close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3100 moldagulovn landshaftanu negizderi eane khazakhstannin landshaftanu geografiyasi

код для вставкиСкачать
\ҒҮЛОВ
Н.МОЛДЛҒҮЛОВ
Л А НДШАФТТА НУ
НЕГІЗДЕРІ
ЖӘНЕ
КАЗАКСТАННЫ Н
ЛАНДШ АФТ
ГЕОГРАФИЯСЫ
Рестбликасы Биіім мшшапрлігі
Алматы "Рауан" 1994
л Г н д ш а ф ™ ; негіздері жв..е Ка.акстамнын, ланяш аф т географиясы. - А лматы , Рауан, 1994. - 128 бет.
ту.оиы халык. ш“Р У ^ а
Тннын ландшафт географиясы иегіздерінЛ ^Г я і і С і К ^ - шьін сонында терминдер мен ұгы«дарга № еҚаша
ТҮС'Е ^,е “ ' ( £ Р™ ф аф ™ пәнінін мүгалімдеріне, «огары о к , орындарыиын студенттеріне, жалпы копшілік оқырманга арналган.
4306021000 - 085
э
д
___________________________________________________ —
—
079-
„
и
404(05) — 94
Е н н н н іа іІШ ІІИ К
и
и
и
и
р
и
р
і
и
і
....
С .Т о р а й ғы р о а
, |
аты н д ағы П М У -д ің
Іакадемик С.Бейсембаес;
да* шздвшим и
Др'
,1ш щ ш т I
ОСНОВЫ ЛАНДШ АФ ТОВЕДЕНИЯ
И ЛАНДШ АФ ТНАЯ ГЕОГРАФИЯ
КАЗАХСТАНА
■
(н а казахском язы ке)
і ч
•£Ллз>,
Редакторы 3. Сариева
К өркем деуш і редакторы В Л огинов
Гехникалы қ редакторы Г.Сүлтанова
К орректоры М .Іргебаева
И Б N 5770 Теруге 14.0X93 жіберілді. Басуга 30.05.94 қол қойы лды Баспаханалык
басылыс. Пішімі 84x104 1/32. Шартты баспа табагы 6,72. Ш ар тш бояулы беттақбас
•
■
Тарапымы іоооо
укаиалык. ақпарат министрлігінік
480124, Алматы каласы, Абай даңгылы. 143-үи.
.. ' — - ^
Қазақстан Республикасы Жогаргы Кеқесінін баспаханасы, 480016. Алматы қаласы, Д Конасв
көшесі. 15/1.
-—
'.
15В ^ 5-625*02027-2
( ф М олдагұлов Н., 1994
КІРІСПЕ
Табиғатга шь=
,
а г я г г і - “ ііГ ° Ь
Ш Ш тШ " ? ;
Ш Жер &
Ж
Ж
і
&
т
Щ
Ш
бетіндегі жаратылыс жағдайы әр түрлі терри
оиялық табиғат кешендерінің ерекшеліктерш, олардық
құрамын, байланысын, бір-біріне тигізер әсерш, Н¥рамдас
бөліктерінііі
өзара орналасу зандылықтарын ланд
міасЬгганү ғылымы зсрттсиді.
Осы ғылымның қалыптасуына алғашқылардың
бірі болып орыс ғалымы
В. В. Докучаев аитарлықтай үлес қосты. Ол территориялардыіі таоиғат жағдаиларын зерггеуғе кешендік принцип қолданды. Табш
ішоцестерді
меңгеру
үшін
табиғаттың
жеке
бөлігін
емес,
ІІрО Ц С С Т ер ді м с д і ъ у у
X
------ --- .
паЛ м гаттүтас бірлігін тани білу керек деп көрсетгі Ғалым іаоиғат
тың геогендік және биогендік құрамдаі: бөліктершщ аракатынасы мен өзара әрекеттесу зандылықтарын ашатын
ғылымның керектігін үғынды. Табиғат зоналары іуралы
1900
жылдары
жазған
көптеген
мақалалары
осы
ғы1898
лымға негіз қалады.
к-пгті*.
Бүдан кейінгі кезде "ландшафт үғымын Л.С.Бергтің
еңбектерінен кездестіреміз. Л.С.Бе^г ландшафтыға кең мағына берді. Ол географиялық кешендердің белгші бір аимяқта қайталана беретін типтерін де (батпақ, қүмды шағыл шыршалы орман, т.б.) пемесе нақтылы біртерриториямен шекгслетін аймақгарьш да (Сарыарқа, Бетпақда
ла т.б.) ландшафт деп үқгы. Оның бүл тұжырымдары
кейін лаіідіиафт туралы теорияпың дамуына непз болды.
Сейтіп, XX ғасырдың 30-жылцарынан бастап ланд ф
Ш
3
тыны типологиялы қ ж ән е аймақты қ магынада ұғыну гвография гы лы м ы на берік енді.
|
Л андш аф ты ны территориялы қ кеш ендердің типі деп
санауш ы лар жаратылысы бір текті, бірақ құрылымдық
бөліктері әр түрлі болаты н жер беліктерін бір ландш афт
түріне н ем есе территориялар типіне жатқызады. Мысалы,
көк терек аралас қайы іщ ы орм ан шоқтары өскен далалы
ойы сгар мен қара топырақты жазық жерлердегі астық тұқы м дас ш өптесінді дала екі түрлі ландш афты ға жіктеледі.
Л апдш аф ты лы аймақты жеке-дара территориялық табиғат кеш ені деп санауш ы лар оны бір-бірімен территориялы қ жағыиан тұтасқан қарапайым табиғат кешендерінін өзіндік ерекш еліктерімен сипатталатын, қайталанбайтын күрделі территориялы қ жүйе ретіпде таныды. Демек,
жекелеген л ан дш аф гы п ы ц геологиялық негізі, жер бедері-^
ніц түрі, ю іим ат жағдайы, гидрологиялық режимі, биоценоздары бір-бірімсн үйлесім тауып, көршілес жатқандарынан табиғи шекарасы арқылы межеленеді.
Л андш аф ттану ғы лы мы ны ц дамуы ландш аф т картасын жасау ісімен тығыз байланысты. Бұрынғы КСРО-да
жангіай лан дш аф т картасын жасау екінші дүниежүзілік
соғыстан кейін қолға алынды. Кейіннеи ірі, орта, ұсақ
масш табты лан дш аф т картасын жасауға Ленинград,
Латвия,
Воронеж,
Львов,
т.б.
университеттердіц
ғалымдары мсн Казақстан ғалымдары атсалысты. Ландш аф т картасын жасау мен далалы қ ландш аф т зерттеулерініц қарқынды
жүргізілуі, ландш аф т туралы
теорияны ц терец талқылануы лапдш афгтану ғылымы
ауқы м ы ны ц кецеюіне жол апіты.
Қандай ғы лы м ны ц болсын дамуы нда ғалымдар арасындағы пікір-таластыц, взекті мәселелерді ауық-ауықбас
қосыи, талқы лап оты руды ц мацы зы ерскше. Ландшафттанушы галы мдарды п 1963 жылы Алматыда өткен Бүкілодақты қ ксцесі, 1965 жылы 'Таулар мен ш елді аймақтарды ц лаіідінаф тары н зсрттеу" ііроблемаларыпа арналған
ай м ақ іы қ іы лы м и сим позиум жәпс басқа шаралар Қазақстан лаіідіпаф гы туралы зерітсулердіц нріс алуына
елеулі ықналын тигізді. Бұл орайда қазақстандық зсрітеуш ілсрден В.М .Чупахинді, М.Ш .11 шанқұловты, А.В.Чигаркииді, Г.В.Гельдисваны, т.б. атауға болады.. 70—80жылдарда
Қазақстамдағы
мұндай
зерттсулер
"Ертіс—•Қарағанды” каналы мсн Іле, Ертіс езсндеріндегі с>
техникалық
кепіендср
құрылыстарына Оайланысты
жүргізілді.
.
.
4
Л андш афты зерттеу барысында территориялық таби
ғат кеш ендерінің түзілісі, құрамдық және құрылымдық
бөліктері, географиялық кешендсрді түлетіп, түрлендіру
жолдары, табиғат байлықтарын тиімді пайдалану сияқты
•
•
т ёЁк
тық географиясы ғылыми жағынан терең және ауқымды
қарастырылды. Оқырмандарға ұсынып отырган осы еңбекте де бұл мәселелерге егжей-тегжейлі тоқталамыз. Ал
кітаптың соңғы тарауында республика территориясындағы ландш аф ты ларды ң географиялық таралу заңдылықтарын айқы ндайты н оларды ң зоналық жүйесі де, аймақтық ж әне биіктік белдеулік жүйесі де сипатталады.
Құрметті оқырмандар! Кітап мазмұны туралы ой-пікірлеріңізді, әсіресе байқалған кемшіліктердің орнын толықтыруға бағыт сілтейтін ақыл-кеңестеріңізді зор ықыласпен қарсы аламы з.
Л А Н Д Ш А Ф Т Т А Н У - ТЕРРИТОРИЯЛЫК ТАБИҒАТ
К Е Ш Е Н Д Е Р І ТУРАЛЫ ІЛІМ
Т е п п и т о р и я л ы қ т а б и ғ а т к е ш е н д е р і т у р а л ы іл ім н ін кал ь п п а сү ь ш а би огеоғр аф и я л ы қ ғы л ы м н ы н к ем елденш ,
б и о ц е н о з б и о г е о ц е н о з д е г е н ұ ғ ы м д а р д ы н б и о г с о і Р^Ф” Я'
н ь ш б а о л ы қ с а л а л а р ы н а н б ер ік о р ы н а л у ы с е б е п б о л д ы .
Б и о ц е н о з гірі о р г а н й з м д е р д іц т ір ш іл ік ет іп , ө н іп -ө с у ү ш
б іо б іо ім с н з а т ж ө и е э н е р г и я а л м а с у п р о ц е с і н е г ізін д
в \
б ір -б ір ім е н _ з а т я в д . _ _ н
ы
ПЯПЯл ы ж е р л е р д е т і р ш і л і К
ттоты наП т ү зіл г е н . М ы с а л ы , д а л а л ы ж е р л е р д е т ір ш ш ік
Э ш ш м н , ж ы л а н , қ а р са қ , т ұ л кі ж э н е д а л а
п ән п і ш ө п т е с ін д е р м е н қ о р е к т е н е д і. О с ы н д а и қоректпг
тізбек б а й л а н ы с ы а р қ ы л ы ж о ға р ы д а ғы аталған^тіріі а ғ з ^
л ар дан д а л а л ы қ б и о ц ен о з қалы нтасады . Б и оц ен оз ұры қ
тятIV ж ер сін ү , т.б. ж о л д а р м е н д е т ү зш ед іБ.ЮМСНОЗ - т ір и ііл ік ст у , « н ін - е с , ж а г Да а л а р ь . .р т а ^
э в о л ю ц н я л ы қ п р о ц е с с п ен т а б н ғ и с ұ р ы п т а л у д ы ц н ә т н ж с с ііг іе ү й л с с ім т а н қ а н ө сім д ік т ер м сн ж а и у а р л а р т о о ы н а и
ш а л г а і і т а б и ғ а т к е ш с і . О н ы ц е з ін -ө з і б а с қ а р ы н , д и п а м и к ш іы қ т е п е -т е ц д ік с а қ т а й т ы н қ а б іл е т . н е м е с е с а л ь ет ы р м а л ы т ұ р а қ т ы л ы ғ ы б о л а д ы . С а л ы с т ы р м а л ы т' Уракт
л ы қ - б и о ц е н о з д ы т у зе т ін қ ұ р а м д а с о ө л ік т е р д ін (өсікідіктер м е н ж а н у а р л а р д ы ц ) ө н ін -ө с у м ү м к ін ш іл іп н іеж сп ,
б ел гіл і б ір ө л ш е м ш е г ін е н ш ы ғ а р м а и т ь ш ф а к т о р . О сім діктер м е н ж а н у а р л а р д ы ц ө н іп -ө с у м ү м к ін ш ш .г . з о р . М ы сал ы бір ү й ш ы б ы н ы н ы ң ұ р п а ғы ж ы л п ш н д е б ү к ш ж е р ш ^
о ь п і к а п т а п к стер е д і. Б ір а қ б и о ц е н о з д ы т ү зе т ш басқ а
ө с ім д ік т е р м е н .
^
т п п іа іы к ү р есі я ғ н и ауа м е н қ ор ек тік за т т а р , м екеі:-ж аидан алар үлесі ү й ш ы б ы и ы н ы д саны н теж еп, вз.не тэн мсж е д е н
а р т г ы р м а й д ы . Т ір і ағзалар ж иш .п ол а р д ы н жекс
е р е к ш е л ік т е р ш е қ а р а й ө зг е р іп о т ы р а д ы - ^ а л
п ы аліғанда, тір і а ғ з а л а р д ы ц ж ек е ө қ ш д е р і ірі о о л ғ а н саиыні
о л а р д ы ц е а н ы к ем и б е р е д і. М ы с а л ы , о а л а р а с ы н ы ц
гі 200 м 2, ү н д і п іл ін ік і - 30 к м 2. Е ғер т .р . а п а л а р е з .н с тэи
ж и іл ік тен а р т ы и к етсе, с ө з ж о қ , а н а т қ а ұ ш ы р а и д ы .
Б и о ц е н о з д ы қ ұ р а й т ы н тірі а ғ за л а р е з д е р ш ш п р н ш ік
....................... ..
п
о по иляагп
д іл і Һ ү л о а и л а к
11ЫС 1 ш л и ііч ,
--- - *
___ • .
О р таға ү й л е с у тір і а ғ з а л а р д ы н барлы қ қасистіері к
ер ск ш ел ік т ер ін : п іш ін ін , т ү с ін , ф и зи к ал ы қ әрекетіп тлі- П
гел д ей қ а м т и д ы . М ы с а л ы , т о қ ы л д а қ т ы ц бүкш мүшеч
а ға ш қ а б ы ғ ы н ы ц а с т ы н а н ж ә н д ік т е р д і т ер ш ж еуге і.ке
д е л г с н , қ о я н н ы ц т ү с і ж ы л м е з г ш д е р і а у ы с қ а н са и ы н ші
рігі о т ы р а д ы , с а р ш ұ н а қ т а р ж а зғы ш іл д е м е н қ ы сқ ы суь
ө
к
і л
д
е
р
і н
і ц
та ұйқыға кетеді. Осылайіиа тірі апалар ортаны мейлінше
жаи-жақты пайдаланады. Демек, орта мен биоценозды
бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Белплі бір оиоценозды қ ұ р а й т ы н тірі ағзалар мен оны қорніаған орта биогеоцеиоз иемесе экожүйе деп а т а л а т ы н т а б и га т кешениі түзеда Биогеоценоздыц биогсндік (өсімдіктер мен жануарлар
дүниесі, топырақ жамылғысы) және геогендік құрамдас
бөліктері (минералды заттар, ауа, су, жылу энергиясы) бірбірімен ұдайы өзара әрекеттесіп, өздерінің динамика/іьіқ
тепе-теңдігін қалыптасіырады. Тірі ағзалардың тірпшнгіне қажетті жылу мен ылғал режимінің қолайлылығы артҚан сайын қоректік заттар қоры молайып, биогеоценоз
түр жағынан күрделене түседі және де қолайсыз құбылыстарға (жұт, індет, т.б.) төзімділігін арттырады.
Биогеоценоз жергілікті жер жағдайыныц ерекшелжтсріне байланысты түзіледі. Сондықтан оның зоналық фактор негізінде пайда болғаны кең апқапты (орман, орманды дала), ал интразоналық фактор негізінде түзшгеш шектеулі жерлерді ғана (қамысты көл жағасы мен бұталы сай)
қамтиды. Биогеоценозды түзетін зоналық және азоналық
факторлар қатар әрекет ететіні белгілі. Демек, биогеоценозды жалпы табиғат кешені ретінде танумен бірге белплі
территориямен шектелетін территориялық табиғат кешеш
ретінде қарастыруға болады. Сонымен әр түрлі террнгориялық өлшемде занды түрде үйлесімін тауып, оір-оірімсн
күрделі әрексттесу нәтижесінде тұтасып, раіігілері (гсографиялық қабықтан фацняға дейіи) түрлііне болатын іаонғи құрамдас бөліктерініц бірлігін территорнялық табиғат
кеиіені дсп атайды. Ол — құрамдас және құрылымдық бөліктерінің
ұзақ
жылдардағы
даму
эволюциясы
нәтижесінде салыстырмалы тұрақтылыққа ие болған
жағдайда қалыптасады.
.
Территориялық табиғат кешендерінің табиғат кешендерінен айырмашылығы сол, онда барлық құрамдас бөліктердің бітім жаратылысы бір-бірімен үйлесім табады,
біртұтас территория құрайды. Көгішілік жағдайда оның
шекарасы табиғат кешендерімен дәл келе бермейді. Мысалы орманды дала ландшафгылық территориялық габиғаі кешенінде өзіне тән жануарлар тобы бар шөптесінді,
бұталы және орман шоқтарынан тұратын биоценоздық
табиғат кешендері тараған.
Территориялық табиғат кешендері құрлықтық жәнс
мұхиттық ортада бірдей болмайды. Құрлықта тарағандары көбіне голық құрамдас бөлікті болып келеді. Тек таои-
ғат жағдайлары қолайсыз болып кслетін иолярлық белдеуде, аса биік тау басында, климаты өте құрғақ шөлде топырақ, өсімдік жәнс жануарлар дүниелері нашар дамиды,
кейдс дамымайды, яғни құрамдас бөлігі толық емес территориялық табиғат кешендерін түзеді. Мұхиттардың территориялық табиғаг кешендері құрлықтардан ғөрі ерекше
болып келеді. Олар аквальды табнгат кешендері деп аталады. Бұлар география ғылымында шамалы зерттелген.
Аквальды табиғат кешеидерінің құрамдас бөліктерінің құрылымы ерекше, арнайы зерттеуді қажет етеді.
География ғылымында территориялық табиғат кешендерін зергтеп, картаға түсіру барысында ландшафттану
ілімі қалыптасты. Ол алғашқы қадамынан бастап-ақ терригориялық табиғат кешендерінің құрамын, құрылымдық бөліктерін, аймақтың таксономиялық бірлік жүйелеріи қарастырумен айналысты. Территориялық табиғат кешендерін зерттеу, карта бетіне түсіру, табиғат құбылыстары мен процестерін күні бұрын болжау, халық шаруашылығы айналымында тиімді пайдалану ландшафттанудың
келелі мәселесі болып саналады.
ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ ТАБИҒАТ КЕШЁНДЕРІНІҢ ҚҰРАМЫ
заттар,
риялық таоиғат кешсіідерініц жеке бөліктерін құрамдас б»лік дец атайды. Соңғы жылдардағы ғылыми зерттеулер
геогендік және биогендік құрамдас бэліктермен бірге энер-
нктердщ
берді.
Территориялық табиғат кешендерін құрайтын құрамдас бөліктердің қандай түрі болсын — заттық объект, олар
белгілі бір заңцылықтар бойынша бір-бірімен әрекеттесу
арқылы күрделілене түседі. Демек, оларды тек даму процесі арқылы ғана танып-білуге болады. Мысалы, алғашқы тірі ағзалар су, ауа және ...инералды заттармен
қоректеніп,
органикалық
заттар
пайда
болагык
қарапайым автотрофтылар тобын түзеді. Кейіннен даяр
органикалық заттармен қоректенетін гетеротрофты тірі
ағзалар — жануарлар пайда болған^) Бұл айтылған
мысалдан қарапайым құрамдас бөліктердің — алдыңғы,
күрделілерінің — соңғы орында тұратындығын, бірнеше
қарапайым құрамдас бөліктердің өзара әрскеттесуінен
күрделі бір құрамдас бөліктің иайда болатынын, құрамдас
бөлік өзгерістерінің жеке-дара дамымайтынын ұғьшу
қиын емес.
8
Ғалы Лардьщ түжырымдаліан пікірлерімс қарағаида,
территориялық табигат кешеіщеріи қүрайтын құрамдас
бнліктсрді твмендегнис жіктеугс ооліЩы .
Геогенді құрамдас бнліккс: жср қыртысы, ауа, су;
энсргетикалық қүрамдас бнліктергс: күи ліергиясы,
жердің іінкі энергиясы;
биогенді қүрамдас бнліктергс: нсімдіктср, жануарлар,
топырақ жатады.
ж
Осы құрамдас бнліктсрдің түриііпе өлшсмдеп тсрриториялық бнлпісктері әр түрлі сатыдағы немесе таксоиомиялық бірлік дәрсжссінде территориялық табигат кенгендсрімсн қабысады.
Чабигаттьіқ
құрамдас
бнліктсрі
өздерінс
тән
заіи^ылық бойынша бар болмысымен әзгерін, дамиды.
Бірақ олардың қай-қайсысы болса да жеке-дара взгеріи,
дами алмайдід^ Барлық құрамдас бөліктер өзара әрскетгссу арқылы тұтас бір з а л ы қ жүйеге бірігеді. Алайда
құрамдас бнліктің қайсысына қандай күшпен әрсксг ететіні туралы
және
оның территориялық табиғат
кспіендсрінің қалынтасуында қандай рнл атқаратындыгы
туралы әлі күпге дсйін галымдар арасында иақты пікір
ж о ^ ^шШ шшшшшшш^ш^^яшя^^шшшшшшшшшшшшшшщш^
Егер жердің пайда болуып академик О.Ю.Шмидттің
жорамалы бойыипіа түсінсек, онда тсрриториялық
габиғат кеиіеидсрін құрайтыи құрамдас бөліктер тізоегі
алгашқы пайда болган құрамдас бвліктердің бірі — жер
қыртысынан басталады. Ол жер тарихында күрделі
эволюңиялық даму дәуірлеріи басынан ксшірген. Әрбір
дәуір сайын геологиялық құрылысы әр түрлі кслетін
жыныс қабаттары жиналгагу
Жср қыртысыи түзетін қабаттар жаратылысына қарай
геосииклинальды, тсңіздік, жанартаулық және материктік
болып келеді. Олар территориялық табигат кешендеріііің
таксономиялық бірлігі — физикалық-географиялық аймақтың негізін құрайды. Табигатта геологиялық негіздің
тұрақтылығы салыстырмалы іпама. Ол пайда болган күннен басган-ақ жсрдің ішкі знсргиясы (тектоникалық қозғалысы).мен сыртқы күштер әрекетіне (депудаңиялық
жәнс аккумуляңиялық ироңестср) байланысты алгашқы
құрыльгмдарын өзгертсді. Оны литогенді жыныстық құрамы әр түрлі болып кслетін жамылғы басьп: жатады.
Гсологиялық нсгіздің осы ксздегі құрылымының қалыптасуында нсогсн-антропогсн дәуірлеріндсгі жср қьіртысы псотектопикалық (жаңа тсктоникалық — иеогеп-антроиоген дәуіріпдс пайда болгап тсктопикалық проңссс)
I
қозғалыстарыпың ерекшелігі $ор. Жер қыртысының тектоникалық қозғалыстары нәгижесінде жер беті қазіріі
морфоқұрылымдық жөне морфомусіндік жер бедерінің
пііщидеріне ие болған.
*Жер бегінің морфоқұрылымдық жер бедері кешендерініңбірлігі ретіне қарай территориялық табиғат кешсндерінің әр түрлі дәрежедегі таксономиялық бірлігімен қабысады. Мысалга Тянь-ІІІань тауларын — бірінші, Солтүстік
Тянь-Шаньды
екінші, Іле Алатауын — үшінші, ҚарашҚараін тау жотасын — төртінші қатардағы морііюқұрылымдық жер бедері кешендерінің бірлігіне жгуркызуға
боладцу Олар өз кезегімен физикалық-геограі,
аимақ — облыс — өлке — аудан (ландшафт) дегеЦ» тер-]
риториялғлқ
ткбиғат
кешендерінің
таксономияЬтььц
оірліпне жіктеледі. Морфоқұрылымдар жердің іиікі
эпергиясы әрекетіпе байланысты болғандықтан, әр уақытта азоналылық (жергілікгі) сипаты арқылы ерекше көзге
түседі.
Морфомүсіндер сыртқы күштер (денудациялық жәпе |
аккумуляциялық нроцестер) әрекетіне байланысты қалыптасып, морфоқұрылымш>ің беткі пішінін мүсіндейді.
Жер оедершің морфомүсіндік кешендері ландшафтнен қаоысады Мысалға Медеу тектоникалық-эрозиялық шагқалын, Қараой денудациялық жазығын, Мойынқұм
эолдық-аккумулятинтік құм шағылдарын, т.б. агауға
болады Морфомүсіндік жер бедері кешенінің мүсіндік
ландшафтпен қабыса беруі шарт емес. Кейде тегі бір морфомүсшдік жер бедері кешенінің өзінен, зоналық немесе
бшнктік (секторлық) биоклимаггық ерекшелігіне қарай.
оірнеше ландшафттардың . бөлінуі мүмкін. Мысалы
Каспии маңы оипаты Оралдан Атырауға дейін дала
шөлсит, шөл зоналы ландшафтыларға бөлінеді.
Жер қыртысы туралы айтылғандарды қорыта келіп
территориялық табиғат кешендерінің литогенді құрамдас
бөліпн ү ш қ а б а т қ а бөлуге болады. Оның ежелгі негізі
құрылымдық илиталар теориясы бойынша, терең тектоникалық жарьіқтармен бөлшектенеді де, физикалық-геот іа? ^ 1 ЛЫҚ аимаі5таРДы Құрайды. Жер қыртысының екінқаоатып түзегш жамылғы неотектоникалық қозғалыстардың нәтижесшде әр түрлі қатардағы морфоқұрьшымдық жер бедерш қалыптастырады. Олар физикалық-географиялық аимақтарды бөлетін облыстардан ландшафт
деңісише деиінп территориялық табигат кешендерімен
қабысалы. Ал ж р п
...
______ • . •
•
орфоқ
10
рылымдық жер бедері кешеңдері пайда болады. Олардық
жыныс құрамы гүрлішс болын келеді. Жер қыртысьшыц
қандай бөлігі болса да аумағына қарай түрлі жагдайда
(ірісі баяу, үсагы жедел) үдайы өзгеріп түрады да, территориялық табиғат кешепдеріиіқ басқа қүрамдас белігінің н ігерісімен салыстырганда, жетекші рөл атқарады. Жер
қыртысының неотектоникалық қозғалыс әрекетіне байланысты өзгерістерініқ жетекші рөл атқаратындығын,
неоген-антроноген дәуірлеріндегі қүрлықтын, қеңейіп, таудыц биіктсуінің нәтижесінде климаттың континенттігі артатындығын, соған орай басқа да құрамдас бөліктср күрделене түсетіндігін кнруге болады.
А у а — территориялык табиғат кешендерінің газ қабатын түзетін қүрамдас бөлік. Ол, әсіресе, тірі ағзалардағы
газ алмасу порцесі үшін қажет. Ауа құрамы жер шары
бойыішіа сапа жағынан өзгеніе бола қоймайды. Алайда
оны түзстін оттегі, су буы, кемір қышқыл газының сан
көрсеткіштері,
соған
орай
қалыитасатын
ауаның
физикалық жай-күйі, басқаша айтқанда, температуралық
режимі, қысым мөліпсрі, қозғалысының (желдің) бағыты
меп жылдамдығі>і, бүлттылығы, жауын-шашыны әр кеэде
түрліше болыгі келеді де, оны ауа раііы деп атайды. Ауа
раііының кнпжылдық рсжимін клнмат дсііді. Климаттың
территориялық
табиғат
кешендерімсн
қатынасыи
С.П.Хромов ойдағыдай айқындап берген. Климаттық белдеуде — географиялық белдеу, климаттық зонада — ландшафтылық зона, белдеу белімінде физикалық-географиялық аймақ, климаттық зонаның белімінде физикалықгеографиялық облыс қалыптасады, жай ғана климатпен
ландшафт, жергілікгі климатиен қопыс, микроклиматпен
фация түспа-тұс келеді.
С у — терригориялық табиғат кешсніиде минералдық
құрамдас беліктерді ерітуші релін атқарады. Судыңеріген,
шайылғап заттарды тасымалдау, өсімдіктер мсн жануарлардың температуралық режимдерін реттеп отыруда маңызы зор. Пайда болуына қарай қүрлықтағы су жср асты
және жер беті суы деген топтарға жіктеледі. Жер асгы суыиа қабатаралық сызықгардағы жәпс топырақ арасындағы
суды, жер беті суына өзен, көл, бұлақ суын, мұздықтар
мен омбы қар үйіидісін жатқызады. Олар, сөз жоқ, терриюрпялық табигат кепіендерінің таксономиялық бірлііі
мсн морфологиялық құрылымдық сатысында белгілі бір
заңдылық бойынша орналасады. Әрбір нақтылы территориялық табиғат ксшенінің өзіие тәп су қоры болады.
11
К ү п лісргиисы — тіріпілік кни. 0% жср бстіне сәулс
рстіидс түседі дс, жылу энсргиясыиа айиалады. Күн інергиисы тсрриториялық табигат ксшснлсрінін басқа
қүрамдас бөліктсрін взгсртін, дамытын отыратын
қурамдас болік. Опын, жср бстінс гаралуыпда зоналы
синат айқык байқалады. Өйгксні жсрдіц ра/(иациялык
жылу . балансы
күп
сәулссіиіц
түсу
бүрыніыиа
оаиланысты икиатордан полюстсргс қараи кеми осрсді.
Күп
лісргиясыиыц
бүлай
бнлінуінс байланысты
гсографиялық бслдсу, чопа жәпс олардыц бөлікгсрі бнлшсктснсді. Су қоры сияқты, күн энсргиясы да нтс аз
зсрчтелгсп қүрамдас бнлік. Осы ксзгс дейінгі мстеорологиялық станциялардан (олар жер шары бойынніа нте сирск жәнс әркелкі орналасқан) жиналган актиномстриялық жәие темпсратуралық матсриалдар физикалық-гсографиялық зоиа бнліктерінси гнменгі дәрежсдсгі тсррнториялық табигат кеіиспдсрініц эпергетикалық балансы 17ралы гылыми тужырым жасауга жеткіліксіз. Сондықтан
аэро-космофотометриялық материалдар арқылы энерістикалық қүрамдас бнліктіц гсографиялық гаралу запдылыгыи, олпісмін білу гылыми проблемалардыц бірі болып огыр.
Ж с р д і ц
і иі к і энсргиясы — терригориялық
табигат
кешепдерініц
литогснді
қүрылымын
қалынтасіырушы
қүрамдас
бнлік.
Оныц
әрскеті
нәтижссіндс гсологиялық исгіз мындаган жылдардан
ксйін жаца түзілістік сапага ис болады. Жердіц ішкі
эпсргиясыныц нрскетіпс байланысты қүрлықтардап
(мүхит
шараларынан)
фнзикалық-географиялық
аймақтар — облыстар — аудандар (ландшафттар) дәрежесіндегі терри гориялық табигат кешендері жүйесі қалыптаеады.
Ө с і м д і к — гсогсиді заттардан органикалық
запарды синтсздсуші қүрамдас бнлік. Оныц панда болуы
жср тарихында жаца бет аіныи, сжслгі жер қыртысы меп
ауа қабатыныц нзгсрісінде үлксп рол атқарган. Осы
ксздегі ауа қүрамыпдагы бос оп егі тікслсй нсімдіктер дүниссініц туыпдысы болып саналады. Сол сияқты, кнмір,
шымтезек кепдері де нсімдіктср арқылы шбгырлашан к^п
эисргиясынын қоры. Жсрде нсімдіктсрдіц 500 мыцпап астам түрі бар. Олар, снз жоқ, жске дара тіршілік ете
алмаііды, бір-бірімен жәнс басқа табигаттыц қүрамдас
бнліктерімен нзара орсксттссу арқылы үйлссім тауыи, әр
түрлі дәрсжсдсті фитоцеиоздар қүрайды.
*
*
Ж а к і у а р л а р д ү н и с с і — жаратылысы жоііііісн
нсімдіктсрдсн синтсідслгси даяр органикалык. іаггармси
қорскгснііі, тіріпілік стстін геісротрофгы құрамлас Пнлік.
Ол табигаттьщ басқа құрамдас болік гсрінсн жсрсіну және
габиғатгыц қолайсыз қүбылыстарыиа11 пәрмсиді қорғапу
бейімділігі арқылы срскшслсисді.
Жалпы алғаида, қаидай да болса жожүйспіп зооценоздары қоректік тізбек зақдылығыиа бағынады, фитоңсиоздармсп біргс биоцеиоздар бірлсстігш құрайды. Жсргілікті
жср ерскшслікгсрінс байлаиысты болатын жылу жәнс ылгал қоры балансымен үйлссім тапса, дииамикалық гспетсцдігін сақтаи қалады да, түрақты биогенді қүрамдас бвлік тобыи қалыіітастырады, ал тапнаса, тсз арада жойылып кстсді. Биоцепоздардыц мүпдай қасисггсріи білу тсрриториялық табиғат кешеидерін қайта түлетудс өтс қажетақ.
Т о и ы р а қ жамылгысын ғалымдар биогсиді қүрамдас бөліктердіц соңгы буыиы ретіндс қарастырады. Өйтксні ол тірі ағзалар (өсімдіктер мсн жаиуарлар) иайда болгаіінан ксйін гапа солардыц қордалары мсн әрексттері арқылы үгілін, жиналғаи жср бегі жыныс үйінділсрінсн қүралган. Кезінде оны В.В.Докучасв табиғатгың өткен-кеткенініц айғағы дсн түжырымдаған. Қандай да жсрдің топырағы болсын сол жердсгі барлық габигат қүрамдас бөліктсрінің күрдслі әрсксттері пәтижесінде қалыптасады. Жергілікті жср табигат қүрамдас бөлктерініц дииамикалық гсис-тсңдігі шарықтау шегінс жстіп, тұрақтанғаи жагдайда,
топырақ гыцайып, жстілсді. Табиғат құрамдас бөлігіііің
дипамикалық тспсчсңдігі жстілмсген нсмссс күрделі езгеріске үшыраган жсрлсрде тонырақ қүнарсыз келслі. қүнарлылығьні арттыратын мслиорациялық әрсксттсрді
қажсг сгсді. Тонырақтың қүнарлылыгы оның нзіиіц бойындағы макро жәпе мнкроэлсмспгіі минералдық заттардыц қүрамына, мнлшсрінс ЖтЛіс нзара қатыпасына баііланысты болады. Бір гана мысал кслтірейік. Еуразияпың
оңтүстігінсн солтүстігінс қарай топырақ қүрамыидагы күкірт а.зая бсрсді, соғаіі байланысты қойдың жүнділігі 4—5
килограмнан 1—2 килограмға дсйін кемиді. Бұл айтылғандардан тонырақ жамылғысының да тсррпториялық габиғат ксшсндсрінің әр гүрлі дәрсжедегі бірлігінсн алатын орпы әр түрлі ексні айқын көрійпі түр. Дсмск, ол ландіпафг
тинтсріпің тсрриторияға бнліиуіндс үлкси маңызы бар.
ТЕРРИТОРИЯЛЫК ТАБИҒАТ КЕИІЕНДЕРІНІҢ
ШЕКАРАЛАРЫ
Іргелсс жатқан территориялық табигат кешепдерініқ
сан және саиа көрсеткіштерініц өзгерістері байқалатын кецістікті шскара дейді. Сондықтан бұлар жөнінде іалымдар
арасыпдаіъі иікір таласы толастар емсс. Н.А.Солнцев басіаіан ғалымдар тобы жас территориялық табигат кешендсрініц шскаралары уақыт өткен сайыи өзгеріп отырады
дсгсп пікірді қостайды. ІС,андай да территориялық табигат
кеніені болсын өзініц пайда болған күнінен бастан-ақ заг,
энергия жәпе басқалардыц шімасу процесінде іргелес жаг-.
қан кешсндсрмен әрекстгесін отырады, демек, олардыц
межелсс беліктсршдс аиырма оелгілерше қарағанда ортақ
қасиеттері басым боп келеді деп гүжырымдайды.
С.В.Калесник, Д.ЛАрманд бастаған ғалымдар төменгі сатыдағы терригориялық габиғат кешендері сызықты, әрі
өтиелі, ал жоғары сатыдагылары, әсіресе географиялық
зоналар, көбіне өтпелі шскарамен мсжелснеді деген пікірді
уагыздан
келеді.
Соцгылары
юіиматгық белгілер
бойынша шектелуі жиі байқалады деген қорытынды
жасайды.
Көпжылдық ғылыми зертгеулер территориялық табигат кешендеріиіц шекаралары зоналық жәнс азоналық
факторлардыц қатар әрекет егуі нәтижесінде қалыптасатыпын дәлелдеп отыр. Әрбір нақтылы жагдайда белгілі
бір фактордыц шешуші рөл атқаруы мүмкін. Бірақ бір ғана фактордыц әсері нәтижесінде қалыптасатын территориялық табигат кешсні мүлде сирек кездеседі, демек, шекара тіпті бір кешенніц өзіпде ер түрлі жолмеп қалыптасады. ОДысалы, Іле тауаралық жазыгы ландшафтысыныц
Іле Алатауы мсн Сегеті тауіші жазыгына үласқан бөліктері
өтнелі, ал Қапшагай тауларымен көмкерілген бөліктері
(күнгей белігі) айқын байқалатыи шекарамен межеленеді.
Территориялық табигаг кешсндерініц қүрамдас бөлікгері бірімеп-бірі тығыз байланысты. Олар үнемі езара әрекеттесін отырады. Бір қүрамдас беліктіц езгеруі міндетгі
түрде екітиісініц езгсруін туғызады. Бслгілі бір герриториялық табигат кешеніпіц шскарасыпдагы езгеріс геологиялық қүрылысы, жер бедері, климат, топырақ, өсімдіктер жамылгысы, жануарлар дүниесі шекарасыныц езгсрістері арқылы сигіаіталады. Басқаша айтқанда, тсрриториялық таоиғат кешешшц шскарасы жскс қүрамдас
беліктср шскарасыныц заіиіы үйлесімінсн қүралады.
Алайда әрбір қүрамдас белік ез заіиіылыГы бойынпіа
Щ
я
14
өзіндік ерекшслігі бар ксцістік ауқымымсн мсжслспсді.
Климагтық, гідчрологиялық жәис юогсографиялық
құрамдас белікгердіи, іпскарасы втпслі, гсоботаникалық
факгор
мен
тонырақтыц
түзілуінс
байланысты
қалынтасатын иіекарасы нтпелі әрі сызықты, ал
гсологиялғ»іқ жәис
гсоморфологиялық факторларга
байлаиысты шскарасы сызықты болыи келсді. Өтпслі іискарапы да, сызықты шскараны да Батыс Қазақстан
жсрінен аиқын көруге оолады.
Оралдаи Атырауга қарай жүргсн кісі дала, ніөлейт жәнс півл зоналарынғэіц территориялық табиғаг кеінсндсрін
басып втеді. Оларділц піекаралары климаттық бслдсу арқылы межслсигсмдіктсн, жаи көзге ешқандаи оаиқалмаиДЬІ.
Шскаралар территориялық табигат кешендерінін, дамуыиа, әсірссе жске құрамдае бөлікгіқ өзгсру жылдамдыгына байланысты болады. Табиғатта барлық құрамдас бвліктср бірдсй жылдамдықнен өзгсрмсйді. Ғылыми зертгеулер жер беті геологиялық құрылысы мен жер бедсрініц
өте баяу өзгеретінін дәлелдеи отыр. Ал өтс тез озгсрстін
құрамдас бнлікке климат жагдайы жатады. Оныц өзгсруі
күн сәулссі сияқты сыртқы күніі әссрлерімен бірге тсрриториялық табигат ксшеиініц қүрамдас бәліктсрініц әрскстіие де байланысты. Климат өзгерістері өз кезегінде гидрологиялық, биогеографиялық процсстерді, топырақтыц түзілу жолдарыи әзгертеді. Адам әрекетіне байланысты кебіне есімдіктер жамылгысы мен жануарлар дүниесініц ареалдары, жер бедері, өзендер мен көлдер және олардыц
гидрологиялық режимдсрі өзгереді. Осылай жеке құрамдас бөліктердіц түрлі дәрсжеде, әр түрлі ауқымда, әр түрлі
қарқында езгеруіне байланысты территориялық таби»;ат
кешсндері шекарасынЫц айқындаушы белгілері кемескіленіп кетеді.
Территориялық табигат кешендерініц бірнеше сатылы
морфологиялық құрылымдық және таксономиялық бірлік жүйесін құрайтыны мәлім. Олардыц қай-қайсысы
бо.тісын фацияпыц занды түрде тізбектелген тіркестерінен
қүралады. Фация жаратылысына қарай жер бедерініц жеке элсмсіптерінде, немесе микропішіндерінде қалыптасқандықтан, оның шекарасы, сез жоқ, литогенді негіз бойынша межеленсді де, айқын байқалады. Ал морфологиялық құрылымдық немесе таксономиялық дәрежедегі территориялық табигат кешендері езінің құрамындагы фациялардыц сан қатынасына, тіркестік сипатына, т.б. байланысты әрі етпелі, әрі сызықты шекаралармен межелс15
Шек
• •
лердегі жаратылыс жагдайларыііың ерскшелігшс қараи
түзу нсмесе ирек сызықты болып келуі мүмкіи.
Территориялық табигат ксшендері ауқымды болғаидықтан олардың төмснгі және жогаргы шекаралары болу
керск. Осы кезге дейін айгылып жүрген нікірлердің ішінен
Ф.Н.Мильковтың түжырымдарына тоқтала кеткен жөн.
Ол территориялық табиғат кешендерінің төменгі және жоғарғы шекараларын зат және энергетикалық қүрамдас бөліктердің
тікелсй
әрекеі
етуінен
байқалатын
географиялық қабық бөлігімен (ландшафітық сфера)
межелеу керек дейді.
.
Демек, зат және энергия алмасу процестері нәтижесінде күн сәулесінің жылу энергиясына айналуы, жер беті, су
айналымы, геохимиялық, әсіресе тотығу процестері, биохимиялық гіроцестер қарқынды түрде дамиды, өлі заттардан тірі затгар түзіледі, территориялық табиғат кешендері
толық қүрамдас бөлікті синатқа ие болады. Сонымен,
Ф.Н.Мильковтың айтуы бойынша, территориялық табиғат кешендерінің твмепгі шекарасы жер қыртысыныц үгілу зонасымен, жоғарғысы тропосфераныц төмеңгі қабатымен (жер бетініц төсеніш қабагымеи) түспа-гүс келеді.
Бұл айтылған пікірдің ғылыми дұрыстығына, тиянақты
жүйелілігіне күмән келтіруге болмайды. Дегенмеп, территориялық табиғаТ кешендерініц жоғаргы және төменгі шекараларын лапдшафтылық сфераныц геофизикалық
аэрофизикалық белгілері есепке алына отырып, математикалық модель қүрастыру арқылы межелену керек.
Сонда олардың обьективтілігі, габиғи шындығы талас
гудырмайтын болады.
.
'
ЛАНДШАФТ ЖӘНЕ ОНЫҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ
КУРЫЛЫМЫ
Территориялық табиғат кешені туралы үгым ғылымға
оерік сіңісксннен ксиін ғалымдар оныц аимақтық,.типологиялық таксономиясын және морфологиялық қүрылымыи жіктеумсн айналыса бастады.
;
Көнжылдық географиялық ғылыми зертгеулер жер бсТһіің бітім жаратылысы әр түрлі факторлар әрекеттеріне
байланысты қалыпгасатын іерриториялық табиғат кешендерімсн сипатталатынын дәлелден огыр. Олар территориялық аумағы ооиышпа да, оіршеп-оірі туындаитын
сатылары бойынша да әр түрлі болып келеді.
. Шш
16
1-сурет. Еділ мен Жайық өзендері арасындағы шалғындық
і ойыстарда тараган шөлейтті ландшафт зонасының көрінісі (Батыс
Қазақстан өңірінде).
Ландшафт типін смпаттайтын фациялар: 1-саз балшықты жыныстан түзілген теңіз табанды жазықтын. жонындагы қызыл күрен, топыраққа өскен изенді-ақ жусанды-бетегелі шөлейт; 2-саз балшықты жыныстан түзілген тен.із табанды жазықтын. тақтайдай тегіс
жерлсрдегі қызыл күрен. сортпң топыраққа өсксн бетегелі-қара жусанды шөлейт. Ландшафт
қүрамындағы интраюналы фациялар; 3-саздақ жынысты жерлердегі қара сулы ойыстардын
шалгындық қызыл қоқыр сортаң топырагына өскен сорақ шөптесінді-дәнді шөптесінен
түратын шалгындар; 4-саздақ жынысты жердегі суффозиялық ойыстардық түщыланган
ша.пгындық қызыл қоқыр топырагындагы жусанды-дәнді шептесіннен түратын шалгындар;
5-саздақ жынысты жердіқ суффозиялық ойыстардагы шалгындық топыраққа өскен
бмдайықты, еркекшопті шалгындар. 6-сорақ шөптер өскен төбелер; 7-топырақ. жсрдіқ қатты
қабаты қаэылып зертгелген улгі нүктелер.
Геологиялық иегізі, жер бедері, климат жағдаііы гндрологнялық рсжимі, топырақ жаммлгысы, өсімдіктер мен
жануарлар дүііііссіііеп тұратын бііоцсиоздары бірдей болыл келстіп біртскті территорнялық табиғат ксшенііі ландшафт дсп атайды. Оның нақты белгілері мыналар: 1) коршілес жатқандарынан өзіндік срекшеліктері арқылы дараланатын жаратылысы біртекті территория; 2) пайда болған күніиеп бастап бүкіл даму тарихында өзіне ғана тән
ерекшелігі болады; 3) геологиялық қүрылысында, жер бедерінде -жаряткіті-кігткпг айырма болмайды. литогенді негіз
бен гсом о рф( шоги ял ё^орЦ Щ Р н гп^—фгеріске үшырауы
ландшафгыш .1 ша
^эдуіВын, гіорфологиялық қүрылымын түршЩІёёвк с
белгілерін анықтай
түседі; 4) ә р б ір л а ң щ й а д а Щ ® р ф о л о щ я л ы қ қүрыз-5 3 в
ІК ІТ А П Х А Н А Г '
лымы қайталанбайтын тізбектерден тұрады; 5) ландшафтыныц барлық құрамдас бөліктері меи морфологиялық
құрылымыиыц құрамдас болшектерін түзетін территориялық табнғат кешендерініц тізбектелуінде зоналық, бнліктік (секторлық) және биіктік белдеулік айырма болмайды, өйткені ландшафт зоналық, бөлікгік және биіктік белдеулік факгорлардыц тұтас және қагар әрекет етуі
нәтижесінде қальштасады.
Ландшафтыны құрайтын морфологиялық территориялық табигаг кешендері құрылымдық бөліктерініц сатыларына қарай жергілікті жер — қоныс — фация деген
жүйеге жіктеледі.
>
•
Жер бсдсрі мен гоііырақ жамылгы сьш түзетін жы ны с
құрамында, ылғал және жылу рсжиміндс ж әне топы рақ
жамылғыеында аііырма болмаііты н бір ғана биоценозбен
сипатталатын террпториялық табнғат ксшсніи фацня ден
атаііды. ( 1-суретті қаравдар).
Фация ландшафт құрылымыныц морфологиялық және айырмашылық бірлігін құрайтын кіриіш ісгіеттес. Ол
— бөлшектсибейтін географиялық кешен. Өсімдік жамылғысы фацииныц шекарасын межелеуде үлкен рөл атқарады. Табиги жагдайда фацияны құрайтын құрамдас бөліктер»;іц динамикалық теие-тецдіп оұзыла қоимаиды, ол
В.Н.Сукачснтіц биогеоценозьімеи дәл келеді. Ал адам әрекетшен өзгеріске ұшырағаи немесе адам әрекетше оаиланысты ікпіда болған фациялар әр түрлі биоценоздарды
қамтын, бпогеоценозға дәл келмеуі мүмкін. Адам әрекетіне байланысты фацияпыц тоііырақ пен өсімдіктер жамылғысы, жануарлар ііүниесі, микроклиматы, су режимі
тез өзгереді дс, жаца санаға ис болады. Бірақ адам әрекетінен пайда болган туындылы фациялардыц тұрақтыльны
ұзаққа бармайды, габиги жай-күйін түрлендіруші әрекеттер тоқгалган соң, бұрынғы динамикалық тепе-теңдігін
қалпына келтіру бағытына көшеді.
Фация жср бедерініц тұгас пішіпін де, бір ғана элементін де қам гиды. Жер бсдері пішінін тұтас қамтитын фацияіа Қазақсган территориясында жиі кездесетін лесс тәрізді саздақ жынысты қара топырақты жерлердегі шептёсінді шабі.підық өскен тауаралық жазықтарды (Мыңжылқы, Кеген, Қарқара, Асы жайлаулары) жатқызуға болады.
Ал көп фациял ы жер бедері ніінініне жыра да, сай да, өзен
аңғары да мысал бола алады. Бұлардың кез келгенінің табанында, оц жақ жәнс сол жақ беткейлерінде экологиялық жағдайлар әр түрлі болғапдықтан, әр түрлі биоценоздармен синаггалатын фациялар қалыптасады. Демек,
ауқымы жагынан фация үлкен аймақты да, шағын Өңірді
де алып жатуы мүмкіп.
18
Фацияның қалыптасуында жер бедері пішіиі элементінің сипаты, салыстырмалы биіктігі, беткей көрінісі мен
қиялылығы, жыныстық құрамы үлкен рөл атқарады.
Жер бедерінің нішініне қарай тегіс, ойыс, дөңес деп бөледі.
Тегіс жерде ауа айналымы, жылу режимі біркелкі таралады, жер бетіне түсетін ылғал жер астына терең сіңеді де,
жер асты суының деңгейі төмсн жатады. Ол топырақ пен
өсімдіктер жамылгысының ылғал балансына қатыспайды. Фацияны қалыптастырушы зат және энергия алмасу
процестері дербес сипатта дамиды. Жер құнары, бір жағынан, топыраққа сіңген сумен шайылып, органикалық заттардың түзілуіне жүмсалып кемісе, екінші жағынан, элювийлі жамылғының үйілуіне байланысты\қордалы қорын
толықтырып отырады. Осылай жер құнарының динамикалық тұрақтылығы сақталады.
Ойысты жерде ылғал, жылу балансының кірісі мен
минералдық заттар қорының жиналуы мол болады. Осыған байланысты шөлді, шөлейтті және далалы жсрлердегі
кішкентай ғана ойысты жерге оазисті фациялар қалыптасады.
Двңесті жер фациялардың территориялық бөлшекгенуіне әсер етеді. Ең кішкентай деген төбенің өзі агмосфераның жер беті қабатындағы ауа қозғалыстарының бағытыи, жылдамдығын, ылғал мен жылу балансьіның таралуын өзгертеді. Жаз айларында төбенің ық жағымен салыстырғанда, жел жақ беткейіне ылғал мол түседі, қыс айларында, керісінше, ық жақ беткейге омбы қар жиналады.
Осы сияқты, күигей беткейлер мен теріскей беткейлердің
радиациялық және темиературалық баланстары да түрліше болып келеді. Ылғал, жылу және минералды заттардың алі^іасуында бегкейлердің құлау бұрыштарыныц да
рөлі елеулі. Мысалы, 50° солтүстік ендікте ылдиы 45°-қа
жеткен теріскей беткей гегіс жермсн салыстырғанда күнніц тік радиациясын скі есе кем қабылдайды. Жер бетінің
салыстырмалы биіктігі артып, беткейлер еңістеген сайын
ағын су мен мипералды запар үгінділерінің граиитациялық қозғалысы үдей түседі. Қорыга айтқанда, жср бедерінің күрделіленуіне байланысты фациялар түрлене береді.
Тонырақ асты жыпыстарының пайда болу жолдары
бір болғаньімен, механикалық құрамдарына (саздақ, лесс,
құм, т.б.) қарай әр түрлі бола беруі мүмкін. Сондықтан
олардың ылғал және жылу сіңіргіш, сақтағыиі қасиеттері
мен әрскеттесу жолдары бірдей болмайды. Соғап орай мсхапикалық қүрамдары әр түрлі жынысгы жерлсрде әр
түрлі фациялар қалыптасады. Жалиы алғапда, гопырақ
асты жыныстарыпыц мехапикалық құрамдары саздангап
сайын фациялар түрлсніп, ллпдшафт күрдслсие бсреді.
19
Бұл айтылғандардан фацияньщ қалыптасуында жер Педері мен оны құрайтын жыныс құрамдарыныц негізгі рөл
атқаратынын түсіну қиын емес.
* $1
1
2-сурет. Батыс Қазақстандагы ландшафт картасыныц бір көрінісі
(Қаршы ауылы маңында).
Ландшафт қүрайтын қоныстардын. түрлері: 1-өзен арнасы. қосалқы саласы жане озен
жайылмаларындагы ескі арналардан бөлініп қалган көлшік; 2-қ\лшан туз1г:п*н арнзмақындагы атжал. жагажай. қайрақ; 3-саздақтан гузіаген ескі арналарді гқ жаиылмалары мен
і.зекшелерініқ батнақтанган жайылмалық топырагындагы тогай; 4-саздақтан. қ^мнан
20
тузііяген биік дсңгейлі жаПылмалаіздын үэыинан үзак. шіылган немссе ай, орақ гарізд»
зтжалынык жайылміілык шымды тсгпырагындагы сркекшвпті шалгын меп ақ тсрскті тоған.
5-сазд*қтан түзіпгеи атжалиралык, ойыстзрдыи аллювийлі топырвқтарындагы әр түрлі
цюптегінді - арпабас. бидайық всксн шалгын мен қарягаы гісн көктсректі тогаЯ; бчгазцақтаи
түііігеи Г>иік денгей.н жлйылмалардық үсақ•үсақ л-*алды жазықтарыныц жайылмалыа
шымды топырақтарына ескен
түрлі ішштеамді д*»иді ш өпткш дер өскен шалгын мен ақ
түрскті тоғай; 7-саддақтан түзілтен биік денгсйлі орталық жайылмалық-шымды карбонатгы.
сортаиды топырақтарыидагы әр түрлі нииггесіиді-кермск шоптесінді (пілофмтгі) — еркекшвп
йскси
шалгыи; 8-карыгр; Ф-сачіақтан т ү т і л г е н тегіс жазықты (иаиоплакатты) *айылма
устіндегі сатылы жа шқтардын далалы сортлңды тоиырагындагы д^нді шпптесінді - жусан
оекен швлейт; 10ч:аідақтан түзілген асайылма үітіидегі сатьпы жазықтар мен КаспиЙ іаңы
І.ГС
с йпатындагы жонда жазықтардың далалы ойыстары меи озекшслеріндегі шалі ынды қы и
қон,ыр топырағына осксн бетегсльқызыл мықцан түратыи шалгыи, Іі-саідақтан т^зілген
жайылма үетіндегі сатылы жазықтар мен Каспий маңы ойпатындагы жоиды жаэықтардык
тереңдеу далалы ойыстарындагы шалгынды маыраққя өскен эр түрлі шөптесшд
Ді
шоптссіннеи түратын шалгыи; 12-саздактан т>зілген жайылма үстіндегі тегістту сагылы
жазықтардың ашық түоті қызмл күрең гопырағындагы данді іивптссінді-жусаи всксн
шөлейт; 13-саз балшықтаи түлілген теңіз табанды жоиды жаіықтың ішық түсті қызыл күрең
карбонатты топырагыидағы жусэнды-дәнді шөптесіндер өскен швлейт.
Фация жер бедерінің әр түрлілігіне байланысты территориялык, өлшемдері сан алуан болып келетін, табиғи қасиеттерініц ортақ белғілері бойынша топтасып, типтестік
бірлік жүйесін
қүрайтын
территориялық табиғат
ксшенінің қатарына жатады.
Қандай мақсаттағы географиялык зерттеулер болсын
фациядан-басталады. Ол үлгі объект ретінде жан-жақты
зертгелетін (жер беті және аэрофотогеодезнялық өлшемдер, микроклиматтық бақылаулар жүргізіледі, жыныс қүрамдары мен топырағына талдау жасалады, флоралық,
фауналық қүрамдары, т.б. синатталады) терригориялық
табиғат кешені болып саналады. Фация ерекше бір географнялық кешендерініц қатарыпа жатпайды, бір лаидшафтыныц қүрамында да, түрлі ландшафтылардың қүрамында да қайталана беретін гиптестікті қүрайды. Сондықтан жеке-жеке фацияларды зерттей берудіц мәні жоқ, іс
жүзінде оларды белгілі бір жүйе бойынша топтастырыгі
(жаратылысы бойынша топтастырганда субъективті қателер мейлінше кеми береді), негізгі тинтерін ғана зертгеу
уақыт жағынан да, қаражат жағынан да үнемді болып келеді. Іргслес жатқан фациялардан қоныс деп аталатын
территориялық табиғат кешені гүзіледі.
Жер бедсрі мсн топырағы түзілсгін жыныстары бір тскті болып келгсн тұтас бітімді жсрде жср бсті мсн жср асты
суыныц г іі дрологиялық режимі, микроклнматтық жағдаііы бірдсй, гсохнмпялмқ және бнологиялық зат, энсрі ия
алмасу нәтііжссінде тұтасқан іргслсс фацпялардыц жаратылыстық, диііамнкалық бірлігін қопыс дсн атайды (2-сурст).
21
Қоныс жер бедері пітінінің тұтас бітімімен мсжеленін,
жылу және ылғал режимдерінің біркелкі, топырақ жамылгысы мен биоценоздарының бір типті болып үйлесетіндігі
арқылы көзге түседі. Мысал ретінде жыра, сай, өзен жайылмасы, өзен аңғарының сагылары, суайрықты тегіс жазықтар сияқты жер бедері пішінінің тұтас бітімдерін атауға бол ад ы.
Қоныстардьің территориялық бөлшектенуіне әсер етуші факторларға жер бедерінің геғіс еместігі, тілімдену, жыныстық құрамы, жыныс қабаттарының қалыңдық өлшемдері, биоценоздарыиың бәсекелестік күресі жатады.
Жер бедері күрделі, тегіс емес жерлерде әрбір оң, немесе теріс формалы жер пішіндері қоныстарды сомдап,
олардың көзге көрінетін белгілерін айқындай түседі. Жер
бедері далалық зерттеулерде де, аэросурет түсірудің
көмегімен ландшафтық карта жасауда да, шекаралары
айқын байқалатын белгілердің бірі болыи саналады.
Кейде жер бедері
бірдей жерлерден де әр түрлі
қопыстарды кездестіруге болады. Мұндай жағдайда
олардың қалыптасуындағы иегізгі фактордың рөлін жер
бедерініц жыныстық құрамы атқарады. Мысалы, лессті
және әктасты жерлердсгі сайлар екі бөлек тигітегі
қоныстарга жіктеледі. Өйткені олардың су және жылу
режимдері, топырақ жамылғысы мен биоценоздарыныц
қалыитасу жолдары әр түрлі болып келеді. Осы сияқты
жер беті жыныстарыныц құрамдары да бірдей жерлерде
әр гүрлі қоныстардыц қалыптасуы мүмкін. Мұндай
құбылысты рсспубликамыздыц солтүстігіндегі ежелгі көлтабандық құмды жыңысты жсрлсрден жиі байқауга болады. Мұнда, қалың қабатты құмды алқаптарда, жср асгы
суыныц дсцгсйі гөмен жатқандықтан, шөитесінді тәсеніші
оар қарагайлы -орман шоқтары вседі. Ал жср асты сү ы
жер бстіне жақып жатқан жұқа қабатты құмды бөліктерінде батгіақты -қоныстар қалыитасады. Тілімдспгсн жер
бедері де қоныстардыц қалыптасуыпда ылғал режимініц
қызметін реттеуші рөліп атқарады. Агагі айтқапда белесті
жерлерде жср бегі және жср асты суыныц эрозиялық базистері темен жатады да, судыц шаю әрекеті артады соган
°Раи қоныс ылгалды көп қажст егпсйтін биоцеііозды болып келеді. Мысалы, Қазақстанныц Батыс Сібір жазығыпда жер асты суы жер бетінс гаяу жагады да, қоныстарда ылгал сүигни биоценоздар қалыптасады.
Қоныстардың қалынтасуыидагы биоцепоздардыц бәсекелестік күресі зоналы ландшафтылардыц вгпелі бвлікгсрінде аиқыпырақ байқалады. Мысалы, рсспүбликамыз-
дың шөлеита жерлершде, экологиялық жагдаіілардық
бірдей болып келуіне қарамастан, дала мен пшлге тән қоныстар іргелес орналасады. Мұның өзі даланың көделі,
бетегелі жерлері мен шөлдің ашқылтым жусан өскен сортаңды жерлерінің жағдайын (микроклиматын, су режимін, т.б.) және динамикалық тепе-теңдігін бұзбауга тырысады.
Қандай да қоныс болсын заңды түрде үйлесім тауып,
түрленген фациялардың тізбегінен тұрады. Фациялық құрылымына қарай қоныстар қарапайым және күрделі болады. Қарапайым қоныстар бір-екі фациядан гана тұратын суайрықты жондарда, тегіс жазықтарда қалыптасады.
Күрделі қоныстар жер бедерінің ойыс немесе дөңес пішінДері тараған жерлерде кездеседі, фацияларының тізбектелу қатары жер бедері пішіндеріиің формасына қарай жолақты (жыра, сай, адыр) немесе сақиналы (ойыс пен төбе)
болып келсді. Күрделі қоныстарды құрайтын фациялар
кейде әр түрлі типке бөлінеді. Мысалы, Каспий маңы ойпатындағы көлтабандар оргалық бөлігінде қара сулы, шетіне қарай шабындық-шөптесінді, сораң шөптесінді фациялармен көмкеріледі. Күрделі қоныстар төрт түрлі жағдайға байланысты қалыптасады.
Біріншіден, бірінші қатардағы орташа жер бедеріне
екінші қатардағысы қабысқанда қалыптасады. Мысалға
сайдың табанынан қайталанып жыра қазылған жерлерді,
өзекті адырларды, көлшікті батпақтарды, т.б. атауға болады. Екіншіден, әр түрлі жынысты жерлердегі орташа жер
бедерінің қоныстары күрделі бОлып келеді. Мұндай қоныстар көбіне кіші-гірім өзен аңғарының өңірлерінде жиі
кездеседі. Өйткені өзен суы толысқан кездердегі тасқын су
табанына жайылғанда арыны қатты жерге ірі, ал арыны
басылған сайын ұсақ түйірлі шөгінділерді үйеді. Соған
°Рай әр түрлі фациялар қалыптасады да, қоныстардың
құрылымы күрделене түседі. Күрделі қоныстардыц үшінші бір түрі ылғал жетіспейтін жерлерде (шөлейт пен шөлде) жер бедерінің кіші-гірім айырмасына байланысты қальштасады. Мысалы, тереңдігі 40 см-лік дала ойыстарына
зйнсілнсындэғы жазықтардан жаңбыр суы мсн көктсмгі
еріген қар суынық сарқындылары арқылы жыл сайын
100 мм-ден астам ылғал жиналады. Демек, шөлейт және
шөлдегі жер бетінің бірнеше сантиметрлік қана салыстырмалы биіктік айырмалары ылғал балансының территориялық айырмасында негізгі фактор болып табылады.
Күрделі қоныстардың тертінші түріне егіз тізбсктілер жа-
тады. Мысалы, Іле Алатауының етепндегі адырлар мен
қара сулы саздарды, т.б. агауға болады. Өйткені оаардың
әрқайсысы жеке-дара қарапайым қоныстан тұрады.
Қоныстар ландшафтының морфологиялық құрылымында алатын орнына ,қарай негізгі, қосалқы, синатты,
сипатсыз территориялық табиғат кешендері болыи бөлінеді.
Ландшафтының морфологиялық құрылымындағы
негізгі қоныстардың үлесі бәрінен де басым болады, территориялық ауқымы мен типтік* белгісі жағынан ерекше
көзге түседі. Қазақстан жеріндегі орманды дала зонасының негізгі қоныстары саздақты жазықтардың сұр топырағына өскен орман шоқтары мен қара топырақты жерлеріне өскен көделі немесе бетегелі даладан тұрады.
Қосалқы қоныстар ландшафтының морфологиялық
құрылымында жергілікті жер жағдайына, агап айтқанда,
суық белдеулерде жылудың, шөлде ылғалдың молдығына, ал ылғалы жеткілікті жерде топырақты құрайтын жыныстардың тұзды болып келуіне байланысты түзіледі. Бұған мысал ретінде көпжылдық тоңды белдеудегі термокарстылық ойысты, шөлдегі оазисті, қоңыржай белдеудегі
сор, сортаң жерлерді атауға болады. Қосалқы қоныстар
ландшафттық зонаның табига жагдайымен үйяесім тауып, сол жердің ерекшелігін сипаттайды. Жыра, сай, өзен
аңғары сияқты қоныстар ылғалы жеткілікті белдеудің бірден-бір белгісі болып саналады.
Қоныс ландшафтының морфоқұрылымын құрайтын
тұтас
тұлғалы
территориялық
табиғат
кешені
болғандықтан, ол географиялық зерттеулердің негізгі
объектісі болыгі саналады.
4
■';(:г
Қоныс та, фация сияқты, өзіндік ерекшеліктері бар,
қайталанбайтын жеке-дара территориялық табиғат кешені емес. Ол биоклиматтық белгілері бойынша типтік, литогенді негізі бойынша тектес, ішкі құрылымдық айырмасы
бойынша түрлес бірліктерді топтастыратын территориялық табиғат кешені.
3
Жер бедерінің жеке-дара бітімінде қалыптасқаи
қоныстар тізбсгіпің құрылымдмқ, динамикалық бірлігін
жергілікті жер деп атайды (3-сурет).
*
Ландшафтының геологиялық құрылысы мен жер
бедерінің ерекшеліктеріне қарай іргелес жатқан қоныстар
тіркесіп жергілікті жер деп аталатын территориялық табигат кешенін құрайды.
.
24
.
Г’"і>**й
I•• VI<
• • • •* ••
» • • ».«.1 •
І-Ч
9
ауьь™ 1Раең ы вда™ С Қа3аҚСТаН ӨҢІріндеп' ^ н дш аф т көрінісі (Бөрілі
а) Ландшафт құрылымындагы жергілікті жеолі к ү п я й т . т
коныстардьщ түрлері: 1 -ө з е н арнасы, қосалқы салась, және ӨЗен
жаиылмаларындагы ескі арналардан бөлініп қалган көлшіктео2-қиы рш ы қ тастан түзілген арна маңындагы атжал жагажяй
ж
а
й
К
Г
м
е
н
~
С
^лД
м
ҚТЫ
ЛЗЙДаН
Түг,ІЛІП
арна
маНында
орналасқан
жаиылма мен сулы өзекшелердщ аллювийлі топырагындагы тогай
4—жаиылма батлак; 5-сазяақтан тузмп арна маньшда о"нал!>с£
4 -5 3 6
үсақ атжалды биіктігі орташ а деңгейдегі жайылманын, аллювийлі
топырагына өсксн тогай; 6—саздақтан түзілген үсақ толқынды биіктігі
орташа деңгейдегі жайылмалардың орталық бөлігіндегі жайылмалық
шымды топыраққа өскен әр түрлі шөптесінді-дәнді шөптесінділерден
түратын мезофильді шалгын; 7—саздақтан түзілген үсақ толқынды биік
деңгейдегі саты (терраса) маңындагы жайылманың шалгынды сортаң,
сор топырақтарына өскен кермек шөптесінді шалгын; 8—саздақтан
түзілген жайылма үстіндегі бірінші сатының шалгынды қызыл күрен
карбонатты топырагындагы әр түрлі шөптесінді-дәнді шөптесінділер
өскен дала; 9—саздақ жынысты аңгар беткейіндегі сайлардың қызыл
күрең карбонатты топырагындагы әр түрлі шөптесінді — дэнді
шөптесіндер өскен шалгынды дала; 10—саздақ жынысты ^аңгар
беткейіндегі байрақты орман өскен жыра; 11—бор жыныстарынан
түзілген ақтау жүрнақтарының борлы қиыршық топырақтарына өскен
кермеК шөпті (кальдефильді) шөл; 12—бор жыныстарынан түзіліп,
саздақты жамылгылы ақтау жүрнагының төрткүл жазыгындагы қызыл
күрең топыраққа өскен бетегелі-көделі-бозды дала, егістік жер.
13 а — жергілікті жерлердің шекарасы.
13 б — қоныстардың шекарасы.
ә) ландшафт қүрайтын жергілікті жерлердің түрлері: I. Өзен
тармақтарымен тілімденген шалгынды тогай тараган арна манындагы
жайылма. II. Беті тегіс шалгынды шөптесінді жайылманың орталық
бөлігі. III. Ескі арналармен тілімденген шалгынды тогай тараган саты
маңындагы жайылмалар. ІҮ. Беті тегіс дала сатылары. Ү. Беті төрткүлді
далалық ақтау жүрнақтары.
Жергілікті жер лапдшафт құрылымында кейде болмай
да қалады. Морфологиялық құрылымы қарапайым
'ландшафтылар бір немесе екі, тіпті үш қоныс типінен
түзіледі. Мысалы, Каспий маңы ойнатындагы дала
ландшафтысы кәдімгі орташа шірікті қара топырақты
жерге боз-бетеге өскен теңізтабанды саз балшықтан
түзілген жонды жазықты қоныс пен шалгынды топыраққа өсетін бидайықты даланың ойысты қонысынан
тұрады. Мұнда біріншісі ландшафтының доминанттық,
екіншісі субдоминанттық типі болады. Жер бедері күрделі
аймақтарда — тауларда ландшафт құрамы көптеген жергілікті жер типтерінен түзіледі.
Жергілікті жер терминін ғалымдар түрліше түсінеді. 1)
Оны И.П.Герасимов жалпы географиялық кешен деп қарайды. Оеы тұрғыдан алганда ол климат, топырақ, өсімдік, жер бедері деген терминдермен дәрежелес болады. 2)
Ф.Н.Мильков бұл терминді территориялық табиғат
кешендерінің типі деп түсінеді. 3) НА.Солнцев оны ландшафтының морфологиялық бөліктерін құрайтын ең
жоғарғы сатыдағы территориялық табиғат кешені
дәрежесінде қарастырады.
3® Н
Ландшафтының жергілікті жерлерге бөлінуі геологиялық негізі мен жер беті жыныстарының ерекшелігіне баиланысты. Мысалы, ірі өзен жайылмаларының арна
аралық, орталық және саты аралық бөліктеріне әр түрлі
26
жыныстар түрліше жер бедері пішіндерін құрап, үишеді.
Соған орай әр түрлі қоныстар тіркестерінен құралатын
жергілікті жер қалыптасады. Өйткені олардың орташа жер
бедері, климат жағдайы, су режимі су-химиялық, биохимиялық процестері, топырақ, өсімдік жамылғысы, жануарлар дүниесі өзіндік сипатқа ие болады.
Ландшафт құрамындағы жергілікті жерлер қоныстар
сияқты ұдайы кездесе беретін территориялық табиғат кешендерінің қатарына жатпайды. Тұтас бітімді қоныстан
тұратын ландшафтылар жергілікті жерге бөлінбейді. Мұндай ландшафтылар жер бедері тегіс, морфологиялық құрылымы бөлінбейтін дала, шөлейт, шөл зоналарында жиі
кездеседі. Ал ойлы-қырлы жерлерде қоныстар тізбегі типтес бірлігі әр түрлі болатын жергілікті жер тобын құрайды
да, типтік, тектестік, түрлестік бірлікке жіктеледі.
ЛАНДШАФТ ТҮЗУШІ
ФАКТОРЛАР
•І
^Ландшафт белгілі бір заңдылық бойынша әрекет ететін көптеген факторлардың әсерімен қалыптасады, дамиды. Қалыпты жағдайда ландшафт құрайтын факторлардың әрекеті белгілі бір шеп бойымен қайталана береді де,
ландшафтысын құрайтын құрамдас бөліктер бірімен-бірі
үйлесім тауып, динамикгшық тепе-теңдік қгшпын сақтайды. Кейде барлық факторлар: ауа ылғалдылығы, температуралық режимі, жауын-шашынның жылдық мөлшері,
топырақ құнары, т.б. орташа жылдық көрсеткіштерінен
ауытқымаса да, ландшафт өзгерісінен төтенше құбылыс
байқалып қалады. Мысалы, қайсыбір жылдары Алматы
маңындагы жеміс бақтары өнім беріуейді. Зерттеген кезде
сол жылдары жемістер гүлдеп, тозанданарда ауа райының қолайсыздығынан жәндіктер дер кезінде ұшпай қалып, гүлдеген жеміс бақтар ұрықтанбай өнімсіз өседі екен.
Сондықтан да жәндіктердің ұрықтандырушы әрекеттері
жемістердің өнім беруіндегі шешуші фактордыц рөлін
атқарадьі|
Тағы бір айта кететін жайт — төтенше әрекеттесетін
фактордың рөлі ландшафтының құрылымы күрделенген
сайын жойыла береді. Мысалы, жазық жердегі аңызақ
пен қара суыққа байланысты болатын жұт таулы жерде
еш уақытта байқалмайды. Өйткені тау бедерінің кедір-бұдыры мен биіктігінің әр түрлілігі аңызақ желдің арынын,
қара суықтың ызғарын басады. Тау беткейінде байқалатын температуралық және ылғал инверсиялары да ланд-
27
шафт құрамдас бөліктерінің тепе-тендік жағдайының сақталүына қолайлы әсер етеді.
СТандшафтының түзілуі әр уақытта геолошялық-геоморфологиялық факторлардың әрекег егуіиен басталады.
Олардың синаты азоналы болып Келеді. Геологиялық-геоморфологиялық факторларға жер бетінің құрлықтық
жондар мен мұхит шараларына бөлшекгенуі, жер беті жыныстарының құрамы, құрлық бетінің жасы, бедері, гау
жоталарының биіктігі, беткейлерінің көрінісі, еңістігі т.б.
жатады^
Жер бетінің құрлықтық жондар мен мұхиттық шараларга бөлінуі ландшафтыны бөліктерге бөлетін занлылықтың негізгі факторы болып саналады. Басқаша айтқанда, климат мұхиттан қашықтаған сайын континенпі,
немесе мұхитқа жақындаған сайын теңіздік климат болып қалыптасады. Климаттың ерекшеліктеріне қарай
ландшафтының басқа да, әсіресе биогендік құрамдас бөліктері секторлық (бөлік) бағытта бөлінеді. Жылу мен ылғалдың бойлық бағыттардагы әр түрлГ мөлшерлерде бөлінулерінің айқын мысалдарын Исландия минимумы мен
Сібір максимумдарының әсерлерінен көруге болады. Мұхиттар мен құрлықтардагы ауа массасының климатқа тигізетін
әрекетіне
қарай
Еуразия
құрлыгының
ландшафтысы төрт бөлікке бөлінеді. Алғашқысына Батыс
Еурона жатады. Мұнда Атлант мұхитының әрекеті
байқалады. Екіншісі — Шығыс Еуропа. Бұл бөлікте ауа
массасының батыстан шығысқа қарай ауысуы айқын
байқалғанымен,
ландшафтының
қалыптасуында
континентті ауа массасының әрекеті басым болады.
Үшіншісі — Орта және Шығыс Сібір жерлерін қамтып.
Сібірлік бөлікке жатады. Мұнда ландшафт мәңгі тоң
жағдайында қалыптасқан. Төртінші — Шыгыс бөлігі
муссонды ауа массасымен ерекше көзге түседі.
11 1
Жер беті жыныстарының литогенді құрамы жер асты
және топырақтағы судың режимін, топырақ қабатының
тұздылып^н, механикалық құрамдарын түрлендіре
түседі.
•
Атап айтқанда, жазық жерде жер беті жыныстарының
литогенді құрамы саздақты, құмды келеді. Соған орай саз- *
Ды жынысты жерде зоналы ландшафтыны сор, құмды
жынысты жерде шағылдар ерекше көріктендіреді.
Тауда жер беті жыкысының литогекді құрамы өте күрДелі боладЫ. Ол тасты шөгінді жыньістар мен жанартэулық құрамдас бөліктердің қатпарлы-жақпарлы қабаттарынан, кесектасты блоктарынан тұрады. Сондықтан жер
28
беті жыныстарының топырақ пайда болатын қабаты жартасты, қорымтасты, қиыршықтасты болып келеді.
С
Б
Ш
БИІКТІК БЕЛДЕУЛЕР
• • »••1
■■
т і
шшш
ттш т і
9 9 ШЯШй
рр
ІІІІ
ШӨЛ
ДАЛА
ш өлеит
ОРМАН
СУБАЛЬПІ
АЛЬПІ
ШАЛҒЫНДЫ ДАЛА
4-сурет. Іле Алатауындагы биіктік белдеулердің беткей көрінісі
бойынша айырмалары (О.Е.Шукина нұсқасы бойынша).
Жер беті жыныстарының осындай әр түрлілігі сол
өңірдің ландшафтысын күрделендіреді. Халқымыз табиғаттың осындай ерекшеліктеріне үлкен мән берген. Бүған
Алатау, Қаратау, Құмбел, Қарақия, Қызылқұр сияқты
көптеген жер аттары дәлел бола алады.
Таулы аймақтар жыныстық айырмаларымен бірге асқар биік, керілген кең, сом тұлгалары арқылы ландшафтты айқындап тұратын тосқауыл рөліи атқарады. Тау жоталарының жел өтіне багытгалган беткейлері сырттан
келген ауа ағымының ылғалыи тосып қалады да, гумидті
ландшафтының қалыптасуыпа қолайлы жағдай туғызады, ал желдің ығындағы беткейлерде аридті ландшафтысы қалыптасады. МәселеН, Іле Алатауының терістігі іумидті ландшафт, ал оның қарсысындағы Күнгей Алатауының күнгей беткейі желдің ығында жатқандықтан,
аридті болып келеді.
Тау жоталарының ландшафтысын айқындауға тигізетін әсері барлық географиялық белдеулерде бірдей бола
бермейді, ол ауа массасы айналымының бағытына, таудың биіктігіне, орналасқан жеріндегі климат жағдайына
байланысты болады. Еуразияның шығысындағы таулар
меридиан бағытында орналасқандықтан, тынықмұхиттық муссонды тосады да, Арктиканың суық ауа массасының ауысуына әсер етпейді. Орал таулары онша биік брлмағандықтан, батыстан соғатын желдің де, Сібір антиңиклонының да екпінін баса алмайды. Іле Алатауы мен
Алтай тауларының биіктік айырмасы болмаса да, қарсы
беткейлі ландшафт айырмасы екі түрлі. Іле Алатауының
ылғал
айырмасына
байланысты
беткейлерінің
ландшафтылы белдеулері бір-біріне тіптен ұқсамайды (4сурет), ал Алтай тауларының ылғалы жеткілікті
болғандықтан, ондағы қарсы беткей ландшафт айырмасы
онша күрделі емес.
'^Щ
Тау беткейлерінің көрінісі де ландшафт айырушы фактордың рөлін атқарады. Күнгей беткейге күн сәулесі көп
түсетіндіктен, жылу балансы артып, ылгал балансы кемиді, жылу мен ылғал баланстарының ауытқуы артады да,
лаНдшафтысы аридті бағытта, ал теріскей беткейде жылу
балансы кеміп, ылғал балансының артуына байланысты
жылу мен ылғал қатынасы үйлесімді болғандықтан, ландшафтысы гумидті бағытта дамиды. Тау беткейлері көрінісінің айырмасы қоңыржай белдеуде ғана айқын байқалады, ал ыстық және суық белдеулерде онша жақсы байқалмайды. Ыстық белдеуде күн сәулесі жер бетіне 66—90° бұрышпен түскендіктен, қарсы беткейлердің жылу балансында айырма болмайды. Суық белдеуде күн көкжиектен
онша биікке көтерілмейді, сондықтан одан келген жылу
мөлшері мардымсыз болады. Осыған байланысты қарсы
беткейлердің жылу балансы айырмасының нрактикалық
мәні жоқтың қасы. Көптеген жағдайда тау беткейлерінің
30
циркуляциялық және инцоляциялық әрекеті қатар дамиды. Мұндайда тау жоталарының ландшафт айыру әрекетінің қарқынын арттырып, қарсы беткейлердің ландшафт
айырмасы айқындала түседі.
Тау жоталарының ландшафт айыру әрекетінің қарқыны тау беткейлерінің еңістігіне де байланысты. Беткейлері
жатық Карпат таулары ландшафтысының айырмашылығы шамалы. Тянь-Шань тауларының беткейлері тік, еңіс
болғандықтан, етегіндегі жазықтардан тік көтерілген ауа
тез суынады да, шық нүктесі белдеуіндегі (1600—2200 м)
бұлттылықты, жауын-шашын мөлшерін молайтады.
Шық нүктесі белдеуінің үстіндегі ауа құрамында ылғал
өте аз-болады, ол қарсы беткейге ылғалсыз құрғақ күйінде
ауысады. Бұл айтылғаннан Тянь-Шань тауларының қарсы беткей ландшафтысының ұқсас құбылыс болмайтындығын түсіну қиын емес.
Таулы аймақтардың тектоникалық-эрозиялық және
эрозиялық жолдармен тілімденулері де ландшафтының
бөлінуіне әсер ететін фактор. Тау эрозиялық процестер нәтижесінде тауаралық жазықтарға, таушп аңғарларына оөлінеді. Таулардың бастапқы беткейлерінен қосалқы беткейлер туындайды. Оларға байланысты тауаралық және
таулы аңғарлы ауа айналымы күшейеді, климат инверсиясы жиіленеді. Осылайша қосалқы беткейлердің өзіне
тән климаты қалыптасады. Олар территориялық табиғат
кешендерін түрлендіріп отырады.
Ландшафтының территориялық бөлшектенуіндегі жер
беті биіктерінің атқаратын рөлін өткен ғасырдың өзіндеақ П.П.Семенов-Тян-Шанский мен В.В.Докучаев тұжырымдап, биіктік зоналылық деген атпен ғылымға енгізген.
Ол кездегі биіктік зоналылық туралы түсінік жалпы ұғым
шегінен шығып кете алмады. Кейіннен жер беті биіктігінің
әсері жан-жақты зерттелді де, биіктік белдеуі деген атпен
жалпы географиялық заңдылық дәрежесіне дсйін көтерілді. Соңғы жылдардағы биіктік белдеуі туралы тұжырым
айтқан ғалымдардан А.Г.Исаченко мен НА.Гвоздецкийді
атауға болады.
Ландшафтының биіктік белдеуі аэротермикалық градиенттің әсеріне және атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің биіктік артқан сайынғы өзгерісіне байланысты болып келеді. Тауда әрбір 1000 м биіктеген сайын күн радиациясының қарқындылығы
10% артады,бірақ жердің
ұзын толқынды радиациясының жылдам артуына байланысты ауа темнературасы әрбір 100 м биіктегеп сайын 0,50,6°=қа кемиді. Тау беткейлерінде ауаныц қозғалыс бағыт-
тары күрделенеді, шық нүктесі төмендейді, ауадағы су буы
тез арада сүйық түрге айналыгі, тау беткейлеріне түсетін
жауын-шашын мөлшерін арттырады. Тау беткейлерініқ
биіктігі артқан сайын беткейлі гравитациялық процестердіц (опырылып қүлау, сел, қар көшкіні, т.б.) қарқыны артады. Осылайша ландшафтыныц басқа құрамдас бөліктерініц өзгерістері де өзіндік сипатқа ие болады.
Жазық жерлердіц биіктік белдеуі ландшафтысыныц
зоналық ыргагына күрделі өзгеріс енгізбейді.
Айтылгандарга талдау жасаганымызда таудагы биіктік
белдеудіц жазықтағы зоналықтан ерекше бөлініп тұратындыгын түсіну қиын емес. Таудыц биіктік белдеуі мен
жазықтыц зоналылыгыныц айырмасын С.В.Калесник төмендепше жүиелеиді:
1. Жазықтардағыдай субтропиктік атмосфералық максимумдар мен ауаныц динамикалық жағдайларына байланысты пайда болатын зоналар тауда Кездеспейді.
2. Жоғары ендіктердегі сияқты, ұзақ полярлық күнді
және полярлық түнді ортаға бейімделген ландшафтысы
тауда кездеспейді.
I
3. Таудағы ландшафт белдеулері гидротермикалық
градиенттіц өлшеміне байланысты енсіз болыгі келеді.
4. Таудағы жер бедерініц әр түрлі болатынына байланысты ландшафтының биіктік белдеулігі күрделі кестелермен түрленеді.
лЯ
5. Таудыц бітіміне, әсіресе беткейлердің көрінісіне қарай әрбір таулы аймақтыц бөліктері бір-біріне ұқсас бола
бермейді.
6. Тауда жазық жерлерде байқалмайтын биіктік белдеудің инверсиясы жиі байқалады.
г;§
Соңғы жылдардағы географиялық зерттеулер биіктік
белдеудіц мұхит түбінде де байқалатындығын дәлелдеді
(Д.Г.Панов, 1950). Әзірше мұхит түбі ландшафтысы беттік,
аралық, терендік және түптік белдеулерге ғана бөлінеді.
Биіктік белдеу туралы жиналган ғылыми материалдарды қорытыңдылай келіп, Ф.Н.Мильков жердіц биіктік белдеулерін төмендегіше бөлді.
'г Щ М
1) Қар сызығымен шектелетін нивальды (мәңгі қар
оелдеуі) және мұздықты белдеу; 2) Абсолют биіктігі 400 мДен кем болмайтын таулы белдеу; 3) Мұхит деңгейімен
шектелетін континентті жазықтар белдеуі; 4) 200 м тереқдікпен шектелетін (фотосинтез процесі дамитын сулы қабаттың төменгі шегі) таяз сулы құрлықтық қайырлы белй л т ш Л 1 тереңдікнеи шектелетін құрлықтық беткей;
Ь) 4000—5000 м терендіктермен шектелетіи (карбоиагты
шегінділер мен кремнийлі тұнбаларды бөлетін) абиссальды белдеу; 7) Ультра абиссальды белдеу, яғни 6000 м
тереқдіктеп төмен жатагьін белдеу.
^
2
2
1
0
I
0
-»
4000
3000
«І
Р
*I
2000
1000
Омт
10000
8000
4000
0
409
80°
-I 20°
°
10
0
300
200
-
ккаяО
100
Онкал
80° ■70° 60° 50° 40° 30° 200 10° 0 сш
5-сурет. Солтүстік жарты шар қүрлығы. бетіндегі жылу мен ылгал
режіімдерінің
негіагі
көрсеткіштерінің
аймақтық
өзгерістері
(А.Г,Исаченко нүсқасы бойыншз).
Лаидші.фтылы эоналар: М - мүздақты; Тн-тундра; Тг—тайга; Тб (Пт)-таПга бөлігі; Одорманды дала, Д -дала; Ш т-ш өлсйт; Ш -ш вл ; Тш т-тропикті швлейт; СВ~савана;
Э—экваторлы ормгн. Ко—ауасыз бслдсудсгі күн радкацияси; Ке~Ж ер бетіндсг жиынтық
радиация; К = Ьс + р - радиациялық баланс (жср бетінс ксліп түг.кен радиация мсн жср бстіиен
шагылысқан радиация влшсмдсрініқ арасыидаіы айырма); Ьс—*жср бетінсн буланатыіі і.у
5 -5 3 6
буына жүчсалатын рцдиацияльгқ жылу; Ғ—Жер беті төсеніш қабатынан атмосфсрага сің.е гж
т>рбуленгті жылу; і—шглле аітындагы ауааын сірташа температурасы; Еі—орташа тәуліктік
темиерагура 10 С жогары күндсрдегі орташа жылдық температура ж и ы н т ы іы ; / жауыншашыннын. орташа жылдық атш ем і, м м есебімен; Е—булангыштықтын, орташа жылдық
г
өлш емі, мм есебімсн;
; .
:
_.г
-.Г.
■
'
к * -------ьшгалдылық коэ»}х|ліциенті.
. ■0-♦
-V
у жәис климат факторлары кеиіеніне геңіз ағыстары,
жер беті мсп жер асты суы, күи энергиясы мен жауын-шашьш жатады. Алғагнқы екеуі*азоналы, соңғылары зоналы
жүйедегі лаидиіафтысын қалыптастырадьь
Теңіз агыетары — жылу мен ылғалдың зоналылығына
өзгеріс еигі іетін фактор. Атап айтқанда, Калифорния, Перуан сияқтін суық ағыстар жылудың жылдық мвлшерін
60 ккал см,"-гс ксмігеді, ал Гольфстрим жылы ағысы
80 ккал см"-гс дейін арттырады. Суық ағыс әрекетінен климат контииситіі келсді де, ландшафт аридті сипатқа ие
болады. Осылай Перуаи ағысы әрекетіне байланысты теңіз жағасында орналасқандығына қарамастан, Агакама
шөлішң лаіідшафтысы түзілгсн. Жылы ағыстар климаттың континепттігін жүмсартады. Мысалы, Мурманск иоляр шеңбсрінеп жоғары жатса да, мұзы қагпайтын теңіз
. порггарьшың тізіміие кіреді.
;
Жер бсті мен жер асты суы жаратылысына қарай зоналы фактордың — жауын-шашынның туындысы болыи
саналаді^у Бірақ олар ландшафтыиың түзілуінде интразоналы фактордЫң рөлін агқарады1|Өзен, кол маңы және
жер асты оуының жер бетіне шыққан коздерінде ылғал
қоры жеткЬіікті оолғандықтан, шөл, шөлейт, дала, ормаи- ,
ды дала зопаларында оазисті ландшафтысы қалыптасады. Оазисгср саялы көк-жасыл коркімен ерекшеленіп турады.
•
|
Күннсн келетін жылу энергиясы - жердегі барлық
экзогенді гсоморфологиял ық процестерді дамытушы
фактор. Оныц мвлшері жер шары бойыпша бірдей емес
және жср ості, мұхиттық іларалар мен құрлықтарга
лінуіне,
қүрлық беіі
жьшыстарыныц литогенді
құрамына, нсімдік жамылгысына, жер бедері иішініне
ЖСРДС ӘР ТҮРЛІ мөлшеРД™ жылу балансы
бередТ( 5<урсгГ) СМ’ ° Л —
полюстерге қарай кеми
Осыган орай жер беті ландшафгысы географиялык
белдеу і ео! рафиялық зоңа және оның бөліктері Жалпы
географлялық зоиалық заіщылықпен түсіндір^е?һ
процсстсрдіц пәтижесіиде иайда болған
Ү ДР '
34
~ Ландшафтының территориялық бвлікке бөлінуіидеп
зоналы зандылық туралы алгашқы ғылыми тұжырымдар
В.В.Докучаевтың еңбектерінде баяндалды. Кейіннен бұл
ілім кең вріс алып, жер беті ландшафтысының зоналық
құрылымы және олардың шекарасы межслсніп, әрбір зонаның көлемі есептелді, бөліктерінің габиғаты сипатталды, кешендер мен процестер анықталды. Оларға аүа гемпературасы, су балансы, булану, бұлпылық, жауын-шашын, атмосфералық қысым, жел, ауа массасының қасиеттері, климаг, өзен жүйесі, гидрологиялық, геохимиялық
және үгілу процестері, топырақтыц түзілу жолдары, топырақ жамылғысы, өсімдік типтері мен өсімдік тогітары, жануарлар дүниесі, жер бетінің морфомүсіндік иішіндері,
шөгінді тау жыныстарының типтері жатады (С.В.Калесник, 1970). Осы кездегі зерттеулер зоналық процестердіц
төменгі ендіктерде қарқынды, ал жогары ендіктердс
энергияның кемуіне байланысты, баяу дамитыпын дәлелдеп отыр. Сонымен жоғары ендіктердегі зоиалар тек қана
жылу қорының аиырмасына қараи оолса, қоңыржаи, суогропиктік және тропиктік белдсулердегі зоналар жылу мен
ылғал қатынасының айырмасы арқылы бөлінеді. Суық
белдеулердегі ландшафгылы зоналардың географиясын
К.К.Маркоптың полярлық асимметрия зандылығымен,
ал жылы және қоңыржай белдеулердегі ландшафтгық зоналардыц географиясын А.А.Григорьев пен М.Н.Будыко
.қүрастырған географиялық зоналардыц периодты заңдыльшоі бойынша түсіндіруге болады.
ТА.А.Григорьев пен М.И.Будыко географиялық зоиалардың исриодтық зандылығын өзара байланысты жер
бетініц радиациялық балансы мен жауын-шашынныц
жылдық мвлшерін жәпе радиациялық құргақшылықтыц
индсксін есептеп іиығару арқылы құрастырған. Жер беті
радиациялық балансының жылдық мөлшері деп жер бстінс түскен жылу мен жер бетінен шыққан жылудыц
айырмасын айтадці) Оны К = (О+ч) х (1—А) — Е
формуласымен есептейді. О - күннің тік радиациясы; я күнніц шашыранды радиациясы; А - жер бетініц альбедосы; Е - жер бетінен шашырап шығатын радиация.
Радиациялық құрғақшылықтыц индексі К -------- •=—
формуласы бойынша анықталады. К — радиациялық
құргақшылыктың индексі; К — жер беті радиациялық балансының жылдық мөлшері (ккал/см жыл); 7. —
булануга бөлінстін жылу (ккал/г жыл); г - жауын-шашынныц жылдық мөлшері (г/см ).
1- к е с т е
'а*
ЖЕР ШАРЫНДАҒЫ ҚҮРЛЫҚ БЕТІ ЛАНДШАФТЫСЫНЫҢ
ПЕРИОДТЫҚ ЖҮЙЕСІ (АА.ГРИГОРБЕВ ПЕН М.И.БУДЫКО
Н Ұ С К А С Ы , 1950)
Аркти- Тундра Сол- Онтүс•рүстік тік тайкалық
және га, ара0-50 тундра
лас орорта
тайга ман
ПИКТІК
Қоқьш- Қоңыржай бел жай белдеу шө- деу шөлі
лейті
Жалпақ
жапырақты
орман,
орманды
дала
Субтро- Субтро
пиктік пиктік
троорман
пиктік орман
орман
пиктікдала
Субтро- Субтро
пиктік
пиктік
шөлейт I шөл
Қат- |
ты
жа-
Геми
гилея
пы -
рақты
субтропиктік
орман
мен
бұта
Экваторлық
орманды батпақ
Батпақтанған
экваторлық
орман
Батпақтанған
экватор
лық ор
ман
Қүрғақ ТропикЭквасаванна-Ітік шөл
торлық
лар
I
орман,
орманды ванна
саванна
К=1 болған жағдайда жылу мен ылғал теңеседі де, жер
бетіне түсетін жауын-шашынның жылдық мөлшері жер
бетінен буланатын ылғал мөлшерімен бірдей болады.
Радиациялық құрғақшылық индексініц мұндай көрсеткіші биоқұрамдас бөліктердің үздіксіз булануы және
өсімдіктердің суды буға айналдырып отыруы процестерін,
сол сияқты жер беті жыныстарының аэрациясын қамтамасыз етеді. Ландшафт қолайлы жағдаймен сипатталады.
К>1 ылғал жетіспегендіктен, К <1 ылғал артықболғандықт£н, булану және транспирация процестері мен аэрацияның ырғагы бұзылады. Есептеулерге қарағанда К әр тұрлі
белдеулердегі зоналарда қайталана береді. Сонда К —
зоналық ландшафт типін анықтайды да, К. — зоналардын
сипатын немесе белгілі бір белдеуге қатысын анықтайды.
Жер шары ландшафтысы АА.Григорьев гіен М.И.Будыко
құрастырған географиялық зоналардың периодтық заңдылығы бойынша кестеленеді ( 1-кесте).
АА.Григорьев пен М.И.Будыко құрастырған географиялық зоналардың периодтық жүйесі жер шары ландшафтысының периодтық жүйесін анықтауға және ландшафт зоналарының шекараларын сан көрсеткіштерімен
межелеуге болатындығын айқындап берді. Кейіннен
АА.Григорьев (1958) ландшафт зоналарының шекарасын
Р:2Ё қатынасымен межелеуді ұсынды. Р — жер беті мен
атмосфера арасындағы жылу алмасуга жұмсалган жылу
шығыны; 7.Е — булануға жұмсалған жылу шығыны.
Сонда Р:2Е—нің мәні тундраның оңтүстігінде 1:6;
қоңыржай
белдеудің орманды дала және дала
зоналарының шегшде 2:3; шөлейт пен шөлде 2:1=ге тең
болады. Соңғы жылдарда ландшафт зоналарының сан
көрсеткіші ретінде ылғалдану коэффициентін қолданып
жүр.
Су және климат факторларын баяндауды қорыта келіп, олардың зоналы және азоналылы сипаттары да жердің энергетикалық құрамдас бөлігіне, әсіресе күн энергиясына байланысты болатынын естен шығармау керек. Су
және климат факторларының зоналығы жалпы географиялық зандылық оолғандықтан, ландшафтының зоналы жүйесі мұхиттардан да кестеленеді.
Дүниежүзілік мұхит әлемін С.В.Калесник төмендегідей
ландшафт зоналарына бөліп сипаттайды: 1) Солтүстік
мұзды теңіздер зонасы; 2) Солтүстік қоңыржай зона; 3)
Солтүстік пассат ағысы зонасы; 4) Маржанды теңіздер зонасы; 5) Оңтүстік пассат ағыс зонасы; 6) Теңіздік прерий
зонасы; 7) Орта оңтүстік мұхи г зонасы; 8) Оңтүстік мұзды
теңіздер зонасы.
Осы кездегі жер беті ландшафтысының түзілуі мен дамуында биотикалық факторлардың атқаратын рөлі орасан зор. Олар тірі агзалардың нзара және басқа факторлар
арасындағы байлагіыстар мен әрекеттер арқылы жер беті
ландшафтысының жаңа түзілісін құрайды.
Тірі ағзалардың өзара байланыстары мен әрекеттерінің қыры мен сыры мол. Тірі ағзалардың белгілі бір жагдайға қарайғы өніп-өсу, тіршілік ету әрекетіне байланысты
бір-бірімен үйлесім тапқан топтарынан биоценоздар пайда болады. Биоценоздарды құрайтын тірі ағза топтарының сыртқы ортадан гөрі өзара әрекет етуіне байланысты
екенін ақ тиін ареалдарының мысалынан айқын көруге
болады. Ақ тиін кпиматы әр түрлі жердегі орман алқаптарының барлыгьінда да тіршілік ете береді. Демск, олар37
дың тіршшік ету ареалы қоректік заттар жинауИ#іқаоымен
влшснеді.
6*су рст
Гіршыік дүниссінін н е һ ііі топтарымың
бвйдамысы (Д Л Арманд иұсқасы боім н ш а).
г|м>фикшіық
Рссііубликамыздын шнл, пінлсйт жәис дала зоналарындагы тәуір нскен ықтасі>ін орман алқаіітарында
ослі ілі бір жаиуар;іар гобы мси орманды жсрдс өсегіи квнтсгсн _ шнптссінді нсімдікгсрдің, сацырауқұлақтардыц.
гагы басқалардмң жсрсінуінс осындай қолайлы ж*і«дай
тущьіч
Ч-;
Бииіісін-»да|§ люлюциилық процссс натижссіндс
*дайы қ^рылымдық жаратылысын жсгілдіріп, кұрдслсие
3»
1 берсді.
Демск,..ішкі түр құрылымы қарапайым болыи келетіы суық белдеулср мен шәлді жерлерге қарағапда қоңыржай ендік пен тропиктік, экваторлық белдеулердегі
ландшафтының құрамдас бөліктерінің тепе-теңдігі табиғаттың қолайсыз құбылыстарына шыдамды болады.
Биотнкалық факгорлар биоценозда құрайтын тірі ағзалардың өніп-есу, тіршілік ету күрсстері арқылы әрекет
етеді.
Тірі ағзаларды қоректік тізбек, басқаша айтқанда, трофикалық байланысына қарай продуцснттер, консументтер және редуценттер деғен үш топқа беледі (6=сурет).
П р о д у ц е н т т е р күн энергиясын және кемір қышқыл
газын пайдаланып, органикалық емес заттардан органикалық заттарды синтездеи іпыгарады. К о н с у м с н і т с р — жануарлар өсімдіктермен қорсктенін, өзініце
қорскіік тізбек қатарып құрастырады. Жер шарыпдагы
жануарлар жылына 164 миллиард тонна фитомасса қажет
етсді. Р е д у ц е н т т е р г е теменгі сатыдагы өеімдіктер
мен басқа хайуанаттардың өлексесімен қоректенетін
хайуанаттар (сапрофагтар) және топырақ қаоатындагы
жануарлар жатады. Олар есімдіктер мен жануарлардыц
қалдықтарын шірітіп, минералдаушы қызмет атқарады,
басқаша айтқанда, топырақ қордасын құраи, о і і ы ң
құнарын арттырады.
Тірі агзалар қоректік тізбек байланысы негізінде еніпөсу мүмкіндігін реггеп отырады. Мысалы, республикамыздың шел даласындағы өзен жағасында жылу мен ылгал балансы үйлесіп, топырақ құнары жогары болғандықтан, гүлді өсімдіктср, шыбыі+-ніірксйлср, құстар езен жагасынан өздеріне қолайлы мекен-жай табады. Сонда гүлді
өсімдіктсрдің н-әрімен қоректенетін шыбын-шіркейлер,
шыбын-шіркейлермен қоректенетін құстардыц биомассасы белгілі бір өлшем шегінде гана тепе-тендік тауып тұрақтанады да, қоректендірушілердің биомассасы әр уақытта қоректенушілердің еніп-есу, тіршілік ету мүмкіндігін реттеп отырады.
Тірі агзалардың мекен-жайларда орналасуында да
занды түрде қалыптасқан реттіл-ік болады. Биоценоздар
экологиялық жагдайына қарай мексн жайларды иеленсді.
Мысалы, Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінің ақ аюьін
еш уақытта тайга зонасындагы қара аю мекенінс
жерсіндіре алмайсың. Демек, мекен ландіиафтысыныц
түзілістік құрылымын
анықтаушы факгор
релін
атқарады. Белгілі бір мекенде орын тепкен биоценоздар эр
түрлі экологиялық жағдайды қажет ететін тірі оріанизм
өкілдерінен құралғанда ғана динамикалық тұрақтылық
табады. Экологиялық жагдайы ортақ тірі оргааизмдер
39
бәсекелік күреске түскенде ж еңгендері жеңшгендершін.
мекенін иеленеді. М әселен, Нарын қүм ы н ы ң қарағаи мен
терек өскен ж ерлерінде қарағайлы орм ан ш оқтары басым
келеді де, теректі ландш аф ты ға түс беретіндігі жиі
байқалады . М екеннен оры н алу күресі жануарлар тооы
арасы нда өте
күшті болады . Т ы ш қанны ң асгық
гұқы мдас ш өптесін өсетін даланы мекендейтип бәрім ізге ,
аян. Оларға дала экологиясы ны ң жағдайы өте қолаилы
келёді М үнда асты қ тұқы м дас ш өптесін өсімдік данін
азык етеді. А лаңқай жер жауын алыстан көрш қоргануга
м ү м к ін д ік
береді. Ж ерге терең сіңбейтін жауы н-ш аш ы н
м ен қар суы ны ң сарқыны аз болғанды қтан, терең етіп
қазылған ты ш қан ініне ол жбТе алм айды . Д аланы ң
ж ы қ п ы л - ж ы қ п ы л ы н д а өсетін бұталар, н ем есе ықтасын
орм ан алқаптары ты ш қанны ң жаулары үш ін жақсы
мекен. Сонды қтан ты ш қан м ұндай ж ердің климат жагдайы қанш алы қты қолайлы болғаны м ен, жауларынан
қорғану үш ін қауіпсіз жер іздеп, тез арада мекенш ауыстырады. О ртаны н экологиялы қ өзгерістеріне баиланысты
орын ауыстырған жануарлар ареалдары н көптеп атауға
болады : М ы салы , Сөгеті жазы гы нда қарақұйры қты үркітетш ж ұм ы старды ң көбеюіне байланы сты олар мекенш
М ы ңбүлақка ауыстырып, ареалдары н тарылтуға мәжбүр
болды . М ұндай құбы лы с көбінесе регресті сипатта баиқалады. Кейбір ғалы м дарды ң зерттеулеріне қарағанда, еліміздіц қаратопы рақты алқабы ны ң тәл табиғаты орманды дала ландш аф ты сы м ен сипатталған, кейіннен ол өндрдегі орм ан алқаптары ш аруаш ы лы ққа пайдалану мақсаты нда ж ойы лы п кетіп, оны қалпы на келтіруге мүмкіндік
болм аган. Соған орай ол ж ердің ландш аф ты сы жаңадан
далалы қ сигіатқа ие болған. Қазіргі табиғи факторлар мен
ангропогенді әрекеттер ол жердегі дала ландш афтьісы
құрам дас бөлік аралы ғы ны ң теие-теңдігін піегіне дейін
жеткізіп тұрақтанды рғаны байқалады .
И
Тірі ағзалар ды ң ж ағдайьш ьщ нзгсрісіне байланысты
дам ы п жетілуін эволю циялы қ дам у денді. Ол тірі
орган и зм дердің
экологиялы қ ж ағдайы на бейімделіп
сұры пгалу процесі арқылЫ ж үзеге асады . Экологиялық
жағдайға
бейім делуі
тірі
ор ган и зм дер дің
барлық
ерекш еліктері м ен қасиеттерін: ұры қтану, төлдеу, көбею,
таралу ерекш еліктерін, жасы н, ф ор м асы н , түсігі, физиологиялы қ әрекетін, м інез-құлқы н т.б. толы қ қамтиды.
Атап айтқанда, суы қ бел деудің өрімдіктері жатаған, жануарлары' гүкті; құрғақ белдеудегі осімдіктер жапырақсыз,
ал ж акуарлары ны ң т.ерісі м үйізденген болады . Тірі орга-
і
Л
тпм дсрдің ортаиыц экологмяяық жагдаиыиа осиімдслуі
табигат ыргақгьиына да байланысты. Мысалы, Қачақстаи
тсрриюриясында маусыидық нзгсрістер айқьш оайқалады. Сондықган нсімдіктор де, жануарлар да жылдың
жылы мезгілдсрінде ниім бсругс, суық мсзгілдсріидс бойына сіңірген иәрін, жинаган азықтьгқ қорын үнсм стіи, тіриіілігін жалгастыруга, өніи-өсугс, кнбеюге бсиімдслгсн.
Чарльз Дарвин дамытқан знолюциилық гсории бой
ынша нсімдікгср мсн жануарлар түрлсріиіц нисргіипік
қасисгі болады дсп карастілрадғ,і. Олардыц нзгсргіштік
қасисті ортаның экологиялық жагдайының әссрі мсн іірі
агзалар мүшелеріиің және олардың әрекеттерінің арась.шдагы корелляциисына (өзара байланыстылыгына, ара
қатынастылыгына) байлапысты болады да, бір түрдің
өзгерісі скіниіі түрдің нзгерісіп туындатып отырады. Мысалы, климаттың нисрісіис байлаиысты тас кнмір дәуіріндс құрлық беті нсімдіктсрі жстілні, ормандар нсті, осыгаи орай құрлық бстіндс бауырымсн жоргалап жүріп тіриіілік е*гуіпі жаиуарлар агапітаи агапіқа сскіріп, одаи
ұшып жүріп тіршілік стуге бейімделген. Дсмск,
бауырымеи
жоргалаушы
шануарлардыц
прогрссті
багыттағы дамыган екілдсрінен орман ландіпафтысына
бейімделіп сұрыиталган құсгар (Архионтерикс) пайда
болган. Алайда сұрыпталу ироцесі нәтижесіндс жаңа
түрлсрдің
иайда болуы
тірі агзалардыц тұқым
қуалауиіылық қасиетіпе байлаиысты.
Тірі агзалардың нпіп-нсу, тіршілік ету әрексті ортаныц
экологиялық
жагдаиьша
тікелеи
оаилаиысты
болғаиымеи, олардың да соңғыларға тигізстін қарсы
әрскетіи
ссксрмеуге
болмайды.
Тірі
ағзалардыц
эполюциясы
аз
да
болса
айналадағы
оргаиыц
экологиялық жағдайыи өзгертеді дс, белгілі бір мсжедсн
өткси соц лаидшафтының, тіиті ландшафт сферасыныц
тұтас бітіміне қатысты жаңа саиаларға ие болады.
Планетадағы тіршіліктіц иайда болуы жср беті ландшафтысыиың құрамдас бвлікгср санын көбейтін қана
қойған жоқ, сонымен бірғе ландшафг сферасын құрайтын
ауа қабатын бос оттегі, көмір қышқыл газы сияқты заттармен, жер қыртысын органогснді шөгінділермен толықіырады, құрлық бетінде жср бедерініц органогенді морфомүсіпдік кешенін түзеді. Тіпті, осы кездегі жер беті ландшафтысының құрылымын нсоген-антропогси дәуіріндсгі
биотикалық факторлардын туьшдысы ден қарастыруга
болады. Өйткені палсогеографиялық зерттеулер нсогепгс
дейіші жср бсті ландшафтысынып, зоналық құры6 -5 3 6
41
лымының өте қарапайымдығын, ал бөліктік (секторлық)
ландшафтысы жүйесінің бөлінбегенін дәлелдеп отыр.
Биотикалық факторлардың ортаны бейімдеуін адам әрекеті нәтижесінде байқалатын ландшафт өзгерістерінен айқын көруге болады.
Адам мен табигат арасындағы өзара әрекет әр уақытта
да күрделі бір ғылыми проблема болып қала бермек.
Адам іс-әрекеті техникалық прогрестің артуына байланысты соңғы кезде ландіиафтының әсер етуші өте күшті
факторлардың қатарына қосылуда.
Антропогенді процестердің қарқыны да, аумағы да
күн сайын артып келеді. Қазір жер бетііще адам әрекетінің
тікелей және жанама әсерлері тимеген бірде-бір ландшафт
жоқ. Көптеген ландшафт адам әрекетінің нәтижесінде табиғи қалпын өзгертіп, антропогенді ландшафтының тобын құрастыруда. Мысалы, Алматы қаласының маңындағы бау-бақшалар мен техникалық дақылдар бұрынғы
құлазыған шөл далаға орналасқан. Олар қазір өте көп
өнім береді, табиғи жағдайымен салыстырғанда биомасса. сы 250—300 есе артық, басқаша айтқанда, бұрынғы қара
жусанды шөл дала жылына 2—3 ц ғана өнім берсе, оның
орнына егілген қызылша тәлімдерінен қазір 300—400 ц
өнім алынады.
Адам әрекеті ландшафтыны құрайтын құрамдас бөліктердің бәріне бірдей әсер етпейді. Антропогенді факторлар ландшафтының геологиялық негізін, жер бедерін,
климаттың басты элементтерін түбірлі өзгерте алмайды.
Адам әрекетіне байланысты, негізінен, ландшафтының
өзен жүйесі, жылу және ылғал балансы, топырақ жамылғысы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі өзгереді. Бірақ
адам әрекеті тоқталысымен, ландшафт табиғи жағдайын
қалпына келтіруге тырысады. Бұдан ангропогенді жолмен
қалыитасқан туындылы ландшафтының да территориялық табиғат кешендер қатарына жататындығын түсіну
қиын емес.
Антропогенді фактор нәтижесінде жаңа сипатқа ие б
латын ландшафт құрамдас бөліктерінің тұрақтануы органың экологийлық жағдайынан үйлесім тапқанда ғана
байқалады. Олардың құрамдас бөліктер тізбегінен орын
алуы тарихи жағдайлармен ландшафтының өздігінен даму ерекшеліктеріне байланысты болып келёді. Мысалы,
1859 жылы Австралия жеріне Еуропадан алып барған қояндар, 1935 жылы біздің елге Америкадан әкелген ондатралар жаңа жерлерден қолайлы мекен тауып, ландшафт
құрамына араласып кетті. Ал өткен ғасырдың 50-жь' тда42
|
.
рында Воронеж жерінен келген орыс шаруалары жерсін
қазір санасын қаита
Алм
түлетуді қажет етудс.
Антропогенді фактордың тікелей әрексті кобіис ландшафтынын морфологиялық құрылымдық бөлікгсрінің
өзгерісінде тез байқалады. Ондай құбылыстар мен процестерге жер бетінің жыралануын, топырақ жамылгысыныц
иіайылуын, құм шагылдардыц көшпелі құм жоіщарына
айналуын, т.б. жатқызуга болады.
Жанама әсер ететін адам әрекеті негізінен ландшафт
құрамдас бөлікті байланыстарын бұзады. Олар алгашқыда көзге керінбейтін табигат құбылыстарын қоздырады
да, ұзақ уақыттардан кейін гана нәтижс береді. Кнпшілік
жагдайда ландшафтыныц қалпына келмейтін өзгерісін
тудырады. Ф.Энгсльс "Табигат диалектикасы" деген кітабында: "Месопотамияда, Грецияда, Кіші Азияда жәнс басқа жерлерде егістік жер таппақ болган адамдар орман
агаштарын түп-тамырымен қогіара қазганда, осы арқылы
өздерініц бұл елдерді ормандарымен бірге ылгалды жиып,
сақтайтын орталықтарынан айырганы, бұл елдердіц
қазіргі тып-типыл қалыпқа түсуін бастап бергені түстеріне
де кірген жоқ", — деп жазган. Кітапта:"Альпілік итальяндар
таудың теріскей беткейінде мұқият сақталып күтілетін
қылқанды агаштарды... кесіп тастаганда, олар осы арқылы өз аймагында биік тау баурайларындагы мал шаруашылыгының тамырына балта шабамыз деп ойлаган жоқ,
олардың мұнан да бетер бір болжай алмаган пәрсесі —
олар осы арқылы өздерінің таудан шыгатын бұлақтарын
жыл ішінде көп уақыт бойы сусыз қалдырды" , — деп
адам әрекеті мен табигат құбылыстарының бір-біріне
өтулері
арқы л ы
әсер
ететінін
өте
нанымды
тұжырымдады.
^Тандшафтыны пайдаланудагы аТіам әрекетінің жагымсыз жақтарын кейбір елдердегі жер өзгерісінен жиі
байқауга болады. Мысалы, Вьетнам жерінің ландшафтысы 1965—1971 жылдары Америка Құрама Штаттары бомбалауынан айтарлықтай зардап шекті. Онда тасталган
бомбалардың жалпы салмағы 6,2 млн. т-ға жетіп, диаметрі
9, терендігі 1,5 м-лік 21 млн. апан-шұңқыр пайда болған)
Мұнымен бірге гербицидтерді пайдаланудың нәтижёсінде
Онтүстік Вьетнамның 540 шаршы мильдей жеріндегі орФ.Э н г с л ь с. Табигат диалектикасы. Алматы. Қазақстан. 1982,143бст.
•л "
43
ман агаштары біржолата жойылып кстті. Бұл мысалдан
осы ксздегі гылыми-тсхникальіқ прогрестің дамуьша байланысты ландпіаф ты ны ң қүрамдас бөлік аралы қ байланыстары мсн морфологиилық түзЬііс құрылымының
қарқынды түрде қатар күрделіленс түсетініи айқын сезусе
болады.
.
. . .*
•'‘ТШя
Тарихи деректер аитроногсиді фактор ізнпң миллионДаган жылдармен ссентелетінін дәлелден оіыр. Ол техми^
калық прогрестің өзгерісіне байланысты бірнешс дәуірді
қамтын келген. 'Алгашқы техпикалық прогресс оттың
пайда болуынаи басгалды. Ал огаи дсйінгі антроиогенді
өзгеріс адам ны ң табигат байлықтарьГн даяр нпім түрінде
жинауыпа гана байлапысгы болгандықтан, биотикалық
ф а к т о р дәрежесінен асып кете алган жоқ.
Оттың пайда болуы адам әрекеті мен табигат арасындағы қатынастарды шисленістіріи, ландш аф ты ны қ антропогенді жолмен дамуындағы алғаіиқы дәуіріне ссік ашты. От адамга табйғи заттарды бір сападан екінші сапаға
өзғертуге, еңбек өнімділігін арттыруға квмскісссгш қүралсайман жасап алуға, суық күндері жылынуға, жыртқыпітардан қорғануға көмектесті. Отгы сөндіріп алмау үшін
отын қорын жинауға тура келді. Отын қоры алғашында
тоғайдан ағаш дайьіндау арқылы жииалыи, кейіннен
шымгезек, көмір, мүнай және жанғыш газ өндіру арқылы
толықтырылатын болды. Осылай отын қорын өндіру, жинау мақсатымен істелген өрексттерден орманды алқаптар
мен кенді жерлердіқ ландш афтысы өзгергепі сөзсіз.
Ландш афтыпың айтроиогенді дамуының екінші дәуірі
техникалық прогресгіен байлапысты. М ашиналы техника
көлік байланысын, егістік, ж айы лы мдық жәііе шаоындық
жерлсрді өндеуді, кен өндіру жүмыстарын игеруді, т.б. нланетарлық аумаққа дейін көтерді де, техникалық ироцестердің қарқынын арттырады. Бұл процестер ландшафтың түзілістік құры лы м ы ны ң қайта түзілуімен бірге ауа,
су, жер беті жыныстары, тоиырақ, өсімдік, жануарлар дүниесі, жылу, ылгал, т.б. материалдық заттар балаисыныц
аймақтық өзгерісіне әсер етті.
Х имиялық загтарды халық шаруашылыгында пайдаланудан антроиогенді ландш аф ты ны ң үшінші даму дәуірі
басталды. Халық шаруашылыгын химияландыру барысында егіншілік минералды гыңайтқыштармен тыңайтылып, егістік дақылдардың өнімділігі артты. Пестицидтер,
гсрбицидтер, ДДТ, т.б. химиялы қ заттар арамшөптер мен
зияикес жәидіктерге қарсы күрес үшін пайдаланылды.
Осылайша халық шаруашылыгын химияландыру ланд44
ш афтының химиялық және биохимиялық проңсстсршіц
ырғағыкіа күрделі өзгеріс енгізді. Соның пәтижссіпдс ғылым өндіргіш күшкс айналды.
_
Атом энсргиясын найдалану жер шары ландшафтысының дамуындағы антроногенді фактор әрскстінің тарихи бетін ашты. Оны халық шаруашылығында тиімді пайдалаиған жсрлерде күн, су, отыи энергия қорлары үиемдсліп, оларды пайдалаиуға байланысты болатын табиғаттың регресті өзгерісі тежслді, лаидшафтының қүрамдас
бөлік аралық теие-теңдігінің сақталуыиа қолайлы жағдай
туды. Алайда атом энергиясын пайдалапудың оң көріиістсрі кең етек жая алмай отыр. Көишілік жағдайда, оиы соғыс ісіидс пайдалаиу көзделуде.
Ғ ылыми-техпикалық рсволюцияиың өиеркәсіитегі,
ауыл шаруашылыгыидағы жәис медиципадагы барлық
жетістіктері, бір жағыпан халықтардыц саныи өсірді. Егер
жср шары халықтарыпыц саны ауыл шаруашылығы дамығаиға дсйін небары бірнешс ғаиа миллиоп болса, 1980
жылы 5 млрд. болды, ал 2000 жылы 6,5 млрд-қа жстпск,
басқаша айтқапда, алғашыида әроір мыц жыл саиыи А/о
өсетіһ халық саны қазір жыл сайыи 2 %-тен де артық
өсетін болды. Екіншіден, ғылыми-техпикалық рснолюция
нәтижесіиде геомсгриялық прогреснеи өскеи антропогепді
фактордың қарқыны есслеи артты.
Тарих бетгерін ақтарғанымызда палсолит дәуіріидс
адамдар топтаныи жүріп, аңш ылық иен тағамдық өсімдіктерді теруді кәсіи еткенін көреміз. Ац аулауда жер өртеу
әдісін жиі иайдалаиған, соның нәтижесінде дүниежүзЬіік
орман алқабыныц ареалы тарылған, жиі ауланатын мамонт, жабайы түйе, жылқы сияқты жануарлар жойылыгі
кеткеп.
Нсолит исмссс жаңа тас дәуіріпде мәдепиет артты.
Нсолит ксзсці қыш ыдыстардыц иайда болуымен бастальіп, металлургияныц өмірге келуімен аяқталды. Нсолит
мәдснисті тараған аймақтарда алгашқы таптар мен мемлскетгер гіайда болды. Халықтар ацшылық, балЫқ аулау,
мал багу, егін салу кәсігшшпгімен айналысты. Қазақстанда неолит қоныстары Жезқазғаи, Шығыс Қазақстан, Көктал, Байқадам, Үшбұлақ, Бүркітті жерлерінде табылған.
Халықтардыц кәсіпшілігініц күрделіленуіне байланысты
нсолит дәуірінін, өзінде-ақ осы кездегі антропогенді
ландш афтыныц негізгі түрлсрі
гүзілгсн болатын.
Нақтылы әлсумсттік жагдайлар олардыц бір сападан
скінші саиаға өтуіне мүмкіидік туғызыи отырған.
Антропогенді фактордың әрекет ету келемі, қарқыны
халықтардың орналасу тығыздығына, өндіріс қуралдарьі :
мен өндіріс қатынастарына, т.б. әлеуметтік жағдайларына
байланысты әр жерде әр түрлі болып келеді. Жер шары
ландшафтысын адам әрекетінің әсеріне қарай төртке бөлугеболады:
1. Адам аяғы баспаған табиғи ландшафты. Мүндай
ландшафтыға Арктика, Антарктика және биік таулы белдеудегі адам қоныстанбаған жерлер жатады. Бұл жерлердегі ландш афтының құрамдас бөлігі де, морфологаялық
түзіліс құрылымы да табиғи фактордың әрекетіне ғана
байланысты дамиды.
.
]
2. Адам әрекетінсн көп өзгермеген ландшафты. ЛандшафтынЫң бұл тобына тундра, тайга және шөлді аймақтарды жатқызуға болады. Бұл жерлерге халықтар сирек |
қоныстанған, әзірше табиғат байлықтарын сарқа пайда- і
ланудың қажеттілпі жоқ. Сондықтан ландшафпгының құ- I
рамдас бөлік аралы қ тепе-теңдігі бұзылмаған.
3. Адам әрекетінен бұзылған (дигрессняланған) ландшафты. Л андш аф ты ны ң құрамдас бөліктер байланыстары жан-жақты зерттелмей табиғат байлықтары сарқа цайдаланылған жағдайда аңызақ, сел, індет сияқты дүлей құбылыстардан жер жыраланып, топы рақ тұзданады, шабындықты арамшөп басады, жолдар мен жер азады, т.б.
Дигрессияланған ландш афты жері тиімді пайдаланылмаған географиялық белдеулер мен табиғат зоналарынық
барлығында кездеседі.
_
; /.яі
4. Адам әрекстінен түлеп, қайта түзілген ландшафты.
Ландш афтының құрамдас бөлік арқылы немесе құрылы мды қ түзілу байланыстары жан-жақты зерттеліп, табиғат байлықтары толығымен халы қ шаруашылығы айналымында тиімді пайдаланылған жерлерде адам әрекеті
ғылыми негізде жоспарланады да, ландш афтыны түлетіп,
биологиялық зат айналымын, түсімділігін арттыруға, жылу, су, минералды заттар балансын тепе-тендестіруге, жер- !
ді аздыратын жел, су эрозиясы сияқты дүлей құбьшыс- |
тарды болдырмауға бағытталады, басқаша айтқанда, !
жоғары өнімді мәдени ландш афттар тобы түзіледі. Олар
ғылыми-техникалық революцияның туындысы. Мәдени
ландшафтыларға шөбі шүйгін от жайылымдарды, түсімі
мол шабындықтарды, егін жайларды, т.б. өнеркәсіпті
агрокешендер мен рекреациялық (демалыс аймақтары)
жүйелерін, орман алқаптарын, жасанды су жүйелері мен
ылғалға қаныққан оазистерді жатқызуға болады. |
46
афтысы табиғи ортамен үйлес-
географиял
айналымыиа
уы, түлеп жетілуі тек қана адам әрекетше баиланысты оолады, өздігінен қалпына келе алмайды. Табиғи жолмен
үдайы дамып күрделене беретін географиялық кешендерге қараганца, антропогенді ландшафтының жас шағын
болмысынан айқын ажыратуға болады.
Антропогенді ландшафтыны өзгертуші геоморфологиялық процестер, микроклимат пен жер беті, жер асты
суының режимі, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің
түрлері тез өзгереді. Мысалы, Қапшағай су қоймасының
салынуына байланысты көл жағасы небары 5—6 жылға
жетпей-ақ халықтың демалыс орнына айналды. Құмдақ
түбекшелерді су шайып, құмды қайраңдар түзшді. Саздақты жерлерде су түбіне батқан топырақ жамылғысының биологиялық белсенділігіне байланысты гидрофильді белдеулер (құрақты, балдырлы фитоценоздар) қалыптасып, балық тіршілігіне қолайлы жағдай туды.
Антропогенді ландшафтысы әбден жетілген шағында
даму эволюциясының қарқыны кемиді. Оларды түзетін
құрамдас бөліктер жергілікті жер жағдайымен сипатталатын зоналық, азоналылық факторлар әрекетімен үйлесім
тауып, тепе-теңдік құрайды. Антропогенді ландшафтының қандай түрін болсын ұдайы жаңғыртып отырмаса,
бірте-бірте жойылып кетеді. Мәселен, республикамыздағы
өткен ғасырларда гүлденіп керкейген Отырар, Сығанақ
сияқты оазистерді атауға болады. Олар монғол шапқыншылығына байланысты жермен-жексен болып кеткен. Демек, жоқтан бар жасау қиын да, бардан жоқ жасау оңаи.
Сондықтан ел игілігіне жұмсалып отырған егін жайлардың, саялы демалыс орындарының даму жолдарын
ұдайы зерттеп, ерекшеліктерін танып-біліп, оларды аздыратын табиғат құбылыстарына қарсы шара қолдану бү
гінгі таңдағы ғылыми-практикалық мәселелер қатарына
қойылып отыр.
.
Жас айырмасына қарап антропогенді ландшафтысы
үш топқа жіктеледі.
_
1. ¥ з а қ сақталы п, өзін-өзі реттеуші ландшафты. ьұлар
халық шаруашылығы айналымына қатысы жоқ әрекеттерге байланысты түзіледі. Мысапға еліміздің әр жерінде
жеке-дара, немесе топ-тобымен тізбектеліп жататын қорған төбелерді атауға болады. Олар жүздеген, мыңдаіан
жылдар бойы жергілікті жер жағдайларымен үйлесім тапқан құрамдас бөлік аралық тепе-тендігін сақтап келеді.
47
Олардыц түзілу жолдары адам әрекегіис оаилаиысты оолғанымеи. қшіынтасқаниаи ксйін дам у эіюлюдиясы
табиғат заңдылықтарына сәйкес келсді.
2. Кепжмлдмқ, жарым-жарты іай рстгслуші л ан ди іаф г
Ландиіафтыиыц.бұл тобына екис орман алқабын, канал,
бвгсн сияқты жасанды су жүйслерін, жол ю р аи іар ы н , шагындық пен жайылымдық жерлерді жатқызуга болады.
Оларды халық ш арузш ылығы айналымынан шыгарыи
а^мау үшін мсзгіл-мсзі Ьі жақгыртып огыру' керск.
3. Кысқа мсрзімді, удаііы рсттсм отм рудм қажст стетіи
лакідіпафт. Бұларға сгінжай, елді қоиыс, кен орыиы, саяльг жер, т.б. жатады. Олардын шығу тегі мьнщағаи жылдармен есентеледі, бірақ қай-қайсысы болсын жыл сайын
еидеи күтуді қажет етеді. Мысалы, егістік жер жыл сайын
агротехиикалық өидеудеи өткеидс гана тұрақты виім береді.
;
т ш
4|
ЛАНДШ АФТ ГЕОХИМИЯСЫ
Геохимиялық ғы лы м ны ң дамуына байланы сты ландшафт геохимиясына қатысты мәселелер таныла бастады.
Ландиіафт географиялық қабықты қүрайтын заттардан
түзілетін болғандықтан, олардың құрамындагы химиялы қ элементтер литосферадан, атмосферадан, гиДросферадан және биосферадан жиналады. Осы геосфералардағыдай, ландш аф ты ны ң химиялы қ эл е м е т т е р і негізгі
және қосалқы элементтер топтары болыи бөлінеді. Негізгі
элементтер тобына жататьшдар: О, 8 і, АІ, Ғе, Са, Ка, К, М§,
С, Н, N,'5, Р, С1. Бұл агалған элементтер ландш афт құрамындағы тау жыныстарының, топырақ қабатынын..
судың, ауаның және тірі ағзалар массасын құраиды.
ландш афтьщ ың геохимиялық ерекшеліктеріи анықтайды. Менделеев кестесіндегі жоғарыдағы аталғандардан
басқалары қосалқы элементтер тобына жатады. Бұлардың да ландш аф ты иы ң түзілуіне қосатьш үлесі зор. Мысальі, йод жетіспеген жерде адам там ақ ісігі (зоб) ауруына
шалдығады. Кобальт жетіспеген жерде мал ет ала алмайды. Мұндай құбылыстар ертеден-ақ қазақ арасында "жерісуы жақпаған"»деген гүсінік қалыптастырған.
Л андш аф гы ны ң химиялы қ элементтері белсенділігінс
қарай скі тоиқа жіктеледі. Біріншісі, бір ландіиафтыныц
екіншісіне тез өтетіндері, яғни орын ауыстыру жағынан
белсенді элементтер тобын құрайды. Бұларға кальций,
натрий, магний, алюминий, кремний, фосфор, күкірт,
хлор, калии, марганец, ;гемір, цинк, кооальт, никель, вана48
дий, стронций, оттегі, көміртегі, азот, сутегі элементтері
жатады. Бұл аталгандардыц әрекетіне байланысты ланд-
інаф взгерін, түлеп, бірінен-бірі туындаи отырады. Ландінафт геохимиясыныд мүндай қасиетіи табигат процестерін басқару барысында (мониторингте) орынды паидалануга болады. Мысалы, Қазақстан Республикасы Ғылым
академиясыныц Топырақтану гылыми-зертгеу институтыныц галымдары цинк реагентгерін пайдаланып, Ақдала өцірінде тогіырақ қүрамындагы түз түзілу процесініц
қарқынын кемітігі, ландшафтыныц қүнарын арттырды.
Екінші топқа орын ауыстыру әрекетініц белсендшігі
шамалы элементтер жатады. Олардан цирконииді, гафнийді, ниобийді, танталды, торийді, рутенййді, радииді,
палладийді, осмийді, иридийді, платинаны, гелииді, неонды, криптонды, аргонды, ксснонды атауга болады. Ьүлар
басқа элементтермен химиялық қосылыс қүрамаиды,
сондықтан ландш афтыныц түзілуі м*н дамуында аитарлықтай рөл атқармайды. "
.
Ландшафтыдагы химиялық элементтердіц орын
ауыстыру әрекеттері көптеген факторларга байланысты.
Оныц ішінде негізгі фактор — нақты элементтіц взіне тән
химиялық қасиеті, әсіресе оныц химиялық реакцияга
түсіп тұз, қыш қыл, оксид, т.б. түзуі. Огаи қоса химиялық
элементтіц қандай зат құрамында болатыны және
географиялық таралуы мацызды факторлар қатарына
жатады. Мысалы, ш ақпақ тасты жыныстар мен
өсімдіктер құрамында натрий бар. Ол шақпақ тасты
жыныстарды құрайтын минералдардыц кристалдық
торында берік орналасқандықтан, шамалы орын
аүыстырады, ал өсімдік қалдықтарынан тез суга
шайылып кетеді. Осы сияқты химиялық элементтердщ
орын ауыстыру әрекетініц географиялық ортага баиланыстылыгы таудагы тундра мен шөл зоналарындагы
ландш афтыныц ерекшеліктерінен көрінеді. Таудагы тундра ландшафтысында темір белсенді түрде орын ауыстырады ал шөл ландшафтысында бұл құбылыстыц белсенділігі шамалы. Бұл келтірілген мысалдардан химиялық
элементтердіц орын ауыстыруы бір жерде көп мөлшерде,
екінші бір жерде жетімсіз болып қалатыпын көруге ооЛаДЛандш афтыныц химиялық элементтерініц орын ауыстыруы, негізінен, механикалық, биологиялық жолмен
және су, ауа арқылы жүреді. Осылардыц әрқаисысына
қысқаша тоқталайық.
7 -5 3 6
49
Х имиялы қ элементтердің механикалық орын ауыстыруы құрлы қ бетіндегі ағын су, жел, мұздық, т.б. сыртқы
күштер мен жанартаулардың, гейзерлердің атқылаулары
сияқты ішкі күштердің әрекетіне байланысты болады.
Жалпы жер беті лавдш афты сын түзетін химиялық
элементтер, жоғарыда аталған күштсрдің әрекетше
байланысты, үздіксіз механикалық орын ауыстыруға
ұшырайды. Алайда олардың қарқыны жыныстардың
литологиялық, минералдық құрамына, үгілгіштігіне,
шайылғыштығына, т.б. байланысты болады. Көптеген
зерттеу нәтижесіне қарағанда груш тық жыныстар мен
топырақтың саз балш ықты құрамыпда: Ғе, АІ, Мп, М§, К,
V, Сг, №, Со, Си көп, 8іО аз болады. Құмдарда 5і көп тс, Ғс,
АІ, М§ аз. Осылай механикалық орын ауыстыру жолмен
химиялық элемспттердің тонтасуына байлапысты жср
беті ландшафтысы түрлепіп, олардың қүрылымы
күрдслсис түссді. -■
Х имиялық элсмснттердің оиогсндік орын ауыстыруы
екі түрлі процсстің нәтнжссіпдс жүрсді. Біріншідсн, фотосинтс ’1 бсп чсмосииісздіқ пәтижесінде қориііиіні оріида*ы
элемснгтсрден органикалық қосылыстар түзілсді. Екішиіден, тірі заттар тіршілігін тоқтатқан соң, олардың қалдықтары шіріп, органикалық қосылыстары ыдыран, минералдық заттарға айналады.
г
Жоғары сатыдағы жасыл өсімдіктердің, балдырлардың, фотосинтездеуші бактерпялардың хлорофнлл жәис
басқа да фотосінггсздік пнгмснттер арқылы күн сәулесі
эіісргиясын сіңіруі ііәтнжесінде қарапайым қосылыстардан (көмірқышқыл газы, су) өздсрінің және басқа ағзалардың тіршілігіне қажетті күрделі оргаиикалық затгар түзуін фотосинтсз дсп агаГіды. Жасыл өсімдік фотосинтсзінің
реакциясын төмендегіше ксстелеуге болады :
СО 2 4- Н 2О--------л
Ғ
-хлорофилл
С(Н
О)
+
О
+
120
ккал/м
олц
- 2 1
2
'
яғни
көмір қы ш қы л газыныц бір молекуласының
көмірсу дәрежесіне дейін тотықсыздануының бос
энергиясы 120 ккал/моль болады. Фогосинтез нәтижссінде
көмірқышқыл газы меп суды құраитын химиялық
элементтерден күрделі органикалық загтар түзіледі де, бос
оттегі бөлініп шығады. Бос оттегінің гсохимиялық әрекеті
орасан зор. Ол көптеген химнялы қ элсменттердің орын
ауысуы
мен
концснтрациясын
анықгаитыи
геохимиялық диктатордын, рөлін атқарады.
%
50
Ммкроорга и іп мдерді ц тоіы ғу барысында бөлннгсн
энсргііяны паіідаланыи, комір қышқыл газыиаіі, судан,
мннераллық заггардан оріаннкалық заттар түзуін хсмосііптсз дсп атайды.
Фотосинтез бсн хсмосиитсз нәтижесінде түзілген орга
никалық заттар жалиы биологиялық зат айналымына
қосылады да, химиилық элсментгердің биогенді орын
ауыстыру мехаиизмін күрдслендірс түседі.
Биологиялық зат айналымы ксз келген ландшасртга
болыи түрады. Биолоіиялық зат айналымында биогендік
аккумуляция мсп тірі агзалар қалдықтарыныц минсралдану нроцестері қатар жүреді. Басқаіпа айтқанда, тірі агзалардыц өніп-өсу, жетілу, кнбсю ксзінде олардыц ооиларына қоршаган ортадан квитсген минералдық қосылыстар ассимиляцияланады. Ал тіршілік сту әрекеті тоқталгаи соц олардыц қалдықтарынаи қайтадан минералды
қосылыстар түзілсді. Мүндай зат айналым циклі спираль
бойымсп жүрсді, алгашқы ландшафтыныц жаи-күйі соцгысыида қайгаданбайды/.Өйткені кейбір химиялық элементтср суга шайылып, желмен ұшып орыи ауыстыру
процссінсн шыгып қалады, оиыц орнын басқалары толықтырып отырады. Осьыай биологиялық зат аииалымы
барысыпда ландшафг жацарып жетшсді. Олардыц дамуы
эволюциялық сипатта өгсді. Көпгегеи зерттеу пәтижесше
карагаида биологиялық зат айналымыныц қарқыны
лапдшафтыныц жстімсіз жәие артық өлшемдеп элемеиттсргс байланысты болады. Лаидшафтыныц жепмсіз элемспттсріие: О, N. Р, К, Са, М& Си, Со, і, ¥ Мо, 2п, Мп, т.б.
жатадьі- Бұларды екі түрлі жолменен: бірінпнден, ланд-
шафгыга мииералды тыцайтқыштар сщіру немесе өсімдіктср мсп жапуарларды мииералды элемеігггермсн қоректепдіру; екіишідеи, лапдшафтыі*ы суарып, қүрғатыи
жәис тагы басқа жолмси олардыц қүрамындағы инертті
элсмси гтсрдіц орын ауыстыруыныц қарқынын арттыру
арқылы толықтыруға болады. Ландшафтыныц артық
өлшемді элементтсрі: С1, 5, Иа, Си, N1, Ғе, Ғ, жәнс басқалар.
Биологиялық зат айиалымы ландшафтысыиыц химиялық элементтсрдіц жетімсіздігі мен артық өлшемш
тецестіруші рөл атқарады. Снйтш, ландшафтыныц гірі
заттар қоры неғұрлым мол болған сайын, ол орын ауыстыратын атомдарға согұрлым қарқыпды түрде әрекет етеді. Демек, химиялық элсменттердіц биогендік орын ауыстыруын Танып-білу ландш афт геохимиясындагы өзекті
мәселслердіц бірі.
Х им иялы қ элем енттердің сумен оры н ауыстыруы оуларды ң суда сгу касиетіне байланы сты . С уды қ еріткіштік
к ягиетіне байланы сты ландш афты ны н, грунт ж әне топызаттар
заттар
еріп, осы сияқты орын ауыстырады. Оиың
м иялы қ қосылыстардың еріпштік қасиетше баиланысты
келеді. Ал ерігіштік - өте күрделі құбылыс. Ол химиялы қ
элементтердің иондары мен атомдарының радиустарына,
валенттілігіне, т.б. байланысты болады. Бұлармен бірге
ерігіштікке температура жағдайы, қысым өлшемдері, ерітіндінің конңентраңиясы, грунт, топырақ ж әне құрлықбеті сүының рН көрсеткіштері сияқты жағдаилар үлкен әсер
етеді. Бұл аталғандардан судың рН көрсеткішін бшу өте
қажет. Өйткені ол бойынша химиялы қ элементгердщ,
орын ауыстыру қарқыны, ал оған байланысты ландшафты ны ң даму бағыты, сапалық өзгерістері, т.б. анықталады. Зерттеулерге қарағанда судың рН көрсеткіші 6 -дан төмен болатын қы ш қы лды ортада кальңий, стронции, оа:
рий, радий, мыс, мырыш , кадмий, үш валентті хром, екі
валентті марганец, темір, кобальт, никель сияқты элементтер пәрменді орын ауыстырып^ отьірады. Судың ргі
көрсеткіші 7-ден жоғары болагын сілтілі ортада кешенді
қосылыс құрайтын элементтер ғана ауысады.
Табиғатта топырақ, грунт және өзен суының рН көрсеткіші бірдей болып келе бермейді. Олар жыл мезгшдері
мен ландш аф ты ны ң даму сатысы ауысқан сайын өзгеріп
отырады. Атап айтқанда, ландш афты ны ң алғашқьі даму
сатысында калий, натрий, кальций, магний басым келеді.
Кейіннен ландш аф ты ны ң кемелдену шағында, бұлар суға
тез еритін қосылыстардың (ас тұзын, әктасты, гипсті) гүзеді де, сумен ш айылып кетеді. Мұндай құбылыс, әсіресе
климаты ылғалды, жер бедері сәл еңіс, үгілу процесішң
өнімдері тез ш айы лы п кететін тайга зонасы мен ылғалды
субтропиктік және тропиктік ландшафт тараған территорияларда жиі байқалады. Ал үгінді жыныстары сыртқа
шайылып ш ықпайтын құрғақ климатты аймақтардың
топырақ нен грунттық жыныс қабаттарында катиондар
көп болады (мысалы, СаСО күйінде Са қорланады), суының рН көрсеткіші сілтілік ортаға дейін көтеріледі. Демек,
химиялық элементтердің сумен орын ауыстыру механизмін зерттеп білу арқы лы ландш аф ты ны ң құнарлыгын
арттыру жолдарын анықтауға болады. Ь'
кябатынын ЙІН көосеткіші бойі>інша оғаи сіңіріле
ралды ты ңайтқы ш тарды ң түрлері анықталады. Атап айтқанда, рН көрсеткіші төмен қыш қылды ортамен сипатгалатын ландш афты лы топыраққа әктас сіңіріледі де, сор52
»
танды жерлер дренажды әдіспен суға шайылып тұщыланады.
Ландшафтының құнарлылығын арттыру жолында сумен орын 'алмасагын элеменгтердің реакцияға түсу, бір
сападан екінші сапаға өту, бір жерден екінші жерге орын
алмастыру қарқынына өте үлкен мән беріледі. Бұл жағынан алып қарағанда, оларды суға тез еріп орын алмасатын, орташа еріп орын алмасатын және нашар еріп орын
алмасатын деп те жіктейді.
Суға тез еріп орын алмасатынға күкірт пен хлор жатады. Құрамында күкірті бар гйпс (СаЗО х2Н О) пен мирабилит (Ыа 8 0 хЮН О) ж-әне хлоры бар ас тұзы (№С1) суға
тез ериді, £,ұріімын^ағы күкірті мен хлоры ландшафтыдан
шайылып кетеді. Мұндай құбылысқа байланысты ьшғалды климат белдеулерінде күкірт пен хлор жетімсіз болады.
Суға орташа еріп орын алмасатындарға кальций, магний, натрий, стронций, фтор жатады. Бұл аталған элементтердің де ландшафттардағы құрамдық өлшеміне экологиялық ортаның ылғалдану режимі үлкен өсер етеді.
Климаты ылғалды ландшафтыДа бұлар да суға шайылып
кетіп, жетімсіздік өлшеммен сипатталады, ал құрғақ климатты ландшафтыда сшар биологиялық жолмен булану
процесі нәтижесінде артық өлшемге дейін қорланады.
Суға нашар еріп орын алмасатындар тооын кремний,
калий, фосфор құрайды. Олардың ландшафтының артық-кемін теңдестіруі негізінен адам әрекетіне байланысты болады. Кейде жануарлар арқылы да орын ауыстырады. Мысалы, Оңтүстік Америкадағы Тынық мұхит
аралдарында құстардың саңғырығынан фосфор қорланып, өндірістік өнім өлшеміне дейін жеткен.
Суға еріп орын алмасатындар тотығу, тотықсыздану
реакцияларына да байланысты болып келеді. Мысалы,
химиялық элементтердің тотығу барысында сумен алмасатындарының қатарын ІЧі, Со, Са, 2п, V, Сг, Мо құрайды.
Ал тотықсыздану процесі кезйідегілерге И және Мп жатады. Ақырында, А1,У,Ті,2г,НГ,ТҺ,НВ,\Ү инертті элементтер
болып саналады.
Ландшафтыны қоршаған ауа қабатындағы орын ауыстыратындарға О, Н, С ,,Ч I кіреді. Бұлармен бірге ауаға
түрліше жолдармен НСО , 8 0 , С1, Са", М§ , Ыа' сіціседі.
Атмосфералық орын алмасуына ауадағы су буының
конденсацияланып, немесе сублимацияланып жер бетіне
жауын-шашын болып түсуі, а$а массасының жел арқылы
сшмасуы,- найзағай, полярлық жарқыл сияқты құбылыстар мен процестер әсер етеді. Мысалы, Арал -88 экспедициясына қатысушылар Аралдың құрғап қалған табанынан ауаға көтерілген тұз түйіршіктерінің желмен Памир
тауындағы мұздықтарға дейіп жеткенін дәлелдеп отыр.
Осылай Екібастұз МАЭС-інің қара күйесі Алтай, Саян тау53
^
Ш » Ж алпы атм осф ералы қ орын ауысларына дсиш
,іаш1ша<Ъты экологиясымык жағТЖ Г а 'б а й “ 'апысты сипаггалады. Атап айтқапда, ландЗ т ш . ь щ тсніздік бөлігінде С1' мен N3' контянентпк
^ппігінпс Си мсн
басым боладьд.
Г ош імс І а ідінІф г геохимиясы саласындағы зерт8
0
1 1
типііілс түрлі хим иялы қ элем енттердің жиналаты
« м н п аиеш іеп огы р. Бұлар лаі.дш аф ты ны ң типоморфть.Қ
эісм с.гг.ср і дсн аталады . С онда ш өл, ш өлейт, дадаэй «
, /ч Ц Са Ш Орман зонасы нда - Н, Са, Аі, р |
лары нда Сі,
■,
» ғ
. 0
аталғандардан басқа
м ягһт
гундрада -
Н, АІ,
>үз?лі. | | § | *
Ш Ш £| ^ п м г ы н п а I
хим иялы қ элем снттер типі ландш аф т түзш
м ақы зды рел атқармайды.
ЛАНДШАФТ ГЕОФИЗИКАСЫ
Ландш афт гсофизикасына қатысты мөселелерге территориялық табиғат кешендеріндегі күн, гравитация, биоВ І В і і н к а , т.б. 'лісргиянып, взгсру. мсн жср шары .
,.
*
ііігчп
жәие
аүа
массасынып,
алмасуы,
н-иы таг)ал\ы, ЫЛІСІЛ
д ш м м в & Й К күбылыстар, процсстср | І
| | Я
питориялық табиғат кешендерін түзетш құрамдас бөл.к
тсппІ
дамүьі
мен
динамикалық
тсие-тевдтне
ландш афты пы ң жер шарі>ша таралуына әсер с іе д і. Басқа
тектоіпікііліиқ, геологиялық, биологиялық, антропогеіщис
бірге
географиялық
қабықтағы
фа
Ігсрриториялық табиғаг кешендерінің құрылымдық
бнліктсріпіи. қальпггасуыида үлкен
Л'иптіаФ т гсофизикасы, еқ алшлмсн, күн
„ а тығі.із оаіЫаішістьі болады. О ның территорияльіқ
т і б и ғ а т ксиіспдсрііідегі озгсрісш 7-сүрсттсп сызбанұсқада
(Н Л БсрVміп іІиили. 199(I) кнрсміз. (Зызбанұсқада к |Р с е ш
гаінсй күішсн кслстіи жиыитық радиация Щ і*к (С*р
ж ә н с шашыраиды радиация (Сы) түрлершсн тұрады. Ра,ііианиянық бүл гүрлсріиіқ арақатынасы терриг0 П и^ьіқ
табііғаг ксіпсндсріпіқ гсографпялық орындары (іеогра-
кщЦН& ІшінШВЯНННі
піпіс жағдайы-) мсн жыл мезгииие баиланысіы Агап аит
каила спдігі мсп бұлггылығы жоғары жерлерде шашыоа ы рачпацпяньің үлесі. ал бшк тау басында тік радиацияпыц ү5іссі аргады Алаида террпториялық та()иғат кешспдсріпіц гүзілУІ мсн дамуына тікслси әсер е іе іы радиа
' '‘і.1
....... эффсь",'і
меп же.о бетіЦИЯЛЫҚ
-------- .7 / - ,
пеп шагылғап радиация елшсмі қ^раиды. Ол щ , „ - ^ е
-С а
формүласымсн *ссептеледі.
Мұидағы
радиациялык балаис өлшемі; С* — жиынтық радиацин,
Се — жсрдіц эффскті сәулесі; Са — жср бстінеп шаіылғаи
радиацни
Г
г
—
С
с
—
С
р
-
АР С ^ -ЕС ЕЫ Н ЕН
АІ
Си- ЕСЕВІН ЕН
7-сурсг. 'Гсрі.пторнялмк. табн гат ксшеніндегі күн лісрги ясы н ы ң
өзгеруініи ж алны сызбанүск.асы.
С 5 - жі.і.ш тыг|идяамия: С а - жер бетіиеи шағылган раднация: Сс - ж ерди э<И*кп
сзулесі' Сг - |вди:,шішіыг, баланс: С:5р - күнніи тік радиащшсіа. С'.зг - күинін иіашырандм
радиацпясі.і: СЪ - •ишмрақпеі, жылу алмасу: Ср - турбуленпті жылу алмасу: <1 - булаиуга
жумсалатын -кы.іу: СІІ - т.па су буынын булануына жүмсалатын -кылу:
транслирац.іяі а .іл'іс..латыіі и.ылу: СГ - фотосинтезге жрісзлатын жьыу^Сг - июмассанын
өсуіне жүмс:і.і:іті.іп .і.ы.чу: Ст § мортмассадагы .нсрпіянмн ...геруі: Спв - энергнянын
мортмасс;ш;ін нслпмасс:.!:., отуі: СЧ - тынмс алуга жумсаиатып лісргня: с а т
мортмасаі.іыи тыпмс ,луын:. .,л мс;ч.пмн энеріня: С ^р - фнтомассанын ™ныс алуыи;,
жүмсапатын •.„српм; СЧ* - .оомассанын п.іныс алуына жүмсалатыи л.српія:
фитомасса:Аі- - фіП''-іасслнын онімі: 7. - тюмасса:
й , - июмасс:,н,.:н. тнмг. М
мортмаеса: N—нсді>л»аі:са.
Жсрдіц эффскті сәулссін күн батқаннан кейінгі жердсн
тарайтын түигі жылу қүрайды. Табигатта оған қарсы
атмосфсрадан үдайы үзын галқынды сәуле багытталыи
шашыраГіды. Бүл жаідайды есксрс кслш, жердіц оффскті
сәулссін Сс—Сс&—Сса формуласымен анықтайды. Мүндағы Се.ч — жердін. әз сәулесі; Сеа — жсрге қарсы
бағытталгаіі атмосфералық сәуле. Жер бетінен шағылған
радиацня (Са) радиациялық баланстыц өтс мацызды
қүрамдас оолігі болын саналады. Жер бетінен шағылгаи
радиаціімныц
ландиіафтылық
мағынасын
таиуда
тсрриторпялық табиғат кеінендерініц альбсдосын білудіц
мацызы опасан зор. Альбедо территориялық табиғат
кршенінен шағылған ради ац и ян ы қ оған түсетш жиынтық ,
палиацияға болған қатынасымен өлшенеді де, процент
квосеткшпмен белгіленеді. Альбедо күннің көкжиектен
йиіктігіне бүлттылыққа, жел екпшіне, жер беп сипатына
байланысты болады. Сонда альбедо жаңа жауған қар
^гін п е 87% күн дәл төбеге көтерілген кездеп тау алды
п ал ^ ы вд а 18%, шөлейтге - 20 %, шөлде - 22% болады.
Осылай нақтылы территориялық табиғат кешендерінің
сипатына қарай альбедо өлшемі өзгерш отырады.
Сонымен жиынтық радиацияны ң қарқындылмғы, жерпің эффекті сэулесі және альбедо радиациялық баланс өлп ^м ін ан ы қтайд ы . О ны ң өлш емі әр жерде әр тү' іі болып
келеді. Атап айтқанда арктикалық белдеуде «х^кД ж /м2, '
түндрада В^хІО^қДж/м5, тайгада ігЗхНГкДж/м , қоқыржай I
белдеудің жалпақ
ж апырақты
орман зонасында
167x10*кДж/м2. субтропикте 209x10 к Д ж /м , троиикте
251—зз 4х10 к Д ж / м э к в а т о р л ы қ гилеяда 376х1(ГкДж/мг
болады.
, .
. ~
Радиациялық баланс жер бетшде өзгерш, жылу немесе
энергетикальіқ баланс құрайды. Оны есептейтін формула
төмевдегідей: Сг=Ср+СЫ-С1+С£, мұвдағы Ср - ауанық
төсеніш қабатынан атмосфераға өтетін жылу ағыны; СЬ төсеніш қабаттан топы рақ немесе грунт қабатына өтетін
жылу ағыны; С1 — булануға жұмсалатын жылу; СГ —фотосинтезге, одан биогевдік ауысуға жұмсалатын жылу. Жер
бетівдегі’ атмосфералық төсеніштің сипаты әр түрлі болып келеді. Соған орай әр түрлі төсеніште әр түрлі жылу
балансы құршіады. Солардың ішінен өсімдік жамылгыларынық жылу балансы н а н ы м д ы р а қ құрастырылған
(ЮЛ.Раунер, 1972; А.В.Павлов, 1979,1984). Оны былай кестелеуге болады: Сг=Ср+СЬ+С1Г+С1р+СЬр+С1, мұндағы Ср
— өсімдік жамылғысынан атмосфераға өтетін жылу
ағыны; СЬ — өсімдік жамылғысынан топырақ, немесе
грунт қабатына өтетін жылу ағыны; Ш | — транспирацияга
жұмсалатын жылу; Сір — өсімдік жамылғысындагы
жауын-шашынды буландыруға жұмсалатын жылу, СЬр өсімдік
массасындағы
жылудың
өзгерісі; СГ өсімдіктердің фотохимиялық процестеріне жұмсалатыи
және фотохимиялық процестерден бөлінетін жылу.
Өсімдіктердің ф отохимиялы қ процестері жалпы биогендв
құрамдас бөліктегі күн энергиясы ның өзгеруінің непзш
құрайды. Одан ол қоректік тізбек байлаңысы бойыніш
жалғаса береді.
Күн энергиясы биогенді құрамдас бөлікте ғана өзгерш
қоймайды, сонымен бірге аэромассада да, педомассада I
56
және литомассада да өзгеріп отырады. Нәтижесінде жер
бетін қоршаған ауа қабаты мен топырақ бетінің климаты
қалыптасады.
Күннен кейінгі орында гравитациялық энергия тұрады. Оның өзгеруі құралдардың көмегімен есепке алынады. Гравитациялық энергия әрекетіне байланысты территориялық табиғат кешендерінде көптеген құбылыстар мен
процестер дамиды. Оларға атмосфералық жауын-шашынның жер бетіне түсуі, одан топырақ және грунт қабаттарына сіңуі, жер беті және жер асты суының ағындары, беткейлердегі жыныс қабаттарының опырылып құлауы, жылысуы, сусып, ығысып, сырғанап түсуі, өсімдіктердің қураған бөліктерінің (жапырағының, бұтағының, бүршігінің
т.б.) түптеріне, айнала төңірегіне түсіп жиналуы, топырақ
және грунт жыныстарының тапталуы т.б. жатады. Бұл
аталғандар территориялық табиғат кешендерінде түрліше
сипатта дамиды. Сондықтан олар жеке-жеке зерттеліп,
ландшафттық - геофизикапық іуіағынада тұжырымдалуы
керек.
Территориялық табиғат кешендерінің түзілуі мен дамуына күн мен гравитациядан басқа да көптеген энергия
түрлері әсер етеді. Солардан ландшафт геофизикасында
маңызды рөл атқаратындар қатарына жылу мен механикалық энергия жатады.
Жылу энергиясы күн энергиясының өзгеруі мен оның
органикалық заттарда аккумуляциялануына тығыз байланысты. Ол органикалық заттар өртеңгенде, су буы
конденсацияланғанда немесе сублимацияланғанда, су мұз
болып қагқанда бөлініп шығады, керісінше осы
аталғандардың дамуы үшін жұмсалады. Басқаша
айтқанда, жылу энергиясы ақгіарат каналдарына қарай
органикалық заттарда аккумуляцияланушы және суды
буға айналдыру үшін жұмсалатын немесе ауадағы су
буының қайтадан су тамшыларына, мұз кристалдарына
айналуына байланысты бөлініп шығатын турбуленттік
жылу болып екі түрге бөлінеді. Органикалық заттарда
аккумуляцияланған
жылу
энергиясы
мыңдаған,
миллиондаған
жылдардан
кейін
жердің
жылу
айналымына қайта қосылуы мүмкін. Қазір осылай өткен
геологиялық дәуірлердегі көмір, мұнай, жанғыш газ,
жанғыш тақтатас бойьпщағы жылу энергиясы адам
өміріндегі тұрмыстық қажеттілік пен өндіріске жұмсалатын интразоналық сипатта аккумуляцияланған жылу
қорының бір бвлігі болып отыр. Ол территориялық табиғат кешендерінің түзілуі мен дамуына адам әрекеті арқь.8-5 3 6
Жылу
сферщ
қатысады
Ол зоналық занды лы қ бойынша әрекет етеді.
М еханикалық энергия тау беткейінен сусып, сырганап,
опырылып құлап түскен заттардан, ауа^су ағындарынан
бөлінеді. Ол көбіне гравитациялық энергийның езгеруімен
тЬ ііы ' башіаиыстіл болып келеді дс, территориялық табиғат кешендерінің дамуында үдкен рөл атқарады. Механикалық энергияның әрекеті зоналық сипатта да, интразоналы қ сипатта да дамиды. Зоналы қ сипатта әрекет стетің
механикальгқ эңергия түріңе желдің күші, ал интразоналы қ сицатта әрекет ететініне өзен суы мен беткеиден құГГаІі түскен заттардың күші жатады. Осыған байланысты
халық арасында "жел өңменіңнен өтеді", "су тас жарады,
тас жармаса бас жарадьГ деген тұжырымдар қалыптасқан.
Бұл аталғандардан басқа да көптеген энергия көздері
бар. Бірақ ол территориялық табиғат кешендерінің түзілуі
мен дамуына және географиялық таралуына тікелей әсер
етпсйді. Олар ландш афт геофизикасына аэрофизикалық,
космофизикалық, гидрофизикалық, биофизикалық, т.б.
құбылыстар мсн процестер арқіілы ғана әсер етеді.
.'іі
Ландшафт геофизикасындағы келесі бір маңызды процеетердің біріне ылгал алмасу жатады. Ол кеңістіктің екі
түрлі бағытында да дамиды. Біріншіден, гемпература жагдайы ны ң артуына байланысты жердегі су тамшысынан
буға айналып ауаға көтершеді де, ауадан жер бетіне атмосфералык жауын-шашын болып қайта түседі. Екіншіден,
өрден ылдиға агын, гравитациялық жолмен қозғалады.
Ылғал алмасудың кеңістіктегі қозғаиысы бұлай оп-оңай
айтыла салғанымен, табиғаттағы бір күйден екінші күйге
өтүі өте күрделі болыи келеді. Территориялық табиғат кешендеріндегі ылғал алмасу судын, булануы мен тр^анспирациясынан басталады. Булану процесі арқы лы жер бетіне жаңа түскен жауын-шашын суы, өзен, көл суы, грунт
иен топырақ қабатындағы капиллярлы қ су ауаға көтеріледі. Булану температура жағдайына, жел екпініне, ылгалды ң тапш ылығына байланысты болады. Көпшілік жағдайда территориялық табиғат кешендерінің буланғыштығы мен булануы сай келе бермейді. Мысалы, Іле Алатауы
алдындағы шөлді ландш афт типінің жылдық ортаціа бү-
1000-1200
шемі 150—200
больщ, желдің екпінді соғуына байланысты буланғыштық
артқанымен территориялық табиғат кешендеріндегі ылғалдың жетімеіздігіне орай буланатын су буының өлшемі
өте аз болып отыр. Демек, булану жергілікті жер жағдайының ерекшелігіне еәйкес әр түрлі табиғат кешенінде әр
түрлі өлшеммен еипатталады. Ең аз өлшемді булану шөл
мен тундрада (200 т/га), орташа өлшемді булану қоңыржай белдеудің орманында (4000—6000 т/га), ең көп
өлшемді
булану
ылғалды
экваторлық
орманда
(12000—13000 т/га) байқалады.
Өсімдіктердің бойындагы судың ауаға буланып бөлінуін транспирация деп атайды. Көптеген зертгеуге қарағанда, өеімдіктер арқылы транспирацияланып ауаға көтерілген су буы оның өз ендігіне түсетін жауын-шашынның
жылдық мөлшерінен артық болып келеді. Мысалы, Іле
өзені атырауындағы
қоғадан, қамыстан
жылына
1200—1300 мм су буы транспирацияланып, ауаға
көтеріледі, ал бұл жерге небары 150—200 мм-дей ғана
жауын-шашын түседі. Бұл мысалға қарама-қарсы
құбылыс та байқалады. Атап айтқанда, Іле Алатауының
альпі
шалғынынан
жылына
50
мм
су
буы
транспирацияланады да, ол жерге 800—1000 мм жауыншашын түседі. Яғни транспирация да өсімдік жамылғысының сипаты мен территориялық табиғат кешенінің
экологиялық жағдайына байланысты дамиды. Қылқан
жапырақты орманнан 580, дәнді дақылды егістіктен 400,
далалы шөптесіннен 200 мм су буы транспирацияланыгі
ауаға көтеріледі.
Жер бетінен немесе өсімдіктер арқылы транспирацияланып, буланып, ш ы қ нүктесіне жеткен соң, су буы конденсацияланып (сублимацияланып), жер бетіне жауыншашын болып қайта түседі. Оның сұйық түрін ж а ңб ы р, ш ы қ, ал қатты түрлерін қ а р , б ұ р ш а қ , қ ы л а у
деп атайды. Бұлар жер бетіндегі өсімдіктер арқылы
тосылып қалады, құрлық беті ағын суының қорын
толықтырады, топырақ пен грунт қабатына сіңеді, ыза
суымен жер асты суының қорын жинайды. Осы аталған
жолдар бойынша ылғал айналымы түзіледі, нақтылы
территориялық табиғат кешендерінің су балансы
құралады. Жалпы жер бетіндегі ландшафтының түзілісі
мен дамуы жылу балансы мен ылғал балансыныц
қатынасына байланысты болады. Ол жер шарының
барлық ландшафтасында есептелген. Қазақстан жеріндегі
жылу мен
ылғалдың қатынасы
гидротермиялық
коэффициентпен бағаланып, 0,2-ден 0,7 дейін ауытқиды.
Жылу мен ылғал қатынасының географиясы ауаның тік
✓
59
және горизонтальды бағыттардағы
алмасуына тығыз
кысымды орталықтан төменгі а т м о с ф ^ * ^
орталыққа алмасады. Сонда суық ауа жылы ауаны ауыстырғанда с у ы қ ф р о н т , жылы ауа суық ауаны ауыстырғанда ж ы л ы ф р о н т т ү з ш е д і.О л а р ө з д е р ш е т ә н а у а
райы жағдайымен сипатталады. Конвекциялық жолмен
§ Ц япмягканпа жер бетіндегі жылы, ылғалды ауа тік жоғаГ
ы қ құрғақ ауа төмсн қарай құйылады. К,азақстан жершдегі ауаның циркуляциялық алмасуы да, конвекциялық
алмасуы да жыл маусымдарының ауысуына байланысты
өзгеріп отырады. Нәтижесінде континентті климат жагдайының салыстырмалы динамикалық түрақтылығы қалыптасқан. Соған орай Қазақстандағы ландш афт типтері
ны ң ауа мен топырақ қабатының температурасына, ылғалдылығына, жел екпініне байланысты болып келетінін
түсіну қиын емес. Бүлармен бірге территориялық табиғат
кешендеріндегі геомассаның оптикалық қасиеті (түсі мен
түсінің айқындылығы) де, сәулеленгіштігі де, жылу сиымдылығы да, электр өткізгіштігі де ландш афт геофизикасында үлкен рөл атқарады. Қазіргі кезде жер бетіндегі геодезиялық және аэрофотометриялық, космофотометриялы қ кескіндеулер ландш афт геофизикасының соңғы аталған ерекшеліктері туралы толық ғылыми мағлүматтар жинақтауда.
. '
Ландшафт геофизикасы саласында жасалған кесінділер мен түрақты зерттеу материалдары жер шары ландш афтысының аймақтық, типологиялық, морфологиялық
қүрылымдарын және олардың түзілу, даму жолдарын,
әсіресе қазіргі жағдайын танып, ландш аф ты ны ң табигат
байлықтарын халы қ шаруашылығында тиімді пайдаланып, қажет болған жағдайда қайта түлетуге толық мүмкіндік туғызып отыр.
Атом техникасын кеңінен пайдалануға байланысты
келешекте территориялық табиғат кешендеріндегі радиоактивті заттардың орын ауыстыру процестерін зерттеу де
ландшафт геофизикасындағы өзекті мәселе болмақ.
60
ЛАНДШАФТ ЭКОЛОГИЯСЫ
Лаидшафт эколошясы ландшафтгану гылымындаіы
онша жақсы таиылмаған гіроблемалардын. қатарына жатады. Осы күнге дейін оның мазмүны да толық анықталып болган жоқ. Террнторннлмқ табіігат кеііісіідеріи,
олардьің қүрмлы мдмқ өзара баіілаіімсын, географнялмқ
құрамдас онліктсріпің өзара әсерін зерттсйтін ілімді ландшафт экологшісы ден атайды.
Лаіідшафг экологиясы ұдайы өзгеріп тұрады. Бұл өзгеріс табиги жолмен де, адам әрекеті нәтижесінде де орын
алады. Жалиы территориялық табигат кешендеріне әсер
ететін қубылыс пен проңесті э к о л о г и я л ы қ фактор
дейді. Ол табиги срекшелігі мен әрекетіне қарай үш т о і і қа: геогспдік, биогендік және антропогендік факторларга
жіктелсді.
Г е о г е н д і к ф а к т о р г а территориялық табигат кешендерінің литогендік негізін (жер қыртысын түзетін минералды заТгар меи тау жыныстары) жер бедері пішінінің
түзілуі жағдаиым, ауа, су температурасын, қысымын, жсл
күші мсп багытын, грунттын,, топырақтын,, өзен, көл суының түзді>ілыгып, т.б. жағдайларын, тсрриториялық табиғат кешсіідсрінін, ауа, су, тоиырақ, өсімдік т.б. құрамдық
бөліктсріиін,
питраггық,
нитригтік,
пестицидтік
көрсеткімпсріп, радиоактивтілік фондарын жатқызады.
Б и о г | і! д і к ф а к т о р ғ а микрооргапизмдердің,
өсімдіктср мсп жануарлардыц басқа жақтаи келуіне, немесе ауып кстуінс байланысты дамитын әрекеттер жатады.
А н т р о п о г е н д і к ф а к т о р ғ а адамныц аң аулауы, мал өсіруі, егін салуы, кен өндіруі, өнеркәсіп пен жол
қатынасын дамытуы, ауылдық, қалалық, демалыс саяжайы, мскен жайлар тұрғызу сияқты әрекеттері арқылы
территорпялық табиғат кешендерініқ құрамдық, құрылымдық бнліктерініқ өзгеруі жатады. Геогендік және биогендік факторларға қарағанда антроиогендік фактордық
әрскеті күн сайын дамуда. Олардық қарқыпыиық
артуыпа гылыми-техпикалық революция үлкен әсср етіп
отыр.
Бұл аталгаи экологиялық факторлар лапдшафт экологиясына бір ксзде әсер етстіп құбылыстар меи проңестер.
Бірақ, дәрежссі мен қарқыны жергілікті жер жагдайына
байланысты әр түрлі болып кследі де, территориялық табиғи кспіспдсріпің тепс-тендігін бұзып, ландшафт экологиясып нясртсді. Мысалы, Қазақстандагы жиі байқалатын жүт жылдарында аңызақ желдің әсері артады. Осы61
ған орай жылу мен ылғал қаты насы ны ң көпжылдық тепе-теіщігі бұзылады, ы лғалды ц жетімсіздігі байқалады,
жайылым мен ш абындыққа шөп ш ықпай қалады, өрісті
малдың қоректік тізбек байланысы нашарлайды, қоректік
заттар меп ауыз су қоры жетіспегендіктен мал шығынға
ұшырайды. Мұндай табиғат жағдайына байланысты болатын экологиялық апаттар көбіне қыста кездесетін маусымдық оқиға қатарына жатқызылады. Олар тез өте шығады,
келесі
маусымда
экологиялық
фактөрдың
әрекеттері теқесіп, территориялық табиғат кешендерін
құрайтын құрамдас бөліктер бірімен-бірі үйлесім табады.
Сөйтіп,
ландш афт
экологиясының
динамикалық
тұрақтылығы
қалыптасады.
Ал
адам
әрекетіне,
байланысты өзгеретін ікологиялы қ жағдай, өкінішке орай,
кейде территориялық табиғат кешендерінің тепе-теңдігін
бұзып жіберуі мүмкін. Мысалға, Арал маңы экологиясын
алуға болады. Атагі айтқанда, қазіргі кезеңде Әмудария
мен Сырдарияның суы Аралға өте аз мөлшерде
құйылады. Сондықтан Арал теңізінің деңгейі 14 м-ге
төмендеп кеткен. А ралды ң табанынан ащ ы соры шыққан
жаңа шөл көтеріліп, он ы ң тұзы Арал маңындағы
территориялық табиғат кешендерін уландыруда. Мұндай
экологиялық апат жергілікті халықтарға үлкен нәубет
болып отыр. Адам әрекетіне байланысты көбіне
территориялық табиғат кешендерінің жеке-дара құрамдас
бөліктері өзгереді. М ысалы, Қазақстан территориясындағы құлан мен дуадақ тек қана адам әрекетіне байланысты жойылып кеткен. Территориялық табиғат кешенінің экологиялық жағдайының өзгеруі біріншілерініқ
таксономиялық бірліктер жүйесіндегі орындарына, түзіліс
жолдарының тарихына, жергілікті жер жағдайына, құрылы м ды қ ереқшелігіне, экономикалық, реликттік элементтеріне, т.б. байланысты болады.
' - ; - ~-8®111
Көнтеген зерггеулерге қарағанда, жогарғы рангыдағы
территориялық табигат кешендерінің (ландшафтты аймақтар, облыстар, зоналар, зона бөліктері) экологиялық
жағдайы баяу өзгереді де, төменгі рангыдағы территория(фациялар
Жоғарғы
іиы қаи уақытта да құрамды
басталады. Бұл зандылықты
Докуч
не қарағанда осы кездегі қара тоиырақты дала зонасы
ХМІІ ғасырға дейін орманды дала зонасы екен. XVIII ғасырдан бастан оры сты ң болат қорытушылары кәсіпкер62
лік мақсатнсн соцғы гасырлар ііиіндс қара тонырақты зонаның орман шоқтарыи жойыи жіберген. Соган орай алгашында всімдіктер жамылғі>ісыу одан ксйін жануарлар
дүниесі, ақырында тсрриториялық табигат кешендері түбегейлі езгеріскс үшыраган. Осы сияқгы қаііргі кезде Балқаш алабының су қоры кемін кследі. Мұндағы су балансының жетімсіздігі бірте-бірте Балқаш маңын Арал маңмнмн кейпіне әкен соқтыруы мүмкін. Мұндай өзгеріс
Сарыарқада да байқалуда. Сармарқа жеріндегі жер асты
—і
суыныц есепсіз паида/іанылуына оаиланысты ежелп құдықтар тартылып, орман іиоқтары қурап қалған. Зеренді.
Бурабай сияқты орман алқапгарыныц ареалдары да тарыла бастаған. Егер бұл аталган құбылыстар мен процестерді тет арада тоқтатпасақ, көгі үзамай Сарыарқаны да
экологиялық апатты ауданға айналдырып алуымыз мүмкін.
Төменгі рангыдағы территориялық табиғат кешендерініц экологиялық жагдайы құрамды бөліктер бойынша да,
қүрылымды бөліктері бойынша да өзгеріп отыр. Олардыц
қүрамы мен құрылымы қайта түлеп, экологиялық жағдайы жақсарған түрлеріне шөлдегі суармалы егіс, бау-бақша т.б. жатады. Ал жарамсыз жерге айналған территориялы қ табигат кешендері қатарына құнарсызданыгі кеткен
жайылымдықтар мен егістіктер, көзі бітеліп, суы тартылған бұлақтар т.б. жатады. Бұлардыц экологиялық жағдайы негізінен адам әрекетіне байлапысты өзгереді.
Территориялық табиғат кешендерініц түзіліс жолыныц тарихына, жергілікті жер жағдайына, құрылымдық,
эндемиялық, реликттік ерекшелігіне байланысты болатын
экологиялық жағдаидыц өзгеруі оаяу сипатта оолын эволюциялық жолмен дамиды, негізінен ол табиғи кұбылыстар мен процестердіц нәтижесі болады. Жалпы алғанда.
ландшафт экологиясыныц табиғи даму барысында территориялық табиғат кешендерініц өзін-өзі тазалап, өздігінен
даму қабілеті артады. Мұндай экологиялық жағдай атмосфералық жауын-шашын көп түсетін, шіру гіроцесі тез жүретін, химиялық элементтердіц орын ауысуы мен биологиялық зат айналымьі қарқынды түрде дамитын аймақта, атап аитқанда, тауда жиі кездеседі.
Ландшафт экологиясыныц өзгеру, даму жолын білудіц
табиғаттанумен бірге территориялық табиғат кешендерін
оптималдандыру үшін де пайдасы орасан зор. Экологиялық жағдайы қола“ лы болатын жерлерде территориялық
табиғат кешендеріі ц құрамдық және құрылымдық бөліктері бірімен-бірі үйлесім тауын дами-ды.
63
Ландшафт экологиясын жақсартып
табиғат ксшсидсрін, оларды ң түзіліс жолдары мсн даму
бағыгтарын танып білу арқы лы байлықтарын тиімді пайдалануды, қажстіне қарай қорғауды, еселеп өсіруді, жаңа
____ _______ __
і
індатуды
А П Ф іім о п ттаи п и п \/
гі^п
атоііп п _?
ГЧ»
____
территориялық табиғат кешендерініқ құрамдық бөліктерін экологиялық тұрғыда жан-жақты салалап зерттеу, географиялық кешенніц нақты лы моделін жасау керек.
ЛАНДШАФТЫНЫҢ ДАМУЫ
Қандай территориялық табиғат кешені болсын зоналы қ және азоналық факторлардың әрекеттеріне байланысты үздіксіз өзгеріп, дамиды. Бірақ ландшафтынық даму тарихын зерттеп білу өте қиын іс. Өйткені адам әрекеті
мен табиғи процестер арасында қайш ы лы қ жиі болып тұрады. Міне, осы ларды ң ләтижесінде ландшафтының даму тарихын баяндайтын белгілер із-түзсіз жойылып кетуі
ы қтимал. Дегенмен, ландш аф ты ны ң даму тарихы,
формасы, негізгі заңды лы қтары туралы біршама
жи ң а қ т а і М а ң ^ ^ Ц ^ Н ^ ^ ^ Н ^ Н Н В Н Н |Н |^ ^ ^ Я |^ ^ Н
Л андш аф ты ны ң даму формаларын алғаш рет
Л.С.Берг зерттеп, тұжырымдады. Ол ландш афт өзгерісін
қалпына келетін қаитымды және қалпы на келм<
тымсыз типтерге жіктеді.
.- ' Л андш аф ты ны ң қалпы на келетін өзгерістері тәуліктік,
маусьімдық, жылдық, ғасырлық, дәуірлік ырғақты табиғат құбылыстары мен апатты оқиғаларға байланысты болады. Олар ландш аф т динамикасын дамытуда жеке-дара
да, бірімен-бірі қосарланып та әрекет етеді. _
:Я
ЬІрғақты табиғат құбылыстарына байланысты болатын қалпы на келетін өзгерістер ландш аф ты ны ң құрамдас
бөлік аралы қ динам икалы қ гұрақтьшығын сақтайды.
Оны сипатына қарай С.В.Калесник (1970) кезенді және
циклді деп екіге бөлген.
:1-^
Кезеңді лаңдш аф т әзгерістері жьіл сайын белгілі бір түрақты уақыт өлшемінде қайталана береді. Оның күн мен
түннің ауысуына байланысты болатын тәуліктік және
жыл мезгілдерінің ауысуына байланысты болатын маусымдық ырғақтылығы байқалады. Тәуліктік ырғақ жердің өз осінен айнала қозғалысыңа байланысты. Тәуліктік
ырғақты жылу балансы ны ң, ауа температурасының, абсолют және салы сты рмалы ылғалдылықтың, фотосинтез
процесінің, тірі ағзалардың белсенділігінің, бриз желі си\
64
иагьшьщ, г.о к\пді ні жәнс гүнп аиырм.іларынан аикын
кнругс болады. Жср осінің еқкіішігінс пайланысіы күн
сәүлесі жср бстіис түрлініс бүрыппісн кслін гүсстін бол
гандықтаи, тәулікгік ырғақ #р гүрлі р;ідиаілиялық бслдс\
лсрдс түрліше байқалады Онып жалпы сипагы жнатор
дан полюстергс жылжыкиі гаііын квмсскілсне бсрсді, тііги
Н4>лир бслдсуіндс байқал^да қоймайды.
Ксаспді ландіпафг ннсрісіпіқ скшші түрі маусымдық
нлшсммсн влпіснсді. Маусымдық ыргақ жсрдің күнді айнала қоіғалысына байланысты. Оиы фснологиялық бақылаудың кнмсгімсн танып білугс болады. Маусымдық
ырғақ климаг >лсмсіптсрінің, гидрологиилық құбылыстардық, топырақ жамылгысыпың паида оолуының, геоморфологиялық ироңсстердің, «сімдіктер мсн жануарлар
дүниссі әрекетінің н ігерістсрінен айқын байқалады. Ландшафпгты дамьпупіы табиги ироңестердің маусымдық
динамикасы негһінен жылу мсп ылгал режимінің жыл
бойы бірдей болі.пі кслмейтінінен гуындайды. Басқаша
айтқапда, жылу мен ылгал режимінің нігеруіне байланысгы минералды және органикалық іаттар балансы, оргапикалық іаттардың гүсімділігі, қорлануы, іпіруі, биологиялы қ айналымы, топырақ қүрамындагы түгздың бір қабаттан екіншісіне нтуі, жыныс қабаттарының химиялық, мехапикалық жәие органикалық үгілуі, биоңеноздар фенофалаларының дамуы т.б. маусымдар аүысқан сайын өзгерсді. Маусымдық ырғақ әрбір нақтылы лаидшафттың
құрамдас бөлік аралық құрамы мен морфологиялық түзі
лісінің құрылым ерекшсліктеріне қарай әрбір география
лық белдеуде жәнс олардың зопалық бөліктерінде түрлішо. байқалады да, әр гүрлі факторларға байланысты болын келеді.
Арктика мен экваторлық ормандарда маусымдық ырғпқ оипіа байқалмайды, субарктикада айқындала гүседі
де, қүн сәулесі режиміпе (поляр күні мен түніиің ауысуына) байланысты болады.
Жер ш ары ны ң қалған географиялық белдеулсріндсгі
жылдың тврт мезгілі мен фазалары (белгілі мсрзім араларында өзгеруі) түгелдей байқалады да, суық жерлерде
(көпжылдық тоңды аудаидарда) жылу балансы, шөл мен
шөлейттс ылғал балансы нсгізгі фактор рнлін атқарады.
Маусымдық ырғақ жер бетішң абсолют биіктіп артқан
сайын да түрленеді. (8-сурет). іле Алатауының төмеьгі
бнлігінде (1000—1800 м би.ктікке дейін) жыл мезгілінің қь.с,
9 -5 3 6
Й:• :
65
көктем алды мезгіл, ертс көктем, көктем, ерте жаз, жаз,
ерте күз, күз соңы, қыс деген маусым, ал жоғары бөлігінде
(2500—3200 м биіктікте) қыс, көктем алды мезгіл, күз соіцы,
қыс деген маусымдық ырғақ байқалады. Ал биік таулы
бөлігінде
(3200 м биіктіктен жоғары) маусымдық ырғақ
байқалмайды. Маусымдық ырғақ Қазақстан жері
ландшафтыларында айқын байқаладЫ. Соғаи орай
халқымыздың ата кәсібі қалыптасқан. Ертеден мал
шаруашылығымен айналысатын ата-бабамыз жыл
маусымы ауысқан сайын көктеу, жайлау, күздеу және
қыстау қоны сіары на үдайы көшіп-қонып отырған.
Маусымдық габиғат қүбылыстары "сәуір", "бесқонақ",
"үркер”, "шшде”, "есекқырған" деген т.б. атаулармен халық
санасына берік сіңген. "Сәуір", "бесқонақ”, "үркер" деп
жауын-шашын көп түсетін көктемді айтады. Жазғы аптап
ыстық пен қысқы қара суық "шілде", күзгі жауын-шашын
мен қара суығы аралас аласапыран "есекқырган" деп
аталады.
Н
Территориялық табиғат кешендерінің жуық шамамен
өлшенетін ырғағын цикл дейді. О ны ң он бір жьшдық
қайтымы көптеген табиғат қүбы лы сы ны ң мысалында
айқын байқалады, соның бірі жүт. Жұт көбіне антициклондар мен арктикалық құрғақ ауа массасының ұзақ
уақыт әсер етуінен болады. Ғы лы ми зерттеулерге қарағанда, бұл құбылыс күн активтілігінің минимумы кезеңіне
сәйкес келуі мүмкін. Ондай жылдары жауын-шашын мөлшері мұлде азайып, аңы зақ жел дам ы лсы з соғады, яғни
климаттың континенттігі күрт артады, осы ны ң садцарынан өсімдік қурап қалады. Кейде атмосфералық циркуляция кезінде ауа массасының бағыты мен полюсі қалыпты
жағдайынан ауытқиды да, оны ң салдарынан жылы аймақтар қатты суынып кетеді.
.
[^ ^ И В Н ^ Н В
Ж ылы аудандарда қарлы жаңбырдан кейінгі ауа температурасынын тез суынуынан пайда болатын көк тайғақ
жаиылымДағы малға өте қауіпті. Жергілікті атмосфералық циркуляцияға байланысты болатын көк тайғақты
жұт шағын аудандарды ғзна қамтиды. Революцияға дейін
Қазақстан жерінде Акқоян, Мешін, Ж ылан, т.б. сияқты
қырғын жұттар болды. Әсіресе, 1880,1892 жылдары болған
жұт халықты қатты күйзелтіп кетті. 1880 жылы Торғай
өңірі 42%, Сырдария — 56% малынан айырылса, 1892
жьілы Қазалы уезінің 90% жылқысы, 80% қойы, 60% түйесі қырылған.
£
Квііжылдық ырғақтм іинреи ісрттсгсн галымлардаи
ХА.Брикисрлі (Вгискпсг, 1№іО) атауга болдды Ол жср ша
рынын барлық жсріидс дс климаттың циіиіді аумтқуыньщ байқалатыидыгыи етксн г ісырла ак тужырымлап
айтқан.
і
Климаттың тсуіық бір циклі 30—35 жылды қамтиды
Осы кс'іеңд€ ылғалды ж**нс қоңыржай жылдар жылы ж«>
ис қурғақ жылдармсн ауысады. Ландиіафтының дамуындағы брикнср цикліи соцты щіалдарііағы гсографиялық
зсрттеулср жін*жақты дв/іеддсп отыр.
Копжылдық циклді ырғақ исгоііісн аймақтық қүбы*
лыс (жскс дара фи жкалық-гготрафиллық аймақгы гаиа
қамтилм) боліанлықтан%«*р жсрііс әр гүрлі синатта ^айқа
лады. Агап айтқаида, жатық жсрдс айқын байқалады да,
таулы аймақта шамалы болады, сонымсн біргс сирек
табигат қубылмсы болып саналады.
^ •
Ландшафтының дамуының арбір циклі І8И0 - 1Ш
жылға жстеді, оны 'әр түрлі д«фсжсдегі ғылыми ісрттсу матсриалдары дәлслдсп отыр. Ксчггасырлық ырғақтылықты
А.В ІІГнитмиков (1957, 1%9) үш фазаға бвледі. Біріншісін,
т р а н е г р е с с и я л ы ф а э а деп аі ады. Ол ылгалды, қоңыржай салқьш климатгы жагдаймси снпатгалаДы.
30()—5(Ю жылдмқ өлшеммсн нлтенеді. Екінинсі — р е гр е с с и я л ы ф а э а , ол қургақ, жылы болады, 600—800
жылға соіылады. Үшіншісі — ө т п е л і ф а э а , 700—800
жылды
қамтиды.
Оның
регрессиялы
фазадан
трансгрессиялы фазасына өтуі гез және анық болса.
трансгрессиялы фазадан регрессиялы фаэаға өтуі баяу
болады.
?
Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша, біздің дәуіріміз мынадай көпжылдық ырғақтарга бөлінеді: 1) Ү—ХГҮ
гасырларда Каспийдің дсңгейі төмендеп, Арктиканың,
тіпті бүкіл жер іиарының мұздылыгы кеміген. Исландия
мен Гренландия жерлеріне ел көптеп қоныстанган; 2) ХІҮ
ғасырдмң аяғынан XIX гасырдың басына дейін дүниежүзілік мұздмлмқ (әсіресе Арктика) артмп, дүниежүзілік
мұхит деңгсйі регрессняланған, квл деңгейі көтерілген,
Гренландия мекендерін мұз басқан; 3) XIX гасмрдмң екінші жартмсмнан бастап, таулм мұздықтар қайтуда, жазмқтағм кел деңгейі темендеуде, Арктика мұздылмғм кеміп, дүниежүзілік мұхит деңгейі трансгрессиялануда.
Көпжмлдмқ мрғақтмлықтм О.Петтерсон (Ре«ег50п,
1914) астрономиялық тартылыс күшінің өзгерісімен бай67
лаиыстырып түсіндірсді. Басқадіа айтқанда, әрбір 1800
жылда Күн, Жср жәис Ай бір түзу сызықты жазықтық
бойынш а Жср м с і і Күниін, перигсйшдс жатқандықтан
максимум мәпінс жстіи, шдросферадағы су массасының
тзспс-тсңдігін бүзады. Осыган байланысты дүңиежүзілік
мүхит түбінсн су бстінс гез арада шыққан суық су массасы ауаның жылынуы мсн суынуына әсер еткен де, территориилық табигат ксінсндерінің көпжылдық ыргагын өзгерткен.
Мұидай астрономиялық таріылыс күшінің максимумы біздің дәуірімізге дейінгі 2100, 360 және біздің дәуіріміздің 1433 жылдарында байқалган.
Табигагы толы қ зсрттелмегсн ыргаққа геологиялық
ңиклділікті жатқызуга болады. Дегснмсн, жердің даму та:
рихында 200 млн. жылга созылган каледон (кембрий, ордоник және силур дәуірлерін қамтиды), 150—190 млн. жылдарга созылган гсрңин (дснон, карбон жәнс нермь дәуірлсріп қамтиды), 2400 млн. жылга созылган альпі (мезозойдан басталып кайнозойга жалгасқан) кезсқдерінде
айқын байқалады. Бұл ксзендердің қай-қайсысында болсын, алгаш ында жср қыртысы иілін, жер шарының тсңіздік режимі артқан. Соңынан құрлықтың жалны көтсрілуі
басталып, ірі-ірі тау гіайда болган, жер шарының климаты
әр жерде әр түрлі болыи күрделене түсксн. Жердің дамуындагы бұл ксзсңдср 30—40, 10—15 млн. жылмен
өлшенетін екінші, үніінші қатардагы ңиклдерге бөлінсді.
Орбір гсологиялық ңиклде нзіндік ерекшелігі бар тірі
агзалар дүниесі дамыгаи. Олар бір жагынан, пайда болып
көбейсс, скінші жагынан, қырылын жойылган. Мысалы,
жануарлар дүниссі трилобиттер (ордовик), сауытты
балыктар (силур-дспон), амфибиялар (стегоңефалдар)
мен қосмекенділер (карбон-триас, юра-бсір), сүтқоректілер
және құстар (кайназой) дәуірлеріие бөлінеді. Өсімдіктер
дүниесі балдырлар (ортаңгы дсвонга дсйін), напоротник
тәрізділср (ортаңгы псрмьгс дсйін), ашықтұқымдылар
(ортаңгы борга дсйін), қауызтұқымдылар (бор дәуірінен
осы ксзгс дейін) дәуірлеріне бөлінсді.
В.В.Белоусов геологиялық ңиклді. атап айтқанда, тектогснсздің ңиклділігі.і жогары маНтиядагы минералдарды ң тыгыздалуына байланысты түсіндірсді. Ал, Д.Г.Панов күн жүйссінің құры лы мы әр түрлі галактикалық ке-
68
ңістікті басып өпгумен байланыстырады. Сонда жср орбитасы меи оиың ауытқуы ж ә і і с ж с ц с т рисі еігсрсді-міс.
Ж е р беті ландшафтЫ'
|
сыныц кез келгсн уақытАЙЛАР
та, кенеттен болган апатм
ты оқиғаларга байланыс
4000
ты болатыи қайтымды ш1 гсрістсрі дс болады. Оларга жср сілкінудің, ксң ау3500
қымды өртгің салдары
жатады. Табигаттың мұндай құбылыстары ландшафтының
құрамдас
бн3000
ліктік құрамы мси морфологнялық түзшісииң құрылымын қаінналықты
2500
тсз нзгсртсс, ксйіи тұлгасы
езгсргсн лаидшафты соидай жылдамдықпси қалныиа кслугс тырысады,
2000
көпшшік жағдаида қалпына келсді.
Қайтымды ландшафт
өзгерісіпің қаи сипаты
1500
болсын снираль бойымсн
дамиды. Уақыт өткен сайын ландшафт бойына аз
да
болса
жаңа
сапа
сіңісе1000
ді, оның құрамдас бвлігінің саяыстырмалы тепетеңдігі бұзылады, ақыр
аяғында ол қалпына келмейтіндсй дәрежедс өзгереді.
қалЛандшафтьпн
пына келмеигін қаитымсыз взгерістерін туындату_
иіы табиғм нроцестер
сыртқы және ішкі жагдайларга байланысты болып
келсді,
т
ш
**
8-сурст. Жыл мсзгілдерініц жер беті пбсолют биіктігіне байланыстылыгы.
Сыртқы жағдай факгорларына күн активтілігін, жеа
қыртысының тектоникалық қозғалыстарын, жер полкх|
терінің орын ауыстыруларын жатқызады. Олардың әреке-І
ті геологиялық циклдер өлшемімен өлшенеді. Күн актині- I
с
тілігі мен жер қыртысының тектоникалық қозгалысынық |
әрекетіне байланысты болатын жер шары ландшафтысының даму эволюциясы байкалиттік, каледониттік, герциндік, киммериялық, альпілік кезеңдерді және олардың ф а|
заларын басынан кешірген. Жер полюстерінің орын ауыЗ
тыруын қазіргі қоңыржай және суық белдеулердегі
жыныс қабаттарынан табылған көмір кендері дәлелдейді
Демек, көмір қабаттары қалыптасқан кезде (мысальц
‘Қарағандының көмір қабаттарының жасы тас көмір
дәуірімен анықталып жүр) ол жерлердің ландшафтысы
тропиктік орманды болып сипатталған.
- -I
Ландш афтының қайтымсыз динамикасын туындату;| Г
шы ішкі жағдайға байланысты әрекет ететін факторлар
қатарына ландш афтының құрамдас бөліктері мен орта
арасындағы және ландш афтының құрамдас бөліктері
қайшылықтарын жатқызады. Олар әр уақыгта да қагар
өрекеТ етіп, ландш афтының өздігінен даму қабілетін же|тілдіреді. Атап айтқанда, табиғи жағдай өзгерген сайын
ландшафтының қүрамдас бөліктері мен оны қоршаған
орта үнемі үйлесе бермейді. Әсіресе, биогенді қүрамдас бө*
ліктер мен ортаның екі жақты байланысы бірден көзге тү*
седі. Біріншіден, биогенді қүрамдас бөліктер орта жағдайының жаңа өзгерісіне бейімделсе (бейімсіз өсімдіктер ө.Щ
пей қалады, ал жануарлар қырьшып жойылады), скіншіДен, олар ортаға өзгеріс енгізеді. Осылай ландшафтынық
қүрамы мен құрылымы біртіндеп жаңа сапа жинақтайды,
Ол алғашында сандық өзгерістен басталып, кейін сапасын
өзгертеді. Ландшафтыныи, мұндай өзгерістерін вздігінен
даму дсп атаіідм.
Ландш афтының өздігінен дамуының қарқыны баяу
болады, ол ұдайы сыртқы фактор әрекетінен (ауаның
жалпы циркуляциясының өзгеруі, жер қыртысының кетеі
рЬіуі мен басылуы сияқты құбылысгар) болатын өзгерістермен қабысып күрделенеді. Сыртқы фактор әрекеті
ландшафтының өздігінен дамуын тездетуі де, баяулаіуы
да, тіпті тоқтатып тастауы да мүмкін.
Ц
Сыртқьі күштер әрекетімен салыстырғанда ішкі күштеР әрекеті тез-ақ нәтиже береді, бірақ ол ауқымды террі'торияны қамтымайды. Өздігінен дамып өзгерген ландш афтьжың мысалдарына тартылған кәлдерді, шымдан*
ған құм шағылдарын жатқызуға болады. Бұлардың да■
70
муы екі сатымсн өтеді. ьіршші сатысы жас жағына қарай
ерекшсленеді, топырақ, всімдік жамылгылары айта қаларлықтай жетіле қоймаиды, жер бедері аз тілімденеді,
взен жүйесі болмайды, құрамдас бөлігі тез өзгергіш келеді.
Екінші даму сатысында оларды түзетін құрамдас
бөліктері зоналық және азоналылық жағдайлармен
үілесім тауып, салыстырмалы тегіе-теңдігін сақтайтын
дәрежсге жетеді, ландшафтының құрылымдық бөліктері
турақтанады.
Көпжылдық зерттеу нәтижесінде Б.Б.Полынов (1925)
нанлшафтыныц дамуының консервативті (баяу), реликтіғи, прогресті және регресті сипагтарының болатындығын
авмқтады.
у
Консервативті ландшафт пен құрамдас бөліктер толыьшен осы кездегі жағдайға үйлеседі де, олардың қазіргі
гұрақтанған құрылымымен сипатталады. Бұлардың айчЬ*н мысалы ретінде Орталық Қазақстандағы сортаң жәсораң жерлерді атауға болады. Олардың консервативтіу жыныс қабатының литологиялық құрамына, жер
,,ыр гысы неотектоникалық қозғалысының қарқындылыына, климат жағдайына байланысты болыгі келеді. Түзіл'ен факторлар топырақтың ащылану процесін дамытады
іа, сортаң мен сораң жерлердегі ландшафтының құраміас бөліктерінің динамикалық тепе-тендігін тұрақтандыРеликтілі ландіпафг пен құрамдас бөліктер ерте
аманнан жаңа дәуірге жеткен тарихи процесс. Реликтілі
іандшафты табиғатта сирек кеэдесетін объектілер.
«іысалы, шөлді жердегі көзге сирек шалынатын құргақ
қғар биогенді құрамдас бөліктері жойылып, элювийлі
иөгіндімен жамылғандықтан, пішіні өзгеріп, қырық
>ырау боп тілімденген. Реликтілі ландшафтының
ұрамдас бөліктері белгілі бір территорияға ғана тарайды,
деттен тыс сипатта тіршілік етеді. Мысалы, салқын
анды жануарлардың жеке түрлері жер шарының кез
елген
жерінде
кездесе
бермейді.
Реликтілі
андшафтының
құрамдас
бөліктерінің
жойылмай
эқталуы өзін өзі қорғау, жаңа орта жағдайына бейімделу
шдылығммсн анықталады.
Прогрссті ландшафт пен құрамдас бөліктер олардың
амуының тоқталмай жалғаса беретін сипатын кврсетеді.
Іысалға республикадағы дала зонасындағы орман
юқтарының таралуын, шөлейт зонасын түзетін кешен
*гі астық тұқымдас шөптесінді жамылғы үлесінің
Угуын, сораңды жерге астық тұқымдас шөптердің өсуін,
71
т.б. атаугп болады. Рссііублпка жсріндсгі ланлшафтыпын. ис
ылгал балансыныц жстіспсуіне қарамастап. прогрссті | |
синаттағы дамуыныц тініырақ құрамындагы 'ачоггыц |п
артуына
байланысты
ексні
дәлслдснді.
Дсмск,
лаидіиафтыныц
дамуында
мипсралды
$аг
айналы мы ныц да атқаратын рвлі орасан зор.
||І
Ақырыпда, ландш афтыныц регрссті багыіта да озге- I»
регіндігіи ұмытпаған жөн. Мұндай өзгерістер қөбінс жерді іт і
тиімді пайдалаіібаудың салдарына байланысты болады. ]к
Регресті сигі. т а әзгерген ландшафт пен құрамдас бөлік- |д
тергс жел, су эрозиясы тілімдеп, мал тагітан тозған жер
мен өнімділігі кеміген дақылды, төрт тұлік малды т.б. жат- 8и
қызады. Сондықтап ұдайы халық шаруашылығы айна-ІІД
п
лымындағы жерлерді жақсартып, өсімдіктер мен жануарлардың тұқымын асылдандЫрып отыру керек.
Қорыта айтқанда, қазіргі ландіиафтыпың даму бағы- I в
тын анықтап білудің өте мәнді ғылыми-практикалық м а - ||л
ңызы бар екеиін естен шығармаған жөн. Олар арқылы |е
табигат ортасыпың өзгерісін күні бұрын болжауға м үм кін-| 11
дік туады. Демек, осы кездегі ландшафтыны зерттеуді | с
бүкьт жер шары ландш афтысының динамикасын болжау
мақсатына бағыгтау керек. Сонда ғана табиғат
байлықтарын ұтымды найдаланып, қорінаған ортаныцд 1 1
заңдылықгарын танып білуге, ландшафт взгерістерін 11 ]
белгілі бір арнаға бағыттаи огыруға болады.
111
ЛАНДШАФТЫНЫҢ ҚОЛДАНБАЛЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ |
Техникалық прогресс жетістіктерін халық шаруашы-1
лыгының барлық саласыида кеңінси пайдалану а р қ ы л ы і
еңбек өнімділігін арттырып, өнімнің өзіндік құнын кеміту- 1
ге болады. Ғылыми-техникалық рсволюция табигат бай-І
лы қтары ны ң жаңа түрлерін ашын, халық ш ар у аш ы л ы қі
айналымына қосуда. Ландш афтының құрамы мен ,құры-1
лым ерекшеліктері сәулет өнерінде, инжеиерлік шешім -1
дерде тиісінше ескеріліп отьір. Егер ЙЩ ғасырдыц
адғында кейбір өсімдіктер мен жануарлардыц қозғалу .1
ерекшеліктері
техника
тетіктерін
құрастыруғаі
пайдаланып, б и о и и к а деп аталатын ғылым саласы і
дамыса, XX ғасырдың екінші жартысында г е о н и к а І
ғылымы ландшафттануды қалыптастырды.
Ипженсрлік лаидшафттану лаидшафтыны халық
шаруашылығының түрлі саласында найдаланудың қыры
мен сырын қарастырады.
72
Жер шары халықтарынын, кәсіпшілігі ақ аулап, балық
үстаудан басталғаны дәлелденігі отыр. Шаруашылықтың
бұл саласын дамытудағы негізгі моселе — аң мен балықтың ортаға үйлесімді жиілігін сақтау.
Алғашқы қауым дәуіріндегі халық санының аздығына
байланысты ауланатын аң мен бальіқ мөлшері азая қойған жоқ. Демек, адам әрекеті мен территориялық табиғат
кешендерінің араеында қайшылық болмады. Сондықтан
табиғат
байлықтарын
пайдалануда
табиғат
құбылыстарын, процестерін, ландшафтының даму заңдылықтарын білу, тану қажеттілігі'тумады.
Кәсіпшіліктің келесі сатысында егіншілік пен мал
шаруашылығы дамыды. Егіншілік халықтың өзен бойындағы құнарлы жерлерге қоныс теуіп, орнықты өмір сүрулеріне себепші болды. Тұрақты қонысқа орныққан халық
егіншілікті мал шаруашылығымен ұштастыра жүргізді,
шаруашылықтың басқа да салаларын дамытты. Осылай
ландшафтынып, құрамдас бөліктерінің құрамына күрделі
өзгерістер енді. іСоның нәтижесінде, бір жағынан, ландшафты азса, екінші жағынан, олар жетіліп, түрленіп жана
сапаға ие болды.
Ландшафт пен адам әрекеті арасындағы қайшылық,
әсіресе халықтың жиі қоныстанған жерінде мейлінше
шиеленісіп, табиғаттың жағымеыз құбылыстарын жиілетті. Мұндай
құбылыстар
ландшафттану
ғылымы
қалыптасқанға дейін бір жақты қарастырылып келді.
Табиғат байлықтарының бір жақты пайдаланылғанын
құрлық бетіндегі орман алқаптарының ықшамдалуынан
көруге болады. Егер бұдан 1,5 мың жыл бұрын жер шары
құрлық бетінің 47%-ін орман алса, оның ауқымы қазір
27%-ке дейін кеміді. Ресейдің европалық бөлігінде ХҮН
ғасырдың соңынан бері қарайғы уақьггта орманньщ
үштен бір бөлігі жойылып кеткен. Орман алқабы көлемінің тарылуы су және жел эрозиясының күшеюіне, ылғал
балансының кемуіне әсер етті, ауаның шаң-тозаңнан
тазаруын кемітті.
XIX—XX
ғасырлардағы
техникалық
прогрес
табиғатты зерттейтіи
ғылымдардың жаңа сатыға
көтерілуіне, жаңа ғылым сатьшарының қалыптасуына
мүмкіндік береді. Мұндай сала қатарына биониканы,
геониканы, ландшафттануды, т.б. жатқызуға болады.
Ландшафттану — территориялық таоиғат ксшендері
мсн олардың табиғат байлықтарының географи•<лық
орналасуын, халық шаруашылығы айналымындағі і рөлін, ландшафтының қолданбалы мәселелсрін зерті ейтін
1 0 -5 3 6
73
ғылым. Ландш афтының қолданбалы мәселелерін зерттеудің маңызьі табиғат байлықтарын халық шаруашылығы айналымына қосу ісінде кұн сайын артып отыр. Мысалы, республиканың орталығы мен солтүстігіндегі егістщ
жерлер топырағының жел эрозиясына ұшырауы жәие
онымен күресу жолында белгшенге^дашішафттанудьщ
қолданбалы мәселелері ретінде күн
__
Осы сияқгы көптеген көркі кез тартатын саялы жерлер
ландшафттарында құрамдас белік аралық тепе-теңдік
кеоеюше
ландшафтыны
ганудың қолданоалы мәселелерінің бірі болып
саналадьХ Ландшафтганудың қолданбалы мәселелеріне
ландш афтьш ың инженерлік, сәулетшілік, медициналық,
т.б. мәндерін зерттеп білу де жатады. Ландшафтыны қолданбальі мақсатоен зергтегенде табиғат пен адам қоғамы
арасындағы байланыстың жағымды жақтарын қарастырып, есімдіктер мен жануарлар дүниесінің екілдерін асылтер мен тәсілдерді таба білу керек.
—;емек, ландш афтының табиғат байлықтарын пайдалануда оеліізі бір уақытта ғана енім беріп, динамикалық тегіе-теңдіпн сақтайтын қайтымды құрамдас бөліктерін ғана халық шару; цылығы айналымына қатыстыруға болады,
ал
қалғандарын
ландш афтының
құрамдас
оөлікгерінің гізбекті байланыстарынан ажырап қалмастай
епп сақтау керек.
Ландш афтының табиғи байлықгарын еселеп арттьшатын әдістер кеп-ақ. Сондықтан белгілі бір аймақтың халы қ шаруашылығын, )ның ішінде ауыл шаруашылығын
қалыптасгыруда кез келген дақьілдарды немесе малды
өсіре беругс оолмайды. Егістік дақылдар мен мал тұқымдарын аудаңдастырып, мол енім беретін түрлерін есіоүге
тиіспіз. Бұл жолда, сөз жоқ, белгілі бір аймақтың эколодақылдар мен мал тұқымдары жергілікті жер жағдайымен үйлесім тапқанда ғанаж араты лы с берік тұрақтанады. Демек, зауыт, фабрика
электр сіанциясы, кен орындары сияқты енеркәсіптік
циклге
қалдық
-х^ідық заттары оолмайтын өндіріс қана ландшаАтының тазалығын сақтай алады. Зат алмасу п р о ц ^
тапАСПаИТЫН керекс,3> лас Қоқыстардан таза ландша» »тб
ай
^
л
а
Т
ы
м
°
ЛОТ
ЛЫҚ
ЖЗ!
2
І
ЙДЬЩ
І
Ң
В
жақтары
баиқалады. Мұндай ландш афтының типтік м с п е п и п ^
74
қарастырып, олардың құрамы мен морфологиялық түзіліс құрылымыньін, даму заңдылықтары бойынша жер
беті ландш афтысының басқа түрлерінің экологаялық
жағдайын жақсартуды ландшафттанудың қолданбалы
мәселесінің негізгі бір түрі ретінде зерттеу керек. /
Қандай ландшафт болсын жылу мен ылғал балансының қатынасына байланысты қалыптасады. Бірақ олар
жер ш ары ны ң барлық бөлігінде бірдей мөлшерде таралмаған. Суық белдеуде жылу, құрғақ шөлді аймақтарда ылғал жетіспейді. Сондықтан жылу мен ылғал балансының
қатынасын теңестіру де ландшафттанудың қолданбалы
мәселесінің бірі болып саналады^Алайда, суық белдеулерде жетімсіз жылу мөлшерін ылғал
ғаі балансымен теңестіру
әдістері әзірше шешімін тапқан жоқ. Ал құлазыған шөлді,
бетпақ даланы канал, тоған және жер асты суымен суландыру арқылы ылғал балансын арттырып, жылу балансымен теңестіруде азды-көпті тәжірибе жинақталды. Қазақстанда егістік пен шабындықты, мал жайылымын суландыру үшін ірі-ірі су жүйелері Шардара, Тасөткел, Қапшағай, Бұқтырма су қоймалары, Ертіс-Қарағанды каналдары салынды. Бартоғай су қоймасынан тартылған Үлкен
Алматы каналының маңындағы мыңдаған гектар жер
ылғалға қанығып, халық игілігіне пайдаланылуда.
Қолданбалы ландшафттық зерттеуде түзілістік талдау,
экономикалық баға беру, баланс құрастыру сияқты әдістер кеңінен қолданылып оты р.'Г'
Қандай да болсын ландшафттық зерттеу ландшафт
картасын жасаудан басталады. Ландшафт картасын жасау
процесінде зерітелетін аудан ландшафтысының таксономиялық бірлігі мен морфологиялық түзілісінің құрылымы талданып, жүйеленеді. Қолданбалы мақсатпен жасалынатын ландшафт картасы жалпы ғылыми анықтама
жинақтау ушін жасалатындарынан қарапайым, найдапануға қолайлы болуы арқылы ерекше кдаге түседі. Олардың мазмұны халық шаруашылығы салаларының қажетіне қарай қосымша аналитикалық (талдау) мағлұматтарымен голықтырылады. Мысалы, ландшафт картасы
егінжайды Ьрналастыру үшіп жасапса, онда міндетті түрде
топырақ Жамылғысының құнарлылығы, минералды
тыңайтқыштардың қандай түрін қажет ететіні, өніп-өсу
кезеңіндегі күн сайын, т.б. қосымша маглұматтар көрсетіледі. Мұндай мағлұматтар ландшафт картасының түсіні» темесінде беріледі. Көпжылдық төжірибеге қараганда осі <
түсініктемені кесте түрінде берген жөн. Сонда ғана терри
I
ториялық табиғат ксшендерш бірімен-бірін салысгырып,
олардың тиісті мәнін анықтау оңайға түседі.
1
Ландшафтыиы ииженерлік өнерде, сәулет өнеріидсі
медицинада, ауыл шаруашылыгында және басқа мақсаттар үшін паидалаиғанда оларга экоиомикалық жағынан
баға беруді қажег етеді. Ландшафтқа экономикалық бағаі
беру өте күрделі жұмыс, бұл жолда жинақталған тәжірибя
тиянақты тұжырым айтуга аздық етуде.
■
Ландшафтыны халық шаруашылығының әр түрлі са-|
лаларында қолданбалы мақсат үшін пайдалануда олардың табигат жагдайы мен шаруашылық зардабы арасындагы балансын есептсп, ландш афтыныц құрамдас бөліктері аралық тізбекті балансының тепе-теңцігін сақтау көз*
деледі. Мұның өзі әрбір аймақты ң облыс пен ауданның,!
шаруашылықтың табиғи-экономикалық жагдайын толық
дәрежесінде ескеретін, гьшыми жағынан негізделген, жанжақты ойластырылгаи егіншілік жүйесін енгізуді талап
етеді. Мәселен, егістік жер мен мал жайылымын пайдала-І
ну барысында көгі танапты жүйені енгізу тиімді болып
шықты. Баланс әдісі жер асты суы, ағаш қоры сияқтыі
қайтымды табиғат байлықтарын игеруге өте қажет. Өнер-|
кәсіптік құрылыс, қала салуға жарамды жерлер мен рск-|
реациялық обьектілерді пайдаланғанда да ландшафт зат
алмасу ироцесгерінің нәтижесінде жиналган қалдық заттарды кәдеге жаратып, оньщ зиянды әсеріне қарсы тұра |
алатындай дәрежеде даму керек. Ландшафт шаруашылықты ң қалдық заттарын толығымен сіңірмей, оның кері
әсеріне қарсы тұра алмаса, ластанады, қолданбалы мәнінен айрылады. Мысалы, бүгінге дейін біршама жақсыі
сақталды деген Бурабай көлінің суы тартылыгі, таяздаиа
бастады, оның деңгейі соңғы отыз жыл ішінде екі метр
төмендеи кетті. Себебі Бурабай көлінен өндірістік мақсат
үшін су квп алынады. Атап айтқанда, оның суын Шортанды құс фабрикасы пайдаланады. Курортты өлкенің
дәл оргасында орналасқан бұл фабрикада су рәсуа етілуде.
Көкшетауда*ы Орман-тоғай ғылыми-зерті'еу институгы
бұл мәселемен жәндеп айналыснайды. Осы кезгс дейін
бұл өңірдегі орман-тоғайды азайтпаудың, өзен, көлдерді
сарқылтнаудың жобасы жасалынбаған.
Ш
Ландш афтының қолданбалы мақсатнеи зерттелудегі
баланс әдісі олардың келешектегі езгеріс сииаітарын күні
бұрын болжауға мүмкіндік береді/Қандай болжау болсын
белгілі бір өлшеммен жүргізі^еді. Ол кепжылдық, жы ідық, маусымдық, айлық, онкүндік, тәуліктік болын бе. «інеді. Болжаудың әрбір елшемі әр түрлі қатардағы таксо-
номиялық ландшафт бірлігі мен әр түрлі қатардағы олардьтқ морфологиялық түзіліс құрылымының сатысына
сай *;еледі. Болжау арқылы ландшафтының жагымсыз
өзгерісіне қарсы ш ара' қолДанылады да, олар қайтадан
қалпына келеді.
Ландшафтыны конструкциялау арқылы халық гасырлар бойы қалыптасқан табиғат құбылыстары мен процестеріне үйлесімді әсер етеді. Ландшафтыны қайта қалпына
келтіру жолында көбінесе ылғал және топырақ құрамындағы минералды заттар балансының маусымдық,
жылдық, көпжылдық режимдері реттеледі, агромелиорациялық жұмыстардың жүйесі аудандастырылады, табиғаттың қолайсыз құбылыстарының қарқынын тоқтататын шаралар ойластырылады. Конструкциялық әрекеттер ландшафтының тұрақты қасиеттеріне сүйенгенде
ғана жүзеге асады. Олар жергілікті жер жағдайына байланысты әр жерде әр түрлі болын келеді, сипаттарына қарай
түрлі дәрежедегі күтімді қажет етеді. Демек, ландшафты
ны пайдалану, қорғау, конструкциялық жолмен қалпына
келтіру кешенді шешімдерді қажет ететін мәселе болып
саналады.
Рсспублика ландшафтысының түзілу әрекетін қажет
етстін объектілерге Тың өлкесін, Арал және Балқаш
алқаптарын, Маңғыстау өңірін, Жетісу бойын жатқызуға
болады. Бұлардың әрқайсысы жергілікті жер срекшелігіне
қараи түрлшіс жолдармен қаита қалпына келтіріледі.
Атап айтқанда, Тың өлкесін түлетуде жел эрозиясын болдырмау, Арал және Балқаш алқаптарында су балансындағы жетімсіздікті голықтыру, Маңғыстау өңірінде саялы
жер көлемін кебейту, ал Жетісуда ландшафт кешендерін
аздырмау жұмыстарып атқару қажет. Аталмыш проблемалар бойыиша орыпдалып жатқан жұмыстар аз емес.
Бірақ бұл істс жүйелілік жоқтың қасы. Дегенмен, республикалық экология орталығы ландніафтыны түлетіп, қайта түзу жұмыстарын бір жүйегс кслтіретіпіпе сепім мол.
Ландшафтының экологиялық жагдайының жақсаруы
бүкіл халыққа экологиялық білім беру ісімен тығыз байланыстьг.|Өй гкеііі экологиялық апатты құбылысгар көбіне ауыл шаруашылыгында агромслиорациялық шараларды, өнеркәсіпте технологиялық жұмыстарды дұрыс
магынасында орындаматандықтан бол ы 11 отырады.
Мысалы, Іле және Сырдария еңірлеріндегі күріш егілстін
аймақтардың дренажсыз суарылган жсрлеріндс топыр іқ
астындагы грунтгың тұздары жср бетінс шығып, тсрри ориялық табиғат кешендерін ащы сорға айналдырып
77
жіберген. Осы сияқты кен өндіру технологиясы сақталмаған Қарашыганақ (Батыс Қазақстан облысында) газмунай конденсаты өндірілетін кеніш маңындагы территориялық-табигат кешендерінің ауа, су қурамдас бөліктері
грифонмен ластанып, өсімдіктер мен жануарлар дуниесінің дамуына, жергілікті тұрғындардың денсаулығына
зиян келтіріп отыр. Міне, сондықтан да жалпыга бірдей
экологиялық біпім берген елде гана территориялық іаби -1
ғат кешендерінің дамуында құрамдас бөлік аралығының
тепе-теңдігі сақталады.
■•д/ '»'- ■
ЛАНДШАФТЫНЫҢ ТАКСОНОМИЯЛЫҚ БІРЛІК
ЖҮЙЕСІ
|
Г
Г
|
|
г
Г
г
Ғ
|Г
Ш [
Ландш афтының таксономиялық бірлігі жер бетіндегі і
территориялық табигат кешендерін физикалық-геогра- 1 Г
фиялы қ аудандарға топтастыру немесе бөлшектеу Нәтиже- 9 |
сінде жүйеленеді. Әр өңірдіц взіндік табигат жағдайының [
ерекшелікіерін ескере отырып, жер бетін жеке аймақтарга 1 ]
және олардың бвліктеріне бөлуді фнзикалық-география - 1 1
лы қ аудандастыру деп атайды. Физикалық-геофафиялық X I
аудандастыру нәтижесі елдің табиғат жағдайы мен бай-Ш{
лығын кешенді түрде жан-жақты анықтап, табиғат б а й - « [
лығының халық шаруашылыгында игерілуін қараеты- Я |
радьг| Физикалық-географиялық аудандастыру процесінде ш 1
әр түрлі сатыдағы ландш афг бірлігі жогарыдан төмен щ [
қарай да, төменнен жоғары қарай да жүйеленеді.і Жоға- Д I
рыдан төмен қарайгы физикалық-географиялық аудан- Щ [
дастыруда ландш афтының ірі бөліктері төменгі сатыға Я [
бөлшектеисе, төменнен жоғары қарай аудандастыруЩ
кезінде төменгі сатыдағысы жоғары сатыдағы бірлігіне
топтастырылады. Басқаша айтқанда, Тландшафтының 1
әрбір ірі бөлігіне зоналық және азоналық факторлар әсер
етеді, сондықтан бұлардын. әрекетіне байланысты 1
дамитын
физикалық-географиялық
бөлшектелу щ
заңдылығы физикалық-географиялық аудандастырудың ¥ і
теориялық негізі болып саналадыл Бұлармен бірге ШІ
географиялық қ аб а п а жер бетінің әр түрлі бөліктерін I
күрделі бір территориялық жүйеге біріктіретін процесгер Щ
де (ауа массасының циркуляциясы, өсімдіктер мен
жануарлардың орын ауыстыруы т.б. арқылы) әрекет етеді. щ
Бөлшектеу мен топтастырушы процестер төменгі Щ|
сатыдағы ландш афт бірлігіиде қарқынды дамиды да, 1 1
іріленгеи сайын баяулай түседі^ Сондықтан физикллық’ 1 !
географиялық
аудандардың
көп
сатылы
жүйесі Я
қшідаиылады, яғни физикалық-геотафиялық аймақтар
жеке ш аіыи оеліктерге бөлінеді.(Зоналы бөліктерінё
байланысты жер беті физикалық-географиялық белдеулерге, зоналарға, зона бөліктеріне; азоиапық белгілері
оойынша физикалық-географиялық аймақтарға, облысбайланы?^!Д^Р,а бөл,НСДІ Жергілікті жер жағдайларына
—
ІС- бұлардың арасынан аралық бірлік бөлінуі
Зоналық қатардағы ең ірі ландшафт бірлігі - геогра!ш™ Ь1 1 т ЛЙ-У- 1ВеЛГІЛІ бір тсРР,,торияға күннеіі келетін
жьиу мөлшершііқ ортақ тарауына байланысты бөлінетін
тандиіафтмньің жүйесін географиялық белдеу деп атайды.
ауа Г с с а с ы ц^иралмасуі
экзогенді гсоморфологишіы*
дың. жер беті суыньщ ' а п а д і і
өшп-өеуі, жануәрларі......
қоныс аудару сш,“ты
қалыптасадьу
}
Й1Ы
ЙСылу режиміне қарай солтүстік жарты шардан арктикалық, субарктикалық суық, солтүстік қоңыржай
солтүстік субтропиктік, тропиктік және экваторлық жылы
™ маУЛдаРбар7 еД1' ° СЫ
бИЩеулеР " ^ с т і к жарты
Жылу, ылғал режимінің бірдсй болуына байланысты
топырақ жамылғысы, өсімдіктср және жануарлар дүниесі
иен экзогенді геоморфологиялық процесінің сипаты бірдей
келет,н
ландшафтыиың
жүйесін
гсограф,°ялык
зояа дсп атайды^
иафиялық
қалі
Азоналық
ш™ш я л ыҚ,Г анепз'
ЙМ аК'
(тектоникалық құрылымы) тұтас
ӘНе плиталы жазықтар, қатпарлы-жақпарлы
Г м 1 Г - ей' аНіР“
доуірлеріңцегі тектоникалық
1 ЖГ ' ° ртаҚ’ ^ аі5Р°.жеР бедер' мен макроклиматы бірдей
2 ™ £
* биікпк белдеулі ландшафт құрылымында
д ерекшеліктері бар құрлық бөлігінен тұрадьу Жер
қьіртысының нсотектоникалық қозғалысы мен- теңіз
трансгрессиясы (теңіздің құрлықты басып ке Л
құрлықтық м ұздануы мен олардың еріген суы әрекетінен
оөлшектеніп жер бедері мен климаттың жеке-дара тигітсрі
арқылы межеленстін жасы ортақ, зоналы немесе биік ік
велдеулі ландш афт құрылымында өзіидік ерекшелікт* рі
79
бар физикалық-географиялық аймақ бөліктерін облыс
дейді. Облыстардың зоналық немесе биіктік белдеулі
бөліктері провинцияға, зонааралық иемесе биіктік белдеу
аралық бөліктері өлкеге, ал топырақ пен өсімдіктер
жамылғыларының топтары бойынша жіктелген бөліктері
ауданға бөлшектенеді.
'д
Азоналық ландш афтының қатарыиа таулы аймақ
ландшафтысын жатқызуға болады. Кез келген нақтылы
таулы аймақ географиялық орналасуына, түзіліс жолына
және биіктік айырмасына қарай өзіне ғана тән ландшафтыны ң биіктік белдеулерімен сипатталады.
И
ЛАНДШАФТЫНЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ
\
Ландшафтыны зерттеудің әдістемесіне герриториялық
табиғат кешендерінің қазіргі жай-күйлерін, табигат құбылыстары мен процестерін көз мөлшер бойынша жәие техникалық құралдар арқылы бақылау, ландшафг картасын
жасау, профильдерін кескіндеу жатады.
|
Территориялық табигат кешендерінің қазіргі жай-күйлері мен габигат құбылыстарын, процестерін бақылау
барысыіща лаіщ ш афты ны ң құрамды және құрылымды
бөліктері арасындағы заттардың, энергия көздерінің алмасуы.-жане олардың негізінде дамитын территориялық
табиғат кешендерінің трансформациялану, түлеп, туындап, қайта түзілу жолдары жатады. Ал ландшафт картасын жасау мен профильдерін кескіндеуде олардың географиялы қ орналасу заңдылықтары анықталып, сипатталады. Алайда, бұл әдістемені бір-бірінен бөліп қарастыруға
болмайды. Бұларды өзара сабақтастырып пайдаланғанда
ғана ландш афтыны жан-жақты зерттеп, білуге болады.
1
Ландшафтыны зерпеудің бақылау әдістемесі маршруттық зерттеуде де, стационарлық зерттеуде де пайдаланылады. Қазақстан территориясының табиғат жағдайларыи ескере келіп, бақылау күпделігінің үлгісін төмендегіше кестелеуге болады.
. ■-'щ
1. Ландш афтының аталуы, мекен-жайы.
2. Геоғрафиялық орны.
3. Көлемі (км2), шекарасы.
|
4. Күнделік толтырушынЫң аты, жөні.
-\
5. Күнделіктің толтырылған күні, айы, жылы.
6 . Ландш афтыны ң тектоникалық құрылымы мен геологиялық құрылысы:
- А
а) тектоникалық құрылымы;
л
80
»)
іргетасын
тұзетін
қап ыңдығы);
|
б) қаэіргі неотектон и кас ы;
в) пайдалы қаэбалары.
‘
жыныстар
(құрамы,
1. Жер бедері:
а) геотектурасы, морфоқұрылымы;
р
ә) морфомүсііп;
б) абсолкгг және сагіыстырмалы биіктігі;
в) жер бедсрінің нсгЬгі пішіііі мсн опьгп, өлпісмі
(биіктігі, тереіщігі, ұзындығы, ені, бсткейлерінің еңкіш
бұрышы);
г) осы кездегі гсоморфологиялық процссі (су, жел
эро иіясына ұпіырауы, ұгілін дснудациялануы, т.б.).
8 . Еспе және жср асты суы:
»
а) сулы қабатының жер бетінен терендігі;
ә) су қорының дебиті (лит/сек);
б) суының тұздылығы (грамм/лит);
в) суының химиялық құрамы;
г) суының температурасы.
9. Дуа райының жай-кұйі:
а) ауаның ортапіа тәуліктік температурасы;
ә) ауаның тәулік іініндсгі ең жоғары тсмисратура-
сы;
б) ауаның тәулік ішіндсгі ең төмен температурасы;
в) ауаның орташа тәуліктік абсолют ылғалдылығы;
г) ауаның орташа тәуліктік салыстырмалы ылғалдылығы;
д) ауа ылғапдылығының орташа тәуліктік тапшылыгы;
е) ауаның орташа тәуліктік шық нүктесі;
ж) ауаның орташа тәуліктік қысымы;
з) ауаның күн шуақтылығы;
и) жел бағыты мсн екпіні;
к) ауаның бұлттылығы;
л) ауаның жауын-шашындылығы (түрі, өлшемі).
10. Өзендері:
а) аталуы, ұзындығы, алабының аумаіы
ә) өзен торының жиілігі (км/км2);
б) өзен суыиың режимі;
в) өзен суының шығыны;
1 1 -5 3 6
81
г) өзен суының халық ш аруаш ыльцындағ^ |
маңызы.
«I
11. Көлдері:
а) аталуы, аумағы, терендігі;
ә) суының гидрологиялық режимі;
б) суының физикалық қасиеті;
в) суының химиялық қасиеті;
г) биологиялық, т.б. байлықтары;
"Ц і
д) көл суыиың халық шаруашылыгындагы
маңызы.
12. Тоиырақ жамылгылары:
а)
топырақ
жамылгыларының
тині,
тур| |
қалындыгы;
":.г *'
--3®
ә) механикалық құрамы;
ШI
б) қорда қоры;
* Л
в) рН көрсеткіші;
\
іИ
г) ылгал қоры;
Ш
д) қордалы горизонттары және олардың қысқаша
сипаттары;
»
•=•
' .
е) тоиырақ жамылгысының құнарсыздаңуы, немесе өңделіп құнарлануы.
’ :'щ|!
13. Өсімдік жамылгылары:
.эд
а) өсімдік жамылгыларының түрлері, типі;
"щ
ә) орман ағаштарыпың түр құрамы;
лщ
б) бұталарын құрайтын жыиыстар;
' :. Я
в) шөптесінді жамылғыларының негізгі жәие
қосалқы түрлері;
•..,
г) шөптесіндерінің оиіктш, жишігі, өнімдшігі;
д) өсімдік жамылгыларынының адам әрекетінев
өзгеруі (ормаи агаштарының кесіліп, өртенін жойылып
кетуі немесе қайтадан қалнына келуі, шөптесіндерінің мал
тұягымен танталуы, шабындықтарын арамшеп басмп
кетуі, т.б.);
/Ш
е) дәрі-дәрмек үшін, т.б. пайдаланылатми нсімдіктері;
. "■
.
ж) қорғау қамқорлығына алынып, Қызыл кітапм
енген өсімдіктері;
, Щ
з) генофонһ қорын құрай+ын өсімдіктері.
Щ
14. Жануарлар дүниесі:
|И
а)
жергілікті
жер
жағдайыиа
бейімделген
жануарлар түрлері;
||
ә) басқа жақтан ауып келгсн жануарлар түрлері; ж
ЕГ
б) ац шаруашылығының қорын құраитып жануарлартүрлсрі;
. . м ._гв
із) халық шаруаіш>ілып>ша нұқсан келтірсгін зиянкесті жанүарлар і үрлсрі;
1Г
г) қоргау қамқорлыіъіна алыньш, Қызыл кітапқа
снгсн жануаі*/іар түрлері;
г
д) жануарлар дүниссінін, адам әрскстінен взгсру сипаттары.
|
15. Фснолоіиялық құбылыстары:
а) көктсмде байқалатын құбылыстары (күш, ұзақ-
ММV V
V V \ *
Г
’ә) жазда байқалатып құбылыстары (күні,
Ғ
’ б) күздс байқалатын құбылыстары (күні,
тыгы),
тыгы).
ста байқалагын құбылыстары (күш, ұзақ
16. Ландніафт құрылымы:
а) ландпіафг құрылымының жалпы сипаты,
ә) басты қоныстар түрі;
б) қосалқы қонысгар түрі;
.
в) қоныстарының физиоиомиялық оелгшсрі;
|Л ландшафг срскшелігін анықтаушы қоныстар;
д) ландшафт динамикасының даму тенденңиясы.
'7 ^ ) "ландшафтыпын, қүрылымдық бвліктсрі мен
Р ^ І^ а м и Щ
^ іЖ
Ә п
6¥зыл.-аи лаилп.афт
баЛІКГСб);лапдпіаф г........... халы қш аруаш ы льнъш да пай-
Даланылуы;а | | ( і | а ф п | | | | | | і
адам эрскеті„ ен қүмарлану
ЖОЛааРг‘) ;ланлш афгыньш адам арскстінсн құнарсыздану
ж о л д а р ы ^ Ідшафтыныц қоргау қамқорлыгына алынган
құрамы жәнс құрылымды беліктсрі.
18. Ландшафгыдағы
қайтымды және
табигат құбылыстары мсн нроңсстері:
а) жсрдің сілкіну
ә) ссл тасқыны;
б) қар кніпкип;
қо
қайтымсыз
ігалыстары,
83
. в) өрт шыгу;
г) індет ауруының таралуы, т.б.
/Щ
Щ
Бұл аталған оқиғалар түрліше бағадағы (градуш
грамм, миллиметр, процент, балл, т.б.) сан көрсеткіштерімен белгіленеді де, дискретті қатар құрайды. Оқиғалардың дискретті қатардағы көрсеткіштері бойынша ландшафтыны танып-білу мүмкін емес. Демек, танымалды тұжырым шығару үшін дискретті қатардағы оқиғаларды интервалды қатарға жинақтау керек. Бұдан кейін ғана оқиғалардың максимальды, минимальды және орташа шаршы
ауытқуын, фактор мен құрамдас бөлік арасындағы корреляциялы қ коэффициентін анықтап сипаттауға болады. .§
Енді мысал ретінде 1987 жылдың мамырындағы Алматының тәуліктік ауа температурасы (X) мен ш ы қ нүктесінің (Ү) дискретті қатарын құрастырып, оқиғаларын
интервалды қатарға жинақтап, X фактор мен Ү құбылыс
оқиғаларының максимальды, минимальды, орташа мән-|
дерін және корреляциялық коэффициентін есептеп ш ы ға|
райық.
.
'Щ
1-а м а л. X фактор (ауа температурсы) мен Ү құбылыс
(ш ық нүктесі) оқиғаларының дискретті қатарын тізу.
1
ГКүндер- Гх і° с
Ідіц к/с
2
з
6
8
9
10
1_............
1
Күндердіц
қ/с
X г с
л
Іу—
—
--7- / —
| 10.1
і! іб ,о і
1 12.3 і
8Л {1
8,4 !
10,6 I
15,2 1
19,9
18,6
11,2
1
п
о1
2-к е с т е 9
2,7
4,0
7,1
7.3
1,3
1.3
3.4
.1.9
2.5
9.2
11
І 12
13
14
! 15
16
17
18
19
20
Ү 1° С Күндердің
қ/с
17,5
21,5
23,4
25,6
27,9
27,7
26,4
20,8
11,6
21,5
7.1
7,1
7,6
9,9 !
10,4
10,9
9,7
12,1
9,8
8,9
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
X 1° С Ү Г~С1
13,1
17,9
20,3
23,3
24,9
23,7
27,4
23,3
26,3
26,2
27,2
- — . -ч
10,4
10,9
і
8,0 5
І1 8,2 1
10,9
7,0
10,4
14,5
12,7 І
14,1 «
12,2 |
------- ---- 1---------- --- --- --- 1
-Л
2-а м а л. 2-кестеге тізілген X фактор меп Ү құбылыстың дискретті қатарып иптервалды қатарга жинақтау. Ол
үшін X фактор мен Ү құбылысгың интервалды шамасы
есептелінеді.
_
Щ
X№ П - XШіП.
27,9 -1 0 ,1
17,8
Хһ ------------------ ---------------------------------- £5 31+ 3
, 2
1 + 3,2 х 1,5
5,8
у
чл.
і
7
1
I
I
X
- X
14,5 - 1,3
І П ------------------~------------ ---------------- ~~—
1+ 3 , 2 1
13,2
-----------
+ 3,2 х 1,5
х
щ
-
'
5,8
3-а м а ;і. Хһ жәие Үһ интервал шамалары арқылы X
фактор меи Ү құбылыс оқигаларын корреляциялық торкөздер кестссіне орналастыру. (3-кестеге қара.)
4-а м а л. X фактор мен Ү құбылыс оқиғаларыныц
орташа мәндсрін анықтау.
* т ,
31
_ ^Ү-ГП у
255,5
Ү = ---------у— ------------ --- 8,2.
31
*ГП у
5-а м а л. X фактор мен Ү құбылыс оқиғаларыныц орташа шаршылы ауытқуларын'(дисперсиясын) анықтау.
Л <у> *
_
1,4230,50
._ДПх
- X 2 = ................. -19,9* = 52,59'бұдан
1171*
X
31
- 7,3;
6
у =
----- у і
І !
2504
8,22 = 12,7;бұдан6 у =\/і2?7 = 3,6.
31
6 -а м а л. X факгор мен Ү кұбылыс оқигаларыныц корре
ляциялық коэффициентін анықтау.
Х Ү -Х . Ү
г .. ........ .........; мұндағы
6х*6 ү
^ Х Ү * Мху '
5405
ХҮ ......................... г г ---------- = 178ліемек
Яцху
31
178—19,9 * 8,2
0,67
73 * 3,6
=Михх£л
1
X
гм
!
'
>Іі
!!
1 * 0
е
х
>
Е
00
гм
>•
гч
Е
4— !« 0
О0)
N
і
гм п
X
N
го Г”
2
§ д н «о
N
— і.
ть
г>
І рI
________
I3 |гм
I
63 I гм л
о.
т
}------
&
р
НV
гч |
Ш
Ш
Ш
ш
Н
«
п[
=;
<й I о о
ш
¥± ІГ*1
_ ■ _]0>
Т
о
з?
гп
—
5
н
£ г- ■г ^О
•о
ІЛЛІ5^— 1Тл1
IШ*
О 1:•">I *І* Г
I* һ*'
141
* * мш
л
О,
О
» о» I!
ГЧI
1—11 *
| х ;
І— ' -9- Г
Л -
- I X
I
«о
^I
О'
00 1
1____ ь
1 —1___
Ч ~
/'
/
I
сь _
I
I ;
I+ —
|
і— •X
1х*о
!1/1г-чм
Т^Г4*0
:ГЧ+***—-<«*|■.-—..А1и
ГМ • 1
;О*.
ГО
‘
XЕ
[т } х
^
!
!эО
гм
\т
і
;'й: Бүл мысалдап 1987 жылдың мамыр айында Алматыдагы ауа тсмнсратурасынын, максимумы 27,9®, минимумы
1-6,3°, ортаіпасы 19,9°, шық нүктссініц максимумы 14,5°,
міннімчмы 1,3°, оргашасы 8,2 болғандығы, ауа тсмнсратурасы мсн ніық нүктесінің коррсляциялык коэффициснт і 0,63 скспіп білдік Демек, шық пүктссі ауа температурасыпа гікслен байланысты. Оныц тығьпдығы 63%. қал
ған 37':«' —і ғана басқа факторлардың үлесіпе тиеді.
Р.8. коррелмциялық коэффициснт г пөлден бір бүтіцгс
дейіпгі олшеммен нлшенедіде 100%=ке көбейтілсді. г (0-1)
оң таңбалы (+) болса, Ү құбылыс X факторға тіқелей байланысты болады, ал г—(0—1) теріс таңбалы (—) болса, Ү
құбылыс X факторға қарама-қарсы байлапысты болын
Іелсді.
щ Тсррпгорнялық табиғат ксшепдері жаратылысы меп
түиліс жолдарьша қараи әр түрлі таксаиомиялық оірлік
жүйссіпсн орыи алацы. Атап айтқанда, ландіпафтыныц
ангиақіық және типологиилық бірлік масштабы 1 : 500
0ОО=пап үсақ картада кнрсстіледі. Ал ұсақ масштабты
лаидпіафт картасы ландпіафтынын, далалық ісрттсулеріи
қажст стпеііді. Олар картографиялық материалдар мсп
іылыми іеографпилық әдебиеітердіц негізіпде жасалыиады. Қа пр олардыц қоры жеткілікті дәрежедс жинақталғаи.
Щ Оргаіпа жәпе ірі масштабты лаидиіафт карталарыида
нақтылы лаидшафтылар мсн олардыц морфологиилық
қүрылымдары көрсстілсді. Бүларды жасаудыц әдіс. тәсілреріиде прншіипті айырма жоқ, айырма тек жұмыс ауқымыпда гапа. Оргаиіа жәие ірі масштабты ландпіафт карта.ларып жасау гопографинлық, гектоникалық, гсологиялық
:Геоморфолі)гнилық т.б. картографинлық, аэросуреткс түсішу, гарыпггық сурегке түсіру матсриалдары мси гылыми
Іқор ессптеріпеп әдсбисТтердеп жииалатыи ақпараттарды
Ігоптастырудап басталады. Ғылыми гсографиилық ақиарап ар латімсп болгаи жагдайда далалық лаидшафт чергтеулсрі жүргізіледі. Даладық лаидшафт зерттеуіпдегі
бақыла\ нүктелеріпіц тытыздығы ландшафг картасыпыц
масштабына қарай орналасады.
**
'>
Карта масштабы
4-к е е т е
Нүктелердін і Карта масшУабы 1 Нүктелердін
аракашык.тығы ;
іі риКЛІИЫҚТЫРЫ
(м)
(м) .
______ _____
!
1:50 000
! 500 — 100
5000
250 — 50
і
1:25 000
|
2000
100 — 10
1
1:10 000
1000
• ____ :__ _І
1
_______
1:500 000
1:200 000
1:100 000
----------------- ---------------- --------------------- ------ ■--- 4
Ландшафт картасы жасалынатын территориянық картографиялық, географиялық ақпараттары толық жинақ^
талған соң, карта бетіне түсетін территориялык табиғат
кешендері түгенделіп, физиономиялық белгілері апықта*
лады, әрқайсысының ландшафт картасындагы кескіні
межеленеді. Картографиялық ценза (бага) бойынша
картадагы кескіннің ені де, ұзындығы да 2 мм-ге жеткені
ғана ландшафт картасында көрсетіледі, ал масштабқаі
ілінбегені жинақталу барысында түсіп қалады. Егер кесі
кінге ие бола алмаған территориялық табиғат кешендері
ландшафт ерекшеліктерін анықтайтын болса, онда олар*
дың таралу ареалдары ландшафт картасында шарттьь
белгілердің көмегімен көрсетіледі. Мысалы, Қазақстанның шөлейт зонасында жиі кездесетін сортаңдар, немесе
бидайықты ойыстар таралу ареалдарында ғана белгілені
ген.
I
Ландшафт карталарына түсірілген территориялық
табиғаг кешендерінің кескін дәрежесіне қарай тогітастыі
рылып, түрліше шартты белгілермен көрсстіледі. Фацйя|
лары штрихтермен, қоныстары арабтың кіші әрііттерімең,'
жергілікті жері рим сандарымен, ландшафтылары араб
сандарымсн, лаидшафг типтері түрлі түсті бояулармен
белгйіепеді. Ландшафг кар гасындагы шартты белгілердің
тексінде территориялық габигат кешендерінің литологияі
лық құрамдары, жер бедерініц пішіндері, топырақ ж ән |
өсімдік жамылғылары көрсетіледі. Мысалы, пролювийлі
малта тастан, құмнан, саздақтан түэілт, қызыл кұрең
топыраққа эфемерлер мен селеулі, бетегелі шөитесіндері
өскен тау алды жазықтар.
’
Ландшафт картасы зоналық және азоналық факгорлардың әрекет етуі негізінде түзілетін территорияЛьш
табигат кешендерінің қағаз бетіндегі көріиісі болгандық-;
тан, гылымк мәселелермен бірге сан алуан қолданбалы
мәселелерді де шепіуде үлкен рөл атқарады. Алайда қаіН
дай гана қолданбалы мақсатқа қолдапсақ та, олардың
кескіні өзгертілмейді, тек кескіннің тскстілі мазмұндары
қосымша ғылыми ақпараттармеи толықтырылады.
|
Ландшафтылардың ирофильдері кебіне олардың
құрамдас және құрылымдық бөліктерінің биіктік бағыттағы орналасуларын модельдеу үшін кескінделеді. Кейде
табиғат жағадайлары қатал жерлерді: шөлді, таулы аймақтарды т.б. таныи білу үшін де жасалады. Олардың маршруттары жергілікті жер ерекшеліктеріне байланысты түзу
сызықты да, күрдслі ирек сызықты да бола береді, тек
88
зерттелеіін зимэқты қ бзрлык, территориялық табиғат
кешендерііі -қ иы п өтулері шарт. Ландшафт профильдерін
кескііідсуде де лаидшафт картасын жасау кезіндегі баяндалған зсрттеу әдіс-тәсілдер қолдаиылады. Бұлар да ұсақ,
орташа және ірі масштабты болып бөлінеді. Қандай да
ландшафтылық зерттеу болсын географиялық кешендерді карта бстіне түсіріп, профильде кескіндегенде гана толық мағыналы болып келеді.
ҚАЗАҚСТАН Н ЫҢ ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Қазақстан Республикасы солтүстік жарты шардың
қоңыржай белдеуінде орналасқан. Мұнда жылу режимі әр
маусымда әр түрлі, сондықтан геоморфологиялық процестердің, климат жағдайыныц, қар жамылғысының, өзендердің гидрологиялық режимдерінің маусымдылығы
айқын байқалады. Климаттың қалыптасуына қыста арктикалық және полярлық, жазда полярлық және тропиктік
ауа массасы әсер етеді. Климатына байланысты табиғат
жагдайлары әр түрлі болып келеді де, табиғаттың ерекше
құбылыстары мен процестерінің әсерінен ландшафтысы
жиі-жиі өзгеріи тұрады.
Республика территориясының орасан үлкендігіне, орографиясыныц ерекшелігінен тым континентті болуына,
әртекті жазықтар (мүсіндік, аккумуляциялық, денудациялық) .мен әр түрлі биіктіктегі таудың (аласа, биіктігі орташа жәпс аса биік) кең аймақты қамтуына, Сібірдің суық
қысы, Орта Азияныц ыстық жазымен ұштасып жатуына
байлапысты Қазақстацның лаидшафтысы бірнеше типті .
болын келеді. Жалпы олар қоңыржай белдеудің жазықты
және таулы аймақтық топтарына жатады. Жазық аймақтардағы лапдшафтысы зоналы, таулы аймақтардагы
ландпіафтысы азоналы. Биіктік белдеу рет бойынша
жүйеленсді.
I. КАЗАК.СТАННЫҢ ЖАЗЬІҚ АЙМАҚТАРЫНЫН ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Қазақстан жерінің 90%-ін жазық алып жатыр. Олар
оңтүстіктсн солтүстікке 1600 км-ге, батыстан шығысқа 3000
км-ге созылгаи. Геологиялық-геоморфологиялық, радиациялық, атмосфералық, циркуляциялық факторлардың
зоналық айырма жасап әрекет етуіне қарай орманды
дала, дала, півлейт, шөл зонасьі ландшафтысының территориялық бнлшектенуіпе себспші болғаи.
ОРМАНДЫ ДАЛА ЗОНАСЫНЫҢ ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Орманды дала зонасының ландшафтылары Солтүстік
Қазақстан, Қостанай, Көкшетау, Павлодар облыстарында
тараған, оңтүстік шекарасы Қостанай және Көкшетау
қалаларының ендіктері бойынша өтеді, жалпы көлемі 1
млн.га, Қазақстан территориясының 0,4%. Бұл жердің
тектоникалық құрылымы жер қыртысының мезозойға
дейінгі қатнарлану кезінде түзілген, мезокайнозойлық
тарихы жас нлатформалық жазықты жағдайда өтуде.
Қазірғі жер бедері тегіс, жазық, ал оңтүстігінде ежелгі
таулардың ұсақ шоқылы жұрнақтарьі сақталған қырат.
Жер бедері кешендерінің пішіндері мен топырақ қабатын
түзуші жыныстары аллювийлі жәңе көлтабандыаллювийлі саздақтан ұсақ құмнан тұрады. Топырақ пен
грунт қабаты ылғалға көп мөшерде қаныққан, көбіне
гидроморфты болып келеді. Бұл зонаның климаты
қоңыржай
континентті,
10°С-тан
жоғары
ауа
температурасының
жылдық қосындысы 1950—2200°С,
жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 300—350 мм|
ылғалдану коэффициенті 0,77—0,56. Өніп-өсу кезеңінің
ұзақтығы
120—145 күн, қуаңшылық
жылдардың
қ а^ ал ан у ы 20—30%. Мұнда Батыс Сібірдің орманды дала
андшафтысының қазақстандық нұсқасы дамыған. Ол
суффозиялық
немесе
ежелгі
көлтабандық
дала
ойыстарында өсетін орман шоқтары және тегіс жазықтағы дәнді шөптесін мен әр түрлі шөптесіннен тұрады.
Территориялық табиғат кешендерінің негізгі түрінің
таралу сипатына қарай орманды дала екі зонаға бөлінеді.
Олар: типті және типті емес орманды дала.
Типті орманды дала зонасы солтүстік ендіктің 55°-нан
солтүстікке қарай (Қызылжар қаласының солтүстігінде)
қоңыржай ылғалды климат жағдайында дамыған. Ылғалдану коэффициенті 0,77—0,63. Жер бедері мен топырақ
қаоатын түзуші жыныстардың литологиялық құрамы
мен территорияның тілімденуі сипатына байланысты
ландшафтыларының
құрылымдық
ерекшелігі
қалыптасқан. Жер бедері жақсы тілімденген саздақты
тегіс жазықтағы өзен аңғары беткейлерінің жоғары
бөліктершде кәдімгі орташа қарашірікті топырақта өсетін
әр түрлі шөптесіндшер бар. Жср бедері нашар тілімденген
саздақты тегіс жазықтағы шалғынды қара топыраққа
өсетін дәнді шөптесіндер өседі. Топырағының ылғалы
мол әрі құнарлы келеді. Жер түгелдей жыртылған. Құмды
және құмаитты жазықтарда сұр түсті топырақ
қалыптасып. оған клйктнпм ппм
90
саз балшықты қабаты бар саздақты жонда сортанданған
сұр түсті сортаң топырақ қалыптасып, онда қайындыкөктеректі орман шоқтары өседі. Ащы және карбонатты
саз балшықты табаны тегіс ойпаң жерлерде сортаңды,
сортаңданған және карбонатты Шалғынды қара топырақ
қалыптасып, оған әр түрлі шөптесінділерден тұратын
шалғындар
орналасқан. Интразоналы жағдайда
шалғынды дала сортаңы қалыптасып, оларға галофитті
шалғындар тараған. Өзен жайылмасының шалғынды
топырағына биік өсетін шалғынды шөптесіндермен бірге
батпақтанған шымтезекті топырағына өлең шөпті қамыс
өскен. Сондай-ақ гидроморфты көлшіктер де кездеседі.
Солтүстік ендіктің 55°-нан оңтүстікке қарай (Қызылжар қаласының оңтүстігінде) орманды дала зонасының
типті емес бөлігі орналасқан. Бұл жердің климаты орманды далаға ұқсайды, ылғалдану коэффициенті төмен
(0,63—0,56).
Мұнда
саздақты
жыныстан
түзілген
көлтабанды-аллювийлі, деллювийлі, пролювийлі және
денудаңиялық жолмен пайда болған жонды жазықтар
бар. Оңтүстікке қарай қара топырақта дәнді шөптесінді,
әр түрлі шөптесінді шалғындар және әр түрлі шөптесінді
— қызыл бозды дала өсімдіктері тараған. Сазбалшықтан
түзілген тегіс көлтабанды ойпаңның сұр түсті топырағы
мен сортаң топырағына көктеректі қайың мен тал
ағаштарының орман шоқтары өскен. Ландшафт
кешендерінде шалғынды- далалы және далалы сортаң,
шалғынды сор, өлең шөпті қамыс өскен батпақтар, кішігірім
өзекше
көлшіктер
жиі
кездеседі.
Өзен
жайылмасының шалғынды және шалгынды сор
топырақтарына әр түрлі шөптесінді-дәнді шөптесін өскен
шалғындар дамыған.
Ландшафтының | басқа типтерімен салыстырғанда,
орманды далада жануарлар дүниесі жақсы сақталған.
Көбіне орманды фауна басым. Мұнда дала тышқандары,
ақ қоян, түлкі, қасқыр көп кездеседі. Үкі, қаршыға, бұлдырық, ителгі, ұзақ, қарға сияқты құстар тіршілік етеді. Бұлан мен жабайы шошқа да мекен жай тапқан.
Орманды даланың 50—55%-і егіске жарамды.
Жайылым
мен шабындық та баршылық. Мал
шаруашылығы сүтті-етті мал өсіруге бағытталған.
ДАЛА ЗОНАСЫНЫҢ ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Қазақстан жеріндегі дала ландшафтылары Касний
маңы ойпаты жазыгынан Алгай тауларына дейіигі 2200
км-ге созылған. Олардың епі жер бедері, климат т.б.
ландшафт түзуші факторларға байланысты 40—140 км-ге
91
(кейде 400 км-ге жетеді) дейін ауытқиды. Далі
ландшафтылары 77 млн.га жерге тараған, яғни
республика жерініқ 29%-ін алып жатыр. Олар Каспий
маңы ойпатының солтустігінде, Жалпы Сыртта, Орад
тауы алдындағы борлы үстіртте, Торғай үстіртшде, Сарыарқада және Батыс Сібір ойпатының Қазақстандық бөлігінде дамыған. Бұл жерлердің тектоникалық құрылымы
мен геологиялық құрылысы әр түрлі болып келеді. Орал,
Мұғалжар тауларына дейінгі батыс бөлігі ежелгі платформаның плиталық жазығынан тұрады. Мұнда дала
ландшафтысы теңіз табанды саз балшықты, борлы
жыныстардың негізінде қалыгітасқан. Орал, Мұғалжар
тауларының шығысында жатқан далалар жас платформаның шитті және плиталы жазықтарында дамыған.
Олар теңіздік және құрлықтық жағдайда қабаттасып,
қаттасқан лесс тәрізді саздақтан, қиыршық тастьі
саздақтан-және сазды жыныстан түзілген. Жер бедері әр
түрлі болып келеді. Тектоникалық құрылымына қарай
жер
бедері
ойпатты,
қыратты,
үстіртті
болып
ажыратылады. Сарыарқада ежелгі таулардың ұсақ
шоқылы жұрнақтары кездеседі. Жер бедерінің барлық
деңгейінДе де қуаң және құрғақ континентті климат
қалыптасқан. Солгүстігіндегі қоңыржай қуаң климат,
оңтүстігінде құрғақ континептті климатпен алмасады.
Жалпы дала ландшафтысы гараган жерде қыс. суьщ|
құрғақ болады. қар жамылғысы 20—30 см, жер бетіндегі
тоңды қабаттың қалыңдығы 1—1,5 м-ге дейін жетеді. Қыста арктикалық суық ауа массасы мен сібірлік антициклон
жиі-жиі болып тұрады. Ол кезде ауа райы 2—3 күнге
созьілған қарлы боран болып басталады да, соңы — 40°С
жететін аязбен жалғасады.
..
.Д
Жазы ыстық, құрғақ, жиі-жиі аңызақ жел соғып тұраД.ы. Атмосфералық жауын-шашын көбіне батыстан келетін ауа массасымен тасымалданады. Олар негізінен жылдың жылы айларында түседі. Жауын-шашынның орташа
жылдық мөлшері 310—220 мм. Территорияның ылғалдану
коэффициенті 0,57—0,27.10°С-ден жоғары болатын ауа температурасының жиыны 2150—3000, өніп-өсу кезеңі
135—170 күндей. Өніп-өсу кезеңінде аңызақ жел мен
қуаңшылық жиі қайталанады. Куаңшылық жылдардың
қайталануы солтүстігінде 40—50, оңтүстігінде 70—80%.
Климаттың құрғақшылығы мен жиі қайталанатын
кұрғақшылыққа
құрлық
беті
суының
сипаты,
гидрологиялық рсжимі тікелей байланысты болады
Жергілікті өзен торы өте нашар дамыған. Олар жаз
аиларында түгелдей қүрғап қалады. Түрақты ағысы бар
Жайық, Ертіс өзендері басқа аймақтардан бастау алады.
92
Олардың жылдык, ағынының 80—90%-і көктемгі су
тасқынына тұспа-гұс келеді. Жалпы дала тұщы су
қорының су қорының жетімсіздігінен тапшылық көреді.
Топырақ, өсімдік жамылғылары жылу мен ылғал қатынасының сипатына байланысты қалыптасады. Далада
құнары мол (қордалы шіріндісі 10—15%), қалыңцығы
80-100 см-ге жететін шымды топырақ дамыған. Өсімдік
жамылғысы әр түрлі шөптесіндерден түзілген. Жамылғысы биік (1—1,5 м) және бітік өскен, түрі мен реңі алуан
түрлі болып келеді, 1 м2 жерде 50-ден астам өсімдік түрі
кездеседі. Қазақстан даласында құрғақ климат пен
аңызақ желге төзімді көде, бетеге, селеу, боз, бидайық,
сұлыбас, арпабас, атқонақ, түлкіқұйрық, қоңырбас
сияқты дәнді шөптесіндер өседі. Ондағы әрбір тамшы су
топырақ құнарының артуьі мен өсімдік жамылғысының
өніп-өсуіне зор ықпал етеді. Дала ойыстарында, өзектерде,
қара
сулы
жайылмаларда,
өзен
аңғарларында
шалғындық өсімдіктер тараған. Жыраларда, сайларда,
өзен арналары бойында бұталар мен орман шоқтарының
жасыл желектері дамыған. Дала тағылары да алуан түрлі.
Ең көп кездесетіндеріне түрлі тышқандар, қасқыр, түлкі,
қарсақ, борсық, күзен, бүркіт, қаршыға, жылан, кесіртке,
т.б. жатады. Дала ежелден халықтардың жиі қоныстанған
жайылымдық, шабындық және егістік жерлері болып
саналады.
1 Территориясының ерекшелігіне қарай далальіқ ландВ Іф т типі төмендегіше төрт зонаға бөлінеді: Олар: 1)
кәдімгі шіріндісі орташа қара топырақты жердегі әр түрлі
шөптесінді боз өскен қоңыржай қуаң дала; 2) шіріндісі
шамалы жердегі әр түрлі шөптесінді-бетегелі - боз өскен
қуаң дала; 3) күңгірт қызыл қоңыр топырақты жердегі
бетегелі - боз өскен қоңыржай құрғақ дала; 4) нағыз
қызыл қоңыр топырақты жердегі бозды бетеге өскен дала.
Бұл аталған дала ландшафтысының зона бөліктерінің
барлығында да кешенділік байқалады. Ландшафтының
құрылымында шалғынды-далалы, далалы, шөлді-далалы
сортаң жерлер бар. Ландшафт құрылымының кешенділігі
Трунт және топырақ қабаттарьшың ылғал режимі мен тұздыльіғына байланысты болып келеді. Ал грунт пен тогіырақ қабаттарындағы судың, тұ щың таралуына жер бедерінің орташа және ұсақ өлшемді айырмалары, оларды
түзетін жыныстардың литогендік қурамы зор әсер етеді.
Далалы ландшафт типінің кәдімгі сызбанұсқасын көз
алдыңызға келтірсеи, грунт пен топырақ жамылғысы
тұщыланған дала ойыстарында шалғынды-далалы, тегіс
жазықтарда кәдімгі далалы, ащы көл маңындағы немссе
93
өзен «оиыидағы қатқылдарда шөлді-далалы сортаң жер
таракам.
Я
Кәдімгі шірііідісі орташа қара топырақты жерлердегі
әр түрлі шніпссіііді-боз өскен қоңыржай қуаң дала. Бұлар
Батыс Қазақстак, Ақтөбе, Торғай, Қостанай, Солтүстік
Қазақстаи, Кнкшетау, Павлодар облыстарырының территорияларымда дамыған. Негізінен, Жалгіы Сырт пен Орал
тауы алдыкдағы денудаңиялық-аккумуляциялық жазықтарда, Торғай тнргкүлді елкесінде, Көкшетау қыратының
тұгырлы жазығыкда, Қазақстанға шектес жатқан Батыс
Сібірдіц сжсягі жәпе қазіргі келтабанды жазығында қалыптасқан. Бсткейлері сай-саламен тілімденген жонды белестср, жазиралы кең жазықтармен алма кезек алмасып
жатады. Климаты қоңыржай қуаң континентті, жылына
орта ссскксн 310—290 мм-дей
жауын-шашын түседі,
Жылу мск ылғал балансының қатынасы құнарлы қара
топырақтың қалыптасуына қолайлы. Өсімдік жамылғысы мол нкім беретін әр түрлі шөптесін мен боздан
құралғак. Жакуарлар дүниелері де бай. Суыр, сарытышқан, дала тышқаны, қасқыр, түлкі, дуадақ, бұлдырық,
бүркіт, ктслгі, бнктсргі, қаршыга сияқтылар тіршілік етеді.
Лакдімафтыларының кегізгі түрлерін кәдімгі және карбонатты қара токыраққа нсетін әр гүрлі шөптесінді - қызыл
бозды нсімдік жамылғысы тараған саздақтан түзілген
депудацкялық жазықтар; қурылымында шалгынды-дала
сортацы жпі ксздесетін кәдімгі қара топыраққа өскен әр
түрлі 11ін і ітссііі д і-бозды шөп жамылғысы дамыған лесс
аралас саздақтаи түзілген көлтабандық-эллювийлі ойгіатты жазықгар; кәдімгі қара топыраққа өскен бұталы-кнделі-қы і ы л боздьі нсімдік жамылгысы бар саздақтан түзілгек дсл.іконкйлі-кролювийлі қыратты жазықтар құрайды.
Бұлармск бірге сыртқы белесгердің қыраттарында және
жокды жазықтарда сортаң жерлер жиі кездеседі де, ландшафтыкыц құрамдас бөлігін күрдслендіре түседі. Беткейдсгі жыралар мсп сай-салаларында байрақ орман шоқтары мск бұталар ескен. Ландшафт кешспін суффозиялық
жолмсм түзілстім ойысгарындағы шалғынды қара топыраққа нсстік бкдайықты, еркекшепті, т.б. әр түрлі шөптесіпді кіалгындар да түрлендіре түседі. Тұзды келдері мен
аіцы кол маңыпдағы кел суының тартылуынан түзілген
кел іао.міды жазықтарда шалғынды-далалы сортаң мен
борықгы, қатқылды сор жерлср тараған. Қарашірігі орташа қара юпырақты жердсгі әр түрлі шептесінді-боз өскен
қоцыржак қуац дала сгіп піаруаніылығы дамыған ландшафіы қаіарыпа жатады. Шабындықтары мен жайылымдары да баршылық. Оларды аздырмай халық шаруашылыгымда тиімді пайдалану үшін үздіксіз жел, су эро94
пг
| зиясына қарсы шара қолданып отыру керек. Грүнт пен
■ топырақ құрамындағы ылғал қорын сақтау, толықтырү
топырақ құнарын минералды және органикалық тыңайтқыштармен тыңайту жерді тиімді пайдаланудың бірден| бір жолы болып саналады.
к
Қарашірігі шамалы жерлсрдегі әр түрлі шөптесіндііетегелі-ооз өскен куаң дала. Мұндай дала Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Торғай, Қостанай, Көкшетау және Павлодар
облыстарының территориясында дамыған. Табиғи ландшафтылы жер бедерінде саздақтан түзіліп, жон-жон боДіып келетш қат-қабатты жазық, саздақ пен саз балшықтан түзшген ат жалды өзекшелі көлтабанды жазық саз
балшықты және саздақты-құмайтты жонды*төбелі денудациялық жазық, саздақты-құмайтты сатыланған аллювийлі жазық басым болады. Мұндай жазықтарда шіріндісі
шамалы қара топыраққа өсетін әр түрлі шөптесіндібоздан, әр түрлі шөптесінді-қызыл боздан және көдеден
тұратын.өсімдік жамылғысы тараған. Ландшафт кешендершде шалғынды-далалы және далалы сортаң жерлер
жиі кездеседі. Суодоминант типіне жататындар: байрақты
@рман шоқтары өскен жыралар мен сайлар, шалғынды
ІЕӘне бұталы суффозиялық ойыстар, тұзды және ащы
«өлдер маңына тараған борықты және қатқылды сорлар.
Қарашірігі шамалы жердегі әр түрлі шөптесінді-боз өскен
қуаң далада да егістіктің үлесі жоғары, 60%-ке дейін
ветеді. Мұнда да экологиялық ортаны жақсарту шараларына жел, су эрозиясын болдырмау, грунт пен топырақ
жамылғысының ылғал, тұз режимін жақсарту, жер
құнарын арттыру, т.б. жатады.
щ; Күңгірт қызыл қоңмр топырақты жердегі бетегелі-боз
іскен қоңыржай құргақ дала. Мұндай даланың ірі массивтерін Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Торғай, Ақмола,
Щавлодар облыстарынаң көптеп кездестіруге болады.
кабиги ландшафтыларының әр текті түзілуі биоклимат
жағдайына байланысты едәүір дәрежеде бір деңгейге
келген.
Климаты
қоңыржай
құрғақ континентті,
ьшғалдану коэффициенті 0,45—0,35. Бұл өңірдегі ауыл
шаруашылығында жарамды жерге мыналар жатады: лесс
|өрізді саздақтан, қиыршық тасты саздақтан түзілген
Құрылымдық, денудациялық, ұсақ шоқылы делювийлі□ролювийлі жазықтар мен Саз балшықтардан түзілген
көлтабандық-аллювийлік жазықтардың күңгірт қыэыл
|о ң ы р топырағыида өскен ксерофитті әр түрлі шөптесінді
— бетегелі-бозды дала; жыралар мен сайларға тараган
байрақты орман
цгоқтар. Дала ойыстары
мен
Іөлтабанның қара сулы жайылмасында шалғын, шұрат,
тартпа сорлар, қатқылды сортаң дамыган. Күңгірт қызыл
95
Iі
қоңыр топырақты жердегі бетегелі-боз өскен қоңыржаи 1
құрғақ далалы қ егін жай, шабындық, жайылым ретіңде
пайдаланылады. Жерді тиімді пайдалануға бағытталган
шаралар грунт пен топырақ қабаттарының ылғалы мен
құнарын арттыруды қажет етеді.
Нагыз қы зы л қоңыр топырақты жердегі бозды-бетеге
өскен құрғақ дала. Бұл зонаны ң шекарасын жай көзбен
ажырату өте қиын. Бақьшау кезінде және ландшафтыларын карта бетіне түсіру барысында климатының құргақ
Іконтинеттігіне (ылғалдану коэффициенті 0,35—0,27) сортаңды топырақ үлесінің басымдылығына (60%) байланысты ландшафт құры лы м ы ны ң кешендерінде сораңды
сордың кеңінеи таралуын' егін түсімінің тұрақсыздыгын,
топырақ жамылғысының жел эрозиясына ұшырағышты
ғын, т.б. ерекшеліктерін байқауға болады. Табиғи ландшафтылар төмендегіше тізбектеледі: жер бедерінің өзекті
қолаттары, далалы ойыстар, көлшіктер кездесетін саз балшықтан түзілген теңізтабанды тегіс жазықтардың нағыз
қызыл қоңыр, шалғынды қы зы л қоңыр топырақты жерлеріне өскен бұталы-бозды-бетегелі дала; саздақтан түзілген түйетайлы абразиялық жазықтардың қызыл қоңыр
сортанды ю пы рақтары мен көл маңындағы сор басқан I
жерлеріне өскен жусанды-бетегелі дала мен шалғын; саз|дақты жыныстан түзіпгең ‘жонды-белесті жазықтардық
дЦ щ ^оларды тілімдеген ацғарлардың, сай-салалардың
қызыл күрең топырақты, шалғынды топырақты жерлеріне өскен бетегелі көделі даламен шалғын; құмайтты саздақтан, құмпан түзілген сагылы ежелгі аллювийлі жазықтар мен құмды шағылдардыц кы зы л күрең карбонатты
және құмды топырағына өскен бұталы, шалғынды дала.
Бұлармен бірге ландшафт кешендерінің құрамында шалғынды-сортаң мен сор бар. Жер бедері ойысты, өзекті,
қолаіты болып келеді. Жалпы нағыз қызыл қоцыр топырақты жердегі бозды-бетеге өскен құрғақ дала егісіне
жарамды жер үлесі 10—30%-ісе, ішінара 40—60%-ке жетеді.
Бұл жер негізінен жайылым үшін пайдаланылады. Мунда
Да жерді тиімді пайдаланү үшін агромелиорациялық
жұмыстаржүргізукерек.
;
Дала зонасы ландш афтысыны ц Ж айық және Ертіс
өзендері өңірінде жасыл желекті болып келетін орманды
және шалғынды ландшафтысымен ерекше көзге түседі.
лардың қалыптасуына өзеннің көктемгі толысуы салдарынан арнадан шығып жайылған судың грунт пен топырақ қабатын ылғалға қанықгыруы әсер етеді. Осылай
интразоналы
ылғалдануға
байланысты
өзен
аңғарларында орманды, шалғынды топырақ жамылғысы
түзшіп, оларға емен, қарағаш, тал, терек ағаштары мен
96
итмұрыи, ыргай сияқты оұтйлар, оидайық, сркскшни,
арпабас,
сұлыбас
сияқты
дәиді дақылдар
мси
шөитссіидср өсксн. Мұпдагы агаштар мсн бұталар ылгал
сақтагыш рөл атқарса, шептсоінді нсімдіктсрі шаоындық
ретінде иайдшіанылады.
Жалны Каіақстап жсріпдсгі дала ландшафгысы клнмагтың аимақтық срскшсліппс оаилапысты гнрг онліккс
бнлінсді.
1)
Қазақстандық Шығыс Кпроііа жаімгыныц даласы.
Жалны Сырт қыратының солтұстік-шыгысын, Орал алды
жәнс Жсм үстірттсріиің жопды-бслссті, қат-қабаггы дснүдаңиялы жагіықтары мсп Каспий маңы ойиатыиың тсңічтабанды тсгіс аккумуляциялы жазықтарын алып жагыр.
Мұнда яалаігьш, барлық 'іона бнлікгсрі түгсл кс.ідсснсйді.
Ландшафтысы қоцыржай копғинсптті климат жагдайыпда қалыптасқан. Жауын-шашыны жыл бойы біркслкі.
О ш ды қтан табиги ландшафтысы шымды гонырақты
жерисргс өсстін дәпді швнтссіннсп түэІлгсн. Ғ.гістіккс
жарамды жерінс дәиді дақылдар сгілсді.
|
2) ТоргаП төргкүлді даласы. Бұл бнлік нсгі ііпсн Торгай
устіртіиің сатылы тнрткүліндс тараган. Торгай даласы
тсңі щік жонс контиисптпк шнгінділсрдси түзілгсн. Тнрткүлдіц жогары және оргацғы ослдсулсріпдс кссрофигп
дала орналасқаи. Ал тнмснгі бслдсуіндс галофи іті піалгын
меп сортац, аіцы сор дамыган. Ландшафгылардьш. бұлай
ксстслснулсрінс байланысгы шаруашылыққа жарамды
жсрлсрі қосымша мслиорациялық шараларды қолдапуды қажст етудс.
3)
Сарыарқа даласы. Мұида дала тонасыпыц барлык
бөліктері дамыгаи. Мұндагы ұсақ шоқылы тау жұрпақтарыпың тосқауылды-орфогрсіфнялық әссрінсн жауыпшаінып молырақ (жылына 300—350 мм) түссді. Бұл бнліктсп ұсақ шоқылы тау жұрнакгарыпыц арасындагы
жаіықтары түгслдсп спспк жср рсгіидс паидалапыла;іы.
Оларга дәпді дақылдар сгілсді.
4)
Казак.стандык Батыс Сібір оіінатыныц даласы. Бұл
дала Батыс Сібір жазыгының оцтүстік бнлігіндс гарагап.
Жср бсдсрі жа:и>іқ, климаты қоңыржай конгинсп гті, топырагы құиарлы. Ландшафт құрылымында егістіктін, үлссі
мол, кнл аралы қ массииіндс 80—90%, кнл маңілпда
50—70%, жонды дснүдациялы жалыгында 40-60%.
%*
ШНЛЕИТ ЗОКХАСЫНЫН ЛАІІДШАФТЫЛАРЫ
ТммС
Бұл зона Каспий маңь: ойнатынан ДлтаГиа дсйіи 2900
км-ге созылгаи, жалпы кнлемі 44 млп.га псмссе рссиублика тсрриториясының ,1іо%-і. Нсгііінсн Каеинй мацы
ойпатының солтүстігінде, Орал алды үстіртінің, Торғай
төрткүлді жазығының және СарыарқанЫң оңтүстігшде
Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Торғай, Қостанай, Жезқазған,
Қарағанды, Семей облыстарының герриториясында тараған. Жер бедерінің кешендерін теңізтабанды, көлтабанды,
аллювийлі, эолды, пролювийлі, денудаңиялы жазықтар
мен ұсақ шоқылы тау жұрнақтары түзеді. Климаты құрғақ континентті қуаңш ылық жағдайда қалыптасқан.
Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 230-180
мм, ауа температурасының 10 С-тан жоғары жылдық
қосындысы
2900—3300°С,
ылғалдану
коэффициенті
0,28—0,20, өніп-өсу кезеңінің ұзақтығы 170 күннен астам,
қуаңшылықтың қайталануы 80—90%-ке жетеді. Жыл
маусымдары айқын байқалады. Жазы ыстық, шілдедегі
орташа ауа температурасы 20,4—24,5°С, ең жоғарғы
температура 44°С, қысы суық, қаңтардағы орташа ауа
температурасы — 13,4—16,9 С, ең төменгі температурасы 53° (Ақадырда) қар жамылғысы жұқа (10—15 см), топырақ
қабатындағы тоңның қалыңдығы 1,5—2,Ом. Жерғілікті
етен торы нашар дамыған, жылдық ағыны 10 мм. Көл суы
ащы, кейде тұзды больщ келеді, көбіне реликтілі
қалдЬіқтар. Еспе және жер асты суы да ащ ы болып келеді,
капиллярлық жолмен көтерілген су ойпаң жерлердің
грунтын хлоридті-сульфат тұздарымен ащыландырады.
Ландшафтыларының
биоқұрамдас
бөліктері
қуаңшылыққа төзімді болады. Топырақ жамылғысы
қызыл күрең топырақ типінің түрінен түзілген. Олардың
қордаланған қарашірікті қабаты жұқа (25—40 см), оның
құрамы төмен (2—4%). Қарашірікті құрылымына, тұздылығына және карбонаттылығына қарай қызыл күрең,
ашық түсті қызыл күрең, шалғынды қызыл күрең топырақ немесе олардың сортаңды, карбонатты түрлері деп
ажыратады. Сортанды және карбонатты топырақтар әрі
ащылау, әрі құрғақтау болып келетін жерде түзіледі.
Өсімдіктер жамылғысы алуан түрлі болып келеді.
Оларға жататындар: бетегелі-боз, жусанды-бетеге, бетегелікөделі-еркекшөи, көделі-жусан, жусанды-көкпек, т.б. өсімдік топтары. Жануарлар дүниесінде далалық және шөлдік
фауна қатар дамыған. Олардың жиі кездесетін түрлері —
сарытышқан, зорман, сасық кузен, қарсақ, түлкі, қасқыр,
ак бокен, боз торғай, дала бүркіті, бұзаубас, бүйі, қарақұрт,
қара шұбар жылан, кесіртке, тасбақа т.б.
Шөлейтті ландшафты геологиялық-геоморфологиялы қ негізі, климат және табиғат жағдайларының айырмашылығына қарай Шығыс Европа, Торғай жәңе Орталық
Қазақстан ландшафтылы аймақтарына бөлінеді.
98
I
Шығыс Европа жазыгынық шөлейтті ландіиафт
аймагьі контнііснтіі климат жағдайымен ерекше кәзге
түссді. Ландшафтысы бор дәуірінде түзілген бор және мсргель жыныстарынан түратын Орал алды үстіртінде, төрт-
‘1ІК дәуірдегі саз балшықты теңізтабанды жыныстардан
туратын Касний маңы ойпагында орналасқан. Мүнда
теңотабапды сазбалшықтан түзілген ойгіатты жазықтагы
қызыл күрең, ашық түсті сортацды қызыл күрең
топырақта вскен бозды-бетегелі, бозды-бетегелі-жусанды
шөлейт өсімдікгері тараган. Мергельді бор жыныстардан
ЗРузшш, саздақпсн жамылган жонды-қат-қабатты қыраттанган жазықтагы қызыл күрең, ашық түсті карбонатгы
қызыл күрең топырақта есксп бетегелі- бозды, жусандыбозды-бетегелі шалейт те бар. Сондай-ақ аллювийлі, квлтабанды-аллювийлі саздақтаи, саз балшықтан түзілген
ойпатты жазықтагы ашық түсті сортанды қызыл күрең
топыраққа өскен ақ жусанды-бетегелі-бозды шелейт те
кездеседі. Мұндай зоналы ландшафтылардың қүрамында
10 20%-тен 30—50%-ке дейін қара жусанды-көкпекті.
срраң шөпті-жусанды, бетегелі-жусанды сортаң және
10—20%-тей шішғындық топыраққа өскен әр түрлі
шөгітесшді-бидайықты шалгын болады. Ландшафтының
субдоминанттық территоркялық табигат кешендері минералданған еспе судың айнасы жер бетіне жақын
орналасқан саздақты, саз балшықты өзен сатысының,
келтабанының
бұйырғынды-қара
жусанды,
қара’
жусанды-көкпекті, сораң шөпті сорынан, сортаңынан
тұрады. Саздақты өзен жайылмасы мен қара сулы
көлтабанда батпақтанған шалғынды және қызыл күрең
далалы топырақ пен шалғынды топырақты құрамда
өсетін қамысты, қоғалы-қамысты, әр түрлі шөптесінді
галофиттер тараған. Есгіе құмдар мен құмтөбеде, бұйратта
шағырлы, сркекшөпті, қияқтычжүзғінді шөлдік өсімдіктер
тараған. Жалпы Шығыс Европа шөлейт ландшафтысы
мал жайылымы ушін гіайдаланылады, территориясының
20%-тей жеріи егістік жер алып жатыр. Егістік жер көбіне
қуаңшылықтыигзардабынан өнім бермей қалады.
2)
Торгаіі үстіртіиііі, шөлсйтті ландшафт аймағы Орал
таулары мен Сарыарқа аралығында жатқан. ұдайы өкпск
жел соғы іі тұратын, Торғаіі қолатыида орналасқан. Климат мұнда ете құрғақ, жазда Арал маңынан жиі-жиі аңы-
зақ
жел
соіьні
тұрады.
Қыста
аздаған
ғана
жерортатеңіздік сипаггағыдай жауын-шашын түседі. Осыған орай ландшафтьшың биоқұрамдас бөлігінде эфемер
мен эфемероидт басым болады. Ландшафтының құрылымы көп сатылы деңгейден тұрады. Төменгі деңгейдегі көлтабанды-аллювийлі ойпатты жазықтың шалғынды топы-
р-ікты жсппіс Ор түрлі 11інігіесінді-бидайықты шалшн,
сортіліына бстсіслі-жусаиды жәис сораң шопті жамылш
тапаіап Орташа биіктігіидсгі сжслгі аллкжийлі жазықтыц
апіык түсті сортапды қы іы л күрсц топырақты жср'»г
жүсанды-кндслі дала нсімдіктірі вссді. Соріанды жсріне
қар і жусанды кнкпскті. баялі»ппты-кнк жусанды кнкпекті
іпнддік' тсррпториялық табіиат ксшсндсрі орналасқан.
Одап да биік дспісйдс палсогспді және исогеііді қүмаипы
сгі баліпықтап тү:іілгсн. жуқа элліоішилі-дсллювийлі
/камылгымсн жабылгап аридті дснудациилық қат-қабатты жапііқтың «инық түсті сортаііды жәмс карбаііаітм
тонырагіііца ақ жүсанды-кндс п, ботды иівлситп нсімдіктср дамьиаи. Субдомииаіітты ландніафт бүйраіташан,
'іііакылдаіітаіі қүмда кстдсссді, оларіа шаіырлы^К^Ниіі,
ж\сапды-сркскпінпті, іиап>ірлы-жүтіінді өсімдік жамылп.ісы осксн. Жалиы Тортай ілнлсйтті ландшафт айматы
нзсп жайылмасы мсп шаоындыгы оар мал жайылымы
қатарыпа жатады. Мүнда бнксп аулаиатын ац шаруаніылыгы орпаласқап. Халық піаруашылыгынын, £шалымыпа қосылган жсрдіц -жологиялык жагдайын жақсартчдың
бірдсп-бір жолы жаГіылымдык жсрді ауыз сумсн кзмтдмэ~>
сы і сту. сопымси оіргс кнлтабапдық жолмсн сутарылатыіі
жсрдіц аүқымып ксцсйту кшдслін отыр»
а ~^ ■=- 3)
Орталык Катаксганныи шшісігпі лаіідшафт аііма
гы үсак шокы іь! сжс.тгі тау жүрнактары сакіалгаи С.арі>ь
арканың оит\сттк он.іігіи камтиды. Сарыарқаныц^оатыс
жәнс оцтүстік піскаралары опыц таоиги шситсрі іюльш
саиалады Мүида абсолют биіктігі 1300—1500 м гс жстстіи
сжслгі та\ жүрнақтары тарагаи. Олардыц тнбссі мсн остксйіндс граііитті, грайнтоиды жартастар жәнс оларлың
қорымтасты үйіиділсрі піыгып жатады. Үсақ пюқылы
сжслгі тау жүриақтарыпыц арасында қиырш ық тасты
сатдақнси кнмілгси алліоннйлі-пролювийлі жазық орналасқан. Опыц абсолют бпіктігі 300—5(К) м. Сарыарқаныц
сцсслі болып кслуі клпмат жагдайыныи қалыитасуында
үлксн рнл аткарады. Мүпда Торгаймсн салысті>іртанда
жат аііларындагы анган ьн гық 2—3° тнмси оолады,
жауын-ніашып жылына орта ссснпсп 50—100 мм артық
түссді. Үсақ шоқылы тау жүрнақтарынан Кара Торгай,
Сары Торгаіі, Үлксп Ж ы лампы қ, Сарысу, Тоқырау,
Бақанас нтспдсрі басга\ алады. Олар кнктсмдс гапа агын,
-жатда жанылмадагы алліонніітс сіціп, жср астыидагы
жарықіпақты сумсн қосылын. жсрі ьтікті халыктыц
күндслікгі түрмыстық мүқтажып нгсйді. Лапдшафтьі түтстіи гсрриториялық габигаі ксшсндсрі тнмсндсіічсй.
.Кристілды жыпысты ірістасы ж^қа сат,чақты-қиыршык
гасты жамьглгымсн жабылган гүгырлы қыраігардыц
1 Н>
кыіыл күрсц Жгіие ашық түсп сортаіщы» карб<шатты
қьгшіл күрсң тонырак гы жсрінлсі і жусанды*кндслі,
жусанды-6<пды кнн/ісйтгер. Гранитті, грани гоилты үсақ
нюқьпіар. Граниггі, гранитоидты кігрсгстасты ж\к.і
са шақты-қиыршық тасты жамылгымсн жа^ы иам сжслгі
гау жүрнактарыныц нашар дамілган аінык түсіі қы іыл
курсң гопырақіы жсріндсіІ бү галы жусанды, кидслі, кндслі жусанды Гмгіды ниілсйггср. Үсақ июқылы сжслгі тау
жүрнақтарының
арасындаіы
са ідақтан
гү ш і г с і і
алжопийлі, пролюіиійлі жаи»ік.тың к ь п һ і л к\рсң ж«*нс
апніік, гүсті соріанлы, карГюіыггы гоиырамьі жсрін:кп
жусаиды-Гктсгслі, жүсапды-Г^сісгслі-бочды, бо іды-Гнггсгелі"
бүталы 11юлсй ггср. Субдоминантты тсрриториялық
ксшсндср сортанлы ж«»нс нісн жайылмасында гараған.
Сортаңды жсргс қара ж\сапды% бүйыргынііы, иіснді
нсімдік жамьииылары дамыган. Ө »сп жайі4лмасыныц
шалгынды гонырагына камысгы ор гүрлі імипгссінді
іііалғын орпаласкан. Жалиы Сарыарқаның пимсипі
ландіиафты іары мал жаііы пнмы рсііпдс іыидаііаныла
ды. Үсак іноқылы гау жүріыкгарының арасындаіы
жа іықтың күнарлы жсріпс спн сгілсді.
ШО.И ІОНЛС Ы Н М Ц Л Л Н Д Ш Л Ф Т Ы ІАІ*Ы
Шнлді лапдшафтылары Қ«»тақстандагы жа іықты
аймақтардың оңгүстііііідсгі Касний маңьі ойпатында,
Маңқыстауда, Үстірітс, Арал маңыида, Қызылқүмдл,
Мойынкүмда, Ьстіыкдалада. Бм і қ а т маггында іараган
Жалпы кнлсмі 117 млн.га нсмссс рсснублика тсрриториисыныц 44'7.. Ьүл жсрдің тскгоникалық қүрі>ілі>імы мсн
гсологиилық күрылысы ніс күрдслі болым кслсді. Багыс
бнлігі сжслгі палсоіойга дсйіші нлиг;міық плак|х)рмада,
оргалық болігі жас лшгсрңипдік нлиталық платформада.
Шыгыс
бнлігі
палсотойлық
қатнарл ы-жақнарлы
орогсидік қүрылымда орналасқан. Жср бстін түгслдсй
мскжайпо тойлық
шнгінді
жауып
жагыр.
Олар
тсңіттабанды жәис континснтгі ортада жнналған. Қайргі
жср бсдсрі мсн лаіідінафт түтуші жыныстарыныц
Ііигогспдік қүрамдары әр түрлі болын кслсді. Жер бсдсрі
гсңтабанды , кн.ггабаиды, ачлюіинілі тсгіс ойпаттап,
эолды, аридті-дснудациилық кат--кабатты және түіырлык
жатыктан түрады. Жср бсдсріпің пішіпі мсп топырак
қабаіып түтуш» ж ы і і ы с саз баліпыкты, са щақты, қүмды.
кссск іасты жәпс киыршык тасты болып кслсді. Сат
балшыкты гсңіі-габапды жачықтар Касний мацы
ойнатын/іа, Үстірггс, Бс іпақчалала гараган. Бүл жсрдс
гонырак псп нсімдік жамылғысы нашар дамыған, тақыр
101
жер көп кездеседі. Тақыр жер көктемде ылғалга молынан
қанығып, тартпа келеді, жазда оған тағалы ат тұяғынық
ізі де түспейді, бетінің қүрғап қалуы нәтижесінде
жарықшақтанып жатады. Саздақты жыныстардан түзілғен шөл Орал алды үстіртінде, Солтүстік Балқаш маңында, т.б. еңсесі биік қат-қабатты жазықта дамыған. Шөлдің
мұндай түрінде топырақ пен өсімдік жамылғылары
біршама қолайлы жағдайда қалыптасқан. Құмды шөлден
Нарын құмын, Арал маңы қара құмын, Үлкен және Кіші
Борсық құмдарын, Қызылқұм, Мойынқұм, СарыесікАтырау құмдарын атауға болады. Бұларға конденсациялық жолмен тұщы су қоры жиналады да, псамофитті өрімдіктердің өсуіне қолайлы жағдай туады. Егер құмды
жайылымды танаптық әдіс бойынша тиімді пайдаланса,
олар жайылымды мал қыстауы бола алады. Тастақты
шөл Бетпакдаланың шығысында, Маңқыстауда тараған.
Жер бетіне жар тастар мен қорым тастар шығып жатады.
Жер бедері ұсақ ш оқылы тау жұрнақтарынан тұрады.
Шөлді ландшафтыларында климат құрғақ континентті
болып қалыптасқан. Ж ауын-шашынның жылдық орташа
мөлшері 200 мм-ден 100 мм-ге дейін ауытқиды. Ылғалдану коэффициенті 0,22—0,10. Ауа температурасьі 10°С-ден
жоғары, жылдық қосындысы 3200—4000С. Суармалы
жерлерде өніп-өсу кезеңі 200 күнғе жетеді. Жазы ыстық,
құрғақ; қысы суық, қар аз түскендіктен өсімдік жамылғы
шамалы, топырақ тоңының қалыңдығы 1,5-2,0 м. Көктем
— қысқа. Көктемде эфемерлер мен эфемероидтар көктеп
жетіледі, кейбіреулері тұқым беріп үлгереді. Күз жыл
мезгілдерінің ең жақсы маусымы. Эколоғиялық жагдайдың маусымдық ыргағы жануарлар тіршілігінің негізгі
факторы болып саналады. Олардың көптеғен түрлері қыс
және жаз айларында ұйқыға кетеді. Қазақстан шөлдерінде тіршілік ететін жануарл ірдың ландшафггы түрлеріне кіші сарытышқан, зорман, қосаяқ, шағыл мысығы,
қарсақ, түлкі, қасқыр, қарақұйрық, қара құс, қаршыға,
ителгі, улы қара шұбар жылан, кесіртке, тасбақа, бұзаубас, бүйі, қарақұрт, т.б. жатадьь Омыртқалы жануарларының шикідей зоомассасы 365 кг/м2, тундра мен тайга
ландшафтысынан асып түседі.
Шөлді ландшафт зоналы факторлардың әрекетіне
байланысты екі бөлікке бнлінеді. олар: 1) қоңыр
топырақты жерге тараған, арасында дәнді шөптесіні бар
жусанды-сораңды солтүстік шөлді зона; 2) сұр-қоңыр
топырақты жерге тараған эфемерлі-жусанды оңтүстік
шөлді зона.
1.
Қоңыр топырақты жерге тараған арасында дәнді
шөптеснп бар жусанды-сораіуіы солтүстік шөлді зонасы
Каспий маңы ойпатында, Орал алды үстіртте, Үстірт
қыратында, Солтүстік Арал маңында тараган. Негізінен
атыс
Қазақстан,
Ақтөбе
облыстарының
территориясында орналасқан. Мұндагы климат жағдайы
оиотиканың дамуына біршама қолайлы келеді. Жер беті
шөлді қоңыр топырақпен жамылған. Оның қордалы
қарашіршдісі
1-3%,
қалыңдығы
12—15 см.
Қарашіріндшің қордалануы жылу мен ылғал қатынасы
тепе-тең көктемгі және күзгі қысқа мерзімде гана жүреді,
жылдың
қалған . маусымдарында
салыстырмалы
тыныштықта болады. Тіршіліктің қысқа мерзімді
оелсенділігі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің
тіршіліпнен байқалады. Ландшафтысы. жел мен су
эрозиясына тез ұШырайды. Солтүстік шөлді оңтүстік зона
оөлігімен салыстырғанда жауын-шашын көбірек түседі
оның жылдық орташа өлшемі 150—180 мм-ге жетеді де'
далалық дәнді өсімдіктердің всуіне мүмкіндік туғызады!
далалы қ дәнді өсімдіктер саз балшықты жерлермен
сапыстырғанда құмды шөлдерде көбірек өседі. Мысалы
каспии маңы мен Арал маңындағы құмдарда жусандыеркекшөпті, көделх өсімдік жамылғылары жиі ұшырайды.
Ьұл зона төмендегідей ландшафтыдан түзіледі:
1) Саз балшықты жыныстан түзілген теңізтабанды ойпатты жазықтың сортаңды қоңыр топырағына өскен бұйырғынды жусанды, итсигекті-жусанды және сортаң мен
сорға өскен қаражусанды-бұйырғынды шөлді зона. Ландшафт кешендерінде тұзды көл, тұзды қатқыл, тартпа сор,
сортаң жер мен соры шыққан шалгынды топыраққа ғана
всетш сораң шөпті қамыстар, бидайықты-ажырықты
шалғынды зона.
2) Саз балшықты және саздақты жыныстардан түзілген көлтабанды, аллювийлі жазықтың сортаңды сұр
топырағына, сор жеріне өскен бұйырғынды жусанды баялышты-жусанды шолді зона.
3) Атраулық төбелі және төбелі-бұйратты құмдарға өскен жусанды-еркекшөпті, жың» ылды-жүзгінді шөлді зона.
4) Шағылды, шағылды-төбелі құмдарға өскен жусанды-еркекшөпті, қияқты-құмаршықты, жыңғылды-жусанды, кейде көктерек пен қарағай, тал өскен орман
шоқтары.
5) Саздақты жыныстан түзілген аридті-денудациялық
жазықтың сортанды қоңыр топырағы мен сортаң жеріне'
өскен бозды-бетегелі-жусанды, әр түрлі шөптесін мен
еркекшөпті,
жусанды-бұйыргынді>і,
баялышты-қара
жусанды көкпекті шөлді зона.
103
6) Кесек тасты, қиыршық іасты усақ шоқылы ежелгі
тау журнақтарыиың қоңыр
юиырақгы жерінс өсксн
бетегелі-көделі-жусанды- шөлді зона.
'
7) Саздақты жыныстан гүзілгей деллювийлі-нролювийлі шоқы аралық жазықтың қоңыр тонырағына өскен
көк жусанды, баялышты-күйреуікті-көк жусанды шөлді
зона.
.,
8) Өзен аңғарының аллювийлі топырағына өскен шалғындар мен тоғайлар. Шөлді ландшафтының солтүстік
бөлігіндегі ландшафт қурылымында жапаңаш жартас,
бедленд, тақыр, есгіе қум, соры шыққан жер, тартна сор
және тұздьі көлдер жиі кездеседі.
II. Сур-қоңыр топырақты жерге тараған эфемерліжусанды оңтүстік шөл Маңқыстау үстіртінде, Үстірт
қыратында, Қызылқумда, Мойынқумда, Сарыесік-Атырауда, Іле жазығында, Жетісуда, Маңқыстау, Қызылорда,
Жезқазған, Семей облыстарының оңгүсгііінде, Оңтүсіік
Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Талдықорған облыстарының еолтүстігінде орналасқан. Жер бедері тен ізтабанды,
көлтабанды, аллювийлі, тау алдындағы проллювішлі
жазыктан турады. Литогенді негізі бойынша саз балшықты, саздақты, құмды шөлдер болып балінеді. Климаты
■ Ц а қ континентті. Жылына орташа 150—>10(> мм жауынЕ х і ы н түседі. Жауын-Шашынның мол түсетін кезі қыс
иен кәктемде (60%). Қысы суық, қар болмайды, көктемі
жылы, топырақ қабаты тез қызады да, эфемерлср мен
эфемероидтар қаулагі өседі. Жазы ыстық, құрғақ. Күзі
қоңыр салқын, тіршілікке қолайлы болып келеді. Өзен
торы, ағыны болмайды. Жер асты суы ащылйу, өте тереқде орналасқан. Тұщы су жетімсіздігі айқын байқалады.
Ауыз суының жетімсіздіғіне байланысты жайылымды
жер нащар пайдаланылады. Топырақ қабатының жамыл
ғысы пашар дамығап, ойдым-ойдым болып келеді. Қ\
нарлылығы төмен, қордалы қарашірігі 1—2% сұр-қоңыр
топырақ қалыптасқан. Оңтүстік шөлді зонада темеидегідей ландшафт тараган.
|| Саздақты жыныстан түзілген жазықтың тақырлары
мен еортаңцы сұр-қоңыр топырағына өскен жусандыбұйырплнды, бұйырғынды шөлді зона.
.• ,ч'
2) Саздақты жыныстан түзілген жазықтың сортанды,
тақыр жері мен сортаңды сұр қоңьір топырағына өскен
қара жусанды-көкпекті, баялышты-қара жусанды шөлді
зоңа.
3) Саздақты-қиыршық тасты жамылғымен жамылған
денудаңиялық жазықтың сортанды сұр-қоңыр топыраіы-
104
ма нсксм
«ұйыркьшды, жусамды-бұйыргыпды
) Саі.цақі і>і жымыстам іүіілгсм деллювийлі-иролюішилі жа и.іқтыц сор-гаиды жсрі мем сортам;м>і сұр-қомыр
тоиыраіыиа нсксм баялыміты, баяльммты-жусамды мшлді
5) Шаіылды, імагылды-тноелі құміа нсксм жусамдыжүгм імді, жусамды-сркекімнмті, сексеуілді іивлді :юма.
6) Са:і оалімықты жымыстаи туіілгси бэр тнбслі тсці:»таоамды жа и.іқтыц соры иіыққам жс^іме, сортацыма, соргац/ды сұр-қоцыр тоиырагыиа нскси кнк жусаиды баялышты, сорац іпнпті мінлді зона.
5
7) Саздақтан түзілгсн кнлтабаиды, аллюнийлі жазықіыц соры міыққам жсріме, сортацыма, сортаіщы сұрқоцыр топырагына осксп жусанды, баялышты-жусанды
кнкнскп, кнкискті-қара жусаиды шнлді зопа.
8) Саздақтап түзілгсн кнлтабанды, аллюнийлі, жазықг тыц соры піыққан жеріне, імалгымды, батмақтаімам міалгымды топыраққа нсксп қамысты, қогалы-қамысты
сорац пінпті піалгыиды зоиа.
1 ^ Саздакіап түзілгсп аллюмийлі, иролювийлі жазықтыц сортацды сұр-қоцыр топырагына нскеи бұйыргымды, жусаидғл-оүйырғыпды іпвлді :юна.
щ
Са *оаліпықгы жыпыстап тузілгси ірі-ірі ойпаңпып,
соры шыққап жсрі мсп тақырыпа сирек нскен сорац шәиті іпөлді зопа.
1
Жалпы іпнл зонасы лаидіиафтысы жайылымга гана
асы ауыз су қорына тікслсй
оаиланысты оолады. Ара-тұра суармалы жеріне (Сыр
ооиыпа, Іле оойыидагь; Ақ;іала нціріпс т.б.) бау-бақпіа
күріш, сқнсінвн өсірілсді.
I
II.
I
КАЗАКСТАННЫЦ ТАУЛЫ АІІМАКТАРЫНЫҢ
ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Қазақстаи жсріпіц 10%-іи таулы аймақтар алын
жатыр. Лаімммафт түзілу факторлары таудыц биіктігіис
| жәпс бслплі (>ір спдік нсмссс оойлық бойындағы клмматтық бнліктсрдс Орпаласуыиа байлапысты болады. Жазық
| жсрге
қарагапда
тау
лаіідціафгыларыпым,
іпікі
і құрылымы
күрделі әрі ор түрлі келсді. Тауда
| ламдіпафгылы зопалар мси белдсулердіц бір-бірімсн
|орын алмасуы жиі кездессді. Биіктіктсгі орыньіна қараіі
ІҚазақстан гауы аласа, биіктігі ортаіпа жәпс аса биік таулы
|аймақтардып, лапдиіафтысы болыи бнлімеді.
I 1 4 -5 3 «
І(Ь
АЛАСА ТАУЛЫ АЙМ АКТАРДЫ І1 ЛАНДШАФТЬІЛАРЫ
Республика территориисыидағы аласа таулы аймақтарға ошпа бнік смес тау сілемдері мен Тянь-Шань, Жоңғар Алагауы, Тарбағагай, Сауыр, Алтай тауларының
1900—2100 м-гс дсйінгі боліктсрі жатады. Аласа тау сшеміне
Маңқыстау, Мүталжар, Үлытау, Көкшетау, Қарқаралы,
Қьпылтас, Баяиауыл. Ереймснтау, Шыңғыстау, Қарагау,
Шу-Іле, Қалба тау жоталары да кіреді. Бұлардың Маңқыстаудан басқасы палсоюй эрасында өгкеи каледон жәңе
герцин қатиарлану ксзеғухеріпдс түзілген. Мезозой мен
кайназой эраларьища сыртқы ^үш әрекетінен үгіліп,
мүжіліи тсгістслгсн.қазіргі Сарыарқа тау жоталарының
жүйесі қалыптасқаи. Мацқыстау гауы мезозой эрасындағы киммериилық қатнарлануда түзілген. Ол да бор, палеоген дәуірлсрінде тсгістслу процссіне ұшыраған. Неогенде
басталғаи альпілік орогснез Қазақстандағы барлық таулардың жацарып қайта көтерілуіне себепші болады. Бірақ
неотектоникалық қозғалыстардыц қарқыпы аласа тауларда ете баяу өгуде. Қазақстандағы аласа таулардыц геологиялық құрылі.ісы бір-біріне өте ұқсас, көбше метаналеозоилық гақтатастан, құмтастан, кварциттен, мәрмәрлснген әктастан, гранитті, гранитоидты
интрузнядан, жаиартаулы эффузивтерден тұрады. Тек
Маңқыстау тауы ғаиа . псрмь, триас дәуірлерінің
метаморфтаиған
құмайггы,
тақтатасты
және
конгломератты жыныстарыпан түзілген. Бұлардың
қазіргі жср бсдсрі аридті дснудациялық жолдармен
түзілгсн, ұсақ шоқылы тау бастарыныц, текшеленген беткейлердіц жәпс гау алды еңісті жазықтардыц гізбегінен
түрады. Климатғық, гидрологпялық жағдайлары, соларға
орай қалыптасқан топырақ жамылғысы және өсімдіктср
мен жаиуарлар дүнисеі әр түрлі оолып келеді.
ландшафт тннтсрі жәпс олардың пегізгі құрылымы бірдей
болып келмсйді. Қазақстаниың аласа тауларында шел,
шелейт, дала, орманды дала және с>рман тиіггес
лапдшафтылар тарағаи.
' ■""у /;
Аласа таулардың піол типтсс ландшафтылары Маңқыстау таулары мсп Тянь-Шапь, Жоңғар Алатауы. Тарбағатай, Сауыр, Алтаіі тауларыпыц 500—700 м-ге дейінгі гау
жоталарыпда, тау алды, тау іші жазықтарында тараған.
Бұл жсрлсрдс табпгн лапдшафтылар өте құрғақ контннептті клпмат жағдайыпда калыптасқан. Қысы қатты,
қара суықгы болын кслсді, тұрақты қар жамылғысы болмайды. Кектсмі жылы, қысқа, тсз етс шығады, эфемерлср
мен эфсмсроидтардыц ғана киктсн, есіп жстічуінс қолаіілы. Жазы ыстық, құрғақ, ұзаққа созылады. Жазда есім106
діктсрі қураи қалады, квптсгеп жануарлары биологиялық
тыныиггық кұй кешеді. Күзі жылы, ылғалды болып келеді, өсімдіктердің күздік өніп-өсуі өтеді, жануарлары қоиданып үлгерсді. Көктем мен күзде арктикалық ауа массасының еиуінс байлапысты жиі-жиі үсік жүреді. Ол ксйбір
жылдары екне дақылдарга орасан зор зиян кел гіреді. Климаттың қүргақиіылыгыи ортаиіа жылдық жауын-шашыниың 150 мм-ден аспайтыпдыгы дәлелдейді. Жауыпшаіпыны көбіие жерортатеңіздік сииатта түседі. Эисргиялық байльіқтың мол қоры болгапымеи, ылгал балансының кемдігіне байланысты ландіиафтыиың құрамдас
бөліктері онша жақсы жетілмейді. Рас, таудаи бастау алатыи Талас, Шу, Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі сияқты өзсидер
піөл зонасындагы суармалы егістіктің көлемі 'теңейіп,
оазисті ландшафтыиың түзілуіне ссбепші болыіі отыр.
Олар, әсірссс, соңгы жылдарда гаиа шөл зоиасыпып,
лаидшафт құрылымыпаи орып алады.
Аласа таулардмң шнл типтсс лаіідінафтысының таралуына жср бсдері мсн топырақ жамылгысын түзуші
жыпыстардың литологиялық құрамы үлкси ықпал етеді.
Жыиыстарыиың литологиялық құрамыпа қарай саз
балшықты (сор мси тақыр), саздақты (сұр қоңыр жәпс
сұр топырақты жср) жөпс тасты шөлдср болын бөлінеді.
Ландшафттық карта жасау ксзінде аласа таудагы иГөл типтсс лапдшафг домиианттарының гөмсндсгщсй тізбекгсрдси тұратыпы апықталды. I) Сұр қоңыр жәие сұр топыраққа өсетіп сораң шөпті, жусапды, зфсмсрлі-жусапды,
баялыпіты-жусапды, бұйыріыиды өсімдік жамылгылары
тарагап тау іпіі саз балшықіы көлгабапды, көлтабандыаллюнийлі жазықтар; 2) тсріскеи, піагыр, жүзгіп, жыңгыл
жәие секссуіл өскеи құм бұйраттары мсп шагылдар; 3)
көкпскті, қара жусапды-көкпскті, бұйыргынды-көкискті,
зфсмсрлі-көк жусаиды, баялышты-көк жусанды, күйрсуікті-көқ жусанды жәнс пзспді өсімдік топтары тараган сұр
топырақты тау алдындагы 'сңіс кслгси саздақты жазықтар; 4) тас бұиыр^ыпды, бүныргынды, сскссуілді жамылгылар өсксн сұр қоңыр топырақты малта тас аралас саздақгы адырлапгап тау бнктсрлсрі; 5) кнк жусанды, ифсмсрлі-кнк жусанды, баялышты-көк жусапды күйрсуікті-кнк
жусапды изснді жамылгылар нсстіи сұр тонырақ дамыгаи
малта тас аралас саздақты төбслі-жонды тау бөктсрлёрі; §)
баялышты-қара жусапды, баялышты-бұйыргыпды, қара
жусаиды өсімдік тп тар ы тараіітын қоңыр түсті топырақ
дамыгаи қиыршық тасты аласа таулар.
Аласа гаулардагы кнл маңыпда. нзсп нрсніндс. ыза
сулы жсрлсріндс жәнс пасқа і‘у кнздсріндс гидроморфты
стшапагы интразоиальды лапдпіафты гараган. Оларга
жататыпдар: I) дәнді шоитссіидср мсп кнк жусапды ніилі,
ажырықты всімдік жамыліылар всстіп іііалп>ііі гопырақ
дамьнап саздақты алліошііілі жазықтар; 2) қамысты қона;
3) әр түрлі ііівнтссіндср мс.і д.иіді ііівіггссінді іналгындар,
қорысты киаіілар всстіи аллюнийлі тонырақ дамьнаи
сапдақты в»сн жаііылмалары; 4) вісп бойындагы іпурагтар мси таргпа сорлар, борықты сорлар, қатқылды сорлар
жәііс тақырлар. Аласа гаулардың шші тіпггсс лаидшафтысы врісті мал жаііылымыпа қолайлы. Гпдроморфгы
шалгыпдарДа іиабыпдықгар бар. Тау іші, тау алды жа іықтарыіп.ш, суармалы сгістіккс жарамды жсрлсріи толыгынаи оа иісті лаидніафты аЛып жотыр.
Аласа таулардын іинлсііі тшггсс ландшафгы.гары.
Алтай, Сауыр, Тарбагатай тауларыида 5(Ю—600 м—лси
900—1100 м-гс, Жоцгар Алагауыпда — 600—700 м-дсп
1200—1300 м-гс, Солтүстік Тянь-Шаньда 700—(Й0 м-дси
1500—1800 м-гс, Оңтүстік-Батыс Тяпь-Шаиьда 800 м-дсн
1500 м-гс дсйінгі тау жоталары мсн тау бстксйлсріпдс
орналасқап. Жскс дара тау сілсмдсріпдс Үлытау,
Қызылтас жәгіе Шыңгыстау гаулары жатады. Жср бсдсрі
ұсақ іиоқылы сжслгі тау жүрнақтары тарагаи жатық
болыи кслсді. Ірі тау сілсмдсріпің стсктсрі ысырынды
жыныстың тітбскісріиен түилгсп сңіс жа іықтардан тұра
ды. Олар кссск тасты, қныріпық тасты, малта гасты
болып кслсді дс, лссс нсмссс саздақты жамылгылармси
көмілсді. Бұл жсрлсрдсгі ландпіафтылардың қалынтасуыида орографнялық фактордың рвлі орасан тор. Жсргілікті жср абсолют биіктігіиің артуы мсн гау жоталарыпыН
ылгалды ауа массасын тасымалдайтыи жсл втіидс жагуыиа банлапысты аласа тауларга аііналасындагы інвлдсрмсн салыстыргаида жылына 50—100 мм жауын-інаінын
түссді. Шілдсдсгі ауаның оргапіа тсмнсратурасы 2—3°-қа
ксмиді. Гидрогермпялық кох}криңиспт 0,4—0,5-кс жстсді.
Өиіп-всу кеіеңіпдсгі ауа тсмпсратурасыпың жиыііы —
2400—2500 С. Аласа -тауларда в«еи торы сирск, квл суы а і.
Жср астыидагы су қара сулы бслдсу құрайды. Аргстиан
суы да оарпіылық. Тау басынаи агып шыққан елсп
суымсн біргс артсзнап суы сгістіктсрді суарүга жәңс ауьп
су рстінде иаіідалаиылады. Аласа таулардың ічніырагы
апіық іүсгі қычьпі қоңыр топырақты жамылгыдап тұрады. Өсімдіктері сораңдьі, жусапды, дәнді піеіггссіндср мсн
қарагандылы, гооылгылы бұталардан құралгап. Жанүар
лары спрск, ежслп қарақұіірық, құлан сияқтылар үркіп.
жср ауып кеткен. Қатір Сарыарқаның піелсйтіидс ақ бәксп сақгалган. Сарыарқадагы Үлытау. Қызылтас таулары
мси МаңқысТаудың Қаратау жәис Ақтау сілсмдсріпде
лапдіиафт кепіепдсрі жалапаш тасты копмм т: ігткі үг:ік
108
шоқмжірдап; тал ж»пс кнктсрск, қайм қ есксн ормаи шоқтары оар қиыршық тасты, СіПдақты сай-саладап; құиарлы шадіЬііі тоиыраққа нсстін ^р түрлі шнптссін мсн дәнді
шннгссін топтіірынан тұратын шалгындары бар бастау
сулы, ыза сулы ұсақ іноқы аралық қиыршық тасты
саздақты жаи.іқтан; аніық саргмлт тоныраққа нсстін
қарагаіни.пп,і-т()бьпнылы,
жусапды-дәнді
нінитссіпді
жамылгьісы оар қиырінық тагтар мси са ідақтан түгшисн
нроліоііініді-дсліопнплі жа іықтаи; сортацды саргылт жәнс
сұр қои.ыр гонырақты сорац інвнгі жусанды жамылгы
тарагап ұсақ пюқы аралық са.ідақты жаіықтап түрады.
Дсмск, ландш аф г ксшсндсрінін ксстссі бсс буынды болын
кслсді, ксіідс үпі, тнрт оүыпнан түруы да мүмкін.
І а о т а т т а лаидіпафт ксшсидсріпіц буын саиы молайгаи
саиын олардыц нміршсцдігі дс артады. Алтай, Саүыр
Тароагатаи.
Жоцгар
Алатауы
жәііс
Тяиь-Шань
тауларыныц стсктсріндсгі іпнлстіт гинтсс лапдіпаф п ар да
ксшспді оолын кслсді. Лаіідш афт ксіпсндсрі сұр жәнс
қі.гіыл қоцыр тоиырақты жсрлсрдіц жусанды-сорацды
жусаиды-допді
шніггссіпдср
мсп
эфемсрлі-жүсандьі
нсімдік топгары тараған малта тасты, саздақты- гау
стсппдсп ысырыиды жьшыстар тгібегінси тұратын сцісті
жа іықгардап
қүралады.
Лапдіпафт " ксіпсндсріпіц
қүрамыпа таудап оастау алган кіші-гірім өзси ацгарлары
да.кіреді. Олар кноінс тоғайлы, шалғынды болып кслсді
ксидс оұталы құры саіі тсктсс болын та ксздсссді. Ірі тау'
сгсііндсіі шнлсііт тииті лаидінафтмлм бслдеүгс халық жиі
қоиыстапған. Жсрі кнбіис сгісгікке пайдаланылады
Кнкніпс, жсміс бақтары, жү:»ім, гсхпикалық дақылдар
есіріледі. Суармалы тапаптарда жыл сайын тұрақты бітік
өшм алынады.
Аласа іаулардм ц дала жәпс ормаіідм дала тіпгғсс
і |
^ ғалжар, Ерсймептаү сілсмдсрі мсн
Алтаи, Сауыр, Тарбағатай, Жоцғар Алатауы, Тяпь-Шань
таулары 11ы ц 16(Ю—1800 биіктігіпс дсйін тарағаи. Қаратаүда.
Шу-Ілс, Қалоа г ж жоталсірында 1200—2100 м биіктіккс
дсйіп квтсрілгсп. Жср бедсрі үсақ шоқылардап, таү
жоталарыиап жәнс текшелі тау бнктсрлсріисп тұрады. Таү
басы жар тасты нсмссс қорым тасты, болын келсді таү
бэктсрлсрі малга тастан түіілғеп, бсткі қабг.гы лсссгі
нсмссе сапдақіы
жамылғымсп
кнмілгсп. Клпматы
қоцыржай контнпсптті болып қалыптасқап, ортапіа
жылдық жауын-шашыны 500-600 мм-дей, кейбір тауда,
ммсалы, Алғайдағы Қалба жотасына 10(Ю мм-ге дсііін
туссді. Өнін-нсу кс.ісці тау етсгіпдсгі июясвт :пптсс
ландшафт тараған бслдсудсп 10 күндсй ксіпігіп басталады.
иғнн кнктсмгі үсік нтксп соп, басталғаидыктап жсміс
і
. .
бақтарының дамуына, өге қолайлы болыгі келеді.
Темиератураш>пі, 10°С-тан жогары жиынтьны 2000Т.
Жергілікті мәні бар өзен, бастау суы баршылық. Тонырақ
жамылғысы құнары жсткілікті таулы күцгірт түсті қызыл
қоқыр топырақ пен таулы қара тоиырақ тиитеріисп
тұрады. Өсімдіктері «р түрлі пюнтесіниеи, дәпді шөптесінисп, қарагап, тобылғы, ырғай, и гмұрыи сияқты бұталардаи құралған. Тау шатқалдарына орман шоқтары вскен. Жаііуарлар дүииссіпде түрлі тышқан, борсық, қасқыр, түлкі жиі кездеседі, үкі, ителгі, бвктергі гіршілік етеді.
Аласа тауларда дала лапдшафтысы мсн орманды дала
қатар дамыған. Дала ландшафтысы тин құрайтын доминаитгары болып саиалады. Оларға жататыидар: ^таулы І
қара тоиыраққа әр түрлі шептесін мен дәпді інөптесіи I
топтары тарағап саздақ жынысты жамылғысы бар таулы і
жоталар; күңгірт түсті қызыл қоңыр топыраққа кеделі- .
бетегелі, бұталы-бегегелі-селеулі өсімдік топтары дамыған
лесс немесе саздақ жыиыс қабатымен жамылған қиыріпық тасты төбелі-жопды гау бастары; жұқалтаң гаулы
қызыл қоңыр топыраққа бұталы-селеулі-бетегслі нсімдіктср өскен қиырш ық гасты, жар тасты ұсақ іпоқылар: күңгірт түсті қызыл қоңыр топыраққа көделі-бстсгс;іі, бұталы-бсгсгслі жамылғы тарағаи малта тае нсп саздақтан
түзіліи, сай-саламси тілімденгси текшелі тау бәктсрлсрі;
қызыл қоңыр топыраққа бұталы-жусапды-бетегелі нсімдіктер нскеи саздақпеп кнмілгси жартасты, қиыріпық тасты, сай-салалы жопды-бұйраттар; таулы қара топыраққа
өскен жусанды-бетсгелі жамылғысы бар малта тасты,
қиыршық гасты Жәпс саздақты тау іші жазықтар. .Аласа
таудардың шатқалдары меп сай-салаларында тал, тсрск,
қайың және жеміс ағапггары аралас, бұталы, қорысты
тоғайлар нсксн субдоминангты лаидшафт кездесСді. ОларДЫ Ң беткей эрозиясып бекітудегі, ылғал жииаудағы рнлі
орасан зор. Жалпы аласа таулардың дала .типтес ландіиафтыларыиың жатық жерлері егістік үшііі иайдаланы- ,
лады.Егістікке жарамсыз жерлеріп мал жайылымдары.
шалғыпды шабындықтар алып жатады.
*
Аласа
таулардың
ормаиды
лаидіпафтылары. |
Кнкшетау, Баяпауыл, Қарқаралы тауларыида кездсседі. I
Олар граиитті гаулар мсн тұщы кел маіщарында тарағап. |
Орман шоқтары граиитті, гранитоидты жартастарда,
орман зопасына тән күлгіп тонырақты кел маңындагы
саздақты жазықта қалыптасқаи. Кебіне кектсрск, қаиыц,
қарағаи ессді. Олардың арасыпда бұлғыи, қабаи, шопіқа.
суыр тіршілік етсді. Айналасы далалы ландшафтымсп
қоріпалгаидықтан қасқыр, түлкі сияқты жапуарлар ксздсседі. Тас мүсіидср, орман нюқтары. тұщы кел тізбектсрі
110
бір-бірімси үйлссім тауьш, лапдшафтыға ерекше көрік
береді. Бүл жсрлер туриетік маршруттар мен саялы
демалыс орыидарьша айналған. Оларды экологиялық
жағынаи қорғау күиделікті өмір талабы. Ол ұшін ұлттық
алған
жөн.
IV
ЯВ
ЯК
ж
м
т. -
. <
БИІКТІГІ ОІЧ АША ТАУЛЬІ АЙМАҚТАРДЬІҢ ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Қазақсіап жеріиде биікгігі орташа таулар Тарбағатайдан баеқа іаульц аймақтарда жеке-дара тау жүйесін қүрамайды. Олар Тяиіі-Шань, Жоңғар, Сауыр, Алтай тауларындағы абсолют биіктігі 800—1300 м-ден 2300—2900 м-ге
дейіші тау жоталары мен беткейлерде, тау іші жазықтарыида орналасқаи. Бүл ландиіафтыиың қалыптасуында
геологиялық-геоморфологиялық ерекшелігімен бірге ауаның таулық-жазықтық циркуляциясы, ауа массасының
жоғары кетерГлуг, атмосфера шептерінің алмасуы негізгі
фактор болып саналады. Осы процестердің негізінде биіктіғі ортапіа таулық қабагга жауын-шашын мол түседі,
оның жылдық орташа мөлшері 550—800 мм. Алтайда
1000 15(Юмм-ге деиіп жетеді. Жауын-шашын мол түсегіндіктен өзен торы жиі, суы мол болады. Олар жер бетш жер
қыртысыпың тектопикалык жарықгары бойынша қарқынды түрде гілімдеген. Осылай терендігі 200—300,
300-5.Ю, 500—700 м-ге жететіп шатқалдар пайда болған'
бетксіілсрлсіі шапылган жер бс гінің шайындылы жыныстары тау ініі жазықгарын толтырган. Мысалы, Іле бойы,
Сөгеті,
Жалаңаш,
Қарқара
сияқты
тау
іші
жазықтарындагы малта тасты, қүм аралас саддақты
жышдс қаоаттарыпың қалыңдығы бірнеше жүздеген
метргс жсгеді. Орташа биік таулы қабатга ауаның
жылдық оргаіпа темпераіурасы 5—10°С. Тсмпсратураның
ЮС-дсн жогары жылдық қосыпдысы 1000—2000°С. Өніпөсу ксзеңі 98-деп 166 куи шамасында ауытқиды.
Лаидшафгыиьиі.
қүрылымында
бетксй
коріпісіне
байланысты оолагын бпіктік бслдсу айырмашылығы
айқын бапқалады, 150—200 м-ге дсйіи жстсді. Мүнымсн
.бірге, ар жсрдегі таудың бірдей абсолют бпігінде әр түрлі
ландшафг белдсулері ксздсседі. Жалны Казақстан
жеріпдсгі биіктігі орташа таүларда далалы, ормандышалгыпды-далалы лапдшафт тиитсрін қүрайтын биіктік
бслдеу гараган.
Біііқгііі ортагна тауларлһін далалы ландшафт гшіінің
тарал\ шсгі 800—1300 м-дсн 2200—2600 м-ге дснінгі абсолюг
биікіігі боііыпша анықталады. Лапдшафты белдеуі іпсктсрінің бпік гігіидсгі коріністің айырмасы 200 м-гс тсң. Лаид111
шафты.иың оұл т и і і і жусанды дәпді нінптсеіп вскен қ ү р » а қ
далалы жәнс дәнді іптітееін мен түрлі іивптесін нскеи
қоиыржай ьиналды далалы белдеудеп тұрады.
Кұріак далалы ландшафт оелдсуі Жсгісу нЩщдс,
Тарбагатай тау жоталарында іарагап. Кнбіпс күпгсй беткейлсрде 2(МК)—22(К) м биіктіккс дсйіи кнтерілсді. Мүііда
күцгірт түсті және жай гапа қьыыл қоңыр топырақты
жерге бетегс, Капкач бсп Қыргыл бозьі, еркекшни жәис
гүрлі зфемерлер мен жусаи нскеп. Қолдаи суарылган
жагдаііда бау-бақіпа, мші азыгы дақылдары сгіледі.
Қоңыржай ылғалды далалы ландшафт оелдсуі абсолют биіктігі 2000—2200 м-дсы 2200—2600 м-ге дейінгі тау бсткейлеріпдс. тау жоталарыпда жәис гау ііпі жазықтарыпда
(Кеген, Қарқара спяқты жазықтарда) орпаласқан. Бұл
жсрлсргс жауып-інаіпып мол түседі, кейде 500—600,
600—800 мм-ге деіііп жегеді. Қоңыржай ылгалды далалы
ландіпафт белдеуіиің күигей бстксйлі жәис терісксй
бсткейлі түрлсрі бар. Күигсй беткеилі түрі Талас жәпс
Кыргыт Алатауыида дамыгаи. ЛаіідіпафтыларҮ.іпың
биогсиді құрамдас бнліктеріп қиырпіық тас араласқап
саздақты пстічде қалыптасқаи қара сұр жәис таулыдалалы топырақта нсетін ер гүрлі пінптссін мсн қыргыз
бозынап. жүлгелі бетстедеп құралкан нсімдік жамылгысы
құрайды. Тсріекей бетксйлі қоңыржай дала лаидшафт
бслдсуі Казақстаниың таулы аймақТарыиың бәріидс дс
дамыган. Лапдпіафтысыпып. құрылымдық бнліктсрі
қиырніық тас араласқап саздақты жыныеты псгізіпдс
қалыіпасқап куңі ірт түсті кы нлл қшц>ір топыраққа өсксп
остсгслі-оүталы әр түрлі іпніпссіи жәнс бстсгслі бозды әр
түрлі пінптссіи нскси тнбслі қырқадан,/гау жотас:ының
жопыпап; таудың іпалгыпды қара тоиыраіыпа нскси
дәиді нінптссінді-әр гүрлі 11ІНІі гссіп, бүталы әр түрлі
шннтссііі
нсксн
жатық.
бстксйлсрдси,
ЖОІІДЫ
қырқалардан; таулы-далалы жәие таулы-ніаліынды қара
тоныраққа нскси әр түрлі ишитссінді-дшіді ншитссні
нсксн тау ііні жатықгыгыиап түрады. Бүлар іиііиара
иіабындыгы оар жаііылым рстіндс найдаланылады.
Ормініды-шалгыпды дала.іы ландіпафг тииі жалиақ
жаиырақты, қылқан жапырақты ормаиды, субалыйлік
піалгыпды жәпс іпалгыиды-далалы бслдсулсрдси түрады.
Таоигатта оүлар күрдслі лаидіпафт қүрылымын түісді.
/Калпақ
жаііііірақгы
ормапды
Ллпдшафт бслдсуі
1300—1500 м-гс дсйіпгі тау бсгкс йлсріидс тарагаи. Ол Батыс
жәпс Солтүстік Тяпь-Шаіп>да жсміс агаіиты, Жоңгар
Алатауы мсп Ал гаііда кнктсрскті, қайыіщы болып кслсді.
Тяпіэ-Шапі, га\ыпдагы жсміс ігаіптардың (жабаііы алма
мси орікіің) гспо(|)ондық маңычы орасан тор, кнктсрск
псн қаймн, аганітары остксй бекітуде үлкен р ө л атқарады.
Қылқан жапырақты орман белдсуі 1300—1500 м-ден
2700~2900 м-гс дсйінгі т е р іс к е й беткейлерде таудыц Сүр
түсті орманды гопырақтарында дамыган. Орманда ТяньШань ніыріпасы, қарагай, самырсын. май қарагай нседі,
белдеудің жогарьк бнлігінде аріпалы орман Оасымырақ
келсді. Ормап арасьшда шымқай қара топырақты жергс
еексн биік шнитесінді шалгынды алаңдар кнн. Ортаиіа
биік гау бслдсуінің шымды қара тонырағында нсстін дәі щ і
шнп гссінді. ә р түрлі шнғпссінді субалмшіік ніалғын
тарағап. Мысалға, Ілс Алатауындағы Асы жайлауын
атауга болады. Күнгей бсткейдің ғаулы даласы ежелден
қыстау рстінде найдаланылады.
АСА БИІК ТАУЛЬІ АЙМАҚТАРДЫҢ ЛАНДШАФТЫЛАРЫ
Қазақстандағы аса биік тауларға Тянь-Шаньдағы
Өгсм, Талас, Қырғыз, Іле Сырты, Күнгей, Теріскей, Кетпен
тау жнгалары, Жоңгар Алатауындағы Қонндытау,
Тоқсанбай, Тышқаптау, Солтүстік Жоңғар Алатауы тау
жоталары, Сауыр тауы, Алтайдагы Оңтүстік Алтай,
Қатын тау жоталары жагады. Бүлардың тектоникалық
қүрылымы мсн ғсолоғиялық қүрылысы бір-біріне үқеас.
Альпілік орогснезғе дойінгі жср бетінің бсдері, қазіргі
Сарыарқа сииқты жас қалқанды нлатформалық жазық
болатын. Альпілік орогенез басталысымен жер қыргысы
тектоникалық қозғалысыпың белсенділігі байқалады.
Атан айтқанда, жас қалқанды гілатформалық жазықтар
жеке-жеке оиырықты блоктарга бнлшектеніп, орқаш гау
болып кнтерілсді, онырықтары ойылыгі, тнмен түсіп, тау
іші жәнс тауаралық жазықтарды қалыптастырады, Жер
бетінің гектопикалық амплитудасы 3000-5000, 6000-7000
м-дей. Осыйай Қазақстан жеріндегі мезокайнозой
кезеңдерінде тегістелін жас нлатформалық жазыққа
айналғап ежелгі каледон және герңин қатпарлы тауларын
альпілік кезеңіидсгі тектоникшіық белсенді бөліктерінде
қазіргі қатиарлы-жақнарлы аса биік жаңа тау түзілген.
Олардың абсолюг биіктігі 3000—4000 м, Хан тәңірі Қазақстанның ең биік нүктесі (6995 м). Аса биік таулар метаморфтапып тастанғап қара, жасыл түсті тасты, кварңитті,
гиейсті, мәрмерлеигеп әктасты, қүм тасты жыныстардап’
граиитті, грапитоидты иптрузиядап және жанартаулық
эффузивтен түзілгеп. Жср бедері тектоникалық-эрозиялық, тсктоникалық-дснудаңияпық жолмен дамыған. Тектоникалық жарықтары бойынша терең шатқалдар тараған. Тау басында үшқыр шыіщар жиі ксздеседі, тау жоталары кнбіне кышіы болып келслі. беткейлспі тік кияпы
1 5 -5 3 6
113
Қазіргі жер бедерінің дамуында жер қыртыеының неотектоникалық қозгалыс қарқыны басылмаган, соның
нәтижесінде жиі-жиі жер сілкіну болып тұрады. Есептеулерге қарагапда тау басы жыл сайын 5 мм-ге көтерілуде,
таулардың кнтсрілуі мен денудацияланып тегістелу процестері қатар жүріи жатыр. Қазіргі денудациялық
процестің ежслгі қатпарлы дамыган жерлері аз емес.
Мысалы, Алтай тауындагы аса биік тау басындағы аридтіденудациялық жазықтар осылай түзшген. Мүнда таулы
тундра мен жалаңаш кесек тасты гау басы ландшафтысы
дамыған. Тегістелген тау басындагы жайлау, әсіресе
Кетпен тау жотасында өте жақсы сақталған.
Аса биік тауларда климаттың биіктік белдеулігі байқалады. Климаттық биіктік белдеулер таудагы ауа массасы
мен айналасындағы жазықтардағы ауа массасының тәуліктік, маусымдық циркуляциясына, ауа температурасының биіктік артқан сайын кемуіне, температуралық инверсияға, ауа фронттарының күрделенуіне, ауадағы су
буының конденсациялану және сублимациялану процестеріпе байланысты қалынтасады. Әрбір 100 м көтерілген
сайын ауа гемпературасы 0,5° — 0,6 -қа суынады, орташа
жылдық жауын-шашып 50—60 мм артады, өніп-өсу кезеңі
3—5 күнге кемиді. Таулардың биікпгі артқан сайын климаттың
қалыгггасуына
атмосфераның
жоғары
қабатындагы ауаның еркін жағдайдағы циркуляцияськ
басым әрскет етеді. Климат суытады, ауаның орташа
жылдық температурасы 5°С-тан 0°С-қа дейін төмендейді.
Температураның 10 С-ден жоғары жылдық жиыны 1000°Сдей, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 500—700
мм-дей болады. Жауын-шашын көбіне қар күйінде түседі.
Жазы қысқа, мамырдың аяғында басталып, тамыздың
аяғына
дсйін
ғана
созылады.
Қыркүйекте ауа
температурасы күрт тнмендейді де нағыз күз басталады,
көп .кешікпсй- қыс түседі. Түнгі суық, қысқа өніп-өсу
кезеңі. күшті жел, т.б. ландшафт биоқүрамдас бөліктерінің
дамуына қолайсыз әсер етеді. Алтайда 2600, Сауырда 3150,
Жоңғар Алатауында 3200, Теріскей Алатауында 3450,
Күнгей Алатауы мсн Іле Сырті»? Апатауында 3560, Қыргыз
Алатауында 3660, Талас Алатауында 3230 м-ден жоғары
көпжылдық мүздықтардың шекаралары басталады.
Табиғи
лійідшафтының
биологиялық
белсенділігі
тоқталады. Кннжылдық мұздықтардан өзен суы бастау
алады, езеп торы баршылық. Негізгі өзендеріне Ертіс,
Лепсі, Ақсу, Қаратал, Іле, Шу, Талас жатады. Өзендері
жазда (мұздықтар ерігеіще) толысады. Өзен бастауының
тұйықтарында морсналы үйінділермен тосылып бөгелген
көлдер бар. Олар онша үлкен емес, гидрологиялық
114
режимдері мұздықтардың еруі мен қатуына байланысты
қалыптасқан.
Аса биік таулардың топырақ, өсімдік жамылгысы
жылу аз, ылғалы мол жағдайда дамыған. Гумидті
процеске қарағанда өсімдік қалдықтарының шала шіріп
қара қордаға айиалуы басым. Тасты жыныстары төменғі
температуралық ортада суыққа шыдамай жарылып,
үғіледі, сөйтіп ол кесек тастардан тұратып топырақ,
өсімдік жамылғысы жоқ жалаңаш тасты ландшафт
белдеуін құрайды. Аса биік таулардың төменгі бөлігінде
шымды топырақпеи жамылған шалғынды-далалы
ландшафгылар тарағаи. Олар субальпілік белдеулеріп
құрайды. Аса биік таулардың жоғары бөлігінде таулы
тундра мен нивальды және гляциальды ландшафт типтері
дамығаи.
Субальпілік шадғын тараған ландшафт белдеуі абсолюг биіктігі 2200—2500 м-ден 2600-3200 м-ге дейінгі тау
жоталары мен беткейлерінде орналасқан. Көбіне теріскСй
беткейінде, тегістелген тау жоталарында дамыған. Субальгіілік шалғЫн таулы шалғынды қара топыраққа өсетіп
түлкіқұйрық, қазтамақ сияқты дәиді шөпгесін топтары
мен әр түрлі шөптесін құрайды. Таулы шалгынның
қарсысындағы
күнгей
беткейдің
таулы
далалы
топырағында бетеге, атқонақ сияқты дәнді шөптесін өскен
далалы және күреңсе, өлеңшөп өсетін шгшғынды-далалы
белдеу тараған. Шалғында да, далалықта да арша ағашы
өседі. Оның беткейді бекітудеғі маңызы зор. Күнгей
беткейде жартас пен қорымтасты үйінділер жиі кездеседі.
Олар
шалғынды-далалы
жайылымның
кұнын
төмендетеді.
Субальпілік ландшафт белдеуін альпілік лапдшафт
белдеуі алмастырады. Оның абсолют биіктігі таудың табиғат жагдайьша байланысты болатын таулы аймаққа
түскен ылі'ал мөліиері артқан сайын т,ау басынаи етегіне
қарай тәмендейді. Альпі белдеуі Алтайда 2000—2500,
Сауыр-Тарбағатайда 2500—3000, Жоңғар Алатауында
2200—3300, Тянь-Шаиьда 3000—3700 м биіктікте тарағап.
Белдеудің күнгей және теріскей беткейінде бірдей
йолмайды, айырмасы 100—200 м-ге жетеді. Бұл айырма
ландшафт құрылымынан байқалады. Теріскей беткейде
таза шалғын тараса, күнгей беткейде ландшафг кешені
шалғыпды-далалықтан құралады. Топырақ псн өсімдік
жамылгысы жоқ жартас пен қорымтас та кездеседі. Альпі
беллеуінің жср бедері жас болыгі келеді. Ойыстар,
шаіқалдар, қия беткейлер, қырлы тау жоталары осы
ксздсгі жср бедсрі ксшснінің п егіл пішіні болып
саналады. Климаты — ауаның бос тропосфералық
115
қабаті>іпдапл циркуляциясына байланысты қалыптасады Соидыкіаи жыл бойьі қатгы жел согын гұрады. Қысы
суық ұ'$ак 8—10 айга дсйііі созі.ілады, жазы салқын, қысқа
15—25 айдап аснайды. Ж ылдыц ортаиіа жауын-шашын
мелпісрі 8СМ)—1(ММ) мм-дсй, көбіие қар күйінде түседі. Қар
жаугап ксздс ұйытқып соққаи жел оны тез арада жер бсдсріпіц тсрісксй жагыпа үйіи тастайды. Ойыс иен шатқал
тұйықтарыиа жмпалгап омбы қар кей жылдары еріп
үлгірмсйді. Алыіі белдсуіндс қар көшкіиі, сел тасқыны жиі
болып тұрады. Топырагы кнбіне саздақты жамылгысы
бар жсрдс гапа дамыган, қара іпіріндісі 15“"20%-ке дейін
жетстіп шымды таулы іпалгынды тонырақ тараган. Онша
биік смсс әр түрлі піоптесіпді-кобрсзиялық шалгын өскен.
Арасыида дәрулік қасисті бар әсімдіктер кездеседі. ШалГЫИЫ жазгы жайлау рстіидс найдалаиыдады. Түз тагыларыиаи гаутскс, суыр, барыс, ұлар, т.б. тіршілік етеді.
2900—ЗЮ0 м-дси 3400—3800 м-гс дейнігі биіктікте таулы
тупдралы лапдіпафт ослдеуі орпаласқан» Бұл
таулышымды, жартылаи шымтсзскті топыраққа өскен жатаған
шәпті кёгал жұрпақтары бар ірі-ірі құздар. Таулы тундра
өсімдіктсріпіц н п і і і-осу ксзеці нтс қысқа болады, күн сәулссі ауада сунлмсіі түскснімсп қызу осрмсйді, түн суық,
күндп сшіқын, жсл күипі соіады, топырақ беті тоқ болын
жатады. Топырақ, нсімдік жамылғысы нашар дамыған.
Таулы тундра топырағына мүк, қына, жатаған бүталар
ғана нссді. Лапдінафт кснісніндс жалацаш тасты жерлер
басым орып алған.
.
Аса бнік таулы нинальды және мұздықты ландшафтылар гау жоталарыпыц қырқалары меи қүзды шындарында бір-біріпс кірігісс ориаласқан. Олардыц лаидшафтылық бслгілсріп ажырату нге қиын. Мүндай әрекеттің практикалық мәиі дс жоқ. Карлы және мұзды ландшафт белдеулсріпің тнмснгі иісгі биіктік жнніпеи қар жиегінің биіктігіпс сәііксс кслсді. Тсрісксй бсткейдсгі абсолют биіктігі
Алтайда 2700—2800, Сауыр мси Тарбағатайда 3000—3100,
Жои,ғар Алатауыида 3200—3300, Тяпь-Шаньда 3500—3600
м-дси жоғары тарағап. Лапдшафтылары аркгикалық климат сскілді қатал суық жағдайда қалыитасқан. Ішкі ландшафт қүрылымы тау жоталарыиың үшкір шынды басынан, мүздықтан, морсналы үйіндідсн, мореналы кнлден
түзілгси. Бүл ослдеудс жср беті жынысы суыққа шыдамай
күпггі үгілсді. Қар мсн мұздықтың шұғыл еруі кезіндс
үгінді жыныстаи балты қты -тасты ссл тасқыны найда
болады. Лаидиіафт ксшспіндс таулы-аңғарлы мүздық,
қайрапды мүз, биік таулардың бстксйіндсгі мүзды алаң,
кніпкіпді қорымтас, морсиалы қайраң учііі ксздсседі. Аса
биік таудың моім і қар мси мұздық ландшафт белдеулерін
халы қ ш аруаш ы лы гы нда игсру өге қиын. Мұпда мұз
болып қатқан тұщ ы су көздері бар. Олардан жергілікті
өзендер баеталады.
III. ҚАЗАҚСТАННЫН. ЛАНДШ АФТЫЛЫҚ
(ФИЗИ КАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛ ЫҚ) АИМАҚТАРЫ
Қазақстан территориясындагы ландш аф ты ларды типті (зоналы қ немесе биіктік белдеулі) таксаном иялы қ жүиеде қарастыру жеткіліксіз. Л андш аф ты ларды биоклиматты к ерекшеліктерімен бірге түзілу жолдары арқы лы да таныгі білу керёк. Геологиялық-геоморфологиялық түзілу
жолдары мен неоген-антропоген дәуірлеріндегі даму тарихы бойы нш а Қазақстан территориясыпдагы лапдш аф ты лар есгіз л ан д ш аф ты л ы қ (ф изикалы қ-географиялы қ) айм ақ құрайды.
1) Ш ы ғы с Епрона ж азы ғы . А йм ақ ежелгі (кембрий
дәуіріне дейінгі) Ш ыгыс Европа нлатформасынын, оқтүстік-ш ыгысындагы Каспий м аң ы синеклизасы ны ң құрыл ы м д ы қ негізін құрайты н Касний м аңы ойпаты мен Ж алпы Сырт, Орал алды (Жем) қы раттары н қамтиды. Жер
қ ы р ты сы н ы ң пеотектоникалық қозгалыстары мен теңіз
трансгрессиялары ны ң сипаттары на қарай (Каспий м аңы
ойпаты, Ж алп ы С ы рт пен Орал алды қы раттар) облыстарға бөлінеді. Л ан д ш аф ты л ар ы н ы ң қалы птасуы нда
Ш ыгыс Е вропаны ң ауа м ассасы н ы ң әрекеті басым. 06лы старды ң әрқай сы сы дала, шөлейт, шөл зоналары на
және оларды құрайты н өлкелерге жіктеледі. Жері
егіншілік пен ж ай ы лы м үшін пайдаланы лады .
2) Батыс Сібір ж азы ғы . Бұл ай м ақ тектоникалық
жағынан Батыс Сібір п л и тасы н ы ң оңтүстій бөлігін қамтиды. Жср бедерінің неоген-антропоген дәуірлеріндегі
дамуында күрделі өзгерістер байқалған жоқ. Жер бетінде
реликтілі көлдер көп тараған. Климаты ты м континентті,
ландш афтары орм анды дала зонасы на және оларды ң
зона ар ал ы қ өлкелеріне жіктеледі.“Бұл ай м ақта ресгіубликапың негізгі егіс алқабы орналасқан. Егістіктердің үлесі
көл аралы қ алқаптарда 80—90 процент, көл м аңы нда
50—70%, жонды ден удац и ялы қ ж азы қтарда 40—60%. Егістікке
ж арам сы з
жерлер
ж ай ы лы м
ретінде
пайдаланылады.
3) С ары арқа каледон жоне герцин тектогенезінің нәтижесіндс көтерілген тауларды ң мезозой мен кайнозой арасында қирагі-бұзылып қалы птасқан ұсақ ш оқы лы тау
жүрпақтары тараган ж азық. Климаты сібір антициклоны
әрскетіиен ты м континентті болы п келеді. Л андш аф ты ла117
%
•
ры дала, шелсйт зоналары мсп оларды құраитын өлкелергс тонтасады. Са ідақ жсрі сгістіккс, тасты және құмтасты жсрі жайылым рстіпдс пайдаланылады. Ылгал
балансыиып. ксмшілігіп Ертіс — Қараганды каналы мен
жергілікті жср аеты суыііып, сссбіңен толықгырылуда.
4) Тұран жазығьі. Аймақтың негізің эпигерциндік
платформалық құрылым — Тұрап плитасы құрайды.
Оның жср бсдсрі меіі топырақ жамылғысы палеогендік
карбопаггы террнгсп жыиыстары меи неогсн-антропоген
дәуірлсрінің құмды, малта тасты моласса үгінділерінен
гүзілгсп. Климаты құргақ континентті. Аймақ дала,
шелсйт, іпнл зоналары мен оларды құрайтын өлкелерге
бөлінеді. Қы >ыл қоңыр, бозгылт қоңыр топырақты жерлерінс сгін салынады. Жср псгізінсн жайлым ретінде иайдалапылады. Ауыл шаруашылыгыпың жетістіктері су
проблсмасымсн гыгыз байланысты, жсргілікті жер асты
суып пайдалапу кслелі мәселе болын отыр.
5) Орал тауы. Бұл аіімақгы Орал тауының жалғасы
болып кслстіп Мұғалжар тауы алын жатыр. Силур және
деноп дәуірлсріпің жасыл тасгы эффузиисыиап, габбро
тәрізді иптрузиидап түзілген. Ландшафтылары аласа таулы синагга болғандықтан, құргақ коптиисптті климат
қалыптасқап. Топырақ қабаты мсн есімдіктср жамылғысы нашар дамыған. Нсгізінсн мал жайылымы ретінде
пайдалапылады. Жср қойнауында тас кнмір, мұнай.
маргансц, фосфорит, мыс, т.б. кеп орыпдары бар.
6) А'лтаГі-Саян таулары. АГімақ герцин қатнарлығында
пайда болғаіі, нсгізі гранитгі батолиттен, саздақты, крсмниГілі тақгатастан жәнс құм тасган түзілген. Неогснантроіюгсн жамылғысы жұқа, жср қойнауындағы ксндсрі
жср бстіпс жақыи жатыр. Кснді Алгай интрузиясъі11да
қорғасын, мырыіп, қалайы, мыс, нольфрам, куміс, сынап
бар. Нарын жәпс Күршім жоталарында алтын және сирек
мсталдар, Қалба жотасында қалайы мәнс вольфрам
кеидсрі ксздессді. Алтайда ылғал мол. Жылдық орташа
жауып-шашын мнлшсрі тау стсгіпде 300—400 мм, тауда
1000—1500 мм-ге жстсді. Атмосфералық жауын-шашын
шамасы жсткілікті жәие олардың жыл басында
бірқалынты бнліпуі ормап зопасының ксңіпсп тарауына
қолайлы әсср стеді. Ормап гау бетксйлерінің барлық өп
бойында нссді. Таулы орманды күлгіп топырақтағы
ормаи зонасынан биіктігі оргаиіа таулардың геменгі шсгі
басталады. Мұпда 850—900 м-дсн 1600—1700 м-гс дсйінгі
биіктіктс сібірлік қара самырсыи мсп қайынды
шыріиадаіі гұратын қара ормаи ессді. Оііы самырсын
мсн
балқарагаГідап гұрагып ормаи ауыстырады.
118
|
|
2700)0 м абсоліот биікііктеп биік таулы бәлік баста\ады ди, іл/іңиальды-пинальды зоиамеи алмасады.
7)
Жоцғар-Сауыр-Тарбағатаіі тауларьц Бұл аймақтың
геологиялық ііегізі өтс күрделі құрылымиаи тұрады.
Төмеигі палсочойлық кристалды тақтатас, кварцит, гпейс,
мәрмәр, грапипердсп, орга палсозойлық теціз іннгіиділсріиси, карбон меи иермь дәуірлерінің жаиартауылық
жыиыстарыиан тузілген. Беткі жамылгысы иеогсидік құмтас, сазтас қабаттарынап, антропогепдік лесс, қойтас, малта тасган түзілгеп. Қойпауыида полиметалл, мыс, сирек
металл ксндсрі бар. Аймақ Сауыр-Тарбагатай жәнс Жоцғар өлкелсріис бнлшсді.
Сауыр-Тарбагатай влкесініц лаидшафтысыида сібірлік-монголдық типі басым келеді. Сондай-ақ ортаазиялық
ландшафт та ксздессді. Облыста биіктігі орташа таулы
дала, орманды-шалгыпды-дала, шалгынды және аса биік
таулы і^Гяциальды-пивальды зоиалары дамыган. Таулы
қара топырагында биіктігі орташа таулы дала зонасының
екі ландшафтты бслдеуі орналасқан. Абсолют биіктігі
90—100 м-дец 1300—1400 м-ге дейінгі төмснгі белдеу бетегелі-бозды, 1500—1600 м-ге дсйіигі жогаргы белдеу бозды-әр
түрлі шөнті жәие бұгалы (итмұрынның, қараганның,
қарагайдыц ну бұталары) ландшафттармен сипатталады.
Далалы зонадан жогарырақ 2200 м-ге дейінгі биіктікте
орманды-шалгыпды дала зонасы тараган. Сібір балқарағайыпыц, шырпіасыныц, аршаныц жұрнақгары бар. Аңғарлардың бсткейінде шетен мен тал өскен. Күнгей беткейі меи үсгірггі қырқасына піөптесінді дала өсімдіктері
өседі. Биікгігі орташа таудағы шалғынды қара топыраққа
өскен субальпілік жәие альнілік шалғындармеи сипатталады. Субальиілік жәііс альпілік аралас шалғындар
2000—2200 м-ге дейінгі, алыіілік газа шалғын 2400-2500 мден 2800-3000 м-гс дейіпгі абсолют биіктікте кездеседі.
2800—3000 м-дсн жоғарыда биік таулы гляциальдыңивальды зона жатыр.
Жоңгар әлкесіпіц ортаазиялық ландшафтысында аласа таулы шөлді-швлейтті, биікгігі орташа таулы далалы,
орманды-шалғыиды-далалы, биік таулы шалгынды-далалы және гляциальды-нииагіьды зоналар тараған. Аласа
таулы швлді, шөлсйггі ландшафтылар таулы қызыл
қоңыр жәнс қара топырақ тустес қабаттарда вскен дәнді
швптесіиді әр гүрлі швптссіндср мен бұгадан түзілген.
Бұл зона 700—800 м-дсн 1200—1400 м-ге дейінгі биіктікте
тараған. Биіктігі орташа таулы ормапдм-шалгынды дала
зопасы скі бслдсугс жіктслгси. Таулы ормандық қара сұр
жәнс
гаулы шалгмндмқ қара топырақ іспеттсс
топырақтагм жалиақ жанмрақтм ормандар мен дәнді
119
шөптсспіді-әр түрлі піиптссіімср белдеуі 1200—1600 м-ге
дейііпі биіктікті қамтығап. 2200—?300 м биіктікке дейіпгі
таулы ормапды қара сүр жәііс қара топырақ гүстес таулы
іііиліыидьі гомыраққа шырміалы, майқараіайлы ормап
ескси. Аса бпік гаулы міалгыпды кніа субальпшік жәнс
алыіілік
ландпіа(|ггылар
бслдсуімсн
сииапалады.
2200—ЗИИ) м-лік бпікгік гсгі гаулы шалгынды қара
субалыіілік топырақта субалыіілік піалгынды, аршалышалкыпды далшіы белдеу жатыр. 3400—3500 м-ге дейінгі
биікгіктсы альіімлік таулы шалгыпды топырақта альпілік
әр түрлі шннті іналғыпды жәие бетеғелі-сүлы басты
далалы бслдсу, 3200—3500 м-деи биікгікте тау бастары мен
беткейлсріиде биік таулы ғ.іиңиальды-иивальды зона
орналасқаі .
'
І11ІІІ
8)
Тяш.-Шань гаулары. Аймақ кембрий дәуіріне
дейінгі
гастаиған
іингінділерден,
метаморфты
жыныстардан,
иалеозойлық
ингрузиялар
мен
эффузи втсрден
түзілген.
Геологиялық
негізініқ
тектоііи кал ы қ түзілісі әте күрделі. Каледон және герцин
тектогсіісздсрініц пәтижесінде көтерілген тау жоталары
неогеп дәуіріне дсйінгі аралықта денудацияланып
тегістелгсп, абсолют биіктігі орныққан. Неоген-антропоген
дәуірлеріпдс
алыіі
тектогенезі
мен
қазіргі
неотекгоникалық қозғалыстыц нәтижесінде қайтадан тау
блоктары көторіліп, жас тау гіішініне ие болды. Аймақ
лаидшафтысыныц ерекшеліктері екі өлкеніц бөлшектенуіне иегіз болып отыр.
а) Солтүстік Тянь-Шаиь гаулы өлкссі кәдімгі ортагізиялы қ лапдшафтысымсн сипатгалады. Таулы орманды
қара түсгі жәііе қара топырақ түстес таулы шалғынды
дала топырақты жсрлерде шөлейтті дала, орманды-шалғынды дала зогіалары орналасқан. 800—900 м-ден
1000—1200 м-дсн 1700—2100 м-ге дейінгі биіктікте дала
зоналары дамығаи. Биіктігі орташа таулардыц төменгі
белдеуіпде (1700—2100 м) шыршалы-көктсректі орман,
ортацғы гүсыпда (2000—2300 м) шыршалы орман, ал одан
да биіктіктс (2300—2700 м) шырша алқаптарыныц
жұрнағы бар субалыіілік шалғын өседі. Таудың ұшар
*
басыпда іналғмндм және гляциальды-нивальды зоналар
кездсседі. Олар төрг лапдінафты бслдеуімен синатталады.
2600—2800 м-лік биіктікте шыршалы алацдардың жұрнағы
бар субялыіілік шалғын, 2600—2800 м-ден 3000—3400 м-ге
дсинпт тау оетксилсрі мсн жоталарында таза суоалышнк
шалгын, бұдап жоғарыда 3800 м-ге дейінгі арапықта
субнивальды бслдсу жатыр. Бұл белдеу биік
таулы
гляциальдьі-пинальды зоиамси алмасады.
120
ә) Батыс Тяпь-Шаііь таулы нлкссінде ортаазиялық
ландшафг басым жәпе алдыцғы азиялық ландшафт кездессді. Мұида аласа таулы піөлді, шөлейтті, субтропикті
дала, қоңыржай белдсулі дала, шалғынды-бұталы-дала,
биіктігі орташа таулы орманды-шгшғынды-дала, аса биік
таулы шалғынды-дала жәіте гляциальды-нивальды зоналар бар. Аласа таулы сұр тонырақты соранды-жусандыэфсмерлі ш ел Қаратауда кездеседі. Сұр қоңыр және
қоңыр топыраққа есетін сораңды-жусанды-арпабасты
бетеге өсстіп шөлсйт Шу-Іле тиуларында дамыған. Таулы
қара топырақ тұстес жерге өсетін дәнді шөптесінді-эфемерлі субтрониктік дала Өгсм тау жотасына тараған.
Қоңыржай бслдеулі газа дала мен шалгьшды-бұталыдала барлі>іқ тау жоталардың 1000—1250 м-ден 1600—1800
м-ге дсйінгі биікгікте кеңінен тараған. Биіктігі орташа
таүда ормапды-іналгыпдық-дала зонасы қалыптасқан.
Оның төмснгі бслдеуі (1000—1200 м-ден 1700—2000 м-ге
дейін) таулы орманды қара қоңыр топыраққа өскен грек
жаңғағы, жабайы алма, үйсңкі өскен жалпақ жапырақты
орманнап тұрады. Жоғарғы белдеуіне бидайықты-әр түрлі
шөнті дала мен 1700-2500 м-ге дейінгі таулы қара сұр
топыраққа «сетіп бұта тараған. Аса биік таулы шалғындыдала зоиасы скі белдеумен сипатталады. Субальпші
шалғынды-дала белдеуі таулы шалғындық-дала және
субальпілі қоңыр тоиырақта өсетін 2300 2500 м-ден
2900—3100 м-ге дсйінгі биіктіктерде қалыптасқан. Бұдан
жоғары 3400—3600 м-ге дейінгі аралықтағы таулы
шалғынды алыіілік топырақта өскен әр түрлі шөпті-дәнді
шөптесінді альпілік шалгын жатыр. Бұл белдеу 3400 3600
м биіктікте аса биік таулы гляциальды-нивальды зонамен
алмасады.
г
1 6 -5 3 6
121
КЕЙБІР ҮҒЫМДАР МЕН ТЕРМИҢДЕРДІҢ ҚЫСҚАША
ТҮСІНІКТЕМЕСГ
АБИССАЛЬДЬІ БЕЛДЕУ — тереңдігі 2500-ден 6000 м-ге дейінгі мухит
түбі.
*
АВТОТРОФТЫ АҒЗАЛАР — қоршагам ортадагы бейорганикалык
заттан фотосинтез немесе хемосинтез процесі кезінде органикалық зат
түзеді.
АГІЧЖЕШЕН — қазіргі кездің талабына сай ірі ауылшаруашылықты орталықтар.
НН
АДВЕКЦИЯЛЫҚ ПРОЦЕСС — ауаның горизонталь багыттагы
ауысуына байланысты болатын түман түсу, найзагай жарқылдау үсік
үру қүбылыстары.
1
АККУМУЛЯЦИЯЛЬІҚ ПРОЦЕСС - су, жел, т.б. әсерінен әр түрлі
бос жатқан мннерал шөгінділері мен органикалық тұнбалардын біп
жерге жиналуы, үйілуі.
/
™
АКТИНОМЕТН - атмосферада, підросферада және қүрлық бетінде
күн сәулесшің таралуын, түрленуін ессптейтін геофизикалық құрал.
АЛЛЮВИИ — үйінді жыныстарлың өзен суымен шайылып өзен
арналарына жиналатын шөгінді.
’
АЛЬПІЛІК ТЕКТОГЕНЕЗ — жер қартысының неоген дәуірінен осы
кезге деиінгі таулаізды жаратушы қозгалысы.
жер бетінің күн сәулесін шагылыстыр
ж
М
| —
сипаттаитын фотометриялық шама.
АНТИЦИКЛОН — атмосферадагы ауа қысымы жогары аймак.
АНТРОПОГЕНДІ ӘРЕКЕТ — адамның ландшафтыны өзгертү
әрекеті.
г 3
АНТРОПОГЕН ДӘУІРІ - жердің геологиялық тарихының қазіргі
бҮРЬ,Н басталган деп шамаланады.
. П І П л и и ьгіді ЛАНДШАФТ — адам әрекетінен түлеп гайта
түзілген ландшафт.
‘
АНТРОПОГЕНДІК
ФАКТОР
— ландшафтылардың
пайда
болуындагы адам орекеті
г
АРЕАЛ — жер бетінің жануарлар мен өсімдіктердің белгілі бір
түрлері тіршілік ететін бөлігі.
р
АРИДТІ ЛАНДША.ФТ (қуаңшылық ландшафт) — қүргақ жылы
ландшафг,СТЬ,Қ континенттік ™имат жагдайында қалыптасатын
Ж. Н^ А ЦИРКУЛЯЦИЯСЫ - жер бетіндегі ауаның әр түрлі қызуы
және ондаіы қысым аиырмашылыгы салдарынан пайда болатын аүа
агыстарының жүиссі.
3
-• ^ЭРОТЕГМИКАЛЫҚ ГРАДИЕНТ — ауа температурасының белгілі
бір өлніем аиырмасы баиқалатын биіктік.
ж ы н Г ЛИТ ~ Жер ҚЬІрТЬ,СЬІНЬЩ беткі қабгтына қатқан интрузивті
^ШӨЛ адь|р) — эР°зияның әрекеті нэтижесінде қүргақ
климат жагдаиында панда болган аласа т?улы жер бедерінің күрдещ
кеш" и' р,нш
6„оц“ о ™ к ” Х ү “ ЛП 1
бе™
6ір
гы лы ” ОНИКА ~ ТІрІ агзаяар «•ұы.іысының заңдылықтары туралы
агза
тІ!,шТпг,^
е
Ь
к
Іе^іФАКТОР
“
лш1Дшафтылардың
пайда
болуына
тірі
агза тіршіліп әрекетінің типзетін әсері.
гылым ОФИЗИКА
бі10ЦеН0здын физикалық процестерін зерттейтін
І
122
. БИОХИМ ИИЛЫ К ПРОЦЕСС — тірі агіанын, к.оректік загтар д ы
сііфуінен бастап, о л ар д ы ң т о л ы қ ы ды рауы н а дейінгі реакциялар.
ЬИОЦЕНОЗ — тірш ілік ж агдай.іарда аэды-квпті біркелкі болып
келе *ін а й м а қ т ы мскендейтін мнкроорганиэмдер, есімдіктер мен
4 р у а р л а р бірлестігі.
Д
БОРЫК.ТМ С О Р — тү эы .ш ы гы п жагқам жер.
| ГАЛОФИТТЕР — тү зд ы т о п ы р а қ қ а есетін өсімдіктер.
| ГАМАДА — т асты ш елдердін араб тілінде аталуы. Солтүстік Африка
мен А лдыңгы Дзиида тар аган .
ГЕОДЕЗИЯ — жердің пішіні мен көлемін зерттейтін, он ы ң бетін
план меи картада бсйнелеу үшін жергілікті жерде өлшеу ж ү м ы стары и
жүргізумеи ай н ал ы саты н гы лы м .
ГЕОМАССА — тер р и то р и н л ы қ таб н гат кеш ендерінін б ар л ы қ
болм ы сы ньпі м ассасы .
ГЕОМ ОРФ ОЛОГИЯЛЬІҚ КЕШЕН — жердің іиікі жане сы р тқ ы
күш тері әрекстінсн түэілетін ж ер бедері пішінінін кешен бірлігі.
ҮХОСИНКЛИНАЛЬ — ж ер қ ы р т ы с ы н ы к үэы ны нан соэылып
ж атқан тектоникалык, қозгал м алы о й п аң умаскесі. М үнда сейсм икалы қ
п р о ц естер күш ті байқалады .
»■
ГЕОФИЗИКА — Ж ердің ішкі қ ү р ы л ы сы н , ф н эн кал ы қ қасиеттерін,
он ы іі қабатта])і>інда өтіп ж ататы н процестерді зерттейтін гы лы м дар
кешені. _ДИВІГ8$* у
^
~
т\' ■ГЕОХИМИЯ — ж ердің химинлы қ қ ү р ам ы н , ондагы хнм иялы қ
тар ал у ы мсн о р ы н а л м ас ты р у ы н эертгей тін гы лы м . .
ГЕРБИЦИД
ар а м ш вптерді жою үшін қо.іданы латы н хи м и ялы қ
қ о с ы л іііс .
ГЕРЦИНДІК ТЕКТОГЕНЕЗ — д евон н ы н аягы мен гр и асты ң басы нда
болган қ а т н а р л ы қ .
^ гг 4£ -'зг-Р Ё р ;'^ д ү д ія Д Н
г
.ЗГЕТЕРО Т РО Ф Т Ы ТІРІ АҒЗАЛАР — дайы н о рган и калы қ ззт т а р м е н
қоректен етін агзал ар. б ү л ар га ү с а қ агэалар, кейбір бактсриялар,
ж ан уарлар мсн адам ж атады .
ГЙДРО ГЕРМИЯЛЫК. ГРАДИЕІ1Т — ылгал ж әне жылу б ал ан сы н ы н
белплі бір өлш ем а й ы р м а с ы б ай қ ал аты н биіктнс саты сы .
ГИ Д РО ТЕРМ И ЯЛЫ Қ КОЭФ Ф ИЦИЕНТ - ы лгал балансы н жылу
б ал ан сы н а оелгендегі ш ам а. Т е р р и т о р и я л ы қ таб и гат кеш ендерінің
қ ү р а м д ы қ бвліктерінің жетіліп кемелденуіне қ а н ш а л ы қ т ы өлш ем де
ы лгалды ң нсм есе ж ы лудьің жетісгісйтінін, а р т ы қ екенін көрсететін
— судың хи м и ялы қ жай-күйінің
түрлі әрсксті.
ГИДРОФКІЗИКА — өэен, көл, ж ер а с ты суы ны ң, теңіз, м үхи т суыны ң ф ім п к а л ы қ қ ү б ы л к істар ы н , процестерін зерттейтін гы лы м .
ГЛЯЦИАЛЬДЫ-НИВАЛЬДЫ ЗОНА — көпж ы лды қ ом б ы қ а р мен
м ү зд ы қ л а п д ш а ф т ы р л а р ы т а р а га н жер.
ГРАИИ ГАЦКІЯЛЫК. ҚОЗҒАЛЬІС — з а т т а р д ы ң с а л м а қ күші әсерінен
оры н ал м асты р у ы .
’ .
■
ГРАВИТДЦИЯЛЫ К
ПРОЦЕСС
— заттарды ң
түр л іш е
граитацннлы қ қ о з г а л ы с т а р ы н а б а й л ан ы сты д ам и ты н қ ү б ы л ы с т а р мен
роцестер. М ы с а л ы . сел т а с қ ы н ы . қ а р көшкіні, қ о р ы м т а с т а р д ы ң
Гбеткенден сусы п түсуі, т.б.
ГРАВИ ГАЦИЯЛ ЫК. ЭНЕРГИЯ
— заттарды ң
гр а в и тац и я л ы қ
қ о зга л ы с ы н ы ң күші. М ы сал ы , су. жел күш інен электр қуаты н, жылу алу.
ГУМИДТІ П РО Ц ЕСС — тірі а г за л а р д ы ц өлгеннен кейінгі шіруіне
ЗаГіланысты б ола гын қ ү б ы л ы с т а р , п р о ц естер .
ГУМИДТІ ЛА Н ДШ А Ф Т — к л и м аты ж ы лы ж ән е ы лгалды жердегі
лаьдшасігг.
-
ДЕНУДАЦИЯЛЫК ПРОЦЕСС - тау жыныстарының үгілу жме
пайда бо.ігаи үніиділердін биік жерден су. жел, мүздың әрекетінен .
сырғып. ойысқа шөгуі.
-„
. Ж1
ДЕПРЕССИЯ — жср бетінің немесе жер қыртысының оиыс жері.
ДИГРЕССИЯЛЫК ЛАНДШАФТ ӨЗГЕРІСІ ландшафтының
құнарсыздануы.
• , ■
ДРЕИАЖ — жср асты суының деңгеиін төмен түсіру үшж
қазылагын канал.
/
ЖЕР БЕТІ ЖЫНЫСТАРЫНЫҢ АЭРАЦИЯСЫ жер беті
жыныстары мен ауаның төменгі қабатындағы зат алмасуы.
ЖОҒАРГЫ МАНТИЯ — жердің ішкі қүрылысының 900 км-ге дейінгі
ЗООМАССА — терри тори ялы қ табнгат кешендеріндегі жануарлар
дүниссінен түзілген масса.
>^І Н И ю $аРІ
ЗООЦЕНОЗ — бноценоз қүрайындагы жануарлар тобы.
ИІЩЕРСИЯ — биіктік ландшафт белдеуійің таралу қатарының
бүзылуы.
ИІІСОЛЯЦИИ — күн радиациясының жер бетіне сәуле болып түсуі.
ИІІСОЛЯЦИЯЛЫҚ БЕТКЕЙ — күнгей беткей.
*
ИНТРУЗИЯ — жср қыртысы қойнауындағы магмалы жыныстар.
КАЙНАЗОЙ ЭРАСЬІ — жердің геологиялық тарихындагы ең жас
эра, бүдан 60—70 млн.жыл бүрын басталған. Үш дәуірге бөлінеді:
палеогсн, неогсн, төрттік немесе антропоген.
8' бШ Щ -І
КАЛЕДОНДЫК ТЕКТОГЕНЕЗ — ксмбрий, ордовик, силур
дәуірлеріидсгі қатнарлық. Сарыарқаның батысы мен Солтүстік ТяньШані. тү іілгеи.
®Щ|1
КАРЬОНАТТЫ ШӨПНДІ — қүрамында көмір қышқылының
қоспаіары болатын жыныстар.
КАППИЛЛЯРЛЫК СУ — топырақ пен топырақ асты жыныстарыныи қыл түтікиіесінен жер қызган кезде топырақ астынан жер
бетіне қарай көтсрілетін су.
,
КИММЕРИЯЛЫК ТЕКТОГЕНЕЗ — мсзозой эрасындагы қатпарлық.
Маңқыстау таулары түзілген.
- .
КЛИМАКС НҮКТЕСІ — ландшафтының дамуындагы шарықтау
шсгі.
<
у
КОНГЛОМЕРАТТЫ ЖЬІНЫС — жаратылысы мен түйірі әр түрлі
жыныстардың қаГітадан жаңа қабат қүрап, тастанган түрі.
КОНСЕРВАТИВТІ ЛАПДШАФТ — барлық кешендері динамикалық
тепе тсіеіік таиқан ландніафтылар.
КОИСУМЕНТТЕР — органпкалық заттармен қоректенуші тірі
агзалар.
V
КОСМОФИЗИКА — ғарыштагы физикалық қүбылыстар мен
процсс гсрді зерттейтін ғылым.
КҮН АКТИІІТІЛІГІ — күннің гүрлі қабаттарында байқалатын
қүбылыстардың жпынтыгы.
^—• . *
^
КҮІІ РАДИАЦИЯСЫНЫІІ ИНТЕНСИВТІЛІГІ - күн с^улесіне
перпснднку.іяр қоііылган, абсоліот қара денеден жасалган, 1 см бетк«4
минут ішінде күннен келегін жылу мөлиіері.
КҮНІІІЦ ТІК РАДИАЦИЯСЬІ — күннен жср бстіне тік түсетіи сәуле.
КОРРЕЛЯЦИЯ — ө іара байланыстылық. арақатыстылық.
КСЕРОФИТТІ НСІМДІКТЕР — қүрғақшылыкқа төзімді, ылга.і д
балансы ксм жсрлерге өсетін өсімдіктср.
КАЛКАНДЫ ЖАЗЫК — тасты қатты жыныстан түзілген жазық.
Ежелгі таулы анмақтардың үгітіліп гсгістелгеп аймақтарында кеңінен
тараған Ьүган Сарыарқа мысал бола алады.
і
КА1КЬІЛ — бсткі қабагы қабыршақтанып қатын жататын сор.
124
ЛАИДШ АФТ
КАРТАСЫНЫН. ТҮСІНІКТЕМЕСІ лаіщ ш аф т
карталары нда
ш артты
белгілердіц
көмегімен
көрсетілген
террнториялы к. таб н гат кеш ендері кескінінін. л ан д ш аф ты л ы қ м азм ұ н ы .
ЯИТОГЕНДІ НЕГІЗ (ЛИТОМАССА) — л ан д ш аф ты н ы ң ж ы н ы с
қ аб аттар ы .
'
МОЛАССА — т а с т ы ж ы н ы сты жердегі тектон и калы қ ж а р ы қ та р д ы н
ізіне жіиіалган үгінділі үнінділер.
МОРТМАССА ~ өсімдіктер. мен ж ануарларды н қурап қалган
қ а л д ы қ тар ы .
.
М ОҒФ ОМ ҮСІН — с ы р т қ ы к ү ш тер (су, жел, м ү зд ы қ т.б.) әрекетінен
түзілетін ж ер бедсрі пішінінін кеш ені (өзен ацгары , қүм ды ш агы л, т.б.)
М О РФ О К Ү ҒЫ Л Ы М — ішкі ж әне с ы р тқ ы , әсіресе ішкі күш тердің
басы м эр ек ет етуінсн түзілгеи ж ер бедері пішіндерінің кешені. М ы салы , »
тау ж о тасы . тау іші ж азы гы , т.б.
НАНОПЛАКАТ — т а қ т а й д а й тегіс ж азы қ.
НЕОГЕН ДОУІ1*І — ж ердін гео.іогнялық тари хы н дагы кайнозой
э р а с ы н ы ң ж аң а дэуірі, қазіргі өтіп ж атқан антропоген дәуірінін алдында
өтксн
НЕОТЕКТОНИКАЛЫ К
ҚОЗҒАЛЫ С
—
неоген,
антропоген
дәуірлсріндегі ж ер қ ы р т ы с ы қо згал ы сы .
НИВАЛЬДЫ БЕЛДЕУ — таудагы мэнгі қ а р басқан белдеу.
ОАЗИС (ж азп р а) — шөл мен ш өлейттегі т ү щ ы суы бар көгалды
алқап.
ОРГАНОГЕНДІ Ш ӨГІНДІ — о р ган и кал ы қ ж олмен та р аган тау
ж ы н ы сы .
о п ы г ы к — ж ер қ ы р т ы с ы н ы ң ж а р ы қ т а р ар қы л ы төм ен түскен
бөлімі.
О ҒК А Ш ТАУ — ж ср қ ы р т ы с ы н ы ц ж а р ы қ т а р ы арасы н ан көтерілген
бөлігі.
ОРФ ОГРАФИЯЛЫ К. БЕЛГІ — ж ер бедерініц пішіні, биіктігі, ені,
ү зы н л ы іъ і. ори аласу б а гы т ы .
ПАЛЕОАРКТИКАЛЫ К
БИ О ГЕО ГРА Ф И ЯЛЫ Қ
АЙМ АҚ
—
Ввразнннын. Гпмалай т а у ы н ы ц солтүсіігін д е ж атқан бөлігі.
ПАЛЕОГЕОГРАФИЯЛЫК. ЖАҒДАЙ — өткен геологиялы қ дэуірдегі
ж ер бстініц ж а р а т ы л ы с ж агдаиы .
ПАЛЕОГЕН ДОУІРІ — ж срдін геологиялы қ тар и х ы н д агы кайиазой
э р а с ы н ы ц ескі доуірі. неоген дэуірініц алды нда өткен.
ПАЛЕОЗОИ ЭРАСЬІ — ж ердіц геологиялы қ тар и х ы н д агы ескі өмір
кезеці. К азіргі ксзеннен 570 млн.ж ы л б ү р ы н бастал ы п , 340—350 млн.
ж ы лга со зы л ган . Ө сім діктер дүниесі балды рлардан ірі-ірі орм ан
а г а ш т а р ы н а дейін д ам ы ган . Ж ан у ар л ар дүниесі о м ы р т қ а с ы зд а р д а н ірі
бауы ры м ен ж о р га л а у ш ы л ар га дейін дам ы ган .
ПЕДОМАССА — т о п ы р а қ пен т о п ы р а қ қ а айнала бастаган ж ер беті
ж ы ны стары ны ц м ассасы .
ПЕРЬМ ДО УІРІ — п алеозоп э р а с ы н ы н е ц соцгы дэуірі, 55 млн.
ж ы лга с о зы л га н . О р ал — Т я ііь-П Іан ь 4*еос пнкл ин ал ы н да герцнн
қатп арл ан уы аяқта.(іган.
ПЕНЕПЛЕН — с ы р т қ ы к ү ш т с р эрекегін ен таулы а н м а қ т ы ц
тегістелін. ж а з ы қ қ а ай н алган жері.
ПЛАКОР — ж оиды с у а й р ы қ ж о та с ы .
ПЛАТФ ОРМ А Ж А ЗЫ ҒЫ — іргстасы қатп арл ан б аган қ а т ты
ж ы н ы с іа р д а іі түзіліп. ж ер бсдері ж а з ы қ болы п келі^ен тек то іш к ал ы қ
т ү р а қ т ы аіім ақ.
ПЛИТАЛЫ Ж А З Ы К —* шөгінді ж а м ы л гы с ы қ а л ы ц ж азы қ.
ПОЛЯРЛЫК. АССИМ ЕТРИЯ — С олтүстік п о л я р л ы қ белдеудегі
таб и гаг ж агд аііы н ы ц о ц тү с тік п о л я р л ы қ белдеу таб и гат ж агдайы на
ү қсас болы п келмсуі.
125
ПРЕРИЙ - Солтүстік Америкадагы дала нлмссе саванна өсімдіпне |
ҮҚСЗПР»П*ЕСТІК ^ Н Д Ш А Ф Т ӨЗГЕРІСІ - ландшафтынык өнімділік |
кабілетін арттыру багытындағы түрленуі.
, . . А_ .а(іап
'"/ Я
ПРОЛУЦЕНТ — органикалық з а п ар түзетін тірі ағзалар.
I
ПРОЛЮВИЙЛІ ЖАЗЫК - қысқа меР3^ ' с“ ^ Х З р »
сагаларына конус пішіндес сипатта үиілген ысырынды жыныстардан
^ П С А м Ж
- қүмды жерде есетін өсімдік. Бүлардын
т а м ь т і. э Ы ш а ш а қ т ь ь ә р і’*зын больш келеді, қүмға с.ңген суды боиына
Ж Ш б е Ш м Ж н . Жапырагы мен са^агы да қатты, т.кенект. болады.
БҰЛ РАДИАЦ^ЯЛЫҚЬБа ІІа і і С ^ ^ жер^ ЬетіІГкеліп түскен жиынтық
радиацпя мен жер бетінен т^раган эффективт. сәулен.н арасындагы
айырма. Бір минөттегі ДЖ/см
РАДИАЦИЯЛЫҚ ЖЫЛУ — күн сәулесінін, жылуы.
РАДИОАКТИВТІ ЗАТТАР - күрамында радии, уран сияқты
радио^тивті элементтері бар заттар. Атомдық өнд.р.с кешендер.нщ
қалдь.қтаідывда
ТІР‘ РЕГРЕССИЯ -
Заттарды ашытып, шірітіп ыдыратушы
теңіз, көл денгейінің қайтуы, ландшафтының
құнарсы здану багы ты ндагьі өзгерісі.
.
РЕКРЕАКЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕ - көрікті, саялы жерлер.
РЕЛИКТІЛІ ҮСАҚ ШОҚЫ — қатты жынысты жерде сақталган
ұсақ шоқылы ежелл гаулы аймақтын үгіліп тегістелу.нен кеи.н түзиіген
* ” ЬСАПМР0ФЛГ' - “ ш і р П д ь .р а г а н орган.жалык заттармен корекЩ
^
^
Т€Һ^СИНЕКЛИ3А — жыныс қабаттары ойысты болып келетін аймақ
(мысалы, Касп.іГі маңы ойпаты).
СУ ОУЫНЫН. СУБЛИМАЦИЯЛАІІУЫ - ауадағы су буының төмен
темпеоатүралық ортада мүз кристалдарына айналуы.
ТАКСОИОМИЯЛЫҚ БІРЛІК ЖҮИЕСІ - географиялық кешендер
жүйесі. Зоналы фактордың әрекетінен типті (географиялық белдеу, зона,'
зона бөл.гі), азоналы фактордың әрекет.нен аимақтық (физикалықгеогоафиялық анмақ, физнкалық-гео.-рафиялық облыс, физикалық-географиялық аудаи, ландшафт) бірлік қатарлары қүрастырылады.
■
ТАКЫР — иіөл, шөлейт жердегі топырақ, өсімдік жамылғысы
нашар дамыган, жер беті жарылып кеткен алан*
ТДРТПА СОР — шөл, шөлейт және дала зоналарының ащы
(түздыл.ыгы 1%-тен жогары) жынысты алаң. Көбіне тартылып қалган
көл табанында тараган, топырақ жамылгысы нашар дамыған. Өсімдік
жамылғысы сораң шөптерден түрады.
.
ТАУ БЕТКЕЙІНІН ИНСОЛЯЦИЯЛЫҚ ӘРЕКЕТІ - тау беткешнін күн
сәулесін тосын қалу әрекеті.
_
.
ТАУ БЕТКЕИІНІН ЦИРКУЛЯЦИЯЛЫК ӘРЕКЕТІ - тау беткеиінің
ауа агыиын тосып қалу әрекеті.
_
ТЕКТОНИКАЛЫК ЖАРЫҚ — жердің ішкі күшіне баиланысты жер
қыртысының жарылуынан пайда бол» ан жарық.
_
ТЕКТОНИКАЛЫҚ КОЗҒАЛЫС — жердің ішкі күшіне баиланысты
болатын жер қыртысының қозгалысы.
—ТЕКТОНИКАЛЫК РЕЖИМ
— жер
қыртысы
қозгалысы
қарқыныпың артуы немесе кеміп кетуі.
ТЕМПЕРАТУРАЛЫК ИНВЕРСИЯ — ауаныц жогары қабатындагы
температураның жылы болуы. Таулы анмақта баиқаладьі. Суьіқ ауа тау
шатқалдарын басып қалады, ал жылы ауа шатқал беткейлері боиымен
суық ауаның үстінс шығып кетеді.
;Лч
126
ТЕҢІЗ ТРАНСГРЕССИЯСЫ — теңдз суы деңгейінің көтеріліп,
күрлықты басуы.
ТЕРМОКАРСТАЛЬІ ОЙЫС — көпжылдық тоңның еріп ойылып
түскен жері.
ТЕРРАСА — өзен аңгары мен тау беткейіндегі текшелер.
ТЕРРИГЕНДІ ЖЫНЬІС — қүрлық бетінен су, жел т.б. күш
әрекетінсн үгіліп, көл, теңіз табанына үйілген жыныс.
4
ТІК РАДИАЦИЯ — гарышта, ауада шашырамай күннен жер бетіне
тікелей келіп түскен сәуле.
^
ТРАҢСФОРМАЦИЯЛАНУ — күн сәулесінің, су буының физикалық
қүбылыстар мен процестер арқылы түрленіп бір күйден екінші күйге
ауысуы. ’
§
ТРАНСПИРАЦИЯ — судың өсімдік арқылы булануы.
ТРИАС ДӘУІРІ — мезозой эрасының юрадан кейінгі бордан
бүрынгы өткең дәуір. 35 млн. жылга созылған. Табигат жагдайы
континентті болып келеді.
ТРОГТЫ ШАТҚАЛ — тау басындагы тілшелі мүздықпен қазылып
түзілгегі шатқал. Көлденең қимасында пішіні астау тәріздес болып
келетін тік беткейлі, ойыс түпті аңгар.
ТУРБУЛЕНТТІ ЖЫЛУ АЛМАСУ — ауа мен судың турбулентті
қозгалысы арқылы алмасатын жылу.
ТУРБУЛЕНТТІ ҚОЗҒАЛЫС — ауа мен судың қүйын тәрізді
қозгалысы. Ауа мен су турбулентті қозгалыс барысында күрделі
траекторня бойынша жүйесіз алмасады да, түгелдей араласады.
ФЕНОЛОГИЯ — маусымдық табигат қүбылыстарын зерттейтін
гылым.
ФИТОЦЕНОЗ — биоценоз қүрайтын өсімдіктер тобы.
ЦИКЛ — жуық шамамен өлшенетін көпжылдық табигат
қүбылысының ыргагы.
ЦИРКТІ оиыс — аса биік тау беткейіндегі мүздықтар жатқан
жердегі ойыс. Олар беткейдегі мүздықтардың біресе еріп, біресе
қатуының нәтижесінде шүңқырланып түзіледі.
ШАШЫРАНДЫ РАДИАЦИЯ — күн сәулесінің ауа қабатынан
өткенде ауаны қүрайтын зат түйіршіктеріне шагылысып шашырауынан
түзілген радиация жиынтыгы.
ШЫҚ НҮКТЕСІ — ауадагы су буының су тамшысына айналатын
температура шегі.
ЫЛҒАЛДАНУ КОЭФФИЦИЕНТІ — нақтылы жердің жылдық жауыншашын мөлшерінің булангыштық мөлшеріне қатынасы.
ФОТОСИНТЕЗ — жасыл өсімдіктердегі көмірқышқыл газдың
жарық энергиясы және су жәрдемімен бейорганикалық заттардан
органикалық зат жасау процесі.
ХЕМОСИНТЕЗ — кейбір үсақ агзалардың қоректену тәсілі (олар
бейорганикалық заттардан органикалық зат түзе алады),
ЭКЗОГЕНДІК ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСС сыртқы
күштер (жел, су, мүздық, т.б.) әрекетіне байланысйы болатын
геоморфологиялық процесс.
ЭКОЛОГИЯ — тірі агзалардың айналадагы ортамен қарымқатынасы туралы ілім. Экология ортаның өсімдіктер мен жануарлар
агзаларына, сондай-ақ олардың ортага тигізетін эсерін зерттейді.
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАИ — айналадагы ландшафт ортасының
жаратылыс жагдайына ықпал ететін фактор (ландшафт ортасының
жаратылыс жагдайы).
ЭКОЛОГИЯЛҺІҚ ФАКТОР — айналадагы ортаның тірі агзалардың
тіршілік ету жагдайын анықтайтын сыртқы күш (күн қызуы мен жел,
су, өсімдіктер, ^ануарлар, адам әрекеті).
127
)
МА 3 М VН Ы
Кіріспе .
.
Ландшафттану
.
ІЛІМ .
*
г ‘
.
—
.
•
•
•
*
герриториялык табигат
*
•
•
*
•
•
кешендері
•
'
■
■
■
'
•
•
3
туралы
.
:
6
Террнториялық табиғат кешендеріиін. қүрамы . . . . .
Территориялық табигат кешендерінін шекарасы
.
.
.
.
Ландшафт жэне оның морфологиялық қүрылымы .
. —
В
14
16
Ландшафт түзуші факторлар
Ландшафт геохимиясы ......................................................................... 48
Ландшафт геофизикасы .
.
.
.
.
.
.
. *да.-Г- .
Ландшафт экологиясы
Ландшафтынын, д а м у ы ......................................... ' .
.
.
.
Ландшафтының қолданбалы мәселелері . . . . . .
Ландшафтының таксономиялық бірлік ж ү й е с і................................ 78
Ландшафтыны зерттеудің әдістемесі .
.
. ' .
. . .
К.азак.станііык, ландшафтылары. . . . . . .
26
• I.
Казақстанның
лары ■.
.
.
.
жазық
.
.
.
аймақтарының
.
.
.
.
Орманды дала зонасының ландшафтылары
Д ал а зо н а с ы н ы ң л а н д ш а ф т ы л а р ы .
. .
Ш өлейт зо н а с ы н ы ң л а н д ш а ф т ы л а р ы .
.
.
.
80
89
ландшафты.
.
.
.
.
.
54
61
64
72
.
.
.
.
.
90
91
.
97
Шөл зонасының ландшафтысы
.
.
4
.
. .
101
II. Қазақстанның таулы аймақтарының ландшафтылары
.
.
105
Аласа таулы аймақтардың л а н д ш а ф т ы л а р ы ........................... 106
Биіктігі орташа таулы аймақтардың ландшафтылары...............
111
Аса биік таулы аймақтардың ландшафтылары .
.
. .
цз
III.
Казақстанның
ландшафтылық
(физ икалы қ-гео гр аф иялы қ)
аймақтары .
. . .
.
.
............................................ 117
Кейбір үғымдар мен терминдердің қьісқаша түсініктемесі. .
-
128
-V
.
•
. .
122
.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
9 945 Кб
Теги
moldagulovn, geografiya, 3100, eane, landshaftanu, negizderi, khazakhstannin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа