымыз кажет.
Ж огарыда сез еткеж м 1здей, А.Байтурсынулы мурасына калай
кешендеп назар аударылса, бул кыспактан онын замандастары баска
да кврнект! зерттеушшер тыс калган жок. М эселен, XX гасырдын
басындагы казактын улт-азаттык козгалысы басш ыларынын 6 i p i ,
«Алаш » партиясы непзш калаушылардын 6 i p i , А лаш орда ую м епн щ
терагасы болган Элихан Бвкейханулына да твуелс!зд1ктен кешн гана
назар аударылганы белгий. Ал, галымнын фольклортануш ылык
енбектерше келетш болсак, б|рж ийден, XX гасырдын 6 i p i H i u i
жартысы ндагы казак фольклортану гылымы тарихы нда галым
Э.Бекейханулынын фольклор ул п л ерж жинауда, e p i жариялауда, e p i
зерттсуде
болсын,
белпл!
6 ip
жуйел 1л 1ктщ ,
дэй ект 1л 1ктж
нышандарынын т.б. калыптастыра бастаганын керем^з. Екжилден,
жогарыда аталган ж епспктерм ен 6 i p r e , А.Байтурсынулы T e p i 3 f l i
j
245
ерштесшде орын алган кемшшктщ 0.Бекейханулында да ушырасуы
занды.
Бул орайда онын непзп eKi c e 6 e 6 i аныкталып отыр: 6 ip i - ол
сол кезендеп галымдардын арнайы фольклортанушылык бшмшш
болмагандыгы болса; eKiHmici - сол тустагы казак фольклортану
гылымынын баландыгымен тусшд1р4ледь
XX гасырдын 6ipiH m i жартысындагы казак фольклортану
гылымы мэселелерш жан-жакты сараптау ушш де сол кезеннщ:
елеуметпк, тарихи, саяси, мвдени жагдайын кен сараптау; едебиет
пен фольклор улгшершщ жиналып, жарияланып зерттелуiH карастыру
т.б. кажетпп туатыны анык. M iHe, осы тургыдан келгенде
А.Байтурсынулы мен 0 . Бекейханулымен катар 6ejft-i3ii когам
кайраткер1 Халел Досмухамедулынын фольклортану саласындагы
енбектер! де назар аударарлык.'
Жалпы фольклортану гылымында калыптаскан фольклорды
толыкканды жинаудын уш кезен! болса: 6ipiH ini - фольклорлык улпш
i3flecTipy; eKiHinici - мепшн жинастыру; ушшциа - кагазга T ycip y т.б.,
MiHe, онын y u ie y i де Х.Досмухамедулы тарапынан орындалган.
Сондай-ак халык эдебиетш галымнын сез eHepi деп кана танып
коймай, сондай-ак оны халыкты танудын кайнар кез1 peтiндe ягни
этнографиялык машметпен катар ел тарихынын дерек кездер1
есебшде де карастырганын аныктаймыз.
Корыта айтканда, теуелаздж аркасында казак фольклортану
гылымы тарихында ендй-енд1 колга алына бастаган, кезшде eciM i де,
енбектер1 де т.б. ескершмей келген, белгш галым Ш.Ш.Увлихановтан
кешнп улттык фольклортанушы галымдарымыз: М.Ж.Кепейулы,
А.Байтурсынулы, 0 . Бекейханулы, Х.Досмухамедовтардын XX
гасырдын 6ipiH ini жартысындагы казак улттык фольклортану
гылымынын непзш салудагы, дамытудагы енбеп зор демекшз.
246
Мазмуны
Kipicne
Казак фольклортанушы галымдары:
1. М эшЬур-Ж уст Кепейулы - фольклорист
2. Ахмет Байтурсынулы - фольклорист
3. 0 . Бекейханулы - фольклорист
4. X. Досмухамедулы - фольклорист
Корытынды
Н-К- Ж у с ш о в
XX гасырдын 6ipiHiui
жартысынлагы казак
фольклортану гы лы мы
Монография
Гарнитура Times.
Формат 29.7 х 42%. Бумага офсетная.
Усл.печ.л. 13.9 Тираж 500 экз.
Заказ JV“ 0265
Научный издательский центр
Павлодарского государственного университета
им. С. Торайгырова
637034, г.Павлодар. ул.Ломова, 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
98
Размер файла
8 901 Кб
Теги
folklortanu, monografiya, gilimi, jartisindagi, khazakh, birinshi, jusipov, 2750, gasirdin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа