close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2847 zakriyanova n. m tauekelderdi baskharu

код для вставкиСкачать
6 6 5 .2 6
T 29
I
'ПУБЛИКАСЫНЬЩ Б1ШМ Ж0 НЕ ЕЫЛЫМ МИНИСТРЛГ1
С. ТОРАЙГЫРОВ АТЫНДАЕЫ ПАВЛОДАР М ЕМ Ж КЕТТ1К УНИВЕРСИТЕТ!
«Кдржы» мамандыгыньщ студенттерше арналган
пэншщ оку К У Р а Л Ы
П ХЕРЕН Ц
!*■
• bAZRACuf
Павлодар
н
Казахстан Респуоликасынын BLiivi жэнс гылым министр/iiri
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекегпк университет!
Каржы-экономикалык факультет!
Каржы кафе д расы
ТЭУЕКЕЛДЕРД1 БАСКАРУ
«Каржы» мамандыгынын студенттерше арналган
п этж н оку горалы
11э»;юлар
Ксреку
2013
0 ОЖ 330. 131.7 ( 075.8)
КБЖ 65.26^1& 9 Р
‘ Т 29
С. Торай гы ров аты ндагы П авлодар мемлекетт^к университеткнш
карж ы -эконом икалы к ф а к у л ы е т ш щ оку-ЭД1стемел1к кецеЫмен
баспага у с ы н ы л д ы
Ш ю р са р а п ш ы ла р :
Г. М. Бейсембаева - экономика гылымдарыньщ кандидаты,
«Карж ы » кафедрасыньщ мецгеруьшсц
Д. М. Хамитова - экономика
гылымдарыньщ
кандидаты,
Инновациялык Еуразия университетшщ ага окытушысы;
Г. Е. Нурбаева - экономика
гылымдарыньщ
кандидаты,
Инновациялык Еуразия университетшщ доцент кызмет аткарушы.
К ^ р а сгы р уш ы Н. М. Закриянова
Т 29 Тэуекелдерд1 баскару : «К ар ж ы » мамандыгыньщ
студенттерше арналган оку кздэалы / Н. М .
Павлодар : Кереку, 2 0 1 3 .-9 3 б.
Закриянова. —
Тэуекелдерд1 баскару
пэншщ
оку
куралы
теориялык,
методологиялык жэне тэжгрибелш бш м д ер д1 кэдрайды. Материал
кестелер, сызбалар, суреттермен безещцрыген.
Тэуекелдерд! баскару пзш бойынша «Кэржы» мамавдьныныц
студенттерше ^сынылады
С -1о р а й л
Э О Ж 330. 131.7 ( 075.8)
атындагы
У д!нКБЖ 65.26я73
академик С .Б ейсем бэс .1
i •/ I T Д г © О . Торайгыров атындагы П М У , 2013
Материалдыц дурыс болуына, грамматикалык жэне орфографиялык кателерге
авторлар мен курастырушылар жауапты
K ip icn e
Казакстан Республикасыньщ Kasipri кездеп жалпы экономика
жэне саяси жагдайындагы каржылык банктщ дамуы жоме калыптасып
келе жаткан нарыктык бэсекенщ кебеюь
Пэннщ арналымы - студенттермен тэуекелдерд! бас кару туралы
i p r a i i бШЙри игеру, |Шрр| экономикалык ойлауды калыптастыру,
тэуекелдерд1 баскаруда каржылык шеинмдерд1 баскаруды непздеу
жэне оларды ip i крмпаниялар денге ш нде ic K e асыру.
Тэуекел - бул нэтижеЫ б е л п а з жэне колайсыз шеипм кабылдау,
ягни тэуекел шыгыны сощы магынага кайшы келед'1, ал он ауытку
мумюшил, бул ум^ттенетш накты нэтиженщ колайлыгы, ол
«мумющцк» деп аталады, ягни сэттшктщ, пайданын мумкшдшп,
шыгыннын, сэтЫзд^ктщ тэуекел!.
Т зуекелдерд! бас кару мзселесш шешуге байланысты пэнд1
зерттеген кезшде келесщей сурактар карастырылады:
- тэуекелдщ непзп принциптер1 жэне онын мэнц
- тэуекелд! ж1ктеудщ непзп кагидалары;
- тэуекелд! баскарудын кезевдер* жэне Heri3ri кагидалары;
- кэсшорында тэуекелд! баскару эд1стер1;
- экономикалык тэуекелд! багалаудын сандык жуйеЫ;
- тэуекел дэрежелерш елшеудеп субъективт1к багалаулардын
эдкстер! жэне сараптамалык рэсшдер;
- тэуекел-менеджментшщ
непзп
acneicrLiepi
жэне онын
компанияда орнату;
- тэуекелд! салалык баскару.
Пэн бойынша студенттер даярлыгынын !ргелЫ п мыналармен
катамас ыз етшедi:
- тэуекелдщ Heri3ri принцип repi жэне онын мэш тусщу;
- тэуекелдердщ турлерж ажырату;
- тэуекелд!* жхктеудщ непзп' кагидаларын 6Lny;
- тэуекелд1 баскарудын кезендер1 жэне непзп кагидалары» бшу;
-тэуекел дэрежелерш елшеудеп субъективлк багалаулардын
эд1стер1 жэне сараптамалык рэамдерш танып 61лу;
- тэуекел-менеджментшщ
непзп
аспект!лepi
жэне онын
компанияда орнату.
Пэннщ колданбалы багыттылыгы каржы-банктш сектордын
дамуы, курылатын нарыктагы бэсекел ест! ктш кушейтуК каржы
шеипмдер
кабылдаудагы
тэуекелдщ
жогары
улеа
нактылы
тэж!рибес>н зерделеуге непзделедг
3
1 Т эуек елд ш н е п з п принциптер| жэне о н ы н мэш
Н
«Т э у е к е л » испан сезшен шыккан: risco - «ж артас» (т!кшш)
деген магынаны б!лд1ред!. Егер Испаниянын ipi держава болган
кезегшдеп географиялык ашылымдардын болганын еске TycipceK,
онда буган сенуге болады. Баска жагынан карасак, тэуекел мэкш
ертедеп грек жэне латын жазушыларынын (Татий, Петроний, А пулей)
©Mipre деген каушке байланысты ic зрекеттерд1 бЬииру уш1н
колданган. Айткашмен де, тэуекел C03i будан бурын колданыска
юрген, жэне непзп еуропа тшшде б1рдей унделедь R isik o -немкш е,
risk - агылшынша, risque - французша, rischio - италиянша, riesgo испанша.
Ka3ipri уакытта тауекел угымынын накты уйгарымы жок. MiHe
кейб-ip уйгарымдары. Тэуекел - бул нэтиженщ б е л п Ы з д т н д е п
денгей; мумюн шыгыннын ыктималдыгы; табыс б@я!г1 шыгынынын
ыктималдыгы; ресурсты немесе табысты шыгындаудьщ Kayni; ywiT
кутетш кершгстщ колайсыз болуынын Kayni; белгмяздис ic эрекеттщ
бейнес!; табыстылыктын S M IM lS f нзтижесшдеп жетегаш орынды
алатын белпсяздж жагдайындагы ic эрекеттщ бейнесц шыгындарга
экелетш окиганын кундылыгы; нэтижеЫ белпЫ з шеиимд! кабылдау;
белпс!здж жагдайы; шепим кабылданатын максаттан бас тартудын
МуМК!НД1Г1.
■ *
;
’ ' ' *^
1 - '
Тэуекел - бул нэтижезд б ед н ей жэне колайсыз meuiiM кабылдау,
ягни тэуекел шыгыны сонгы магынага кайшы келед1, ал он ауытку
мумюшип, б у л yMirreHeTiH накты нэтиженщ колайлыгы, ол
«м ум кш дж » деп аталады, ягни с#гтшктЩ, пайданын м ум ю ндш п,
шыгыннын, с з т е Ш Ш Ш тэуекель
Тэуекелдщ аныксыздык угым деген магыналары бар жзне ол
багалаудыц
дербес
критерийлерше
тэуелдь
Тэуекел
yHeMi
беллазд ж п ен байланысты, 6ipaK оньщ арасында б е л п с Ь д к т щ
келешектеп ыктимал уакыгалар туралы акпараттын жепймсЬдшн
бшд1ретш, ал тзуекелдiл iктщ зр мумкш болатын жагдайлардын
б е л п а з д И н д е туратын айырмашылыгы бар.
Тэуекел жагдайы статистикалык процестермен байланысты
жэне оган уш шарт тэн:
Ш РМ М ’
- белпЫ здж тщ бары;
- баламаны тацдаудын кажеттш п (б у л ретте тандаудан бас
тарту - бул тандаудын зр т у р л Ы п );
- тандалатын баламанын 5ске асрылуын багалау м у м ю н д т .
К,атерл] жагдай - бул белпс!зд1ктщ эр тур лш п , ягни уакиганын
болуы жэне аныкталуы мумкш.
4
Тэуекелдщ
жагдайы
мумк*жд1кт1
аныктаудын
б1рнеше
турленд1рулерден тура ды:
- ум1ттелетш нэтижеш алудыц объективт1 мумкшд!ктер1 бар,
олар мысалы журпзшген статистикалык зерттемелерге непзделген;
* ум ггтенетш нэтиженщ болу мумкпщп субъективт1 багалаулар
непзшде алынуы мумюн;
- субъект баламаны тандау жэне icKe асыру урд1сшде
объективп'к жэне субъективтш мумющиктермен катыста болады.
Тзуекел шеш1мд1 тандаудьщ басында да, оны жузеге асыру
мезетшде де болады. Осы ею жагдайда да тзуекел субъект1мен
белпс1зд1кт1 шешудщ модел i ретшде, накты жагдайлардагы карам а
карсы тенденциялардын дамуындагы кайшы келетш тэж1рибел1к
эд!стерд1 шешудщ модел1 ретшде усфнылады. Сондыктан, тэуекелд1
бас
тартпайтын
тандау
жагдайындагы
белпЫзджт!
втумен
байланысты кызмет1 ретшде аныктауга болады, оньщ урд1сшде
ум1ттелет1н нэтижеге, сэтсоджке жэне максаттан ауыткуга кол
жетюзетш мумкшд1кп* сапалы жэне санды багалауга болады.
Тзуекел жагдайында тэж1рибелж эрекетп жузеге асыру
мезетшде уш непзп элементп есепке алу керек: кутшетш нэтижеш
алу м ум кш дт (сэттш к); баламаны тавдау жэне icKe асыру урд!ciндеп
сэтсвд1кт1щ болу м ум ю н д т; тандалган максаттан бас тарту.
Тзуекел бул ресурстын 6ip 6ani пн жогалту, табысты алмау
немесе кызмет ету урдюшде косымша шыгындарга ушырауды
бщШрвд].
'
. s
< ' :Ч
Тзекел угымы кабшесе белпаздж угымымен байланысты.
Фрэнк Найт ен алгаш рет экономикалык тэуекелге кещл болып мына
уйгарымды берген: «барлык табыс белпс!зд1кпен байланысты».
Самуэльсон айтады: <<бёлпс13Д1К адамдардын умптенетш жэне накты
болатын жагдайдьщ арасындагы сэйкеешзд!kti тудырады».
Тзуекел эр турл! тусшд1ршед1. Тэуекелге аныктама беру ушш
61рнеше постулатты мэнге алу кажет:
- тзуекел
субъёктшщ
шеиим]мен
жзне
багаларымен
байланысты;
* тзуекел келешекте кабылданатын шеишмдерд1 суреттейд1, ал
келешек жетерлж дэрежеде пайдалана алмайды;
- тэуекелден еркш тэртш жок;
- тзуекёлд! жзне онын елшемдергн айыра бшген жен.
Жогарыда аталгандарды ескере отырып, тзуекел —бул кандай да
oip уакигалардьщ болмауы, умхттёйетщ мзндер влшемшен ауытку
мумшндгг! деуге болады. Экономикалык тзуекелд} влшеуге болады,
ол уш!н темендепге непзделген тзсшдер бар:
5
I
- тэуекел шыгыннын мумкшдтгЦ
- тэуекел ыктимал шыгыннын ©лшем!;
- тэуекел бул шыгын елш емш щ нэтижеа болатын кызмет;
- тэуекел вариацияга баламалы;
- тэуекел - бул барлык Tepic жагдайлар
алынган барлык
танымнын орта вариациясы;
- тэуекел бул барлык мумюн шыгындардын куплетш
елшемнщ жэне вариациянын т!збект! комбинациясы (математикалык
кутшм).
Тэуекелд!
багалауга
болса
онда
тэекелдщ
дэрежесш
темендетщщ накты мумкш шеилмдер! бар, ол тэуекелд! баскаруга
болатынын бш ирбдь
Тэуекелдщ
Heri3iri
белплерш е
кайшылык,
баламалык,
белг!с!зд!к жатады.
Кайшылык турл1 аспектшерде керсет1лед1 жэне турл1 кызмет
арасында тэуекел 6ip дагынан когамдык мэнд1 нэтижелерге
бейнеленгенш, eKiHiiii жагынан тэуекел авантюризмга экелетшш
болжайды.
. ■г
*Йй
Баламалык 6ip немесе б 1рнеше шеиимдерден 6ipeyiH тавдауын
бщц!ред!. О л киыншылык д!режесше байланысты б 1рнеше эдштермен
шешшедь Жай жагдайларда тандау еткен жылдын негЫ нде жузеге
асырылады, ал курделще арнайы эдютер мен эд!стемелерд1 колдану
кажет.
Тэуекел б е л о с!зд1клен байланысты, ягни о л тэуекелдщ кез1
болып табыладьи Тэукелд! баскаруда басты мэн осы факторга
белшед!, ейткеш тэж!рибеде тэуекелд! баскаруды жэне реттеуд!
онтайландыру кажет.
.
'
Тэуекелдщ пайда болу себептерше мыналар тэн (кездер!):
- табиги удерютщ жэне коршютердш, Kayin катерлердщ болуы;
- кездейсоктык — бул тэуекелдщ элеуметпк-экономикалык жэне
технологиялык
удерютергнде,
сонымен
катар
экономикалык
субъект1лер
катысатын
материалдык
катынастардын
кеп
нускалыгында квршед!.
- карама карсы урдютщ бары;
- белпс!зд!ктщ жэне тэуекелд!н болу удер!с!не гылымитехникапык урд1с эсер етедь Б ёлгю зд ж сонымен 6ipre шенплетш
объект!ге, процеске жэне кершшке катысты акпараттын толык
болмауытэн.
а ;
;
Тэуекелге белпздздпстщ болу эсерше мыналар да тэн:
стандартты жагдайларды
кабылдау
барысындагы
материалдык
ресурсгардын жет йУ^кс щЙР? жэне ш ек тш п ; онын элеумегпк-
6
психологиялык
шектгпт.
айырмашылыктарынын
болуындагы
катысты
Тэуекелдщ тужырымдамасы б1ршииден тэуекелд1 багалаудын,
екшшщен оны баскарудан турады.
Тэуекелд1 багалау — накты жагдайда оньщ Kepi не iHin жэне
масштабынын себептерш гылыми талдау. Тэуекелд1 талдауды
тагайындау - бул жобада катысу максаттылыгы туралы шеинм
кабылдау ушш кажетт1 мэл1меттерд1 беру жэне мумюн каржылык
шыгындардан коргау ушш шаралар карастыру.
Тэуекелд1 баскару - ол тэуекелдж жагдайды талдау жэне оны
шагындандыруга багытталган шеиимд1 ендеу (акт жузшде: заннама,
нускаулык куру).
Тэуекелд1 баскарудьщ непзп максаты - оны темендету
жолдарын айкындау, кезепнде уакыт пен ресурстардын шектшп.
Экономикалык катынастар жуйесшдеп тэуекеяд! шагындандыру мен
шектеу бойынша максатты багытталган 1-тэуекёлд1 баскару деп
аталады (менеджмент тэуекел i).
Тэуекелд1 ескере отыра meiuiM кабылдау 6ip ен манызды
критериймен байланысты: шеш шй кабылдау барысында баскарушы
тэуекел мезетшде кандай ic эрекет жасайды. Капиталы улкен жэне кеп
турл1 тауарды шыгаратын кэсшорыннын баскарушысы тэуекел
жагдайларында батыл эрекет етуше болады.
ТэуекелД1н экономикалык шектеулер! темендепдей аныкталады.
Баскарушы шеиим кабылдау барысында тэуекелге баруы мумшн, егер
колда бар корлар кэс!порынньщ даму мшдеетпршщ елшемдер!
бойынша сэйкес келсе, мумкш шыгындар кэсшорыннын даму
балансын бузбайтын сактандыру коры курылса; шеш!мд1 кабылдау
урдюнде сарапшылар дурыс тавдалса, кажетт! акпаратты 1здест1рш
вндесе жэне т.б. Бграк будан баска дэл сандык багалауга манызды
факторлар кажет: жетежшшщ т у й с т , жагдай, тэуекелд] шешщда
ынгайлы кабылдау, шёыим кабылдаушынын жеке материалдык
жагдайы жэне т.б.
Кандай да 6ip шеш1мд1 кабылдаумен байланысты шыгындар
баламалы нусканы тандау барысыныда багалана алмайды. LUeuiiM
кабылдау барысында сэйкес мэл1меттердщ болуы аныкталып талдау
журпз!лу керек, егер болса онда олар керект! мелшерде багаланып
еекершд! ме. Баскару шенпмдердщ нэтижесжде шыгын емес, баска
шшимд! кабылдамау барысында пайда болатын табысты ала алмау
мэсеяеш киындатады.
Тэуекелд! кукыктык реттеу кезшде кэсшорын пайданьщ
есебшен кор курып жеке шаруашылык шенпмдерден пайда болган
7
шыгындарды етеу Twic. Кор экономикалык киыншылыктардын болу
тзуекелд1 шеипмдерд1 icne асыру нэтижесшде пайда
болган шыгындарды етеу кажеттш пнде курылу th ic. Кэсшорындагы
тэуекел коры тэуекелдш кызметке деген катынасты езгертедь
Тэуекел к елеа жагдайларда тен кукыктык мэнге алынады:
-тэуекел кабылдаган максат ушш сэйкес келу! керек;
- б ул максатка ба ск а тэуек елд !к эрекеггерм ен ж ету eMecTiri;
ж агд ай ы н ла
-тэуекел
объекта
адамнын денсаулыгы
мен ем ipi болмай,
матсриалдык жэне. заттык болуы керек.
Тэуекел акталады, егер оган катысты эрекеттер тен кукыкты
болса, ал нуксан келт!рген Tepic нэтиже бфшшщен — кабылданатын
шеилмге тэуелд1 болмаганда жэне екшшщен - ол алдын ала болжай
алмагандагы себептердщ эсершщ Tepreyi болып келедк Тен кукыктык
эрекеттерге занды, кюкаттардын ережесше сэйкес келетшдер,
кагидалар, нускаулыктар жэне т. б. жатады. Т ен кукыктык эрекетпн
т э у е л д т эркашан да зангерл1к жагынан акталады. Тен кукыктык
эрекеттерге сонымен катар накты шыгындармен байланысты
нэтижелердш Tepic болу эрекеттер5де тэн келедх.
Егер бул кемек ©з кемесше, онын экипажы мен жолаушылары
yxniH кауш-катершз кврсетшсе, ол бостандыгынан eKi жылга айырылу
немесе капитан лауазымын алуга кукыгынан айырып 6ip жылга дш ш
тузету жумыстарын журйзу деп аталады.
Тэуекелмен байланысты тен влшемд! шeшiмдi непздеуге анык
жэне м ум ю н емес окигалар есептеледь Егер тэуекелмен байланысты
эрекет есептелш жэне 100 % немесе 0 °/о жакындаса, онда оны накты
аныкталган деуге болады. KepiHici томен, жылдамдыгы жогары тар
фарватерде келе жаткан кеме, - кездейсоктык окига, 6ipaK егер
есептеме осы окиганын м ум ю щ цп 6ipre жакын деп корсетсе, онда
соктыгыс болады, ал тэуекел акталмайды. Егер т ш м д ш п жогары
техникалык куралдарды пайдалансак онда б у л мумкшдж 0-ге
жакындайды, ягни кездейсоктык окига мумюн емес, жэне тэуекел
Щ■
кумэн окигалар да болуы мумюн. С ол мезетге
негурлым ти1мд1 шецимдер ен улкен тэуекелмен уштастырылган.
Сокдыктан т@ШмЩ салыстырып, накты есептеп багалау керек.
расталады.
KepiciHme
■г
2 Тэуекелд* ж ж теудш н е п з п кагидалары
Эдеттепдей, барлык тэуекел езара байланысты жэне кэсшкерлж
кызметке эсер етедь Бул жагдайлар тэуекелд1 онтайландыруда
щещшд! кабылдауды киындатады жэне накты тэуекел курамын терен
8
талдауды, сонымен 6ipre себептер мен олардын пайда болу
факторларын тал ап етедк
Кэсiпкерлпетщ мэселелерше арналган экономикалык эдебиетте
тзуекелд! нпктеудщ курылым жуйесi жок. Тэуекелд1 жiктеудiн
кептеген тжищврг бар, олар жжтеудщ максаттары мен мшдеттер]мен
аныкталады. Негурлым манызды элементтерше темендеплер жатады.
Пайда болу кез1бойынша тэуекел келеЫ топтарга болшедк
- жеке- шаруашылык;
- табиги факторлармен шарттасылган.
Пайда болуына байланысты тзуекел б 1рнеше факторлардын
dcepi болып табылады:
- келешектщ
белп Ы зд т,
кепнускалылык,
когамдык
кврЫстерге карама кайшылык. когам дамуынын мшезд! м ум ю ндт,
апаттык, кездейсоктык элементтер;
- KepiHic, объект, урд1с туралы акпараттын толыксыздыгы,
жетапеушипп;
Iщ
■
- -У
- когамдык ©м1рге ш ш Я кажетт1л1ктер!н, максаттарын жузеге
асырудагы субъектшщ (адам, топ, уйым, ужым) scepi жэне
сер1ктестер T3pTi6iHiH б е л п а з д т ;
- когамнын рухани, элеуметпк, саясаттык, экономикалык
eMipme гылыми-техникалык урд1ст1Н 3cepi.
Тэуекелдщ жалпы саралануында адамдардьщ кызметше жэне эр
туря! ем ipi Hi н жактарына байланысты тэуекелдщ мы на турлер1
б е л т у ! мумкш:
- саяси тзуекеядшк, мешекеттнс жзне уюмет органдарынын
эрекеттер!мен непзделед!;
- экологияльщ
тэуекелдшк,
табиги
апаттармен,
жер
С1лкш 1С1м ен, ж а н а р т а у л а р д ы н а т к ы л а у л а р ы м е н , т а с к ы н м е н ж э н е т а г ы
сол си якты ап аттар м ен б ай л ан ы сты ;
- элеуметл к тэуекелдшк, элеуметтж кернеушктщ всу1мен,
когамнын топтарга жзне сыныптарга бвлшу1мен, элеуметпк-саяси
жагдайынын
нашарланумен
жэне
зандылыктын
кeмeлiнe
жетпегешмен непзделед!*;
- техникалык
тэуекелдшк,
гылымнын
мен
техниканын
дамуымен жзне онын табиги ортанын жагдайына, адамньщ
денсаулыгына, апаттартар мен кауш-катерлерге, накты технологияны
пайдалану эсершен сырткы коршаган ортаны ластау жэне ецбекке
катысты зиянды шарттармен байланысты Tepic эеершен пайда
болады;
- экономикалык
тэуекелдшк,
кызметшен б а й л а н ы с т ы ;
9
адамдардьщ
экономикалык
-
тэуелд ш к (спорттык, педогогикалык, кэаби жэне т.б.).
Эконом икалы к
тэуекелдШжтш шинен банктык, аудитпк,
арнайы
сактандыру, кэсхпкерйк турлерш жэне сырткы экономикалык
кызметпн тэуекелдергк ерекшелеуге болады. Олардын эркайсысы
экономикалык кызметпен байланыста болады: банкпк немесе
сактандыру 1егмен, кэсшкерл.к немесе сырткы сауданын саласымен.
А у д и т п к тэуекел Tepic niKipfli калыптастырудын ыктималдыгын жэне
тексерк нэтижелершщ (аудиттщ ) Tepic корытындын курастыруды
ан ы ктай д ы .
2
^
Бакылау тэуекел! (щ ш бакылаудын бар кателерш таба алмау
Kayin-KaTepi).
. .
liniei
тэуекел,
бул
¥йымнын
тапсырыс
мшёздЫтшен, p c i бакылаудын кемепмен тексеруге
берушшщ
болмаитын
«коршаган ортанын» шарттарымен шарттасылган тэукел.
|
Табылмаган тэуекел (аудитпк бакылау ж урпзу урдюшде ш ш
бакылау ж уйеймен етюзшген бар кателерд! таба алмай м у м к ж д т ).
Валюталык тэуекел, шетел валюта курсынын ауыткуымен
байланысты тэуекел, сарапшы ушш тэуекел б у л тапсырысты алудан
бастап телемдо аулуына д ё й щ жэне келюсез ж урпзу барысындагы
шетел валютасы курсынын темендеук тэуекел шетелден экелуш1 ушш
бул тапсырысты растау куш мен телемда е т т з у куш арасындагы
уакыттын
айырмашылыгындагы
шетел
валютасы
курсынын
жогарылауы..
„
Твлем ж урпзбеу тэуёкелг, тапсырыс беруипнщ каржылык
жагдайымен немесе оньп ёлщйр нарыктын баганьщ темендеуше
байланысты телем ж урпзбеу4мен байланысты.
Тауарды кабылдамаумен байланысты кабылдамау тэуекель
Б1рдецеш орындамау тэуекел!, ягни сатушы кёдкям шартка
сэйкес емес, немесе баска сапалы тауарды, немесе Keiuiicripin жэне
баска санда тауарды усыну Kayin KaTepi.
К е л 1кпк тэуекел - тауарды тасымалдау немесе жолда турып
калу эсергаен тауардын бузылу Kayin-KaTepi (ж етюзу туралы
келш5лген тармак бойынша сатушы мен сатып апушынын тэуекел|).
Нарыктык тэуекел — онтайлы емес нарыкты i3дестгруд щ KayinK a T e p i.
Елд1к тэуекел,
фирма орналаскан
елдеп
элеум егп к, саяси,
экономикалык жагдаятпен байланысты тэуекел. Сактандыру тзуекеш,
бул сактандыру жагдайынын пайда болуымен байланысты тэуекел.
Олар сактандырушынын сактандыру туршп жауапкершшк келемда
бiлдipeдi
жэне
ыктималдык
теорисы
непзшде,
эмпириялык,
статистикалык непзде аныкталады.
О
1 з у в ш д 1Н в м л ф к т к , каржылык жлне саудалык гурлерм
белел* Б1рек гэуекетлж жалпы -«imrin «ок. Мысгмы. каржылыщ жэне
тстты гауекелл» к ер сетм ь Каржылык гэуекелд» кэснюрыниын
бирлык каржылык кара «а гг ары на карьп каражагыныц кагынасымем
^«йммыс т р а л ы ,
ягни
негурлым
жек?
жэне
кары и а аду
ка раж а гтары и ы н каты нас ы жor ары боле а, онла согурлым тэуекел
«осары 60лады. Ал несиелiк гэуекеллшкге карынер ссуда бойынша
ттпФу
мумкж.
Осылармен
катар
ин м сти нмялм к -каржылык
портфелжж
мумкжд1кше
к у не ы клануымен
байланысты
инвестиция 1ык глуекелд! кврсегед». Нарыктык гэуекелд! жалпы
жономиканын немесе нарыктын экономикалык кои ъюнкту расы иын
0!гер|стер»ти болу каугнмен итак пипы Кептегем авторлар сырткы
жэне iifiiri тэуе*елд| кврсетедГ Сырткы тэуекел саяси жэне
ж-ономнкалык
болы я
6ед!иедь
Кейб*р
авторлар
twaipicriK
гэуекелдигп фирмамым тапсырыс беруш] мен келклм бойыиша о т п ц
М1ядгггер1н орындамаумеи байланыстырады. ал каржылык гэуекелд!
фнрмянын ннаестрлар алдыидя фирма кьпметж каржылаилыру ушж
вчжЫ борышмн пайлалану нэтижесждеп каржылык мшдеггемелерд»
орындамау му мк ж д-iп. с>сылайшн кэешкерлш тэуекел мына гурлерд!
посады:
ондтрклк.
cay дал ык.
каржылык-несие.пк
жэне
ннвестнииялык тэуекел Жуйел1к тэуекел (дифференциалланбаган)
ж г т ы ур испей бай танысты, ал ж\ йелiк емес (дифференциаллаш ан)
тоуекел накты жоночикалмк квршгстермем байланысты болады жэне
гомендеп диверсификациямен твмендеплу1 мумкж. Кьпмет ету
барыемнда каржылык
"экономикалык тэуекелчен 6ipre злеуметпк
тшуекел (б Ы г п калрларды алу киыншылыгы, элс»э элеуметпк
инфракурылым), техникалык тэуекел ( тех но лог ияныи. жаналыгы,
шикгсаттмн
жэне
материалдык
сапасынын
тураксьпдыгы,
технологи янын
сеж м дш п),
жологиялык
тэуекел
(оншрктш
эияндылыгы, кокыстарлы шыгару ыктималдыгы, елд! мекеншц
жакындыгы) болуы мумкж.
)кономикада
тэуекел
угымы
нускаларынын
oipi
Дж. М. Кейнетщ ес»м!мен байланысты. Ол вжмнж жэне кьпмет
корсетудж кунмна ой да болмаган нарыктык багалардын вчгержен,
кураллардын тозуынан немесе апаттардын нэтижесжже болган
мумк!н шыгындар Kipyi керек деп есептеген. Осыган байланысты
Кейнс кутшетж табыстан ауыткулу жабу ушж кажетп «тэуекел
шыгмндары» ту рал ы айтады. Кейнс экономикалык вм»рде тэуекелдщ
уш непзп гурты максатты есепке алу керек дейдк
Шр1ишщен, кэешкердш немесе карызгердж тэуекелi, ол онын
ум!Т арткан келешектеп пайдасын ала алуы нэтижесжде пайда
1!
° 0ЛаДЕкшшшен. бул кредитордын тзуекелi, ол карызгердш ез
мшдеттерш орындаудан бас тарту немесе банкротка ушырау
кауп1мен сонымен катар камтамасыз ету мелш ерш ш жеткш.кН
Н
ягни карызгердш табыс алудагы есептершш акталмаганымен байланысты болуы мумюн, Ушшинден, акша б ц щ п
кундылыгынын MYMKiH твмендеу'1мен байланысты тэуекел.
Экономикалык гылымда тэуекелдш классикалык жэне жана
классикалык теориясы бар. Тэуекелдш классикалык теориясынын
еюлдер! (М и лль, Сепиор) кэсткерлж табысынын курылымында
пайызды (салынган капиталдын улес!) жэне тэуекелге телемд1
(кэс'ткерл1к кызметпен байланысты тэуекелд1 етеу) айкындады.
Экономикачык тэуекел классикалык теорида тандалган шеннмнш
нэтижесшде болатын ум птелетш математикалык шыгындармен
тедест1ршед1. Мундагы тэуекел - осы шеилмнщ эсершен болган
шыгын. Осындай угым тэуекелдш баска угымын шыгаруга экелдь
X X жузжылдыктын 20—30 жылдарында А . Маршал жэне
А. Пигу 3K O H O M H C T ep i экономикалык тэуелкелдщ жана классикалык
теориясын ойлап тапты. Тэуекелдщ жана классикалывк теорисына
сэйкес кэсшкердш эрекет шект1 пайдалылыктын тужырымдамасымен
шартгалган. Бул ягни б>рдей пайданы беретш капиталды салудын е й
нускасынан 6 ip e y iH гана тандайтын болсак онда ауыткуы негурлым
томен нускасын тандау кереюпгш бшд1ред1. Жана классикалык теория
керсеткендей: дурыс табыс сол кутшетш елшемнен 6ipaK м ум йн
ауыткулармен байланысты табыстан Караганда коп паидалы.
Осыдан, А . Маршал пари устау, лотореяда жэне тагы баска
эуесп ойындармен ойнау пайдалы емес деген корытынды шыгарган.
«кумарлыкка эуестеш ге» Дж. М. Кейнс кеш л белген. Жана клас­
сикалык теорияга -косымша тэуекелден ракат алып кутшетш пайданы
к е б 1р е к алу ушш кэсшкер улкен тэуекелге бара алады деген шеш1м
шыгарылган.
Кэсшкерлш
кызметт!н
негурлым
- рИЙ&Э
киын мэселелершш
.
oipi
капитал салымынын онтайлы нускасын алу болып табылады. Кэсшкер
тэуекел! бар б 1рнеше аныксыздыкпен кез1гед1. Ж эне онын алдында
нарык конъюнктурасын жэне баска эсер ететщ факторларды есепке
алумен тэуекелдш денгейш аныктау мшдет1 турады.
Тэуекелден бас тарту ммукш емес, ал жш акылсыз («Q u i пе
resque rien n’ a rien » - «ю м тэуекел етпейд1, сол утпайды»). Сондыктан
кэсшкердш ережес1 мынау болуы тшс: «тэуекелден бас тартпай оны
мумкшдншше томен денгейге дешн томендетш болжау керек».
Кэсшкерлж
тэуекел
— бул
тауарды,
12
кызметп
ещйрумен,
оны
етш умен, тау арл ы -акшал ай жэне каржылык о пера ц иял армен,
саудалармен, элеумегпк - экономикалык жэне гылыми - техникалык
жобаларды жузёге асырумен байланысты эртурлi кызмст нэтижесшде
пайда болатын тэуекел. Осы кызметтщ турлершде материалдык,
енбекпк, каржылык, акпараттык ресурстар колданылады, жэне
тэуекел осы ресурстарды толык немесе жартылай ысырабымен
байланысты. Тэуекел бул кэсшкердщ ic эрекет1 icepiHeH
багдарламасымен,
жобасымен,
болжамымен,
жоспарымен
карастырылган шыгыннан косымша шыгынга экелу Kayni, немесе
онын умгт еткен пайдадан темен табыс алуы.
Кэсшкерлш кызметтщ нэтижесше мемелкетпен журпзшетш
сауда жэне валюталык реттеу, лицензия беру, кеден баждарынын
e3repici ыкпал eTyi мумюн. Ел децгешнщ тэуекелш талдау эдютершщ
негурлым усынылатын тэсшдершщ 6ipi германия фирмасымсн
жарияланатын БЕРИ индекс! болып келедь Онын коме имен ел
тэуекелшщ децгеШ алдын ала аныкталады, онын угымымен жузден
астам сарапшылар айналысады, олар эртурлi сараптык багалау
эдгстершщ кемепмен 6ip жылда терт рет талдау журпзедк
Жш талданатын кврсетюштерге мыналар жатады:
. - экономиканын тш мдш п,
мемлекеттщ Ж¥ 0
болжалды
жылдык ©згеру!нен есептелед!;
- саяси тэуекелд1ктщ дедгей i;
-карыз децгеш, ол карыз м©лшерш есепке алумен элемдж
бантщ деректер!, онын кызмет ету сапасы, экспорт квлем1, сырткы
сауда айналымынын балансы бойынша есептелед1;
-банк несиелерше кол жетсмдшп;
- кыска мерз1мд! каржыландыруга кол ШШИШЛв®
-узак мерз1мд1 несие капиталынын кол жетмдмнп;
- форс-мажорлык жагдайлардын пайда болу ыктималдыгы;
- елдщ неси era етеу каб!леттхлiriHт денге Ш;
-сырткы борышты т©леу бойынша орындалмаган мiндеттемелер
сом асы.
Осылайша сер!ктестщ экономикалык жэне элеумегпк жактары
талданады. Талдау нэтижеа барлык жактардьщ ceнiмдiлiгi мен
инвестициялау тэуекелшщ децгейш багалаумен мшезделетш деректер
базасы туршде усынылады.
Валюталык
тэуекел
валютанын
сатып
алу
кабшетшщ
жогалуымен байланысты, сондыктан ол толем журпзу сэт1 мен мэмле
жасау мерз!мшщ арасындагы уакыттын узшугмен тура ысырабында
болады. Экспорт багамынын жогалтулары толем телеу валютасы
багамынын томендеуше дешнп кел1с1м жасау жагдайында пайда
13
болады. ейткеш апайда тускен каражатка экспортер улттык акша
каражатын аз алады, ал импортер валюта багамы жогарылаганда
шыгынга ушырайды, ейткеш оны алу уипн ^лттык валюта
каражаттарын кеп ж^мсау кажет.
Валюталык тэуекел алыпсатарлыкка жатады, сондыктан ысырап
кез'шде 6ip жагынан
валюта багамынын езгеру
нэтижеск екншп
жагынан косымша пайда немесе керюнш е алады.
Сапык тэуёкелщ eki жактан карастыруга болады: кэсшкерлж
жэне мемлекетпк.
.
Кэсшкердш
салык
тэуекел1
салык
саясатынын
муюн
езгер1стер!мен (жана салыкын пайда болуы, салык жечйш ктерш щ
кыскаруы немесе жойылуы), сонымен катар салык мелшер! келемшщ
езгеру^мен байлайысты; к эстк ер лж тэуекел ш щ денгеш тек кана
салык
мелшерш
FaHa
жогарылатпай,
сонымен
6ipre
эртараптандырылган тэуекелден денгеш каржы ресурстарын сачудыц
балама ортасынык, кор нарыгынын бар болуы салык заннамасынын
тураксыздыгын улгаитатынын айта кеткен ж©н.
Тэуекел жуйелх турде акция багасыньщ езгерухмен, облигация
бойынша агымды жэне умгг кутетш пайдасымен байланысты.
Несиел’1к тэуекел - немесе карызды кайтару тэуекел’1, бул карыз
алушынын непзп карызды жзне ол бойынша пайызды телемеуь
Несиел1к тзуекел керсетшетш сеш мдш кке куд1ктену1мен, ягни карыз
алушынын мшдеттемелерден бас тартуымен байланысты болуы
мумкш. Несиелж тзуекелд! твмендету эддстершщ Heri3rici болып
табылады: карыз алушынын толем каб‘| леттш пн жзне ккаржылык
жагдайын талдау, сонымен катар кепш мен баска кетлдж терд! алу.
Инновациялык тэуекел — каржыландырумен жзке баска
гылыми-техникалык жаналыктарды колданумен байланысты. вйткеш
гылыми-техникалык nporpecTin нэтижелер1 мен шыгындары созылган
жэне уакытпен алыстатылган, олар тек кана кейб1р кен шектгкте
K©piнуi мумюн. Инновациялык тзуекел накты шындык сиякты
кабылданады.
Э лем деп
тэж’ф ибе
керсеткендей,
I
зерттеу
кезшдеп
кэсшкерлермен алынатын нзтиженщ yneci 10 % жогарыламайды.
BipaK та, негурлым дамыган елдерде T e p ic нэтижелерге деген T e p ic
катынастар жок. 0детте инновациялык тзуекел бас тартпау деп
кабылданады, жэне осы тзуекелд1 ©теуд] зерттеу уйымдарына кеме
керсететш демеушшер езше алады. Жэне мемлекетпк жактан да
(жен1лд1К беру). Одан баска, салык салу жуйес1 жэне мемлекетпк
колдау аркылы гылыми-техникалык зерттел1мдер инновациялык
тэуекелден сактанады. ,
:
4
3 Т эуекелд! бас ка руды и кезецдер 1 жэне lierh ri кагидалары
Тэуекел дщ болу шартына жэне онымен байланысты ысыраптьщ
болуы на тэн кэсшкердщ алдына койган максаттарына кол жетюзу
максатымен ш еш ш д! icKe асыру мен кабылдау барысында тэуекелд1
есепке алатын механизмд1 эз1рлеу кажеттшп туындайды. Мундай
механизм менеджмент тэуекел! болып табылады.
Тэуекел дерд! баскару бул тэуекел жагдайларыньщ болуын
аныкталган мелшерде болжайтын жэне Tepic нэгижелерд! томендету
немесе жоюда шаралар кабылдайтын ic шаралар мен тэздлдер!
эдютершщ жиынтыгы.
Тэуекёлд1 баскару ek'i жуйеден турады: баскару шы (субъект),
баскарылатын (объект).
Менеджемент тэуекел iHi ц объектшерше тэуекел, капитал
салымынын тэуекелi, тэуекелд! icKe асыру мёзетхндеп шаруашылык
субъектшер арасындагы экономикалык катынастар жатады.
Менеджмент тэуекелшщ баскару жуйесшдеп субъект1сше
баскару о б ъ ек та не турл! эдютермен жэне тэсщдермен эсер ететш
тэуекел
менеджерлер
мен
каржылык
менеджерлер
жатады.
Менеджердщ басты мшдет! тэуекел мен табыстыд катынасын
онтайлы камтамасыз ететш, ягни жоба негурлым табысты болса, онда
оны жузеге асыру тэуекел денгеш согурлым жогары болатын
ндокасын табу.
Бул ретте асты мшдеттер мыналар болып табылады:
- кетерщю тэуекелдщ ортасын табу;
- тэуекелдщ дэрежесш багалау;
- уйым ушш осы тэуекел денгешнщ колайлыгын талдау;
- кажетп жагдайында тэуекелдщ болуын немесе оны томендету
бойынша шаралар эз^рлеу;
-тэуекел
жагдайы болган
кезде кврсетшген
шыгынды
максималды мумкш дш нш е етеуге шаралар кабылдау.
Накты эдктер мен тэс1лдер кэс!пкерл1*к кызметшщ взгеш елкш е,
сонымен катар субъект! нщ - тэуекел менеджершщ кэЫби даярлыгына
байланысты.
Тэуекеад баскарудьщ Heri3ri кагидаларына мыналар жатады:
- ез1н!н капиталы м ум к ш д тн ен кеп тэуекелге баруга болмайды;
-тэуекелдщ кэтижесш ойдау кажет, ягни осы жагдайды алдын
ала керу жэне оны шагындау;
-аз ушш квппен тэуекелге баруга болмайды.
Бгр[шш кагиданы жузеге асыру тэуекел жагдайы болгандагы
мумюн шыгынды максималды аныктау кажетгшпн болжайды.
15
М умюн болаты н шыгынды салынатын капитал келемш ен жэне каржы
ресурстарымен
банкроттыкка
салыстыру
дей1н
Осы шыгынннын
каржылык жагдайына
керек.
экелетж
келешекте
эсер ету
мумкшдпгш аныктау.
.
J ^
Екшиш кагиданы жузеге асыру ушш, шыгын келем1Н жэне онын
м ум йШ пн
багалау
кажет,
содан
кейш
тэуекелд!
езж щ
жауапкерЙйШйе немесе жауапкершшкт! баска тулгага берш немесе
шарадан бас тартып шеипм кабылдау керек.
YiuiHiui кагиданы 1ске асыру ic шараны ен п зу туралы щещшда
кабылдаганга дейш мумкш болатын шыгындарды есептеу туралы
uieuiiM кабылдау кажеттшгш болжайды.
Кэсшорындагы тэуекелд! баскару дереу эрекетгердщ жиынтыгы
бола алмайды. Бул багытталган эрекеттердщ тутас урд1сй Тэуекелменеджмент ypflici нэтижеге жетудш бизнеса жалпы баскару б е л ш
болып табылады.
Тэуекелд1 баскару
ypAici
накты
денгейлерден
тирады.
Т зж 1рибеде
осы
кезендер
катал т!збектш кте
жузеге аспай,
параллельд1 орындалуы мумкш. Тзуекел - менеджментпн жалпы
сулбасы 311-с у р е п е керсетшген.
Суретте керсетшгендей тэуекелд! баскару урдюш керсететш
эрекеттердщ жалпы кезектш п бар (жуан сызыктар). Осыдан баска
кезендер арасында Kepi баиланыс бар, ягни онын эркаисысында
алдынгыга келуге болады.
Будан эр! керетшдей, сонгы кезенде журпзшген урдхстщ жалпы
багалануы жэне талдауы журпзшедь Осы кезецкщ нэтижелер!
тэуекел-менеджмент* урдклнщ эр кезещн будан эрх карастыруда
есепке алынады. Оны он жактагы багыттар керсетедь
Ym iH ini кезенде тэуекелд1 баскаруда колданылатын эдютер
туралы шепим кабылданады, бул тэуекел туралы акпаратты
нактылауды (6ipiHmi кезен) немесе мониторинг урддсшщ сулбасын
аныктау ды (6eciHLiii кезен) талап f f y i мумкш.
Сонымен кэсшорындагы тэуекелд! баскару
асырудын
кезектш п
осындай.
Енд*1
эр
кезендерш
кезеши
icKe
терешрек
карастырайык.
л >
BipiHmi кезен. Сэйкестещцру жэне тэуекел д1 талдау. Тэуекелд!
сэкестенд1ру
бул
тэуекел щ ,
онын
табигатымен
жэне
баска
мш ездш пмен бейнеленген ерекшелЫн аныктау, экономикалык
шыгынды зерттеу® коса отыра оны 1ске асыру ерекшел1ктерш,
сонымен катар тэуекелдш уакытта езгеру iH керсету, олардын
арасындагы езара байланыс денгешн жэне оган эсер ететш
факторларды зерттеу.
16
3. 1-сурет - T эуеядерд! баскарудын кезедцер!
Осы урдю кeлeciнi аныктауды бщщредн
- белпс!ЗД1ктш жэне тэуекелдщ кездерц
- тэуекелд1 жузеге асырудын нэтижес];
- акпараттьщ кездерц
- тэуекелдщ сандык уйгарымы;
- тэуекелд!ц 6ip 6ipiHe езара эсер!.
Бул кезевде ен алдымен тэуекелд1 баскару урд1сш будан 3pi icKe
асыру у ™ н акпараттык база курылады: тэуекел жэне онын
нэтижелер!’ ,
экономикалык
шыгыннын
мелшерц
тэуекел
параметрлерш
сандык багалау
жэне
т.б.
туралы
мэл^мет.
Сэйкестещпру мен тэуекелд! талдау 6ip мезетте орындалатын
эрекеттердщ жиынтыгы болып табылмайтынын айта кетекен жен. Ол
тэуекел-менджмент! кезжде орындалатын узджаз урдю.
Еюшш кезен. Тэуекелд! баскару баламасын талдау. Тэуекел
денгежн жэне шыгын мелшерш темендетудщ
турл! эдютер
жиынтыгы бар. Осы кезенде бул эдк накты жагдайга орынды
карастырылады жэке т а л д а н а д ы . Ягни менеджер тэуекел жагдайы
болганда тэуекелд! Чалйй тоМе«дётуд! жэне шыгынды етеу квздерш
I
йтындагы ПМ У-д1н I!
I
—
■
( академик С.Бейсембэ
||
атындагы гылыми
e
Ш Т А П У Л U ’ Hi
s
i
y
<
s
&
1здест'фуд'1 шешедк
^
.
.
с
anicTepi е з бепнше э р ту р л > . Ь р
тэуекел и-ымымен жэне онын жштелу елшем! санынын бар болуымен
байланысты. Осы тараудын баска б е л 1мшде н еп зп эд1стерд1 терен1рек
карастырамыз, ал м¥нда жай кыскаша аныкгама бёрещк.
Бфшшшен, тэуекелД1 баскару жактарын темендегщей колайсыз
Т эуекел-м ен ед ж м ен ттщ
окигалардын
Tepic
эсер
етуш
шагындандыру
эд!стер1 сиякты
жинактауга болады.
^
Тэуекелден ауытку (Risk elimination) - тэуекел жагдаиынын
колайсыз зардаптарынан толык бас тартуга экёлетш ic шаралар
жиынтыгы.
. . .
v
*
Тйуекелда кыскарту (Risk reduction, Risk mitigation) - оул
шыгынды темендетуге экелетш эрекет. Бул жагдайда кэсторы н
тэуекелд! ©зше алады (Risk retention, Risk assumption).
Тэуекелд1 беру (Risk transfer) бул шыгын тэуекел* болу
жагдайы ндагы
етеуд! жэне жауапкершшкт!
баска субъектке
ауыстыруга мумкшдж беретш эрекет.
Баска niKip, тэуекелд1 баскару эд!сшерш баскарушы шараларды
жузеге асыру уакытыньщ ара катынасы бойымен жэне тэуекел
жагдайыньщ болуымен ж1ктеуге болады.
Тэуекелд! баскарудын жагдайга деш нп эдю1 - тэуекелдщ
мацызды ©згерктерше багытталган алдын ала жузеге асырылатын ic
шаралар (болуды н ыктималдыгы, шыгынныц елшемдерО. Буган
непзшде тэуекелге карсы болатындармен байланысты тэуекелд1
трансформациялау эдютерш жаткызуга болады (R isk control, Risk
control to stop losses).
Бул
эдгстер
эдетте
ескерту
шараларын
журпзумен
каумдаытырылады.
. 1. . ’
Тэуекелдерд1 баскарудын жагдайдан кеш нп т с \ - шыгыннан
кешн жузеге асырылатын жэне жэне жою багытталган зардаптар. Бул
эдютер
шыгынды
©теу
ушш
колданатын
каржы
кездерш
калыптастыруга багытталган. Бул непзшде тэуекелд! каржыландыру
эдатерд (Risk financing, Risk financing to pay for losses).
Ж жтеудщ eKi тур! график туршде суретте кврсетшген.
YuiiHiiii кезен. Тэуекелд1 баскару эд1атер ш тавдау. Мунда
менеджер фирма ушш тэуекелге карсы, сонымен 6ipre онын
жумысындагы
аныксыздык денгейш
темендетуге
багытталган
саясатты калыптастырады. Kghui б©луд1 талап ететш непзп
сауалдарга мыналар тэн:\
; =
4;
- тэуекелд1 баскарудын ен тщ лД! эд!стерш тандау;
- уйымнын
кызметшде
жиынтык
тэуекелге
18
тандалган
багдарлама эсершщ аныктамасы.
0з
кезепнде, тэуекелд! баскару эдотёрш таадау экономика
математикалык модельд1 есептеуге апарады, мунда шектеу мен белп
ретшде
тэуекелдщ
экономикалык
жэне
ыктимал
(тэуекел
менеджменттщ
6ipiHiui
урд1сшде
аныкталган)
сипаттамалары
шыгады. BipaK та мунда баска параметрлер де косылуы мумкш,
мысалы техникалык жэне элеуметпк, 3.2-сурет.
3.2-сурет - Тэуекелдерд1баскару эд1стершщ сыныптамасы
Тэуекел менеджмент жуйесш эзхрлеу барысында менеджер ен
алдымен оньщ нэтиж елш н есепке алу керек. Ягни баскарушы
эрекеттер барлык тэуекелге багытталмай, уйымньщ кызметше
негурлым эсер ететш эрекеттерге багытталуы тше.
Мысалы бю дж ета к шектеулер ресурсты унемдеу максатымен
шетке шыгарылуы тш с (пассивл стратегия). Шыгарылган каражаттар
есебжен негурлым манызды тэуекелмен каркынды жумыстар
журпз1лу1 ти к (белсенд1 стратегия).
Осы кезеннщ нэтижес! - кэсшорындагы тэуекелд! баскарудын
багдарламасы. Ол кабылдауды кажет ететш шараларды толык
сипаггауды, багдарламаныц тш м д ш п н аныктайтын акпараттык жэне
ресурстык камтамасыз ету, жауапкершшкт! улест!ру жэне тагы
бас калары.
19
TepTiHiui
кезен. Тэуекелд'1 баскарудын тандалган эд!с_ш
орындау. Мунда апдынгы кезенде енделген багдарлама т!келей гурде
жузеге асырады. Осы
кезенде шешшген сурактар, кабылданатын
шеипмдердш техникалык ерекшелютерше кагысты.
Онын H eri3 rici мыналар:
- жузеге асыруды керек ететан накты шаралар;
- бул шараларды аткару мёрзгмдер!;
- б у л жумысты жузеге асыру ушш кажетп ресурстар мен кездер
курамы
4^;r
* ,=^
r-'^ ■
’•■fS?
- жауапты тулгаларды аныктау.
Осылайша
тэуекелд1 баскару
багдарламасын
орындау ды
бакылаудын жэне баскарудын Ш ж уздш г! жэне карама кайшылыгы
жойылады.
в
* Щ ^ ' 7
ГУ ]' ‘
BeciHmi кезен. Нэтижелер мониторинпс1 жэне тэуекелд1 баскару
жуйесшщ жетшд1ршуь Осы кезен тэуекелд*! баскару жуйесшдеп Kepi
байланысты жузеге асырады. Бул байланыстын 6ipiHHii мшдет! жалпы
кызмет ету жуйесшщ ортак тшмдш1п н аныктауда тур. Одан баска,
кэспорында тэуекел менеджменттщ осал жэне тар орындарын
ерекшелейд!.
Егашш Miндет - кезенде жузеге асырылган тэуекеяд! талдау.
Мунда окы жузеге асыратын жэне бар болса, тэуекелд1 баскару
багдарламасынын езгер1стер1мен байланысты себептерд1 аныктау
керек.
Кез#ннщ атауынан карасак, ол тек кана тэуекел менеджментшщ
урдасш бакылауга багытталмай, сонымен катар осы жуйенщ жумысынын тш м дш гш жогарылататын жетют[ктерд1 табуга багытталган.
Осылайша, карастырылган мшдеттерге осы денгейд1 1ске асыруда
менеджерге тщсщ мына сауалдарды косуга болады:
- эр жузеге асырылган шараны жуйенщ жалпы тш м д ш п н е салу;
- бул шаралардын курамындагы мумкш тузетулер;
- ше1шмд1 кабылдаудын ш лп п гп п жэне тш м д ш гк
Будан баска осы кезенде тэуекел туралы акпаратты толыктыру
жузеге асады. Жанартылган акпарат тэуекел менеджменттщ Йл1пн
багалаудын н еп зп максаты онын жYЙeciнiн сырткы орта езгер!стерше
б е т мделу шде тур. Оган кол жеткхзу ен алдымен келес! ©srepicTep
аркылы жузеге асырылады:
- тшмс!з шараларды тшмдьтермен адмастыру (бар шектеулер
шёнбершде);
- тэуекелд1 баскарудын багдарламасын орындаудын уйьшын
езгерту.
1
Аныктапмагандык шарттарындагы тен и м
20
кабылдауда,
'■ .
ягни
жагдайдын мумкш нускалары бел-гкгп болганда, усынылган эд]стен
жогарысын колдану мумкш емес. Осындай жагдайларда шеилмд1
кабылдауда мшдеттерге, максаггы коюларга мшезд1 белгшерге жупну
усынылады.
Классикалык бел пл ерд iн санына мыналарды жаткызады:
- Лапластын дэйектемеа кагидатынын ж етк Ы к а зд т;
- Вальдтщ максималды белплерц
- Сэвидждын минималды белгчлерц
- Максимин Гервицтщ корытындылган белп л epi.
Лапластын дэйектемеа кагидатынын ж етк ш к а зд т.
Жагдайдын нускасынын кайсысы болса да баскасына Караганда
ен ыктималырак болжауы жагдайында пайдаланады. Ягни, сол кезде
тэуекелдщ жагдайында сиякты, ягни тэуекелдщ орташа елшенген
керсетюшштминимал бойынша жагдайдын ыктималдыгы тен деп
есептеуге жэне шецпмнщ тандауын журпзуге болады.
Вальдтщ максималды белriл epi.
EKi жагдайдагы утыстын жаман жагдайдагы ен жогары
болуында кепшд1 талап ету жагдайында колданылады.
Шарттын
турл’1 нускаларында утыс барлык минималдыдан максималды
болгандагы уш!н негурлым улкен шешгм болады. Осы белп
максималды кепщщ утысты алуына бешмдедед1.
Сэвидждын минималды белгшерь
Кез-келген шарттарда улкен тэуекелден кутылуды талап ету
жагдайында колданылады. Осы белпге сэйкес шарттардьщ эр турл]
нускаларындагы
ысырап
минималды
болгандагы
шехшмге
артыкшылык беру керек.
Вальдтщ жэне Сэвиджтщ feJ fiei абайлаган разрядка жатады.
Максимин Гервицтщ корытындылган белп л epi.
Егер есептеуде мшез-кулык кырынын аралыгында жарамсызга
орнатуга талап етсе немесе есептеуде мшездщ ен жаксы болуына
пайдаланады.
4 Кэсшорында тэуекелд! баскару эдктер1
Егер тэуекелд] баскару децгеш туралы суракты карастырсак,
онда гылыми эдебиетте эдютердщ эжептэу1р турл] катарларын табуга
болады. Егер озгеше тэсщд! пайдалансак, онда оларды терт топка
белуге болады:
- тэуекелден ауытку эдктерг;
- тэуекелдщ окшаулау эдютерц
- тэуекелдщ диссипация эдютер!;
21
- тэуекелдщ етем эд!стерк
Бул жжтел!м суретте керсет1аген. Будан эр! 613 осы топтарды
негурлым терешрек карастырамыз.
Тэуекелден ауытку эд! crepi. Осы топтын эд*!стер'1 бизнестен
тэуекел жагдайларды жоюды болжайды.
0 з тэж1рибесжде осы эд!ст1 колданатын басшылар сен!мс!з
сержтестермен, клиенттермен мэмше жасаудан бас тартып, олардын
шецберж Ki mi рейту ге талпынады. Б е л п а з жэне кумэщп фирмалардын
кызметшен бас тартады. Одан баска, осындай субъектш ер егер олар
кумэн тудырса инновациялык, инвестициялык жэне баска жобалардан
бас тартады. Мысалы, накты кешлге несие беретш банк осы
стратегияны устанады. Тэуекелд! баскару эдктерш ш осы тобына
жауапкершшк ущщш! тулгага ауыскандагы барлык эрекеттер де
жатады. О л
ушш
кепшдерд1
'ш ест щ ущ
немесе
кэешкерлж
тэуекелд!KTi сактандыру жузеге асырылады.
Егер уйымнын мейш1кт? кездершен ысырапты етеуд! алып
тастасак, онда сактандыру ©темд1 алудын негурлым тез т з с ш болып
табылады. Дегенмен осы эдю у ш н белгии шектеулер де болады:
- сактандырушымен суралатын сыйлыкакы тым улкен болуы
мумкш;
- тэуекелдщ
кейбгр турлер1
сактандырушымен
сактануга
кабылданбауы мумкш; мысалы, егер тэуекелд! еткхзу ыктималдыгы
оте жогары болса.
Егер басшылык
сактандыруды
пайдалануды шешсе, онда
сактан д ы р у
ф и р м асы н а
6 ip T e ic r i
унд еулер
жазбай, корганыстын
кешенд1 багдарламасын эз1рлеу кажет. Бул багдарламанын курамы
мен курылымы олар кызмет ететш накты кэсшорыннан жэне
шарттарынан багынышты болады. Айткашмен де олардын жалпы
ережесщ аныктауга болады :
- жазатайым окигаларынан мул!кт1 жэне мул1кт|к кундылыктарды сактандыру (гимарат, жабдык, койма корлары жэне тагы
баскалар);
- жук агындарын сактандыру (кабылданатын жэне аттанатын);
- жалпы азаматтык жауапкершипкт! (мысалы, коршаган ортага
зиянды эсер ету тэуекел!), сонымен 6ipre жумыс беруш ш щ кызметкерлер! алдындагы жауапкершшпн (мысалы, жумыс орнында
жаракат алу тэуекел!) сактандыру;
- кызметкерлердш #ш рш жэне денсаулыгын сактандыру.
Егер кэс!порында кешенд! сактандыру уцин каражат жетпесе,
негурлым улкен ысыраптармен байланысты тэуекелд! бел!п оны
сактандыру кажет.
22
4.1 -сурет - Тэуекелдерд1 баскару эдютер1
Егер сактандыру компаниясы мен сактандырушы аралыгында
етеу елш емдер! (сактандыру сомасы) жзне сактандыру етемакылары
туралы кел-iciM болса, онда кел1с1м шарт жасалады, ал сактандырушы
арнаулы кужат алады - сактандыру полис] немесе куэлж, онда Heri3ri
реквизиттерден баска мыналар корсет! л е д ] :
- сактанушы жэне сактандырушы - компаниянын реквизиттерц
- сактандырудын oobemrici;
- сактандыру сомасынын елшем1;
- сактандыру тэуекелi;
- сактандыру жарнапарын телеу тзртШ жэне мелшер1;
- кеМсхм шарттын колданылу мерз1м1;
- KejiiciM шарттын косымша шартгары.
Сактандыру
жагдайында
сактандырушы
кукык
коргау
органдарынан, банктерден жэне жагдай туралы акпараты бар баска
уйымдардан косымша акпарат сурастыруына болады. Одан баска, ол
осы жагдайдын болуын езшдш аныктауы мумкш. Егер сактандыру
жагдайы
сактандырушымен
арандатылмаса,
сонымен
6ipre
сактандыру сомасы теленбейтш баска шарттарды болмаса, онда
сактандырушы к А с ш
шартта белпленген сомасы мелшершде
23
сактанушыга келтфген ысырапты етеид1.
Сактандыру шарты жеке жагдайларда кайта карастырулуы
мумкш. Мысалы, егер сактандырушы тэуекелдщ ыктималдыгын
темендетуге немесе сактандыру объекткш ш кунын жогарылатуга
багытталган кандайда 6ip шараларды жузеге асырса.
Сен1мс1з сержтестерден жэне шаруашылык тэуекелд1 сактандырудан бас тартудан баска тэуекелден ауыткудын кешлдгк эд\с\
туралы айытканбыз. Оны негурлым терешрек карастырайык.
Тэуекелд1 беру шагын жэне ipi кэсшорындармен де (трансфер)
пайдаланылады. Жэне де, 6ipiHmmep ушш эдеттепдей гарант ретшде
ipi компаниялар, ал екшхш ушш - мемлекеттж баскару органдары
шыгады. Мундай мэмiле 6epymire (трансфер) де жэне кабылдаушы
(трансфери) жактарга да тш мдь Буган келес! себептер дэлел:
- беретш жак ушш улы ысырап, кабылдайтын жагы ушш
шамалы болуы мумюн;
- кабылдайтын жак ысыраптарды кыскарту уш ш жаксы мумкшджтерге ие болуы мумюн;
- кабылдайтын жак шаруашылык тэуекелш бакылау ушш жэне
ысырапка жол бермейтш жаксы позицияда болуы мумюн.
Тэуекелд1 беру барысында т т е т ! шарт жасалады. Онын 1шшен
кен таралгандарга келк1мдердщ келеа турлерш жаткызуга болады.
Курылыс шарттары жаца курылыспен, курылыс компаниясымен
байланысты барлык тэуекелдерд1 беруд1 болжайды. Бул жетк1зу
барысындагы турл! кедергшер, табиги жагдайлар жэне т. б. О бъектш
уакытында тапсырмау, курылыс ш щ ш
онын курылымыныц
закымдануы 6ip * жактынсэйкес жayaпкepшiлiгiн баурайды. РФ
азаматтык кодексшде объектшщ кездейсок закымдануы кезшде ны
тапсырганга деш н делдал жауапты болады деп айтылган. Егер
осындай закымдану тапсырушымен бершген сапасыз материалдарды
немесе куралдарды пайдалану салдарынан болса, онда жауапкершинк
тапсырысшыга жуктеледь
Жалга беру - тэуекелдщ кен таралган тэсш . М у т к т ! жалга беру
жагдайында (немесе каржылык жалдауга - лизинг) осы мулжпен
байланысты кейб*р тэуекел иес шде толык немесе imiHapa калады. Бул
физикалык закымдану тэуекел^ мулж салыктарыньщ жогарылау
тэуекел*!, объектшщ коммерциялык кунынын темендеу тэуекел1 жэне
т.б. Жалга алушыга арнаулы ескертулер жолымен тэуекелдщ улкен
улес! 6epLnyi мумюн. Одан баска, азаматтык кодекс жалга алушысына
кездейсок ел1мд1 тэуекелш жэне мул!юп табыстауда кездейсок бузуды
толык беруд1 карастырады.
Жалга беру Mep3iMiH улгайту кезшде, жалга 6epyiui осы кезенге
езж е
тур акты
таб ы сты
кам там асы з
етед 1 ,
6 ip a K
тэуекел
д ен геш
жогарылайды. Мысалы, j p p l мерз1мге объектШщ коммерциялык
кунынын e 3 r e p i c i H болжау к и ы н . Осы жагдайда, тэуекелд‘1 темендету
ушйн жал га алушынын сатылым келемше жалдау акысы байлауга
болады. Ягни сонгысы тус1мнен белпленген аныкталган сомадан
темен емес пайыз телейдк
Жуктерд! тасымалдауга жэне сактауга ариалган озара шарт
онын тасымалдануы кезшдеп мужктщ бузылуымен немесе жогалуымен байланысты кел!к компаниясыньщ тэуекелш табыстауын
камтамасыз етедь Дегенмен мундай тэуекел, мысалы кел'истщ
кеингушен ешмнщ нарыктык багасынын темендеу! кэсшорынга
тэуелдк
Сату, кызмет корсету, жабдыктаудын езара шарттары да фирмага тэуекелд! табыстаудын кен мумк1вд1ктёрш усынады. Тауардын
тутынушысы кеп1лд1к эрекётшщ кезеншде сатушыга кемшшктердщ
бар болуын немесе пайдалануга катысты тэуекелдерш бередь Одан
баска, тауарды енд!руш1 мен "деддалдар арасында сатылмаган
тауарларды кайтару туралы кёл1сш жасалуы мумюн. Осы топтарга
косымша ретшде келеа езара шарттарды жаткызуга болады:
- коймадагы калдыкты устау шартында тауармен жабдыктау
туралы келким шарт;
- оны жалга беру кезшдеп курал жабдыкты жендеу жэне
техникалык кызмет керсету к е Ь
- колданатылатын жабдыктьщ б елгш техникалык мшездемелеш
табыстау кепш;
- техникага сервистйс кызмет керсету келшм шарты.
Кеш лгерлгк — езара шарты борш нкер дщ кетлгерге карызды
кайтару ушш каражаттын жоктыгы тэуекелшщ белггш салуга руксат
бередь Осы келдомде уш жак катысады: кепш беруш !, кагидашы жэне
несие беруш!. Кепш беруш! кагидашынын карызы жетютжке немесе
сонгысы кызметшщ жет5спкке жетпеуше карамастан кайтарылуы
туралы кепш бередк
Кепш б е р у щ ! р е т ш д е физикалык жэне занды тулга шыгып
турады, 6 ip aK жшрек бул кепш беру к ел !С !м жасаумен мамандандырылган уйым. Олардын кепш 6 e p y i ен сешмд! болып есептелед!.
Несие беруш!, ез кезепнде, несиетд кепш беруьшге кайтпау
тэуекел ш беред!.
Кагидашынын пайдасы ол к е ш л щ ш т з ала алмайтын несие
алгандыгында тур.
Факторинг к ел!еш шарты - бул акшалай талап етуге жол беруд!
каржыландыру.
25
Ол кредигпк тэуекелдщ беруш туЫщцредь Осы кел1с»м шартта
уш жак катысады: фактор - делдалшы (осы кызметтщ ту р н е
лииензиясы бар банк немесе баска уйым), кэсторын-жабдыктаушы
жэне кэсторы н - сатып алушы. Фактор-делдалшы жабдыктаушыдан
онын клиенттерше талаптарды сатып алады. ягни дебиторлык
берещекть
.|Ц g Щ щ Ш М
Эдетте фактор - делдалшы бул талаптарды б^рнеше кун шлнде,
талаптардын 70-80 % твлей сатып алады. Калдык берешект! втеуден
кешн твленедь
•
щ
Факторингтш еш турш ерекшелейдг ашык жэне жабык. Ашык
факторинг талаптардын фактор - делдалшыга бершгенш кврсетедь
Жабык факторинг кезшде жабдыктаушы жасалган кел1ср4дер
бойынша есептщ к©иирмесш 6epin банкпен мэмше жасайды, 6ipaK та
сатып алушыларга бул айтылмайды. Егер сатып алушы белгшенген
мерз!мде шотты телеу жагдайы болмаса, онда жабдыктаушы оны
талаптарга жол беру туралы хабарлайды.
Факторинг юызмепinin ivjcubxii!) цррлолср Оииынша пзиыздык
(эдетте банк
м§лшерщ|| есептж
пайызынан
жогары) жэне
комиссиялык (эдетте талап сомасынан 0,5-2 % ) м елш ер1 юред1.
Биржалык,
мэмшелер
кутшетш
инфляция
шарттарында
жабдыктау тэуекелш твмендетедк
М ун да тэуекелд1беру мына жолдармен жузеге асырылады:
- багасы болашакта жогарылайтын тауарларды сатып алу
опциондар алу;
- багасы жогарыланатын тауарларды сатып алуына фьючерстж
KejiiciM шарттардын тужырымдамасы.
Опцион - б у л делдал белгшенген накты мерз1м 1шшде тгркелген
бага бойынша тауарды сатуга кещл беретш кужат. Опцион багалы
кагаз болып келед! жэне биржалык мэмшелер барысында екшпл
нарыкта сатылуы мумкш. Оньщ агымдагы багасы осы кужатта
керсетшген соманын жэне осы мезеттеп тауардын багасынын, жэне
де инфляциялык кутьшмдердщ аралыгындагы айырмашылыкпен
аныкталады.
Опционда кврсетшген тауардын багасы эдеттепдей опционды
сату мезетшдеп нарык багасынан ©згешеленед!. Б1рак та тауардын
нарыктык багасы жетюзу барысында опционда кврсетшгенен жогары
болады.
...
к
:г;
Опционный кайта сатылуы тапсырыс 6epyuii ymiH б1рнеше
артыкшылыктарды камтамасыз етедк
- фирма опционды ©щцрушщен гана емес, сонымен катар оны
уакытша усгаушыдан да алуы мумкш алу;
26
- фирма эл! де тауарга тапсырыс бершмеген ©нд1р|с
шиюзатты сатып алуына опцион алуы мумюн; егер бул тапсырыстар
болмаса онда фирма ещиршетш тауарга тапсырыс алмау тэуекел шен
бас тарту ушш опционды сатады.
Биржалык мэмшецер аркылы тэуекелд] берудщ баска эд1с! фьючерсп к KejriciM шарттарды пайдалану. Фьючерс опционынан
мына бел п л ер бойынша ерекшеленед!:
- орындалуын кешнге калдыруымен тапсырыс беру mi мен
жетюзуцл аралыгында жасалынады;
- шарттын орындалу уакыты катал белпленген;
- шартта жабдыктаудын «жузитш» багасы карастырылуы
мумюн.
Биржада т1ркелген фъючерстер мен опциондар тапсырыс
беруиймен де, жетюзуипмен де еюнии рет сатылуы мумюн. Осындай
кел1с1мдердщ багасы —биржа багаламасыныц дербес мэш.
Фьючерс,
6ip жагынан, инфляциялык тэуекелдщ жэне
жабдыктаудын децгешн азайтуга мумюндж беред!, баска жагынан, ол
онтайлы жетюзу шарты табылган жагдайында шарттан бас тарту
мумюндгггнен айырмайды.
Фьючерстш кещсшшарт жетюзудщ H eri3 ri шарты гана емес,
уйымнан б елгш кумэн тудыратын кел1с!мге косымша ретшде кор
сиякты жасалынуы мумюн. Н епзп шартты етюзуде фирма фьючерса
сатады. Бул фьючерен ц Mep3iMi непзп келгс'ш шарт бойынша жетюзу
мерз1мше Караганда артык болуын мшездейдь
Осы тэсшмен дайын тауарды жетюзуге фьючерс пен опционды
ала огыра ешм етюзудщ тэуекелiH темендетуге болады.
Ескеру керек, тэуекелдщ трансфер! - бул кэсшкерлж тэуекелд!
темендетудщ ен Kayinci3 жэне тшмд1 тэсш емес. Кабылдайтын жакта
эдетте тэуекелдщ децгешн темендету ушш ешкандай да куралдары
бол майды. Одан баска, онда тэуекелд! беруге катысты ысыраптарды
жабу ушгн каражаттын жетпеу! мумюн. Демек, бул эдютерд! пайдалануда келес! сэттерд1 есепке алу керек:
- беретш жэне кабылдайтын жактар арасында тэуекелдерд! болу
айкын жэне ею ушсыз болуы керек;
- кабылдайтын жак езше кабылданган барлык мшдеттемелерд!
тез орындай алу м у м ю н д т болу керек;
- кабылдайтын жак тэуекелд! бакылау жэне кыскарту ушш
еюлегпк алуы керек;
- тэуекелдщ беру} туралы щепам сенгмд! эд!етерд! уксас
салыстыру базасында кабылдануы керек;
- тэуекел кабылдайтын жэне алатын жак ушш де б]рдей бага
27
бойынша 6epijiyi керек.
Тэуекелд! окшауландыру жэне диссипациялау эдаетер!
Тэуекелд! окшауландыру ерекше сирек колданылады. Ол
тэуекелдш кездер1 айкын сэйкестендару жагдайында гана болуы
мумкш. © H f l i p i c m K урдштщ ен Kayinxi ШеМмдёрЗ окшауланады жэне
оларды
бакылау
орнатылады,
каржылык
тэуекелдш
денгеш
темендейдь
Осындай эд1ет1 инновациялык жобаларды енпзу, ещ мнщ жана
TypiH игеру жэне т.б. |р|й ipi компаниялар пайдаланады. Жай
ж а г д а й л а р д а тэуекелд! окшауландыру ушш уйымнын курылымында
жобаны жузеге асыратын мамандандырылган бел1мшелер курылады.
Курдел! жагдайда жеке зацды тулгалар курылуы мумкш - венчурлык
компаниялар.
Буган
уксас
компаниялар
Н И О К Р,
енеркэсште
колданылмаган жана гылыми жепст1ктерд1 талап етет1н жана енш
тур л ерш игеру ушш колданылады. Сонымен жобанын негурлым
тэуекел бол1п автономды уйымнын шенбершде калады, б!рак
венчурлык компаниянын жэне аналык кэсшорыннын гылыми жэне
техникалык элеуетш щ косылу м у м ю н д т сакталады.
Тэуекелдщ диссипация (ыдырау) эдютер! баскарудын негурлым
шлггш куралдарын усынады. Оньщ 6ipi стратегиялык сер!хтестердщ
арасындагы тэуекелд1 улеспрумен байланысты. Серистестж ретшде
кэсшорындар да, занды тулгалар да катыса алады. акционерл ik
когамдар,
каржылык-енеркэсштж
тоатар
курылуы
мумкш.
Кэс1Порындар консорциумдардыц, кауымдастыкдын, концерн дер д1ц
катарына Kipe алады. Кэсшорьтндарды 6ip топка 6ipiKTipy интеграция
деп аталады. Онын терт Heri3ri TypiH ерекшелейдк
- т1к регрессивтж (Kepi) интеграция жетюзушшермен Ш рйтруд*
болжайды;
’
/
^
- т1к озык (тете) интеграция кэсшорыннын еш мш eTKi3y
бойынша
дистрибьюторлык жел1ш курастыратын делдардармен
б ipi гуд i айтады;
?
!
щ келденен интеграция бэсекелестермен 6ipiryai болжайды;
эдетте мундай кауымдастыктар бага саясатын кел*1су, шаруашылык
ету аймактарын, • кандай да 6ip б!рлескен эрекеттерд! шектеу
максатымен курылады;
- денгелек интеграция - б1рлескен стратегиялык максаттарга
жету
ущ щ
эр
турл1
кызмегп
жузеге
асыратын
уйымдар
кауымдастыгынын 6ipiryi.
Нарык диссипациясынын баска Typi - б*1Л диверсификация. Ол
кызмет турлершщ, етк*зу нарыгынын жэне жетюзу арналарынын эр
турж л#ш жогарылатуды айтады.
28
Сатып алу диверсификациясы бул жетюзуылмен санды
жогары л ату ы, ол кэсшорынньщ накты
жетюзуишге тэуелдиипн
баяулатуга комектесед i. Тауар агымындагы бузушылыктан (кесте
бузылысы, тетенше окигалар, банкроттык жэне тагы баскалар)
кэсшорын 6 ip c e p iic re c T e H баскага онай ауыса алады.
Отказу нарыгынын диверсификациясы (нарыктьщ дамуы)
кэсторыннын дайын тауарларын б1рнеше нарык несмесе контрагент
арасында белуд1 багамдайды. Осы жагдайда 6ip нарыктагы кулау
басканын жет1ст1ктер*1мен отел ген болады.
Шаруашылык кызметшщ диверсификация турлер! пайдаланылатын технологиялар спектршщ, к©,реет!лет!н кызметтщ, шыгарылатын ©шмдердщ ассортимент! нin кецейюш кврсетед!. в ш м н щ 6ip
TypiH ©тк!зу барысында мэселелер пайда болганда уйым ысырапты
баска шаруашылык кызмет! аркылы ©Teyi, немесе баска салага K e iu y i
мумюн. Осы диверсификацияныц Typi, ©з кезепнде, келес! тур
гармактарга 6©лшед1:
- жинактагыш диверсификация - бул жаца профильд! тауар­
ларды шыгару. Ол непзп ©шмнщ жойылу барысындагы огам деген
сураныстьщ темендеу тэуекел!нен сактайды;
- квлденен диверсификация непзпге сураныстьщ темендеу!
кезеншдеп профильс!з жаца ешмдй шыгару. Мунда кэсшорынньщ
©HiMiHe сураныстыц ец темен болуынан ысырап тэуекел !йщ децгеш
теме идейд i;
- конгломеративт! диверсификация онын Heri3ri кызмет!мен
жанама немесе тпеелей байланысты кызметтщ жап-жаца турлерщ
игерумен тусхщцршедь
Тэуекелдщ
диссипациясы
инвестициялык
портфельд!
калыптастыруында шагьхн капитал сыйымдылыкпен сипатталатын 6ip
мезплде oipHeuie жобаларды етк!зуд! багамдайды. Муны инвестицияларды эртараптандыру деп атауга болады. Егер кэсторын 6ip ipi
жобамен жумыс icrreyre мэжбурсе, онда онын катысушылары арасындагы тэуекелд] орналастыру керек. Жауапкер шiл iKTi, мерз!мдерд],
оны беру жэне т. б. туралы ею ушты мумкшд!ктер! болмауы керек.
Непзп мэнд! эр уйымнын - жоба катысушыларыньщ жауапкершшпн
занды беютуге белу керек.
Мундай жолды нвестициялык жэне ©нд!р1ст!к кызметтен баска
салаларда да колдануга болады.
Тэуекелд! ©теу эдктерк Осы топтьщ эд!стер1 баскарудын
онайлатылган эдЕстер!не жатады. Олардын негурлым тшмдшп
стратегиялык жоспарлау. О л тэуекелд! баскару сиякты негурлым
тшмд: болады, егер стратегияны эз!рлеу кэс!порыннын iuiiHfleri
29
барлык салалардан етюзшсе. Уйымнын irnki элеуетш зерттеу
бойынша жумыстар белпяздйсгён улкен б е л iпн шешуге, eHflipicTiK
циклдеп окау орындарды шыгаруга, оларды жоюдын ic шараларын
алдын ала эз1рлеуге, резервтерд! куру немесе пайдалану жэне т. б.
кэмектеседь Осы ашстщ н еп зп курамы - сырткы экономикалык
жагдайды болжау болып табылады. Онын м э т кэсшорыннын сырткы
ортасынын даму сценарилерш к е з е т эз!рлеушде тур: бэсекелестердщ, сержтестердщ, клиенттердш T3pTi6i, Ш |Ш к жалпы экономи­
калык жагдайы.
Мундай
болжам ортанын элеуметпк-экономикалык жэне
нормативпк-кукыктык мониторинпсшщ кемепмен алынатын, стратегиялык жоспардьщ тагы 6ip курайтын бел1М1, акпарат’пен
камтамасыз
етедьЖогары
нормативт!к-аныкггамалык
компьютер жуйесш падалану, коммерциялык акпарат корына косылу,
сэйкес аналитикалык зерттеу журпзу, консалтин г™ фирмалардын
кызмет!не етш у бередь Тэуекелдi етеудщ тагы 6ip эд|§1 | корлар
жуйесш куру. Казыр тек кана кыскаша аныктамасын берейж.
Корды куру сактандыруга жакын. Осы Щ Щ
колданганда
кэсшорында
шикпатты,
материалдарды,
акша
каражатгарын
сактандыру корлары, дагдарыс кезшде оларды жумылдыру жоспары
курылады. К ейбф жагдайларды корды куру мш детп болып келед!
Мысалы,
енД1р!ст!к
кооперативтер банкпен
жэне бюджетпен
есептесушен кейш оньщ ею мш деп табыстан 5 % мелшершде
сактандыру корын кздэастыруы кажет.
Тэуекелмен куресщщ келес! Эд!Ы 1 белсенд! максатты
багытталган маркетинг. Кэсшорыннын еш мш е суранысты белсенд!
курастыру уш!Н маркетинг™ куралдарды пайдалануды айтады.
Кэсшкерлж тэуекелш щ темендеу!. 1шк! кэсш керлк тэуекелд!
темендету ушш кэсшорын ез кызметш сауатты ж урпзу! тшс Бул
непзшен бизнес бойынша элеуетт! сер!ктестерд! тексеру, мэм!ле
кел!С1М1н куры, фирманын кызметш болжау немесе жоспарлау
кадрларды мукият ipiKTey.
1скеР cepiктестерд 1 тексерудщ стандартты эдктер! жок. 6ipaK та
американ кэс.пкерлер! « С » б е с п п н щ ережелер!н сирек тэжфибелейд!
серпстестщ несие телеу кабшеттшгш тексеру модел!.Бул моделге
сэйкес карызгер туралы к елесш бшу керек:
карызгер туралы
жауапкерш1Л1к дэреж еа';
акпарат
(character)
-
онын
абыройы
J
- каржы MyMKiHfliKTepi (capacity) - алынган несиеш агымдагы
туамдер немесе активтерд! етк!зу есебшен етеу;
- м улж (capital) - акционерл|‘к капиталынын курылымы жэне
30
M & n u ie p i;
- камтамасыз ету (collateral)
активтерд!и куны жэне Typi;
-
кегля
рёт!нде
усынылатын
- жалпы шарттар (conditions) — жалпы экономикалык жагдай
жэне тагы баска факторлар.
Ыктимал cepiicrec туралы акпарат алу ушш сырткы кездерд!
колдануга немесе езшдж акпаратты жинау немесе талдау жуйссш
куруга болады. Сырткы кездерге ен алдымен коммерциялык акпарат
коры жатады. Мундай Kbix3MeTTi керсететш компаниялардыц 6ipi Dun
Bradstreet корпорациясы.
Ол компаниянын каржылык жэне м у л п т к жагдайы туралы
акпаратты усынатын бинес-аныктамаларды, онымен жумыс 1стейтш
уйымдар т1збешн, телемдерд] журпзу Mep3iMiH сактау туралы
аныктамаларды усынады. Мундай аныктама турл] кездерден тускен
акпарат непзшде усынылады жэне онтайлы шеппм кабылдау ушш
к а ж е т акпаратты толык алуга кемектеседь
Ырак та мундай кмзмёттщ акысы ете улкен.
Акпаратты 0зiндiк жинау да мумкш. Бул турл1 кездерден тускен
акпаратты талдау, сонымен катар тур л! зерттемелер журпзу.
Талданатын акпараттыц ортасына мэмше жасаудьщ шарттары Tycyi
керек.
Бизнес-жоспарды
курастыру
кэсшкерлгк
тэуекеяй
минимизациялаудьщ тагы 6ip iшю эд]сь Бизнес-жоспар бизнеске эр
турл! жактан карауга мумкгндж беред] — маркетинг, каржы, ендгрк
жэне тагы баскалар. Одан баска ол болжамнан жэне жумыстьщ
болжалды
нэтижелерш
багалаудан
турады.
Бизнес-жоспарды
курастыру кэсшорындагы стратегиялык жоспарлаудын бipiншi кезевд
болып шыгады.
Оны эзгрлеу ушш жумыс ютейтш уйым онын кызмет‘1
нэтижелерш накты тужырымдайтын мэл!меттерд! пайдаланады. Бул
жана фирма алдындагы мыкты артыкшылыгы. Бастапкы мэл! меттерд!
жоспарлаудагы мундай непздеме мундай болжамньщ д э л д т н жэне
сешмдшпн артырады, ягни тэуекелдщ децгейш жэне аныксыздыгын
едэу ip теме ндетед!.
Кызыметкерлерд1 мукият алу - кэсшкерлж тэуекел!н темендетудщ ушшхш кезк Кызметкерлерд!н санын (scipece баскарушы)
ecipy уйымньщ эр денгейшдеп шеийм кабылдаумен байланысты
тэуекел
дэрежесш
жогарылатады.
Бул тэуекелдщ
дэрежесш
темендету ушш жоспарлаудын, тавдап апудьщ, таадаудын жэне
кадрларды дамытудын эр турл! эД1стер1 бар. Сауатты кадр саясаты,
тшмдо баскару топтарын куру, кызыметшшердi мукият тавдау
31
уйымнын кэаби жэне 6ijiiKri кадрлар курамын камтамасыз етед!, ол
онын тшмд! кызмет! ушщ кажет.
Акпараттык тэуекелмен баскару. Акпараттык тэуекелдерге
компаниянын акпараттык технологияларды колдану нэтижесшдеп
ысыраптын немесе шыгыннын пайда болу каушмен байланысты
барлык тэуекелдер жатады. KayinTi техникалык бузы лу рана емес
сонымен
катар
турл1
жуйедеп
мэлхметтердщ
кел icn eyiiim ri,
кызметкерл ерд щ акпаратка ш еказ
кол жетхмдшгг! тудырады.
Осылайша, акпараттык тэуекел акпаратты электрондык тасымалдаушыларда жэне баска байланыс куралдарында курастырумен,
берумен, сактаумен жэне пайдаланумен байланысты.
Осы санаттын тэуекелш eKi топка белуге болады:
акпараттьщ жылыстауымен жэне оны кызметкерлер мен
сержтестжтердщ бизнеске Kayin экелетш максатты колдануымен
байланысты тэуекел;
акпаратты
тарату
арналары
бузылуымен байланысты тэуекел.
жумысыньщ
техникалык
Акпараттык
тэуекелдерд1
минимизациялауга
арналган
жумыстар мэл1меттерлерге, сонымен 6ipre апат пен жабдьпсгын
бузылуына руксат етшмеген кол жeткiзyдi ескертуден
турады.
Осындай тэуекелд! аныктау ушш баска тэуекелд! багалауга
колданылатын эд1мтер пайдаланылады. BipaK та компанияны
акпаратпен
камтамасыз
ету
саласы нддгы
негурлым
тэуекел
аймактарын аныктау ушш менеджер мына сурактарга жауап 6epyi
тшс:
- каржылык есептш к сакталатын акпараттык жуйелерге кол
жетюзуд! бакылау калайша жузеге асырылады?
- клиенттер керек кезшде кедерпаз компаниямен байланыса ала
ма?
- баска компанияга косылу жагдайында компания кыска мерз1м
1Ш 1н д е акпаратты бакылау жуйесш енпзе ала ма? Егер компаниянын
эр турл1 белш ш елер! нде акпаратты баскарудын эр турл1 жуйелер!
жумыс icTece, онда м эл1меттерд1 взгертудш жэне оны б 1ртутас
стандартка келтгрудхщ накты алгоритм! болуы керек;
уйымнын кужат айналымы кьтгп кызметкерлердщ кету!
барысында бурынгы калпында кызмегп жалгастыруга
В Ш ж
беред! ме?
ш
^
компаниянын менш!кт!к зияткерлж корганысы камтамасыз
етшген бе?
компьютер жуйелер! жумысынын бузылысы
компаниянын накты эрекет жоспарлары болады ма?
жагдайында
- акпараттык жуйенщ жумыс эд iс i компанияньщ жалпы
мшдеттер! мен максаттарына сэйкес келе ме?
Акпараттык
тэуекелд! н
ысырабын
дэл
есептеу
6ipcbiпыракурделк Bipax, жуык шамамен багалау эбден мумкш. Мысалы,
компьютер желшшде бузылудын болу жагдайында компанияньщ
жумыска кабш етаздтн аныктауга болады. Бул жуйенщ калпына
келт1ру1 ушш мамандарга кажетп орташа уакыт болады. Осы
мэл1меттерге
суйене,
компания
жогалтатын
пайда
сомасын
аныктаймыз. Зиянньщ жуык шама сомасы осындай. Бузылудьщ болу
ыктималдыгын статистикалык мэл1меттерлер непзшде есептеп
шыгаруга болады.
Акпараттык тэуекелд! минимизациялау ушш оларды ескерту
стратегиясы жасалынады. Тэжгрибе корсеткендей, негурлым тигмд!
стратегиялар келесi кагидаттарга непзделед];
- акпараттык жуйелерге жэне компанияньщ кужаттарына
кызметкерл ердщ кол ш Ш Ш
кужаттын маныздылыгы мен
купиялылыгына байланысты турла болуы керек;
- компания мэлшёттерге кол жетшзуд! бакылауы керек жэне
акпараттык жуйелердщ осал жергшд корганысын камтамасыз eTyi
керек;
.
- компанияньщ кызметше тшелей байланысты акпараттык
жуйелер
(байланыстын
стратегиялык
манызды
арналары,
кужаттардын мурагаты, компьютер желю1) дагдарыс жагдайында да
узджЫз жумыс ic T e y i керек.
Тэжгрибешк шаралар нвпзшде келеалерд1атауга болады:
- тулгалардьщ акпараттык к а у ш а зд т ушш жауаптыларды
тагайындау;
тэуекел дepдi
болдырмауга
багытталган
компания
кызыметшшершщ эрекет1 кесюнделетш нормативт^к кужаттарды
жасау;
- дагдарыс жагдайда жумыс ушш кордагы куаттарды
камтамасыз ету;
- акпаратты кайталау жэне кор сактаушыларына кезеют копиру;
- компьютер желгсшщ сырткы желшерден окшаулануы;
- интернет жедо-а байланысы ущщ жеке машиналарды
пайдалану;
- вируска карсы жуйелерд1 орнату;
- уйымдастыру шедбер!вдё акпараттык жуйенщ бгртутас
стандарттарын ззгрлеу (бгртутас есеп беру формалары, корсетк’нлтерд!
есептеудщ ережелерше);
- купиялылык дэрежеа бойынша мэл1меттерд1 йпктеу жэне оган
33
кол жетюзу кукыгын шектеу;
- акпаратты баскарудын арнаулы жуйелерш енпзу;
- уйымнын iiuiaaeri кез-келген кужаттар орталыктандырылган
компьютерде орнатылган жуйешч кемепмен курылуын карау (кезкелген баска багдарламаларды кою макулдануы керек);
- барлык корпоративт1к
бакылау куралдарын колдану.
жуйенщ
жагдайын
кадагалайтын
Осы р з ш толык болып кернбейдк Кептеген компаниялар
акпараттык тэуекелд1 темендету жэне жою ушш арнайы езшдге
багдарламаларды курастырады жэне пайдаланады. Одан баска, кезкелген уйымда ахуал жагдайында пайдаланылатын эрекетгер жоспары
эзфленш кызметкерлерге жетщз1лу4 тжс. М унда келесц кепшдемелерд| пайдалануга болады:
- баска тулгалардын немесе сэйкес вю лет! жок компания
кызметкерлершж iu m акпараттык жуйеге eHyiHiH сценариш талдау;
1 ЛЯГЛЯрЬ!с жагД“ йларындагы акпараттык кауш оздж ке жауапты
кызметкерлердщ тэрт1бшщ моделш ендеу максатымен
окыту ic
шараларын журпзу;
компаниядан
манызды
кызметкерлердщ
кетуш
кадрлармен байланысты мэселелерд! шешудщ нускасын эз1рлеу- косалкы акпараттык куатты (серверлер,
сонымен 6ipre баиланыстын кор ж елк ш эз1рлеу.
коса
компьютёрлер),
Акпараттык каушЫзджт! камтамасыз ету б у л кеткен
шыгындар тш м д ш гш щ м эселеа, сондыкган корганыска кеткен
шыгындар мумюн ысыраптын сомасынан жогары болмауы кереколардын экономикалык т ш м д т г ш тжелей турде есептеу кажет.
Егер
компаниянын бизнес!
jig
акпараттык желшерше
агынышты болса, онда ендеуге жауаптыны тагайындау керек
Осындаи
уйлестфуш !
компаниянын
акпараттык
курылымыиа
ешкандаи катысы болмауы тшс.
Тэуекелд! каржыландырудьщ эдктерк Жогарыда керсетшгендеи, тэуекелд1 каржыландыру тэуекел жагдайында болатын
ысырапты етеуд, б.лд.ред!. Осы мезеттеп а д стер куралдардьщ келеа
кездершщ бгреущ тандауга мумюндш бередг:
- агымдагы табыс;
- резервтер;
- карызды пайдалану;
- ©здгпнен сактандыру;
- сактандыру;
- сактандуру емес пул;
- шарттык непзде каржыландыруды беру;
34
- мемлекетпк жэне муниципаллык органдарды колдау;
- демеуш1л1к.
Осы кездерд! пайдалануга непзделген зд1стерд1 ею топка белуге
болады. Бул смныптама суретте керсетшген.
Керсет!лген эдЬтердщ эркайсысын терешрек карастырайык.
Шыгынды агымдггы табыстан етеу (Current expensing o f losses).
Бул эдктщ мэш ысырапты етеу компанянын агымдагы каражаты
есеб ш Я жузеге асырылады. Кандай да 6ip корлар курылмайды.
Эдеттепдей, егер тэуекел т каржыландырудын б.ул эдха
колданылады егер, ысыраптын келем! улкен болмаса жэне акша
агымын айтарлыктай бурмаламаса.
Бул ретте ётюзудщ ж иш п аса манызды емес, 6 i p a K та егер
б!рнеше жагымсыз окилар 6ip мезетте болса, онда шыгын жиынтыгы
эжептэу!р улкен болуы жэне уйымнын каржы куш не елеул1 зиянды
эсер eTyi мумкш. Тэу екелдщ б!ртектш1п жэне 6ipTeKTi eMecTiri осы
эд!ст1 пайдалануда да ерекше манызды емес.
Агымдагы табыстан шыгынды жабудьщ эд1Ы жиi пайдаланылады, ейткеш жагдайлардын Кепшшгшде шыгын сомасы улкен
емес. жэне компания оларды езшдис шыгара алады. Дегенмен
тэуекелд! етюзу барысындагы кэсшорыннын экономикалык жэне
каржылык жагдайын ескерген жен.
Егер жагымсыз жагдай дагдарыс немесе табыстын темендш
кезшде болса, онда ол T e p ic эсерге ие болады. Осылайша осы эдасп
максатты пайдалануды аныктау ушш ысыраптын юастапкы машн дэл
есептеу керек.
Ысырапты кордан етеу (Reserving). Осы эдют5 пайдалануда
кэсшорында тэуекелдерд! етюзуден болган шыгындарды етеге
арнайы багытталган резервтк корлар курылады. Резёрвт! колдану
шаралары агымдагы табыстан ысырапты етеу эдюш колданудагыдай
СИЯКТЫ.
dfj
Ен 6ip айырмашылыгы мундагы етеу сомасынын улкен
болуында. Осылайша мунда бастапкы мэн жогары, 6ipaK накты
киыншылык резервтш мелшерш аныктауда тур.
Ен темен мелшер тэуекелд1 коргауды п
я
камтамасыз ете
алмайды, ал ен жогары мелшер компаниянын айналымынан улкен
сомаларын алуга экеледь
Карызды колдану есебшен ысырапты етеу (Borrowing). Бул эдгс
фирманын несие алуына yMiT артса гана есепке алынады. Бул кез
сырткы болса да ысырапты е т е у д т барлык ж ауапкерш тп уйымга
жатады.
*
“
'т т •
мо&тт
35
Tэуекелдерд! каржылан дыру
Тэуекелд!* кыскарту
Тэуекелд! беру
Залалды жабу непзшде:
А гы м д агы
с а к та н д ы р у
табыс
Мемлекетпк
колдау
демеуш!Л1к
займ
Каржыландыр
уды беру
I
Сактандырул
ык емес пул
0зшдж
сактандыру
4.2-сурет
Тэуекелд1 каржыландыру эдютершщ сыныпталуы
Бул кездщ. epeiciiieniri оны сирек колдануында. Ысырап
келемГнщ жогарылыгында уйым каражат беруден бас тартуы мумкш.
Несие бершсе де, кайтару шарттары кредиторамен кайтару туекелшщ
багасы кушшде ете катал болуы мумюн.
Осы э д к т 1 пайдалану тш м дш гш багалау
кайтаруга жэне ет1мджт1 зерттеуше зер салу керек.
кезшде
карызды
0зд1пнен сактандыру непзшде ысырапты етеу (Self-insurance).
Бул жагдайда езш дж сактандыру деп ез фирмасы шечбершде немесе
компаниянын баска тобымен жузеге асырылатын сактандыру
формасын айтады. М унын мэш, ысырапты етеуге багытгалган
сактандыру корын куруды уйымдастыруда тур. О з д т н е н сактандыру
баска эдаске Караганда 6ipTeicri тэуекелдщ улкен санымен жумыс
ideyiMeH ерекшеленедк Сонымен катар классикалык сактандыруда
сиякты ысырап жиынтыгын дэл болжау ушш осы тэуекелдщ
шогырлануы ескер1лед1 (тэуекелд!
етк!зудщ
ыктималдыкгарын
есептеу жэне ысыраптьщ сомасы непзшде). BipaK та, сактандырудын
баска формаларына Караганда мундагы резервтер 6ip ic K e p (йрлйга
шечбершде
курылады.
Эдеттепдей,
бул
©неркэсштж
немесе
каржылай-енеркэсттж тобы.
Сактандыру
тетжтерщщ
6ip
36
турщ щ
f§ lf|
кэптинггж
Щ
сактандыру уйымдарын куру болып келед1 (captive insurance). Бул
сактандыру
компаниялары
сактандырушы
емес
уйымдардьщ
катарынан. Олар барлык топтын тэуекелщ сактандырады. К эп ти н тк
компаниянын жеке занды тулга болуына карамастан тэуекел жэне
барлык курылатын сактандыру резервтер! осы топтын 1ш1нде калады.
Осындай компаниялардын артыкшылыктарын карастырайык:
- 6ip icKep б!рлiriHin шепнде сактандыру корларынын каражатын инвестициялау;
- пайданы тш сп тобынын »шшде сактау;
- салык салу бойынша жещлджтер алу (ел катарында ескере
алатындар);
- сактандыру шартын реЫмдеудщ рэЫмш женшдету.
Осы эдгстщ елеул1 кеш иЫ п к эп ти н тк компания шыгынга
ушыраса, онда ол барлык т о п т ы н арасында б0лiнyiндe. Бул эжептэу1р
улкен тэуекелд{д болу нэтижесшде болйы мумкш.
взд1пнен сактандыру эдю! бipкeлкi тэуекел дер д] н улкен санды
бар болу шарттарында колданылады. Мумкш ысыраптын бастапкы
мэш кэсшорьщнъщ жалпы тобынын каржылык мумкшд!ктер{ туралы
мэл1меттерлер1 непзшде есептеледь
Сактандырудын
ысырапты
отеу
(Insurance).
Сактандырудьщ бул эд1с1 тэуекелдi каржыландырудын W
0 M сиякты
жш пайдаланылады. Мун да ысырапты етеу жауапкершшт - накты
твлемге - сактандыру компаниясына - мамандандырылган уйымына
жуктеледь Ысырап м©лшер1 imiHapa жэне толык 6epmyi мумкш.
Тэж1рибеде бул эдмгп келес! жагдайларда колданады:
- егер тэуекелд! втюэу ыктималдыгы жогары болмаса, ал
ысырап эжептэу1р улкен болса;
- егер тэуекел бхртект] болмаса; жогарыда айтылгандай, бгркелю
тэуекел санын улкен болса, сактандыруды колдану ©здшнен
акталады;
- егер тэуекел ыктималдыгынын улкенi болса, оны ©ткпу
мумкшд!п жогары болса, ал болжалды ысыраптын сомасы шагын
оолса.
- егер апатты тэуекелдер бар болса;
егер
сактандыру заннамамен карастырылса (мшдетп
сактандыру).
.
Сактандыру емес пул непзшде ысырапты ©теу (Non - insurance
pooling). Осы ЭД1С каржыландыру тэуекелш баска тулгага сактандырушы емес пулга беруд! карастырады. Осындай пул ретшде
кэсшкерлерд щ одагымен курылган ©зара квмек кврсетудщ арнайы
коры шыгуына * болады.
ысыраптын бастапкы
мэш
©зшдiк
# -•
37
сактандырудагыдай сиякты фирманын каржылык мумкшд1ктер1нен зныкталады.
пул
катысушыларынын
Kejijfiivi шарттын непзш де жауапкершшк™ беру есебшен
ысырапты етеу (Contractual transfer). Осы ж агдайда" ысырапты
каржыландыру
жасалынган
келЫ м
шарттын
непзшде баска
субъекпге бершедь Осындай эдкке хеджирлеу жатады (hedging). Бул
оны шагындандыруга багытталган
багалык тэуекелд! беру ypflici.
К ёлгам тн
шарты бойынша баска жак
тэуекелд!
б|рлес!п
каржыландыруда катысады. Хеджирлеудш мэш тауардын багасы,
акша багамы езгергеннен болатын ысырап пен пайданы шектеуге
баг ытталу ы нд а
тур.
Хеджирлеу
бул
каржы
тэуекел1мен
(менеджмент - каржылык тэуекел!) баскарудын н еп зп куралы.
Осы 9flicTi
колдану тш м д ш п н багалау
накты тэуекел
ерекш елтн е
жэне
онын
шепнде
кабылданатын
шараларга
багынышты болады.
М ем лекетпк немесе муниципалды органдарды колдау непзшде
ысырапты етеу (Budget support). Мунда ысырапты етеудщ Щ и Н
мемлекеттж жэне муниципалдык органдарга жуктеледь Осы эд1сп
колдану осыган уксас колдауды тартуды мумкш дш не тауелдк Осы
эд£стз колданатын тэуекел ею топка шктелёдх:
ерекше тэуекел, оныц мвлшер1 жогаы, сондыктан оны етеу
мемлекетпк жэне муниципалдык органдардьщ кемепмен гана мумкш,
мысалы,
бул
сырткы
экономикалык
кызметпен
немесе
ipi
инвестициялык жобалармен байланысты тэуекел;
I жогаРы элеуметтж тэуекел, онын барысы кезшде мемлекеттж
жэне муниципалдык органдар квмек корсету тию; мысалы, мегашкп
букаралык кирату.
Осы эд!с, мундай ысырап болганнан кежн колданылады, бул
элеумегпк тураксыздыкка экеледь
Д ем еуш ш ктщ непзшде ысырапты етеу (Sponsorship). Осы эдас
демеушш! тарту есебшен тэуекелдщ темендеуш багамдайды.
Бул куралды пайдалануга ысырапка дешн yMiT артуга киын. Бул
эдетте тэуекел болганнан кешн жэне анык болган жагдайда гана
болады.
5 Э к о н о м и к а лы к тэуекелд! багалауды н сан ды к жуйеЫ
Тэуекел ыктимал санат, сондыктан аныксыздык урл>сш жэне
тэуекелдщ дэрежесш сандык аныктау барсында
ыктималдык
есептемелерш колданады. Статистикалык эдюпен есептеудщ непзп
куралдарына мыналар тэн:
38
мэш X (п а й д а );
л-" ?
I^
- х езд ей со к ке л е м д ! зе р тте уд щ о р та ш а
iTUftg\T9Mx 2
-дисперсия сг ;
*
~ -
■
- орташа квадраттык ауытку <7 (стандартты);
- вариация коэффициент! V ;
■ зертгелетш кездейсок келемнщ ыктималдыгын улест^рту.
Статистика теориясынан шектелген (п) саны ушш кездейсок
келемнщ мумюн мэш орташа мумкш екеш белил!
^
Х=
r r
t
.
м^ндагы
Z
XiPi
■"
Of) v-
,
(5.1)
1 = 1
4
7
- кездейсок ш лемнщ мэш
р, - кездейсок келемнщ пайда болу ыктималдыгы
Орташа келем - кутшетш нэтиженщ жалпы сандык мшездшпн
керсетедь
Дисперсия коэффициент!
п
а
1
/=1
Дисперсия - шын нэтижелердщ орташадан квадрат ауыткуыныц
орташа елшемд!с1, нэтиженщ езгерпшпк елшемнщ керсетед1
/ 2
& - V C Г
(5 3)
Дисперсия жэне орташа квадраттык ауыткулары абсолютлк
ыдырау елшемдер!мен кызмет етед1 жэне турлещирпш белпЫ бар
елшем сондай б1рл1кте елшенед!. взгерпш пктщ елшемш талдау ушш
орташа арифметикалыкка орташа квадраттык ауыткудын ауыткуыньщ
дэреже керсететш вариациялар жш пайдаланылады
Вариация коэффициент кемепмен белпнщ
дэрежесш салыстырады.
Кутшетш
нэтиженщ
кздрылуыиа
39
мумкш тербелк
кептегеи
кездейсоктык
факторлардын
эсер
етуш е
б а й л а н ы сты , ол
кезд ей со к
елш ем
болы п
келед!. Кездейсоктык елшемнщ 6ipiHe оньщ ыктималдыгынын белу
заннамасы жатады. Белудщ мш ездЫп мен xypi зерттелетш керш стщ
табигаты мен мэншен шыгатын жалпы шарттарды бейнелейш.
Тэж1рибе керсеткендей элеуметпк-экономикалык KopimcTepfli белуд!
Tyciaaipy уш ш негурлым жшрек калыпты улест1р1мд1 ен жю
пайдаланады.
Калыпты ynecripiMHiH занында былай жазылган: жагдайларды
белу ушш мэндер, олардын бастапкысы тэуелс^з факторлардын улкен
санына б1рлесш эсер ету нэтижесш усынады. Ж эне де факторлардын
6ipeyi де басымырак эсер керсетпейдк Тэж1рибеде кабылданган
улестфшнщ непздинлн тексеру ушш улеспркмнщ заннамасы туралы
кабылданган дэлелд! кабылдауга немесе бас тартуга руксат беретш
KejliciM санатын (империялык жэне теориялык аралыгында)
колданады, ыктималдык теориясына сэйкес кездейсок келем уздш яз
болып кершед1 жэне оны улеспрудщ функциясы мынадай болады:
у - f(x) эр (х) нуктес! щ щ упеспру тыгыздыгын аныктайды.
^алы пты улеспру функциясы фафикалык турде мынадай турге
ие: у - f(x), эр (х) нуктеа y u iiH улеспру тыгыздыгын аныктайды.
Калыпты улестсру функциясы фафикалык турде мынадай турге
ДJ
о т »
_
____
•
т
ие.
5.1 -сурет —Калыпты ynecTipy функциясы
Калыпты таралудыц дифференциалды функциясы кестесшш
манызды касиетц х - осiмен жэне калыпты исыкпен шектелген алан
эркашан 6ipre тен болады.
Калыпты таралудьщ тыгыздык функциясын колдану кутшетш
келемнщ болу тазалыгын шыгаруга мумкщдге бередк
Кездейсоктык келемнщ дэл типзуш багалау уш ш ыктималдык
тыгыздыгынын интефалды функциясын пайдаланады.
Кездейсок келемшщ а -дан | -га дешн бершген интервапга дэл
тусу мумкшдш былай аныкталады:
40
Р = (я < х < р) = ...
(5.5)
Жогарыда баяндалган жагдай бастапкы болып табылады. Ол
статистикалык эд1стерд1 пайдаланумен сандык багалау уишн
колданылады.
Куп'летш нэтиженщ жет1мд1 ауыткуларын ( а ) бере отыра,
нэтижеа бар а принциптерш аныктайык
t
>
( 5.6 )
"♦■Л.
( 5.7)
*“ ^кут
Х2 а
Жалпы жагдайда кутшетш магына %(ил - jf болуын болжамдауга
керек емес
Егер А тен емес болса
к
д,*д2
ыктималдыктын куплетш нэтижес 1 сызылган учаскенщ келемш
есептеу жолымен алынуы мумюн, ягни
Р| = Р ( Х\
9 Хот- = Х 2)
~ •••
калыптастыру тыгыздыгы.
Ягни келеа сурак пайда болады, хож шектщ сыртына шыгу
мумшщуп кандай, бул ыктималдык сызылмаган учаскенин келемш
©лшеу жолымен аныкталуы мумюн. Калыпты
уйлест1рудщ
кисыгынан Р2 нэтижесшщ аныксыздыгыньщм денгешн аныктауга
болады
щ
.V
Р2 — 1— Р|.
( 5.8)
Эдеттепдей он нэтиже жагына он жак шеп белгшенбейд1.
Тэуекелдщ келешн аныктауда мына жагдайлар туралы гана сез
айтылады ( х пт * Х >)
41
Р2 “
р |I
Р ( Х..„ > X, ),
? ( Х..К- > Х\ )•
( 5.9)
( 5. 10)
Тэуекелд! сандык багалау жэне оны аныктау эдктерь 0 p6ip
киын керсетюште керсетшгендей 6ip аныктапган келем kepceTKiim
беру келем1 сэйкес келмейдК
( X ) зерттеу уш iн ыктималдыктын таралу ксс гссiн курастырсак
онда беру функциясын орнатуга болады жэне ысырап немесе утыстын
калай болу м у м к ш д т н щ дэрежесш багапауга болады.
Зерттелетш келемйщ мумкшд!п х
мен беру квлемш Tepic
жакка х. ~ X , шамалап утылыстьщ уту ыктимапдыгына катынасынын
к тэуекелш аныкт&уга болады
( 5. 11)
| тэуекел! азайяды егер он облыста окигалардын пайда болу
ыктималдыгы бар болса, ол да азаяды егер он облыста серпу бар,
немесе Tepic облыста тэуекелдщ жогарыда айтылган коэффициент!
0-ден шеказджке дешн мумюн езгерсе жэне жагдай керсетшген
коэффициента колдану y m iH елеул1 кемшшктердщ 6ipi болып
KepiHce.
Кемш ш ктерд!
жою
ymiH
шектерд!
ноль
мен 6ip
аралыгындагы
мелш ерлеу
жузеге
асырылады.
Тэуекел
коэффициентшщ баска мэнд> кемшиип онын кемепмен жеке
факторларды есепке алуга мумкш еместшнде тур.
Тэуекелдщ мацызды кемшшктершщ 6ipi, онын аныктамасы
уш!н серпудщ функциясын айкын орнату кажет. Typ.ni экономикалык
керсеткштер ymiH мундай тэyeлдiлiктepдi аныктау эбден киын,
оларды тек кана компьютерлж багдарламалар кемепмен ipi
жобаларды багалауда гана пайдапанады.
Жогарыда керсетшген кемшшктер ic жузшде шешшетщ
мшдеттердщ курделш ш не жэне кэсткерлж кызметтщ ортасына
байланысты тэуекелдщ эр турлi критерилер! колданылады, мунын
езшде тэуекелдщ сандык багасы
кетлдем ес]
дэрежеЫ
толыктырылады.
ретшде
тэуекелд in колайлылыгыныц
карастырылатын
шкалалармен
Мысалы: багалаудьщ шкаласына 0, 1-ден 0,25-ке дешнп
бфкалыпты тэуекелдi косуга болады, Тэуекелдерд! багалаудьщ кен
таралган тэсшдершщ 6ipi колданылатын магына болып табылады:
42
R = Ф п х Р,
(5.12)
мундагы Ф п- ысырап келем!
Р - тэуекел окигасынын болу ыктималдыгы
Инвестициялык каржы саласында капиталды салу барысында
жоба тэуекел iH сандык
багалаудьщ
белпЫ
ретшде
келес!
керсеткгштерд! пайдалану керек:
- м у м к ш нэтиженщ орта кYтiлeтiн мэш;
- орташа кварталдык ауытку.
Осыган косымша тур! езгертшген к тэуекел! н пайдалануга
болады, ол мумкш ысыраптын барлык капитал кунына максималды
мумкш катынасымен есептеледь Мундай к тэуекелi банкрот болуды
аныктайды. Тэуекелд! сандык багалаудьщ эдгстершен баска арнайы
эдкггер бар.
Тэуекелдш шкаласы жэне олардьщ б!р!зд!л!пнщ сипаттамасы.
Ka3ipri уакытта накты жагдайда тэуекелдш децгешнщ колайлылыгын
аныктаудыц гылыми-непздемелш кетлдемелер1 жок. Накты шеш!мд1
кабылдау кезшде ic журпзу стратегиясын тандауда кэсторын
децгейше, мумюн шыгындарга байланысты максатты белгш
облыстарды тауып белу керек. Баскару шехшмш кабылдау урд!сшдеп
тэуекелд! сандык багалаудьщ кемшииктерш эз^рлеу тэуекелге баратын
кэсшкер тэрт!бш мамандандыруга руксат беретш тэуекелдш арнайы
шкалаларын эз1рлеу жэне пайдалану болып келедь
Тэуекелд! сандык багалауды керсетк! штерд in кептурлшп
эсер!нен жузеге асыру тэуекелд in шкалаларыньщ кептурлш тн жэне
оны колдану усынымдарын тудырады. Авторлардьщ пайдалануга
кенес бергешнщ ец кисындысы тэуекелд!к эмпирикалык шкаласы
болып табылады.
5.1-кесте - Тэуекел децгешнщ эмпирикалык шкаласы
j
Жагымсыз бпудо ыктималдык
(тэуекелд^ келемО
1-0,1
0,1 - 0,3
0,3 - 0,4
0,4 - 0,6
0,610,8
0,8- 1
Тэуекелдш ШрйщШрШц атауы
Минималды
Шагын
Орташа
Жогары
Максималды
Сыки
Шкала курастырушыларынын ойынша алгашкы уш денгеш
43
|
кэдшп шещгм кабылдауга усынылатын дуры с жэне калыпты
тэуекелще сэйкес келеда. Денгей! жогары шецпм кабылдау шешш
кабылдайтын адамнын тэуекелге эуестенулерше багынышты болады.
Вариация коэффициентшщ колайлылыгын багалауда келеа
параметрлерге ж упнуге болады. Егер тэуекелдщ ауыткуы 0,1 болса,
онда дэреже э л а з , 0,1 -0,2 б1ркалыпты, 0,25 артык жогары.
Тэуекелдш банкротка ушырауын аныктайтын к багалаудын
кептеген п ш р лер ! жэне коэффициеттер! бар. Тэуекелдщ б !р Ь д ш п
болатын ысырап денгейлерэше байланысты к елеа аймактарды белу
жолымен жузеге асырылады:
- колайлы тэуекелд]'н аймагы;
- ыктимал тэуекелд in аймагы;
- сыни тэуекелдщ аймагы;
- апатты тэуекелдщ аймагы.
Rini^rrmiifTenaiH сипаттамасы Ш ин;
колайлы тэуекелдщ аймагы таза табыстан асыл кетпеу
жагдайына тэн;
- eKiHuii аймак уш ш
кетпеу;
есептелген пайдадан (кугшген) асып
- бул аймак ушш мумкш шамасы есептелген пайдадан жогары
бфак кутшетш табыстыц мелшершен жогары емес мумюн ысырап;
- аймактыц мэндипп, кутшетш ысырап кутшетш табыстан
жогары жэне кэсшорынньщ мумлш е тец табыска жету.
Тэуекел куныныц тужырымдамасы (Value at risk-VAR). Каржы
институттарынын н еп зп мшдеттершщ 6ipi акциялардьщ, шиюзат
тауарларынын, айырбастау багамынын, пайыздьщ ставкаларынын
жэне т.б. флуктуациясы салдарынан пайда болган нарыктык
тэуекелдерд! багалау болып келедь
Инвесторлардыц нарык тэуекелше тэуелд! елш ем ш щ оцайлыгы
портфель капиталы § Ш Ш Щ 1 езгеруч, ягни бага активтершщ
козгалысынан пайда болатын пайда мен шыгын болып келедь Kasipri
кезде нарык тэуекелш аныктаудын негурлым коп тараган Typi тэуекел
куны (Value - at - Risk, V A R ) болып табылады. V A R тэуекелд! эр турл!
портфельдер бойымен (мысалы, акция жэне облигация портфел»
аркылы) жэне эр тур л! каржы куралдары бойымен (мысалы, форворд
опциондар) салыстыруды жузеге асыратын тэуекелд!н « ж а л ь *
елшемк
Тэуекел кунынын керсетюш! 1980 жылдын сонында эз!рленген
жэне бфден каржылык нарыктык ен ipi катысушыларыньщ арасында
моиындаушылык алган. Сонынан тэуеекл кунынын кврсетюцц (V A R )
компаниянын шинде колданылатын, сонымен катар инвесторлар мен
44
perreyuii органдар уинн есептемеде керсетшетш фирманыц тэуекел!
туралы акпарытты-н толык стандарты болды.
Сонгы 6ipneme жылда V A R турл1 компаниялардагы тэуекелд1
бакылаудын жэне баскарудын ен эйИЙ куралына айналды. Бул
б!рнеше себептер эсершен болган.
BipiHiui
себеп,
1994 жылгы
АК,Ш
ipi
инвестициялык
компаниясынын Дж. П. Морганнын RiskmetricsTM тэуекелд! багалау
жуйесш ашу жэне нарыктын барлык катысушылары ушш осы жуйеге
деректер
корын
ер к т
колдануды
усыну.
VAR
магынасы
RiskmetricsTM жуйесш колданумен алынган жэне осы кунге дейш
V A R багалары ymiH элдеб!р эталон болып келедк
Ё Ш р й себеп, 1990 жылдарынын сонында иелгк еткен жэне
багалы кагаздар нарыгындагы (активтер непзшдф кызмет ететш
каржылык Н 8 р Ы 1 С Т * Л Ч к у р я п л я р м ( я и - ц м о л а р , о б л ы г о ц и а ж л и р Т Я Г М
баскалар)) каржылык институттарымен жасалган шыгындармен
байланысты болган инвестициялык «ауа райына» тужырымдалады.
5.1-кестеде
еолтустш
компанияларымен
жасалган
шыгындар,
жарияланган ic куш керсетшген.
YuiiHini себеп, капитал резервтерш аныктау ушш V A R шамасын
пайдаланып банктерге кадагалауды жузеге асыратын уйымдардын
шенпмдер! болып табылады.
Тэуекел кун онын пайда болу уакыты кезеншде болатын
компаниянын, портфельдж активтердщ, каржылык куралдардын
кунынын езгеру!нен болатын максималды шыгындарды бейнелейдд.
Мысалы, сен!мд1 интервалы 95 %-мен (немесе
ысырап
ыкгималдыгы 5 % )
6ip кундег! тэуекелд!ц куны 100 мын А К Д 1
долларын курайды, бул кун ш ш де 100 мын доллардан асатын
ысырап 5 % жагдайларда болуы мумюн дегенд! §шд!рёД1.
Баскаша айтканда, V A R шамасын есептеу осыган уксасты бек!ту
максатымен жасалады: «Б 1з ысыраптьщ келес! N кундер! Y
долларлардан жогары болмайтынына X % (X % ыктималдыгымен)
сен1мД2м1з, Осы усыныстагы бедпсГз Y нагыз V A R болып келед*!. Ол
ею функциянын параметрлер! болып келед!: N -уакытша кокжиек жэне
X - сешм интервал (денгей).
Мысалы, АКДЬтагы багалы кагаздар жэне биржаларына
комиссиямен бершетш биржадан тыс анд1р|ст1к куралдарынын
операциялары бойынша бро керл iкд ил л ерл 1к есептеме ymin стандарт
ретшде N 2 аптага жэне X = 99 % тен. Банк капиталын багалау ушш
The Bank o f International Settlements X = 99 % жэне N 10 кунге тен деп
орнатты. Дж.П.Морган компаниясы езшш кунд?зп V A R мэндерш 95
% сетм д! децгейшде жариялайды.
45
шыгындар
арасындагы
мелшершщ
ыктималдыгын оьту керек, ягни алынган уакыт интервалы _____ ^
пайла мен шыгын ыкпалдыгын белу.
Тэуекел к р ш н аныктау барысындагы манызды параметрлер сешм аралык жэне уакытша кекжиек болып келедк Ысырап
нарьистагы
ауыткулардьщ
эсершен
болгандыктан,
портфельд!
оаскарушынын магынасы бойынша сешмд! интервал нарыктын
«калыпты» ауыткуларын олардын пайда болу тазалыгындагы багалык
шашырымдарынан беледь
Эдетте ысыраптардыц ыктималдыгы 1 % , 2,5 немесе 5 %
денгешнде орнатылады (тшсшше сешм арадыгы 99 %, 97,5 жэне 95 %
кураиды). дегенмен тэуекел-менеджер компания усталатын капиталды
оаскар\ стратегиясына сэйкес баска мэщц алуы мумкш.
Субъектив™ багалаудан
эд!спен де орнатылуы мумкш.
баска
сешмд1
интервал
объектавт!
Ол ушш пайда жэне шыгындарды имумкш б е л у д щ калыпты
улеспрш нщ (эмпирикалык) графипн жасайды жэне оны калыпты
оелу тыгыздык графинмен кос ады.
Эмипирикалык жэне калыпты белуд щ «куйрыкгары» ссшмд1
интервал болады.
Сеншд1 интервалыньщ жогарылануымен
керсетюци де жогарылайтынын ескерген жен.
Сешмдшк интервалы
14; 2,5%; 5%:
тэуекел
кунынын
уакы т кекж иег i
т
мэмшенщ
О б ъ ек ти в т] здм:
етгчд ш п
i ( кесте к у р у )
а ) т а б ы с пен ш ы г ы н
ыктймалдыл ыгьш
таратуы на ш ы найы
карау
•'
б ) 6 ip калыпты
та р а ту д ы н тыгычдыгы
5.1 -сурет
Тэуекелд! л iK
куны
параметрлер]
46
VaR
аныктаудын
непзп
Уакытша кекжиеюп тандау осы активтермен каншалыкты жш
мэмлелер журетшшен жэне оньщ ет’|м дтпне багынышты болады.
Капитал нарыгындагы активт! операцияларды журпзетш каржы
институттары уннн кун титгпк есептеу кезеьи болып келед!, ол кезде
стратегиялык инвесторлар жэне каржылык емес компаниялар
уакыттын улкен кезеэдн пайдалануы мумк|й. Одан баска, уакытша
кекжиекп орнатуда кереют уакыт интервалы ушш пайда мен
шыгынды белу статистикасынын барын ескеру керек. Уакыт
кекжиепн узартумен тэуекел кунынын керсетшкпш де езгередь
Тэуекел кунынын мэш калыпты белудщ непз’шде аныкталады.
Егер, сен1мд1 интервал 95 % денгейшде бер!лген болса, онда тэуекел
кунынын шамасы. портфельдщ калыпты ауыткуыньщ 1,65-не тек
Корыта келгенде, тэуекел кунынын шамасы келеа формула аркылы
есептеле/и
У
—
-
^
■ ■■■1 ■
■ ■ ■ ■ ■
■
■
■
V A R = Z х V f х у р х Q х р*
(5.13)
мундагы Z - тш сп бершген сеншд1 интервалга сэйкес келетш
орташа квадраттык ауыткудьщ саны;
t —уакытша кекжиек;
р - позициялар елшемшщ векторы;
Q — позиция куны o3repicimu ковариациялык
матрицасы.
Тэуекел к^ныньщ тужырымдамасы багаланатын активтер
портфелшщ курылымы мен курамы барлык уакыт кекжиепнде
взгермейтшш байкау керек.
Мундай жорамал салыстырмалы улкен уакыт интервалдары
ушш болар ма екен, сондыктан портфельдщ эр жанартуында тэуекел
кунынын шамасы тузету керек. V A R непзделген тэуекелдерд1
багалаудын тарихи тэсш 1993 жылы «Derivatives: Practices and
Principles» зерттш мш де (The Global Derivatives Study Group, G30)
отыз тобымен алгаш рет бертген.
Сол жылы Еуропалык кецес «ЕЕС 6-93» нускауда V A R моделж
колданумен нарык тэyeкeлiн ©теу ушш капитал резерв!н орнаткан.
1994 жылы The Bank of International Settlements
компаниясы
банктерге езшщ V A R мэнш ашуга кенес берген. 1995 жылы банктерд!
кадагалау бойынша базель комитет банктерге капитал резервш
есептеу уцин непз ретшде V A R багалаудын вз моделж колдануга
банктерге усыныс берген.
47
5-2-сурет - С еж м д Ы к
куруынын объекта b t i эдге!
интервалы
жэне
уакыт
кекжиепн
Резерв™ капиталдын влшемше талаптары V минимум ек!
елшеммен есептелген: орта V A R (V A R t) агымдагы мэш жэне уш пен
торт
аралыгындагы
коэффициентке
алдьщгы
60
кундерге
кебейтшдгамен
(5Л 4>
фактордын мэж алдынгы уакыт кезендершде моделдщ
б1ркундж болжауына катысты. Егер К - б1ркунд!к ысырап сонгы
жылга (немесе сонгы 250 сауда KHi) V A R болжалды мэшнен асып
тускенде 6ip сан деп бел плесе, онда келеЫ 3 аймакты белплейдк
«жасыл» аймак (К аз немесе 4-ке тен), «сары» аймак (К 5 пен
9 аралыгында), «кызыл» аймак (К артык немесе 10-га тен). Егер К
«жасыл» аймакта жатса, А= 3, егер «сары» аймакта, онда 3< Х< 4, егер
«кызыл» аймакта, онда \ =4.
к
V A R моделш эз1рлеу жэне енпзу шапшан бейнеде журедк
Инвестициялык компанияларда жэне банктерде V A R эдктемеа капай
дегенмен, кызметгщ терт багытында колданылуы мумкш:
- нарык тэуекелвдн пню мониторинпсь Институционалдык
инвесторлар V A R мэнш барнеше денгей бойынша есептей алады:
активтщ тобы бойынша, эмитент бойынша, котрагент бойынша,
трейдер
бойынша/портфельд1
менеджер
жэне
т.б.
аркылы
48
агрегирленген портфель.Мониторинг жагынан, V A R шаманын
багалауын дэл аныктау ектил ретке кетедй ейткеш осы жагдайда
V A R-дын
абсолютл мэнжен Караганда салыстырмалы шама
манызды, ягни V A R баскарушысы немесе втксн уакыт мсзст!ндсп
менеджердщ немесе баска менеджердш эталон портфел1мен,
индекамен салыстыргандагы V A R портфеле
сырткы мониторинг. V A R колайлы шетеп баскару
менеджерлер'жщ ездер» туралы усынысты кэдэуга комектесед1;
хедж тиiмдiлiгiнiн мониторинг^. V A R мэж хеджерл^
стратегия каншалыкты максаттарды орындау дэрежесш аныктау уилн
колданылады. Менеджер хедж тш мдЫпн V A R портфелжщ влшемж
хеджбен немесе хеджаз салыстыру жолымен багалау мумкш. Егер,
мысалы, осы ею влшем арасындагы аиырмашылык у^^н болмаса,
онда хедждщ максаттылыгы немесе хеджд1 дурыс пайдалану туралы
мэселе туады;
мумк!н трейдты «Егер-не» талдау. V A R методологиясы
баскарушы персоналга негурлым ерющцют жэне автономияны беруге
руксат беред-i, вйткеш кандай да 6ip мзмлеш (айрыкша ту ындату
куралдарымен) беютумен байланысты барлык мумюн бюракратиялык
рэамдерд1 кыскартуга мумкш болады. Бул игерушшк V A R аркылы
транзакциянын (мэмше) мониторинги^ аркылы журед]. Мысалы,
жогары баскарушы езшщ брокерлер{ — диллерлер! ушш осындай
ережеш тагайындай алады: «ешкандай операция X % бастапкы
капиталына дешн V A R мэншщ улгаюына экелмеу керек! жзне осыдан
кейш sp6ip накты трейдтщ тубегелше бармауы тшс.
Осылайша, компаниялар менеджерлер, акционерлер жзне
сырткы инвесторлар ушш есептерд!* жасау ушш V A R мэнш пайдалана
алады, вйткеш V A R акшалай мэш бар барлык мумюн нарык тзуекелш
6ip санга афегаттауга руксат бередь V A R эд!стемел1г|нщ кемепмен
эр турлг нарык б0лшeктepiнiн тэуекел багасын жзне негурлым тэуекел
позицияларын аныктауга мумкшд!к туады. V A R багасы капиталды
зртараптандыруга,
шектеулерд!
орнатуга,
сонымен
катар
компанияньщ кызметш багалауга колданыла алады. Kefi6ip банктерде
трейд операциясын багалау, сонымен катар оган сыйакы беру VA R
б5рл!пне пайданы есептеуден есептелшедь
Каржылык емес корпорациялар V A R техникасын акшалай
агындардын тэуекелiH багалау жэне хеджирлеу туралы шеилм
кабылдау ушш (колайсыз козгалыс цен капиталдьщ корганысына)
пайдаланылады. Осылай, V A R тусшд!рулердщ б1рлер1 корпорация
ез1не кабылдайтын каушаздендгрмелген тэуекслдщ санын болып
келед!. Каржылык емес компаниялардын арасында, нарыкт тэуекел iH
49
багалау
уш>н VA R
колданатынга Mobil Oil американдык
компаниясын, Veba жэне Siemens нем1с компанисын, Statoil Норвегия
компаниясын бел ri л eyre болады.
Математикалык тшмен айтатын бол сак, V A R = V A Rt,T
б1ржакты ceiiiM/ii интервалдын жогары шеп сиякты аныкталады
Probability’ (Ri(T) < - V A R }) = 1 - а
(5Л5)
мунда а се hi мд» денгей, R t(T ) «пайыздын Y ^ iK ci3 есептелген
эд!сшде» (t,T] интервалындагы капитал портфелшщ eciM ставкасы;
Rt(T) = log (V j^T l/ f щ
■:
‘
'
'
■
'
(5.16)
м^нда V(t+ T) жэне V (t) капитал портфелшщ t+T жэне t
уакытындагы мэн1. Баска сезбен айтканда, V(t+T) V (t) * exp(Rt(T)),
Я
Белплешк, R t(T ) кездейсок ©лшем болып келедц жэне кей&р
мумкшд1юп белумен мшезделедк V A R мэш келеадей аныкталады
-VAR
1 - а = Fr (- V A R ) =
J fR(x)dx
^
(5.17)
м¥нда FR (x ) —Probability (R < x) портфель eciMi ставкасын болу
фуккциясы, Rt(T)-H fR (x ) белу тыгыздыгы.
Rt( Г) калыптастырудын аппроксимациялы дэстурл1 техникалык
ЭД1С1 болып табылады:
- параметрлж эд|с;
-тарихи деректер бойынша модельдеу;
- Монте-Карло эдка;
- сценарилерд1 талдау.
Егер
портфель
капиталыньщ
esrepicrepi
параметрлж
капыптастырумен мшезделсе, онда V A R осы параметрлер аркылы
есептелшу1 мумюн.
5.3-суретте калыпты калыптастыру тыгыздыгы усынылгш жэне
квантиль Z1 - а кврсетшген. Функцияньщ сол жактагы тыгыздыгы Z1
~ («сел к^ирык» аланы) 1 —а тенест^ршедк
50
5.3-сурет
Bip калы пт ы тарагудьщ тыгыздылык функциясы
Актив 0с1м1шд ставкасы ц= 0. Онда VAR= - Vt zl - а о, мунда
Vt агымдагы уакыт t мезетшдеп капитал портфелшщ мэш.
Монте-карло од]сi портфель активтер1 ушш статистикалык
моделш аныктауда косылады жэне кездейсок траекториялардын
генерациясы аркылы оларды моделдеуде тужырымдалады.
V A R мэш гистофаммада FTSE-100 индекЫ уш т, барак та
жасанды модельдеу вэтижесшде алынып бейнеленген капитал
портфелшщ ес!м1ставкасын калыптастырудан есептелед1.
Сценарилерд1 талдау эд1с! тэуекел факторлардын келемшщ
e3repiciHe катысты капитал портфелшщ езгеру тш мдш гш немесе
модельдщ параметрлepiн зерттейдк Моделдеу арнай «сценарилерге»
сэйкес жургЫледк Осылайша кептеген банктер кисык пайданын
100 базиетк пунктке параллельд1 езгерушде капитал иортфелшщ
езгеруi сиякты есептелетш «белпленген пайдалылыкпен» (fixed
income portfolios, ягни «пайыздык ставкага»: облигация, пайыздык
ставкага форворд жэне т.б. куралдарынан туратын портфельдер)
езшщ портфезпнгц «PV01» елшемш багалайды.
Кандай да 6ip эдгст! пайдалану деректор корынын сапасына,
эдкгп 1ске асыру оцайлыгына, тез эсер ететш компьютерлердщ бар
болуына, алынган нэтижелердщ сш 1мдшпнё жэне т.б. йепзделу
керек.
V A R эдктемеа каржы ысыраптарын ескертудщ эмбебап тЛ й Ш
болып табылмайды. Ол тек компанияга, олар ушыраган тэуекелдер!
ойлаган немее немесе оны кабылдай ала ма дeгeндi бЫуге
кемектеседь V A R тэуекщш талдаудын баска эдютерше мысалы,
Shortfall - at - Risk (SA R, шыгынныц орташа шамасы) косымша
колданылу керек.
Эдеттепдей,
тэуекел
кунын
есептеу
6 ip n e u ie
M yM K iH
сценарилерд! толык талдаумен, ыктималдыктардын эмпирикалык
калыптасуын моделдеумен жэне H e ri3 ri параметрлердщ e 3 re p ic iH e
51
портфелдщ орныктылыгын тестшеумен 6ipre журедь
Тэуекел кунынын ©лшем] нарыктык тэуекелд! жалпы багалау
сиякты ен алдымен компаниянын жогары басшысымен жедел
шеиимдерд1 кабылдау ушш керек.
^ Тэуекел дэрежелерш влшеудеп субъективтис багалаудардын
Эд1стер1 жэне сараптам алы к рэамдер
Статистикалык эдют1 колдану мумш щпг! кандай да 6ip себептер
бойынша усынылмаса онда тэуекелдщ денгей iH багалаудын
эвристикалык эд1стер1 пайдаланылады.
Эвристикалык эд!ет#рдщ жэне модельдершщ езгеш елт
алынатын шеипмд'ердщ математикалык дэлелшщ болмауында.
Сараптамалык багалау эд1стер1 эртурл1 кызмет оЬлькггарOiliAC.
(сараптамалар,
консилиум дер,
жиындар)
кен
колданылады.
Тэж;рибелж кызметте даралар жэне дэл осылай сиякты топтык
сараптамалар щ багалары
колданылады.
Дара
сараптамальгк
багалаулардын колданудын непзп максатты:
- окигалардьщ даму журхез жэне кубылыстардьщ болашакта,
сонымен катар олардын осы шакта багалауын болжауы;
- баска эксперттермен усынылган нэтижелерд1 талдау жэне
жалпыл ау;
>
г-^зг ^
- эрекеттердщ сценарийлерш курастыру;
баска
мамандардыц
жумысына
жэне
уйымдарына
тужырымдарды беру (рецензиялар, п тр лер , сараптамалар).
Жеке сараптаманьщ жетютш акпаратты жедел алу жэне оган
катысты шыгындар болып табылады. Ал кемцплжтерге субъективт1к
децгешнщ жогары болуын жэне тергеу кезшде багаларды алу
растылыгындагы сеш мдш ктщ жоктыгы болып табылады.
Ужымдык сараптамалык багалар осы кемшшктерд1 жояды.
Топтык талкылау процеске, жеке багалаумен салыстырганда келес1
езгеше ерекшел1ктер тэн:
- ужымдык багалардын еубъективтш п;
- онын непзше кабылданган шеипмдер аныктыктьщ улкен
дэрежесше ие.
Топтык сараптамалык шаралардын келеЫ турлер1 аныкталады:
- туракты сурактарды ашык талкылаудан кейшп ашык немесе
жабык дауыс беру;
- дауыс бермеу мен талкылаусыз еркш сэйлеу;
дауыс
беру
немесе
сараптамалык
сурастырудын
сауалнамаларын толтырумен келеа жабык талкылау.
52
Сараптамалык багалауды уйымдастыру. Сараптамалык багалауды
колдану бойынша жумысты уйымдастырудын б1рщщ] кезеж
оасшылык ететш кужатты шыгару жэне эз1рлеу болып келедк мунда
жумыстын максаты да, жэне оны орындаудагы непзп ережелер де
курастырылады: Ж .
- мшдеттерд! жэне эксперименттердi кою;
- эксперименттердщ максаттары;
- эксперименттщ кажеттшгш дэлелдеу;
- жумыстарды орындау мерз1м1;
- Miидет жэне баскару тобынын курамы;
- мшдеттер жэне тобынын кукыктары;
- жумысты каржылык жэне материалдык камтамасыз ету.
Осы кужатты дайындау уш*н, жэне де барлык жумысты
басшылык ушш сараптаманын жетеклиа тагайындалады, былайша
оган баскарудын тобы мен онын жумысын уйымдастыру унин
т«у апкернилж жуктеледк
Калыптастырудан к#йш баскару тобы сараптама топбын тандап
алу жумысын мына тобекте жузеге асырады. Шешшетш мэсележ
табу, эр кызмет саласы бойынша сарапшылардьщ icKep курамыныц
аныктау мэселеЫмен байланысты кьвметтщ облыс ортасын аныктау,
олардын орынын есепке алумен сарапшылардьщ алдын ала Ti3 iMiH
курастыру,
сарапшылардьщ
сапасын
талдау
жэне
топта
катысатындардын й ф й ® нактылау, сарапшылардан жумыска катысу
кел^амш алу, сарапшылар тобынын накты ткщ ш курастыру.
Баскару тобы сарапшылар тобын курастыру мен катар
сарапшыларга сурау жYpгiзy эдхстемесщ жэне уйымдастыруды
эярледи ЖYpriзeдi, сонымен катар мынадай мэселелер шешшед1.
- сурауды журпзу орны мен уакыты;
- сурактар тобыньщ саны мен мшдеттер!’;
- сурауды журпзу курам ы;
- сурау нэтижелерш жинау жэне TipKey peTi;
- кажетп кужаттардьщ курамы.
Баскару тобынын келес! денгеш сурау мэшметтерш аныктау
болып келедь Бул денгейде ендеу мерзхмш жэне мшдеттерш,
ендеудщ aлгopитмi мен процедурасын, ендеуд1 журпзу ушш куралдар
мен куштерд! ан ы к тау керек.
Сарапшыларга сурау журпзу жэне онын нэтижелерш ендеу
барысында баскару тобы эз1рленген жоспарга сэйкес, мерзгм!, курамы
мен ресурстармен камтамасыз етумен оны кажетшше езгертш
жумыстар кешензн орындауды жузеге асырады. Топ yiuiH жумыстын
акыргы кезещ жумыстын нэтижeciн рэамдеу болып келедь Осы
53
кезецде сараптамалык багалаудьщ нэтижел epiн талдау, ecerrri куру,
нэижелерд! колдау жэне талкылау, жумыстын нэтижелерш беютуге
усы ну, сарапты уйымдастырушылар мен тулгаларды нэтижелермен
таныстыру жург&5ледП
Сарапшыларды ipiктеу| Сарапшылар тобыньщ процедураларын
калыптастыру ушш сарапшылык топты уйымдастыру кажет. Жалпы
талаптар бойынша сарапшылар тобын калыптастыру кезшде
сапраптын мэселесш тшмд! шешу болып келедь
М эселет шешу тшмдштп сипатамаларьщьщ сешмдшпмен
жэне оган жумсалган шыгынмен аныкталады. Сараптама зерттеу шщ
еешмдшш тек кана мэселет дурыс шешу негУщде жэне
корытындысын талдаумен аныкталуы мумюн. Сарапшыларды
пайдалану акпаратты алудьщ, кандай да баска тайлдёрнщ
болмауымен шартталады. Сондыктан сараптаманьщ сешмдшгш
багалау, тек кана тэж!рибел1 мэлiмeттepдeн кешн жузеге асуы мумюн.
Егер де сараптама жуйел1 турде сараптьщ сол курамымен
журпзшсе, онда сарапшылар тобы жумысыньщ сеш м дш п бойынша
статистикалык мэл1меттерд1 корлану жэне сешмдьчжтщ орныкты
сандык багалау алу мумкшдш пайда болады. Осы
багалауды
сарапшылар тобынын
деректер рШтшде
келес1
сараптамалар ушвд колдануга болады.
Топтык сараптамалык багалаудьщ сеш мдш п, топтагы жалпы
сарапшылар санына, топтагы эр турл! мамандардьщ улестж курамына,
сарапшылардын
сипаттамасымен тэуелд1 болады. Сарапшыларды
тандап алу шарасы атап шыккан факторлардын сипаттамасын
растылыгын аныктау тэуелд т тагы 6ip мэселе болып табылады.
Сараптаманьщ нэтижесше жэне ж|р!ё1Ш мэвд! эсер ететш
сарапшыньщ м ш ездш п тандау урд1сшщ курдел! мэселеЫ болып
келедь Бул сипаттамалар маманньщ ерекше касиетш жэне
сараптамага ыкпал ететш адамдардьщ арасындагы мумкш болатын
катынастарды cyperreyi керек. Сипаттаманын манызды талаптары осы
сипаттамалардьщ влшену1 болып табылады.
Сарапшылар тобында ен жогары сан каржылык ресурстьщ
шектеулершде тексершедь Сешмдш ктщ жэне сарапшылардын
санньщ арасындагы жэне шыгындарды телеудщ тэуелдш гш аныктап.
баскару тобы осы акпаратты басшылыкка усынады, жэне мумюн
болатын баламаль* шенпмд1 калыптастырады.
Мундай баламалар болып не сарапшылар багалауыньщ
сешмдшкпен
сарапшыларга
теленетш
шыгынды
шектеуд!
камтамасыз ететш орындалулар дэрежесшщ темендеук Немесе
бастапкы
талапты
сараптаманьщ
сеш мдш гш
сактау
жэне
54
сарапшылардын телеуге шыгындарыньщ кебекм.
Сарапшыларды тавдау бойынша жумыстьщ келеЫ денгеШ
алдын ала сарапшылар Ti3iMiH курастыру болып табылады. осы тйймд!
курастыру барысында сарапшылардын сапасын талдау журпзшед!
Сарапшылардьщ сапасын есепке алудан баска олардьщ орны жэне
тандалган мамандардьщ сарапка катысуы аныкталады. Сапасын
багалауда сараптамага жататын кондидаттарды бшетж адамдардын
магынасы есепке алынады.
Сарапшылар тобын курастырганнан кеши оларга сарапка
катысу ушш хат жолданады. Хатта сарапты журпзу максаты, мерщмц
журпзу peTi, жумыс квлем1 жэне сыйлыкакы беру шарттары
тусш ф ш едь Хатка сарапшылар туралы мэл1меттер жэне онын
кузыреттшпнщ озшдш багасы косымша бершедь
Сарапшылардан
жауап
алганнан
кешн
баскару тобы
сарапШЫЛардЫЦ накты т1з1м!и |гурястирады. Т1о1тд1 iv^pacTDipmn
бск1ткеннен кешн сарапшыларга олардьщ сарапшылар тобыныц
курамына косуы туралы хат хабар ж1бершедк Егер сараптык багалау
сауалнамалаудын эдамен журпзшсе, онда барлык сарапшыларга
сараптамалык тобына косу туралы мэл1мдемеЫмен 6ipre олардьщ
толтыру ушш кажегп нускаулыктардьщ сауалнамасы усынылады.
Сарапшыларга оларды сараптамага косу туралы хабарлама ж1берумен
сарапшыларды тандау бойынша жумыс аякталады.
Сарапшыларды сурау. Сурау - бул баскару жэне сарапшылап
тобынын кешенд1 жумысынын денгейь Сураудьщ непзп мазмунына
мыналар жатады:
- м1ндетт1 кою жэне сарапшыларга суракты усы ну;
- сарапшылардын жумысын акпараттык камтамасыз ету;
- сарапшылармен багалау, усыныс йМрЕерш ендеу;
- сарапшылар жумысыньщ нэтижелерш жинау.
Сурау урдШвде шешшетш мшдеттердщ уш flJ|S l атауга
болады:
- бершген объектшердщ сандылыгы немесе сапалыгы;
- жана объект1лерд1 курастыру;
- жана объект1лерд1 курастыру жэне багалау.
Ужымдык сараптама кезшде сураудьщ келеа непзп’ турлер1
колданылады:
- шюрсайыс;
- сауалнамалау;
- интервью алу.
Сауалнамалау Kepi байланыспен немесе олсыз eткiзiлyi мумюн;
Kepi сауалнамалауда сараптарды сурау б]рнеще децгейде, еткен
55
кезекдеп сурау нэтижелерш сарапшыларга жетюзумен, жеке
сарапшылардык багасын жэне онын хабар ошарын жетюзумен жузеге
асырылады. Сурауды уйымдастырудын бастапкысы сарапшылардьщ
дербеспгшщ шыгармашылык белсендшгш максимум камтамасыз ету
болып келедь
Эр сарапшыга талданатын кершгеке катысты сарапшылар жэне
сауалды уйымдастырушылар бшетш барлык акпаратты, сарапшыньщ
шыгармашылыгы мен белсендшпнен айырмай жетюзуге тырысу
кажет. Барак та, акпаратты ендеу бойынша сарапшыньщ мумюндш
шектеуш, онын нэтижесшде сарапшы колда бар барлык акпаратты
колданбай шешхм кабылдауы мумхан. Одан баска, жана акпарат
адамгы iiiiK i кедерпмен кабылданады. }Кэне ол бар субъективт1
багалауга б!рден эсер етпейдь Осы психологиялык езгешелжтен
техникалык куралды пайдалану жазуын журпзу жолымен тускен
акпаратты бёлплеу yuiiH сарапшылап мумшшдгкт! усынуы кажет.
сонымен катар акпаратты алдын ала ©ндеп оны сарапшыларга
кабылданатын формада усынуы керек.
Сураудыц курылуыньщ эрб1реушде езшщ жет1ст!ктер1 мен
кемшшктер1 бар, оньщ шыгармашылыгындагы уйымдар мен
сарапшылардьщ арасындагы акпаратпен ауысу, кандай да 6ip сурауды
тацдау, кептурл! фактгмен аныкталатын сараптьщ максаты мен
мшдеп.
•
Щ :
’в
; 1 •' •
J
Талданатын мэселенщ киындыгы — сурау нэтижесшде алынган
акпараттын ж е т к ш к т т н жэне к ш т т
талап ететш бастапкы
акпараттьщ толыктыгы мен сешмдиип, жалпы сарапка жэне сурауга
кеткен уакыт, жалпы сараптыц жэне сураудын куны, сарапшылар
саны, баскару тобы мушелершщ мшездипп.
Сурау етюзгеннен кейщ сарапшылар тобы бастапкы акпараттын
нэтижелерш евдейдо, евдеу ушш сарапшылардьщ багалауын
керсететш, жэне осы багалаулардьщ мазмуны бар сандык
мэл1меттерд1 колданады.
ввдеудщ максаты сараптау багаларыньщ жабык туршдеп жана
акпаратты жэне корытылган мэл1меттерд1 алу болып табылады.
ввдеудщ нэтйжёш непзшде мэселеш шешу курылады.
Сарапшылардьщ магынасы жэне сандык мэл1меттер! сарапшылардьщ
томтык багалау нэтижелерш ввдеудщ сандык жэне сапалык здттерш
колдану кажеттшичке экеледь Осы эдктердщ улес салмагы сараптык
багалаудьщ мэселелерш шешу сыныбына тэуелдь
Барлык мэселелерд! eKi сыныпка белуге болады.
BipiHiiii сыныпка тэж1рибе мен бшмнкн ж й т Ш ш \ болатын,
ягни кажетп акпараттык элеуеттщ шецлмдерд1 шешу мэселелер1
56
ж атад ы .
Осы сыныпка жататын мэселелерд1 шешу барысында ол
сарапшылармен жаксы орташа езгерктер деп карастырылады.
Кептеген сарапшыларушш олардын магынасы шынайыга жакынырак
топталады. Осыдан, 6ipiHuui сынып ушш мэселелерд! шешуге
сарапшылардын топтык нэтижелерш ондеу KepeKTiri Kepi нед!.
Жеке жумыс ктейтш эр сарапшы ушш мумюн тэуекелдщ та!м!
жэне мы на темендеп багалауларга непзделетш олардын болу
мумюшигш багалау усынылады:
О—жешл-желш тэуекел;
25 - тэуекелд} жагдай мумкш болмайды;
50 - тэуекелдщ мумю ндт туралы ештене айтуга болмайды;
75 - тэуекелд! жагдай мумюн болмайды;
100 - тэуекелд! жагдай калайда болады.
Содан сон сарапшылардын багалауы олардын карамакайшылыгына талданады жэне келес! ережеге канагаттандыру керек:
тэуекелдщ кез-келген тур! бойымен eKi сарапшылардын багасы
аралыгындагы барынша ыктимал айырмашылык 50-ден аспауы керек,
бул
сарапшылармен
багалауда
жеке
тэуекелд i н
шабуылы
ыктималдыгынын турш айырмашылыктарын жоюга мумк!нд!к беред1
max |а.: - \\ | <50,
мундагы а, b - эр ею сарапшынын багасыньщ векторы.
Уш сарапшы кезшде уш багалану журпзшу керек: бхршшшщ
жэне ешншшн пшрлерш жуп бойынша салыстыру ушш; iбагаланатын тэуекелд! н Typi.
Мысалы, егер уш сарапшы 6ip тэуекел туралы келеа багалауды
берсе: А —25; В —50, онда бул жагдайда багалаудьщ айырмашылыгы
мынаны курайды: А В = 25 жэне ВС = 25,
бул шартты
канагаттандырады.
Сараптамалык эд1ст!н 6ip турлш п Дельфи эд'гс! болып келедк
Ол анонимдыкпен жэне баскарылатын Kepi байланыспен бейнеленедi.
Комиссия мушелершщ анонимдыгы физикалык бел!ну жолымен
камтамасыз етшед!, бул оларга койылган сурактарга жауапты
талкылау мумюндшнен айырады. Мундай белшудщ максаты -топтык
шеийм кабылдаудын «какпанынан» кутылу, баскесипнщ niKipiHin
басымдык болуынан кутылу. Нэтижет ендегеннен Kepi байланыс
аркылы ендегеннен ол кешн эр комиссия мушесше хабарланады.
Heri3ri максат - юм акпараттык 6epyiHe карамастан кысымга
ушырамай комиссиянын баска мушелершщ багасымен танысуга
кемектесу. Осыдан кешн багалау кайталануы мумкш.
Кэшпкерлхк тэуекелд! сараптык багалауда сарапшыларды
тандауга кеп кещл ё&Ш керек, ейткеш олардын дурыс багалауынан
кандай да 6ip кэсткерлж тэуекелд! тацдап алу Ш ёщ т] катысты
болады.
.‘и
Тэуекелд! зерттеудщ тагы 6ip ен мадызды жер! - «шепимдер
агашы» кемепмен тандау м ш д а н моделдеу. Бул эдш кабылданатын
шещшншь нускаларын
кестёлгк
куруды
болжайды.
«Агаш»
бутактарына мумкш жагдайлардыц объектива жзне субъектив*п
багаларын катыстырады. Курылган бутактын бойымен журш жзне
мумкш есептемелердщ арнайы эдютерш пайдаланып эр жолды
багалайды, жэне негурлым тэуекелi аз жолды тандайды.
Бул ёщ ст щ Tepic факторлары да бар, олар оны колдануды
КИЫНДаюдо!.
- ете сыйымды здю;
- «агашта» тек кана кэсшкер жасайтын эрекеттер гана, жоне
оньщ ойынша орны бар эрекеттер гана есепке алынады.
Дегенмен, кэсшкерлж фирмага коршаган сырткы ортанын эсер
eTyi есепке алынбайды, ал кэсшкер cepiicrecTep мен бэсекелестердщ
эрекеттер!н кере алмайды.
Сэйкестж 9Д1С1. Бул здю баска эдгстерд! колдану м ум ю ндт
болмаган жагдайда пайдаланылады. Сэйкестиеп пайдалану барысында
осыган уксас жобалар мен мэмлелер, жобалы зерттемелж
мекемелердщ зерттеу жумыстарынын тэуекел! туралы деректер коры
колданылады. Осындай жолмен алынган мэл1 меттер жана кэсшкерлж
жобаны немесе мэмлеш жузеге асыру элеуегп тэуекелд! есепке алу
максатымен аякталган жобалардагы тэуелдиикт! аныктау ушш
евделедь
/
7 Тэуекел-менеджментшщ непзп acueicmiepi жэне оныц
компанияда орнату
Осы танга дейш тэуекел дерд! баскару облысындагы эл!
шецилмеген он кен етект! мшдеттерд! еекшелеуге болады, ал бул ез
кезепнде бул саладагы Ka3ipri жагдайды сипаттайды. Бул мшдеттерд!
уш категорияга белуге болады:
-тэуекел менеджменгп пайдалану;
- типтер! ойынша тэуекелд! баскару;
- тэуекелдерд! багалау д элд т.
Тэуекел менеджменгп пайдалану.
58
Тугелдей
компаниянын
тэуекелдерш
салымдарыныц тэуекелдерш баскару.
немесе
жеке
Тэуекел-менеджменттщ
басты
функциясы
компаниянын
тугелдей тэуекелдерш багалау болып табылады. Бул ушгн фирманьщ
т\ гелдей кызметшен оолатын табысты белу функциясын багалау
кажет. Бул жасалганнан кежн тэуекелд! капиталдын мелшерж
багалауга болады. Баска жагынан бул тэуекелд]* капитал тэуекел
менеджер] нщ талаптар 9p6ip белгмшетн жумысымен келюлу ушш
жеке кызмет багыттары арасында белшу! тжс. Проблемалардыц 6ipi эрб!р багыт уцин* компания арнайы тэуекел факторлары арасында
кемшшкт! корреляция себебшен элеуетп залалдар мелшер1 эрб1р
багытта мумюн залалдар сомасыынан томен болуы мумюн. Содан
келес! эдютемел^к дилемма пайда болады: егер тэуекел менеджер
компаниянын кажетп капиталын багаласа, содан кежн жеке багытгар
бойынша белее (жогарыдан теменге эд1с!мен) бул эрб1р багыттагы
капитал га талаптардын бузылуына экеледi. Балама peTi нде тэуекелд i
капиталды багалау болып табылады. Содан кежн эрб1р багыт
бойынша талаптарды сомалау (теменнен жогарыга эд!с!мен). Бул
капиталдын шамадан тыс капитализация тэуекелше экелед1 жэне
бизнес тшмдшгш темендетедк Эмбебап эдютеме курастыру аталмыш
мэселеш шешетш тэуекелдерд! баскару юшде мгертеудщ улкен
кадамы болуы мумюн ед1.
Эю м ш ш к реттеу немесе орындардагы баскару.
Эюмшиик мекемелер каржылык институттар кызметше езшщ
талаптарын кояды, себеб! каржылык жуйенщ тутас туракты жумысы
ушш жауапты болып табылады. Алайда сонгы жылдардагы окигалары
керсеткендей, эюмшипк талаптар тэуекел менеджерлер эрб1р накты
компаниядагы шеиимдерд] курастыру ушш жумысына жакын болып
табылады. Нэтижесшде тэуекел менеджерлер ею типт! есептеулер
журпзепн тэж1рибе калыптасады: б1реулер1 компания баскармасыныц
оаскару шеипмдерш кабылдау ушш, еюнцплер! — эюмшшк
талаптарды канагаттандыру ушш.
Каржылык емес компанияларга тарату.
Тэуекел менеджмент! сауда операцияларында пайдаланудын
салыстырмалы сш тш к балама тэалдерд! каржылык емес салада
пайдалану идеясына экелдк Алайда болып жаткан технологияны жаца
сфераларга аудару онай емес. Шектеулердш 6ipi болып тэуекелдерд!
багалау кажет болатын уакыт шекаралары каржылык емес салаларда
едэухр улкен табылатын факт болып келед1. Эрине жаца жагдайлар
ушш сауда операцияларында пайдаланылатын бешмделу тэейдёр!
бар. Бул рэЫмдерщ турактылылыгы ашык мэселе.
59
Тэуекелдерд» типтер бойынша баскару.
Нарыктык тэуекелдер,
V A R -ды есептеу мэселесшде ею тэсшд! ерекшелеуге болады:
импирикалык
жэне
параметрлж.
Бфшшще
бул
керсетюш
бакыланатын тарихи тандама непзшде есептелед!. Бул арада
тан даман ын узындыгы бойынша сурак туындайды, ce6e6i нэтижелер
бул параметрге тэуелд! болып табылады. Б^дан вте езект1 мэселе
туындайды, Кандай дэрежеде айкын багаланган V A R болашакта
болуы мумюн накты тэуекелдерд1 керсете алады. Екшип тэсЬтде
табыстылыкты жэне залапдарды белу кормальд1 занга багынады.
Содан барып тарихи тавдама бул белудщ параметрлерш багалау ушш
пайдалынылады.
Алайда
элемдис
тэж1рибе
керсеткендей,
табыстылыкты белу дурыс емес, ягни багалардыц ауыткуы нормальды
задга сэйкес болуы к у л тге Караганда жш болады. Тэуекел
менеджерлер белудщ ауыр салдарын эртурл1 модельдеуге тырысады,
6ipaK бул тэуекелдер жш кайта багалануына экелед1 жэне
компаниялар капитал га жогары талаптарды езше алуына тура келед1.
Несие тэуекелдер!. Тэуекелдерд1 баскару тэсшдерш бурыннан
6epi несиелеу саласында колдануга умтылады. Ce6e6i карызгердш
дефолты жагдайында осы сэтте активтердщ нарыктык кунына
пропорцианал акша мелшерш кайтаруга болады. Бул кел1с!м шарт
жасауда уакаттын аукымды интервалына кундык тэуекелдерд1 багалау
кажетп пн туындатады. Активтердщ нарыктык куны уакыт ете
бзгерет1щиктен, накты мэмгленщ басынан аягына дешн мониторинпн
жузеге асыруга тура келедь Тэсшдердщ Ke6i бул суракта V A R
тэсш не уксас жэне сол сиякты тэуекелдерд! арттырады, ce6e6i мэмше
жасаудан кейш п нарык туралы тускен акпаратты колдануга кабшетп
еме: несиелж деривативаларадьщ нарыгын ойлап табудан бастап, 90шы жылдардын ортасында бул проблема белшектеп алынды. Алайда
несиелж деривативалар кец колданысты алган жок жэне проблема
езект! болып калады.
© т !м д ш 1К тэуекелдер!. V A R есептеуде басты болжамдардыц 6ipi
фирма ш ш д е п де, эюмшык децгейде де абсолютпк нарыктык
бэсекелестж пен ет1мдшк болып табылады. Позиция меяшер!
нарыетьщ е зд н е Караганда шамалы артык болган жагдайда немесе
барлык катысушы б1рдей эрекет жасаганда тэуекелдш жана тур!
ет1мдшк тэуекел! туындайды. ©т1мс.1зд1к активтьщ багасын шамалы
езгертпей тез арада позицияны жабу мумюн емес. Бул жана
кубылыстарды керсету ушш - позицияны жабу узактыгы мен позиция
мелшершен активен куныныц e3repyi | V A R алдында турган жана
тэсшдеме кажет.
60
Операциялык тэуекелдер. Операциялык тэуекелдер эдетте ©зше
кукыктык жэне моделд*1к тэуекелд!* KipiKTipeTiH компания жоепарлаган
аякталган транзакциялар комбинациясын (каржылык мэмшелер)
орындаи алмау ыктималына байланысты. Сонгы зерттеулерге
байлынсты бул тэуекелдер турш багалау мен баскару у » н
енеркэсштгк стандарттар шамалы аз карастырылган жэне егжейтегжейленбеген. Бул тан калар емес, ce6e6i операциялык
тэуекелдердщ ©з1ндiк сипаттары бар, оларды саудалык стратегия
тандау аркылы сактандыруга болмайды, мысалы, нарыктык
тэуекелдер жагдайында. Нэтижесшде бул манызды тэуекелдер
квздерш реггей™ н тэс!лдемеге кажеттшк туындады.
Тэуекелдердщ ©3repyi кезшдеп багалау дэлдш.
Дельта немесе толык кайта есептелген VA R. V A R-ды
карапайым жэне тшмд1 есептеу тэс1л1 6 ip актив ушш уш элемент
KipiKTipeii: ахтивтын агымдагы куны, дельтаны немесе фактордьщ
T e p ic © 3 re p y i кунынын сез!мталдыгы жэне тэуекел факторыньщ
сешмдо децгешндеп мумкш езгеруь Бул тэсшдеме карапайым жэне
колайлы болганымен, ол e K i жагдайда T e p ic нэтижелерге экелу!
мумюн. Б!р}шщён, тэуекел факторыньщ © 3 re p y i шамалы улкен
болганда, функцияньщ жалпактыгы немесе гамма-эффект бастапкы
дельта тэсш тэуекелд! толык багалай алмауына экелед!. Еюншшен,
актив куны 6 ip фактордан едэу!р к©п тэуелд] болса бул тэсш шепнде
не ic T e y керек белпс^з. Балама рет!нде толык кайта есептелген VAR,
ягни активтын сонгы куньщ белуге непзделген, ©зара мумкш барлык
тэуекел фактордьщ ауыткуларды есепке ала отырып. Алайда
нетривиалды сурак тэуекел факторлардьщ болашак коррелиациясын
болжау каншалыкты мумюн болатына волатильджт! багалау
(нарыктык сураныстьщ ©згерпшт!п мен тураксыздыгы) байлынысты
тэуекелд!н нарыктык фактордьщ волатильдгг! нарыктык жэне несиелж
тзуекелдерд1 багалауда орталык рвлд! аткарады. Бул параметрлердщ
маныздылыгына карамастан тэуекел-менеджерлер бундай суракка аз
к©н!л беледь Тзуекелдерд!н нарыктык коньюнктурасын багалау
сиякты мзселелерд! болашак волатильдшн багалауда модельд! тандау
еркш дт немесе курдш GARCH модельдер! непзшде волатильд1кт1
болжау - тэж!рибедеп тэуекел-менеджер уш!н кызметтш кен аланы
ретшде K o p iH ic бередк
Кореляцияны багалау. Кореляция туралы болжамдар 6ip актив
УВДН V A R есебш тугелдей коржын тэуекел! н баскарумен бгрткпредк
Олар манызды рвл аткаратын eKi облыска кызметш жеке
багыттарынын белгш тэуекелдер! бойынша жалпы компаниянын
тэуекелдерш багалау мен тэуекелд!н 6ip факторынан (мысалы:
61
опциондар) едэуф кеп тэуелд! позициялардын тэуекелдерш багалау.
Болашак
кореляцияны
багалау
мшдетп
кебшде
болашак
волатилвдгкт! багалау мшдетше тэр1здес жэне сондай киындыктарды
езше KipiKTipefli. ©юшшке орай тек кана кореляцияны багалауга тэн
тагы 6ip мэселе бар: жгбершетш дёрёктер&щ синхронсыздыгы. Егер
турл1 каржылык ауыспалылар эртурл! уакытта бектлсе,, бул
ауыспалылардын взара козгалысы туралы толык кукыклен айтуга
болмайды.
'
*- . i
;^
Компаниядагы тэуекел менеджмент!н курастыру
Бизнес тэуекелдердщ аркасында компания келемшен ешм мен
кызмет керсету турлершщ сипатына, мвлшерше тэуелаз курылады.
Бизнеспен тэукелге бел бумай айналысу мумкш емес. Тэуекелс!з
сыйакы болмайды: Ресей бизнесшщ артыкшылыгы тзуекелдер
дэрежесше де, сыйакы мелшерше де непзделген. Бизнестпи даму
гарихы тэуёкел-менеджмент!шц непз! тэуекелдерд! жою емес
екендтн куэландырады, ce6e6i оларды баскаруда сыйакы жогалады.
Тэуекел-менеджменттш курастыру м!ндеттерд!н пайда болуы
компанияда бул сырткы ортанын динамикалык езгеру мэселес!мен
шарттасылган. Коршаган ортадагы езгер!стер
болжай алмайтын
сипатта болады. Барлык жерде де бизнесте де аныксыздык ecin келед!,
9pi
коркынышты
жеделд!кпен.
Осындай
жагдайлар
жаца
тэуекелдердщ пайда болуына ез улес!н косады. Тэуекелдерд! толык
багалай алмаудан компаниялар ете кымбат телейд!:каржылык
залалдар, акциялар куныньщ T y c y i , сондай-ак капитал куны, беделдщ
бузылуы, багалы 1дшмёткерлердщ кету! . Эрине тэуекелдермен бурын
да айналыскан, 6ipaK 9p6ip тэуекел жеке карастырылатын. Алдынгы
тэс!лге Караганда тэуекел менеджмент кешенд! баскарушылык
багдарлама ретшде карастыру керек. Компаниядагы тэуекелдерд!
тшмд! баскару жуйес!н жасау ушш баскарма келес!н! жасау тише:
- тэуекелдерд! баскару кажеттш гш щ интуитивт!к денгейде
б о л с ы н т у с !н у ;
'
ыь
- мэселелердщ денгешне бага беру, тэуекелдер, компаниянын
жалпы жагдайын багалау ( езшдж немесе сырткы мамандарды
тартумен 6ipre );
Ci ■ Ш
- сэйкестеашретш деректерд! жинау жэне кабылдау накты
залалдар жэне еткен кезевдеп себептер! туралы;
- болашакка карай бул езгер1стер тенденциясын болжау;
- каржылык залалдарды есептен шыгарудьщ еткен тзжгрибесше
тэн жэне болашакпен кЩ!е|мд! кел!сшед1 ме;
- тэуекелдерд! баскарудын пилоттык багдарламасын курастыру
туралы uierniM кабылдау соны ез куштер!мен немесе тэуекел-
62
менеджмент бойынша консюльтантка арттыруга болады;
- топ
менеджерлер
арасынан
компанияньщ
тэуекел
менеджмент»Hiн даму жобасынынн жауапкершшк артатын жетскмнш
тагайындау.
Тэуекел менеджмент белгмн 6ip функкиялардм аткаралы.
Тэуекел менеджменттж ею типп фуекциясын ажыратады: баскару
объект»сшщ функциялары жэне баскару субъектiciwin функииялары.
Тэуекел менедж менттеп баскару объектгсщщ функцняларына
мынаны уйымдастыру жатады:
- тэуекелД1 шешудц
- капиталдын тэуекелд! салымдарын;
- тэуекел мелшерш темендетужумыстарын;
-тэуекелдерд» сактандыру npoueciH;
- шаруашылык
процесс
субъектклершщ
арасындагы
байланыстар мен экономикалык катынастар.
Тэуекел менеджмемтгiц баскару субъектiсш н функцняларына:
■ И ь * болжау;
- уйымдастыру;
- реттеу;
- координация;
- ынталандыру;
• бакылау.
Тэуекел менеджменттеп болжау объектшщ жалпы жэне т у р л !
б е л iM д е р -iнщ каржылык жагдайынын езгеру перспективасынкурасыруды керсетедк Болжау - б е л гт 6ip окиганы алдын ала керу. Ол
карастырылган тэж1рибеде болжамды жузеге асыруды мiндeт етпейд1.
Болжаудын артыкшылыгы болып
белгЫ
тенденциялар
н е г з ш д е п баскару о б ъ е к т ю ш щ каржылык жагдайынын дамуынын
тур т нускапарын аныктайтын каржылык керсетюштер мен
парэметрлердщ а л ь т е р н а т и в ? ! курастырылуы табылады. Тэуекелдер
динами касында болжау еткещц болашакка экстраполяциялау
(е з г е р к т е р тенденциясынэкспергпк бага б е р у д ! есепке ала) н е п з ш д е
де, т ш е л е й e 3 r e p ic T i алдын ала кере б!лу н е п з ш д е де. Бул езгерктер
кутпеген болуы м у м к ш . Баскарма алдын ала кере б т у непзшде
менеджерден интуиция мен нарыктык механизмш сезуд 1 менгеруд1
талап етед1, сондай-ак икемд1 тетенше шедлмдер. Тэуекел
мененджменттеп уйымдастыру белгш ережелер мен процедуралар
непзшде тэуекелд1 капитал салу жобасын 6ipirin жузеге асыратын
адамдардын 6ipiryiH керсетед1. Бул ережелер мен процедураларга:
баскару органдарын куру, баскару аппаратынын курылымын жасау,
баскару беллмдер! арасында езара байланыс жасау, иормапар,
63
нормативтер, эдкггер курастыру жэне т.б.
Тэуекел менеджменттеп реттеу баскару объекткш е эсер етуд1
кврсетед1, бул аркылы объектшщ турактылык жагдайына жетедц егер
белгшенген параметрлердеп ауыткулар болган жагдайда.
Ауыткулардыц алдын алуын агымдагы шараларын реттеу
камтиды. Тэуекел менеджменттеп координация мамандар, баскару
аппаратыньщ жэне жеке кызметкерлердщ катынастарындагы 6 ip n iK T i
камтамасыз етед]. Тэуекел менеджменттеп ынталандыру каржылык
менеджерлер мен баска мамандардын ©зшщ енбеепнщ нэтижееше
кызыгушылыкты
бщ дгред]. Тэуекел
менеджменттеп
бакылау
уйымньщ тэуекелдж дэрежесш томендету бойынша жумыстардын
орындалуын тексеруд1 керсетедь Бакылау непзшде эрекет ету
багдарламасыньщ орындалу дэрежес! туралы капиталдыц тэуекелд!
салымдарыньщ табыстылыгы туралы акпарат жиналады жэне онын
непзшде пайда мен тэуекел катынасы, каржылык багдарламаларга
езгер1стер енпзшед!,каржылык жумысты уйымдастыру, тэуекелм ен ед ж м ен тп
уйымдастыру туралы акпарат жиналады. Бакылау
т э у е к е л д щ дэрежесш томендету шараларынын нэтижесшщ талдауы.
Тэуекел менеджмент кэсшкерлигп ндсрбес формасы тэуекелд!
каржылык менеджердпн жузеге асыратын творчестволык кызмет
болып табылады. Бул кызметп мамандардын к э с т т ж институттары,
сактандыру компаниялары, каржылык менеджерлер, тэуекел бойынша
менеджерлер, сактандыру мамандары орындайды.
7.1-сурет - Пайда мен тэуекел катынасы
Тэуекел-менеджментгщ
кэсшкерлж
кызметшщ
саласы
сактандыру нарыгы болып табылады. Сактандыру нарыгы бул
экономикалык катынастарыньщ сактандыруга катысты етек алу
саласы. Сактандыру нарыгы сатып алу-сату о б ъ е к т ! болып
сактандыру кызметтер! болатын жэне азаматтар мен шаруашылык
субъект!лерге сактандыру компанияларымен корсетшетш мемлекетпк
емес зейнетакы корларымен керсеплетш акша катыастары болып
64
табылады.
r.
,
■
Тэуекел-менеджменгп уйымдастыру. Тэуекел менеджментпн
экономикалык мазмуны бойынша баскару урд!сшде пайда болатын
карым-катынастар мен тэуекелдерд*! баскару жуйеан керсетедК Ол
езше капиталдын тэуекелд! салымдары мен тэуекел максаттарын куру
процесш, окиганын болу ыктималдыгын аныктау тэуекел дэрежеа
мен мелшер! н аныктау, сырткы ортаны талдау, тэуекелдi баскару
статегиясын тандау, тэуекелд! баскару эдютерш тандау,оларды
темендету эдютерш, тэуекелге максатты эсер е т у д ] жузеге асырады.
Уйымдастыру кен магынада б у т 1 н и щ белжтер! арасындагы озара
байланысты жет!лд!ру мен пайда болуга экелет!н процесстер мен
эрекеттер жиынтыгын керсетед!. Тэуекел менеджментт! уйымдастырудын 6ipiHmi сатысы уйым максаттарын жэне капиталдын
тэуекелд! салымдарынын максаттарын аныктау. Тэуекел максаты алуга тшет! нэтиже. Бул жену, пайда табу, табыс алу болуы мумкш.
Капиталдын тэуекелд! салымдарынын максаты — максималды пайда
табу. Тэуекелмен байланысты кез келген эрекет максатты багытталган, себеб! максаттын жоктыгы тэуекелмен байланысты шеш[мд!
магынасыз етедь Тэуекел мен капиталдын тэуекелд!к салымдарынын
максаттары накты, капитал мен тэуекелмен сэйкестелген болуы керек.
Тэуекел менеджментт! уйымдастырудын манызды сэт! б е л г ш
эрекет жасауга ш е ц л м кабылдау y m iH кажетп кажетт! коршаган орта
туралы акпарат алу болып табылады. Осындай акпарат талдауы
непзшде жэне тэуекел максаттарын есепке ала отырып, окиганын
болу ыктималдыгын дурыс аныктауга болады (сондай-ак сактандыру
кубылысын, тэуекел дэрежес! мен онын кунын багалауга болады).
Тэуекелд! баскару адамдарга, мупжке, шаруашылык субъект!н!н
каржылык нэтижеллершщ Kayin тенд!рет!н тэуекел дэрежесш дурыс
тусщд1руд5 б1лд1ред!.
Кэс!пкерге онын кызмет!не эсер етет1н тэуекел кунын бшуге
манызды. Тэуекел куны ретшде кэс!пкерд*1Н накты залалдары, бул
залалдардын м © л щ е р !н темендету шыгындары немесе салдарынын
орнын толтыру шыгындары § i лд!р е д ! . Каржылык менеджермен
тэу е к е л д 1 Н накты кунын дурыс багалау м у м к ш залалдардын к о л е м ш
керсетуге жэне олардын алдын алу мен темендету жолдарын, алдын
a n y м у м к ш болмаганда олардын орнын толтыруды камтамасыз ету.
Коршаган орта, тэуекелд!н мелшер!, дэрежес!, ыктималдыгы
туралы колдагы акпарат непзшде турл! капиатлдын тэуекелдтк
салымдарынын нускалары карастырылады жэне олардын оптималдыгына кутшет}н пайда мен тэуекел мелшер! шн сэйкестенд!р!лу!
жолымен бага беру журпз!лед!. Бул дурыс стратегия мен тэуекелд!
65
оаскару тэсшдерш тандауга, мондай-ак тэуекел дэрежесж темендету
э д к т е р ш тандауга м у м к ш д ж б е р е д ь
Бул тэуекел менеджменты уйымдастыру сатысында басты рел
каржылык менеджерше бершед1 жэне онын психологиялык касиеттерше бершедь Тэуекел мэселелер!мен айналысатын каржылык
м енедж ер
ею
кукы кка
ие
болуы
керек: тан д ау
кукы гы н а
ж эне
бул
ушш жауапкерцплж кукыгы. Тандау кукыгы капиатлдын тэуекелдж
салымдарынын б е л г ш е г е н максаттарын жузегеасыру шш шеидм
кабылдау кукыгын б1лд1ред1. Сапымдар жасау га менеджердщ
жеке
кабылдау тше. Тэуекел менеджмент} тэуёкелд! кабылдау уш1н
жауапкершшжт! кабылдаумен шарттастырылган касиетшен ужымдык
memiw кабылдау максатты айкындалмаган, ал жеке жагдайларда
руксат етшмеидь Шецпм кабылдаган ужым оны орындау туралы
жауапкерш ш кп ешкашан артпайды.
Бул арада ужымдык шенлм жеке индивидтердщ психологиялык
касиеттер! кушшен (олардын антогонизм, эгоизм!, саяси-экономикалык, идеологиялык платформалар) едэу1р субъективт1 болып келед1,
маманмен кабылдаган шеипмге Караганда. Т э у е к е л д } баскару у ш ш
адамдардьщ мамандандырылган топтары курылуы м у м й н , мысалы
сактандыру операцияларыньщ секторы, венчурлж инвестициялар
секторы, капиатлдын тэуекелдш салымдарынын бел1м1 (ягни
венчурлж жэне коржындык инвестициялар) жэне т.б. Бул адамдар
топтары алдын ала ужымдык шенлмдер дайындап алады жэне
дауыстардьщ Ke6i жай немесе квалификациялык (уштен e K ic i, терттен
y u ii, барлыгы) кабы л дайд ы . Алайда тэуекелд! жэне капиталдын
тэуекелд! салымдарынын нускасын тандау туралы сонгы шеиимд1 6 ip
адам кабылдауы тш с, c e 6 e 6 i ол 6 ip уакытта жауапкерш ш кп де
кабылдайды. Ж ауапкерш ш к тэуекелд! ш е ш 'т кабылдаушыньщ ез
максатына жетудеп кызыгушылыгын керсетедь Тэуекелд! баскару
стратегиясынын тэсшдерш тандауда каржылык менеджердщ жумыс
барысындагы тэж1рибес1 мен бипмшен калыптасатын белгш 6 ip
стереотип колданады жэне жумыстагы автоматты дагдыларга нег!з
болады. Стереотиптж эрекеттердщ болуы менеджерге белгш белгш
типтж жагдайларда опперативт1 жэне едэу1р оптималды эрекет етуге
м у м к ш д ж беред!.
66
7.2-сурет—Тэуекел менеджмент^ уйымдастыру
Тиггпк жагдайлардын жокгыгы кезшде менеджер стереотиптж
ш еш 1 м кабылдаудан оптималды, онтайлы
тэуекелдж ш е ш ш д е р д й
\здеу\ тшс. Баскару мшдеттерш шешу тэсш дер) алуан турл! болуы
мумюн, ce6e6i тэуекел менеджер копнускалыкка ие, ал бул стандарт
пен ординарлыксыздык косылысы (каржы комбинацияларынын),
накты шаруашылык жагдаиындагы эрекет ету тэсшдершщ икемдт
мен кайталанбайтындыгы. Тэуекел менеджменттеп ей бастысы болып
- баскару о б ъ е к т5 с1 ш щ экономикалык мудделерже жауап беретж
максаттарды дурыс карастыру. Тэуекел менеджмент жеткшкт!
динамикалы. Онын кызметжщ т ш м д ы и п нарык талаптарынын,
экономикалык жагдайдын, каржы жагдайынын езгер!’сже жылдам
жауап беру. Сондыктан ол т э у е к е л д ! баскарудын стандартты
т з с ш д е р ш б ш у г е , накты экономикалык жагдайды дурыс жэне жылдам
багалауга к а б ш е т ш е , жагдайдан шыгудын ен т ш м д ! т у р ш табуга
н е п з д е л е д !. тэуекел менеджменгп н дайын рецептi болмайды, болуы да
мумюн емес. Ол белгш 6ip шаруашылык мшдеттерд!, э щ с тэс1лдерд1
б ш у аркылы шешуге, накты жагдайларда с э т т ш ю с е жетуге, оны озже
анык жасауга у й р е т е д ь
Тэуекелд! шецпмдерд1 кабылдауда мацызды резд менеджер
интуициясы мен инсайт аткарады. Т э у е к е л д i аныктау м у м ю н емес
жагдайда тзуекелдш шеппмдер эвристика н е п з ш д е кабылданады.
Эвристика теориялык зерттеу мен шындыкты й д е у д р эдгстемелж
67
еежелер мен логикалык тэсвдерш щ жиынтыгы болып табылады.
Баска сезбен айтканда бул ете курдел1 есептерд1 шыгарудын
ережелер1 мен тэсшдерь Эрине эвристика едэу1р темей ф ш м т жэне
едэ-yip аныкталган, математикалык есептеулермен салыстырганда
жэне ол ж еткш кт! накта шехшмд! алуга мумюндж бередь
Тэуекел менёджменттщ ережел epi. Тэуекел менеджмент езшщ
эвристикалык ережелер мен тэсглдердщ тэуекел шартында шеш1м
кабылдау ym iH жуйес! болады. Олардьщ непзплерк
- езшдж капитал мумюндж беретш мелшерде гана тэуекелге
бел буу;
*
- тэуекел салдарын ойлау керек;
- аз ymiH кеп тэуекелджке баруга болмайды;
- одтайлы memiM тек кумэназдж жагдайында болады;
- к у м э н д ж б о л г а н д а T e p ic ш е и д м д е р б о л а д ы ;
- 6ip memiM бар деп ойлауга болмайды, баска шеишмдер болуы
мумюн.
V
Eipim ui ережеш орындау каииталды тэуекелд! салымын журпзу
бойынша memiM кабылау алдында каржылык менеджер мынаны
жасау raic:
• . •*<•
- аталмыш тэуекел бойынша максималдымумюн болатын
залалды аныктау;
- оны салынатын капитал келем!мен сэйкестеншру;
- барлык езшдж каржылык ресурстармен салыстыру жэне бул
капиталдын жогалуы инвесторды банкроттыкка ушырауына алып
келу-келмейтшд1гш аныктау;
капиталды салу бойынша запал келем! аталмыш капитал
келемше тен болуы, аз болуы, кеп болуы мумюн. Тгкелёй инвестициялар кезшде запал келем! эдетте венчурлш капитал келемше тен
болады. Коржындык инвестициялар кезшде, ягни еюный perri
нарыкта сатуга болатын багалы кагаздарды сатп алу кезшде залал
келем1 шыгындал^ан капитал сомасынан темен болады.
Екшип ережеш жузеге асыру каржылык менеджердщ залалдын
мумюн максимапды мелшерш бгле тура, онын неге экеле алатынын
аныктауды талап етедь Сондай ак тэуекелд!н болу ыктималдыгын,
жэне тэуекелд! езшщ жау апкер miл iпне алу немесе алмау не оны
баска тулгага беру туралы шеипм кабылдайды.
YmiHmi ереженщ 9cepi тэуекелд1 аудару кезшде, ягни
сактандыру кезшде ете айкын керсетгледк Осы жагдайда каржылык
менеджер оган тиеп сактандыру жарнасы мен сактандыру сомасы
арсасындагы катынасты аныктауы кажет. Сактандыру жарнасы - бул
сактандыру тэуекел! ушш сактанушынын сактандырушыга телемь
68
Сактандыру сомасы — материалдык кундылыктар, жауапкершшк,
eivtip,
денсаулык
сактандырылатын
акша
сомасы.
Тзуекел
устал ынбауы тшс, баскаша айтканда инвестор залал келем!
сактандыру жарнасынан салыстырмалы улкен болган жагдайда езшс
тэуекелд! алмауы титс.
Баска ережелерд! жузеге асыру 6ip uieuiiMi бар жагдайда
(онтайлы не Tepic) б1рш1шден баска шенимдерд! аныктауга тырысу
керекттн бiлдipeдi. Олар болуы мумшй. Егер талдау баска
шеилмдердщ болмауын кврсетсе «ец жаманын есепке алу» аркылы
эрекет етедк егер кумэндэнсан онда Tepic шецнм кабылда.
Тэуекелд! темендету багдарламасын эзipлey кезшде тэуекелдж
шеилмдердщ п с и х о л о г и я л ы к эсерж ескеру кажет, ce6e6i тэуекел
жагдайында шещш кабылдау психологиялык процесс болып
табылады. Сондыктан шеилмдердщ математикалык дэлелдену1мен
катартэуекелд! шехшмдерд! кабылдау жэне жузеге асыру кезшде
калыптасатын адамньщ психологиялык ерекшелжтерж есекру кажет:
агрессиялык, шенлмс'пдт, кумэндар, кабшегпк, экстраверттж,
интровертпк жэне т.б.
ЭкстравЕертт!К - коршаган адамдарга багытталгандыгын
керсететжтулгалык
касиет.
Ол
карым
катынастьщ жогары
децгейш,сырткы кубылыстарга ашык жэне эмоционалдык ретшде
KepiHic береди.
Интровертпк - езшдш im x i сез!мдерге, ойларга, куйзелютерге
багытталган тулгалык касиет. Интровертпк тулгага коршагандармен
карым-катынасы мен мшез-кулкына тэн туракты epeкшeлiктep, im ici
нормаларга т!релу, e3iHe терен ущлу. Олардьщ багалаулары сырткы
ортага тэуелЫз болады. Эдетте адам экстравертак жэне интровертпк
касиеттерд!
6 ip iK T ip y r e
тырысады.
Тэуекел
менеджменттщ
белшбейтж белш белплеген шаралар багдарламасынорындау
бойынша шараларды уйымдастыру, жумыстарды каржыландыру
к е з т р г мен келемдер!, накты аткарушылар мен орындау мерз|мin
уйымдастыру болып табылады.
Тэуекел менеджментп уйымдастыруыдьщ басты сатысы
койылган максатты багдарламаны бакылау, тэуекелдшк шешгмнщ
тандалган нускасын орындау нэтижелер!н багалау мен талдауы.
Тэуекел менеджментп уйымдастыру аталмыш шаруашылык
субъектще тэуекелд! баскару субъект! свд тандауды болжайды. Ол
каржылык менеджер, тэуекел бойынша менеджер, немесе баскарудын
сэйкес аппарыты: сактандыру операцияларыньщ секторы, венчурлж
инвестициялар секторын, капиталдьщ тэуекелд! салымдары 6вЛ1М1
жэне т.б. Болуы мумюн. Бул секторлар мен болгмдер шаруашылык
69
субъект! нin каржылык кызметтщ курылымдык бел1мшелер! болып
табылады. Капиталдын тэуекелдж салымдары белйш шаруашылык
субъектшщ жаргысына сэйкес келеЫ функцияларды аткарады:
- венчурлж жэне коржындык инвестициялар журпзуге, ягни
накты жаргыга сэйкес капиталдын тэуекелд] салымдары;
- тэуекелд! инвестициялык кызмет багдарламасын эз1рлеу;
- коршаган жагдай туралы акпаратты жинау, ендеу, талдау,
сактау;
/ г г '1 У з т ~ т з , ~~
• тэуекелдер кунынын дэрежесш, стратегияны, оларды баскару
тэс iлдерш аныктау;
- тэуекелд! шеплмдер багдарламасын эз!рлеу, оны орындауды
бакылау, талдау;
\
сактандыру кызметш журпзу, кел!с!мшаттар журпзу,
сактандыру, кайта сактандыру операциялары, сактандыру есептерш
журпзу;
~
:
сактандырыу
жэне
кайта
сактандыру
талаптарын
эз!рлеу,тарифт!к ставка мелшерш аныктау;
~ авариялык комиссар функциясын аткару, шетел сактандыру
компанияларыныц кеп шгерлi пмен кетлд ж беру, олардьщ есеб!нен
залалдардын орнын толтыру,тэр!здес функцияларды аткаруга баска
тулгаларга тапсыру,ти!ст! бухгалтерл!к, статистикалык, опеативт!к
ecenTi журпзу.
5
1 ’1 ^ ,
8 Тэуекелд1 салалы к баскару
Каржылык
активтермен
операциялар
журпзу
капитал
нарыгында эртурл! тэуекелдердщ пайда болуына экелед! сондыктан
rniMai баскару шеш!мдер!н кабылдау мэселес! тэуекел шартында
банктж кызмет теориясы мен тэж!рибесшде орталык рвлдерд1
аткарады. Тэуекелд! багалау проблемасын шешуге тырысуда квптеген
авторлар оны жогалтулар ыктималдыгы ретшде тус!нд!ред!. Тэуекел
туралы онын каржылыкк операциянын онтайлы емес соны рет!нде
айтылады.
- I, =
Коммерциялык
банк
операциясынынтэуекел1
онын
айналымдагы активтерщщ жогалту ыктималдыгы мне залалдардын
калыптасуы болып саналады. Бул арада катысушылар езщ тэуекелден
сактандырады,
ез
коржындарын
диверсификациялайды
жэне
хеджерлейдь баскалары тэуекелд1 жогары табыстылыцты камтамасыз
ету аркылы сатып алады.
Каржылык
теорияда
тэуекел
операцияны
журпзуден
нэтижелердщ белпаздю , оньщ ауыткуы багалау жэне жоспарлаудан
70
ауытку м ум кш дт ретшде карастырылады.
Жалпы тэуекелдщ болуы белпаздпстщ болуымен айкындалады.
Егжей т е г ж е й л ! зерттеу у ш ш е ш Heri3ri жуйелж т щ т т колдану
кажет.
Акпараттык белпаэдш
кезд ер ш щ
ек!
класы болады:
тапшылыгы жэне артык болуы. Тапшылык акпараттык с е ш м с !з 1п м е и ,
кайшылыгымен, анык интерпретациянын
м ум кш
емесппнсн
туындайды. Акпараттык профицит! онын улкен к о л е м д е p i мен
дыбыстардык кеп болуымен сипатталады.
Акпараттык белшектеп немесе толык болмауы щ еи ш м
кабылдауда к е л е с ! белпаздж типтерж туындатады:
- сырткы орта жагдайыныц б е л п а 'з д 1 п ;
- максаттардын белп азд т;
- э р е к е т т е р Д 1 К белпаздш .
Каржылык оперцияларды журпзуде акпарттык белпЫзджтщ
салдары р е т ш д е сондай-ак уакыттык б е л г а а з д ж пен мынаны
IVaM rrflTM I! ООЛГЮ1ЭД1И:
- операция узактыгы;
- акпараттык сигналдык тусу уакыты, мысалы актива сатусатып алу уакыты;
- телем агымдарыны сипаты езгеруi т.б.;
- белпаздж шартарында с у б ъ е к т ш е р ic эрекетп бастауга,
м е р з !M iн узартуга, бас тартуга кукылы.
Белпазджке Караганда тэуекелдер субъект эрекет жасауга
шеплм кабылдаган жагдайда гана калыптасады. 1с эрекетпен тыгыз
байланыста бола отырып, оны жузеге асырудын болжамдыгы рет1нд е
к # р 1недх. Ka3ipri сандык талдау непзшде кездейсок шама тэукелмен
байланысты белу аныкталган болып келетшш немесе белгш болуын
6 i л д 1р е д i .ы к т и м а л д ь щ т а р д ы
аныктау
тэалдер1
салыстырмалы
карапайым болуы м у м к ш (мысалы улест!ру закын колдану аркылы
прецендент бойынша) немесе ж еткш кп курдел1, бул жагдайды нашар
аныкталган терминдермен сипаттау к е з ш д е , мысалы лингвистикалык
ауыспалылар аркылы.
Соган сэйкес белпаздж ыктималдыктарды улеспруд! калып­
тастыру тэсыдершщ жоктыгынан болады жэне субъективтж не
объективтж елшеуге келмейдь Осындай калыптастырулардык
шарттылыгына карамастан Ф. Найттык тэсщ? ыктималдыктар
теориясы аппараты болып табылатынтэуекелдерд1 моделдеу мен
сандык елшеу у ш ш математикалык база болып табылады. Найттык
корытындылары бойынша тэуекелдж жэне белпаздж жагдайында
кейб1р адамдардык шеипм кабылдауда маммандандырылуы кажет,
71
I
сондай-ак алдын ала кере бшетш менеджерд1 жалдай алатын жеке
капиталдарды 6ij>iimptiH ipi фирмаларды куру. Осындай кершспен
Найт ф актЫ тэуекелдерд1 баскару жэнеказ1рп кезде пайлык корлар
болып табылатын ужымдык инвестиция корлары туралы гылымды
шыгарды.
Ф . Найттын сандык багалау саласындагы тэсшдер! рационалды
тацдау теориясында езшщ жалгасын тапты (Д Ж . Фон Нейман,
О.Моргенстрен) сондай ак каржылык тэуекелдерд1 моделдеу кезшде
манызды рел аткаратын К. Эрроумен усынылган жагдайларды
калауды багалау теориясында етек алды.
Мунда белгкяздпс езара шектейтш жагдайлардын сонгы
кептшмен сипатталады S = {Sl,S2 ,....Sn }. Бул келес*1 руксат етулер
жасалады:
- 3p6ip мумюн si жагдайларына онын ыктималдык багасы
жазылуы мумк5н p(si);
- накты жагдайды жузеге асыру
толыгымен экзогенд:к
ауыспалылардын угымдарын аныктайды;
- субъект 03 калауларын ыктималдык багаларга тэуелд.! ранплеу
мумюн.
< л *5
Ен карапайым жагдайда 3p6ip жагдайдын туш ш тепе-тен
ыктималды болып келдь Бул керш стен тэуекел бeлгiciздiктi накты
жузеге асыруды багалау болып табылады.
Жогарыдан мынаны айтуга болады:
- тэуекел - субъект^е катысты нагыз дуниенщсырткы
жагдайынын накты жузеге асыруы;
- Tepic корытынды с е н т д х болмайды, 6ipaK мумюн: 0< p(si)<l
(ce6e6i p(si)= 0 кеМвдё окига болу мумюн емес, p(si)= 1 кез&да окига
сешмд1).
'
: ' " / г: ^
'^ 2 .
Жасалынган талдау банктж сектордагы тэуекелд! багалау
проблемаларын зерттеудщ негЬн багыттарын калыптастыруга
мумюндж бередь Олар жалпы жагдаййда мынаны юржт1редк
- белпазджтщ к0 здерш(факторларын) аныктау;
- эрекеттщ мумкш нэтижелершщ Ш м в Ш Ш дэрежесш аныктау
механизмдерш аныктау;
- олардьщ денгейшщ бакылау процедуралары мен шеипмдер
кабылданатын непздеп багалау критерийлерш курастыру.
Банктж тэуекел сэтаздж жагдайында Tepic салдарды к|рсететш
9p6ip банкт5н кызметшщ жагдайлык сипаттамасы болып табылады.
Ол repic каржылык нэтижелерд! алу ыктималдыгын, ягни оны алу
KayniH керсетедь
Экономикалык эдебиеттте едэу1р жш келеЫ банктж тэуекелдер
72
турлер! етек алады:
- несиелж тэуекел;
- валюталык тэуекел;
- пайыздык тэуекел;
- инвестициялык тэуекел;
- жогалтып ал Fan пайда тэуекел!;
- банктж тыйымдар тэуекелi;
- накты карызгермен бершген несиие мен пайыздарды
кайтармау тэуекел i;
- накты эмитенттщ багалы кагаздарына салымдардын залалдары
тэуекел!;
- накты принципал пайдасына (банктщ кеп'шдж 6epyi банк
ресурстарын
орналастыру
формаларыиын
6ipi
ретшде
карастырылады) бершген кешлджтер тэуекел^
- накты клиент пайдасына банкпен журпзщетш (мыс, лизинг)
капитал нарыгындагы баска козгалыс формалаындагы кайтармау
Kayni.
Банктщ орналастырган ресурстарын кайтармау тэуекелш
ссудалык тэуекел дейдк
Ссудалык тэуекелдщ угымы несиелж тэуекелге К а р а г а н д а кен
болуын байкауга болады. Магынасында, бул б ш а д белгш 6ip
активт! операцияларды журпзу кезшдеп мумкш залалдар тэуекелк
Баска сезбен айтканда, ссудалык тэуекел - банктщ белгш 6ip
актившщ толык немесе жартылай етсмдш кп жогалту тэуекелк
Булайша, непзп мэселе болып банктщ ссудалык тэуекел iH багалау
болып табылады.
Ссудалык тэуекелд*! формалды аныктау уш ш алгышарттар
ретшде:
- тэуекел - ыктимал жогалтулардьщ кундык KepiHici;
- жогалтулар ыктималдыгы нелге тец болган жагдайда, тэуекел
• г
де нелге тен;
- егер жогалтулар ыктималдыгы 6ipre тец болса, тэуекел актив
келемше тен;
- тэуекел актив келемшщ ecyiMeH 6ipre eceдi;
- тэуекел салым мерзкин ecyiMeH 6ipre ©еедi;
- тэуекел тек актив келем!мен, салым мерз1м! мен шарттарымен
гана аныкталмайды, сондай ак активтщ баска параметрлер! не
(сипаттамаларына) тзу елд!: салым объекпсшщ кереетщштер1 мен
оларга сэйкес факторлар;
- тэуекелдщ оньщ мелшерш аныктайтын факторлардан тэуелд-i
болу сипаты жалпы жагдайда аныкталмаган.
73
А ктивтш тэуекелдш (активт! операциянын) - бул Si келешнен,
i i орналастыру мерззмшен жэне
Qi актившщ параметрлершен
тэуелдх
болатын,
орналастыру
объёктюшщ
корсетк iuiTepiн
KipiicripeTiH активтщ кайтарылмау ыктималдыгы.
Банк ресурстарын орналастыру объект:а рет1нде (РО О ) банктщ
кандай да активш орналастыру (салымдары) объекткп тусшшед!, ягни
не клиентп - элеуетп карызгерд1, не эмитента - инвестициялык
операциялардьщ элеуетт5 объект^, не клиента - банктш кешяджп
элеуета алуш ыны.
POO тиесш шаруашылык субъект (карызгер, эмитент, клиент)
рецепиект деп аталады.
Pi тэуекелдш бар, б1рнеше Si банктж активтершщ сомалык
тэуекел i мына шамасы аталады
_\
мундагы N - банктж активтер мелшерь
BipHeme P i тэу@келдт бар Si банктгк активтердщ сомалык
тэуекелд! п (орташа тэукел д т) келес! шама аныкталады
Аталмыш шаманы капитал нарыгындагы банктщ кызметшщ
тэуекелдж керсетюцн репнде колдануга болады.
Ресурстарды орналастыру MepsiMi жогары болган сайын, оларды
кайтара алмау ыктималдыгы да жогары. Осы кезецге (кун, ай, токсан
жэне т.б.) бул РОО-га салымдармен байланысты кандай да каржылык
есептеулерде базальт к болып табылатын РОО тэуекелд iri аныкталган
болса, есептеулер нэтижелерш бул салымдардьщ
тэуекелдтмен
тузетуге болады. '*
Щ Ш т \
Салык салуды есепке ала отырып i-uii РОО-нын табыстылыгы
оазалык кезенде (болжанган Di табыстылыгымен) келеек формуламен
аныкталады
74
О Д = [(l + D, Xl - Р ,) - l](l - н , )
мундагы Pi банктщ i-uii РОО-нын тэуекелд! ri,
Di i-uii РОО-нын табыстылыгы, ercp Pi = 0,
di i-uii РОО-нын табыстылыгы, егер Pi > 0,
Hi i-Lui РОО-нын салык ставкасы.
Сонда банкт1н барлык POO бойынша сомалык табыс ы мы на
формуламен аныкталады
Ts.O+fO+D.Xi-pj-iXi-H,))
i-l
мундагы, Du - банктщ барлык РОО-нын сомалык табыстылыгы.
Si —i-ш POO-Fa салынган жарналар колем!.
Аталмыш формула 9p6ip актив бойынша тэуекелдш пен салык
ставкасын есепке ала банк активтершщ коржынынын табыстылыгын
аныктайды.
Тэуекелдш жагдайлар мен оларды багалаумен байланысты
кептеген сурактарга жауап ыктималдыктар теориясында 1здеу кажет.
Иллюстрация ретщде мына мысалды келт1руге болады:
Егер, Е1 - кандай да банктш активтщ кайтарылмау окигасы.
Е2 - активтщ толык кайтарылу окигасы.
П
РОО
керсетюшшщ
мэш
(немесе
векторлык
кереет кiштердiн).
/ - шартында дегевди бишретш символ.
Е1 жэне Е2 окигалары окигалардын толык тобьгн курайды (ягни
бул окигалардын сомалык ыктималдыгы 6ipre тен).
РОО кандай да 6ip KepceTKiuii белгш мэнрр кабылдау шартында
активен кайтарылмау (тэуекелд!ri) ыктималдыгын багалаймыз
П
Байес формуласына сэйкес ыктималдыктар теориясынан белгш
75
Е
Р =±
Ш
Бул формуланын тэж1рибелж магынасын айкындаймыз.
Р
(Е1 )
ыктималдыктарын
зерттелетш
РО О
жататын
(статистикалык деректерд1 зерттеу жзне эксперток багаларды алу мен
олардьщ комбинациясы) саладагы жагдайды талдау непзшде
багалауга болады.
- *
Р (П/Е 1) ыктималдыктарды банктеп ©зщдш стаистикалык
жинактаулар непзвд е немесе кандай да 6ip координациялык
инвестициялык; орталыктагы статистикалык жинактар непзшде
багалауга болады. Р(Е1/П) ыктималдыгын багалау уш ш ете улкен
статистикалык жикактар кажет, олар кебшесе кол ж е т м с х з .
Жогарыда к©рсетшгендей жеке РОО-лардьщ Pi тэуекелдт
аныкталган болса, активтердщ коржыныньщ тзyeкeлдiгiн есептеу
мумюн болады.
Теориялык непзде Рищ аныктаудыц 6ip гана дурыс тэсш
статистикалык болып табылады. Алайда барлаЬык банктер бойынша
статистиканы жинаса да активтерд1 орналастыру Mep3 iMi мен мумкш
колем1 бойынша бул Pi (S i, Ti, Qi)-fli жаксы есептеу уш ш ж еткш ксЬ
болып табылады, ce6e6i Qi векторыньщ ©лшемдш ©те жогары.
Р1‘Д5 эксперток багалау мумющцп калды. Эксперт ©зшщ
корытындысын шыгару ушш
сандык багалауга жаткызылмайтын
РОО-нын кец спектрл! к©рсетк1штер1 кажет. Осы Т1з1мд1 зр турл!
коздерден курастыру га болады: баспасездеп басылымдардан жеке
тзж1рибеге дешн.
Банктщ РОО-ньщ тэуекелдж к©рсетюштер1
Мунда к©рсетюштердщ келес! топтары ерекшеленедк
1) Банк талаптарына багаланатын РОО-нын сэйкес келмеу
KepceTKiiUTepi:
.
а) РОО-нын эрекет кабшетс!зд^1мен байланысты кврсепиштео
(Status).
,^
б)
Банк
уш ш
РОО-нын
кврсетюштер (Acceptance);
кабылдануымен
. г-
байланысты
2) Орналастырылган банк ресурстарынын кайтарымдылыгын
камтамасыз ет ук©рсетюштерк'
а) РОО-нын мшдеттемелерш камтамасыз ету керсеткпитео!
(Collateral);
,
б) РО О капиталынын кврсетюштер! (Capital);
76
в) РОО жагдайыньщ KepceTKiurrepi (Capacity);
г) РОО перспективаларыньщ KepceTKiurrepi (Prospects);
3) Орналастырылган банк ресурстарынык кайтарымдылыгын
камтамасыз ету сешмдшгшщ к©рсетк1штер1:
а) РОО кызметгнщ объектив™ шарттарынык KepceTKiurrepi
(Conditions);
б) РОО-дагы жоспарлау денгеШнщ керсетюштер! (Planning);
в)
РОО-ны
каржыландыру
сапасынын
KepceTKiurrepi
(Budgeting);
г)
РОО
кызметшщ
субъективт1
шарттарынык
баска
KepceTKiurrepi (Character);
4) Гуекел факторларына РОО-ньщ сез1мталдык корсетк!mTepi
(Sensitivity).
Бершген классификация б!рнеще аспект1лерде эдетте бизнесжоспарга KipiicripuieTiH керсетюштерден айырыкшаланатын РОО
KepceTKiurrepiн KipiirripjTii болжайтынын ескеру кажет. Элеуетп РОО
тэуекелдтнщ керсетк1штер{, оларды беру мен елшеу формалары,
олардын классификациясы, сондай-ак есептеу тэсшдемеа инвестор
«ноу-хауы» атап айтканда 6aHKTiKi болып табылады.
BepinreH классификация непзшде РОО тэуекелдтн багалауды
журпзудщ базалык схемасы жатыр. Бул арада жалпы сипаттагы
тэуекелд!кТ1 багалау схемасын тавдау мацызды жэне принципиалды
болып табылады. Б1ршшщен, базалык схема багалау процедураларын
журпзудщ жалпы алгоритмш аныктайды. Ягни аталмыш схема Банк
POO-HiH тэуекелд!гш багалау тэсшдемесш аныктаудык 6ipiHUji
uirepuieyi.
Екшшщей, базалык схема багалауды H e ra ir процедураларын
кезектшгш аныктауы гана емес, сондай-ак сэйкес тэсшдемеш даму
бойынша зерттеулер непзп багыттарын беяпшйтш кандай да
идеологияны бiлдipyi тик. Ягни агалмыш схема моделдейтш
процесс^к
H e r i3 r i приоритеттерш керсетет!н РОО тэyeкeлдiгiн
багалаудьщ базалык модел1 болуы тше.
Банктщ РОО тэуекелд!пн багалау тэалдемеа
BipiHLui сатыда банк талаптарына РОО керсетюштер'шш сэйкес
келмеу* текеёршедь
- керсетюштердщ сэйкес келмеу тЫмдемезд эр турлк элеуетп
карызгерд!ц жаргылык кужаттарын табыс етпеуден кандай да
эмитентпен
инвестициялык
жобаны
жузеге
асыру
кезшде
эколоп1Ялык мониторингтщ ойластырылмауына дешн.
- Т1з1мдеме регламенттел мейд! жэне туракты нактыланады.
сэйкес келмеу KepceTKiurrepi аныктылыктын жогары
77
дэрежесшщ керсеткиш болып табылады жэне шешуал болып
табылады: керсетюштердщ накты мэндер1 кезшде РОО-мен кейшп
ж^мысын токтату туралы шеШШ кабылданады. Ягни РОО тэуекелдш
6ipre жакын болып кабылданса, РОО-нын тэуекелд!гщщ шартты
категориясы ен жогаргы.
Екшии сатыда элеуетп РОО-нын банктщ каржылык талаптарына сэйкес келуш тексеред'1, атап айтканда: камтамасыз етшу
кереетюштер! тексер1лед1 - кен каржылык магынады - банктш
орналастырылган ресурстарынын кайтарымдылыгында.
Камтамасыз етшу кврсетюштер келеа иерархиялык денгейлерд1
болжайтын (темендеу тэрт!б1 бойынша) иерархиялык жуйеге 6ipiKKeH:
- РОО мшдеттемелерш камтамасыз ету керсетгаштер1 - жалпы
тар магынады;
рМv v
*■
- РО О капиталы;
г
- РО О к;аз1рп жагдайы;
- РОО перспективалары.
Камтамасыз* етшу кврсетюпинщ денгеш жогары болган сайын
РОО-нын тэуекелдшнщ мелшершщ темендеуш солайша жогары
аныктауы мумюн. Ягни РОО-нын шартты тэуекелдшнщ KepceTKimi
сонша темен болады.
РОО тэуекелдшн керсетюштер едэу1р жогары иерархиялык
денгеш бойынша багалау взше РОО-ны едэучр томен децгеши
кврсетюш бойынша багалауды багындырады.
Камтамасыз ету керсетюштер1 шешуии болып табылмайды:
олардын мэш сежмдш гш тексеруге жаткызылады.
YiuiHiui сатыда банктщ орналастырган
ресурстарынын
кайтарымдылыгынын сеш мдш гш е тексер1с журпзшедь
Оешмдшк KopcerKimTepi катан ж1ктеледк
- РОО кызметшщ объектива шарттарымен байланысты;
- РОО кызметшщ субъективт1 шарттарымен байланысты.
Сежмдипк
корсетюштер1н1н
^м д ем еа
белпленген
классификация
бойынша
эрдайым
толыктырылып
отырады.
Сешмдшк керсетюштер! шешуmi болып табылады: тексершетш
камтамасыз етуип керсетюштердщ сежмс1зд1 П кезшде РОО-нын
тэуекелдтшщ шартты категориясын арттыру туралы
шеш!м
кабылданады. Ягни РОО тэуекелд|пн багалау тез арада артады.
TepTiHLui сатыда кайтарымдылыкты камтамасыз ету керсетюштерше эсер етуге кабшегп каматамасыз ету керсетюштер! мен
еевш дш к керсетюштер! талдауыньщ нэтижелер*1 бойынша кажетп
факгорлар - тэуекел факторлары аныкталады.
Бесшпл сатыда РОО-нын тэуекел факторларына сез!мталдыг
78
тексерыед!, ягни тэуекел факторлары эсершен камтамасыз ету
корсепаштершщ 03repiciHiH сипаты.
Алтыншы сатыда РОО т э у е к е л д ! r i туралы шеилм кабылданады.
Ескерет1н жагдай багалаудын сипатталган моделш колдану
эл еуетт!
РОО деректер массившде т э у е к е л д ш
керсетк1штер1
классификацияланганнан К е ш н магыналы болып табылады. Ягни
эл еуетт!
РОО-нын тэуекелден ж у р п з е т ш б а ш т й с кызметкерге
э р т у р л ! класстардыц к е р е е т к ! ш т е р щ щ магынасы мен е з а р & т э у е л д iл i r i ,
формасы туралы айкын K e p iH ic T e p r e ие болу керек.
Каржылык керсетюштер езд!г!нен ештенен! айтпайды. Эдетте,
каржылык жагдайды багалау ушш статистикалык материалды жинау
мен эр б1 р к е р с е т к г ш т щ динамикасын зерттеу кажет. Жалпылай
каржылык к в р с е т ю ш т е р ш калай багалауга болады деген сурактуады.
Перспективт! т э с ш
рет!нде агрегирленген керсеткшггерд!*
пайдалану болып табылады, ягни каржылык керсетюштердщ
полиномиалды
комбинацияларын,
атап
айтканда
сызыктык
комбинацияларды.
Зерттеулерде
сызыктык
комбинацияларды
кураушы рет!нде тэуелс!з каржылык керсетюштерд! пайдалану кажет
- т ш м д ! агрегирленген к е р с е х ш ш т ! э з г р л е у мумюн болган жагдайда
е к е н щ ескеру кажет.
Сез!мталдык керсетк!штер!н аныктау мен камтамасыз ету
керсетюштерше эр турл! тэуекел факторларыныц эсерin багалау y m in
тэуекел факторларына камтамасыз ету керсетк!штер!н!н тэуелдтнщ
графиктерш жэне кестелерд! курастыру тэсш колданылады.
Графиктер мен кестелер математикалык статистика тэсЫмен
зерттелед!. Керсетк!штерд1ц мумюн вариациялары бойынша тэуекел
факторларыныц
м ум кш
вариациялары
аныкталады.
Тэуекел
факторлары мэндершш ыктималдыктары белгш] болса, камтамасыз
ету керсетюштершщ мэндер!н улест!руд! багалау м у м к ш . Проблема
болып банктщ РООтэуекелд!к керсетюштержш жиынтык мэндер1
бойынша ссудалык тэуекелд! аныктау гана кала ды.
Банк ресурстарын орналастыру о б ъ е к т ш н щ
т э у е к е л д ir in
формализацияланган багалау тэалдемеск
РОО-нын тэуекелдтн формализацияланган багалау тэалдемеЫ
ретжде РОО-ны сипаттайтын к е р с е т к ! штер м э н д е р ! бойынша РОО
тэуекелд!ri туралы ш ш и м кабылдаудын кандай да алгоритм! ретжде
тусшем1з. Мундай т й и т щ тэалдемеа келеа мэселслерд! шешуд!
болжайды:
РОО т э у е к е л д !г *1 жэне онымен ж у р п з ш е т ш операциялар меи
ресурстрады орналастыру тэуекелдержж угымдарын анаыктау;
РОО тэуекелдт
мен ол туралы акпарат кездер!*
79
факторларынын тЫ м щ аныктау;
- манызды к©рсетюштер топтары мен сэйкес сандык
керсеткчштерд1 аныктау;
- sp6ip мацызды керсеткчш у$|й| тэуекелдЫ кп (ыктималдыкты
улеет1ру тэргад!) аныктау;
- РО О оны сипаттайтын керсеткштер мэндер1 бойынша
тэуекелдшктщ алгоритмш аныктау.
Егер TopTiHmi мшдет шеишлсе жэне РОО корсетюштер! тэуелаз
болса, онда 6eciHmi мшдет ыктималдык тар теориясыньщ
формулаларын карапайым пайдаланумен шешшед] - немесе
ыктималдыктар теориясыньщ аксиомаларына сэйкес корытынды
шыгару аркылы.
Алайда
РОО-ньщ
тэуекелдтн
багалаудьщ
тэж^рибелж
жумысында, б^рщшщен шрсетюштер тэуелд т эдетте багалуга
келмейди екшииден тэуекелд!ктерд1 улеспру белгш емес.
Бас каша айтканда, РО О тэуекелдшн багалайтын банктж
кызметкер непзп факторлардьщ РО О тэуекелдшне эсер ететш Ti3 iMiH
гана аныктай алады жэне к©п болуы мумкш сандык кврсетю штердщ
жеке мэндерш есептеу! мумкш. Бунымен РО О тэуекелдшнщ
проблемасы шешшмещц, 6ipaK шепим кабылдаушы тулга (1 Щ Т ) оны
едэу1р белпсхздж шартында шешуше тура келёд!.
Б^л бели свд ной темендету ушш жэне калайда проблеманы
курылымдастыру у ™ * 1
багалаудьщ рационалды формализацияланган жуйееш Ц шегшен шыкпай, субъективтж тэсшдерге
суйену! керек. Осыдан барып РО О тэуекелдтн багалаудьщ тэсшдерш
эз1рлеудщ басты проблемасы уакыт бойынша, шыгындар, ешмдипк
бойынша ец оптималдыны аныктау болып табылады - 6ip
алгоритмдеп тэсшдемелердщ объектива жэне субъективт1 косылысы.
Лизйнгщис инвестидиялау кёзшдей пайда болатын тэуекелдерд!
баскару
ч'
.
Тэуекелд] багалау, оны баскару мен жоспарлау — sp6ip
инвестициялык кызметтщ, сонын 1шшде лизингтщ манызды
кураушылары. Heri3ri экспертизаны журпзу сатысында лизингтж
компания жобаны жузеге асырумен байланысты пайда болатын
тэуекелдерд!, оларды бакылау мен багалу эд1стерш аныктайды.
Лизингпк катыастарды ескере отырып лизингпк операциялар
тэуекелдерш келеа топтарга 6ipiKTipyre болады: м ул кп к, каржылык,
уйымдастырушылык техникалык, форс-мажорлык, саяси.
Лизингпк кел1амшарттар журпзу кезшде манызды релд! заттык
кукыктан шыгатын жэне оны жою, бузу, урлау, зиян келт1ру,
мерзщнен бурын тозу салдарынан лизинг затыньщ кенеттен ел1м1н
80
KipiKTipeTiH
•
м у л 1 к т !к
•
кел!С1мдер
аткар ад ы ■
«
Сактык коргау л и з и н г т щ катысушылары у ш ш
мынанын
непзшде камтамасыз епледи
тулгалардын
тзуекелдерден е т е у д ! кешлденд1рет1н, мулнсп сактандырудын
д зс ту р л 1 турлер1мен; лизинг затын тасымалдау мен оны орнату,
монтаждау, баска жу мыстар;
лизинг
алушымен
кызмепмен
келпргеи
озш1Н
ж у м ы с к е р л е р !н е , занды жзне жеке тулгаларга, коршаган ортага
залалынын орнын толтыру к а ж е т т щ ш м е н байланысты онын
залалдарын етейтш азаматтык жауапкершшкт! сактандыру;
- сактандырылган лизингпк м у л !к т щ ел1м1 (бузылуы) себебшен
е н д ipiс т е п
у зш ш т г е р салдары ретшдеп лизинг алушы пайдасын
жогалтуды сактандыру. ©ндipicтiн токтап калуынан болатын
сактандырудын ерекшелт ешйрктш токтап калу м е р з ]м ш е
байланысты сактандырушынын жayaпкepшiлiк узактыгын аныктау
манызды, ягни токтап калудан болатын залалды отеу ж у р п з ш е т ш
мерз1м.
Сактык коргаудын аталган тзс1лдер1 сактандырудын ен коп
тараган, д з с т у р щ T y p i болып табылады.
Каржылык тэуекелдерд1 сактандырудын е з ё к т ш 1 п кайта енд1р1С
к е з ш д е п кэсшорыннын е з ш стихиялые апаттардан коргау гана емес сондай ак нарык конъюнктурасынын Tepic жагдайларынан,лизингпк
кызмет керсету жагдайынын нашарлауы т.б окас жагдайлардан
коргану ушш колданады.
Бул багытта непзп каржылык тзуекелдер енд1рушшщ, банктщ,
лизинг беруmi мен лизинг алушынын тэуекелдерь
Лизинг катысушыларынын каржылык тзуекелдерден сактык
коргауы камтамасыз е т ш е д к
- лизинг алушынын уакытша не толык телем кабшетаздтн
сактандырумен;
- лизинг алушынын к е л г с м ш а р т м ш д е т т е р ш
лизингпк
телемдерд1 орындамаумен, елдеп кeлiciмшapт бузу бойынша
санкциялар эркашан ыкпал ете б е р м е й д * ;
- лизингпк мYлiктi кайтара алмау тэуекелшен сактандыру.
Сактандыруан баска лизинттж операцияларды журпзуде
тэуекелдерд! темендетуге лизингпк жобанын
катысушылары
арасында тэуекелдерд1 белу м е х а н и з м ! м у м к ш д ж б е р е д i. Лизинг
к е л iciм ш а р т ы н д а лизинг б е р у ш ! ешируииден х ж е л е й лизинг алушыга
о б ъ е к т ш щ етуш, бузылу тэуекелдерш, объект сапасына сай болуын
алдын ала карастырады.
•
81
•
Сондай ак тэуекелдщ белшектеп лизинг алушыга аудару
мумюндш карастырылады. Алайда бул лизинг алушыньщ гелем
каб!летсiздшне алып келу1 мумюн.
Сондай
ак
м улМ к
кукыкпен
байланысты,
scipece
инвестициялык
тэу екелдердi
аудару
лизингтж
компаниянын,
кызмет!не Kayin тенд1ред1, одан spi егер лизинг алушы лизингпк
телемдерд1 телей алмаса. Лизинг 6epyuii тэуекелд! алдын ала
келкилген
дисконттык
сомамен
мулжт!
кайта
сатып
алу
кел1амшартын журпзу аркылы жабдыктаушыга арттыра алады.
Ipi лизингтж жобаларды жузеге асыру ушш тзуекеддерд1
минимизациялау ретшде сондай ак инвестициялык белсенд1л 1кт1
ынталандыруга багытталган жзне экономиканын дамуына инвестор
каражатын
тартуга
багытталган
мемлекеттж
кешяд1ктер
колданылады.
^
^
Мемлекеттж кепiдщктердi алу конкурсына катысу ушш лизинг
берушшщ несиегер! ккелес1 кужаттарды тапсыруы кажет:
- лизингтж мулжт1 жабдыктаушымен келюшген лизинг
келю1мшарты;
лизинг кел1с 1мшартын жузеге асыру тшмдшшн керсететш
лизинг берушшщ бизнес жоспары;
" агымдагы жыл шоттары бойынша каражат козгалысы мен
болуын керсететш лизинг 6epyuiire кызмет керсететш банктен
хаттаманын тупнускасы мен KeuiipMeci;
- лизинг берушшщ каржылык жагдайы туралы ведомствоаралык
баланстык корытынды жэне банкроттык туралы зацнамамен
карастырылган процедураларды оган колдану,
лизинг берушшщ алдыцгы жыл мен агымдагы жылга
бух! алтерлж есептемес! (салык инспекциясынан тацбалаумен 6ipre).
Мемлекетттж кетлджтерден баска лизингпк операциялардыц
тэуекелдерд1 минимизациялау мен камтамасыз етудщ сешмд1
формасы болып табылатын ресей лизингпк компаниялары езшщ
тзжзрибесшде пайдаланатын келес! кепшдж камтамасыз етулер бар:
багалы кагаздарды кешлге алу, айналымдагы ет!мд1 тауарды кешлге
алу, ипотека, лизинг алушымен оныц экспорттык мэм1лелер1 бойынша
кайта табыстау; банктеп Ш зщ гтж телемдердщ кетлджтерш етеуге
максатгы шоттарды ашу - off-shore accounts.
Лизинг алушыньщ каржылык жагдайын бакылау эдктершщ 6ipi
” лизинг алушыньщ баска банктерден лизинг берушшщ сешмд1
баню не есепт1к, депозиттж жзне баска шоггарын ашу немесе
аударуды толыгырак карастырайык. Бул превентивтж шара бул
банктердщ еншшес курылымдары болып табылатын компаниялармен
82
ж ж колданылады.
0з банктер} аркылыбул операцияны журпзу есеЩнен
тэуекелдерд! темендету мумкшд‘1п анык. Аталмыш схема жаца
клиентке кызмет керсетуден косымша пайда алатын банктщ езше де
экономикалык пайдалы.
Кешлджтер эрбгр накты жагдайда турл! формалар мен келемд!
алады - лизинг алушынын сапалык жэне сандык керсетюштердщ
сипагына
тэуеяд!
(онын
кызмет*1,
гскершк
катынастардын
турактылыгы, беделдт, контрагенттер жиыны).
Лизинг
берушшер
жэне
кептеген
несиелж
уйымдар
тэуекелдерд1
минимализациялау
ретшде
диверсификацияны
пайдаланады (атап айтканда лизингпк
мэмшелер бойынша
инвестициялар портфелш географиялык орналастыру, лизингке
бершетш мулнстщ Фрнеше жабдыктаушыларымен езара эрекеттесу),
инвестицияланатын
каражатты
лимиттеу,
карастырылмаган
шыгындар кезшде-резервтеу (езш ез! сактандыру).
Лизингпк тэуекелдерд! багалау кез}нде манызды pвлдi KayinTi
жэне тэуекелд! жагдай кезшде хабарлау механизмш куруга мумкшдж
беретщ тэуекелд1 етеу тэс‘шдер1 аткарады.
Едэу1р ттомд! эдютердщ 6ipi лизингпк операциялар нарыгына
катысушылармен пайдаланылатын стратегиялык жосггарлау, онын
шепнде функционалды устап турушы стратегия - тэуекел
стратегиясына кешл белшедк Онын непзп элементтерше элеуетп
тэуекелдерд! темендетуге мумюшик беретш превентивт! жэне
колдаушы шаралар болып табылады.
Тэуекелдерди
баскару
саясаты,
ягни
сэйкес
тэуекел
стратегиясын курастыру тэуекелд! багалау нэтижелерше, лизингпк
операциялар субъектшершщ кызмет ету ортасы мен элеуетш
экономикалык жэне технико-технологиялык талдауына, шаруашылык
журпзудщ Ka3 ipri жэне болжанатын норматив^ к базасына,
экономика-математикалык модельдерге, маркетингпк талдауларга
непзделедь
Эрине буларды нормативтш-кукыктык ортаны жэне элеуметгк
экономикалык ортаны мониторингшеуоз жузеге асыру мумкш емес.
Алынган нэтижелердщ деректер! лизингпк операциялар,
каржы-несиелж операциялар нарыгындагы тенденцияларды ескеруге,
кэсшкерлж кызметп жузеге асыру ережелержщ езгеру шен болатын
залалды етеу шараларын алдын ала карастыругамумюндж беред!.
Бул суретте лизинг беруилмен тандалган тэуекел-стратегиясын
есепке ала стратегиялык элеуетпк матрицасы (шаруашылык журпзу
аумактары) бершген.
83
длсаз жакгар/кауштер
8.1 -сурет —Стратегиялык элеуетпк матрицасы
«ВитальдЬ ауданында компанияныц позициялауы ш ш едзу1р
куцгп жактары жэне сырткы мумкшдштердщ кауштер мен элс1з
жактардан артьщ болуын куэландырады. «летальдЬ> облыска жататын
компаниялар жедел шараларды кабы лдауды кажет етед!, ce6eoi
олардын тэуекелд!п ©те жогары. Тэж1рибе кврсетккендей квптеген
компаниялар
«индифференттж
облыска»
жатады.
Мунда
мумкгндиегер де кауштер бойынша да керсетюштер курдель
«ЛабильдЬ> облыска жататын компаниялар жогары мумкшд^ктер мен
КУШТ1 жактары кеп, сондай ак элаз жэне Kayinri жактары да бар. Бул
олардьщ iiuKi жэне сырткы ортага сез1мталдыгымен шарттасылган.
Осылайша
лизингпк
операцияларды
ж урпзу
кезшде
тэуекелдерд!
минимализациялау
мэселесш
шешу
тэуекелд!
темендетудщ турл1 эдктерш колдануды гана
сондай ак
лизингпк тэуекелдерд! баскару бойынша компаниянын лизингпк
саясатымен байланысты тэуекел стратегиясын эз1рлеущ карастырады.
84
Тэуекел дердi хеджерлеу. Мулжтж мудделерд1 сактандырудын
мамандандырылган формасы ретшде хеджерлеу - болашактагы
пайыздык
ставкалардыц,
тауарларга
багалардыц,
валюта
багамдарынын
Tepic
езгерктержщ
нэтижесжде
каржылык
опреациялар тэуекеяш шектеуге немесе жоюга мумкждж беретш
шаралар жуйесь Бундай шаралар болып валюталык тус!нд!рме,
форвардтык операциялар, опциондар жатады.
Хеджерлеу - мукш залалдардын тэуекелiH томендету fp lic i
Компания барлык тэуекелдердщ хеджерлеуге, ештецен! хеджерлемеуге
немесе тандаулы хеджерлеуге шешш кабылдауы мумкш. Сондай-ак
ол 03 калауымен не K e p ic iH m e спекуляциялауы мумюн.
Хеджерлеудщ жоктыгы eKi себептен болуы мумюн. Б1ржииден
фирма тэуекелдер не бул тэуекелдерд1 томендету мумюндгктер!
туралы бшмеу! мумюн. EKiHiuiден ол айырбас багамдары мен
пайыздык ставкалар онын пайдасына 03repyi не мулде ©згермейд! деп
санауы мумкш, Нэтижесшде компания спекуляциямен айналысады:
егер онын кутш у! дурыс болганда ол жецед!, кергсшше болса залалга
ушырайды.
Барлык тэуекелдерд! хеджерлеу - олардан толык кутылудын
б1рден 6ip жолы. Алайда квптеген компаниялардьщ каржылык
директорлары тандаулы хеджерлеуге калауын бередк Егер де олар
валюта багамдары мен пайыздык ставкалар Tepic озгерсе, онда олар
тэуекелд! хеджерлейд!, ал козгалыс олардьщ пайдасына журсе,
тэуекелд! жабылмаган калдырады. Бул Heri3iHeH спекуляция болып
табылады. Болжаушы-мамандар ©зшщ багалауларында эркашан
кателгк
жасайды,
алайда
<<кэсщк©йлар>> болып
табылатын
компаниялардьщ каржылык бешмдершщ кызметкерлepi накты болжам
журпзуге мумкшдш беретш езжщ алдын ала квре бшу кабшетпгже
сенед1
Жалпы хеджерлеудщ кемшшктержщ 6 ip i (ягни барлык
тэуекелдердщ
томендеу!)
брокерлерге
комиссиялык
пен
опциондардын сыйакыларына сомапык шыгындар едэугр аукымды
болып табылады. Тандаулы хеджерлеуд! жалпы шыгындарды
томендету тэсшдержщ 6 ip i ретшда карастыруга болады. Баска тэсш багамдар мен ставкалар белгшенген денгейге дешн взгергеннен кешн
гана тэуекелдерд! сактандыру. Компания белгш 6 ip дэрежеде T e p ic
o ir e p ic T e p f li арта алады деп санауга болады, 6ipaK олар мумюн шепне
жеткенде, алдагы залалдарды жою унлн позицияны толыгымен
хеджерлеу керек. Бундай тэсшдеме айырбас курсы немесе пайыздык
ставкалар туракты болып кала берсе, немесе онтайлы багытта
©згерген
жагдайда
тэуекелдерд!
сактандыру
шыгындарын
.
85
болдырмауга мумкподк бередк
Портфельд1 баскару жагдайында тэуекел жартысын сактандыру
тэуекел дэрежесш арттыру ушш тэуекелд! баскару инструменттерж
пайдаланумен
байланысты т^реледг ¥зак мерз1мд! мемлекетпк
облигациялар немесе акцияларга баганын кетершуш кутетш корды
баскарушы бул жогарылауды пайдалану
у ш' н фьючерстж жэне
опциондык позицияларды ашу мумкш. Онын болжамы дурыс болып
шыкса, онда портфельдеп табыс жогарылайды. Бул валюталык жэне
пайыздык тэуекелдерд! баскаруда пайдаланылатын спекуляциянын
анык формасы болып табылады. Спекуляция аныктамасынан
хеджерлеуд1 толыгымен
емес
журпзуд 1
шеним
кабылдаган
жагдайларды шегергенде де, тэуекел дэрежесш жогарылату ушш
тэуекелдерд! баскару инструменттерж пайдалану кезшде ескермеуге
болмайды.
*
т ^
Форвардтык жэне фьючерен к мэмшелер
Ею тарап кандай да тауар турлер1мен алмасуга болашакта алдын
ала кел]ешгён багамен келюкен эрб1р жагдайда мэселе форвардтык
мэмше туралы ж у р г ш л е д Ь Адамдар мундай мэмшелерд! жш журпзед1
жэне оньщ солай аталуын 6 ш м е й д 5
Мысалы Ыз б ip жылдан кешн Лондоннан Токиога ушакка билет
алдын
ала
тапсырыс
6epin
коюга
шеипм
кабылдадыцыз.
Авиакомпания к ы з м е т к е р ! ci3re eKi нусканьщ 6ipeyiu тавдауды
усынады: каз1р б и л е т т щ 1000 ш.б. кешлденген багасына келюуге,
немесе ушудын алдындагы сэттеп куны бойынша телеуге. EKi
жагдайда адам билет ушш ушатын KyHi телейдк Егер ci3 1000 ш.б
к е п ш д е н д а р ш г е н бага нускасын тандасаныз, онда ci3 форвардтык
мэмше жасадыдыз.
Форвардтык мэмше жасай отырып ci3 билеттщ 1000 ш.б.-тен
жогары оолу тэуекелш жойдыцыз. Егер 6ip жылдан кейш билет
багасы 1500 ш.б. болса, онда с!з дурыс шеипм кабылдаганыцызга
куанасыз. Баска жагынан уш у кунше бага 500 ш.б-ке темендесе,
69pi6ip ci3 1000 ш.б-Ti телеуге мэжбураз. Бул жагдайда эрине ci3
0KiHeci3.
'
' / ’u* •’ Форвардтык мэмше - бул eKi тараптьщ мэмше затын
келешектеп жетюзу туралы биржадан тыс жасалатьш келюм.
Мэмшенщ
барлык
шарттары
кеягамшарт
журпзу
сэттнде
контрагенттермен тусшд!ршедк Мэмшеш орындау тагайындалган
мерз!мде бершген шарттарымен сэйкес ЖYpгiзiлeдi.
Форвардтык мэмше — накты мэмше, ягни орындалуга мждетп
мэмше. jKeaiaM заты ретшде тур л! активтер, мысалы тауарлар,
акциялар, облигациялар, валюта болуы мумкш. Мэмьтеш журпзу
86
контрагенттерден шыгынды талап етпеидь
Форвардтык мэмше эдетте сэйкес актив#! накты сатып аау
немесе сатуды жузеге асыру ушш, сондай ак жабдыктаушыны
сактандыру максатында немесе баганын T e p i езгер1сшен сатып
алушыны сактандыру ушш жасалады. Форвардтык мэмше активтер
кунынын курстык айырмасындагы ойын максатында да жасалуы
мумюн.
Форвардтык мэмше накты мэмше болганымен, контрагенттер
шшщ cepiicreci тарапынан орындамауынан сактандырылмаган.
Контрагенттердщ' бхреушде айыппул санкцняларын толесе де ,егер
бул орайда ол улкен пайда алуы мумкш болса, аталмыш мэмшеш
орындагысы келмей калуы мумюн.
Форвардтык мэмше биржадан ты сжурпзшетш мэмше.
Аталмыш мэмше эдетте накты жетюзуд! немесе сэйкес активт! сатып
алуды болжайтындыктан, контрагенттер оларга ьщгайлы шарттарга
келкгпред!.
Форвардтык
мэмше
стандартты
мэмше болып
табылмайды.
Аталмыш мэмшеш жасау кезшде тараптар мэмше орындалатын
баганы кел!с1мдейдь Бершген бага жетк1зу багасы болып табылады.
Форвардтык мэмшенш эрекет ету мерзим! аралыгында взгер!сс!з
калады. Жетюзу багасы контрагенттер позицияларынын кел1Ымдеу
нэтижеЫ болып табылады. Б1раз уакыттан кешн жана форвардтык
мэмше жасалса,. онда 6ipiHmi мэмшеш жетюзу багасынан
айырыкшалануы мумкш жана жетюзу багасы беютшедц ce6e6i мэмше
непзшде жаткан актив ушш болашак нарык коньюнктурасына
катысты инвесторлардын кутшш! взгердк
Форвардтык мэмшеге байланыстыбаганын тагы 6ip угымы форвардтык бага пайда болады. 0p6ip уакыт сэтшде форвардтык бага
- бул сэтте жасалган форвардтык мэмшеде беютшген жетюзу багасы.
Осылайша мэмшеш журпзу сэтшде форвардтык бага жетюзу
багасына тен- Жана форвардтык мэмшелерд1 журпзуде жана
форвардтык бага калыптасады.
Фьючерст!к мэмше - бул непзшен саудасы белгш биржаларда
журпзшетш жэне шарттары белпленген KepinicTe атандарггалган
болып келетш форвардтык мэмшемен 6‘фдей. Фьючерен к мэмшелер
журпзшетш биржа сатып алушы мен сатушы арасындагы делдал
релщ аткарады. Осылайша 9p6ipeyi биржамен кел!с!мшарт журпзедь
Стандарттау барлык фьючерспк мэм!лелер ушiн шарттар б^рдей
екежн бшд|ред]. Форвардтык мэмше сатып алушы мен сатушы кез
болатын тэуекелдерд! темендетедь Бул мысалда карастырылады.
Бидай e c ip e T iH фермерд! елестетешк, оракка деш 6ip ай калды
87
дешк, астык мелшер 1 аныкталган деуге болады. Фермерлж
табыстардын коп бел in бидайды сатумен байланысты болгандыктан,
фермер болашак баганын динамикасын белпсЬджпен байланысты
тэуекелден кутылуы мумюн. Бул максатта ол астыкты бектлген
багамен болашакта ж еткЬу шартымен сатады.
Сондай-ак 6ip айдан кейш нан nicipy уш ш ун кажет болатынын
Шлешр наубайшы бар екешн болжаймыз. Наубайшынын табысынын
кеп белгп онын бизнес 1мен байланысты. Фермер де, наубайшы да
бидайга
болашак
багалардын
салыстырмалы
дедгешндёп
белпс1зд1ктен кауштенед1, 6ipaK оган багалык тэуекелдщ темендету
уцпн астыкты болашакта жетк!зу шартымен каз1р сатып алу тшмдь
Солайша фермер мен наубайшынын тшёктер! сэйкес келедк Се6e6i
фермер де езш щ тэуекел ш темендету мен бидайды болашакта жетюзу
шартымен каз!р саткысы келедь
Сондыктан фермер мен наубайшы белгш 6ip форвардтык бага
туралы
келМ мш арт
жасайды.
Форвардтык
мэмше
фермер
наубайшыга бидайдьщ белгш мелшерш форвардтык багамен жетюзу
сэтшдеп спот багасына тэуелей жетю зетш ш бшд1редк
Бул шарттарда ек! эрштее жетю зу куш накты бага кандай
болатынына байланысты белпаздж тэуекелш жояды. 0p6ipeyi езшщ
тэуекелш хеджерлейдк
Фьючерс™ к мэмшелер жогары ет1мд]. Олар уш ш кед eKiHini
ретт1 нарык бар, ce6e6i олардьщ шарттары барлык инвесторлар ушш
б!рдей. Сонымен катар биржа сэйкес мэмшелер бойынша нарыкты
жасауга, ягни туракты непзде оларды сату мен сатып алуга арналган
дилерлер институты непзшде аталмыш мэмшелердщ ёК1ШШ perri
нарыгын уйым дастырады. Осылайша инвестор кез келген уакытта
фьючеретш мэмшеш сатып алуга не сатуга мумкш болатынына
сешмд1 болады, жэне кешн езшщ позициясын оффсетпк мэмше
журпзу аркылы таратуына еенмда болады. Аталган сэт фьючерспк
мэмше
иесшщ
артыкшылыгы
форвардтык
мэмше
иесшен
артыкшылыкты бередь
Мэмшелер шарттарыньщ стандартты сипаты контрагенттер
ушш ьщгайсыз болуы мумкш . Мысалы оларга тауарды жетюзудщ бул
тауарга фьючерстш мэмшедегщен баска мелшерде, баска орында,
баска уакытта жетюзшу! талап етшедк Осыган байланысты
фьючерен к мэмшелер журпзу езшщ максаты ретшде активтш нагыз
жетшзшу1 емес, ал контрагенттер позицияларын хеджерлеу немесе
багалар айырмасындагы ойын болып табылады. Фьючерстж
мэмшелер
бойынша
инвесторлар
позицияларынын
абсолютп
кепшипп олармен офсетпк мэмшелер аркылы мэмше эрекет ету
88
урдюшде таратылады, тек мэмтлёлерд1ч 2 % - 5 % злемдгк тэж'фибеде
сэйкес активтердщ накты жетюзшу1мен аякталады.
Фьючерспк
мэмТденщ артыкшылыгы онын орындалуы
биржаньщ есеп айырысу палатасымен юшлд&щршеда. Осылайша
мэмшеш жасаганда инвесторларга эрштеспц каржылык жагдайдьщ
аныктауды кажет етпейдь
Форвардтык мэмшелерге ТэрГзд! фьючерстйс баганын одан api
жогарылауы кезшде мэмшеш саты п а л у ш ы жецед!, ал с а т у ш ы
l i e
. KepiciHiue, фьючерспк баганын темендеу*! кезшде мэмшеш
сатушы жещп, мэмшеш сатып алушы женшедь
Форвардтык
мэмшелер бойынша сыйакылар (жогалтулар) инвесторларменолардыц
арасында езара есеп айырысу болганда мэмше MepsiMi вткеннен кешн
жузеге асырылады. Форвардтык мэмше бойынша эрб!р сауда куш
сонында есеп айырысу палатасыинвесторлардын позицияларынык
кайта e c e 6 iH журпзед!, сыйакы сомасын женген тарапка жещлген
тарап шотынан аударады. Аталган сома вариациялык (ауыспалы)
маржа деп аталады.
Осылайша эр куннщ корытындысы бойынша тараптар жещстер
мен жешлхстерге ие болады. Егер инвестордын маржалык шотында
есеп айырысу палатасымен беютшген маржалык соманын минималды
молшершен асатын сома болса инвестор артык соманы шотынан
алуына болады. E ip уакытта егер инвестор шотында минимум сомадан
томен болса, онда брокер клиентке косымша жарна енлзу KepeKTiri
туралы хабарлайды. Инвестор талап етшген соманы енпзбесе брокер
онын шотын офсетт1к мэмше аркылы ликвидациялайды.
Опциондар. Опциондар сактандыру кея1с1мшартынын тагы 6 ip
кен тараган формасы. Опцион - бул болашакта беютшген багамен
б!рдецеш сату не сатып алуга кукыгы болып табылады. Тараптардын
6 ip e y iH e б1рдецеш сату не сатып алуга кукык беретш мэмшелер
опцион болып табылады. Осылайша опцион бойынша хеджерлеу
сактанушынын белгш толем ушш (опциондык сыйакы) кел1сшген
мерз1мде беютшген багаммен валютанын келюшген мелшерш сатып
алу кукыкты (мтндетп емес) бшдгред!. Мунда опцион куны
(опциондык сыйакы) сактандыру жарнасыньщ баламасы ретшде
кврсетшедь
Опцион оны сатып алушыга онын кызыгушылык бшдгретш
баганын минимумы немесе максимумын беютуге мумюндк бередь
Онын тэуекел! онын твленетш сыйакысымен шектелед!, ал мэмше
сатушысынын тэуекел1 баганын озгеруше катысты элеуетп
шектелмеген.
Сатып алушы ушш пайдалар: шектеул-i тэуекел (сыйакы
89
сомасы), шектеул1 каражат кезшдеп тауардын ipi келемдерш бакылау,
сатып алу кутипсшде максималды баганы, ал сату кутЫешде
минималды
баганы
6eKiTyre
мумш вдк,
хеджерлеудщ г у р т
стратегияларын колдану м ум ю нд т.
Опцион сатушыларынын пайдасы - жогары табыс пен акта
каражаттарынын агымын арттыру.
Сактандыру жзне хеджерлеу. Сактандыру мен хеджерлеу
арасында фундаментальды айырмашылык бар. Хеджерлеу кeзiндe с!з
пайда алу мумкшдшнен бас тартып, залалдар тзуекелш жоясыз.
Сактандыруга келе, залалдар тэуекелш жою ушш ci3 сактандыру
жарнасын енпзесЬ, алайда пайда алу м ум кж д тн сактап каласыз.
Алдында карастырылган мысалды айтуга болады. Осы куннен
бастап 6ip жылдан кешн ci3 Лондоннан Токиога ушуды
жоспарлайсыз. Ci3 ушакка билетке алдын ала тапсырыс 6epin коюды
щештгщз, авиакомпания кызметкер! eKi нусканьщ 6ipeyiH тацдауды
усынды: не Ka3ip кешлденген багамен билета сату туралы келшу, не
ушар алдында сол еэттеп баганы телеу. Егер ci3 6ip жылдан кешн
1000 ш.б -Ti телеуге шепам кабылдасацыз - бул хежерлеу. Осыдан ci3
ештецеш жогалтпайсыз, 6ipaK 1000 ш.б-тен темен соманы телеуден
бас тартасыз.
Баска нуска ретшде, мысалы авиакомпания азге 6ip жылдан
кешн билета 1000 ш.б -ке сатып алу кукыгы ушш Ka3 ip 20 ш.б телеу#
усынады. Бул кукыкты сатып алу сактандыру болып табылады. Ол ci3
Токиога уш у
уш ш
1000 ш.б-тен
жогары
телемейтшодзд!
кепшденд1редь Ж ы л цщнде бага ессе ci3 ез кукыгынызды пайдаланасыз. Ал керщшше жагдайда ол с г з щ ештенеге мшдеттемейд!.
20m.6-Ti телей отырып, ci3 1000 ш.б-тен жогары телеу тэуекелшен
сактанасыз.
. ...
;Г Хеджерлеу модель Хеджер белплеген жоспарды жузеге асыру
ушш тал ап етшетш мэмшелер мелшер1 бойынша шеш!мд1 кабылдауы
тшс. Жетюзу уш1н ен тшмд* облигацияны хеджерлеу кезшде оцай
аныкталады
~
облигаиияар полтпшйькуны
Ао ш п р а к т а н ы ----------------------х к а йm ac ап а у к о э ф ф тщеты
контрактноминалды;уны
'
(8 1)
\
/
Кайта есептеу коэффвденйне кебейтшу жетюзу ушш едэу1р
тшмд1 облигаци багасы мен мэмше непзшде жаткан шартты
облигация багасы арасындагы айырманы тузету ушш кажет (мысалы
купондык пайызы жылына 12 % ). едэу!р жогары табыстылыгы бар
облигация куны да жогары, оны хеджерлеу уш ш фьючерстж
90
мэмшелердщ сэйкес саны да кажет болады.
Осылайша хеджер тэуекелд! жабу ушш кыска мерз*1мд1
облигацияларга 108 не 109 фьючерстж мэмшелер пайдалануы мумюн
еяк
U
т
.
.
.
.
.
Жетюзу ушш едэу1р тшмш обигациялардан айырыкша
облигацияны хеджерлеу кезшде олардьщ багаларыньщ салыстырмалы
езгерйш йпн ескеред1 Сонгысын облигация бойынша табыстын
! %-га (номиналдык кунынын 100 ш.б-не) езгерушщ акшалай
эквивалентш аныктау аркылы есептеуге болады. Егер хеджерленетш
облигация жетюзу ушш тжмдщен баганын едэу!р жогары езгер1амен
сипатталса, онда мэмшелердщ кеб1рек саны кажет жэне KepiciHiue.
Баганын салыстырмалы езгерпш тт хеджерлеу ушщ кажегп
мэмшелер санын аныктауда ескершед! жэне формула мынаны
кврсетед1
облигацияi ар ношталды куны
Контракт саны = ---------- ------------ --- х
Я
контракт номиналды куны
•
х кайта санау коэффициенты х
(8.2)
х облигацияны жеткпу кайта санау коэффициент!
Осылайша аталмыш жагдайда 155 мэмше кажет болады.
Мэмшелердщ мундай улкен саны фьючерстж нарыктагы залалдар мен
пайдалар колма-колдагы пайда мен залалды тецеспршу! ушш кажет.
Баганьщ салыстырмалы езгерпотпне езгертулераз эрб!р бес ш.б-тщ
тек 3,50 ш.б. багалардын ©згеру! кезшде сактандырылады.
Хеджерленетш жэне жетюзу ушш едэучр тшмд! облигациянын
коэффиценттер!
арасындагы
айырма баганын
салыстырмалы
езгергвдтхпнде кершгс табады. Кайта есептеудщ жогары коэффициент)
(номиналдын 100 ш.б-ке) салыстырмалы кымбат облигацияларга тэн,
ал олардьщ багалары пайыздык ставкалардын 93repici кеУшдеп улкен
ауыткуларга салынады.
Баганын
салыстырмалы
езгерпш ттнщ
ауыткулары
хеджерлеудщ
тш мдш гш
темендету i
мумюн.
Бул
баганын
салыстырмалы езгерпигпп хеджерлеу кезещнде еткен бакылаулар
непзгндеп болжамнан айырыкшаланганда болады. Алайда жогарыда
аталган фактордьщ мумюн Tepic эсерше карамастан, базистж
тэуекелдепдей тэуекелден оптимапды емес коргау оныц мулде
жоктыгынан едэучр жаксырак. Сонымен катар турл! багалы
кагаздардан туратын портфельдерд! хеджерлеу кезшде жекелеген
облигациялардын хеджерлеу кемшшктер! эдетте онтайланады.
91
Эдебиеттер
1 Корпоративны каржы : оку-эд1стемел1к окулык. - Павлодар ;
Кереку, 2011. - 80 б.
2 Элжанова Н. Ш . Инвестициялык жобалау : электрондык оку
куралы. - Алматы, Нур-пресс, 2010. - 250 б.
3 Жобаларды
талдау
Экономика
мамандыктарыныц
студёнттёр!не арналган оку куралы. - Павлодар : Кереку, 2010 80 б.
4 Каржы менеджмент : оку куралы. - Павлодар : Кереку, 2009. 65 б.
92
[
■
>
*
I
|
г
I
I
|
Мазмуны
Kipicne......................................................................................
1 Тэуекелдщ непзп принциптер1 жэне онын м эщ ......................
2 Тэуекелд! ж'истеудш непзп кагидалары...................................
3 Тэуекелд! баскарудын кезендер! жэне непзп кагидалары.........
4 Кэсшорында тэуекелд! баскару эд*1стер1 ...................................
5 Экономикалык тэуекелд! багалаудьщ сандык жуйес!................
6 Тэуекел дэрежелерш елшеудеп субъективтк багалаулардын
эд1стер1 жэне сараптамалык рэамдер.......................................
7 Тэуекел-менеджментшщ непзп аспектшер! жэне онын
компанияда орнату..................................................................
8 Тэуекелд1 салалык баскару......................................................
Эдебиетгер...............................................................................
■в
ив
3
4
g
15
21
38
52
58
70
92
Н. М . Закриянова
ТЭУЕКЕЛДЕРД1 БАСКАРУ
Оку куралы
Техникалык редактор Б. В. Нургожина
Жауапты хатшы А. К. Темиргалинова
Басуга 17.09.2013 ж.
Opin Typi Times.
П щ ш 29,7 х 42 !4. Офсеттш кагаз.
Шартты баспа табагы 4,47 Таралымы 500 дана
Тапсырыс № 2100
« К Е Р Е К У » Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекегпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
БЕК1ТЕМ1Н
С. Торайгыров атмндагы
ПМ У4
-^йС оку icix<w-,\
ж о н Ш с ^ р о р е к то М
Н; ЭОДфеЙфер
.
201Щ ^ 1 »
/
4v4>.
£
Жу
~
Щ М
Курастыруш ы Н. М. Закриянова
Каржы кафсдрасы
Тэуекелдерд1 баскару
«Каржы» мамандыгыныц студенттерше арналган
оку куралы
Кафедра мэжшсшде беютиш 2013 ж. «
» гг>«
№ ^
хаттама
г. М. Бейсембаева
Кафедра мецгеруцис1
Каржы-экономика
факультетшщ
макулданган 2013 ж. « //
» W
оку-эдютемелж
№ /г
хаттама
кенесшде
О 0 К терайымы_______ А. Б. Тем1ргалиева
КЕЛ1С1ДШ
Э
|
К Э Ф деканы
у/^ н & у
Т. Я. Эрназаров
2013 ж. «
ss
»
г <
»
iY
Г. С. Баяхметова 2013 ж. « /^ »
МАКУЛДАНДЫ
О ЭБ бастыгы
„^
_____ Е. Н. Жуманкулова 2013 ж. «
^
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
5 518 Кб
Теги
baskharu, 2847, zakriyanova, tauekelderdi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа