close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3109 ishankh.j jilkhi sharuashiligi

код для вставкиСкачать
636
И91
ИСХАН КАЙРАТ ^Э ЛЕ Л ¥Л Ы
ЖЫЛКЫ
ШАРУАШЫЛЫГЫ
К А З А К С Т А Н Р Е С П У Б Л И К А С Ы Н Ы Н Б1Л1М Ж Э Н Е Г Ы Л Ы
МИНИСТ1РЛ1Г1
ИСХАЙ КАЙ РА Т Ж Э Л Е Л ¥Л Ы
Ж Ы ЛКЫ Ш АРУАШ Ы ЛЫ ГЫ
(оку куралы )
А Л М А Т Ы : 2009 ж.
•
ъзь
JAW
63 Ш
А(0&-s)
ББК 46.11Я73
И 91
ИСХАН КАЙР АТ Ж Э Л Е Л ¥Л Ы
Ж ылкы ш аруаш ылыгы (оку куралы)
«Нур-Принт» баспа орталыгы, Алматы, 2009жыл. 210 бет.
ISBN
978-601-241-048-8
Оку кздрал ветеринарлык сан
TiHin академик Н.О.Базанова
физиологияс
кафедрасыньщ мшкшшнде
ланган (№ 7 хаттама, 13.12.2008 ж.). Ветеринарлык санитария жэне
зоотехнология факультетшщ оку-зд1стемелш комиссиясында каралып, макулданган (№ 5 хаттама, 20.01.2009 ж.). Казак улттык
аграрлык университетшщ ветеринарлык санитария жэне зоотех­
нология факультетшщ гылыми кецесшде бекшлген.
(№ 4 хаттама, 26.02.2009 ж.). Казак улттык аграрлык универсиотырысыныцда
10 хаттама, 26.06.2009 ж.).
Сарапшылар: КР АШМ «Мал шаруашылыгы жэне Ветеринария» F 0O бас
гылыми кызметкерц ауыл шаруашылыгы гылымдарынын докторы , профессор
А.Н.Шотаев, Казак улттык аграрлык университетшщ доценту ауыл
шаруашылыгы гылымынын кандидаты, Б.Р.Эюмбеков, ауыл шаруашылыгы
гылымынын кандидаты, доцент Г.С.Бепмбетова.
Казакстандагы ауыл шаруашылык арнаулы орта жэне жогаргы оку
орындарынын «Зоотехния» мамандыгынын студенттер! не жэне жылкы
шаруашылыгымен айналысатын мамандарга арналган бул оку куралы «Жылкы
шаруашылыгы» пэншщ оку багдарламасынын лабораториялык*тэж1рибел1к
сабактары такырыптарына непзделш жазылган жэне окулыкта окытушынын
iK жумыстарга арналган сабакгардын такыжетекшиипмен орындалатын
рыптары камтылган.
С.ТораАгыров
атымдагы ПМУ-д|ц
академик С.Бейсембае!.
а т ы н д а гы гы лы м и
ISBN
978-601-241-048-8
ЮТАПХАНАСЬ
ббЧВЧЧ
ББК46.11Я73
МАЗМ¥НЫ
А лгы сез
Жылкы интерьера
экстерьер! жэне конституциясы
Жылкы
Жылкы экстерьерЫц акаулары мен кемшшктер1
Жылкыньщ дене ежшемдер!, оньщ елшеу
техникасы„индекстерш есептеу жэне
тершей салмагын аньщтау
Жылкы жасын тютершщ
курылысы аркылы аныктау
Жылкыньщ тур-тустер1, белгшер1 мен
ен-тацбалары_________________________
Жылкыньщ сут жэне ет ешмдер1
Жылкыньщ жумыс сапасыньщ керсетк1штер1
Аттьщ к¥рал-саймандары,
арбалар мен ер-токым турлер1,
атты жегу жэне ерттеу техникасы
Аттарды кугу,
тазалау жэне жумыстарга пайдалану
Жылкыларды урыктандыру тэсшдер!
Кулынньщ есш-жетщу1,
дамуы жэне кутш-багылуы
Жылкы тукымдарыньщ зоотехникалык
сипаттамасы
M iH ic ж ы лкы лары ньщ
TpeHHHrici______________
Жылкыларды ипподромда сынау ережеа
А т спортыньщ классикальщ
жэне рггтык TYpлepi
Жылкы шаруашылыгындагы
асылдандыру ж^мыстары
Жылкы шаруашылыгындагы 1сркаттаР мен
мекемелердщ мшдеттер1
Жылкыларга тацба басу тэсйщфр!
Жылкыньщ трдыммал кггабымен
ж умы с icTey T3pTi6i
3
21. Жылкыньщ аталык 13
генеологиясыньщ кестесш К¥РУ
жэне зоотехникальщ сипаттамасын жасау
"227 Жылкыньщ анальщ
эволюциясынын, кестесш К¥РУ
жэне зоотехникальщ сипаттамасын жасау
5
*
155
199
23. Жылкыларга камеральщ бонитировка жасау
203
247 Емтихан сурактары
207
25. Пайдаланылган эдебиеттер
210
4
Бул алгашкы енбепмщ маркам нагашым
физика-математика гылымдарынын
докторы, профессор Нурекенов Токтар
Кемелбайулынын аруагына багыштаймын.
алгы
сез
Кдзакстанда жылкы шаруашылыгы мал шаруашылыгынын
iuiiHfleri дэстурл1 жэне пайдалану багыты эртурл!, казак халкымен
ежелден тарихи калыптасып келе жаткан кеп сырлы салаларынын
oipi.
Республика жылкы шаруашылыгында бие сутшен жасалатын
шипалы сусын - кымыз, диеталык жылкы fit вндоршедо жэне ол
багалы T e p i ешмдерш алудын да косымша K03i. Сонымен катар
Ka3ipri
кездер1
Кдзакстан
Республикасында
ат
спортыньщ
классикалык жэне улттык турлер1, жазыктагы ат шабыстары, ат
туризмнщ жумыстары каркынды дамуда.
Жылкы ес1румен айналысатын шаруашылыктардыц жана турлершщ курылуы мен нарык экономикасыньщ суранысына байланысты жылкылар жылкы зауыттары, жылкы фермалары, жекеменчнк,
cepiicrecTiK, шаруа кожалыгы жэне баска да ужымдарда келш малы,
косымша жумыс Kymi ретшде де кещнен пайдаланылады.
Сонымен 6 i p r e мемлекетпк эскери карулы куштершде де, 3 c ip e се шекара коргауда жэне полиция кызметшде де жылкылар осы кунге
дейш MiHic колш ретшде озшщ тарихи калыптаскан манызын
жогалткан жок. Бул саладан внд1ршетш багалы тагамдармен катар,
жылкы каны биологиялык енеркэсштерде шипалы кан сары суын,
асказан селш жэне емдш ешмдерд1 алудьщ шиюзаты болып
табьшады.
Казакстандагы жылкы шаруашылыгы езшщ тарихи калыптаскан
дэстурше байланысты ауыл шаруашьшыгыньщ баска салаларынан
ерекшеленедь Ол ез ешмдерш салыстырганда тек йщш рынокка гана
емес, сонымен 6ipre элемд1к бэсекелестш жагдайга карай сырткы
рынокка экспортка шыгаруда да мацызды. Сондыктан, жылкы шаруашылыгыньщ маныздьшыгын ескере отырып, жылкыньщ езшдж ерекшелштерш жаксы бшетш жогары биймд1 бiлiктi зоотехниктерд1,
менеджерлерд[, селекционерлерш жэне технологтарды дайындау
кажет.
5
Студенттер |§ жылкы шаруашылыгы саласыньщ неггзп даму
багыттарын, тукымдары
мен будандастырылуын, интерьерш,
экстерьер! мен конституциясын жэне олардын типтерш, еншдерш|р
Heri3ri турлер! мен керсетюштерш, ecipy эдгстерш жэне селекциялыкасылдандыру жумыстарын, ат спортына пайдаланатын жылкылардын
зауыттык TpeHHHrici мен ипподромдагы сынау тэрт1бш, жумыс
аттарынын курал-саймандарын, арбалар мен ер-токым турлерш, жегу
жэне ерттеу техникасын, оларды куту, тазалау жэне ауыл шаруа­
шылык жумыстарына пайдалану ережесш, жылкыларды суык жэне
ыстык эдюпен тацбалау тэалдерш, жылкы урыктандыру тэсшдерш,
оларды шагылыстыру науканын уйымдастыруды, жылкы теб1ндер1
мен ушрлерш куруды, биелерд1 машинамен жэне колмен сауу
технологияларын мецгерулер1 тшс.
«Жылкы
шаруашылыгы»
пэшшн
оку
жоспары,
оньщ
курылымынын логикалык жобасы бойынша курстыц материялдарын
жете менгеру денгеш мынадай жалпы профессионалды пэндердц
окып-бшу нэтижесше непзделген: ауьш шаруашылык малдарын ecipy
жэне
азыктандыру,
оларга
арналган
нысандарды
жобалау
зоогигиенасы, биотехнология непзшдеп генетика, ауыл шаруашылык
малдарыньщ ошмдерш ендеу технологиясы жэне т.б.
6
bipimiii такырып
Ж ы лкы интерьера экстерьер! жэне конституциясы
Сабактын максаты: Студенттерд! жылкыньщ дене курылысынын интерьер^ экстерьер! жэне конституциясымен таныстыру, олардын баска ауыл шаруашылык малдарынан ерекшелштер1 мен айырмашылыктарын студенттерге окытып-уйрету. Бершген тапсырмаларды
орындау.
^
Э дктем елж нускау: Лабораториялык-тэж1рибел1к сабактарда
студенттерд1 жылкыньщ дене курылысыньщ интерьер^ экстерьер!
жэне конституциясымен таныстырган кезде пайдаланатын кажетп
куралдар: эд1стемелш нускау, кестелер, суреттер, жылкы мусшдерь
Жылкы зауыттарындагы аткораларга барган кезде, студенттер
жылкылардьщ интерьерш, экстерьерш жэне конституциясын жай
кезбен карап суреттей жэне айырмашылыктарын айыра Ginynepi
кажет.
Ж ы лкы интерьерь Жылкылардьщ интерьер! мен конституциясын окып-уйрену ушш, еН алдымен олардыц интерьерш, ягни
олардьщ козгалысын жэне iu iK i органдарыньщ аткаратын кызметтерш
жаксы бшу кажет. Жылкылардьщ экстерьерше оньщ анатомиялык
жэне физиологияльщ органдарыньщ жуйелер1 кеп эсер етедь
Жылкы т у л т ш н жалпы козгалыс органдары енжэр жэне
белсендо болып eKire белшедо: енжар органдарына — кацка cyfteicrepi
мен жеке буындары, ал белсещц органдарына — булшык eirepi
жатады.
К,ацца суйектер1. Ол жылкыньщ денеощШ катты суйектшгшщ
Heri3iH к¥райды жэне олардьщ организмдерше TipeyiuiTiK кызметщ
аткарады. Сонымен 6ipre канка суйектер! малдьщ iuiKi органдарын
коршаган ортаныц сырткы эсерлерщен коргау кызметш де аткарады.
Жылкынын кацкасы 252 суйектен тирады, олар баска малдардыц
суйекгершё Караганда улкендеу dpi узын, тыгыз dpi мыкты жэне
ездерщщ жинакылыгымен ерекшелшед1, кулынныц туылгандагы
салмагыньщ 23,0-25,0%-ын канка суйектер1 курайды. Канканын
толык жетшу1 жылкыньщ 5-6 жасында гана токтайды.
7
1-сурет. Жылцыныц цацца суйектери
1-мацдай; 2-кецс1р1к; 3-иек; 4-ж огаргы ж ац; 5-твменг1 ж ац; 6-ауыз (атлант)
омыртцасы; 7-eKiHiui мойын омыртцасы; 8-mepmiHiui мойын омыртцасы; 9жеттшл мойын омыртцасы; 10-6ipiHiui кеуде омыртцасы; 11-соцгы кеуде
омыртцасы; 12-6ipimui бел омыртцасы; 13-соцгы бел омыртцасы; 14цуймшац; 15-цуйрыц омыртцасы; 16-жауырын; 17-иыц (тоцпан ж т к ), 18т ос; 19-кеуденщ семсер mdpi3di uieMipiueei; 20-бшек; 21-алдыцгы тгзе, 22алдыцгы аягыныц ж ш н ш т ; 23-бацайшыц; 24-сырга; 25-цабыргалар, 26цабырга шем1ршектер1; 27-жамбас; 28-шат; 29-шонданай; 30-сан (ортан
ж т к ); 31-тобыц; 32-тшерсек; ЗЗ-mipceK; 34-артцы аягыныц ж ш н ш т ; 35бацай.
Жылкы кацкасы - суйектен, шегшршектен жэне оларды
байланыстырып туратын ащрлерден куралады. Жылкы кацкасы
аркау жэне шетю деп белшед1:
аркау канкага бас суйек, омыртка жотасы, тос суйек, дененщ
белдеулж жэне куйымшак белштер!, ал шетю канкага кеуде жэне
жамбас уштарымен жалгасатын суйектер1 жатады.
Жылкыньщ есу пpoцeciндe кадка тек келем жагынан гана
9 3 repin коймайды, онда кептеген сапалык езгерютер де болып
жатады. К,ацка суйектер! - дамудьщ дэнекер улпасы, шемхршек жэне
суйек деп аталатын уш сатыдан етедь Кулынньщ курсакта жаткан
кезещнде ец алдымен жумсак дэнекер улпасы, кацка негш каланады,
содан кешн барып ол шем1ршектенед1 де, одан 9pi б1рт1ндеп катты
суйеккке айналады. Шем1ршек сатысына сокпай, б1рден суйекке
айналатын бас суйектщ кейб1р б 0 л 1мдер1 гана бул процеске к1рмей
©тедi. А л жылкыньщ тес жэне кабырга суйектер1 толык суйектенш
бппейд1, кейб1р жагдайларда олар 0Mip бойы сол шем1ршек кушнде
калады.
8
’ Жылкыньщ жасына карай олардьщ суйектершщ де химиялык
курамы езгерш отырады. Кэртен жылкыньщ суйегшде кулыннын
суйепне Караганда су жэне органикалык заттар аз, ал минералдык
заттар кеп болады. Сонымен 6ipre суйектщ химиялык курамы олардьщ кутга-багу жэне азыктандырудьщ эсершен де e3repyi мумкш.
MiHic жылкы тукымдарынын сирактарыньщ cyfieicrepi узындау жэне
жщшпсе 3pi жещл болады, ал ауыр жук тартатын жылкы
тукымдарынын сирактарыньщ суйектер1 кыска жэне жуан болады,
бул олардьщ жумыс кабшеттершщ езгеш елтн бшд1ред1.
Булшык; emmepi. Канка сьфтын булшык еттер каптап турады.
Булшык еттердщ жиырылу кабшет! бар, олар канкамен дэнекерлесш,
малдардын козгалысы мен эр турл1 кимылдарын камтамасыз етедь
Жылкыда булшык eттepдiц 250 T y p i болады жэне олар баска ауыл
шаруашылык малдарына Караганда оте жаксы жетшген. Жылкынын
кацкасына катысатын булшьщ errepi эдетте канкамен байланыскан
турде жалгасып турады, оларды канканын булшык enepi деп атайды.
2 -сурет. Жыщьтыц сыртцы булшьщ emmepi.
1-улкен шайнау; 2-щлак; my6 i бёзг; 3-твс-жак;; 4-мойынтурьщ; 5-иъщ-бас; 6 тасстыр тэр1здг; 7-ромб mapisdij 8 -твменг1 иректют; 9-трапеция maphdi;
10-алдыцгы цылцанды; 11-артк,ы цылцанды; 1 1а-дельта тэргздг; 12-уш бастыц
узын басы; 13-уш бастыц ортацгы басы; 14-жалпац арца; 15-тес; 16-iuiKi
upexmicmi; 17-цурсацтыц сыртк;ы цигашы; 18-ортацгы бвксе; 19-жалпак,
жамбас; 20 -бвксетц бет ж агы ; 21 -жамбастыц ем басы; 22 -жартылай
тарамыс;
2З-тмерсектщ
уз ын
бугйшелШ ;
24-тшерсектщ
буШрдег'г
бугЬш елЫ ; 25-тшерсектщ узын жазылмалысы; 26-бшектщ бугтмелШ; 27быектщ жазылдыргышы; 28-бшек-шынтац жазылдыргышы; 29-бтлектщ
терец бугиш елЫ
Тапсырма:
1. Окытушы керсеткен биенщ шагылыс журналынын жазбаларын
талдап, мыналарды аныктауы керек: а) кулындаганнан кешн кай куш
куш келд1; б) шагылыстыру маусымындагы жыныс циклдарынын
саны; в) эр циклдагы кушнщ узактыгы; г) кушт кезшдеп овуляцияныц басталуы; д) ею байланысты овуляциянын арасындагы уакыт
узактыгы; е) сынау жэне шагылыстыру мерзшдерц ж) эр кушт
циклындагы жэне барлык шагылыстыру мерз1мшдеп шагылыс саны;
з) шагьшыстырудын нэтижелшп; и) буаздыктыц узактыгы.
Бакылау сурактары: Жылкылардын жыныстык жетшу 1 кай
жасынан басталады? Биелерд1 урыктандыру тэсшдерь ¥рыктын
сапасын капай аныктайды? Биелердщ жыныстык циклдарынын саны.
Биенщ буаздык мерзшшщ узактыгы.
Он ек1нш1 гакырып
Кулынныц осн 1-же'плу 1, дамуы жэне кутш-багуы
Сабактыц
максаты:
Студенттер
шаруашылыкта
ететш
eimipicTiK, тэяйрибелш сабактарда жылкышылар мен ат кутупплерге
кемешш бола журш, жас телдерд1 багу жумыстарына катысулары
raic. Жылкы ecipeTiH алдынгы катарлы жылкы зауыттары мен ферма-
ларында жэне шаруашылыктарында экскурсияда болып, асыл тукымды жылкылардын кулындарын ecipy тэж!рибесщ кергендер1 дурыс.
Тёлдщ есш-жетшу1 жэне дамуы туралы мэл1меттерд1 практика
ж еш ндеп есебш де жэне лабораториялык-тэж1рибел 1к сабактарда
вндеп, талдау жасайды. Егер мундай мэлшеттердц жинауга мумкшдктер! болмаса, лабораториялык-тэж1рибелйс сабактар ушш кажетп
маятетгерда окытушылардан алады. Телдщ всщ^жетщу!, дамуы жэне
багып-кутшу1 непздерш ен танысып жэне оларды сипаттау тэсшдерш
окып-уйренгеннен кешн, олардын сипаттамасын кестеге Tycipin,
бершген тапсырмаларды орьшдау.
Э д к т ем ел ж нускау: Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд1 жьшкы твлдершщ есш-жетшу1, дамуы жэне багыпкутшу1 жэне оларды сипаттау тэсшдерш окытып-уйрету барысында
пайдаланылатын куралдар: эдктемелж нускау, альбомдар, суреттер,
кестелер.
Емш журген кулындарды кутш -багу. Жылкы шаруашылыгында кулынныц дуниеге келген кезшдеп салмагы енесшщ
101
Жылкыньщ булш ьщ еттершщ козгалыстык кызметтер 1, олардьщ
3p6ip булшьщ еттершщ жиырылу кабшетше байланысты. Булшык
еттердщ салмактары жылкыньщ куш кабше"пмен байланысты, ал
онын формасы жылкыньщ аткаратьш жумыс турлерше жэне ocipy
багытымен тыгыз байланысты болып келедь Мысалы, MiHic
жылкыларыныц булшык еттершщ талшыкгары тыгыз, узын жэне
ал ауыр жук тартатын жылкьшардьщ еттершщ талшыктары
жумсак 3 pi бос, кыска жэне жуан болып келедь
Булшык еттер ездершщ орналасу тэртсбше карай жылкы
денесшщ мушелершщ ишуш жэне жазьшуын камтамасыз етедь
Булшык еттер нерв жуйелершщ импульстш эсерше байланысты
жиырылады. 0p6ip булшык еттердщ курамына булшык ет улпасынан
баска дэнекер жэне нерв улпасы мен кан тамырлары юредь Булшык
еттердщ сырткы жагы шандыр дэнекер улпалары кабыгымен
капталады. Кднка суйектер! сиякты жылкьшардьщ булшык errepi де
б 1ркелк1 еспейщ.
Жьшкы журюшщ жылдамдыгы, еш м д ш т (ет) жэне жумыс
кабшетпп (ушкырлыгы) мен тарту кунп, оныц булшык еттершщ
жаксы немесе нашар жетшуше байланысты. Жай журйж ауыр жук
тартатын жэне ет ешм1 ушш еаршетш жылкы тукымдарыньщ
булшык errepi босан болады, ce6e6i, ет талшыктары кыска жэне жуан
болып келедь бул олардьщ ет еш м дш п мен тарту кушшщ кабшеттЫ гш жогарлатады. А л шапшац жур1ст1 MiHic жылкьшардьщ ет
талшыктары тыгыз, узын жэне жщшиее, бул олардьщ шабыстарыныц
кец болуына колайлы жагдай жасайды.
Tepici.
Жылкы Tepici,
олардьщ сырткы ортанын эр турл 1
эсерлершен коргау, тыныс алу, терлеу, зат алмасу функцияларын
аткарады. Ж ылкы Tepici
ipi кара
мал мен шошка
тершерше
Караганда жука, ал кой TepiciHeH кальщ. Жьшкы TepiciHiH калындыгы,
онын жасына, жынысына, конституциясына жэне тукымына байла­
нысты болып келедь М эселен, кулын Tepici ересек жылкьшардьщ
T e p ic iH e Караганда, биенщ Tepici айгырдыц TepiciHe Караганда жука
болады. Шапшан жур!ст1 MiHic жылкьшардьщ Tepici жука, ал ен жука
Tepi акалтеке тукымды жьшкыда болады. Жылкы TepiciHiH жука болуы олардьщ денесшдеп жылу белу процесшщ кызметш жогарылатады.
Жылу белу крбйпетй Баска ауыл шаруашылык малдарына
Караганда жылкылар жылу болу реакциясын оте унег/цц жумсайды.
Жылкыньщ организ1мшдеп терморегуляция олардьщ тез журюте-
рщде^. шабыстарында жэне ауыр жумыстарында кетершед1, сондыктан, теркшщ кан тамырлары кенешп, кан айналымыньщ кызмеп
жаксарады жэне кажетп терлеу npoueci жогарлаиды.
Баска ауыл шаруашыльщ малдарымен салыстырганда жылкы­
лардын Tepi бездер1 улкен болады, сондыктан, жылкылар ауыр
жумыста немесе шабыста денеа тугел терлейд1 жэне терге малшынады. Терлеу npoueci жылкыга ©те кажет, ce6e6i жылкылар терлеу
нэтнжесшде ездерщщ организ1мшдеп артык жылудан арылады. Егер
жылкы терлемеген болса, онда оньщ денестщ температурасы 42-43°ка жетш, ел in кетер едц.
Жылкы денесшен тер ыстыкта да, кургак ауада да бipкeлкi
шыгады, алдымен жылкыньщ шабы, мойны, 6yfiipi, соцынан барып
иыгы мен сауыры терлейдо. Жылкынын Tepi кабаттарында тук,
кылшьщ, колацса, шаша жэне туяк болады.
Туги Жылкы туп - кортаныс (жалы, кекш, куйрыгы, шашасы)
калшыктарынан, ягни кылшьщ туктен (букш денесш жауып туратын)
жэне жылдьщ мерз1мдерше байланысты ауысып, тулеп туратын Ty6iT
жуннен турады. Ty6iT жун жаца туылган кулындарда жэне кыс
мезгшшде ересек жылкылардьщ кезшщ айналасына, танауы мен
оныц ушына, ершдершщ жан-жагына жэне кулактарына шыгады.
Онтуспктеп жылы аймактарда еаршетш жэне шапшац жур1сп MiHic
жылкылардьщ туп жаз мезгшдершде кыска, Teric жэне жылтыр, ал
кыс мезгшдершде узын жэне калын болады. Солтуспктеп суьщ
аймактарда пршшш ететш жылкылардьщ туп узын, калын жэне
тубггп болып келед1.
К,олацсасы (каштаны). Жылкыньщ алдьщгы жэне арткы
аяктарыньщ imici жагында катты 6epim T3pi3fli суйел кабаттары бар,
булар кебшесе Tepici кальщ, Tyri мол жылкыларда жаксы жетшедь
Жылкынын арткы аяктарында, ездершщ туыстастары есек пен
зебрдш сиякты кейде колацса болмайды. Крлацсаньщ формасы мен
кёлемз жьшкьшардьщ т1ршшпнде eMip бойы езгермей 6ip калыпты
болады.
3-сурет. К,олацса (каштаны).
1-алдыцгы аягындагы цолацса; 2-артк,ы аягындагы цолацса
Тьшыс алу органы. Жылкыньщ тыныс алу органы онын унем1
кимыл мен козгалыста болуына байланысты езшщ б1ршама ерекшелжтер1мен айкындалады. Жылкы танауы аркылы тыныс алады, онын
кен танау куысы мен тыныс алу жолдары ерекше тандай пердес1мен
белшш турады. Сырткы ауа жылкыньщ тыныс жолдарында бетен
коспалардан тазаланады жэне жылытылады. Жылкы танауы козгалганда кещп, тыныштыкта жиырылуга кабшетп. Жылкыньщ кемешнде дыоыс шыгару органы орналаскан, сондыктан, одан Kicmey мен
пыскырудыц эр турл1 дыбыстары шыгады.
Жылкы екпесшщ салмагы 4,5-6,5 кг. Жай журил! ауьф жук
тартатын жылкылардьщ OKneci шапшан журкт1 MiHic жылкыларга
Караганда жещлдеу болады. Жылкылар тыныштыкта 5,0-6,0 литр
шамасындай ауа жутады, бул шапшан журкгп жылкыларда 2-3 есеге
дешн кебейедь Жылкыньщ жайшылыкта екпе вентиляциясыньщ 6ip
минуттьщ ауа келем1 40-60 литр, ал шапшан журк пен шабыста 2000
литрге жетед1.
К,ан айналу жуйеЫ. Жылкыньщ журеп кеудес1ндег1 уш1нш1 жэне
алтыншы кабыргалардыц ортасында орналаскан. Жылкы журеп
баска ауыл шаруашылык малдарыныц журегше Караганда колем1
жагынан улкен болып келед1, оныц салмагы 3,5-4,5 кг-га жетед!.
Агылшынньщ таза канды MiHic тукымындагы Эклипс жэне Будынка
атты аргымактарыньщ ЖYpeгiнiч салмагы 7,8-8,0 кг-га жеткен екен.
Жылкыньщ журегшщ согысы минутына 28-44 рет. Жылкы каныньщ
M0 лшepi оньщ салмагыньщ 7,0-11,0%-ын курайды, ягни оньщ 100,0 кг
салмагына тыныштыкта-7,5 литр, ал козгалыста-10,0 литрге дешн кан
кeлeдi. Жылкы денес1н!ц температурасы 6ip калыпты 37,5-38,5°, ал
кулындардьщ денес!н1н температурасы будан 1,0-2,0°-ка жогары
бОЛаДЫ.
f'
Ас цорыту органы. Жылкылардьщ yHeMi кимыл мен козгалыста
болуларына байланысты баска ауыл шаруашылык малдармен
12
салыстырганда, ас корыту органдары келем1 жагынан icimi болады,
ецеии тар spi узын, карны 6ip камералы, iiueicrepi кыска, ce6e6i олар
куше кайырмайды. Сондыктан да жылкылардьщ жак суйектер1,
шайнау булшык errepi, epinaepi жэне т ш ете жаксы жетшген.
Жылкы азьщты ете акырын баппен жeйдi жэне yHeMi сшекешмен
дымкылдап отырады. Мысалы, жылкы 2,0 кг щ еки - 40 минутта, 2,0
кг сулыны-20 минутта жей алады. Жылкы жем-шеп жегенде 4 есе, ал
сулыда 2 есеге дешн сшекей беледь Жылкы тулгп т э у л т н е 40,0 кг-га
дешн сшекей белуге кабшетп.
Жылкы т ш ете козгалгыш, жайлым мен астаудагы усак
шептерда немесе кикымдарды да камтып жей алады. Жылкынын
козгалмалы тандаи пердес1 азыктарды шайнау кезшде кемекеи мен
мурын жолын жабады да, шайналган азык б1рден тар енеш аркылы
карынга туседц. Жылкыньщ enerni ушкщцеу болып бггедо, сондыктан,
куйк кайыратын малдар еекшд1 азыктарды шайнау упин ауыз
куысына каита каитармаиды.
Сезш органы. Жылкыньщ сез1м органы ете жаксы жетшген, олар
- ездершщ бурынгы жабайы ата-теп тэр1зд1 ете ceзiмтaл жануар.
Жылкы езшщ букш денесшен сезшедо, соньщ М н д е TepieiMeH жэне
туягымен, 3cipece epiHiMeH. Жылкыны адамньщ баскаруы оныц осы
ерекше сез1ну кабшетше карай непзделген.
Квру Kp6inemi. Жабайы жылкылар ете алыстан керед1, ал Ka3ipri
уй жылкысы ездерщщ бул касиеттерш жогалтып алган, ce6e6i, олар
500 метрден аргыны нашар керед1, 6ipaK жылкы кезшщ онтайлы
койылымы, басы мен мойьшынын козгалгыштыгы нэтижесшде езшщ
айналасындагы 360° аумактарды ж т байкай алады. Жылкыньщ кез1
кун сэулеа мен эр TycTi сулбаларды жэне олардьщ усакгарына дейш
аиыра алады.
Жылкыньщ кезшщ айналасында ете сез1мтал келген усак
кылшык орналаскан, олар тун карангысында
кермеген кейб1р
нэрселерда осы кылшыктары аркьшы сезшёдь Сондыктан да TyHri
жаиылымдарда жаиылуы мен азыктарды ажыратып жеи алуы оларга
тэн табиги калыптаскан касиет. Сонымен 6ipre жылкы туякгарымен
журш келе жаткан жолын жаксы сезшед1 немесе бул оньщ
туякгарымен де кере/й деген сез.
Есту цаб.тегт. Жылкыньщ есту кабшеп де ете жаксы жетшген.
Жылкьшьщ есту кaбiлeтi адамньщ есту кабшетшен жогары, олар
усак сыбдыр мен ультра дыбыстарды жаксы кабылдайды жэне айыра
алады. Жылкыньщ кулагы дыбыстардьщ шыккан жагына карай
13
багытталып, козгалып турады. Егер жылкыньщ кулагы кимылдамаса,
ол оныц керецщгш бщщредь Жылкы дыбыстарды бершу ыргагына
карай сезшед1 жэне олардьщ айырмашылыгын жаксы айырады.
Жылкыньщ есту кабшеп тез калыптасады, сондыктан олар адамньщ
айткандарына багынуга да тез уйренедк
Ш с сезу K,a6inemi. Жылкы - ете шсшш жануар, кездескен
заттардын барлыгын иттер тэр!зд} шскеп сезшедь Жылкы Hie аркылы
жем-шеп пен азыктардьщ турлерш анык айырады, езшщ куралсаймандарын да HiciHeH таниды. Бие езше гана тэн Hici аркылы
кулынын, ал кулыны Hici аркылы енесш айырады. Шагылыстыру
науканы кезшде айгырлар куш келген биeлepдi езше тэн Hie аркылы
ажырата алады.
Дэм сезу Kfl6uiemi. Жылкы жем-шеп пен азыктардьщ дэмш де
айкын сезшед1 жэне айырмашылыгын жаксы ажыратады, олар табиги
жаиьшымдарда ездер1 суисшш жентш есшджтердщ турлерш гана
Tepin жеу аркылы азыктанады.
Ж ы лк ы экстерьера Жылкылардыц экстерьерш зерттеген кезде
мына жагдайларды ескеру кажет: калыптаскан экстерьердщ ауытку
63repicTepi оныц шыккан ата-тепне гана емес, сондай-ак сырткы
ортаныц эсерше, дурыс ес4п-жетшмеу4не, мардымсыз азыктандырылуына жэне ауыл шаруашылык жумыстарына ете ерте
пайдалану себептер1не байланысты.
Жылкьшардьщ экстерьерш багалауда оныц мына непзп сырткы
дене мушелершщ ерекшел!ктерше аса зор мэн бер1лед1: бас, танау,
кулак, сагак, мойын, шоктык, арка, бел, кеуде, карын, сауыр, куйрык,
алдыцгы жэне арткы аяктары мен туяктары.
Бас. Жьшкылардыц басыныц формасы дурыс, кырынан карагандагы KepiHici тж, тулгасына сэйкест1п-25,0%. Шапшац жур1ст1
жылкьшардьщ
басы кубас жэне жец1л болады, ал жэй жур1сгп
жылкыларда оган KepiciHme, басы ауыр жэне 6yKip. Дон, араб, терск
жылкыларыньщ басы кебше имек болады.
Танау. Жылкылардыц танауы жаксы айкындалып туруы кажет.
Кулак,. Жылкылардыц кулагы сез1мтал жэне козгалгыш, Tin,
узындыгы орташа, ол салбыраган немесе дерек! болмауы керек.
Сагак;. Жылкылардыц сагагы кец, жак суйектер1н1ц астЫцгы
бурышыныц аракашыктыгы 8,0-9,0 см аралыгында болады.
Мойын. Жылкылардыц мойны формасына карай эр турл1, эдем1
имек мойынды - акку мойын, тамагы шыгынкы - буты мойын деп
атайды. Жылкы мойны шоктыктан киялай жогары кетершее - бшк, ал
ч /
я
к
:
w
14
Ч
тузу б1ткен болса - еншш дещц. Желпш тукым
жылкыларынын мойны узын, ал салт MiHicTi тукым жылкыларынын
мойны бшк жэне икемд! болады. Ауыр жук тартатын тукым жылкы­
ларынын мойынынын узындыгы орташа, жалпак, етп, ол онын
жумыска жогаргы каошетппн керсетедь
Шоцпгьщ. Жылкылардьщ шоктыгы онын 11-uii жэне 12-mi
омыртка суйектершод аралыгында. Салт мшетш жэне жел1сп тукым
жылкыларынын шоктыгы бшк, кен жэне узын, жумыс аттарынын
шоктыгы орташа, кен жэне етп. Жылкылардьщ шоктыгыныц бжкпг?
аркасыньщ жерден бшкппнен 8,0-9,0%-га салт мшетш, 6,0-7,0%-га
желтел, 4,0-5,0%-га жумыс аттарында артык болса, онда ол бшк
шоктьщ деп аталады.
Арца. Жылкылардын аркасы тузу, бук1р, кайкы жэне салынкы
болады. Жылкы аркасыньщ тузу жэне етп болганы жаксы. А л енд1
аркасы 6yK ip, жумсак жэне салынкы болса, жылкыньщ кай тукымы
болмасын, онда ол оньщ экстерьершщ кемшшш болып саналады.
Бел. Жылкылардын бел!шч кыска, кен жэне erri болганы дурыс.
Бел1 босан, етаз жылкыньщ сауырында шункыр кездесед1, мундай
бел экстерьердщ тшмазд1пн керсетедь
Сауыр. Жылкылардын сауырын сербекп, донес, тузу жэне
салынкы деп беледь Сербекп сауьф ауьф жук тартатын тукымындагы жылкыларда болады жэне ол eKire болшш турады. Салт мшетш
тукым жылкыларын сауыры тузулеу жэне денгелек болганы жаксы.
А л енд1 жылкылардын сауыры шатыр тэр1здес немесе колденен
болса, онда кемшшкке жатады.
К^йрьщ. Жылкылардын куйрыгы катты кысылмай немесе жогары
койылмай, бос жэне еркш калыгггы жагдайда томен салбырап туруы
керек.
Кеуде. Жылкылардын кеудесшщ кещнп, K e6 iH ece кабыргалардын
узындыгына байланысты, кабыргалары негурлым жаксы ишген болса
кеудес1 кен, ал жеткшказ ишсе кёудее! тар болганы. Салт мшетш
жылкылардын кeyдeciнiн кёццйТ мен терещйгшщ катынасы-52,0%,
жeлгiш жылкыларда-56,0-58,0%, ал ауыр жук тартатын жылкыпарда61,0%больш келедi.
К,арын. Жылкылардын щ ш щ келемд1 3pi кен болганы жаксы.
Жыпцы аякупары. Жылкылардьщ аяктары оган козгалыс жэне
таяныш Kbi3 MerrepiH аткарады жэне дейёртщ козгалысы мен
кимылын камтамасыз етедг. Жылкы аяктарыныц жогаргы булшык
errepi жаксы жеплген больш келеда, ягни козгалыста басты рол
котершмей
15
аткарады. А л теменп белш ете мыкты свдрлерден турады, олардьщ
жумыс
сапасы
осы
аяктарына байланысты.
Жылкылардын,
аяктарыньщ кен, т1зелер1 6ip-6ipiH e тимей турганы дурыс.
I
■■■■
■
.
4-сурет. Жылцыныц алдыцгы ж эне арпщы аяктары.
1-алдыцгы аяцтары: а-талтац; б-дурыс; в-маймац; 2-артцы аяцтары: адурыс; б-х mapi3di; в-о mapi3di.
Жылкыньщ алдыцгы аяктарына - шынтак буына, бшек, т1зе,
жшншш, бакай, кундыздьщ жэне туяктар жатады. Жшшшш алдыцгы
-пзе буынынан жэне тарамыспен езара жалгаскан жей суйектен
куралады. Ауыр жук тартатын тукым жылкысыныц жшшпйп жуан,
салт мшшетш жылкы тукымыныц жшшшектер1 жщшке, ал жерпл!кп немесе желпш жылкы тукымыныц жшшшжтер1 орташа болады.
Ж ш ш ш кп бакайларымен косып туратьш тусаулыктыц келемд1
жэне тузу болганы колайлы. Бакайдыц ец к ш ш л 6ip калыпты дурыс
болса, ол 40-50 градуска тец. Бакай узын да, кыска да болады, 6ipaK
жылкы бакайыныц орташа болганы дурыс. Жылкыньщ алдыцгы аяктарыныц булшык eirep i мен сщ1рлер1 жаксы жетшген жэне мыкты
болуы керек.
Жылкыньщ арткы аяктарына - сан, шынтак буындары, TipceK,
тшерсек буыны, жшншш, шщерлш, бакай, кундыздык жэне туяктар
жатады. Жылкыньщ саны ортан жшктен турады, ал тшерсек болса,
ол шщерлш аркылы санмен жалгасады.
Жылкыньщ арткы аяктарыньщ тузулшн оныц артынан турып
карал тексергенде аныкталады. Жылкыньщ арткы аяктарыньщ арасы
кец, тшерсек буындары тимей турса жэне артынан турып Караганда
алдыцгы аяктары тугелдей керш бесе, жылкы аяктарыньщ дурыс
калыптасканын дэлелдейдь
\
Жьшкьшардьщ арткы аяктарыньщ непзп аткаратын кызмет1 v
итеру. Жылкыньщ арткы аяктары жамбаспен тыгыз байланысты, ал
суйектер1 алдыцгы аякпенен салыстырганда узындау, формасы ете
16
жинакы, курылысы уйлеам,щ булшьщ eri тыгыз жэне ете мыкты
болтаны дурыс.
Жылцы туяцтары. Жылкыньщ курылысы курдел1 жершщ 6ipi онын туяктары. Жылкы туяктарында жарыкшактану немесе кабьщтану болмай, калыпты болса, онда теп-тепс болып жалтырап турады.
Егер туяктарында жарыкшак немесе кабыктану болса, жылкы
туягыньщ нашар екендтн керсетед1, ce6e6i, жш аксайды, сондьщтан,
оларды тагалау кажет>болады.
ТШ
ТГТГ
5-сурет. Жылцы туягыныц курылысы.
a- муШзд1 цабыргасы; 6-табаны ж эне жебесй 1-иише бвлт; 2-вкше
бурыгиы; З-цырлы бэлШ; 4-тгек бвлш ; 5-жебеЫ; 6-табаны; 7-ацшыл сызыгы.
Жылкыньщ туяктарын кундел1кп мукият Kyrin турмаса, онда
оныц туяктары кисык болып б1тедь Жылкыны ат корада, колда Kyrin
баккан жагдайда, агаш унтагынан TeceHiui салынбаса, туя к журекшеа
uiipn бастайды, бул - туяк екшесшщ кысыцкы болып бпуше экелш
согады. Егер атты ыстьщтай суарса, жумыстан, жаттыктырудан
немесе ат жарысынан кел1Ымен жем 6epin койса жэне оны турган
орнынан узагырак козгамаган жагдайда, оныц аяктарына жем туседь
Сондыктан, туяктыц ycTinri кабаты Teric болмай есед1, оныц устше
кед!р-будыр пайда болады, мундай туякты «Kipni туяк» деп атайды,
бул оныц жумыска жарамдылыгын кештедо.
Ж ы лк ы аллю р 1 (жур 1С1). Жылкыньщ аяктарыныц кемепмен
жерге суйену, одан тебшу жэне Tipeyci3 фазадагы аяктыц iimyi мен
жазылу кезендершщ алмасу кимылдарыныц аркасындагы шгерлемел1
козгалу тэсщцерш аллюр деп атайды.
жылкы журюшщ ец акырын козгалысы. Бул жур1с
Аяц
жылкыньщ арткы аягыньщ атталуынан басталады. Журю арткы оц
аяктан басталса, онымен катар алдыцгы сол аяк кетершед1, ал содан
кейш арткы сол аяк кетершп, алдыцгы оц аяктыц козгалысымен
6iTefli. Ауыр жук n p r ~ i " ' тппггг "Т ......----------- журюпен сагатына
С.Торайгыров
атындагы ЙМУ-д<Н
академик С.Бейсембае:
атындк^ы ^ лы м и
киапханась:
шя!
3,0-5,0 км жер журедь А л жылкыньщ MiHic жэне
такымдары олардан журдек кежщ (6,0-7,0 км).
мшк-жегу
б-сурет. Жылцыныц аяц схемасы.
Жел'хс - жылкыньщ ею туягымен диaгoнaльдi eKi багыттагы Tipen
козгагандагы аяктьщ жерге тимеген кезещ. Жел 1с кезшде арткы сол
аяк K0 тepiлe козгалып барып алдьщгы он аякпен 6ipre жерд1 басады,
ал арткы он аякпен алдьщгы сол аяк бутан KepiciHiiie. Жэй желю аян
журютен eKi есе жылдам болады. Жэй желюпен жылкы сагатына 9,010,0 км, орташа 11,0-13,0 км, жылдам желюпен 14,0-15,0 км жер журе
алады.
-----------------------------------------------------------
Жылцыныц желгс
:i шетю гуякпен i
Жорга
туатын козгалысы. Жоргада 6ip жакгын eKi аягы б1рден кетершп
барып жерге т1рёледь Жорга аттар сагатына 10,0 км кашыктыкты
алады, ал тэулитне 120,0 км жер журе алады. Жылкы жоргалаганда
адымы желютен кыска, 6ipaKTa шапшандыгы негурлым жогары,
жорга жур1с1 салт м1нген адамга ете колайлы opi жайлы болады.
8-сурет. Жъищыныц ж орга схемасы.
18
Шабыс - жылкыньщ ен жылдам бф багытты журкпнщ
курделенген Typi. Жылкылар орта есеппен сагатына 25,0-30,0 км
жерд1 шауып ете алады. Шабыс кезшде туяктьщ жерге тию мезгшшщ
уш Ke3eHi бар, 1-2, 3-1 болып уш екшндо козгалыстан 6ip TipeKcis
кезек етеди Шабыс кезшде жылкы жерд1 алдымен арткы аягыньщ
6ipeyiMeH "прейщ, содан сон барып eKiHuiici келш косылады. Сонында
козгалысты бастаган арткы аягы босаган кезде оган диагональды
болып алдыцгы аягы жерге т1ршед1. Осыдан кешн жылкы журюшщ
TipeKci3 кезещ басталады. MiHic жылкыларыньщ 6ip километр
кашыктыкка шапкандагынын MiHic жылкьшарыньщ дуние ЖYзiлiк
рекорды 53,6 секундка тец.
9-сурет. Жылцыныц шабыс схемасы.
К,аргу. Каргу - жылкыньщ аяктарын Tipen жогарыга кетермип,
кайтадан жерге тусу кезещндеп козгалысынын KYpдeлi Typi. Жылкы
езшщ жYpiciн бшк кедерплерден ceKipeTiH кезде жэй шабыспен, ал
узындыкка ceKipeTiH кезде жылдам шабыспен бастайды. Жылкыньщ
6HiicriKKe сеюруге кaбiлeттiлiгi 2,0 метрге, ал узындыкка ceKipyre
^бщ еттш щ 7,0-8,0 метрге дешн барады.
10- Жылкыныц царгу схемасы
Ж ы лк ы конституциясы. Жылкыньщ конституциясы олардьщ
тез ж етш гш тпн, c e M ip r iu r r ir iH , твлдепигпгш, жуйрнгшигш, жумыска кабшеттшгш, ©шмдшгщщ сипаты мен денсаулыгын, коршагаи
сырткы ортага твз1мдиип мен TipminiK ететш аймагына бешмдиигш
ацгартатын Heri3ri факторларыньщ 6 i p i болып есептелшед1.
20
Жылкыларды ip iK T ey, сурыптау жумыстарында малдыц сырткы
экстерьершщ дене б т м ш щ мацызы улкен Рел аткарады, ал дене
б т м ш щ r a n i жылкыньщ сырткы пшпш мен формасын, s p 6 ip дене
мушелершщ сэйкеЫмдерш (пропорцияларын), олардьщ анатомиялык
жэне гистологиялык курылыстарын айкындайды. Мернект! галымдар
П.Н.Кулешов пен Е.Б.Богданов жылкыньщ функцияльщ, экстерьерлж
жэне ешмдшк ерекшелштерш зерттей келш, жылкыларды бес турш
констнтуциялык типке^селекет, нэзж, ашан, кагылез, босан) беледк
1. Селекет ran T i жылкыньщ Tepici жука, T y ri калыц, канкалары
ipi, басы улкен, булшык e rre p i комакты, Tepi астындагы кан
тамырлары бшнбецщ. Дене курылысы мундай жылкылар сылбыр,
кейде жалкау болады жэне бундай жылкылар тукымдылыгы жаксартылмаган жылкылардьщ арасында коп кездеседь Солекет денел1
жылкыларга, кебшесе, орман, далалык жэне тау жергшкп жылкылары жатады (казакы, монгол, башкурт, бурят, алтай, кыргыз,
Карабах, гуцул, якут, печор, эстон, полес жэне т.б. жылкы
тукымдары).
2. Нэзш ran Ti жылкыньщ Tepici жука, T yri жодшке, кацкасы
жецш, булшык e rre p i болбыр, жал-куйрыктары, кекш мен шашаларыныц кылшыгы сирек болады. Бул тнптес жылкылар ауа-райыныц
катац жагдайларына T03iMci3, ал жаксы азыктандырылып жэне кутшбагылу жагдайлары келсе, мол енщ беруге бешм келедь
3. Кагылез ran Ti жылкыньщ Tepici жука, Tyri тыкыр жэне жещл
дейещ болады, кацкасы жeнiл, булшык e rre p i босац, Tepi астындагы
кан тамырлары бшеуленш 3pi жаксы бшшш турады. К^агылез
жылкылар ушкыр жэне аэЩ , ат корада колдагы кугавд жэне жаксы
азыктандыруды калайды, оларды тебщде багу колайсыз. Бул ran Ti
жылкылар ахалтеке, араб жэне т.б. MiHic жылкы тукымдарыныц
арасында жш кездеседц.
4. Ашац ranTi денелшер кай жылкы тукымына болмасын кажет.
Бул ranTi жылкылардьщ баска типтерден osfetomiri: мьщты децеш,
Tepici тыгыз, кацкасы жещл, булшык errepi жаксы жeтiлгeн, буындары мен |Щрлер1, Tepi астындагы кан тамырлары бш еулент айкын
KopiHin турады. Ашан жылкылардьщ денсаулыгы жаксы, жумыска
Т031ад1, кан айналу, тыныс алу жэне ас корыту жуйеле|и жаксы
жумыс ютейда. Жылкы еаруш лердщ тэжрибеёшё зер салып караганда, ашац типтес жылкылар Heri3iH дон, костанай, буденный, таза
канды агылшынныц MiHic, кёвдзм жылкы тукымдары жэне олардыц
тукым аральщ будандарында Ke6ipeK кездеседа:
5. Босац nurri жылкылардыц Tepi астыньщ улпалары жэне
булшык errepi арасындагы майлы кабаттары жаксы дамыган. Tepici
кальщ жэне босац, буындары мен оларды байланыстыратын спцрлер!
кepiнбeйдi. Булшык eTTepi толык 9pi комакты, мойыны кыска, кеудес1
мен жотасы кец 9 pi жалпак, табиги жайылымда немесе бордакылауда
ceMipyre бeйiмдipeк болады. Босац типтес жылкылар шабыска жок,
ауыр жук тарту жэне тасу жумыстарына лайыкты келедь Бул типтес
жылкылар тек кана совет, орыс, Владимир, литва жэне першерон
ауыр жук тартатын жылкы тукымдары арасында жш кeздeceдi.
Жылкы
интерьерш,
экстерьерш
жэне
конституциясыньщ
ерекшелштершщ эдштемелш нускауын окып-уйренгеннен кешн
студенттерге келес1 тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Жылкы интерьершщ ерекшелктер1мен танысу, оныц кацка
суйектерш жэне булшык еттершщ орналасу тэртабш жылкы муляждарынан кору аркылы ажыратуга дагдыланып, жаттыгып уйрену.
2. Жылкы муляждарын пайдалана отырып, оныц экстерьершщ
мацыздылыгы мен баска ауыл шаруашылык малдардан ерекшелшн
ажырата окып-уйрену.
3. Жылкы конституциясыньщ мацыздылыгы жэне типтершен
танысу, эдастемелш нускауда жэне альбомда бершген суреттер мен
муляждарды карау нэтижесшде, оныц типтерш ажыратуга дагды­
ланып уйрену.
Бакылау сурактары: Жылкы интерьерш атандар. Жылкы
экстерьер! дегешм1з не? Жылкы экстерьерше кандай мушелер1
жатады? Жылкы жургстерш аллюрлерш атандар. Жылкы конститу­
циясы дегешшз не? Жылкы коституциясыныц типтерш атацдар.
Ekiumi такырып
Ж ы лк ы экстерьер! (дене 6ixiMi)
Сабактыц максаты: Студенттерд1
жылкы
экстерьершен
(сымбатыныц б т ш м е н ) таныстыру жэне оны багалауда 9p6ip^ жеке
дене
мушелершщ б т м ш (стати) сипаттауды окытып - уйрету^
Оларды ном1рлеп, жылкы нускасына Tycipin белгшеу. Бер1лген
тапсырмаларды орындау.
Э дктем елж нускау! ЛабораториялыК”Тэж1рибелж сабактарда
студенттерд! жылкыньщ дене курылысы сымбатыныц бш мш ен
22
куралдар
нускасы
Ж ылкы
талгасы
шылыкка жарамдылык байланысын зоотехника гылымында экстерьер
деп атаиды.
«Экстерьер» - француз ce3i, сезбе-сез аудармасы сырткы турд1
бщщре,щ. Барлык тище экстерьердщ нактылы баламасы болса да,
«экстерьер» co3i зоотехникальщ ш мш щ аударылмайтын тол сезше
айналган.
Экстерьер бшшкир калыптасуыньщ алгы шарты, жылкыньщ
мусш-тулгасы мен ешмдошс касиетшщ арасындагы тыгыз байланыстьщ болуы. Сондыктан, жылкы тукымдарын пайдалану багытына
байланысты жаксарту жэне асылдандыру тэж1рибесше, оньщ сырткы
nimiHiHe, ягни экстерьерше карап бага беруге жэне сурыптауга
эркашанда улкен мэн берилл келедц.
ш ш ш ш ш т т
ЕНН
й
11-сурет. Жылцыныц дене бт ш т щ схемасы.
I-кулак,; 2-кек'1л; 3-самай; 4-мацдай; 5-кецс1рЫ; 6-танау; 7-бет; 8-ерш; 9бугац; 1О-бугац ойыгы; 11-жац; 12-сагалдырыц; 13-желке цыры; 14-желке; 15мойын цыры; 16-мойын; 17-сагац; 18-тамац; 19-иьщ-жауырын т&мпешт; 20кеуде; 21-жауырын; 22-шоцтьщ; 23-арца; 24-бел; 25-сербек; 26-щгйымшщ; 27цуйрыц my6i; 28-сауырын; 29-сан; 30-бвксе; 31-шонданай твмпешт; 32-бушр;
ЗЗ-цабыргалары; 34-цабырга шемгршегц 35-тес; Зб-iui; 37-ума; 38-шап; 39артцы аягыныц mi3eci; 40-сирац; 41-тшерсек; 42-mipceK; 43-ceKipy буыны
(тшерсек); 44-артцы аягыныц ж ш н ш ш ; 45-црлацса (каштан); 46-топшы; 47шаша; 48-иьщ; 49-шынтак,; 50-бтек; 51-алдыцгы аягыныц mi3eci; 52-алдыцгы
аягыныц ж ш н ш ш ; 53-бацай буыны; 54-бацай; 55-цундыздыц; 56-туяц \лгег\;
5 7-туяц; 58-туяц вкшеа.
23
\
\
Экстерьер — мал конституциясыньщ тишн тану тэсшдершщ oipi.
Экстерьерше карап малдьщ кандай типке жататынын, дене б т м ш ,
жасын, кездесетш акаулары мен кемшшктерш жэне баска да
кептеген мэселелерд1 талкылаута болады.
Жылкы экстерьерш зерттеп-уйрену ушш, оларды багалау мен
сипаттаудыц келес1 непзп тэс1лдер1 колданылады. Жай козбен карау,
олшемдер1 аркылы, индекстерш есептеу жэне суретке Tycipy.
Жылкыньщ жеке дене мушелерш карау мен сипаттауды оньщ
басынан бастайды, б1ртшдеп алдьщгы жэне арткы тулгасына ауысады, соцында аякгарымен (6ipiHiiii алдьщгы, содан кейш артады) бш редь Мшдетп турде денесшщ кернекп жеке дене мушелершщ ерекшелжтер1 мен елеул1 кемшшжтерш корсетумен аяктайды.
Жылкыны карау барысындагы непзп кецш белетш жагдайлар:
жалпы nimiHi, тулгасыньщ кейт, олардьщ жеке дене мушелер1мен
уйлес1мдшп, содан кешн гана жеке дене мушелершщ сымбатыньщ
б т м ш багалайды. Жылкы тукымдары мен типтершщ узак сурыптау
жэне шаруашылыкта пайдалану багытындагы жарамдылыгы мен
беш мделу кабшетшщ нэтижеанде
дене тулгасыньщ езш е тэн
ерекшелнетер1 бар.
Жылкы экстерьерш (сымбатыньщ б т м ш ) сипаттау ушш барлык
жылкы тукымдарын уш топка боледк Салт мшетш (агылшынньщ таза
канды MiHic, акалтеке, араб, дон, буденный, костанай жэне т.б.),
ж еш сп (орлов, орыс жэне т.б.), ауыр жук тартатын (совет, орыс,
Владимир жэне т.б.). Эр жылкы тукымдарыньщ дене курылысыньщ
калыптаскан ©3iHe тэн тур-тулгасы болады.
Мысалы, MiHic тукым жылкыларыньщ экстерьерш былай сипаттауга болады: тьщыр, басы кургак, жещл; мойны булшык етп, узын;
шоктыгы бшк, узын; аркасы кыска, 6epiK; жауырыны узын, кырынан
6iTKeH; кеудеЫ терец, 6ipaK тар; сауыры узын; булш ык eri жаксы
жетшген; тш ерсеп TyciHKi; аягы кургак, булш ык erri; буындары
жаксы кершедь cinipnepi айкын биннед!; бакайы узын, туяк квлемх
орташа; тулгасыньщ кигаш узындыгы бойыньщ бшкпгше тепе-тен.
Денесшщ булшык eirep i шымырланып жаксы же^лген. Tepici жуца,
Tyri кыска жэне жшдшке, кылшыгы жылтыр.
\
Ауыр жук тартатын тукым жылкыларынын экстерьер! салт
MiHeTiH жылкылармен салыстырганда KepiciHiue. Бас келем1 орташа,
кейде улкен немесе дорекц мандайы евдц; мойны кыска да жуан,
шоктыгы бшк емес; аркасы кобше ишген; жауырыны шугыл, бфак
узын; сауыры кец, узын жэне томен, TyciHKi; аяктары кыска, кейде
24
орамы терен, улкен; туягы кыска, 6ipaK кец; бакайынын узындыгы
орташа; Tepici кальщ жэне болбыр; туп кою жэне ipuiey.
Жешсш тукым жылкыларынын экстерьер! езш е тэн ерекшелйстермен айкьшдалады. Булардьщ экстерьерш багалауда жыныс
айырмашылыктары, ягни еркек пен ургашы жылкылардыц конституциялык езгешшктер1 ескершедь Айгырлары биелерше Караганда ipi,
канкасы мен булшык errepi жаксы жетшген. Курсагындагы сызыгы
биелерге Караганда тузу. Жал, куйрык, кекш жэне шашасы биелермен
салыстырганда жаксы жетшген жэне тагы баска да epeкшeлiктepi
болады.
Жьшкы экстерьер! (дене 6iTiMi, сымбатыныц) эдютемелш
нускауын окып-уйренгеннен кешн студенттерге келес! тапсырма­
ларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Жылкы 3KCTepbepiHin ерекшелжтерш окып, оны зерттеу мен
сипаттау тэсшдерш уйрену.
2. Жьшкы тулгасыныц жеке дене мушелершщ 6iTiMiMeH танысу,
оларды н ёщ р леу аркылы жьшкы нускасына (контурга) rycipin
белгшеу керек.
12-сурет. Жьищыныц дене birrimi.
1-щлак,; 2-кеки; 3-тобе; 4-мацдай; 5-самай; 6-коз; 7-кецс1р'1к щыры; 8-танау;
9-бугак;; 10-сагщ ; 11-жак,; 12-бет суйегшщ к;ыры; 13-сагалдырьщ; 14-желке;
15-жал; 16-мойын; 17-та.иац; 18-шофпыц; 19-аркр; 20-бел; 21тщйьтшщ; 22сербек; 23-сауыр; 24-куйрык,; 25-кеуде; 26-кррын; 2 7-бушр; 28-шап; 29-ума;
34-б1лезт (алдыцгы аягыныц
m iieci); 35-алдыцгы аягыныц ж Ш нш ш ; 36-кундыздьщ; 37-бакрй; 38-туяц; 39шонданай; 40-боксе; 41-сан; 42-т ае; 43-т1рсек; 44-т1персёк; 45-артцы
аягыныц ж ы т ш ш ; 46-шаша; 4 7-крлацса (каштаны).
30-жауырын;
31-иык,;
32-шынтак;;
ЗЗ-биек;
■
Бакылау сурактары: Экстерьер дегешм1з не? ЭкстерьерД1
аныктау тэсшдерг Экстерьер! бойынша жылкылар канша топка
белшед1? Жылкыньщ жеке дене мушелершщ 6i-riMi. Жылкы топтарыньщ дене 6iTiMiHiH айырмашылыгы.
Yiuinuii такырып
Ж ы лк ы 3 KCTepbepiHin акаулары мен кемш Ы ктер!
Сабактын максаты: Студентгерд1 жьшкы экстерьершщ, дене
курылысынын сымбатында кездесетш акаулар мен кемшшктердщ
ерекшел1ктер1мен таныстыру жэне онын манызын тусщщру. Бершген
тапсьфмаларды орындау.
0д1стемел1к нускау: Лабораториялык-тэж1рибел1к сабакгарда
студенттерд1 жьшкыньщ дене курылысынын сымбатында кездесетш
акаулар мен кемшшктермен таныстырган кезде пайдаланатын
кажетп куралдар: эдктемелш нускау, кестелер, муляждар, жылкы
нускасы (контур).
Ж ы лк ы экстерьершщ акаулары мен кемшйнктерь Жылкы
экстерьерш карау барысында онын дене тулгасыньщ б т м ш щ
ерекшел1ктерш, же-пспктерш, кемшипктерш жэне акауларын
аныктайды.
Экстерьерд1 багалауда жылкылардын басында, денеинде, аяктары
мен туяктарында кездесетш акаулар мен кемшшктерге басты назар
аудару кажет, соньшен 6ipre онын дене б т м ш д е кездесетш
кемшш1ктерд1 айыра бшу керек.
Мысалы, басы сулу емес, шоктыгы упш р, аяктары маимак жэне
тагы баска кемшшктер жылкынын жумыс кабшетше эсер етпейда.
А л топайшыктын icyi, этеш журк жэне тагы баска акаулар
жылкыньщ жумыс кабшетшщ твмендеуше эсер етедо.
26
1
13-сурет. Жылцыныц ацаулары мен кемшШктери
1-желке ю т ; 2-булыгы (рорер); 3-цуйрыц цышымасы; 4-жарыц; 5крипторхизм; 6-шынтац урасы; 7-бигезш цисаю; 8-букшина; 9-брокдаун; 10жабка; 11-то пайшыц; 12-шор суйектер'х; 13-бакайшьщ; 14- 16-туяц ацаулары;
15-17-окше iciei (пипгак); 18-этеш ж у р к (шпат);
19-бугшме (курба); 20-
кустену icmmepi; 18-туяц ацаулары.
1- кесте. Жылкы денеанде кездесетш акаулар мен кемшшктер
Атаулары
Шоктык
жауыры
Кисайган
каптал
Жарык
Крипторхизм
Каракаптал
Келеш
куйрык
Куйрык
кышымасы
Белгшер1
Эр Typni закымдардан Tepi мен шелдщ кабынып
ipiHAeyi жэне курт тусетш жолдардын пайда болуы.
Мыкын суйектщ сынуы.
IurriH вандш жарыгы.
Bip немесе ек! урык безшщ штен сыртка шыкпай
немесе умына туспей калуы.
Куйыршык астында, несеп шыгар жэне урык журер
жерлерде, емшек айналасында болатын ауырмайтын
туйщдер, кебшесе сур жылкыларда кездеседi.
Куйрыктыц кепеленш туруы.
Кетеншектщ бегелектер мен 1шек курттарыньщ салган
жумырткаларынан болатын кышуы.
27
2-кесте. Жылкы басында кездесетш акаулар мен кемшшктер
Белгшер1
Атаулары
Кезшде:
Жылкы кезш Караганда карашыгынын жарыкты калаи
кабылдайтындыгы, мелд!р кабыгы мен кабыршагына
ерекше кецш кою керек.
тускен эр турл!
А к ту су
атит
Катаракта
Алысты
кермеушшк
Сокырлык
дакта1
Кездщ мелд1р кабыгынын талаурауы (кабынуы)
андануы
Кез карашыгынын
улгайып
элсш-элсш
кездщ
ек1
немесе
тумандануынан
кездщ
керу
кабшетт
талаурап
б4ртшдеп
Т анауда
темендей б е р е д ь ____________ _
Танауды Караганда KeHcipiK желб1репнщ козгалысына,
мурын куысындагы шырышты кабыршагына, шыгарган
Демжпе
демшщ HiciHe баса назар аудару кажет.
унем1 ашык болуы, тынымдаган немесе
тускен сэтте жшлетш, уздш-создык тыныстауы
Буыгу
(pope
Ерншде:
бушрдщ устш-устш козгалуы
Кемекей uieMipuierimH бгселш, сырылдап тыныс алуы.
Ауыз
куысында:
^
булшык eirepi с ал болып калса,
онда жылкы ер!ндер! салбырап козгалыссыз калады.
Жылкынын ауыз куысында кездесетш акаулар, оньщ
жумыс сапасын к е м т п , ас корыту жумыстарына эсерш
Езулш
типзедь
Ауыздыкган болатын жара нэтижесшде кальщ суйел
капта
Тандай iciri
Ticbme:
салдарынан болады
бузылуы
себептер4нен тгстщ Kiuiipefiyi, жуандануы, догалданып
бул
дерею ecyi, кер1сшше жщинкерш tmap
сапасын
жуген салуды киындатады жэне жумыс
Желке iciri
темендетедь_________ __ __________________ __
турл1 жаракатган желкенщ фщдеу!
Алкым icin
кабы
Алкым аралыгындагы эр турл!
28
3-кесте. Жылкы аяктарында кездесетш акаулар мен кемшшктер
Атаулары
А лд ы н гы Г
аяктары:
Маймак
Алшак
Шынтак
урасы
Бшезйс
Белгщер!
Алдынан Караганда алдынгы аяктары арткы аяктарын
тугел жауып турса, онда онын дурыс койылганы.
Алдынгы Ti3eci мен бакайыньщ 6ip-6ipiH e жакын туруы.
Алдынгы Ti3eci мен бакайынын 6ip-6ipiHeH алыстап
кету1.
Шынтак темпепндеп суйедщ iciK.
Бшезие буынынын кабынып кисаюы.
кисаю
Т опайшык
Шор
суйекте
Бшез1к буыныныц шортиып шыгуы
Табан суйектершщ ecin кетуь
Алдынгы
Брокдаун
Бшезж буыны сщ1рлерМц жыртылуы.
Жабка
Толарсак суйепн1н ecyi.
Арткы
Артынан Караганда арткы аяктары алдынгы аяктарын
аяктарында: тугел жауып турса, онда онын дурыс
0-тэр1здес
туяктары
аяк
Х-тэр1здес
Туяктары 6ip-6ipiHeH алые, ал тшерсектер1 жакын
аяк
0кше iciri
жумсак
журю Тшерсект1н imKi суйепнщ ecyi.
Бугшме
Ty6iHeH
Ак бас
ауырмайтын
Б укш ина
14-сурет. Жылщы аящтарыныц атаулары: 1-брокдаун; 2-жабка; 3-окше iciei.
Жылкы туяктары вздершщ формалары бойынша былай бвлшедо.
жазык, денбек, сопак, кисык, шыгыршыкты, кабыршакты, жалпак,
нашарИ4ушзд1, жарыкшакты, mipiK жэне т.о.
Жылкы экстерьершщ кейб1р жеке дене мушелершщ б т м ш д е
кездесетш акаулар мен кемшшктердш эдютемелж нускауын окыпуйренгеннен кешн студентгерге келеа тапсырмаларды орындау
усынылады.
Тапсырма:
1. Жылкы экстерьер1ндеп кейб1р жеке дене мушелершщ
ерекшел1ктер1мен танысьш, онын манызын о кып-уирену.
2. Экстерьерде кездесетш акаулар мен кемшшктерд1 зерттеп,
оларды ном1рлеп, жылкы нускасына Tycipy аркылы белгтлеу.
Бакылау сурактары: Жылкыньщ непзп дене мушелерш
атандар. Жылкы басында кездесетш акаулар мен кемшшктер. Жыл­
кы денесшде кездесетш акаулар мен кемшшктер. Жылкы аяктарында
кездесетш акаулар мен кемшшктер. Жылкы туяктарынын TYpлepi
мен акаулары.
зо
ft
/
T ортшш! такырып
Ж ы лкы ны ц дене олшемдер!, оныц алу техннкасы, индеквгepln
есептеу жэне TipLraeu салмагын аныктау
Сабактыц максаты: Студенттерд1 жылкыныц дене елшемдерш
алу техникасымен таныстыру, индекстерш есептеп шыгару жолдарын
жэне ©лшемдер! аркылы т1ршей салмагын аныктауды окытып-уйрету.
Жылкыныц Heri3ri дене елшемдерш нускага lycipin белгшеу.
Бершген тапсырмаларды орындау.
Эдктемелис нускау: Лабораториялык-тэж!рибелш сабактарда
студенттерд1 жылкыныц дене елшемдерш алу техникасымен таныс­
тыру, индекстерш есептеп шыгару жолдарын жэне елшемдер1
аркылы Tipi лей салмагын аныктауда пайдаланатын кажетй к^ралдар:
эд1стемешк нускау, суреттер, муляждар, елшепш таяк, лента, цикуль,
жылкы нускасы (контур).
Ж ы лкы н ы ц дене елшемдерш алу техникасы: Жылкылардыц
дене елшемдерш аныктау ушш колданылатын Heri3ri едралдар:
елшепш таяк, лента, циркуль, влш епш кздралдар сантиметрге
белшген, есептеу туралыгы 0,5 см дешн журпзшедь
16-сурет. Жыщыньщ олш егт к^ралдары: 1-лента; 2-таяц; 3-циркуль.
31
1 7-сурет. Ж ыщыньщ н е г Ш дене влшемдерь
1-мацдай кецдш; 2-мойын узындыгы; З-тулгасыныц щ гаш узындыгы; 4шоцтьщ
щК
**
Ш
* W 1
*
биж т т ; 9-ж Ы нш Ы орамы;
влшемдерш алу ушш жылкыны терт аягынан толык басып
тургызады
багытталып, калыпты кушнде
ж дуры с <
ак
капталында
турып
журпзедь
туруы
Жылкылардын дене влшемдерш 6ip-6ipiMeH салыстыру упдн, олардын алынатын орындарын дэл таба 6iny кажет.
1. Шоцтыгыныц бшктш ~~ жылкы шоктыгынын ен бшк жершен
жерге дейшп аракашыктык елшемь Жылкы бойынын бшктнЧнщ
ecyiH керсетеда.
2. Арца бшктш - жылкы аркасыньщ ен теменп кайкысынан
жерге дейшп аракашыктык елшемк Жылкы аркасыньщ узыны
дамуын керсетедь
3. Сауыр бшктггг - жылкы сауырынын ен бшк жершен жерге
дешнп аракашыктык елшемь Жылкы сауырынын узыны дамуын
керсетедк
4. Тулгасыньщ цывсшл узындыгы ~~ жылкыньщ иык пен жауырын
косындысынан бастап шонданай темпешшне дейшп аракашыктык
елшемь Жылкы тулгасыньщ узындыгынын дамуын керсетедь
5. Кеуде терецдт — жылкы шоктыгынын ен бшк жершен бастап
темендеп тес суйепнщ астынгы жагына дейшп аракашыктык
етшемг Жылкынын тес суйепнщ кешигш айкындайды.
в
32
6. Кеуде ирамы - жылкы шоктыгынын ец бшк жер! аркылы
жауырынньщ сонгы жиегшщ орам елшемь Жылкыньщ тес суйегшщ
дамуын керсетедь
7. ЖщншШ орамы — жылкы аягынын алдынгы жшншггшщ
уштен 6ip белнчнщ (ец жщйпке жер1 немесе тусаулыгы) орам елшею.
Жылкынын суйеюпл1гш керсетедь
8. Алдыцгы сирак, узындыгы - жылкынын алдынгы аягынын
шынтак буынынан туягынын теменп жиешне дейшп аракашыктык
елшемь Жылкы аяктарыньщ биштитн керсетедь
9. Кеуде кецдш - жылкы тулгасынын иык темжещйстершщ
аракашыктык елшемь Жылкынын тес суйепнщ келемдинп - жьшкы
тулгасынын cepreri мен шонданай темпешшнщ аракашыктык
елщещ. Жылкы сауырыньщ узындыгынын дамуын керсетед1.
Жылкыны бонитировкалауда Heri3ri 4 елшемдер1 алынады:
шоктыгыньщ бшкпп, тулгасыньщ кигаш узындыгы, кеуде орамы,
жшншш орамы.
18-сурет. Жылцыныц шоцтъщ бшкттн 'щ влшемм алу
I
33
19-сурет. Жылцы тулгасыныц цигаил узындыгыныц елгиемт алу.
20-сурет. Жъищыныц кеуде орамыныц влшемт алу.
34
w
I
I
#■
21-cypem. Жылкыньщ жт 'тийк орамыныц влшемм any.
22-сурет. Жылцьтъщ кеуде кецдшнщ влшемм алу.
Индекстерд! есептеу жолдары. Жылкылардын дене бш м ш щ
Typi, купи жэне ж р ш с кабш етгшш , онын TipLaefi салмагы мен дене
елшемдершш ара-катынасы аркылы аныкталады. Жылкыньщ дене
курылысынын ерекшелнт жэне жеке муш елерш щ б т м ш щ ара35
катынасы, олардьщ мацызды болатын непзп дене елшемдерш 6ip6ipiMeH салыстыру аркылы айкындалады.
Дене влшeмдepiнiн 6ip-6ipiMeH езара байланысынын пайыздык
ece6i - индекс деп аталады. Индексп жылкы тукымдарын салыстыру,
ал тукым арасьшда онын типтерш, аталык 1здерш жэне малдарды
багалау уппн колданылады. Индекстердщ ш ш деп ен маныздыларына мыналар жатады: цалыптасу, орамдылыц, суйекттк ж эне
салмацтылыц.
1. Цалыптасу индексг — жылкынын сырткы тур-сымбатынын
узындыгын немесе кыскалыгын керсетед!.
Калыптасу индекс1— Тулгасынын кигаш узындыгы х 100
Шоцтыгыныц бшктт
Салт MiHeTiH жылкы тукымдарынын тулгасынын кигаш
узындыгы мен шоктыгынын 6HiKTiri б1рдей тепе-тен немесе 1,0-2,0%га артык болады, ал жегу жьшкылары 2,0-4,0%-га артык. А л ауыр жук
тартатаын тукымындагы жылкьшардын калыптасу индекс! 106,0108,0%-га тен болады.
2. Орамдылыц индеза - жылкынын салмактылыгын керсетедь
Орамдылыц индекЫ =
Кеуде орамы х 100
111оцтыгыныц бшктт
Салт м1нет1н шабыс тукымындагы жылкылардын кеуде орамы
шоктыгынын бшкпгшен 8,0-15,0%-га артык, ал ауыр жук тартатын
жылкылардын денеа ете ipi болып келед1 де, 25,0-30,0%-га артык
болады. Жегу тукымындагы жылкыларынын орамдылык индекс!
116,0-120,0%-га тен.
3. Суйекттк индека - жылкы канкасыньщ жeтiлyiн керсетедь
Суйекттк индекЫ — ШШйШШ орамы хЮО
Шоцтыгыныц бшктт
Суйектипк индексi жел 1ст1 жэне салт MiHeTiH жылкыларда-12,5%га тен, ауыр жук тартатын жылкыларда-15,5-16,5%-га дешн болады.
4. Салмацтылыц undeKci — жылкынын денесшщ ipiлiгiн,
кондылыгын жэне салмактылыгын керсетедь бул индекс жергшкп
жылкыларга колданылады.
Салмацтылыц индексi — Tipineu салмагы xlOO
Шоцтыгыныц бшктт
Жылкылардын экстерьерш индекстершщ K ep ceT K iu iT ep i аркылы
багалау, онын экстерьершщ артыкшылыгы мен кемшииктерш кезбен
Kepin багалаганга жетпейтщщгш еске сактаган жен.
36
Ж ы лкы ны ц TipLneii салмагын аныктау. Жылкылардыц тсршей
салмагы онын денесшгц ipijiiri мен салмактылыгын дэлелдейтш
керсеткна, Жылкыныц куш мен жумыска кабшетилш оныц йршей
салмагымен тыгыз байланысты. Жылкыныц салмагына карап, онын
eciп-жeтiлyiн, дамуын жэне кондылыгын бакылап отыруга болады.
Сондыктан, жылкыньщ йршей салмагы онын ец мацызды керсепанп
болып табылады.
Жылкылар салмагына карай уш топка белщедк эюецш (400,0 кг-га
дешн), орташа (400,0 кг-600,0 кг), ауыр (600,0 кг жэне жогары).
Ауыр жук тартатын жылкылардыц кейб1ршщ иршей салмагы 10001200 кг-га дешн жетеда.
Жылкылардын тарйгей салмагын аныктаудын ец дурыс жолы
арнайы мал елшейтш таразыга елшеу. А л шаруашылыкта таразы
болмаган жагдайда, жылкынын салмагын дене елшемдер1 аркылы
аныктауга болады. Жылкы салмагын аныктаудын 6ipHeuie жолдары
бар, 6ipaK сонын iiuimieri ец колайлысы кеуде орамыныц елшемш
пайдалану аркылы аныктау.
1. Профессор А.Моторин тэсш бойынша жылкыныц т1ршей
салмагы мына формула аркылы шыгарылады:
У = 6 х Х-620
У-жылцыныц mipuieii салмагы, кг;
Х-кеуде орамы, см.
2. Профессор У.Дюрстыц тэсш бойынша жылкынын салмагы
онын кеуде орамынын керсепаипн мына бершген коэфициентгерге
кебейту аркылы шыгарылады:
Жецш салмацты жыщыларга - 2,7;
Орташа салмакрпы жылцыларга - 3,1;
Ауыр салмацты жылцыларга - 3,5;
Жылкынын дене елшемдерш алу техникасымен танысып,
олардьщ индекстерш есептеп шыгару жолдарын елшемдер1 аркылы
ттршей салмагын
аныктаудын
эдютемелж
нускауын
окыпуйренгеннен кейш студенттерге мына тапсырмаларды орындау
ус ынылады.
Тапсырма:
Жылкынын дене елшемдерш алу жолдарымен танысу, онын
жылкы экстерьерш багалаудагы мацызын тускну.
!.
Жылкынын неизп 4 дене ©лщемдерш онын нускасына
Tvcipin белгшеу.
'
37
23-сурет. Жылцыныц негЬг1 дене олшемдер1.
1-гиокрпыгыньщ бищпг, 2-тулгасыныц щ гащ узындыгы; 3-кеуде орамы; 4
жшнш1 к орамы.
2.
Темендеп бершген жылкылардьщ индекстер1 мен тфшеи
салмагын есептеп шыгару жэне оны кестеге Tycipy.
а) Бозторгай, казакы тукымы, 2003 жылы туылган.
Дене елшемдер1: 150,0-152,0-178,0-19,5
б) Берштас, костанай тукымы, 2004 жьшы туылган.
Дене елшемдерк 160,0-158,0-180,0-19,0
в) Квадрат, орлов жел1ста тукымы, 2004 жылы туылган.
Дене елшемдерк 161,0-162,0-185,0-20,5
г) Сатир, совет тукымы, 2003 жылы туылган.
Дене елшемдер1: 159,0-173,0-230,0-25,5
д) Бенуар, араб тукымы, 2000 жылы туылган.
Дене елшемдерк 152,0-152,0-178,0-19,5
е) Айлазат, ахалтеке тукымы, 2001 жылы туылган.
Дене елшемдер!: 156,0-158,0-174,0-18,7
ж) Забавник, дон тукымы, 2005 жылы туылган.
Дене олшемдерЬ 162,0-164,0-195,0-20,5
з) Крепыш, орлов жеМета тукымы, 2002 жылы туылган.
Дене влшемдерш 160,0-163,0-184,0-19,5
и) Зубр, Владимир тукымы, 2001 жылы туылган.
Дене елшемдерк 161,0-167,0-210,0-23,5
к) Заказник,таза канды MiHic (агылшын) тукымы, 2003 жылы туылган.
Дене елшемдерк 159,0-163,0-183,0-19,5
38
/
I
л ) Поток, квипм тукымы, 2004 жылы туылган.
Дене елшемдерг 152,0-153,0-183,0-19,5
м) Абрикос, алтай тукымы, 2003 жылы туылган.
Дене елшемдерк 139,0-143,0-170,0-17,5
н) Хетман, тори тукымы, 2005 жылы туылган.
Дене олшемдёрй: 159,0-163,0-193,0-21,5
о) Батлы, монгол тукымы, 2002 жылы туылган.
Дене елшемдерк 129,0-133,0-168,0-16,5
п) Жан де Блан, першерон тукымы, 2003 жылы туылган.
Дене елшемдерк 163,0-171,0-233,0-24,5
4 - кесте. Жылкы тукымдарынын индекстер1 мен тipiлeй салмагы
Р.
№
Жылкы аты
Тукымы
Индекстер!, %
калыптасу орамдылык
суйектш ж
Т1ршей салмагы, кг
Дюрст
Моторин
ТЭСШ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
ТЭСШ
Бозторгай
Бер1ктес
Квадрат
Сатир
Бенуар
Айлазат
Забавник
Крепыш
Зубр
Заказник
Поток
Абрикос
Хетман
Батлы
Жан де
Блан
Бакылау сурактары: Жылкыньщ непзп дене мушелерш
атандар. 0лш епш таяк курылымен алынатын дене елшемдерь Лента
елшегпп куралымен алынатын дене елшемдерк Жылкыньщ непзп
индекстерщ атандар. Жылкыньщ пршей салмагын аныктау жолдары.
Beciiiiui такырып
Ж ы лк ы жасын Tic куры лы сы аркылы аныктау
Сабактыц максаты: Студенттерд1 жылкы тктершщ жасына
карай езгеру ерекшел1ктер1мен таныстыру жэне курек TicTepiHiH
курылысы аркылы жасын аныктауды уйрену. Бер1лген тапсырмаларды орындау.
39
Э дк тем елж нускау: Лабораториялык-тэж^рибелк сабактарда
студенттерд! жылкы TiciHiH жасына карай езгеру ерекшел1ктер1мен
таныстыру жэне курек тютершщ, курылысы аркылы жасын аныктауды уйрету кезшдеи пайдаланатын кажетп куралдар: эдютемелш
нускау, кестелер, суреттер, тютердщ муляждары, ауыз аштыргыш.
Ж ы лкы ларды ц Tic куры лы сы . Жылкыныц нактылы жасын бшу
шаруашылыктагы мацызды керсеткшггерщщ 6ipi болып саналады.
Жылкыныц жасына карай оныц жумыска деген кабшеттшп,
Tdnini nniri мен тукым сапалыгынын ара катынасы барынша тыгыз
байланысты жэне ешмдершщ етюзу багасы да езгеше. Сондыктан,
шаруашылыктарда кулындар туылысымен тел алу журналына -пркеп
жазылады.
Жылкынын жасын Tic курылыстары аркылы, оныц зоотехникалык кужаттары немесе танбасы болмаган жагдайда гана
аныктайды. Тютердщ алмасу Mep3iMi мен олардын мужшу децгейшщ
дэрежесше карай белгш 6ip шамадагы дэдщкпен жылкыныц жасын
аныктауга болады.
Жылкыныц сут TicTepiHiH шыгу MepsiMflepi мен туракты Ticrepмен алмасуы, оныц ес1мталдыгына, тукым ерекшел1ктерше, азыктандырылуы мен кут1п-багу жэне баска да жагдайларга yHeMi тэуелд1
болатынын ескерген жен.
Жылкы кеп Ticri жэне тютершщ курылысы ете курдел! жануарлардыц катарына жатады. Жылкыныц жасын TicTepiHiH курылысы
аркылы аныктау ушш, оныц ycriHri жэне астыцгы шгшдеп курек
TicTepiHiH курылысыныц езгеру ерекшелштерше карайды.
Аттар мен ересек айгырларда 40, биелерде 36 Tic болады. Жылкы­
ныц устщ п жэне астыцгы иектершде алты-алтыдан он ею курек Tic
бар. Ец алдында турган жуп курек Tic каска курек Tic (жулкар Ticrep
деп те атайды), ал ею жагындагы курек тютерд1 шетю курек TicTep
деп атайды. Каска тютер мен шетю курек тютердщ арасында орта
курек тютер турады.
Аттар мен ересек айгырларда бутан косымша ею жуптан сойдак
(ит TicTep деп те атайды) Tic бар.
Жылкы TicTepiHiH формуласы:
Айгырларда= Ж огаргы ж ак: 6К. 2С. 12А. —40
Твменг’1 жак, 6К. 2С. 12А.
Биелерде ~ Ж огаргы ж ак: 6К. 12А. -3 6
Твменг/жак, 6К. 12А.
К-курек micmep; С-сойдац micmep; А-азу micmep.
40
Жылкы жасын аныктау угшн, онын Ti стер in Караганда басынын
сол жак капталында туру керек. Он колды e3yiHin Ticcii жepiнeн
ауьпга сугып, сол он колдын сук саусагымен ж эне ортангы саусакпен
t u f i h устап баска жакка, к елеа жагына буру керек. С ол колмен танау
жэне устгнп ерн1нен устап, онын басын жогары K e T e p i n турады.
Эр TicTin сркш шыгып турган б е л 1п н -сауы ты н жэне жак
суйегшш куысына ет\п турган тармагын айыруга болады. Сауыттын
ортасында t ic t i тез кажалудан коргаитын мыкты жылтыр зат-т1с ©pi
болады.
Ticтepдi сут жэне туракты деп б е л е д ь Сут TicTep туракты
тгстерден формасымен, кeлeмiмeн жэне TyciMeH айкындалады. Сут
курек тестер туракты курек тктерден юшкене, 6ipaK курекке уксас
сауыты жэне онын кершетш мойны болады. Олардын бетшде
KiuiKeHe коп жылгашалар жэне уак Tic Mepjrepi болады да, эдетте олар
6 ip жылда кажалып бгтедь Сут тicтepдiн уйкелген бет кагы
келдененшен догалданып калады.
24-сурет . Жылцы micmepin царау.
1-жагыныц micci3 жер'г; 2-ертдерЫ аилу арцылы; 3-m il in сол жагына
щйыру арцылы.
25-сурет. Эр mypni конструкцидагы ауыз аищыщтар
а-царапайым; б-крзгалмалы: в-Брауер клипы.
с »
0
Теракты курек TicTep сут курек ткгермен салыстырганда едэуф
улкен жэне узын болып келедь Оларда анык кершетш мойын
болмайды жэне жак суйепнде мыгым орналаскан. Онын бетшде
терен жылгашалар бшшед!, ал Tyci саргыш болып келедь сут курек
тктердщ кажалуы жылына 2 мм.
Ж ы лк ы Ticiuin калыптасу зацдылыгы 5 кезецнен турады
I. Сут курек тктердщ ш ыгуы. Kefi6ip кулындар каска курек сут
TicrepiMeH туылады, 6ipaK Ke6iHe кулындар Ticci3 туылуы мумюн.
Кулыннын туылганына 7-14 кун толганда сут каска курек Ticrepi, 1545 кунде сут орта курек Ticrepi, ал 6-7 айда сут шетю курек Ticrepi
шыгады. Сепз айга толганда uienci сут курек Ticrepi баска сут курек
TicrepiMeH тенеседь
II. С ут курек тктердщ ойык бедершщ ж ойылуы. Кулын
туылганына 10-12 айга толганда сут каска курек тктерщщ, 12-14
айда сут орта курек TicTepiHiH, ал 15-24 айда сут шетю курек
тктерщщ ойык бедер1 мужшед1 де, сут курек тктердщ Ty6i айкын
керш едь
III. С ут курек тктердщ т у п к ш й т Ticrepre ауысуы. Жылкыга
2,5 жастан 5 жаска дейш сут курек TicrepimH орнына тупкш кп курек
тктер шыгады. Жылкы 2,5 жаска келгенде сут каска курек Ticrepi
туседц, ал олардьщ орнына тупкш кп курек TicTepi шыгады. Жылкы 3
жаска келгенде сол шыккан тупкш кп курек Ticrepi, калган сут курек
TicTepiMeH тенеседь Жылкы 3,5 жастан бастап 4 жаска дейш орта
курек TicTepi ауысады да, 4,5 жастан бастап 5 жаска дейш шетю курек
Ticrepi ауысады. Халыктын жылкы беске толганда «бесп а н д е ат
болады» дейтш сондыктан.
26-сурет. Жылцы тктермщ цурылысыныц формаларыныц
жасына царай взгеруй
42
IV . Тупкйпкп курек тютердщ ойык бедершщ жойылуы.
Жылкы жасын бес жастан бастап тушшшеп курек тютершщ ойык
бедершщ Мужшу1 жэне тютердщ кажалатын бет жагыньщ тур езгеруше карай ажыратуга болады. Алдынгы курек тютердщ ойыгыныц
терецщл уставдг курек тютерден ею есе кем болады, сондьщтан олар
ерте мужшедо.
Жылкынын 6-8 жас аралыгын онын астыцгы иегшдеп, ал 9-11
жас аралыгын ycTiHri иепндеп тупкш кп курек TicTepiHiH ойык
бедершщ мужшу ерекш елтне карап ажыратады. Жылкынын 6 жасьгада теменп тYпкiлiктi каска курек TicTepi, 7 жасында тупкшкп
орта курек TicTepi, ал 8 жаска толганда тупкш кп uienci курек TicTe­
piHiH бедер1 кетедь Жылкы 9 жаска келгенде устщп каска курек
тютердщ бедер!, 10 жаста устщп орта курек тютердщ, 11 жаска тол­
ганда ус-пнп иегшдеп тупкш кп шетю курек тютердщ бедерi
жойылады.
V. Тупкш 1Ю1 курек пстердщ кажалатын бет жагындагы
Mopinin тур 03repyi. Жылкынын жасын 12 жастан бастап астынгы
жэне yciiH ri иегшдей тупйлмст курек TicTepiHiH кажалау бейндетт
MepiHiH тур езгерютерше карай отырып ажыратады.
Жылкы 12 жаска толганда каска курек TicTepi, 13 жасында орта
курек TicTepi, 14 жасында шетю курек TicTepiHiH MepiHiH тур 63repici
денгелектенед^ 15 жасында каска курек TicTepi, 16 жасында орта
курек Ticrepi, 17 жасында шетю курек TicTepiHiH кажалатын бетшдеп
MepiHiH Typi ушбурыштанады. А л жылкы TicTepi MepiHiH e3repyi
KepiciHHie сопакшаланып, онын 18 жасында каска курек тютершде, 19
жасында орта курек тютершде, 20 жасында шетю курек тютершде
болады.
27-сурет. Жылцы тктершщ нурылысыныц формаларьтыц озгеруи
43
Сонымен 6ipre жылкы жасын аныктауга косымша белгшер
ретшде тукыл жулдызшасы да колданылады. Онын формасы тукыл
куысынын TypiHe байланысты курек TicTepinae эр турл! болып келедь
Тукыл жулдызшалары эуел! жщшже узын, содан сон кыска жалпак,
кейшдер1 сопакша двнгелек, ал ен сонында ушбурышты формаларга
айналады.
Жылкыньщ 7-9 жасында тукыл жулдызшасыньщ формасы жвдшке узын, 10-12 жасында кыска жалпак, 13-14 жасында сопакша, 15-16
жастарында денгелек, ал 17 жэне одан жогары жасында уш бурышты
куйшде калады.
Жылкы жасын Tic курылыстарынын озгеру ерекшел1ктерше карап
айырганда, мьша шамадагы кателжтердщ кетулер1 мумкш: 2-5 жастар
аралыгында-жарты жылга, 6-10 жастар аралыгында-б1р жылга, 11-15
жастар аралыгында-ею жылга, 16 жаста жэне одан да жогары жастар
аралыгында-уш жылга не одан да коп болуы мумкш.
Жылкыньщ TicTepiHiH курылысында онын жасын аныктауга кедеp r i келтаретщ кептеген ауыткулар кездеседц олар: ерте шыккан сут
курек T ic re p i; азыктандырылмауынан T ic карпынын жэне курек
тштердщ ауысуынын мезгшаз токталуы; t i c t i h дурыс калыптасып
жетщмсщ немесе артык тютердщ пайда болуы; азыктьщ жумсак
немесе катты болуынан курек тгстеращ жэй не ете тез уйкелуц Tic
MopiHiH туйыктыгы не калыпсыз терендйт; курек тштердщ кырынан
уйкелу!; тютердщ кайшыланып, кус тумсыктанып, карп тэр1зденш
дурыс Tymcneyi; жеб1рл1ктен закымдануы жэне т.б.
Жылкы жасын Tic курылыстарынын езгеру ерекшел1ктер1 аркылы
айыруды жэне онын жасын аныктауга кедерп келт1ретш кептеген
ауыткуларынын эд1стемелш нускауьш окып-уйренгеннен кевий
студенттерге келес1 тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1.Жылкыньщ жасына кай TicTepiHiH езгеру зандылыгынын
ерекшел1ктер1н окып-уйрену.
2.Жылкыньщ жасын TicTepiHiH курылыстары аркылы аныктау
кестесщ толтыру.
44
5-кесте. Жылкыньщ жасын xici аркылы аныктау схемасы
Жылкы жасы
Тютердщ жасына карай Щ ®
I. Сут курек -пстердщ шыгуы:
Туылганда
7-14 кунде
15-45 кунде
6-7 айда
II. Сут курек тпстердщ ойык бедершщ жойылуы:
10-12 айда
12-14 айда
15-24 айда
Ш. Сут курек TicTepiHiH тупкш кп курек Ticrrepre ауысуы:
2,5 жаста
3,0 жаста
3,5 жаста
4,0 жаста
4,5 жаста
5,0 жаста
IV. Тутпсшкп курек тктердщ ойык бедершщ жойылуы:
а) астынгы иекте:
6 жаста
7 жаста
8 жаста
б) у сп н л иекте:
9 жаста
10 жаста
11 жаста
V. Тупкш кп курек тктердщ кажалатын бетшдеп мершщ тур ©3repyi:
12 жаста________
13 жаста________
14 жаста
15 жаста________
16 жаста________
17 жаста
18 жаста________
19 жаста
20 жаста
Бакылау
сурактары:
Жылкылардын жасын аныктаудыц
максаты неде? Жылкы TicTepiHiH формуласы (айгырларда, биелерде).
Жылкы TicTepiHiH курылыс epeкшeлiктepi. Жылкыньщ курек
TicTepiHiH тур атаулары. Жылкы жасын аныктаудьщ косымша
белгшерь
45
А лты нш ы такырып
Ж ы лкы н ы ц тур-туй, б елп лер 1 мен ен-тацбалары
%
Сабактыц
максаты:
Суденттерд1
жьшкынын тур-тусше
байланысты непзп атауларымен таныстыру, олардьщ белгшер! мен
ен-тацбапарын ажыратуды уйрету. Альбомдагы суреттерге карай
отырып, студенттерд1 жылкынын тур-тусш, белгшер1 мен ентанбаларды ажыратуга жаттыктыру. Бер1лген тапсырмаларды
орындау.
.... “
Э дктем елж нускау: Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд! жылкынын тур-тусше байланысты непзп атауларымен
таныстыру, олардыц белгшер1 мен ен-танбаларьш ажыратуды уйрету
кезвде пайдаланатын кажегп куралдар: эдютемелйс нускау, кестелер,
альбомдар, суреттер, муляждар.
Ж ы лкы ларды ц тур-т устершщ мацызы. Жылкьшьщ 6ip-6ipiHeH
айыруга кемектесетш ец басты белгкл, онын тур-тустерь белгшер1
жэне ен-тацбалары болып саналады. EipaK та жылкы малына тэн туртустердщ атаулары тек оларды 6ip-6ipiHe айыру, ажырату ушш гана
емес, сонымен катар олардыц сынын, сымбатьш, сыр-снпатын
аныктауда, жаксы-жаман касиеттерш бишруде де белгш кызмет
аткарады екен. Жьшкьшардын жайын жаксы бшетш атбегшердщ
айтуына Караганда, жылкыныц тур-тус1, сырт KepiHici мен сымбаты
мацызы зор белгшердщ 6ipi.
Жылкылардыц тур-тустер!
мен жун-туг1нщ рецш
онын
кылшыгынын тур1не карап беледк буркеме (басы, мойны жэне
аяктары), корганыш (жалы, куйрыгы жэне шашасы). Жылкынын жунTyri оныц TepiciHiH тусше де байланысты болып келедi . Жылкы Tepici
кара, кызгылт немесе тецбш болады. Ак тук жэне ак туяк жылкынын
кызгылт терюшде пайда болады, ал кара терще жэне боз тусп
жылкынын езшде кара туяк жаратылады. Гейестщ байкауы бойынша
кара T e p ic i бар жьшкыдан repi кызгылт T e p ic i бар ак туей
жьшкылардыц конституциясы борпылдак жэне босан болады. Жэне
жылкыныц коцыр тустес Tyri, ак туктерден repi созып тартканда
мыкты
екенш
келйредь
Профессорлар
П.Н.Кулешов
жэне
С.П.Урусов та жьшкынын торы тустестер1 жумыска тёзйед жэне дене
6iTiMi, денсаулыгы мыкты деп санаган.
Меланома аурулары боз, кек тустес жылкьшарда кездесед1 жэне
тукым куалайды. Сондыктан, бул ауру кездесетш шаруашьшыктар
46
торы туей жылкыларды ©щргенда жен санайды. Араб атбеплер1
былай деген: «Ешкашан жирен ат еатып алма, сатсан караеын еат,
гбозга камкорлык жаса, .ал езщ тек торыга мш». K,a3ipri кезде
жылкынын Typ-Tyci мен онын жуйржтшпнщ араеында езара
байланыстыц жоктыгы дэлелденген.
Г.Мендельдщ гылыми-зертгеу жумыстары, белгшердщ тукым
куалауда туракты зандылыктьщ барлыгын, будандаетыратын органйзщердщ генотипш бше тура, олардан алынатын урпактардын
белпеш
болжауга
болатындыгын
керсетедЦ
Буньщ
жылкы
селекциясы упнн де зор манызы бар. Мысалы, АКДЦ-та «аппалуза»
деген жылкы тукымы шыгарылган жэне онын езщщк ерекше
KacHeTiHiH белгкя - шубар туе. А л, жылкынын «поломино» деген
тукымьшын унамды кешпшщ T y c i ак жал сары, ягни денесшщ T y ci
жылтыр сары да, жалы мен курыгы акшыл болып келеда. Германияда
тауда еаршетш «гафлинг» атты жылкы тукымы ак жал шабдар тустес
болып стандартталады.
Жылкынын баска тустершщ аллельд1к аракатынасы, олардьщ
доминанталыгы мен репессивт1лт шамамен толык аныкталган деуге
болады. Сонын нэтижесшде ата-теп белпл1 айгыр мен биен1 турTyciHe карап, олардан туылатьш кулыннын TyciH нактылы болжау
мумкшшшп толык бар. Мысалы, кара мен курен тустер 6ip аллельд1
жэне каранын reHi басьщкы, кек пен курен тустер 6ip аллель, кектщ
ген1 басым жэне т.б.
Жун TyKTepi жылкы денес1ндеп жылуды устап туру кызметш
аткарады. Азыктандырылуы мен табигаттын мезпл!не байланысты
тукпн узындыгы езгерш отырады. Кыс айларына Караганда жаз
мезгшнде онын туп кыска болады. Коны жаксы кулындардын
тупнен repi арык кулындардын Tyri узын келедь Маусымдык тулеу
npouecciHe байланысты жылкынын тук кабаты б1рпндеп элсш-элсш
жыл мезгшдерше орай, алмасьт турады.
Профессорлар Г.Неума мен А.С.Красниковтын классификациясы
бойынша жылкылардьщ тур-тустер! уш топка белшедь Бул
классификация жылкылардын тур-туешщ жалпы аныктау белпс1н
бермегенмен, оны уйренш жаттыгуга улкен KeMeriH керсетедь
47
6-кесте. Жылкыньщ тур-тусшщ классификациясы
1. Heri3ri:
2. Аралас:
3. Курамалы:
Bip TycTi
EKi TycTi
Ак немесе боз, сары, жирен, кара.
Купа, каракер, шабдар, курец,
ТОРЫ.
Аймактык (зональдык) Жирен шабдар, шабдар сур.
TyKTepi ак жэне турш- Кек, бурыл
TYCTi
EKi
Ала
Шуб ар
К урдЫ
Жылкыньщ тур-тусше байланысты колданылатын атаулар.
Жылкы - уй жануарлардын шдндеп ен Kepiicrici жэне эдем!с1. Онын
сырт тулгасы мен тур-тусш сулу эйелдщ сымбатына балау халык
дэстурше жатады. Демек, кекшнщ, жал-куйрыгынын 6iTiMiH, тугшщ
тур-ажарын жаксы жылкылар сулу эйеядщ сымбаты мен сипатынан
алады екен.
Жылкынын тур-тустерш сез етуге байланысты ескеретш тагы 6ip
жагдай, онын тур-туе! жасына байланысты езгерш, кубылып
отыратындыгында. Жылкыньщ кулын, тай кезшдрг! тур-тустер1
кунан, денен шыкканда, 6ecTi болганда 03repin KeTyi ыктимал.
Мэселен, кок тай осе келе боз денен болуы мумкш жэне т.с.с.
Сондыктан, тур-тустер жылкылардын жасына да катысты.
Сонымен жылкы малынын тур-тустершщ жагына жэне тулга
жагына карап, 6ip сезден туратын жалан атаулар жэне eKi, уш не
оданда кеп сезден туратын жылкылардын жалпы Tycrepi
болгандыктан, олар сез ынгайына карай, нактылы турде: кула жылкы,
торы айгыр, жирен кунан, кек денен, каракер бие, шабдар байтал, кек
тенбш ат, ала тай жэне т.б. деп те, ал кейде бул атаулар заттанып
барып: бэйге торы, боз жорга, сандал кек, кек шолак, торы тецбш,
сары каска жэне т.б. болып та колданыла бередь
48
7-кесте. Жылкыньщ тур-тустершщ сипаттамасы.
Белгшер1 мен туктер1
Денеешщ непзп тустершщ решне (торы, жирен, кара жэне т.б.)
косымша ретс1з немесе улкещп-юшш ак дактар шашыла
орналаскан, аяктары мен туяктары жартылай немесе тугелдей
акшылдау болады.
Баран
Денеешщ Heri3ri TycTepi торы, кара, коныр жэне жирен болып
Келед!, басы (кулак Ty6i, тумсыш) мен сауырыныц Tyicrepi шие
тустес кызгылт-кошкылт реши, ал жал куйрыгы мен сирактары
кара.
Денеш мен жал-куйрыгынын туктерМн реш кылан ак тусть
Боз(ак)
Бурыл
Денеешщ Heri3ri TycTepi торы, кара, коныр жэне жирен болып,
тупне oip келю ак кылшыктар араласып, ал басы мен
сирактарьшда аздау кездеседь
Жирен j ашык,
Денесшгн TyKTepi (ашьпсгау, каралау) б1рыцгай саргыш-кызгылт,
кара
ал жал куйрыгы денесше Караганда сэл акшыл жирен.
Каракер
Басы, денеа, жал-куйрыгы мен аяктарынын tyicrepi кара,
кeздepiнiн маны, тумсыгы, шабы мен бауыры кунге куйген тэрЬд1
кунпрт коныр.
Кек
Алгашкы туылган кезшде кара немесе торы, 6ipaK туктершод
арасында кек кылшыктар жылтырайды, ал есейе келе бозарып
агара беред1, жасына байланысты сепкш кек, тенбш кек, кызыл
кек, боз, ак, ал картайа келе рещ саргыштау акка ауысады.
Денещ вд туктершщ Tyci коныр жиреннен талшын тустес рещй,
Курен
ал басы, жал-куйрыгы мен сирактары кара.
Кара
Басы, денеа, жал-куйрыгы мен аяктарьшын Tyicrepi карга тустес
шымкай кара, ал кылшыктарьшын ушы жылтыр.
Кула
Денеешщ туктершщ Tyci жылтыр сары немесе курым сары тустес
реши, ал басы, жал-куйрыгы мен сирактары кара.
Басы, денеЫ, жал-куйрыгы мен аяктарыньщ Tyicrepi 6ipinraft сары
Сары
сабан немесе саргыш кум тустес.
Денеешщ туктершщ Tyci ак кекшшдеу тышкан тустес, жалСур
куйрыгы мен аяктарыньщ Tyicrepi каралау, шоктыгынан
куйрыгына дешн аркасында кара жолагы бар жэне жауырьшы,
Tipceri мен сирагы кейде келденен жолакты.
1Басы мен денеешщ туктершщ peni тобылгы тустес ашык немесе
Торы
1ашык,
кара коныр, ал жал-куйрыгы мен сирактары кара.
кара
Денеешщ туктершщ Tyci ашык немесе кызьш жирен, ашык
Шабдар
коныр, кунпрт саргыш коцырдан шоколад реши, ал жал
куйрыгынын кылшыктары аппак немесе тутш тустес бозгылт.
Денеешщ непзп тустершщ peni (торы, жире, кара жэне т.б.) арашубар
торы,
арасына кшдои немесе улкенд1 эр тYpлi формадагы peTci3
жирен,
кара,т.б. орналаскан ак дактар шашылган.
Р.No
Tyci
1.
Ала
1
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
PeHi
торы,
жирен,
кара,
кок т.б.
торы,
кара,
жирен
Белrijiepi мен ен-тацбалары. Жылкы туктершщ белгшер1 деп,
басы мен аяктарындагы формасы турл1 колемд1 ак туктерд1 жэне
танауы мен ершнде кездесетш тума калдарын айтады. Белгшер1
аркылы кебшесе б1рщгай xycTi жылкыларды ажыратуга болады.
Белплердщ
кездесетш жерлерше байланысты атаулары эр турл1
болады.
49
Бастагы белгглер: каска, тебел, жулдыз, жулдызша, ак шалган,
шубыртпа (кен, тар, кисыктыгы опта немесе солга).
28-сурет. Жылцы басындагы белгшер.
а-тобел; б-улкен жулдыз (кецарт не дейт шубыртпаш ж эне танау
ортасын ац шалган) ; в-э/сулдыз (тар шубыртпасы танау ортасындагы щ
гиалганмен цосылган); г-ац цасца; д-цара ц&дца; е-ац танау.
Танаудагы белгшер: ак шанкан, ак шалган, тума калдар (он
немесе сол жагында).
Epnindeai белгглер: ак дактар, тума калдар (устщ п немесе астынгы
жэне онга немесе сол жагына карай камтылган).
Аяцтарындагы белгшер: ак туяк, ак бакай, ак табан, ак тобык, ак
сирак, ак TipceK, ала аяк (жартысы, 3/1-i, З/2-i). Алдымен жылкынын
алдынгы аяктарын (сол, он), сонында барып арткы аяктарын (сол, он)
сипаттайды.
29-сурет, Жылцы аягындагы белгглери
а-алдыцгы сол аягыныц арты ац; б-алдыцгы сол аягыныц цундыздыгы ац;
в- алдыцгы сол аягыныц бацайы э/сартылай ац; г-алдыцгы сол аягы бацайына
дейт ац; д-алдыцгы сол аягы бацайынан э/согары ац; е-артцы сол аягыныц
бацайы э/сартылай ац; ж-артцы сол аягыныц Щ Ш тшш жартылай ац; зартцы сол аягы тгрсеггне дейт ац; и-артцы сол аягыныц снрагы жартылай ац;
к-артцы сол аягы жамбасына дейт ац.
ы
Жьищыныц ен-тацбасы: Танба салу, кулагын керту, кесу (кертк
кулак, шунак кулак), аркасы мен шоктыгында кездесетш Tepi кабаттарынын жаракаттануынан болатын ак дактар немесе тыртыктар.
Жылкыньщ тур-тустерш, белгшер1 мен ен-танбаларынын
эдостемешк нускауын окып-уйренгеннен кешн студенттерге келес1
тапсырмаларды орындау у сынылады.
Тапсырма:
1. Жылкынын тур-тустерше байланысты колданылатын атауларын
окып шыгып, бершген суреттеп жылкылардын тур-тустерш
кестеге толтырындар.
8 - кесте. Жылкыньщ тур-тустершщ схемасы
Р.№
Тур-тустердщ
атаулары
Benrinepi
2.
Муляждар мен альбомдагы суреттерге карай отырып,
жылкынын тур-тустер1н, белллер1 мен ен-танбаларын аныктауга
жаттыгып уйрену.
Жылкы TyriHin аткаратын кызмеп.
Жылкыньщ Heri3ri тур-тустер1. Жылкынын аралас жэне курамалы
тур-тустер1. Жылкыда кездесетш белгшер. Жылкыньщ ен-танбалары.
Бакылау
сурактары:
31
™
И
30-сурет. Жыщыныц myp-myci.
31- сурет. Жьищыныц myp-myci.
52
32- сурет. Жылцыныц myp-myci.
33- сурет . Жылцыныц myp-myci.
53
34- сурет. Жыщыиыц myp-myci
35- сурет. Жылцыныц т ур-т уи
54
36- сурет. Жылцыныц myp-myci
3 7- сурет. Жылцыныц myp-myci.
55
38- сурет. Жылцыныц тур-туй
W*.
39- сурет. Жыщыныц myp-myci
56
аиг
40- сурет. Жылцыныц myp-myci.
41- сурет. Жылцыныц myp-myci.
\
57
i±
£ 3
а
fe
Е
42- сурет. Жьищынъщ myp-myci
43- сурет. Жылцыныц myp-myci.
58
^
U- .>*4
кр^—
■вН
N N
#
44- сурет. Жылцыныц myp-myci
45- сурет. Жылцыныц myp-myci.
59
1
Ж етшип такырып
#
Ж ы лкы ньщ сут жэне ет оншдер!
Сабактыц максаты: Студенттерд! жылкы шаруашылыгынан
внд1ршетш сут жэне ет ешмдершен таныстыру. Бие желшшщ
курылысынын ерекшел1пн, суттш лн аныктауды, cyTTiH химиялык
курамы мен онын пайдалы касиеттерш окыту. Жылкы етшщ шыгымдылыгын аныктау, жайып сем1рту мен бордакылауды уйымдастыру
технологиясынын жумыстарын уйрету. Бершген тапсырмаларды
орындау.
Э дктем елж иускау: Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерда жылкы шаруашылыгынан ©нд!р1летш сут жэне ет
ешмдер1мен таныстыру максатында пайдаланылатын кажетп
куралдар: эдастемелш нускау, кестелер, суреттер, стандарттар.
Сут еш мь Республика жагдайында ecipyre жэне одан мол ешм
алуга пайдалы тул!ктердщ 6ipi ~ жылкы. Жылкыньщ e n , cyTi, Tepici
жэне кылы - енеркэсш орындарына кажетп шиюзаттардъщ 6ipi.
Биежщ cYTтiлiгiнe кептеген жагдайлар эсер етедь Оларга жылкы­
нын тукымдары, сауылып журген мезпла, жeлiн турлер!, денсаулыгы,
азыктандырылуы мен KyTin-багылуы, сауу эдicтepi жэне т.б. жатады.
Ж елш курылысы
турады
улпалы перде орналаскан. орш р жарты езшше
кэне арткы белжтерден турады. Желшнщ eKi
ypni жэне сут
куысына
негурлым
турге
Тостаган ипдр1зЫ
жeлiннiн eKi жак жартысы да 6}ркелш
жетслген, шлее карай тартынкы, тенкершген тостаган тэpiздec,
жумсак
суто
кейш тартылып кетед!
сут
Томпак, желтд'х щ мундаи желш узындау болып келед1 , ал сут
темпеш еп жалпактау. Мундай жел1нд1 биелердщ суттш п, тостаган
тэpiздi биелерге Караганда едэу4р темен болады, орташа тэулшне 11,7
литрге дейш сут бередь
61
1
i
48‘Cypem. Бие желт'тщ ортасынан цац жара кестген Kopmici.
А-желшнщ тепе-тец екг болт; Б-кеитг1 болтне цараганда алдыцгы болт
жацсы толысып жетшген желт; В-кейтг1 болт мулде толысып жетшген
желт; Г-емшегшщ цосымша ypnici бар желт; 1-алдыцгы болт; 2-кейтг1
болт .
EuiKi желтдг - мундай желш онша узын емес, 6ipaK сут
твмпешеп томпак желшге Караганда теменде орналаскан. EuiKi
желщщ биелер c y n i аз беред1, орта есеппен тэутгш е 7,8 литрге дешн
сут бередц.
А
s:;'Vv*
49-сурет. Бие лселтдершщ формалары мен куре тамырлары
1-тостаган тэр1зЫ желш; 2-томпак, жтн; З-euuci желт; 4-желшнщ куре
тамырлары.
Бие желшшщ емшектершщ курылысы, Typi, келе\о мен
орналасуы эр xypfli болуы ыктимал. Бие емшеп цилиндр таршщ,
алмурт тэр1зд1, ен. соцында дурыс 6iTnereH емшек (кисык, суйел
шыккан т.б.) болып белшедь
62
Ал узындыгы жагынан емшектер салалы (7,0-8,0 см), орташа (4,06,0 см) жэне кыска (2,0-3,0 см) болып келед1. Емшек орамьшын
елшемше, ягни жуандыгына карай |йей!
топка беледк жуан
емпхекд (орамы 15,0-18,0 см), орташа емшекп (орамы 10,0-12,0 см),
тым жуан емес емшею! (орамы 8,0 см) жэне жвдшке сал алы емшекп
(ете сирек кездесед1).
50-сурет. Биеш цолмен сауу тэсш
51-сурет. Биеш мэшинемен сауу тэсш.
Биешц суттШ гш аныктау. Жылкы шаруашылыгында биеден
сауып алынатын суттщ барлык мвлшерш аныктау ете курдел i? ce6e6i
биеш сауады жэне оны кулыны да унем! емед!? сондыктан кулыннын
канша сут емгенш тек шамамен гана бшуге болады.
63
Биенщ тэулшне канша сут беретшдггш аныктау максатында оган
айына 2 кун катарынан бакылау сауынын журпзед1, сонымен 6ipre
кулынньщ да сапмагын елшейдь Бакылау сауыны мына темендеп
тэртшпен журпзшедь
•
Кулындарды 10-12 сагатка енеошен айырып, оларды белек кутш
багады. Кулынньщ емер алдындагы жэне емгеннен кеш нй салмактары елшенш жазыльш отырады. Кулынды енесшен айырган уакытты белгшейдь будан кешн биеш 9p6ip eKi сагат сайьш сауып турады.
Бакылау сауьшы бггкенше, онын сауылган уакытын жэне шыккан
сутш жазып отырады.
9 - кесте. Бие сауынына бсщылау журггзу улгщ,
Сауылган сут
Сауу уакыты
Сауын T9pTi6i
мелшер1, л
(саг. мин.)
7,00
Кулынды
айыру
алдында
енесше ж1беру
9,00
1,2
Eipmuii сауын
11,00
Екшпп сауын
1,1
13,00
1,3
Yшшпп сауын
15,00
1,2
TepTiHmi сауын
0,9
17,00
Бесшнп сауын
18,00
Алтыншы сауын
1,1
6,8
Барлыгы
90,00
Ескерту: кулынды эрб!р сауын алдында енесше ж1берш алу
керек (биеш ид1ру максатында).
Кулынды eHeciHeH белш сауатын тауарлы фермаларда биенщ
тэушктеп беретш cyriH есептеп шыгару ушш профессор И.А.Сайгин
мына формуланы усынады:
Ут—Ун х 24:
Т
Мундагы: Ут - тэултне сауылатын cymi;
Ун - нацтылы сауып алынган суттщ Mejiutepi;
Т - сауу уацыпгы;
24 —тэулттег'х уацыты;
Ч.
Ал кулынымен сауылатын биенщ тэумктеп 6epeTiH cyrhi
аныктау ymiH профессорлар И.Н.Чашкин мен М.С.Мироненко
кулыннын емген сутш есепке ала отырып, мына формуланы усынады:
М=Ун х (0,4 К) х 24;
П
64
Мундшы: Л/—тэулшне сауылатын cymi;
Ун - нацтылы сауып алынган суттщ мвлшерг;
К - цанша рет сауылганы;
П - сауу усщыты;
0,4 - кулынныц емген cymi.
Бул формулалар бойынша биенщ сутшппн есептеп шыгарудын
эдктерга темендеп мысалдармен керсетуге болады. Егер кулын
eHeciHen 11 сагат белек белшш турды делж. Бие 6 рет сауылып, одан
5,25 литр нактылы сут алынады. Осы мзшметгерд1 жогарыдагы
формулаларга келпргендеп нэтиже мынадай болмак.
Кулынды eiieciHeH белш сауганда:
Ус = 5.25x24 = 11,45
11
Кулынымен сауганда:
М = 5.25 (0.4 х 6) 24=16.7 л
11
Бие сутшщ химиялы к курамы. Бие cyri — су, белок, май,
K eM ipcy, фосфатид, старин, эр турл! минералды заттар, органикалык
туздар, ферменттер, витамиидер, пигменттер, белок емес азотты
заттар,
макро-микро
элементтерден
куралган
биологиялык
суйыктыктан турады.
Курамында осындай эр турл! заттар болгандыктан, сут ей
манызды тагамдык ешм болып саналады. Бие кулындаганнан кешн
алгашкы 4-5 кундей сут бездер! уыз белап шыгарады, онын курамынын жай сутген едэу1р айырмашылыгы бар. Уыздын курамында
белок пен витаминдер 2-3 есе кеп, ал май мен кант мелшер! 1,5 есе
кем. Bipre-6ipTe уыз сутке айналады, оньщ курамы да езгеред1, 6ipaK
сутгел манызды косылыстар курамындагы езгешел1ктер кулл1 сауын
маусымы бойынша сакталады.
10 - кесте. Бие суттщ химиялъщ курамы.
Керсеткши
1 литрдеп бары, г
ак калдыктар май кант белок
Бие супшн химиялык курамы унещ туракты бола берме1
онын физиологиясына, азыктандьфылуына, кутш-багылуына
мезгшдерше байланысты жэне тукымдарына карай езгерш отыр
65
\
Жылкынын сут ешм1мен танысып, бие жёяцннщ курылыс
ерекшелйсгерш, суттш гш аныктау жолдарын, суттщ химиялык
курамы мен касиеттершщ эдютемелгк нускауын окып уйренгеннен
кешн студенттерге келес1 тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Венера атты биенщ тэугйктеп сауылган р р щ п н аныктау.
Егер кулынды енесшен танертенп сагат 5-те айырса, ал кулын
eHeciHe ен сонгы сауылган сауыннан кешн кешю сагат 7-де
ж1бер1лген. Осы бакылау сауыны кезшде Венера атты биеден 6,4 л
нактылы сут сауып алынды.
2. Монета атты биенщ тэугйктеп сауылган суттипгш аныктау.
Егер кулынды енесшен танертенп сагат 6-да айырса, ал кулын
енесше ен сонгы сауылган сауыннан кешн кепш сагат 6-да ж1бершсе.
Осы бакылау сауыны кезшде Монета атты биеден 6,8 л нактылы сут
сауып алынды.
3. Астра атты биенщ тэулктеп сауылган суттш гш аныктау. Егер
кулынды енесшен танертенп сагат 6-да айырса, ал кулын енесш
идару ушш ap6ip eKi сагат сайын 6 рет ж1бершген. Осы бакылау
сауыны кезшде Астра атты биеден 7,3 л нактылы сут сауып алынды.
Кулынды елшегенде мына темендегщей нэтиже керсетп.
11- кесте. К,улынды енесше ж1беру усщыты (сагат)
KepceTKiurrepi
8
Кулыннын енесше ж1бер82,0
генге дешнп салмагы
Кулынньщ енесше ж1бер82,9
геннен кешнп салмагы
10
12
14
16
18
82,0
82,0
81,4
81,9
82,2
83,1
83,3
82,8
83,0
83,5
Е т еш м ь Жылкынын ет еш м д ш п сойганнан кешнп алынган
еттщ мелшер1 мен сапасына карай аныкталады. Ет мелшер1 малдын
келемше, онын тез ж етш п и тк касиетше, жайып ceMipTy мен
бордакылаудагы кабшеттщпне, кондылыгына жэне сойганнан
кешнп таза erriH салмагына байланысты.
ErriH сапасы оньщ жеуге жарамды (ет, май) жэне жеуге жарамсыз
(суйек, ciHip) белжтер1нщ катынасымен, каллориясымен, дэмдж
касиеттер1мен жэне май жинау ереюпелйстер1мен аныкталады.
Жылкынын кондылыгы
жасына байланысты, онын етшщ
каллориясы белгш 6ip мелшерде ауыткып отырады. Мысалы, егер
66
сеьмз жылкы етшщ каллориясы 3000 б.к. жэне одан да жогарыга тен
болса, онда кондылыгы орташа жылкы етшщ каллориясы 2500 б.к.,
ал арыгында 800-1000 б.к.
Е лм зде меШекеттис стандарт бойынша (ГОСТ 20079-74) союга
арналган жылкыларды уш топка беледг
1.К%лын - 1 жаска дейшп кулындар, Tipi салмагы 120,0 кг-нан
кем емес.
2.Жас жылцылар - 1 ден 3 жаска дейшп тай-денендер.
3.Ересек жылцылар - уш жастагы жэне одан да жогары жастагы
ересек жылкылар.
Алгашкы алты айда кулындар тэулМне 2,0 кг-га дешн косымша
салмак косады. Тебщщ жылкылардын жергшкп тукымыньщ немесе
енелершщ касында ескен 6 айлык кулындардын салмагы 180,0-200,0
кг-га дешн тартады, ушасынын салмагы 1,0 ц-ге жетед1. Ал ауыр жук
тартатын жылкынын кулындарынын салмагы 250,0-300,0 кг, уша
салмагы-1,5 ц болады.
Ересек жылкылардын ушасынын салмагы кондылыгына
байланысты таршей салмагынын 45,0-60,0%-ын курайды, усак
жылкыларды 150,0-230,0 кг, орташасында 250,0-300,0 кг, ал ауыр жук
тартатын жылкыларда 300,0-350,0 кг аралыгында болады.
Жылкыларды кондылыгына карай ею категорияга беледк 6ipmiui
жэне ектшг, ал кулындарды тек бхртшг категорияга жаткызады.
I категория - кондылыгы бар жылкылардын булшык errepi
жаксы ecin жетшед1, жоны жумыр болып келед[, жауырыны мен саны
етке жаксы толыгады, арка, белдеме cyfterrepi (шоктыгынан баска)
мен кабыргасы бшшбейд!, жалына кол батпайды.
II категория - кондалыгы бар жылкылардын булшык eTrepi
орташа жетшедо, жоны жумырланбайды, жауьфыны мен саны нашар
толыгады, кабыргасы б ш н т турады, аркасы мен белдеме суйектер1
шодырайып шыгып турады, жалы бос болады.
Жылкы eTiHiH химиялык курамы жэне онын каллориялылыгы
жагынан ipi каранын елнен кем туспейд1. Жылкы eTiHiH диеталык
улкен KacHeirepi бар. Онын курамында 18,0-25,0% белок, 10% жэне
одан да кеп тез epiriui коректж майлар бар.
Казакстандагы жылкы eTiH мол енд}рудоц улкен резервтершщ 6ipi
теШнд! жылкы шаруашылыгы болып саналады. Erri жылкы
шаруашылыгынын ен 1МД1л 1пн арггыруды шешу жолынын 6ipi жылкыны табиги жайылымдарда жайып ceMipTy мен бордакылау.
67
Ж айып сем1рту. Жылкьшарды табиги жайылымдарда жайыпеШар%ди| eKi жолы бар, ол: кектемп жэне кузп.
Кдлстан кешн ортадан томен кондылыкпен шыккан жылкылар
50-70 куннщ в Ц
коктемг1 табиги жайылым KeriHiH каулап осу
кезещнде 75,0-100,0 кг-ra дешн салмак косып, жогары кондылыкка
жетеда.
Куздеп табиги жайылымда жылкыларды жайып-сем1рту конырсалкын тускенде жэне куздщ жанбырлары басталган кездерде Kipicefli
де, кыстьщ катты суыгы тускенде гана барып аяктайды. Эдетте
жергшюп тебшде ейрщетш жылкьшар куздеп табиги жайылымда
жайып-сем1ртудеп салмакты кыстан кыстап шыгу ушш май жинау
есебшен косады.
Тебшд1 жылкы шаруашылыгындагы ушрдеп жылкыларды кузде
жайып-сем1ртущ майландыру деп TeriH айтпаган. Жылкыларды 60-70
куннщ шйнде кузп жайып-ceMipTy жумыстарын дурыс уйымдастыру
нэтижесшде, 3p6ip жылкыньщ коскан салмагын 55,0-80,0 кг-га
жетюзш, етке жылкыны ортадан жогары кондылыкта тапсыруга
толык мумкшдок туады.
Бордакылау. Жылкыларды шаруашьшыкгардагы жеделдетшген
турде бордакылауды кузде жэне кыста, ал мал бордакылайтын
шаруашылыктарда жаздьщ екший жартысында да уйымдастырады.
Орта жэне ортадан томен кондылыктыгы жьшкыларды ете кыска
мерз!мнщ шйнде (35-40 кун) жедел бордакылаган тшмдь Жылкы­
ларды бордакылау кезшде орта есеппен тэугпктеп косатын салмагын
1,0-1,5 кг шамасында жоспарлау керек. Жылкылардьщ осындай
салмак косулары ушш белгшенетш рационный коректшгш 10,0 кг
пршей салмакка 2,5-2,7 азык олшем1мен есептелу! тшс.
Жас жылкьшар мен ортадан томен кондылыктагы ересек жылкы­
ларды бордакылау ушш рационный 6ip азык елшемшде 100-110 грам,
ал орташа кондьшыктагы жьшкыларды бордакылау ушш 70-90 грам
рационы шаруашылыктагы жем-шеп корына сэйкес жасалады.
Ж ы лкы уш асын мушелеп бузу. ¥шанын 9p6ip мушесшдеп ет
езшщ морфологиялык жэне химиялык курамы жагынан эр Typjii
болады. ¥шанын кейб1р мушелершде суйек коп болса, ещй 6ip мушелервде аз болады, жьшкы майы барлык мушелер1нде б1рдей жинала
бермейвд. Булшык ет улпапарыньщ сапасы да эртурль ¥шаньщ эрб!р
мушесшдеп еттщ сапасына карай, кандай тагам дайындау керек
екендеп (куырдак, асып nicipy, шужык жасау, сурлеу, казактын
68
улттык тагамдарын эз!рлеу, консервшеу жэне т.б.) алдын ала
аныкталяДО*
Сондыктан, жылкы ушасын дурыс мушелеудщ улкен мэш бар.
Жылкы eTiH дурыс мушелеудщ нэтижесвде 9p6ip мушедеп етгщ
сапасы 03iHc лайыкты б|ркелю болып шыгады. Мунын ез 1 ушаны
ofizjipicriK ендсуден ©тшзгенде тшадщ пайдалануга немесе етгщ
тагамдык кундылыгына карай тшсп багасы бойынша сатуга
мумкшдж береда.
Жылкы е^н мушелеудщ мемлекеттж бфьвдгай стандарты
болмаса да, етп мушелеп бузудын нактылы схемалары толык калыптаскан. Олар мыналар: жылкы етш ВНИИК беюткен бузудын схемасы, казактын улттык 0 нiмдepiн шыгару унин жылкы етш бузудын
схемасы жэне жылкы етш белшек саудадагы сату ушш б0лyдiн
схем асы.
52-сурет. ¥лттыц онш дер шыгару уийн жылцы етш бузудыц схемасы.
1-жат; 2-омыргпца; 3-жауырын; 4-тос цабырга тусы; 5-субе цабырга; 6жамбас; 7-жая.
53-сурет. Жылцы етш ВНИИК бетткен бузудыц схемасы
l -бауздама; 2-мойын; З-жат; 4-жауырын; 5-цолтыц ет; 6-тос; 7-твстт; 8сауыр;
9-цабырга; 10-белдеме; 11-шап ет; 12-жамбас; 13-сан; 14-алдыцгы сирац;
15-артцы сирац.
69
54-сурет. Жылкы emiH болшек сауда ушш болудщ схемасы.
Сорттан тыс: 1-сорт: 1-%азы; 2-жал; 3-царта; 2-сорт:
4-омырткр; 5-сан; 11-сорт: 6-э/сауырын; 7-асык, жшк;3-сорт:
8-ауыз омыртщ; 9-алдыцгы снрац; Ю-арткр сирак,.
Жылкы етш мушелеп белген кездеп sp6ip сыбаганын тагам
ретшде, scipece казактьщ улттык тагамдары мен тацсык ешмдерш
жасауда айырыкша мэна болады. Мэселен, сем1з жылкыньщ 6ip eT-6ip
май болып келетш сан етшен — жая; шамалы ет ж1берше кесшген
желке майынан - жал; алдьщгы тос кабыргаларынан - ыстап; он 6ip
жуп кабыргаларынан - казы; усактап туралган eTi мен майынан шужык; айналдырылган ток iuieriHeH - карта жасалынады.
Ж ы лкы етшен эзршенетш тагамдар. Жьшкы етшен алуан турл1
тагамдар, шужыктар, сурл! еттер жэне консервшер эз1рлеп шыгаруга
болады. Алайда баска тушктердщ етш пайдаланган кездеп сиякты,
жьшкы eriHiH де езше тэн ерекшелжтерш ескерген жен. Казы,
птужык; сур ет, жая, жал, карта жэне эсш жылкы етшен эз1рленетш
ерекше Дэмщ тагамдар, буларды баска малдардын етшен эз!рлеуге
болмайды.
"-Г-'^
К,азы. Казы жылкыньщ 11 жуп кабыргаларынан (7 кабыргадан 17
кабыргага дейш) жасалады, мунда курсак е л б1ркелк1 т ш й и ц з р
кабыргага ж1бершедь Жьшкы ушасыныц осы 6ip Mymeci оте семв,
6ip ет 6ip май болып келедй ал булшык errep i май кабаттарынын
арасында жатады. Казы айналдырганда 2-3 кун бойына туз Ыщршген
кабырганын 6ip жак басы ш екке енпзшед1 де, 3pi карай тыгыздалады
жэне eKi уштары мыкгап байланады, сейтш казы да дайын болады.
70
55-сурет. Цазсщтьщ улттьщ тагамы
цазы
-
Шужьщ. Щужык дайындау ушш, жылкынын туралган сурып eTi
мен майы пнекке тыгыздалып салынады, езшщ дэм дш п мен корекTuiiri жэне сакталу жагынан казыдан еш айырмаеы жок.
Cypi. CypiHi жылкынын бойына туз с1щр1лген жая, сан, белдеме
етшен кактап кеггаршед1. Сур еттердщ ерекшелпстер! узак уакытка
сактауга болатындыгында.
Жая. Жая бойына туз свдршген 6ip кабаты ет, 6ip кабаты май
болып келетш сем1з жылкынын сауыр жэне сан eTiне н кактап
кеппршедь
Жал. Жал жылкынын мойын устшдел майынын шамалы ет
Ж1берше кесш п алынады жэне туздалып кеппршедь
Эст. Казактардын бурын ерекше тагам ретшде эз1рлейтш, ал
каз1р окта-текте гана кездесетш тамаша тагамы. Ол - жылкынын миы
мен маиы, сондаи-ак, курш пен меип араластырылып, шекке
тыгыздап салу жолымен жасалады.
Сонымен 6ipre жылкы етшен эр TYpлi колбасалар, сосискалар,
сарделькалар жэне консерв’шер де жасалынады.
Жылкынын ет ешм1мен танысып, eTTiH шыгымдылыгын аныктау,
кектемп жэне куздеп табиги жайылымдагы жайып-сем1рту мен
бордакылау технологиясын уйымдастыру жумыстарын, жылкы
ушасын мушелеп бузу жэне жылкы етшен эз1рленетш тагамдар
турлершщ ад!стемел1к нускауын окып-уиренгеннен кешн студснттерге келее1 тапсырмаларды орындау усынылады.
K
71
i ____ £ ___-
....
.
.
w
Тапсырма:
1. Эр турл1 кондылыктагы ж ергш йт казак жылкыларынын сойыс
шыгымдылыгын аныктау.
12-кесте. Жылкылардьщ сойыс гиыгымдылыгы
Кондылыгы
Селнз
Ортадан жагары
Орташа________
Ортадан темен
Аш устаудан
кешнп
орташа
салмагы, кг
385,6
367,0
344,0
333,4
Сойыс
Ет пен майдын
шыгымдылыгы, шыгымдыл ыгы,
%
кг
212,0
193,7
163,0
146,0
2. Жылкылардын бордакьшау нэтижесш аныктау.
13-кесте. Жылкыларды борда^ылау нэтижеа
Тукым топтары
Казак жылкысы
Дон
х
казак
буданы
Жещей х казак
буданы
Ауыр
жук
тартатын х казак
буданы_________
Бордакылау
Mep3iMi,
ай
Tipuieft салмагы,
кг
бордабордакылау
кылау
алдында соцында
2
2
430,7
456,0
510,6
522,1
2
460,5
525,3
2
500,4
574,2
Бордакылау
нэтижес!
жалпы тэул 1кт 1к
косыл- косылган
ган
салмак, г
салмак,
кг
3. Жылкы ушасынын таза етшщ, майыньщ, суйепнщ жэне
cinipiHiH К¥рылымдарыныц нэтижелерше талдау жасау.
72
14 - кесте. Жыпцы ушасыныц цурамы
Жастары
2 жасар
3 жасар
4 жаса
5 жастан
жогаоы
¥шаньщ
орташа
салмагы,кг
128,50
145,53
180,16
63,50
Етшщ
салмагы
кг
93,6
105,86
131,59
112,49
Ушадагы Ет1 мен
маидьщ майыньщ
салмагы салмагы
% кг % кг %
1,68
2,78
Суиеп
С
1* *
ЛЦф1
кг % кг %
28,32
4,9
32,21
4,68
38,34
6,77
32,21
4,96
Ескерту: Бершген кеетедеи орындалатын тапсырманын максаты,
ушаньщ жеуге жарайтын (eTi, майы) жэне жарамайтын (суйек, cinip)
белйтнщ пайыздык мелшерш аньщтау керек.
Бакы лау сурактары: Бие eyriHiH манызы неде? Бие желшшщ
курылые ерекшелш. Бйёнщ сутшппн аныктау жолдары. Жылкы
ет1н1н манызы неде? Сойые жэне еттщ шыгымдылыгы дегещмдз не?
Жьшкы ушаеын мушелеп бузу ехемаеы. Жьшкы етшен эз!рленетш
улттык тагамдар.
Cem iH m i такырып
Ж ы лкы ньщ жумые сапасынын кврсеткшггер!
Сабактын максаты: Студенттерд1
жумые
жумыека
жумые
уйрету. Бершген тапеырмаларды орындау.
Э дктем елж нускау: Лабораториялык-тэж1рибел1к сабактарда
студенттерд1 жылкыньщ жумые сапасымен, оларды жумыека пайдалану ерекшелжтер1мен таныетыру жэне оньщ жумые вшмдшшнщ
KepeeTKiiHTepiH ееептеу жолдарын окытып-уйрету барысында пайдакуралдар
Ж ы лкы ны н
тарту куш1, аткарган жумые
адымдьшыгы
Бул елшепш куралдарда
мен оган бектлген
73
дщгек орналаскан. Осы дщгек аркылы жылкыларды Ж Ш
тарткандагы тарту кушш елшеуге болады.
Динамометрдеп пружиналы керсетюш тшге немесе ез 1 жазып
алатын сагаттык кураддарга бектлген. 0p6ip динамометрден
пружина белгш калибр, дэл1рек айтсак, куш салмагыньщ (кг) колёмщ
керсетедь Ягни пружинаны 1 мм кысканда не созганда динамометрде
куш елшем1 пайда болады. Пружина кысылганда милиметрлж кагазга
динамограмма
бейнеЫнде
автоматты
турде
жазылады.
Динамограммалар ерекше планиметр куралдарымен аныкталады.
Жылкынын жумыска жарамдылыгы оньщ йршей салмагына,
тулгасыньщ типше, тукымдарына, жасына, денсаулыгыныц жагдайына, мшез-кулкына, жумыска ынталыгына, шыдамдылыгына, жумыс
кушнщ тэрйбше жэне тагы да баска жагдайларына байланысты
болып келедь Мунын 6spi жылкыларды жумыска жегу кезвде есепке
алынады.
Л-:
'
Н
Тарту Kyuii. Егер жылкылар белгш 6ip мерз1мде зорыкпай,
калыптык нормадагы жумыс кабшетш керсетсе, онда мундай тарту
кушш калыптагы тарту купи деп атайды. Жьшкьшардьщ калыптагы
тарту кушшщ колем1 оныц пршей салмагына байланысты.
Эдетте, ipi жылкылар езшщ улкен тарту куппмен ерекшелшедь
BipaK ipi жьшкылардыц калыптагы тарту кушшщ салмагына
катынасы (пайызы) усак жылкыларга Караганда аздау болады. Бул
шамалар йршей салмагы 400,0 кг-га дейшп усак жылкыларда -19,0%,
салмагы 400,0-500,0 кг-га дейшп орташа жылкыларда-14,0%, 600,0
кг-нан асатын ipi жылкыларда-13,0% болады.
Академик
В.П.Горячкин
мен
профессор
У.Вьюст
ipi
жьшкьшардьщ калыптагы тарту кушш аныктау ушш келеа 6ipiH fafl
формул аны усынады:
.
,
P=Q+12;
9
Мундагы: Р-цалыпты тарту куш^ кг; Q-жылцы салмагы, кг.
Профессор А.А.Малигонов усак жылкьшардьщ (300-400 кг)
калыптагы тарту кушш аныктау ушш келеа б1рыцгай формуланы
усынады:
P=Q+9;
8
Мундагы: Р-цалыпты тарту куш 1, кг;
Q-жылцы салмагы, кг.
74
■
Осы формулаларды пайдалана отырып, жылкылардьщ калыпты
тарту кушан есептеп шыксак, сонда эр турл1 салмактагы жылкыларга
мынадай керсеткштер сэйкес келедг
15-кесте. Qpmypni сапмщтагы жылкылардьщ тарту куш\
KopceTKimTepi
I Жылкыньщ Tipi салмагы, кг
Калыпты тарту купи, кг
Жьшкыньщ тарту кушш!ц
салмагына катынасы, %
Т арту Kymi
300,0 400,0 500,0 600,0 700,0
45,0
56,0 67,0 78,0 89,0
Tipi 15,0
14,0 13,4 13,0 12,7
Жылкыньщ барынша тарту куний сынау кезш де калыптагы
жагдайдан 5-6 есе артык бола береда. Keft6ip жагдайларда жылкыньщ
тарту Kyuii ез салмагынан да асып Tycyi мумкш. Айналма жумыстарында жэне коп жылкылар жеплген жагдайларда тарту Kyurrepi
толык пайдаланылмайды, ойткеш бурылыс кезшде косымша жумыс
ош мдш М азаяды жэне козгалыстары эр турл1 болады, сондыктан
ош м дш п жогалады.
Тартылыс кедергкя жылкы арбаны немесе ауыл шаруашылыгы
куралын тарткан кезде пайда болады. Жуктщ тартылыс кедерпзд
онын курылымына, салмагы мен жол сапасына байланысты болады.
Жумыс келемь Жылкыньщ механикалык жумысын аныктау
ушш, оньщ тарту кушш журген жолына кобейту аркылы мына
формуламен есептелшш шыгарылады:
R= Р х S;
Мундагы: R-жумыс квлемi, кг/мин;
Р- тарту Kyiui, кг;
S- журген жолы, м.
Эдетте, жегшген атгьщ калыпты жуг1 - жылкылардьщ Tip шей
салмагынан аздап артьщтау болады, ал барынша кетеру жуктер1 ipi
жылкьшарда Tipineft салмагынан 4 есе, усактарында 5 есеге артык
болады.
Жециг, крлыпты жэне ауыр жумыстар деген TyciHiK жьшкылардьщ тарту кушшщ т1р1лей салмагына катынасымен жэне жумыстьщ узактылыгымен аныкталады. Егер тартылыс кедерпс1 6ip жумыс
кун1нде жьшкы салмагыньщ-20,0%-ын (немесе оданда жогары)
кураса, онда ол ауьф жумыс деп есептелшедц ал тартылыс кедерпа
75
6ip жумые кушнде жылкы салмагынан 10,0% темен болса, онда ол
жумые жецш деп саналады.
-, *
Щ
Жылкылардьщ 6ip кундш жумые мелщерш беюту ушш жегшетш
куралдардьщ аукымдык ешн бшу кажет. Жылкылардьщ козгалу
жылдамдыгын жумыстыц узактыгына кебейте отырып, оньщ журген
жолын (км) табады. Ал жолдыц узындыгын куралдардын аукымды^
енше кебейте отырып, енделген жерлердщ ауданын (м) табады.
Ж ылдамдык. Жылкылардьщ козгалыс жылдамдыгы, онын
непзп жумые сапаларыныц 6ipi болып табылады. Жылдамдык
формуласы (еекундына метр немесе сагатына километр) былай
есептелшедк
t
Мундагы: V- жыпдамдьщ, км/саг;
S- жол, км;
t-ущыт, саг.
Жылкынын эдеттеп козгалыс жылдамдыгы:
жай журюте: 1,5-2,0 м/сек немесе 48,0 км/саг;
желаете: 3,0-4,0 м/се к немесе 10,0-12,0 км/саг;
шабыста: б,0-8,0 м/сек немесеа 20,0-25,0 км/саг.
Ауыл шаруашылык жумыстарындагы ед тшмд1 керсетюштершщ
6 ip i - жылкыньщ калыпты тарту Kyuii. Тарту Kyuii, козгалыс
жылдамдыгы жэне жумые уакыты езара белгш 6 ip байланыста
болады.
;v-'
Козгалыс жылдамдыгы арткан сайын жылкылардьщ тарту
KymiHiH кабшеттшш темендей тусед1. Жылкылардьщ ете жогары
козгалыс жылдамдыгын камтамасыз ету ушш тарту купи мен жумые
уакытын барынша азайту керек.
Куатты лы к. Жылкылардьщ белгш 6 ip уакыт б!рлшнде
жасайтын жумые келем1 немесе куаттылыгы мына формуламен
аныкталады:
N=R=P-S=P х V;
Т t
Мундагы: N-куаттылыгы, а.к;
R-жумыс колемi, кг/мин;
t-уацыты, саг;
Р-тарту Kyuii, кг;
С
S- жол, м;
Л
V-жылдамдыц, км/саг.
76
Куаттылыктыц б1рлт-ат купи (а.к.) секундына 75,0 килограмм
метрд1 (кгм-сек) курайды. Bip ат кушшщ куаттылыгын 500,0 кг
салмагы бар жылкы гана корсете алады. Жумыс ютейтш
жылкылардын орташа куаттылыгы шамамен 0,6-0,7 ат куппне тен.
Жылкылар калыпты мелшерден 20 есе коп куаттылык корсете бередк
Жылкылардыц жумыс кабшеттшгш сактау ушш элсш-элсш
демалдырып туру керек, сонда оныц купи калпына келед1 жэне
жумыска тез1м,щ болады.
Жылкылардыц жумыс сапасы мен олардыц эр турл1 ауыл шаруашылык жумыстарына пайдалану ерекшел1ктершщ эдшгемелш нускауын окып-уйренгеннен кешн студенттерге келеа тапсырмаларды
орындау усынылады.
Тапсырма:
1 Жылкылардыц жумыс сапасы мен оларды жумыска пайдалану
ерекшел1ктер1мен танысу.
2. Жылкылардыц жумыс бшзддйпгш есептеп шыгару жолдарын
окып-уйрену жэне олардыц формуласын жазып алу.
3. Томенде бершген тэж1рибе-жаттыктыру сабагына арналган
тапсырмаларды шыгарып-уйрену.
Тэж1рибе-жаттыктыру тапсырмалары:
1. Егер TeMip арбаныц салмагы 400,0 кг болса, жол кургак Teric
десек (карсылык купи 0,05 коэффициент), салмагы 530,0 кг жылкыны жепп, жумыс жасагандагы арбага тиелетш жуктщ калыпты
мелшерш аныктау.
2. Салмагы 435,0 кг жылкы калыпты тарту куш1мен сагатына 4,0
км жыдцамдыкпен 7 сагат imiHfle кандай жумыс аткарганын есептеп
шыгару (км).
3. Салмагы 550 кг, секундына 1,5 м жыдцамдыкпен журга, эдеттегщей тарту куппмен 7 сагат жумыс жасайтын жылкыныц жумыс
кёлешн килограммометрмен (кг/м) аныктау.
4. Егер арба делбеппмен 6ipre 415,0 кг салмак тартса, карсылык
коэффициент! 0,7-ге тец, кургак топыракты жаксы жолда 590,0 кг
салмакты тартатын ат болдырмас уш!н арбага канша жук салу
керекпгш есептеу.
5. Карсылык коэффициент! 0,1 тец болатын балшыкты жолда
орташа салмагы 425кг, бос арбаныц делбеппмен коса салмагы 400кг,
козгалыс жылдамдыгы жук тиелген кезде 5,6 км, жуказ куЙ1нде 10,0
км болатын атпен 20,0 т тыцайткышты 10 сагат шпнде 6ip кунде 10,0
77
I
км жерге тасу ушш, 6ip ат жегшген канша арбаньщ кажегпгш жэне
р у к и калыпты eTin тиеген кезде неше рет катынау керектшн есептеу.
6. Bip ат жеплген арбага 5 тонна жуки топырак жолмен 8,0 км
аракашыктыкка тасымалдау ушш канша ат керектшн есептеу, карсыльщ коэффициент! 0,7%. Жылкыньщ орташа салмагы 400кг, калыпты
тарту купи жылкы салмагыныц 15%-на тец, тем1р табанды арбаньщ
салмагы-265,0 кг, делбешшщ салмагы 70,0 кг, жукпен козгалу жылдамдыгы сагатына 4,5км, бос кушндеп жьшдамдыгы сагатына 9,0 км,
демалуы мен азыктануын коскандагы жумыс уакыты 10 сагат.
7. Жумыстагы козгалыс жылдамдьн'ы сагатына 5,0 км жэне тарту
купи 45,0 кг аттыц 7 сагат iiiiiHme (кг/м) канша жумыс жасайтындыгын есептеу.
8. Тарту куии 65,0 кг, минутына 3900 кг/м жумыс оцщретш аттыц
козгалыс жылдамдыгын (км/саг) жэне оныц куаттылыгын (ат куинмен) есептеп аныктау.
9. Жеке салмагы 360,0 кг, жукпен коскандагы салмагы 845,0 кг
тем ip табанды арбаныц карсыласу коэффициент 0,03 тец болатын тас
жолдагы тарту карсылыгын аныктау.
10. Жукпен коскандагы жалпы салмагы 760,0 кг аттыц шананы
томендепдей Teric карлы жолдардагы карсыласу кэффициенп бойынша тарту карсылыгын аныктау: а) элс1з аязда тепстелген жолда-0,04;
б) катты аязда тепстелген жолда-0,06; в) нашар тепстелген жолда0,0 8.
11. Егер 110 га жоцышканы 7 сагаттьщ жумыс уакыты кез1нде
сагатына 5,0 км жылдамдыкпен 6 кун iiuiime жинап алу ушш, атка
канша машина керекттн есептеу.
Бакы лау сурактары: Жылкыныц жумыс ош мдш л. Жылкыньщ
тарту куии. Жылкыныц жумыс келемь Жылкыныц жылдамдыгы.
Жылкыныц куаттьшыгы.
,
Тогызыншы такырып
Аттын курал-саймандары, арбалар мен ер-токым турлер1,
атты жегу жэне ерттеу техникасы
Саб акты н максаты: Студенттерд1 жылкьшы м1ну жэне жегу
курал-саймандарын, арбалар мен ер-токым турлер1н, арбаны атка
жегу жэне атты ерттеу техникасыныц ерекшел1ктер1мен таныстьфу t
жэне олардыц пайдалану жолдарын окытып-уйрету. Бер1лген тапсьфмаларды орындау.
78
Эдктемелис нускау: Лабораториялык-тэж}рибелж сабактарда
студенттер жылкыны шну жэне жегу курал-саймандарын, арбалар
мен ер-токым турлерш, арбаны жегу жэне атты ерттеу техникасынын
ерекшелктер1 мен таныстырып жэне оларды пайдалану жолдарын
окытып-уйретуд1 ат коралардагы арнайы сабактарда, сонымен катар
внд1р1стш тэжхрибе кeзiндe шаруашылыктарда oкып-Yйpeнeдi.
Лабораториялык сабактарда пайдаланылатын кажетп куралдар:
эд1стеметк нускау, кестелер, суреттер.
Аттын жегу курал-саймандары. Жылкыньщ oнiмдi жумыс
icTeyiHe мумюндис тугызу жэне оны жаракаттамау ушш эр атка езше
сай келепн жегу куралдарын тандап алу керек.
Бл1м1зде 6ip атты жэне кос атты жегу куралдары кен тараган.
Жегу куралдарын догалы, догасыз, транспорттыц, ауыл-шаруашыльщ жэне квшпем (жэмиик жэне жартылай жэмцлк) деп беледь
Орыстьщ 6ip атты догалы жегу куралдары жуген мен ноктадан,
камыттан, шшиядан, шап айылдан жэне бел кетерпш! бар ерцпктен,
делбеден жэне догадан турады.
Жугендг аттьщ басын мецгеру ушш пайдаланады. Ол: желке,
мавдай, жак, иек томага кайыстарынан eKi шыгыршыкты шайнары
(сулыгы) бар ауыздыктан жэне булд1ргш делбеден турады. Желке
мен урт кайыстарын езгерте отырып, ауыздык езуд! тартып тастамайтындай не бос калмайтындай етш, жугещц аттьщ басына жымдастыра кипзедь Аттьщ иек пен жак арасында алакан сиярлык орын
калуы керек.
Аттардьщ стандартты жугейдерщ иленбеген кайыстардан жасап,
eniH 1-uii, 2-mi размерлi етш шыгарады. Ал ноктаны жутенге Караган­
да калындау келген, жалпак кайыстан жасайды. Жуген-нокта деп
жуген мен ноктаны 6ipre пайдалануды айтады.
Крмыт. Аттьщ жегу куралдарыньщ Heri3ri б о л т , ол eKi агаш
немесе тем1рден жасалган камыттан, камыт шужыгынан, кшздён
жасалган астардан, Tepi какпактан дэнекерлеп жабыстырылган кайыс­
тан, камыттьщ тамак жэне ею кулак бауынан турады. 0щцр1сте
камыттьщ 6iparrbuibiK, косаттылык, жук таситын аттар ушш, ауыл
шаруашылыгындагы аттарга арналган стандартты турлер1 бар.
Цуйысцан. Ер-токым аттьщ мойынына кетпеу yiuiH тагылатын
турман. Куиысканда eKi жактау, eKi жарым, ею жацбырлыктагы
салпыншак, 6ip сауыр узбе (топшы), eKi жацбырлык узбе болады. Ертокымньщ баска турманы калай болса, бул да солай жасалынады.
79
i
Жартылай о/сэмгшк жэне жумые аттарыньщ eM uiaipin, жиекше,
аркалык, келденен, eHKie жэне бушр еыргалыктары кайыетардан
тирады. Ол аттьщ букш денесш камтиды жэне арбаны таудан темен
туекен кезде тежеп уетау ушш,, атты тежеп кешн шепщиру ушш
колданылады.
0MindipiK. Омщцрж аттыц козгалысына кедерп жасамауы керек.%
Атка ём щ щ рйт дурыс киылыстырган кезде, жиекше кайыс пен
куйымшак будырмагыныц астына алакан сиюы керек.
Ер-тоцым. Атка мшш-тусуге лайыкталган, ат уел не беютетш
букш турманы толыК) атка ерттеп, айылын тарткан соц, мшуге
арналган тас туйш жабдык.
Ер. Ердщ агаш канкасы. Аттьщ бас аркасын баепайтьш (атка
тимейтш) етш жасалган ер-токымныц Heri3ri агаш бвл1п. Куранды
ердщ каеы мен капталы тугел1мен агаш белшектершен киылып,
тарамыс, жел1ммен беритршеда, сырты cipiMeH капталады. 1шпек
токымыныц уетшен, ею капталыньщ астынан eici белек жасалган
желдш де болады. Ойма ердщ алдыцгы, арткы кас, ею каптал,
белагаш деп аталатын ею белек жасалган желдпт де болады, оларды
ойма ер, ойма касты ер деп атайды.
К,ас. Казакы ерде алдыцгы жэне арткы кас болады. Алдыцгы касы
Lnrepi карай сэл к ер гтп , тж койылады, алдыцгы касы арткы каска
Караганда сэл бижтеу келедь Арткы кас сэл аласа, ycTi кец, уялы,
орныкты жаппактау киьшган. Кастыц мшдеи кеп. Бэршен де усйнде
отырган адам не алга, не артка окые локсып, сыпырылып Tycneyi
кажет. Oeipece арткы кас ец керек белшек болып табылады.
Каптал. Ат капталына уйлесттрш жонылган eKi белек кисьщ
агаш. Ерд1 курастырганда каптал ею каска беютшедь Токым уетшен
ат капталын каба устайтын осы белшек каптал атанган. Ердщ алды,
артына карай-капталдыц алды, каптадцыц арты болып аталады.
Белагаш. Ею капталга, eKi кас киылганда ердщ бел ортасы ашык
болады. Сол жерд1 жабу ушш, ер окпаныныц ойымына тец етш, ойып
шабылган кисык агашты белагаш дейдь
Оцпан. Ерд1 шалкасынан тастап Караганда, ею капталдыц
арасында болатын ойьщ. Ерд1 атка салганда аттыц кыр аркасынан
кершетш, кол жупргендей куыс. Бул аттыц кыр аркасын бастырмау
ушш, кастыц ойыгымен тец жасалынады.
Узецгшк. Узецп бау етюзуге арналган eKi капталдагы TeciK.
Узецгшк ею капталдыц астыцгы шетш ала тесшедь
80
К^анжыттьщ. Ердщ алды, артында капталдык кастам асып турган
жер1 «клнжыгалмк» деп аталады. Торт канжыгалыкка ею-екщен 8
reciK жасалады да, эр тсЫктен 6ip жуп канжыга таспа откншедк
ЩеттЫ Арткы капталдагы канжыга тестм ен косалкыланып
еткшп, бYлдipгeлeнгeн туйьщ таспа шетпк деп аталады. Оган куйысканнын жырымы байланады.
Анжы, Ойма касты ердщ белагашын орнына койганда оны ж елтдемейд1 де, шегелемейд1 де, белагаштьщ тек шиш кайыс таспамен
жан-жагына коктеп бeкiтeдi.Aл осы кектеу таспаны анжы деп атайды.
Щегемк. Кзс пен капталдык 6ip-6ipiHe киылган жер\ шегемен
бекпчпед! де сол коспаны шегелж деп атайды.
Аттыц. Ердщ адам MiHin отырган тугьгрлыгын аттык немесе
Ш шш деп атайды.
Токым - T e 6 i H r i токым, iiuneK, ш ктак, терл!к ок, тесен ini сиякты
жабдыктарды камтиды. Токым атаулынын барлыгы да таза кшзден
жасалады.
Тебтг1 Аттын Tepi балакка, конышка, eTiK, Ke6icKe THMeyi ушш,
узенп бау, таралгы атка Twin кабыргасын кажамау уш!н атпен узенп
арасына байланатын калкан Te6iHri аталады. Тебшп су тисе созылмайтын, кун тисе курамайтын таза жун кшзшен жасалады.
Te6imi тщым Ер агашыньщ астына теселетш 6ipiHiui токым.
Онын ер астында калатын орта белш шпек ретшде болады да, аттын
кабыргасын жапкан ею жагы-тебшп. Сондыктан да тутастырып
жасалган Te6inri мен iuineK-Te6iHri токым аталады.
Турман. Турман-салт атты жолаушы ерге м1нгенде, ерден темен
тускенде, жел1генде, шапканда ер-токым ат аркасынан mrepi де кешн
де KeTneyi немесе а>ъш Tycneyi ушш кызмет eтeдi.
1илпек. Ат аркасында ер батпас ушш калывдатканда Te6iHri токым
астынан салынатын 6ipimni жабдыктьщ аты - шпек, iuineK eKi кабат
кшзден жасалады.
•
*
жумсак
жасалган
Терлж. Аттыц денесше т к е тусетш ец соцгы кабат. Ат аркасыныц
Tepi соган сщетш болгандыктан, терлнс атанган. Ол козы, лак
TepiciHeH жасалады.
Тоцъш киЬ. Токым бпкен ат-келйггщ аркасына салынады. Ат
келйстщ аркасын аман сактау ушш, токым кшздщ таза болуы шарт.
EpiuiK. Догамен де, догасыз жеккенде де колданылып, бел
кетерпш аркылы букт жегу саймандарын 6epiK устау уиин жэне
81
т
9
тарту карсылыгыньщ ®ежгш 6ip б е л т н аттьщ аркасына туару ушш
пайдаланылады. Оны eKi улпмен жасайды: 6ipiHiiiici - 6yKip ерник
(шоктыгы бшк жэне TiK аттар ушш), eKiHmici - жатынкы ершж
(шоктыгы темен, KYЙлi аттар ушш). Бушр epmiK eKi TeMip аршадан
жэне кос тактадан турады. Жатыщды epmiK имекп жэне eKi агаш
кеспелтектен турады. Эр ериикте терлш, Tepi какпак, желкебаудын^
айылын туймелейтш, epmiKTi 6eKiTeTiH, шап айылдьщ козгалысын
жумсартып, доганы жеккенде тез юру ушш кажет горттардан турады.
Дога — орыс жегу саймандарына тэн ерекше бeлiк. Ол жук
тартканда, не Teric емес жолмен жургенде кулакбаулармен 6ipre
амортизатор кызметш аткарады. Ол — тутас келш ишген (децгелек,
жалпак) салмакты, spi ещц, merrepi эр турл1 eTin безещцршген болып
кeлeдi. Уйецкщен ишеген догалар болады, Ko6iHece оларды боз
талдан немесе кайьщан жасайды.
Б1р аттылы жегу саймандары — жугеннен, камыттан,
ж а н к а й ы с т а н , к у й ы с к а н н а н , e p m iic re H , д е л б е л е р д е н ж э н е ш а п а й ы л
котермелершен турады.
Догасыз жегу саймандарында жук тарту жанкайыс аркылы
жузеге асырылады, ол тек жукп багыттау жэне устап туру, токтату
y m iH пайдаланылады. Мундай жагдайда ерииктщ орнына жалпак арка
кайысты салады, оньщ шеттерш жанкайыска жалгайды. Догасыз
жеккенде камытты кеуде успндеп жэне мойын кайыстарынан туратын, катты, TipeKci3 жэне камыт агашынсыз, шоркамен не баумен
ауыстырады, сондьщтан ол ауыр жумыетарга аз пайдаланылады.
Цое аттылы жегу саймандар — жугеннен (ноктасыз), камыт
канжыгадан (кулак баудьщ орнына), кеюрекше мен нашильниктен,
жанкайыс пен терт делбеден турады. Кеюрекше - камыт канжыгасын
жылкынын TeciHiH алдымен жалгап туратын кайыс. Оган шыгыршык
аркылы нашильник шнедС Нашильник ок агашка карай ететш кайыс.
Кос атты ок агашты желке жук жанкайыс аркылы тартылады да,
бурылу, жукп тежеу жэне артка шегщщру ок агаш аркылы жузеге
асырылады. Делбеш кайыстан, токыма баудан, жштен немесе шектер1
кайысталган жштердён жасайды. Делбенщ ушына оны ауыздык
шогыртыктарына ЩнМру ушш туймелжтер беютедк Делбенщ
узындыгы 10,0 метрге дешн болады.
Жеггстер - камытты ж епс жэне камытсыз жепс болып белшедц. \
Камытты ж епс - жетек догалы, жетек кайысты, ок агашты, жан- \
кайысты жэне аралас уш атты, кос атты, кесем жеплген жэне т.б.
болып белшеш.
82
Ат-арба турлерь Арбалардыц децгелеп агаш жэне TeMip табанды
болады. Пайдаланылуына карай олар: жуктт жэне жвцт; жегу
турше карай: 6ip аттылы, цос аттылы, квп аттылы болып белшедг
Децгелекп арбалар езшщ курылысына карай: агаш жэне TeMip
табанды, шойын телкел1, шарикп жэне ролики; журю жылдамдыгы
жэне жумсактыгына карай: рессорлы, рессорсыз; дедгелектщ санына
карай: ею донгалакты жэне терт донгалакты; донгалагыньщ курылы­
сына карай: тем1р табанды, резинка табанды, цщне ауа толтырылган
донгалакты деп белшедь
Жаксы арбанын мынадай сапалык касиеттер1 болуы керек: салаты
жещл жэне курылысы карапайым; журю! жайлы; кез келген жерден
оцай ететш; 6epiK; оцай бурылатын жэне икемда; журю! ерюн; калып­
ты жук кетерпштйт жэне тез1мдшп жогары. Ka3ipri уакытта ен
жаксы жук тиейтш ат арбалардыц цдшде e 3 i аударылатын арбалар
ерекше орын алады. Олардьщ донгалактары ауамен толтырылады
жэне 3 тоннага дешн жук кетередь
56-сурет. Ат арба.
Жегу техникасы. Жегердщ алдында жылкыны ноктамен ат корадан шыгарып, тукай шмепмен онын туягын тазартады, ат-саймандарын кипзеди Алдымен жугецщ, сосын ер-токымды (ынгыр-шак)
айылымен, сонынан камыт шшиясын (ем1щ р 1кт1) кипзед1 де, оны
мойыныньщ ен тар, енс!з жердяде гана жалдьщ багытымен айналдырады (6ipaK оган карсы емес). Жалды камыттын астынан босатады.
Жылкыларды белгш 6ip жуйемен жегедь Атты жегу сол жагынан
бастапып, он жагынан аякталады.
83
Орыстыц 6 ip атты ат саиманымен жегу келес1 ретпен жасалады:
арбаныц T epT eci мен тежесш тексеру; жылкыны тертеге K ipri3y; д о г а
кишу; камыттьщ тамак бауын тарту;
бекггу; бел кетермесп
мен тес айылын тарту; делбелерд1 МШ тарту. Тертенщ алдынгы уштарыньщ ара кашыктыгы доганьщ енше тец болу керек. Доганы кипзер
алдында, сол жактагы тертеге кетермеш, сосын шап айылды кипзедо^
Тес айыл тертшщ оц жагына да кипзшед1, ейткеш тауга кетершгенде
немесе жылкыны суарганда бел кетермеш T y c ip y r e тура келедь
Доганы сол жагынан салады, сонымен катар терте шеттершш ара
кашыктары б1рдей болуын кадагалайды. Оц жактагы кулак бау
терте Hi теменнен жогары карай, ал сол жактагысы жогарыдан томен
орап туруы керек. Доганы салып болтан соц, щлак бау тыгыз
тартылуы ушш жэне доганы колмен сокканда артка немесе алга
кисаймай жэне камыт мойынды кыспай, оган дэл жатуы уш*н>
делбени камыт агашына аягын Tipen, камыттьщ тамак бауын
ныгыздап тартады. Тамак бауды керепнде жылдам жэне жецш
босатып алу максатында тузак бау eTin байлайды.
5 7 - сурет. Аттарды арбага жегу техникасы.
6ip атты догалы; б-бгр атты догасыз; в-к,ос атты тертелг
84
V
Бел кетермеш ьщгыршактан асырып, доганыц артынан 40-50 см
шамасында тертеге байлайды. Кетермеш астынан (камыт пен мойынньщ арасынан) 2-3 саусак жалпагынан оцай сиятындай етш тартады.
Тес айылын тога басынан етюзш, ныгыздап тартады. Жугенпзгшдёрй айкастырып жылкыньщ мойныньщ ею жагына салып,
доганын артын не айналасын орайды да, тертенщ он жагына
байлайды.
Кзгщщ ете катты тартуга болмайды. Ол жылкы козгалысына,
acipece ауыр жумыс кезшде кедерп жасайды. Атты жегу кетерме мен
купакбаудьщ устшен ж1бершген Дембеш ауздыктьщ шыгыршыгына
байлаумен аякталады.
Тертеш-жал кайысты (догасыз) жегуде камытты тертеш кулакбау
мен доганын кемепмен емес, арнайы кайыспен не тещр жегу саймандарымен 6ipiK T ipefli. Бул жегуде жылкыны жанкайыспен тартады.
Тертелер тек жылкыньщ журюш багыттауга немесе таудан тускенде
арбаны токтату кызметш аткарады.Содыктан мундай жейс турш
негашен асфальтты калальщ жолдарга пайдаланады.
Ер-токым турлерь MiHic жылкыларыньщ жабдыктары жугеннен
жэне ер-токымнан турады. Eлiмiздe Ka3ip зскери жэне цазщы
спорттъщ ерлер анагурлым кец тараган.
дскери ерлер - атты эскерлерге арналган ер-токымдар eKi
агапгтан жасалган орындык капталдан, алды артындагыдан шыгынкы
ек1 кырдан, ер-токым кепш тнен, орындыкка арналган ек1
сурпл1ктен, отыргыштан, ею канаттан, eKi таралгы - узенгщен, eKi
тартпадан, пзелжтен, eKi терл4ктен туратын токымнан, арткы жэне
алдьщгы жуктер туратын ею ат коржыннан жэне тогыз жук
кайыстардан турады. Саптык ер ycTiHfleri жупмен 39,0-42,0 кг
курайды.
Щазщы ерлер - казакы ер-токымдар ашаньщ ею касынан, eKi
тузпден, кепппктен, тес жэне шап айылдан, ею канатасты
канаттардан, eKi узенпа бар таралгыдан, ею кос сургшктен, арша
Kyp3iciHin ею астарынан, терл1ктен, тесен1штен, заттар мен жукке
арналган eKi коржыннан, тогыз жук кайыстан, торт жук салатын Tepi
тузактан жэне eKi аяк шыгыршыгынан турады, тауда жургенде казак
ерше косымша емшдаржпен куиыскан кипзедо.
Спорттъщ ерлер - спортгык ер-токымдардыц 1|рнеще Typi
болады: шабыстык (бэйге), жумыс, вольтжир, стипль-чез. Шабыс,
жумыс жэне стипль-чез ерлер саптык ерге Караганда жещл болады.
Олар келем1 жэне салмагымен (0,5-тен 9 ю дейш) ажыратылады жэне
85
жогаргы жагынан шошка терюшен тартылган, жукке икемделген
аласа агаш кабаты болады. Шабыстык ердщ канаттары алга карай
койылган. Бул м1нген адамньщ узецгтде турып атта мыкты орныгып
отыруына жагдай жасайды.
Жук артатын ерлер - жук артуга арналган ер-токым капталдан,
жукп 1летш икемделген кармактан, кеюрекше шшиясынан,
куйысканнан, eKi тартпадан, айналмалы айылдан, алты жук каиысынан турады.
Жылкыга артылатын жуктщ келем1 ешнен 120 см, узындыгынан
80 см, б ш к т т 35 см-ден аспауы керек. Жукп жылкыньщ уетше
мшдетп турде eKi жагынан тепе-тец етш орналастырады. Жуктщ
салмагы ердщ прелу аймагына бipкaлыпты T yeyi кажет. Жукп
тиегенде жол ерекш елтн де ескеру кажет.
Ерттеу техникаеы. Жылкыны ерттер алдында оньщ турган жерш
карап алган жен, одан кешн шыгарып, шыгар ауыздыгын жерге не
керпшке байлап, терлштщ немесе сэюнщ астындагы KHi3 астардын
тазалыгын тексередь
Ерд1 сол колымен алдынгы шыгынкы кырынан устап, ал он
колымен арткысын устап, сол жагынан турып, абайлап, шоктыкган
сэл жогары салады да, жаилап аркага карай козгаиды, оны алдьщгы
кас шоктыктын ец жогаргы нуктесшде туратындай етш
орналастырады.
58 -сурет. Ерттеу техникаеы.
Сосын жылкыньщ он жагына шыгып тартпа айылдарын тус!ред!
де, канатыньщ астына салады, содан сон сол жагына шыгып, э у ш
алдынгы, кешн арткы айылдарын тартады. Айылды жай калыппен
86
тарту керек, егер ж^лкып тартса, жылкы карсыласып, ниш
кампайтып, дурыс тартуга куш бермейдц. Айылды б1ршш1сшщ
астынан 6ip бармак, екшшкшщ астынан ею бармак сиятындай етш
калдырады.
М р ш кешн таралгыньщ узындыгын мшетш адамньщ аяк-колыньщ узындыгына сэйкестещцред1, колды таралгыньщ бойына созганда, саусактары таралгыньщ догасына тшп, теменп узецгшщ жиеп
колтыгына ныгыздалуы керек.
Жугенд1 жылкыньщ сол жагынан кипзедь Оц колымен тогшдерд
мен жуген шуйдесш, ал сол колымен жылкыньщ ауыздык TeMipiH
алады. Желке кайысты онын кулагыньщ артына яабередц.
Ауыздык тем1рд1 ауыздьщ Ticci3 щетшде жататындай етхй жэне
оньщ бурышында Tepi катпары калмайтындай eTin кадагалап салады.
Сонда гана ол жылкыньщ аузын кажамайды жэне ол оны аузынан
шыгарып тастамайды.
М у и тк ауыздыктан томен, шамамен азу т1стершен 1-2 см
жогары орналасады. Ерттелген жылкыга байыппен отыру керек.
Жылкылардьщ жегу саймандары, арбалар мен ер-токым турлерш,
арбаны жегу жэне атты ерттеу техникасыньщ ерекшелжтер1мен
танысып жэне олардьщ паидалану жолдарыньщ эд1стемелж нускауын
окып-уиренгеннен кешн студенггерге келес1 тапсырмаларды орындау
усынылады.
. . . . . .
-
»
и
«ц#
Тапсырма:
1. Ноктаньщ, жугеннщ жэне жегу куралдарыньщ 6ip туршщ
H e ri3 ri болшектерш ажыратып, олардьщ аттары мен белгшерш
керсету.
2. Оку ат корасында бар ат арбаларды жэне аттьщ шаруашылык
куралдарын карап, олардьщ бедштерш ажырата бшу жэне
пайдалануга эз1рлеу.
3. Жылкыны арбага немесе ауылшаруашылык куралдарына
жепп, дурыс жеплгенд 1пн тексерш, кемшшжтерш атау, егер ондаи
кемшшктер болган жагдайда окытушыньщ кемепмен тузету енпзу.
Бакылау сурактары: Аттьщ жегу куралдарын атацдар. Кандай
арба турлерш бшеЫвдер? Арбалардьщ жегу техникасы. Кандай ертокым турлерш бшеавдер? Атты ерттеу техникасы.
87
I
Онынш ы такырып
Жумыс аттарын куту, тазалау жэне жумыска пайдалану
Сабактыц максаты: Студенттерд1 жылкыларды куту, тазалау
жэне оларды жумыска пайдалану техникасын уйымдастыру жешнде
окытып-уйрету, бул сабактар оку шаруашылыктарында немесе ендь
ркгге етк1зшед1. Ьершген тапсырмаларды орындау.
Э дктем елж нускау: Лабораториялык-тэж!рибелш сабактарда
студенттер жылкышы, шабандоз, бригадир жэне зоотехникой кемекшшер1мен жумыс icTeft отырып, жылкылармен жакынырак танысулары кажет. Оларды кутуд1, тазалауды жэне жумыска дурыс пайдалануды уйымдастыруды уйренулер1 керек. Студенттер жылкыларды
жумыс кабшетплйстерше карай топка бол уд i, дурыс ipiicreyai, жыл­
кыларды жумыска пайдалану мен жумыстан сон кабылданылуын
бакылауды, жумыс кушнщ тэрйбш белг1леуд1 жэне оньщ орындалуын кадагалауды, жумысты есепке алып, оны жоспарлауды уйренулер1 кажет.
Студенттерге жылкы кутуд!, тазалауды жэне жумыста дурыс пайдаланылуын уйымдастыруды окытып-уйрету барысында пайдаланылатын куралдар: эдютемелщ нускау, альбомдар, суреттер, кестелер.
Ж ы лкы куту ережелерь Жылкы мшезш ескере отырып, оган
батыл 3pi мешр1ммен карай бшген жен. Жакындаганда жылкыны
у р к т п алмау ушш дыбыстап (куру-курулап) шакырады. Кермеде
турган жылкыга артынан баруга болмайды, оны алдынан барып
кермеден артка шепцщрш алып шыгады.
Жылкы тазарту ушш тазарткыш щетка, мауыт (TyKTi шуберек), ат
тарак (щетканы тазалау ушш), агаш калып (ат таракты тазалау ушш),
уплген сабан (катып калган ласты тазалау ушш), агаш пышак немесе
туяк тазалайтын шмек жэне туяктарын тазалау ушш 3-4 жылкыга 6ip
шелек кажет.
Жылкыны агашка кыска байлап, сол жагынан турып тазалай
бастайды. Ол ушш щетканы сол колга, ал ат таракты TicrepiH жогары
каратып он колга устайды. Сосын он колдын ортангы саусагымен
ноктаны жылкыньщ кулагына карай meriHe жеткенше апарады да иык
кайысты коса алып, жылкыныц кулагына жетпейтшдей етш ноктаны
тартып устайды.
88
|
Жылкынын басын желкеден темен карай тазалайды, сосын барып
кулагы мен кезшщ айналасын тазалайды. Кезш закымдап алмау ушш
щетканы абайлап журггзу керек.
Бастын сол жагын тазалап болып, мойныньщ сол жагына, сол жак
аяктарын, кеудесш, сауырын жэне арткы аяктарын тазалауга tip ic fp i
Сол жак алдьщгы аяктарын тазалауды иык жэне иык алдынан бастап,
содан сон алдьщгы сиракка кешедi.
Жылкыньщ мойны мен кеудееш тазалаганда аяктарын жерге нык
eT in кен койып, жылкыга бетгмен карап турады. Бул - кырынан
турган жылкыньщ кеп козгалмай, денееш щ 6ipa3 f e i i r i i i тазалауга
мумкшдгк беред1. Мойын не кеуде бойымен колды кен сермеп
шетканы жаилап тупне карсы, ал содан кешн онын ооиымен куш
rycipe козгайды. Эр козгалганда 6ip жерш кайта-кайта уйкелемей,
тершщ жаца белшн алып отырады.
Щетканы жылкы туйнен 3-4 рет етюзгеннен кешн ат таракпен
(оньщ TicTepiH бойлап) тазалайды. Жылкыны тазартар алдында
щетканы карсы багытта тазалап отырады. Ат тарактагы жиналган
шан мен ласты агаш жангырыкка жещл согу аркылы Tycipefli. Ат
тарактын шанын ypin тазалайды (кермеге, астауга согып Tycipyre
болмайды).
Сол жагын тугел тазалап болган сон, он жагына кешед1, енд1
щетканы он колына, ал таракты сол колына устайды. Щеткамен
тазалап болган сон, жылкыньщ тер1сшде калган шан мен кайызгакты
дымкьш Tyicri шуберекпен cypTin алады. Шуберекп жалга карсы жэне
жалдьщ багытына щетка сеюдщ журпзедь Шуберекпен маутты сумен
б1рнеше рет жуып шелекке сыгады.
Сонынан жылкыны тагыда дымкьш шуберекпен cypTin, жылтырап туруы ушан щеткамен тарайды. Жьшкыньщ TepiciH жауып турган
туктерш тазалап болганнан кешн жал, куйрык, кекш секшд! корганыш кылдар ын тазалауга Kipicefli.
Жал мен куйрыкты тазалау ymiH таракты пайдалануга болады.
Жал мен кекщщ тазалауды кылдарын саусактарымен айырудан бастайды. Сол колымен жалдьщ 6ip б е л т н алып, жабыскан кылдарын
б1ртшдеп айырады. Кыл талшыктарын таза жэне дымкьш шуберекпен
дурыстап суртедк Жал мен кекшдщ баска белжтерш де осылай
айырып тазалайды. Соцьшан жалды щеткамен кылдарыныц бойымен
жогарыдан темен карай тарайды.
89
59 - сурет. Жылцыны тазалау pemminiei.
Куйрыкты соцгы куйрык омырткасыныц касынан устап турып,
шацы кету1 ушш 6ipHeuue рет сткейдь Куйрыкты жал сиякты
айырады. Куйрыкты айырып болтан сод оньщ кылдарын тубшен
бастап дымкыл шубереьспен суртед1, щеткамен тазалайды, сосын
кайта суртедь
Жылкыны электр шацсортышпен немесе стационарлык вакуум
кондыргыларын пайдалана отырып тазалаута да болады.
Механикалык тазалау жылкы тазалау жумысын жещлдетед1,
жылкы кутШШщ гигиеналык жагдайын жаксартып, ат кораларды таза
устауга мушсшдш бередь
Механикалык тазалау кез1нде пайдаланылатын TeMip таракты
жылкы TepiciHin усимен ептеп, катты баспай журпзедь Жылкылар
шацсортыштыц немесе мотордыц шуына, колмен тазалатаннан repi
тез уйренед1 жэне козталмай турады. Сол ce6en T i тазалау сапасы
жаксарып, жылкы туктер1 жумсак api жылтыр оолып калады.
Механикалык тазалаута арналган жабдык кажетп жагдайда
жылкыныц миозит ауруын емдеуге де тиiмдi dpi массаж жасауга
мумкшдпс бередь
Туяк тазалау. Туяктарды тазалап оны карау ушш жылкыны
агашка кыска байлайды, содан соц алдымен алдыцгы, содан соц
арткы аяктарын кетерш тазалайды жэне мукият TeKcepin карайды.
90
*
Сол жак алдьщгы аягыныц туягын тазалап, оны карау упин
жылкыньщ иыгыньщ астына карай бепмен бурылып туру кажет, сол
колмен жылкыньщ иыгынан Tipen, он колмен аягын жогарыдын
томен карай сипай отырып, бакайды устап, шзелж буынынан 6yrin,
аягын кетередь Буплген аягын сол колына алып, агаш пышакпен
немесе шмешекпен туягыньщ журекше таптарыньщ балшыгын
тазалайды. Сосын барып тагасын карайды.
Сол жак арткы аягыныц туягын тазалап, оныц тагасын карау ушш
жылкыныц басына жакын келш, мойнын, аркасын жэне саурын
жэймен сипайды жэне он аягын жылкыныц арткы аягына карсы
койып, сол аягын орнында калдырады. 0pi карай сол колымен
жылкыныц жамбасына суйенш, ал оц колымен жамбасын томен
карай сипай отырып, бакайдан устап аягын кетередь Содан соц езшщ
сол аягын алга шыгарып, оган тусау буыны т1зеден жогары асып
кетпейпндей етш жылкыныц аягына салады. Буцан кешн туягын
тартып оныц тагасын карайды. Жылкыныц оц жактагы арткы жэне
алдьщгы аяктарын да осыган уксас етш тазалайды.
Туяк мушзшщ бетш ушты нэрсемен тазалауга немесе май жагып,
эр турш эдюпен жылтыратуга болмайды, ейткещ ол, туяк мушзшщ
бузылуына экеп соктырады. Таганы Караганда оныц бётщщ 6epiKTiriH, Tici мен шегелершщ бутщщгш ескерген жон. Сонымен катар
тага шегелершщ uierrepi туяк мушзшщ бепнде Teric жатыр ма,
туягыньщ сынык жерлершщ бар-жоктыгына кецш аудару кажет.
Таганы карап, тазалаганнан кешн оны сумен жуып, шуберекпен
мукият суртедц.
Жумыс кабшеттшгш арттьфу ушш жылкыны дурыс азыктандыру, сугару жэне багып кутудщ мацызы зор. Жылкыны азыктандырганда оныц кондылыгы мен аткаратын жумысыныц ауырлыгын
ескереда. Жумыс аттары жарьщ, кургак, ауасы ауысып туратын
корада усталуы керек.
Ат коралар жарык болуы ушш терезелерш оцтуст!кке каратып,
бишогщ 2,0 метрден кем емес етш салады. Кррацыц ауасы жеткшазш
болуы ymiH 6ip баска арналган кораныц аумагын 30,0 шаршы
метрден кем болмайтындай етш, кабыргасынын бшкпгш 3,0 метрден
асырьш салады.
Терезес1н1ц колем! еден келемше 1,0:15,0 ара катынасынан кем
болмауга ти1с. Еден саз балшыктан не асфальттан салынганы жен.
Керме коршауларыныц елЩеш - 1,75 х 3,0 м, аумагы - 5,25 м,
куцщзп туратын белмелершщ келем1 - 3,0 х 3,5 м, аумагы - 10,5
91
шаршы метр етш жасалады. Жылкы телш эр басына 5,0 шаршы метр
келетшдей жалпы 6ip белмеде устайды.
Ат коралары жем-шеп салатын астаулармен, суаргыштармен,
жылкы байлайтын сэюлермен жабдыкталуы кажет. Онда жем-шеп
пен тесешшп, ат жабдыктарын, инвентарларды, курал-саймандарды
сактайтын белмелер жабдыкталып, жае-жыныетык тобына байлань»сты жылкы баеын азыктандыру, туяк пен таганы тазалау Mep3iMi белпленген кунпзбе ш и ш туруы T H ie.
Ж ы лкы ны жумыека пайдалану ережелерь Кундел1кп шаруашылык жумысына пайдаланьшатын аттар орташа кондылыкта болуга
Tnie. Алгашкыда оларды жумыека 6ipTe-6ipTe уйретш барып коеады.
Кое атты арбага жегу ушш шамамен бойы, Kyuii, кадамы мен мшезкулкы б!ркелю аттарды таццап, жуптастырады.
Жумые аттарын уш топка беледк I топка - ipi, кондылыгы
жогары, к у и т дамыган сака, кун узак ауьф жумысты аткара алатын
аттар; II топка - орташа аттар; III топка - уак, теменп кондылыкгагы,
элаздеу, eeyi эл1 аяктал маган жае кунан-денендер мен буаздьпыньщ
екшип жартыеындагы биелер жатады. III топтагыларды тек жещл
жумыетарга гана пайдаланады.
Кулынын ем1зет1н немесе сауьшатын биелерд1 алые жолдарга
немесе автокелж жш журетш жолдармен журпзуге жэне кулындарынан узак уакытка айыруга болмайды. Оларды жещл iuiK i шаруашылык жумыстарында гана пайдаланган жен. Жас жылкьшарды
баптауды тэж!рибел1 жылкышыларга гана тапсырады.
Шаруашылыктагы жьшкыны жумыека пайдалану тэрпбш
олармен аткаратын жумые ерекшелжтерше, жыл мeзгiлiнe, куннщ
узактыгына, жылкынын кондылыгы мен жагдайына жэне белгш
жумыека теселгендшне байланысты белплейдг Дурыс азыктандырып пайдаланса, жылкыны жазгы жумыетарга кундел1кп 8-10
еагат пайдалануга болады.
Кажетп жагдайда жылкыньщ жумыека нактылы пайдалану
мерз1м1н бос турган кез1 мен ж указ аткарылган жумыстардьщ
уакытын кыскарту аркьшы кебейтуге болады. Оган жьшкьшьщ
жумые орны ат корадан 10,0 км кашык болмауы да себептесед1, одан
алые болса, жумые аттарын дала косын T ir i n баккан жен.
Жылкымен аткарьшатын жумыстарды утымды уйымдастьфу
ушш оларды пайдалануды дурыс ойластыру кажет. Ол ушш алдын
ала аткарьшатын жумые келем1 мен мерз1мш белгшеп, жылдыц эр
маусымында кажетп жумые аттарыньщ баеын аныктайды. 0шмдйс
92
нормасына сэйкес эр жумыс жылкысын жылына 300 кунге, ал
кулынды биелерда 200 кунге дешн мелшерл! жумыспен камтамасыз
eTin, ат кораларын кажетп курал-жабдыктармен, жепс куралдарымен,
арба-шаналармен камтамасыз етущ ойластырады.
Тэж1рибед1 жылкышы, атбег!, шабандоздар аттарды жуасытып,
MiHicKe, жепске жэне баска да кажетп жумыстарга бешмдеп уйретш,
олармен аткарылатын ецбек ешмдшгш арттырып, шыгынын азайтуга
шара колданады.
Жумыс аттарын кугу, тазалау жэне жумыска пайдалану
ерекшел1ктер1мен танысып жэне оларды пайдалану жолдарын окыпуиренгеннен кеиш студенттерге келеа тапсырмаларды орындау
усынылады.
Тапсырма:
1. Жылкыны шансоргышпен тазалау.
2. Жылкыньщ туягын тазалап, тагасымен тагалау жагдайын
тексеру.
3. Белгш 6ip азык турш ала отырып, салмагы ....... кг жумыс
аттарыньщ орташа жумыс жасагандагы азык рационын жасау.
4. Ат кугу mi жумысыньщ хронометражын жасау.
5. Оку ат корасыньщ орналасуын, курылыс материалдарын
(жарын, тебесш, едешн) олшем1 мен бтктйгщ, ауа тарту
жуйесш, шюршщ (денник) санын жэне колемш, орньш, шыгар
жерлерш, eciKTep мен терезелерд!н курылысын, шоп пен жемдерге арналган астаулардыц, су куятын ыдыстьщ курылысын,
жьшкы байлайтын сэМщ, азык сактайтын, аттардьщ куралсаимандарын сактайтын жэне кезекшшерге белшг
лерд1, арбаларды сын кезбен карап, оларды сипатгау.
6.
жумыс
суреттеп
оны жою ж©н1ще усыныстар жасау.
7. Тгрщей жэне механикалык тарту кушшщ арасындагы ауыл
шаруашылык жумыстарыньщ келемш, орьшдалу мерзщйда
жэне белшуш, шаруашылыкка жумыс аттарыньщ кажеттЫгш
аныктап, жыл мерз1м1 бойынша олардьщ пайдалануын, жумыс
аттарыныц еш мдш пн жэне жумыстьщ экономикалык
тш м дш лн есептей отырып, шаруашылыктардьщ жылдык
мэл1мей бойынша механикалык тарту купи мен жумыс
аттарын байланыстыра колданудьщ Heri3ri эдгстерше талдау
жасау.
93
I
Бакылау сурактары:
v
-* :
Жылкы кутудщ Heri3ri ережелер1 кандай? Жал мен куйрыкты
капай тазалайды? Жылкыны дурыс азыктандыру, сугару жэне багыпкутудщ манызы. Жылкыны жумыска пайдалану ережелер1.
Жылкыныц жумыс еш м дш тн щ нормасы.
0
%
Он 6ipiHiui такырып
Жылкыларды урыктандыру тэсшдер1
Сабактын максаты: Жылкыларды урыктандыру тэсшдерш .
окып-уйрену максатында студенттерд1 шаруашылыктарда етюзшетш
QHflipicTiK тэж1рибе сабактары кез1нде, оларды шагылыстыру науканына жэне кулындату жумыстарына ткелей катыстыру керек. Олар
жылкыларды шагылыстыру мен кулындаудын жоспарын жасап,
айгырлардьщ шауетшщ сапасын аныктайды, кушттеуил айгырды
пайдаланады, биелердщ кушнщ келу дэрежесш аныктайды, кынапка
кол сугу зерттеулерш етюзедь Бершген тапсырмаларды орындау.
Э дктем елж нускау: Лабораториялык-тэж1рибелк сабактарда
студенттер жылкылардьщ шагылыстыру маусымына дайындык
кезшде бшпр мамандардын басшылыгымен бие мен айгырларды
карап, удайы ecipyre жарайтындарын тандайды, малдарды азыктандырады, моцион отюзедг Студенттер жылкыларды шагьшыстыруды
жэне колдан урыктандыруды журпзедц биенщ буаздыгын жэне
кулындау уакытын аныктайды, кулындаган кезде бие мен кулынга
алгашкы комек корсетед1, шагьшыстыру мен кулындаудыц ece6iH
журпзедь Айгырлар мен биелерд1 асьшдандырган кездеп нэтижелерш жазады, оларды зауттык жэне мемлекетпк тукыммал ютабыныц
мэл1меттер1 бойынша талдап ж!ктейдь
Жылкыны урыктандыру тэсшдерш окытып-уйрету барысында
пайдаланьшатын куралдыр: эдктемелж нускау, альбомдар, суреттер,
кестелер.
V "' ■:
■r‘i V
'
Шагылыстыру науканын уйымдастыру. Жылкылардьщ
шагылысца тусетш уацыты. Жылкылардьщ жыныстьщ жетшу1 1,01,5 жасынан басталады, 6ipaK шагылыска оларды 3 жастан бурын
коспайды. Жылкылардьщ шагылыстыру жастары олардьщ жетшуг мен тукымдарына байланысты: биелерд1 6ipiHiiii рет 3-4 жасарында,
ал айгырларды 4-5 жастарында гана шагылыстыруга косады.
94
Тебшде уйфлеп багылатын ж ергш йт жэне ауыр жук тартатын
тукымындагы жылкылар баяу жетшед^ ал таза канды MiHic жэне
жел1сгп тукымындагы жылкылар ете тез жетшедГ Тез жетшген
жылкылар тез дамиды да, жыныстык жетшу1 кeмeлiнe тез жетед1,
6 ip a K ерте картамад ы. Айгырлар биелерге Караганда тез жетшед^
6 ip a K
биелерге Караганда колданылуы узагырак болады.
Кэртемю жылкылардын жумыскерлЫ, есш-енпштЫ, тукымынын сапасы темендещц, орта жастагы жылкылар (9-12 жас) жаксы
есш-енеда, сонымен 6ipre олар ете жаксы сапалы тукым бередг. Ауыр
жук тартатын жылкылардьщ тукымга жэне жумыека пайдаланылуы
18 жылга дешн созылады, ал MiHic жэне жел1сп жылкыларды 20-25
жылга дейш пайдалана беруге болады.
Шагылыстыруды вткгзу мерзшдер1. Шагылыстыру науканы ат
корада Kyrin-багылатын зауытгык жылкыларды акпанныц 15-нен
шiлдeнiн 1-не дейш, ал тебшде ушрлеп жыл бойы табиги жайылымдарда ecipuieTiH жылкыларды наурыздьщ 1-нен тамыздьщ 15-не дейш
шагылыстырады. Жылкы ecipeTiH шаруашылыктардыц экономикалык
жагдайлары мен табигаттьщ ауа райына байланысты бул белгшенген
мерз1мдердан 63repyi MyMKiH.
Барлык шаруашылыктарда биелердщ кулындауын кектемп
далальщ жумыстар басталмас бурын аяктау ушш жэне кулындардын
енесшен айырганга дейш ecin жетшу1 ymiH 0ищ^рда ерте
шагылыстырган жен.
Биелерд1 урыктандыру тэсшдерь Жылкы шаруашылыгында
биелерда урыктандырудьщ уш щ с ш колданылады, олар: кодцан
шагылыстыру, корада немесе камауда шагылыстыру жэне ушрде
шагылыстыру, сонымен 6ipre жасанды урыктандыру (бул тэсш
алгашкы рет жьшкы шаруашылыгында колданылган). Шаруашылыктын жылкы есхрудеп багытына байланысты булардыц кез келгенш колдануга болады.
К,олдан шагылыстыру - зауытгык жьшкыларды ат корада
багатын шаруашылыктарда жш колданылады. Сынак кезшде кушттеупи айгырлардьщ кемепмен куш келген биелерд1 табады. Мэденитебщщ жьшкы шаруашылыгында аралас шагылыстыру тэсш
колданылады.
Жьшкыларды кодцан шагылыстыргандагы жастары 4-12 жас
аралыгындагы айгырларга жуктеме биелер 35-40 бас. Айгырлардьщ
шауетшщ сапасы мен жалпы кушне карай, оган косьшатын биeлepдiн
сандарын кебейтш немесе азайтып отыруга болады. Шагылыстыру
95
науканына алгашкы рет тусш отырган 3-4 жастагы айгырларга
жуктеме биелер 15-20 бас кана болуы керек.
Yuipde шагылыстыру - жылкы ушш табиги нэрсе жэне ол
биелердщ тугел кулындауына эсер етедь Куш келген биелерд1
айгырлар ездерг урьщтандырады. Жылкыларды ушрде шагылыстырган кездеп айгырларга жуктеме биелер: sp6ip ересек тукымдык
айгырга 20-25 бие, ал жас жэне сака айгырларга 12-15 бие.
ь
К,орада шагылыстыру - ушрде шагылыстыруга жаттыкпаган
айгырларды пайдаланганда немесе ж ергш кп биелердщ тукымын
зауыттык MiHic жегу айгырларымен жетвд1ру кажет болган
жагдайларда колданылады.
Жасанды урьщтандыру — баска да мал шаруашылыгы
салаларындагыдай жьшкы шаруашылыгында жаксы асыл тукымды
аталак малдарды барынша узак мерз1мге api утымды пайдалануга
толык мумкшдйс бередг
Тукымдык айгырдыц пайдалану молшерш урыктандыру тэсипне,
жасына жэне денсаулыгыньщ жагдайына байланысты белгшейдг
Айгырдьщ жумыс мелшер1 мен оларга жуктеме биелерд1
белгшегенде, оныц будан бурынгы тукымдык пайдаланылуьш,
жасын, денсаулык жагдайын жэне шауетшщ сапасьш ескередг
¥ р ы к ты ц сапасын аныктау. Айгырдыц урыгын шагьшыс
маусымыныц алдында уш кун бойы кунше ею рет, ал шагылыстыру
науканы басталган кезде айына 6ip рет алып тексередь Биелерд1
колдан урыктандырганда урьщты кунде биеге салар алдында
тексередг Урыкты келемше, курамына, козгалысына жэне урыктыц
Tipi калу касиеттер1 мен кабшеттшпне карап багалайды. Эякулятгыц
колемш (мл), елшепш цилиндрмен не стаканмен, урыктыц курамын
стандартен, козгалысын коз шамамен аныктайды.
Курамы мен коюлыгьша карай урьщты: тыгыз урык (500 млн.),
орташа (300-400 млн.) жэне сирек урык (250 млн.) деп беледг
К,озгалысы
(активтшп).
¥рьщтыц
козгалысы
баллмен
аныкталады (0,1-ден 1,0-ге деген). Урыкты козгалысына карай:
белсенд! алга баскан, тербелген, манежш козгалысты жэне
козгалыссыз деп беледь Урыктыц Tipi калгыштыгын тек араласкан
урыктардыц сагат елшем1мен аныктайды. Бул ушш уакыт белплещи
де, сол уакыт аралыгында 39-40°-та микроскоптыц кемепмен
урыктыц бел сенд1 алга козгалатынын бакылайды.
Айгырдыц калыпты урыгы сут тустес сургылт рецщ, Hici жок
болады. Урыктыц орташа KepceTKiurrepi: эякулятыныц келем1 15-20
96
мл, курамы кыс уакытында 1 мл-де 300-400 млн. урык жэне
шагылыстыру кезешнде 1 мл-де 1000-2000- млн. урык болады.
Урыктын алгашкы козгалысы 0,35 жэне жогары (35,0-80,0%)
градуста глюкоза коспасындагы урыктын Tipi калуы 35-60 сагат.
Биешц жымыстык циклдары. Биеде жылына б1рнешс рет
жыныстык циклдар байкалады. Kyfii жэне дамылдау кезещнен
туратын 6ip циклдщ узактыгы 21-22 кун. Ен жогаргы жыныс
белсендшп 6ipiHini куштте биелер кулындаган сон 5-7 куннен
кершедк Куй m i н биелердеп узактыгы 7-10 кун. Кушттш узактыгы
жэне дэрежезд биелердщ жеке ерекшелисгерше, физиологиялык
жагдайларына, денсаулыгына, багу жагдайларына байланысты
езгерш отырады.
Биенщ кушт дэрежелер1 мынадай:
6ipimui дэреже (Ох') - бие айгыр жакындаганда жайбаракат,
ешкандай к у й тк белгтерш бщщрмей турады;
exitmti дэреже (Ох") - бие айгырды жакындатып куйрыгын
кетеред1, бул кезде онын сырткы жыныс органдарынын булшык
eTTepiHin тартылып-жиырылуы байкалады;
yiuimui дэреже (Ох'") - жогарыда керсетшген белплерге
косымша айгыр жакындап барганда бие арткы аягынын арасын ашып,
несеп шыгарады;
mepmimui дэреже (Ох"") - еюнип жэне у ш й ш дэрижеде
керсетшген белгшер1менен коса, бие айгыр шскегенде оган карай
ецкейед! жэне айгыр артылганда жайбаракат турады;
дамыл кез1 - айгыр жакындап барганда куш келмеген бие
кулагын жымкырып алып тепюлеп, манайына жакындатпайды.
Биелердщ шагылыс мезгщцерь Кысыр калган немесе жас
биелерд1 алгашкы рет шагылыстыру алдында, шагылыстыру мерз1м1
басталганнан 6ip куннен кешн санайды, ал кулындаган биелерд1
кулындаган сон 5 куннен кешн к у й т келгенше кун сайын сынап
отырады.
Куйттщ З-iui, 4-нй дэрежесщщ сырткы белгхжер! жаксы
кер!нгенде биелерд1 шагылыстыруга не колдан урыктандыруга
муны
бередь
Биелердщ куш аякталганнан кешн 9-10 кун еткен сон
шагылыстырган жэне урыктандырылган биелерд1 кайталап сынакган
етюзеде. Бул сынак биелерд1ц буаздыгы эбден аныкталганша
етюзшедь Куш кайталаган кезде эдеттегшше урыктандырады.
97
Урыктандыру жэне шагылыстыру б1ткеннен кешн, кайтадан куйптщ
бeлгiciн бiлдipмeйтiн биелерд1 35-40 куннен кещй реакталып эдюпен
буаздыгын тексеред].
Кысыр калган биелерд1 куш келгенше сынактан фразе беред!,
куш келгенде шагылыстырады, ягни урыктандырады. Куйптщ
сырткы бeлгiлepiн бшд!рмейтш не куш узакка созылатын (12 куннен
асканнан кешн) кысыр биелерд! мал flspirepi карайды жэне одан 3pi
биеш дэр!гердщ нускауы бойынша урыктандырады.
Шагылыстыру пунктщщ мецгерупис! шагылыстыру науканынын
журналын ЖYpгiзeдi, журналга биенщ куландаган кунш, тойтарые
берген (дамылдаган) кунш жэне колсугу (реактальды) эдастеп
зерттеудщ нэтижелерш белгшейдк
Шартты белплер: Ж-куштп жок, О х'"-куйт ушшпн дэрежел1, Шшагылыстырылды, Т-тойтарые бердк
Шагылыстару жэне ушр ютапшасы (тебвдц жылкы шаруашы­
лыгында) 6ipifflni кужат болып еаналады, ейткеш онын мэл1меттер1
бойынша биенщ кулындайтын уакытын жэне телдщ ата-тепн
аныктайды.
Биелерд1 овуляцияга дейш фолликулланын жетшушщ ym iH m i
жэне TepTimni сатысында шагылыстарады немесе урыктандырады.
¥ рыктандырылган не шагылыстырылган биелерд1 24-48 сагатган
кешн овуляцияеы болмаса, кайта урыктандырады. Овуляциядан кешн
биелерд1 урьпстандьфмайды.
Биенщ буаздыгы непзшен 11 айга (335-336 кун) созылады жэне
азыктандыру, багып-куту жагдайына, кулындау уакытына, тукымдык
тур1не жэне жеке ерекшел1ктерше байланысты ауыткып отьфады.
Биелер ургашы кулындардан ropi еркек кулындарды 1-2 тэулж узак
кетереда.
Биелердщ буаздыгын ерте диагностика жасаганда колсугар,
кынапты жэне гормональды эд1стермен аныктайды. Онын шйнде
анагурлым практикалык манызы бар эдю - колсугар эдк1 болып
табылады. Онын кемепмен биенщ буаздыгын урыкганган сон 30-35
куннен кешн аныктайды. Бул эд к урык кешрппктердщ eeyi
салдарынан жатьф колемшщ ocyiH e непзделген.
Буаздыктын алгашкы кезшде урык K onipm iri тек жатыр
айдарынын тубш (непзш) созады. Ол улгая келе, жатьф айдарын
тугел толтырады. ¥ры к кетрпнпнщ ауьфлыгынан жатьфдын кеп
б о л т аналык безш жэне жатыр мен аналык бездер1 ш нш турган
тарамыспен коса iuieK астынын кургак куысына карай туеед1. Бул
98
езгерштер эр Typjii буаздык мезгщцершщ ерекшелжтерше карай
езгерш отырады
60 - сурет. Биенщ буаздыгыныц схемасы.
Кынапты зерттеу - колсугар эдаске косымша болып есептелед1
жэне кынап айнасыньщ кемепмен журпзедь Буаз биелердщ кынап
кабыргасыньщ жабысып туру себебшен, олардьщ кынаптары
косылган болып келедц. Айнаны кынапка енпзгенде олар карсылык
бицЦредо. Кынаптын жэне жатыр мойнынын кшегешп кабаты
бозарган, кургак, жылтырамайды. Кшегей аз, api ете кою жэне
жабыскак болып, кыска жэне жуан жштер сиякты созылады.
Кшегейдщ туй сургылт-ак. Жатырдын мойны ортасынан онга не
солга жэне темен карай ыгыскан. Формасы емпщ тэр1здес-конус
болады. Мойын каналынын T eciri тыгыз жабылган жэне кеп жабыс­
как кшегей тыгынмен толтырылган (буаздыктьщ ен анык бедпй). Бул
белгшер буаздыктьщ 30 кушнде байкалып, кулындаганга дешн
болады.
Буаз биелерде кутш-багу. Кулынга деген аялы камкорлык
анасынын курсагында жаткан кезден басталады. Буаз биелерд*
KopeKTuiiri мол азыкпен, шеппен, жеммен, еймдш тамырларымен,
витаминге (acipece каротинге) жэне минералды заттарга бай
азыктармен толык камтамасыз ету керек.
99
Буаздыктьщ bipimin жартысында урыктыц ул пал ары мен
мушелершщ калыптасуы журедь Бул кезенде буаз биелердщ азыгы
витаминдер мен микроэлементтерге бай болуы кажет, ал дурыс толык
азыктандырылмаган жагдайда туйык iffio тастауга экеп согады.
Буаздыктьщ екшпи жартысында жетше бастаган урыктын канкалык
салмагы удемел1 есед1, жана туган кулында ол йршей салмагынын
31,0% курайды. Биенщ кальций мен фосфорга деген кажеттш п
артады.
Буаздыктьщ соцгы айларында урыктыц булшык еттершщ ecyi
кушейед1 де, белокты заттарга каж еттш п арта туседi. Бул уакытта
буаз биелерд1 кунарлы протеищп азыкпен камтамасыз ету аса
манызды. Биелердщ iui тастауыныц ce6eirrepi эр турл1 болады:
жаракаттануы, кьшау инфекциясы, суык тию, сапасыз жэне ycireH
азыктармен азыктандыру, салкын сумен суару, ж еткш кйз
азыктандыру жэне кетерем болуы, антисанитариялык багып-куту
жэне т.б. жагдайга байланысты.
Биелердщ кулындауы. Кулындау уакыты жакындаган кезде
биелер азыктан бас тартады, тынымсызданады, желш1 гседь
Кулындар алдында бие езшш imiHe кайта-кайта карай бередь ете
катты шып-шып терлейщ, жёжн ем1здтнен тамшылап уыз белшедг
Биенщ калыпты тууы тел дурыс келген жагдайда 20-30 минутка
созылады. Егер тел дурыс багытта келмесе жэне шуы кепке д ёй й
туспей калган жагдайлар болса, онда кеппкпрмей шугыл турде мал
дэрггерш шакыру керек.
Жана туылган кулындар бие курсагындагы урык кабынан, эдетте
ез1 босайды, содан кейш кшдакп байлап, кесу керек (imTeH 2,0 см
кейш). Кшднстщ кейлген жерше йод жагады. Жаца туылган кулыншактыц мурны мен кулагын урык кабынын кшегешнен таза шуберекпен тазалайды. Жарык дуниеге кёлгёщне 1,5-2,0 сагат болган деш
сау кулындар ездер1 аяктарынан турып, eHeciH еме бастайды. Егер
кулыншак муны e 3 i жасамаса, оган кемектесу керек.
Кулындаганнан кешн биеге б1рнеше жутым су бередц 5-6 сагат
еткеннен кейщ оны кебектен жасалган быламыкпен сугарады жэне
щеп бередь
Жылкыларды урыктандыру тэсшдер1мен танысып жэне олардыц
колдану жолдарынын эд1стемел!к нускауын окып-уйренгеннен кейш,
студенттерге келес! тапсырмаларды орындау усынылады.
100
Тапсырма:
1. Окытушы керсеткен биенщ шагылыс журналынын жазбаларын
талдап, мыналарды аныктауы керек: а) кулындаганнан кешн кай куш
куш келдо; б) шагылыстыру маусымындагы жыныс циклдарынын
саны; в) эр циклдагы кушнщ узактыгы; г) кушт кезшдеп овуляциянын баеталуы; д) ек! байланысты овуляцияныц арасындагы уакыт
узактыгы; е) сынау жэне шагьшыстыру мерз1мдерц ж) эр кушт
циклындагы жэне барлык шагьшыстыру мерз1мшдеп шагылыс саны;
з) шагьшыстырудын нэтижелшш; и) буаздыктыц узактыгы.
Бакы лау сурактары: Жылкылардын жыныстык жетшу1 кай
жасынан басталады? Биелерд1 урыктандыру тэсшдерь ¥рыктыц
сапасын капай аныктайды? Биелердщ жыныстык циклдарынын саны.
Биенщ буаздык Mep3iMiHiH узактыгы.
Он eidumi гакырыи
Кулынныц
ociu -/K erL iyi,
дамуы жэне кутш-багуы
Сабактыц
максаты: Студенттер шаруашылыкта ететш
ещцрмгпк, тэж1рибелж сабактарда жьшкышьшар мен ат кутушшерге
кемекнн бола журш, жас телдерд! багу жумыстарына катысулары
THic. Жылкы еЫренн алдынгы катарлы жьшкы зауыттары мен фермаларында жэне шаруашылыктарында экскурсияда болып, асыл тукымды жьшкьшардыц кулындарын ecipy тэжipибeciн кергендер1 дурыс.
Телдщ есш-жетшу1 жэне дамуы турапы мэл1меттерд1 практика
жешндеп есебшде жэне лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
ендеп, талдау жасайды. Егер мундай мэл1меттерда жинауга мумкшдштер! болмаса, лабораториялык-тэж1рибелж сабактар ушш кажетп
мэл1меттерд1 окытушылардан алады. Телдщ есш-жетшу 1, дамуы жэне
багып-кутшу1 непздершен танысып жэне оларды сипаттау тэсшдерш
окып-уйренгеннен кешн, олардьщ сипаттамасын кестеге Tycipin,
бершген тапсырмаларды орындау.
Эдктемелж* нускау: Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд1 жьшкы телдершщ есш-жетшу1, дамуы жэне багыпкутшу1 жэне оларды сипаттау тэсшдерш окытып-уйрету барысында
пайдаланылатын куралдар: эдютемелпс нускау, альбомдар, суреттер,
кестелер.
Емш журген кулындарды кутш-багу. Жылкы шаруашы­
лыгында кулынныц дуниеге келген кезшдеп салмагы енесшщ
101
салмагынын 10,0%-дык шамасын курайды, олар туылганнан кейш ез
бепмен козгалуга жэне аяктарынан TiK турып журуге кабшегп
болады. Дуниеге келген кулын ушш, кантка бай, ете жогары
иммундык жэне профилактикалык касиеттер1 бар бие уызынын
манызы зор. Жана туылган кулындар тэушгше енесш 50-60 рет ейе®
жэне тэyлiriнe 2,0 кг-га дейш салмак косып, тез еседь Кулындарга 1,0
кг салмак косулары ушш шамамен 10,0 л биенщ cyri кажет. Туганына
3-4 кун болган кулындарды ауа райын ескере отырып, енеамен
серуендеуге шыгарады. Ен колайлысы - еМзейй биелерд1
кулындарымен 6ipre жайылымда-базада багу.
61-сурет. К^лыншац
Кулындаганына 15 кун болган биеш ауыл шаруашылыгынын
жецш жумыстырына пайдалана беруге болады, 6ipaK оны кулыннан
узакка айырмау керек. Алгашкы eKi айдыц шамасында жумыс
жасайтын биелерге кулындарын 6 ip-eKi сагат сайын ешзусе ж1береда
Кулындарды eciMaiK корымен азыктандыруга барынша ертерек
уйреткен жен, 2-3 айлык кулындарды упт4лген (уатылган) сулымен
азыктандыруды бастау кажет. Эуего сулыны оларга 200 грамнан
бередо де, кулындарды емшектен айырганга дейш 6 ipTe-6ipTe 3,0 кг-га
дешн кебейтедь
Зауыттык жылкы тукымдарынын кулындарын eHeciHeH кузде 6-7
айлыгында айырады (тебещи жылкы шаруашылыгында кейде кыста
не кектемде 9-11 айлыгында айырады). Енесшен айырарда кулыннын
тук буркеушщ 3/2 белил тулеу! керек. Енесшен айырар кезде
кулындардын тур-Tyci мен белплерш нактылап, белг1леп жазып
102
1
алынады, оларды косымша устеме жем-шеппсн азыктандырганнан
кейш ecyi жэне жетшу{ б£рдей кулындарды енелершен топтарымен
айырады*
Енесшен айырганда биелерда шыгарады да, енесшен айырылган
кулындарды екеу-екеуден еяарелерге немесе тобымен кулын
кораларга орналастырады (еркек кулындарды ургашылардын белек).
Енесшен айырган кулындарды кузде жайылыстарда-баздарда
багуга тырысады. Kjbicra оларды кунде серуенге алып шыгып багады.
Енесшен айырган кулындарды азыктандырган кезде ас корыту
органдарыньщ дамуына мумшндш тугызатын сапасы жаксы азыктармен камтамасыз етшуш ескерген жен.
Кулындар алгашкы жылы тез каркынмен есед1, содан 2 айлыгында онын салмагы уш есе, алты айлыгында 5 есе всш, ал 12
айлыгында ересек жылкы салмагынын 65,0%-на жетедь Ж ергш кп
жылкы тукымдарынын кулындары туганнан
кешн алгашкы
айларында тез еседц.
Тебшде багьшатын кулындардын еймталдыгы б1ркёящ емес,
сатылап дамуга бешм, олар квктем мен куз айларында жаксы вседа
де, кыс пен жаз айларында ecyiH бэсендетедь Жас твлдерге протеин,
витамин жэне минералды заттарга бай кунарлы азык беру кажет. А л
кораларда багылатын кулындардын y c r i мен жал-куйрыгын кун
сайын тазалап, 1,0-1,5 ай сайын туяктарын тазартып отыру керек.
Жылкы зауыттарында ауыл шаруашьшыгы Министрлшнщ
гылыми-техникалык кенеанде б ек т лген жогары кластагы таза
канды MiHic жэне жешё тукымындагы жьшкьшардын
ecipy
технологиясы бойынша арнай нускаулар жасалган. Бул нускауларда
жылкы шаруашылыгына кажетп курылыс нысандары, инвентарьлар,
багып-куту, азыктандыру, ещцру, ecipy, мшу тэсшдер}, зауттык жэне
ипподромдык жарату эд1стер1, зоогигиеналык-профилактикалык жэне
зоотехникальпс есеп тэсшдер1 керсетшген.
Жас телдердщ есш-жетшуш бакылау. Асы л тукымды
телдердщ
ecyiH
бакьшау
ушш
алдыцгы
катарлы
жылкы
зауыттарынын тэж1рибеа непзге алынып, асыл тукымдылардыц
мемлекетпк ютабында жарияланган есу шкаласын пайдаланады.
Шаруашылыктардагы телдердщ салмагы мен елшемдерш есу
шкаласындагы осы тукымды телдердщ дене елшемдер 1 мен тармеи
салмагын салыстырып, шаруашылыктагы телдерд 1ц каншалыкты
табысты ecin келе жаткандыгын аныктайды.
103
KVTin
багылу ерекщелйстер1мен танысып жэне жас телдердщ есш-жетшуш
бакылау шкаласын пайдаланудын эдастемелж нускауын окыпуйренгеннен кешн студенттерге келеа тапсырмаларды орындау
усынылады.
Тапсырма:
1.
К^лыннын эр жастагы абсолютпк, орташа тэулжпк жэне
салыстырмалы косымша салмактарын есептеу, бершген мерз1м
KVH1H1H
1 6 - кесте. Кулынныц эр жастагы абсолюттт, орташа
ж эне
К^лыннын
аты________________________________Туылган
куш__________________
':гх ■Ф-'.* ^ v *
' '
'х
diceei
EHeei_________________Т д а ш ы __________________
Куш
Жасы
ай
Интерва­
лы,
кун
Салыс­
Т эулштш
Tipuieft Асолюттырмалы
коскан
т 1к
салмагы,
салмагы, салмагы, кг ! косымша
кг
салмагы
кг
(В2 - ВП х 100
BI
2.
К^лын салмагынын орташа тэулштш жэне еалыетьфмалы
косымша салмагынын езгерштершщ графипн эр тYpлi туепен сызу
жэне онын дамуына бага беру ( 1- есептщ бершуш пайдалану кажет).
104
1 7- кесте. Кулынньщ салмагыныц орташа тэулттт ж эне крсымша
салмацтарыныц езгеру граф игi
3. Кулынньщ дуниеге келгеннен ересек жасына дейшп салмагы
мен белек елшемдершщ салыстырмалы косымша есуш есептеу жэне
салыстырмалы косымша ездмшщ мелшер 1 бойынша салыстыру.
18 -кесте. Хулынныц туганынан ересек жасына deumzi салмагы мен
дене елшемдершщ салыстырмалы крсымша ecyi
Тукымы:
Аты-женк
Жынысы:
Дене елшемдер^ см
тулгакеуде жшн.
шокорамы орамы
сынын
тык
бшккигаш
Tiri
узындыгы
Tipineil
салмагы,
кг
Туган кездеп
Ересек к е зв д е п а
Абсолю тпк eciMi
Салыстырмалы
косымша eciMi
4. Бершген шаруашылыктагы эр жылгы дуниеге келген (эр
жастагы) кулындардын елшемдер! мен салмагын, телдщ
ecyiHiH
бакылау шкаласымен салыстыра отырып, кай
105
I
\
шаруашылыкта тел ете жаксы ecipuiin жаткандыгын аныктау
керек.
0лщемдер1 мен салыстырмалы косымша
e c iM i
1.
______________
6.__________ I
2.
__________________
3.
4.
5.
___________________________
7 ._____________ _
8 . _____________________
9 ._______________
10.
__________________
Б акы лау сурактары: Кулынньщ туылгандагы салмагы eHeciHiH
салмагынын канша пайызын курайды? Жас телдердщ есш-жеплуш
бакылау. Кулынньщ абсолюттж салмактары калай аныкталады?
Кулынньщ орташа тэугпктж салмактары калай аныкталады?
Кулынньщ косымша салмактары калай аныкталады?
Он YiuiHiui такырып
Ж ы лк ы тукы мдары ны ц зоотехникалык си п а п а м асы
Сабактыц
максаты:
Студенттерге
жылкы
тукымдарын
зоотехникалык тургыдан ьсласификациялау непздерш жэне оларды
сипаттау тэсшдерш окытып-уйрету. Жылкы тукымдарынын зоотех­
никалык сипаттамасын кестеге T ycip in, бершген тапсырмаларды
орындау.
- .v, - у I
Э д к тем елж нускау: Лaбopaтopиялык-тэжipибeлiк сабактарда
студенттерге жылкы тукымдарын зоотехникалык тургыдан класификациялау непздерш жэне оларды сипаттау тэсшдерш окытып-уйрету
барысында пайдаланылатын куралдар: эдютемелж нускау, окулыктар, альбомдар, суреттер, кестелер.
Ж ы лк ы тукымдарыныц классификациясы. Бугшп тацца
дуние жузшде 250-ден астам жылкы тукымы бар. Соныц iininae ТМ Д
елдерше 50-ге жуык жылкы тукымы ecipmefli, ал
Казакстан
Республикасында - 20.
Жылкы тукымдарынын KenTiri оны белгш 6 ip жуйеге непздеп
тотастыруды кажет етедь Ол ушш жылкынын шыккан теп, тарану
аймагы, морфологиялык, физиологиялык, биологиялык KacHerrepi,
шаруашылыктарда пайдалану багыты жэне тукымдык багалыгы,
пайдалылыгы жэне тагы да баска epeKineniicTepi ескер5луге тшс.
106
Жылкы тукымдары таралу аймагы мен пайдалану багыттарына
байланысты еМ топка белш едг
1. Жергткт'х ж ы лцы лар: тебшдйс-далалык тукымдар (монгол,
казак, мугалжар, башкурт, забайкал, бурят, хакас); тау тукымдары
(алтай, кыргыз, локай, Карабах, ойрат, тува, тушин, мегрел, гуцул);
орман тукымдары (якут, нарын, прноб, тавды, вят, печор, мезен,
карель, эстон, полес).
2. Зауыттьщ немесе мэдени жагдайда ecipinemin жылцылар:
MiHic тукымдары (ахалтеке, иомуд, араб, терск, тазаканды MiHic,
тракен, украин); MiHic-жегу тукымдары (дон, буденный, костанай,
жанакыргыз, карабайыр, кабарды, KerniM); жeлicтi тукымдар (орлов,
орыс, француз, америка стандартбредп); жегу тукымдар (тори,
Латвия, беларус, Воронеж, кузнец, чумыш, жемайчу); ауыр жук
тартатын тукымдар (совет, орыс, Владимир, литва, першерон,
клейдесдаль, арден, брабансон).
Жылкы тукымдарын тш сп окулыктарды колдану аркылы терен
окып-уйрену барысында мынандай мэселелерге ерекше кецш белу
кажет: тукымнын шыгу тарихы, кашан, кайда, кандай элеуметпкэкономикалык жэне табигат жагдайында, кандай тукымдарды
пайдаланды жэне капай шыккан.
Жьшкы тукымдарынын сипатгамасы: ecipy багыты, Heri3ri турTyci, дене елшемдер^ биологиялык курьшысы, жeтiлyi, еамталдыгы,
жумые кабшеттшт, аталык 1здер, рекордтары.
Жылкы тукымдарьшын шаруашылык манызы: мал басыныц
саны, таралу аймактары, мемлекетик асыл тукымды ютаптары,
тукым жаксарту жумысынын жоспары, тукымды жаксарту шаралары.
Ж е р п л 1к г1 жылкы тукымдары
Дал алы к жылкылар. Кептеген гасырлар бурын Азия мен
Еуропанын кен байтак даласында 6 ipa3 ел жергипкп ушрш жьшкы
шаруашылыгымен шугылданган. Грек тарихшысы Геродот бидзд
дэуф ш вге дешнгх V гасырда скиф халкынын тебшдж-далалык
жылкыларды ecipreHAepi туралы жазган.
Ж ергш кп далалык жылкылар куй талгамайды, табигаттын
кубылмалы ауа райынын e3repicTepiHe жаксы бeйiмдeлгeн, T63iMai,
денсаулыктары мыкты, мол ешм бередо, ездер1 кунш кейедь Сондайак табигаттын катал жагдайыныц езшде есш-жетше бередк
Жергипкп жылкы тукымдары табиги жайьшымнын кезендерше
байланысты сатылап есед!. Мэселен, кектем мен куз айларында ете
107
\
V
жаксы коцданады. А л жем-шеп коры мен шурайлы жайылым uie6i
азайган кезде, ягни кыс мезгипнде кулындардын ест-жетшу1 мулде
токтап, кектемде кекке ауызы тшс1мен организмдер1 ол «узш стт»
кайтадан калпына келттруге кабшетп.
19 -кесте. Дал алы к; жыщылардыц сипаттамасы
Тукымдар
Монгол
127,0
тулгасынын
кигаш
узындыгы
134,0
Бурят
132,0
138,0
165,0
17,2
Забайкап
135,0
139,0
163,0
18,3
Хакас
143,0
151,0
170,0
19,0
Казак
141,0
149,0
178,0
18,7
Адай
147,0
151,0
176,0
18,5
Мугалжар
149,0
153,0
183,0
19,1
Башкурт
142,0
147,0
178,0
18,4
шоктык
бшктш
кеуде
орамы
жшншцлк
орамы
164,0
16,8
Tipinefi
салмагы,
кг
250,0300,0
300,0350,0
320,0370,0
350,0450,0
380,0450,0
320,0380,0
450,0490,0
370,0420,0
Таралу
аймагы
Монголия
Бурятия
Чит) облысы
Хакас
Казакстан
Казакстан
Казакстан
Башкуртстан
Казак, жъищысы. Тебшде табиги ушрлеп багылатын ж ер и лп т
казак жылкылары тек Казакстанда гана емес, сонымен 6ipre кершшес
жаткан туыскан елдерде де кептеп ейршед1.
Казак жылкыларынын осылайша кеп жерге таралу ce6e6i,
олардьщ денесшщ ерекше шымырлыгы, табигаттан кандай катал
жагдайына болмасын тез1мдшп мен бешмдиип, азык талгамайтындыгы жэне жыл бойы жайылымда багылса да, коцдылыгын
сактайтындыгы. Казак жылкысынын мундай каснеттер1 онын тарихи
калыптасып канына сщген басты ерекшелйстер1.
Казак жылкыларынын басы улкен, сагагы кен, кез1 юиллеу,
дегенмен ж т кередц мойыны жуандау, аркасы 6epiK. Аяктары
108
cinipjii, суйекп, жуан, мыкты жэне бшеуленш турады. Туяктары
юшшеу, 6ipaK катты болып келедк Казак жылкысынын тур-тустер1 эр
турлг торы, жирен, кек, кара, купа, ала, бурыл жэне т.б. Туп калын,
жал-куйрыты кою, суыкка тез1мдц.
л
i
^
;'г
- ■*
®
‘> ”1
ШШятт
: ^ Щшт
1* ” * .
62-сурет. Казак, жылцысы.
Казак жылкысынын биелер1 онша купм жасалмаганнын езщце де
cytti келедь Шурайлы жайылымда багылганда эр сауын биеден
кулындаганнан кешн алгашкы айлары орта есеппен тэушгше 12,015,0 литр сут шыгады.
Казак жылкыларын салт мшуге, мал батута, улттык ат
ойындарына жэне эр Typiii ауыл шаруашыльпс жумыстарына
пайдаланады. Тебшд1 жылкы шаруашылытында казак жылкыларын
ет-сут еншдерш алу максатында ейредо.
Мугалжар жъищысы. Ол - етп-сутп болып келетан, тез1мд1 3pi
мыкты жылкы. Мугалжар жылкылары ушкыр, жуйрж болуымен
катар, алые жолга журуте шыдамды, жумыска тез1мд1, салт м1нуге де
ынгайлы. Мугалжар жылкысынын тур-тустер1 эр турлк торы, жирен,
кеку кара, купа, бурыл жэне т.б. Туп калын, жал-куйрыгы кою,
суыкка тез1мдк
Мугалжар жылкылары жайылымда жаксы конданады. Жайылым­
да сем1рплген мугалжар жылкыларынын ет шыгымдылыгы 55,057,0% болып келеда, кейде 60,0%-га дешн жетедк Мугалжар
жылкысынын ей 6ip ет, 6ip май болып келеда. А л биелершен
т э у л т й е 14,0-16,0 литр сут шыгады.
109
Мугалжар жылкылары мейшшше ipi, шомбал, туркы узын, карны
жуан, аяктары кыска болады. Кыстын сакылдаган сары аязынын
кандайына да болса ШзШда, калын карды тебадеп шыгады.
63-сурет. М угалж ар жьищысы.
Мугалжар жылкыларынын тукым шпнде уш типтер1 бар, олар:
eM6 i, сарыарка жэне куланды. Мугалжар жылкыларын асылдандыру
жумыстарында осы THnTepiHiH манызы зор.
Мугалжар жылкылары «М угалж ар» жэне «К уланды » жылкы
зауытгары мен асыл тукымды 8 фермада ейршедь
Мугалжар жылкыларын салт MiHyre, мал батута, казактын улттык
ат ойындарына жэне эр турл 1 ауьш шаруашьшык жумыстарына
пайдаланады. Тебщ щ ушрл1 жьшкы шаруашылыгында мугалжар
жылкыларын ет-сут ешмдерш алу максатында ейрещ.
Адай жылцысы. Адай жылкылары баска казак жылкьшарымен
салыстырганда дене курылысынын 6iiiM i жагынан салт MiHyre
Ke6ipeK бешмделген. Олардьщ басы шатын жэне женш, кеудей
жинакы, аркасы тузу, шоктыгы шыгынкы, сауыры етйздеу, аяктары
жщшше, сидан жэне йщ рль
Адай жылкысынын тур-тустер! эр турлк курен, торы, жирен, кек,
кара, кула, бурыл жэне т.б. Жуш кальщ, жал-куйрыгы кою, суыкка
Т031мд1. Адай жылкыларынын йршей салмагы 420,0 кг, ет
шыгымдылыгы 54,0-56,0%, биелер! тэулш не 11,0 л сут бередг CyTTi
биелерден 15,0 литрге дешн сут сауьшады.
но
Адай
жылкылары
онтуетж-батыс,
эаресе
Атырау
мен
Мангышлак облыстарындагы yfiipni жылкы шаруашылыктагы казак
жылкыларыньш 6 ip тармагы болып табылады. Жылкынын бул
тукымы осы жылкыны ecipin жетшд1рген казактын адай руынын
атымен аталып кеткен.
Адай жылкыларын салт MiHyre, мал багуга, улттык ат ойындарына жэне эр тур® ауыл шаруашылык жумыстарына пайдаланады.
ТебщД! жылкы шаруашылыгында адай жылкыларын ет-сут еномдерш
алу максатында ecipeдi.
Монгол жылцъгсы. Монгол жылкылары - кeшпeлi шаруашылыкта
табигаттын катан жагдайына TipminiK етуге бешмделген тукым.
Монгол жылкылары ашык аспан астында тебшд1 жайылымда
есгрмщда. Олардын сугарылуы да суаттардын алыстыгынан 6ip
калыпты болмаган. Кыстын какаган аяздары, бораны мен жуты
мындаган жылкыларды алып кеткен. Монгол жылкыларыньш барлык
эдс1здер1 мен тipшiлiккe бешмейдер 1 табигат сурыпталуына ушырап,
тек тез1мдшер1 гана калган. Бул тукымдар таза кушнде тек
Монголияда ecipin еда.
64-сурет. Монгол жыпцысы.
Монгол жылкылары - дала тукымдарынын iniiHfleri ен уагы. Басы
улкен, кен мандайлы, кездер1 жартылай жабык, мойындары темендеу
6 iTKeH, аркасы мен 6ел1 тузу, туяктары мыкты, жал-куйрыгы мен
кекш кою. Монгол жылкыларыньш тур-TycTepi эр турл1, Ke6 iHe ашык
немесе кылан. Негашен кек, сары, жирен, кула, торы, ала жэне
шубыр болып келеда. Монгол жылкылары ете тез1мд1, салт MiHicTe
олар к р щ е 100 ,0 - 120,0 км жол журедь
I
■
t
М онгол жылкылары мал багу га, салт мшуге, улттык ат
ойындарына, acipece ет-суг ешмдерш ещйру у шш кещнен
пайдаланады.
Бурят жыпцысы. Бурят жылкылары монгол жылкыларынын
эсершен шыккан. Катан табигаттыц теб^щц жагдайына жакси
бешмделген. Жазда мардымсыз жайылымдарда, ал кыс мезгиннде
корада косымша шеппен азыктандырылады. Бурят жылкылары купм
талгамайды, кыстын катан суыгына тез 1мд1, тез кондануга вдбшегп,
конституциясы мыкты.
ж
r
>*■
ЕН
У9
Ж >
gNj ,y
65-cypem. Бурят жылцысы.
Бурят тукымы - Ci 6 ip жылкыларынын цшндеп ен тапалы. Бурят
жылкыларынын непзп тур-тустерп сары, торы, кек, жирен, кебшесе
таргыл. Бурят жылкыларынын ет шыгымдылыгы 46,0-50,0%-га
жетед1, биелершщ сугплит тэулитне 10,0-11,0 литр. Дон жэне жел 1ст 1
тукымдарыныц айгырынан алынган будандары, ж ергш кп жагдай га
бешмделу
касиеттерш жогалтпайды, бойларынын бшкппмен
(будандарынын шокгыгынын б т к т ш 141,0-142,0 см) ерекшеленед1.
Бурят жылкыларын салт мшуге, жегу жумыстарына жэне ет-сут
ешмдерш ендцру ушш пайдаланады.
Т а у ж ы лкы лары . Тау жылкылары салт Mi нуге, тецдеп жук
тартуга жэне ауыл шаруашылык жумыстарына кещнен пайдаланады.
Таудын буралан жолдарына, еткел бермес кнын асулары мен
келш. Тау жылкылары
буыркангак сулардан етуг
112
непзшен келпстж мал болганымен, ет пен кымыз eнiмдepiн ещцруде
де манызы зор.
Е лМ здщ кен тау еиемдершщ жайылмдары ущрл1 жылкы ecipyre
колайлы, жылкыны жазда бшк тау алкабындагы кегалдарга, ал кыста
тау бауырына багып e c ip a ii Таудын шурайлы жайылымдарында бет
тукымдары тез кондалады
суык
конституциясынын
КУИ
Олар
ездершщ есшталдыгымен, тез 1мдшпмен, жогары суттшк жэне
етп л 1к
Алтай, Орта Азия мен Кавказ тау жылкыларыньш Heri3i далалык
жылкыдан тарайды, 6ipaK тепнде шыгыс айгырларынын канынын
барлыгы бай кал ып турады.
20- кесте. Тау жылцыларыныц сипаттамасы
Тукымдар
шоктык
6 Hiicriri
Дене ©лшемдерц см
тулгасынын
кеуде
кигаш
орамы
узындыгы
140,0
170,0
142,0
166,0
147,0
170,0
146,0
165,0
139,0
156,0
Таралу
аймагы
жшнппк
орамы
Алтай
Кыргыз
Локай
Карабах
Тушин
135,0
137,0
140,0
140,0
134,0
Мегрел
130,0
135,0
148,0
16,2
Гуцул
132,0
137,0
155,0
16,7
17,5
17,6
18,5
18,0
16,9
Алтай
Кыргызстан
Т эжжстан
Эз 1рбайжан
Шыгыс
Г рузия
Батые
Грузия
Закарпатия
облысы
Алтай жылкылары Алтай таулары мен
Монголиямен
шекаралас
таулы
аймактарда
тараган.
Казба
деректерше Караганда б!здш эрамызга дешнга IV -III гасырларда
Алтайда салт MiHeTiH ipi жылкылар да еаршген екен. K|a3ipri кезде
бул жерде жыл бойгы тебшге бeйiмдeлгeн уак алтай жылкылары
ecipinezri.
Алтай
Ж Ы ЛК'Ы СЫ .
из
\
Алтай тауынын табигаты жумсактау жэне де жылкыларды жел
етшен коргайтын ормандар бар. Оларды ерте кектемде Алтай
тауынын онтустж беткешне жаяды, ал жазда таудын бшк
жайылымдарында
багады.
Кузде
тау
ойпандарьша
T y c ip in
кондандырады.
66-сурет. Алтай экылцысы.
Алтай жылкылары тау жылкьшарынын шпндеп ен аласа бойлысы. Басы дерекшеу, мойыны кыска жэне тузу, аркасы кен spi узындау, тулгасы узын, сауыры етп, аяктары кыска жэне жал-куйрыгы
кою. Алтай жылкыларынын непзп тур-тустер!: жирен, торы, кек
жэне кара. Олардьщ арасында шубар, ала, кула жэне сары TycTepi де
кездеседа.
Алтай жылкылары жумыска ете кабшегп, ез1нщ салмагыньщ 40
пайызына жуык жукп теццеп кетере алады. Жайылымдыктардын
оты мол жаксы жылдары олар жас кездершде-ак тез кондануга бешм.
Биелер1 жаз айларында тэулЫ не 8,0-10,0 литр сут беред1.
Алтай жылкыларын жук тасуга жэне эр турл1 ауыл шаруашылык
жумыстарына жэне ет-сут ен 1мдер1н енд 1ру ушин пайдаланады.
К,ыргыз жылцысы. Кыргыз жылкылары эр турл 1 тарихи жагдайларга байланысты монгол жылкысымен будандаскан деп саналады.
Жэне де бул жьшкыларда шыгыс жылкьшарынын каны да бар.
Кыргыздардьщ Heri3ri жайьшымдары таулы ен1рде, ягни 20003000 метр би1кт1кте орналаскан. Сондыктан, жылкы малы жаздан
бастап кара кузге дейш тау жайылымында багылады. А л кыска карай
114
тау баурайындагы теменп етекке туаршед], сейтш, жайылыммен
6ipre косымша ipi азыктармен азыктандырылады. Кейде кыргыз
жылкылары тау жайылымдарында да кыстай бередь
6 7-сурет. Кыргыз жылцысы.
Кыргыз жылкыларынын тулгасы мыкты, тез 1мд! жэне куй талгамайды. Жук тендеуге ете колайлы. Олардын мойыны кыска, буты
мойынды, тулгасы узын жэне салмакты, аркасы 6epiK, арыткы
аяктарынын тшерсектер! жакын, туяктары ете мыкты, жал-куйрыгы
суйыктау болады. Кыргыз жылкыларынын непзп тур-тустерк торы,
жирен, кара, кек жэне шубар.
Кыргыз жылкыларын салт мшуге, жук артуга, асу бермес таулы
аймактарда ЖYKтi тендеп
тасуга жэне ет-сут евймдерш алуга
пайдаланады.
Лоцай жъищысы. Локай жылкылары Тэжжетаннын орталык жэне
онтустж-батысындагы бшк таулы аудандарында таралган. Бул жыл­
кыларды Арал Tem3i жагалауымен кошш келген езбек-локайлар
экелген. Жана жердщ жагдайына карай, олар кеп езгерген жэне карабайьф, иомуд жэне араб тукымдарынын эсергаен жет1лд 1рше тускен.
Локай жылкылары жазда тау жайылымдарында косымша жем шеп берш п багылады. Олар кебше салт MiHyre, жук артуга жэне етсут ешмдерш »нд!ру ymiH пайдаланады.
Локай жылкылары ездершщ ерекше ашан тулгасымен, мыкты
жэне ciнipлi аяктарымен сипатталады. Бастары улкен жэне бук ip
тумсыкты, кен мандайлы, мойындары eTri, кеудеа терен, сауьфы
кеб1несе салынкы, аяктары женш, туяктары 6epiK жэне жал115
куйрыктары суйык болып келедо. Локай жылкыларыньш непзп туртустерк торы, кек, акбоз, жирен, курен жэне т.б.
I
68-сурет. Jloqau жылцысы.
Локай жьшкысыньщ кимылы жумсак, сондыктан оларды улттык
ат ойыны-кекпарга пайдаланады. Локай жылкысынын жур1а де
жаксы жетшген. Локай жылкылары таудьщ киын асуларына салт
мшуге немесе жукп тендеп артуга тез1мдь Оларды кёбиш салт
мшуге, жук артуга, таулы аймактардагы жук тасуга жэне ет-сут
ешмдерш ещцру ушш пайдаланады.
Орман ж ы лкы лары . Ресейдщ солтустш ормандарында кебшесе
кыста алые жолдарга шанага жегу ушш пайдаланылады. Сондыктан,
орман жылкалары кыстын калын омбы карында табылмайтын жумые
келит.
Кектем мен жаз мезгшнде солтуспк калын орманы мен сазды
батпагы арбаньщ журуше ете колайсыз. Сол себепт1 орман жылкылары калын орманньщ iuiineH кесшген агаштарды тасиды, арбага
сирек жёилед! немесе тштен жумые гстемейдь Олар жаз бойы орман
аланшаларында немесе езен жагалауында жайылымда багьшады. А л
кыска карай бул жылкыларга косымша азык ушш тек ipi азыктар гана
дайындаса болганы.
Жергийкп орман жылкылары солтустш суык табигатына, кыстьщ
суыгына, жаздьщ аптап ыстыгы мен ылгалына, куздщ узакка
созылган жанбырына, пнлденщ шыбын-ппркешне ете щзШцщь Ce 6 e 6 i,
орман жылкысынын терю калын эр1 маилы, туп калын жэне узын
болады.
116
Орман жылкысынын кептеген тукымдары оздершщ т1рщппк ету
аймактарьгаа, ягни езен (приоб, тавды, вят, печор, мезен) аттарымен
аталган.
2 1- кесте.Орман__________ ынын сипаттамасы
Тукымдар
Дене елшемдер!, см
аимагы
шоктык тулгасыньщ кеуде Ж1Л1НШ1К
6 HiKTiri
кигаш
орамы
орамы
зындыгы
141,0
Якутия
Т авды
Свердловск
облысы
Удмурд
Коми
Архангельск
Эстония
Белоруссия
Печо
Мезен
Эстон
Полес
Якут жылкылары орман жылкыларынын
шпндел ен Kiiuici (шоктыгынын бипспп-134,0 см). Якут жылкылары
бешмделу касиеттерше байланысты eKire болшедк coлтYCтiк верхоян
жэне орталык колымдык. Бойларынын тапалдыгына карамастан, бул
жылкылар ете салмакгы, кен тулгалы, аяктары кыска жэне суйекп,
басы 6yKip тумсыкты, мойындары кыска эр! жуан, аркасы кен жэне
узын, сауыры салынкы, кеудеЫ кен 3pi терен.
Якут
жылцысы.
69-сурет. Якут жыщысы
I
I
117
Якут жылкысынын непзп тур-тустер i: торы, кек, сары, кула, сур,
аркасында бедщк, жаурынында тор кезд1 сурет байкалады, ал аяктары
таргыл. Оларга кыста 7,0-15,0 см-ге жететш калын туб1тп жун
шыгады жэне тур-тустер1 кылынданады.
Якут жьшкылары табигаттын кыстагы какаган суыгына ете тез1мда, кыста тебшдейдо, кебше кырык буынмен жэне бутактармен коректенедь Якут жылкылары кектем мен куз мезгшшде тез конданады.
ETiHiH шыгымдылыгы 58,0-63,0%, биелершщ тэул!ктеп суттш п 6,08,0 л.
' •••*; ;Якут жылкылары эр Typni жук тасуга, сонын шпнде алтын жэне
алмаз шыгаратын кендерде жумыека пайдаланады. Якут жылкысын
шанага жеккенде т э у л т н е 50,0 км жерге 300,0-350,0 кг жук тасиды,
ал жаз мезгшнде 80,0-100,0 кг тенмен кунше 100,0 км жол журедь
Якут жылкыларын салт мшуге, ауыл шаруашылыгынын жумыстарына жэне ет-сут ешмдерш ещцру ушш пайдаланады.
Эстон жылцысы. Эстон жылкылары езшщ шыгу Teri мен кейпше
байланысты солтустж жылкылар катарына жатады. Эстон жылкы­
лары X III гасырдан 6epi MiHic жылкысынын баска тукымдарымен
жетищфМп келедь Мысалы 1870-1902 жылдары Саарема жылкы
заутында ж ёргш кй эстон жылкылары араб, агылшын-араб жэне
орлов жeлicтi жылкы тукымдарымен шагылыстырылган. X IX гасырда
жерийшщ эстон жылкыларын клеппер деп атаган («ж елш ЖYpгiш»
деген угымды бЬщрёдо), ал ipmeHflipwreH эстон жылкыларын
доппель-клеппер («кебейген ipi клепперлер» деген угымды бищредО
деп атаган.
44
Ж
A m #
w n M rttrtA
rtiuw% ilM
70-сурет. Эстон жылцысы
118
j/стон жылкысынын оасы ксн мандаилы, кулактары юшкене,
мойындары кыска эр1 етп, кеудес1 ксн жэне терец, шоктыгы мен
аркасы кец, сауыры орташа, аяктары сидан жэне етп туяктары
тур-тустер!
торы, сонымен 6 ipre кек, кара, кула
кездеседь Бул жылкылар куй талгам;
нады, еамтал, жЬгерт, момын, т©з1мд].
турл!
эстон жылкыларын
сапасын жетщщру.
сут
ecipyдiн
Heri3ri максаты
олардын жумыс
Бул
Белоруссия
Украинадагы
онтуспк
славяндарынын далалык жылкыларынан таратан. Полес жылкыларын
узак уакыт бойы табигаттын катан жагдайларына байланысты
жеткшквдз азыктандыру жагдайында ecipreH, сондыктан, олар
турл!
ft V л ^
ШШвШШ
*
I *-
нй.
.«г .
Ж
ы
Уг'л>--'г
71-cypem. Полес жылцысы.
Полес жылкысынын басы eTci3, мойыны тузу, шоктыгы бшк
емес, аркасы узын, жауырыны шугыл койылган, 6 yftipi кыска, сауыры
кен емес opi салынкы, аяктары сидан жэне арткы аяктары икс тэргзд].
Полес жылкыларынын непзп тур-тустер1: торы, кара, сур. Полес
жылкыларын эр тур® ауылшаруашылык жумыстарына жэне ет-сут
ешмдерш ещцру ушш пайдаланады.
Зауыттык ж ылкы тукымдары
Miiiic ж ылкы тукымдары. MiHic жылкы тукымдары Орта
Азияда шыгарылган. Алгашкы MiHic тукымдарынын катарына
TypiKMeH (ахалтеке жэне иомуд) жэне иран жылкьцгары жатады.
119
Мывдаган жылдар бойы Орта Азия мен жакын Шыгыс салт шретш
жылкылардын орталыгы болып келдк Еуропа мен ТМ Д елдершдеп
MiHic жьшкы тукымдарын шыгаруга катыскан.
22-кесте. MiHic жылкыларынын сипаттамасы
Кдркындылылык
рекорды, мин-сек.
Тукымдар
Ахалтеке
Иомуд
Араб
Тер
Т азаканды
MiHic
154,0
149,0
152,0
155,0
159,0
Дене
кеуде жшнппк
орамы
1000
елшемдер^ орамы
м
см
18,7
1.06.7
156,0
172,0
167,0
18,6
1.09.0
151,0
18,7
1.08.0
150,0
177,0
19,0
1.07.8
156,0
181,0
0.53.0
159,0
183,0
19,4
1600
м
1.43.6
1.58.7
1.45.2
1.44.8
1.37.0
3200
м
3.42.8
3.56.С
3.40.5
3.38.7
3.23.С
Ахалтеке жылцысы. Ахалтеке жылкылары - Орта Азиянын шел
аймагынын ыстык жэне кургак табигатына бешмделген ежелден келе
жаткан жьшкы тукымы. Ахалтеке жылкылары б1здщ эрамызга дейшп
кептеген гасырлар бурын шыккан.
Туржмен халкынын теке атты руы жаугерпплгк заманында
ездер1мен 6 ipre аты элемге эй гЫ эдем! де эсем, ездер 1 суйр 1ктей
сулу, жуйрй< жэне шел аймагыныц
парфян, ассирий, ежелп
иран жылкыларын алып келш отырган. Ш ел аймагындагы узак
уакытка созылган табиги сурыптаудан барып ахалтеке жылкысы
шыгарылган. Туркмен дер бул тукымды мындаган жылдар бойы таза
ecipin кел ед i.
Бурындары ахалтеке тукымынын ата-тегт туралы мэл1меттер
экеешен баласына, атасынан немересше ауызша бершш отырган.
Жылкынын аты онын иесшщ аты-жен1не байланысты койылган.
Мысалы, ахалтеке жылкысынын иесшщ аты-жеш Бек Назар болса,
онда оны Бек Назар Дор деп атаган, ягни казакшага аударганда Бек
болады. Тек, 1920 жылдары журпзшген
Назардын торысы
зоотехникалык зерттеулерден кешн гана олардьщ ата-тегшщ
шежфес1 аныкталган. А л 1941 жылы ахалтеке жылкьшарынын
Мемлекеттж асьш тукымды малдарды TipKey к 1табынын 1 томы
шыккан, содан 6 epi осы кундерге дейш бфаз томдары шыгарылды.
Ахалтеке жылкыларынын ата тегшщ Heri3iH салушы Бойнау атты
кула айгыр болып саналады. K|a3ipri кездей ахалтеке тукымдарынын
120
б1рнеше аталык i3flepi бар, олар: Скак, Кир скак, Карлавач, Араб,
Гелишикл, Меле, Куш, Ак Белек, Ак Сакал, Абсент жэне т.б.
Каракум шелшщ ыстык аптабына байланысты жылкылар жайы­
лымда 2-3 ай гана жайыла алады. Оларды косымша жонышка мен
арпа немесе бидай дэндер1мен, койдын тон майы косылган кулшемен,
туйе суимен жэне жумырткамен азыктандырады. Сонымен 6 ipre
жабу жауып уй манында ерекше кутш-багьт устаган. Сондыктан,
ахалтеке жылкылары куимд! коп кажет ететш жылкы тукымдарынын
катарына жатады.
72-сурет. Ахалтеке жылцысы.
Осындай ерекше жагдайда ecipinreH ахалтеке жылкысынын
тулгасынын сымбаты езше тэн ерекшел1ктер1мен айкындалады.
Мысалы, тулгасы жййшке, сымбатты, эсем, басы ашан, бота квзда,
узын мойынды, ж1бек тукп, Tepici жука, жалы жумсак, суйр1ктей
керемет сулу жануар.
Ахалтеке жылкыларынын непзп тур-тустер!: торы, куда, жирен,
сары, кара, каракер жэне кок болады. Немесе непзп тур-тусшщ жхбек
туктершщ рендерщщ жылтырына байланысты косымша атала береда.
Олар вздер1 уйренген адамга гана жаксы багынады. Ахалтеке
жылкысынын кимылы мен журю1 жецш, эсем эр! аяктарын нык
басады. Олар кыс ка кашыктыкка жаксы шабады.
Ахалтеке жылкыларында жорга болмайды, жел1а жаксы
жетшмеген, 6ipaK шабысы кулашты, бшктнске жаксы сейреда (160,0165,0 см).
Б
121
Ka3ipri заманда ахалтеке жылкыларын Туркменияныц асылтукымды фермалары мен «Аш хабат» жылкы зауытында, Ресейдвд
кептеген шаруашылыктарында, Кдзакстандагы «А ха л-Т ек е» жылкы
зауытында, Дагестандагы «Губденский» жылкы зауытында жэне т.б.
аймактарда ешршедь Ахалтеке жылкыльфынын ат спортынын классикалык турл ер i мен жазыктагы шабыска жэне цирк ойындарьгада
кещнен пайдаланады.
Араб жылцысы. Араб жылкыларын арабия шел аймагынын
жеруйьнында бэдуилер IV -V II гасырларда шыгарган. Араб жылкыларынын багалы KacHerrepi
тек X I-X II гасырларда гана таныла
бастаган. Бэдуилер ездершщ жылкыларын шатыр палаткаларынын
жанындагы жайылым отына баккан. Бидай дэшмен ете сирек азыктандырган, кейде жылкыларга курма мен туйе cyriH 6epin отырган,
сондыктан, олар ерекше KyriM кажет етедк
Жылкыныц ата тегш бэдуилер биесше карап багалаган. Араб
биес!не тек араб айгыры салынган. Сондыктан, араб жылкы тукымы
ежелп халык селекциясынын жем1с1 болып есептелед1. Олар ездеpiHiH экстерьершщ ерекшелшмен айкындалады. 0 те эсем, сымбатты,
дене курылысы ыцгайлы, жуп-жумсак, тулгасы кыска, кеудеа кен,
аяктары мыкты тукым.
Араб жылкыларынын Heri3ri тур-тустерк жирен, кек жэне торы,
кейде косымша жылтыр TycTi penai. Араб жьшкыларында ала туртустер кездеспейдь Tepici кара жылкыныц конституциясы мыкты
болады деген жорамал бар.
73-сурет. Араб жылцысы.
122
Араб жылкылары - кызу канды, денсаулыгы жаксы, кутам
талгайтын, 6ipaK ете T63iNmi, еспмтал жэне пайдалану мерзщ ! узак
тукым. Олар мшюке тез уйренеда, кимылдары жещл api эсем, адымы
узын, ascemei ыргакгы жэне туяктары жерге тигенде бшнбейдь
Олардьщ бул касиеттер1 куишмен, ушкырлыгымен жэне тез1мдш пмен уйлеамдо.
Араб жылкыларыньщ катысуымен MiHic тазаканды (агылшын),
варвари, андалуз, неаполитан, липициан, шеги, гидран, батыс болгар,
Kimi польски орлов-росточин, тер жэне жегу жылкылары, орлов
желтей, кладруб, першерон жэне т.б. тукымдар шыгарылган.
Араб аигырларын тазаканды MiHic жылкыларымен шагылыстыру
аркылы англо-араб спорттык жылкьшары алынады. ТМ Д елдершде
араб айгырларын Эз1рбайжан, Тэжжстан, Озбекстан, Кыргызстан
жэне т.б. жергш кп жылкыларды жетищруге пайдаланады. Ен
багалы араб жылкьшары Ставрополь елкес1ндеп Терек жылкы зауытында ecipinefli.
Араб жылкысынын непзп аталык i3flepi, олар: Насим, Амурат,
Мансур, Кохейлан I, Пиолун, Кохейлан Хайфы, Эль Дер, Асуан,
Корей.
Араб жылкыларын ат спортынын классикалык Typnepi мен
жазыктагы шабыска жэне цирк ойындарына кеншен пайдаланады.
Тазацанды MiHic жылцысы (агылшын). Тазаканды MiHic жылкы­
лары X V II-X V III гасырларда Англияда жергцшеп MiHic багытындагы
жылкылардын
бйелерш
шыгыс
теки
айгырлармен
ещпре
шагылыстыру аркьшы, тек ат спортынын жазыктагы шабыстарына
арналып шыгарылган (араб, варвари, турш).
Тазаканды MiHic тукымынын Heri3iH салушы уш айгыр болып
саналады, олар: Байерлей Терк (1680 ж. туылган), Дарлей Арабиан
(1700 ж. туылган) жэне Годольфин Арабиан (1724 ж. туылган). Бул
жылкылардын непзп ecipy багыты каркындылык керсеткщггершщ
нэтижелер1 бойынша унем 1 сурыптау аркылы ушкырлык сапасын
арт1$ыру болып табылады.
Тазаканды MiHic жылкылары ете ЖYЙpiк, gcipece жакын кашыктыкка ушкыр келедь Ипподромдагы 1000 мепрлж кашыктыкты 0,53
секундта шауып еткен, 2400 метр кашыктыкта жасаган ушкыр
рекордтары-2.27.2 (Заказчик, 1968 ж.), ал 3200 метр кашыктыкта-4,22
(Эльфаст, 1970 ж.).
1'
Тазаканды MiHic жылкыларын ecipeTiH зауыттарда тек ушкыр
айгырларды пайдалану, кулындарды жаксы азыктандыру мен мэдени123
тебшде ecipy жэне де жуйел 1 турде жаттыктыру нэтижесшде
тазаканды MiHic жылкылары аскан жуйр!ктшпмен катар, ете
сымбатты, тулгасы зор, ipi, керкем болып калыптаскан.
BipaK тазаканды MiHic жылкыларынын конститутиясы нэзпс,
кутаад кеп тшейтш тукымдар катарына жатады. Н еп зп тур-тустерк .
кебшесе торы, кара торы, каракер, жирен.
Тазаканды MiHic тукымдарына келеа аталык i 3flepi айкындалады:
кыска кашыктыкта-Флорис, Форвор, Сен Стар (спринтерлер) жэне
кашыктык жылкылар-Тогор, Рабл, Прэнс Роз (стайерлер). Бул аталык
!здермен
тазаканды
MiHic
тукымдарындагы
жылкылардын
ушкырлыгы мен кашыктыкка шабу каркындылыгын 6 ipre уйлеспру
багытьгада жумыстар журпз!луде.
74-сурет. Тазаканды MiHic (агылшын) жы.щысы
Тазаканды MiHic жылкы тукымдары букш дуние жуйнде ат
спортына кещнен пайдаланып жур, мысалы жазыктагы шабыска,
кедерпден сеюру жарыстары, сонымен 6 ipre стипль-чез ойындары.
Тазаканды MiHic жылкы тукымы буденный, костанай, жанакыргыз, украин, агылшын-кабарды жэне т.б. жылкыларды шыгаруда
кещнен колданылады.
Бул жылкылардын асыл тукымдары Т М Д eлдepiнiн 14 жылкы
зауыттарында еаршедК Мысалы, бул жылкылар Краснодар елкесшдеп «В осхо д » жэне «Лабинский» жылкы зауыттарында, Украинадагы
«Деркульский» жылкы зауытында,
«Кдбарды-Балкар» жылкы
зауытында, Кдзакстандагы «Рахат», «А з е м », «Бейбарс» жэне т.б.
жылкы зауыттарьшда бар.
124
M iiiic-жегу ж ы лкы тукымдары. MiHic-жегу жылкы тукымдары
Ресейдщ онтуспк батыс аудандарында, Казакстанга жэне Орталык
Азия мемлекеттерше тараган. Бул тукымдагы жылкыларды ж ё р ^ п ш
далалык жэне тау жылкыларын батыс айгырларымен жетщгцрш,
тебшди немесе мэдеш-тебщцд жагдайында ecipy аркылы шыгарган.
MiHic-жегу жылкылары ТМ Д елдервде дала жэне тау аймактарыньщ эр алуан аулышаруашылык жумыстарына пайдаланылады.
Олар ездершщ шыдамдылыгымен, ес1мталдыгымен жэне ауыл
шаруашылык жумыстарына пайдалану узактыгымен ерекшеленедь
23- кесте. MiHic-ж егу жылцыларыньщ сипаттамасы
Тукымдар
Дене елшемдер1, см
Буденный
Коетанай
KeuiiM
Жацакьгогыз
шоктыгынын тулгасынын кеуде
6 HiKTiri
кигаш
орамы
узындыгы
162,0________ 164,0
162,0________ 163,0
156,0
156,0
Каркындылык
рекорды,
мин/сек.
Ж1Л1НШ1К
орамы
ды
жылкылары X V III-X X гасырларды Дон
езенййц жагасындагы жергшкп жылкыларды парсы, TypiK, Карабах,
туржмен, ал Kemiiaepi, агылшынньщ тазаканды, орлов-ростопочин,
стрелец жэне т.б. MiHic тукымындагы жылкыларымен жетщщру
тэсгтмен шыгарылган.
Дон
жылцысы. Дон
Дон жылкыларынын тукымдык epeкшeлiгi - шаруашылыкка
ыцгайлы жэне ете колайлы, сонымен катар олар эр жердщ ауарайыныц, табигат кубылысынын кандай киыншылыгы болса да
Te3inai, кысы-жазы ашык дал ада жайылып уйренген, KyriM талгамайды, сондыктан мэдени тебад е кутш багылады.
Кдирп кездеп дон жылкылары ездершщ ерекше ipi тулгалы
керкем сымбатымен, салмакты жэне узын тулгасымен, мыкты
конституциясымен, жаксы денсаулыгымен сипатталады. Дон жылкы125
I
ларынын жергш1кт1 жылкыларды фшендфу нэтижес1нде алынган
будандары ipi, бойлары бшк, мшюке тоз1мдь Бул жылкылардын туртуетерг. непзшен жирен, кейде торы, курендер1 де кездеседь
75-сурет. Дон жыяцысы.
Дон жылкылары жегуге жэне салт журкке ете колайлы, олар
т э у л т н е 100,0 км жолды еркш журш етедь А т спортына да кещнен
пайдаланады. Ипподромда сыналган дон жылкысы 1200 метр
кашыктыкты 1 минут 18 секундта, 2400 метрд1 2.43. (Мич. 1971 ж.
туган), ал 3200 метрд13.37. (Бабит, 1960 ж. туган) шауып вткен.
Дон жылкыларынын б1рнеше аталык i3flepi бар, олар: Дорогой,
Забавник, Барвин, Боливар, Бордо, Гульсин, Сагип, Челн, Бред жэне
т.б. Дон жылкыларынын тукым аралык уш rani бар: шыгыс,
сал м акты жэне MiHri.
Дон жылкыларын Ресей Федерациясында, Казакстан жэне
Кыргызстан Республикаларынын жылкы шаруапп>шыгы вркендеген
аудандарында ес1ред1. Дон жылкыларьгаьщ катысуымен буденный,
костанай жэне жанакьфгыз тукымдары шыгарылган. Ен багалы дон
жылкылары «С.М.Буденный» атындагы жэне Ростов облысындагы
«Зимниковский», Кьфгызстандагы
«Ы сты ккел», Казакстанда
«Атлантм ед», «Б егасил» жэне Калмакстандагы «Городовиковский»
жылкы зауыттарында еарш едь
Дон MiHic-жегу жылкы тукымдары ат спортында кен1нен
пайдаланылып жур, мысалы конкурга немесе кедерпден сеюру
126
жарыстарына, сонымен 6 ipre стипль-чез ойындарына жэне ет-суг
ешмдерш алу максатында да еаредь
Буденный жылцысы. Буденный жылкы тукымдары 1920-1948
жылдар аралыгында Ростов облысындагы Кенес О даты кезецшдеп
эскери жылкы зауытында маршал С.М.Буденныйдын баскаруымен
ecipmin шыгарылган. Ресейдеп дон жэне Черномор жылкыларынын
биелерш тазаканды MiHic жылкы тукымыныц айгырларымен
будандастырып, олардан алынган урпактарын езара шагылыстыру
аркылы мэдени-тебщц! жагдайында ecipreH.
Буденный жылкылары езшщ шыккан жер1 - Сальск даласында
ушрлеп багылады. Тазаканды MiHic жылкысынын буденный
жылкысына ж уйрктш п, эсем журйп, булшык етгш п , ал дон
жылкысынан-тулгасынын сымбаттылыгы жэне ip in iri бершген.
Осылайша журпзшген тэж1рибе жумыстарынын нэтижесшде ол салт
м 1нуге де, жегуге де ете колайлы, ауыл шаруашылыгы жумыстары
ушш таптырмайтын жьшкы тукымы болып шыкты. Ол б 1здац ел1м1зде
ж ергш ит
жылкыларынын
сапасын
жаксарту
ушш
де
паидалынылады.
76-сурет. Буденный жылцысы.
Буденный жылкылары ете сымбатты, кен тулгалы жэне ipi болып
келеда. Олар салт MiHyre ете колайлы, сонымен 6 ipre алые жолга да
тыдам ды api T63iMfli. Осы тукымнын Занос деген айгыры 6 ip тэул1кте
304,0 км жер журген, онын купан сынаганда орта есеппен 460,0 кг
жук тарткан. Буденный жылкыларынын непзп тур-тустерй Ke6 iHece,
жирен, кейде сирек те болса курен жэне торы TycTepi де кездеседь
127
1
Бул буденный жылкы тукымдарынын т ш д е Сагар, Саксаган,
Свод, Ислам, Имам, Браслет жэне Кодекстщ аталык i3flepi сапалы
аталык 1здер катарына жаткызылады. Ипподромдарда сынагандагы
буденный жылкыларынын ушкырлыгы 1000 метр кашыктыкка-1
минут 06 секунд, 2400 метрге-2.35.9 (Чудесный, 1967 ж. туылган.),
3200 метрге-3.38.
Ka3ipri уакытта буденный жылкыларынын нагыз асыл тукымдары
Ростов облысыньщ «С.М.Буденный» атындагы жылкы зауытында
жэне Дондагы мемлекетпк асыл тукымды жылкы eciperiH
рассадниктщ карауындагы шаруашылыкгарда вйрйгёда. Буденный
жылкылары
Кыргызстанньщ
«Ы сты ккел»
жылкы
зауытында,
Украинанын
кейб1р
жылкы
зауыттарында
жэне
баска
да
Республикаларда бар.
Буденный MiHic-жегу жылкы тукымдары ат спортында кешнен
пайдаланылып жур, мысалы кедергщен ceicipy жарыстары, сонымен
6 ipre стипль-чез ойындары, ет-сут ешмдерш алу максатында да
ecipefli.
Бул
жылкы
тукымдары
К,останай
облысыньщ «Костанай» жэне «М ай к ел» жылкы зауыттарында, осы
облыстьщ Kefl6ip шаруашылыктарында, сонымен катар Чeлябi
облысындагы «Тройский» жылкы зауыттарында ж ергш кп казак
жылкыларын калмак, дон, стрелецк, орлов-ростовчин жэне тазаканды
MiHic жылкыларынын айгырларымен будандастыру аркылы шыгарылды. Тукым болып белплеген уакыты 1951 жыл.
Костанай жылкы зауытында кабылданган жылкы ecipy эд!Ы
корада жэне жайылымда купп багылады. Онын M3Hi мынада: кыста
жылкы корада купп багылады, оган косымша жем-шеп жэне сулы
6epinefli. Ауа райы ашык кундер1 epicKe немесе базга шыгарылады.
Жазда биелер кулындарымен 6ipre унем1 жайылымда болады. Бул
кезде олар сулымен косамша азыктандырылады. Жылкы ecipyAin
осындай 3flici жайылымда багудын барлык артыкшылыгын толык
пайдалануга мумкшдш беред 1.
Костанай жьшкыларьгаын тынысы кен, конституциясы мыкты,
ipuiiri орташа, салмакты, тулгасы жумыр жэне сауыры мен аяктары
к1пжене кыскалау, ал ездер1 эсем тулгалы болып келедг Костанай
жылкьшарыныц непзп тур-тустер 1 жирен жэне торы болып келед 1.
Булар салт MiHicre ете журдек, купгп жэне тез1мд1, сондыктан, салт
MiHyre де жегуге де колайлы.
Щбстанай
жылцысы.
128
*
Костанаи жылкыларынын тукым аралык уш тишн айырады:
далалык, непзп жэне MiHic. Костанай жылкыларынын непзп аталык
i3flepi, олар: Зевс, Тростник, Бурелом, Забой жэне Диктор. Ипподромда сынаганда К^останай жылкылары аскан жYЙpiктiлiгiмeн козге
туседь Рекордтары 1200 метр кашыктыкта 1 мин. 14.4 сек. Осы
тукымнын Бедовая атты 6 neci 6 ip тэул1кте 286,2 км жер журдь Ал,
Зевс атты айгыр 456,0 кг жукп орнынан козгады.
Костанай жылкылары сонгы жылдары Республикамыздын
шаруашылыктарындагы
фермаларында
жepгiлiктi
жылкы
тукымдарын жаксарту ушш пайдаланьшып келедь Костанай
жылкылары ат спортында да кещнен колданылады. Костанай
жылкыларын
Щостанай,
Торгай,
Кекшетау
жэне
Павлодар
облыстарынын шаруашьшыктарында жоспар бойынша еаршетш
тукым репнде пайдаланьшып отыр.
77-сурет. Кретанаи жы.щысы.
Костанай MiHic-жегу жылкы тукымдары ат спортында кещнен
пайдаланьшып жур, мысалы жазыктагы шабыска, кедерпден ceKipy
жарыстары, сонымен 6 ip r e ет-суг вшмдерш алу максатында да
dcipeAi.
Квш'ш жъущысы.. Жылкылардын бул тукымы кеп жылгы
зоотехникалык жумыстардын нэтижеанде Орал облысындагы
бурынгы
«Пятиморск»
жэне
«Фурманов»
атындагы
жылкы
зауыттарында
шыгарьшган.
Кенес
Одагы
кезещндеп
1930
129
жылдардьщ бас кезшде осы шаруашылыктарда армияга MiHic
жылкыларын eciperiH жэне эскерге аттар дайындайтын жылкы
жерплнсп
тукым
Дарыньщ, орыс жэне орлов желнтш жылкыларынын айгырларымен
буд андастырылган.
Бул будандастыру нэтижeciндe туылган будан кунандар мен
донендерд 1 н
тукым
калдыкунандары
тукымга
лыкка пайдаланылды,
тавдаулы
ушрге косылды, оган дон жылкысынын айгырлары салынды, содан
барып уш тукымдык будандар алынды да, «е з irniuqe» ecipumi.
KeuiiM жылкыларын шыгару жолындагы барлык жумыстар
оларды жыл бойы жайылымда жайып багу жагдайына жургпшдг Бул
жылкылар жepгiлiктi казак жылкьшары сиякты тез 1мд1, кыста
жайылымга жайылуга бешм, ездер 1 ipi жэне салмакты болып келедь
KeuiiM жылкыларынын басы казак жылкысынын басына уксас
болып келедо, кеюреи кен, омыраулы. KeuiiM жылкыларынын ет
ешмшщ шыгымдылыгы 53,0-55,0%, ал биелершен т э у л т н е 14,0-22,0
литр сут шыгады. Бул тукымнын iшiнe Мотив, Ласковый, Светец,
Хитрец, Каскад, Гром жэне Золотой деген аса сапалы аталык isaieiai
бар.
78-сурет. KouiLv жылцысы
жумыека K0M6ic э р тезн
Могучий
жещл арба ж еллген Каток деген ат 294,0 км жер журген. Олар Батые
Кдзакстан облысынын 6 ipcbinbipa аудандарында ж ергш кй жылкы130
ларды жаксарту жэне жетщвдру максатында ойдагыдай пайдалажылкы
булар
НЫЛЫП жур.
айналысатын аудандарда ете багалы тулйс.
ры тукым шпндеп типтер!нщ багытына баиламал батута, улттык ат ойындарга жэне эр турл 1
жумыстарына пайдал анылады. Te 6 iH9i жылкы
ен 1мдер1н
алу максатында есфедь
Ж елкпт ж ы лкы тукымдары. Жылкыларды желют1 6
•у Еуропа мен Америкада X V III гасырдьщ аягында X IX
Англия
■.1НПЯ басталган. Ен 6ipiHini жел1ст1 багыттагы жылкы
I «Норфольск» жел1ст1 жылкысы болып саналады. Жел*
тукымдарынын ен кен тараган жерлер! Ресей Федерациясы, Америка
жэне Франция. ТМ Д елдершде жэне Казакстан Республикасында
орлов жэне орыс желкгп жылкылары ecipuiefli.
Орлов жэне орыс жешсп жылкыларынын экстерьерлер1 6ip-6ipiHe
ете уксас, 6ipaK бул жылкылардын шыккан теп, шаруашылыкка
пайдалы касиеттер1 мен сипаты жэне ипподромдардагы желгорлардын ат жарыстарындагы ушкырлыгы жагынан 6ipa3 айырмашылыктары бар.
Желгстг жылкыларынын
шоктык тулгасынын
бипспп
Америкалык
стан да
Француз
Каркындылык
рекорды,
мин/сек.
Дене елшемдерш см
Тукым дар
155,0
кигаш
ындыгы
156,0
кеуде жшшшж
орамы
орамы
1600 метрде
1.53.6
178,0
2.04.4
21,0
182,0
тукымын
X V III гасырдьщ соцында басталып, Ka3ipri Воронеж облысына
карайтын «Хреновский» деген жылкы зауытында ecipinin шыгашыгаруда граф А.Г.Орловрылган. Орлов жылкы тукым
160,0
162Ю
Чесменский (1775-1807 жылдар аралыгында) жэне жылкы ecipy ini
аралыгында)
ецбек йшрген.
131
\
X V III
гасырдын сонгы жылдарында Ресейде мшгске жэне арбашанага жегуге пайдаланатын жаксы жылкылардын кажет екенш
ескере отырып, граф Алексей Григорьеквич Орлов-Чесменский езщщ
алдына eKi максат койган. BipiHniigeH - салт мшетш жылкылардын
жан-жакты тукымын шыгару, ол ушш араб жэне тазаканды MiHic
жылкы тукымдарын шагылыстыру аркылы орыстын орлов-ростопчин
тукымын алу, екшнпден - бурын болмаган жешеза жьшкылардын
жана тукымын, ягни орлов желгор тукымын шыгару.
Граф Алексей Григорьевич Орлов-Чесменский 1776 жылы езшщ
«Хреновский» жылкы зауытында, эдешлеп арнайы алгызган
Сметанка атты акбоз араб айгыры мен дат биесш шагылыстырган,
одан терт урпак алынган, сонын иЗнде I Полкан атты кек айгыр да
бар едо. Сонымен 1784 жылы I Полкан мен Голландиядан алып
келген желгор кек биедан I Барс атты кулын туылган. Осы I Барс
атгы айгыр орловтьщ жещста тукымынын Heri3iH салушы болып
саналады. А Х О р л о в кайтыс болганнан кешн 1811-1831 жылдары
«Хреновский» жылкы зауытын талантты селекционер шаруа Василий
Иванович Шишкин баскарып, орлов Жезцёр жылкыларын шыгару
жумысын аяктаган. Ол 6 ipimui рет жылкы зауыттарына аталык 13
жэне жасына карай жуп тандау тэж1рибесш енпзген. Сонымен 50
жылгы енбектщ цэтижеснще Ресейде ж е ш арбага жегет1н, эстерьер1
вте жаксы, жешст! жылкы тукымы дуниеге келген.
Орлов жел1с,п жылкысын ecipin шыгаруда сол кездердеп
жылкылардьщ ен жаксы тукымдары пайдаланылган. BQaaipri кезде
орлов ж елкт! жылкы тукымы ат спортында кен1нен пайдаланылады.
79-суре т. Орлов эк;елicmi жъищысы
132
Орлов желшп жылкысы - ipi, басы улкен, 6ipaK ryri тьщыр,
мойны узын, кобшесе акку мойынды эдем! болады, шоктыгы бшк эр!
етп, аркасы тепе жэне жалпак, сауыры куйылган шойындай туптугас, аяк cyfteirrepi жуан. Орлов жещси жылкыларынын непзп турTycTepi: кек немесе акбоз-52,0%, торы-22,0%, кара-19,0%, кейде
жирен жэне курецдер1 кездеседь
Орлов жeлicтi жылкылары ете журдек жэне желгор. Орлов
жeлicn жылкыларынан шыккан Улов жэне Пилот деген ею айгырдын
1600 метрлж кашыктыктагы рекордтык KepceTKinrrepi 2 минут 02
секунд болтан. А л кейш орлов жеМсп жьшкысынын Пион атты
айгыры 1600 метрлж кашыктыкты 2 минутта ж е л т етш, бул рекордты жанарткан. Ka3ipri кездеп орлов жеш сл жылкысынын ТМ Д
елдероде рекордтары-0,56 секунд.
Орлов жещсза жьшкысы аталык щ е р ! аркылы 150 жыл бойы
ecipinin келедг Кешнп жылдары бул тукьшньщ Барчук, Бубенчик,
Ловчий, Ветерок, Войн, Отбой жэне Пилот аталык isaepi сапалы
болып саналады. Орлов жещсш жылкыларынын непзп ecipy aaici таза тукымды ecipy. Тукымды асылдандыру жумыстары орлов
жешсп жылкыларынын дене тулгасымен ушкырлык касиеттершщ
сапасын уштастыра отырып журпзшедь
Орлов жешсп жылкы тукымдары алдынгы катарлы «Хренов»,
«М осков», «Д убров», «П ерм », «Т ульск » жэне «Х аков» жылкы
зауыттарында е а р т е д ь
Орлов жел1сп жылкы тукымдары букш дуние жузшде ат
спортынын кос денгелекп арбага жегшген турше жэне жазыктагы
жорга жарыстарына кещнен пайдаланып жур, сонымен 6 ipre ет-сут
ешмдерш алу максатында да еаршедь
Орыс жъищысы. Орыс жел1ст1 жылкылары - 6 i 3flin eniMi3fleri ен
кеп тараган тукымдардын 6 ipi. Орлов жeлicтi жылкысымен салыс-
тырганда бул тукымнын жылкыларынын ушкырлыгы басым, сондыктан ат спортындагы мемлекеттж жарыстарда кещнен колданылады.
X IX гасырдьщ аягында Ресейде ж е т с л жылкылар жарысы кен
epic алган. Сол кездеп ат жарыстарда бэйгеш Американдык желпш
аттар алып KeTin журген. Шынында Американ желйгп жылкылары
орлов жел!сп жылкыларынан кешшрек шыккан еда, Сонымен 6 ipre
орлов жылкьшары эуел бастан-ак ат спортына пайдалану ушш
еаршмеген еда. MiHe, осы жагдайларга байланысты, X X гасырдьщ
бастапкы кезевдерщде Ресейшн ипподромдарына американдык
133
жешеп жылкылар экелше бастаган. Сол кезден бастап орлов
жылкысынын биелерш американдык жел1ст1 жылкылардын айгыр­
ларымен шагылыстыру басталган. Олардан алынган будан-дардын
бойлары аласа, тукымдыгы нашар, 6 ipaK ипподромдагы кашыктукка
ж елпш тМ орлов жел1сп жылкыларына Караганда ушкыр болып
шыккан.
Орыс жешсй жылкыларын шыгарудагы алга коиьшган непзп
максат — орлов биеяер! мен американдык желши жылкынын
айгырларынан туылган будандарды ipuiesgipy аркылы сымбатындагы
кемшшктерш жою. О л y e i® алынган будандарды «о з ш ш д е » ©cip&i,
сонымен 6 ipre орлов жел 1ст! жылкыларын тукымдык айгырларымен
кайтадан cinipe шагылыстырды. Осылай алынган будандардын
ушкырлыгын YHeMi жетивдру жэне жаксарту нэтижесшде желкгп
тукымы
б ул жана тукымы
i.Jk
.
S -
щ
дене елшемдер 1 жагынан орлов жылкысына жетш калды деуге
болады. Орыс жел 1 СТ1 жьшкысынын тукым оолы п о е к т л г е н уакыты
1949 жыл.
Орыс желют! жылкыларынын кепш ш пнщ ipuiiri жеткшюп,
булшык errepi мен аяктарыньщ сщ 1рлер 1 жаксы жетшген жэне
суйектер! 6 epiK болып келед!* Олардын конституциясы мыкты болып
келедо.
Орыс
желшт!
жылкыларынын
орлов
жьшкысынан
айырмашылыгы тулгасынын кыскалыгы мен женишпнде. Орыс
желют! жылкыларынын Heri3ri тур-тустерк к е ш ш л т торы-44,0%,
кара-23,0%, кек немесе боз-16,0% жэне жирен-11,0 %.
щ
р
-
•
ЗШчРшИ
ЧЯжуъ8в*жЗКНВИ
шшшш
-
шшшя
H J I V
rn£
ЭИПУЙК:
S q S
J
m
*******1
■пвунЩ
ш
&
тpl*т
Л
fzsjt 1•pHМттгтй шшшшм
у?-.it
•
ч(■JflSkЛ §Н и !|НВН|Еи д дюя
НЕjI Ж1Иаи
а Ш й М ш ш
80-сурет. Орыс желгоры.
134
Орыстын жел!сп жылкылары тым ушкыр болып келедк Б1ркатар
желютш жарыстарда олар орлов жылкысынан да жуйрш екенш керсет т , б|рнеше рекордтар жасаган. Мэселен, орыстын желютч жылкысыминутта
Р бул i
тукым,
Падарок, Заморский _
_________ т ___
Трепет. Ксйшп жылдары Воломайто жэне Скотлендтын аталык
1здер1нщ сапасы да артып отыр.
лкы зауы
косылуда
тында еаршедь
турады
жылкыларын ecipeTiH алдынгы катардагы жылкы зауыттары: Алек­
сандров, Лавров, Культура, Еланский, Дубров, Смолен, Уфим, Локот,
Зилын, Гомель, Псков жэне т.б., сонымен 6 ipre Казакстанда да
варшед 1.
;рыс жел1сп жылкы тукымдарын шыгарудагы бас
:ке пайдалану болганымен, букш дуние ЖYзiндe
кос денгелект! арбага жеплген турше жэне жазыктагы жорга
жарыстарына кен1нен пайдаланьшып жур, сонымен 6 ipre
сут
ешмдерш алу максатында да еаршедь
Ж егу ж ы лкы тукымдары. Ресей Федерациясы мен Прибальтика
eлдepiндeгi
эр турл!
ауылшаруашылык жумыстарын аткару
максатында шапшан жургсп, бойлары мен салмактары орташа, арбага
жегуге ынгайлы жергшкт! жылкылар шыгарылган. Сондыктан, жещл
кейштел жук тарту жылкылары ecipimu. Мундай жылкыларды жещл
жук тартатын немесе жегу жылкы тукымдары деп атайды.
25-кесте. Ж егу жыл
Тукым
сипаттамасы.
Дене елшемдерк см
Шок
тык
тулгасыньщ кигаш
бш кть
Г1
153.0
157.0
148.0
152.0
155.0
150.0
155.0
жшнплк
орамы
узындыгы
кеуде
ора­
мы
160,0
165,0
155,0
158,0
161,0
153,0
162,0
189,0
194,0
181,0
190,0
184,0
171,0
192,0
20,2
21,5
19,3
20,9
21,3
20,3
21,0
■ Ф
>и
Латвия
Жема
Бела |
Воронеж
||нец
ътш
135
Аянмен жукп
тез жетк1зу
(2,0 км, тарту
купи-150,0 кг),
мин/сек
13.21.5
13.40.7
14.00
14.46
Жогар­
гы тарту
Kynii, кг
880,0
927.0
700,0
580,0
-
Тори жылцысы. Тори жылкы тукымдар ын шыгару жумыстары
X IX гасырдьщ сонында Эстониядагы «Торийск» жылкы зауытында
басталган. Жергшюп эстон жылкыларынын бшяерш фин, араб,
арден, орлов жсжст!, норфольск, постье-бретон, англо-норманд,
ганновер, тракен, жартылай жэне тазаканды агылшын айгырларымен
шагылыстыру аркылы шыгарылган. Тори жылкыларынын тукым
болып б е к т л ге н уакыты 1950 жыл.
81-сурет. Тори жылцысы.
Тори жылкыларынын бойы орташа, тулгасы узын, аяктары кыска,
ал булшык errepi жаксы жетшген. Олар езшщ тез 1мдш пмен, жаксы
жумыс кабшеттшпмен жэне мыкты конституциясымен ерекшелшедь
Сондыктан да Эстониядагы жылкы санынын 75%-ын тори жылкы­
лары курайды. Тори жылкыларынын непзп тур-тустер1 жирен жэне
курен-60%, торы-34 %, кара мен бурыл ревдерх оте сирек кездеседк
Тори жылкьшарынын 1920-1925 жылдар аралыгындагы тукым­
дык асылдандыру жумыстырында Хетманнын балалары мен немереnepi кещнен пайдаланылды, олар: Хасмо 129, Халис 348, Хелденкнабе 133, Хингстар 377. А л 1925-1935 жылдар аралыгында тори
жылкыларынын
канын
жаксарту
максатында
постье-бретон
айгырлары сатып алынды. Осы айгырлардан алынган урпакгары
салмактары тори жылкысынын аталык 4здерш курды. Осы
уакыттарда тори жылкыларын ecipyfleri бурынгы аталык 1здер1 мен
жанасын косу жумыстары жаксы нэтиже 6 epin жур.
Тори жылкыларынын аталык isflepi аркылы тарту купи,
жылдамдыгы мен т ш м м ш т н котеру багытында оларды таза
тукымды ecipy эдастершен жеталдареда. Оларды ауыл шаруашылыгынын эр тYpлi жещл жумыстарына пайдаланады. Тори жылкы136
,
лары Ресейдщ солтустж-батыс жэне Украинанын батыс ау дан лары на
кещнен тараган Бул тукымды есфудж алдынгы катарлы шаруа­
шылыгы «Торийск» жылкы зауыты болып саналады.
Латвия жылцысы. Латвия жергшкп жылкылардын биелерж
Ольденбург, остфриэ, ганновер, гольштин, бранденбург, тракенен,
шыгыс прусс, англо-норманд, норфольск, орлов жегисп, дат, арден
жэне барабансон тукымдарынын айгырларымен вши ре шагылыстыру
аркылы шыгарылган.
Латвия жылкыларын шаруадагы непзшен колданылган эдостер1
туыс емес шагылыстыру жэне 6 ip tckti жуп тандау болып саналады.
Бул
тукымды
шыгару
жумыстары
республиканын
«О кте»
шаруашылыгында журпзшген. Латвия жылкыларынын тукым болып
б ек т л ге н уакыты 1952 жыл.
82-сурет. Латвия
жылцысы.
Латвия жегу жылкы тукымдары езшщ ipiлiгiмeн, тулгасыньщ
салмактылыгымен жэне суйектш тмен ерекшеленеда. Олардын
жумыс кабшеттшп жан-жакты, еамтал, узак oMip суредц жэне жуас
жануар. Латвия жылкыларынын непзп тур-туе! торы болып келедь
Бул тукымдагы жылкылар уш кейотке белшеда: непзп, жегу жэне
ж етл.
Латвия жылкы тукымдарынын ей аталык i3flepi бар. Салмакты
кешптеп жылкылар ольденбург айгырларынан, ал жещл салт шнетш
кейштеп ганновер жэне гольштин айгырларынан тараган.
Латвия жылкыларынын кещнен тараган аталык 1здер1: Спеконис,
Сиего, Ювель, Гонетфрист, Гюнтер жэне т.б. Латвия жылкылары эр
турл! ауыл шаруашылык жумыстарына пайдаланылады.
137
-w •
' ' я я к « л и .'Я в №31*1 * ядустж я д ш v l m f f T i M w
•J
Латвия жылкылары республиканын шыгыс беличнен баска
барлык аудандарда кещнен тараган. А л ен багалы асыл тукымды
латвия жегу жылкылыры «Брутниски» мен «Тервете» жылкы
зауыттарында жэне де республиканын 6ipa3 шаруашылыктарында %
ecipuiefli.
Белорус жылкылары ж ергш кп орман
жылкыларынын
солтустш
кейшн
зауыттык
тукымдарыменгудсбрандсдал, арден, брабансон, совет жэне орыс ауыр жук
тартатын, орлов ж еш ш
жылкыларымен жетишру жолымен
Белорус
жылцысы.
шыгарылган.
Белорус жылкыларын сурыптау жэне жуп тацдау жумыстары
Белоруссиянын
жер
жагдайына
жаксы
бешмделген,
купм
талгамайтын жэне тез 1мд 1 орташа жегу жылкыларын алу максатьшда
журпзиш.
Сондыктан, олардын кейш ауыр жук тартатын
жылкылардын жещл Typi болып табылады.
83-сурет. Белорус жылцысы .
Ka3ipri белорус жылкылары кептеген шаруашылыкка пайдалы
касиеттер1мен айкындалады, сонын ш ш де узак eMip суру, кутш
талгамау, жогаргы жумыс кабшеттшп, ес1мталдыгы жэне cyTTUiiri.
Олар кен мандайлы, жуп-жумыр, жал куйрыктары кою,
конституциясы мыкты жануар.
Белорус жылкыларынын H eri3ri тур-тустерк кула, курен, жирен,
торы жэне кара. Олар непзшен ауыл шаруашылык жумыстарынын эр
турш саласында жумыс icT eyre кабшетп. Белорус жылкылары езшщ
сапалы 6 аталык 1здер1мен б елгш , олар: Орлик, Анод, Баян,
138
i
Заветный, Голубь, Лесной Орел
к ей т бар: ipi, орташа жэне уак.
Бул тукымнын жылкылары
кещнен тараган. Ен багалы асыл тукымды белорус жылкылары
Вилейск
ауданындагы
«Лю бан»,
Мядельск
ауданындагы
«Константиново», Смолевич ауданындагы «Зарьече» асыл тукымды
зауыттарында жэне т.б. шаруашылактарда естршедц.
А уы р жук тартатын ж ы лкы тукымдары. Ауыр жук тартатын
жылкы тукымдары X V II-X IX гаеырларда шыгарыла бастаган.
Мысалы, X V III гасьфда Англияда шайр, клейдеетал жэне суффольк,
ал X IX гаеырларда Францияда першерон, Бельгияда арден жэне
брабансон ауыр жук тартатын жылкылары шыккан.
А л ТМ Д елдергаде совет, Владимир жэне литва ауьф жук
тартатын жьшкы тукымдары ecipumi. Ауыр жук тартатын
жылкылардын манызы ете зор. Оларды жергш кп жылкылармен
будандастьфса, одан алынган урпактар дeнeлi, Kyurri жэне салмакты,
ауылшаруашылык жумыстарынын алуан саласында пайдалануга
болатын жылкы болып шыгады.
Тукым- 1
Дене елшемдери см
тулгасыДар
1 шоккеуде жшннынкигаш ора­
тык
ПИК
бткть узындыгы | мы
орамы
п
1 лпат
1
ОА А
О
1ju,U 1
I уо,и
Орыс
148,0
157,0
188,0
20,0
Литва
155,0
162,0
193,0
22,8
Влади­
161,0
167,0
196.0
23,3
мир
Перше­
160,0
170,0
197.0
22,6
рон
•
г
-----------
Аяцмен жукт! тез
жеткхзу
(2,0 км, тарту
купп-150,0 кг),
мин/сек
1
1
С
1
О
11*51«8.
15.21.9.
13.20.0.
13.04.2.
16.02.
Жогар­
гы тарту
Kymi, кг
ПГ 1
851
779
860
820
836
Совет ауыр жук тартатын жылкылары
Ресейдеп ауыр жук тартатын жылкы тукымдарынын шгщдел ен ipici.
Совет ауыр жук тартатын жылкылары aTa-Teicrepi эртурш Жергшйш
жегу (арден, першерон, битюг жэне т.б. будандары) жылкыларын
Бельгия мен Голландиядан экедшген брабансон тукымынын
айгырларымсн cinipc будандастыру аркылы алынган.
Совет ауыр жук тартатын жылкыларын шыгару барысында
«Пояиновск» жылкы зауыты мен асыл тукымды жылкы еаршетш
шаруашылыктарда бурынгы cinipe будандастыру тэешмен ещуре
Совет
жылцысы.
139
1
будандастыруга ауыстырып, одан алынган урпактарыныц кажетп
кешптерш «е з [пинде» ecipreH. Сонымен брабансондардан взгеше
жаца совет ауыр жук тартатын жылкы тукымы шыгарылган. Совет
ауыр жук тартатын жылкылар тукым болып беюткен уакыты 1952
жыл.
%
84-сурет. Совет жылцысы.
Совет ауыр жук тартатын жылкылар эр турл! жумыс
кабшеттер1мен айкындалады: жылдамдыгы, куш! жэне твз 1м дш п .
Совет ауыр жук тартатын жылкылар ipi, басы кец алкымды, мойыны
етп жэне кейде кыска, шоктыгы томен жэне кец, ббл-i мен аркасы кец,
сауыры eKire
бвлшш
турады.
Совет ауыр жук тартатын
жылкылардын
дене
курылысы
тукымына
сай,
салмакты,
конституциясы мыкты.
Совет ауыр жук тартатын жылкыларыныц непзп кездесетш турTycTepi: жирен (65,0%), буырыл-жирен (13,0%), торы (11,0%), ал
калгандары торы-буырыл, кара-буырыл, курец жэне шабдар. Совет
ауыр жук тартатын жылкылардыц 6 айлык кулындарыныц салмагы
360,0-380,0 кг, ал 1-жаста-550,0 кг. Бул тукымныц биелер1 cyTTi
келед! (V -V I айдагы сауу маусымында 3287 л).
Совет ауыр жук тартатын жылкыларын ауыл шаруашылыгыныц
эр турл! ауыр жумыстарына кещнен пайдаланады. Булардыц кушш
сынаганда Заводб дейтщ бие 851,0 кг жук тартты, бул езшщ салмагыныц 80,0% курайды. Сонымен 6 ipre ж ергш вт жылкылардыц
eTiHin oнiмдiлiгiн котеру, сапасын жаксарту жэне ipuiCHflipy макса­
тында да кещнен колданылады. Совет ауыр жук тартатын жылкы-
140
ларынын тукымдык жаксарту жумыстары, олардьщ тулгасыньщ
формасы мен жумыс кабшеттшгш жетшд1ру багытында журизшедь
Совет ауыр жук тартатын жылкы тукымдарындагы ен багалы
аталык щ ер к Румба, Боже, Режим, Ковбой, Флейтист. Ен багалы
асыл тукымды Совет ауыр жук тартатын жылкылары Ярослав,
Горьков, Владимир жэне Тамбов облыстарында, сонымен 6 ipre
Молдова мен Украина Республикаларында кещнен тараган.
Орыс жылцысы. Орыс ауыр жук тартатын жылкы тукымдарынын
курылу тарихы X IX гасырда Ресейге Бельгиядан тау ардендерш
экелуден басталган. Арден жылкылары Петров ауыл шаруашылык
академиясында, артынан Деркульск, Дубров жэне Хренов жылкы
зауыттарында, сонында кептеген жеке шаруашылыктарда ecipuie
бастаган. Оларды таза тукымды еарумен катар жук тартатын жылкы
тукымдарымен (брабансон, першерон) шагылыстьфган. Сондыктан
да алынган будандар езш ц шыгу теп мен кейш жагынан езгеше
болып шыккан.
85-сурет. Ауыр жук тартатын Орыс жылцысы
Сонымен кеп жылгы жумыстардын нэтижесшде орыс ауыр жук
тартатын жылкы тукымы шыгарылды. Орыс ауыр жук тартатын
жылкьшарынын тукым болып беютшген уакыты 1952 жыл. Орыс
ауыр жук тартатын жылкылары онша ipi емес, 6ipaK ете жаксы жегу
касиеттер|мен сипатталады. Олар - кен тулгалы, конституциясы
мыкты, темперамент! 6 ip калыпты жануар. Орыс ауыр жук тартатын
жылкыларынын тур-тустер1 непзшен жирен, жирен-буырыл болып
Ш -
'
.
'! :
^ -'
141
*
■
келед 1 де, ал ревдер1 торы, торы-буырыл, кек жэне кара xycrepi сирек
кездеседь
Бул жылкылар ерекше купм талгамайды, жумыста ерен к у и т
9pi ездер! ауыр жумыстарга T63iMai, бешмдшк Kacnerrepi ете
жогары, еамтал, 18-20 жаска дешн жогаргы жумыс кабшеттшгш
жогалтпайды, ал тукым жаксарту жэне тел алу жумысына 25 йсаска
дещн пайдаланылады жэне т е л д е н п н т п жогары.
Сонымен катар елш зд щ барлык аудандарында ж ерш ват
жылкылардын ет енШщн: еш мдш гш кетеруде жэне жылкы етанщ
сапасын жаксартуга кещнен колданылады. Мысалы, казак жылкыларымен шагьшыстырудан алынган будандардыц ет в т м д ш п 15,020,0%-га жогарылаган, ал еттщ сапасы жаксарган. Бул тукымнын
биелер1 6 ip маусымда 3000 литрге дешн сут бередк
Орыс ауыр жук тартатын жылкы тукымдарында кешнп жылдары
кеяес! аталык идер курылган: Лазутчик, Коварный, Горностай,
Разрядник, Капитан жэне т.б. Орыс ауыр жук тартатын жылкы тукым
шинде eKi тиш бар: уралдык (ipiney) жэне украиндык (уактау). Орыс
ауыр жук тартатын жылкыларынын тукым жаксартудагы непзп эдЩ
- аталык 1здер1 ооиынша таза ecipy.
Орыс ауыр жук тартатын жылкылар ТМД-нын барлык жерше
тараган. Ен багалы асыл тукымдары «Куединовск» жэне «П ер м »
(Перм облысы), «Ново-Александров» (Ворошиловград облысы),
«Хреновск» (Воронеж облысы), «Красноармейск» (Свердлов облысы)
жэне «М етиславск» (Белоруссияда) жылкы зауыттарында еарш едь
Першерон жыщысы. Першерон жылкылары Франциянын Орн
Эр, Луар (Ла Перш провинциясы) департамент!нде шыгарылган ауыр
жук тартатын жьшкы тукымы. Бул тукымды шыгару жумысынын
непзп багыты батыс KefiinTeri ауыр жук тартатын жергш кп
жьшкьшардьщ биелер!н араб тукымынын айгырларымен жетщц1ру
аркылы журпзшген.
Першерон ауыр жук тартатын жьшкы тукымдарын непзш
салушы Жан ле Блан атты айгыр араб жылкысынын Галлиополи
айгырынын HeMepeci болып келеда. К&йрге першерондар Бретани
жэне Булони жылкыларынын эсершен курылган. Першерон ауыр жук
тартатын жьшкылар почта кареталарын, дилижанстарды жэне
жолаушылар таситын омнибустарга келш рет1нде пайдалану
максатында шыгарылган.
142
86-сурет. Першерон жыщысы
Першерон жылкысынын басы улкен, мойыны узын, шоктыгы
мойнымен косылып кеткен, аркасы мен сауыры жалпак, кеудеЫ кен
жэне терен, жауырыны узын жэне кнгаш, аяктары орташа, туяктары
улкен 9pi мыкты болады. Першерон ауыр жук тартатын жылкы­
ларынын непзп тур-тустер1 кебшесе боз, кок, кейде кара болып
келедь Озшщ дене курылысы мен тулгасыньщ сомдылыгы жагынан
брабансон жылкыларына жакын. Багалы аталык iздepi: Исход,
Вьюитр, Бардадыма жэне Крак.
ТМ Д елдервдеп першерон ауыр жук тартатын жылкыларынын
ен кеп шогырланган жер1 Ресейдел «Хреновск» жылкы зауыты
болып табылады. Ka3ipri першерон жаксы жумыс кабшетшппмен,
улкен куппмен жэне тез1мдшпмен ерекшеленедь Першерон ауыр
жук тартатын жылкы тукымдарынын артыкшылыгы дейесшщ
сулулыгы мен тулгасынын езш§ сай сипатында жэне де езйввд араб
жылкысынын ата-тепнен алган эдем! кек (акбоз) тур-тустер! болып
келедк А л бул туе 9cipece Першерон тукымдарында ен кеп тараган.
Ен багалы першерон жылкылары «Октябрь» жылкы зауытында,
Тамбов облысындагы «Ракшинск» шаруашылыгында, «Тамбов ГЗК»,
Воронеж облысы мен Брянск облыстарында шогырланган.
Першерондарды жумыс аттары мен ет-сут жылкыларынын
ешмдерш жетшд1ру максатында кещнен пайдаланады.
Пони ж эне усац жыщылар. Пони жылкыларынын шоктыгынын
бшктш 80,0-147,0 см. Англияда пониге шоктыгынын бшктш 147,0
см-ге дешнп, ал Германияда 120,0 см-ге дей 1нп жылкыларды
жаткызады. Иппологтар И.Э.Фладе жэне К.Г.Глас, понидщ т1з1м1не
элемде шоктыгынын бшктЫ 50,0 см-ден 150,0 см-ге дейшп
жергшкта жылкылардын 75 тукымын таркеген. BipaK б!здщ еяа»шдёг1
жерпткта жылкылар бул Ti3iMre ьармейщ, ce6 e6 i бйдщ т у с ш т м 1з *
бойынша, шоктыгынын бш кп п 90,0-110,0 см-ден аспайтындар тапал
жылкылар. Шындыгына келгенде пониге шоктыгынын бшктш 125,0
см-ден аспайтан тапал жылкыларды жаткызу керек.
Элемдеп ен ертеде шыгарылган жэне барлык елге мамм тапал
жылкы - шотландык пони болып саналады. Оларды Солтустак тещз
бен Атлантика мухитынын шекарасынын аралыгында орналаскан
Шотландык жэне Оркнешнк аралдарда еаредь Сонымен 6 ipre
шотландык понилар Ресейдеп 6 ipa3 жылкы шаруашылыктарында да
ecipuiefli, ал Казакстанда ете аз, саусакпен санарлык кана.
87-сурет. Щотландьщ пони.
Шотландык понилардын экстерьерше тэн сипаттамасы: аякта­
рыньщ кыскалыгы жэне кеудесшщ терендМ; сауыры салбыранкы
немесе кыска; бастарынын рррфиш так, Денеешщ туктерц кекш, жалкуйрыгы калын. Heri3ri тур-тустер1 кара, торы, ала, ал кек пен
жирендер1 сирек кездеседь Дене блшемдерк шоктыгынын б ш к т т
100,0- ден 115,0 см-ге дейш, кеуде орамдары 129,0 см, жшннйк
орамы 13,5 см.
КейШр елдерде понидын ipi тукымдары да еаршедьАнглиядауэльскитк, эксмурскшк, дартмурскшк, Швецияда шотландык,
олардын шоктыгынын бш кпп - 110,0-135,0 см. Пони жылкыларын
144
t
салт мшске, жегуге, тендеп жук тасуга, жас балаларды салт мшпзш
кыдыртуга жэне оларды ат спортына баулуга пайдаланады.
Кейщи жылдары шоктыгынын бшктш 38,0 см-ден 70,0 см-ге
дейшп усак жылкыларды ecipy дэстурге айналды, оларды шагын
немесе белмелш жылкылар деп атайды. Оларды унем1 ен уак
пониларды гана шагылыстырып отыру нэтижесшде шыгарган.
Мундай уак понилардын отаны — Аргентина, Америка жэне
Г ермания.
88-сурет. Фалабелла понилары
Элемдеп ен уак пони Аргентинадагы «Рекрео де Рока» фермасьшда шыгарылган, онын шоктыгынын бшктш 38,0 см, йрщей
салмагы 12,5 кг. Олардьщ баска понилардан ерекшелш - Tic
курылысы алты йске кем жэне eKi гана бел омырткасы бар. Бул
понилар ете теэющд жэне ерекше купмд1 кажет етпейдк Егер кэдщп
жылкылар ездершщ йршей салмагынан 5 есе жук таситын болса, бул
тапал понилар ездершщ Tipmeft салмагынан 20 есе артык жукп ерк1н
тасуга кабшетп. Щазфп кезде тапал жылкьшардын «фарабелла» атты
пони тукымы шыгарылды.
у Жылкы тукымдарынын зоотехникалык сипатгамасымен танысып,
онын эдютемелш нускауын окып-уйренгеннен кешн студенттерге
келес1 тапсырмаларды орындау усынылады.
145
Тапсы рма:
1. Жылкы тукымдарынын таралу аймагы мен пайдалану
багытына
байланысты
зоотехникалык
классификацияны
зерделеу жэне альбомдардагы жылкылардыц бейне —
суреттерш карай отырып, олардыц тукымдарын ажырата
бшуге уйрену.
2 . Кдзакстанда еЫршетш жылкы тукымымен танысу.
3. Кестеде
керсеплген
улп
тукымдарына зоотехникалык
толтыру.
аркылы
жергшкт?
жылкы,
сипаттама беру жэне оны
27- кесте. Ж ергin1ктi жылцы тпуцымдарыиыц зоотехникалык,
сипаттамасы
ене елшемдер!, см
Жылкы
тукымДары
Казак
М онгол
Алтай
Эстон
Полес
4. Кестеде
керсетшген
ул ™
тукымдарына зоотехникалык
толтыру.
146
аркылы
зауыттык
жылкы
сипаттама беру жэне оны
28- кесте. Зауыттъщ жылцы туцъшдарыныц зоотехникалъщ
сипаттамасы
5. Суреттерда улгще (муляж) келтаршген жылкылардьщ кандай
тукымга жататынын ажыратуга уирету.
Бакылау сурактары: Жылкы тукымдарынын зоотехникалык
классификациясы. К^азакстанда кандай жылкы тукымдары ecipmefli?
Казакстанда шыгарылган жылкы тукымдарын атандар. ЖергЫкта
жылкы тукымдары. Зауытгык жылкы тукымдары. Понилар калай
альшады.
Он Top i iiiiui такырып
•
•
MiHic жылкыларынын тренинпс!
Сабактыц максаты: Студентгерд1 асыл тукымды жэне ат
спортынын жазыктагы шабыска пайдаланатын жылкыларынын
147
\
I
зауыттык жэне ипподромдагы тренинлсш окытып-уйрету. Асыл
тукымды жэне ат спортыньщ жазыктагы шабыска пайдаланатын
жылкыларын уйрету, жарату жэне сынауга арналган оку сабактары
асыл тукымды арнайы жылкы ecipeTiH шаруашылыктар мен ипподромда журпзшедь Бершген тапсырмаларды орындау.
Эдастемелис нускау: Лабораторнялык-тэж 1рнбел 1к сабактарда
студенттер yniiH арнай жылкы ecipeTiH шаруашылыктарда, жылкы
зауыттары мен ипподромдарда косымша экскурсия уйымдастыру*
кажет. Оку барысында студенттер асыл тукымды жэне ат спортыньщ
жазыктагы шабыска пайдаланатын жылкыларын уйрету мен сынаудын жуйесш жэне тэевдер|н уйренед1, аткорадагы кун тртШмт,
уйрету сынагына кажетп жабдыктармен, инвентарлармен, сонымен
6 ip re жьшкы зауыттары мен ипподромдагы шабыс жолдарынын
курылысымен, кулын-тайлар, кунандар мен денендердщ зауытта
жэне ипподромда журпзшетш тренинлимен танысады.
К улы н-тайларды ц топты тренинпск Жылкы зауыттарында
MiHic жылкы тукымыныц кулын-тайларына топтык тренинг 6-7 айлык
жасынан бастап журпзшедь Бул
ер екш елт сол, жаттыктыруды енесшен айырган кулындар 6ip-6ipiHe уйрешскен кезшде
бастайды. Зауытгьщ тренинги шаруашылыктагы узындыгы 10002000 м, eHi 15,0-20,0 м жолы бар ипподромында етюзедк Еркек
кулын-тайларды 6ip белек, ургашыларын 6ip белек жаратады.
M iHic жылкы тукымындагы кулын-тайларга топты тренингп атка
салт м 1нген тэж1рибел 1 eKi жылкышы етюзедо. Bipeyi алга т у с т ,
топты бастап журед^ eKiHuiici кулын-тайлардын кейб1реушщ калып
немесе токтап турып калмауын кадагалайды жэне соцында
калгандарын айдап отырады. Жарату алдында тайларды шашпага
яабередо. О л жерде шапкылап алган кулын-тайларды жаратуды аян
журктен бастайды.
Кулын-тайларга жыл мезгшше байланысты топ тренинг ж урлзу
жэне оларды тобымен жарату жумыстары 29 жэне 30-кестеде
керсеплген жуйе бойынша журпзедь
148
*
29 - кесте. К^лын-тайлардыц атцорада туратын кезшдег1
топты тренингШ
Аллюр1 (журю Typi)
Аяц
Ж елк_________________
Аяц
Ж елк
Кентер
(шокырак
шабыс)
Ж елк
Аяц
К^азанжелтоксан
8 мин
10-12 мин
10 мин
10-12 мин
2-3 мин
Кацтаракпан
8 мин
10-12 мин
10 мин
10-12 мин
2-3 мин
9 мин
10-12 мин
10 мин
10-12 мин
2-3 мин
5 мин
15-20 мин
5 мин
15-20 мин
5 мин
15-20 мин
Наурызcsyip
30 - кесте. К,улын-пчайлардьщ даладагы жайылу кезrmdeai топты
______ тренингш
1^ыркуйек
10-15 мин
10 мин
10-15 мин
5 мин
Шщцетамыз
8-10 мин
10-15 мин
10 мин
10-15 мин
5 мин
5-10 мин
15-20 мин
5-10 мин
15-20 мин
5-10 мин
15-20 мин
Аллюр! (журю Typi)
Мамыр-маусым
Аяц
Ж елк
Аяц____________________
Ж елк__________________
Кентер
(шокырак
шабыс)
Ж елк
Аяц
8-10 мин
8-10 мин
10-15 мин
10 мин
10-15 мин
5 мин
Жылкы зауытында кулын-тайларды тобымен жарату кезшде
катты шаршатпайды. Жаратудьщ ауырлыгы мен жишгш корада туру
жэне жайылу кезендершде 5,0 км-ден бастап, акпан-сэу1р айларында
8,0 км-ге дейш, жазгы кезецде журшйц желк пен аянына кезек
аустырып отырып, кашыктыкты 6 ipTe-6 ipTe 10,0 шакырымга дешн
жотюзедь
Тайларга бас бйцйру 1,5 жасынан басталады. Ол кузде етпазшедц
сондыктан оларды алдымен жуген-ноктага уйретед!, ол ymiH жугевдц
кунше екьуш рет тайлардын басына кщтощу шешш отырады. Тай
жугенге уйрешп, жетекке еркш журетш болган кезде, оны узын
шылбырмен журуге уйретедь
149
ШШЖ
*
Журютен журюке ауысу ушш, MiHic жылкы тукымындагы тайлар
б!рнеше сабактан кешн уйренш кететш, «аян», «ж е т с », «шокырак»
деген буйрьщтарды
кайталай беру керек. Тай кордта айн ал а
ж е л т журуге уйренген сон, кYндiз туратын корада (шашпада) оньщ
аркасына юшкентай терлик салып, оны айылмен б е к т п кояды.
Басында айылды бос тартып кою керек, кешн тай аркасындагы затка
уйренген сон, айылды 5-6 см-ге катайтып тартып кояды.
Тайларды шашпадан шыгарып, 6ipHeme минут кораныц iшiндe
жетектевд!. Тай жетекке тыныш журсе, оны 15-20 минут кордта
айналдыра жeлдipeдi. Ара-арасында те|щ$кт|щ калай турганын
TeKcepin, кажет болса, айылын тартып кояды. Тай терлжке уйренген
сон, 2-3 куннен кешн оган ер салуга кipiceдi жэне бул кезде ерден
узецп бау мен узещтш алып тастайды. Басында айылды кдтты
тартпай, 2-3 минут жетектеп журед1 де, сонан сон оньщ алдындагы
кундердеп сиякты кордта айналдыра желд1ртедь
Тайларга ер салганда, кордты айналдыра журпзгенде ешкандай
мшез керсетпесе, онда устше MiHin, ЖYpгiзiп керуге болады. Тай
устше адам мш генге уйренген сон, оны ат корадан шыгарады. Салт
атты адам, тайлардьщ мойынына тагылган кайысты Ti3riHMeH 6 ipre
устаганда Ti3riH сэл бос туратындай eTin устайды. Тай ус^ндеп салт
атты адамымен кордта шылбырмен журуге уйренген сон, оны топпен
журуге уйретедь Ол ymiH жуас, уйретшген атка MiHreH салт атты
адам алдында жур{п отырады. Уст 1не адам мшген тайларды 6 ip6 ipiHeH 3-4 метр кашыктыкта кемекштер т1зпн1нен жетектеп журедь
Тайлар топпен 6 ipre жетекке тынышталып журе бастаган кезде,
комекип шылбырды босатады, сонан сон 3-5 минут желуге кошед1. 3 4 сабактан сон тайлар жаттыгуга уйренед1, сонан кей1н олармен
жумысты ашык жерде немесе жаттыгу шенбер1нде жалгастырады.
Тайларды 15-20 минут аяндатып журпзгеннен кей1н, салт атты
жолбасшы желюке ауысады, оньщ сонынан тайлар да жел 1ске кошед1.
Эдетте 10-12 куннен кешн тайлар ашык жерде немесе жарату
шенбервде топпен журуге уйренген сон, оларды кентерге (шокырак
шабыска) уйретедь BipHeine сабактан соц MiHic жылкы тукымындагы
тайларды бул жаттыгуларды менгерген сон, максатты жаттыгуларга
кош!ред1.
Кунандардыц жеке тренинпсь MiHic тукымындагы кунандарга
жеке тренинп журпзу ушш, жарату белгмше ауыстырады. Осы
кезден бастап, кунандарды ереже бойынша жеке тренинг жуйеЫмен
150
жуйел1 турде жаратуга кешедь Кунандарды жаратудьщ казан айынан
мамыр айына дейш созылатын турл 1 мшдеттер1 белгшенген, уш
кезецнен туратын жарату жоспары жасалады.
Казан-кацтар. Heri3ri мшдеттерк кординациялык
кабшеттшгш дамыту, козгалу дагдыларын жет1лд 1ру мен бас бщщру.
1
кезец.
31-кесте. К,унандардыц кундея'хкт'г жаратудагы жуктемеяерг
Ajiniopi (жур 1с1 T y p i )
Аяц
Желю
Аяц
Жалпы жумыс келем1
Аяц
Желю
Аяц
Кентер
(шокырак
шабыс)
Аяц
Жалпы жумыс келеш
¥ргашы
Еркек
Казан-караша
8-10 мин
10-15 мин
15-20 мин
5,6-6,0 км
Желтоксан-кацтар
6-8 мин
15-25 мин
5 мин
1000-1400 м
1000-1200 м
20-25 мин
6 ,0 - 8,0 км
25 мин
6 ,0-7,0 км
г. 1 U 9 -
*
.v.jrj
.
J
1 1 Ш . 1 JIIJTJJ. т lil
-
8-10 мин
8-12 мин
15-20 мин
4,0-5,0 км
6-8 мин
12-20 мин
5 мин
Желтоксанньщ аягы мен кацтардьщ басында кейб1р кунандарды
150-250 метрдей жерге агызып, катты шаптырып алуга болады.
II
кезец. Акпан-наурыз. Heri3ri мшдerrepi: жылкылардьщ кушкуатын жэне жалпы тезщд!жшн арттыру, булшык еттерш ныгайту,
физиологиялык жуйе кызметш жетшд1ру? организмд1 узагырак 9pi
каркынды жумыска дайындау. Кунандарды акпанда 2-3 рет кесштш
шаптырады немесе 200-250 метр жерге агызып, катты шауып алады.
Наурызда кесштш шабу сипат алу керек.
151
32
-
кесте. К,унандардыц кундел1ют жаттыгу жуктемелер!
AjMHopi (K vp ici Tvni
Желю
Кентер
(шокырак
шабыс)______
Аяц_________________
Жалпы жумыс келем1
Желю
Кентер
шабыс)
(шокырак
Жалпы жумыс келем1
Еркек
Акпан
5-8 мин
10-15 мин
5 мин
1400-1600 м
Ургашы
5-8 мин
10-12 мин
5 мин
1200-1400 м
20-25 мин
7,0-8,0 км
Наурыз
5-8 мин
10-15 мин
5 мин
1500-1800 м
5-8 мин
10-12 мин
5 мин
1400-1600 м
20-25 мин
7.0-9,0 км
20-25 мин
6 ,0 -8.0 км
ZU-Z3 мин
6 ,0-7,0 км
Сэу1р-мамыр. Н епзп мшдеттерк жылкылардыц
жылдамдык касиет1 мен арнайы шыдамдылыгын арттыру
I II
кезец.
33-кесте. К,унандардьщ кундел1кт\ жаттыгу жуктемелер1
Аллю р! (жур!с! TVP1
Аяц
Желю
Кентер
(шокырак
шабыс)______________
Аяц
____________
Жалпы жумыс колем}
Еркек
1эу 1р-мамы|
5-8 мин
10-15 мин
5 мин
1600-2000 м
5-8 мин
10-12 мин
5 мин
1500-1800 м
20-25 мин
7,0-9,0 км
20-25 мин
7,0-8,0 км
Осы кезде аптасына 6 ip рет кесште шабады немесе 500-1000
метрге жупртш алады.
152
Жарыс кезетрг (мамыр-кыркуйек). Ипподромдагы сынак кезещнде
журкке тусетш жуктемелердщ келем1 кемшде 2000-2500 м, ал
шокырак шабыска (кентер) 1500-2000 метрден кем болмауы тшс.
MiHic тукымындагы кунандарга бершетш жулде ушш болатын ат
жарысынын алдындагы ец соцгы ушырта шабуды середен 6ip кун
бурын жасайды. Бул кунандарды каркынды жаратулардан кешн куш
жиюына, мумкщщк бередо. Жулде Yшiн болган жарыстан кешн
кунандарды 2-3 кун белсещц демалдырады (аяндату, левад ада немесе
паддокта серуендету), ал 3-4 куннен кейш жещл жаратулар жасайды
(аяндату, желддрту).
канды
тукымындагы кунандары
айына 6 ip жарым рет болуы керек, сондыктан соре арасындагы узш с
eKi аптадан кем болмау тшс.
кунандар шаруашылыкка
демалады. Оларды 2-3 сагатка левадага немесе паддокка
шыгарады. Бул - кунандардын белсецщ демалуыныц ец ко
жолы. Кунандардын 1,0-1,5
айлык белсещц демалысынан кеиш
оларды келеЫ жылгы ат жарысындагы донендер арасындагы жарыска
дайындайды.
Доиендердщ тренинпсь MiHic жылкы тукымдарынын осынын
алдындагы жаратулар мен сынактар кезхндел жылкылардын жаратудагы жэне жарыстагы мшез-купьщтары, жаратулар мен жарыстардагы жуктемещ KOTepyiHiH физиологиялык мумкшдйсгерй соре жэне
мэредеп епринтерлш кабшеттшктер1 жэне баска да жеке KacHerrepi
аныкталады. Жаратушы бапкер жылкылардын байкалган мшезкулыктарын келеи жылкы жарату цикгн мен будан кешнп еынактарга
дайындауда ecKepyi тшс.
MiHic тукымындагы жьшкыларды жоспарлы жаратуга Kipicnec
бурын мал flapirepi жьшкьшарга клиникалык тексеру журпзш,
олардьщ журек-кан тамырлар, тыныс алу, ас корыту жуйелерщщ
жэне козгалыс аппараттарыныц жай-куйше бага береди Кажет болган
жагдайда алдын алу жэне емдеу шараларын тагайындайды. Мал
дэраерлж тексерудщ иэтижесшщ непзшде жэне жылкылардын
жалпы KYЙлepiнe байланысты (eTi, сем 1здю жэне т.б.) жаратушы
бапкер жарату кезещнщ жалпы жоспарын жасайды.
Денендерд1 дайындау Mep3iMi (казан-мамыр) белгш
6 ip
М1вдеттерден туратын уш кезенге белднеда.
153
I кезец. Кдзан-кантар.
куш
бул
журу
Бул кезевдеп Heri3ri журдс Typi - аяц мен жел1с.
жарату жуктемелерг
Кантардын ортасында немесе аягында
шабыспен (кентер) журпзеда. Бул кезенде
азаитады.
денендер! шокырак
желуда айтарлыктай
II
куш
куаты мен жалпы тез 1мдш 1гш одан spi арггыру, организмдерш будан
жуктемелерге
кунделЫт! жарату жуктемелер1
Желгё
Аян
Кентер
шабыс!
(шокырак
Жалпы жумыс келем!
Аяц
Жел1с
Кентер
шабыс'
(шокырак
Жалпы жумыс колем!
Еркек
Акпан
6-8 мин
15-20мин
5 мин
2-3 км
12-15 мин
5 мин
1,5-2,5 км
20-25 мин
8 ,0 - 10,0 км
20-25 мин
7,0-9,0 км
Наурыз
6-8 мин
10-15 мин
5 мин
2,5-3,5 км
20-25 мин
10,0 - 12,0 км
154
Упгашы
6-8 мин
6-8 мин
12-15 мин
5 мин
2-3 км
мин
Денендерд1 наурыз айында аптасына 1-2 рет 300-400 метрге
катты шабыска жупртш жэне жещл кесште шабыс жасату керек.
III кезец. Сэу1р-мамыр. Heri3ri мвдеттерг. жылкылардын
жылдамдыгы мен арнайы шыдамдылыгын дамыту.
36-кесте. Денендердщ кундел'шт'г жарату жуктёмтерг
¥ пгашы
Аллюр!
Сэу 1р
Желю
Кентер
шабыс)
Жалпы
(шокырак
ыс колем!
Жел1С
6-8 мин
15-20мин
5 мин
2,6-3,6 км
6-8 мин
12-15 мин
5 мин
2,2-3,2 км
20-25 мин
9,0-11,0 км
Мамыр
5-8 мин
10-15 мин
5 мин
20-25 мин
20-25 мин
8,0-10,0 км
20-25 мин
7,0-8,0 км
5-8 мин
10-12 мин
5 мин
Кентер
(шокырак
шабыс)____________
Жалпы
ыс колем!
Тренингтеп денендерд1 сэу!рде аптасына 1-2 рет 500-1000 метрге
кесште жэне ушырта шабтыртады.
Жарыс кезещ (мамыр-кыркуйек). Бул кезендеп ипподромдагы
денендердщ кундейш а жуктемесш ц келещ желюке 2,5-3,0 км,
шокырактатуга (кентер) 2,0-3,0 км. Сынак ережелер! бойынша
двнендер айына ей рет жарыска катысуы тю с, сондыктан каркынды
жаратудан кеШн жылкыларга 3-5 кун белсещц демалыс беруд; ескеру
керек.
Двнеидер ушш ушырта шабу кашыктыгы 1,0-2,0 шакырым
аралыгында, 6ipai< маусым басында 500 метр болуы raic. Шагын
кашыктыкка денендерд1 ушырта шабу 2-3 кун катарынан болады.
Денендердщ жылдамдыгын жэне жылдам шабуга шыдамдылыгын
арттыру уш1н, непзг» кезенде б!ршама узак кашыктыкка (1500-2000
м.) ушырта шабу арасында ysifflfcri жарату - денендерд! жарыска 2-3
рет катысканнан кейш жасалады.
,,
155
\
Жарыс
маусымнын
екш ш
жартысында
жьшдамдык
жуктемелершщ барлыгы дерлж |рЩсяп жаратулар жолымен
жасалады. Жарыс кезешндеп жарату удергсш жоспарлаганда
денендерге ap6ip жарыстан кешн белсенда демалыс бершедк
37-кесте. Двнендердг eKi жарыс аралыгындагы узШстг
жаратудыц Kecmeci
© п азш еп н Г
Ajunopi (журю Typi)
~
KVHJCPi
________ __________________
I
1 3 кун
I Жудце ушш болтан жарыстан кешн аяцдатып
________ кыдырту
___________________ =
14-6 кун________ Аян мен желютен туратын жарату __________
7 8 кун
I Аяц, желю, шокырак шабудан (кентер) туратын
L_____________ жарату___________________ ^
t
| YзЬпсп жаратулар: 250-300 м-ге ушырта шабу
----------------------- --------------------------- 1200 м-ге кентер _____________
10 11 кун
I Аяц, желю, шокырак шабудан (кентер) туратын
_______________ жарату
________________ 'У
12 куй
Y3inicTi жаратулар: 250-300 м-ге ушырта шабу
|
1200 м-ге шокырак (кентер)
400 м-ге катты шабу
3-4 минут аяцдап, ж е л т журу
---------- ----------- L ____________
400 м-ге катты шабу
J 3 кун_________ Аяцдатып журпзу__________
J 4 кун_________ I Жулде ушш жарыска катысу______________
I ----------------------------------------------------------—
______________________________________
___________________________________________________________________________________________ ___
Узшста жаратулар кезшде денендер катты шабудан ж елт, аяцдап
журуге ауыстырганда, оны тхзгтщ бос ж1берш, дауыспен бершген
буйрыкка багынуга уйретедь Денендер жешске немесе аяцга ауыскан
соц, оны мойнынан сипап отыру керек.
Шаруашьшыкта жаратушы бапкер дeнeндepдiн эркайсысынын
жалпы жагдайларын мукият кадагалап отырады жэне жем-шеп жемей
турса немесе болдыргандай белп бiлдipce, мал дэр^ерш шакырады.
Егер жылкынын сау екеш аныкталса, оны 5-6 кун белсещп
демалдырады.
Ересек ж ылкы лардыц тренинпсь
Ипподромдык сынактан
еткен уш жасар ересек жылкылардын тренинг-ici 1,5-2,0 ай белсещп
демалганнан кешн басталады. Бул - жылкылар жулде ушш болтан
жакын, орта жэне алые кашыктыктагы (1200-ден 4000-га дешн)
жарыстарга катыскандыктан, жалпы жоспар олардьщ еткен жылдарда
156
аныкталган епринтерлш немесе стайерлйс кабшеттерщ (ушкырлыгын
немесе шабатындыгын) ескере отырып жасалады.
Егер жылкыны жакын, орташа (2000-2400 м) кашыктыктагы
жарыска дайындау максат етш in койылатын болса, онда олардьщ
T peH H H rici денендерд1 жаратудан айырмашылыгы болмайды. Егер
жылкыны узактау кашыктыкка шабуга дайындайтын болса, дайындык кезещнде жарату мвлшерш едэу1р улгайтады. Терт жасар байталдарды бул жаста сынактан втюзбейдй тек айгырларды гана жаратады.
Ерееек жылкьшардын дайындык маусымы казаннан мамырга
дешн созылады да, уш кезеннен турады.
1
кезец. Казан-кантар. Heri3ri мiндeттepi: жылкылардын
жылдамдыгы мен арнайы шьщамдылыгын дамыту. Бул кезенде
жаратуды мумкщщк болса, ойлы-кырлы жерлерде, жыртылган, калын
карлы жерлерден ету аркьшы етюзген дурыс. Heri3ri журю Typi
денендердшндей, ащ мен желк.
38 - кесте. Ересек жылкыларды кундел\кт1 жаратудыц
жуктемелер1
AjBnopi (жур1с1 Typi)
Аян
Желк
Аян
Жалпы ж¥мыс колем!
Айгырлар
6-8 мин
20-30 мин
20-25 мин
7,0-12,0 км
Кантардын аягында жасы уякёшрек жылкыларды желущ азайтып,
шокырактап (кентер) шабуга ауыстырады.
11
кезец. Акпан-наурыз. Непзп мшдеттерк жылкылардын
жылдамдыгы мен арнайы шьщамдылыгын одан spi дамыту,
жылкылардьщ организшщ квлем! жыгынан да, каркындылык
жагынан да будан repi ауырлау жуктемелерге дайындайды.
Акпан айынын ещнш[ жартысынан бастап жулдещ eKi жарыс
аралыгында жылкыларды cap жeлicкe салады. Егер жол жаксы болса,
ара кашыктыкты 1800-2000 метрге дейш жетюзуге болады. Шокырак
(кентер) шабу репрйздер! 5-6 минут акырын желед!. Мундай
жаратулар наурыз айында да жасалады. EKi режризда шокырак шабу
(кентер) жумысын icTey жылкылардын жалпы тез1мдшгшщ дамуына
ыкпал етед 1 жэне арнайы шыныгуынын алгы шарты болып табылады.
Наурыздын eKiHmi жартысынан бастап 200-250 метрге катты
шабу мен 500-1000 метрге жещл кесште шабулар жасалады.
39 -кесте. Ересек жыпцыларды кунделттг жарату жуктемелет
Anniopi (журю Typi)
Жалпы жумыс келем1
Айгырлар
10,0-13,0 км
Акпан
Аяц
Ж елк
Аяц
Кентер (шокырак шабыс)
Аяц
Жалпы жумыс колет
6-8 мин
15-20 мин
5 мин
2,4-3,2 км
20-25 мин
9-12 км
Наурыз
6-8 мин
Аян
Жел1с
15-20 мин
Аяц
5 мин
Кентер (шокырак шабыс)
3-4 км
Аяц
20-25 мин
III кезец.
Сэу1р-мамыр. Heri3ri мшдеттерк
жылкылардын
жылдамдыгы мен арнайы шыдамдылыгын арттыру, бутан аптасьша
1-2 рет 500-ден 1500-ге дейш кашыктыкка ушырта шабулар аркылы
кол ж епазтедь
40-кесте. Ересек жылцыларды кунделгкщ жарату жуктемелерг
Aiunopi (журк: Typi)
Айгырлар
Cayip
Аяц
6-8 мин
Ж елк
15-20 мин
Аяц
5 мин
Кентер (шокырак шабыс)
2,8-4,0 км
Аяц
25-30 мин
Жалпы жумыс келем1
10,0-12,0 км
Мамыр
Аяц
6-8 мин
Ж елк
10-15 мин
Аяц
5 мин
Кентер (шокырак шабыс)
2,6-3,6 км
Аяц
20-30 мин
Жалпы жумыс келем1
8,0-10,0 км
158
Ересек жылкыларды аптасына 6ip рет 1ООО метр кашыктыкка
кесщге шаптырады, 500-1000 метр кашыктыкка ушырта шаптырады.
Мамыр айында ушырта шабу кашыктыгы 1500 метрге дейш
узартылады, 6ipimni жарыека катысар алдыньщ еонгы 12-15 кундер1
300-400 метр 3-4 рет ушырта шабудан туратын 1-2 узтщ й жаратулар
жасалады.
Жарыс кёзецг: (мамыр-кьфкуйек). Жарыс маусымындагы жаратуды жоспарлауда ересек жылкылар мен 4 жасар жылкылар орташа
жэне алые кашыктыкка (2000-4000 м.) жарысатынын ескеру кажет.
MiHic жылкыларын баптау, жаратуымен танысып, онын эдютемегак нускауын окып уйренгеннен кешн студенттерге келесл тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
11 Топты тренингпн максаты мен манызын жэне кулын-тайларды
жаратудын кезёвдерйн талдай отырып, оньщ айырмашылыктарын зерделеу.
2. Зауыгтык тренингпн максаты мен манызьш жэне кулындарды
жаратудын кезёцдерга талдай отьфып, онын айырмашылыктарын зерделеу.
3. Зауыттык тренингпн максаты мен манызын жэне денендерда
жаратудын кезендерш талдай отьфып, онын айырмашылыктарын зерделеу.
4. Ересек MiHic жылкыларынын тренинпешш ерекшелштерш
дэптерге Tepin жазу.
5. Тренингпн кёзендёршщ мшдетгерш эр жастагы MiHic
жылкыларына ретамен аныктау.
Бакылау сирактары: Тренинг дегенш1з не? Топты тренинг
калай жypгiзiлeдi? Зауыттык тренинг кандай жастагы MiHic
жылкыларына жургашёда? MiHic жылкыларын ипподромда
сынаудын максаты. Жарыс кезеншщ мшдеп.
Он 6eciniui такырмп
Жылкыларды сынау тэрт!б1
Сабактыц максаты: Студенттерда асыл тукымды жэне ат
спортынын жазыктыктагы шабыска пайдапанатын жылкыларын
ипподромда сынау тэрпбж окытып-уйрету. Асыл тукымды жэне ат
спортынын жазыктагы шабыска пайдаланатын жылкыларын уйрету,
159
жарату жэне сынауга арналган оку сабактары асыл тукымды MiHic
ипподромда
шаруашылыктарда жэне
жылкыларын ес 1ретш
журпзшёр? Бершген тапсырмаларды орындау.
Э дктем елж нускау: Лабораториялык-тэж1рибелк сабакгарда
студенттер ушш арнайы шаруашылыктарда, жьшкы зауыттары мен
ипподромдарда косымша экскурсия уйымдастыру кажет. Оку
барысында студенттер асыл тукымды жэне ат спортынын жазыктагы
шабыска пайдаланатын жылкыларын уйрету жэне сынаудын жYйeciн
жэне тэсшдерш уйренедц ат корадагы кун T3pTi6iMeH, уйрету
сынагына к а ж е т жабдыктармен, инвентарлармен, сонымен 6ipre
ипподромдагы шабыс жолдарынын курьшысымен, MiHic, желгор жэне
ауыр жук тартатын жылкыларды сынаудын epeжeлepiмeн танысады.
Ипподромдагы ж ы лкы ларды сынау. Ипподромда асыл
тукымды жэне ат спортынын жазыктагы шабысына пайдаланатын
MiHic жылкыларынын жумыс кабшеттшгш дамыту мен аныктау
максатында сынау жумыстары журпзшеда.
Ипподром - жьшкы шаруашылыгындагы гылыми же'пспктер.щ
е и ш ш н жэне озык жумыстардын тэсшдерш уйымдастыру орталыгы.
Ипподромда жылкыларга азыктандыру мен купп-багудьщ жаксы
жагдайы жасалган.
89-сурет. Ипподромдагы шабыс алацы
Ипподром езшщ жумыстарын жьшкы зауыттарымен, арнайы
Э1рл§ре отырып тыгыз байланыста журпзедь Бул
дайындык
жумыстарын
тренер-шабандоз
шаруашылыктын
орындайды. Ипподромдагы сынауга eKi жаска толган дендер1 сау
асыл тукымды жэне ат спортынын жазыктагы шабысына пайдаланылатын жылкылары ж1бершедь
160
Ипподромда спортка пайдаланатын жылкыларды жазыктагы
шабыстарда сынайды, асыл тукымды MiHic жылкыларын ecipeTiH
жылкы зауыттары мен фермалардын жэне баска да жекеменинк
шаруашылыктар мен жекелеген ат иeлepiнiн Республикалык денгейдеп ат жарыстары етквшед 1, сонымен oipre ат спортыньщ классикалык жэне улттык TYpлepiмeн катар, жылкы ойындарыньщ эр турл1
чемпионаты да втюзшш турады.
Ипподромда асыл тукымды MiHic жылкылары 2 жастан, ягни
кунан кездерщен бастап сынакка тусед! де, байталдарын 3 жаска
дешн ал айгырларын 5-6 жаска толганша ат жарыстарына катыстырып, сынай беред1.
Жылкы зауыттары мен фермалары жэне эр турл1 децгейдеп
шаруашылыктардьщ ипподромга жiбepyгe дайындаган жылкылары
алдын ала ипподром эюмшшгшщ карауы мен ipiiereyiHeH етедь
Жылкылармен 6ipre ипподромга тукымдык кyэлiгi, бонитировкалык
ведомосы, караудан еткен aicrici жэне ветеринариялык куэл1к
кужаттары ж1бершедк
Ипподромда жылкыларды жасы мен уткан шабыстарынын
санына тэуелд! топтык жуйе бойынша сынайды. Шабыс маусым,
мамырда басталып, кыркуйекте 6iTin, узактыгы 5 айга созылады.
MiHic жьшкы топтарыньщ шабыстарда бершетш жулделер
мынадай улпде болшедк
-топтык - 6ip топтын жылкыларына арналган;
-топтардан тыс - топтан тыс жылкыларга арналган, оларга кез
келген баска топтьщ жьшкьшары ж1бершед1;
-шектелшген — маусымда ЖYЛдeлi орындарды алмаган 6ip
тукымнын жылкыларына, оньщ шшде айгырларга немесе биелерге
арналган жэне т .6.
-ашык жулделер - тукымы мен топтары щектеус1з, жасы б!рдей
жылкыларга;
-кандай да 6ip окига немесе кунге арналган атаулы жулделер;
-гандикаптар немесе тецес^ру жYлдeлepi - эр турл} шабыстык
топтагы жэне эр жастагы жылкьшардьщ жумыс кабшеттшгш салыстыруга арналган, сонымен 6ipre ересек жастагы жэне жогаргы
топтагы жылкылар косымша жуктеме алады;
-дэстурл1 — шамамен эр жьшкы 6ip кунт1збел1к мерз!мде
жьшкьшардьщ белпл1 тукымдары мен жасына карай етюзшетш бас
жулделер.
161
Казакстанда туган жэне ecipwreH MiHic тукымындагы
жылкыларга арналган жазыктагы шабыстарда Алматы ипподромында
мынадай дэстурл! жулделер ойналады:
Ею жастагы кунандар мен байталдарга арналган: Сынама
жулде - биелерде, кашыктыгы 1200 м., Сынама жулде - айгырларда,
кашыктыгы 1200 м., Жазгы жулде - айгырлар мен биелерде,
кашыктыгы 1200 м., Жетюу жулдеа - биелер, кашыктыгы 1200 м.,
«Каринка» жYлдeci - биелерде, кашыктыгы 1200 м., Мэншук
Маметова атындагы жулде - биелерде, кашыктыгы 1400 м.,
«Болашак» жулдеа - Казакстан мен Орта Азия Республикаларында
туган жылкыларда, кашыктыгы 1600 м., «Маммона» жулде с i биелерде, кашыктыгы 1400 м., «Ею жасарлык Улкен жулде
(Фаворит)» - 2 жастагы жылкыларда, кашыктыгы 1600 м., Гандикап
- 2 жастагы жылкыларда, кашыктыгы 1000 м.
Уш жастагы двнендер мен байталдарга арналган: Шабыс
маусымыныц ашу жулдеа - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы
1800 м., «Лойна» жулдеа - биелерде, кашыктыгы 1400 м.,
Спринтерлк жулде - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 1400 м.,
«Аналогичная» (1000 Guineas) - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы
1600 м., Жаздык Улкен жулде (2000 Guineas) - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 1600 м., OAKS жулдеа - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 2000 м., «Болашак» жулдеа (Казакстан мен
Орта Азияда туган жылкыларга арналган) - айгырлар мен биелерде,
кашыктыгы 2400 м., Алматы каласы атындагы жулде - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 2400 м., «Асуан» жулдеа - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 2000 м., Дерби жулдеа - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 2400 м., Б.Момышулы атындагы жулде айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2800 м., Элия Молдагулова
атындагы жулде - биелерде, кашыктыгы 1800 м.
Уш жастагы жэне одан да улкен жылкыларга арналган: Улкен
спринтерлш жулде - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 1200 м.,
«Береста» жулдеа - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 1000 м.,
«Насима» жулдеа - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 1600 м.,
Б.Момышулы атындагы жулде (Сент Леджер) - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 2800 м., Казакстан жулдеа - айгырлар мен
биелерде, кашыктыгы 1600 м.,
«Критериум» жулдеа — айгырлар
мен биелерде, кашыктыгы 1000 м., «Чемпиондар Кубогы» жулдеа
- айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2400 м.,
«Салыстыру»
жулдеа - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2400 м., Президент
162
жулдес! - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2200 м., Евразия
Кубогы жулдес1 —айгырлар мен биелерде, кашьщтыгы 1600 м.
Тврт жастагы жэне одан улкен жылцыларга арналган: «Kipicy»
жулдесп - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2000 м., «Kipicy»
жулдесд - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 1800 м., «Элита»
ж улдеи - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2400 м., КР жокей
клубыньщ жулдес* - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2000 м.,
«Песняр» жулдеа - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы 2400 м.,
«Халыктар достыгы» жулдесi - айгырлар мен биелерде, кашыктыгы
4000 м.
Иппоромдагы сынау жумыстары асыл тукымды жэне ат спор­
тынын жазыктагы шабыска пайдаланатын жылкылардьщ биелерше 4
жасына деш н, ал айгырларына 6 жасына деш н журпзшш. Жумыс
кабш етллш ©те жогары атакты ушкыр жылкьшарды одан да жогары
жастарында да сьшауга косады.
Ипподромда сынак мерз1мшщ жоспары жасалады, сыналуга
THicTi жылкылар жоспарга байланысты кабылданады. Ат спортынын
жазыктагы шабыска пайдаланатын MiHic жылкыларына кeлeci
кужаттар дайындалады:
а) асьш
KemipMeci;
тукымдылык
кyэлiгi
немесе
зауыттык
KiTanTbiH
б) сынаудын бонитировкалау карточкасы (егер жьшкы сыналган
болса);
в) малдэр1герл1к куэлт.
Ат спортынын жазыктагы шабысына пайдаланатын MiHic жылкы­
лары ипподромга келш TyciciMeH 3-4 куннщ щинде кабылдау aicrici
жасалады.
Сынак жумысы аякталганнан кешн спорт жылкылары шаруашылыкка кайтарылады, ипподром асыл тукымды жэне ат спортынын
жазыктагы шабысына пайдаланылатын баска тукымдар жылкыларыньщ сынак нэтижес1 мен TipKey карточкасынын толтырылган
кеццрмесш, сонымен 6ipre мaлдэpiгepлiк кyэлiгiн бередк Жылкылар
шаруашылыкка кайтарьшганнан кешн, шаруашылыктарда тагы да
кабылдау aicrici жасалады.
Асыл тукымды жэне ат спортынын жазыктагы шабысына пайда­
ланылатын баска тукымдар жылкыларын сынау жумысыньщ жоспарын жасау кажет жэне бул жосапардьщ мазмуны эр бапкерге
уакытында жетюзшу! тик.
163
'
v\
Асыл тукымды жэне ат спортыньщ
ж азы к тагы
шабысына
пайдаланылатын баска тукымдар жылкыларын сынау жазбасын
комиссия журпзед1, терага болып ипподромньщ шаруашылык
бел1мшщ бастыгы, ал комиссия мушелер1 болып ипподромньщ
зоотехнии, бапкер1 жэне шабандозы сайланады.
Жылкылардыц жарыстагы жэне бэйгедеп perriK HOMipi жеребе
салу аркылы аныкталады. Жылкыньщ perriK HOMipiHiH коипрмелер1
eKi жагына он жэне сол жагына да бектледь Сынакка жазылган асыл
тукымды жэне ат спортыньщ жазыктагы шабысына пайдаланылатын
баска тукымдар жылкыларына хаттама жазылады, бул жумысты
комиссия мушелершщ 6ipi дайындайды.
Асыл тукымды жэне ат спортыньщ жазыктагы шабысына
пайдаланылатын баска тукымдар жылкыларынын T i r u i r e H жулдес1
акшалай да 6epuiyi мумкш. Бершетш жулденщ Ti3iMi мен молшер1
шабу кашыктыгы мен сынак ережеа бойынша белгшенедь
Сынауды етюзу т э р т Ш . Спорт тэртсбшщ Heri3iHe байланысты
асыл тукымды жэне ат спортыньщ жазыктагы шабысына
пайдаланылатын баска тукымдар жылкыларын сынау жумысын
торешшер алкасы журпзедь
Кезекп сынак куш басталудан 6ip апта бурын ипподромньщ
0 ндipicтiк
бел1мше, MiHic жылкыларынын катысуымен 9p6ip шабыс
бойынша етк1зу уакыты, жылкы топтары (жулденщ аталуы), олардыц
жынысы, тукымы, жасы жэне олардыц шабатын кашыктыктагы
корсетшп жазылады жэне багдарлама курастырылады. 0p6ip
шабыска катысушы MiHic жылкыларыныц серелж HOMepi, аты, турT y c i , туган жылы, жынысы, шыгу тегшщ KOpcermyi мен толык
сипатамасы бершедь MiHic жылкыларыныц бурынгы жарыска
тусулер1, 01ршш 1 жэне жулдел1 орындар алу нэтижелер1 ескершп,
оган коса шабандоздыц аты-жош, дэрежеа, салмагы мен жаратушы
6anKepi туралы мэл1меттер1 керсетшедь
Bipmuii коцырау ат шабысына 30 минут калганда, казылар
алкасыныц басшысы жарыстыц басталуын бщщру максатында
согады. MiHic жылкыларыныц шабысы басталар алдында паддоктагы
таразы басындагы байкаушы шабандоздардыц салмагын тексеред1, ал
шабыска 6ipiHiui катысушы жылкылар паддокта турады. Ат
шабысыныц басталуына 8-10 минут бурын екшип рет коцырау
согьшады, содан кешн шабандоздар атка конады да, шабыс жолына
тобымен шыгады, салтанатгы шерумен трибуна алдынан етш, сереге
карай бет алады. Шабыска катысушы 9p6ip MiHic жылкылардыц
164
терлтнде (eKi жагынан) e3i шыгатын HeMipi болады. Осы нешр
шабандоздардын жендершде немесе кеудес1 мен аркасында да
болады. Ал шабыстьщ басталуына 2-3 минут бурын ушнпш рет
конырау согылады, одан кешн ат жарысына катысушьшар ёздерщщ
нем1рлершщ рётщем (innci жырадан бастап), сере сызьнынан 10-15
метрда жерде сапка тузшед1 жэне команда бойынша аттарын
ж 1беред1.
Шабыстагы жылкьшардын ушкырлыгы секундомер 1/10 секундке
дейш дэлджпен таркеледй Жылкылардын 1000, 1500, 2000, 3000,4000
метрлж кашыктыктык шабыстарындагы ушкырлыктары 9p6ip 500
метрлж уз1кте лркеледи ал 1200, 1400, 1600, 1800, 2400, 2800, 3200
метрлж кашыктыктагы шабыстарда керкшше-б1ршпнлерде 200, 400,
метрлпстерде жэне одан кейшп 500 метрлж
узнстерде тюкеледь
90-сурет. MiHic жэне ж елк жылцыларыныц copeci
Жарыс пен бэйгеге катысушы адамдар формасы мен тустер
сынау ережесше сай костюм киед1 жэне олардын салмактары
елшенедк Жарыска 30 минут калганда шабандоздардын салмактары
косымша тагы да тексершеда. Егер олардын артык салмагы байкалса
(0,4 кг жогары), онда оларды жарыска катыстырмайды. Жарыс
аякталысымен шабандоздардын салмактары тагы да елшенедь Егер
олардын салмагы 0,3 кг жогарыга жетпесе, онда оларды жулделж
орныннан алып тастайды.
MiHic жылкы тукымдарыи сынау. Салт мшетш MiHic жылкы
тукымдарын жазык жерлердеп, бзрьерлж жэне стицдь-чезрк
жарыстары бойынша сынайды. Салт мшетш MiHic жылкы
тукымдарын сынаудагы кашыктыктар:
ЯИР! S .
165
I Ее
Жазыц жердегг жарыстарда:
а) 2 жас -1000 м, 1200 м, 1400 м, 1500 м, 1600 м;
б) 3 жас -1200 м, 1400 м, 1500 м, 1600 м, 1800 м, 2000 м, 2400 м,
2800 м, 3000 м;
в) 4 жас - 1200 м, 1500 м, 1600 м, 1800 м, 2000 м, 2400 м, 2800 м,
3000 м, 3200 м, 4000 м.
Баръердегг жарыстарда: 3 жас жэне одан жогары жаска - 2000 м(6 хердел); 2400 м (7-8 хердел); 3000 м (9 хердел)
Стиплъ-чездег\ жарыстарда: 4 жас жэне одан жогары жаска 4000 м (14 кедерп); 4800 м (16 кедерп); 6000 м (20 кедерп).
MiHic жылкы тукымдарын сынау жастары бойынша эр тукымга
белек жэне тукым тобына байланысты етедь Ат жарыстарында
айгырлар темендеп салмакты кетеред1 (шабандоз epi жэне
терлммен): 2 жаста - 57,0 кг; 3 жаста - 58,0 кг; 4 жэне одан жогары
жаста - 59,0 кг; 4 жэне одан жогары жастагы айгыр: кашактыкка 1600 м-60,0 кг; 1800 м-61,0 кг; 2000 м-61,5 кг; 2400 м-62,0 кг; 2800 м62,0 кг; биелер айгырларга Караганда 2,0 кг салмакты кем кетередь
Жел1сп ж ы лкы тукымдарын сынау. Ж ешся жылкы тукым­
дарын качалкамен желу каркындылыгы бойынша 1600 м, 2400 м,
3200 м, 4800 метр кашыктыкка сынайды. Желют1 жылкы тукымдарын
1600 м кашыктыкка сынау 1, 2, 3 айналымга (гит) жургшпедь
Желгор жылкыларды тагы да салт мшуге жэне денгелекп арбага
жегш сынаганда шабандоз бен качалканын салмагы есептелшбейдь
Желюй жылкы тукымдарын салт Miнуге 3-4 жасында сынайды. Ат
жарыстардагы жылкылар темендеп салмакты керсетед1 (шабандоз epi
мен терлтм ен): айгырларга MiHeriH -65,0 кг; биелерге MiHeTiH -63,0
кг.
Ауыр жук тартатын ж ы лкы тукымдарын сынау. Ауыр жук
тартатын жылкы тукымдарын келёш жумыс турлер! бойынша
сынайды: жукп жел1спен тез Жетшзу; жуки аянмен тез жетюзу; тарту
тeзiмдiлiгi; тарту крш ; уш сайыс (жeлic, аян, тарту тез1мдшп).
Ж ы лкы ларды н сынау ережесш бузу жэне eerie беру. Ереже
бузу, мысалы камшыны жан-жакка бей-берекет С1лтеу, эр турл1
айгырлар, жылкыны эдей{ кешьспру, жылкылар арасында кысу.
Шабандоздарга сынау epeжeciн бузганы yjuia эр турМ eerie бёр1леда:
ескерту, eerie, жумыстан алып таетау, мамандыгын алу, ал кейде
кшэе! ушш сот алдында да жауап бередт.
166
Асыл тукымды жэне спорт жылкыларын ипподромда сынау
тэрпбшщ
эд1стемелж
нускауын
окып-уйренгеннен
кешн
студенттерге кеяеа тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Асыл тукымды жэне спорт жылкыларын ипподромда
сынаудьщ турлер1 мен тэсшдерше арналган слайдтарды керу.
2. Жылкыларды ипподромда сынаудьщ манызын дэптерге жазып
алу.
3. Эр турл1 жылкы тукымдарын ипподромда жаттыктыру, жарату
жэне сынау ерекшел1ктершщ epeжeлepiн дэптерге жазып алу.
4. Ат жарыстары туралы бейнефильм корсету.
Бакылау сурактары: Жылкыларды ипподромда сынау манызы.
Жылкыларды ипподромда сынаудын ШртаШ MiHic жылкы
тукымдарынын ипподромдагы сынау ерекшелштерь Желгор жылкы
тукымдарын ипподромдагы сынау ерекшел1ктерь Ауыр жук тартатын
жылкы тукымдарынын ипподромдагы сынагы.
Он алтыншы такырып
Ат спортыньщ классикалык жэне улттык турлер 1
Сабактыц максаты: Студенттерд1 ат спортыньщ манызымен
таныстыру жэне ондагы епазшетш жарыстарды, классикалык жэне
улттык ат ойындарыньщ турлерш окытып - уйрету. Бершген
тапсырмаларды орындау.
Эдгстемелж нускау: Лaбopaтopиялык-тэжipибeлiк сабактарда
студенттер ушш арнайы ат спорты жогаргы мектебше косымша
экскурсия уйымдастыру кажет. Оку барысында студенттер жылкыны
ат спортына пайдалану максатымен жэне ондагы етизшеадн ат
жарыстарынын турлер1мен, ат TypH3iMi жэне пони клубынын кызметTepiMeH танысып-уйренедо.
Ат спорты мектебшдеп аткорадагы спорт аттарыньщ кун тэрть
6iMeH, ат спортынын классикалык ж эне ултты к ойын турлерщ уйрету
сынагына
каж ет
ж абдыктармен,
инвентарлармен,
манеждщ
курылысымен танысады.
Ат спортыньщ мацызы. Спорттын баска TYpлepiмeн катар, ат
спорты да тезшд 1л 1кт1, оатылдык пен епплпсп жеплдфу мумкш
167
д т н щ , сонымен 6ipre жан-жакты куш дайындыгынын б!рдвдг(мр
жолы болып саналады.
Ат спорты - жылкыга салт мшген адамньщ оны тазгшмен б а за р а
отырып, эр турл1 кнмылдар жасай 6myi. Ат спортында эр турла
кептеген классикалык жарыстар мен улттык ат ойындар етшзшедо.
Олардьщ кейб!реушщ тек ж ергш кп жэне улттык кана манызы бар,
ал баскалары букш элемге танылган классикалык ат ойындары.
Ат спортынын жарыстарына тек жаксы уйретшген жэне бас
бшетш жылкылар гана катысады. Жылкы уйрету немесе бас бщщру
дегещм!з, оны салт MiHicKe, куш-кел1к ретшде пайдалануга уйрету.
Бас бшдару - жылкыны 1-2 жыл бойы жуйел! турде удайы
жаттыктыру, онын сымбатынын эдещ, кимьшынын дурыс жэне
икемд1 3pi салт м!нуде адамга багынуга жаттыктыру.
Ат спортына Ka3ipri кезде койьшатын Heri3ri талаптар: жылкы
салт м1нуге лайыкты, конституциясы кургак, жуйкеа мыкты болуга
тшс. Ат спортынын Heri3ri турлер! классикалык жэне улттык ат
ойындары болып бвлшедй олар: ат билету - салт мшудщ жогары
мектеб1; кедерпш алу - конкурлар; уш сайыс (троеборье); стипль-чез;
пэуеске жарысы; орыс тройкасы; ат шаптырту; вольтижировка; ат
ойындары; эр халыктын улттык ат ойындары; ат туризм!; жас
балаларга арналган пони клубы.
Салт мшудщ жогаргы мектеб! (ат билету). Ат билету немесе
салт мшудщ жогаргы мектеб1 жарысынын магынасы - жылкы
манежде 15 минут бойы енер корсету. Манеждщ колем! - 60x20 м. Ат
билетуде аттьщ керсететш енер турлер!: орын ауыстыру, 0уй!рщш
журу!, Ti3eciH 6yryi, серпантин, пассаж, пирует, пиаффе жэне т.б. Ат
спортынын бул Typi атка салт мшген адамньщ атты тазгшмен
баскару eHepi, бул енер шабандоздан эр турл! киын жагдайларды
ойдагыдай орындауын, аттьщ баеын, мойнын жэне денесш белгш!
багытта сакгауын катан турде талап етед!.
Кедерп!» алу - конкурлар. Кедерпш алу жарысы ат спортынын
щиндеп кен тараган эйгш! Typi. Конкурдын Heri3ri турлер!: жещл
класс, орташа класс, киын класс, жогаргы класс. Конкур кедергшер!
арнайы жасалган дпнгектерден жэне оларга бектлген сыргауьш,
дуал, шлагбауым жэне т.б. турады. Булардан баска агаштан жасалган
кабырга, шепшек коршауы (хердел) жэне какпалар да пайдала­
нылады. Кедергшердщ келденен! - 3,0-4,0 м.
Уш сайыс. Уш сайыс жарысынын турлер!: аттын мэндерл!
жур!с!, далада сынау жэне кедергш алу. Жарыс уш кун катар
168
етюзшедь Аттьщ мэнерл1 ЖYpici 6ipiHiui куш етюзшедь онын
курамында эр турл1 20 жаттыгу бар. Екшнй куш далада байкау
жарысы болады. Бул жарыс торт бел1мшен турады: 6ipiHiui жэне
уипшш бел1мдеп жолдыц узындыгы 20 м, |юнйй - стипль-чез,
терттшш - кросс.
Yiuimui куш кедерпш алу жарысьшда салт атты колдан жасалган
13 кедерпден cexipin отуге тшс.
Стипль-чез. Стипль-чез топты салт аттылардыц туйык айналымга 3,0- ден 7,0 км дешнп кашыктыкка эр турл1 кедерпден ету жары­
сы. Бшктш мен еш эр турлк шепшек коршау, казылган ор, су толтырылган жэне кургак шункырлар, уйшген топырак, каша жэне т.б.
Пэуееке жарыс. Бул жарыста ат айдаушы кос-костан 4 ат
жеплген eKi жолаушы отырган пэуескемен терт кун бойы беритген
тапсырманы орындайды: 6 i p i H m i куш - терешшер алкасыныц
багалауы ушш жегу эдюш керсетед1; екшпп куш — аттардыц
жаратылганьш корсету максатындагы манеждеп жарыс; уипшш KyHi
— аттардыц жумыс кабшеп мен тез1мдшгш багалау y m i H 36,0 км
кашыктыктагы дала сайысы; T o p T i m u i i куш - аттардыц дала
сайысынан кешнп жагдайын тексеру.
Ат шаптырту. Ат жупрту — ец киын салт аттылар мен
жылкыларды узак уакыт бойы у зд каз дайьшдауды керек ететш ат
спортыныц 6 i p T y p i. Бул жарыста аттыц тоз1мдшп мен каркындылыгы еыналады. Ат жупрту жарысы кашьщтьщ (б1рнеше кунге
жэне тэугикте) жэне жылдамдыкка (50,0-100,0 км) сынауга
непзделген. K a 3 i p r i кезде ат жупрту жарысыныц дайындыгы, уйымдастырылуы мен отюзшушщ киындыгына байланысты ат спортында
кеп пайдалана бермейдь
Вольтижировка. Вольтижировка — спортшыныц ат устше эр
турл1 гимнастикалык жатгыгуды орындауы. Бул кезде ат диаметр! 15
м туйык айналымды манеждщ ншнде шокырактап шауып журу1 тшс.
¥лттык ат ойындары. ¥лттык ат ойындары ел1м1здщ барлык
аймагына тараган. ¥лттык ат ойындары кврермендерге TyciHiKTi,
ешкандай мaнeждi немесе арнайы курылысты кажет етпейтш ат
жарыстарыныц 6ipi болып саналады.
Ат спортыныц бул Typi ашык алацдарда етюзше бередь Ат
ойындары эр хальщтыц езше тэн ерекшел1ктер1 бар улттык
ойындардан турады, улттык ат ойындарыныц Kefi6ipi юшкене
озгерютерден кешн Еуропа елдершде де кещнен колдану тапкан.
Соидай ойындардыц 6ipi - ат полосы, бул ойын армян халкыныц
169
улттык човган оиынынан тараган деген болжау бар. Ол
орындалу техникасы жагынан допты хоккей ойынын еске салады.
АКД1-тагы ковбойлардьщ р р щ ат ойындары: родео, бас
бшд1рмеген атка салт мщу, лассо техникасын мецгеру жэне т.б.
ковбой енершщ тэсшдерш керсетедк
%
улттык
хана, бой султанчиков, лисичка, жигитовка, вольтижировка, рубка
лозы.
Грузия халкыныц улттык ат ойындары: цхенбурти, иссинди,
тарчия, марула, джирити, доги.
Армения халкыныц ат ойындары: сюр-папах.
Казак халкыныц улттык ат ойындары: сайыс, аударыспак, тецге
(кумю) алу, кекпар, кыз-куу, бэйге, аламан бэйге, ат жегу, ат
омыраластыру, ж т т жарысы, кунан бэйге, аламан бэйге, жорга
жарыс.
'
Ат туризма Ат туризмшщ непзп максаты адамдарды табигатпен
байланыстырады жэне жаксы демалуына мумкшдцс тугызады. Атка
салт MiHin кыдыру туристердщ жуйке жуйесш тыныштандырьш,
кещл-куйш котеред1, денсаулыгын жаксартады. Ат туризмше келем
деуштердщ барльн'ы да катысуына болады.
Ka3ipri уакытта ат туризмшщ маршруттары Казакстан, Солтустш
Кавказ, таулы Алтай, Башкирия, Эз1рбайжан жэне т.б. республикаларда уйымдастырылган.
Пони клубы. Пони клубтарыныц жумыстары Америка,
Аргентина, Германия, Швеция жэне баска да алые шет ел мемлекеттер1нде жаксы дамыган. Пони клубын уйымдастырудыц непзп
максаты —жас есшр1мдер мен балаларды атка салт мшу O H epi мен ат
спортыньщ турлерш уйренуге тарту. Бул yuiiH шоктыгыныц бш кпп
110,0-125,0 см гана болып келетш тапал жылкылар-пони пайдаланылады. Бул тукымдарга Англияда ©елрхяген уэльс, дартмур жэне
Швециядагы шотланд понилары жатады.
Ат спортыньщ классикалык жэне улттык турлер1мен, ат туризм!
мен пони клубыныц Heri3ri максатымен таныеып жэне ондагы
жарыстар мен ат спортыньщ оиын турлершщ эд1стемелж
нускауын окып-уйренгеннен кешн студенттерге келеа тапсырма­
ларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Ат спорыныц шыгу тарихына талдау жасацдар.
2. Ат спортыньщ классикалык турлерш жазып алу.
етк131лет1н
70
3. Ат спортыньщ ултгьщ турлерш жазып алу.
4. Ат туризмшщ маршруттарын терш, жазып алу.
5. Пони тукымдарына сипаттама жасау.
Бакылау сурактары: Ат спортыньщ манызы неде? Ат
спортынын классикалык турлерш атандар? Ат спортынын улттык
турлерш атандар? Ат туризмшщ максаты не? Пони клубынын
максаты не?
Он жетшнп такырып
Жылкы шаруашылыгындагы асылдандыру жумыстары
Сабактын максаты: Студенттерд1 жылкы шаруашылыгындагы
асылдандыру жумыстарымен таныстыру жэне ондагы ётк131летш
жумыстардын турлерш окытып-уйрету. Бершген тапсырмаларды
орындау.
Эдктемелж нускау: Лабораториялык-тэж1рибелш сабактарда
студенттер мемлекетпк асыл тукымды жылкыларды т1ркеу ютабымен
жэне ол аркылы жылкыны сурыптау жэне ip iic r e y эд1стер1мен
танысады, сонымен 6 i p r e жылкылардьщ шеж1ресш жасауды, оны
корытындылап багалауды, ол бойынша жылкыньщ кандыгын, инбри­
динг дэрежесш, iuiK i аталык i3 fle p i мен аналык уялары бойынша
ecipyai, будандастыру турш аныктайды жэне аталык i3flepi мен
аналык уяларыньщ генеологиялык KecTeciH курайды.
Студенттер ещцрктж тэж1рибе кезшде тукьшдык жылкылардьщ
сапасын багалап, оньщ акшалай багасын аныктайды, тукыммал
кужаттарын толтырып, келбеулш, тшелей жэне курылымдык шежь
релерш жасайды, жылкыларды жуптап, сурыптайды жэне асылдан­
дыру жумыстарыньщ жоспарын даярлауга мэл1меттер эз1рлейдг
Жылкы тукымдарын асылдандыру мацызы. Жылкы шаруашылыгындагы тукымдык асылдандыру жумыстары - бул жылкы
шаруашылыгынан алынатын ешмдерш молайту гана емес, сонымен
6ipre олардын ешмдерш унемдеудщ, ат спортына пайдаланылатын
жылкылардьщ каркындылыгы мен ушкырлыгын кетеретш, ауыл
шаруашылыгындагы ецбек жэне материалдык шыгындарды кыскартудьщ нактылы да тшмд1 жолы.
Жьшкы тукымын асьшдандырудьщ непзп максаты - ecipin
отырган малды одан эр! жетшдфш, фпегеу жэне жуптау эд1стер1
К
®
ft
171
\Y
аркы лы ж ы л к ы н ьщ сап асы н артты ру. Ж ы лкы сап асы д е г е н
темендеплер жатады: шыгу теп мен ти т, елшемдер1, салмагы,
жумыс кабшеттшп, шыдамдылыгы (тез1мдшт), еш м дш л жэне т.б.
ерекшел1ктер1. ьул сапаларды халык шаруашылыгынын талаптарына
сай дамытып, езгертт отырады.
Асыл тукымды мал шаруашылыгынын непзп максаты - жьущыларды эбден толык жейлд1ру, халык шаруашылыгына жэне ат
спортына кажетп тукымды жацадан ecipin шыгару.
Жылкыны асылдандыру жумыстарына мал ecipy aflicrepi, сурып- *
тау, жуп тацдау, кутш-багу технологиясы, азыктандыру, жарату,
сынау жэне жылкыны багалау жатады.
Жылкыны кутш-багу эдютер1, оны ecipy багыты жеке
шаруашылыктардьщ, жылкы фермалары мен зауыттарыньщ технологиялык дэрежесше байланысты тацдалып алынады.
Жылкы шаруашылыгымен айналысатын жеке шаруашылыктар
мен фермерлердщ максаты: жумыска кабшетп жэне тукымдык
жылкыларды асылдандыру жэне enaipicTiK, тшелей жэне ауыспапы
шагылыстыру жолмен жаксарта отырып пайдалану.
Жылкы зауыттарыньщ будан баска да курдел1 мшдетгер1 бар:
а) тукым шпндеп жэне зауыттык тукымдарды асылдандыру,
есудщ инбридинг, кросс, аталык i3, аналык уя, канды жацарту, шагы­
лыстыру, гетерозис, селекция эдгстерш кодцана отырып, жылкылардыц зауыттык тукымдарыныц сапасын жетщщру;
б) удайы ecipy, будандастыру жэне белгш 6ip максатка сэйкес
ecipy 9flicTepi аркылы жылкылардьщ жаца тукымдары мен тукымдык
топтарын шыгару.
Жылцыныц сапасын багалау. Оган малды сурыптауга, жалпы
мал тукымын асылдандыру жумысын уйымдастыруга байланысты
журпзшетш бонитировкалау жатады. Бонитировка дегешм1з —малды
тукымдык KacneTi мен ешмше карай KepceTKiniTepi бойынша кешещи
багалау.
Барлык шаруашылыктарда жылкыны бонтировкалау жумыстары
куз айларында жыл сайын журпзшу1 тшс. Бонитировканы эр жылкы­
ныц экстерьерщщ дене 6iTiMiH кезбен керш жэне алгашкы зоотех­
никалык кужаттары непзшде бага 6epin, дене eлшeмдepi мен салмагыныц, ата-Teri мен етя й щ жэне урпагыныц сапасы туралы мэл1меттерге суйене отырып жасайды.
Жылкылардьщ сапасын багалау кезвде оныц тукымдык TypiHe
койылатын талаптарга сай жаксылары тацдалынып алынып, тукым172
дык жэне 0Н1МД1Л 1К кондылыгына. карай, элита, o i p i H i u i , екшш1 деген
сиякты кластык топтарга бещееди Ал нашарлары асыл тукымдыкка
жаткызылмай, жарамсыздыкка шыгарылады. Эр класты тегше карап,
уш категорияга беледь
Eipinuii категорияга балдык багасы осы категорияга белпленген
минимальд1 талаптардан 6ip немесе б1рнеше белпн бойынша жогары,
ал калган белплер! бойынша талапка сай келетш жылкылар жаткызылады.
Екмшг категорияга балдык багасы барлык бонитировкалау
корсетюштер1 мен 6enrmepi бойынша осы класка белпленген минималад! талаптарга сай жылкылар жатады. Осы категорияга сонымен
катар балдык багасы 6ip немесе б1рнеше белплер1 бойынша минималъдх талаптардан кем тусетш жылкылар да жатады.
Yminuii категорияга
6ipiHini жэне еюнпп категорияларга
жатпайтын тукымдык жылкылар да жаткызылады.
Бонитировка мэл1меттер1 асыл тукымды жылкыларды сурыптау
жэне ipiicrey жумыстарында оларды МТК-на жазганда жэне акшалай
багалау кезВДе пайдаланылады.
Элита айгырлары мен I кластыц ец жаксы айгырларын барлык
шаруашылыктарда ушрде, колмен жэне камауда шагылыстыру
немесе жасанды урыктандыруда да барынша пайдалану керек.
Жылцыныц шыгу тегг мен типгн аныцтау. Сапасы багаланатын
жылкылардыц шыгу тегш жэне кажетп типке уксастыгын шкала
бойынша багалайды.
41-кесте. Жьищыныц шыгу тегг мен типтШгм багалайтын шкала
Кажетп тип Kepimci
Тукымдылыгы
ете жаксы жаксы канагаттаТаза тукымды жэне 4-mi урпактыц
нарлык
будандары
6
7
8
Будандар:
6
5
7
З-mi урпак
4
5
6
2-mi урпак
4
2
3
1-mi здэпак
Жумысца крбтеттшгш багалау. Жумыска кабшеттшгш шкала
бойынша жэне ипподромдагы не баска атаулардыц нэтижелер1
керсетшген кужаттар бойынша жэне шаруашылыкта колданудыц
нэтижесше карай багалайды.
173
Урпагыныц сапасын багалау. Багалау кезшде асыл тукымды
шаруашылыктьщ асыл тукымды айгырлары мен асыл тукымды
биелер1 темендегщей балдар алады:
а) элита жэне I класты тел: 8-10 балл.
б) непзшен I класты жэне сирек II класты тел: 6-7 балл.
в) непзшен II класты тел: 3-5 балл.
Асыл тукымды емес биелерге колданылытын айгырлар келес!
балдарды алады:
1. Шартка сай колдануга болатын тел, соньщ 1шщде 75% к а ж е т *
T H n i, жумые кабшеттшп жаксы немесе II кластан темен емес:
8-9-10 балл.
2. Шартка сэйкес колдануга болатын тел, соньщ шпнде 50%
шамасында кажетп турге жатады, жумыека кабшеттшп жаксы
немесе II кластан темен емес: 6-7 балл.
3. Шартка сэйкес колдануга болатын тел: 3-5 балл.
Дене влшемдер1 бойынша багалау. 9лшемдер1 бойынша
багалауды эр тукым ушш бектлген шкала кемепмен журпзедг
Мундаты 3,5 жастагы жэне одан да жас жылкыларды багалаганда
елшемдерге койьшатьш талаптарды жасына карай азайтады.
©лшемдерге балды ец Kiiixi елшем бойынша кояды. Эр тукым
бойынша елшемдк аныктаулар мен езгерютер асыл тукымды
жылкыларды бонитировкалау жешндеп нускауларда керсетшген
„
асш т¥х,ымды есебт алу. Жылкы шаруашьшыгымен
аиналысатын шаруашыльщтар асыл тукымды жылкыларга зауытгык
есеп ютабын журпзедь
Зауыттык К1тапка асьш тукымды айгырлар мен биелердщ
карточкалары мен бонитировкалаудыц, сынаудьщ, кермелердщ жэне
асылдандыру жумысына колданудьщ нэтижелер1 таркелед! Шыгу T e r i
жэне телдщ e c i n - e Hy i туралы мэтметтердо, сонымен 6 i p r e телд!
сынаудьщ нэтижелерш, дамуын (есу) телдщ сынау ютабына жазады
Ат жарыс алацынан алынган жылкыньщ карточкасын сактап
кояды, 4 жаска толган телдейтш жылкыны енд1руш1 курамга ауыстырады да, зауыттык ютаптарга жазады. Шаруашылыкган шыгатын
жылкыларга бектлген формаларга асыл тукымдьшыгы туралы
куэлж бершедь
димм»
Тщыммал ктабы. Мемлекетпк асыл тукымдылар ютабы жылкы­
лардьщ темендепдей тукымдары мен тукымдьщ топтарына журпзшед!. ахалтеке, араб, тазаканды MiHic (агылшын), белорус, дон,
174
буденный, Владимир, жогары канды жегу, гуцуль, жмуд (жемайчу)
иомуд, кабардин, карабайыр, Карабах, костанай, латвия, литвия,
локай, жацакыргыз, орлов жеМет^ першерон, орыс ауыр жук тарткыш, эстон жэне жщийжш элита немесе I класка жаткызылган
асылдандьфу максатында пайдаланылатын 3 жаска толган айгырлар
мен биелер жаткызылады. Тукыммал ютабына кейде таза тукымды II
класка жататын биелер де жазылады, егер ол, эрине, тукымдык
жумыс ушш багалы деп есептелсе.
Тукыммал ютабына жылкыньщ келеа мэл1меттер1 туиршедг
МТК бойынша жеке H O M ipi, аты, тур-Tyci, жынысы, туган жылы,
шыгу Teri, Heri3ri дене елшемдер1, экстерьершщ epemueniirrepi жэне
кемшшктер!, сынаудьщ уакыты, орны жэне нэтижеа, кермелерге
катысуы, бонитировка жасаган куш, балы жэне класы, асылдандыру
жумысына пайдаланудын нэтижес1, ал биелердщ шагылыскан жылы,
орны, кысыр калгандыгы, im тастау, жынысы, туган телдершщ аты,
айгырмен шагылыскан жьшы жэне орны, буаздык саны,
кулындарынын саны.
Асыл тукымдылыгы туралы зауыттык кггаптыц жазбалары мен
тукыммал штабын шыгармайынша жьшкы шаруышылыгында
асылдандыру жумысын журпзу мумкш емес.
Тукымдык ютаптар жылкыньщ шыгу тепн кврсетт, оларды
сурыптауга керекп мэлшеттер бередь
Шеж1ре деп — малдын ата-теп туралы мэшметтер толык жэне
белгш 6ip тэртшпен жазьшган кужатгы атайды. Ата-тепищ кестеде
орналасу T3pri6i олардьщ эркайсысыньщ пробондка жакындыгына
байланысты. Жьшкы ш^жфесшде ата-тепнщ кайталануы туыстык
жуптау немесе инбридинг болып табылады.
Шеж1реде атакты ата-тепнin аты кайталануы, жылкыньщ онымен
генетикалык уксастыгын керсеткешмен де, урпагыньщ болашакка
калдыратын мура бёягщерш твмендетедк Шеж1реде инбридингтер
ерекше танбалармен бёлплёшп, оньщ кездесетш урпактарын римдж
санымен корсетедк
Шеж1реде 6ipiHmi санмен uieuieci жагынын урпагы, ал еюншь
ciMeH экесшш белпленедГ Шеж1ренщ 6ip жагында (не eHeciHiH, не
экёс1НЩ жагында) атгары кайталанса, олардьщ eHeci yripMeH
ажыратылады.
Шеж1реде 6ip ата-теп кайталана берсе, ол темендепдей
жупталады: жакын туыстык II-III жэне одан да жакын, калыпты
175
туыстык Ш-Ш, III-IV, IV-IV жэне алые туыстык IV-V, V-V жэне одан
Да Эр1.
||Н |
К коЯЩ ш
Жылкы зауыттарында калыпты туыстык жуптау тэсш атакты ататег1не инбридинг жасаганда жэне толд1 колайлы жагдайда еаргенде,
тренингтеп сынауларда дурыс жарамды нэтижелер кесетедь
Жылкы зауыттарында экесшщ шеж1ресшдег1 еркек ата-тепнщ
инбридинп, аналык шеж1рес1ндеп ургашы ата-тегшщ инбридинп,
шеж1ренщ эр турл1 ата-тегшщ жагындагы тексершген ушсесшд!
кешенд! инбридинг* деп белед1.
Туыс емес асыл тукымды мал ecipy де (аутбридинг) жуптастырудьщ 6ipHeme варианты болуы мумкш.
1. Туыс емес жуптастыру (аукроссинг) аркылы алынган туыс емес
айгырлар мен биелер;
2. Айгыр инбреди, енес! аутбредп (топкросс);
3. Айгыр аутбредт^ eHeci инбредтж (боттомкроссинг);
4. Айгьфы инбредп, eHeci инбредт1 (инбредлайнкросс).
Эр турш тукымньщ инбредп айгырлары мен инбредт1 биелерш
жуптастыру-инкроссбридинг деп аталады.
Жылкы шеж1ресш бшу тукымды сурыптау мен жуп тавдауды
жещлдетедь
Сурыптау деп — тхрщ тк пен едщрю технологиясы жагдайына
жаксы бешмделген кунды малды урпактан урпакка ipiKTen отыруды
айтады.
Тукымдык
(асыл
тукымды)
жылкыларды
сурыптауды
бонитировка кезшде кешещц бага беру аркылы журпзедк шыгу
тегше, типше, елшемдерше, жумыска кaбiлeттiлiгiнe жэне урпагыньщ сапасына карай; жумыс аттарыньщ жаксы байкалатын жегу тиш,
колем! улкен кеуде орамы, узын дене тулгасы, мыкты аяктары, еркш
козгалыстары жэне ж1герл1, жайлы темпераментп болуы керек.
Сурыптау шараларына жылкыларды ipiKTen шыгару мен жарамсыздыкка жаткызу да жатады.
Вранжировка - жылкыны асыл тукымдылык курамыныц
талаптарга сай келмеу себебшен шыгару. Муны асыл тукым ретшде
баска шаруашылыкта пайдалануга болады.
Ал асыл тукымдылар курамына жарамсыздыкка мынандай
жагдайларда шыгарады: егер жылкы картайгандыгына байланысты
176
асыл тукымдык багасын жойса немесе ес1мталдык кабьлетш жойса,
тукым куалайтын Kmiemi болса.
Егер жылкы картайганына байланысты жумыска пайдаланылмаса, жазылмайтын аурулары болса, жаракат закымы болса, элеis не
дурыс жетшмесе, кемктгктер! болса жэне дeнeci шш болса, жумыс
аттарыньщ курамынан жарамсыздыкка шыгарылады.
Жуп тацдау — ip iK T e n алган малдыц шинен унамды урпак
6 e p e T iH 6 i p - 6 i p i H e деген лайыкты аталык жэне аналыктан жуп куру.
Асыл тукымдылардан жуп тавдау сурыптау секщщ шыгу тепне,
экстерьерше, жумыс кабшетгшгше жэне урпагыньщ сапасына
кешенд! бага беру непзшде журпзшедь Жуп тавдаудагы Heri3ri
устаным (принцип) - ©те жаксыны оте жаксыга косу. BipaK жылкы
зауыттарыньщ кеп жылгы тэж1рибеЫ керсеткендей, кейде ете жаксы
айгырлар мен ете жаксы биелер егер олар 6ip-6ipiHe экстерьер! мен
генетикалык жагынан сэйкес келмесе, жаксы урпак бере алмайды.
Kefi6ip айгырлар езйщ ерекшелнстерш тек еркек жынысты урпагына
гана калдырады. Ал кейде баска айгырлар мен ете жаксы биелердщ
атасы болып, артына багалы айгырлар калдырмайды.
Шыгу тепне байланысты жуп тавдауда еаршетш тукымды жэне
оньщ ерекшелжтерш жэне 6ip-6ipme сай келуш жаксы бшген жен.
Экстерьерше байланысты жуп тавдауда конституциясы мыкты
жэне экстерьершде акаулары мен кемшшктер! жок кажегп типтеп
жылкылар альшады.
Жумыска кабшеттшгше байланысты жуп тавдаганда сынау
нэтижесш, каркындылыгын, тарту купин, козгалу сапасын жэне
жалпы жылкы темперамента есепке алады. ©те ашушац (асау)
жылкыларды 6ip-6ipiMeH жуптауга болмайды, ейткеш олар
кабшеттшп нашар тукым бередь
Урпагыньщ сапасына карай жуп тавдау ете тшмд!. Тексершген
сшкёстш кашан да жаксы урпак алуды камтамасыз етедх.
Жылкы шаруашылыгында асылдандыру жумыстарымен таныстыру жэне оньщ еткшлетш, жумыс турлершщ эдхстемелш нускауын
окып-уйренгеннен кейш студенттерге келега тапсырмаларды орындау
усынылады.
Тапсырма:
1.
Орлов жейет! тукым айгырыньщ терт катарлы ата-тегш,
тукымдык HeMipiH, туган жылын, рекордтарын керсетш щетаре жасау
керек.
177
V
Шеиареде мынаны керсету кажет:
а) ата-телнщ
жэне эигш тукымдык айгырларын;
б) экеЫ мен шешесшщ аталык 1здерш;
в) туыстык жуптау (шеж1реде оны белпмен керсетш, шежгренщ
астына формуласы жазылады).
2. Белгш 6ip жылкы зауыттарыньщ eiwpriiirrepi мен аталык
i3Aepi бойынша орлов жешсп тукым биелершщ Ti3iMiH алып, бул бие
топтарыньщ орташа дене елшемдерш, орташа каркындылыгын жэне
кай класка жататындыгын есептеу.
3. Орлов немесе орыс ж ел и т тукымындагы айгырлардьщ
урпагыньщ жэне бул урпактардьщ аналыгыньщ 1600 м-ri орташа
каркындылыгын жэне кластыгын есептеу.
4. Орлов немесе орыс жещста тукымындагы айгырлардьщ
телдершщ жумыека кабшеттхшгшщ индекеш есептеу.
5. Тазаканды MiHic айгырларыньщ т©|щер|ищ кашьщтык жэне
табыс индекстерш есептеп шыгару.
6. Мемлекетпк асыл тукымдык кггапка жазылган айгырлардьщ
мэл1меттер1 бойынша MiHic тукымындагы жылкылардын 6ip аталык
1здерше (баласы, HeMepeci жэне т.б.) генеологияльщ кесте куру.
7. Мемлекетпк асыл тукымды кггабына жазылган бнелердщ
мэлшеттер1 бойынша MiHic тукымындагы жылкылардьщ 6ip аналык
уяларына (кызы, HeMepeci жэне т.б.) генеологиялык кесте куру.
8. МТК-га жазылган тер тукымындагы терт биенщ шeжipeciнiн
мэл1меттер1 бойынша, бул биeлepдiц шыгу тегше кандай тукымдар
катынаскандыгын аньщтау, бул тукымдар бойынша кандьшыгын
есептеу, шеж1реге тукымдык жуптасуын белгшеп, оньщ формуласын
жазу.
„ 9- МТК мэлiмeттepi бойынша орыстьщ ауыр жук тартатын
аигырлары кандай аталык isflepre, аналык уяларга жататындьн-ын
жэне келес! керсетюштерш аньщтау керек: дене елшемдер*, таршей
салмагы, экстерьер1шн epeкшeлiктepi, кермелердщ жэне сынаудьщ
нэтижелер!, олардан буаз болган бнелердщ буаздык пайызын жэне
алынган телдщ санын жэне тедцердщ еамталдыгы.
10. Шаруашыльщтагы 2-3 бас жылкыларга бонитировка журпзш,
олардьщ асыл тукымдылыгын багалап, олардьщ колданылуын
аныктап, зауытгык штагща жазып, оларга асыл тукымдылык куэшгш
толтыру.
11. Алдына койган максатьша, жоспарына жэне есш-ену
жагдаиына байланысты шаруашыльщтьщ тукымдьщ айгырларыньщ
178
экстерьерш, жумые каошеттшпн, шыгу тепн жэне урпактарыньщ
сапасын ескере отырып, оларга жуп таццау.
12.
Жылкы шаруашылыгымен айналысатын фермалардьщ немесе
зауыттын асылдандыру жумысыныц Heri3ri багыттарын белплеу.
Бакылау сурактары: Шаруашылыктагы жылкылардын сандык
курамы калай аныкталады? Айгырлар мен бнелердщ шыгу теп мен
типшщ сипаттамасы калай бершед1? Айгырлар мен бнелердщ дене
влшемдер! мен салмагынын сипаттамасы калай бершед1? Айгырлар
мен бнелердщ 3KCTepbepiHe сипаттама калай бер1аед1? Айгырлар мен
биёлердщ жумые кабшеттшгше сипаттама калай бершед1? Айгырлар
мен биелердщ урпагыньщ сапасына сипаттама калай бершедо?
Он сегЫнш1 гакырып
Ж ылкы шаруашылыгындагы кужаттар мен асылдандыру
мекемелершш жумыстыры
Сабактыц максаты: Студенттерд1 жылкы шаруашылыгындагы
зоотехникалык кужаттар мен есеп ютаптары, корме уйымдастыру
жэне асылдандыру жумыстарыньщ непздер1мен таныстыру. Бершген
тапсырмаларды орындау.
Эдктемелж нускау* Лабороториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд1 жылкы шаруашылыгындагы зоотехникалык кужаттар
мен асылдандыру жумыстарын бiлуге уйрету. Сабакты журпзу
барысында асыл тукымды жылкыларды бонитировкалау нускауы мен
зоотехникалык кужаттардьщ ynrinepi пайдаланылады.
Ж ылкы шаруашылыгындагы кужаттардьщ манызы. Жылкы
шаруашылыгындагы асылдандыру жумыстары, жылкылардан
алынатын тек жеке вшмдшк корсетк!штермен гана шектелш коймай,
онын шыгу T e r i мен эке-шешелершщ б1ршама баска керсетюштерше
де байланысты болады.
Асылдандыру жумыстары жьшкы зауыттарында да, асыл
тукымды жылкы зауытгары мен фермеларында да, жылкы ecipeTiH
3p6ip
шаруашалактарда да журпзшедь Шаруашылыктардьщ
ерекшел1ктерше, тебш келемше, тукымдардьщ турлерше, пайдалану
жагдайына жэне ecipy максатына байланысты асылдандыру тэсшдер1
де эр Tyjmi болуы мумкш.
179
Асылдандыру жумыстарыныц арнайы ктабындагы деректер —
жылкы тукымдарыньщ шыгу тарихыньщ непз! болып табылады.
Тукымдардьщ аталык 1здер1, аналык уялары мен тагы баска тукым­
дык курылымыныц KepceTKimTepi жэне олардьщ езара байланысы
туралы маглуматтар осы кп-аптардыц жуйел1 журпз1луше байла­
нысты болады. Шаруашылыктарда бул деректер зауыттык ютаптагы
жазбалар, сынактыц жэне керме уйымдастырудьщ нэтижеЫ бойынша
жинакталады.
Зауыттык, depexmepdi цурастыру ушш, эдетте шаруашылыкта
алгашкы журпзшетш, ягни кулынньщ туылган куш, биелердщ кысыр
кануы ce6e6i, малдьщ шыгыны жэне тагы да баска магиметтер кажет.
Кгулын жайындагы цужаттар оныц туылган куншен бастап
журпзшед1, оган толдщ туылган куш, жынысы, тур-туе!, ата-eHeci
туралы мэмметтер юредь
1ш тастау жайындагы цужаттарга биенщ жеке HOMipi мен
аты-женi, туылган жьшы жэне iui тастау себептер1 жазылады.
Жылцыныц шаруашылъщтан шыгу туралы цужаттарга малдьщ
аты-жеш, дара HOMipi, шыгу себептер1 мен куш жазылады.
Жылцы шаруашылыгындагы жургЫлетш алгашцы цужаттарга
айгырлар мен биелерд1 шагылыстыру, кулындардын тууы туралы
жэне телдерд1 тацбалау журналдары жатады.
Жылкы шаруашылыктарындагы, фермаларындагы жэне зауыттарындагы шагылыстыру журналы темендепдей жургщледа:
42 - кесте. Жылцы ecipemm шаруашылыцтардагы шагылыстыру
журналы
Биелердщ Айгырлардьщ
Акпан айы
HOMipi мен
HOMipi мен
аты
аты
807
228 Гипноз
Барбариха
856
283
Гербирита
Затворник
О белп а ургашы жылкыныц кашырылып, куйекке келгенш
керсетедь
X бeлгici
бвд1ред1
Зауыттыц Kiman. Зауыттык кггаптыц деректер* бойынша,
шаруашылыктагы асыл тукымды жылкыларды Мемлекетпк асыл
180
тукымдык к1тапка т1ркеп отырады. Жогалган немесе сатылган
жылкыларды зауыттык ютаптан сызып тастайды. Багалау
керсетюштершен белек, зауыттык кггапка жылкылардьщ сынактагы
жет1спктер1 жэне олардан алынган телдер туралы жыл сайынгы
деректер туЫршедь Зауыттык кггапка косымша алынган тел туралы
мэлшеттер темендеп деи журпзшедц:
43-кесте. Зауыттык, ктабындагы цосъшиш алынган тел
туралы мэлшеттер
К ^лы ннын аты-
Ж ы ны -
Туылган
жылы
енес!
______ 3 кунге толганда_______
дене ел ш ем д ер ь см
Тлршей
тг
салма5
X
3
5 _ 3
3 S
М
гы . кг
2 ,1 8 ,2 4
аилыктары нда
ж эне 3
жаста
Алынган тел туралы кггапка кулынньщ ecin-даму ерекшелжтерш,
ал аныктамалыгына басынан етщзген ауруларын, пайдалану багытын
жэне шаруашылыктан шыгуын белгшейдь Асыл тукымдык кггапкр
жазылган ата-енеден туылган кулындар сатылганда, оган асыл
тукымды жылкыларды ecipeTiH шаруашылыктардан сатып алушыларга куэлпе бершедь
Ауыл шаруашылыгы жетютжтершщ кермесшщ максаты жылкы шаруашылыгында гстелш жаткан мал тукымын жаксарту ушш
аткарылатын жумыстардьщ жуйесш, ондагы жетют1ктерд1, тавдаулы
жэне мактаулы жылкыларды насихаттау мен жарнамалау болып
табылады.
Кермедеп асыл тукымды мал жарияламасы - айгырлар мен
биелерд1 урпактарынын сапасына карай багалауга, жуп тавдауга,
кутш-багу мен ecipyjUK тэсшдбрте жэне асылдандыру жумысыньщ
жаца жолдарын белплеуге толык мумквддак бередь
Эдетте, облыс жэне аудан келемшдеп кермелер куз айларында
181
етедь Ce6e6i, шаруашылыктагы жылкылардьщ коцдылыгы бул
мезгшде ез кушнде болады. Кермелер 6ip немесе ею кунде етед1 де,
арнайы курылыстарды кажет етпейдг Корме кезжде курылган
арнайы комитет езшщ ippi кабылдау жэне эксперттж комиссияларын
курады. Курамына мшдетп туршде мал мамандары Kipyi кажет.
Комиссия мушелершщ жумысына малдэркерлж тексеру, дене
елшемдерш алу, т1ршей салмагын елшеу жэне керекп кужаттарды
толтыру Кфедк Нэтижесшде эр жылкыга корытынды бага бершш,
арнайы орындар мен жулдел1 сыйлыктар усынылады.
*
Ж ылкыньщ жумыстык кабшетш санау. Жылкьшьщ непзп
жумыстьщ сапасына тез1мдшп, тарту купп, козгалу жылдамдыгы
мен куаттылыгы жатады. Жук кетеру шамасын сынакта бьшай
журпзедк жылкыны арбага жегш, оган 1500 кг жук салады, содан
кешн ол козгалган кезде 3p6ip 10 метр сайын токтаганша косымша
жук салып отырады. Ен кеп тарткан жылкы жещмпаз атанады. Жукп
жедел жетюзу сынагында: арбага 1500-2000 кг жук салады да,
жылкыны 10,0-15,0 км, ал жуказ арбаны 5,0 км кашыктыкка
жюередг Бул жумысты аз уакытта орындаган жьшкы жещмпаз
болады.
Тауарлы фермалардагы асылдандыру жумысы. Жьшкыларды
тауарлы фермадагы асылдандыру жумысыньщ максаты - жумые
купи мен ен ш дш п Yшiн пайдаланылатын жылкыларды ecipy жэне
баска шаруашылыктарга сату.
Тауарлы фермалардагы жылкы тукымдарын асылдандыру
жумыстарында мал еарудщ мынандай эдастер1 колданылады:
жылкыларды таза тукымды ecipy; тукымаральщ шагылыстыру (ат
спортында);
Тукымдык фермалардагы асылдандыру жумысы. Асыл
тукымды жылкыларды тек таза тукымды етш ecipy жэне оларды
тауарлы
фермаларга сату
немесе
ез
шаруашылыктарына
пайдаланылады.
Heri3iHeH жуптау жэне аталык
1здер1 мен аналык уялары аркылы ecipy бойынша журпзшедь
Мемлекетпк
асылдандыру
мекемелерь
Жьшкы
шаруашылыгындагы мал басыньщ сан жагынан кебекм мен онын
даиындау жумыстарын уйымдастыру.
Мемлекетпк асылдандыру мeкeмeлepiнiн аткаратын жумыстарыньщ максатына мыналар юредк мал азыгын дурыс Щ | жэне оны
даиындау жумыстарын уйымдастыру; жылкыларды азыктандыру
182
I
жэне багып-куту жумы старый уйымдастыру; жылкы телдерш ecipy;
асылдандыру ece6iH уйымдастыру мен асыл тукымдык фермалардагы
зауыттык к1тапты журпзу; бонитировка етк1зу, жеке жуптау жэне
аталык 1здер бойынша ecipy жумыстарын журпзу, тукыммал кггабына жазу; жылкы кермелерш етюзу; асыл тукымды жылкыларды
сатуды уйымдастыру; жаттыктыру мен жылкы сынактарын уйымдастыру; жылкы шаруашылыгындагы алдынгы катарлы тэжipибeлi
жарату; жылкы шаруашылыгына мамандар даярлау жумысы.
Жылкы шаруашылыгындагы зоотехникалык кужаттар мен есеп
итаптары, корме уйымдастыру жэне асылдандыру жумыстарыньщ
непздершен танысу эддстемелак нускауын окып-уйренгеннен кешн
студенттерге келее| тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Жылкы шаруашьшыгындагы журпзшетш алгашкы кужаттардьщ Ti3iMiH жасау.
2. Жылкы шаруашылыгындагы жургМлейа зоотехникалык
кужат-тардьщ улгшерш дэптерге жазып алу.
3. Мемлекетпк асылдандыру мекемелерщщ аткаратын жумыста­
рын дэптерге Tepin жазып алу.
Бакылау сурактары:
Зауыттык итапты журпзу р р й кандай алгашкы кужаттар керек?
Мемлекетпк асыл тукымдык кпапка кандай корсетюштер йреД1?
Керме еткЬудщ максаты неде? Мемлекетпк асыл тукымды
жылкьшар e c i p e T i H мекемелердщ мшдеп. Жылкы шаруашылыгына
кандай мамандар даярланады?
Он тогызыншы такырып
Ж ылкыларга тацба басу тэс1лдер1
Сабактын максаты: Студенттерге жылкыларга танба басуды
жэне оньщ тэсшдер1мен таныстыру. Б е р г е н тапсырмаларды
орындау.
Эдктемелж нускау. Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд1 жылкы шаруашылыгындагы танбалау техникасына жэне
онын тэсшдерш бiлуге уйрету. Сабакты журпзу барысында асыл
тукымды жылкыларды бонитировкалау нускауы мен дьюар термос183
*\ I
-
ыдысы, ПТЖ 3 жэне ПТЖ 4 тацбалагыш куралдары пайдаланылады.
Тацба басу эдктерь Кешнп жылдары шаруашылыктарда
жылкыларга тацба басудьщ «ыстык» жэне «салкын» eKi эдш
колданылып келед1. Эдетте бул - малдын сол жак иыгы мен сол жак
жамбасына басылады. Бфщйи эд1сте арнайы белп жасалынган
тем1р ^ жылкы денеешщ (тергсшщ) сыртынан кыздырып басса,
екшлисшде суйык азот пайдаланылады. Жылкынын сол жак иыгына
оньщ жеке HOMipiH белгшейд1, ал шаруашылыктьщ белп-тацбасы мен
малдын туылган жылы од жак жамбасына басылады.
Жылкы шаруашылыгында тацба басу жумыстары эдетте жас
телд1 енесшен айыру кезшде журедь Ce6e6i, тацбасы бойынша
теб!ндеп жас кулындарды 6ip-6ipiHeH оцай ажыратуга болады.
u Тщба басудыц ыстык, эдт . Бул эдкпен тацба басу ушш арнайы
дайындалган жалпак тем1р тацбалагыш керек. Оныц калыцдыгы 3-4,
ал ен1 30-40 мм болуы керек. Ce6e6i, мундай жалпак темф
тацбалагышта жылу узак сакталады жэне салынатын белп мал
TepiciHe айкын тусед1.
Малга салынатын нем 1рдщ бейаса аса улкен болмаганы дурыс,
небэр 1 4,0-6,5 см. Ce6e6i, келемда нем1рлер малдыц Tepici мен оныц
б т м щ щ сырт KopiHiciH бузады. Эдетте тацба басу кезшде жылкы­
лардьщ мал басыныц саны жуздщ устщде болса, оларга мынандай сан
т о б еп керек болады: 0,1,2,3,4,5,6,7,8 (6 санын 9 орнына басуга
болады). Шаруашылыктьщ белпа арнайы тацба ретшде белек
басылып, окшау турады.
Жылкыларды эдетте арнайы расколдарда тацбалайды. Бул кезде
тацбалаитын жылкыныц тыныш туруын жэне кимылсыз калыпты
сактауын кадагалау керек. Онсыз тацба айкын болмай, денеге
жаиылып кету1 мумкш. Тацба баскыш тем1рд1 отка кыздырганда
оныц туи кызгылт-шие туей болганда бфнеше секунд кана устап
оасады. Тацбалагыш тем ip керекп мелшерде кызбаса, малга тацбаны
бфнеше рет кайталап басуга тура келедь Соцгы эрекеттер малдыц
теР1 ас™ кабатына кеп зиянын тилзш, соцы абцесс ауруына апарып
согуы эбден мумкш,
Жылкыныц тацба басатын жерш алдын ала мукият кырып тастап
96 -ты спиртпен тазартып сурту керек. Азыктандырылган, суарылган
жэне жацбыр астында су болган жылкыга тацба салуга тиым салынады. Тацба салудыц «ыстык» 9flici «салкынга» Караганда б1ршама
кемшшктермен ерекщеяшед!. Мысалы, кеп жагдайда тацба жылкыга
айкын болып туспейдо, тацба басу малга ауыр болып тиещ жэне де
184
оныц еш мдш лне эсер е т /i ьщтимал, TepiciHiH сапасын темендетедк
Тацба басудыц салцын ddici. Бул эдю жылкыга айтарлыктай
ауыртпалыгын тигазе коймайды жэне денесше жаракат тугармейдь
Тацба баскан кезде гистологиялык, курамына, физиологиялык кызметше жэне оныц курылымына Kepi эсерш типзбейдк
Тацба басудыц «салкын» aaici кезшде жылкыныц денесше минус
196° децгейшдеп суытылган азотка батырылган металл тацбалагыш
басылады. TeMeHri децгейдеп температура торшадагы пигментгщ
кызметше Kepi эсерш ти п зт, ак жуннщ ecyiHe жол бередь
Жылкыга тацба басу кезшде арнайы болаттан жасалган тацбалагышты колданады. Оныц ушында HeMip салатын орын болады.
Нем1рлердщ колем!: б ш к тт - 40 мм, eHi -25 мм, калыцдыгы - 2 мм
болып келедь
Жылкыларга тацба басуга арналган куралдьщ eKi T y p i бар: 6 i p i
жас толдерге (кулындарга) арналган ПТЖ-3, e K iH iu ic i ересек
жылкьшарга ПТЖ-4. Тацба басу жумыстарын жылдамдату ушш
шаруашыльщта осындай куралдардыц б1рнешеушщ болтаны жон.
Мэселен, 6ip тацба баскышта HOMip, екшннсшде малдьщ туылган куш
мен жылы, уппнцпсшде шаруашылыктыц ез белпс1 болуы керек.
Жылкыга басылытын тацба оныц денесше айкын T y c y i ушш,
тацбалайтан жылкыны кимылдамайтын етш терт аягын байлап
немесе расколга мыктап 6 e K iT in , мумюцщгшше жылкыныц аяктарын
буып жаткызып койып, тацбалайтын жерш кырыктык машинасымен
немесе арнайы купер кайшысымен тазартып кыркады.
Тацба басар алдында тацбалык орынды араластырган 96,0%-дык
спирт-ректификатпен тазартады. Жумысты жещлдету ymiH Щрден
денесше уш белпш (HOMipi, туылган жьшы, шаруашылыктыц белпЫ)
баскан дурыс. Ыдыстагы азоттыц тез буланбауы ymiH оныц какпагын
тацбалау кезшде жауып отыру керек.
Тацбалагыштыц ушындагы нем1рлер жиынтыгы суйык азотта 2-3
минут, ал малдьщ денесшде 25-30 секундтай туруы керек (сака
малдарда 40-50 сек). BipHeuue куннен кешн тацба басылган жершщ
жуш Tycin, орнына Tycci3 акщыл жундер еседо. Мундай тацба
(басылган) алыстан айкын Kepi недь
Жылкыларга тацба басу кезвде тацбалаушы ецбек каушиздшгш
ecKepreHi жен: устше халат, колына колгап, кезше арнайы кезщщрйс
KHiyi керек.
Жылкьшарга тацба басудыц Heri3ri максатымен танысып жэне
оныц тэсвдершщ эдютемелнс нускауын окып-уйренгеннен кейш
185
студенттерге келес1 тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1.
Жылкыларды тацбалаудыц жогарыда аталган ею эдшн де
мукият окып шыгып, дэптерге T y c i p i n алу.
2.
Жылкылардьщ кесюн-суретшен (контурына) оньщ кай
жерше тацба басылатынын KopceTin, оган . керект1
белгшерд! Tepin дайындауга уйрету.
3.
Томенде бершген жылкылардьщ кескш-суреп (контурына)
бойынша б1рнеше жылкыларга тацба басып керсетш, #
жаттыгу кажет:
а) туылган жылы-2007, 2008,2009, ... 2013, 2014, 2015,
2016, 2017 жж.
б) кезеюп HOMipi-3, 9,13, 29, 31, 37, 40, ... 63, 75, 91, 92 ...
т.с.с.
в) шаруашылык белпа “С”, “К”, “ЖЗ” “ЖФ” “АК”
“ЖШС”, “ЖШ”, ... т.с.с.
’
’
Бакылау сурактары: Жылкыларды тацбалаудыц максаты неде?
Жылкы тадбалаудыц кандай эд1стер1 бар? Жьшкы тацбалаудыц
«ыстык» 9дхс1 Жьшкы тацбалаудыц «суык» ЩЩ. Тацбаны жылкы­
ныц кай жагынан басады?
Ж иырмасыншы такырып
Ж ылкыныц тукыммал кггабымен жумыс ктеу TapTi6i
Саб акты ц максаты: Студенттерге асыл тукымды жылкылар
т1ркелген мемлекетпк ютаптардыц максаты мен мацызын тусшдпру
жэне онымен жумыс icrey тэртЁбш уйрету. Бершген тапсырмаларды
орындау.
Эдктемелж нускау. Лабораторилык-тэж1рибелш сабактарда
студенттер мемлекеттж асьш тукымды жылкыларды TipKey (МТК)
ютабымен танысудан бастайды, жылкылардьщ шеж1ре кестесш жасау
жэне оны корытындылау ушш, жылкы шаруашылыгындагы ец кеп
шыгарылган Орловтыц жэне Орыстыц желкгп жылкьшарынын
тукыммал ютаптары тацдап алынады. Жeлicтiлep шеж1рес1нде
жылкыныц жеке атынан баска МТК штабы бойынша HeMipiH (атыныц
алдында) керсетед1, сонымен 6ipre 1600 м кашыктыктагы керсеткштершщ рекордын жэне туылган жылы мен шаруашылыгы
бершедь Тукыммал штаптарымен жумыс icTey барысында пайдала186
нылатын курадцар: эдктемелк нускау, асыл тукымды ж атсп (орлов,
орыс) жылкы тукымдары пркелген мемлекетпк ютаптар (орлов-ХХП
том; орыс-ХХП том).
Тукыммал кпабынын жылкы тукымдарын жаксарту
жум ыстарындагы манызы. Асыл тукымды малдарды иркейтш
мемлекетпк ютап - мал тукымын асылдандыру жумыстарын
журпзудеп кaжeттi куралдардьщ 6ipi. Мундай ютап нактылы 6ip мал
тукымы бойынша шыгарылады. Онда асыл тукымды мал ocipeTiH
шаруашылыктардын жепспктер1 мен озат тэж1рибелер1 баяндалады.
Жылкы тукымдарын асыдцандырудын Heri3ri максаты - ecipuiin
отырылган асыл тукымды жылкыны одан api жетщщрт, сурыптау
мен жуптау эд1стер1 аркылы онын тукымдык сапасын арттыру. Асыл
тукымды жылкылардын мемлекетпк пркеу кггабын шыгармайынша,
жьшкы шаруашылыгындагы тукым жаксарту жумыстарын жоспарлы
турде журпзу мумкш емес.
Тукыммал кггаптары жылкылардьщ шыгу TeriHiH шеж1ресш
KepceTin, оларды жуптау жумыстарын журпзудеп кажетп Heri3ri
мэл1меттер беред1 жэне асыл тукымды жылкы ecipy жумысын
жоспарлау ушш пайдаланылады.
Жылкылардын тукыммал кггабына ж&исп тукымындагы жылкылардын келеа мэл1меттер1 юреда: жеке HOMipi, койылган аты-жеш,
Typ-Tyci, жынысы, туылган жылы мен жер1, 1600 немесе 2400
метрдеп каркындылыгы (минутпен жэне секундпен), сьшалган жер1
жэне уакыты, сынак нэтижеа, кермелерге катысуы, ата-теп (экеа,
uiemeci, атасы, эжеа), непзп дене елшемдер^ бонитировкалау
нэтижелер1 (ата-теп жэне ra n i, елшемдерь экстерьер!, жумые Ka6iлеттш п, урпагыньщ сапасы), класы, етюзшген уакыты, экстерьершщ
кемшшктер1, тукым жаксарудагы кызметтер1 (айгырда: шагылыскан
жылы, орны, биеге Tycyi, оныц шпнде каншасы буаз болды жэне
кулындады; биеде: шагылыскан жьшы жэне орны, тур-тус1, жынысы,
купындарыныц аты-жеш жэне олардьщ экесшщ аты-жеш).
Жьшкьшардыц ец алгашкы тукыммал кггабын агылшындар XVII
гасырдын ортасында тазаканды MiHic жылкыларына арнап Англияда
шыгарган. Ресейдеп бхрший тукыммал ютабы агылшынныц таза­
канды MiHic жылкылары бойынша 1834 жылы шыгарылган.
Бугшп тацда бйдщ eлiмiздe мемлекетпк тукыммал кпабына уш
жастан аскан асыл тукымды жэне будан айгырлар мен биелер жазылады. Олардын жогаргы кластары элита немесе I класс болуы керек,
ал Keft6ip жагдайда шыгу Teri II класка жататын, 6ipaK тукымдык
187
сапасы бар жылкылар да жазылады. Тукыммал ютабына жазалатын
жылкыньщ шыгу тепнщ терт сатысы белгш болуы тшс. Жылкы­
ларды мемлекетпк тукым мал ютабына жазар алдында, айгырлардьщ
урык сапасы тексершед1, ал биелерд1 жазу ушш онын б1рнеше
урпактары болуы кажет.
Ет жэне сут ешмдерш ецщру ymiH есгршетш жьшкы
тукымдарынын шййщ дон жьшкысыньщ 6 мемлекетпк тукыммал
кпабы (1952-1980 жылдары) жарыкка шыкты. Б1здщ Республикамызда шыгарылган костанай жылкысы женшдеп тукыммал ютаптыц
6ipiHiui томы 1956 жылы, еюнип томы 1975 жьшы, ал кеипм *
тукыммал
1988 жьшы
басылып шыкты, сонымен катар Казакстанда араб тукымды
жылкылардын 6ipiHiui томы 2006 жылыдазаканды жьшкьшардьщ
томы шыкты.
Асыл тукымды жьшкьшардьщ мемлекетпк TipKey ютабын (МТК)
осы уакытка дешн Кецес одагыньщ (каз1рп ТМД) ауыл шаруашылык
миниспрлт шыгарып келдг Мысалы, желюп жылкылардыц Ka3ipri
уакытта асыл тукымды жылкыларды мемлекетпк пркеу ютабыныц
орлов жылкысыныц 12 томы жэне орыстыц желгор тукымыныц 12
томы шыгарылган. Тукыммал ютабында эр асьш тукымды
жылкыларга жеке нем ip бершедг Орыстыц желюп жьшкыларыныц
орлов тукымдарынан айырмашьшыгы, оныц жеке нешршщ алдьша
нел (0) цифры жазылады.
44-кесте. Орлов жэне орыс жел1ст1 жылцы тщымдарыныц
айгырлары жазылган томдардыц нвмт ____________
МТК томыньщ
Айгырла
нем1рле
ыс
I
2-974
01-0936
III
975-2233
0937-02526
V
2234-3889
02527-04452
VII
3890-6130
04453-06547
6131-7225
06548-07433
XI
7226-8213
07434-07922
XIII
8214-8958
07923-08632
8959-9523
08633-09379
XVII
9524-9832
09380-09772
XIX
9833-10262
09773-010235
XXI
10263-10611
010236-010702
188
45-кесте. Орлов жэне орыс жел1ат жылцы тукымдарыныц биелер1
жазылган томдардыц немipi
МТК томыньщ
нем1рлер1
II
IV
VI
VIII
X
XII
XIV
XVI
XVIII
XX
ХХП
Биелер
орлов
1-1118
1119-2774
2775-4861
4862-8120
8121-10671
10672-11941
11942-13380
13381-14874
14875-15608
15609-16256
16257-17004
орыс
01-01206
01207-02664
02665-05284
05285-07946
07947-010643
010644-011749
011750-013308
013309-015435
015436-016615
016616-017841
017842-019044
Асыл тукымды жылкылардын мемлекетпк тфкеу ютабынын X
томына жазылган Аврора атты биенщ (орыстын ж елйт тукымы)
жазылу ynrici:
077952 Аврора, 2.25,2, Москва.
Кекшетау жылкы зауыты.
Торы, 1948 жылы Кекшетау жылкы зауытында туылган.
Экеск 4776 Камень (2602 Горизонт - 3065 Квадратура)
LUeiueci: 02677 Аза (174 Внук - 09 Азалия)
157,0-162,0-182,0-21,0; 8-8-5-6; 1 класс, 1954 ж.
1953, торы, ургашы, Виктория, 6263 Веселый Ухардан
1954, торы, еркек, Инстинкт, 05319 Истоктан.
Тукыммал ютабынын жылкы тукымдарын жаксарту жумыстарыньщ максаты мен манызын туашп, онымен жумыс 1стеу тэрпбшщ эдасйоемеддк нускауын окып-уйренгеннен кешн, студенттерге
келес!тапсырмаларды орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Тукыммал ютабынын томдарынын 6ipeyinae жазылган ж елит
жылкыларга жеке сипаттама жасау.
2. Тукыммал KiTa6biHbiH томына жазылган жылкыга жеке сипат­
тама жасаганнан кеШн, жылкылардьщ барлык тобынын келесi
керсетюштерш биометриялык ендеу аркылы есептеу.
а) орташа жэне елшемдерш
б) 1600 м-ri орташа каркындылыгы;
в) кластыгы.
Осы бершген мэшметтердщ барлыгын томендеп керсетшген
кестедеп yjiri бойынша орындау кажет.
46-кесте. Туцьшмап кшабына жазылган асыл туцьшды
жыпцылардыц зоотехникалык; сипаттамасы
Ата-
Дене елшемдер^ см
Мэл1меттер1 #
X
tf ’Е
Ё §
я
3ю
Р
•
х Ш
§ 1
<L> х
О.
<d
Н
О
«Г)
I
а
«<и
О.
класы
«ч
о
О)
2
1я
С
и
о
а
Э
X
м
?
•е
pH
*
1600 м
каркындылыгы
*
X 2X ео
>Н
3о 3а
cd Р
&X
кеуде орамы
Жьшкы Туган Тураты
жылы туй
№
МТК
атасы
Teri
Автор
Апогей
Тукыммал ютабыныц томдарыньщ б1реущце жазылган жешсп
жылкьшарга жеке сипаттама жасау ушш бер1лген тапсырмалардыц
варианттары:
1- вариант. VII Том. Айгырлар.
04467 - Автор, 04517 - Апогей, 04500 - Амулет, 04623 - Бим-бом,
04633 I Бобровый, 04661 - Буйный, 04742 - Вельбот, 04875 - Гектар,
04907 | Говор, 04912 - Горицвет, 04950 - Гребень, 04967 - Гугенот,
05007 - Демен, 05090 j Дупель, 05137 - Жрец, 05188 | Жеманный,
05119 - Жемчуг, 05144 - Забавный, 05339 - Знак.
2- вариант. IX Том. Айгырлар.
6131 - Абрикос, 6140 - Акробат, 6149 - Аргус, 6212 - Брелок, 6295
Волшебник, 6359 - Гуляр, 6421 - Житомир, 6545 - Каприз, 6683
Ласковый, 6690 - Легат, 6731 - Листопад, 6769 - Малахит, 6843
Набат, 6898 - Пеликан, 6957 - Порядок, 7009 - Результат, 7101
Теремок, 7212 - Штрум, 7219 - Эллипс, 7220 - Эскиз.
190
-
3- вариант. X Том. Биелер.
07952 - Аврора, 08249 I Бойкая, 08261 - Ботаника, 08277 - Брага,
08314 - Булава, 08326 - Буча, 08336 - Быль, 08386 - Венера, 08533 Выемка, 08536 - Выручка, 08558 - Гагара, 08591 | Гармония, 08605 Гвардия, 08667 - Гандола, 08904 - Дружина, 08917 - Европа, 08935 Жажда.
4 - вариант. XIII Том. Айгырлар.
07954 - Апогей, 08000 - Билл Гановер, 08056 1 Вопрос, 08148 Гривенник, 08224 - Изобар, 08322 - Лозунг, 08356 - Мститель, 08376 Негатив, 08407 - Оиут, 08456 - Перепел, 08471 - Подарок, 08540 Свиренный, 08551 - Тагор, 08600 - Убор, 08611 - Финиш, 08614 Холстомер, 08618 - Челн, 08622 - Шабаш, 08630 - Штрум.
5 - вариант. XV Том. Айгырлар.
8968 - Анод, 9025 - Браслет, 9079 - Гарем, 9126 - Дударь, 9131 Енот, 9140 - Жилет, 9145 - Загоск, 9181 - Искитим, 9244 - Краб, 9288 Лидер, 9314 - Маклер, 9369 - Первач, 9437 - Символ, 9465 - Терек,
9484 - Трубадур, 9493 - Удалой, 9510 - Характер, 9512 - Чиган, 9515 Шедевр, 9519 - Элексир, 9521 - Эпизод.
6 - вариант. XX Том. Биелер.
016617-Абрикоска, 016727 - Блесна, 016798 - Вискоза, 016935 Гончая, 017918 - Донка, 017024 - Егоза, 017042 - Жестянка, 017086 Золотистая, 017132 - Интрига, 017157 - Калина, 017259 - Лакомка,
017387 - Монета, 017411 - Находка, 017479 - Ориэтта, 017552
- Пижма, 017648 - Свирель, 017672 - Таблетка, 017774 - Уника.
7 - вариант. XXI Том. Айгырлар.
10268 - Апогей, 10287 - Биатлон, 10319 - Воркун, 10350 - Дозатор,
10387 - Злодей, 10395 - Изюбр, 10448 - Кумир, 10456 I Ландыш,
10503 - Мститель, 10512 - Неман, 10521 - Отлив, 10556 - Прибой,
10565 - Раздор, 10575 - Солист, 10581 - Трепет, 10592 - Утопист,
10598 - Хорал, 10603 - Чемпион, 10606 - Шантаж, 10608 - Эжектор.
017895
018229
Ивиса,
018607
8 - вариант. XXII Том. Биелер.
- Апатия, 017944 - Бездна, 018017 - Ватка, 018110 - Гаэта,
- Дарница, 018264 - Жертва, 018296 - Звездная Даль, 018315 018413 - Копейка, 018485 - Летчица, 018557 - Магнитка,
- Нагайка, 018677 - Орбита, 018741 - Поговорка, 018831 -
Рябина, 018833 - Сезия, 0188901 Тактика
Бакылау сурактары: Тукыммал штабы дегетм Ь не? Тукыммал
ютабыньщ мацызы. Тукыммал кггабына кандай жылкылар жазылады? Тукыммал ютабымен жумыс icrey тэрпбь Кандай жылкы тукымдарында тукыммал штабы бар?
Ж иырма oipinuji такырып
Аталык i3 генеологиясыньщ кестесш куру жэне оньщ
зоотехникалык сипаттамасын жасау
Сабактыц максаты: Студенттерге асыл тукымды жылкыларды
мемлекетпк пркеу кггабьшьщ деректер! бойынша аталык i3 генеоло­
гиясыньщ кестесш куруды жэне оньщ зоотехникалык сипаттамасын
жасауды окытып-уйрету. Бершген тапсырмаларды орындау.
Эдктемелш нускау, Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд1 жылкы шаруашылыгындагы асыл тукымды жылкы­
ларды мемлекетпк пркеу ютабыньщ деректер1 бойынша аталык i3
генеологиясыньщ кестесш куру жэне оньщ зоотехникалык сипат­
тамасын жасай бшуге уйрету. Сабакты журпзу барысында пайда­
ланатын куралдар: эд1стемел!к нускау, Орлов жэне Орыс желгсп
жылкы тукымдарына шыгарылган мемлекетпк асыл тукымды
жылкылар пркелген ютаптар (орлов желюп тукымы —22 томы).
Ж ы лкы ш аруаш ылыгындагы аталы к 1здщ мацызы. Аталык
i3 деп - корнекп 6ip айгырдан тараган (3-4 урпактан кем емес, ягни
балалары, немелер1, шеберелер1 жэне т.б.) шаруашылыкта пайдалану
касиеттер1 мен кешптер1 6 i p - 6 i p i M e H ортак байланыстагы багалы
урпактарын атайды.
«Аталык 13, —деп жазады профессор Е.А.Бонданов, — олардьщ
ортак касиеттершщ 6ip тектшгшщ мумюншшпн аныктайды.
Сондыктан, аталык 1здердщ мэнш жогалтып, тек аты гана калмас
ушш унем! колданып отыру керек».
Малды 6ip аталык i3re жаткызу ушш, ед алдымен, олардьщ
аталык 1зшщ щёгшй салушы айгыр мен кешптершщ ортак уксастыгын аныктап алады, онсыз аталык Щщ магынасы болмайды. Эр
тукымньщ ш ш де езшщ б1рнеше аталык 1здер1 болады, оларды
экстерьера жумыс кабшеттшп, шаруашылыкта пайдаланудагы ортак
белгшер бойынша айырады.
192
Мысал ретшде Орлов жел1сп жылкы тукымыныц 52-Барчук атты
айгырдын аталык 1зшщ генеологиясын келт1руге болады. 52-Барчук
1912 жылы туган, тур-туш 1 кара. Барин-Молодой мен Молниядан
туылган. Барчук ете каркынды (1600 м кашыктыкка - 2 мин 12 сек),
тулгасы ipi келген api салмакты аигыр, экстерьер1 дурыс калыптаскан,
6ipaK тулгасы ю ш кене, карапайымдау.
52-Барчук жылкы зауыттарында пайдалану барысында, ол езшщ
ете кернекп тукымдык айгыр екенш керсетп жэне артынан кептеген
багалы урпактарын калдьфды. Оныц 13 кулыны мен 22 HeMepeci
зауыттык пайдалану багытын алды, ал ургашы кулындарыныц
Kenminiri эр турл1 жылкы зауытгарыныц аналык уялары мен
топтарыныц непзш салушы курамын курды. 52-Барчук-кулындарыныц imiHfleri ец каркындысы Мех атты айгыр болып саналады,
оныц 1600м кашыктыктагы каркындылыгы 2.06,1., тагы да сэтп
туган баласыныц 6ipi Додырь (2.20,2.) атты торы айгыр. Додырь
ёзМ ц артына ете багалы кептеген кернекп айгырлар калдырды,
олар: Талантливый (2.03,4.), Жест (1.59,6.), Полтавец (2.08,4.) жэне
Волнистый (2.09,3.).
Асыл тукымды жьшкыларды мемлекетпк т1ркеу кггабыныц
деректер1 бойынша аталык is генеологиясыныц кестесш куру жэне
оныц зоотехникалык сипаттамасын жасаудыц эдютемёМк нускауын
окып-уйренгеннен кешн, студенттерге кйцес| тапсырмаларды
орындау усынылады.
Тапсырма:
1. Жёйст! жылкылардьщ асыл тукымдыларын мёмлекеток TipKey
KiTa6biH пайдалана отырып, Орлов жeлicтi тукымындагы 52-Барчук
аталык шнщ эволюциясын теменде бершген схемага толтырып жазу.
52 Барчуктыц аталы к i3lfiiH эволюциясы
52-Барчук, 1912 жылы туылган, кара, каркындылыгы - 2.12.
Дене елшемдерк 166,0-168,0-186,0-23,0; элита
193
194
2.
52-Барчук аталык Шмйщ схемасын толтырганнан кешн, оныц
урпактарыныц дене елшемдер^ жумыс кабшеттшп мен кластарына
зоотехникалык сипаттама беру жэне биометриялык ецдеу журпзу
керек.
48 -кесте. 52-Барчук айгырыныц аталъщ Ынщ зоотехникалык;
сипаттамасы
Жылкылар
Айгыр
саны
Дене елшемдер^ см
*
з
ё
§
3
*
С
■
*5
ю
1
-а
я
О
U
.
я S
а»
~
U-
3S3
Iет
Ы
© hQ
£«и §cd
CL
:*s
О
Б онитировкалау
к
А
9К
яо.
о
*
ja
C
J
и.
и
к
класы
U
3
т
р« 5 а.
ссс
©а
ЙС
2 К
с
а
О
о
j. cd
о
о
и Н
VO Ои
а
з
>к5 К
е;
сXв
&
1Г)
Непзш
Кулындары
HeMepenepi
Шеберелер1
Шепшектер1
Нфменелер
3. 52
Барчук атты айгырдын аталык i3iHe зоотехникалык
сипаттама беру жэне онын непзп керсетюштер1 (жумыс кабшеттшп,
дене елшемдерц класы) аркылы аталык i3 генеологиясына талдау
жасау. Алынган деректерге биометриялык ендеу журпзу керек.
Бакылау сурактары: Аталык i3 дегешм1з не? Аталык 1здщ
тукым жаксарту жумысындагы манызы. Аталык
зоотехникалык
сипаттамасы калай жасалады? Аталык i3flin генеологиясы дегешм1з
не? Кандай аталык вдщ генеологиясын бшеацдер?
Ж иырма екЬ|Ш1 такырып
Аналык Vя эволюцинсынын ксстесш куру жэне оныц
зоотехникалык сипатамасын жасау
Сабактыц максаты: Студентерд! асыл тукымды жылкыларды
мемлекетпк TipKey мтабынын деректер1 бойынша аналык уя
эволюцисынын кестесж куруды жэне оныц зоотехникалык
сипаттамасын жасауды окытып-уйрету. Бершген тапсырмаларды
орындау.
Эд 1стемелж нускау. Лабораториялык-тэж1рибел1к сабактарда
студенттерд1 жылкы шаруашылыгындагы асыл тукымды жылкы­
ларды мемлекетпк пркеу кггабыныц деректер1 бойынша аналык уя
эволюциясыныц кестесш кура бшуге уйрету. Сабакты журпзу барысында пайдаланатын куралдар: эдостемелж нускау, орлов жэне орыс
желюп жылкы тукымдарына шыгарылган асыл тукымды жьшкы­
ларды мемлекетпк TipKey кпаптар (22 том).
Ж ы лкы шаруаш ылыгындагы аналык уянын мацызы. Отандык жэне шетелдж жылкы шаруашылыгы тарихынын ManiMerrepi
бойынша асыл тукымды жылкыларды шыгару ymiH тек атасынын
гана емес, сонымен 6ipre анасыныц да шыккан аргы TeriHiH косар
улес1 бар. Сондыктан, зауыттык тукымдарды жетщщру максатында
олардьщ аталык 1здер1мен катар аналык уялардын да манызы зор.
Аналык уя деп - дербес 6ip аналыктан алынган, ягни ургашы
кулындары, немерелер1, шебере кыздары, шепшектер1 аркылы жэне
одан 3pi да тараган урпактар Ti36eriH айтады.
Аналык уя тек 6ip-eKi шаруашыльщ аралыгында гана курылады.
Эр асыл тукымды шаруашьшыктардын ез аналык уялары болады.
Шаруашылыктагы аналык уяларды курудын нэтижесшде осы уялар­
дын биологиялык ерекшелштер1 ашылады жэне селекцялык жумыстарды журпзусц жедшдетедь
Мысалы, орлов жэне орыс желнШ жылкы тукымдары еаршетш
Кекшетаудагы №47 жылкы зауытында биелерд1 урпактарынын
кaжeттi тукым куалаушылык касиеттер1 бойынша узджаз сурыптау
нэтижесшщ непзшде жеке ез аналык уялары шыгарылган. Сондык­
тан, зауытта мынадай ез аналык уялары калыптаскан: Орыстын
желют1 жылкы тукымдарынын биелерщде Венераньщ, Бровканьщ,
Сильваньщ, Доляньщ; Орлов жешсп жылкы тукымдарынын биелеР'нде Ракетаньщ, Льдинканыц, Вернаяньщ жэне т.б. Зауыттагы ен ipi
аналык уя Венера атты биенш болып саналады.
Венера 1922 жылы туылган, тур-туе! - жирен. Зверь мен Долинадан туылган. Венера ipi келген, салмакты, суйектер1 жаксы жетшген
жэне жаксы суттшпмен айкындалады. Аналык уяньщ Heri3iH салушы
Венера атты биенщ бул касиеттерш урпактары иелендь Осы аналык
уянын барлык
конституциясы тыгыз, денсаулыктары
жаксы, е\пршец, телшш жэне сутп.
Асыл тукымды жылкыларды мемлекетпк TipKey ютабыныц
деректер} бойынша аналык уя эволюциясыныц кестесш куру жэне
оныц зоотехникалык сипаттамасын жасауды окып-уйренгеннен кешн,
студенттерге ттш тапсырмаларды орындау усынылады.
196
Тапсырма:
1. Теменде бершген мэл1меттерд1 пайдалана отырып, орыс желют!
жылкы тукымыныц Heri3iH салушы 01443 - Венера атты биенщ
аналык уясыныц эволюциясын куру.
2. 01443 - Венера атты биенщ аналык уясы
Typ-Tyci: жирен
1922 жылы туылган
Экеск 0361 Зверь
Ulenieci: 0335 Долина
Каркындылыгы: 2.28,5
Дене елшемдерк 157,0-157,0-195,0-20,5
Класы: элита
1. Пучина, жирен, 1960 ж. туылган, (Волна-Планер), 2.14,1. (161,0-162,0-183,0-20,0)
2. Жигалка, кек, 1963 ж. туылган. (Вежливая-Жерд), 2.21,6. (163,0-164,0-187,0-20,5)
3. Версия, кара, 1930 ж. туылган. ( Венера-Эскандрон). 2.26,2. (155,0-160,0-183,0-20,5)
4. Вечеринка, кара, 1935 ж. туылган. (Венера-Эскандрон). 2.32,4. (160,0-162,0-184,0-20,5)
5. Женственная, кара, 1953 ж. туылган. ( Ваза-Жетон). 2.22,4. ( 164,0-166,0-190,0-20,5)
6. Жерлица, кара, 1945 ж. туылган. (Вакханка-Жетон). 2.23,4. (161,0-159,0-182,0-20,5)
7. Жансуя, кара, 1957 ж. туылган. (Ваза-Жетон). 2.12,6. (159,5-158,0-184,0-20,5)
8. Жора, кок, 1957 ж. туылган. (Инерция-Жетон). 2.40. (152,0-153,0-179,0-20,5)
9. Изумительная, торы, 1955 ж. туылган. (Варма-Исток). 2.23,2. (165,0-167,0-191,0-20,5)
10. Первая, кок, 1959 ж. туылган. (Варма-Исток). 2.17,1. (159,0-163,0-182,0-20,0)
11. Журба, кара, 1942 ж. туылган. (Ветва-Жетон). 2.19. (160,0-167,0-183,0-20,0)
12. Влада, торы, 1964 ж. туылган. (Женственная-Внук). 2.23,4. (159,0-165,0-186,0-20,0)
13. Жайса, кара, 1979 ж. туылган. (Жертва-Лоу Гановер). 2.13,7. (161,0-163,0-189,0-20,0)
14. Идея, жирен, 1930 ж. туылган. (Вишневка-Исток). 2.25. (154,0-155,0-187,0-19,0)
15. Жерлянка, кара, 1927 ж. туылган. (Ветва-Жетон). 2.15. (162,0-162,0-185,0-19,5)
16. Жертва, кара, 1967 ж. туылган. (Жансуя-Камень). 2.13. (162,0-162,0-185,0-19,5)
17. Ваза, кара, 1932 ж. туылган. (Виргиния-Макбет). 2.21,6. (158,0-161,0-184,0-21,5)
18. Перлина, кара, 1967 ж. туылган. (Первая-Порль). 2.15. (162,0-162,0-185,0-19,5)
19. Виргиния, кара, 1929 ж. туылган. (Венера-Эскадрон). 2.21,6. (155,0-158,0-188,0-20,0)
20. Внучка, каракер, 1967 ж. туылган. (Вироза-Камень). 2.22,7. (162,0-163,0-182,0-20,0)
21. Возница, кара, 1985 ж.туылган. (Ветка-Парнас). 2.12,7. (161,0-163,0-189,0-20,0)
22. Вольная, торы, 1969 ж. туылган. (Вамба-Камень). 2.23,7. (157,0-157,0-180,0-19,53)
23. Важная, кара, 1961 ж. туылган. (Выемка-Лужок). 2.12,7. (159,0-161,0-189,0-20,5)
24. Вольница, кара, 1953 ж. туылган. (Вселенная-Набег). 2.17,6. (159,0-163,0-187,0-20,0)
25. Валюта, жирен, 1975 ж. туылган. (Вольная-Погремок). 2.16,1. (161,0-163,0-188,0-20,0)
26. Ивиса, кара, 1967 ж. туылган. (Интервенция-Правнук). 2.15. (162,0-162,0-185,0-19,5)
27. Ипотека, жирен, 1976 ж.туылган. (Изида-Брасс). 2.21,8. (162,0-163,0-185,0-20,0)
28. Ворсинка, торы, 1957 ж. туылган. (Виолетта-Правнук). 2.19,9. (159,0-163,0-187,0-20,0)
29. Изида, торы, 1954 ж. туылган. (Изольда-Альбом). 2.20,4. (157,0-160,0-186,0-20,0)
30. Вариация, кек, 1983 ж. туылган. (Внучка-Веньтиль). 2.15,6. (152,0-163,0-183,0-19,0)
31. Выскочка, торы, 1965 ж. туылган. (Выставка-Альбом). 2.14,2. (156,0-163,0-183,0-20,0)
32. Возлюбленная, кара, 1966 ж. туылган. (Ветка-Ветрогон). 2.13,2. (161,0-163,0-186,0-20,0)
33. Виола, кара, 1979 ж. туылган. (Вика-Вымысл). 2.14,3. (163,0-164,0-185,0-20,0)
34. Верба, кара, 1941 ж. туылган. (Ваза-Ветрогон). 2.16,3. (160,0-161,0-188,0-20,5)
35. Вироза, кара, 1956 ж. туылган. (Витрина-Пролог). 2.34. (156,0-160,0-186,0-20,0)
36. Жемчужина, торы, 1967 ж. туылган. (Жерлица-Елец). 2.15,3. (158,0-159,0-181,0-19,0)
; :йУ"
-
V
V ' 1. ’. ' :л--". ■"
197
И .-
37. Всадница, жирен, 1976 ж. туылган. (Вага-Игрок). 2.14,9. (163,0-165,0-187,0-20,0)
38. Вежливая, кек, 1954 ж. туылган. (Вузовка-Вентиль). 2.15,6. (152,0-163,0-183,0-19,0)
39. Вискоза, кара, 1966 ж. туылган. (Воля-Правнук). 2.19,7. (159,0-160,0-182,0-20,5)
40. Веста, кара, 1951 ж. туылган. (Вирша-Транзит). 2.21,1. (157,0-157,0-175,0-19,0)
41. Инда, жирен, 1976 ж. туылган. (Пучина-Ифок). 2.12,1. (163,0-166,0-189,0-20,0)
42. Воспитательница, кек, 1946 ж. туылган. (Ветва-Плешер}. 2.25. (155,0-156,0-160,0-18,5)
43. Вселенная, торы, 1938 ж. туылган. (Вишневка-Камень). 2.22,6. (157,0-161,0-195,0-20,5)
44. Виница, кара, 1963 ж. туылган. (Варшавянка-Пароль). 2.18,8. (158,0-163,0-183,0-20,5)
45. Желательная, кара, 1966 ж. туылган. (Железная-Плешер). 2.17,7. (159,0-160,0-182,0-20,5)
46. Жажда,акбоз, 1978 ж.туылган. ( Жемчужина-Лоу Гановер). 2.13,1. (164,0-163,0-188,0-20,0)
47. Жрица, акбоз, 1973 ж. туылган. (Жигалка-Лоу Гановер). 2.13,1. (163,0-163,0-190,0-20,0)
48. Виолетта, кек, 1941 ж. туылган. (Виргиния-Транзит). 2.24,3. (152,0-156,0-174,0-18,5)
49. Ирена, жирен, 1966 ж. туылган. (Вспышка-Идеал). 2.18,2. (159,0-160,0-185,0-20,5)
2. 01443 - Венера атты биенщ аналык уясына зоотехникалык
сипаттама беру жэне оньщ непзп керсетюштер1 (жумые кабшеттшш,
дене елшемдер1, класы) аркылы аналык уясына талдау жасау кажет.
01443 - Венера атты биенщ аналык уясыныц эр урпактарына, мэселен
ургашы кулындарынан, ургашы немересшен, ургашы шепшектершен
жэне ургашы неменесшен жиналып алынган деректерге болек-белек
биометриялык ендеу журпзу керек.
49 -кесте. 01443 - Венера атты биенщ аналык, уясыныц
зоотехникалык, сипаттамасы
ене елшемдерц см
Я
#ч
яВ
3
SJ
Непзшсалушы
Ургашы
ындары
Ургашы
немерелер1
Ургашы
шеберелер1
Ургашы
шепшектер1
Ургашы
неменелер1
198
Щ
ш
м
нО
X
О03
Я
нц
J2
о
с*
*
3.
01443 - Венера атты биенщ аналык уясындагы урпактарыньщ
(кыздары, п=5; немере кыздары, п=16; шебере кыздары, п=26; немене
кыздары, п=26) арасындагы дене елшемдер1 мен каркындылыгынын
орташа корсетюштерш шыгарганнан кешн, онын айырмашылыктарынын кай урпагынын кыздарьшда жогары екендтн зоотехния
тургысынан айкындап белгшеу кажет.
Бакылау сурактары: Аналык уя дегешм1з не? Аналык уянын
тукым жаксарту жумысындагы манызы. Аналык уянын Heri3ri
корсетюштерг Аналык уянын зоотехникалык сипаттамасы калай
жасалады? Кандай аналык уянын эволюциясын бшеЫндер?
Ж иырма ушшин такырып
Камералык бонитировка жасау
Сабактыц максаты: Студенттерге асыл тукымды жылкыларга
камералык бонитировка жасауды окытып-уйрету. Бер1лген тапсыр­
маларды орындау.
Эшстемелж нускау. Лабораториялык-тэж1рибелж сабактарда
студенттерд1 асыл тукымды жылкыларды бонитировкалау (1979 жыл)
нускауын пайдалана отырып, жылкы шаруашылыгындагы асыл
тукымды жылкыларды мемлекетпк пркеу ютабыньщ деректер*
бойынша камералык бонитировка жасай бшуге уйрету. Сабакты
журпзу оарысында пайдаланатын куралдар: эдютемелш нускау,
жылкыларды бонитировкалау нускауы (1979 жыл), асыл тукымды
жылкыларды мемлекетпк пркеу ютаптары.
Ж ылкыларды бонитировкалаудыц мацызы. Ж ергшкп жэне
зауыттык жылкыларды бонитировкалау эр жыл сайын кузде караша
айында етюзшедь Жылкыларды бонитировкалаудын Heri3ri максаты,
олардьщ кешендш керсетюштер1 ооиынша асылдандыру жумыстарыньщ жолдарын аныктау, кластарга белу жэне шаруашылыктагы
пайдалану багытын белгшеу.
Асыл тукымды жылкыларды бонитировкалау нускауынын
эдостемелк непздер1мен танысканнан кейш, тукыммал ютаптарынын
деректер1 бойынша теменде бершген орлов жэне орыс жел1сп
жылкыларынын мэгпметтерш пайдалана отырып, оларды камералак
бонитирокадан втюзш, белгш 6ip класка жаткызу керек, бул уипн
студентке келеа тапсырмаларды орындау усынылады.
199
Тапсырма:
1.
08436 Ветва, кара, 1940 жылы Кекшетау жылкы зауытынд
туылган. Осы шаруашылыктьщ меншцтнде.
0 K e c i: 1150 Ветрогон (91 Бор-1281 Калькирия).
Uleuieci: 01443 Венера (0361 3верь-0335 Долина).
Дене елшемдерк 154,0-158,0-184,0-20,0; 1948 ж.
Ветва орыстьщ ж е л к т жылкы тукымына жатады. Таза тукымды,
тукымдык r a n i жаксы дамыган. Кездесетш кемии л iKTepi: бакайлары
TyciHKi, аяктары маймак, грифель суйектер1 eciHKipen кеткен,
шоктыгы ушюрлеу, кеудеа тарлау. Эксерьершщ баска мушелершщ’
тулгасы
жумые
берген телдер1:
I
Q
А С
945
жыл,
кара,
еркек
кулын
кулын,
--------------------------------- 5
Вексель,
A
2.23.1
класс
J L I O
l I W
a n
.
5005Крымнан
кулын
фа, еркек кулын, Второй, 2.3<
1948 жыл, торы, еркек кулын
1949 жыл, кысыр
1р ц жыл, торы, ургашы кулын, Пастушка
1 класс 5561 Планердан
1951 жыл. кара, ургашы кулын, Инерция, 2.16 элита 5519 Истоктан
1952 жыл, кара, еркек кулын, Журба, 2.19.
элита 0688 Жетоннан
1953 жыл, кара, еркек кулын, Ирбит, 2.18.
1 класс 5519 Истоктан
1954 жыл, торы, ургашы кулын, Жеманница 1 класс 06882 Жетоннан
1955 жыл, торы, еркек кулын, Жолоб
1 класс 06882 Жетоннан
1956 жыл, кара, ургашы кулын,Жерлянка,2.09. элита 06882 Жетоннан
1957 жыл, еркек кулын, Жорнов, 2.23.
1 класс 06882 Жетоннан
2.
011028 Жеслава, акбоз, 1954 жылы Кекшетау жылкы
зауытында туылган. Осы шаруашылыктьщ мениппнде.
Экесй 2865 Сухум (2132 Улов-2488 Свирь).
IHeuieci: 0489 Жанетта (04442 Транзит-03556 Жестокая)
Дене елшемдерк 158,0-161,0-183,0-19,5; 1960 ж.
Жеслава орыстыц желтел жьшкы тукымына жатады. Асыл
тукымды, тукымдык rani жаксы дамыган. Кездесетш кемшшктерк
тулгасы карапайымдау эЫ узынпяу ШеУйй!
тулгасы
жетшген. Жылкы зауытында 1973 жылга дейш жумые ютедг
Сондагы берген телдерк
•
Л
—
кулын
, raacc ветрогоннан
1959 жыл. кысыр
200
1960 жыл. торы, ургашы кулын, Багровая
элита 3942 Багрецтен
1961 жыл. торы, еркек кулын, Багровый
элита 3942 Багрецтен
1962 жыл. торы, ургашы кулын, Калабрия
элита 4776 каменнен
1963 жыл. кысыр
элита 3942 Багрецтен
1964 жыл. торы, еркек кулын, Баловень
элита 3942 Багрецтен
1965 жыл. кара, еркек кулын, Вопрос
элита 6282 Вираждан
1966 жыл. кара, еркек кулын, возглас
элита 6282 Вираждан
1967 жыл. кара, еркек кулын, Вольт
элита 6282 Вираждан
1968 жыл. кара, ургашы кулын, Журдан
элита 6282 Вираждан
1969 жыл. кара, еркек кулын, Желанный Гость элита 6282Вираждан
1970 жыл. кара, ургашы кулын, Жнива
элита 6282 Вираждан
1971 жыл. кара еркек кулын, Верок
элита 6282 Вираждан
1972 жыл. кысыр
элита 6282 Вираждан
3.
015597 Вискоза, кара торы, 1969 жылы Кекшетау жылкы
заутында туылган Осы шаруашылыктыц менпигшде.
0Keci:O8268 - Колобок (07571 Гонный-011183 Коломбина).
Шешей: 10956 Вьюга (6282 Вираж -11023 Девятка).
Дене елшемдерп 164,0-171,0-184,0-20,5; 1976 ж.
Вискоза орыстыц ж етон жылкы тукымына жатады. Таза
тукымды, тукымдык т и т жаксы дамыган. Кездесетш кемшшктерк
басы ipiney, сауыры туйща, деней карапайымдау, узындау.
Экстерьершщ баска мушелершщ 6 t i i M i , конституциясы, тулгасы,
буындары жэне темперамент! жаксы жет1лген. Жылкы зауытында
1987 жылга дешн жумыс гстедц. Сондагы берген телдерк
1973 жыл. кек, еркек кулын, Виктор
1974 жыл. кара, еркек кулын, Верный
1975 жыл. кара ургашы кулын, Викторина
1976 жыл. кара, еркек кулын, Вынос
1977 жыл. торы еркек кулын, Камень
1978 жыл. кысыр
1979 жыл. торы, ургашы кулын, Ирида
1980 жыл. кара, ургашы кулын, Инрига
1981 жыл. кара, еркек кулын, Верон
1982 жыл. кара, еркек кулын, Верзет
1983 жыл. торы, ургашы кулын, Веселая
1984 жыл. торы, еркек кулын, Вольный
1985 жыл. кара, ургашы кулын, Выставка
1986 жыл. еркек кулын, Ветерок
1 класс Иркуттан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
1 класс Иркуттан
1 класс Иркуттан
1 класс Иркуттан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
1 класс Иркуттан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
элита 089947 Кленнан
4. 017862 Албания, торы, 1974 жылы Кекшетау жылкы
зауытында туылган. Осы шаруашылыктыц менпигшде.
Экей: 08325 Jloy Гановер (Стар С Прайд-Линда Дин).
Шешей: 01368 Амбиция (07769 0тпрыск-08048 Апатия).
201
Дене елшемдер1: 162,0-163,0-182,0-20,0; 1984 ж.
Албания орыстын желшп жылкы тукымына жатады. Таза
тукымды, тукымдык rani жаксы дамыган. Кездесетш кемшшктерк
денеа суйектшеу, тукымдык rani жаксы дамыган. Экстерьершщ
баска мушелершщ 6iiiM i, конститудиясы, дене курылысы, буындары
жэне темперамент! жаксы айкындалган. Жылкы зауытында 1996
жылга дейш жумыс ютедй Сондагы беоген т о л т т е п г
1981 жыл. торы, ургашы кулын, Афродита
элита 09675 Омулдан
1982 жыл. торы, ургашы кулын, Арифметика элита 09675 Омулдан
ЖЫЛ кысыр
элита 09675 Омулдан
984 жыл. кара, еркек кулын (элЫз туылган) элита 09962 Караганецтен
iqsm
Щ ЖЫЛ- К¥ЛЫН тастады
I! ! ! ЖЫЛ' КЫСЬф
1987 жыл- жиРен, еркек кулын, Айдас
элита 09962 Караганецтен
элита 09962 Караганецтен
элита 010049 Млечный
1988 жыл. жирен, еркек кулын, Акциз
элита 09675 Омулдан
оол ЖЫЛ' Т° РЫ’ ¥ргашы ЧР»ЫН. Активная
1990 жыл. торы, еркек кулын, Алгебра
элита 010066 Неапольдан
элита 010049 Млечный
■
элита 010066 Неапольдан
элита 010066 Неапольдан
элита 010066 Неапольдан
элита 010066 Неапольдан
элита 010049 Млечный
Путтен
Путтен
III
о ал
Путтен
оо<
1995
жыл- жиРен, ургашы кулын, Атлантика
ЖЫЛ' Т° РЫ’ СрКеК к¥лын>Аргумент
ЖЫЛ' КЗра ¥ргашы к¥ лын’ Афиша
ЖЫЛ‘ Т° РЫ’ ¥р1’ашы Ч » т . Магистр
жыл. кара, еркек кулын, Найда
Бакылау
сурактары:
Бонитировка
дегешм1з
не?
Бонитировканын непзп максаты. Ж ергш кп жэне зауыттык
жылкылардын
бонитировкалау
керсеткштерь
Камералак
бонитировка дегешшз не?
202
Емтихан сирактары
1.
2.
3.
4.
5.
Жылкы шаруашылыгынып Казакстан Республикасындагы манызы.
Жылкы шаруашылыгы саласыньщ Ka3ipri жагдайы.
Жылкы шаруашылыгынып непзп даму багыттары.
Жылкынын шыгу теп туралы непзп мэл1меттер.
Жылкынын жабайы туыстастары.
6. Жылкынын 03repyi жэне колга уйретшуь
7. Жылкыньщ тураралык будандары.
8. Жылкы
типтер! мен тукымдарынын езгерушдеп
элеуметпкэкономикалык жагдайлар мен табигаттын рель
9. Жылкы конституциясынын THirrepi.
Ю.Шаруашылыкта пайдалану багытына байланысты жылкы экстерьер!.
11 .Жылкы денеешщ 6iriMi, онын курылысы мен манызы.
12.Жылкы экстерьерш зерделеу тэсшдерк
13.Жылкы интерьер! жэне биологиялык ерекшелiKTepi.
14.Жылкынын жыныстык айырмашылыгы.
15.Жылкы ajunopi (журю).
16.Жылкы экстеръершде кездесетш акаулар мен кемшшктер.
17.Жылкы жасын Tic курылысы аркылы калай аныктайды.
18.Жылкынын Heri3ri дене елшемдер! жэне оны елшеудщ техникаеы.
19.Жылкынын Tip^eft салмагын аныктау ШШЙШр20.Жылкы дене курылысынын Heri3ri индекстер}, оны есептеудщ манызы.
21 .Жылкынын Typ-TycTepi мен белплер1, оньщ биологиялык манызы.
22.Жылкы тукымдарын классификациялау принциптерь
23.Жергиикп жылкы тукымдары.
24.Зауыттык жылкы тукымдары.
25.Далалык жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
26.Тау жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
27.Орман жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
28. MiHic жылкы тукымдарынын сипаттмасы.
29. MiHic-жегу жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
30.Желк™ жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
31 .Жегу жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
32. Ауыр жук тартатын жылкы тукымыньщ сипаттамасы.
33.Тазаканды MiHic жылкы тукымыньщ зоотехникалык сипаттамасы.
34.Костанай жылкы тукымыньщ зоотехникалык сипаттамасы.
35.Орлов жешей жылкы тукымыньщ зоотехникалык сипаттамасы.
36.Совет ауыр жук тартатын жылкы тукымдарынын сипаттамасы.
37.Жылкыньщ есш-енушщ (кебею) биологиялык ерекшел iKTepi.
38.Жылкы кушн аныктау тэсшдерь
39.Жылкынын жыныстык жейщя жэне онын шагылыстыру жасы.
40.Жылкы шагылыстыру тэсшдер! жэне айгырга жуктеме биелер.
41 .Жылкы шаруашылыгындагы шагылыстыру науканын уйымдастыру.
203
г-
/ Ж
:Ш■ I.
IH i
ч/.ъиенщ буаздыгы жэне кулындауы.
43.Биешц тусж тастауы, оныц профилактикасы.
44.Биелер мен кулындарды кутт-багу ерекшел1ктер1.
45. Кулындардын есш-жетшу заццылыктары.
46. Кулындарды енесшен айыру мерз1м1 жэне тэсшдерк
47.Жылкынын жумыс сапасыньщ KepceTKiurrepi.
48.Жылкынын жумыс кабшетше эсер етуип факторлар.
4У.ЖЫЛКЫНЫ мшгске, жук артуга жэне жегуге пайдалану.
50. Жумыс аттарын азыктандыру жэне кутт-багу.
51.Жылкынын жегу курал-жабдыктары жэне арбалары.
52.Жылкынын ер-токым турлер1 жэне олардьщ курылымы.
53.Бие сутш тагам ретшде пайдалану ерекшел1ктер1.
54.Бненщ жeлiн курылысыньщ ерекшелжтер1 жэне сут 6epyi.
55.Сауын биелерш тавдау тэсшдерь
56. Биенщ тэулнсшс сут еш м дш п калай аныкталады.
57.Биелерд1 сауу тэсшдерь
58 ^
; 1;
-
Ы -Р У -ы л ы гы н ы н ендарйтк формалары (туракты жэн
59.Кымыз жасау технологиясы.
60.Жылкы етшщ сапасы жэне еш м дш п.
61.Жылкыны жайып ceMipTy жэне бордакылау.
62. Етп жылкылардын ковдылык категориясы.
63.Жылкы ушасын бузу жэне оныц сорттары.
64.Теб|нд1 жылкы шаруашылыгыныц формалары.
65.Те6шда жылкыларды ecipy тэсшдер1.
66.Теб1нд1 жылкыларды жыл мезгшне байланысты Kyrin-багу
б гж ш к ы и ы н зауыттык тренинпа мен ипподромда сынаудьщ максаты.
ой. M ihic жылкы тукымдарынын зауьптык тренинпа.
69.Жел1ст1 жылкы тукымдарынын зауыттык тренинпск
70. Ауыр жук тартатын жылкы тукымдарынын зауыттык тренинпа.
/1 .жылкыларды ипподромда сынау тэртЩ.
72.Казакстандагы ат спортынын тарихи дамуы жэне каз!рп жагдайы.
73.Ат спортыньщ классикалык турлерь
74. Ат спортыньщ улттык турлерь
76 ж ™ ™ * 4™ ” " 4 “ Ьтда"дь1ру ж¥МЫСТаРЫнын максаты Men манты.
м«ы“
^
Я д а *
р Я
м вдтГ и ея
“ И ™ »™ »™
асылдандыру «умысынын макеты
78.Спорггык жылкы шаруашылыгындагы асылдандыру жумысынын
максаты мен мацызы.
79.Жылкы шаруашылыгындагы ecipy тэалдер1
80. Жылкы шаруашылыгындагы сурыптау мен «унтаудык Tactaepi.
I .Жылкыларды аталык 13ДеР1 жэне аналык уялыры бойынша ecipy
«2.Жылкыны бонитировкалаудьщ максаты мен мацызы.
204
83.3ауыттыц жылкыларын бонитировкалау KepceTKiiirrepi мен принциптерк
84.Жерплжт1 жылкыларды бонитировкалау K©pceTKinrrepi мен принциптерк
85.Жылкы бонитировкалаудагы экстерьердщ б т м ш сипаттау мен багалау.
86.Айгырлар мен биелерде урпагыньщ сапасы бойьшша багалау.
87.Жылкыны бонитировкалаудыц нэтижесш пайдаланудьщ максаты.
88.Жылкыны тацбалаудыц тэсшдер1 мен техникасы.
89.Жылкы зауыттары мен ипподромдардыц мацызы мен рель
90. Жылкы шаруашылыгындагы асылдандыру ece6i мен тукыммал
ютабынын манызы.
205
Паидаланылган эдсбисттср
1. Свечин К.Б. и др. Коневодство. М. Колос. 1984 -325 б.
2. Красников А.С. Коневодство. М. Колос, 1973 -312 6
С А л’ ПаРФенов Щ Коневодство. Учебник. СанктПетербург, Москва, Краснодар, 2004, -303 б.
188
5.' Л ^ ^ " А А
^ ^ ^ М^ ? ? - АГРОПРО№ВДа1' 1989, -281 б
лошадей. М., Колос, 1982, -345 б.
Ю
1980, -207 б.
w
«а
7. Красников С.С. Практикум по коневодству. М., Колос. 1977,
8
А С’’ Хотов В Х- Коневодство. М., МСХА, 1995,
9. Дуисембаев К.Ы., Бепмбетова Г.С. жэне т.б. Жылкы
шаруашылыгы. Алматы. АЗМИ, 1995, -82 бет
11
л99Г-238ЬбСПРаВОЧНИК Я ||1 Ш 1конн°му
‘ ‘'
* ЭНе * * - Я " ™ » ™ - Алматы, Кайнар,
3.'
f e «
! SlBlflЙЙИ Ш Ш
Кайнар, 2004.
----------туие
1989, -192 б.
14. Бепмбетова Г.С , Жушсов А.М. Жылкы шаруашылыгы. О ку
куралы. ATTMqtlt
1ол с _
15. Бобылыв И. Ветер в гриве. М., Планета, 1976, -217 6
In
П п п та п гж 1ППП
________ 1
О ж ,
______
’
’ ^ 1 '
фотографий
206
ИСХАН КАИР АТ ЖЭЛЕЛУЛЫ
ЖЫЛКЫ ШАРУАШЫЛЫГЫ
(оку куралы)
Подписано в печать 04.05.2009 г. Формат 60 х 84 1/16.
Объем 13,25 усл.печл. Тираж 100 экз. Заказ № 59.
Отпечатано в типографии «Нур-Принт»
Тел.: 298-75-89
I
Н М Н М И
ШвЯЯвШ I
нвн
И схан К айраm
Ж элелулы
И схан Ц айрат Ж элелулы Шыгыс Цазацстан облысы
Тарбагатай ауданы Ацсуат ауылында дуниеге келген.
1995-1997жылдары Цазац зац колледжт, 1997-2002 жылдары
Казак; Улттык; аграрлык; университеты
уздгк дипломмен тэмамдаган.
К ? YFA академиг1 Н.И. Нечаевтщ жетекшЩгшен алгашщы
болып Цазацстанда спорт жылцы шаруашылыгын зерттеди
K,a3ipai тацда К,Р Ауыл шаруашылыгы Минист1рлт "Мал шаруашылыгы
жэне Ветеринария " гылыми-endipicmiK орталыгыныц докторанты,
К,азац Улттык; аграрлык, университеттщ, академик Н. О. Базанова
атындагы физиология, морфология жэне биохимия кафедрасыныц
оцытушысы, ауыл шаруашылыгы гылымдарыныц кандидаты,
30-дан аса гылыми мащлалардыц авторы.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
13 685 Кб
Теги
3109, sharuashiligi, ishankh, jilkhi
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа