close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

2996 jarmakin o.kh. magzumov kh.b matin lingvistikasi

код для вставкиСкачать
ҚАЗЛҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
с . т о р а й ғ ы р о в 'а т ы н д а ғ ы п а в л о д а р м е м л е к е т т і к у н и в е р с и т е т і
О.Қ. Жармакин, Қ.Б. Мағзұмов
МӘТІН ЛИНГВИСТИКАСЫ
Филология мамандықтарының студенттеріне арналған
оқу құралы
Павлодар
Кереку
2012
Ж . ~31
Қазақстан Рсспуоликасыныц Ьілім жәнс гылым министрлігі
С. Торайі ыров агындагы ІІавлодар мсмлсксттік унивсрситсті
О. Қ. Жармакин, Қ. Б. Магзұмов
МӘТІН ЛИНГВИСТИКАСЫ
Филология мамандыктарының студенттеріне арналган
оку кұралы
I Іавлодар
. Кереку
2012
Ә О Ж 80/8 і (075.8)
КБЖ 81,2-5-923
Ж ЗІ
"
С. Торакіғыров атындағы Павлодар меіилекеттік университетінін
Ғылыми кенесімен басуға ұсынылды
Пікірсарапшылар:
Темиргазина З.Қ. ф.ғ.докторы, профессор, Павлодар
мемлекеттік педагогика институты;
Әміренов А.Д. - ф.ғ.к., доцент, Павлодар мемлекеттік
педагогика институты;
Кәріпжанова Г.Т. - ф.ғ.к., доцент, С. Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті.
Ж 31
Жаріиакин О.Қ., М а п у м о в Қ.Б.
Мәтін лингвистикасы: филология мамандыктарының
студенттеріне арналған оку кұралы / О.Қ. Жармакин,
Қ.Б. Мағзұмов - Павлодар: Кереку, 2012. - 83 б.
І5ЕМ 978-601-238-247-1
Оку құралы филология мамандыктарының студенттеріне
арналған. «Мәтін лингвистикасы» пәні бойынша типтік окулык
бағдарламаға сәйкес мэтін теориясының негізгі ұғымдары мен
категориялары, оның мағыналык, коммуникативтік, кұрылымдык т.б.
ерекшеліктері карастырылып, талданды.
Ә О Ж 80/81 (075.8)
КБЖ 81.2-5-923
іі
*°РЗЙҒЫров
15ВЫ 978-601- 2 3 8 - 2 4 7 ^ и д а ғ ы п м ү . ш
Ііакадөмик С.Бей
макин 6 .Қ ., іу|агзұмов Қ.Б., 2012
С^С^ТГорайгьфой-атіііндағь! ПМУ, 2012
Материалдын дұрыс болуына. грамматикапык жэне орфофафиялык кателерге
авторлар мен кұрастырушылар жауапты
Л.ік
ы
с
о
і
Үсынылып огырган окл ісүралынын басты максаты - жогары
оку орындарынын фнлолоіия факуііыегтсрімдс окытылатын «Мәіін
лингвистнкасы» пәні бойынша гиптік окулык бағдарламага сәйкес
дәріс және семинар сабакгарында қолдануга болатындай кажетгі оку
материалын шагын да ұгынықгы етіп жазып шыг>. Мәіініан>шы
Ресей және каіак лингвист галымдарының сонғы 20-30 жылда жарык
корген гылыми еңбектері мсн окулыкіарыныц біраіын талдап, оку
күралымыздың негізіне алдык. Мәтін деген копжоспарлы жүие, ол
онтологиялык, гносеологиялык, лингвисгикалык, психологиялык және
прагматикалык тұрғыда зерггелу устінде, әрі зертгеудің казіргі
антропоцентрисгік% когнигивтік баі ы пары нда да кешенді жүмыс
тынлырылуда. Осы жагдайларды ескере отырып, бІз сг>дснпср
кауымына типтік багдарламага сәйкес оку маіериалын ыкшамдап,
олардың так ы р ы тар д ы кажеггі децгейде игеруіне оц ықгіал ж асам а
ұміылдық. Осы оқу күралы жоне косымшада берілген арнайы
тсрминдік гүсіндірме создігімен біз мәтін теориясына катысіы
лингвисгикалык тсрминологияны мсмлекеттік тілде калыпгастыр>
ү рдісіне мүмкшдіпнше үлес коса алсак, алга койіап міндегімізді
біршама орындаган боламыз.
•
#
М этііі лиіігвіістіікасы гылыіии
ііэіі
рстіндс
- өзінің теориясы мсн практикасы бар
еалыстырмалы гүрде алганда жас (XX гасырлыи ортасы) дербес
гылым және оку пәні. Мэтін
лингвистикасы
мәтін ұгымына
мсгізделіп, көбінесе оны таллаумен байланыстыратым филологиялык
риторика аталатын ріпорнканын тагы бір багытының дамуына ыкиал
етеді.
Заманауи мәтін лингвистикасы мәтіннің озі мсн к\рылымын,
категориялары
мен
тілдік бірліктерін, сол сиякты мәтінді, ең
алдымен көркем мәтінді күрастыру, тудыру және талдау тәсілдерін
зсрделейді.
Соңгы отыз жылда мәтін лигвистикасында үш дербес гылыми
сала аныкталды:
- жалпы мәтін теоріпісы (И. Р. Гальперин);
- мәтііі г р а м м а т н к а с ы (О. И. Москальская);
- мәтііі с т и л ііс т и к а с ы (И. В. Арнольд, В. В. Одинцов).
Мәтін лингвистикасы мәтінде колданылатын түрлі коннотация
күралдары
(функиионалды-стилистикалык,
эмоционалдыэкспрессивті, багалаушы) сң алдымен, ф ункционаіды стилистикала
зердел енеті і щі ктен стилистикамен, нормаларын білмей карымкатынас мәдениетін меңгеру, сауатты және коммуникативті барабар
мәтін кұрастыру мүмкін болмаганлыктан, сойлеу мәлениетімен тыгыз
байланысты.
,
ч
Шын мәнінде мәтін лингвистикасы (мәтінді лингвистикалык
талдау да) бүрын окылып. болашак тілші-мамандардың санасында
антылган немесе жазылган сойлеуге сергек карауга. окыган мотінінің
мазмүны гана емес, терең магынасына да үнілуге ерекше тілдік
(сгилистикалық) сезім калыптастырагын лингвистика.гіык және
әлебиеттану
пәндерінің
корытындысын
шыгаратып
жалпы
филологиялык пән болып табылады.
Мәтін-мәтін лингвисіикасы мен оның практикалық курсының,
мотінді лингвистикаіы к талдау мен әдебиеттанудың ортак зерттеу
объектісі,
- ' : /гщ
>:г' ^
Алайда
әдебиеттану
объектісіне
караганда
мэтін
лингвистикасының талдау объектісі кеңірек, себебі ол:
тек коркем
шыгарманы гана емес, барлык сөйлеу
шыгармапарын камтиды;
мэтінді сол мәгінді тудырып түрган барлык тілдік
элементтердің
комбинаңиясы
ретінле
зерітейлі.
Ол
тілдік
аракатынастардың озгерістерін, мэтін ішіндегі олардың динамикасын
М
ә т ііі л і і і і г в и с т і і к я с ы
4
зерделеп, мазмун түріысында мәтіинің н д еял ы қ-іак ы р ы ты к жоие
эстстикалык денгейінде жасакталуын, айтылым тұрғысындағ ы
функциясын белгілейді, осы тұста эдебиеттаі іу мен үштасады.
Әдебиеттану мәтінді ндеялык мазмүны, эстетикшіык күндыльны,
жанрлык аргыкшылыгы, комнозициялык үйымдасіырылуы кырынан
карастырады. Баскаша айтканда, оз галдауында формадан мазмүнга
карай, ал әдебиеттануда мазмүннан форма* а карай ауысады;
- лингвисг өз талдауын кои жагдайда накіы мэгінді та.ідаумен
шекгесе, ягни зертгеудің иммаиенттік эдісін колданса, әдебиеттанушы
үиемі тарихи, элеуметтік, философиялык синатта экскүрстар
жүргізеді, ягни көбіне зертгеудің нроекциялык эдісін колданады
(В .В. Виноградовтың терминдері);
- лингвис г мэтінді ең алдымен окырман (адресат) түргысынан,
ал әдебиеттанушы ең алдымен автор (адресанг) түргысынан тшідайды.
Мәтін лингвистикасында мәтінніц негізіі екі объектісі
айкындалады:
- түтас сөйлеу шыгармасы - сөйлеудің кең магынасындагы
мэтін, макромәтін;
- күрделі фразалык гүтастык немесе күрделі синтаксисіік
т^тастык -сойлеудің тар магынасындагы мэтін, микромэтін.
Күрделі фразалық тұгастык пеи тұтас сөйлеу шыгармасы
шекараларының сай келуі мүмкін. Шагын колемдеі і түтас сойлеу
шыгармасының (газег мака-іасы, кыска эңгіме, ауа райы гуралы хабар,
хабарландыру, г.с.с.) жалгыз фразадан тыс бірліктеи күралуы мүмкін.
Дегенмен, бұл шагын жанрлы жэне шагын көлемді мэгіндерге гана
катысты оолгандыктан, мэтіннің екі объектісін-макромэтін мен
микромэтінді айырган жон, себебі күрделі фразалык гүіасіы к пен
түтас сөйлеу шыгармасы-мүлде түрліше тэртіптегі бірліктер.
Күрделі фразалык түгастык - сингаксистік үгым, түтас сойлеу
шыгармасы
- әлеуметтік-сойлеу күбылысы,
когамнын түрлі
салаларына кызмет ететін ең жогары деңгейдегі коммуникагивіік
бірлік.
Байласымды мэтін мен байласымды сөйлеу (мэгін) күрау
модельдері мэтін л и іігв іісги к асы ііы ц н ы сан ы болып табылады.
Бұл пәннің міндетгері:
_
,. ,
, л
- болашак мамандардың бойына мэтінді (ең алдымен-көркем
мәтінді), тілдік жэне магыналык
ұйымын талдаудың кэсіби
дагдыларын сіңіру;
- олардың осы талдаудың теориясы мен эдістемесін меңіеруі.
Мэтін лингвистикасының негізгі мэселелері мен үгымдары:
- мәтінді талдау;
5
- мәтін параметрлері;
- мәтін бірліктерін аныктау;
- мәтін категорняларын аныктау;
- мәтін бірліктерін грамматикалык және семангикалык зерттех.
Мәтінлі талдаулын негі и і аспектілері:
- лингвистикалык түсіндірме-казіргі казак әдеби тілін казіргі
әдеби нормамен шендестіру г\рғы сы нда тіллік бірліктерді, соның
ішінле тіллік бірліктерлін фу11кциялык-стильдік және сгилистикалык
бояуьш карастыру;
- семантикалау, үгымы комескілеу созлерді, сол сиякгы
идеялык-теориялык жүктемесі (лексика-фразеолопіялык деңгеиі)
ауырлау создерді түсіндіру. Бүл магынадз сейлем млтіннін бейнелілігі
мен тілдін істетикалы к гүргысынан статикаіы . іпартты болып келуін
корсетеді (микробеинелерді, коркемдік және накыш формаларын және
т.6. табуҚ
Мәтіиді таллаудын негіігі деңгейлері:
- бейнелік-тілдік (сездің бейнелеу кұралдары);
- кұрылымды к-компо іиішялы қ;
- идеялык-такырыптык.
Мәтінлі лингвисіика.іык талдаудын негізгі иринциптері:
- историзм принципі (шыгарма жаіылган тілдік дәуірді ескеру);
" піыгарманың формасы мен маімүнының өзара байланысын,
өзара шартгылыгын ескерч приниипі (мазмүига, сондай-ак, сол
м.пмүнның әсерлік сипатын күш ейт\ге, прагматикалык функииясына
баі ыттал»ан тіл кұралдарын ескеру};
- млтінді талдауга лецгейлік приниип (мәтіндеі і тілдік жүйенің
барлық таңбалык децгейлерін зерттеу);
“ Ж;1ЛПЫ мси жексиі үйлестіру принцниі (мәііндегі жалпы
11,11
жа.іпы сти.іьлік, ж аіпы жанрлык пен жеке авю рлыктың
е іара әрекеттестігін ескеру)
Мәтіиді лингвистика.ш к талдаудың әдістері меп амалдарына
жататыидар:
с і и .і и с і и к а .і ы к ж с н е р н м е н і эдісі - синонимдерлі іріктеу,
млтінлі кыскарту мен кеиейтч, мәтіндегі сойлемдердің ориын
адмастыру сиякты ^ркиты аранжировка түрлері, сойлемде компрессия
ко.ідаиу:
багынынкы
сой іемді
косемшелік
жоне
есімшелік
амаілармен, детерминаиттармеи (сойлсмнін басында мезгід жоне
мекем пысыктауыш тарын) алмастырл; мәтіидегі жай жаие ісүрмадас
січі.темдердіи
аракатыиасын,
гипотаксисті
параіаксиске
жлне
ксрісінше і г ертү;
г'
6
- сем ан ти к а-стн .іи сти к ал ы қ әдіс - тілдік ережедерден а\ытк>,
магынаның заттык жәие коііногативтік эдеменггеріп үйлестіру; накты
мотіндегі дара, көн мэнділік; сөйлеуді (мэтіндегі фразаны) бірнеше
мәрте кайталау есебінен магыналык элементіерді ар п ы р у ; бұл эдіс
мэтін бірліктерін жалпы ха-іыктык тіл элементтерімен (ягнн мәтіндегі
бірліктерді олардыц сәздіктердегі мэнімен) салгастыру үшін
колданылады;
- салгасіыру-сііыистика.іык эдіс - бір ішіті мазм^ндагы
мэтіндердін тілдік безендірілуіндегі үксастык пен айырмашылыкіы
табуга комектеседі, негізінен түпнүска мен аударма мэгіндерін
салыстырганда колданылалы, авторлык варианггарды са;іыстыр> эдісі
деп аталатын алгашкы жэне іүпкі варнанітарын са.іыстырганда да
колданылуы мүмкін;
- мэтінді санлык талдау эдістері — санлык іаңдылыкгарды
(сын есімнің, үстеудІң жэне т.б.-ның санын) та> ыік мэтіннің гілдік
К-үралдарының сапалык айырмашылыгын таб>га көмектесегін
ы кти мал д ы-с тат истикал ы к эдіс.
7
1
Мәтін
ж эііс о ііы н
неі ізгі белгілері
1.1 Мэтін туралы угым
Мәтімнің тууы мен түсінілуі мәтінді зертгеудін оргалык
объектісі және негізгі проблематикасы болып табылалы. Магынанын
мәнге (мәтінніц тууы) және мәннің магынага (мэтіннің түсінілуі)
түрлену механизмдері «сана-тіл-әлем» триадасынын шеңберінде
карастыры л ад ы .
Тіл кызметі-баска кызмет түрлеріне сіңіскен мәтін кызметі.
Мотін - карым-катынастың негізгі бірлігі. Адамлар жекелеген
созлермен, сөйлемдермен емес, мәтіндермен карым-катынас жасайды.
«Мәтін» үгымы ертеден болганымен, терминологиялык үгымда
бертінде колданыла бастады.
«Мәтін»
(текст) созінін этимологиясы латыннын іехо«ю ким ы н», «тігемін», «өремін» етістігіне үштасады, Іехіиз -«мата»,
(<*ткань») дегенлі білдірелі (орыстың «текстиль» созіи еске алайык»).
Баскаша айтканда, «мәтін» (текст) сөзі семангикасының негізінде
«тігу», «ору» метафорасы жагыр. Салыстыру үшін: «мән-магынасыз
әлденені айтуды» білліретін, «плести» етістігі, «сплетни» зат есімі
немесе көне орыс кітап сөзі «плетение словес»; казіргі лингвистер мен
сыншылардың
еңбектеріндегі
«ткань текста»
мстафорасының
колланылуы.
Қазіргі
мәтін лингвистикасында даулы
мәселелер коп.
Амырмашылык, ең аллымем, мәтіннін тіл мен сөйлеудің кайсысының
жүйесіне жататындыгында.
Мәтіннің коммумикацмя актісімен шендесүі, оның сөйлеу
т) дырушы сипаты, мәтімдік кызметтің функциоматды кызметі
мәтімнің сөйлеу жэііе тек сөйлеу күбылысы екеніне семдіреді.
Алайда И. Р. Гальперин, О. И. Москальская. Н. И. Шендельс,
Г. В. Колшанский және баска галымдардың пікірінше, мәтін-тілдің
модельдендірілген
бірлігі,
карым-катынаста
коммуникативтік
аякталган ойга ие негізгі тілдік бірлік ретінде когамла кызмет ететін
ммкрожүйе [1,18 б.].
М әтіндердің тілдік үйымдастырылуына жэне айтушының
(жазушының) коммуникативтік ниетіне карай Г.А. Золотова бес мәтін
(сөйлеу) типтерін немесе сойлеу регистрлерін бәледі: репродуктивті
(бейнелеу), информативтік, генеритивтік (акпаратты жинактау) момологка, волюнтмвтік жәме реактивтік-диалог ка тэн [ 2, 28 б.].
Осы типтердің әркайсысының белгілі бір белгісі бар. Мәселен,
репродуктнвті регнсірлс амтушы байкаганын гілге тиек етеді.
Репродуктивті типтегі (регистрдегі) айтылымдар мынадай болып
ш
8
келеді: «Менің коргеніме караганда...», «Меніц естігенім...». «Мсніш
сезгенім...».
Информатнвтік регистр айтушыга белгілі немесе ой елегінен
өткізген фактілер, окигалар, касиеттер туралы хабарды усынады.
Информативтік регистр айгылымдары мынадай болын келеді. «Менін
білуімше...», «...екені белгілі».
Генерііінвіік регистрле айтушы өмірді тәжірибемен және
әмбебал біліммеи шендестіре отырып, жинакталган акпараг береді.
Генеритивтік реіистрлер ой гүйіні, қанатгы сөздер, мақал-мотел
түрінде болады. «Нл болам десец, бесігінді түзе» (М. Әуезов). «Ер елді
қоргайды, е;і ерді коргайды» (Макал).
Диалогта волонтивтік жәие реактивгік регистрлер кұра.'ідары
өткеріледі. Волюнтнвтік регисгрдіц міндеті-адресаггы іс-кимылга,
акиқат үзіндісін озіертуге шакыру, р е а к т и в г ік регистрдіц міндетіжагдайды багалау болып табылады.
Мысалы
Маган күйеуге ти, - деді тырна. - Сендей узынгұрага калай
тимейін... (В. Д аіь. Ертегілер). Бүл диалогга волюнтивтік регисір
гырнанын с озі, реактивтік-құтанның созі гүрінде берілген.
Преднкативгік
бірліктердің
коптігінен
немесе
олардып
бірігуінен дерексізденіп, бір типгі мәтіндерде колданылатын
сөилеудің коммуникативгік регистр ұгымы накты айтылымдарда.
мәтіндерде немесе олардың үзінділерінде беріледі. Бір жагдайда ол
еркін, қозгалмаіы. екінші жагдайда қатаң шектеулі комбинацняларда
когамдық сойлеу практикасының әр түрлі текстер мен
жанрларындагы мэтіндердің композициясын кұрайды.
Сонымен, айтушының окигапар мен әлем туралы білімді
кабылдауы мен млгіндік түсінігі, біріншіден, сойлеу қорындагы гілдік
жэне сөйлеу қүралдарының жүйесімен, екіншіден, хабарга және
сөйлеудің интенңиясына катысгы кеңістік-уақыг үстанымымен
айқындалады, бүл көзделген коммуникативтік типтердің (сойлеу
регистрлерінің) шеңберінде ретгелуіне кедергі келтірмейді.
Мәтінді сипаттаудың мүндай жолы оның тек сойлеудің накгы
актісімен байланысгы нақты бірлік қана емес, ең жогары деңгейдегі
тілдің абстрактілі бірлігі регінде де көрінетінін дәлелдейді.
О. А. Лаптеиа мәтінге «вербальды қагынастың барынша кешенді
бірлігі» деген анықтама бере отырып, мәтінмен коса «сойлеу
шыгармасы» үгымын ұсыныи, «мәтіннен айырмашылыгы оның
басталуы-ортаңгы бөлігі-аягы болады, ал мәтінге катысты мүидай
талаптардыц б о л у ы міндегті емес. Бүл кез-келген шыгарма м о і і і і бола
алады, алаида кез-келген мэгін шыгарма бола алмайды деіенді
9
білдіреді»,-десе, зерттеуиіілердін
көпшілігі
мэтін
- әркашан
такырыптың басталуы, дамуы және аякталуы бар сөйлеу шыгармасы
деп есептегендіктен, бүл тұжырым даулы [3].
Сонгы жылдары лині ивистикалык әдебиеіте мәгін терминімен
коса дискурс (фр. <3ізсоигз - сөйлеу) термині пайда оолды. Дискурсэкстралингвистикалык факторлар жиынтыгындагы баиласымды мәтін,
окига аспектісінде алынған мәгін; нысанды әлеуметтік іс-кимыл
ретінде карастырылатын сойлеу; адамдар мен олардын сана
механизмдерінің әрекеттестігіне катысушы компонент, ягни «накты
өмірмен байланысты» сөйлеу.
Ком муни кати вті к лингвистиканын
барлык
зерттеулерінде
сойлеудің гана емес, тілдін де негізгі бірлігі болып мәтін танылады.
Тілдің әлдебір деңгейлеріне кызмет ететін тілдік варианттар
коммуникация процесінде мәгін күрауга катыса отырып, жана касиет
пен функцияны иеленіп, мәтіннің элементтеріне айналады.
Осылайша
мэтін
барлык денгейдегі
тіл
мен
сөйлеу
варианттарын синтсздсп,
«өзіне тілдік магына мен сөйлеу
ерекшеліктерін біріктіреді. Ол-бір мезгілде тіл бірлігі және сөйлеу
шыгармасы».
Галымдардын бәрі бірлей мәтінді сөйлеудін әрі ауызша, әрі
жазбаша формадагы шыгармасы деп есептей бермейді. Ьір зертгеушітер
(II. Р. Галъперин, Л. М Лосеш) мәтінді сөйлеудің тек жазбаша формасында
таныса, баскалары (И. В. Арнольд, О. А. Лаптева) ауызша соилеу шыгармапары,
негізііше монологтык шыгармаіарды да мәтін деп есегтгейді. Кейбір галымдар
оны кез-келген сөйлеу ниетін, сонын ішінде жаи сөйлесу ретінде
гүсініп, диалогта мәтіннін (юлатынын аитады.
Гаіы мдарды н көпшілігі белгілі бір түрде күрастырылган
сойлеуді мәтін деп есептейді.
Мәтін тек жазба күжат түрінде объектіге айналады деп кесіп
айтуга болмас. Ж азбаша да, ауызша да карым-катынас жасаймыз.
Демек, жазбаша айтылымдар (мәтіндер) гана емес, ок}шыларга
(сгуденттерге) көркем және иублицистикалык шыгармалардан үзінді
түрінде үсынылатын грамзапистер мен таспага жазулары, сол сиякты
таспага жазылган ауызша айтылган сөйлеулер де талдау такырыбы
болуга тиіс.
*
•
Сөйлеу шыгармасы ретінде мэтіннің негізгі белгілері:
- түтастыгы (ягни байласымдылыгы мен композициялык
аякталуы);
- аяқталуы, ягни автор ойының (мазмүнның) айтылып бітуі;
- модатьділік (автордын хабарга көзкарасы, авгорлык бага және
озіндік бага);
•
•
90
10
- нысандылық және прагматикалык ұстаным.
Мәтін - мағыналык жэне күрылымдык аякталуымсн, авгордыц
хабарга
козкарасымсн,
хабардың
нысандылыгымен
жэне
прагматикалык үстанымымен сипатталатын ауызша пемесе жазбаша
формадағы хабар.
Сонымен біргс, мәтін үгымына катысты кептеген гүжырымдарды
қарастыра келе, біз мәтінге тән категорияларды ерекше назарга ала
отырып, ресей мэтінганушы галымдарыныц бірпсше аныктамаларьш
үсынамыз. Алдымен, Лингвистикалык энциклогіедиялык сөздікге
«Гекст (ог лат. іехіиз - ткань, сплетение, соединение) объединенная
смысловой связью последовагельность знаковых единиц, основными
свойствами которой являются связность, цельность» [ 4, 507 б.].
И. Р. Гальперин мэтінді аякталган, объективтелген жазба құжат
ретінде,... біркагар ерекше бірліктері мен атауы бар, түрлі лексикалык,
грамматикалык,
логикалык,
стилистикалык
байланыстармен
біріктірілген, белгілі бір максат прн прагматикалык баі ыты бар сөйлеу
шыгармашылыгының іуындысы деп аныкгайды [ 1, 17 6.].
О. И. Моска.іьская мәтіннің коммуникагивтік маңыздылыгын
айкындай отырыгі,... « «мэіін» деп бір жагынан, бір немесе бірнеше
сейлемдерден гүратын, сөйлеушінің ойы аякталған, кез келген
айгылган пікірді түсінсек, екінші жагынан, повесть, роман, газет
немесе журнал макалалары, гылыми макалалар, түрлі кұжагтар тагы
баска осы сиякты тілдесім (речевые) туындылары» деген аныктама
береді [5, 12-14 б.].
А.
Ф. Алефиренко мэтінді томендегідей аныкгайды: «Мэтін - бүл
түтастык, коммуникативті ц р ы л ы м , оныц компоненггері авгордыц
коммуникативті интенциясымен үйымдастырылып, иерархиялык,
семантикалық күрылымга бірлескен» [6, 4 б.].
«Мәтін» үгымын калыпгастыруда, түсіндіруде, галдалда казак
лингвист галымдары да аитарлықтаи еңоек еттп келеді, эсіресе соніы
жиырма жыл көлемінде іылыми сапасы жоіары талай-талай
зсртгеулер жарык көрді. Осы гүргыда Р. Сыздықгын, Б Шалабайдьің,
С. Мүсгафинаның, 3. Ерназарованың, Г. Оіімжаноііаныц, Г. Есмаіүловгың,
Д
Әлкебаеваньи і, Г. Эбікенованыі і, А. Әдаованьщ, М. Мареібаеванын,
тованың, >К. Кэишыгү юваныьі, Г. Кэріпжановаі
аі аимьв.
11
Корыта
келіемде,
мэтііі
копаспектілі,
зерттелетін
күрлелі
лингвисгикалык
комм 1 н и кати вті к б ірл і к.
әр
күбылыс,
түрлі
баімтта
еи
жогары
1.2 Сонлеу жанрлары мен мәтін жанрлары. Мәтін типтері
Қазіргі мәтіндер сөйлеу формасына карай ауызиіа және жазбаша
болып болінеді.
Сойлеудін ауызша формасындагы мәтіндер жазбаша формадагы
мәтіндерден
мүлдем
өзгеше.
Жазбаша
мәтін
алдын-ала
ойластырылады, кабылдаушының қатысуынсыз түзетіледі, ал ауызша
мәтінде барлык түзетулерді тындаушы кабылдайды. Ж азбаша мәтін
көру аркылы кабылдауга арналган, сондыктан онда болімдер,
үзінділер және т.б. такырыптар мен такырыпшалар, абзацтар, шрифтік
айшыктау мен асіы н сызу т.с.с. ажыратылады. Ауызш а мәтін тмцдап
кабылдауга ессптелген, сондмктан айтмлгандм түзет\', «кайта
тывдау» (таспа жазуы болмаса) болмайды; сонымен бірге мәтіннін
тыңдаушыга тоуелділігі (түсіпбегенін кайта сүрау мүмкіндігі,
айгушының мимикасының тындаушыга әсері т.б.) байкалады,
монологтік емес сойлеуде әңгімеге араласу мәтіннің түтастыгына гана
емес, эңгіменің аякталмай калуына да әеері айкын сезіледі. Ауызша
мәтіннің жазбаша мәтіндегі амалдардан бөлек риторикалык амалы да
бар.
Заманауи жанртану сойлеу жанрлары мен мәтін жанрларын
кызыкты жіктеуді үсынып отыр. Бұл жіктеудің негізінде М. М. Бахтин
кабылдаган сөйлеу жанрлары мен оның бірінші (карапайым) және
екінші (күрделі) сойлеу жанрлары гуралы идеясы жатыр.
М. М. Бахтиннің пікіріише, сөйлеу жанрлары дегеніміз,
«айтушы үшін озі жасамаган. оган берілген», «айтылымның берік
такырыптык композициялык жоне стилистикалык типтері», «сойлеу
түтастыгын жасаудың типтік модельдері». «Егер сойлеу жанрлары
болмаса
сойле\ карым-катынасының болүы мүмкін емес еді»
[7,242 6.].
Солай бола түрса да, зерп еулерд е сөйлеу жанрларына түрліше
түсініктемелер беріледі. Ол ең алдьімен зерттеушілердің жанртанудың
басты термині-сойлеу жанрын түрліше түсіндіріп жүргенінен гуып
отыр.
Кейбір зерттеулерде «сойлеу жанры»
кең магынада
түсіндіріледі, баскатарында «сойлеу жанры» ұгымын сойлеу актісіне
балама ретінде түсіндіріледі, үшіншісінде
мәтін типтерімен
байланыстырылады.
I алымдарлың копшіліі інің пікірінше, сойлеу жанрының басты
нышандары-адресат, адресанг. бакылаушы, рефереіптік жагдай.
12
байланыс арнасы, әрекеттестікгін жалиы комтексті, уакыт, орын жоне
коршаган ортадагы ахуал, коммуннкаіивтік максаі, автор оеинесі,
адресат бейнесі, өткендегінің бейнесі, келешек бейнесі, диктумдык
(окига) мазмұнының гипі, сойлеу жанрының тілдік жүзеге асырылуы.
М. М. Бахтиннің негізгі және косымша сойлеу жанрлары туралы
идеясы галымдардын отандык жанрганудың дамуын дәстүрлі
семиогикалык жүйеде - сем ан ти ка (жанрдын аты) - синіаічгііка
(жанрдын комгюзициясы) > п р агм аги к а (айтушынын максаты жэне
онын тиісті жанрды таңдауы) карастыруына жэне олардын сөйлеу
жанрларын зерттеуді үш багытка бөлуіне мүмкіндік береді.
Бірінші багыт (семантикалык): сойлеу жанрлары адамдардын
ә.іеуметтік әрекеттестігінін типтік жагдайын вербгілды безендіру
ретінде аныкталады. Қосымша жанр негізгіден функциялык
сііласымен
немесе
стилисгикалык
әңделуімен
ерекшеленеіін
онтологиялыктуынды ретінде түсіндіріледі.
Бүл багыт казіргі жанртанушыларга (әсіресе күнделікті
коммуникация саласында);
- информагивгік және накты сөйлеу жанрларын;
- субжанрлар (бір актілі айтылымдар), гипержанрлар (мыса-іы,
дастархан басындагы гипержанр-тост, дастархан басындагы әнгімелер
жанры және т.б.) жанроидтар (түрлі жанрлардыц элеменгтері енген
гибридтер, мысалы, осек-аян, актарыла сырласу, үрыс-керіс гіен
отбасы әнгімелері), протожанрлар (негізінен жеті жаска дейіпгі
балаларга тэн жанрлы формаларды меңгеру);
- сөйлеу немесе арнайы жоспарланбаган, ригорикалык немесе
саналы
түрде
жосгіарланган,
элементарлык,
кешендік
және
баскаларын бөліп, сипаттауга мүмкіндік берді.
Жагдайлар, окигалар (карапайым жэне күрделі) агтары,
коммуникативтік эрекеттер агы, сол сиякты сөйлеу шыгармаларымэтіндерінін эр типті түрлерінін аты сөйлеу жанры атыныц ролін
аткарады. Мысалы, әнгіме, уагыз, кешірім, жауап сиякгы сөйлеу
эрекеттері мен окигалары, жэне мэтіндер-отініш, рефераг, бүйрык,
анекдот, күттыктау сөйлеу жанрларынын да аттары болып табылады,
мысалы, эңгіменін, уагыздыц, отініштіц, бүйрыктын, рефераттың,
анекдоттың жэне т.б. сөйлеу жанрлары.
Екінші багыт (синтакіика): Г. И. Ьогин мэтіндер типологиясь ін
дихотомия принципі ооиынша: жеке жэне үжымдык, таоиги жэне
жасанды, моноадрестік жэне полиадрестік, коркем жәтіе кәркем емес,
толык жэне толымсыз іүрінде аныктайды жэне сөйлеу жанрларының
жазбаша гүрлерін төмендегідей топтастырады:
13
- сейлеу субъектісі бойыніиа (бүркеншек, бейтарап, үжымдык,
жеке авторлык);
г
- объект бойынша (жске багытталган-жеке хат, копшілікке
багытталган-кітаптар, газетгер, жазылымдар, белгісіз багдарлы, екіжакты багдарлы-жаздым жоне дереу жауабын күтемін);
- уакыт бойынша (дсреу оку үшін-төралкага хат, дереу окып,
сактау үшін, сактамай баспалык жаңгырту үшін-газет, баспалык
жангырту үшін-кітап);
- мәтін іиііндегі автор сөйлеуі бойынша: субтілді, әлеуметтік
диалскт, акпараттык куат [8. 12-22 б.].
Үшінші багыт (прагматикалык): косымша сөйлеу жанры негізгі
сойлеу жанрының күрылымдык элементі болып саналатын мәтіндер
типі ретінде сипатталады. Сейлеу жанры
үгымын
сейлеу
эрекеттерімен емес, мәтіндермен байланыстырган жон жоне сейлеу
жанры кажетті әрі прагмагикалык мәнде көрінетін үш аспектіні
белгілейді:
й|
' ,
- когііитнвтік -кұры лы м ды к аспект (жанрлык кагидаттары
сол социумга тән сейлеу әрекеттерінің жасапу тәсілдері мен етуінің
әдеттегі тәртібін тіркейтін сценарийлер, коммуникативтік жагдайлар
модельдері);
олеуметтік-психологиялык аспект сөйлеу жанрының
таңдалуы белгілі бір шамада субъектіні сипаттайды және түлгалык
касиеттің көрсеткіші ретінде «автор бейнесін» жасауга ыкпал етеді;
- әлеуічеттік-іиәдеііи аспект, мүнда сөйлеу жанры - сөйлеу
әдібінің мәні, эр социумның маңызды конститутивтік белгісі, осы
белгілер аркылы «менікі», «богде», «біздікі» аныкталады.
Сонымен, сейлеу ж а п р л а р ы үгымында түрлі мэтін жанрларын
зерделеуге болады:
- функционалдык стиліне катысты (іскерлік жанрлар: хатгама,
өтініш, іскерлік хат, т.б.; публицистикалық: хроника, макапа, сұхбат,
портреттік очерк, т.б.); көркемдік: эңгіме, ертегі, мысал, т.б. гылыми:
пікір, рецензия, аңдатпа; ауызекі тілде: жеке хат, альбомдагы жазу,
күнделік жазбалары);
- сөйлеудің функциопалды-магыналык типіне карай (суреттеу,
эцгімелеу, пайымдау);
адресанттың,
адресаггың
прагматикалык
ұстанымына
байланысты (колпаштау, тост, әңгіме, пікірталас жанрлары жэне т.б.);
- карым-катынас саласына карай (элеуметтік-саяси, эскери,
академиялык, сот, діни, т.б.).
14
сЩіт т ім
ты с ш м ш р д* т . и ш , и м .«ы ы . ф ігіш р у ф м м ы н с ш и
с у р ііі бвр ч.>?Иі к р , ((ниоіарікчіикл «(мтм рафім»ім«і а і ы н і ки і мт>
мі пшлі ішрычму ші. і|ниоі
ир
С #Аму і і т р і ш р ы ш н іа ім с ім р а о ш р м н, д іі
ім б и іш и м
К4Мііи н ы сг « «урген г\п и ү ск хіы іиерінмнмс^ %#.н«н.ар *а н с о,і«ц>«4
коммденімрни ретшде к іф ін ісі ш р екінш і іы ы р .м ім (иырмчньде)
магін/дер к іліі,л нф икаіш лі ын \ і ынамы * Г\ II мул ка іы мәпн и гр іі
т п о р іык іімірбіііін, ч л , ҺЛК г,ір ы ім макала и р . ацпмс к * и й? як
*,д#пмары *арніім«&,ііір, а.I ек»нии к л а р .ы іы \іә (інлері с шкір.
{ннтіацим, ргисніия ч*а імун мм.і. кинспекі, и т мснир<тк.і туйіи
іч ». и*р 4ііііалы Мапн і и н т ж іик<км үннн сн маныі ім Г(игі«ктмр>
і» і квркім ж ж
КЩЫЫ
(ПІП м,іті#мср
/Херіс ін і I * Ьиьснпнанмн сипсі пі. а*
лр т лп м І - м с ж і к усынлшы і )'/ 17 б |.
\і«гпн ін н кр ін с
І -К^ТІ * МіГІН ІИПО Н»1 Н4СЫ
іС ги ль гур ігрімс карий:
; імлммн. мксчкчн, кксрн, к«фксм мдпн
, . \ кпіі| щТГ!»і
гасымікііЩі) «іумиш*, ж аібш ш н е кір о н л ы і б
; Гү рі АоИыніші :
| К і м м і м кцрай
; макромчнін.
м и кр о м л іи ,
курдс п
[ - . _' т
___
[ сжгғаясист гутасгык г.І
Карьім мігымас такырыоы і >маниыр імк.
гарнхн.
і мл и с в й м у гісіліик карий: ] аргч меи і гік г 6
і Ьсрілу гәітііне карай
іиалоі, моіи> ин . ио іи им
іанммлык.
2 М ,!гіііге і м ка іі і нрня шр
2.1 > ІП ін к а і і і о р н я ім і \ р а.іы уі ы м
Мәтінл» іер іе.іеіенле ен аллымеи каіси»рич іары боліиііі
мыиш .
К и іегорп я - іаггар мсн объекгивті әлсм кубылысіарыимн
барынгиа оргак және е іеулі касиепсрі. бе ігьтері, бай іанысгары мен
катынастары көрсетілген үгмм, мәгіннін екі жакгы сип агіаіы керінісікурылымдалуы му мкіп форма мен ма імун бірлігі.
ІИәтіи ка гегмримсы-оар іык мәгіиге гән ослгі, о ік ы і еш мәпн
оолмаилы. лгни мәтіииін тиіюлоі иялык белгісі.
В і кеіепнле мәтін белгілі бір дәрсжедс гиеи лсс гірілі ен
категорм*лар жиынгыгы рсііи іс карастырыл)ы мумкін
Мынаны ескерү м ан ы и ы
15
1)
мәтін
ешкашан
бір
мәтін
категориясымен
•
•
модельдендірілмейді, тек олардын жиынтыгымен модельдендіріледі;
2) кез-келген мәтін категориясы функционалдык-семантикалык
негізде бөлініп, мәтінніц өзініц «әмбебап магынасын» іанытады.
Олардың эркайсысына бірыңгай идеалдык мазмұн мен тіл
жүйесі
деңгейлерімен
катаң
байланыспаган
белгілі
бір
лингвистикалык манифестация тән.
Мәтін категорияларын функционалдык, семантикалык және
с гилистикалык деп ажырату га болады.
Мэтін лингвистикасында даулы мәселелер көп. сондыктан да
мотін категориясы туралы мэселе де бірізді емес.
Ғалымдардын копшілігі категорияларды мазмүндык және
к-урылымдык деп бөлуго даусыз келіскен (В. В. Одинцов,
И. Р. Гальперин, 3. Я. Тураева жэне т.б.). Алайда оларды бөлу
принциптері, саны, біркатар категориялардың атауы бір мәнді емес.
В. В. Одинцов мотін кұрылымында екі категорияны-мазмүн мен
форманы бөледі. Ол мазмұн категориясына мазмұнның озі,
такырыпты, шыгарма идеясын, форма категориясына-композицияны.
тілді , оеинелеу амалын жаткызады, ал сюжет мазмұн категориясы мен
форма категориясын біріктіреді [ 10, 139 б.].
И. Р. Гальперин мен З.Я. Тураева да мэтін категориясын мазмұн
мен кұрылымга боледі. Алайда И. Р. Гальперин жекелеген
категориялар эрі мазмүн, эрі кұрылым категориясы (континуум,
астарлы мэтінді акпарат, т.б.) болгандыктан, олардыц арасына сонша
катал жіктеу коймайды. Ол келесі мэтін категорияларын белгілеп,
сипаттаган: информативтілігі, мүшеленуі, когезия (мэтін ішіндегі
байланыс), мэтін үзінділерінің автосемантиясы, континчлм (кеңістік
пен уакыт), ретроспекция меіі проспекиия, модальдылык, интеграция
жэне тұйыктауды [1,13 б.].
3.
Я.
Тураева
кұрылымдык
категорияларга
тіркесуді
(сцепление), интеф ацияны , профессия/стагнацияны: мазмұндык
категорияга-автор
бейнесін.
көркем
кеңістік
пен
уакыт,
информативтілік, себегі, мэтін астарын жаткызады [11, 80 б.].
Т. В. Матвеева барлык мэтін категорияларын үш топка боледі:
1) ж е л іл ік мэтінде
корінетін
бір функционаідыксемантикалык мэндегі гіл бірліктерінің тізбегі: гакырыптык тізбек, ой
жүгірту тізбегі (мэтіннің логикалык мүшеленуі), проспекция/
(ретроспекиия);
2) о р іс тік - семантиканың, тілдік күрамалар-такырыптың
айкындылыгы, тональділік пен багала\ (субъективгі модальділік),
темпбральность
(уакыт
орісі).
локальность
(кеңістік
орісі).
16
акцентность (тональділікті, уакытты багалаудагы қосымша белгілеу),
с\бъективті ұйымдастыру (авгориіацня) сиякты сөйлеу бірліктерінің
жиынтыгы;
3) кәлемлік - орістік жэне желілік категориялардын есебінен
модельдендірілетін
кұрылымдык
сипаггагы
категориялар:
терминологиялык тұргыдан - «коммуникативтік блок» [12, 16-20 б.|.
Мәтін кагегорияларын ажырагуда, топтастыруда ец оңтайлы,
т\сінуге ы ң г а й л ы -о л И. Р. Га.тыіерин үсынган жүйелендіру.
Сонымен, әртүрлі авторлар үсынган мэтін категориялары
сипаттамаларынан біз оку күралында мэгіннің:
- информтивтілігі мен модальділігін;
- ондагы уақыт жэне кеңістік континуумын;
- автор бейнесін;
- байланыстылыгы мен түтасгыгын;
- интеірация мен тұйыктауын талкылаймыз.
•
•
2.2 М этін іііц б а йласы м дылы гы мен түтастыгы
2.2.1 Мэтіндегі байланыс қүралдары
Мэтінді болшектеу мэтін күрайтын бөлімдердің шыгарманың
бірлігін, түтастыгын сактай отырып, калай бірігетінін, сол сиякгы
айгылатын уакигалардыц, факгілердіц, іс-кимылдардыц үзіліссһдігін,
континуумын қалай камгамасыз етілетінін көрсетеді.
Мэтінді зерделеумен айналысатын зерттеушілердің бэрі
мэтіндегі байланыс кұралдарын бөледі, алайда осы байланыс
күралдарын әр түрлі белгілер бойынша сигіаттап, жіктейді. Әр түрлі
формальды баиланыс ретінде когезия (лат. соһаезиз, соһезіоп байланысты, тіркесті) жэне мэтінді баска мэтіпдерден түтастык
ретінде бөліп түратын түтастыктың магыналык үйымы ретінде
когеренггілікгі (лат. согаегепз, соһегепсе - байланыста гүрган) боледі.
Л. М. Лосева формальды байланыс күралдарына сипаттама
береді. Ол күрделі фраза.іык түгастыкта байланыстың жанаспалы,
аралык жэне гізбелі түрлерін жэне грамматикалык байланыс
күралдары н:
а)
күрмалас сөилсмнщ ооліктерін оіріктіру, сол сиякты дероес
сөйлемдер үшін ортак (жалгаулык, демеулік, кыстырма-модаль
создер, етістік-бастауышгын шак түрі, есімдікпен жэне оны
синониммен алмастыру жэне т.б.);
э)
дербес сәйлемдерді біріктіру үшін гаиа колданылатын
фразааралык байланыс күралдарының [іціін кёгШіим Ііш и»лі"ш інің
ссмантикасын ашиайтын еөздер мені сөз тір»8й4ё6РР9Йксикшіык
кайталау. скі күрамлы жай сөйлсм формасындагы кейбір айтылымлар,
жскелеген сұраулы жоне лепті сойлемдер, атаулы көріністер);
б) бір-бірінен алшак мәтіндік байланыстың
кашыктык
күралдарын (мысалы, көсемшелік орам) болелі [13, 9—15 б.].
И. Р. Гальперин, Т. В. Матвеева, О. И. Москальская,
Н. А. Реферовская күрылымдык та, магыналык та байланыс
күралларын сипаттайды [1,74 б; 12, 21-27 б.; 5, 42-51 б.].
И. Р. Гальперин мәтінлегі байланыс түрлері мен күралдарын
сипаттай келіп, когезия (ягни формальды байланыс ісүралларына)
терминіне басымлылык берелі.
Алайла П. Р. Гальперин когезия деп континуумды камтамасыз
ететін «ерекше» байланыс түрлерін, ягни жекелеген хабарларлың,
фактілердің.
іс-кимылдардың
т.с.с.
логикалык
сабактастыгын
(тсмпоралды жоне/немесе мезгілдік), озара тэуелділігін, ягни
магыналмк байланыс күралдарын да түсіндіреді.
И.
Р.
Гальпсрин
күрделі
фразалык түтастыктагы
фамматикалык байланыстың бес типін — тізбекті, параллельді,
сәулелі, біріктіруші, жаглаяггык түрі туралы айтып, мэтіндсгі
байланыстың ірамматикалык, логикалык, ассоңиаңиялык, бейнелік,
композициялык-күрылымдык.
стилистикалык,
ыргак
түзуші
күралларын боледі.
Т. В. Матвеева магыналык жэне күрылымлык байіаны с
күралдарын сииаі іап, түрлі стильді мэтіндерле такырыптык тізбелер
мен ой желісінің іізбелерін болсді.
О. И. Москальская монолог, диалог жэне аралас типті күрделі
фразалык
түтастыктың
мазмүндық,
коммуникативтік
жэне
күрылымдык
түтастыгын
камтамасыз
ететін
магыналык,
коммуникативтік жэне күрылымдык байланыс күралдарын боліп.
сипаттайды.
Корыта келгенде, күрделі фразалык түтастыкта да, комактылау
мәтін үзінлісінде де магыналык (ассоңиациялык пен бейнелік т.с.с.),
коммуникативтік жэне күры.тымлык (соның ішінде ф ам м атикалы к
жэне
логика.іыкпен
катар
композициялық-қүрылымдык,
стилистикалык жэне ыргак түзуші) байланыс күралдары негізгі
байлаиыс күраллары болып табылалы.
2.2.2 М этіііііің м а г ы н а .іы к іү г а с г ы г ы
Мэтіниің
магыналык
гүтастыгы
оның
такырыбының
біртүтастыгымеи анықталып, мэтіннің магыналык үясы, мэгіннің
жинакталган мазмүны түсінігін береді. Түтас сөз туындысының
18
такырыбы жеке такырыптардың арифметикалык сомасы емес. Ьул
коркем әдебиет жаирында барынша анык корінеді.
Күрделі фраіалык іүтастыкка кіретін іакырып үсак жеке
такырып болыи табылады. Ол кұрамына - сөйлемдерге кіреііи үсак
такырыптардың косындысы емес жэне одан әрі оолшектеноеиді.
Күрделі фрата-іык түтастык монотакырыпты. Оны күрайтын
сойлемдерді бір гакырыпгың маңайына шогырлапдыру - оның
магыналык тұтастыгыиын көрінісі. Айтылыи
өткендей, бір
такырыптан екіншісіне ауысу - бір күрделі фразалық түтастыктың
аякталып, екіншісннң оасталгаиыи оілдіретін шекаралык оелгі.
Күрделі фразалык түгасгык гіен гүгас мәтін гакырыбыпын бір
түтастыгы такырыигіен байлаиысты
гірек создердің жүйелі
кайталаушылыгымен корінеді. Жүйелі кайталауиіылык оларды сөзбесоз кайталаудаи, такырыптык колданылуында жакын және синоним
создерді колдануда, сол сиякты есімдіктенуден (есімдік тобына көшу)
байкалады.
Көптеген галымдар тогіиктер (такырыптар) мен топикгік
тізбелер түзудін тілдік күралдарын: сөздерді немесе соз гіркестерін
кайталау, түрлендіріп
кайталау, есімдіктік кайталау (зат есімиің
орнына есімдік колдан>), эллипсистік кай га.іа\ (соз тіркесі
компоненттерініц оіріиің түсігі калуы), синонимдік іліп әкету
(узуальды
синонимдерді
колдану. ком позипер
мен оның
комгюненгтерініц оіріи түрлендіру, косу катынасымен оаиланысгы
создерді колдаиу), такырып иемесе семантикалык ортакгасыгымен
байланысгы сөздерді колдану, антонимдерді колдануды көрсетеді,
топик (такырыгі) элементін перифазалау гылыми мэгіндерге кобірек
тэн.
Түрлі
функциялык
стильдегі
такырыпгык
гізбелердіц
айырыкшыльн ын
Т.
В.
Матвеева
жан-жакты
карасгырган.
Т. В. Матвееваның гіікірінше, мэтіннің такырыбып бірінші
такырыптык тізбек (көбіне бейтарап, жалпылама колданылатын
созбен белгіленеіін заттың гура атауы) жэне субсгитуггер,
синонимдер, есімдіктер жатагын екінші (косымша) такырыптык тізбек
корсетеді [12, 21-35 б.].
Тақырыптың
біртүіастыгы
күрделі
ф разаіы к
түтастык
шеңберінде сэйкес сөздер референциясының барабарлыгымен, яіни
күрделі фразалык тұтастык бойында сол соз бен оны алмастырушыиы
(ссімдікті, синонимді жэнс т.б.) шендестірумен камгамасыз етіліп,
күрделі фразалық тұтастык пен бірыңгай тақырыпта жалпы не жалқы
есімнің орнына синоним не есімдік колданылса да, эңгіменің бір заг
тлралы болып отырғаныныи түсінікті болуы.
#
•
19
Күрделі фразалык тұтастык такырыбьшың біртұтастыгымен
және референцияның барабарлыгы жагдаяттык байланыстарга немесе
болшек ғіен гұтастыктыц катынасына негізделген импликация
күбылысымен де байланысты. Әлдебір зат, әлдебір жагдаят ту р аіы
айтылганда айтушының немесе тыңдаушынын оиына солармен
байланысты за п а р д ы н бар скені түседі.
Мәтінде негізінде такырыгі айкындалатын тірек создің болмауы
да мүтіікін. Такырыптың мәтін мазмұны элем енперді жинакталган
ұгымға экелу жолымеи немесе жеке сипаттау неіізінде кұрылчы
мүмкін.
А с с о ц и а ііи я л ы к
к о г е зи я и ы ң
неі ізінде
коннотация,
ретроспекция,
субъективті
багалау
модальділігі
жатады.
Ассоііиациялык когезия әрдайым сезіле бермсйді. Алаида ол
мазмүндьік-контекстуалды
акпаратты
ашу
үішн
маңызды
сипатталушы кұбылыстардын арасындагы байланыс гы аныктаиды.
Ассоциациялык когезия коннотациядан баска негізде жүзеге
асады. Есіне түгскені, соган ұксас, ойына оралды, жадын жаңгыртты
сиякты сөздер ассоциациялык когезияның вербальды сигналдары
болып табылады.
Көркем шыгармада ассоциация аяк астынаи тумаиды. Ол —
логикалык тіректері байланыспайтын, алыс түсініктер сипатталган
күбылыстар арасындагы түсінікгі байланыска айна.іатын коркем
іпыгармашылык үдерістің нәтижесі.
Хапык поэзиясында когезияның ассоциациялык формалары
табигат кұбылыстарын адамдардың катынасына үксастандырумен
күрылады.
Когезияның ассоциациялык формалары сол мотіннің шегінен
шыгып, түсінуді киындатады. Мәселен, аллюзия - ең алдымен
ассоциациялык когезияның формасы.
Когезияның ассоциациялык формалары негізінен коркем
әдебиетке тән, публицистикалык мәтінде жиі кездеседі, алайда әдетте
оган гылыми және іскерлік сипаттагы мэтіндердің композициясында
орын табылмайды. Ассоциациялык ұгымның енуі тілдің функциялык
сгильдерінің біртұтастыгын бұзып. ыдырауына соктырады, себебі
ассоциациялык
когезия
кұбылыстардың
арасын
әлдекалай
шыгармашылыкпен гіайымдауды талап етеді.
Ассоциациялык когезиямен ұштасып, акикаттыц сезім аркылы
кабылданатын объектілері туралы түсінік оятатын байланыс түрлерін
И. Р. Гальперин б еіікел ік к о іе зи я деп түсіндіреді. Созбен бейнелеусннтетикалык бейненің алгашкы элементі. Бейненің сезімдік көркі
созбен жасалып, соз аркылы корінеді. Беннелік когезияның өте белгілі
Ш
20
формаларының бірі - ұлгайған метафора. Алайла бсиноні іск
метафора емее, көркем мэтінлін кеч-келген еөзі жасай алады. Коркем
созде әрбір элемент бейнелі. Онын мэтінде озектендірілуі мумкін.
Өзектендіруге
барлык
гілдік
денгейлердіи
фонетикалык
(аллитерация, ассонанс, ыргак, метр т.б.), орфографиялык (сөздін
копшілік кабылдаган графикалык бейнесін-графонды саналы түрде
бүзу),
морфемалык
(морфемалардын
жана
тіркестерімен,
кайтапануымен берілген) деңгейлердін бірліктері каіысады. Алайда,
өіектендірудің негізгі козі — лексикалык деніей. тірек жоне
тіікырыптык сөздерлі бірнеше рет кайталау; сездің жеке-көркемдік
монін (конгексуаллы мәндісін) коддану; трогіа-іардың негпінде
жаткан атауларды көшіру (метафоралар, метонимиялар, сипекдохалар
т.б.) [1,80-81 б.].
Бейнелік к о г е ш я н ы и ерекшелігі автордың заі гар мен акикаг
күбылыстарын емес, солардың бейнелерін үксастыруында.
Газа лингвистикалык гүргыда бейнелілік элдебір абстракіы
үі ымды накты заттардыи, күбылыстардың, акикат үдерістерінің
аіауында және керісінше, әлдебір накты заттарды немесе үгымдарды
абстрактылы немесе басқа накты үгымдардың атауында жаңгыртудың
тілдік күралы. Осылайша хабарды косарлы кабылдауга кол
жеткізіледі, онда контекстке карай біреуі басым болганмен екіншісі
шеттетілін калмайды.
Әдебиет кейіпкерінің бейнесін тілдік бейнемен барабар ет\ге
болмайды. Абстракциялау фактісі оларга оргак. Адайда нактыны
абстракцияга, сол сиякіы абсіракцияны накгыдыкка айналдыру
тзсілдері, түрлері мен күралдары бір-бірінен мүдде озғ еше.
Бейне - аки кап ы накты, дара ісүбылыс т\рінде коркем
жинактагі кабылдау формасы. Қабылдау косарлыгы - бейнені
эксплицигті жэне имплицитті дамытуга тән ерекшелік оолып
табылады. Абстракгылык пен нактылык бейнеде катар жүреді.
Барлык бейнелер бір оргак оймен байланысты. Кәркем
шыгарманың барлык элеменітерінің өзара байланысы мен өзара
шарттылыгы онын бейнелік жүйесін күрайды. Онда кейіпкерлер
бейнесі басгы орында. Автордың немесе кейіпкердің эмоциялыкпсихологиялык жай-күйін жегкізу функциясына ие бодганда пейзаж
кәркем бейнеге айна.іады.
Пейзаж онерде бір-біріне карсы екі
функцияга ие, ол кейіпкердің табигатпен үйлесімділігін немесе
одардың антагоііизмін ганы гады.
Накты фон функциясын зат бейнелері - жагдай, гоңіректі з а п а р
да агкара алады. Кейіпкер бейнесіне багынышты заі бейнесінің басіы
функциясы - кейіпкерді нактыдандыру, дараландырч.
21
Лламлардьш табигатты кабыллауында аллебір ортактык бар,
мысалы, келенксді тогай суретін көргенде тыныштыкты сезінгенлеи
скхіамыі. Киген кіиімі. үстаган заттарына карап, кісінің тадгамын,
мінеіін білгенлеГіміз.
Кейіпкердердің.
табиі атгың,
заттың
бейнесі
контекст
іпеноерінле июіырланган с о и і к оеинелердің непчінде оірі індеп
жасакталалы.
Дегенмен мәтінлегі бейнелік когезияның сипатын акикаттың
бейнелік суретінің формаларын тынгылыкты таллаулың көмегімен
гана кер\ ге болалы.
_
, . ц* £>> ШШМіШяН
%
%
2.23 Мэтінпің к о м м у н и к а ги в т ік түтастыгы
О. 11. Москаіьскаяның козкарасынша, млгіннің коммуникагивіік
т\тастыгы оның кұрамларынын сабактастыгынла айгылады. Бүл
күбылыстың мгміі күрде.іі фразалык түтастыкта әр сойдсм
коммуникагивіік іүргыда аіды ңгы сөйлемге сүйеніи, айтыдымды
бедгідіден белгісізіе адіа карай жылжыталы, соның саідарынан
түпкілікті сипаіы бар, күрделі фраза.гіык түтастык інекарасын
аныктайтын такырып-ремалык іізбск түзілелі.
Күрдеді фразалык түіасты к күрайтын такырып-ремалык
гізбектің ксң тараган модеді аддыңгы сойлсмнің рсмасын адымлай
гакырыптандыр>га енетін карапайым желілік такырыптык профсссия
дел атайды
ш
^ ш Й Ь У Й --' і
( ГІ - Р1 > — [12 ( Р1 ) - Р2] — [ТЗ (=Р2) - Р 3]
Очекті такырып (сквозной темой) такырып-ремалык
моледі жогарыда айіы лган модсльге кері
гізбек
( ГІ - Р І ) — ( I I - Р2) —> ( ГІ - Р 3)
Гакырып-рсмалык тізбек ортак такырыптан шыгатын тушнды
гакырып (гнперіакы ры п) аіадаіы ндарды ң негізінле тагы бірі туады
(ТІ-РІ)—
Т
— (Т2-Р2)
І(Т З -Р З )
Мүпдай такырып
рсмадык тізбектің сегменттері параддсльлі
байланыстан түмндайлы.
22
Әрине,
коммуннкативтік
прогрессиянын
корсетілген
модельдерінін
таза
күйімде
гана
емес,
бір-бірімен
түрлі
комбинацияларда да кездеседі.
Кейде күрделі фразалык түтастык күраушылардын арасындагы
такырып-ремалық тізбек күрделі иерархиялык күрылым қурайды.
Такырып пен реманы ажыратканда күрделі фразалык түтастык
мазмүнын кеңейтетін, алайда баяндауды жалгастыру үшін міндеггі
бола қоймайтын әлдебір калдыктын табылуы мүмкін. Олар мэтінде
басы артык дүние емес, оны байытып, сипаттау детальдарын қосады,
уакигалар мен кейіпкерлерді сипаттайды, субъекғивті-модальдык
мәнін жеткізеді, бір созбен айтканда баяндаудын толык болуын
камтамасыз етіп, тывдармшіға (окушыга) әсер етеді, мәтінніц
сіилистикалык байлыгын корсетеді.
Егер күрделі фразалык түтастықты обьективті лингвистикалык
күбылыс деп есептесек, онда субъективті-авторлык ескертпеден
ауыткып, онда такырыгі пен ремадан түратын «объективті негізді»
(«объективный костяк») бөл>ге болады, мәтінде барлык субъективті
сэттер (эмоциялык-экспрессивті) тыс калып, мэтін мазмүнынын
негізгі желісі гана сакталады.
Мэтіндегі
субъективті
экспрессивті
сэітер
ретінде
аиырықшаланып жазылган сөилемдер эңпменің негізгі желісін
(мысықтын эрекеті) бүзбай шет калады, бірак сипатталган көріністі
жақсырак елестетуге көмеісгеседі.
Коммуникативтік мүшелеудің негізінде создердің субъективті
жэне ооъективті орын іэрпоі жаіады, оигкені ол идеяларды кандаи
адамның жеткізуіне байланысты - сабырлы немесе тым эмоционалды.
Г. А.
Золотова баяндаудагы
сөйлемдерді
біріктірудіц
параллельді
жэне
сабактасты
тэсілдеріне
назар
аударады.
Фразааралык байланыстарды
параллельді
дамыгуда
алдынгы
сәйлемнін
такырыбы
кейінгісінің
такырыбымен
есімдікпен
а.імастыру, синонимдік, тек-түрлік, посессивтік, паргативтік (бөлшек
пен бүтін) катынаста болады, сабактасты тэсілде осы қатынастар
а.ідыңгы сойлемнің ремасы мен соңгы сөйлемнің тақырыбы арасында
байқалады [2, 385 б.|.
Мэтіннің сурегіеу фрагменті не агаулы
предикатты, не
лексикалық жагынан осалданган егістікті сөйлемдерден күрылады
(гипертақырыпты жэне гииерремалы такырып - рема тһбегі). Бүл
мәтін фрагменттерінде: 1) кеңістік-мекен кагынасгарын суреттеу;
2) запгардың сапасының сипапам асы ; 3) іс-эрекет і>ралы хабарлар
болады.
23
Млтіп аз ко.іемлегі акпарат принципі бойынш а күрылуы. ягни
мейлінше гүжырымды болуы мүмкін, сондай-ак өзгеш е баяндауга
окырмапда мачмуіімың тсрсіиігі мен коп кырлылыгы. мәіінніи
стилнстикаіык Пайлыгы мсн монсрлілігі әссрін калдыратынлай
коптсгсн егжей-ісгжейлі акпарларды косумси күрылуы мумкін.
Алайда такырып-рема суреті бірінші мәтінде де, екіншісінде дс үксас
болын шыгады.
Тек такырыбы немесе тек ремасы бар сөйлемдерден баска
күрлслі фразалык гүтастык күрамына кіретін барлык сойлемлсрлін
әркайсысыиын оз такырыбы мсн ремасы бар. Ллайда сойлемдсрдің
бәрі бірдей, ягнн күрделі фразалык түтастык сойлемдеріиің такырыбы
мен ремалардын бәрі бірдсй оиың такырыбы мен ремасына кірмсйді.
тск баянла\ды ц н с гп п желісін жсткізуин сөилемдердің такырыоы мен
ремасы енеді.
^
V*,
Мәтінді күрайтын айтылымдары ремаларының сабактастыгын
жасайтын «ремалык озек»-тің ( Г. В. Ш мелеваның термині) мәтінді
коммуникативтік
үйымдастыруда
маңызы
ерекше.
«Ремалар»
бойыниіа оку лрбір мәденистті адамга аян, мотіннің не жайлы скені
алдын-ала оган белгілі болгандыктан, хабардың маңыздысын ал\ үшін
солай істейді. Мүндай окудың күпиясы - жазбаша созде ремалар
кобінесе сойлемдсрдің соңыпда орналасады.
2.2.4 Мэгішіін кұрылымдык тұтастыгы
Күрдслі фразалык гүтастык пен түтас мэтіннің күрамына
кіретін
сойлемдср
тск
гакырыптың
ортактыгымен
және
коммуникагивтік проф ессия кпгынастарымен гана емес. олардың бір
бүтіннің болш екіері екенін. оз жиынтыгында күрылымдык бірлік
күрайтынын
корсстетін
эр алуан сырткы
сигналдармен де
байланысты.
’
ь
^
Мэтіннің
күрылымдык
түтастыгы
оның
магыналык
(гакырыптык) жэне
түтастыгының сырткы корінісі. Сондыктан
күрделі фразалык түтастык ішіндсгі, түтас мэтін ішіндегі такырыптык,
коммуникативтік жэне күрылымдык түтастыкты сигіаттаганда эр
кырынан көрінетін сол бір күбылысты үшыратамыз. Окшаулаиган
сойлемдерді карастырганда бү.і күбылыстарга жеткілікті түсініктеме
габыла коймайды. олардың функңиясы тек күрделі фразалык түгастык
псн түгас мэтін іпсцбсріпдс ашылады, алайда олар күрделі фразалык
түтастыкты, сопдаи-ақ түтас мэтиіді кұраитын соилемдер арасындагы
сол жакты жэнс оң жакгы баіі.іамыстарды аныктауга бслсене катысып,
мэтін түзугні ф\ нкииясын агкаралы.
Сондай-ак сөйлемдер арасындагы жэне сөйлем ішіндегі
боліктері арасындагы анафоралык және катафоралык байланыстар
байланыс кұралдары болып табылады.
Анафоралык
байланыстар
(бір
айтылымның
магынасы
алдындағысына сілтеме болып келетін айтьілымдар
арасындагы
катынастар) күрделі фразалык тұтастык гіен мәтінде ортаңгы және
соңгы позициядагы сөйлемдердің магыналык және кұрылымдык
дербессіздігін корсетеді, ягни сол жакты байланыс кызметін аткарады.
Мысапы:
Сіз окулык сұрадыңыз ба? Менде ол жок.
Катафоралык катынас (анафоралыкка керісінше) оң жакты,
келесі байланыстың сигналы ретінде катафора мэтінде ортаңгы жэне
алгашкы позициядагы сөилемдердщ кұрылымдык жэне магыналык
дербессіздігін көрсетеді. Мысалы:
Анық бір нәрсе - менің кетуім керек
Сөйлемдер арасында И. Р. Гальперин, О. И. Москальская,
Л. М. Лосева жэне баска галымдар бөлген а) дэсгүрлі грамматикалык
және ә) логикалык байланыс күралдары к\ры лы м ды к байланыс
сигналдары болып табылады.
Д ә ст ү р л і-гр а м м а т и к а л ы к б ан л ан ы с күралдарына: осыган
байланысты, сондыктан, алайда, сол себепті, сиякгы жалга\лықтар
мен жалгаулык сөздер, оарлык деиктикалык күраллар, көсемшелік
жэне есімшелік орамдар, шактарды колдану жэне баскалары жатады.
Бүл кұралдар өзара жекелеген сөйлемдерді гана емес, мэтіннің ірі
үзінділері - күрделі фразалык түтастык, абзацтарды, тігггі тарауларлы
байланыстырып, бүл түргыда когезия күралдарының мэртебесіне ие
болады.
Л о г и к а л ы к баііланы с к ү р ал л а р ы н а Р. Галыіерин хабардың
мезгілдік (таяуоа, бірнеш е кум. апта, ж ы л , откем соң, і.с.с.) жэне
кеңістік (алыс емес, қарсыОа, артта, астымОа, устімде, алыста,
таяуОа т.с.с.) гіараметрлерін білдіретін сөздерді (көбіне үстеулерлі)
жаткызады.
Л. М. Лосева мезгілдік, кеңістіктік, сол сиякты заттык,
акционалдык жэне сапалык байланыс күралдарыи атайды [13, 9-15 6 ]
Логикалык когезияіа санамалау формалары: біріммііоем,
екімшіОем, уиіімшіОем, графикалық қүралдар «а», «э», «б» немесе
айтылым бөлімдерін цифрлармен «1», «2», «3», т.б. бөлу де жагады.
Бүл когезия күралдары логикалык-философиялык ұгымдарга сабактастык, мезгілдік, кеңістікзік, себеп-салдар кагынастарына енігі,
оцай байкалады. Оларда байланыстың граммашкалык жэне мәтінлік
формаларының киылысканы
корінеді.
Когезияның логикалык
25
формаларында екі-грамматикалык жэне мәтін кұраушы функцияның
бір мезгілде өткерілетіні байкалады.
Синонимдік алмасулар мен перифразаны коса алганда мәтінде
тірек сөздердін жүйелі кайталануы курделі фразалык тұгастык пен
тутас
мәтін
ішінде
сойлемдердін
арасындаіы
байланыстын
формальды
көрсеткіші Оолып табылады. Мысалы, фразааралык
байланыс ісүрапы ретінде лексикалывк кайтала\,
перифраза,
такырыптык жагынан жакын сөздер тізбегі және т.б.
Сырткы сөздік корінісі жок, бірак имплицитті логикалык
катынастар сигналы болып табылатын лексикалык кайталамасыз,
грамматикалык анафора күралдарынсыз. логикаіы к және баска
күралдарсыз кұрылымлык байланыс көмескілеу айтылады.
«Нөлдік» анафора деп аталатынның сондай байланыс күраіы
болуы мүмкін.
'>
Нөлдік анафора такырыптык негіз жасау күралы да болып
тпбылады.
Қатысушылар
санын
санамаіайтын
сап
есімдер
жиі
катафоралык байланыс сигнаіы болып табылады.
Сырткы кұрылымдык корсеткіштерсіз катарлас орнатаскан
сойлемдер арасында мынадай байланыс түрлерінін жүзеге асырылуы
мүмкін:
а) себеп-сапдарлык байланыс;
ә) айырыкшылык (жаіпыламадан жекеге; мәтің негізінен
синтаксистік параілелизм принципі бойынша кұрылады.
Синтаксистік параілелизм аркылы сөйлемдер арасындагы
тсктік-түрлік катынасты мәтіндер кұрылады.
б) диагностикалык интерпретация.
Күрделі фразалық түтастыктагы
магынапык катынастарлы
сипаттауга кажетті логикалык байланыс түрлері ретінде мыналар
карастырылады:
1) дизъюнкция (лат. сііз^ипсііо - болу, карсы кою) - немесе
жалгаулыгынын логикалык эквиваленті (риторикада силлогизм
дилемма); осы
жатгаулыктың негізгі логикалык касиеттерін
форматаушы операция:
Өзіц таңда: мойындасаң - боссын, мойындамасаң - камаласың;
2) импликация (лат. іт р ііс о - тыгыз байланыстырамын) - егер ...
он()а орамының жуык логикалык эквиваленті. осы орамның
формалаушы логикалык касиеті, импликация әлдебір мәннін
аитылымсыздыгы сиякты колданылады, байланыс импликациясы да
болуы мүмкін, антонимдер: импликаиия - эксп.іикация: Өнерпаз
полсаң арқалан ;
26
3) конъюнкция (лат. согуипсііоп - одак, бай.іаныс) - жэне
жалгаулыгынын
логикалык
эквииаленті,
осы
жалгаулыктың
формалаушы логикапык касиеттері:
Күн күркіреп, жаңбыр жауды;
4) эквиваленция (лат. ае^иіуаіепі» (ііз) —тен монді, тец багалы) элдебір катынасіа баскасымен тен багалы, тең мэнді немесе сәйкес *іаі
немесе сан, баскаша айгылуы немесе алмасгыруы бола алады.
Эквиваленттілік - теңдік кагынасы: Лбай - уіы ақын.
Бүл байланыс күраідарының импликациядан баскасы күрделі
фразапык түтастыктагы
сойлемдердің арасында
да,
әртүрлі
оаиланыстагы күрмалас сөилемищ ооліктерінщ арасында вероальлы
жэне
вербальсыз
айтылуы
мүмкін.
Импликация
вербапьды
аитылмайды.
Әр мэтіннің негізінде акикат туралы күрделі пайымдау гана
емес, коммуникация жагдаягымен жэне сол жагдаятка сәйкес
айтушының өзінің алдына койган міндегтерімен (хабарлау, уэде беру,
сактандыру, сүрау, коркыту, эңгімеге тарту, түсіндіру, т.б.)
жасакталатын белгілі бір коммуникативтік максаг жагыр. Мүндай
максат күрделі фразалык түтастык күрайтын компоненттердің
арасындагы магыналык катынастарга елеулі ыкпалын гигізеді.
Күрделі
фраіалык
түтасгык
күраушылардын
арасында»ы
магыналык кагынастар жүйесі (реляциялык жүйе) ен алдымен
семантикапык мэні накты контексгік шеңберде олардың логикапыкграмматикалык мэнінен едәуір озгеше жалгаулык гіен жалгаулык
сөздерге катысты. Мэселен, жэне жалгаулыгы негізгі мэнінде
логикапық жэие жапгаулыгымен (біріктіруші функпия агкаратын) сай
келеді. Алайда осы жалгаулык накты сөйлемдер мен накты күрделі
фразапык түтастыкга синтаксисте зерделенетін себеп-салдар, шарттысапдарлы, қарсылыкты және баска қатынасгармен байланысты
соилемдер мен сөилем мүшелерін оіріктіруі мүмкін.
Күрделі айтылымда санамапаумен біріккен окигалар бір
мезгілде немесе хронологиялык ретпен өтеді, ягни бірікгіре санаганда
темпоратьды катынас эркашан көлегейленіп түрады. Темпоральды
создердің болуы (жалгаулыктар мен г.б.: сонда, сагат алтыда, кейін,
кешке,
т.б.)
санамазангаи
окигапар
арасыпдагы
мерзімдік
кагынастарды ашып көрсетеді. Алайда гемпораіьды создерді енгізу
эрдайым темпорапьды катынас атгы шегіке шыкты дегенді білдіре
бермейді жэне күрделі айгылымды семантикатык таідаганда атап
корсетілуге тиісті емес.
Сонымен, сөйлемде және сөйлегенде (мэтінде) колданылатын
жаігаулыктардың ерекшелігі - эркайсысының эр аіуан багыітарда
•
27
•
ортак өз мәнімен логикалык жалгаулыкка тэн ортак монді нактылап,
онымен тогысуы.
Коммуникативтік семантика тұргысынан мптінде мэтіннін терен
күрылымынла өзге коммуникативтік максаттагы (жанама соз актілері)
синонимдік немесе омомнимдік үстінгі кұрылымдар колданылады.
Мүндай кұрылымдар
аскан ізеттілік таныту, создік әрекеттің
жагымсыздыгын жасыру, ишара білдіру, кекету және баска да
субъектінің іс-әрекетін сипаттайтын манипуляңиялар жасау керек
болганда колданылады. Мысалы:
Жел согып гұр! Терезені жабыңызшы, соккан желден тоңып
кеттім.
■■
ІШШш
Не айткыңыз келіп тұр? -А й та берініз кысылмай.
Жанама соз актісіне магыналы үнсіздік те жатады.
Когезиянын компознциялык — кұрьілымдык формаларына
бірінші кезекте хабардың сабактастыгы мен логикалык ұйымдасуын
баяндаудың негізгі такырыбымен (сюжетімен) тікелей байланысты
емес окигаларды,
кұбылыстарды, іс-әрекеттерді мезгілдік немесе
кеністіктік сипаттаумен, түрлі шегіністермен, соз араластырумен
шектелген тіл материалы жатады. Мұндай «бұзушылыктар» әңгіменің
нсгізгі желісін бұзып, кейдс хабардың екінші кезегін танытады.
Кірігудін
композициялык-күрылымдык формалары
фильмдерде
пленкапарды кесектеп кұрастырганга ұксайды.
Өмірде жаксылык пен жамандыктың, куаныш пен реніштің,
соттілік пен сәтсіздіктің алмасып отыруы - акикат шындык. Барлык
өнер т>ъіндылары тәрізді коркем эдебиет шыгармасы да өмірді әр
кырынан
көрсетуге
гырысады,
когезияның
композициялыккүрылымдық түрлерімен жүзеге асырылатын формасы онын барабар
айтылымына
айналады.
Бейкисын
тұргыдагы
когезияның
композициялык-кұрылымдык формаларында, мысапы, ассоциациялык
когезия формаларында әңгіменің бөлшектенген кесектерін кисынды
байланыстыруы мүмкін сөздер мен айтылымдарды ойша елестетуге
болады. Мысалы: баяндау гакырыбынан ауыткып, баяндаудың баска
желісіне ауысып, бұл менін ... есіме түсірді, осымен косарлана, баска
мезгілде, баска жерде, осыган ұксасты байкау, т.б. әдетте бұл сөздер
мен айтылымдар баска мәтіндерде, мысалы, гылыми мәтіндерде ашык
корсетіледі.
Когезнянын стилистикалык (риторикалык) формалары
стилистикалык ерекшеліктері күрделі фразалык түтастык пен
абзацтардын
күрылымдарында
сабактаса
кайгаланатын
мәтін
үйымында
байкалады.
Күрылымдардың
үксастыгы
әрдаиым
ссмантикалык жакындыктын белгілі бір дәрежесін болжатады. Егер
28
мәтіннің оір аозацында ееоепген салдарға караи дам \ы н аныкта\га
болатын кұрылымды тапсак, онда екінші не үшінші абзаціа (үііндіде)
сондай күрылымныи дам>ы когезия формаларыныц бірі болады.
Күрылымның толымсыз параллелизм жагдайлары туралы, мэгіннін
екі және одан көп бастаулары туралы да соны айгуга болады.
Параллелизм амалы сейлемдер, күрделі фразалық гүгастык жэне
абзац қүрылымдары үксас болганда өткеріледі. Қүрылымдардың
мүндай үксастыгы негізінен күрделі фразалык түгастык жанаса
орналасканда көрінеді, кейде аралық откерілуде де үксастык
байкалады. Ондай жагдайларда когезия стилистикалык әдістердін
комегімен іздестіріледі. Ен қарагіайым когезия - хііазм ама-гіы. Бір
күрделі фразалык түтастык (абзацта) сөйлемдердін тіркесу тэртібі
алдыңгысына немесе соңгысына қатысгы озгермелі. Мәселен, бір
үзіндіде хаоар сеоептен салдарга караи, келесісінде салдардан сеоемке
карай дамыса, хиазм амалының, ягни риторикалык когезия
формаларының бірінің ашық корінгені.
Когезияның осы формаларына негізі үксас, ал өгкерілу
формалары әр түрлі бір сіилистикалык (риторикіыык) амалдың
(салыстыру, аллюзия, метафора) белгілі бір қайталануы да жатады.
Когезияның ыргак түзуші формаларын кабылдау киынырак, ол
негізінен поэзияның еншісі. Ыргак, ұйқас жэне баскалары сиякіы
күбылыстар поэтикалық шыгармалардың формасымен анықталган
максаттарга қызмет етігі қана коймай когезияның қүралдары болыгі та
табылады.
Ыргак прозалык мәтінді үйымдасгыруда да белгілі бір роль
атқарады. Ыргак - соз козіалысының, бүкіл шыгарманың дамуының
бірлігі. Ыргактык козгалыс сан алуан, ыргактык динамика сюжет
динамикасымен, авгордын мінездері мен бейнесінің дамуымен
байланысты. Ыргакгык сурет дамушы эрекет барысын жүзеге асыр\да
жэне
оның кезеңдерін бөлуде маңызды роль аікарады. Түрлі
композиция - сөз бірліктерін-портрет жэне пейзаж суреттемелерінде,
пайымдауларда жэне т.б. ыргактык шекгеу байкалады.
Автордын,
эңгімелеушінің,
кейіпкерлердің
«партиялары»
коркем мэтіннің кұрылымында ыргакты дараланады. Көркем мэтінді
ыргақты ұйымдастырудыц негізінде лннгвистикалык факгорлар
жатыр. «Табиги» жэне ыргакгы прозада үш ыргак бірлігі анык
корінеді: фонетикалык сөз (екпінділігі жагынан айгылганда
лексикалык сөзге тенелегін кез-келген сөз), оны кейде такт,
фонегикалык түтастык, «ыргакіы күры.іым» немесе аритмиялық
топ деп атаиды, син гаі ма және соилем.
29
Кейбір галымдар нсгічгі ыргактык бірлік
ретінде көркем
млтінде ыргактык фигура курайтын синтагманы. ягни түрлі екпіндік
күрылыстагы фонетикалык создерлін белгілі бір сабактастыгын
аіайлы.
^рвІИШІНЩ
Ыргак (түрактылыгы немесе өзгеруі) абзаитың колемімен.
сойлемнің үзактыгымен, күрылымымеи, әуезділігімсн, сойлем мен
синтагмадагы
создер
мсн
сөз екпіндерінің
санымен
жэне
орналасуымен байланысты. Сөйлемнін күрылымындагы эуезділік пен
соз екпініндегі озгерістер ыргактын озгеруіне соктырады.
Проза ыргагының нсгізінде күрылымнын кайталануиіылыгы,
мотінді біртекті
ыргакты ететін
ыргак
кайталануы
жатыр.
Күрылымның
кайталануы
лексикалык
және
фонетикалык
кпйталанумен (анафора, аллитерация, эпифора) күшейеді. Сонда анык
кабылданатын ыргак, ы ргаю ы
немесе ыргактанлырылган проза
туады. Мәтіннің ыргактык суретінің сан алуандылыгы ыргактык
козгалыстың, ягни синтаксистік жэне әуендік модельдердегі
озгерістің,
мотінге
жаңа
ыргактык
фигуралар
тудыратын
варианттардың косылуыныц аркасында жасалады.
Коркем проза ыргагы
сюжетпен де, композициямен де,
ксйіпкерлердің мінезімен жэне баскалармен байланысты. Пушкин
прозасының кайталанбас ыргагы баршага аян.
Сонымен, күрделі фразалык түтастык (микромэтін) мен
макромэтінді талдаганда күрделі фразалык түтастык сөйлемдерінің
арасындагы
логикамык-семантикалык
байланыстарды,
коммуникативтік максат үсганымын жэне жалгаулыктармен гана емес
баска күралдармен де айтылатын күрделі фразалык түтастык
күрамаларының арасындагы реляциялык катынастарды ескеру
маңызды.
і
ІШЯвММйІ
2.3 Мдтіннін акпараіты лы гы мен мода.іьлілігі
2.3.1 М азмүнлык-фаюлаллы акпарат
Мазмүнлык-фактуа.тлы акпарат - фактілер, өзімізді коршаган
әлемде болган, болып жаткан, болатын окигалар, үдерістер туралы
хабарлайды. Ол номинапды тізбек деп аталатын сөйлеу такырыбының
тікелей атауы, аса маңызды такырыптык топтарла өз көрінісін табады.
Негізгі номиналдык тізбек бүкіл мэтіннің бойымен өтіп, түтас
мәтіннің такырыбының өкілі болып, басты акпаратты (такырыптык
тізбені) косымшасынан айыруга комектеселі.
Мазмүндык-фактуалды акпарат оз табигатында эксплицитті,
вербалды айтылады. Ол барлык мэтінлерле (сөйлеу шыгармаларында)
бар. Автордың ойы мазмүндык-конңептуалды жоне мазмүндык-
зо
астарлы мәпнді а к н а р а п а ла, мэтіи модальділігінде дс корініс іа\ыи.
сң алдымеи коркем жэме пуо.іиңисгикалық мәгіндерде (жеке.іеген
жанрларында) байқалады; гылыми жэне іскерлік жанр.іарда
байқалмайды, байқалмайды деуіе болады.
2.3.2 Маімүіідык-концеіі іуа.іды акнараг
М аім уііды к-коііц сн гуал.іы а к п а р а г оқырман»а мачм\ пдыкфактуалды
акпарат
кұралдарында
сипатталган
құбылыстар
арасындаіы каіынасіарды, олардыц себегі-салдар байланысіарыи,
индивидуумдар арасындагы катынасты, қоса алганда халыктыи
әлеуметтік, экономикалык, саяси, мэдени оміріндегі, оларды автордыц
өзіиіц қалай түсінгенін хабарлайды.
Мүндай акпараг бүкі-і шыгармадан алынып, когамда болып
жагқан жэне жазушы жасаган немесе оныц қиялындагы элемде болын
жагкан
қагынастарды,
факгілерді,
оқигаларды,
үдерісіерді
шыгармашылықпен пайымдауды білдіреді.
Мазмүндык-концептуалды ақпараг кейде
жеткілікт і айкын
ай гылмайды, сондықган түрліше үгындыруга мүмкіндік береді.
Мазүндық-концептуалды
ақпараіты
ашуда
мазмүндыкфактуалды акгіараг зор роль агкарады.
Мазүндық-концептуалды ақпарагты барша окырман барабар
кабылдамагандыкіан, көркем шыгарма тек фактуалды акпарагка
саягын, ал концепгуалды оқырманга түсініксіз болатын жагдайлары
жиі кездеседі.
Бүл
тіл
материалыныц
қүралын
пайда,іана
білме>діц
салдарынан немесе оқырманныц жалпы тезаурусыныц жегімсіздіі ініц,
ягни оныц са>апылыгыныц жегімсіздігінің, өнер туындысын
багалауга тиісінше тэжірибесініц болмауының салдарынан болады.
Өнер шыгармасының идеясын гүсіндіруде мол тэжірибе жиііаган
окырман концеіпуалды, ягни негізгі, бірақ жасырылган акпарапы
түрліше
түсінуі
мүмкін
(идеяны
түрліше
түсіндіру
ықтималдылыгында кез-келіен онер шыгармасының мэні жагыр).
Концептуалды акпараггы түгас мэтін колемінде гана сезінуге
(түсінуге) болады.
Мазмүндык-концептуа-іды ақгіаратгың толык болмаса да
эпиф аф пен эпилоіта ашылуы жиі үшырасады.
2.3.3 ІУ1азм\ндык —асіар.іы акнараг
Бүл жерде біз И. Р. Гальпериннін анықтамасын келтіре.міз:
«мазмүндык-астарлы
акпарат
дегеніміз
гіл
бірлікіерінің
ассоциативгі жэне багалаушы маіына тудыра алу кабілетіне, соидай-
31
ак күрделі фразалык түтастыкка кіретін сөйлемдердің мәнін өзгерту
кабілетіне орай мазмүндык-фактуалды акпараттан алынатын жасырын
акпарат» [1, 28 б.].
^ ЩШ
Астарлы акпаратка пресуппозиция, символ, ассоңиативті және
жагдаяттык астарлы мәтін, импликация, контрапункт жатады.
П ресуппозииия (лат. ргае-алда, бүрын және зиррозіііо-болжау,
презумпция) - сөйлем мазмүн түргысынан аномалды немесе сол
контексте сыйымсыз сиякты кабылданбач ы үшін акикатты болуга тиіс
ой компонентін білдіретін гермин. Мысапы, «Филипп Нью-Иорк
АКШ-тын астанасы екенін білсді» аномалды регіндс түсініледі, себсбі
онын
магынасьша прес\ппозиния ретінде «Нью-Иорк - АКШ
астанасы» жалган пайымдау еніп түр.
Баскаша
айтканда,
пресуппозиция-сөйлем
магынасының
барабар түсінілуіне кол жеткізетін шарт.
С и м в о л (грекше зутһ оіоп - белгі, ганымдык нышан) пайымдау түргысынан көркем бейненің сипаты, онымен көркем
илеяиын айтылуы. Аллегориядан айырмашылыгы символ магынасын
оның бейнелік күрылымынан бөліп алуга болмайды.
Символ-санамызда
гүракталган белгінің белгісі, символ
эксплицитті.
В.
А. Кухаренконың пікірінше, белгілі бір жагдайларда көрксм
сойлеуде көркемдік деталь, япіи үлкенді кіші, түіасты болшек аркылы
корсету көркемдік символ бола алады, метонимия мен синекдохадан
айырмашылыгы детальдарда сөйлеудің тура мәні колданылады [14,
39-49 6.).
Көркемдік символ:
а) үгым мен оның накты репреэентанттарының арасындагы
метонимнкалык
катынасгарды
білдіруші
рстінде
көрінеді.
Метонимикалык символикага мысал: «Қылыштан сока жасаймыз»
(< Перекуем мечи на орала»), мүнда символ мен түтас үгымның
арасындагы катынас накты әрі түракты, рецигіиент гарапынан ой
жүгіртуді кажет етпейді. Символдың мүндай
гипі «символметонимия» деп аталады:
ә)
символдың
екінші
типі
«символ-үксасу»
(символуподоблеиие) деп аталады. ссбебі ол біреуінің мазмүнын түсіндіру
үшін екі не одан да көп түрлі текті күбылысгарды үксастырумен
байланысты. Мүндай символ шыгарманың такырыбы ретінде жиі
корініс табады;
б) белгілі бір жагдайларда деталь символга айналады. Деталь
мен ол білдіретін үгымнын арасындагы байланыстын. госындылыгы
оны білдіретін сойлеудердің сол млтін иіегінде бірнеше рет
32
кайталанылуы - кажетгі жагдайлар болып табылады. Ьаскаша
аитканда, деталь-символ озінін үгыммен байланысының бастагікы
экспликациясыи кажет етеді және мәтінде ұксас жагдайда бірнеше
рет кайталануы себепті символ кұрайды. Мысалы, бакыісыідык
символы Э.Хемингуэйдің «Прошай, оружие!» романында жанбыр,
«Снега Килимаиджаро» да —коркау каскыр.
Қазіргі мәтін лингвисгикасында импликаиия мен астарлы
мәтіннің бір мәнді түсініктемесі жок. Біреулерінде импликация
астарлы мәтінмен үксас гырылса, екіншісінде үксастырылмайды.
Импликация (латынныи ітріісо-тыгыз байланыстырамын) «егер ... онда» оралымының жуык логикалык эквиваленгі, сол
оралымның логикалык касиетін күрастырушы операция.
Импликация ойлаган нәрсені аян, сондыктан калдырыгі кетуге
болады деп топшылайды. Бүл жагынан импликаііия мресуппочицняга
жақындасады.
Импликация-айтылымда сырткы астарлы мэтін аталатын
мазмүнды айтпай тастап кету. Эллипсисген импликация контекст
шеңберінің кеңдігімен, косымша акпарагка ие бол^ымен (эллигісис
тек компрессия жасайды, бір мэнді гана калпына келтіреді)
ерекшеленеді.
И. Р. Гальперин матмүндык-астарлы акпарапы м жагдаяттык
және ассоциативті түрін бө.іеді [ 1, 44-46 б.].
Жагдаяттык
мазмүндык-астарлы
акпаратгың
колемді
повестерде,
романдарда
жазылган
фактілермен,
окигалармсм
байланысгы туады. Ж агдаяп ы астарлы мэгін гарихи немесе эдеби
болуы мүмкін, ягни окырманның есіне прецедентті немесе тарихи
фактілерді, окигаларды түсіреді. Жагдаятты (кейде ассоциативті де)
астарлы мэтін күралдарының бірі аллюзия (фр. аіішіоп - эзіл, ымишара, кекесін)
мэтіннің адресатка оелгілі өгкендегі немесе эдеби
шыгармалардагы создермен, түракты сөйлеу тіркестерімен шендесетін
сгилистикалык фигура. Ол мэтінді барабар түсінуге сегітігін тигізеді,
бүл түргыда иммликациямем жакындасады.
Ассоциативті мазмүндык-астарлы акгіарат - бүрын айтылган
фактілермен байланысты емес, айтылган жайды жнпакталган. жске
Өііміздің немесе когамдык іэжіриоемен байланыстыра'п>мі эдетіміздем
т\ады, жагдаятгыкка караганда айкын емес, бүлышъір. Ассоциативіі
астарлы акпарат сезімімізбен, омірлік тэжірибемізбен, дэмді, иісті
сезінуімізбен, ест> імізбен жэне т.с.с. байланысты.
Мазмұн д ы қ-астарл ы акпараг негізінде болмысты бірнеше
т^ргыдан параллельді немесе өзара байланысіы эр түрлі хабарларды
33
бір мезгі.ілс каоыллау жатыр. Окырманга вербаллм аитылмагаіі
Ңтлебір
хабар ұшырасады.
л.
И. Р. Гальперинмің пікірінше, «астарлы мәтін» мен «магынаны
ортніту» (прирашение смысла) ұгымдары жакын болганмен уксас
емес. Магынаны ершіту еілігінен туады: ол күрделі фрачалык
түтастыктың
іексикалык,
спнгакснстік,
композиинялык
ерекшеліктерінін откерілу үдерісінле пайла болалы, ал астарлы мәтін
вербальды айтылуга байланысты.
Оны мәтін тудырушы жоспарлайлы. Астарлы мәтііі гюэтикалык
шыгармаларла айкынырак байкш алы.
Лстарлы
мәтін-түрлі
қүрылымдык
ерекшеліктерінің,
сойлемлерлің
озінше
байланысуының,
тілдік
факі ілер
символикасының
аркасынла
сойлемдердің
косымша
магына
тхлыратын кабілетінен шыгагын лингвистикатык күбылыс. Тура және
астарлы мотін « гакырып-рсма» катысында түралы: іура-такырып
(болганлык, шынлык), астарлы мәтін-рема (жаңа).
Астарлы могін ашык корінбейді, бір окыганда назарга ілінбейлі,
тек бірнепіе реі кайталагі окыганла гана мазмүндык-фактуаллы
акнарат аркылы байкала бастайды.
Астарлы мәтіи контрап\нктке үксаганмен барабар смес.
Астарлы
мотін-акпаратгыи
мазмүндык-фактуаллы
және
мазмүнлык - кониепт\аллы кырларының арасынлагы лиалог іспеггі.
Астарлы мәтіннің сипапам асы ны н бірі - айкын айтылмауы.
Мазмүндык-концептуалды акпараттан айырмашылыгы астарлы
мотін накты сойлемде немесе күрлелі фразалык түтастыкта, ап
мазмүндык-концепгуалды ақпарат тек түтас мәтінде байкалады.
Астарлы моіінлі кабыллау окырманның тезаурусына катысты.
Тсзаурус негүрлым бай болса. окырманның мәтінді аналитикалык
кабылдау кабілсіі солгүрлым ламып, айтылмаган, астарлы ойды
нактырак түсінеді.
Авторлың айтылып (жазылып) отырган жайга козкарасы
байкалатынлыкгап, астарлы моіін субъективті багалау болуы мүмкін,
бүл жагынап ол модальділік категориясымен үштасып жатады.
2.3.4 Мэтіп модальліліі і
Авторлың ойы мәтіннің модальділігімен, ягни айтушының
(жазушының) акпкатка граммаіикалык, лексикалык, фразеологиялык,
интонациялык,
композиииялык.
стилистикалык
күраллармен
отксрілетін козкарасымен жегкіилелі.
Объективіі жоне субъскгивгі модальділік болады. Объскіивгімолальлік мон хабарлың акикагка катынасынын сипаты, сүбъскгивгі
щ
34
модальдік мән - айтушыныц хабарға катысы. Модальділік аркылы бір
жагынан автордың іұлгасы, оның дүниетанымы, змоңиялык кәнілк\йі, көркемдік крсдосы, скінші жагынан көркем шыгарманың жанры
танылады.
Модальділікті сөйлемде жэне
мәтінде айыру кабылданган.
Сөйлемде суоективті модальділікті откеретін барынша карагіайым
күрал - эгіитет, ол бірнеше рет кайталанганда стилиетикалык амалга
айналып, одагай мен одагай сөздер, т.б. мәтіндік модальділікті
(мысалы, әдеби портретте) аша бастайды.
Мәтіндік
модальділікті аныктауда лингиисгикалык және
әдебиеттану
талдауларының
әдістері
мен
амалдары
тьныз
баиланысып
жатады.
Мәтінде
модальділіктің
бөлімдерді
интеграциялау жэне оларды кіріктіру тәсілдерінде, бейнелеу
күралдарын пайдалану сипатында, авгосемангикалык сойлемдерді
әңгіменің бойына сіңіруде және мэтіннің баска семангикалык
категорияларын белгілі бір дэрежеде откеретін біркатар амалдарда
байкалуы мүмкін.
И. Р- Гальпериннің есептеуінше, көркем эдёбиетте мәгіндік
модальділік категориясының кристаллизациясы ерекше киындык
тудырады, мәтіндік модальділік мэтіннің жеке элементтерінде
шашырап, фразалык модальділік белгілі бір дәрежеде мэтіндік
модальділікті көлеңке;іейді. Киялындагы элемді жасаганда сөйлеу
суретшісі сол әлемге бейтарап карай алмайды. Оны шындык ретінде
түсініп, оган көзкарасын ашык не түспалдап жеткізеді.
Г. А. Золотованың пікірінше, айтылымды диктум мен модуска
(гылыми айналымга Ш.Балли енгізген) болу предикатты екі класка
бөлуді тудырады: объективгі акпаратты білдірегін диктум предикагы
жэне сөйлеу субъектісінің позициясын «танытатын» модус предикаіы
[2, 75-76 б.].
Автордың акпаратты кабылдауына карай үш модустык рамка
шыгады: «Мен калай ... көрдім (көрінді)», «Менің ойлауымша...», «Ол
м а г а н ... айтты».
Үш модустык рамканың бэрі акпаратты кабылдау тэсілін
білдіреді.
«Сенімді-сенімсіч»,
«күмэндімін-күмэнсізбін»
типті
рамалык предикаттар айтушынын диктум мазмунына кагысын
білдіреді, бірінші жактагы есімдікпен косылса, айтушының кагысын
корсетеді, ал үшінші жакгіен косылса, басканың сөйлеуін жегкізгені,
оның айтканын түсіндіргені.
Сөйлеу,
ой,
пікір
етістікгері
м од\стік
болімде
авторландырылган роль аткарады.
35
3 Мәтіндегі уакыт пен кешстік категорнялары
%
3.1 Шынпііы, концептуаллы, коркем уакыт
Мәтіннін логикалык іучімі, онын кұрылымы \а к ы т пен кеңісгік
смякты категориялармен ұйымластырылады.
К онтинүүм (лат. сопііпиит-толассыз, жаппай) — уакыт пен
кеңістіктегі козгалыстың толассыз агымы. Уакыт пен кеңістік - бүкіл
материалдык дүниенін әмбебап касиеті. күбылысгар әлемі болуының
кажетті шарты. Мәтін акикаттын жәңе белгілі бір катымас
жагдайыныи үзігі ретімде омсыз болмайды.
Континуу.м - мәтім категориясы. Континуум сомлемде өткеріле
алмайды, себебі сөйлемде ой дамымайды. Осы магынада сойлем
статикалык кұбылыс, оны шартты түрле фильммің кадрымен
теңестіруге болады. Тіпті «Ол белгіленген максаг багыты бойынміа
баяү жылжи бастайды»,-деген сөйлемнің өзінде козгалыс бөлігін
коруге болганмен, онда конгимуум жок.
Контимуум мәтіннің грамматикалык категориясы - когезия
(байласым) мен үзілістің синтезі сиякты. Уақыт және кеңістік
кімітинуумдарын окигалар континуумы ретінде де белгілеуге болады.
Мәтінде уакыт козгалысы бір желілі жәме бір багытты болмайды.
Мәтін лимгвистикасында мәтіндік уакыттың үш темпоральдык
негізі болады: объекгивті (күнгізбелік), концептуалі.дык (окига) және
перцептуальды мемесе пермеп гивті (эмоциялык-экспрессивті). Коркем
млтімдерде тагы көркемдік уакыт бөлінеді.
Объективті (күнтізбелік), табиги, объективті жылжитын у а к ы т млтінге катысты сырткы. бір багыттагы кайтарылмайтын уакыт. Ол гмосеологиялык-когнитивтілікпен, сезінумен, аламзаі 'ңсммпндегі
объективті уакытты реттеумем байланысты физмкалык категория.
Мәтін өзінің жеке уакыты бар, кэдімгі магериалдык объект
(кітап, колжазба) сиякты міымайы кеңістік пем уакытта өмір сүреді.
Баска материалдык объектілердім жеке уакытыным бітетіні (кітап
беттері саргайып, жыртылады, суреттердің бояуы кегеді) сиякты онын
да бітетін уакыты бар, алайда сөйлеу туындысы ретінде мәтін үшін ол
омша маңызды емес.
Окигалы (концептуальды, лат. сопсерііо-кабылдау) уакыт
(мэтіннің мазмүнын күрайтын окигапар жайлы айтылып отыр) нактылыкты талдау негізінде шыгарылгам идеалды тіршілік
деңгейімде шымайы уакыттың көрінісі, элдебір күбылыска көзкарас
жүмесі, элденемі түсіну, с\регш інін, акынның, іалымның жалпы ой
толгаүы.
ру
•
•
36
Объективті жэне концсптуалды >акьптып айырмашылыгы есептеу уакыты мен эксгралингвистикальмс шындыкпен түрліше
шендесуінде, ягни автордын окиғаның өзінен бөлек шынайылык
ісүоылысын зерттеу кызметінін мэтінде кәрініс табуы.
Түрлі тигіті мэтіндерге - іс кагаздарына, хаггарга және т.б.
енетін шынайы уакыі туралы түсінігіміз бен үғымымыз шынаііы
уақыттың тікелей көрінісі болып табылады.
Окигалы уакыт окиганың басында не даму барысының элдебір
сэтінде хронологиялык негізге тірелуі мүмкін,
бірақ бүл мәтін
күрастырудың міндетті шарты емес. Бір мезгілдік пен түрлі мезгілдік,
өткен мен келешек түргысында мэтіннің барлык предикаттарының
релятивті, таксистік байланысы созсіз шарт болын табылады.
Уакыттың базалык күрастырушы категориялары (темпоральды
корсеткіштер) - уакьгг мэнін гікелей жеткізегін сөздер мен сөз
тіркестері: уакыт, жыл, ма\сым, гасыр, жаз, күн, сагаг. жазмыш, сэг,
кеше, келешек, согыс кезінде т.б. сол сиякты датаны білдіретін соз
тіркестері.
Жанама уакыт көрссткіштері: тарихи түлғалардың есімдері,
тарихи реалиилердің, соның ішінде белгілі бір дэуірмен байланысты
түрмыс заттарынын атаулары, дэйексөздер.
Окиғалы уакыттың мэтіндс тек уакыт өлшемімен емес, баска да
тіл бірліктерімен айтылуы мүмкін.
Мэтінде «уакыттан тыс» коріністің болуы да мүмкін. Ондай
жагдайда «уакыттан тыс» магына осы шакгың грамматикалык
формалары аркылы беріледі.
Г. А. Золотова, Н. К. Онипиенко, М. Ю. Сидорова сөздің
комуникативтік
регистрлерін
(репродуктивті,
информативгі,
гснеритивті) сигіатгаганда белгілі бір регистрге тэн >акытты белгілеу
мен жеткізу тэсілдерін аныктайды [2, 29-32 б.].
Мәселен, релродукім вті регистрде айтушы тікелей байкаганын
корсетеді: уакыт-өзекті, осы, өткен жэне келер шакта.
И н ф о р м а іи в іік
реш стр
бірыңгай
үдерістің
накіы
үзактығынан ауыткыған фактілер, окиғалар, касиеттер туралы хабар
үсынады. Бүл-тікелей бакылаудың емес, не жанама бакылау
нәтижесінде, не ойлау операцияларынын нэгижесінде алынган білім.
Генери гивт і регистр.іе «уакытзан тыс» жэне «уакыт бойғы» ісэрекет касиеттерді, каоілеттерді, сипаттаманы аиту іэсіліне аина-тады.
«Бакылау орнын» болын жаткан жайга карай өзгерте отырып,
аіітушы түрлі регистрлердің сөз бірліктерін күрайды. Оларлы
біріктірін, мәтіннің кеңістік-уакыт келемділігін, оккіга у а к ы т ы н
жасайды.
37
Мәтінде
автор
шыгармасында
шынайы
уакыт
оның
сүбъективті кабылдауы аркылы корініс табады, ягни шынайы уакыт
шынайы
акикатты
кабылдаүмен
байланысты
периепгуаллы
у а к ы т п е н бірігеді. Бұл уакытты сондаи-ак негпінде эмоиия
болгандыктык зм отивті деп те атайды. Осыдан ксліп адамнын
кабылдауында шынайы уакыт объсктивті барысының бірде баяу,
бірде жылдам жылжу ы мүмкін.
П ер ц е п т у ал д ы (п ерн еп ти вті) уакыт айтушынын (жазушының)
мотін окигаларына катысты уакыт пен кеңістікке шынайы немесе
оГппа позициясын танытады (лат.регсерііо - кабылдау).
Айтушының рөлін көріністі әр түстан түсіріп алуга тырысатын
оператордын ролімен, соган коса кадрларды іріктеп. кұрастыратын
режиссердің рөлімен салыстыруга болады.
«Коммуникативная грамматика русского языка» кітабының
авторлары атап откендей, әлемде болып жаткан бакыла\ дагы окиганы
тілде үш тәсілмен суреттеуге болады:
1) жалпы перцептивті - «Ол беттерді парактады»; «Маша
машинкамен жазып отыр»; «Күзетшілер кылыштарын үстады».
2) жеке перцепивті - «Ол беттерді сыбдырлатты»; «Маша
машинканы тыкылдатты»; «Күзетшілер кылышгарын салдырлатты»
(іс-кимыл номинациясына есту компоненті таңдап алынган);
3) интерпрегациялык-«Ол беттердің арасынан хатты іздей
бастады»;
«Маша дипломын жазып бітірейін деп
жатыр»;
«Күзетшілер коргануга дайындалуда» (іс-кимылды айту шы білу үшін
интерпретациялаган-максатгы компонеиг бөлініп алынган).
Перцептуалдылык
дәрежесі
гылыми,
іс
мотіндерінде
минималды, коркем мәтіндерде максималды болады, соңгысында
перцептуалды \а к ы т жеке уакытпсп косылып, жаңа кұбылысты к о р к ем у а к ы т т ы тудырады.
К оркем уакы т-сю ж еттің, бейнеленген кұбылыстардың өмір
сүру формасы, шынайы, перцептуалды және жеке уақыттардың
өзінше араласканын си п ап ай ты н әлемді танудың ерекше формасы.
Коркем ж щ
шынайы уакытты бейнелеудегі айырмашылык
объективті ш ынайылык гіен ирреальность (шарттылык) бейнесі
үилескен көркем
шынаиылык элемінің ерекше таоигатының
корсеткіші болып табылады.
Көркем
мэтіндердегі
уакыт
континуумынын
дэлдігі
кеңістіктегіге караганда шамалы. Окьгрманга келешектен өткен шак
жакын, автордыц аркасында ол көркем шыгармада бізге жакындай
түседі (осы және келер шак егістіктерінің аралас\ ы).
•
•
38
•
•
Көркем мәтін континуумы әдетте окигалирлын шынайы
саоактастыгының бұзылуына негізделеді, ягни баяндау желісінін
сакталуы міндегті емес. Баяндауда уакыт жоспарларыныц араласып
кетуі мәтін үзінділерінің мүніеленуін аныктайды. Уакыг пен кенісіік
жагынан окигалар байланысы негүрлым шимай-шатпак болса,
шыгарманыц мазмүндык-концептуалдык акпаратынын өзін түсіну
соншалыкты киынга түседі.
Мәтінлік уакытгын синхронды жэне д и а х р о ім ы аспеісгілері
бар. Магыналык акиенг бірінші жаглайда «кашан болган» жэне
«каншага созылды» үгымдарымен, екіншісінде-уақыт катынасындагы
сабактастық немесе реттілік үгымдарымен (ягни мәтіндегі логикалык
үгыммен) байланысты.
3.2 К еністік кон гииуум жэне оны мдтінде өтксру күра ілары
Кеністік
конгинуум ы
уакыг
континуумымен
гыіыз
байланысты. Мүнда субъектінін қабылдауы аркылы огетін шынапы
әлемді көрсетеіін объекгивгі кеністікті бөліп алуга болады, сонымен
қатар кеңістік сигіагтарды өзінде кеңістік табигаты жок үгымдарга
телуге
болады,
ягни
мэгіндік
кеністіктін
баска
түрлеріконцептуалдык, психологиялык, элеуметтік түрлері туралы айтуга
болад ы.
Сондай-ак жеке гүрлерге ие (роман-эиикалык хроногоптар,
мифопоэтикалык кеңістік) корксм дік кеністік бар.
Материалдык күбылысты көрсететіндіктен мэтінде ш ы н ай ы
кеністік те болады.
Кеністік жүйесінде басгапкы нүкте болып табылатын сөйлеу
с\бъектісіне катысты элдебір «осында» нүктесі «казір» темпоралдык
нүктесімен үйлесіп, мэгіндік хронотоптың « м ен -о сы іи а-к азір »
бастапкы антропоцентрлік пунктін қүрайды.
Тілдегі локалдылык (лат.іосаһз-жергілікті) орісінін базалык
бірліктері -кеңістік дейксисінің күралдары. Оган кірегіндер:
а) объекгінің жекелеген боліктерінін. онын жактарыныц
объектінің өзіне қатынасынын абстракциясы болып табылатын
арнайы семантикалы создері: ііиі, устіңгіжагы, усті, асты. жагт;
э) категориялык лексикалык бірліктер: мекеы, кеңістік;
б) локалды семангикалы түрлі соз таіггарынын баска создері:
бо.іу, кең, алыс\ кеңістік мэндегі предлогтар: аспіы. усті, маңы ,
топонимдер мен географиялык терминдер. Ьүган перифериялык
семалы локалдылык сөздерін, онын ішінде бүкіл накты -запы к
лексиканы, локалды сема.іы конногоция сөздерін: кейбір жалкы
есімдерді, экзотизмдерді жагкызуга болады.
39
Кеңістік категориясының өзі бір мәнді болмагандыктан оган
түрлі семантикалык өрістердің бірліктері енеді. Мәселен, кеңістік
өрісін идеографиялык жіктегенде оган әдетте мынадай топтамалар
кіргізіледі:
- кеңістік шекаралары - шекара, ш ек (цаланың шегі), өлке,
шеңбер;
«
"
- шектелген кеңістік - ж ол, к у р е ж ол, алаң;
- кеңістікте болу —ж ат у, от ыру, т уру;
- кеңістікте болу локализациясы - солда, арт т ан, маңында,
қасында, ж ан ы н да, алыст а.
- жагдайды өзгерту -қулау, көт ерілу, т ур у
бағыт-көру, ш ы гу
- қашықтық-ф7шы/£, алыс, ж ақы н;
- кеңістік коорпинаттары-бүііір, ж огары , төмен, орт а, оң ж ақ,
сол жақ.
-
Темпоралдылык сияқты локалдылык та статикалык және
динамикалык болуы мүмкін, оларды ажырату үшін етістіктер
семантикасы маңызды. Статикалы локалды көріністі беру үшін
экзистенциалды етістіктер мен кеңістік локализациясын білдіретін
етістіктер, локалды динамиканы беру кезінде - орын алмастыру
етістіктері қолданылады.
Радио сөйлеп тұр; сагат тілі алга кетіп калыпты; толкын
көтерілген-экзистенциалды (функтивті) етістіктер;
Ол ауырып жатыр. Балалар өсіп келеді. Ол темекі шегіп,
кешкілікте газет оқиды-статикалык етістіктер (статуалды);
Ол жүгіріп келеді. Балалар жолга шыкты-орын ауыстыру
етістіктері (акционалды).
Жай
сөйлемнің
мекен-жай
көрсеткіштері
мен
сәйкес
семантикалы бағыныңкы сөйлемдер кеңістік айкындылыгы мен
кеңістік байланыстарын
жеткізуде грамматикалық (логикалык)
сипаттагы тіл кұралдары болып кызмет етеді.
Дүниеде бар кеңістік катынастар элемнің тілдік суретінде тілдің
әр деңгейлі құралдарының - кеңістік лексикасының, локалды мэнді
арнайы морфологиялық формалардың, синтаксистік күрылымның
көмегімен өзінше ұйгарылады.
Уакыт континуумына қараганда кеңістік континуумы көркем
мәтіндерде нактырак болады. Оқига орнының географиялык атауы
мен сол жердің сипаттамасы көбіне шынайы көрсетіледі. Дегенмен
көркем суреттеуде кеңістік нақтылыгы уақыт нақтылыгы тәрізді
шартты гана. Индивидуумдар уақытта емес кеңістікте накты, ягни
адамның бір орында эр кезде болуы мүмкін, бірақ, бір мезгілде эр
40
орында бола алмайды, демек уақыт пен кеңістіктің әлдебір
ассиметриясы бар.
Біздің сезім мүшелеріміз қабылдайтын үш өлшемді кеңістіктің
көп өлшемді болуы мүмкін, ол сабақтаса (сабақтаспай да) суреггеген
оқига элеміне қарай тарылуга да, кеңеюге де қабілетгі, бір орынга
байланып қалса да, өзіне әлдебір шарттылық (баягыда бір
патшалықта) енгізіп отырады.
Кеңістік категориясы мэтінді белгілі жагдайдың оның өтуі емес,
оның бірыңгай уақыт тұргысында дамуымен шендестіреді. Көркем
кеңістік шынайы кеңістіктен, көркем уақыт шынайы уақыгган
айрықша болганы сияқты ажырайды.
Шынайы уақыт ж аһ ан д ы қ , үзіліссіз және бөлш екті. Көркемдік
осыларга қоса нақтылықты тудырады. Концептуалдық кеңістіктен
көркем кеңістіктің айырмасы — ешқашан дерлік абстрактылы
болмайды, орталыққа (орталық дегеніміз тұтас мәтін субъектісі,
авторы, шекарасын олар белгілейді) қатысты белгілі бір шекарасы не
бағдары бар.
Көркем
мәтін
ауызекі
сөйлесу
мэтінінен
кеңістік
категориясының мақсаттылыгымен ерекшеленеді: ол шынайы
жагдайдан тумайды, автор ойының қүрамдас бөліктерінің бірі болып
табылады.
Көркем кеңістікке шектеу жоқ. Объективті шексіз кеңістікті
көзбен шолуга болса, объективті шагын кеңістік үлан-гайыр жазирага
айналады; кез-келген кеңістік ашық не жабық көрсетіледі, өзінде
кеңістік табигаты жоқ ұгымдардың кеңістік моделін жасауы ыктимал.
Объективті кеңістіктің үш типінің ішінде (нүктелік, векторлық,
квантитативтік) көркем мәтін үшін квантитативтік (лат. яиапШшқанша), ягни қүбылыстың қүрамы, көлемі, мөлшері өзекті. Бүл
сипаттар мәтін үзіндісінің ішіндегі локалды көрсеткіш ретінде
қолданылады.
Субъектінің (автор мен кейіпкердің) көзқарасы — объективті
және көркем кеңістіктің негізгі ұгымы.
Автор мен кейіпкердің орны сәйкессе:
а) автордың кейіпкерге айналуы;
ә) автордың кейіпкердің соңынан ілесуі;
б) автор орнының екі талай болуы мүмкін.
Егер автордың орны кейіпкердің орнынан бөлек болса, онда:
а)
автордың көзқарасы бір кейіпкерден екіншісіне сыргып
отырады;
э) автордың көзқарасы тәуелсіз;
41
б) автордың көзкарасы субъектінің баяндау өрісінде жылжуына
карай өзгеріп отырады;
в) көзкарасы жалпы сипатты болады (сырттан карайды).
Мәтін кеңістігін модельдендірудің екі жолы бар: кеңістікті
бейнелеу және бейнеленген кеңістікті нұскау, осылардың үйлесімі
мәтін панорамасын күрауга кабілетті. Бұл панорама накты.
Нактылыктың есебінен көркемдік кеңістіктің өзі көркем бейне
касиетіне ие болады немесе тұтас мәтіннің кеңістік емес магынасын
айту тәсіліне айналады. Көркем мэтінде кеңістікті белгілеу кұралдары
шыгарманың тақырыбына карай өзгеріп отырады. Мысалы «кала»
эңгімелерінде адамзаттың тіршілік орындары оылаи көрсетіледі:
аулада, есік аркылы, пэтерде, мекенжай, екінші кабат, сегізінші бөлме,
үйге сатымен көтерілді,
сатының жактауына сүйеніп, кеңістік
семантикасының «ауылдық» лексикасы тиісінше өзгереді.
Орынды тэптіштеп, эңгіме үзінділерін коса отырып, жан-жакты
сипаттау
көріністі
ұлгайтады.
Жалпыламадан
қомактыга,
айкынсыздыктан накты аныктылықка көшу мэтіннің құрылыммазмұндык үзінділерінің
шекараларын білдіріп, такырыптың
ашылуын жакындатады.
з
^
Айтылып өткендей, көркем шыгармада микромәтін окиганын
уакыты мен орнын тура көрсете бермейді. Көркем шыгармада
окиганың локальды-уакыттық параметрлерінің өзі ерекше сипатта
жазушы жасаган көркем дүниенің шегінде болады. Алайда
шыгарманың көркем дүниесінің шегінде оқырман мэтіннің кез-келген
үзіндісінде суреттеліп отырган окиганың уакыты мен орнына катысты
багдар таба алады. Микромәтінде локальды-уакыт сипаттамасының
болмауының немесе жеткіліксіздігінің орны үлкен контекспен
тол ы ктыр ы л ад ы .
Етістіктің
сөз
өзгертуші
формаларымен
айтылатын
(фамматикалы) уакыт категориясы реляциялық сипатта — окига
уакытының айтылып отырган сэтке катысын білдіреді. Мезгіл мен
мекен пысыктауышы
(«осында», «анда», «енді» сиякты мекен
үстеулерінен баскасы) керісінше номинативті сипатта - олар
суреттелген оқиганың орнын немесе уақытын, ягни объективті уакыт
пен окига орнын айтады.
Мэтінді құрастыру тұргысынан автосемантикалык жэне
синсемантикалык мезгіл мен мекен пысыктауыштарын ажырату
маңызды.
Автосемантикалыц пысыцтауыіитар окиганың накты датасын
немесе нақты геофафиялық орнын атап, абсолютті мәнге ие, оган
контекске сүйенудің кажеті жок. Синсемантнкаіъщ пысыцтауъпитар
42
реляциялық мәнге ие-олар әлдебір есеп нүктесіне катысты уакытты не
орынды білдіреді және ондай катыссыз тлсінікті болмайды.
3.3 Мэтіндегі ретроспекция мен проспекция. Алланған үміт
Ретроспекция (лат. «артка карау») мен проспекция (лат. «алга
карау» - дисконтинуумның (лат. «үзілісті»), ең алдымен уакыт
дисконтинуумының формасы. Олар мәтіннің желілі дамуын
токтатады.
Ретроспекцияның
аркасында
окырман
«уакыттар
байланысына» ене алады. Мәтіндердің көпшілігінде ретроспекция мен
проспекция имплицитті көрінеді, ягни не бүрын айтылганга немесе не
туралы айтылатынды жорамалдауга негізделеді. Окырманды бұрынгы
мазмұндық-фактуапды ақпаратка жаткызса, ретроспекция эксплицитті
айтылуы да мүмкін.
Ретроспекция мазмұндық-фактуалды акпараттан туып, мәтіннің
когезиясына (байласымына) катысады.
Автордың прагматикапык ұстанымына карай ретроспекция
мәтінде үш түрлі көрінеді:
окырман жадында бұрынгы мәліметтерді немесе өткенге
катысты, бірақ алдагы әңгіме барысын түсінуге кажетті жаңа
хабарларды жаңгырту;
осы мәліметтер жаңа жагдайда, айтылганды ескере отырып,
баска контексте ой елегінен өткізу мүмкіндігі;
мәтіннің мазмұндық-концептуалды акпаратқа тікелей катысты
жекелеген бөліктерін өзектендіру.
Мәтінді қайталай және бірнеше рет окыганда ретроспекция
әсерлі кабылданады. Әр мәтін ретроспекцияга негізделген, себебі
бұрын алынган ақпаратты есте сактамай, акпаратты сабақтастыра
жинактау мүмкін емес. Окырманның есіне өзекті болуга тиіс жайды
түсіру автордың кұзыретінде.
Ретроспекция
субъективті-окырмандық
және
объективтіавторлық болуы мүмкін, ягни баяндау континуумының жеке
шыгармашылық қабылдануының нәтижесі немесе автордың мәтіннің
алдыңгы бөлімдеріне сілтеме жасауының нәтижесі: не окыганына
окырманның өзі ойша оралады, субъективті (бір окырман ойша
оралса, екіншісі оралмайды), не оны өткенге автор «есіңізде болар»,
«ұмытпаган шыгарсыз» деген сиякты сөздермен оралтып отырады.
Ретроспекция түрлі тәсілдермен өткеріледі, солардың ішінде
кайталау ерекше орын алады. Ретроспекцияның өзі де баяндау
желісін баяулататьш ой кайталауы, баяндау барысындагы үзіліс.
Ретроспекцияның
мәні
баяндаудагы
уакытша
үзіліспен
43
ынтықтыруыңда, ягни мәтінге өткендегі, қазіргі, белгілі бір жағдайда
келешектегі көзкараспен қарауга мэжбүрлейді.
Ретроспекция - парадигматикалық тұгырдагы үдеріс.
Мәтін түрі ретінде репроспекция сөз соңында (қорытындыда,
эпилогта) айтылады. Оқырманның назарын негізгі мәтінде айтылган
ең маңызды эпизодтарга, оқигаларга, фактілерге аударады.
Проспекция мәтін категориясы ретінде мазмүндык-фактуалды
ақпаратты
мәтіннің
келесі
бөлімдерінде
айтылатындарга
үштастырудың түрлі тілдік формаларын біріктіреді. Проспекцияның
сөздік белгілері. алдын-ала айтарымыз, төменде көрсетиігендей,
капады
кейін айтьиады т. с. с.
Ретроспекдия тэрізді проспекция да оқырманның оқигалар мен
эпизодтардың байланысы мен шарттылыгын айқынырақ сезінуіне,
мазмүндық-концептуалды ақпаратқа тереңірек бойлауына мүмкіндік
береді.
Проспекдия - тек көркем мэтіннің емес, гылыми мәтіннің де
категориясы (дэріс жоспарында айтылатын, кейін айтылатындай,
туралы кейін айтамыз т.б.).
Ретроспекдия
мен
проспекдияның
айырмашылыгы
ретроспекция мәтіннің үдемелі қозгалысында элдеқандай орын алады,
ал проспекцияның сюжет дамуының барысынан тууы сирек. Алайда
оқырман мәтінде алдын-ала болар оқигаларды болжауы мүмкін, егер
оларды автор шамалы өзектендірсе. Сондықтан ретроспекция сияқты
проспекцияны да объективті-авторлық жэне субъективті-оқырмандық
деп бөлуге болады.
Окырманга арналган алданған үміт әсері жорамалдауга
болжам жасауга жэне болжагандай болмай шыгуга негізделген.
Алданган үміт әсерінщ мәні мынада: үзіліссіздік, сөйлеу желілігі
әро.р жеке элементті алдыңгысының дайындағанын және өзінің
келесіні даиындаитынын білдіреді. Келесі алдыңғысынан туады.
Мұндаи оаиланыста бір элементтен басқасына көшу онша білінбейді.
Алаида осы фонда ықтималдыгы шагын элемент пайда болса, жетелеп
түргандаи әсер ететін үзіліссіздік бүзылып, кенетген күтпеген жайдың
В
“
ЛУЫН ҚЗбьШДау КедеРгіге
болады’ °ны жеңуге оқырман
тарапынан күш жұмсалады, сол оган күштірек эсер етеді.
Стилистикалық әсер тудырушы - контрасты - лексикадаархаизмдер, юрме сөздер, авторлық неологизмдер, арнайы лексикалық
бояудагы сөздер синтаксистік функциясы басқа сөздер, перифразалар
оксюморондар, бір түрлі стиль фонында өзге стильді сөздерді
колдану, синтаксисте - логикалық сабақгастықтың бұзылуы жасайды.
44
Алданган үміттің поэтикалық мәтінде бір сөздің немесе сөз
тіркесінің әдеттегі орнын өзгертіп, келесі тармакқа, тіпті келесі
иіумакка көшірілуі өлеңде табиги үзіліс жасау мүмкіндігіне кедергі
келтіреді. Әдеттегі өлшемдік бүзылады, баяндауыш бастауыштан,
толықтауыш етістіктен т.с.с. ажырайды.
Алданган үміт әсерінің конвергенциямен (лат. сопуег§егежакындасу, түйісу), ягни бірыңғай стилистикалык функцияға
катысатын тілдік амалдардың бір жерде тоғысуымен де жасапады.
Оның кайталау, инверсия, көп жалғаулыкты, авторлық неологизм,
экспрессивті эпитет, тосын теңеу т.б. болуы мүмкін. Конвергенцияга
тән күбылыс —шамадан тыс көп, артық таңбалардың хабарға катысуы.
Алданған үміт әсері тіркесумен (сцепление), яғни ұксас
элементтердің мәтінде үқсас позицияларда көрінуімен де беріледі.
Тіркесу кез-келген деңгейде және мәтіннің кез-келген көлемдегі
үзіндісінде байқапады. Элементтердің үксастыгы фонетикалык,
күрылымдық немесе семантикапық болады. Позициялар үксастыгы
синтаксистік табиғатка ие болып, өзін синтагматикада көрсетеді.
Тіркесу ретінде анафоралық кайтапау, мысалы, есімдіктің кайталануы,
бастауыш пен тура толыктауыш позициясында сөздердің үксастыгы,
фамматикалық т үлғаның үқсастыгы, фонетикалык, фафикапык
үксастық, антитеза жасаушы антонимдер (үгым мен бейнені күрт
карама-карсы қою) колданылады. Тіркесу есте сактауга ыкпал етеді.
Прозада да, өлеңде де күрылымдык ұқсастык морфологиялык
конструкциялардың үксастығында жэне синтаксистік параллелизмде,
ал семантикалық үксастық тектік-түрлік катынастармен байланысты
сөздердің және бір семантикалык өріске жататын сөздердің
синонимдерінің, антонимдерінің колданылуында көрініс табады.
Жаппы алданган үіиіт эсері дегеніміз - баяндаудын желісті
дамуы үдерісінде жасалган субъективті-окырмандык проспекциянын
бұзылуы.
Я
' ш
Мысалы
Өлең шіркін - өсекші, жүртка жаяр,
Сырымды тоқтайын - айта бермей (Абай).
Алғысөз, кіріспе, аңдату, «Автордан»
проспекцияның ерекше формалары есептеледі.
мәтіні,
эпифаф
4 Мәтінді болшектеу, онын компознцнялық бөлімлері
4.1 Мэтінді көлемдік-прагматикалык бөлшектеу
Мэтіндерді микромәтіндерге - аныктамага, жеделхатка, газет
макапасына, хатка жэне макромэтінге - бірнеше томнан түратын
45
романга, алгысөз және түйіні жазылган кітаптарга бөлшектеуден өзге
бөлшектеудің тагы екі түрге:
а) көлемдік-прагматикалык;
ә) контекстік-варианттык түрге бөледі.
Мэтінді бөлшектеу негізгі және факультативті, объективті және
субъективті болуы мүмкін.
Мәті нд і
объекти вті
көл емд ік-п ра гра м мати ка л ы қ
бөлшектегенде мынадай
негізгі бірліктерге бөлінеді: тақырып,
бастамасы; мәтіннің ең ірі бірлігі-том немесе кітап; одан әрі бөлім,
тарау, тарауша, отбивка, абзац, күрделі фразалық түтастық, күрделі
синтаксистік түтастық болып бөлінеді.
Күрделі фразалық түтастық - мәтіннің ең кіші бірлігі.
Н.А. Купина одан да кіші мәтін бірлігін - сөйлемді бөледі. Оның
көзқарасынша, мәтін бірліктері - сөйлем, күрделі синтаксистік
түтастық, фрагмент, бөлім, параграф, тарау, том.
Н.А. Купина сондай-ақ мәтін бірліктерінен бөлек мәтінді талдау
бірліктерін бөліп, оган мәтіннің дербес бірліктерін (сөйлем, күрделі
синтаксистік түтастық және т.б.), мэтіннің дербес емес бірліктерін
(аллофон, морф, сөз, сөз тіркесі), сол сияқты мәтіннің композициялықграфикалық бірліктерін (екпін, интонация, жол, шумақ, т.б.)
жатқызады [15,33 б.].
Көлемдік-прагматикалық
бөлшектеуде
композициялык
блоктарды бөліп алып, оларды синаттағанда мәтінішілік бөлшектеуге,
атап айтқанда, такырыпқа, кіріспеге (кіріспе, бастама, экспозиция),
бірнеше блоктан түратын негізгі бөлімге және аяқталуына
(қорытындысы) назар аударылады.
И. Р. Гальперин мүндай мэтін бөлшектеуді (яғни мәтінде
алгысөзді, кіріспені, қорытындыны бөлуді) факультативті бөлшектеу
деп атайды. Мэтіннің бүл бөліктері көлемдік-прагматикалық жэне
контексті - вариантты бөлшектеу қасиеттері жинағы сияқты. Олар
атауымен мэтіннен бөлініп, түтас шыгарманың мазмүны туралы таза
авторлық ой толгау болгандықтан, оқырманға әлсіз ықпал етеді. Атау
(такырып) —мэтіннің міндетті, эпиграф-факультативтік болігі.
Кіріспе әдетте мазмүндық-концептуалды, кейде мазмүидықфактуалды ақпараттан хабар береді. Ол оқырманның ойын әңгіменің
не жайлы болатынына аудара отырып, көбіне баяндау жоспарын да,
сюжетін де, негізгі ақпаратын да ашпайды.
Алгысөзде мәтінде негізгі болып табылатын және тақырыпта
жинакталып берілген ақпараттың белгілі бір үлесі болады.
Алгысөздің ықтималды белгілері:
а) аңдатпа-негізгі мәтінде көтерілген проблемаларды санамалау;
46
э) тезистілік-кейін негізгі мэтінде дамытылатын кагидаларды
кыскартып сипаттау;
б) прагматикалық-шыгарманың нысанды ұстанымын сипаттау;
в) концептуалдық-шыгарманың негізінде жаткан кейбір
теориялык, эдістемелік жэне баска кагидалар;
г) энциклопедиялық-автор туралы мәліметтер жэне осы
жұмыстың алдындагы осы саладагы жұмыстардың кыскаша
сипаттамасы жэне т.б.
Бұл белгілердің бэрі алгысөз бен кіріспе үшін міндетті емес.
Пролог (аңдатпа) — көркем шыгарма түрлерінің біріне алгысөз
іспетті, алайда алгысөз бен кіріспеден айрыкша өз ерекшеліктері бар.
Көбінесе
ретроспективтік
жэне
перспективтік
багытка
ие.
Ретроспективтік түргыда прологта шыгарманың мазмүнын толыгырак
ашуга кажетті күбылыстар, фактілер, жагдайлар сипатталады.
Проспективтік түргыда пролог авторга окырманды шыгарма
идеясын дұрыс түсінуге икемдеуіне мүмкіндік береді. Пролог
мэтіннің жаңа критерийлері мен сипаттамасын үсынады. Ең алдымен,
мэтіннің бүл бөлімінің баяндаудың өзімен органикалык байланыста
болмауы да мүмкін.
Пролог кейде негізгі мәтіннен уакыттан, сол сиякты кеңістіктен
тыс параметр ретінде алшактайды. Екінші жагынан, пролог шынында
мэтіннің негізгі мазмүнына кіріспе болуы мүмкін. Окырманның
назары негізгі мәтінде сипатталган окиганың өзіне емес, шыгарманың
калай туганына ауады.
Алгысөздің, кіріспенің, прологтың проспективтік сипаты
олардың векторлык багытында байкалады. Окырман шыгарманың
негізгі мэтінін алдын ала біліп отырады. Осылайша, мэтін алгы сөзі
мазмүндык-концептуалды
акпаратта
жеке-шыгармашылык
пайымдауды белгілі бір дәрежеде шектейді.
Векторлык багыт эсіресе гылыми мәтіндерде айқын көрінеді
(Монографияның осы томына үш бөлім еніп отыр. Бірінші бөлімде ...
, екінші бөлімде... , үшінші бөлімде... . Демек, ... деуге болады). Бұл
сөйлемдерден проспекцияны байкау киын емес.
Эпилог мэтіннің бөлігі ретінде романның мазмұндыкконцептуалды ақпаратын ашады: эпилогсыз роман өзінің басты
багдарынан, өзінің дәуірлік мазмұнынан айырылады, алайда мэтінде
эпилог үнемі бола бермейді.
Соңгы сөз, эдетте, мэтіннен тыс түрады, предиңиялык
функцияга ие. Мазүнда-концептуалды акпарат осында өзінің
эксплициттік айтылымын табады. Соңгы сөз акпаратты кысыңкы
түрде беруге арналган. Ол бүкіл мәтіннің интефация функциясын
47
атқарып, аяқталғандық категориясының нақты формаларының үні
болып табылады.
Автосемантия алгысөздің, кіріспенің, прологтың (соңгы сөз бен
прологтың да) мәтіндік сипаттамасы болып табылады. Оларды
шартты түрде мэтін алды және мәтін соңы деп бөлуге болады. Оның
үстіне олар бір бүтіннің бөлшектері: шыгарманың өзінсіз алгы сөз де,
сөз соңы да болмайды.
4.2 Мәтін үзінділерінін автосемантиясы
И. Р. Гальперин мәтінде онымен тікелей байланысты емес
фрагменпердің пайда болу ықтималдылыгын мәтін үзіндісінің
автосемантиясы деп түсіндіреді [1, 100 б.].
И. Р. Гальперин микрошегіністерді (сентенция) немесе авторлық
шегіністерді автосемантикалық деп есептейді.
Л. М. Лосева мәтіннің автосемантикалық үзінділерін «еркін
сөйлемдер» деп атап, оларды негізінен күрделі синтаксистік тұтастық
шеңберінен тыс бөледі [13, 69-70 б.].
Т. В. Матвеева «мәтін үзінділерінің автосемантиясы» терминінің
орнына
«мәтіндегі
мәтінді»,
мәтіннің
негізгі
тұлғасымен
ассоциациялы байланыста болып, автордың мэтіннің негізгі
логикалық желісінен ауытқу кұқығының өткерілуін көрсететін
фрагментті танытатын «ерекше композициялық блок» ұғымын
пайдаланады [12, 34 б.].
Күрделі фразалық тұтастықтың және «еркін сөйлемдердің»
тәуелсіздігі лексикалық, грамматикалық жэне мазмұндық қырларынан
қарастырылуы мүмкін:
логикалық қырынан мэтін
үзінділерінің тәуелсіздігі өзін
әлдебір сөздер мен сөз тіркестерінің сөзбе-сөз немесе синонимді
қайталанбауынан көрсетеді;
,
,
^
грамматикалық
қырынан
дейктикалық
элементтердің
болмауымен және абзац құрылымының бір типтілігінің бұзылуынан
байқалады;
мазмұндық қырынан автосемантия сентенция жэне басқа
жинақталган айтылым формалары түрінде көрінеді.
Күрделі фразалық тұтастықтың тәуелсіздігі түрлі стильдерде,
түрлі
жанрларда
түрліше
байқалады.
Мэтінді
объективті
бөлшектеудің негізінде хабардың, мысалы, гылыми, іскерлік, газет
мэтіндерінде логикалық ұйымдастырылуы көрінеді.
Дипломатиялық
құжаттарда
(пактілерде,
шарттарда,
меморандумдарда, т.б.), заңдар мен қаулыларда бөлшектеудің ерекшё
48
гурі байкалалы.
кеідеселі
Оида ііифрлык жәнс әріптік
кирссгіііііігер жиі
Көркем
әдебиет
шы гармаларынла
мәтінлі
о і^ ш т и ііт і
болшнектеу байқалады.
Поггикалық мәтіндерде шумак кана емсс. ш\ мзктын 6»>і»п іс.
жол да мәтінді бвлшектеу бірлігі болалы.
Кейбір авторлар мәтінді курастыру ушін гзбиги би-пм іер
желісінің ретін әдейі буіып, баянлаүдын жалпы жоспарынан іныгып
қалган жекелеген мәтін «кесектерін« жасайды Олар гәуелсплік
алады. Ондай «кесектердің» абіацтарга болінетіні сирек емес
Сөйлем сиякты мәтін үіінлілерінін тэуелеплігі абсо т к т т емес
Қандай да бір жолмен мәтін үііндісінін маімүны не м лпннт
гакырыбымен, не олан бүрынгы әйгпесе кейінгі үіінлінін мліүнымен
тіркеседі. Мәселен, «Акбепе»-легі іирикалык іпегінісгер авгорлын
жалпы тужырымдамасымен байланысты.
Мәтінніи үдемелі коігалысынла жекелеген үіінлілерлін
атвосемантиясы үиліс, аялдама, кідіріс сиякты окырманнын нптарын
баяндау желісінен баскага бурады.
Күрделі фраіалык түтастык автосемантиясының злеттегі пма.іы
~ автордын ой толгамы. Онын
сентенция, паралокс, түрлі
гүжырымдар, корытындылар, усыныстар формасыила аптылуы
мумкін.
Автордың ой толгамы ретроспекиия жәие проспекиия
категорияларында, сол сиякты авторлык шегіністін оаска гүрлерінле
көрінеді.
Сонеттердің эпифаммалык жолдары, мысалдарлын чоралі.
«көріністер», «мәлімлемелер», улы шешенлердің сотінен жекелеген
үзінділер автосемантияның белгілі бір дәрежесіне ие. Онлай сетлер
шагын мәтін іспетті. Оларга көркем - эстетикалық формала айтылган
адамэат баласының жинактаган тәжірибесі сіңелі, алайла формальлыкурылымдық жагынан жеке сөйлемді білдіреді.
Қурылымы
жагынан бір не бірнеше сөйлемнен түратын
дәйексез (цитата) сиякты мәтін үзіндісі ерекше автосемантияга ие.
Мазмун
тургысында дәйексез
контекспен
тіркескен. бірак
байланысты емес, ретроспективтік және проспективтік сипатка ие
бола алады.
Баскаша айтканла, мәтін
үзінділерінің
автосемантиясы
автордың калауынша мазмундык
- концептуаллы акпараттын
тереңірек ашылуын камтамасыз етуге кажетті мәтінді уйымластыру
амалы болып табылады.
49
Айтылганнан көріп отырғанымыздай, мәтін үзінділерінің
автосемантиясы объективті, алайда көбіне субъективті болып,
автордың ой толғамын білдіреді. Сондықтан ол өзін көлемдікпрагматикалык бөлшектеуге де, контексті-вариациялық бөлшектеуге
де катысы бар мәтінді бөлшектеудің ерекше түрі ретінде көрсетеді.
4.3 Мәтінді контексті —вариациялык бөлшектеу
Мәтінді көлемдік-прагматикалық бөлшектеу мәтінді бөлудің
контексті-вариациялык деп аталатын басқа түрімен тоғысады. Онда
сөйлем тудыру актілерінің келесі түрлері анықталады:
а) автор сөзі, оған:
1) баяндау;
2) суреттеу (табиғатты, кейіпкердің сыртқы кейпін,
жағдайды, оқиға орнын, т.б.);
3)авто рдың ой толғамы (қараңыз: мәтін үзінділерінің
автосемантиясы);
э) бөгде сөз:
1) диалогтан (авторлық ремаркалардың кіруімен);
2) цитациядан;
3) өзгелік төл сөзден түрады.
Бөлшектеудің екі түрі өзара байланысты және мазмүндықконцептуалды ақпаратты имплицитті ашады.
Контексті-вариациялык бөлшектеуде автордың міндеті сөйлем
тудырушы актілер формаларын ауыстыруға, мысалы, суреттеуден
диалогка, диалогтан авторлық ой толгамға т.с.с. ауыстыруға саяды.
Бүлаиша ауыстыру коммуникация жүріп жатқан жагдайды барынша
тиянақты суретгеуге ықпал етіп, ақпаратты жеткізу құралдарын
ауыстырып отыруға мүмкіндік береді. Бір жағынан, кейіпкерлердің
сөилеу әдюі мазмүндық-концептуалды ақпаратта үлкен роль атқарса,
екшші жағынан, романның (повестің) сахналық эпизодына кіріп
кеткен автордың ой толғамы сол ақпаратты елеулі толықтырады Бұл
ои-толғамдардың векторлық багыты прагматикалық ұстанымға ие.
Түрлі шыгарма актілерінің ауысып отыруы негізінен көркем
проза мәтіндеріне тән. Баяндау формаларының алмасуының мұндай
сан алуандыгы
басқа функциялық стильдің
ешқайсысында
кездеспеиді.
Мәтінді контексті-вариациялық бөлшектеу-оқырманды айтылып
отырған уакиғага жақындату құралдарының бірі, ол оны сол оқиғаға
катысқандаи етеді. Бұл, әсіресе, авторлық баяндау
диалогқа
ауысқанда ерекше сезіледі. Диалог жанама түрде оқырманга арналып
оны іс-әрекетке тартады. Ескертпе ретінде диалог монологқа
50
карағанда каркынды, ол окырманның назарын ненің, калай
айтылганына аударады. Автордың монолог сөзін окыганда, автор
айтылымның формасына емес, мазмұнына назар аударады.
Көркем әдебиетте диалогтың негізгі екі типі бар: суреттеу және
драмалық. Суреттеуге салыстырмалы түрде көлемі үлкен, әлдебір
окиға, әлдекандай іс-әрекет туралы әңгіме, суреттеу, мінездеме
мазмұнындағы дамыган ескертпелер, фактілерді белгілі бір
сабактастықта әңгімелеу тэн. Мұнда кыска ескертпелердің тез
ауысуы, олардың қарама-кайшы козгалысы жок. Диалогта ой бір
бағытта, желілі дамиды. Бір кейіпкердің ескертпесі баскасының
ескертпесінің мазмұнын нақтылайды. Ескертпелердің байланыс
формалары бір типті-кайта сұрау, кайталау, іліп әкету. Көрші
ескертпелерді
біріктіре
отырып,
байланыстың
лексикалыкфамматикалық
формалары
кеңінен
колданылады.
Жалпы
стилистикалык тұрғыда әдеби тіл нормаларына әдетте толык
сэйкестігі, айшықты стилистикалык боямалы элементтердің болмауы,
көптеген диалогтарда ауызша айтылған сөз ерекшеліктерін
жаңғыртуға ұстаным жоқ, ескертпелердің монологтық кыры ойдың
желісті дамуын алдын ала белгілеп отырады.
Диалоггыц драмаландырылған типі драматизмді, шиеленісті,
жагдайдың карама-қайшылыгын жеткізуге ұмтылады. Автор диалогты
драмаландырады. Мұндай диалогка эллипсистік, ескертпелердің
ыкшамдылығы, ауызша сөйлеу ерекшеліктерін - демеуліктерді,
одағайларды, модальды сөздерді, фразаны кұрау ерекшеліктерін
стильдендіру тэн. Ауызекі тілден айырмасы - бұл элементтер
драмалық көркем диалогта өзектендіріліп, ерекшеленеді, олар
кеиіпкерлердің сезімін, оиын өзінше жеткізуге, экспрессивті
күшейтуге ыкпал етеді (ауызша сөйлегенде мұндай элементтер ымишарамен, дауыстың құбылуымен, бет кұбылысымен толығады,
эңгімені жазбаша тіркегенде, олар жогалады). Осындай көркем
диалогта авторлық ремаркалар да маңызды роль аткарады.
Қатысушыларына қарай мынадай диалог типтері бөлінеді:
диалог - түсіндіру, диалог - карама кайшылык, диалог - синтез,
диалог - дау, диалог - ұрыс, диалог - унисон, диалог - толықтыру, сол
сиякты диалог - хабар, диалог - талкылау, диалог - эңгіме және т.б.
Көркем әдебиетте бөгде (өзінің емес) сөз түрлері бар аралас сөз
жиі қолданылады. Бұл сөз түрі айтушының өз сөзіне (автор сөзіне)
бөгде сөз түрінде диалог сөзі көрінсе, бөгде айтылым немесе бірнеше
адамның сөздері жеткізілсе, оаска адамның созінің косылуына
негізделген.
51
Мәтінге бөгде сәз ену жагдайын өз сөзі мен оган қосылган бөгде
сөзді салыстырганда анықтау оңай.
Айтушының адресатқа жетізген оқигалар мен фактілер
айтушыньщ өз сөзінің объектісі болады. Ал айтушы басқаның сөзін
жеткізсе, басқаның айтқаны немесе басқа адамдардың әңгімесі
ақпарат объектісі болып табылады. Айтушы өзінің немесе адресаттың
айтқандарының мазмұны туралы ақпаратты адресатқа бөгде сөз
формасында мәлімдеуі мүмкін.
Бөгде сөзді жеткізу жэне оны мәтінге қосу тәсілдері сан алуан,
сөйле>дің түрлі функционалдық тэсілдері үшін дифференциалды жэне
эрқайсысының грамматикалық безендіру нормасы бар.
Басқаның сөзін жеткізудің ең қарапайым тәсілі - оны төл сөз
формасында жаңгырту, ягни басқа кісінің айтқанын (жазганын) сөзбесөз жеткізу. Мүндайда айтылым (эңгіме) жаңгыртылганда ештеңе
қосылмайды. Төл сөз жогарыда суреттелген монологтың немесе
диалогтың қасиетін сақтайды. Ол сол сөзді айтқан адамның атынан
аитылып, оның жеке ерекшеліктері мен стилін сақтайды. Автор тек
басқаның аитқан сөзін жеткізетінін ескертеді.
Басқаның сөзін жеткізудің өзге тәсілдері сияқты төл сөзді
колдану кейбір функционалдық стильдерде елеулі ерекшеліктерімен
сипатталады.
Төл сөздің басты екі түрі:
а) көркем емес (гылыми, публицистік, іскерлік) мэтіндерде
өзгенің монологтық аитылымдарын келтіру*
ә) көркем шыгармаларда кейіпкердің сөзі - көбіне диалог.
Төл сөзді жеткізуде экспрессивтік синтаксис амалдары: сурак,
таҢ қал>' (восклицания), параллелизм, лексикалық қайталаулар мен
қолдау тіс.с.
Төл сөз кейіпкердің ішкі монологын өзінің өзіне арнау сөзі
ретінде баяндаушыньщ іштей сөйлеген сөзін бірінші жақтан жеткізе
алады.
Төл сөздщ бір түрі-таңбаланбаган төл сөз (несобственно прямая
речь)
ф аф икалы қ бөлектенбеген сөз, сөз немесе ой етістігінің
көмегімен енгізіледі.
М ысалы
«...Ол үиден шыга ойлаган:
станцияга тайып түрамын».
ақырын
ешкімге
білдірмей
р
’
Әдеттен тыс - хайуандардьщ, құстардың, құрт-қүмырсқалардың
сөзі келтірілсе, төл сөз саласы кеңейеді.
Жансыз заттардың
оолуы да мүмкін.
төл сөзі кейіпкердің сөзінің қайталамасы
52
Кейіпкерлердің диалогына жансыз заттардың төл сөзінің
косылуы мүмкін.
«Көктем, махаббат, бақыт! » —дегендей мына кайың.
Төл сөзбен берілген жансыз заттың сөзі өлең сөзіне де енеді.
Мұндай сөз көбіне автордың ой толгамын білдіру тәсілі болып
табылады (мысалы, Мұкагали өлеңдері).
Бөгде сөзді жеткізудің тагы бір аса маңызды тәсілі-төлеу сөз.
Төлеу сөз сөздің синтаксистік кұрылымын түбегелі өзгертуді
талап етеді, бұл оны төл сөзге катысты қайталама, оны өзгертудің
жемісі ретінде қарауга негіз болады.
Төлеу сөз бірнеше түрге, соның ішінде суреттеуші жанама
(живописная косвенная) және жартылай төл сөзге (полупрямая речь)
бөлініп, төлеу сөздің өз табигатына қарама-кайшы келетін
көріністерінің бар екенін көрсетеді.
Сөйлеу түрін таңдау мәтіннің жанры мен типіне, мәтіннің
кандай типіне жататынына байланысты аныкталады.
Айтылгандардан мәтінді бөлшектеудің екі — көлемдікпрагматикалық
және
контексті-вариациялык
типі
негізінің
багдарланатынын, автордың ниетінен туатынын көруге болады. Бұл
баяндаудың әр типінде материалдың стилистикалық өңделгені
сезілетінін білдіреді. Жазушының сөзі-әрдайым «көркем акикат»
көрінісі.
Бөлшектеудің екі типінің құралдары әр түрлі болганмен
мақсаты біреу. Олардың негізінде объективті ақикатты біздің санамыз
кабылдайтындай етіп, үзінділерді реттеп, ұйымдастырып бөлшектеу
жатыр. Көлемді мәтінді тарауларга, бөлімдерге бөлінбеген, баяндау
формаларының өзгермеген түрінде көз алдыңызга елестетудің өзі
киын. Әскери және баска жаргылар, заңдар жиьтнтығы, іскерлік
кұжаттар және өзгелері бұдан шет калмайды.
Барлық дерлік мэтінде көлемдік-прагматикалық бөлшектеуден
баска контексті-вариациялык, сол сияқты алгысөз, цитация, аллюзия,
корытынды, бөтен сөзді жеткізудің жекелеген тэсілдері жэне баска
шектеулі бөлшектеуді табуга болады.
Бөлшектеудің басқа бөлшектеу категорияларына тэуелді екенін
ерекше атап көрсету керек. Бөлшектеудің өзі ақпарат, интефация,
мэтін байласымы категорияларымен жэне баскалармен тікелей
байланысты. Мэтіннің түрлі типтерінде белгілі бір үзінділер сол
үзіндіде берілетін мэнге байланьтсты ерекшеленеді. Автордың
контексті - вариациялык бөлшектеудің кай түріне мэн бергеніне карай
эрбір бөлшектеу типін карастьтруга болады.
53
4.4 Күрделі фразалык түтастык және абзац
Көптеген галымдар мэтіннің кіші бірлігі деп сөйлемді емес,
бірқатар сөйлемді біріктіретін ірірек бірлік - күрделі фразалық
түтастықты есептейді, оның күрделі синтаксистік түтастық, мэтін
компоненті, прозалық шумақ, синтаксистік кешен, монологтык
айтылым, коммуникативтік блок жэне басқа осы сияқты синонимдері
бар.
Атаулары әр түрлі болганымен бүл терминдердің мәні біреу шыгарманың ауқымдырақ үзіндісінің қүрамдас бөлігі болып
табылатын, сөйлемнен ірілеу бірлікті анықтау.
1-тарауда айтылып
өткендей,
мэтін
шагын
формалы
(микромәтін)
композициялық
көзқарас
түргысынан
тақырып
қойылатын хабар, газет мақаласы, шагын әңгіме т.с.с. болса, күрделі
фразалық түтастықтың түтас мәтінмен сэйкес келуі мүмкін. Алайда
көп жагдайда күрделі фразалық түтастық мәтіннің ірілеу үзіндісінің
қүрамдас бөлігінің функциясын атқарады.
«Сөйлем» мен «айтылым» үгымдарын шектеу керек, себебі бүл
үгымдарды көбінесе ажыратпайды.
Айтылым сөйлеммен тыгыз байланысты болса да одан елеулі
айырмашылыгы бар. Сөйлем — тіл бірлігі, онда әлем үзіндісінің
заттық-нышандық бейнесі жинақталып тіркеледі: « ¥ л скрипка ойнап
отыр», «Қыз жагажайда қыздырынып жатыр».
Сөйлемнен айырмасы - айтылымда сөзді кімнің айтқаны, кімге
арналганы, себебі, мақсаты және басқалары маңызды, ягни
денотативтік функцияга қоса нақты коммуникативтік жагдай көрініс
табады; ал айтылымның өзі — коммуникативтік тұргыдагы бірлік,
сондықтан
контекстке
кіріп,
пресуппозициялармен
жэне
импликациялармен сипатталады; онда айтушының коммуникативтік
ниеті (сөйлеу интенциясы), мақсаты, тақырып пен ремага өзекті
мүшелеу жүзеге асады.
Айтылымда сөйлемнің лексикалық толыгуы мен просодикалық
рэсімделу бар; интонация айтылымга тән.
«Айтылым» терминін негізінен сөйлеуге қ атысты қолданатын
боламыз. Жазбаша сөзге қатысты сөйлем мен күрделі фразалық
түтастық үгымдары қалады.
Мэтін лингвистикасы жөніндегі еңбектерде күрделі фразалық
түтастық
анықтамалары мейлінше көп, сондықтан жүмыс
анықтамасы ретінде мынаны таңдадық: күрделі фразалық түтастық —
еҢ азы екі сөйлемнен қүралган, магыналық, коммуникативтік жэне
қүрылымдық аяқталуымен жэне автордың хабарга қатысымен
сипатталатын синтаксистік бірлік.
54
Күрделі
фразалық тұтастык — күрделі
күрылммлмксемантикалык бірлік, оның мәні оны күрайтмн дербес сөйлемдердің
магыналарының жай қосылуының нәтижесі емес, бүл сапалы жаңа
күрылымдық-магыналық түзілім.
Қазіргі кезде мәтін төрт түргыда зерделенеді:
- семантика түргысында,
- прагматика түргысында,
- синтактика түргысында,
- функциялық түргыда.
Семантикалық түргыда бірлікті қүрайтын сөйлемдердің мәніне
көбірек көңіл аударылады. Дегенмен кейде мәтіннің біркелкі
байланыспауы оның логикалық байланыстылыгына теңестіріледі.
Мәтіннің логикалық байланыстылыгы мэтіннің байланыстмлмгына
мүлде барабар емес, себебі мэтінде карама-кайшмлмқ, сәйкессіздік
т.с.с. болады, ал бүл логикалык бірлікке жат.
Прагматика түргысында мәтіннің күрделі фразалык түтастмк
бөліктерінің сабақтастығын аныктауга болады.
Синтактика түргысында екі негізгі багыт бөлінеді:
а) дербес сөйлемдердің күрделі бірліктерге бірігу тэсілдерін
зерделеу жолымен сөйлемнен ірілеу бірліктерді мүшелеп, зерттеу;
э) сөйлемдердің байласымды мэтінде кіріглін жүзеге асмратмн
тілдік күралдарды тікелей зерделеу.
Дербес сөйлемдерді ірілеу бірліктерге біріктіру тэсілдерін
зерделеуге арнаган еңбектерде күрделі фразалык түтастмк екі негізгі
күрылымдық типке бөлінеді:
а) сөйлемдер бір-бірімен сабақгаса кіріккенде, аяқталган
сөйлемдер арасындагы тізбекті байланысты прозалык шумактар;
ә) сөйлемдерді өзара салыстмру немесе карсм кою принципі
бойынша салыстырганда, сөйлемдер арасындагы параллельді
байланысты прозалык шумактар.
Прозалық шумақтардың өзінің күрылымы екі түргыда бөлінеді:
а)
шумақтың ішкі қүрылымдык үйымын танытатын жэне
сөйлемдерді косудың синтаксистік қүралдарымен байланысты өзіндік
- синтаксистік;
э)
сырткы суретін, контурасын, шумагын, ой мен такырмптың
дамуының сипатын аныктайтын композициялык-такырыптык.
Сөйлем деңгейінде шумактың осы екі типіне грамматикалык
жэне өзекті (айтылымда) мүшелеу типі сэйкес келеді.
Күрделі фразалық тұтастыкты зерделеу функциялык тұргыда да
жүргізіледі.
55
Курделі фразалық тутастық әртүрлі типтерінің бар екенін
аныктайтын екі фактор: сөйлемнің бірлігін және солардың
арасындагы байланыс сипатын қурастыратын түрлер, алайда бул екі
фактор өз кезегінде функциялық стильге, мәтіннің типіне, автордың
әзіндік мәнеріне тәуелді.
Кейбір зерттеушілер күрделі фразалық тұтастықтан
да ірі
бірліктерді бөліп көрсетеді. Екі және одан көп күрделі фразалық
түтастық бір предикативтік-релятивтік кешенге бірігеді. Тілдік
рәсімделуде осы кешенді бірлікті қүрастыру принципі оган кіретін
күрделі фразалық түтастық санымен емес, оның мәтінде туындайтын
өзара
қатынастарымен,
ақпаратты
үйымдастыру
сипатымен
анықталады.
Ақпараттың көлеміне және ортақ коммуникативтік тапсырманы
орындау функциясына қарай осы кешенді бірліктердің мүшелері
предикативтік (жетекші, анықтаушы) және релятивті (екінші деңгейлі,
багынышты) болып бөлінеді.
Предикативтік мүше дегеніміз - түтас кешеннің қүрамындагы
концептуалды өзек, себебі ол сипатталатын оқигалар туралы жаңа
мәліметтерді хабарлау функциясын атқара отырып, кешен жеткізетін
ақпаратқа көп үлес қосады.
Ал релятивтілік кешеннің басымды элементіне қатысты
факультативтіліктің
нышаны сияқты түсіндіріледі. Релятивтік
элементтердің
информативтік
мэні
предикативтік
мүшенің
информативтік мәнімен салыстырганда онша мәнді емес, алайда бүл
хаоардың мәнерлік түтастыгын жасауда релятивтік элементтердің
эстетикалық қүндылыгын төмендетпейді.
Л. М. Лосева күрделі фразалық түтастықты синтаксистік
категорияга жатқызады да, ал абзацты мэтіннің мазмүны мен
қүрылымына тән компонент деп есептейді [13, 92 б.].
4.5 Көркем мәтіндегі компознциялық баяндау формалары
Күрделі фразалық түтастықтың магыналық, коммуникативтік
жэне қүрылымдық үйымын оның суреттеу, эңгімелеу, ойталқы
(описание, повествование, рассуждение) түрлерінің функционалдықмагыналық үйымы ерекшеліктерін ескермей қарастыруга болмайды.
Күрделі фразалық түтастықтың бүл түрлерін Л. М. Лосева,
М. П. Брандес және басқа галымдар жан-жақты зерттеген [13; 16 б.].
56
4.5.1 Сурсттеу
Суреттеу гылыми және іскерлік сөйлеуге тои, алайла корксм
созле де жиі ұшырасалы. Суреттеу статикалы, оида динамика жок.
С\реттеудін негізгі функциясы - акикагтың оллебір сәтін
суретке түсіру, карапаиым атауының орнына заттың бейнесін оеру,
затты, күбылысты табиги ортасында суреггеу (мысалы, сурегге.ісин
заттарлы, ісүбылыстарлы т.с.с.-лы осыган үксайтын ныніанлармен
салыстыруда күрылатын жүмбақ-суреттеу).
Ғылыми
жзне
іскерлік мәтіндерле суреттсу
негһінен
фактофафикалы
немесе фоюірафиялы болады. Коркем мліінле
с> ретте\ нышанларын санамалау жолымен табигат қүбылысын
(орнын, ортасыныи жаглайын, т.б), затгарды, адамның, кісілсрліц
жаглаиын және т.б. суреттеуге арналган. Суретгейтін затына карай
Курделі фразалык түтастыктың пейзаждык (уакига орнын суреггеу)
және портреттік суреттеу (кейіпкерді суреттеу) болып болінелі.
Пеизаждык суреттеуде ормаи, озен. ауыл сиякгы накты созлер
мен оцыидо, солында, жанында. асшында, алыспіа. .жақында сиякты
кеңістік мәнінлегі созлер жиі колданылады.
Портреттік суреттеуде аламды (бойын, жасын, жалпы сырт
бейнесін, жаглайын, т.б.) с>рсгтсйтін созлср басқаларынан жиірек
колданылады.
Суреттеудің формалды ныіпанлары: к о н т и и н ү м монлі созлсрлің
(жол жиегінде. таң ата. кешқ)рылі, т.б.) колданылуы, сүрепслстін
күбылыстың каіпан болганына байланысты откен шак, осы шак,
етістік-баяндауышгарлың коптігі, баянлауыштың іс-кимыллы емсс,
сын есімді болып келуі.
Мысалы
Жерге су сіңді-жер ылгаллы.
Суреттеу күрамы кобінесе кеңістік млнлі созлерлі коллану
сипатына катыслы. Бір жаглайларла эрбір орын жагдайына бір күрлслі
фразалык түтасгыктың бекітілсе, басқасынла бір күрделі фразалык
түтастыкта бірнеше орын жаглайы пайдаланылады.
Бірнеше затты суреттеуліи бір мезгілді, нараллельлі немесе
сабактастыкты (карама- кайшы күбылыстарды, заттарлы суреттегенле
контрастык оліс колланылалы) болуы мүмкін. Сурепелетін
аламдарды немесе запарлы салыстыру-мүнлай суреттемелерле
жиірек колланылагын эліс.
Затты, күбылысты, аламды суретгеу сойлеу соз стиліне ле, мэтін
типіне де катысты. Суреттеу гылыми-техникалык, ресми-іскерлік
соулеуде фактоірафикалы, коркем соле бейнелі болалы. Авторлыті
сурепелетін заіка. күбылыска субъектинті катысы корксм могінлсрлс
57
(концептуалдық, модальділік, астарлы мәтін және т.б. түрде)
байқалады, гылыми және ресми-іскерлік мәтіндерде болмайды.
Фотографиялы, суретті мәтіндерде заттың суреттелуі автордың
ойы мен фотографияда бейнеленген затқа қатысты. Сондықтан
мүндай мәтінде мыналар ескерілуі керек:
а) суретте онсыз да айқын көрініп түрган бейне жайлы артық
сөздің керегі жоқ;
ә) суретте жоқ және оны сезіну мүмкін емес жайлар туралы сөз
айтылмауга тиіс;
б) суреттің астарында көрерменнің ой жүгіртуіне жагдай
тудыратындай мүмкіндік қалуга тиіс;
в) суретке арналган түсіндірме сананы сілкіндіріп, ой
козгайтындай болуга тиіс;
г) сөз фотофафияга сілтеме жасай алады.
Ғалым Б. Шалабай «Көркем проза тілі» атты еңбегінде:
«с) реттеу оолмыстың белгілі бір қалпын, күй- жайын толықтай беру
үшін қолданылады»,- деп көрсеткен. Суреттеу арқылы кейіпкердің
сыртқы кейпі, киім- киісі, мінез- қүлқы, табигаттың әсем көріністері
және т.б. қүбылыстар беріледі [ 17].
Кейіпкердің сыртқы бейнесін суреттеу:
Қьірынан қараганда қыз әп- әдемі болып көрінеді екен.
Тайқылау біткен тар маңдайы да, артық- ауыс жерлері кырналып,
кажетті қалыпқа түсірілген қою қара қасы да үнасымды. Екі танауы
делдиіңкі, келіссіз мүрны да қырлана қалгандай. Жалпақ, догал иегі де
қайтадан қашалгандай мүсінді. (М. Магауин)
Табигатты суреттеу:
Бұл арада кішкентай көкторгай, бөдене, көксерке, жагалтай
кекілік, балтатұмсық, шілден бастап, үлкендігі анау- мынау қозылақтан кем емес, қарақаз, бірқазан, дуадақ, қарабай, қыргауыл мол
болатын. Қазақ даласының өзге жерінде сирек кездесетін жайра,
таганақ сақалта, алақүмай, көк қарга, қодас қоңылтырды да іздеген
адам табатын (Д. Исабеков).
М. Ахметова суреттеудің екі формасын ажыратады: статикалык
және динамикалық. Статикалык суреттеуге оқиганың мекенін, орнын,
суреттеуге оқиганың
козгалысын, іс- әрекеттерді, кейіпкерлердің көңіл - күйін, мінезқүлқын жатқызады.
Статнкалык суреттеуге мысал:
Осы әиелдердің ортасында еркек кіндіктен жаман жанбай гана
жүреді. Ол- қоймашы, жасы қырықтар шамасында, қалың сырмалы
күпәике- шалбар киіп жүретін тайпақ адам. Қолында бір уыс кілті бар-
58
кол.хозлагм койма атаулмпмн кі.тгтері. Ка.ттасмпа сміімаплы ці, \ иемі
колмна ұстап жүрелі (С. Мұратбсков).
Динамикалмк сурегтеуіе ммсал:
Далаіа інмкгмм. Дүниені бозаммк сәулсге бокііріп Сүлукиядан
тік асмп ан калыктап баралы. Сансмз жүллмзлар жммміцайлм.
Тонірегім іцырьщдагаң шегіртке уні. Тогай жакта әлле бір түн күсм
әлсін- элі кәлуілгі аламша айкайлап коялм (С. ИІаймерлснов).
4.5.2 Әнгімелеу
т
Әңгімеле> сң алдымен коркем және публииистика.тык сой.тсчғе,
сондай-ак түрмыс і ык хабарлар мен әлдене жайлы эңгімедеріс том/
Әңгімеле> с\реттелстін окигалардың дамуы түралм іусіпік
береді. Бірііііііі ксмекке іс-орсксггің (үдерістің), күбылыстмң, гагы
баскалармнмң ороу реіі шыгады. Оңгіменің орбір сойлсмі әдстге ісәрекетгің дамумпмң, сюжстттң шешілуіие карай козгалысмның
әлдеоір кезеңін оаяндаиды. Жалны лңгімелсу баяндаү мотіні ісәрекеттің бастал\ынан, шиеленісуінен, дамумиан. иіарыктау шегінен,
аяқталуынан, таркатылуынан, корытындысынан түрады.
Мәтінде окигапың даму сабактастыгы иақты, ягни омірде
болганындаи не жасанды, ягни автор колайлы санагандай, мысалы,
окиганың аягынам (композиңиялмқ амал-трансмутапия. түрлсндіру),
не ортасынан басталуы мүмкін. Әңгіменің толымсыз, дискрстті
(окырман тыңдаушы санасында оңай калныиа кслтіре а.іагмн
бумндармнмң гүсіи калуы) оолуы мүмкін. Ваяндаудың нсіізінде
уакига (сюжет) жатады.
Коркем мотінде пайдаланылатын фабула меи сюжет үгммдарм
ең алдммен эңгімслсу мәтіндсрінс гиссілі.
Фабула - шыгармада айтмлатын окигалардын жимигмгм.
Фабула - коркс.м мотіннін рсфсрснттік кеңістігі. ол одетгеіі моіііііііц
референттік ксңістігінен біршама озгешс. Бірщішден, жазутынмң
такмрмп деп аталатын белгілі бір акикат аспектісін еркін таңдаумның
нэтижесі. Екіншіден, фабула — шындыгында болган дайын
«тарихтардың» ішінен таіпаи алу емес, суретксрдің шмгармашьглмк
киялынан туатын «гарих».
Сөйтіи, фабула «сюжсгкс дейін-ак» озіне коркем мазмүітдм,
әлемге авторлык козкарасты сініреді.
Фабулага ксрісінше сюжст - сол окигалар, тск іпыгармада
хабарлангандай рстпен айтылган. Фабула - өмірдс болган жай; сюжст
- автордың сопы калай білгспі, мазмүндык- астарлы акпарат жогіс
мазмүндык-коіінситуалды акпара і псн ііісидсссді.
59
Фабула - кейіпкерлердің басынан өткен оқигалардың қиялдагы
тізбегі болса, сюжет-соның қалай хабарлануы, фабуланың мәтіндегі
көрінісі, ішінара іріктелген корінісі.
Сюжетте ең бастысы - суреттеуге жататын фабула элементтерін
іріктеу.
Фабула оқига тізбегін білдіріп, мәтінде кеңінен суреттелуі
мүмкін болса, фабуланы суреттеу реті (референттік кеңістіктің)
композиция үгымының
негізгі
мазмүнын
қүрайды. Фабула
элементтерін іріктеу де, әңгімелеу реті де мәтіннің, әсіресе көркем
мәтіннің көзқарас сияқты категориясымен тыгыз байланысты.
Сюжет фабуланы мэтінде көрсету тәсілі ретінде автордың
позициясын да көрсетеді, ягни автордың көзқарасы түргысынан осы
оқигада ненің маңызды жэне эксплицитті айтылымга алу керектігін,
нені маңызды емес деп тауып, қалдырып кетуге болатынын көрсетеді.
Мәтінде сюжет тікелей беріледі, ал фабуланы оқырман сюжетте
аталган элементтер бойынша қалпына келтіреді (ягни он фабуланың
тогызы референциалды астарлы мэтіннен құралады).
Сонымен, фабула мен сюжетті қарама қарсы қою - заңды
зерттеушілік амал. Фабула — ой жүгірту, ой жүгірту болганда да
пайдалы, себебі оқырман ойымен кітапта жазылмаганды да сезіп
біледі.
Әңгімеде негізгі магыналық жүктемені нэтижелі мэнді
баяндауыш атқарады. Әңгімелеудің негізгі мэні-іс-эрекеттің дамуын
жеткізу. Әңгімелеу түрлі уақыт көрсеткіштерімен, оган бірінші
кезекте жаздың басында, күзде сияқты уақытты білдіретін (мезгіл
пысықтауышы) сөздермен қамтамасыз етілетін мезгілдік сабақтастық
тән.
•
--чг- •.'/; ;■
•;’ ■
Әңгімелеуші бірден оқиганы суреттеуден бастауы мүмкін.
Әңгімелеу таза күйінде де, аралас күйінде де үшыра береді,
оның қүрамына суреттеу де, ойталқы да жиі кіреді.
Қазақ тіл білімінде эңгімелеу тәсілін Ахмет Байтүрсынүлының
пікірінен бастауымыз қажет. Ахмет Байтүрсынүлы композициялық
пайымдау немесе зейіндеме деп
көрсетеді.
«Дүниедегі нэрсенің қайсысы туралы сөйлесек те, бір жагынан
гана емес, эр жагынан алып сөз қылуга болады. Мэселен, бір адамды
соз қылуга алсақ, не ол адамның істеген ісін, айтқан сөзін қылып
сөшівйм!3. Я Т¥Лга' тұрпатын, кескенін, көркін айтып пернесін әліптеп
сөйлейміз, я болмаса ол адамның істеген істерінің, өзінің жақсыжаман болганын мәнісін, себебін тексере, пайымдап сөйлейміз.
Осыган қарай сөйлеген сөзіміздің түрі не әуезе, не әліптеме не
60
пайымдама болып шыгалы [18,147 б.]. Ахмет Байтұрсынұлы
әнгімелеу тәсілін әуезе деп атап, оның шежіре, іаман хат, өмірбаян,
мінездеме, тарих, тарихи әңгіме деген түрлерін көрсетеді.
Қазіргі казак тіл білімінде әңгімелеу мәтінінің акпараттык,
әлеуметтік,
психологиялык снпатын,
композициялык сөйлеү
бірліктерінің тілдік құрылымдык, прагматикалык жэне стилистикалык
табигатын аныктайтын зерттеулерін атауга болады. Б. Шалабай,
Р. Сыздық, С. Құнанбаева, 3. Ерназарова, С. Мұстафина,
Г. Әзімжанова, Д. Әлкебаева, М. Маретбаева, Г. Әбікенова,
Г. Смагұлова т.б. галымдардың еңбектерінде аталган мэселелер жанжакты зерттеле бастады [19; 20; 21; 22; 23; 24; 25; 26; 27].
Ғалым Б. Шалабай «Көркем проза тілін зерттеудің гылымитеориялык негіздері» атты еңбегінде:
«Әңгімелеу- керкем прозаның негізгі баяндау формасы. Бұп
форма аркылы объективті де, субъективті де мазмұн беріледі.
Әнгімелеудің формалык, кұрылымдык мазмұның окигалардын
мезгілдік ізбе- ізділігі, кұбылыстардың бірін —бірі айытыруы
кұрайды,»- деп көрсетеді [19, 216 б.].
М. Маретбаева эңгімелеу мэтінін арнайы зерттеген гылыми
еңбегінде казак көркем порзасындагы энгімелесу формасының
акпараттык- мазмұндык, композициялык ұйымдасу ерекшеліктерін,
лексика- грамматикапык кұрылымдарының өзгешелігін, көркем
шыгарманың стилистикапык сипатын айкындатты [26, 24 б.].
М. Маретбаева эңгімелеу мэтіндерінің такырыптык- магыналык
түрлерін жактык жэне окигалы мэнді эңгімелесу мэтіндері деп
топтастырады.
«Жақтык
мэнді
эңгімелеу
мэтіндеріндегі
субъективтілік кейіпкердін іс- эрекетіне, соган катысты баяндалатын
окига- жагдайга тэуелді болса, окигалы энгімелеу мэтіндеріндегі
объективтілік объективтік уакытка тэуелді болады» [26, 20 б.].
0
Мысалы
Оның үстіне 1917 жылдың кысы катты, жазы куаң болды.
Осынау кезеңде миллиондаган халык кез телмірткен Россия астыгын
Актөбеден Дутов, Кавказдан агылшын интервенттері бөгеді де,
Жетісу ак бандылары Сібір астыгына тоскауыл жасады. Осының
нәтижесінде 1918 жылдың августында Ташкентте ауыр жагдай
орнады (Ж. Арыстанов).
Көркем шыгармалардан накты дәлелдеме ретінде үзінділер
талдап, Г. Әбікенова энгімелеу мэтінінің эмоционалды- экспрессивтік,
стилистикалық қызметін, оның лексика- фамматикалык кұралдары
аркылы шыгарманың көркемдігін арттыруын, окиганы, іс- әрекетті
ретімен, мезгілін, мекенін баяндай отыра, кейіпкердің мінез- кұлкын.
61
>киіі лүішссіп ашаіыным кирссісді (іо.іыіырак: {9, 110 112 о.І
карацьп).
,
ішкі
4.5.3 О й іа .ік ы
(Літшіқы ен а.ілымсн гылыми сойлс)і с юн.
Ойіалкы уш ооліккс болііісді:
- тс іис,
г '
’’
:
- долсллсмс ілойскісмс);
- корыгынды ( гүйін, жинакіа> і.б.).
Оиі а.ікы.и» с» аллымсн сабакіас құрамагіас еейлемдср,
иіріншіОсн. скііішІіісн. ушіниінк-н т.й. ж ат ы апгапОа. түтасыпап
иіліш кі. Ос.иск. исы.іанша. сң соңынОа. ссйсйі. сонОықтан т.о.
кіріспс-молальды соідср колланылалы.
Мүнлай ойіолкыда баянла\ыш, әд сп с, ойіа.ікы іакырыбының
нышанларына гон іүракгылыкіы білдіретін осы шаісга болалы.
Алайда дәлслдсмслс кслср шакіа болуы да мүмкін.
Ойталкыныц уішниіі бо.іімі - қорытындысы жок турлсрі де
ксчдсссді. Айтыліал дәйскісмсмсн макулданады. Қ оры ш нды жасау
окырманның (іы іііауш ы ііы ц) оіінс калдырылады.
Корксм шыгармаларда ойіалқы магыналык жагынап да,
Курылымдық уйым.іасгыры.п ы жаі ынан да эр қилы болады.
Оларда 'ісшссіз жэнс корыіындысыз тск ойталкының очі жиі
к с і д с с с д і . Ойта.ікынын мода.іьлы сочдерсіз курылуы жиі.
Сеосоі, соіі.іы кган. дсм ск г.б. иміілицип і байланыс ку ра.ідары
коркем шыгармада кііассика.іык ойталқыны көреетіп турады. Бүл
байланыс
қура.ідарын
ойша
сойлемдердін
арасына
онай
ораналас гыруга бо.іады.
° ита!,кы ,а іа күйиис баска сгнльдсрге қараіанда корксм
эдсоисг шыгарма-іарында сдо\ір сирск ксздсссді (ісксрлік стильдё
мулде болмайды лс> гс болады).
Оиталкы і.ісмснттсрі с^рсгтеу және әнгімелсуде жііірск
ушырасады. Опдай курделі фра іа.іык туіастық типін эдсггс аралас
тинке жатқыча;іы.
й
Псгічі і үш оолім - ісш с. .іэлслдсме жэне корытынды бо.іінін
корінетін оіиа.ікы іа негізгі начарды аударган жон. Течис тусінікіі бір
сөшісммсн Дс айқын к^ры.іа бсреді, дэлелдеме (аріумеіпация)
оіршшіОен. скшшЮсн. ушіншіосн. сол сияқты. сонОаіі-ақ. синымсн
оіргс жэнс баска да кысіырма сочдсрмен бастаіуы мумкін.
ииталқыны ц корыгындысы ксіідс кыска да нуска бір сойлемнен гура
осреді.
. ... . :__
Ойталқының композициялық үйымластырылум (бүкіл мәтін
сияқты) мэтіннің қандай стильге жататына катысты.
Мәселен, гылыми мәтіннің (кез-келген жанрла) композициясы
стандартты, онда үш тармақтық-такырыптык (кейде такырыпшанын
да), кіріспенің, такырыптың дамуының және корытындынын болуы
міндетті. Жанрды такырыптык кешенде белгілеу өте сирек.
Ресми-іскерлік мәтін композиниялык тұргыда клишелі
мәтіндерге, ягни белгілі бір катаң композициялык кұрылымды
мэтіндерге жатады. Ресми-іскерлік мәтіннің такырыбының мәні
жогары, оган түтас мэтіннің проспективалы белгісі
(өтініш,
аныктама, акт, түсініктеме хат, бүйрык, заң, т.б.) болып табылатын
мэтіннің жанрлық белгісі енуі маңыздырак. Мәтіннін жанрлык
белгісінде адресатқа прагматикалык багдар көрсетілген. Маман
заңгерлер оны зерделеп, тіпті талкыга салады. Алайда ресми-іскерлік
мэтінде корытынды эрдайым бола бермейді.
Пубтщистикапыц мәтін такырыптан, такырып басталуынан,
дамуынан жэне аяқталуынан тұрады. Такырып пен аякталуы
антистандартты, багалау және прагматикалык функцияны аткарады,
такырып-информатикалык, ал корытынды логикалык функцияга ие.
Публицистикалык мэтіннің басталуы такырыптык мазмүнмен ұксасавтордың мақсатын оілдіріп, окырманның назарын аударады.
Ауызекі сөйлеу
мәтітніц шекарапары берілген накты
жагдаймен гана, этикетгік шеңбермен аныкталып, айтушының «мен»
желісімен байланысты.
Көркем мәтінде композициялык блоктар өте айкын бөлінген:
тақырыптар, мэтінді мүшелеудің графикалык тәсілдері. Көркем
мэтіннің такырыбы - мазмұнына ақпарат енген, шыгарманың бүкіл
құрылысын анықтайтын проспективалы бірлік.
Көркем мэтіннің композициялык шегі - басталуы (экспозиция)
мен соңында (финал) стандартсыздық басым, алайда мұнда белгілі бір
стереотиптер (жанрлык және жалпыстильдік) жинакталган.
Жалпы композициялык блоктардың сипаты мен ара катынасы
эстетикалык міндет пен автордың психологиялык максатына
багы нд ырыл ган.
Ойталкы формасында кейіпкердің немесе автордың ішкі
дүниесінің толганыстарын, ой арпалысы, болмыска көз карасы т.с.с.
ойлау үдерісіне негізделген көріністер орын алады. Бұл күрделі
фразалық тұтастыққа көбінесе риторикалык сойлемдер, инверсия,
синтаксистік параллель түзілімдер, сөйлемнің үзілмелілігі сиякты
тілдік құрылымдар жатады.
Мысалы
63
Ыстық қой, иііркін, туган жер! Туган жерге жепікенше, ңайтіп
дэті шыдайды? Кілі сагынбас өз қагын? Кім сүймесін өз жерін?
Сріиесе сүйліес зердесіз, шерсіз жүрек, тііеуі бө.іек жетесіз
(Ж. А ішаутов).
Ойлауды құрайтын маңызды бөлшектерге уақы т пен кеңістік
және себеп- салдар жатады. Мысалы: Ак тиін мен қасқыр
Бір күші ақ тиін бұтақтан уйықтап жатқан қасқырдың үстіне
қүяайды. Қасқыр қаргып турып оны жегісі келеді. Ақ тиін жалынып:
- Мені жеме, ж ібер?- дейді.
- Жарайды, жіберейін, бірақ сен маган айт: неліктен сендер әр
уақытта шат болып жүресіңдер?
Сондаақтиін:
^
^ ^
- Мені жіберіңіз, сонан соң айтайын,- дейді.
Қасқыр ақ тиінді босатады. Ақ тиін агаш басына шыгып алып:
Сен
қасқыр,
залымсың,
залымдық
ішіңді
жандырады.Сондықтан әрқашан қапалы жүресің. Біз ешкімге
жауыздық жасамаймыз, сол үшін де эр уақытта шат болып
жүреміз, - депті (Елу ертегі).
Сонымен, мәтіннің композициялық сөйлеу формалары туралы
лингвист
галымдардың
ұстанымдарын
қорытындылай
келе:
«Суреттеу- бейнелеудің кеңістіктегі дамуы болса, эңгімелеу- мезгілдік
дамуы, ал, ойтапқы- логикалық дамуы... Шыгарманың композициялык
құрлымы осы айтылган сөйлеу формаларының түрліше байланысып
қиысқан өрмегінен тұрады [ 17, 10 б.].
4.6 Диалогты бөлшектеу
Диалогтік мэтіннің бірліктері (монологтік мәтіннен — бір
автордың сөйлемдерінің желілік тізбесінен) сөйлеу актісіне қатысушы
екі немесе бірнеше адамның айтылымының кезектесуімен құрылатын
сөйлемдердің баламалық тізбегін көрсетеді; эр қатысушы сөйлеу
актісі үдерісінде не айтушы, не тыңдаушы ролінде болады.
Психолингвистикалық көзқарас тұрғысынан диалогтың негізінде екі
жақты қатынас: түрлі варианттагы ынталандыру — реакция (бір
айтушының ынталандыруына сұхбаттасушыньщ реакциясы, оның
әңгімені жалгастыру реакциясы, айтушьшың өзіне багытталган
адресаттың ынталандыруы және т.б. болуы мүмкін). Коммуникативтік
көзқарас тұргысынан айтушының — ынталандыруы (көбіне сұрақ,
дегенмен іс-қимылға ынталандыру жэне ақпаратты хабарлау)
айтылым тақырыбы, ал адресаттың - реакциясы - рема болады, бұл
сұрақ-жауап диалогтік бірліктерде тақы рып-ремалы қ қатынас
64
тудыра отырып, бүкіл коммуникацияны өзектендіреді. Барлык жалпы
сұракка әмбебап жауап - макұлдау мен бас тарту болып табылады.
Жайылма диалогта коммуникативтік прогрессия да өзінше
дамиды. «Таза диалог» құрайтын ынталандыру мен реакциялардын
баламалы тізбесінде әрбір жана буын (ынталандыру-реакция)
коммуникативтік прогрессияның жаңа кадамына материал береді.
Диалогтік мэтін коммуникативтік-прагматикалык талдау кезінде
байқалатын көп өлшемді магыналық мазмұнга ие.
Диалогтік мэтіннің магыналық көлемі реплика (қакпайсөз)
тудыратын айтылымдардың пропозициялық мазмұнының негізінде
құралып,
имплицитивтік
кұрамалар-пресуппозиция
мен
импликацияның көмегімен өседі. Алайда негізгі
мазмұнын
интенциялық мәндер, модальды және эмоциялық магыналар кұрап,
осының бэрі статустык, рольдік катынастардың әлеуметтік
магыналары мен коммуниканттардың психологиялык жагдайларына
тіреледі.
Диалог бірліктерінің құрылымында монологтык сөздің к\рделі
фразалық
тұтастықтарының
кұрылымдык
безендірілуімен
салыстырганда елеулі айырмашылықтары бар.
Диалогтың өзіне тэн құрылымдық кыры - репликаньтң
ыкшамдылыгы. Ауызекі сөзде диалог бірліктерінің интонациялык
бірлігі айкын көрінеді.
Диалог - үдемелі дамитын сөйлеу оқигасы; сөйлеу әрекетінін
үдерісі жэне жемісі ретінде кұрылып, оган мыналар кіреді:
- айтушының элем жэне карым-катынас жагдайы туралы білімі;
- адресатта да сондай білімнің, пікірдің т.с.с. болуын ескеру;
- өзімен арақатынаста адресаттың әлеуметтік ролі мен
мэртебесіне багдар ұстау.
Диалог
бірлігін
құрайтын
репликалардан
тұратын
микродиалогтар мен эңгіме, дау, ұрсысу, сұхбаттасу және т.б.
жанрдагы макродиалогтар өзара ажыратылады.
5 Мэтіннің интеграциясы мен аякталуы
5.1 Мәтін интеграциясы туралы ұғым
Интеграция (лат. іп1е§гаІіо-орнын толтыру, тұтас) - жекелеген
дифференцияланган бөлшектердің тұтаска байланыс жагдайын
білдіретін жүйелер теориясынын ұгымы, сол сиякты сондай жагдайга
экелетін үдеріс.
65
Мәтін линвистикасында интеграция мәтіннің барлык
компоненттерінің (бөлшектерінің) бір тұтастықка бірігуі.
Интеграция мен аяқталу категориясын галымдардың бәрі бірдей
бөле бермейді. И. Р. Гальперин интеграция категориясын да, аякталу
категориясын да бөліп, сабактастыра сипаттайды. 3. Я. Тураева
интеграция категориясы, Т. В. Матвеева аякталу категориясы туралы
айтады.
Біз
интеграцияның
да,
аякталудың
да
категориясын
И. В. Арнольд, И. Р. Гальперин, Т. В. Матвеева, О. И. Москальская,
3. Я . Тураеваның еңбектерінде берілген зерттеулерді ескере отырып,
қарастырамыз, себебі мәтінді интефациялаудың әр кезеңі ерекше
қызықты, сондықтан, біздің ойымызша, мәтінге, әсіресе көркем
мэтінге одан эрі талдауды барынша кәсіби жүргізу үшін тиянақты
сипатталуы тиіс.
Мэтінге қатысты интефация - эрі үдеріс, эрі нэтиже. Жекелеген
к\ рделі фразалық тұтастық магыналарын, жекелеген тараулардың
мазмұнын жэне өзгелерін бір тұтастыққа біріктіре келіп, интефация
бұл бөлімдердің қатысты автосемантиясын бейтараптандырып,
оларды шыгармада жинақталган ортақ ақпаратқа багындырады.
Интеграция мэтін жүйесінің өзінде беріліп, онда даму барысына
қарай туындайды. Мәтіннің бөлінбес категориясы болгандықтан, ол
мазмұндык-фактуальды,
ең
бастысы
мазмұндық-концептуалды
ақпаратты сабақтастыра пайымдауды қамтамасыз етеді.
И нтефация үдерісінде ең бастысы-мэтін бөліктерінің орталыққа
ұмтылушылығы. «Ортадық» мазмұндық-концептуалды
ақпарат.
Интеграция үдерісінің өзі мазмұндық-концептуалды ақпарат үшін
елеулі мэтін бөлімдерін іріктеуді керек етеді.
Интефацияның күші оларды кейде өздерінде айтылган
этикалық принциптері немесе көркем-эстетикалық функциялары
бойынша тең мәнді немесе жақын жагдайга қойып, бөлімдердің өзара
шарттылыгын ашуда.
1.І ~ м
И. Р. Гальперин когезия мен интефация категорияларының
араларын шектейді. Бұл ұгымдар өзара шарттас, бірақ
айтылу
формалары мен құралдары тұргысынан әр түрлі. Когезия - мэтінді бір
контексті - вариациялық мүшелеуден басқасына өткенін анықтайтын
мэтіннің
жекелеген
бөлімдерінің
арасындагы
байланыс
(фамматикалық, семантикалық, лексикалық) формалары. Интефация
- мэтіннің тұтастыгына жету мақсатында оның барлық бөлімдері мен
компоненттерін біріктіру. Интефацияның когезия кұралдарымен
жүзеге асырылуы мүмкін, дегенмен
ассоциациялық жэне
пресуппозициялық қатынастарда да құрылады. Когезия - логикалық-
66
тілдік, интеграция логикалық категория. Когеренттілікпен
жакындасады. Когезия желілі болса, интеграция - тік жэне көлемді [1,
124-130 б.].
Көлемі шагындау мәтіндерде когезия интеграцияны толык
камтамасыз етеді. Мұндай мәтіндерде бөлімдердің байланысы мен
өзара шарттылыгы айқын.
Когезия тек шагын үзінділер байланысының косалкы кұралы
болып, әсіресе авторлык шегінісі бар ірі үзінділер мен бөлімдерде,
көркем мәтіндерде айрықша көріне коймайды.
Алайда
ірі
гылыми
мәтіндерде
монографияларда,
диссертацияларда,
оқулықтарда
ауыткулар-өткізілген
сынактамаларды талдау, баска зерттеушілердің көзкарастарын
баяндау және т.б. болуы мүмкін. Дегенмен зерттеудің негізгі
проблемасымен байланысты болгандыктан, олар интеграция үрдісіне
оңай беріледі. Интеграция интеграция үдерісі ретінде де, оның
нәтижесі ретінде де көрінетін корытындылар мен түйіндемелерде
толыгырак өткеріледі.
Ғылыми және іскерлік мәтіндерде интеграция үдерісі мен оның
нәтижесі эдетте алдын-ала багдарланады. Әдеби-көркем мәтіндерде
интеграциялау тәсілінің тіпті автордың өзі үшін де тосын болуы
мүмкін.
Әдеби шыгарманын интеграциясын кабылдау сол
шыгарманы бірнеше рет оқуды кажет етеді, окыган сайын оган
басқаша көзқарас тұргысынан карайды. Шыгармага аналитикалык
тұргыдан келгенде, ягни алгашкы тұтас кабылдауды ажыратканда
гана интеграция эксплицитті болуы мүмкін.
Интеграция үдерісі эсіресе мазмұндық-концептуальды акпарат
ашылмаган, көбіне әзер байқалатын кұбылыс байланыстары біркатар
бейнелерде, ассоциацияларда, көмескі көріністерде шашырап кететін
поэтикалық мәтіндерде байкалуы өте киын. Мұнда интеграция
фонетикалык, лексикалык, морфологиялык, синтаксистік, бейнелік
жэне басқа кұралдардың көмегімен жасалады. Тұтас бейнені тілдік
безендірудің ерекшелігі жекелеген лингвистикалык бірліктердің
тұтастық ретінде мэтінге жай багынуында емес, сол бірліктердін
дербес мазмұндық кұндылыкпен үіілесуінде.
3. Я. Тураеваның пікірінше, мэтінде интеграция:
1) түрлі деңгейдегі (лексикалык, морфологиялык, синтаксистік)
бірліктерді
байланыстыратын
иерархиялык
катынастардын
эрекетімен;
2) өзара әрекеттестігінде терең жэне үстіңгі кұрылымдарды
камтитын байланыстылык категориясының эрекетімен;
67
3)
мәтінде басқаша мән алатын тілдік бірліктердің өсуімен
камтамасыз етіледі [11, 23 б.].
5.2
Мәтін ннтеграцнясындагы лексикалык, морфологиялық
және синтаксистік деңгейлер бірліктері
5.2.1 Лексикалық децгей бірліктері
Лексикалык деңгей бірліктері мәтін интеграциясында үлкен
роль аткарады. Мэтінде сөздің ыктималды көп мэнділігінің өткерілуі,
жүйеде тіркелмеген қосымша қосарлы мәнділіктің пайда болуы —
жогары рангалы бірліктер ретінде тек мэтіннің пайда болуымен
туындайтын интеграциялық қатынастардың, мэтіннің аукымды
байласымының нэтижесі. Стилистикалық тұргыда бейтарап сөздің
поэтикалық мәтінде, басқа мэтіндерде өзіне тэн емес коннотация
алуы, ап бейтарап контекске енген поэтикалық сөздің тұтас абзацты
асқақтатуы мүмкін.
Белгіленген мен белгілейтіннің арасында күтілетін сэйкестіктің
бүзылуынан күлкілі немесе кекесінді эсер туады. Ауызекі сөйлеу мен
салтанатты-асқақты лексиканы, бейтарап және ресми-іскерлік, өзге
кэсіби лексиканы, диалектизмдер мен жаргонизмдерді, қарабайыр
сөздерді қолданганда мұндай эсер жиірек туады.
Күрделі құрылымдық-семантикалық бірлік ретінде мәтінге сөзді
интеграциялау сөздің көркем шыгармада, түрлі функцияларда
қолданылуында мүмкіндік береді. Сөз мұнда кейіпкердің белгісі
ретінде көрінеді. Мұндай жагдайда лексикалық бірліктер мәтіннің
түрлі шагын жүйелерінде-кейіпкердің сөзінде (диалогтік сөз), өздік
емес төл сөзде, эңгімешінің сөзі тұргысында қолданылады. Сөзде
негізгісімен (бірінші кодтық мәнмен) қатар бүкіл мэтін жүйесінде гана
түсінікті болатын екінші кодтық мэні пайда болады.
Екінші кодтық мән мәтіннің мазмұнынан гана емес, оның
контекстуалды, жагдаяттық жэне энциклопедиялық ақпаратпен
эрекеттестігінен құралатын магынаны қалыптастыруга катысады.
Автордың немесе кейіпкердің сөзіне енген лексикалық бірліктер
кейіпкер, оның әлеуметтік жэне мэдени мэртебесі туралы қосымша
ақпарат жеткізу құрапы болуы мүмкін. Сөзді жогары рангапы бірлік
ретінде мэтінге интеграциялау кезінде оның жүйелік мэнінің ауытқуы
міндетті емес. Керісінше, сөздің көп мэнділігін өткеру көп жагдайда
сөздің негізгі сөздік мэні, тілде сөзге ілесе жүретін негізгі
стилистикалық коннотациялар аясында жүзеге асырылады. Тіл
тұрақтылық қасиетінсіз коммуникация құрапы бола алмайтындықтан
бұл —табиги жай.
68
Дегснмсн
имгсграциялық
катьшастарлың
лссрімои
псриферия.іык моилі откср\, ассоңиапиялык жлне коішотаіиія.тык
мәидерлі белсеилірлеиліру журіп, соі сти.тистикалык Сюя\ алып,
кейіпкерлерлі сииаттауга катысалы.
5.2.2 ІМорфологиялык ленгей бірліктері
Морфологиялык денгсйдс иитеграниялык катыиастар әрскеті
етістіктін шак түрінде айкын байкалалы.
Мәтін децгсйінде шак гүріндегі гүліалар интсграңия.тык
катынаска түсслі. Олар коркем уакыт айтылымына, оцгіме
аитущының
кожарасын
ка.тыитастыр\та,
әцгімеіпініц
уакыт
позшшясьш озісргуге, автор.іык уакытты кейіпкерліи жеке \ акыіына
ауыстыруга жоис іагы баска.тарга катысалы. ІІІак туріилегі гу.тіалар
композициялык курылымды курлелендіруле, уакыт позициясын
коптеп тудырула белгілі бір ро.п, а гкаралы.
Г. А. Зологованыц пікіріише, тутастык рстіилс моіішйн
композициясынла сол гутастыкіың бірліктері (бір сой.тсмнен. соилайак соилемлер юоыиан, абзаіігш гуратыи мотін узіи.ті.іері, блокгар
т.с.с.), ягни композитивтер елеулі роль аткаралы. Регисірлік
композитивтерліи
косылуы
мен
кезектесу
тосіллері
мен
иринциптеріне, сц алдымеи. етістік-баяндауыііітын шак түрі
түлгаларының ара катысы жаталы. соның аркасында коммүиикапівгік
максагына, жанр зацларына. олеои амалга, айтушынын еркіне, оныц
жеке стиліне жәнс гагы баскаларга карай айтушынын хабарга кагысты
-«бірге өмір суруі» немесс кашыктан карауы сиякты турлі
позицияларын коруге болады [2, 442 б.].
Регистрлерлі біріктіру амалдары гек коркем мәтінге гаиа тлн
емес, олар журнаіистикада ла. а\ ыз екі созле де колданылалы.
Авторлың мотін мсн млтінлік стратсгияны уйымласіыру
тактикасыи тактауы млтінлсі і баянлауыш етістіктердін шак турі
тулгасын шендесгіруіне катысіы. Глістіктерліи шак түр функциясы
шагын жанрлы шыгармаларла композицияның төрт гурін ш екіе\ге
мүмкіндік береді:
«I» - жабык композиция. етістікпен бастальш, аяюалалы, окига
уакыт агымынан тыс, бурынгы-сонгы окигаларлан болінін калган
сиякты болалы;
«2» - ашык комиозиция. онла егістіктермеи аталган ауыспалы
окигатар бурымгы және кейіигі уакытка тарап кетксмлей, сойііп
окиганын кайталамып туратым, умреншікті екемім біллірелі:
«3» ж оие «4» ко.мііо іициялык типгер аралас, каркынлы
оасііиып, соцыпла уакыі жагынан гарап ксіслі, окыс, кутпеіеіі әсер
каллыралы.
і
Мысалы, кыска срісі ілерле:
Арысіаи кслс жагіы. Коиплы корді. Оны устаіі а.іып, жеп
КОЙДЫ. БІ ГГІ.
,
V**
, - фч| г
•
Ь \л кыска уіінліде еіісгіктіц огкен шак формалары жоне
есімдікііц сц мацы *ды функцияларыныц бірі - соідердіц толык мәнді
лексикасы болгапла гана отксрі.іегін субсгитут функциясы (субститут
- лаі. ыіЬыииіиь орыноасары оаска адамды ауысгырган адам).
1-Сім,икііц скінші ф\ нкциясы —«Мен» жоне «Сен» тулгаларын
авіоссмаиіикалык бсліілеу ф\нкциясы, ягнн есімдікііц голык монді
бірлік рсіінде коріиуі. һсімдікііц мундай функциясы турлі жанрларда
бо.і)ы м\мкін, бірак осіресс лирикалык жанрда айкын банкалады.
5.2.3 М оіііілсі і сойлсм
Сннгакснстік лсцісй бірліктсрі (сөйлемлср, айтыдымдар,
күр.іслі фраіалык гүтасгык) і\ра.іы өткен гараулар мсн нараграфіарла
жан-жаісгы айтыллы.
Мэтіинін күиггі ііоніция.іарын, ягни оасы мен аягын толтыруда,
семантикалык, синтаксистік жэнс стилистік байланыстың мэіін
күрылымының ломинаіпты семантикалык-стилистік элеменперін
бірыцгай
г\ іас мэгін маі ынлсына интеграциялауда мэні ерскше.
Авгордыц
коммуііикативіік-іііыгармашылык ниегін айкыпырак
айіатын мэгііінін комноиіцпя.іык-сюжспік күрьыысы осындай
байланыска айна.іалы.
Окырмашіыц мопниіц басгапкы жэпс соңгы ноіііция.іарында
меңгерегін білім аясыныц колсмі де эр қилы, еіер мэтіннін басын
кабылдаганда ж а л шыныц іш.нармашылыгы т>ралы оның білімі
бүлыціыр болса, шыгарманыц соцгы жолын окыганда ол сю ж спік
эішюдтардың, кч.ркем бейне.ісрліц жэне мэгінде ннтеграция.іаііатын
с о і бірлікісрініц жуйелік жиынтыіына каныгады.
5.3
Коркслі м этін и іп с і рациисы ндагы бсГінс.іік жуііс
Корксм
мэгінніц
а\ кі.імды
байласымы,
интеірациялык
катынастардыц ро.іі бсйнелік жү йссінің деңгейінде д с танылады.
С оідіц м о і і п д е ие б о .іа іы п ассоцнациялык м эн дсрі жүйслік
(учуальды) жэпс к о н т ек ст \;и ь л ы (тосы н ) м эн ін ің арасынлагы
Ссманіикалык кашыкіыкка караіі огкеріледі.
\с іе м е
(осйнелік)
м. іі
коркем
иитеграциялауга белсене каіысоды.
70
шыгарманыц
могінін
Үстеме мәнді тудыратындар:
-ішкі тұлгасымен сезілетін туынды сөздер (ақшакар - ак кар),
туынды негізбен салыстырганда айтылган ныінанның әсерлілігіне ие
болады;
- дыбыска
еліктеушілікте жасалган сөздер (каркылдау,
шикылдау, сыртылдау);
- лексикалык мәні ауыспалы типті сөздер (метафоралар,
метонимиялар, синекдохалар т.б.);
- жеке авторлық кұрылымдар (тосын сөздер);
- сөздер үйлесімділігінің бүзылуы: жапырак сыбырлайды, уакыт
еншісі;
- тура мәнді және қапыпты дыбыс кабыршакты (оболочка)
сөздер (көбіне жапкы есімдерге қатысты).
Бейнелік жүйе автордың эстетикапық - философиялык
түжырымдамасымен тікелей байланысты жэне жазушының өзіне тән
мәнері, стилінің барынша дара компоненті болып табылады.
5.4 Мәтінніц аяқталуы . Мәтіндегі так ы р ы п лен эпнграф
Интеграция мен аякталу категориялары өзара байланысты және
шарттас. Біз кабылдайтын «әлем суреті» үнемі козгалыста болып,
өзгеріп отырады. Автордың пікірінше, такырып дамуымен нәтижеге
жетсе, онда мәтіннің аяқтапганы.
Аяқталу ұгымы бөлімдеріне емес, тұтас мәтіннің өзіне тән.
Автордың ойын түсіне алмаган окырманга мәтін аяктапмагандай
көрінуі мүмкін. Шынтуайтында мәтін аякталган, тек автор көтерілген
проблема бір мэнді шешілетіндей жетіп, піспеген. Не мазмұндыкфактуалды акпарат немесе астарлы мәтін окырманга калай аякталарын
меңзеп тұр, сондықтан автор корытынды жасаудың кажеті жок деп
шешкен.
Түрлі типті, әсіресе көркем мэтіндерде жаңа проблеманың
койылуының өзі аяқталгандык іспетті. Әсіресе, атының өзі сұраулы:
«Кім жазықты?» сияқты болса, айкын байқалады.
Эпиграф - көркем (баска да) мэтіннің окырманның назарын
бастапқы мәтінге аударып, ассоциациялар желісін дайындайтын
компонент. Эпиграфта кос багыт - бастапкы (эпиграф апынган) мэтін
және жаңа мэтін (эпиграфтан кейін тұратын). Эпиграф пен мэтіннін
арасында өзара багытты байланыс бар: эпиграф мэтіннің терен
кұрылымын ашады, соңгысы эпифафка тереңірек үңілуге, жаңа
ассоциация тудьфуга, оның тезаурусы негізіндегі идеялар мен
түсініктерге «жан бітіруге» ыкпал етеді.
71
Осылайша,
тақырып
пен
эпиграфты
дұрыс
түсіну
интеграциялык катынастар әрекетімен және тұтастык ретінде
мәтінмен тыгыз байланысты. Ол сондай-ак контексті кең түсінумен,
окырман мен автордың жалпы білімінің пресуппозициясымен
байланысты.
‘
^
Мәтіннің аяқталуына эпилог пен соңгы сөз де белгілі дэрежеде
әсер етеді,
г {
Демек, тілдік бірліктердің магыналық құрылымы олардың
мәтінді
интерпретациялау
үдерісіне
қатысуына
байланысты
пайымдалады.
Аяқталгандык
мазмұндық-концептуалды
акпаратты
аша
отырып, мэтіннің дамуына шек қояды. Аяқталгандық-қорытынды
эпизод немесе шыгарманың фабуласы мен сюжеті дамуының соңгы
кезеңін суреттеу, аяқталгандық - мәтіннің «нүктесі».
6 Автордың тілдік тұлгасы және автор бейнесі
6.1 Мәтін авторының тілдік тұлгасы
Әр мәтіннің сыртында тіл жүйесін меңгерген тілдік тұлга немесе
сөйлеу туындысын (мэтінді) тудыруына жэне қабылдауына карай
адамның қабілеттері мен мінездемелерінің жиынтыгы ретінде
түсінілетін автордың тілдік тұлгасы тұрады.
Мәтіннің авторга тәуелділігі мэтін авторы - тілдік тұлганың
типімен анықталады, автордың сөйлеу мэдениетінің (элитарлык,
эдеби-сөйлеу, орташа әдеби, ауызекі қарапайым, т.б.) қай типіне
жататыны, жынысы (әйел, еркек), жасы, мамандыгы - бэрі қосыла
келіп, оның жеке басының қасиеттерін танытады.
Әрбір нақты жагдайда автор өз позициясын эртүрлі - кейде
ашық, кейде сөз арасында, кейде бүркемелей, мазмұндыкконцептуалды немесе астарлы мэтінді ақпарат арқылы жеткізеді.
Автордың «мен»-інде автордың тұлгасы гана танылып
қоймайды, «мен» құрылымында (ең алдымен көркем мәтіндерде)
автор мен әңгімешінің, автор мен лирикалық кейіпкердің (әсіресе
өлеңде) тұлгасының бірігуі мүмкін.
Автор өз позициясын
мэтінде автосемантикалық үзіндіде,
«еркін» сөйлемдерде ашық айта алады, кейіпкердің мінез-кұлкы,
көңіл күйі, әлдебір құбылысқа көзқарасы авторга тән болуы мүмкін.
Автордың
араласуымен
суреттеменің
кеңістік,
уақыт
шекаралары жылжиды.
72
Мәтінде автордың катысымының сөздік танылуы автор
кестесін кұрайды. Т. В. Шмелева оны мәтінде мына элементтермен
көрсетеді:
1) эдетте «кадрдың сыртында» калып қоятын, бірак өзін таныту
үшін мәтіннің ерекше фрагментін ала алатын автор мен адресат
«фигураларының» экспликациясы. Мысалы, «автор фигурасының»
танылуы;
2) суреттеу үшін іріктеліп алынган тілдік кұралдармен,
авторландырылган ақпарат кұралдарымен жэне әр килы авторлык
багалаумен;
3) метамэтінді немесе А.Вежбицкая айткандай, «мэтіндегі
мэтінді» ягни суреттемесін жэне сонымен бір уақытта окырманга
түсіндіру нұсқаулыгы болатын мэтін бөлігін колдану [ 28, 72-73 6.].
Кейбір авторлар иннективті (лат. іпесІіо-«өру») метамәтін
кұралдарын контекстуалдык (біріншіден, екіншіден, т.б.) және
интерперсоналдық (эрине, мүмкін, өкінішке орай, ... кайталау,
санамалау, сандык деректер, шрифтпен бөлу, риторикалык сүрактар
жэне т.б.), деп ажыратады.
Мәтіннің авторлык кестесі оның тілдік ерекшеліктеріне карай
елеулі.
Авторлык кестені елеулі ету-етпеу автордың өзінің колында.
6.2
Автор бейнесі көркем мэтін категориясы ретінде
Сан алуан шексіз айтылымдар мен мэтіндерге сіңіп кеткен автор
тұлгасы өзін автор бейнесінде көрсетеді, алайда оның шын авторга еш
катысы болмауы да мүмкін (мысалы, Л. Н. Толстойдың «Кавказский
пленник» шыгармасында автор бейнесі солдат, карапайым халыктан
шыккан адам).
Накты тілдік тұлга мен автор бейнесін ұксастыруга болмайды,
олар бір-бірінен эстетикалык тұргыдан мүлде бөлек. Автор бейнесін
автор «актердің сахнада сомдаган ролі» сиякты әдейі жасайды.
В. В. Виноградов «автор бейнесі» ұгымын енгізіп, өзінін көркем
сөз теориясының негізі етгі. «Автор бейнесі-сөз өнерінің барлык
стилистикалык амалдары тогысатын, бірігетін, синтезделетін
орталыгы». Автор бейнесі дегеніміз «көркем шыгарманың бойымен
өтетін жеке дара сөз сөйлеу кұрылымы». Автор бейнесі —
шыгарманың бірыңгай дүние таным аркау болган жеке бөлшектерін
бір тұтастыкка біріктіретін ұйымдастырушы күш» [29, 151 б.}. Автор
бейнесі - эрдайым біршама идеалдандырылган, өмірбаяндык
шындыктан белгілі бір ауыткушылык.
73
Автор
бейнесі баяндау тәсіліне (бірінші жақтан, эңгіме
айтушының атынан, т.б.) қарамастан кез-келген шыгармада айкын не
бүркемелі болады.
В.
В. Виноградовтың пікірінше, «автордың қатысы» авто
бейнесінің анықтауышы болып қызмет етеді. Оның тура айтылуы
мүмкін, алайда көбіне мәтіннің бүкіл ішкі құрылымында болып,
«композиция мен стильдің тереңінде» жасырынып жатады. Автор
бейнесі, автор түлгасы «оның тақырыпқа қатысынан» ашылады.
Көркем әдебиетте автор бейнесі айту формаларының көптігін
көрсетеді. Шыгарма авторы автор бейнесі арқылы өз тұлгасы адам
және жазушы ретінде тікелей айтуга тырысып, авторга ұқсамайтын
кейіпкерге, әңгімешіге барынша жақындауга ұмтылады.
Авторлық көзқарас автор бейнесін барынша ашық формада
көрсетеді. Кейіпкерлерінің ойы мен іс-әрекетін суреткердің өзі
топтаса, оның бейнесі туралы пікір қалыптасады. Осы бейне
композицияда да, сюжетте де, шыгарманың тілінде де жүреді. Ол
өзінің ролін оқигага тікелей қатысушыга немесе куэгерге жүктеп
койса (осы мақсатта әңгімеші ролі енгізіледі), онда автордың
позициясын анықтау қиынырақ. Әңгімешінің әңгімені бірінші, екінші
немесе үшінші жақтан айтуы мүмкін.
Автор көзқарасының әңгімешінің көзқарасымен толық сай (бір
багытта әңгімелеу) келуі де, келмеуі де (әр багытта әңгімелеу) мүмкін.
Көркем әдебитте әңгімелеудің осы екі желісі бір-бірін толықтырып
отырады.
Автор бейнесі ең алдымен баяндау тәсілінде байқалады. Автор,
эңгімеші, кейіпкер суреттеуге қатысты әр түрлі позиция ұстануы
мүмкін. Бірыңгай «мен» авторлық көзқарасқа жақын көзқарасты да,
оган қарама-қарсы көзқарасты да біріктіре алады. Баяндау
перспективасы автордың идеяны дамыту үшін таңдаган баяндау
тэсілінің көрінісі болып табылады.
Көркем прозада баяндау перспективасының екі түрі бар:
1) шектеусіз баяндау перспективасы;
2) шектеулі перспектива. Көптеген шыгармаларда баяндау
перспективасының екі түрі
эр алуан формада үйлесіп жатады:
вариантты тұрақсыз баяндау перспективалы шыгармаларды жэне
тұрақты константты баяндау перспективалы шыгармаларды атауга
болады.
, Баяндау перспективасы екі багыттан - объектіленген авторлық
баяндау мен субъектіленген эңгімеден тұрады. Әр багыгга
74
(объектіленген және субъектіленген) бірнеше баяндау типтері
ажыратылады:
баяндаушының бірінші типі мәтінде көрінбейтін,
айтылмаган, авторга барынша жақындастырылган және әңгімені
үшінші жақтан айтатын баяндаушы. Ол көркем шыгарма оқигасына
катыспайды, тек сыртынан бакылайды. Бүл тип автор - баяндаушы
ретінде белгіленеді;
- баяндаушының екінші типі-кейіптендірілген әңгімеші, көркем
шыгарма кейіпкерлерінің бірі, оны «әңгімеші окигага катысушы»деп
белгілеуге болады;
- баяндаушының үшінші типі әңгімешінің де, прозалык шыгарма
басты кейіпкерінің де бір адам болуы. Баяндау уагызды эңгіме
(исповедальный рассказ) сипатында болады.
Осылайша көркем мэтін авторы баяндау типін, идеяны кай
тұргыда дамытуды жэне тұтас эстетикалык құрылым үлгісін
анықтайды.
Окиганы басым көпшілігінде адам нақты баяндаушысы бар
бірінші жақта эңгімелейді, алайда кез-келген жанды (жылкы, мысык,
ит, т.б.), жансыз заттың эңгімеші болуы мүмкін. Өлеңдерде жансыз
дүниенің не хайуанның атынан сөйлеу кең тараган.
Бірінші жақты шыгармалардың бір бөлігін естеліктер кұрайды.
Естеліктер элі есімде, көз алдымда, т.б. тұракты сөз
тіркестерімен оеріледі.
Бірінші жакты баяндауларга эңгіме тұрақты кайталанатын ісәрекет туралы болганда бірінші жактагы есімдіктің варианты сиякты
көрінетін екінші жактагы есімдікпен ұйымдастырылган үзінділер
косылады.
Баяндаушы - эрі эңгімеші, эрі кейіпкер болса, бірінші жактан
баяндаганда әдеттегі «мен»-нің орнына үшінші жақты есімдіктін
шыгуы мүмкін.
Автор бейнесі - бүкіл шыгарманың өзегі, ол өз кейіпкерінің
басынан өткен жайларда, тагдырында, сөзінде, мінез-кұлкында,
оқырманга эстетикалык эсерінде көрініс табады.
Қорыта
келгенде,
автор
бейнесі
мэтіннің
барлык
категорияларын, соның ішінде когезияны, уакыт жэне кеңістік
континуумын топтастырады. Бүкіл шыгарманың композициялыкқұрылымдық формасын аныктайды.
75
Қорытынды
Окулықта баяндалған мәтіннің негізгі категориялары мен
ұгымдары туралы түсінік тіл маманына жалпы мәтіндерді, соның
ішінде талдауы ерекше күрделі көркем әдебиет мәтінін толық және
жан-жақты талдауга көмектеседі.
Мәтінді, оның ішінде көркем мәтінді кешенді талдау көп
аспектілі және көп кырлы. Талдау жасауга кірісерден бұрын мәтін,
оның ерекшеліктері мен көбірек белгілі категориялары, сол сияқты
эрбір накты мэтінде олардың қалай көрінетіні жайлы түсінік болу
керек. Алдымен мәтінге ішінара талдау жүргізіп, ягни не байланыс
түрлері мен кұралдарын, не мэтінде информативтік, континуум,
модальділік т.б. категориялардың көріну тәсілдерін талдап, содан
кейін мэтінді жан-жақты талдауга көшкен жөн.
Мәтінді терең кешенді талдау көркем әдебиет мәтіндерін
шынайы түсінуге, окушыларды карабайыр сөздерден аулақтатып, өз
бетінше ойлап, пікір айтуга, адамгершілігі зор білімді де мәдениёггі
тұлга тәрбиелеуге ыкпал етеді.
Сөз соңында, «Мәтін лингвистикасы» пәні бойынша семинар
сабактары мен студентгердің өздік жұмыстарында мәтіндерді, әсіресе
көркем мәтінді, лингвистикалык, филологиялық талдау жүргізгенде
пэннің теориялык мәселелерін ойдагыдай игеру үшін міндетті түрде
казіргі казақ тіл білімінде жарық көрген бай практикалық/тілдік
материалды кеңінен, жүйелі түрде пайдаланган бірден-бір дурыс
оагыт деп санаймыз.
76
Терминологиялық түсіндірме сөздік
Абзац — жаңа жолдан басталатын мәтін бірлігі, күрделі
кұрылымдық-семантикал ык тұтастық.
Автор бейнесі - көркем шыгарманың магынасы мен стилінің
барлық элементтерін мәтіндік тұтастыққа біріктіретін лингвистикалык
категория.
Автордың тілдік тулгасы - автордың даралыгы мен көркем
мәтін тудырудагы ерекшеліктері.
Айтылыіи —бір коммуниканттың бір сөйлеу актісіндегі сөйлеу
эрекеті.
Антропоцентристік бағыт — зерттеу жұмыстарының,
танымның адамга, оның барлык сипаттарына (жеке басының, ұлттык,
элеуметтік) багытталгандыгы.
Акпарат - (лат. іпҒогтаге-суреттеу, бір нэрсе туралы ұгым
кұрастыру, хабарлау) қоршаган ортадагы заттар мен құбылыстардың
касиеттері мен ерекшеліктері туралы карым-қатынас жагдайында
табиги тіл арқылы берілетін ақпардың жиынтыгы:
Мазмұнды-фактуалды акпарат - фактілер мен окигаларды,
олардың уакыты мен орнын, автордың ойын, сюжеттің дамуын
көрсететін акпарат;
Мазмұндық-концептуалды ақпарат - автордың когамдык
өмір құбылыстарын өз бетінше саралауын, түсінуін, багалауын
окырманга жеткізуінің көрінісі;
Мазмұндык-астарлы ақпарат - тіл бірліктерінің ассоциативті
жэне багалаушы магына тудыра алу кабілетіне карай мазмұндык
нақты ақпараттан алынатын жасырын акпарат.
Ақпараттылық —мэтінге тэн негізгі категориялардың бірі.
Әнгімелеу — тұтастык, байласымдык жэне магыналык
аякталгандық, акпарат беру категорияларына ие композициялык
сөйлеу формаларының бірі.
Байланыс жарыспалы — мұнда сөйлемдер бір-біріне
іліктеспейді;
Байланыс тізбекл — мұнда эр сөйлем келесі сөйлеммен
іліктеседі.
Байласымдылық - мэтінге тән негізгі категориялардың бірі, ол
тұтастыкпен бірігіп, автор интенциясы мен окырман кабылдауын
мейлінше жакындастыруга ыкпал етеді.
Бөлиіектік - автор өзі баяндап отырган окига, кұбылыстың
жекелеген кырларына назар аударатын жэне окырманның алган
акпары түсінуін жеңілдететін мэтін категориясы.
77
Гинерм әтінділік - бір мәтінді екінші бір мәтін арқылы
ажуалау, кемсіту.
Днскурс (лат.(іІ5сигзиш-эңгімелеу,сөйлеу үдерісі) кең
магынадагы тілдік іс-әрекет, тар магынада - байласымды мэтін.
Ж агдаят - мэтіндегі оқиганың орны мен уақыты және
кейіпкерлер жөніндегі ақпар.
Идея - (грек. ісіеа-ұгым, түсінік) - тақырып пен мазмүн
қатынасының нәтижесі.
Инвенция - сөйлеуді тудыру.
Интермәтіндік - мәтінге басқа шыгармалардың мәдени
кеңістігінің енуі.
Категория - объективті болмыстың қүбылыстары мен заттар
аралыгындагы қатынастар мен байланыстары, ортақ қасиеттері мен
белгілері анықталган үгым.
К атегори ялар мәтіннің - ақпараттылық, концептуалдылық,
байласымдық,
түтастық,
аяқталгандық,
модальдылық,
коммуникативтілік, прагматикалық т.б.
Кеңістік — мәтінге тән категориялардың бірі, ол баяндаудың
нақтылыгы мен шындыгын қамтамасыз етеді, қатарлас нэрселердің
орналасу тэртібін көрсетеді:
Кеңістік көркем - шектеусіз кеңістік;
Кеңістік шынайы - накты кеңістік.
Когезия — (агыл.соһе5Іоп-«бірігу») — мэтіндегі сөйлемдер
мазмүнының байласымдыгы.
Когереиттік — (агыл.соһегепсе-«байласымдық») — мазмүндық,
күрылымдық байласымдық.
Континиум - (лат. сотіпииш-үздіксіз.толассыз) - мәтіндегі
уақыт пен кеңістік үгымдарының көрінісі:
К он ц еп туалды лы қ —(лат. сопсерііо-қабылдау)
1) қүбылысты қабылдаудагы пікірлер жүйесі;
2) негізгі идея.
Қүрылым
Мдтінніц
-
мәтіннің
мазмұны
мен
формасы
категорияларының арасындагы қатынастар.
Мазмүн - тақырыпты ашу үшін тілдік талдауга түсетін фактілер
мен қүбылыстар.
Мэтін -
(лат.іехіи8-ткань, өрілім, қосылым) - аяқталған,
объективтелген жазба құжаты ретінде... бірқатар ерекше бірліктері
мен атаУы бар, түрлі лексикалық, фамматикалық, логикалық,
стилистикалық байланыстармен біріктірілген, белгілі бір мақсат пен
прагматикалық багыты бар сөйлеу шыгармасының туындысы:
М акром әтін —көлемі үлкен шыгарма;
78
М икромәтін -
түрлі кұжаттар, акпараттар, көлемі шагын
шыгармалар.
.
...
Мэтін түэу - «Текст түзу» - жетілген жазба әлебиетінін көрінісі.
Және ол каламгердін зор талантын талап ететін кұбылыс, өйткені
текст түзу үшін сөз таптарын, грамматикалык амалдарды таңдай білу
керек, әр сөздің лексикалык магынасы мен модальдық өңін тап баса
білу керек. М етамәтінділік - мәтіннің алдыңгы бөліктеріне
түсіндірме немесе сыни сипаттагы сілтеме.
Модальділік —айтушының айтылымга қатынасын көрсететін,
ақпарат пен объективті болмыстың аракатынасын багалауга арналган
грамматикалық-семантикалык категория:
Модальділік мәтіннің - автордың оқырманга болмыстагы
кұбылыстардың
себеп-салдарын,
катынастарын
түсінуіне
ыкпал
жасау;
Модальділік объектнвті - акпараттың болмыска катынасын
білдіру;
Модальділік субъективті - зиту
көрсету.
Ойталкы - композициялық сөйлеу формаларының оір түрі,
кейіпкердін әр түрлі сезімін, көңіл-күйін, дүниеге көзкарасын, кейде
автордың
ішкі
ой-пікірін
баяндайтын
форма;
ойталкынын
кұрылымына уақыт, кеңістік және себеп-салдар категориялары
жатады. Себеп-салдар ойталқыда кұбылыстардың бірінен екіншісінщ
пайда болу байланысын көрсетеді.
Прагматикалык - коммуникантгардың сөйлеу жагдаятын
ескере отырып, айтылым максаты мен бір-біріне және акпарга
катынасын білдіретін категория.
Проспекция - (лат.ргозрісеге-«алга карау») - окигадан сон не
болатынына тілдік құралдар аркьілы сілтеме жасайтын категория, ол
үакыт және кеңістікпен тыгыз байланыста.
. .
Рема - (грек.гһета-сөз) - сейлемнің актуалды бөлігі; хабардагы
бастапкы бөлік - тема жөнінде айтылатын жэне ойдын аякталмаган
көрінісін жасаушы.
.
. .
Регистр сөйлеудін немесе матін түрлері - мэтіндердін тілдік
ұйымдастырылуы:
Регистр акпараттык - айтушы өзі білетін окигалар мен
фактілерді хабарлайды;
. .
Регистр волюнтивтік - айтушы адресатты белгілі
әрекетке жұмсайды;
ір
Регистр генеритивтік - айтушы ой елегінен өткізген және өмір
тәжірибесінен жинакталган акпаратты береді.
79
Регистр реактивтік - тыңдаушының жағдаятты бағалауы;
Регистр репродуктивтік - айтушы көргенін, естігенін, сезгенін
хабарлайды.
Ретроспекция - (лат.геігозрісеге-артка қарау) - бұрынгы
айтылганга (жазылганга) оралу.
Суреттеу - болмыстың белгілі бір қалпын, күй-жайын
толықтайтын, көрсететін композициялық баяндау формаларының бірі.
Сюжет - (фр.зщеі-шыгарманың кейіпкерлері мен оқигаларын
баяндайтын негізгі мазмұн) - тақырып пен композиция қатынасының
нэтижесі.
Тақырып - автордың қүбылысқа қатынасын шыгармасында
зерттеу, көрсету үшін сұрыптап алган негізгі ойы немесе ой
жиынтыгы.
!:
Тәсіл - композиция мен тілдің арақатынасын көрсететін амал.
Түтастық мәтіииің - мәтін ішіндегі сөйлем, абзац, тарау, бөлім
мазмұндарының тұтастыгы.
Тұгастық күрделі сиитаксистік - ерекше синтаксистікстилистикалық бірлік құрайтын бірнеше сөйлемдер жиынтыгы.
Тұтастық күрделі фразалық - мэтін құрайтын тіл бірлігі.
У ақыт - мәтінге тән категориялардың бірі, ол қатарлас
нәрселердің бірін-бірі ауыстыруын көрсетеді:
У ақыт концептуалды - оқига өтетін уақыт;
Уақыт көркем - сюжеттің, бейнеленген құбылыстардың өмір
сүру формасы;
У ақы т объективті - күнтізбелік уақыт;
У ақыт перцептуалды —эмоциялық-экспрессивті уақыт;
У ақы т шынайы — басқа материалды объектілер сиякты
мәтіннің (кітап, газет, іс қагаздар, хаттар т.б.) нақты уақытта өмір сүру
формасы.
80
Әдебиеттер
1 Гальперин И. Р. Текст как объект лингвистического
исследования. —М .: Наука, 1981. —183 с.
2 Золотова Г. А., Онипиенко Н. К., Сидорова М. Ю.
Коммуникативная грамматика русского языка. - М„ 1988. - 449 с.
3 Современная русская устная научная речь. / под. ред.
О. А. Лаптевой. - Красноярск, 1985. - Т. 1 1 3 7 6 с.
4 Лннгвистическнй энциклопедический словарь. - М. : Сов.
энциклопедия, 1990. - 685 с.
5 Москальская И. О. Грамматика текста. - М. : Высшая школа,
1981. —215 с.
6 Алефиренко Н. Ф. Смысловая структура текста // Семантика
языка и текста: гылыми макалалар жинагы. - Волгоград, 1998. - 150 с.
7 Бахтин М. М. Эстетика слова и язык писателя. - М., 1979. 174 с.
,
как срелство индивидуации /
8 Богин Г. И. Речевой жанр
Жанры речи. - Саратов, 1997. - 89 с.
9 Әбікенова Г. Т. Көркем шыгармадагы мэтінтүзім мәселелері .
кұралы. Семей, 2010. —155 б.
10 Одинцов В. В. Функциональные типы русскои речи. - м .,
о к у
—
^
1982.-251 с.
11 Тураева 3. Я. Лингвистика текста. - М. : Просвешение, 1986.
10
Матвеева Т. В. Функциональные стили в аспекте текстовых
категорий.-М ., 1 9 9 0 .- 172с.
іооп _
13 Лосева Л. М. Как строится текст. - М. : Просвещение, 1980.
94 с •
л
14 Кухаренко В. А. Интерпретация текста. - Л., 1979. - 19- с.
15 Купина Н. А. Лингвистический анализ художественного
тек ста.-М ., 1980. - 165 с.
|0П
16 Брандес М. Стилистический анализ. - М., 1V/1. і с.
17 Шалабаев Б. Көркем проза тілі. - Алматы : Білім, 1994.
124 б.
Алматы
19 Шалабай Б. Коркем проза тілін зерттеудін гылыми теориялык
негіздері: филол. гыл. д-ры... дисс. 1 Алматы, 1999. - 340 б.
|
20 Сыздыкова Р. Абайдын сөз өрнеп. - Алматы : Санат, ІУУЭ,
I О
« ••
- — ^
----------------
Ж
208 б.
; '
#
21 Кунанбаева С. С. Темпоральные отношения в казахском
художественном тексте. - Алма-Ата : Ғылым, 1991. - 115 с.
81
—
1:рііи іироьл
і
СоІІІСЧ
IІ.іІ
СІІІІіаКСік ІіШІ
і і р а і м і ш ш ш і с і ика-іык а с н с к ііс і : фііло.і. *ы . і . д-ры...
.Л .Ш ІУ , 2 и и і . - 4 ^ а
ліісс .
анюрсф
ЗЗЬЬсшфимиС. I сю:іічм|\і<\кміыіс срсісіш кацачсшіо и <ыка : аніцхч|)
к а і с і ф и н . г 1. 1и> к.
Л і м а і ъ ц ІЧ 8&
24с
24 і>іімжаиова 1 . Каіак коркем и р о и мәтіиініц нрагмаиіка.іык
э.»с>сіі: фи-іол. іы і. д-ры... діісс авюреф. - А.імаііа, 2007. - 49 6
25 ч1ікілкіск.і #I Л, Кдіак іішші іірштиаспшагпис^ы. - Лччиіы * 'іимі1Ірихч 2Ш7. - 243 а
ь
2 ь Мареіоасьа М. О . О щ імсле> м э г і и і н і и т і л д і к - сіи і і і с і и к х і ы к
сиіиіы: филол. »ыл. канл. лисс авюреф. - А л м а і ы , 2008. - 24 6.
27 І м а і у ю ь а I . М оііи лишыисшкасы. >ниверсіі іеі і. 2002. - I і ! 6.
Ллмаіы
: Ка*ак
28 Пімелеііл I. В. Іексі с квоіь и р и і м у меіафоры ткаиья //
йгаіросы сиілисіики. Вьш. 27. С араюв, 1998. - 148 с.
-9 Виноі ралоы В. В. О іеории художесівенной речи - М 1971
2 4 0 с*
КиСУМШ
•
■
А,I Лрио. іьл іі. В. і іилисш ка соьремеііиоіо а т л и й ск ою м іыка М , 1990. 383 с.
-
0.и.и>іи
\. Қияргі кашк коркем шыі армаларын іаі і.і
нніоріекч;і\а-иы .іы кі ыц рсііро ісіі іациясы, ссмантикасы, күры.іымы:
филол. і ыл. л-ры.. іж х.*ш іорс4
Алмагы, 2009. - 49 б.
3 І-.ссноиа К. О. Кайргі качак медня-моііііініц ирагматикасы
ікаы к оаспасо» мактсриа.і.чары ііегізінде): филол. гыл. д-ры.„ дисс.
авюреф.
А .ім а іы , 2007.
49 Г>
4 Коріижапоиа I I Коркем маіінді лиш вистикалык іа.іла> :
ок) күра.іы. I Іааю дар: Ксрекл. 2009. - 1 1 2 6.
5 Кайшыі \ юва Ж. Каіак моіінініц курдслі фрашлык іүіасым /
а іш ц леш еиінлс мүшелен\і: филол. іыл. капл. днсс. авю рсф
Длмаі ы. 2іЮІ. - 24 о
-6
ім «діі і.
Каш ен I
Ка іак іі.і оі.іімінііі термінюлоі иялык гүсііі.іірмс
I іаіі.ю ііір : К ерек\. 20 і 0.
548 б. 'ЩіЩ. А
Мазмүны
1
1.1
1.2
2
2.1
2.2
2.3
3
3.1
3.2
3.3
4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
5
5.1
5.2
5.3
5.4
6
6.1
6.2
Алгысөз...................................................... .......................
Мәтін лингвистикасы гылыми пән ретінде...............................
Мэтін және онын негізгі белгілері..............................................
Мәтін туралы ұгым............................................ .................;.........
Сөйлеу жанрлары мен мәтін жанрлары. Мәтін типтері......
Мәтінге тән категориялар.............................................................
Мәтін категориясы туралы ұгым................................................
Мәтіннін байласымдылыгы мен тұтастыгы.............................
Мэтіннің акпараттылыгы мен модальділігі.............................
Мәтіндегі уакыт пен кеңістік категориялары..........................
Шынайы, концептуалды, көркем уакыт....................................
Кеңістік континуум және оны мэтінде өткеру кұралдары....
Мэтіндегі ретроспекция мен проспекция. Алданган үміт...
Мэтінді бөлшектеу, оның композициялык бөлімдері..........
Мәтінді көлемдік-прагматикалык бөлшектеу.........................
Мэтін үзінділерінің автосемантиясы.........................................
Мэтінді контексті - вариациялык бөлшектеу.........................
Күрделі фразалык тұтастык және абзац...................................
Көркем мэтіндегі композициялык баяндау формалары.......
Диалогты бөлшектеу....................................................................
Мәтіннің интеграциясы мен аякталуы......................................
Мәтін интеграциясы туралы ұгым............................................
Мәтін интеграциясындагы лексикалык, морфологиялык
жэне синтаксистік деңгейлер бірліктері.............- ...................
Көркем мэтін интеграциясындагы бейнелік жүйе................
Мэтіннің аякталуы. Мәтіндегі такырып пен эпиграф...........
Автордын тілдік тұлгасы жэне автор бейнесі........................
Мэтін авторынын тілдік тұлгасы..................... ........................
Автор бейнесі көркем мэтін категориясы ретінде................
Қорытынды........................................ ..........................................
Терминологиялык түсіндірме сөздік........................................
Әдебиеттер.....................................................................................
О .Қ . Ж а р м а к и н , Қ .Б . М ағзұ м о в
М Ә ТІН Л И Н Г В И С Т И К А С Ы
Оқу кұралы
Техникалык редактор Д.Н. Айтжанова
Жауапты хатшы Т.А. Ротарь
Басуға 11.04.2012 ж.
Әріп түрі Тішез.
Пішім 29,7 х 42 14. Офсеттік қағаз.
Шартты баспа табағы 4,21 Таралымы 500 дана
Тапсы рыс№ 1822
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайғыров атындагы
Павлодар мемлекеттік университеті
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
4 440 Кб
Теги
jarmakin, magzumov, mating, lingvistikasi, 2996
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа