close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3196 jarmakin o.kh azamat khadiri

код для вставкиСкачать
б 81.2Каз
Ж31
ҚА ЗА Қ СТА Н Р Е С П У Б Л И К А С Ы Б ІЛ ІМ Ж Ә Н Е Ғ Ы Л Ы М М И Н И С Т Р Л ІГ І
С. т о р а й ғ ы р о в а т ы н д а ғ ы п а в л Щ ағ ^ е м л е к е т ^
М ИНИСТЕРСТВО 0 Б Р А 3 0 В А Н И Я И НАУКИ РЕСПУБЛИКЙ КАЗАХСТАН 1
п а в л о д а р с к и й г о с у д а р с т в е н н ь і й у н и в е р с и т е Л и м ^с і і т о р а й г ы р о в ^!
Ж арм акин О лж абай Қайкенұлы
Павлодар 2005
О
О.Қ. Жармакин
П авлолар
о? /г с » 3
//Ь
УДК 811.512.122
ББК 81.2 Каз.
Ж-31
О.Қ. Жармакин
Азамат қадірі - Павлодар, 2005 - 178 б.
І8ВЫ-9965-612-53-0
Бұл жинаққа филология ғылымдарының кандидаты, С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің профессоры Олжабай Қайкенұлы Жармакиннің әр жылдарда жарық көрген
мақалалары мен «Қазіргі казақ тіліндегі бүйрықты сөйлем» монографиясынан үзінді, сондай-ақ автордың өмірбаяндық ақпаратты
деректері енгізілген.
Жинақ көпшілік оқырман қауымға, ең алдымен тіл мамандары мен мүғалімдерге, оқушы жастарға арналған.
ІЗВИ-9965-612-53-0
О.К. Жаомакин
АЛҒЫСӨЗ
¥лты мы зды ң ұлағаттылығы оның парасатты да парықты,
білімді де білікті, өрелі де өнерлі, ұлықты азаматтарының игілікті
істерінің өміршеңділігіне байланысты.
Өмір мәніне немқұрайлықпен емес, өзінің де тағдырына жауапкершілікпен қарайтын ар-ұят, адамшылықтың қуатымен қаруланған пенде ғана адамзат әлеміндегі абзал істердің иесі бола алады. Көрегендіктің көрінісі ретінде руханияттықтың рахатын сіміріп,
әдемі ғұмыр кешіп, жаисаң жандар жаныңда жүргенде өмір мәні
V/
тереңдеи тұседі.
Алдыңда ұлылық пен даналықтың, ізгілік пен білімділіктің
шарайнасында жол көрсетер сәулелі ойы бар жандар тұрғанда гибратты мына өмірге ғашық болмай көр.
Осындай жақсы ойды дарытар, қуантып айтқызар сөздің
иесі, еселі еңбегін бағалар азаматтың бірі - Олжабай Қайкенұлы
Жармакин.
Үстаздық —ұлы іс. Тумысынан ұстаздық қасиеті бар Олжабай Қайкенұлы бар саналы ғұмырын ұрпаққа білім беру ісіне арнады. Білімділіктің биігі сөз өнері, тіл өнері болса, Олжакең - ұлтымыздың ұлы тілі - қазақ тілінің ескегін еркін ескен, орыс тілі мен
неміс тілінде сауатты да салмақты тіл қармаған білікті маман. Тіл
біліміндегі салыстырмалы әдісті қолдана отырып, қазақ, орыс,
неміс тіліндегі тілдік қолданыс ерекшелігін зерттеуде сүбелі істер
атқарды. Ана тіліміздің тағдырына бір азаматтай өзекті мәселелер төңірегінде ой қозғап, игілікті бастамалар бастауында болды.
Әсіресе, Павлодар облыстық Тілдер басқармасында мемлекеттік
тілдін жан-жақты қолданысқа түсу шарттарын айқындауда, оның
жүзеге асуында іс жүзінде қызмет жасады. Ең бастысы, Олжабай
Қайкенұлы - білікті жетекші. Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтында шетел тілдері кафедрасының іргетасын өз қолы-
Азамат кадіпі
__________________________________________________
мен қалап, 25 жылдай басқарып, ауыл, қала мектептеріне ғылыми
- әдістемелік біліктіліғі жоғары неміс тілі мұғалімдерін дайындауда алдына жан салмады. Өзіне де, өзгеге де талап қоя білетін, аталмыш мамандықтың қыр-сырын меңгеруге үлкен ден қоя білген
үлкен жүректі педагог.
Халық ағарту ісінің дамуына және жаңа технология арнасында білім беру ісінде айрықша еңбек етіп жүрген Олжабай Қайкенүлы Жармакин шәкірттеріне, облыс, қала ұстаздарына, әріптестеріне дәріс беріп, ақыл айтуын еш тоқтатпаған адам. Ол - әрқашанда
іздену үстінде жүретін, жаңашылдыққа жаны жақын маман.
Олжабай Қайкенұлы Жармакин - облыс көлемінде өткізіліп
жүрген түрлі мәдени шаралардың өз деңгейінде өтуіне барынша
ат салысып, өзі соған қоян-қолтық қатысып жүрген қоғам қайраткері. Қоғамымыздың өскелең өміріне қызыға да қуана қарайтын,
оның өрлеу жолына өз ізін қалдырып жүрген азамат ретінде оны
облыс жүртшылығы ризашылықпен айтады. Мәселен, бүқаралық
ақпарат қүралдарында, атап айтсам, теледидар, радио арналары
мен газет беттерінде өзінің азаматтық үнін танытып жүреді.
Өзі жақсының жақсы жүрер жанында демекші, Олжакең заманымыздың игі жақсыларымен дәм-түздас, әріптес, түстас болды, болып та жүр. Атап айтсақ, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, жазушы Рамазан Тоқтаров, жазушы,
аудармашы Герольд Бельгер, профессор Мұхтар Ғалиүлы Арын,
Жамал Қуанышбаева, Ильфа Ілиясқызы Жансүгірова сияқты ғалымдармен үзеңгілес еңбек етіп, әдебиет, мәдениет, ғылым әлемінде
ойлары түтасқан сәттер қаншама!
Поэзия падишасына қүрметпен қарайтын, көңіл күйін жүректен тербей білетін, өлеңге икемі бар Олжабай ағамыздың бүл өнері
бір төбе.
Аталмыш ғылыми-публиңистикалық жинақта Олжабай Қайкенүлының әр жылдардың әр сәтінде қаламынан туған дүниелері
4
үсычылып отыр. Азаматтың өмірдегі козқарасы, ой - толғамы,
білімі мен адами өлшемі осы еңбектерінің реңімен танылады деген ойдамыз.
Иә, желкені кең жүлдызды омірмен шағылысқан 70 жас ғалымның кемел шағы. Елу жылдай елі мен жерін ерекше қадірлеп,
үлттық педагогиканың қүндылығын айрықша бағалап, ақиқатқа
адалдықпен қарайтын, әр іске ақ ниетпен кірісе кететін абзал аға
Олжабай Қайкенүлының денсаулығына қуат, көңіліне куаныш
тілейміз. Егеменді ел еңсесіне сіңірер еңбегі телегей теңіз болғай!
С. Торайгыров атындагы
ПМУректоры, э.г.д.,
профессор
— ------ -
Е. Арып
Азамат кадірі
АЛҒЫСЫМ МЫҢ...
Жеті айда жарыққа мен асығыппын,
Жетпіске де келіппін асығыс тым.
Қарадан хан көтерген, білім орда,
Баршаңызға арналған алғысым мың.
Ақыл, қайрат, білімді өзгелерден,
Кісілікті жинадым бәріңізден:
Шәкірттерге таратып беру үшін,
Жарғақ құлақ жастыққа тигізбеп ем.
«Азамат» деп, «¥стаз» деп әдейі арнап,
Жатырсыздар, Ереке, думан бастап.
Мерейлерің әрқашан үстем болып,
¥л-қыздарың қуантсын гүл-гүл жайнап!
Автор Петербургте оқуда
6
БҮКІЛ Ғ¥МЫР ЖӘНЕ БІР СӘТ
Елу жылдай елі мен жерін ерекше қадірлеп, ұлттық педагогиканың құндылығын айырықша бағалап, оның діліміздің өміршеңдігін
айқындаудағы алатын ғылыми және табиғи орнын саралауда тиянақты қызмет көрсетіп, құнды туындыларымен дараланған ұстаз,
неміс тілінің маманы, филология ғылымының кандидаты, доңент,
профессор Олжабай Қайкенұлы Жармакин 2005 жылғы қаңтардың
28-ші жұлдызында 70 жасқа толды.
Ғалымның кемел шағын құттықтап, оның өмірнамасын қалың
көпшілікке тағы бір таныстыру мақсатында Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегері, Кеңес Одагы теледидары мен радиосы ұздігі белгісінің иегері, ардагер журналист Ж ұмасейіт
Қоғабайұлы Бижан сұхбаттасқан еді.
Жумасейіт Бижан: Олжабай Қайкенұлы, қазақтың арғы дәуірінен бері келе жатқан, - «Қыдыр дарып, бақ қонған!», - деген киелі
сөз бар. Сіздердің әулеттеріңіз жасаған өмір деректерге зер салып,
терең ойлаған адам осы ұғымның түйінделу ізіне түсер еді. «Жеті
атасын білмеген - жетесіздік салдары», - дейтін сөздің бүгінгі салмағына шыдамай, ұмытқанына назаланып, оны есінен шығаруға
мәжбүр еткен кезеңге жирене қарап, тектіліктің қайнар көзін табудың қамын жасауға кірісетін болар деп ойлаймын.
Оюісабай Қайкенулы: Сіздің айтып отырғаныңыз ата-баба
дәстүрі біздің бәріміздің өміртануымыздың бастауы екендігін айқындау деп түсініп отырмын. Әр әулет өзінің жеті атасын ұмытпауы нәрестенің құрсақтағы шағынан бастап шымыр болып өсуіне жол ашады. Бүл жаратылыс. Бүлақтың қайнар көзі бітелсе, сол
өңір қүрғап қалады. Сусыз жер көгермейді. Сол сияқты жеті атаның қаны бүзылса, өсіп-өну қүлдырайды. Жаратылысты бүзуға
болмайтынын өмір тәжірибесі көрсетіп келеді.
I
Азамат кадірі
Бұрынғы Кеңес Одағы тұсындағы Компартияның «Кеңестік
халық жасаймыз», - деген теріс ағынды, тегеуірінді саясаты да жаратылысты бұза алмады. Мұндай кесірлі қимыл Одақтың құрамындағы барлық республикаларда ұлттық салт-дәстүрге тосқауыл бола
алмады. Оны қазіргі тәуелсіздік жолына тұскен республикалардың
мемлекеттіліктерін сәйкестендірудегі ішкі және сыртқы саясат амалдарынан көру қиын емес.
Қазақ халқы ұдайы жеті ата дәстүрінен нәр алып келеді. Жеті
атаны тарату арқылы елінің, жерінің қорғаны болған, ел-жүртының ырзығын сақтап, дәулетін еселеуге қам-қарекет жасаған азаматтардың іс-әрекеттері, өмір сүру тәжірибелері айқындалатыны
да өмір ақиқаты.
Әкемнің айтқан өмір дамуымыздан аңғарып, кейін есейіп,
дүние таныған шақтардан бері байқағанымда біздің әулеттің де
басқа қазақ әулеттерінен өзгешелігі жоқтығы. Етегін шеңгел сыдырып, талпыныс жасап, өмірдің қиын-қиын кезеңдерінен сабақ
алып өскен қазақ ұрпақтарының бірі. Айтайын дегенім: «Адамды
төзімдікке жеткізетін еңбек!», - деп білемін.
Біздің әулеттің жеті атасы былайша тараған: «Қанжығалы
ішінде Ескене, Ескенеден Жаназар, Жаназардан Сартбай, Сартбайдан Бердәлі, Бердәліден Байжігіт, Байжігіттен Жармақа (Жармағанбет), Жармақадан Қайкен (Қайыркен), Қайкеннен Олжабай, Мұратхан, Болатхан». Әкемізден Дана және Үміт деген қыздар туды.
Әкем Қайкен Ақкөл жайылмасы дейтін өңірде (бүрынғы «Ақкөл»
совхозы) 1905 жылы сәуірдің жиырмасы күні туьпггы.
Бұл жер мынадай географиялық ерекшеліктерге орай Ақкөл
жайылма деп аталған. Қарағанды өңіріндегі Нияз тауының шығыс
сілеміндегі бүлақтардан басталатын қазіргі Павлодар облысының
төменгі ағысындағы Шідерті және Ереймен тауынан басталатын
Өлеңті өзендері жазғытүрым тасыған кезде су мол жайылатын. Бұл
өңірдің табиғи байлығын ғалымдар 1913 жылдан 1962 жылға дейін
8
О.К. Жармакип
жеіі рет зерттеген. Солардың мәліметіне қарағанда Шідерті өзенінің
біздін алқаптағы ұзындығы 506 шақырым болатындығы айқындалған. Су жайылғанда 15 мың шаршы метрге жеткен.
Шідерті - артизиян алабы. Шідерті, Өлеңті өзендерінің алаптарындағы жер асты сулы өңір. Су девон-карбон мульдаларын
құрайтын, жалпы қалыңдығы 50-90 метрдей әк тас, құм тас, тақта
тастардың жарықшаларында. Олар шетінде 30-50 метр, ал орталықта 130-150 метрге дейін тереңдікте кездеседі. Бұл алап Нияз,
Ереймен тауларынан басталатын өзендерден, көктем мен кұзде
жылғалар мен сайларға жиналатын сулардан қоректенеді.
Мұнда бұрғыланған жеке скважиналардың тәуліктік өнімі 50850 текше метр. Сонымен қатар, тәуліктік өнімі 12 мың текше метрдей бұлақтар бар екендігі белгілі болған. Олардың суы елді ауыз
суымен қамтамасыз еткен. (Қазақ Совет энңиклопедиясы).
Өлеңті озенінің суы жайылғанда осы өңірдегі Әулиекөл, Бәсентиын, Бозайғыр, Сасықкөл, Ащыкол, Көктөбе, Өмірзақ, Тоққұлы
(су жайылмағандықтан қазір құрғап қалған), Қылдыкөл (бұл көл де
қазір сусыз) сияқты тогыз көлге құйылған. Құстар ұя салып, көлінде
балығы тулаған өлке «Ақкөл жайылма» деп аталған.
Өлеңті өзенін көргенде: Тоқтап еш нәрсе айтпай, ұндемей
қалыпты.
Неге үндемейсіз дегенде, - Өлеңтінің суы май, Шідертінің
шөбі май, - деп өлеңдете жөнелген, - Асанқайгы таныған өлкедегі
Әулиекөлдің жагасына Титә әулие, Бозайғыр көлінің ығына Жеңіс
әулие, Қылдыкөлдің жағасына Исабек ишандай дарынды адамдар
келіп, мекендеп, жер қадірін бағалай білуде өнеге көрсеткен.
Жеті атаның үлкені Ескененің қырық нарға артатын қазынасы болмағанымен, ата-қонысында айдалып жайылатын мал өсіріп,
дала кәсібін игеріп, аң аулап, нарық тәсілін игеріпті. Ал оның кейінгі
үрпақтары заман өзгерісіне қарай әртүрлі кәсіппен айналысып,
қарапайым тіршілік қамын жасаған. Жармақаның әкесі Байжігіт орта
9
Азамат кадіпі
шаруа болғанымен, хандық биліктің құлдырай бастаған тұсында
оның Жармақаға қалған мұлкі жұпыны болған. Әкем Қайкен Жармақаның кедейленген кезінде туыпты. Ж армақа жалш ылыкта
жүрген. Кеңес Өкіметі келгенде әкем Қайкен 12 жаста екен. Ол кезде шағын ауылдардың түрмыс тіршілігі төмендей түскен. «Кедейге жанашыр боламыз!», - деген Кеңестің алғашқы үранын менің
замандастарым жақсы біледі. Қазақстанға Кеңес Өкіметі орнаған
алғашқы жылдары кедейлер комитеті ашылып, белсенді жүмыс
істеді. Оған ширақ, еті тірі ауыл азаматтарын мүшелікке қабылдаған. Бүл комитет Кеңестің үжымдастыру саясатын жүзеге асыруға
жүмыла кірісті. Күн көрісі төмен кедейлерге ұжым ерекше ілтипатпен қарады. Ауыл түрғындарының басым көпшілігі осы үйымның
қанаты астында сая тапты. Әкем осы үйымның белсенді мүшесі
болыпты. Оның жаратылысынан дарыған бойындағы елкезектігі,
кішіпейілдігі, ақкөңілділігі, шыншылдығы, жинақылығы, әділдігі
жаңа Кеңестік қоғамның әділетті тұстарын қалың көпшілікке жеткізуге ықпал еткен. Әкеміздің кісілігінен туған ауылының, ел-жұртының мерейі үстемеленген. Сөйтіп, Қайкен Жармакин жоғары биліктің
назарына түседі. Аудан басшылары оған ауылнай болуды ұсынады. Бүдан бір-екі жылдан кейін, 1923-1924 жылдары оны мал шаруашылығын дамыту жұмысына жібереді.
1929-1932 жылдар аралығында Қайкен Жармақаұлы сауын
гүртінің меңгерушісі болып қызмет етті. Қазақстанда Голощекиннің
арамза пыйғылынан туындаған ашаршылық түсында 1932 жылы
Ново-тройцкіде, одан кейін Мулявко (кейін Чкалов атанған, қазіргі
Серікбай Мүткенов атындағы ауыл) совхозының екінші фермасында
осы кызметін жалғастырыпты.
Ел басына күн туып, ат ауыздықпен су ішкен заманда, атап
айтқанда, 1937 жылы ауылдың от ауызды, орақ тілді, парасатты
азаматтары, әкемнің жерлестері қас қағымда «халық жауы» атанып, НКВД-і жендеттерінің қүрсауына түсіпті. Солардың ішінде
ю
макин
ағайын арасында тонның ішкі бауындай, қабысып жүретін досы
Әбйхалыққа жала жапсырылды. Адал дос, аптал азамат ел-жүрты
мен, отбасымен қоштаса алмай, бір түнде түрмеге түсіпті. Отанын
бар пейілімен сүйген осындай ардақты азаматтың өмірі қапаста
болғаны әкемнің қабырғасын қайыстырған екен. Мүны ол өмірінің
соңғы кезінде жяі еске алушы еді. Өзінің атын мәңгілік қалдыруға
қарсы болар деген азаматтардың көзін жою үшін жасалған бүл
зүлматты бүркелемеп, қалың қауымга сездірмеудің тәсілдері де тез
ойластырылып отырылған. Кесірлі ойдан пайда болған осындай
«халық жауларының» көпшілігі қазір ақталды.
Басқару жүйесін жетілдіру мақсатында совхоздарда саяси
бөлімдер ашылған екен. Оның жүмысына кедейден шыққан адамдар іріктеліпті. Әкемнің омірбаяны осы талапқа сай болғандықтан
болар, оны «Мулявко» совхозындағы жүмысшылар комитетінің
төрағасы етіп сайлаған. Бүл түста аталған шаруашылық Ертіс ауданының қүрамында болатын. Әкемнің кісілігін ел-жүрты жогары
бағалап жүргендігі байқалады. Бертінде маған ол Абайдың: «Досыңа достық қарыз іс, дүшпаныңа әділ бол», - дейтін сөзін жиі айтатын. Онысына қарап, бүл үлағатты сөз кешегі ел-жүрттың қабағынан қар жауып, кірпігіне мүз қатқан кеселі зор заманда, көпке
кесірін тигізбей, биліктің қойған талабын бабамыздың салтдәстүрінен ауытқымаи астарлы атқарған қызметтеріне ораи келгендігінен оиына оралатындығын аңғардым.
1939 жылы Ертіс аудандык атқару комитеті торағасының
орынбасары етіп тағайындалуы осы ойымның бір дәлелі болар
деймін кейде өзіме өзім. Бір жарым жылдан соң, 1941-1943 жылдары Каганович (бүрынғы Ермак, қазіргі Ақсу) ауданы атқару комитетінің төрағасы болып тағайындалған. Одан кейін Қашыр аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, Бесқарағай ауданында (бертінде бүрынғы Семей облысының аумағына қаратылды) жер бөлімінің (земельный отдел) меңгерушісі, 1945-1947 жылы
п
А шмат кадірі
қайтадан Қашыр ауданында аудандык жер бөлімінің меңгерушісі,
Куйбышев ауданында (бұрынғы Краснокутск, казіргі Актоғай)
аудандық партия комитетінде жауапты кызметтерді атқарды. Краснокутск ауданына қарасты Жаңа-бет колхозының бастығы болды.
Краснокутск ауданының Октябрьдің 25 жылдығы атындағы тәжірибе шаруашылығында (казіргі Әуелбек ауылында) ауылдық кеңестін
төрағасы қызметінде жүріп, зейнеткерлікке шықты. Бірақ үйде қол
қусырып, бос отырган жоқ. Бүрында ауыл өмірі жайында аудандық газетке макалаларды жиі жазатын. Сол кәсібін зейнеткерлікке
шыққаннан кейін де үзбей жалғастырды. Әкем өлең де жазатын.
Менің туған күніме жазған арнауын сақтап жүрмін.
Туған күнге қүттықтау
Жыл еді мың тоғыз жүз отыз бестің,
Қызығы есімде әлі сол бір кештің.
Күн еді январдың ясиырма сегіз,
Бас қосқан «Чкаловта» қүрбы-достым.
Қазақша қаңтар айы жүддыз басы,
Тілейді бала өмірін ата-анасы.
Олжабай сол күн туған түңғыш еді,
Қырыққа бүгін толып келген жасы.
Түсінер тыңдаушылар енді жайды,
Түнғыш деп таныстырдым Олжабайды.
Сүйікті келін балам, үш немерем,
Ата-анаң, туыстарың қүттыктайды.
Атқардың аманатын ата-анаңның,
Үғынып көп жыл оқып, білім алды.
Білім бер жас үрпаққа, болашаққа,
Үлес қос игі ісіне Үлы Отанның.
Макал бар кырық жасты дер «жолбарыс»,
Біліммен ел аралап болдың таныс.
Еңбек ет заманалық қүрылысқа,
Бағалап, елің-жүртың берсін алғыс.
Мадақтар ата-жүртын қадірлі ерді,
Қүрметтей білгенің жөн туған елді.
Күніңді сені туған еске алып,
Ата-анаң жыр жолымен сыйлық берді.
12
\
Ақ ниет, адал болсын жолдастарың,
Сақталсын санаменен қасиет-арың.
Қарсы алсын құрметпенен мейірімді,
Мейман боп келгендерді үйде жарың.
Олжабай орталықтың көрдің бәрін,
Байсалды атқара біл қызмет бабын.
Әкелік амайатым, саған балам,
Үлгі алсын өз жольщнан Болатханым.
Ата-анаң құттықтайды туған күнмен,
Күн еді бүл қызық күтіп жүрген.
Игі істе ғалымдығың арта берсін,
Бақытты жаса өмір үрпағыңмен.
Жас жетіп, өмір жолын кештің бастан,
Үядан үлгі жолмен өстің жастан.
Бакытпен сүрінбей жет елу жасқа,
Жаза алмас әкең бірақ оған дастан.
Күтуші ем мен асығып қаңтар айын,
Санамда бақыт айы әр жыл сайын.
Атынан анаңменен балалардың,
Жаса деп үзақ өмір қүттықтаймын!
Жармакип Қайыркен
28 яиварь 1975 жыл
Жумасейіт Бижан: «Әйел - отбасы, азаматтыц тірегі, алтын
қазығы», - деген үғымдар тәрбиеге нүскайтын ойлардан туған пікрлер
ғой. Әулеттеріңіздің бүл ретгегі дәстүрі қандай?
Олжабай Қайкенулы: Әкемнің отбасының алтын қазығы
шешесі Рәзия болған екен. Әжем сабырлы, өміртанымы ауқымды,
ақылды адам болыпты. Әкемнің әжем ақылына ден қоятынына қарағанда атам Жармақа да Рәзия әжемнің қас қабағына қараған шы-
ғар деп топшылаймын.
Әжем Рәзияның әкеме: «Балам сенің үйден шығарда, басқа
жерге сапарға аттанарда бәрімізбен қоштасу әдетіңе қарағанда
айналаң бүлыңғыр-ау, шамасы», - дейтіні мені катты толғандыратын. Қария ана неден күдіктенеді деп ойлайтынмын балдеурен,
балғын шағымда. Есейіп, ер жеткенде мүның бәріне түсіндім. Ашар-
13
Лзимат кадірі
лық кезінде аш адамның қолына түсіп қалсам, сталиндік кесапат
кезінде нақақтан жабылатын жалаға душар болсам, қаһарлы соғыс
жылдарында соғысқа аттанып кетсем, отбасыммен қоштаса алмай
қалармын деп, - «Сақтықта қорлық жоқ», - деген халық сөзіне
сүйенгені екен.
- Бірде Әже! - дедім әжеме.
Щ Ш • . . Щ ’*ЦУ§ЙІ№«...
- Өне, қалқам! - деді әжем даусы қарлығып.
- Даусыңыз неге қарлықты әже, бірдеңеден шошыдыңыз ба,дедім.
,**
1 И ә ...ә ...ә , - деп жайлана қалды ол.
- Мен үнсіз қалдым.
і Неге үндемейсің, ойыңды іркіп алып қалма, ештеңеден жасқанбайтын бол? - деп менің жігерімді қайрады әжем.
- Ер азамат әйелден қорқа ма екен, неге әкем сенің сөзіңді
тыңдайды? - дедім, әжемнің қайрағанынан демеу алған мен.
- Балам, «Баласы атқа шапқанда, үйдегі анасы неге тақымын
қысып отырады. Менің үлым Қайкен осыны мәңгі зердесіне үстап
жүретін мейірімді жан. Үйде отырып, даланы топшылағанымызбен
заман қилы-қилы, оның бүлтарыстарын үйдегі әжең қайдан аңғарсын, соны білген Қайкенжан менің тілеуімнен дауа алып жүреді.
Анасы бар адамның осындай қүдіреті болады, шырағым, - деді ол.
- Ә ... ә.-.ә, бір үйде он үш жанды сіз асыра деп айтқасын,
асырап жүрген шығар, - деп ойласам, жан біткеннің бәріне бірдей
жүмыс табыла бермейтінін әкем өзі көріп, біліп жүргендіктен болар-ау, - деген ойды ішіме түйдім.
- Неге үнсіз қалдың? - деді әжем маған тура қарап.
- Әкемнің Рақия тәтем мен Егеубай жездеме және Қызқан
тәтем мен Әділбек жездеме пана болып жүргені, шарасызды көлеңкесімен қорғап жүргені екен ғой, | дедім әжеме.
Әжемнің екі беті қызарып, шаттана түскені әлі күнге дейін
көз алдымда.
14
Жумасейіт Бижан: Әжеңіздің қанатының аясында жүрген
отбасы жандарының ішінде сіздің анаңыз елеусіз қалған жоқ па?
Олжабай Қайкенулы: Отбасының осындай дәстүріне қарап,
бөтен адам осылай ойлап қалуы да мүмкін. Бірақ, «Қап түбінде біз
жатпас», - деген сөзді қазақ тегіннен-тегін айтпаса керек. Анам
Дәметкенді әкесі Сүйіндік Жаңыл, Дәметкен, Қыздан деген үш
қызының арасынан ерекше дара санап: «Дүниемнің төрт бүрышын
түгел үстайтын ақылдым», - деп бағалаған екен. Суырып салма өлеңдері бар еді. Жарасымды әзілі болатын, тосын оқиғаларды әзілге
айналдырып, қиыннан қисын таба білетін жан еді. Әжемізге, әкемізге тура айта алмайтын үсыныстарымызды анам Дәметкен жеткізіп,
тілегенімізді орындап беретін. Ана болу арудың жарасымы дейтін
үғым бар ғой халқымызда. Анамыз 14 қүрсақ көтерген. Олардың
бесеуі тірі қалып, ата-ана өмірін жалғастырып жүр.
Ата сақал аузымызға біткен, қазіргі шағымда ойланып, толғанып жүргенде,
көзі
тірі
кезінде
анамыздың
қадірін
біле
білдік
пе,
%|
ана сүтін ақтай алдық па, балалық шағымызда сырласып отыра
алдық па? - деп өткен күнді саралап жүретін болдық.
Жумасейіт Бижан: Әулеттеріңіздің өміртаным дәстүрін сақтап жүрміз деп айта аласыз ба? Меніңше, бүл сауалға иә, - деп жауап қайтарған жаннан артық бақытты адам жок деп ойлаймын.
Олжабай Қайкещлы: Бүған жауапты мен айтпай өзіңіз сияқты сырт адам айтса, біздің үстаным ата-ана дәстүріне сай келғен
екен-ау дейміз ғой. Менің өмірбаяным былай басталды. 1935 жылғы қаңтардың 28-і күні қазіргі Естай ауылында (бүрынғы Чкалов
совхозының үшінші фермасы) кәдімгі нәрестелердей анам Дәметкеннің қүрсағынан бөлініп, мен де шырылдап жерге түсіппін.
Сәбилік шағым репрессияның зардабы түсында өтті. Қүрдастарымн ы ң КӨПШ1Л1ГШ1Ң т ір ш іл іг ін д е и м е н д е т а р ш ы л ы қ т ы ң , а з ы қ -т ү л ік
тапшылығының қүрсауында болдым. Бір уыс бидай, тары үшін сотталып жатқан шақта біздің үйге молшылық қайдан келсін. Балалық
15
шағым 1941-1945 жылдарғы Отан соғысымен тұспа-тұс келді. Елдегі барлық отбасылары сияқты менің ата-анам да барын бала-шағаның аузынан жырып, майданға жөнелтіп отырды. Бұл кезеңде де
жылтырағын киім кие алмадық. Әрине, үйімізде нан бірде болып,
бірде болмай қалған күндерді бастан кешсек те, асқар тау әкеміздің
арқасында аш-жалаңаш болған жоқпыз. Мектепке барып, ер жете
бастаған кезімде де молшылықтың қүдіретін көрген жоқпыз.
Ол кезде Краснокутск селосында түрдық. Аудан орталығында орта мектеп жоқ еді. Біз түрған аудан орталығынан жеті шақырым жердегі «Рассвет» (Қазіргі Қожамжар ауылы) колхозында Сталин атындағы орта мектеп болды. Сонда 7-8-9-кластарды оқыдым.
Мектептің жанындағы интернатта жаттық. Сенбі, жексенбі күндері
үйге келетінбіз. Дүние-мүлкі бар адамдар балаларына велосипед
әперетін. Велосипеді бар балалар біз жаяу келе жатқанда жанымыздан зымырап өтетін. Олар шаттанып, күліп өткенде басымды
жоғары көтере алмай, төмен қарап қалатынмын.
Кейін бұл орта мектеп Куйбышев ауданының орталығына
көшіріліп, жүрт қатарлы үйімізде болып, білім алдық. 1952 жылы
аудандық осы орта мектептің алғашқы түлегі атандық. Оныншы
класты А қылбек Ерғалиев (марқүм) екеуміз күміс медальмен
бітірдік. Біздің көпшілігімізге Алматы арман қала болды. Алматыға
барып жоғары білім алуды армандадық. Жастық шағымыздағы алғашқы арманымыз орындалды. Ақылбек Қазақ педагогикалық институтының физика-математикалық екі жылдық мүғалімдік бөлімін
үздік бітіріп, Ново-тройңк орта мектебінде мұғалім болды. Он жылдықты бітірген он алты баланың жартысынан көбі жоғары білім
алды. Солардың ішінде Жүкен Марденов екеуміз Алматы қаласындағы шет тілдер педагогикалық институтына түстік. Жүкен Баймүқамбетүлы Қазақстан Қауіпсіздік комитетінің төрағасы қызметіне
дейін көтеріліп, ел тәуелсіздігін қорғауда өз үлесін мол қосқан азаматтар қатарында келеді. Ал бізбен бірге мектеп бітірген Гүлжа16
О.К. Жармакин
мал (Үніш) Алматы медициналық институтына, Қайыржан Қасенов (марқұм) Киров атындағы мемлекеттік университетінің физика-математика факультетінің физика бөліміне, Мұрат Қабдырахманов Алматы ауыл шаруашылығы институтының зоотехникалық
факультетіне оқуға түсіп, ойдағыдай бітіріп шығып елеулі қызмет
атқарды. Мүрат Үсейінов Семей педагоғикалық институтының
қазақ тілі және әдебиеті факультетін сырттай үздік бітіріп, үзақ
жылдар бойы үстаз болып, зейнеткерлікке шықты.
Ж ум асейіт Биж ан: С туденттік ш ақтары ңы зды еске
түсірейік.
Олжабай Қайкенулы: Ойласам, алаңсыз қызық мол жылдар
еске түседі. Павлодар қаласындағы Абай атындағы он жылдық
мектептің түлегі Рамазан Тоқтаров Алматы шет тілдер педагогикалық институтында бізден бір күрс төмен, француз факультетінде
оқыды. Дүниеге көзқарасымыз бірдей болды. Сыйлас, сырлас,
қимас дос едік. «Абайдың жүмбағы» романын үқыптап жазып,
бітіріп, Қазақстан мемлекеттік сыйлығына үсынылғанын естіп, бірақ,
сыйлыққа ие болғанын көре алмай көз жүмған ардақты жазушынын адамгершілігін ерекше бағалаймын. Бүл оның оныншы романы еді. Он бірінші «Бітеу жара» романын ауруханада ауырып жатып жазып бітірген болатын. Оның досқа шексіз адалдығына қызығатынмын. Рамазан бір күні: «Олжеке, достығымыздың мәңгілік
белгісі болсын деп, Майқайын кен байыту кенішінің тарихы туралы жазып жатқан «Жердің үлгісі» деген романымдағы бас кейіпкер
инженердің фамилиясын Жармакин деп аламын», - дегенде төбем
көкке жеткендей қуандым. Бұл өмірдегі бақыт деген осындай болар деп ойлағаным да рас.
Студенттік шақтың ұмытылмай, ғүмырымның серігіндей, ой
"сергітер белгі болып келе жаткан т^ғы бір түеы елімізге танымал,
белгілі ғалым Мүхтар Ғалиүлы Арыновпен (Арын) бірге өткен жастык шағым. Ол Алматы шет тілдер педагогикалық институтьгйың
[I кіТАПХАНАСЫ
17
неміс тілі факультетін менен бір жыл кейін бітірді. Мұхаң бірінші
курстан бастап, студенттердің ғылыми секцияларына қатысып,
ұлттық педагогиканың алымын, аясын бағамдап, ғылым жолында
ынталы қызмет етіп, замандастарына өнеге көрсеткен байсалды жігіт
еді. Ұлттық тәрбие, дәстүр, тіл және діл мәселелерін аса терең зерттеп, болашақ үрпаққа мәңгі жасайтын рухани қазына қалдырған
профессор Мүхтар Ғалиүлы Арынов сияқты абзал азаматтар есімі
ешуақытта ұмытылмайды деп ойлаймын.
Жалынды жастық шағымның сәтті қадамдары орайы келіп
жалғасын тауып отырды. Жоғары білім алып, 1956 жылғы шілде
айында өзім ұшқан білім ұясына —Куйбышев орта мектебіне неміс
тілі пәнінің оқытушысы болып орналастым. Ал келесі оқу жылында, 1957 жылы Алматы педагогикалық шет тілдер институтының
неміс тілі факультетінің түңғыш ашылған қазақ бөліміне үстаз болып жүмысқа қабылдандым. Менімен қатар Жамал Қалыбекқызы
Қуанышбаева, Иьфа Илиясқызы Жансүгіровалар осы бөлімнің алғашқы үстаздары атанды. Қуанышқа кенелген күндер әлі есімде.
Жумасейіпі Бижан: Туған жерге оралуыңыздың себебі бар
шығар? Өзіңіз айтқандай, арман қала Алматыда оқып, сондағы жоғары оқу орнында білдей ұстаз атанып жүріп, ауылға оралғаныңызға қарағанда сіздің бойыңызда жер сағынышы жүрегіңізде оттай
қаулаған болар деп ойлаймын.
Олжабай Қайкенулы: (Сәл езу тартып...) «Үяда нені көрсең,
ұшқанда соны ілесің», - дегендей ата-ана, туған туыс, дос-жаран
жырақта жүрсе, бір бүйірің солар үшін бүлкілдеп тұрса қайтер едің?
Сонымен бірге бұл уақытта ауылдарда орта мектептер көптеп ашылып, оқушылар саны да көбейген еді. Ауыл мәдениетін көтеру,
білімге құштар бүлдіршіндерді аялау, білімге тарту қиялы да ауылға
жетеледі. Баға жетпес байлам осы болар деп түйдім ойымды.
Сөйтіп, 1958 жылғы тамызда Куйбышев ауданына қарасты
Спартак совхозының он жылдық мектебінің оқу ісінің меңгерушісі,
неміс тілі пәнінің оқытушысы қызметіне кірісіп кеттім.
1959 жылы аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы
Махмет Қайырбаев өзінің қабылдауына шақырды. Бірінші басшы
неге шақырды екен деп қобалжып қалдым. Олай болмағанда қалай,
әрі бірінші хатшы, әрі Кеңес Одағының Батыры, оның алдында
жүрексінбейтін жан жоқ шығар деп өзімді өзім қамшылап, қайрат
беріп қоямын. Шақырған күні, сағатында қабылдауында болдым.
Батырдың орнынан түрып, қарсы алғаны жүрексінуімді басты.
- Қош келдің, жас келсе іске, -дейді ғой қазақ. Ауданда жастар көбейіп келеді. Оларға білім беру, заман бағамына үйрету - өзің
сияқты зиялы азаматтардың парызы. Сол парызды өтеуге тынымсыз жетелейтін қызмет үсынғалы отырмын, - деп тоқтады.
- Айтыңыз, қолымнан келетінін біліп айтып отырған боларсыз,дедім, неде болса айтқанын істейін, - деген оймен.
- Аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшылық қызметіне үсынамын, - деді ол.
- К елісем ін , - дедім ж асқанғаны м ды ж асы ры п, ширай
түстім.
Сайланбалы бүл қызметте екі жылдай жүмыс істедім. Комсомолдар мен оқушы жастар арасында сан-алуан тәрбие жүмыстары
атқарылды. Олардың көбінің жоғары білім алуына, басым көпшілігінің
жүмысқа орналасуына септігім тиді. Одан кейін бір жылдай Октябрьдің
25 жылдығы атындағы тәжірибе шаруашылығындағы орта мектепте
директор болдым.
Жумасейіт Бижан: Ата мекенді ардақтау сезімі адамның
терін жаңбырдай сіркірететін үдайы ізденіске үмтылдырады ғой.
Бүл сіздің қызмет сатыларыңыздан да айқын байқалады.
Олжабай Қайкенулы: Қоғамдық қатынастың қас қағымдағы
өзгерісінің оір қалтарысын аиқарып, сезіне түскеніңде көкжиектеи
алыстап, белгісізденіп, қайта түйсінуге мәжбүр етеді екен. Туып
өскен өңірдің жастары өсіп келе жатқан ортаның қызу өркеніне
қаныққан сайын, өміртанудың ауқымы кеңи түседі. Ауылда жүріп
19
Азамат кадірі
ғылым қойнауын шарлау қиындау. Кейде қатарыңнан кем қалғандай олқылықты сезінесің. Іздену тұсы осы болар деп ойлаймын.
Білғеніңнен жақсы ой қорытасың. Тәжірибенің осы жиынтығын
ескерғенде өз мамандығыңды дәйекті зерделеу арқылы өзғенің білім
құштарлығын оятуға кең жол ашылар деп тоқталасың. Тәжірибе
нұсқаған осы тұйін мені 1962 жылғы қыркүйекте А.А. Жданов атындағы Ленинғрадтың мемлекеттік университетінің шет тілдер мұғалімдерінің жоғары кәсіби шеберліғін жетілдіру жөніндеғі екі жылдық педағоғикалық курсына алып келді. Мүнда «Көп шабысты
көрғендей аттың жалы жатыпты», - дегендей күйге түстім. Олай
болмағанда ше?!. Неміс тілінің білікті маманымын деп тоқмейілсіп
жүргенімде, ғылымның сан қырлы ерекшеліктерін байыптап, терең
қабаттарын айқарып, қалың кертпештерін қопарып жүрген Ленинград университетінің жоғары курс студенттерінің арасында өз
білімім өзіме саяз көрінді. Әрине, өзімді ақтағандықтан айтып отырғаным жоқ. Рухани қазынасы бай өңірден көріп, біліп түйсінгенімді
айтып отырмын. Күйзелістің астары айқарылды. Өркениетті елдер
қатарындағы Ленинград (бұрынғы-қазіргі Петербург) сияқты баға
жетпес қазыналы өлкенің мәдени тарихында ежелгі адамзат тануының сүрлеуі бар екендігін аңғара бастадым. Бүл өркениетті ортадан есімдері әлемге тараған Л.Р.Зиндер, А.И.Эйхбаум, М.Г.Арсеньева сияқты дара профессорлар шыгыпты. Олардан сабақ алдым.
Осындай ортада танысқан, бірге оқыған ғалымдармен үзақ жылдар бойы хат жазысып, пікір алмасып жүрдім.
Ынтымаққа бара жатқан бақты осы жерде кездестірдім-ау,
шамасы, - деп толқыған кездерім көп болды. Ғылым жолына түсу
береке басы болар шамасы, - деген ойға орала бердім. Ғылым жолында киындықтарға кездессем де, тайсалмадым. Ақыры, 1968 жылы
Алматы қаласының шет тілдер педагогикалық институтының жалпы
тіл теориясы мамандығы бойынша аспирантураға түстім. Бағытым
дүрыс болып шыкты. 1971 жылы «Қазіргі қазақ тіліндегі бүйрықты
20
О.К. Жармакип
сөйлемдер» деген тақырып бойынша кандидатгық диссертация қорғап шықтым. Қазақстан ғылымьша еңбегі сіңген қайраткер, филология
ғылымының докторы, Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор Ахмеди Ыс-қақов бүл ғылыми жүмысымның
қазіргі қазақ тілінің қолдану аясының кеңдігін айқындаудағы орнын
ерекше атап көрсётті.
¥зақ жылдар бойы тәрбие саласындағы және басқару жүмысындағы тәжірибемнің жемісі болар, сол каздегі облыс әкімі Даниял Кенжетайүлы
Ахметов
облыс
әкімшілігіне
кеңесшілік
қызметке
Н
шақырып, жауапты қызмет атқардым. Одан кейін ол мені тілдерді
дамыту облыстық басқармасы бастығының қызметіне тағайындады. Бес жыл бойы шенеуніктер қатарында болып, мемлекеттік тілдің
қолданылу аясын кеңейтуде бірқатар игі істер жолында қызмет
істедім. Бүл жүмыстар оңайлықпен орындала қойған жоқ. Еліміз
тәуелсіздік алып, мемлекеттілігімізді сәйкестендіру барысындағы
алғашқы жылдарда ат тізесін бүгетіндей тірестер аз болмады.
Соның бәрінде өркениетті елдер отетін соқтықпалы соқпақтан
байыппен өтуге бастан кешкен тәжірибенің себі тиіп отырды.
Жумасейіт Бижан: Екпіні оттай лаулаған жастық және кемел шағыңыздың көбі үстаздық жолына жүмсалды. Оқудың инемен қүдық қазғандай екенін біліп жүріп, өмір бойы өзіңіз де әлі
күнге дейін оқып келесіз, өзгелерді оқытып та жүрсіз. Досыңыз
сүйсінетін, үрпағыңыз түйсінетін осы қызметті қалай бағалар едіңіз?
Олжабай Қайкенулы: Үстаздық қызметті көркем сөзбен
шежірелеудің қажеті жоқ. Оның нәтижесі әрқашан алдыңда түрады. Істеген ісім қалай орындалды екен деп әліптің артын бақылап түрмайсың. Жүмысыңның нәтижесі шәкіртіңнің алған білім
деңгейі терең бе, әлде саяз ба, бәрі айнадағы өзіңнің бейнеңдей
көрінеді де түрады. Аса терең білім алғандарына ақылы қосылып, дәуір тарихына алтын әріппен жазылады. Білімсіздер судай төгіліп, шикілігі көрінеді.
21
Ұстаздың өзге кәсіптерден ерекшелігі бар. Атап айтқанда,
ұстаз барлық болашақ мамандарға (қабылдай алса) әдептілікті,
ойлампаздықты, талгампаздықты, көргенділікті, көрегенділікті,
төзімділікті, іскерлікті, адалдықты, шыншылдықты, ынтымақтылықты, сыншылдықты, кисындылықты, байқағыштықты, жинақылықты, тапқырлықты, батылдықты, сезімталдықты, ұқыптылықты,
сыпайылықты, табандылықты, азаматтықты, рақымдылықты және
басқа адамгершілік, кісілік қасиеттерді үйретеді.
Мәңгі жасайтын рухани қазынаның қайнар көзі үстаздың кемелдісінің көкірегінде деп білемін. Елу жылдай уақыттағы істеген
кызметтерімнің қырық бес жылы үстаздық үлағатты зерттеумен
өткені осы танымымнан шыға алмағандығымнан болар. Осы қырық
бес жылғы үстаздық ұстанымның табан аудармай жиырма жеті
жылында Павлодар педагогикалық институтының шет тілдер кафедрасының меңгеруш ісі қызметін атқарыппын. Ү стаздардың
үстаздарын, ғылыми қызметкерлер даярлауға кафедраның зор үлесі
болғанын ешкім жоққа шығара алмас. Доценттік қызметтің мағыналы түстары да осы кезеңнен бастау алды.
«Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар», - дегендей шәкірттерімнің
арасында бүгін еңбектері, есімдері еліміздің оқу-ағарту, ғылыми
жүртшылығына кеңінен танымал ғылым докторлары, профессорлар Зәуреш Қанашқызы Ахметжанова, апалы-сіңлілі Зифа мен Зина
Сәбитовалар, шет тілдерінен ғылым кандидаттары Ақмарал Қанатбекқызы Қайырбаева, Галина Хатипқызы Демесінова, мемлекет
қызметінде жемісті еңбек етіп жүрген Айым Мүкәрамқызы Қанафина, Роза Шамкенова, Гүлстан Сағынтайқызы Теміржанова сияқты талантты түлектерді атауға болады.
Жүрген ортавда өркенді азаматтар өсіре алсаң, өзің де ескерусіз калмайды екенсің. Кеңес Одағы ағарту ісінің үздігі, Кеңес
Одағы Жоғары оқу орнының озаты кәсіби атақтарына, «Облыс
алдындағы еңбегі үшін» белгісіне ие болдым. Шәкірттеріңнің ілти22
О.К. Жаомакин
патына бөленудің өзі ерекше құрмет екен. Осындай бір сәт Павлодар педагогикалық институты шет тілдер факультетінің 1981 жылғы түлегі Ольга Чепелюктің маган арнап жазған мына өлеңінен туды.
ОЛЖАБАЮ КАИКЕНОВИЧУ
Лишь только уроки закончились,
Экзамен еще не сдан Но что же с Вами случилось,
Наш милый, добрый Декан?
Конечно, мы понимаем
Вашу безмерную грусть,
Ведь он же незабываем,
Наш шумный задиристый курс.
Но мы заверяем, что скоро
Избавим Вас от тоски:
Лет через 10 прибудут к Вам
наши ученики.
Ольга Чепелюк,
1981 жылгы ППИ шетел тілдері факультетінің тулегі
(Ан-42 тобы)
Жумасейіт Бижан: 70 жас - адамның кемел шағы. Өмір бойы
жастар тәрбиесін жан серігіңіз етіп келесіз. Сөйтсе де жастарға тағы
да айтарым бар дейтін тұстар бола ма?
Олжабай Қайкенулы: (сәл қозгалып...) Бүгінгіден ертеңің
өзгеше болып жатқан мынау зымыран заманда, жаһандасу дәуірінде үндемей қалуға болмас. Қазір бізге не керек? Біріншіден, аянбай еңбек ету, ісіңе мұқият болу, тәртіпті болу - жастардың парызы. Бүл ретте өркениетті халықтың дәстүрінен үйренудің артықтығы жоқ. Мысалы, неміс халқы бүгінгі және ертеңгі күні атқаратын жүмыстарын алдын-ала белгілеп, жоспарлап алады. Олардың
бәрін өздері белгілеген уақыттан ауытқымай дер кезінде орындай23
Аншат кадірі
ды. Менің досым, белгілі жазушы-аудармашы, коғам кайраткері
Герольд Карлович Бельгер соңғы үш-төрт жылда төрт кітап жазып
шыгарды.
5 ^ -'Л
Екінші, мамандық таңдай білуді қүнттау керек. Қазіргі заманда бізге қүқықтық мамандықты меңгерушілердің көп болғаны
дүрыс деп ойлаймын.
Үшіншіден, сананың күлдықга калмауы үшін жаңа техника мен
жаңаша технологияны игеру, физика-математиканы жете білу, кибернетиканы меңгеру, акпарат ағымына ілесу, жаратылыс тану ғылымдарын зергтеу жастардын белсенді істері болсын деймін. Осьшардың
бәрін меңгеріп, әлемдік бәсекелесте өзге жүргтармен иык тіресе жүру
үшін ағылшын тілін үйрену ағымдағы үран емес, қажетгілік болып
саналады.
?
; ^ ь
Төртіншіден, отбасындағы бала тәрбиесі үшы-қиыры жоқ
үлкен проблема. Қазір жасы отыз бес пен қырықтың аралығындағы
азаматтар күндіз-түні тьтпыршып ақша табудың соңында жүр. Олар
- түрмыстың қүлы. Балам-ау, мынаны оқышы, мынаны көрші, ананы үйренші, кысқасы, «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен», - деп
тәубесін есіне түсіріп, бабаларымыздың салт-дәстүрін үйретуге
мүршасы жоқ адамдар көбейіп барады. Ақпарат агымын іріктеу,
таңдау жүмысы ата-аналардың бірінің ойына келсе, екіншісі ондайды мүлде ескермей келеді. Балалар шет елдің мәдениетіне еліктеуге машықтана бастады. Бүлай өскен бала «Отан оттан да ыстық!»,
- деген патриоттық сезімнен айырылады. Осындайда қазақ әдебиетінің классигі, аяулы Ғабит Мүсіреповтің: «Дүниеде туған еліңнен
артық ел де, жер де жоқ», - деғен сөзін үмытпағанымыз жөн болар.
Жумасейіт Бижан: Осы айтқандарыңызды сілтідей тыңдап
отырғанда: «Олжекең, отбасында қандай болды екен?», - деген сауал ойға оралды.
Олжабай Қайкенулы: Осыны қашан сүрайды деп отырмын
ғой. Отбасымның алтын казығы Нүрилә төрт қүрсақ көтерді. Соның
24
О.К. Жармакин
үшеуі өсіп, ер жетгі. Үлкеніміз Бақытжан еліне белгілі дәрігер, одан
кейінгі Гүлнар экономист мамандығын алды. Қазір облыс қаржы департаментінде бас маман, кенжеміз Бауыржан Павлодар қаласында дәрігер.
Жүрт қатарлы он шақгы немере тәрбиелеп келеміз. Жиеніміз Гүлшатымыз бір айынан өзіміздің бауырымызда өсгі. Қазір Алматы қаласьшың
Абьшай хан атындағы әлем тілдері университетінің аспирантурасында
оқып жүр. Атасьшьщ жолын қуған Гүлшатым ағылшын тілінің маманы.
Нүрекеңмен 47 жыл өмір сүріп келеміз. Өмір болған соң қызығы да қиындығы да бірге жүреді. Қызықтарда тым асып кетпей, қиындықтарда
күрт түсіп кетпей, бірқалыпты ғүмыр кешсек, отбасының алтын қазығы
- осы Нүриләның арқасы. «Қыз бала жат жүртқа жаратылған», - дейді
халқымыз. Сол біреудің баласы басқа бөтен үйдің босағасын аттап,
бөгде ортаның қалыптасқан салт-санасына, әдет-ғүрпьша үйреніп, оларға көніп, судай сініп, тастай батуға шынайы шыдамдылық, көнтөрлі
төзімділік, ақыл керек. Оньщ үстіне мен сияқгы отағасының мінезі шапшаңдау болса, таразының екінші жағын басатын салмақ-парасатты
үстамдылық қажет-ақ! Сол адамгершілік қасиетгер Нүрекеңнің бойында табылған соң, мен өзімді бақьпты санадым. Адамда арман көп болады ғой, бірақ қанағатшыл болғанға не жетсін! Әулетіміздің бүкіл ғүмыры
осылаи жалғасып келеді.
Жумасейіт Бижан: Жастық балдәурен кезеңде Нүриләға
арнаған лирикаларыңыз бар шығар?
Олжабай Қайкещлы: Ақындық әулиелікпен тең. Ол кез келген адамға қона бермейді. Ал қазақ үлтының өлеңге тым үйір, жақын түратындығын менің досым Герольд Карлович Бельгерден
артық әлі ешкім айта алған жоқ деп ойлаймын. Оның: «Несін айтасың, үйқасқа келгенде тіпті өлеңге азын-аулақ икемі бар, кәдімгі
ауылдағы шалыңның өзі Европаның небір әйгілі деп жүрген ақындарына дес бермей, қаласа беліне қыстырып кетеді», - деген сөзі
бар. Ақиқаты да осы. Қойын дәптеріне көңіл күйінің тулаған шақтарында бір-екі шумақ өлең жазбайтын қазақ кемде-кем-ақ шығар.
25
Азамат кадіпі
Мен де жастық шақта бірде ақындарға еліктеп, бірде достарыммен жарыса бір сөздің әріптеріне өлең шығаратын кездеріміз болған. Бұл, әрине, ақындық емес, әншейін, көңілдің бір діті еді.
Асыл сөз іздедім,
Баска да тілдерден.
Күн дедім, гүл дедім,
Аспады өзіңнен.
***
Нұрындай алтын күннің ару болса
Үлкен-кіші жанымда зәру болса.
Рахымы ағайынға түгел жетіп,
Инабатты мінезі кару болса...
Лайымда жүрсек деймін жүпты жазбай,
«Әмин!» - бізге бақыт дару болса!
***
Мен сені қызғанам,
Үлкен-кіші, кәріден.
Мен сені қызғанам,
Еркек-әйел, бәрінен.
Мен сені кызғанам,
Күннің көзі, желден де,
Акқулары сыңсыған,
Айдын, шалқар көлден де.
Қан мен тері аралас,
Қасиетті жерден де.
От пен су, түз бен нан,
Қала берді - сенен де.
Айттым не,
Айтпадым:
Өмір бойы лаулайды,
Қызғанышым кеудемде.
і
4
ЩШт
***
Не бар екен әжім басқан,
Бет-перденің артында.
Мүң мен арман араласқан,
Ол-көңіл ғой, бәз қалпында.
«Қызыма» деген өлеңіме Назымбек Дукенбай ән жазды
26
О.К. Жапмакип
Жүмасейіт Бижан: Өмірлік үстанымыңыз қандай?
Олжабай Қайкенулы: Адал адамды сыйлағанды қүрметтеймін, өзгелердің де осындай болуын қалаймын. Ұқыптылықты,
бірсөзділікті, уәдеге беріктікті үнатамын.
Екіжүзділіктен, жалқаулықтан, мансабы мен байлығына қарап
табынудан, өзінің бойындағы қасиетті сезе алмағандардан бойымды аулақ үстаймын.
Жалпы адам мен қоғамның дамуына, өркендеуіне зер салсақ,
халқымыз үшін пайда мен зиянды ажыратпайынша, кез келген мемлектте әділеттікті қүқықтық және адами түрғыдан орнықтырмайынша, шынайы өркениет болуы мүмкін емес. Бүл қағида - сонау
данышпан бабамыз Әл-Фарабиден бері келе жатқан ақиқат.
ӨРЛЕУ
(ОЧЕРК)
Қашыр орта мектебінің көлемі кең класс бөлмелерінің бірінде
оқырмандар конференңиясы отіп жатқан - ды. Әдебиет пәнінің
мүғалімдері басшылығымен жогары класс оқушылары жарыққа
жаңа шыққан ғүлама жазушы М. Әуезовтың “Абай жолы” романымен оқырман қауым енді - енді таныса бастаған кез еді.
“Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар, қалан”, - деген
қағиданы қаршадай кезінен көңіліне берік түйген әлжуаз жас бала,
небәрі жетінші класта окитын Олжабай Жармакин өзінен анағүрлым ересек балалармен пікір таластырып, жаңа шығарма жайлы
ойларын ортаға салып қызыл кеңірдек болысып жатты.
Оның пікірлері өзінің жас шамасына қарағанда анагүрлым ірі,
пысықтау.
“Білімдіден шыққан сөз, талаптыға болсын кез” дегенді де
таңдайы тақылдап жиі айта беретін ол жастайынан. Семьядағы балалардың ең үлкені Олжабай білімге, білімділікке тым қүштар бо27
Азамат кадірі
лып өсті. Ата-анасы да, үлкен әжесі де талабы мол, өршіл үлдарының бетін қақпай, қанатының қатая түсуіне, үшар биігінің асқақтай беруіне көмектескендей еді.
Жыл сайын оқу озаты бола отырып, Олжабай орта мектепті үздік бітіріп шықты. Бүл 1952 жыл еді. Ол Алматы мемлекеттік шеттілдері институтына емтихансыз қабылданды. Базары қызық мол жылдар өте шығып, Олжабай институтты да қызыл
дипломмен бітірді. Институт қабырғасында оқи жүріп, ол небір
қызықты да думанды істерге мүры нды қ болды. И нститутты ң
көркемөнерпаздар үйірмесінің белсенді мүшесі болды, драма коллективіне қатысып, талай рет сахнаға шықты. Комсомол комитетінің де белсенді мүшесі бола білді. Спорттан да қол үзбеді,
осының бәріне қатыса жүріп, студенттердің ғылыми қоғамына
Ф
ды.
Осыншама жүкті арқалай жүріп, ақын - жанды талапкер жас
қойын кітапшасына жыр жолдарын сүйкеп отырар еді. Жыр арқауы
туған Отан, сүйікті партия, студенттік өмір, қарлығаштай қалықтаған күлімкөз қарындастар. Күні бүгінге дейін өлең жазу Олжекеңнің жан серігі, ән десе, күи десе жаны жадырап, көңілі шалқып
жүре береді. Әдемілікке, әсемділікке, мәдениеттілікке, тәртіптілікке
қүлшыну - оның балалық кезден бастап бүкіл студенттік өмір бойы,
сонан күні бүгінге дейінгі әдеті.
“Ақыл, талап, терең ой, қанағат, рақым ойлап қой. Бес асыл
іс көнсеңіз” дер еді сол бір кездердің өзінде түла бойы түтанып
түрған Абай сөзі, данышпан даналығы. Осылардан нәр алып, осылардың рухымен алға қадам басты.
Бүл күндері партия, совет қызметінің ардагері, қарт пенсионер,
қайраткер Қайкен -аға сол кездердің өзінде үлынан өршілдікті, белсенділікті байқар еді, оны қанаттандыра түсер еді. Сүңқар да балапанын солаи - ақ қанаттандырған шығар.
28
Олжабай Қайкенұлы Жармакин институтты бітірген жылы
аяульг ұстаздарының “Институт қабырғасында қалып, еңбек ет”
дегеніне құлақ аспай, елде шөліркеген жас буынга бойдағы барын
бермекке, өзі жетік меңгерген шетел тілін, неміс тілін өзінің ана
тілі, қазақ тілімен салыстырмалы түрде зейіндеріне құюға асықты.
Ол үстаздық қадамын өзі бір кезде оқып бітірген орта мектептен бастады. Көзге түсті. Қадамы сәтті болды. Аудандық комсомол комитетіне бірінші хатшы болып сайланды. Бүкіл ауданның
комсомол - жастарын, одақта жоқтардың барлығын өрге тартты.
Бүл істе оның институтта, қоғамдық жұмыста жүріп жиған-тергені
мол әсерін тигізді. Жас ұстаз алға ұмтылды, әлде де аңсары әлденені көкседі. Ғылыми жүмысты ойға алды. “Ондай болмақ қайда
деп, айтпа ғылым сүйсеңіз”. Тағы да Абай. Тағы да биікке құлаш
сермеу.
Ол - 1962-64 жылдары А.А. Жданов атындағы Ленинград
мемлекеттік университетінің жоғары педагогикалық курсынын
тыңдаушысы. Одан кейін аспирантура. Тағы да Алматы. Бірыңғай
ғылыми жүмыс. Терең толғаныс. Көп зерттеулер. Ғылыми басшыларының айтқандарын селт еткізбеу, сыртқа шығармау, еткен
еңбек, төккен тер 1971 жылы ақталды. Ол ғылым кандидаты атағын бірауыздан қостау арқылы алып шықты. 1973 жылдан бері
доцент. Олжекең факультет деканы да болды. 1971 жылдан күні
бүгінге дейін Павлодар педагогикалық институтының шетел тілдері
кафедрасының меңгерушісі.
Олжабай Қайкенұлының ұстаздық еткеніне биыл отыз жылдан
астам уақыт болып бара жатса, соның тең жарымынан астамы жоғары
оқу орнында болашақ үстаздарды даярлауға бағытталуда. Жас шамасы үлғайғанымен, жүректегі жалында от әлі де лапылдай түсуде, жас
шәкіртгерді соған тәрбиелеуде.
Оның алдынан өткен мамандар қаншама. Сапалы білім алып
шыққан олар ұстаздары тәріздес ғылыми жолға түскендері қанша$
29
Азамшп кадті
ма. Олардың арасында жұлдыздай жарқырап Демесінова Галина
Хатиповна, еңбеккер Унгефуг Елизавета Гербертовна т.б. жүр. Бірі
Москвада аспирантурада болса, екіншісі Алматыда ғылыммен айналысуда.
<
“Шәкіртсіз үстаз - түл”. Ал Олжабай Қайкенүлында шәкірттер
ондап, жүздеп саналады. Отыз жылдан астам уақыт ішінде оның алдынан өткен мектеп оқушылары, институт студенттері әрқайсысы
жеке-жеке мақтан түтарлық аяулылар.
О.Қ. Жармакин еңбегін халқы бағалауда, Отан бағалауда. Ол
“СССР халық ағарту ісінің үздігі”, “Еңбектегі ерлігі үшін” наградаларының иегері, 1983 жылы “Еңбек ардагері” медалі және қосылды. Ал мақтау қағаздар, Қүрмет грамоталары да бір төбе. Ең бастысы халықтың, жас талапкерлердің алғыстары да үшан-теңіз.
Олжабай Қайкенүлы —шебер лектор. Ол өз лекциясын тьщдаушыларының ретіне қарай үш тілде де: қазақ, орыс, неміс тілдерінде де жүргізе береді. Қай тілде болмасын, шынайы жатық түрде
алған тақырыбын түбегейлі түсіндіріп бере алады. Оның лекцияларының көбі өзімен бірге еріп жүрген үгітшілер тобының толықтыруымен өтіп отырады. Мұндай лекциялар облысымыздың колхоз,
совхоздарында көбірек өткізілуде. Соңғы кездерде ол Качиры ауданының “Октябрь”, Успенка ауданының “Қазақстанның 30 жылдығы” шарушылықтарында болып қайтты.
О.Қ. Жармакинның ендігі бір қасиеті —ізденгіштігі, өз білімін
одан әрі жетілдіре беруге құштарлығы. Ол Павлодар облыстық
партия комитеті жанындағы кешкі марксизм-ленининзм университетін үздік бітірді. ГДР, ФРГ -ғ а барып, бір айлық білім жетілдіру
курстарында оқыды. Алматыға әрбір бесжылда бір рет барып,
мамандығын көтеріп қайтады. Өздігінен оқып, білім үштастыру күнделікті еншісі.
Олжекеңнің өзімен сөйлесе қалсаңыз, өзінен гөрі өзгелер туралы сыр шертуді жөн көреді.
30
- Біздің ел - мөдениеті өскен ел ғой, - дейді мақтаныш сезіммен.
- Қазақ қыздары Мәриям Сөбитова мен Гүлнәр Қуанышева өз диссертацияларьш Герман Демократиялык Республикасында неміс тілінде
қорғаған. Медеубай Қүрманов үлы шығарма - Гетенің “Фаустын” тікелей қазақ тіліне аударды, көптеген қазақ ғалымдары жержүзілік симпозиумдарда мағыналы баяндамаларын шетел тілінде жасауда. Жерлес ақындарымыз Роза Пфлюг, Нелли Ваккер, тағы басқалардың еңбектеріне де мен қатты сүйсінемін. Маған білім берген ғалымдар А.И.
Эйхбаум, Л.Р. Зиндер, В.В. Бажанова, Ә.Х. Хасенов, Т.Қордабаев, М.М.
Копыленко - олар өзі бір төбе. Менің ғалым болып қалыптасуыма олардың сіңірген еңбектері көл-көсір. Егер мен ғылым жольшда бірер істер
тындыра алдым десем, мен ең алдымен осы абзал адамдарға қарыздармын.
... Олжекеңнің іні-қарындастарының бәрі де оқу-ағарту,
мәдениет қызметінде Мүрат, Болат, Үміт, Толқын- үстаздар, Дана
- кітапханашы.
Жан серігі Нүрила екеуі үл-қыз өсіріп, тәрбиелеп отырған
үлгілі советтік семья, Бақытжаны мен Гүлнәрі жоғары білімді
дәрігер және қаржы қызметкері, ал Бауыржан медиңина институтының студенті.
Иә, бүгінгі салиқалы үстаз, ақын жанды ақкөңіл азамат, үлгілі
семья басшысы, абзал замандастарымыздың бірі. Олжабай Қайкенүлы Жармакин бейнесі, ол өтіп келе жатқан жарқын да жайма шуак
өмір белестері шамамен алғанда осы сипатта.
- Өміріңіз үзақ, еңбегіңіз жемісті бола берсін! - демекпін мен
де кластас досым Олжекеңе.
Сарсенбай Шектібай
1986 жыл
31
Азамат кадіпі
ШӘКІРТ
ойы
«Халықтың кемеліне келіп өркендеуі үшін, ең алдымен азаттық пен білім керек».
Қазақстан тәуелсіздік алғанынан кейін іргесі берік, рухы биік,
озық өркениетті мемлекетке айналуына ат салысатын білікті, білімді
мамандар, үстаздар.
Үстаздық етуге шын ықыласымен берілген көптеген жоғары
білімді мамандар дайындауда Олжабай Қайкенүлының еңбегі өте зор.
Мүғалім біліктілігі оның шәкірттерінен көрінеді дегендей,
көптеген шәкірттері халқымызға абыройлы еңбегімен танымал
болып жүр.
«Қос тілім , қос қанаты м» деп Ш ыңғыс А йтматов айтқандай, адам қанш алықты көп тіл білсе, сонш алықты ой-өрісі,
рухани байлығы арта түспек. Неміс тілін өз ана тіліндей жетік
меңгерген Олжабай Қайкенүлы көп қазақ балаларына үлгі, мақтаны ш .
Менің ағылшын тілінің маманы, ғалым болуым да Олжабай
Қайкенүлының үлгісі.
Олжабай-аға - менің кіндік атам. Мамам дәрігерге баруға жиналып жатқанын сезген әжем, Күлғади, көрші түратын Олжабай
ағаға папаммен бірге баруын өтініпті. Кейін әжем: «Олжабай, қарағым, мың жасағыр, адал ниетті, ақ көңіл, білімді ғой, немерем үқсасын деп ырымдап едім» - дейді.
Кейін мен оқушылардың қалалық, облыстық олимпиадаларында ағылшын тілінен алдыңғы орын алып жүргенімде ата-анам,
туысқандар «әжесінің ырымдаған арманы орындалып келеді» - деп
қуанатын.
Олжабай Қайкенүлы кафедраның жас үстаздарына ақылын
айтып, өзінің мол тәжірибесімен үнемі бөлісіп отырады.
Бала тағдырына жауапты болу - ауыр жүк, үлкен сенім. Сол
32
О.К. Жапмакин
сенімге әр уақытта сайлы деңгейде болу үшін үстазыма зор денсаулық\ілеймін.
і
Қайырбаева Ақмарал Қанатбекқызы
Агылшын тілі теория және практика кафедрасының меңгерушісі,
недагогика гылымдарының кандидаты, доцент
АҚТОҒАЙ ҚАЗАҚ ОРТА МЕКТЕБІНЕ - 50 ЖЫЛ
ФОТОСУРЕТ
Куйбышев қазақ орта мектебін алғаш бітірушілер:
Солдан оңға қарай:
1-ші қатар: Қайырбеков Хасен, Үсейінов Мүрат, Апушев
Рахмет, Жармакин Олжабай, Ерғалиев Ақылбек.
2-ші қатар (мүғалімдер): Сыздықов Қажым (оқу ісінің меңгерушісі), Литвинов Платон Порфирьевич (директор), Сагайдачная (оқу ісінің меңгерушісі), Әндіржанов Мәнап (класс жетекшісі),
Ркашев Төлеген (математика мүгалімі).
3-ші қатар: Мусин Жәбәтай, Хасенов Қайыржан, Мүқашева Гүлжамал, Есмуқанова Сақыпжамал, Марденов Жүрсін, Ахметов Қапаш.
Көз алдымда сарғая бастаған фотосурет. Осыдан елу жыл
бүрын Куйбышев қазақ орта мектебін (А қтоғай ауданы) алғаш рет өрімдей он жеті жеткінш ек бітірген едік. 1951 жылы
аудан орталығынан интернат аш ылып, жоғары қазақ кластары колхоздан осында көш ірілген болатын.
Өткенді ой елегінен өткізіп, бүгін арамызда жоқ кластас қүрдастарыма қүрметпен тағзым етіп, барларына шүкіршілік жасап,
бізден кейінгі үрпаққа өмірдің бар жақсылығын тілей келе, газет
арқылы бір үзік сыр - естелік жазып отырған жайым бар.
33
Азамат кадіпі
Біз онышы класты он жеті бала бітірдік, онын төртеуі - қыз,
қалғандары ер бала болатын. Менің есімдегі есейген шақтағы соңғы
жылдар. Біз, ұлдар, ортамыздағы төрт қыз - Жазира, Үніш, Раушан, Сақанға - балажігіттің үлкен сыйластығымен қарайтын едік.
Мүмкін, содан да болар, сол қыздарымыз бүгінде ордалы отбасылардың түп қазығындай, үл-қыз өсіріп, немере сүйіп, алыс жақынның қүрметіне бөленіп жүр.
Жалпы сол жылдардың бір қимас қасиеті - соғыстан кейінгі
жүтаңдықпен қатар адамдар бойындағы кісілік, парасаттылық, кеңпейілділік дер едім. “Үяда не көрсең, үшқанда соны ілерсің” дегендей, ата - аналарымыздан бойға дарыған ар - үятгың, адамшылықтың қуат күші, мектебіміздегі үлағатты үстаздарымыз - Мүбина,
Орынтай апаларымыздың, Нүриден, Мәнап, Төлеген сияқты ардақты азаматтарымыздың төккен тері, еткен өлшеусіз еңбегі болар, класымыздағы балалардың бір - бірімен татулығын, достығын, білімге
деген құштарлығын үлкен ризашылық сезіммен еске аламын.
Класымызда сабақ үлгерімі жөнінде бейресми жағымды бәсеке
болатын: парта мен парта, қатар мен қатар жарысып, үздік шығарма
жазуға немесе математикадан қиын есептерді бірінші боп шығаруға
кереметтей тырысатынбыз. Кейде геометрия, тригонометриядан есептерді өзіміз шығара алмаған күндері, Төлеген Ркашев мұғалімнің үйіне
барып, түн жарымға дейін отырып, бірінші жыл істейтін жас үстазымызбен қосылып, қызыл кеңірдек боп, есептердің әр түрлі шығару
жолдарын талқылайтынбыз. Сонда күні бойы ой еңбегінен қалжырасақ та, үйімізге мәз боп тарайтынбыз. Математикадан аса қабілетгі
балалар (қазір арамызда жоқ) - Ақылбек, Кенжебай Айтқанов, Қайыржан, Ораз Кошербаев болатын. Ал, шығарма жазуға келгенде, Мұрат
Үсейінов, Үніш (Гүлжамал), Рахмет және мен алдымызға жан салмайтынбыз. Тарих және басқа ауызекі сабақтарында шекелері қызып Қабдірахманов Мұрат, Қиқымов Бораш (бүгінде қатарымызда жоқ),
жүздері бүл-бұл жайнап Раушан, Сақандар өзгелерге дес бермейтін.
34
Осылай-осылай қабілетімізге қарай, басы қатты жүйріктердей жұлқа
таргык, ағып отырған оқушы кезімізді, балалық пен жігіттіктің арасын жалғай алмай жүрген сол бір қызықты да тату-тәтті күндерімізді
сағынышпен жиі-жиі еске аламын.
Сонымен, 1952 жылы мектеп бітірдік. Ақылбек және мен екі
күміс медальга ие болдық. Әр тарапқа жол тарттық. Көбіміз сол
кездегі ең қүрметті, халық арасында беделді мүғалімдік мамандықты таңдадық. Ақыры, он жеті түлектің он шақтысы ауданның әр
түрлі мектептерінде көп жылдар үстаздық еңбек қүрдық. Ал, Мұрат
Қабдірахманов - мал дәрігерлік, Ораз - сауда қызметін, Кенжебай
- бухгалтерия жұмысын, Сәни, Рахмет, Бораш - ауыл шаруашылыгын, Жәбәтай - агрономдықты таңдады.
Менің кластас достарым қай салада еңбек етсе де, ата-аналар арасында, оқушы қауым алдында, әркім өз еңбек үжымында
қомақты бедел жинап, өмір сүрген орталарында жақсы атқа, белгілі
деңгейдегі сый-қүрметтерге ие болды. Бір өкініштісі, достарымның көбі әр түрлі уақытта өмірден көшті, олардың ішінде тым ерте
кеткендері де бар. Осы қатарластарымның бірі артық, бірі кем еді
деп айта алмаймын. Мен үшін әрқайсысының орны бөлек, қымбат.
Мен бүл мақаланы жазғанда, әрі естелік болсын, әрі Ақтоғай
қазақ орта м ектебінде өнегелі дәстүрлер, ұрпақтар ж алғасы
үзілмесін деген мақсатты көздеп отырмын. “Елу жылда - ел жаңа”,
туған мектебіміздің тарихы жазылса, әр түрлі қүнды күжаттар жинақталса, өміріміздщ әр саласынан жүзден жүирік, мыңнан түлпар
шықса, мектеп мүражайы ашылса - бүл да бір елдігіміздің, парасаттылығымыздың, мүмкін көрегендігіміздің көрінісі болар еді. Мен
өз басым дүние кедейлігін ылғи да алға тарта бермей, мың түрлі
себеп іздеп, өлмейтін, халық жадында сақталатын, үрпактарды әлем
өркениетіне талпындыратын ізгі істерді бастамаса, үлтгық дәстүрлерді жалғастырмаса, нағыз жүтаңдық - рухани тозу дендеп кетуі
мүмкін деп ойлаймын. Аудан мен мектеп басшылары хабарласса,
35
Азамаш кадірі
біз бірінші және елуінші мектеп бітірушілер, қаржылай да, рухани
да бірігіп, бір өнегелі іс - шараларды бастасақ, қалған ағайын қолдап, мектепті білім мен өнер ошағына айналдыра алсақ, дұрыс болар еді деген пікірдемін.
Сөз соңында еліміздің айтулы іскер - реформаторы, белгілі
ақын Бауыржан Қарабековтің бір шумақ өлеңін келтіре отырып,
жерлестеріме ақыл, қайрат, оң істерге толы жылдар мен күндер
тілеймін:
Бойкүйездікке алдырмай,
Сүңғыла ойлар сүранса.
Түлпарша шаңға шалдырмай,
Шарықтап өтем қыранша.
Олжабай Қайкенулы, профессор.
Павлодар қаласы
... А, Қ¥ДАЙ!
ХАЛҚЫМНЫҢ ДАНАЛЫҒЫН БОЙЫМЫЗҒА
ДАРЫТА КӨР!
(Мұхтар Арынның батасынан)
Мұхаң екеуміз бір институтта, бір факультетте оқыдық. Оқу
бітірісімен бір жыл бірге сол институтта неміс тілі мамандығы бойынша қазақ бөлімінде үстаздық еттік. Сол елуінші жылдардың соңынан, қашан Мұхаң Ақтөбе педагогика институтына ректор болып, қызмет ауыстырып кеткенінше жиі-жиі араласып түрдық.
Біздің замана сырын үғамыз деп, ат жалын тартып мініп, білім
мен ғылымға, адами қасиеттерге бой үрған шағымыз - XX ғасырдың 60-80 жылдары болатын. Ол кез - сүрапыл соғыстан кейінгі
36
О.К. Жапмакин
еліміздің ғылымы мен экономикасының, оның ішінде, әсіресе, қазақтын әдебиеті мен өнерінің, қаласаңыз - бүкіл мәдениетінің өсу, өрлеу
кезеңі еді. Міне, сол дәуір жүрегінің жігері, ақылының шүғыласы
мол талай талапты жастардың талантын ашты, тағдырын айқындады. Солардың бірі - өзіміздің замандасымыз, досымыз Мүхаң болды.
Мүхаңның білім жинап толысқан, алды-артын абайлап, кісі
мен кісілікті таныған, дүние, ғүмыр тереңіне үңілген түстары Алматы шет тілдері институты мен Абай атындағы бүрынғы ҚазПИде үстаздық қүрған, кафедра меңгерушісі, проректор боп қызмет
аткарған кезеңге сәйкес келеді. Бүгін де сол бір киындығы мен
қызығы аралас, қимас жылдарды еске алсам, Мүхтар досымнын біз
сияқты қатарластарынан өзгешелігі, өзіне тән ерекшеліктері армандай сағынышпен ойға оралады. Ең алдымен, оның бір сәт толастамаған, ерен еңбекқорлығын айтқаным абзал. Бастаган іске тиянақтылығы, дәйектілігі, қай жүмыс болсын, оның өзекті түсын тап
басып, орындау тетіктерін айқындай білетін кәсіби шеберлігі әріптестерін тәнті етіп, талай-талай таңдандыратын. Мен өз басым бірде
Мүхаңа «Неміс тіліндегі теңеулер» атты кандидаттық диссертаңиясын қорғау уақытын созыңқырап алғанын айтсам, ол маған «Сабырлы жетер мүратқа, Сабырсыз қалар үятқа» деп, Россияда қорғалатын диссертациясына жиырмадан астам әр дәуірдегі неміс жазушыларының туындыларынан он мыңнан аса карточка толтырып, тілдік
материал жинағанын айтты. Тақырыбына байланысты орыс, неміс,
ағылшын, франңуз, қазақ тіл білімінде жазылған теориялық бүкіл жүмыстарды саралап, талдап шыққанын алдыма тартты... Сөйтіп, Калинин қаласында орыстың ғүлама ғалымдарының алдында үлкен абыроймен ғылыми жүмысын қорғап шықты.
Өзім білгендегі Мүхаңньщ тағы бір қасиеті - оньщ адам жанына
жақындығы еді. Алдьша келғен кісіден қымбат уақыты мен мол тәжірибесін де, ыстық ықласы мен көңіл мәрггігін де аямайтындығьш айтсам
болар. Ал, бүл жерде кітаптармен шектелмейтін адамтану деген қүдірет
37
Азамат кадіпі
барын Мұхаң бізден бұрын білді, ерте сезді десем де артық болмас.
Семейге барған бір іссапарында дүйім елге аты мәшһүр, абайтанушы ғалым Ғабдүлқайым Мүқамеджанүлымен үзақ түндер үйықтамастан,
Абай шығармаларының қыры мен сыры жайындағы (тіпті, том-том болған кейбір жетесіз жүмыстарды оқымай-ақ) рухани өзектеріне нұр
құйған сүхбат-сырласуларын айтсаңшы?! Мүмкін, сол қауышу тағы да
бір жан жадыратқан жүлдызды сәт боды ма екен, әйтеуір Мұхаң өмір
бойы поэзия мен онерде Абай мен Естайды пір тұгьш кеткендей...
Б іздің бұл аум алы -төкп елі, өтпелі кезеңде, ата-баба
дәстүрлерінің қүнсыздана бастаған шағында «Тәрбие деген тәңір
бар» деп, жан дауысымен үлтымызға жар салған да - осы ер рухты, ғалым-үстаз, отбасының қамқоршысы Мүхаң болатұғын. Бүгін,
міне, ата жолын куған үлдары мен қыздары М үхаңның қүрбықүрдастарына, ағайын-туыстарына, қызметтес болған азаматтарға оның өмірінің жалғасы, өзі болмаса да, көзіндей көрініп,
сезіліп отыр. Мүхаңның екі дарынды ұлдарының, ғылым докторларының бірі - профессор Ерлан Арын туған өлкемізге келіп,
көргендігін, тереңге бойлар парасаттылығын баянды етіп, соңғы
екі жылда С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетін білім мен ғылымның, өнер мен мәдениеттің ақ ордасына айналдырып отыр. Студент жастар мен оқытуш ылар аса
бір рухани жаңғыру (ренессанс) дәуірін бастан кешкендей.
Түркменнің үлы ақыны Мақтүмқұлы айтқандай, жүртшылық
басын изеп, қүп алғандай:
... Ер жігіт жөнсіз аттамас,
Ерлігін істер елменен, ...; , ,
;
дей отыра, досым туралы бір үзік сырымды түйіңдеп, сөзді Мүхаңның өзіне - «Бес анық» атты ой-толғамдарына берсек.
Олжабай Қайкенулы,
С. Торайгыров атындагы ПМУ-дың профессоры,
«Сарыарқа самалы» газеті
38
ҚОЛЫНАН ҚАЛАМЫ ТҮСПЕГЕН ТАРЛАН
(жазушы Рамазан Тоқтаров жайында бір үзік сыр)
Жазушы жайында сыр шертудің қияметтей қиын екенін түсіне
отырып, мен дархан дарын иесі, қимас қатарласым Рамазанның өзі
нүсқаған жолмен жүруді жөн көрдім. Мен осы түста не жазсам да,
Рамазанды көз бен көңілден қалт жібермей, оның шуақты ойларының
жарығымен, соңғы туындылары - “Абайдың жүмбағы”, “Бітеу жара”
романдарының ізімен, оқырман ретінде, сонау елуінші жылдары Алматы шет тілдері интститутында студенттік өмірді бірге өткізген, армандас замандасым туралы оқыған мен тоқығанымды, көрген білгенімді аз да болса ортаға салып отырмын. Жайсаң жандар - марқас-қалар жаныңда жүргенде, өмірі өлмейтіндей боп көрінеді, олардын
қадір 1 қасиеттерін бірде біліп, бірде білмейсің.
Жалпы мен оқырман хақында XX - ғасырдың алпысыншы
жылдары қарлығаш шығармаларымен қазақтың көркем әдебиетіне
жаңа рух, соны серпін әкелген жас ақындар, жазушылар толқынын
арнайы айтып, олардың соңғы жарты ғасыр аясында жарық көрген
теңдесі жоқ туындыларын үлттық көркем сөздің алтын қазынасына жатқызар едім. Сыншылар қазақ классикасының соңы Сәкен мен
Ілияс, Ғабит пен Ғабидендер деп жүр ғой, ал мына жаңа заманның
талғамы басқа әдеби - эстетикалық, үлттық - философиялық бейнесін жасауда Олжас пен Мүхтар, Шерхан мен Әбіш бастаған тегеурінді топтың ерен еңбегін қалай бағалаймыз !? Меніңше, әдебиетіміздің дәл осы кезеңін дүниежүзі әдебиетінің үздік туындыларымен салыстыра отырып, адамзат өркениетіне не қостық, үлттық
дүниетанымымызды әлемге жеткізе алар деңгейге иек арттық па
деген түрғыдан саралап, қаламгерлеріміздің маңдайалды шығармаларын орыс және шетел тілдеріне аударуды мақсатты түрде Жазушылар Одағы мен үкіметке үйымдастыру қажет сияқты. Міне, осын-
39
Азамат кадіпі
дай жүзден жүйрік, мыңнан түлпар аталған жүлдызды шоғырда Рамазан сөзімен айтқанда “бес тапалдың” болуына мен кәміл сенемін.
Олар - Әкім Тарази, Қалихан Ысқақов, Сайын Мүратбеков, Қабдеш
Жүмаділов және Рамазан Тоқтаров. Бүлар өнерде де, өмірде де жан
достар еді, енді шеттері шетіней бастағанда, ең болмаса бір - екеуі
біріғіп, қаламдас достары, қатарластары жайында, олардың шығармаларын кәсіби түрғыдан талдай отырып, жәдіғер көңіл, жақсы тілекпен эссе - естеліктер жазса, нүр үстіне нүр болары ақиқат. Осы ойымды жалғай түссем, отбасының архивіндеғі Рамазанның Қанжығалы Бөғенбай, ақын, әнші, композитор Естай өмірлеріне арналған
қолжазбаларын қарап шығып, баспалардан жариялатса, бүл да бір достық парыздың өтеуі болар ма еді. Бүл жерде біз он романның
авторы, атақты жерлестеріміздің туындысын жариялауға Павлодар
облысының әкімшіліғі қаржылай көмектеседі деғен сенім білдіреміз.
Рекеңнің оныншы романы —“Абайдың жүмбағы”. Осы дүлділ
шығармасы үшін оған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік
сыйлығы беріліп, әр түрлі ақпарат қүралдарында әдебиет қайраткерлерінің терең талдау мақалалары жарық көрді. Біреу білер, біреу
білмес, мен ауыздары уәлі, халық жазушылары Әзілхан Нүршайықов пен Мүзафар Әлімбаев сияқты аға буын өкілдерінің ой - толғамдарын облыс оқырмандарының назарына үсынсам деймін.
Абай әлемі ж екелеғен таланттарды ң емес, ғасы рлардың
еншісі, мәңғіліктің меншіғі. Абай сияқты алыптар ешуақытта түбеғейлі зерттеліп тынбайды. Сол себепті де үлы Мүхтардың “ Абай
жолы” мен дүниежүзі әдебиетінің білғір маманы Рамазанның “ Абайдың жүмбағы” - бір кемеңғер туралы екі дүние, екі әлем.
“Абайдың жүмбағы” тарихи - философиялық роман ретінде
- үлт өресінің үлкен көрінісі. Романда философиялық толғамдар
(әсіресе Батыс, Ш ығыс әдебиеті жайлы) түйдек - түйдеғімен
төғіледі. Шығарманың көркемдік деңғейін сөз етсек, оның беттерінен Абайдың өзі сойлеп түрғандай әсер қалдырады. Бүл туынды
40
О.К. Жармакип
Еуропа классикалық романдарының ешқайсысынан кем емес, тіпті
Шығыстың кейбір кесек шығармаларынан ок бойы озық. Қазак
әдебиеті бір қымбат қазынамен байыды.
Хас мерген атқан оғының нысанаға дөп тигізгенін қолы арқылы сезеді дегендей, Рамазан да арқалы, қуатты дүние жазганын
іштей білді. Қанатын жазса ғарышқа, бірден жүлдыздар арасына
самғай алатын дарын иесі екеніне кәміл сенген түсы да осы болар.
Өзі де:
“Менің әр кітабым - менің өмірімнің түтас, кесек бір кезеңдері”. “Бақыт” - алгашқы үйленген жылдардың қуанышы мен мүңы;
“Түлпардың сыны” - әйелмен отасқан орта кезеңдегі өмір, толысу,
үгысу жайлары; “Жердің үлгісі” - дүниеге ойлы, пәлсәпа козімен
қарауға, тоқтамдылыққа ыңғайлану; “Ғасыр наны” - саяхат, мамандану проңесі; “Сусамыр” —бүл да сол, жазуға, стильді шиыршық аттыруға төселу көріністері; “Таңбалы жарғақтың қүпиясы” әбден кем еліне келген, толы сқан ж ы лдарды ң ескер ткіш і” .
(“Жүлдыз” журналы, 10, 2001, 70-6.). Міне, “Ертіс мүхитқа қүяды”,
“Жендет”, “Бақыт - қүлдықтың ақыры” сиякты романдарын қосқанда, Рамазанның қүдіретті қаламы үшынан жаралған, оның сәулелі ойы мен ізгілікке толы жүрегіне жиналған асыл қазыналары
осылар еді. Жүрек лүпілінің соңғы сәттеріне дейін қолынан қаламы түспеген, биік парасаттылық пен кішілікті тең үстаған біздің
жазушы - әулиеміз Рекең қылаяғында соңғы базына, үрпақтарға
арнап ең ақырғы ғибратын —“Бітеу жара” роман - естелігін жазды
(“Жүлдыз” журналы, 2001 ж.).
- Ей I ей, менің қүрбы-қүрдас, бақытгы замандастарым! - Ей ей, жарандар, сөзіме қүлаү асыңдар!... Үшбу қасиеттің бәрі де қара
басында, жақсылықгы да, жамандықгы да тек өзіңнен көр. Не шықса
да, адамның ішінен шығады: қүдіретті даналық та, сүрқай пасықтық
та - бәрі де;... Жақсыларды жамандаудан арыл, ол - қазақтың екі
қасіретінің бірі. Үлылық пен кішілікті қатар үстасаң ғана, толық адам
41
боласың... Опасыз дүниеге қызықпа. Артыңда тек халқыңның рухани байлығы мен үздік өнер туындылары ғана қалады. Сол себепті
үлтыңа елеулі еңбек қалдыруға тырыс... Жазушылар жайында: “Әулиелік қонбаған жердегі жазушьшыққа сьш көп... Дүние көюкиегін кеңейтіп, өткен мен келешекті де тірілтіп әкелетін - қалам қүдіреті.
Жазушыны жазушы ететін де, адам ететін де —осы қалам қуаты”, деп, санадан ажырамай, ойдан жаңылмай түрғанында осындай жүрекжарды сөзін жазды.
Сөз соңында, мен бүл шағын естелікті Рамазанға байланысты
жақсы атымды шығару үшін жазып отырғаным жоқ. Тек Рамазан
екеуіміз түйдей қүрдаспыз, студенттік өмірдің ащысын да, түщысын да бірге таттық. Жайсаң жерлесімді өзі туған осы қаңтар айында тағы да бір еске алып, жастарға үлгі болсын деген ізгі ниет
еді менікі.
.
. ... л
Олжабай Қайкенулы,
Павлодар қаласы
42
О.К. Жармакип
К А КІ - М АРХ- Ы N I УЕ К5 ІТАТ
НЕЯ0ЕКМЫ5ТІТІЛ
УогіНкііепап5*аІі Юг аи&іШШ&фе $*ікііегеп<іе Іп <іег ОБК ипсі ЯІаіІе ги г Ғ д іЬ е п т д
ё е Ш іФ в г $рг4кһкелпІпіізе. Ілі Аи»І«псі
7022
іиміімва5т к н <
Т£ 1. £ 9 4157
З һ а гш а к іп , 0 1 ^аЪ аі
һа* а т
ІЫТЕКМДТІОМДІЕЫ НОСН$СНиіҒЕКІЕЫКиК5
ҒОК ӨЕКМАЖ5ТІК іп сіег ОРК
а т Нвгс|ег-1һ$ііһгі Ьеіргід
ү о т 3 .іиіі Ьі5 26. М1 1973 Геіідепоттеп.
Іеіргід, 26.1и\і 1973
У
У
ЛиИ Ч / ь ь / -
ЬогЪт. С . 0е58вІтап|иГ
Рго*. 0г. іоһ. КбӨІвг
Іеіівг деі Киг5«5
ОІгекіоггіеі Н«гсІеГ'1п$іНиІві
III Ш 330
Ц» в
778/ 137/73
Сертификат из Германии
43
А іамшп кадіпі
60ЕТНЕ-І№Т1ТЦТ
21ІН РҒЦЕСЗЕ ОЕЯ 0ЕЦТ5СНЕЫ 5РН АСН ЕІМ АІІ51АЫ0 ОМЙ | Ш ҒОНОЕНЦЫӨ
ӘЕН Ш І І І Ш Й І І М К и іЛ З Н Е И Е Ы 21І5АММЕЫАНВЕІТ Е.М. Ш М ІН іК і
ВЕЗТАТІвиМС
й ег г
йег
аиз
һаі іп бвг 2еЯ ү о т
7А. 0 9
Ь(5
А&. 4о. 4 9 8 6
т
ап еіпет
ғоятвіш ш чсззем і ^ ая
іеіідепоттеа
2іеІ/ІлһаК сіез Зетіпаіз:
іа п с к б к и п с іе и п сі
4йеіһоаік /Ріс/аКНк
боКіпдеп
47.Ю .4986
ҒОг Ве(егаі:
ҒОг сііе Зетіпагівйипд
СОЕТНП
ім з т іт и т
\
%
ч
м
Сертифи кат из Германии
44
О.К. Жармакин
дяиіуздіиггт^ЯЯЕ^ЯВІ
<7/иг, а <ті
*.
ШШ^Ш]0&
УДОСТОВЕРЕНИЕ
Въідано тов. Х А Р И Ш Н У
Олхабаю Кайкевовичу
в том, что о я (а ) за эаслуги в областя
вы сш его
обраэованкя
СССР
н агр аж д ек иагрудкы м виачком
ЛА
О ТЛаЧНЫ Б
УСПБХИ
В РАВОТЕ*
А’%>ЧЖ
^
г
^
'
* I*I*/
'.—'Ш
7«Г
Ч ;.
«За отличные успехи в работе» минвуза СССР
Ж яр м ак и и
О лж абай Қайкенүльг
хуәтс
Лавлэдф?7
облысыкі^*
ӨКІМІ
£~ ~4
Лхш^г>е
«За заслуги перед областью» от акима Павлодарской области
УДОСТОВЕРЕНИЕ №
ниіпа
щтж шйштіхш
,Х/*т.
-Л;. -Г ' . >іа 41
« о г л и м н к к п р Оі с в е і ц ғ ж и я с с с р »
М л я т С і р чрвс»г«дгнм*
ссс*ІІ£
М а г р у д н ы м з н 4 ч к о м •Отл*»«кмк
прос»вщ «ии
С С С Р » н в г р і ж д і ю т с і л у ч ш й « у ц и ге л л ,
воспнта*
т« л и , н а у ч н ы о р а б о т н и и и . о р г б н н з а ? о р ы
народи о г о о б р * э о а * и н я , 4 т д к ж е д р у г и с р а б о т н и к ж учр е ж д е н и й н н р в д п р н а т н й М и н н с т о р с т в а просш аіи с м и з * С С С Р и г р о ф с о ю і а э а б о л ь ш и е
успожм,
д о стн гм уты о • о б л а сти м а р о д н о го
обраэоаання,
и в ч т н а н о о у ц # с іи * в б 6 щ # с т і« и и о * й о п и т и ч а с н о й
ік н а н н .
Яи-ДД^І
П(ИАС4«ХІ(Иіі4 К ир«фт»яі*
рйіЬіиіЛ^ЛАиіСігиуяпі.
ігл. тГ*Г|* йм-о:/м И ЦіГП'1-о
*9+ЖВгжІ*шІеппй
.
«Отличник просвещения СССР»
Азамат кадірі
Выпускники 10 кл.
Бірінші қатарда/солдан оңга қарай/:
Қайырбеков Хасен, Үсейінов Мұрат, Апушев Рахмет, Жармакин Олжабай,
Ерғалиев Ақылбек
ш
' /• а ю д і а :^Я^^иаСЯЖг~ V-*'
Щ
Автор жазушы Рамазан Тоқтаровпен студент кездерінде
фото с М.Арын:
Суретте: Олжабай
Қайкенұлы досы,
профессор Мұхтар
Ғалиұлы Арынмен
46
О.К. Жапмакин
АУДАРЫЛАТЫН МӘТІННІҢ КЕИБІР
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Аударылатын мәтіннің дайын мазмұны, мақсаты, атқарылатын функциясы, тілі мен стилі - мәтіннің коммуникативті - функционалдық белгісі.
Аудармашының бүкіл іс - әрекеті екінші тілден өзіне қажетті
тілдік единицаларды сұрыптап, таңдап алуы, берілген мазмұнды
жеткізудегі оилау-паиымдау өресі тұпнұсқа мәтіннің ерекшеліктеріне мейлінше тәуелді. Өйткені аударма мәтін түпнүсқаның коммуникативтік әсері тең немесе біршама жақын түсетін нұсқасы
болуға тиіс.
Біз қарастырып отырған директивалық - нормативтік мазмұндағы мәтіндердің функционалдық белгісі - ақпаратты, орындалуы
басшылыққа алынуы міндетті заң қағидаларының, ережелер қүрылымының, мазмүнының толық сақталуы. Сондықтан да мемлекеттік
және қүқықтық нормативті қүжаттарды бір тілден екінші тілге аударғанда тілдік қүралдардың параллелизмі толық сақталады. Өйткені
аударма мәтін де түпнүсқа мәтін сияқты қүқықтық мәртебеге ие,
демек, екі мәтінде бір - бірінің мазмүнына кедергі келтіретін құрылымдық айырмашылықтар болмауы қажет. Сөйтіп, директивалық
мазмүндағы мәтін түрлерінде семантикалық, синтаксистік және прагматикалық қарым-қатынастар белгілі бір тәртіппен орналасады.
Мүндай мәтіндерде үғымды, ойды жеткізудің стандартты қалыптарына, терминдерді бірегейлендіруге назар аударылады.
Ал, осы сипаттардың барлыгы да аударма мәтінде толық
көрініс табуға тиіс. Осындай мәтіндерде мазмұны, баяндауы, сойлем
қүрау жолдары да ұдайы қайталанып отырады. Нәтижесінде тілдік
- қүрылымдық үлгі (модель), стереотип пайда болады. Сол себепті
кейбір тілдік үлгілерді тәржімалағанда сөзбе-сөз (калька) аудару
тәсілін қолдану дүрыс деп саналады. М ұндай тәсіл түпнүсқа
47
Азамат кадіоі
мәтіндегі терминдік тіркестерді, синтаксистік тұтастықтарды бұзбай
беруді көздейді.
Екіші маңызды жай - тілдердің негізгі ішкі нормаларын сақтау. Мысалы, Түпнұскада:
Действия должностных лиц, препятствующих функционированию и изучению государственного и других языков, представленных в Казахстане, влекут за собой ответственность в соответствии с законодательством Республики Казахстан. ( Закон "О
языках в Республике Казахстан ”)
А ударм ада:
Қазақстанда мемлекеттік тілдің және басқа да тілдердің қолданылуына және оларды үйренуге кедергі келтіретін лауазымды адамдардың іс - әрекеттері Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес
жауаптылыққа әкеп соқтырады.
Алдымен, осы екі сөйлемде сөз тәртібі әртүрлі. Түпнүсқада
есімше бастаган екі анықтауышты сөз тіркесі берілсе, аудармада
бір ғана анықтауышты сөз тіркесі “түрік изафеты” деп аталатын
екі зат есімді қүрылымның (конструкңияның) алдында түр, баяндауыш сөилемнің соңында.
Сөз саны жағынан да олар әр түрлі (біріншісінде - 18, екіншісінде - 22 сөз бар). Аударма мәтінде түпнұсқаның синтаксистік
қүрылымы, лексикалық бірліктердің семантикасы біршама басқашалау берілген.
Терминге балама үшін алынған сөздің семантикалық езгешілігі
(ответственность - жауаптылық) білініп түр. Синтаксистік түзілуі
де өзге тілдің ерекшелігін аңғартады. Алайда түпнүсқаның коммуникативтік мүддесі аудармада толық сақталған.
Айгылған жайға орай мәтіндегі тіддік құралдарда - ақпарат беру,
экспресия туғызу қызметі күшті, сондықган аударылуы міндетті, функңионалдық қызметі жағынан басым (доминант) элементгер және функңионалдық қызметі қосалқы элементгер деген екі топқа бөлуге болады.
48
О.К. Жармакин
Функционалдық қызметі жағынан басым элементтер, әсіресе, арнаулы (специальный) мәтіндерге тән болады. Сол себепті де,
түпнұсқадағы ком муникативтік қызметі маңызды лесикалық
бірліктер, терминдер, предикатты - адвербиалды орамдар, көмекші
сөздер тұтастай аударылады.
Осы ретте функционалды доминант үшін қазақ тіліндегі синомнимдер қатарынан белгілі бір ғана лексика (сөз) таңдалынып алынатындығын айтқан жөн. Мысалы, қазақ тіліндегі “туралы”, “жайында”, “хақында” қатарынан “туралы” сөзі, “жөн”, “дүрыс”, “лазым”, “лайық”, “абзал”, “қажет”, “керек” сияқты синонимдерден тек
соңғы екеуін ғана қолданған аударманың оңтайлы нормаларын
қалыптастырады.
Арнаулы (ақпараттты) мәтіннің негізгі мазмүнын беруде терминдердің үлесі салмақты. Сондықтан да терминдер негізінен
түпнұсқа қалпында немесе калька аудару арқылы (жасыл коридор,
түтыну қоржыны, мемлекеттік үжым) беріледі. Оларда семантикасы
жақын сөздермен ауыстыру мүмкін бола бермейді. Өйткені
түпнүқсқадағы терминнің үғымдық көлемін балама сөздің мағынасы толық жеткізе алмайды.
Қорыта айтқанда, аударылатын түпнұсқаның функионалдық
ерекш еліктеріне қарай тілдік қүралдар әр деңгейде әр алуан
тәсілдер мен амалдар қолданылуды қажет етеді.
Нақты тәсілдерді таңдау, модификациялау, алмастыру амалдарын грамматикалық, лексикалық трансформацияларда пайдалану
түпнүсқа мәтінінің стильдік, прагматикалық, эстетикалық, этнолингвистикалық және коммуникативтік функцияларына негізделеді.
Олжабай Қайкеиүлы,
Павлодар қаласы
49
О ХОДЕ РЕАЛИЗАЦИИ ГОСУДАРСТВЕННОЙ
ПРОГРАММЫ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ И РАЗВИТИЯ
ЯЗЫКОВ В ПАВЛОДАРСКОЙ ОБЛАСТИ
В канун 65-летия нашей области можно в определенной степени утверждать, что у нас, как и во всей республике, произошли
положительные сдвиги в эффективной реализации государственной
языковой политики. Принята областная программа “Ана тілі” по
функционированию и развитию языков на 2002-2003 годы, где конкретно указаны ее цели и задачи, механизм реализации и ожидаемые
результаты. В отличие от предыдущих лет четко определены источники финансирования и администраторы основных областных,
городских и районных мероприятий, сроки их исполнения.
В области процессы языкового строительства находят понимание и поддержку. В настоящее время на государственном языке
ведется обучение и воспитание в 5 детских дошкольных учреждениях с контингентом в более 500 детей и 45 групп с 980 детьми в
смешанных детских садах. За последние три года в г. Павлодаре
число групп, воспитывающих детей на казахском языке, достигло
25. Во всех указанных группах учителями казахского языка работают педагоги с высшим и средним специальным образованием (соответственно 41% и 59%), из них только 16% не имеют категории.
К новому учебному году приступило в области 469 школ, в
том числе139 казахских, 177 русских и 153 смешанных. Актуальной задачей на ближайшие годы остается неуклонное повышение
качества обучения и воспитания в сельских казахских школах.
Можно с удовлетворением отметить увеличение числа школ
с углубленным обучением языкам: казахскому - 84, русскому 15,английскому - 48. В школах функционируют около 100 музеев,
8 центров по изучению истории и культуры казахского народа, 94
лингафонных кабинета.
О.К. Жармакип
Для детеи - сирот и оставшихся без попечеиия родителей
открыты 3 детдома и 2 интерната. В них воспитываются 600 детей, из них 200 казахов. Во всех этих учреждениях обучают казахскому языку.
В целях удорлетворения духовных потребностей одаренных
детей в области работают 3 лицея, 4 гимназии и 1 спецшкола “Дарын” с охватом 3000 учащихся. За два года 7 выпускников школ
удостоились “Алтын белгі”. Необходимо также констатировать, что
по числу абитуриентов, поступивших в ВУЗы с грантом и кредитом, Павлодарская область занимает в республике лидирующее
место.
Во всех средних специальных и высших учебных заведениях занятия ведутся на казахском и русском языках, около 40% специалистов готовят на государственном языке. Здесь особое внимание следует обратить на проведение научно-исследовательской
работы в Павлодарском госуниверситете им. С.Торайгырова: по
30 специальностям подготовлены и издаются русско-казахские терминологические словари, издается краеведческий журнал, почти
каждые два месяца проводятся научные конференции, посвященные жизни и деятельности академиков-земляков и актуальным проблемам экономики, культуры родной области. В рамках республиканской программы “Ауыл” установлены шефские, деловые отношения между университетом и сельскими школами всех районов.
Реализация намеченных мероприятий по расширению сферы
функционирования государственного языка в государственных
органах предполагает, прежде всего, обучение госслужащих государственному языку. Всего за 1999-2001 годы на курсах по изучению государственного языка обучались 220 госслужащих областных департаментов, комитетов и управлений, среди которых есть
и казахи, ведь программа, по которой занимаются госслужащие,
трехуровневая и предполагает совершенствование знаний языка,
51
Азамат кадші
навыков говорения на нем. Работа в этом направлении проводится
также в городах и районах области.
В трех районах области: Баянаульском, Лебяжинском и Майском 1 делопроизводство ведется только на государственном языке. Согласно программе “Ана тілі” в этом году переводят делопроизводство на государственный язык актогайцы.
В большинстве государственных органов прием посетителей
ведется на двух языках.
Сейчас управлением информации и общественного согласия
по нашей области проводится работа по бесплатному обеспечению всех структур государственных органов компьютерной программой “Тілмаш”.
Проводится работа по оборудованию залов заседаний аппаратурой синхронного перевода. Такая аппаратура есть в резиденции
акима области, аппаратах акимов г.Екибастуза, Иртышского, Павлодарского, Щербактинского районов, Казахском музыкально-драматическом театре им. Ж.Аймаутова.
Реализация областной программы “Ана тілі” зависит в известной степени от изучения государственного языка населением,
прежде всего, детьми, от подготовки специалистов, поиска и поддержки новых эффективных методик преподавания казахского
языка. Это те вещи, которые сегодня еще не реализованы в полном
объёме.
- - . ;■■■*}
За последние пять лет, т.е. со времени принятия в 1997 году
Закона “О языках в Республике Казахстан”, в стране в целом разработаны и внедрены в жизнь правовые основы использования языков. Наметилась тенденция к увеличению востребованности государственного языка в системе государственных органов.
Однако, несмотря на достигнутые результаты, следует отметить, что уровень реализации государственного языка в работе
госорганов всё ещё недостаточен. Мало специалистов, владею52
(
[
\
______________________________________ О.К. Жармакин
щих государственным языком на уровне, необходимом для осуществления служебных функций. Все еще на госслужбу через различные конкурсы и комиссии принимаются лица, совершенно неподготовленные работать ни с людьми, ни со служебной документацией на двух языках, как это следует из Конституции Республики Казахстан (ст.7) и Закона “О языках в Республике Казахстан”
(ст.4,5). Вся повседневная работа должна проводиться по всем действующим законам на двух языках - на государственном и русском языках. Ни в одном законе Республики Казахстан не записано, что государственный язык заменяет русский, или, наоборот,
русский заменяет государственный. Везде и всюду записано об
употреблении обоих языков наравне, т.е. в равной мере, не исключая друг друга. Речь идет об их параллельном употреблении. Между
тем почти вся коммерческая, финансовая и статистическая документация ведется только на русском языке, в канцеляриях входящие и исходящие документы регистрируются также на русском
языке. В то же время известно, что республиканские ведомства:
Министерство финансов, Национальный банк, Агентство по делам
госслужбы, даже все силовые министерства открыли у себя “Управление по использованию государственного языка”, где разрабатываются терминологические двуязычные словари, разные интенсивные курсы по обучению казахскому языку, методические
указания и компьютерные программы. Непосредственно при содействии Правительства разработаны и направлены в области компьютерные программы “Автоматизированный перевод текстов с
казахского на русский и с русского на казахский” и “Говорим показахски”. Тем самым необходимо заметить, что центральными государственными органами принят ряд нужных мер: разработана нормативно-правовая база употребления языков, несколько компьютерных программ по использованию государственного языка, проведена компьютеризация школ, вьщелены с целевым назначением, а имен53
Азамат кадірі
но для реализации Государственной программы развития языков,
десятки миллионов тенге из республиканского бюджета.
Теперь весь вопрос заключается в том, что делается на местах, как выполняют местные исполнительные и представительные
органы Государственную программу развития языков на ближайшие десять лет, утвержденную Президентом Н.А.Назарбаевым своим Указом от 7 февраля 2001 года. Областной акимат и областной
маслихат приняли областную программу развития языков на 20022003 годы “Ана тілі”, на текущий год выделены 2,2 млн. тенге, а на
2003 год определяется конкретная сумма в зависимости от плана
мероприятий по реализации областной программы. В связи с этим
следует сказать, что все необходимые минимальные материальные
и моральные условия в республике и в нашей области для проведения эффективной языковой политики созданы. Остаётся только работать и претворять в жизнь законы и Программы по использованию и развитию языков, и, прежде всего, государственного языка.
Об изложенных выше и других проблемах говорил аким
области, уважаемый Даниал Кенжетаевич А хметов в докладе
на региональной н аучн о-практи ческой конф еренции, посвященной использованию и развитию государственного языка,
3 октября 2002 г.
Заключая работу конференции, аким области поставил конкретные задачи перед аппаратом акима области, перед акимами городов и районов, областными департаментами и управлениями,
перед всеми работниками предприятий и учреждений:
1) организовать для работников бесплатные курсы по обучению государственному языку разных уровней в соответствии с
Программой казахского языка, разработанной Академией госслужбы при Президенте РК;
2) во всех отделах указанных госструктур вести делопроизводство на государственном и русском языках с ориентацией на
54
разработку документов непосредственно на государственном языке; с этой целью составить график перехода на госязык в 2003 году;
3) конкурсным комиссиям госорганов учитывать уровень знания государственного языка у конкурсантов на этапе собеседования;
4) ввести в практику проведения совещаний и заседаний использование государственного языка с обеспечением синхронного перевода;
5) обеспечить госорганы необходимой учебно-методической,
справочной литературой и техническими средствами обучения;
6) принять все необходимые меры по организационному и
финансовому обеспечению областной программы функционирования и развития языков на 2002-2003 годы “Ана тілі”.
Олжабай Қайкенулы, Г.К.Жумагулова
Павлодар қаласы
ТИПЫ ВЫДВИЖЕНИЯ
В СТИХОТВОРЕНИЯХ АБАЯ
Мы обратились к стилистической характеристике двух стихотворений Абая, в текстах которых преобладают побудительные конструкции. Наша задача заключалась в том, чтобы описать отдельные
языковые средства с точки зрения стилистики связного текста. Здесь
мы рассматриваем лишь три типа выдвижения: сцепление, конвергенцию и обманутое ожидание, что находит недостаточное освещение в
теории стилистики современного казахского языка.
Под выдвижением понимаются способы организации текста, концентрирующие внимание читателя на определенных элементах сообщения и устанавливающие смысловые отношения между элементами одного или разных уровней.
Теперь перейдем к понятию и термину «сцепление», введенным С. Левиным. Сцепление - это появление сходных элементов в
сходных позициях, сообщающее целостность тексту. Оно выявляет единство формы и содержания в стихотворении, переходя от
раскрытия значения отдельных форм к обобщению больших отрезков целого.
Для иллюстрации этого понятия приведем первую строфу из
стихотворения Абая «Сап, сап, көцлім, сап, көцлім»:
Сап, сап, көңлім, сап, көңлім!
Саяламай, сай таппай,
Не күн туды басыңа
Күні - түні жай таппай!
Сен жайыңа жүргенмен
Қыз өле ме бай таппай!
Түн кезгенің мақүл ма,
Жан - жағыңа жалтақтай?
Өлермін деп жұрмісін,
Мүнан басқа жан таппай!
Стихотворение состоит из 5 строф с разным количеством
строк почти в каж дой. О днако основны м свойством каж дой
строфы является анафорический повтор первой строки «Сап,
сап , к ө ң л ім , сап , к ө ц л ім !» с последую щ ими параллельными
конструкциями с отрицанием. Одну часть параллельных конструкций составляю т риторические вопросы, другую - отрицательные побудительные предложения. Стилистическая функция риторических вопросов заклю чается в транспозиции или
переосмыслении вопроса в эмфатическое утверж дение. Риторический вопрос не требует ответа, он служ ит привлечению
внимания, повыш ает эмоциональный тон и вовлекает читателя в рассуждение или переживание. Автор призывает читателя/себя воздержаться от неразумных, непродуманных поступ56
О.К. Жапмакип
ков, в то ясе время побуждает его принять самому единственно верное решение.
Отрицательные побудительные предложения, насквозь пронизывающие всё стихотворение, создают ту особую стилистическую коннотацию, что вызывает определенный интерес из-за своего экспрессивного и оценочного потенциала. Как известно, отрицание по сравнению с утверждением более эмоционально, и в тексте стихотворения оно передает как упрек, недовольство, так и
соучастие, совет. В целом всё стихотворение стилистически построено на контрасте между недопустимым и желанным, между осуждением и одобрением.
Далее можно привести целую серию сцеплений на разных
уровнях: на морфологическом - повтор однородных существительных и глаголов, на семантическом - использование синонимов и ситуативных антонимов, а таюке слов, принадлежащих одному тематическому полю, на синтаксическом - параллельные конструкции,
транспозицию синтаксических структур, анафору синтаксическую
и на фонетическом уровне: аллитерацию (повтор согласных [с], [қ]),
ассонанс, анафору, эпифору («болмай ма») и, наконец, самое стержневое сцепление в поэтическом тексте —рифму —главный связующий элемент в строфической композиции стихотворения.
Следующим типом выдвижения является конвергенция, термин и понятие которой введены М. Риффатером. Под конвергенцией понимается схождение в одном месте ряда стилистических
приемов, участвующих в единой стилистической функции. Взаимодействуя, стилистические приемы оттеняют, высвечивают друг
друга, и передаваемая ими коннотация выдвигается на передний
план. Проиллюстрируем данное явление на примере стихотворения Абая «Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма?» («Разве не должен я, мертвый, глиной стать?»):
57
Азамат кадірі
Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма?
Өткір тіл бір ұялшақ қыз болмай ма?
Махаббат, ғадауатпен майдандасқан,
Қайран менің жүрегім мұз болмай ма?
Разве не должен я, мертвый, глиной стать?
Должен буйный язык девой чинной стать,
Сердце моё, где гнев и страсть бой вели,
Вскоре, увы, должно хрупкой льдиной стать.
Общеизвестно, это стихотворение, являющееся одним из итоговых произведений Абая, воспринимается читателями как его поэтическое завещание. В стихотворении отчетливо выражается идея
о времени и роли поэта.
В стихотворении конвергенция создается целым набором
стилистических приемов:
1) синонимов, антонимов, эпитетов, метафор, слов —символов;
2) перифраза, контаминации на уровне фразеологизмов;
3) внутренней рифмы, инверсии, повтора, параллельных конструкций;
;
1
4) антитезы.
Перейдем к анализу: на лексическом уровно.интерес вызывает использование редких синонимов, антонимов, в том числе
ситуативных, эпитетов, троп. Поэт употребляет синонимы «ойдан жырақ», «шалыс басқан», антонимы «Ішім толған у мен өрт,
сыртым дүрдей»,
«Біреуге
жай,
біреуге
тез
болмай
ма?»,
эпитеФ
тов «өткір тіл», «жұмбак адам», «асау жүрек», метафоры «майдандаскан», «екі күймек», слова - символы «жүрек» как эквивалент понятия «лирический герой», «тағдыр» (в данном контексте «смерть»).
:
Особо художественно - эстетические оттенки придает тексту
перифраз/вторичная номинация: «Мен келмеске кетермін», «Жерін
тауып арткы га сөз болмай ма?»; здесь следует отметить авторские
58
О.К. Жапмакип
перифразы (неологизмы) как «жүрегімнің түбі», «Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім», «Мыңмен жалғыз алыстым» и др. Эти перифразы в основном контекстуальны, т.е. ситуативно обусловлены.
Явление контаминации в традиционно устойчивых фразеологизмах основано на принципе главной стилистической оппозиции - оппозиции между нормой и отклонением от нормы, или,
пользуясь термином Ю.М. Скребнева, между традиционно обозначающим и ситуативно обозначающим. Поэт, вглядываясь во
внутренний мир человека, творит новые интеллектуальные фразеологизмы, связанные с разумом и чувствами, используя при этом
как конкретные слова көз, тіл, бой, бет, жүрек, өкпе, так и абстрактные - ақыл, ой, сана, гылым, махаббат, ар, үят, тағдыр,
арман, көңіл, жан и т.п. Приведем примеры: «Жүрегімнің түбіне
терең бойла», «Айлаға, ашуга да жақтым шырақ», «Ой кіргелі
тимеді ерік өзіме», «Етекбасты коп кордім елден бірақ».
Заметного внимания заслуживает внутренняя рифма в стихотворении, когда рифмуются однородные члены предложения в
строке: «Өзі ермей, ерік бермей, жүрт қор етті»; иногда автор разрывает однородные члены на две части: «Қаны қара бір жанмын
жаны жара» (здесь - обычная стихотворная строка из 11 слогов,
расположенных в последовательности 4+3+4). Аналогичная инверсия в порядке следования слов в поэзии в отличие от прозы является абсолютно закономерным, оправданным и необходимым нарушением стилистически нейтральной нормы.
К составляющим конвергенции относятся также параллельные конструкции и повторы. Все риторические вопросы и отрицательные, а также положительные побудительные предложения со
сказуемыми - глаголами в конце строк имеют структуру синтаксических параллелей, тем самым создаётся особая ритмичность каждого стиха, автор при этом обращается к разуму и чувствам читателей - представителей грядущих поколений. Ту же самую стили-
Азамат кадіпі
стическую коннотацию презентируют повторы синтаксических конструкций: «Ерте ояндым, ойландым, жете алмадым», «Сен есірке,
тыныш үйқтат, бақ сөзіме!».
И, наконец, стилистический прием «антитеза». А н ти теза как
прием отличается ощутимым противопоставлением поиятий и образов, создающим контраст. В стихотворении это - Я и мои современники, Я и будущее поколение. Семаитически антитеза передается антонимичными словами и словосочетаниями: махаббат: :ғадауат, ішім: :сыртым, у, өрт: :дүрдей, екі күймек: :бір жанға (ситуативно обозначающее), мың: :жалғыз, лсай: :тез, қаны қара: :жаны
жара и т.п. Морфолоғически и синтаксически противопоставлены
первое, второе и третье лица, целые предложения:
Сонда жауап бере апман мен бишара,
Сіздерге еркін тиер, байқап қара.
Ой кіргелі тимеді ерік өзіме,
Сандалмамен күн кешкен түспе ізіме.
Өзі ермей, ерік бермей, жұрт қор етті,
Сен есірке, тыныш үйқтат, бақ сөзіме!
Последние две строки стихотворения контекстуально антонимичны и как бы представляют неожиданное прерывание стремительного течения мыслей автора —рассуждений о тайнах поэтического бытия и вечного времени:
Ішім - толған у мен өрт, сыртым дүрдей,
Мен келмеске кетермін түк өндірмей.
Өлең шіркін - өсекші, жүртқа жаяр,
Сырымды тоқтатайын айта бермей.
Нам представляется, что здесь имеет место стилистическое
явление «обманутое ожидание» (термин Р. Якобсона, сам принцип разрабатывался М. Риффатером и Р. Якобсоном).
60
О.К. Жармакчн
Тип выдвижения обманутое ож идание основан на предсказуемости и нарушении предсказуемости. В речевой цепи читатель привыкает к логической последовательности изложения информации.
Последующее частично дано в предыдущем. Однако если на этом
фоне неожиданно появляются элементы малой предсказуемости/вероятности, то возникает нарушение непрерывности информации, обнаруживается неподготовленность читателя к восприятию этой перемены, и таким образом создается эффект контраста - эффект обманутого ож идания. В линейной последовательности слов происходит
столкновение элементов наивысшей и наименьшей вероятности, что
вызывает фиксированное внимание читателя, это производит на него
эмоционально - эстетическое воздействие. В анализируемом нами стихотворении Абая читатель ожидает продолжения исповеди поэта,
однако автор резко, неожиданно прекращает поток душевных тайн
(тем самым ожидание читателя не осуществляется).
С ледует добавить, что явление о б м ан у то го о ж и д ан и я
встречается в художественных текстах довольно часто: в резких изменениях метра, схемы рифм, в виде переноса, в целом в
композиционной структуре стиха, в прозе — в появлении элементов низкой вероятности на всех уровнях языка.
Итак, типы выдвижения интересны тем, что выделяют наиболее важное в тексте, что на основе обратной связи могут быть
критерием наличия стилистической коннотации у тех или иных
языковых элементов. Здесь немаловажную роль играет сопоставление перевода и подлинника, тексты которых содержат наибольшие расхождения обычно в передаче эмоциональных, экспрессивных, оценочных и стилистических оттенков. В этой связи
нельзя не отметить отсутствие в современном казахском языкознании полноценной теории стилистики, что в значительной степени мешает подготовке специалистов - филологов, развитию литературной критики и что очень важно —практике перевода произведений казахских писателей, поэтов на иностранные языки.
61
4 замат кадіпі
Отбасы фотосы.
Бірінші қатарда:
әжеміз Рәзия, әкеміз
Қайкен, анамыз
Дәметкен, әкеміздің
апасы Рақия
Автордың отбасы.
Бірінші қатарда:
жұбайы Нурилә, Олжабай Қайкенұлы, үлкен
қызы Бақытжан, немересі Әсел
Екінші катарда: кызы
Гүлнәр, ұлы Бауыржан,
немерелері Әсем мен
Гүлшат
ш Әкесі Қайкенмен
И■
әңгіме
62
Олжабай мен Нүрилә
Бақытжан мен Көпжанның
отбасы,
балалары Гүлшат пен
Әсем
Бауыржан мен Гүлнәрдің отбасы
балалары Олжас пен Нәйлә
(автордың немерелері)
Солдан оңга қарай: үлы Бауыржан, кьпы Гүлнәр, балдьпы Қуат
63
Азамат кадіпі
Автор Германияда оқуда
Автор пединституттың шет
тілдер кафедрасы ұжымымен
Автордың немерелері
Динара, Руслан, Әсел,
Гүлшат пен Қанағат
64
О.К. Жармакин
Қ Ы ЗЫ М А
Сөзін жазған О.Ж армакнн
Әнін жазған Н.Дүкенбай
Мен кызымнан көремін
Атасынын ақылын,
Мен қызымнан көремін
Анасының жақынын.
Мен қызымнан көремін
Тұлпар тартқан кезімді,
Мен қызымнан көремін
Үшқыр, ойлы сезімді.
Көрсем деймін қызымды
Ғасыр жасар еңбекте,
Бүкіл әлем білгендей,
Қазақ барын жер - көкте.
Самға, қызым, арманда,
Сан кәдеңе жараймыз!
Біз, қазақтар, қашан да
Қызды бақыт санаймыз.
65
ҚМ'ІЫМ'4
Сөзій жизған О.Жармакин
Әнін жазған Н.Дүкенбай
66
- нан көре - мін
а - та - сы - ныц ақы - лын,
мен қызым - нан көре - мін
а - н а - сы —ның жакы- нын.
О.К. Жармакиіі
67
Азамат кадірі
ГЛАВАI
Морфологические и лексические средства выражения частных
значений побуждения к действию (побудительной модальности).
Всякое побулсдение к действию неизбежно выражается посредством языка в речи. И каждое речевое побуждение к действию в
основном характеризуется своими специфическими грамматиколексическими средствами.
Перейдем непосредственно к анализу морфологических и лексических средств выражения частных значений побуждения к действию, ранее указанных во вводной части настоящей работы.
Анализу подвергнем, прежде всего глагольные формы выражения побуждения, так как именно глаголы так или иначе составляют основу побудительного высказывания.
I Основной вид побуждения - ПОВЕЛЕНИЕ.
1.
Приказ, команда - немотивированный и прямой вид в
действия на побуждаемого:
а)
выражаются в основном 2-м лицом повелительного
клонения:
_лй[зЬ
:Г
- Ал, ағайын, мін енді тегіс аттарыңа! - деп айғайлап тұрып,
бұйрық етті (Құнанбай - О.Ж.)(М.Ә.)
- Оқта! - деп мен команда бердім (Б.Момышұлы).
- Заряжай! - скомандовал я (Б.Момыш-улы).
В побудительных предложениях часто указываются непосредственные исполнители действия в виде обращений, выраженных
существительными, местоимениями. Обращение же в форме междометий служат для привлечения внимания. Например:
- Ей, Жұмағұл, Мырзахан! Кел бері! - деп, әмір етті де, үйге
КІрДІ (М.Ә.).
I
Қайырбаев команда берді:
- Бірінші зеңбірек, бас танкіні көзде! Ат! (Ә. Н.).
Каирбаев дал команду:
68
-'Лервое орудие, головной танк - на прицел! Огонь! (Пер. мой)
ГЛагол во 2-м лице ед. числа повелительного наклонения может иногда принять аффикс -ғын/қын, -гін/-кін:
Бозжанов! Бермен келгін! (Б.Момышұлы)
Бозжанов! Иди сюда! (Б.Момыш-улы)
Сказуемое в повелительном предложений может выражаться
не только простой, но и аналитической формой глагола:
Дереу маған Танковты, Рахимовты, Степановты шақырып кел
(Б.Момышұлы).
Срочно вызови ко мне Танкова, Рахимова, Степанова (Б.
Момыш-улы).
Для выражения экспрессивности, неотложности исполнения
действия во 2-м лице повелительного наклонения вместо множественного числа используется единственное число:
- Шық алып, мынаның басына! Құлатыңдар содан көпірді!
Бітсін сонымен! - деді (М.Ә.).
- Отнести на вершину! Сбросить оттуда проклятого! (Пер.
А.Никольской и Л.Соболева)
Этой же цели служат лексические средства: слова “тез”, “тездеп”, “тезден”, “дереу”, “шапша»” и т.п.:
Бақылаушылар қойғын- дағы, тезден жатып ұйықтаңыздар
(Б. Момышұлы).
Оттенок вежливости в приказании передается обычно вежливой формой глагола:
I Жаңағы айтқаныныңыздың бәрін картаға сызып түсірініз,
I деп бүйырды (Б. Момыпгұлы).
- Все, что сказали, нанесите теперь на карту!- приказал он.
(Б.Момыш-улы).
В качестве сказуемого в побудительных предложениях выступают также глаголы понудительного залога с аффиксами принуждения -т, -ыт,- іт, -дыр, - дір, - тыр, - тір, - ғыз, - гіз, - қыз, - кіз,
- ар, ер, -ір,- қар, - кер, - ғыр, | дар, - сет и др. :
1
69
Азамат кадірі
Құнанбай:
;: і
Шығартпа үнін! Жоғалт көзін!- деді (М.Ә).
- Заткните ему глотку! (Пер.А.Никольской и Л.Соболева)
По мере наращивания основы глагола аффиксами понудительного залога количество субъектов в предложении увеличивается.
Так, М.А. Казем-Бек писал: “У Татар есть еще вдвойне - принуждающие глаголы, которые образуются из простых принуждающих...”
■
:
жаздыр - заставь писать,
жаздырт - вели заставить писать,
байлат - заставь связать,
байлаттыр - вели заставить связать (55).
Косвенный приказ передается 3-м лицом повелительного наклонения (в казахском языке формы ед. и мн. ч. совпадают).
Қүнанбай қысқа гана бүйрық берді:
- Тәкежан, сен тілмашқа айт, дәл осы бүгінгі түннен қалдырмай, Семейге жөнелтсін (М. Ә).
Однако встречаются случаи, когда 3-е лицо употребляется в
значении прямого обращения к исполнителям действия:
Қодар құласымен Қүнанбай:
- Енді анау кәпірден өз жанымызды ақтап, аулақ әкету
үшін, қырық рудың қырық кісісі кесек атсын. (М.Ә)
- Чтобы избавиться от проклятого, пусть сорок избранных
из сорока родов Тобыкты забросают его труп камнями! (Пер.-А.Никольской и Л.Соболева)
3-е лицо повелительного наклонения может образоваться также и от основы глагола с аффиксом страдательного залога:
- , сол екі пунктқа да дивизионнан екі дүркін оқ атылсын!деп бүйырды (Б. Момышүлы).
б)
сказуемое побудительного предложения выражает
формой 2-го лица настоящего времени изъявительного наклонения:
70
Әбіш оған сараң сөзбен қазіргі шатақ жайды білдірді.
- ...Соған шекті тапсырылатын міндет- паромды қайта
жүргізбей, қыбыр еткізбей және ішінен бір де бір кісіні шығармай осы жағада үстайсың, - (М. Ә)
Предложения со значением приказа, команды отличаются
предельной лаконичностью, экспрессивностью:
Ызғүтты:
- Былай... Бас аяғыңды! ... Әпкел! Бол! ..Бол шапшаң!- деп ,
Майбасар, Жақыптарға да шолақ - шолақ бүйрықтар береді. (М.Ә)
Как видно из примеров, в качестве авторских ремарок выступают полнозначные побудительные глаголы типа «бүйыру»,
«әмір ету», «зекіру», « ақыру» и т.п. Полнозначные побудительные глаголы могут участвовать также и в самой прямой речи:
I Ат! - деді Семякин. -Стреляй! - сказал Семякин.
- Бүйырамын. Ат! ...(С.М)-Приказываю. Стреляй! (Пер.мой)
Глагол - сказуемое “бол, болы»дар” в предложении ускоряет темп побуждения:
- Бол, болыңдар!
Ақылдасыңдар да, үй қамдаңдар (М.Ә).
- Давай, давайте! Посоветуйтесь, да готовьте юрты! (Пер. мой).
Резкость, грубость приказа передается статуализованным
словом глагольного происхождения “доғар” (кончай):
- Доғар сөзді, алма бетімнен! Жөнел қазір үйіңе! (М.Ә)
- Кончай слова! Убирайся сейчас же домой! (Пер.мой)
Эмоционально-волевая насыщенность приказа может быть
достигнута кроме интонации, усилительными частицами, междометиями и другими языковыми средствами.
Например:
- Басып жіберші кәне осыған! —деп, аға бүйрық етті.
Әмір іркілген жоқ (М.Ә).
- Начни же это, ну! -приказал он по-старшинству. Амир начал сразу же. (пер. автора)
71
Азпмат кадірі
Как видно из примера, усилительный аффикс “ші” и междометие “кәне” придают приказу оттенки ласковости и неотложности действия.
Оттенок упрека, недовольства может выражать слово “түге”
(түгі):
щШ ІІШННЙш
> ГЦ
Қүнанбай:
г< 1
- Ей, тарқама түге! Тоқта былай!- деп санқ етіп зілді бүйрық
берді. Жүрт қайта иірілді (М.Ә)
- Не расходись! Стойте все!...Толпа опять застыла. (Пер. мой).
Категоричность приказа в побудительном предложении передается иногда словосочетанием “жаның барында” :
Отыр жаның барында мына арбаға! (М.Ә.).
Некоторые оттенки передаются лишь контекстом.
Например, оттенок угрозы:
Оразбай, атын тебіне түсіп, омыраулай берді.
- Дегенім сол , түс қүдыққа! Болмаса кешеден бергі, жаңағы
қисаңыңнын барлығына егес ім сол- сен естіп көрмеген жаза
кесем! (М. Ә)
’
2.
Другой разновидностью, близкой приказу, является РА
ПОРЯЖЕНИЕ. Распоряжение отличает от приказа его меньшая
категоричность и большая развернутость. Оно может содержать
элементы разьяснения и сопровождается относительно спокойной интонацией. Обычно распоряжение предполагает исполнение ряда действий.
Основными средствами выражения распоряжения, как и приказа, являются формы 2-го и 3-го лица повелительного наклонения,
2-го лица настоящего времени изьявительного наклонения:
- Мағаш, сен бар қамыңды бүгін жасап ал! Семейден Алматыға жүресің.
Кәкітай, Дәрмен, сендер де бірге қамданыңдар!- деді де,
72
кайтадаи шұғылынан екі қолымен бетін баса қалып, еңіреп, жылап жіберді. (М.Ә)
- Моншаға түсер алдында, мына жалбыраған шашын подполька ғып қырықтыр. Үқтың ба? (С.М.)
- Әлгі Жабай неғып жатыр өзі?... Ана бурыл атты алып
келсінші! - деді Жұман (Ғ.М)
- Что там делает Жабай?...Пусть приведет чалого! - сказал
Жуман. (Пер. мой).
Как видно из примеров, в повелительном наклонении стоят
как глаголы с аффиксом понудительного залога, так и глаголы в
аналитических формах.
3. ТРЕБОВАНИЕ - вид прямого побуждения, граничащий с
приказом.
Приказ и требование часто переходят одно в другое. Разные
виды побуждений не отграничиваются друг от друга стеной, часто близко соприкасаются друг с другом, переходят одно в другое.
В отличие от приказа, команды требование больше подчеркивает
общественную необходимость реализации действия. Оно больше
обращено к сознанию, чем к воле.
Основными формами выражения требования, как и приказа,
являются 2-ое и 3-ье лицо повелительного наклонения.
Абай айғайлап тұрып, әмірлі сөз тастады.
- Қайт арман, қоразданбай! Сен Ырғызбай болсаң, мұнда
қалың ел!...
Шапқызбаймын, жөніңе көш! Болмаса. Құнанбай баласы алдымен менімен соғысасың!- деді (М.Ә)
Употребление вежливой формы повелительного наклонения глагола сопровождается часто оттенками суровости, категоричности.
- Қызмет атқаруыма бөгет болмаңыз! —деп жекіп тастайды
(С.М)
73
Азамат кадіпі
Отрицательная форма повелительного наклонения глагола
может также выражать значение требования:
і Құлакка жақпайтын сөзді айтпа! (Ғ. Мұст.)
Оттенок уверенности сообщает требованию форма 2-го лица
настоящего времени изъявительного наклонения:
- Тапжылмай отырып, осыны орындайсыңдар. Болмаса, дәл
осы орынннан тұра бере, іске кірісем! Бер қазір жауабыңды! деді (М.Ә)
.;: | і V- ',' /<
Экспрессивность же высказывания передана здесь употреблением единственного числа вместо множественного глаголов повелительного наклонения.
Аффикс -ш ы/-ш і в совокупности с другими языковыми
средствами усиливает побудительное значение требования:
Алшынбай:
- Бұгін кешке дейін осы жұмыс туралы рұқсат беріңдерші!
... Сендер екеуің боп, осы жайды сөйлегенді әзірше қоя
тұруға бармысың? Соны айтыңдаршы! Осыны мен сендерден
сұрап отырмын!- деді (М.Ә)
В числе других языковых средств интенсификации требования выступают формы условного наклонения, словосочетания
«тым болмаса», «тым құрмаса», «тым құрса», « ең болмаса» и
т.п., указательные местоимения “осы”, “ана”, “мына”, побудительные междометия, глагол “бол” наречия “дереу” “шапшаң”
“тез”, а также наречие места “әрі” в функции усилительной частицы:
- Өлсең де, шыныңмен өлші, тым құрмаса... Ұрладың ғой.
Танба! Еркек болсаң, шыныңды айтшы!- дегенде , Балағаз жалтарған жоқ (М.Ә)
- Шық дереу! - деп Жақыпбек есікті нүсқады оған (М.И).
- Выйди сейчас же! I сказал Жакипбек и указал на дверь (пер.
автора).
74
- Әй, бол, тез алып шық!.. - деп, Қүсайын есік алдына келді.
( с .с Д
Науан. Жайнамаз көрмеген тас маңдай, жайыңа түр әрі! (Ғ.
М.) Эмоционально-экспрессивны некоторые устойчивые словосочетания и сочетания с глаголом “де” (56), выражающие требование:
- Ей, Сапақ, сен тиіспей жайыңа жүр!.. (С.С.).
Науан. Жап аузыңды малғүн! (ү.М.). - Закрой рот, тварь! (пер.
автора).
- Шық иттің баласы!.. Шық деген соң шық! - деп таяғына
жармасты (Б.М.).
Средством усиления требования служат таюке повторы: собственно-семантический и контекстуально-семантический.
Например:
Би (Көбейге): - Шығар...Шыгар мынау екі қаңбақ шалыңды! (М.Ә.). Есен. Бүлтарма, шыныңды айт (Там же)
Атаңа нәлет! Сен не қылмадың... Қараңды батыр, кет! (Б.М.).
Требование прекратить нежелательное действие выражают
статуализованные слова глагольного происхождения “тоқтат”,
“қысқарт”, “болды”,” жетті” и т.п.
| Тоқтат, аналарыңды! - деп, ақырып қалды. Сүйіндік өз басын аршып, Қүнанбай жағына тайсалақтап, жігіттеріне:
- Әй, өрекпіме демеп пе ем, көп шуылдақ?! Қысқарт енді! деді. Жүрт еріксіз басылып қалды (М.Ә.).
I Болды! Жетті! Жетгің түгі жетеріңе! (Там же).
- Сен түгіл әкеңе де үйрете аламын...
I Тарт тіліңці! (Б.М.)
- Тоқта, тыйыл енді, Әмір! (М.Ә.). Хватит, уймись, Амир! (пер.
А. Никольской и Л.Соболева).
Побудительные предложения комментируют в авторских ремарках глаголы типа: “бүйырды”, “ақырды”, “зекіді”, “зіл тастады”, “зіркілдеді”, “кәрленді” и т.п.
Аііімат кадіпі
Аташы солардың аттарын! - деп кәрленгенде, Құнанбай
дың бағана таңертеңнен бергі мүләйім сопы, момын жүзі мүлде
жоғалып кетті (М.Ә.).
Основными формами выражения требовання-условия (талапшарт) являются формы повелительного и изъявительного наклонений:
Тәкежандар кеңесі Абайға екі түрлі талап койып, жүк арткан. Б ір еу і-“ Е ркеж анға А бай өзі сөйлесіп, Т әкеж ан ға тию ге
көндірсін”, дейді. “Болмаса, екінші байлауды қостасын. Егер Еркежан тимеймін - деген сөзінен қайтпаса, бар әмеңгері болып зорлықпен көндіреміз, Тәкежанға еріксіз тигіземіз. Абай осы жөнде
бізбен бір болсын” депті (М.Ә.).
Б аян (аз ойланып). Үш түрлі шарт қойсам, орындармысың?
Қозы. Он түрлісін қойсаң көп болар деймісің?
Баян. Ендеше, өзіңнің оғыңды, менің садағымды аласын!
Қозы. Алдым!
Баян. Өзіңнің найзаңды, менің қалқанымды аласын!
Қозы. Оны да алдым. Енді үшіншіңді айт!
Баян. Онымды жүрерде естисің! (Ғ.М.).
Требования - условия могут соединяться между собой разделительными (талғаулықты) союзами “не”, “болмаса”:
Есен. — Тобықты билерімен сөйлесіп жауабын берсін. Не
Кебек пен қызды бер! Болмаса тұрысатын жеріңді айт! (М.Ә.).
Требования - условия моғут передаваться также вежливой
формой изъявительного наклонения глагола:
1.
Компанияның жүз жиырма пайының алпысын маған, яғн
Александр Николаевич Рязановқа, бересіздер.
Қанша мыс қорытылды, маған әр айдың аяғында үзбей хабарлап түрасыз (Ғ.М.).
В поэзии требование встречается не так часто:
Үйренуге, үйренуге ол етене,
Өмір, өзің жақсылыққа жетеле!....
Жаман сөзді естіртпендер. адамдар,
76
О.К. Жапмакип
\ Жаман мінез көрсетпеңдер бөпеме! (Қ.М.).
Бір-біріне уксамасын ақындар!
Азсын түгіл үқсамайды жақындар.
Үқсай берсе бәрін қойып, халайық,
Тек біреуін ап қалуға қақың бар! (Қ.Мырза).
Требование близко примыкает и к приказанию, и к просьбе,
но существенным образом отличается от того и другого волеизъявления. Просящий рассчитывает на добрую волю побуждаемого,
в то время как требующий убежден в том, что он имеет право заставить побуждаемого совершить определенное действие. В отличие от приказа требование применяется тогда, когда побуждаемый
не выполняет приказ или выполняет его не так, как надо.
4. ЗАПРЕЩЕНИЕ - вид прямого побуждения, по сути своей
разновидность требования.
Запрещение - это требование не допустить реальных или
возможных действий побуждаемого.
Основными формами выражения запрещения являются отрицательные формы 2-го и 3-го лица глагола повелительного наклонения, статуальные слова и побудительные междометия “Тәйт! Тек!
Жә!”:
Бірақ, кеше Айгыз айтты деп, Қамқа келіп, қатты тыйым салып кетті.
- Есбике күңнің, Бәшібек құлдың сіңірі шыққан қызы, жаман
түйенің жабуындай, жалбыраған қайыршы киімімен ақ үйлер жаққа
келмесін. Ән не тені. шыкпасын үйінен! - деп кетіпті. (М.Ә.).
- Атпа. тарт былай! Аруақ бары рас болса, бүдан келген керді
көрермін!-деді. (Там же).
- Ай, жігіт, сен аузыңа түскеніңді сөйлеме! - деді милиционер
(С.С.).
-Эй, джигит, ты не болтай, что попало! - сказал милиционер
(Пер. мой).
77
Азамат кіідірі
Статуальные слова глагольного происхождения “болды”,
“жетті” встречаются иногда в форме будущего предположительного времени (болжалды келер шак):
Жалмүкан. Жетер. Сердалі! (Ғ.М.) Хватит, Сердалы! (пер.мой)
- ••
; ••;<•..■;
Үй тола жүрт күле беріп, басылып қалды. Қүнанбай қатты
зекіп қалып:
• .
. *■*
- Жә. токтат! - деді (М.Ә.).
- Жә, қарындасым, болды енді, түптей бермей!-дедім мен
(С.М.)
^ - Жетті!... Желікпе! ... - деп, бүйрық берді (М.Ә.).
Догар! Догар. шырагым, ендігіні! (М.Ә.). Хватит, довольно с
этим! (Пер.мой).
В роли сказуемого побудительного предложения часто выступает полнозначный побудительный глагол “қою ” в повелительном или условном наклонении, а также в сочетании с глаголом
“деймін”, частицей “әрі ” или модальным словом “керек”:
- Койсайшы! - деп Садуақас тоқтатып тастады. (С.М.)
I Қой деймін аузыңа келгеніңді көкімей! (М.И.)
- Ә, кой әрі, аузыңның қанын жақпай! - деп Досан жөнеле
берді (С.М.).
- Былшылды кою керек. - дедім мен қатты кеп (Там же) - Надо
перестать болтать,- сказал я гневно (пер. автора).
Значение запрещения передается также и другими полнозначными побудительными глаголами типа “тыю” в повелительном
наклонении и “болу” в отрицательной форме в безличных предложениях:
"
•
Әзімбай. тый мыналарыңды! (М.Ә.).
Мүнда темекі тартуга болмайды. - Здесь запрещается курить.
Глагол в побудительных предложениях с аналогичным значением может стоять и в аналитической форме:
78
* Жә. түра түршы. ділмарсымай, - деп жекіп тастады. (С.М.).
Әбіл, коя түр. бегде сөзді! (Там же).
Запрещение используется в поэзии сравнительно редко:
Ет жүрексіз ерніннін айтпа сөзін,
Тіл үйренген нәпсінің қу мінезін.
Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма?
Шымылдық боп көрсетпес шынның жүзін (Абай).
- Тәйт, найсап,
Қайқыдан Тайпы,
Тайпыдан барып Майсақ,
Өй, есуас қызыңды...
Деп әкесі кіжінді. (О.Ә.).
5.
УГРОЗА - вид прямого воздействия на волю и сознание
побуждаемого.
Основной формой выражения угрозы является 2-ое лицо (редко-3-ье л.). повелительного наклонения: в оформлении сказуемого
такого побудительного предложения почти всегда участвует вспомогательный глагол “көр” (байқа, қара, бақ):
Абай қатты долданып, ақырып жіберді:
- Аш қалмақ түгіл, қырылып қал! Бересің!... Бермей қырыстанып кер осыдан! (М.Ә.).
Аяғын Жәнібекке қарай басып көрсін! Тірі кетпейді. (М.Ә.).
III шәкірт. Айтпашы кане көрейін. (Ғ.М.). - Только попробуй
не сказать (пер. автора).
Қайтпексің сонда? Тастамақпысың мені?... Тастап кара (Б.М.).
Сердалі. Ақ жүзінді айғыздармын аямай. Айна көрсең-Ақтоқты емес, жын көргендей шошынатын боларсың! Енкеймей бақ,
Ақтоқты! (Ғ.М.).
В составе побудительного предложения частное значение
угрозы сообщает повелению наречие “тек”:
Бірақ, сол кезде Дәркембай қаны қайнап, қатты ашуланып:
“Енді тек қолыцды тарт! Болмаса, екеуміздің біріміз қан-жоса боламыз!” деп, араға түсіп барып, Ерболдан бетін қайтарған (М.Ә.).
Угрозу может выражать также словосочетание “бәлем, түра
түр” (-тоқтай түр):
~
- Ә, бәлем-ай, түра іұ р | көрсетермін! - деп, қожырбеттің-Ержанның үйіне қарап, жүдырығын түйді (Б.М.).
Иногда оттенок угрозы создается контекстом:
- Әй, сен өзің осы жерден тайсаң деймін (М.И.).
Аналогичное предложение передает смысл высказывания “Әй,
кете ғой осы жерден аманында”.
6.
РАЗРЕШЕНИЕ - вид Повеления; по сути своей оно есть по
жительная реакция говорящего на просьбу, намерение другого лица.
Основными формами выражения разрешения являются 2-ое и
3-ье лицо повелительного наклонения:
Е, сүра, айт, балам! Не сүрамақ ең! (М.Ә).
Вспомогательный глагол “бер” в сочетании с основным глаголом в форме деепричастия настоящего времени с аффиксом -а (е, -й) в числе других значений выражает и значение разрешения:
I Сіздер бара берініздер, - деді Ушаков (Ғ.М.).
Частица “қой” (ғой) в сочетании с глаголом в форме деепричастия настоящего времени придает разрешению оттенки мягкости, нежности:
- Бара ғой, қалқам, бара гой! - деді балаға (Алма - О.Ж.)
(ғ.м үст.).
.
Значение разрешения можно передать также полнозначным
побудительным глаголом “болу” в безличных предложениях:
- Енді бір тілек айтуға рүқсат етіңіз, - деді Жақыпбек.
- Бір емес он тілек айтуыңа болады. (Ғ. Мүст.).
Согласие - разновидность разрешения, по своему содержанию - это принятие предложения собеседника.
Мотив согласия требует разъяснения. Поэтому согласие боль80
м акиң
шей чаглъю выявляется в контексте. Формы выражения его разнообразны: это и глагол в повелительном наклонении, и различные
неглагольные конструкции:
- Әке! Кіндік темірді мен ұстайын.
- Үстай ғой, қалқам (Б.М.)
- Мақұл, жолдас политрук... Сөйтейік (Б.Момышұлы).
- Согласен, товарищ политрук...Поступим так. (Б.Момышулы).
Сказуемым в побудительных предложениях выступают глаголы “сөйту” и “болу” в повелительном наклонении (последнее
только в 3-м лице):
-Дұрыс, сөйт! - деп, Үркімбай да қостады, атшабарлар да
қарсы болған жоқ (М.Ә.)
- Жарайды, апа, айтқаның болсын (Ә.Н.).
Сказуемое в побудительных предложениях может быть сложформ
формы
наклонений):
-Қалсаң қал, і деді ол (С.М.).
Соглашаясь, говорящий больше не противодействует воле
участника акта общения, что выражается семантикой стержневого
слова, как-то: “дұрыс”, “жақсы”, “жараиды”, “сүйт”, болсын и т.п.
О добрен ие - особая разновидность разрешения, по существу
своему - это согласие на продолжение уже начатого действия.
Основными средствами выражения одобрения являются междометия “Пәлі!”, “Бәрекелді!”, “Уа, деген!”, “Уай демей м еГ, устойчивые словосочетания типаі “Солай соқ! , Міне, жігіт! , Тағы!
Тағы да!” т.п., глаголы в повелительном наклонении:
Оспан әр сәтте қарқылдап күліп:
Басе... бәсе! Сой сейтіп! Таспа тілгендей сок бауыр сыртынан! - дей түседі (М.Ә.).
81
Ән жаңа келісті! Айт, айтыңдар... пәлі! - деп, тегіс күп
жөнелді (Там же).
1
Одобрение передается также и сочетанием основного глагола с модальным словом “жөн”:
Білмегеніңді осылай сүрап алғаның жөн, балам (Ә.Н.).
Допущение - особая разновидность разрешения, это вынужденное согласие на прямое или косвенное требование.
Формы выражения допущения в основном те же, что и у других оттенков разрешения:
- Амал жоқ, айтқаның болсын! (С.М.)
- Нет выхода, пусть будет по-твоему (пер. автора)
Значение допущения усиливается присоединением частицы
ақ к члену предложения, выраженному различными частями речи
и расположенному в предложении непосредственно перед глаголом - сказуемым “болсын” (“пусть будет”):
- Я, қүп, солай-ақ болсын, - дедім мен (С.М.).
- Ал, менікі өтірік - ақ болсын, өздерің айтыңдаршы (Б.М).
Аналогичное значение выражается таюке сочетанием основного глагола в форме деепричастия настоящего времени с частицей “-ақ” с вспомогательным глаголом “қою” в 3-ем лице повели
тельного наклонения:
Атын бермей-ақ қойсын (С.М.).
Допущение передается таюке устойчивыми словосочетаниями типа “өзің біл”, “мейлің білсін” (слово “мейлі” выступает в настоящее время в основном в роли разделительного союза, например: Мейлің қуатта, мейлің датта, Назыкеш! (Ш.Қ.), “не болса о
болсын”, “не десең ол де” (57):
Бөжей іші мүздай отырып:
- Көзің жетсе, мейлің білсін, - дей салды да, ойдағысын ішке
бүгіп қалды (М.Ә.).
. ич
4 4 _____
- Е, қайтеміз, не болса о болсын! - деді Семенов (С.С.).
Мейлің кім болсаң, о бол (С.М.).
82
В поэзии допущение встречается довольно часто:
Ызалы жүрек, долы қол,
Улы сия, ащы тіл,
Нежазып кетсе, жайы сол
Жек көрсеңдер, өзің біл (Абай).
Сәулең болса қеудеңде,
Мына сөзге көңіл бөл.
Егер сәулең болмаса,
Мейлің тіріл, мейлің өл (Там же).
Значение допущения может усиливать вводное слово “хош”
(қош):
Хош, қыз алсын қойнына,
Бейнет көрмей, дәулет жоқ.
Әлі барып кетерге,
Оныменен бойыңа
Иман, дәулет бітер ме? (Абай)
Оттенки разрешения (согласие, одобрение, допущение) почти
невозможно установить одними лишь формальными грамматическими признаками, для определения каждого из них необходимо привлечь контекст, авторские ремарки и лексическое значение основных побудительных слов.
II.
УКАЗАНИЯ - вид прямого побуждения, обязательный для
исполнения. От группы Повеления они отличаются меньшей категоричностью.
Для выражения указаний используются формы 2-го и 3-его
лица глагола повелительного наклонения:
Есжан, сен бүгін президиумнің мәжілісін шақыр. Жақа, сіз
тез қайтып, дайындай беріңіз (Ғ.Мүст.).
Халықаралық жагдай жайында Жанат, агрономиядан Жомарт,
жалпы жиналыста баяндама жасасын (Там же).
Замечание - разновидность указаний, обладающая своими
специфическими языковыми средствами выражения. Например, оно
может передаваться при помощи:
83
Азамат кадіаі
а) сочетания со стерж невы м словом “қой”, глагола “аңғар
(ы ңдар)” :
'
Көп сөзді қой! Тыңдап ал алдымен (Б. Момышүлы).
Еңлік. Тек аңғарыңдар, батырлар, мал үшін, жер үшін талассаң да мен үш ін таласпаңдар (М .Ә.).
б) условного наклонения:
Әй, түра түрсаңш ы . Ең алды мен ты ңдасаңш ы (Б. М омы ш үлы ).
’
"?’-ү ’-,
в) сочетания основного глагола с вспомогательным глаголом
“болу” в будущ ем предположительном времени:
Ж олтай, Ү лкендер сөйлеп түрғанда, кіш ілер тыңдар болар.
(Б. Момышүлы).
Ж олтай, когда говорят старш ие, младш ие долж ны слушать
(Б.М омышулы).
III.
ЗА ДА Н И Е -
вид п рям ого п о б у ж д е н и я , и сп о л н ен
к о т о р о г о о т д а л е н о от м о м ен т а р еч и о п р ед ел ен н ы м о т р езк о м
врем ен и .
Основной формой выражения задания является 2-ое лицо повелительного, а таюке изъявительного наклонений. Обычно задание
адресовано исполнителю непосредственно:
- Хатшы ж олдас, мен саған жүмыс тапсырайын, - д ед і оны
шақырып алып: - Бірінші - маған осы бөлмеге стол қойып беріңіз,
екінші - Дүйсенбайды шақыртыңыз, келіп істі тапсырсын (Б.М .).
Как видно из примеров, в контексте учавствуют слова “тапсырма”, “тапсы ру” (задание).
Поручение - разновидность задания, которая отличается от
последнего меньш ей категоричностью. Оно м ож ет быть разовым
или постоянным (на определенны й срок).
Формы выражения поручения те же, что и у задания:
Д іл дә Әбіш тің бетінен сүйді де, Мағашқа қарады.
- Мағаш, Д әрм ен екеуіңе д е осы сөзім қарыз... Әбіш іме Мағри84
О.К. Жапмакин
паны дёл осы екеуің көрсетесің! Жауабын екеуіңнен аламын! - деді
(М.Ә.).
Задание, поручение трудно различимы м еж ду собой.
О собой разновидностью задания является наказ. Он встречается как в устной, так и в письменной речи.
Основная форма выражения наказа - 2-ое лицо повелительного наклонения:
-
М ен ің ш еш ем е қарасып тұр, ж ү д ет п е, - д еп П етро кәрі
шешесін осы Қойшығараға тапсырған болатын (Б.М.).
В казахской поэзии наказ можно встретить, например, в стихах Джамбула:
Есіңде, балам, бар шығар,
Айтқаным Отан әмірін:
Шегінбе жаудан, жанды сал!
Шешілмек содан тағдырың (Ж.Ж.)
Өмірімнің жүлдызы
Енді сенсің дегенім.
Ленинград ұл, қызы,
Қайыспаң дар, өренім! (Там же).
Предстоят большие бои,
Но не будет врагам житья!
Спать не в силах сегодня я...
Пусть подмогой будут, друзья,
Песни вам на рассвете мои,
Ленинградңы, дети мои,
Ленинградцы, гордость моя! (Дж. Дж.).
IV .
ДОЛЖЕНСТВОВАНИЕ - особы й вид побуждения, ос-
нованный главным образом на сознании необходим ости и обязательности соверш ения действия.
Особенность долженствования, как разновидности побуждения,
заюпочается в том, что оно непосредственно не побуждает к действшо,
а указывает лишь на необходимость или обязательность выполнения
того или иного действия. Однако это - один из эксплицитно выраженных видов побуждения к действию.
85
Азамат кадірі
...
Основной формой выражения долженствования является сочетание неопределенно-именной формы глагола с модальными словами “керек”, “тиіс”, “қажет”, “шарт”, отрицательной формой глагола “болу”:
•.
Сіз сияқты әйелдерді жұмысқа баулып үйрету керек (Б.М.).
... Сондықтан, ондай адамдар болса, араларыңыздан шығаруларыңыз тиіс! (Там же). Басшыларға кетіп бара жатқанда кешігуге
болмайды (Б. Момышұлы). Нельзя опаздывать к начальству (Б.
Момыш-улы).
Обязанность отличается от долга тем, что она может выражаться также и формой 2-го лица глагола изъявительного наклонения:
- “Дворник” деген не? - деп сұрадым мен.
- Қора-қопсыны күту. Жан қиналатын шаруа жоқ: бір аты,
бір сиыры бар, соларды жемдеп, суарасың, қораларын тазалайсың.
Ш арбақ ішіне қар түссе, күрейсің, Ертістен атпен барып мүз
әкелесің, өзгелері үсақ-түйек (С.М.).
Долженствование находит место и в поэзии:
Олар да тірі қалған жоқ,
Тірілік арты өлмек-ті.
Оны да алды бұл өлім,
Сабырлық қылсақ керек-ті (Абай).
V. ВОЛЕВОЕ НАМЕРЕНИЕ - особый вид побуждения, основанный на готовности, решимости говорящего совершить действие.
В отличие от намерения, лишенного волевого содержания и
представляющего действие только как намечаемое говорящим, волевое намерение направлено к действию, к совершению которого
говоряший побуждает самого себя.
В то время как неволевое намерение передается формами
желательного наклонения, волевое намерение выражается только
лишь 1-м лицом единственного числа повелительного наклонения.
86
О.К. Жаомакип
В отношении формы 1-го лица мнения тюркологов разделились. Одни тю ркологи (П.М. М елиоранский, Н.К. Дмитриев,
А.Н. Кононов, А.А. Юлдашев и др.) отрицают наличие формы 1-го
лица повелительного наклонения в тюркских языках, в том числе и
в казахском языке^ а форму на -ай, -ей, -й считают формой 1-го
лица желательного наклонения. Другие тюркологи (Н.И. Ильминский, Б.А. Богородицкий, Н.Т. Сауранбаев, А.К. Боровков, Н.П. Дыренкова и др.) признают наличие 1-го лица повелительного наклонения в тюркских языках.
Профессор Н.Т. Сауранбаев о значении повелительного наклонения и о 1-м лице этого наклонения в “Современном казахском
языке” пишет: “Повелительное наклонение выражает повеление,
приказание, просьбу, самопринуждение, предписание и т.п. Побуждение к действию в этом наклонении направлено на определенное
лицо, в том числе на самого говорящего. В последнем случае глагол обозначает самопринуждение, желание совершить действие,
например: “к]рсетейін” (покажу-ка)” (58).
Одним из поводов для отрицания 1-го лица повелительного наклонения в тюркских языках является утверждение о том, что субъект
сам себе не может приказывать. Проф. Н.Т. Сауранбаев пишет по
этому поводу: ‘Трамматическое значение лица, числа повелительного наклонения - это не приказ в прямом смысле слова, а обращение
говорящего к определенному субъекту в виде повеления, просьбы,
побуждения, предложения, решения. Следовательно, повелительное
наклонение нельзя рассматриватъ только как “приказание” (59).
Наличие формы 1-го лица повелительного наклонения в казахском языке признает и академик АН КазССР С. Кенесбаев, который определяет значение этой формы:
“В казахском языке повелительное наклонение, в отличие от
русского языка, имеет форму 1-го лица единственного и множественного лица. Первое лицо повелительного наклонения выража87
ет согласие или желание говорящего (действующего лица) приступить к действию: жарайды, мен ерте» барайын - ладно, пойду я
завтра, жүмысты ерте бітірейік - скорее закончим работу” (60).
Итак, почти все казахские лингвисты, в том числе и К. Ищанов, который посвятил повелительному наклонению диссертацию,
признают наличие 1-го лица единственного и множественного числа
в современном казахском языке (61).
Побудительный оттенок первого лица единственного числа
повелительного наклонения в казахском языке особенно ярко выступает в параллельном употреблении лиц:
- Ойланайык, - деді ол, түстен кейін жолықсын, біреулермен
ақылдасып көрейін (С.М.).
’
к Я '-'Ц
Вслед за высказыванием первое лицо действительно совершает действие. На это указывают иногда авторские ремарки:
Келген қонақтар жайын естіген үй иесі әйелдің үні тез өзгерді.
I Ойпыр-ау, Абай ағам ба? Қазір, қазір ашайын! - деп қақпасын аша берді (М.Ә.).
В поэзии данный вид побуждения встречается довольно
часто:
■'■й ?'ЬЦ
Көзіме жас бер, жылайын,
Шыдам бер, сабыр қылайын.
Жаралы болған жүрекке
Дауа бер, жамап сынайын (Абай).
Поплачу, дай волю слезам,
Дай терпение, потершпо.
Если есть для сердца бальзам,
Израненное исцелю (пер. А.Глобы).
•
-
-т ^
VI.
Основной вид побуждения - ДРЕДЛОЖЕНИЁ.
Предложение обьединяет группу побуждений, при которых
отношения между собеседниками относительно равные. Тем самым Предложение занимает среднее положение между Повелени-
88
ем и П(юсьбой, где во взаимоотношениях людей доминирует зависимость.
Назначение Предложения заключается в реализации действия
в интересах побуждаемого (в абсолютном большинстве случаев).
Предложения и его разновидности подсказываются прежде
всего интересами дела, хотя предлагающий учитывает общественное положение, характер, возраст и другие свойства того, кому
предлагает.
1.
Предложение. Основными формами выражения предложения являются 2-ое лицо повелительного и желательного наклонений и 3-е лицо повелительного наклонения:
- Шешін, сырт киімінді шешініп, тек иығыңа жамылып отыр!
Жылыншы, әуелі жылынып алшы! - деді де Әйгерімге бүрылды
(М.Ә.).
Мен тілмаштыктан тоқталайын, господин Доспанов өзі аударсын (Там же).
Для передачи экспрессивности используются побудительные
междометия “Ал”, “Кәне”, обращение, которое указывает на непосредственного исполнителждействия, аффикс - -шы/-ші .
Ал, Арыстан, сөйле! (С.М.). Ну, Арыстан, говори же! (пер.
автора).
Кәне, білсең өзің айтшы, шырағым, - деп Сүйіндік Абайды
тыңдағысы келді (М.Ә.).
Предложение может выражаться также 1-м лицом множественного числа повелительного наклонения, аналитическими формами
глагола и сочетаниями условного наклонения глагола с модальным
словом “екен”, неопределенно-именной формы глагола с модальным словом “керек”:
Тезірек жүрейікші, тезірек (Б. Момышүлы).
Идемте быстрее, быстрее (Б. Момыш-улы).
- Онша үлкен төрелігім жоқ, әйтсе де, айтып көріңіз, - деп
күлімсіреді (Б.М.).
89
Шәй қарастырып бақсайшы (Там же).
М енің үсынысым-арыз тоқталса екен, алдымен жиылыс
өткізілсе екен (Там же).
, -5
|
Мое предложение - пусть прекратятся жалобы, и начнется
собрание. (пер. автора).
Әрі беріден соң:
.-■»*::
қ у•■■■«гд
- Ойынды өзгерту керек! - деп біреу үсыныс кіргізді (Там же).
Предложение может передаваться сочетанием условного наклонения глагола со словами “қайтеді” (қайтер еді), “қалай болады” и
вопросительными по форме предложениями:
Әлі де кіріспесең қайтеді осыған!..(С.М.).
Таң салқынымен біраз жерге барып қалса қайтер еді (Ғ.М).
Среди языковых средств выражения настойчивого предложения немаловалсную роль играют лексические средства:
- Қайталап айтам, - деді Мырзағазы, - сен менімен бірге ауылға
қайт (С.М.).
_іУЙҺ--'- Аффикс “-шы/-ші”, присоединяясь к формам условного наклонения, в совокупности с лексическими средствами может выражать оттенки упрека, жалости и т.п.:
- Түу, барсаңдаршы енді түрмай!.. - деді (С.С.).
- Немене, жазған, айтсайшы! (Б.М.).
Не только эмоционально-экспрессивные оттенки наслаиваются на побуждение, но порою сами отдельные побудительные значения переплетаются между собой:
Предложение - приглашение:
Қүлағында үлкен сырғасы бар, аш ық дауысты, күлегеш
Керімбала Абаймен амандаса сала:
-Ал, ойынымыздың үстіне келіпсіңдер, жатырқамаңдар! Аттарыңнан түсіп, алтыбақан тебіңдер! - деді (М.Ә.).
Предложение - увещание:
Тоқтал. Бойыңды жи. Ерболды шақыртып ал да, атқа мін, ел
қыдыр. Сергіп қайтшы! - деді (Үлжан Абайға - О.Ж) (М.Ә.).
90
Гфедложение-просьба:
Керімбала бір жеңгесіне сүйеніп түрып, ашық үнмен қалШ :
жыңдап:
- Ал енді, ойнымызды суытпай, тез оралындар (Там же).
Не только в художественной литературе, но и в фольклоре
предложение используется широко:
Нанбасан әкеңнен егеуіңді сүрап көрші (Қаз. ерт.).
Қара жерге қар жауар,
Қарды көр де, етім көр.
Қар үстіне қан тамар,
Қанды көр де, бетім көр (Қаз.х.а.ә.)
В поэзии, особенно в песенном жанре, предложение встречается довольно часто:
Асқақтатып Ақбетген Баян әнін
Жер сүлуын келсе егер аялағың,Жасыбайдың көлінде сайран салып,
Саяла сен жүпарлы сая бағын (Қаз.ә.).
Сүйсініп сүлу өмірге,
Жартасқа жеке барғайсың,
Алыста жүрген мені де
Мейріммен еске алғайсың (З.Қ.).
2. Совет - мотивированный вид побуждения, в нем рациональное преобладает над чувственным.
Совет относится к группе Предложения. От собственного
предложения отличается он тем, что рассчитан на более длительный срок рекомендуемого поведения.
Как источнику народной мудрости рационально-действенный
характер совета свойственен пословицам и поговоркам (62).
Основные формы выражения совета:
а)
2-ое лицо (простая, аналитическая, отрицательная и вежливая формы глагола) и 3-е лицо повелительного наклонения.
Ж ігіттің жүмсаған күшін сүрама, Бітірген ісін сүра (Қаз.
м.-м.)
91
Азамат
Қой асығы демей-ақ
Қолыңа толса, сақа тұт,
Жасы кіші демей-ақ
Ақылы асса, аға тұт (Т ам же)
І
1
Иногда для выражения совета используется 1-ое лицо множественного числа глагола повелительного наклонения:
- Жолдас комбат, ол зеңбіректерді деревнянің шетіне орналастырайық, - деп кеңес берді Бозжанов (Б.Момышүлы).
б) 2-е лицо условного наклонения с аффиксом “-шы/-ші”:
- Қойсаңш ы, тастасаңш ы осы сауыны қүргы рды . Басқа
бірдемесін істесең болмай ма, Бүке! - дейді (М.Ә).
в) сочетание неопределенно-именной формы глагола, причастия на “-ган/-ген, -қан-кен/” с модальными словами “керек”,
“қажет”, “жөн”, “тиіс”, “лазым”, “дүрыс”, “мақүл” и т.п. (нужно,
необходимо, следует, правильно и т.п.):
Алдымен үруды кою керек. Әкелік достықтан жолдастық
достық күшті болсын (Ғ.Мүст.).
Сонымен қатар, көксау агаңды да ойлағаның жөн (С.М.).
На основное значение совета иногда наслаиваются другие
частные побудительные значения, как-то предупреждение, предостережение, просьба и др.:
1
,.
81
Үйіңе келгенде үйдей өкпеңді айтпа! (Қаз.м.-м.).
Ақтан жабысқан пәледен сақтан, аяқ астынан шыққан жаладан сақтан (Там же).
- Күте көріңдер. Ренжіте көрмеңдер. Басқа не қалды, - деді
де Жомарттың сөзін бөліп жіберді (Ғ.Мүст.).
Наставление-частное проявление совета; в отличие от последнего в нем больше поучения, назидания.
Средства выражения наставления почти те же, что и у совета:
I Әкең дүшпан десе, сен әділ бол! Жамандыққа кім табылмайды дейсің, жан ашырдан айрылма! - деді (М.Ә.).
Наставление оформляется иногда 2-м лицом глагола желатель92
ного нақлонения с аффиксом “-ғай/-кей,-ғай/-гей”, сочетанием причастия на “-ар”, “-ер” или на “-с”+“болар” и другими аналогичными сочетаниями с модальными словами типа “жөн”:
- Е стеріңде болсы н, түнде келгенде де көше_бойлап
жүрмегейсіндер, Ш— Келгенде, кеткенде тек сол жолмен гана ха^
барласкайсындар! (М.Ә.)- Айқайлаудың орны бар, жолдас аға лейтенант! Телефонның түтқасын лактырып, көз алдыңыздағының бәрін асамын, шабамын деп жазықсыздан жазықсыз қүр үрса бермес болав, жолдас
аға лейтенант! Ашуыңмен емес, ақылыңмен билеген жөн болар!
(Б.Момышүлы).
Как видно из примеров, в авторских ремарках преобладают
слова “ақыл”, “кеңес”, “өсиет” и т.п.
В поэзии, начиная от обрядово-бытовых песен и кончая стихами современных казахских поэтов, совет находит широкое применение.
Қүрбың келсе, күлгейсің,
Әдеппенен жүргейсің.
Салмақпененсөз сөйлеп,
Жақсы жауап беогейсін (Қаз.х.а.ә.).
Өкпенменен кабынба,
Өтіңменен жарылма,
Басына мүнша көтерген
Жүргыңа жаулық сагынба (Қаз.а.ш.ж.)
Ғылым таппай мактанба Пока не знаешь-молчн.
Орын таппай баптанба. Пока блуждаешь-молчи.
Қүмарланып шатганба Не тешься блеском парчи,
Ойнап босқа күлуге.
Пустых забав не ищи.
(Абай).
(Пер.М.Петровых)
3.
П редупреж дение - разновидность предложения, цель которой - стремление уберечь побуждаемого от нежелательных действий; предупреждение делается на длительный срок.
Основные формы выражения предупреждения:
93
Ашмат кадірі
а) 2-е и 3-е лицо повелительного наклонения:
Айтпаймын. Бірақ, екінші рет әжеңді де, мені де алдама!
(М.И.).
■- - қ ■
В качестве сказуемого побудительного предложения выступает аналитическая форма глагола с отрицательной формой вспомогательного глагола “жүр”:
•>•
Ал, сіз, жолдас Момышүлы, тым қызыл түмсыққа дейін салынып жүрмеңіз (Б.Момышүлы).
Сказуемыми в предложении могут быть таюке полнозначные
побудительные глаголы “байқа”, “абайла” и синонимичные им устойчивые словосочетания типа “көзіңе қара (бақ)”, “есіңде болсын”.
- Сен байка. тағы да еменнің шыбығьш көміп жүрмейік, - деді
аузы күйген Сейтен Бектайға (М.И.).
- есіңде болсын. бала. — Күн бүрын ойла да, ретім келмейді
десең барма. (С.М.).
б) побудительное междометие “Тсс!”:
- Тсс... мүғалім келеді,-деді саққүлақ Бектай есіктен сығалап
(М.И.).
: ,
4.
Предостережение - разновидность предложения, стрем
ление говорящего удержать побуждаемого от реальной или потенциальной опасности.
Основные формы выражения предостережения:
а) 2-ое и 3-е лицо повелительного наклонения:
-Уа, берік болындар!.. Қулап калмандар!..(С.М.)
- Ва, будьте осторожны!..Не упадите! (Пер.мой).
Основными лексическими единицами выражения предостережения являются глаголы: “байқа”, “абай (уақып ) бол”, “сақтан” и т.п.:
?■
^
| Еркем, ән сал!.. Әйтпесе, мына жүрттың сөзі мен көзі саған
қадалғалы түр. Уакып бол! -деді (М.Ә.).
94
О.К. Жармакин
б) 2-ое лицо изъявительного наклонения:
- Уа, қой деймін, бала! Ат зорыктырасын! (М.Ә.).
в) сочетание неопределенно-именной формы глагола с модальными словами, “керек”, “тиіс”:
Осындай әңгімелерді мұндай жерде тәптештей беруден сактануыныз да керек кой. Никон Абрамович...(Ғ.Мұст).
В поэзии предупреждение, предостережение I частые явления:
Бұл сөзімде жапған жоқ,
Честные, вам говорю,
Айтылмай сөзім қалған жоқ, Что правда в них ни на грош!
Абайланыз. байканыз Пора уж в конце концов
Елдің жайы солай-ды.
К столбу пригвоздить подлецов.
(Абай)
(Пер. П. Карабана)
Жақыным айтты дей көрме. Знай также, юный мой друг:
Жақынның сөзі тәтгі деп, Не в слове близких своих
Надандықпен кім айтса Ты правды проблеск найдешь.
Ондай түпсіз сөзге ерме. Убог привычный твой круг,
Сізге айтамын, қаупім-бұл. Где видят в истине ложь.
(Там же).
(Пер. М.Петровых)
Пәтуасыз сөздеріннен коркындар.
Арды аттаган кездеріңнен коркындар.
Тұстастардың күңкілінен коркындар.
Үрпақтардың үкімінен корқындар.(М.Әл.).
5. Приглаиіение - разновидность предложения, ограниченная
семантикой слов гостеприимства.
Основные формы выражения приглашения:
а) 2-ое лицо повелительного наклонения:
Балбала Базаралыны шын сыйлаған, сүйген көнілімен, өз қасынан жібергісі келмей:
і Базеке, бүгін менің қонағым бол! - деп, ертіп келген-ді. (М.Ә.).
- Ал қүда, жоғары шык! (С.С.).
| Кел, мүнда кеп отыр! (С.М.). - Иди сюда, садись! (пер.мой).
В сочетании со 2-м лицом может употребляться и 1-ое л. мн.
числа повелительного наклонения для выражения данного побудительного значения.:
95
Аіамат кадті
- Ендеше жүрініз, біздің үйге барайык. Бағирашты қалай
корсеңіз, мені де солай көрер деп ойлаймын сізді. (Ш.Қ.).
Побудительное междометие “Кәне!” придает приглашению
экспрессивный оттенок:
- Шай іш! Кәне, жақындаңдар! - деп шайға қарай қозғалды
(М.Ә.).
б)
2-ое лицо условного наклонения с аффиксом “-шы/-ші”, к
торый придает приглашению оттенок настойчивости:
- К өлқайнарда ты ғы з ж үмы сы ң болм аса, бізбен бірге
жүрсенші! - деді (М.Ә.).
Приглашение можно встретить чаще всего в фольклоре:
Жар басында демесең,
Жарты лашық демесең,
Біздің де үйге түсе кет.
Көбікті саумал іше кет! (Қаз. ерт.).
Алтын мақта біздің жақта,
Кел ауылга. жігітім! (Қаз.ә.).
V II.
П Р И В Л Е Ч Е Н И Е В Н И М А Н И Я - вид побуждени
смысловая направленность которого заключается в том, чтобы заставить побуждаемого реагировать на обращение говорящего.
I. Привлечение внимания
Основными лексическими единицами выражения привлечения внимания являются полнозначные побудительные глаголы
“тыңда (қүлақ сал)”, “қара (көзің сал)”, “көр”, “байқа” (с аффиксом -шы/-ші или без него), побудительное междометие “Әй!/Ей”
с модальным словом “деймін” или без него:
- Енді мені тында! Тыңдандар міне, қаладан хабар естіп отырмын (М.Ә.).
г \
Нүртазаның баласы, күлак сал! (С.М.) Сын Нуртазы, послушай! (пер. автора).
Бері каранызшы. жолдас политрук (Б.Момышүлы).
Әй деймін. бері қарап жатшы, әңгіме айтайын (Б.М.).
________к_____________ ____________________________________ О.К. Жапмакин
Привлечение внимания находит место и в поэзии:
Сонда жауап бере алман мен бишара,
Сіздерге еркін тиер, байкап кара.
Екі күймек бір жанға әділет пе?
Қаны кара бір йанмын, жаны жара. (Абай).
Стану немым я, не загремлю опять,Внукам судить меня, что с потомства взять?
Кровь моя черна, в язвах сердце мое..
Двяжлы нас в одном можно ли обвинять?
(пер. М.Тарловского)
Тыңда, дала, Жамбылды! Слушай, степь, Джамбула!
Тыңда, Қастек, Қаскелең! (Ж.Ж.) Слушай, Кастек, Каскелен!
2. Зов - частное проявление привлечения внимания.
Форма выражения:
2-ое лицо глагола “келу” в повелительном наклонении со словами “мүнда”, “бері”:
Аздан соң:
Кәкітай, Дәрмен, Мағаш! Мүнда келіндер! Мен әулиені таптым! - деп көңілдене дыбыстады (М.Ә.).
УШ. ПРИЗЫВ - вид побуждения, обращенный к отдельным
лицам или целым коллективам для участия в делах, имеющих в основном высокие цели.
Например, ЦК КПСС обращался к советскому народу с призывами накануне 1-го Мая и 7-го ноября. Призывы характерны также
для Обращений, Воззваний, Прокламаций и т.п.
Призыв, в отличие от группы Предложения, возбуждает в
людях осознанный порыв к участию в общем деле.
1. Призыв к действию.
Основные формы выражения:
а) 2-ое лицо повелительного наклонения:
Абай шыға бере:
97
Л
___ ______ _
_ \ •
■
Азамат кадіпі
- Кулат! Ойран ет! Талканда. мынау үйлерін! - деуі-ақ мүң
екен. (М.Ә.).
'' " :|Й І
Ш
2-ое лицо повелительного наклонения принимает аффикс *
шы/-ші и сопровождается побудительным междометием “Кәне” :
Мен бір ауыз өлеңнің басын бастайын, соның аяғына болыстар туралы елдің не айтатынын сен косып жіберші. кәне! (М.Ә.).
б) 3-е лицо повелительного наклонения:
- Осының бәрі рас, Абай. Жігіт қадірі өнерімен өлшенсін!
(м.ә.).
-■
■.■-
- 1■
2.
Призыв к совместному действию - наиболее распростр
ненный вид призыва.
Формы выражения:
а) 1-ое лицо множественного числа повелительного наклонеНИЯ"
'
Кояйык оны. Басқаны кенесейік. - Ол туралы айтыспайық
~
(С.М.).
,
I I
Щ
Глагол-сказуемое может принять аффикс - “лық/-лік”:
Жылгелді. Ақан, қаптап келеді мынау ел! Кетелік тезірек
(ғ.м.).
- Шылым тарталық, - деді Жомарт (Ғ.Мүст.).
б) 1-ое лицо множественного числа очевидного прошедшего
времени (в значении будущего времени глаголов передвижения типа
“кет”, “жүр”, “тарт”). При этом глагол-сказуемое часто сопровождается побудительными междометиями “Ал!”, “Айда!”, которые
усиливают темп призыва:
и "
Ал, жігіттер, аттандық... (Ғ.М.)
Айда, кеттік! (Б.М.)
В качестве сказуемого побудительного предложения выступают глаголы “кел”, “келіңдер”, “жүр”, “жүріңдер” (самостоятельно, либо в сочетании с др. глаголами):
- Жоқ, сен, Қарқаралының дауын айтпа, әнін айт!
98
1 Рас,
ол дұрыс екен! Дауын әннің өзі айтсын! Кел, Ербол, деп Абай бастады да, Ербол ерді. (М.Ә.)
Эмоционально-экспрессивные частицы -ақ, да(де), та(те) усиливают побуждение:
Жөн сүраспай-ақ қояйық. (Ғ.М.)
А қтоқты. — Сердалі-аға, иеге үндемейсің?
Сердалі. Жалмүқанңа айталық та. (Там же) Сердалы. Давайте скажем Жалмукаиу (пер. автора).
Употребление формы единственного числа в обращении к
нескольким лицам служит средством экспрессии:
- Жүр! Жүріңдер түге! - деп, Жиренше мен Оразбайды өзімен
қоса түрғызды.(М.Ә.)
2-ое лицо единственнго числа глагола повелительного наклонения употребляется иногда для выражения боевого клича:
- Қапта, қапта!
- Түс-түс!
I Өлтір иттерді, өлтір! - деген қалың шумен, өншең бір көк
аттылар тиіп кеп кетті (М.Ә.).
В поэзии призыв находит самое широкое применение. Поэзия,
являясь мощным орудием в агитационно-массовой, пропагандистской работе, в воспитании члеиов общества, в борьбе за высокие идеалы человечества, с необходимостью включает в арсенал своих средств
воздействия и призьшы. Призывы в поэзии воздействуют на ум и чувства людей, побуждаюг их к интенсивной деятельности. Таким наступательным, призывным характером отличается казахская поэзия:
Азамат, жүнжіме, жүрме бос,
Қол үстас, бірігіп тізе қос.
Ту ұстап дұшпанға барайық,
Теңдіктің ұранын салайық.
Күн туды, біз теңдік алайык.
(С.С.)
Оян, ойлан,үрандас!
Қатарлас, теңел, құрал, жас!
99
Азамат кадірі
Құлқыны жаман құзғындар,
Құралсаңдар-тұра алмас.
(І.Ж.)
Широко распространен призыв и в песенном жанре:
Әйкен-ай! Кел, ойнайық, кел, кел-ай, (Қаз.Ә.)
Ал, балалар, тыңдаңдар,
- -—‘ V цс
Асығыстық қылмаңдар,
Бөгеліп те тұрмаңдар.
(Там же)
На основное значение призыва могут наслаиваться различные побудительные оттенки:
просьба:
. ^.. .... . . ^ .л, *
з
Ғашық-ақпын еш күмәнсіз,
Ырыс емес, сор үшін.
Көрісуге шыдамаспыз,
Айрылысалық сол үшін.
(Абай)
совет:
Той болса, тон киелік, жүр баралық,
Бірімізді біріміз аударалық.
Ат арықтар, тон тозар, қадір кетер,
Күлкіні онша күйлеп, шуламалық. (Там же)
предостережение:
'
Жақсы жолға ылайым атгандырып...
Жақсымызды жүрейік мақтан кылып..
Өмір-асау арғымақ, бірімізді
Абайсызда алмайық аттан жығып! (Қ.М.)
IX.
ПРОСЬБА - один из трех основных видов побужден
Она отражает зависимость побуждающего от воли побуждаемого.
Просьба - самое распространенное волеизъявление. В зависимости от того, к кому просьба обращена, она постоянно варьируется.
Как и всякое побуждение к действию, просьба заключает в
себе: 1) содержание того, о чем просят; 2) характер и степень воздейственной силы побуясдения: прямое или косвенное побуждение,
просьба, мольба или увещание (разной степени интенсивности).
Пр о с ь б а
Основные формы выражения:
100
а) 2-ое лицо повелительного наклоиеішя (с жсіірессинным
аффиксом -ШЫ/-ШІ или без иего):
. Сол бір еніңізді енді өі аузыңызбен акырын гана, очіме айтып беріңізші! - деді (М.Ә.).
- Мені оңаша калдыршы (Шүға шешесіие - О.Ж.) (Б.М.).
- Оставь меня иаедине (гіер. автора).
- Енді бір тілек айтуға рүқсаг етіңіз, - деді Жакыпбек (М.И).
Усиливают просьоу слова бір , тым күрса , гым оолмаса”, “тіпті болмаса”, огранимительные масгины -“ак”. "кана (ғана) ,
“тек”, “жалғыз-ақ”, “жалғыз гаиа” и т.п.:
...Біржан ең соңғы ағалык тілекті жас әншілерге жолдады.
Әмір, езің бастап, Әйгерім, Үмітей косылып түрып, жиырма бесті” бір шырқандаршы! Менімен сендердің айткан кош-қошын
Ь и .- _ ..V *
. . .
---------- ♦ *
сол болсын, асыл інілерім! - деді.
Оқшау тілек. Бірақ Біржаннын бойына сиятын-серілік, ерке
тіпек (М.Ә.).
ГІрямая форма повелительноғо наклонения является наиболее специализированны м средством выражения настойчивои
просьбы, ғраничашей с требованием:
- Мен деген дос, мен шыдағанша сен шыда! - Соны істесен,
қүдай ырза, мен ырза. Әзірғе менін қолка, тілеғім осы-ак! - деп,
тоқтап қалды. (М.Ә.)
Оттенок настойчивости может передаваться также повтором.
Сатай:
- Айттны Қалдырмай айтшы ...Қалдырмай айтшы - деді (С.С.).
б) просьба в более мягких тонах передается 2-м лицом условного наклонения (часто со словом “қайтеді”).
Содан кейін Шүкіманға қарап, езі тілек етіп (Абай-О.Ж.).
- Айтушы сіз деғенде қүманіміз жоқ. Соны тек бір қайырып
айтсаңыз екен! - деді (М.Ә.).
101
Азамат кадірі
Жгучее желание, высокая заинтересованность говорящего в
совершении действия (при относительной зависимости от побуждаемого) создают основу манифестации чрезвычайно богатой палитры эмоциональных нюансов просьбы. Иллюстрацией служат лексические средства - глаголы: сұрау, тілеу, өтіну, қиылу и т.д., существительные: тілек, отініш, арыз, наз, базына, қолқа и т. д., формулы
извинения: кешіріңіз, айып етпеңіз, айыпқа бұйырмаңыз и т. д.:
- Ербол аға, мыналардың орынсыз күлкі, жалған сықағын тыйыңызшы! Арашашы тіледім сізден! (М.Ә.)
- Апырай, тіпті домбыра тартып, ән салған емес едім!...Енді
айыпқа бүйырмаңыздар!...(С.С.)
- Да я никогда не играл на домбре и не пел!..Извините, пожалуйста (пер. мой).
Как видно из примеров, побудительные глаголы принимают
часто формы изъявительного наклонения. Формы условного наклонения с аффиксом -шы/-ші иногда придают просьбе оттенки упрека, растерянности:
Ақтоқты. Апыр-ау, өшіктірмесеңші, орайын істейік те...(Ғ.М.)
Значение просьбы могут выражать также повествовательные
и вопросительные по форме предложения:
- М олдекесі, кенж е балам еді; өзі өте қорқақ, тым үра
бермессіз, - деген (Б.М.).
- Мырза, маған сөз бересіз бе? - деді Бүқабай.
- Айта қойыңыз (Там же).
И в поэзии просьба - нередкое явление:
Шеш көңілімнің жұмбағын,
Әлде бәрі -алданыс.
Жас жүрек жайып саусағын
Талпынған шығар айға алыс.
(Абай)
Мои сомненья разреши.
Быть может, это все пустое,
Обман неопытной души!
И суждено совсем иное...
(Пушкин)
102
Жасырма менен, жан ана,
Жүзіңді көргенде,
Сүйелді, күсті қолынды.
Сөз таппай қиналам.
Жасырма менен, жан ана,
Алдына келгенде
Жүріп бір кеткен жолынды
Өкпеңді қи маған.
(Н.Л.)
(Қаз.ө)
2. Мольба - наиболее эмоционально-экспрессивный вид
Просьбы.
Мольба характеризуется крайней необходимостью и страстным желанием говорящего в реализации действия. При этом зависимость побуждающего от воли побуждаемого максимальная.
Основные средства выражения:
1) 2-ое лицо повелительного наклонения (с усилительным
аффиксом - шы/-ші или без него). Часто при этом глагол-сказуемое
повторяется:
Кебек. Айтпа... айтпа, атама оны (М.Ә.). Кебек. Не говори...
не говори (пер. автора).
Сочетание деепричастия основного глагола с вспомогательным глаголом ‘'көру’' во 2-ом лице повелительного наклонения в
утвердительной или отрицательной форме также характеризует
мольбу:
Еңлік.— Қуанышым, өтінетін бір-ақ қана тілегім бар.
Осы күн, осы кезбеден мені қажиды-ау, әлсірейді-ау дей
кермеші. (М.Ә.).
2) 2-ое лицо условного наклонения:
Жаным-ау, адам баласысың гой... Осы айыбымыз не? Не қылмақсындар? Айтып өлтірсенші? (М.Ә.).
Значение мольбы, передаваемое 2-м лицом повелительного,
условного наклонений, устанавливается контекстом, авторскими
нып-жалпаю”, “жалбарыну”, усилительными частицами “тек”, ‘қана
(ғана)”, словами “тым қүрса”, “тым болмаса”, “тіпті болмаса” и т.п.
Мольба встречается в поэзии довольно часто:
103
Азамат кадіпі
Жат есікті және қорып,
Жара салма сен маған.
Жұрт жамандар жатқа жорып,
Жалынамын мен саған.
(Абай).
Я вышла замуж. Вы должны,
Я вас прошу, меня оставить;
Я знаю: в вашем сердце есть
И гордость, и прямая честь.
(Пушкин).
Жалынам. жалбарынам кепгу сүрап.
Ерегіс қапылыс бір іс істетті. (Қаз.ә).
Примером нарастающей экспрессии (градации) мольбы может служить мольба Ерназара в волшебной сказке “Ер Төстік” :
- Жоқ,-деп, кемпір қысып қояды. Ерназардың жаны шығып
барады.
■
Тоғыз келін түсіріп,
і
Елдей көшіп келемін.
Толып жатқан жасаудан
Тойғаныңша беремін,
Босат мені, шешетай! - дейді.
- Жоқ,-деп, кемпір қысып қояды (Қаз.е.).
X.
УВЕІИАНИЕ - особая разновидность побуждения к д
ствию, не относящаяся к основным его видам. К увещанию прибегают тогда, когда нет других, более рациональных средств для преодоления сопротивления побуждаемого.
1.
Убеждение - вид увещания, основанный на речевом
действии на разум побуждаемого.
Основные формы выражения:
а) 2-ое лицо повелительного наклонения:
Рапыш тагы да:
\
- Балажан, қайгырып уайымдама. жаным! Бәріміз де сендей
болганбыз-деді. (С.С.).
б) 2-ое лицо желательного наклонения с архаичным аффиккм
сом қаи-ғаи , кеи-геи :
4 4
104
о
__
V м
4 4
и чч
О.К. Жапмакин
- Абай әйеліне кешіріммен қарап, иығынан қақты да:
- Мен желік іздеп бара жатқам жоқ. Адамшылық қасиетін іздеп
барам!... Соны үккайсын! - деді. (М.Ә.).
В побудитегіъном высказывании имеет место сложное переплетение формы 2-го лица повелительного наклонения с другими
глагольными формами, выражающими убеждение-формами 3-го
лица повелительного наклонения, 2-го лица условного наклонения:
Өз басыңның дауы күрысын. Осыны анғарсаңшы! (Из уст-
ной речи).
... Кішіреймейсің, кешірім етесің. Ақ көңілің мүлде ағарсын.
Мүньщ да бір Қүнанбайлығың болсын... Ана Бөжей ағайыныңды жау
кып жатка жіберме!... Бауыр кып касьша тарт, татуласшы осы. (М.Ә.).
В качестве сказуемого побудительных предложений могут
выступать полнозначные побудительные глаголы во 2-м лице повелительного наклонения типа “үқ”, “түсін”, “көн (бе)”, “нан (ба)”,
“сен (бе)”, (“пойми”, “верь/не верь” и т.п.):
Ербол, кіналама, щ мені! (М.Ә.).
Сіз, Федор Дмитриевич, түсінініз мені. Әйтеуір соңғы оқ қалғанша атыса беру әмсе абырой бермейді (Б.Момышүлы).
Мынау Жарқын бар пәлені Сапарға аударып отыр. Оның
сөзіне нанбандар (М.И.).
Бағирашым, көнші сөзіме. Мен оған сенбеймін. Байыптап
қарашы, бір сөзінде түйін жоқ (Ш.Қ.).
2.
Уговаривание - вид увещания - отличается от убеждения
тем, что оно преследует цель подчинения воли побуждаемого воле
побуждающего.
Уговаривание ограничено сферой применения: побуждаемый
колеблется в мотивах своего сопротивления.
Основные формы выражения:
а) 2-ое лицо повелительного наклонения:
“Көптен көрші болған ел едік, арамызға салкындық түсірме...
105
деп шалдар үгіттеп Әбдіракманды жолынан тайдырмақ болды.
(Б.М.)
' і' і '"чі-ІР V
Й
— , Күлпаштың бірге туған сіңлісі Раушан келіп, Күлпашты
азғырған.
.
/
Ендігі қалған өміріңді корлыкка салма... Жыл болса ауыр,
осы бастан азбас-тозбас халіңді ойла...” деген. (Там же)
- Шыда, шырағым, шыда... - деді, қасында отырған Күңше.
(Ғ.М.)
"
б) 2-е лицо условного наклонения:
Мүртты жігіт Айшаға:
ч
- Айша, ойнасайшы. сен де! — Кенілінді көтеріп ойнап-күліп
отырсайшы! - деді. (С.С.)
Тесно связанное с выражением в языке многочисленных частных побудительных значений (или побудительных оттенков), както убеждения, уверения, заверения, уговаривания, успокаивания,
обольщения, совращения, подстрекательства, увещание широко
распространено в фольклоре:
Жүбату мен угіт.
. ^ .
^; .• ■ Н
Жылама. бикем, жылама.
Кезіннін жасын бүлама.
Кеніл айту
4' ' • "
Жетпесті қума,
-■■
;■.-•
Келмеске жылама!...
Бесік жыры
Щ
Н
-"
Әлди-әлли- ақ бөпем,
Ақ бесікке жат. бөпем.
Жылама. бөпем, жылама.
Атекенді кинама!
|
Приведем примеры на увещание в поэзии:
Жүртым-ай, шалкактамай сөзге тусін.
Ойланпп.1 . сыртын қойып, сөздің ішін.
Ыржыңдамай тыңдасаң нең кетеді,
Шығарған сөз емес қой әңгіме үшін.
(Абай)
106
О, не упорствуй так, народ упрямый мои,
Моих речей пойми, подумав, смысл прямой,
Внимая мне, скажи, что потеряешь ты?
Не для забавы здесь я говорю пустой.
(Пер. В.Рождественского)
Мұның түбін
Отағасы, ұғын:
Жаңаның жолы да!
(І-Ж)
Демалу керек қой әркімге,
Тынықсьш, тимендер адамға.
Ертең де күш керек қоғамға,
Ертең де күш керек заманға.
(Ә.Т1
Побуждение к действию в основном свойственно устной (разговорной) речн. Однако определенные его виды выражаются и в
письменной речи: это приказ, распоряжение, требование, указания,
долженствование, предложение, совет, предупреждение, предостережение и призыв (63).
Приказ, распоряжение, требование
Сферой использования этих видов побуждения являются Законы, Указы, Постановления, Приказы, а таюке различного рода
решеиия:
Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы
2000 жыл 28 сәуір
N 642
Демалыс күнін ауыстыру туралы
... Қазақстан Республикасының Үкіметі каулы етеді:
1. Демалыс күні 2000 жылдың 6 мамыры, сенбіден 2000 жылдың 8 мамыры, дүйсенбіге ауыстырылсын...
Қазақстан Республикасының Премьер-министрі
Қ. Тоқаев (Е.Қ.)
107
Азамат кадірі
Қазақстан Республикасы Қорғаныс мннистрінің бұйрығы.
2000 жылғы 4 мамыр
N 116
Астана қаласы
Қазақстан Республикасының Қарулы күштеріне 8 жыл және
Үлы Отан соғысындағы Жеңіске 55 жыл толуына орай бұйырамын:
1. 2000 жылдың 9 мамырында Астана қаласында әскери парад өткізілсін.
'~
2. 2000 жылдың 9 мамырында сағат 23.00-де Отанымыздың
астанасы Астана каласында және Алматы қаласында мерекелік
отшашулар берілсін.
і ’:;’ 1
I Щ ||
Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі
ғенерал-лейтенант
С. Тоқпақбаев (Е.Қ.).
Необходимо отметить, что большинсво статей Конституции
Республики Казахстан написаны в предложениях с глағолами в
форме 3-го лица изьявительного наклонения с аффиксами страдательного залога:
6-бап
1. Қазакстан Республикасында мемлекеттік меншік пен жеке
меншік танылады және бірдей корғалалы.
Статья 6
1. В Республике Казахстан признаются и равным образом защищаются государственная и частная собственность.
17-бап
,V
1. Адамның қадыр-қасиетіне кол сұғылмайлы.
Статья 17
1. Достоинство человека неприкосновенно.
20-бап
1. Сөз бен шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі.
108
О.К. Жапмакип
Статья 20
1. Свобода слова и творчества гарантируется.
Для аналогичных предложений характерны глагольные конструкции типа: “заң бойынша қудаланады”, “заңмен белгіленеді”, “тыйым салынады”, “жол берілмейді/беріледі”, “жүзеге асырылады”,
“тікелей қолданылады” и т.п. Указанные волеизъявления объединяет то общее, что все они подлежат обязательному исполнению.
Основной формой их выражения является 3-е лицо повелительного наклонения глагола с аффиксом страдательного залога.
Правда, приказ и требование могут передаваться таюке и полнозначными побудительными глаголами в формах изъявительного наклонения (как видно из примеров).
Однако некоторые статьи Конституции Республики Казахстан, а также статьи, пункты различного рода Положений и Правил, регламентирующих быт, трудовую и общественную деятельность людей, оформлены несколько иначе. Предложения в аналогичных статьях бывают либо личными со сказуемым, выраженным
сочетанием неопределенно-именной формы глагола в дательном
падеже с модальным словом “міндетті”, либо “безличными’ (жанама жақты):
34-бап
2. Әркім Республиканың мемлекеттік рәміздерін қүрметтеуге міндетті.
2. Каждый обязан уважать государственные символы Республики.
38-бап
Қазақстан Республикасының азаматтары табигатты сақтауға
және табиғат байлықтарына үқыпты карауға міндетті.
Граждане Республики Казахстан обязаны сохранять природ у и бережно относиться к природным богатствам.
109
Апшат кадірі
17-бап
.■
2.
Ешкімді азаптауға, оған зорлық-зомбьшық жасауға, басқ
дай қатығездік немесе адамдык қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір
керсетуге не жазалауға болмайды.
2.
Никто не должен подвергаться пыткам, насилию, другом
ясестокому и унижающему человеческое достоинство обращению
или наказанию.
16-бап
2... Прокурордың санкциясынсыз адамды жетпіс екі сағатган
аспайтын мерзімге гана үстауға болады.
2... Без санкции прокурора лицо может быть подвергнуто
задержанию на срок не более семидесяти двух часов.
Тем не менее побуждение к действию в Правилах для учащихся выражено одними лишь собственно побудительными предложениями. Это, разумеется, обусловлено возрастными особенностями учащихся:
7.
М ектепте, үйде ж әне қоғам ды қ оры ндарда сабырлы
кішіпейіл, сезімтал бол. Үқыпты киін, белгіленген тәртіпті сакта.
Көшеде жүріп-түру ережесін қатаң сакта. Темір жолдан өтерде,
темір жол транспортымен пайдаланған кездерде абайла және сақ
бол. (М.о.а. Ережелер).
Определенные политические требования, выполнение которых зависит от усилия миллионов людей доброй воли, имеют место в Обращениях и Заявлениях участников различных форумов:
Америка Қүрама Штаттары Париждегі төрт жақты конф
ренцияда негізсіз жел сөздер аркылы кедергі жасау позициясынан
бас таргуға тиіс: —
Жозеф Роне жолдасқа бостандык берілсін! (Москва халықаралық Кеңесінің қүжаттары).
Свободу товарищу Жозефу Роне!
ію
Указания, предупреждение, предостережение,
предложеиие
Указания, предупреждение, предостережение, предложение
мы находим в научно-технической литературе (например, в справочниках и инструкциях), в научно-популярных брошюрах и различных методических указаниях. В качестве иллюстративного материала можно взять брошюру по гражданской обороне “Мұны
әркім білуге тиіс” и Методические указания к учебнику “Ана тілі”
для 1-го класса.
Оба текста дают очень большое количество так называемых
“безличных” (жанама жакты) предложений, сказуемое которых
выражено сочетанием глагола в неопределенно-именной форме с
одним из модальных слов “керек”, “кажет”, “тиіс”, “жөн” (с последним глагол может сочетаться и в причастной форме).
Үйдің, шаруашылық жайлардың және мал қоралардын жанында өрт сөндіретін қажетті су мен құм-топырақ қорын әзірлеп
кою керек (М.ә.б.т.).
Около дома, хозяйственных построек и помещений для животных создайте запасы воды и песка, необходимые для тушения
пож ара (Э.Д.З.К.).
Жайлаудагы малдарды сайларға, жыраларға немесе ормандарға айдап әкеткен жөн. (Там же).
Скот, находящийся на пастбищах, лучше перегнать в овраги, лощины или в лес (Там же).
Жеке сөздің мағынасын жете түсіну үшін мәтіндегі түсініксіз
сөздерге түсініктеме беріп отыру кажет (Метод.нүсқау).
В первом тексте значительное место занимают побудительные предложения со сказуемым, выраженным вежливой формой
глагола повелительного наклонения. Например:
Жүқпалы ауруларды күте жүріп сак болғайсьіз. Алдын-ала
егетін уколдан, сондай-ақ аурудың алдын алатын дәріні ішуден
жалтаоманыз!
Азамат кадіоі
Будьте аккуратны при уходе за инфекционными больными.
Не уклоняйтесь от профилактических прививок и приема лекарств,
предупреждающих заболевание!
Предупреждение, предостережение выражаются сочетанием
деепричастия от основного глагола (часто в сложной форме) с отрицательной формой вспомогательного глагола “қ]ру” в повелительном наклонении:
Радиоактивті заттармен ұланған азык-түлікті күртып жібере
көрменіз.
Не уничтожайте продовольствие, зараженное радиоактивными веществами!
Значительную часть второго же текста составляют побудительные предложения со значением предложения. Нередко в роли
сказуемого в этих предложениях выступают полнозначные побудительные глаголы в изъявительном наклонении:
Осы мақсатка бағытталған қорытынды сабақтың мына ш
мадағы үлгісін үсынамыз.
Совет
Побудительные предложения со значением совета мы находим в материалах республиканских журналов “М әдениет және
түрмыс” и “Қазақстан әйелдері” под общей рубрикой “Пайдалы
кеңес”.
:'
Сказуемое в этих предложениях выражено неопределенноименной формой глагола плюс одним из модальных слов “керек”,
“жөн”, “тиіс”, “шарт”, “тиімді”, “оңды”, “дүрыс”, “мақүл”, “жаксы”, “абзал” (нужно, необходимо, следует, обязательно, правильно, надо, должно и т.п.).
Бәйбіш е де қонақтың жегісі келмеген тамағын зорла
жегізбеуге тиіс (Қонақ шақырсаң, күте біл, М.ж.т.).
Қонаққа шақырған жерге кешікпей бару шарт. (Там же).
112
О. К. Жаомакин
Следует не опаздывать в гости (пер. автора).
- Одан кейін түзды қағып тастап, дымқыл таза шүберекпен
сүрткен мақул (Қазақстан әйелдері).
- Необходимо потом встряхнуть соль и вытереть ее чистой,
мокрой тряпкой (пер. автора).
формой
будительного предложения является вежливая форма глагола в повелительном наклонении.
В аналогичных текстах встречаются иногда статуальные предложения со значением сказуемого “хватит”, “достаточно”:
Қалғандарға бас иіп қана амандасыныз (Қонақ шакырсаң,
күте біл, М.ж.т.).
.... С другими здоровайтесь кивком головы (пер. автора).
- Немесе дақ тиген жерді аздап сулап, шырпының күкіртімен
сүртсеніз де болады. (Қазақстан әйелдері).
Д олж енствованне
В побудительных предложениях с частным значением долженствования сказуемое обычно состоит из двух компонентов-неопределенно-именной формы глагола и одного из модальных слов
“міндетті”, “тиіс”, “керек”, “қажет” (очень редко - “жөн”, “дүрыс”)
(64). Аналогичные предложения мы находим в Уставах общественно-политических организаций, в решениях республиканских и местных органов, в тексте Конституции Республики Казахстан:
12-бап
5.
Адамның және азаматтың өз қүқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың қүқықтары мен бостандықтарын бүзбауға, конституциялық қүрылыс пен қоғамдық имандылыққа нуксан келтірмеуге тиіс.
Статья 12
5. Осуществление прав и свобод человека и гражданина не
113
Азамат кадірі
должно нарушать прав и свобод других лиц, посягать на конституционный строй и общественную нравственность.
27-бап
3.
Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке ж
рамсыз ата-анасына камкорлык жасауға міндетті.
Статья 27
.
:. ..
,
3.
Совершеннолетние трудоспособные дети обязаны заб
титься о нетрудоспособных родителях.
Призыв
Сказуемое побудительного предложения выражается глаголом в форме 2-го или 1-го лица множественного числа повелительного наклонения. Оно может таюке выражаться и формой 3-го лица
глагола повелительного наклонения.
Примерами могут служить первомайские и октябрьские призывы ЦК КПСС:
19. Совет Одағьшың еңбекшілері! Бесжылдықгы мерзімінен бұрьш
орындау жолындағы социалистік жарыс туын жоғары үстандар!
19. Трудящиеся Советского Союза! Высоко несите знамя
социалистического соревнования за досрочное выполнение пятилетки!
.,
;
^
Призывы к действию присущи также Воззваниям, Обращениям и Заявлениям:
Қаһарман Вьетнам халқымен ынтымақтың халықаралық қозғалысына бұрынғыдан да гөрі белсене катысыныздар! (Карловы
Варыдағы конференцияның құжаттары)
Призыв (приглашение) к действию мы находим, наконец, в
рекламах:
Құрметті оқырмандар!
“Егемен Қазақстан” газетіне жазылыныздар (Е.Қ).
Дорогие читатели!
114
О.К. Жапмакш
Подписывайтесь на газету “Егемен Қазақстан” !
Попытки описания языковых явлений, исходя из идеи (понятий, значений), производились различными лингвистами уже давно. Наиболее четко и полно обосновал данный метод изучения языка
французский лингвист Фердинанд Брюно в своем монументальном
труде “Мысль и язык” (65). 0 6 аналогичном методе исследования
языкового материала пишут Ш. Балли, О. Есперсен, Л.В. Щерба,
И.И. Мещанинов, Л. Вейсгербер, Х.Бринкманн, А.В.Бондарко, Е.В.
Гульна, Е.И. Шендельс и др. (66).
Исходным пунктом в нашем исследовании является модальность, которая, как было показано выше, реализуется на морфологическом уровне следующими конституентами:
1) повелительным наклонением (доминанта);
2 ) настоящим временем изьявительного наклонения;
3) будущим временем изъявительного наклонения;
4 ) прошедшим временем изъявительного наклонения;
5) условным наклонением;
6 ) желательным наклоненинем с аффиксами - әай/-кей,-
ғай/-гей.
Повелительное наклонение является основным, универсальным средством выражения побудительной модальности. В выражении разнообразных частных значений побуждения к действию
участвуют все лица данного наклонения. При этом каждое лицо
отличает его функциональное свойство: основная функция 1-го лица
ед. числа заключается в выражении им волевого намерения, 1-ое
лицо мн. числа характеризуется выражением призыва к совместному действию, 2-му лицу ед. и мн. числа своиственно выражение
почти всех видов прямого побуясдения, для 3-го лица ед. и мн. числа (это одна форма) характерно выражение всех видов косвенного
побуждения (косвенного Повеления, косвенного Предложения и
косвенной Просьбы).
115
Азамат кадірі
Использование форм изьявительного, условного и желательного наклонений для выражения различных видов побуждения к
действию обусловлено временной отнесенностью форм к настоящему или будущему времени (1), их непосредственной обращенностью к адресату (2).
,
? •_^
Формы 2-го лица ед. и мн. числа настоящего и будущего времени изъявительного наклонения выражают приказ, распоряжение,
требование, требование - условие, задание, обязанность, предостережение, просьбу.
Форма 1-го лица мн. числа очевидного прошедшего времени
(в значении будущего-) выражает призыв к совместному действию.
Формы 2-го лица ед. и мн. числа условного наклонения выражают замечание, совет, приглашение, просьбу, мольбу, уговариваНИе.
Г
.ГФормы 2-го лица ед. и мн. числа желательного наклонения с
аффиксами -әай/-кей-№ай/-гей выражают предложение, наставление, убеждение.
Побудительная модальность на лексическом уровне реализуется (как видно из изложенного) полнозначными побудительными глаголами и побудительными междометиями. Приведем примерную номенклатуру полнозначных побудительных глаголов по группам побуждений:
1) группа Повеления:
бұйыру, әмір ету, көңдіру, айтқанын істету, қыстау, алқымга алу, зорлау, мәжбүр ету, талап ету, шақыру, тыю, тыйым салу,
қойдыру, тоқтау салу, тоқтату, тәртіпке шақыру, тездету, дігірлеу,
асықтыру, апшысын қуыру, әбігерлендіру, абыржыту, жүмсау,
жіберу, қуу, кетіру, тайдыру, қалдыру, қорқыту, рүқсат ету, ерік
беру, еркінсіту, қолдау, қуаттау, ризашылық беру, келісу, көну,
іске жол беру;
’
116
:
О.К. Жармакип
2) группа Предложения:
ұсыну, ақыл айту, үйрету, оқыту, жөн сілтеу, еске салу, ескерту, сақтандыру;
3) группа Просьбы:
кешірім сүрау, сұрау, сұрамшақтану, еміну, еміншектену,
тілемсектену, қыңқылдау, айтып қоймау, қалау, қолқалау, қолқа
салу, арылу, алдынан өту, арыз айту, өтіну, наздану, қиылу, тілеу,
тілек ету, жабысу, жік-жаппар болу, жалыну, жалынып-жалпаю,
жалбарыну;
4) промежуточные группы:
тапсыру, айту, жүктеу, міндеттеу; түсіндіру, үқтыру, тыңдату, сендіру, нандыру, үгіттеу, жүбату, көңіл айту, уату, алдау, алдаусырату, қызықтыру, еліктіру, (басын) айналдыру, арбау, азғыру, айныту, бүзу, дүрыс жолдан тайдыру, аздыру, шағыстыру, айдап салу, өшіктіру, жауластыру, үрандау, атой салу, жігерлендіру,
жұмылдыру, назар аударту.
Нужно отметить, что конструкңии с полнозначными побудительными глаголами встречаются в речевом общении сравнительно редко.
К побудительным междометиям относятся следующие междометия:
Тәйт! Тек! Жә! Сап-сап! Тсс! Ал! Кәне! Әй (ей)! Мә! Айда!
Марш! Стоп!
Междометия, как замечают проф. Е.В. Гулыга и Е.И. Шендельс,
“находятся на самой периферии микрополя побуждения и лишь условно рассматриваются среди его конституентов” (67). Данное положение подтверждают примеры, где побудительные междометия в
выражении побудительной модальности выступают как дополнительные средства.
Тәйт, оттама! (С.М.).
Хватит, не болтай! (пер. автора).
117
Азамат кадірі
Шұбар Дәрменді қағып:
- Тек, аңдап сөйле! I деп қалды. (М.Ә.).
Шубар Дармену:
Стоп, говори обдуманно! (пер. автора).
Кәне құда, лебізіңді естиік! (С.С.).
Давайте, сват, теперь послушаем вас! (пер. автора).
Есен. — Жә, ал айт! (М.Ә.).
Есен. — Ну, говори! (пер. автора).
Айда, кел жәрдемдес. Бірігіп еңбек сіңірейік (Б.М.).
Айда, иди, помоги. Поработаем вместе! (пер. автора)
118
ГЛАВА II
ХАРАКТЕРИСТИКА СРЕДСТВ ПОБУЖДЕНИЯ К ДЕЙСТВИЮ НА СИНТАКСИЧЕСКОМ УРОВНЕ
1. Функции порядка слов в побудительной фразе
Как известно, синтаксис изучает закономерности тех взаимоотношений, в которые вступают слова в их конкретном оформлении
для выражения и сообщения мысли, воли и эмоции. Одним из средств
установления связи между словами в предложении является порядок
слов. Порядок слов может выполнять 3 основные функции:
1) он может быть показателем иерархии конструктивных связей отдельных словесных форм в плане грамматического членения
предложения;
2 ) он может обеспечивать выражение целенаправленности
высказывания, т.е. участвовать в оформлении фразы в плане ее актуального членения;
3 ) он может, наконец, служить средством, обеспечивающим
стилистическое варьирование при построении предложения того
или иного типа.
Первая функция порядка слов, которую мы обозначаем, вслед
за И.П. Распоповым, термином “конструктивно-синтаксическая”
функция, характеризуется в современном казахском языке фиксированным порядком членов предложения: как в повествовательном,
так и в побудительном предложении “определение предшествует
определяемому, дополнение-дополняемому и все члены предложения-сказуемому”(68). Побудительные предложения отличаются в
основном односоставностью, глагольностью, где организующий
центр представляет сказуемое.
Настоящее положение вытекает из самой сути побудительного предложения, как особой разновидности суждения, выражающей побуждение к действию.
119
Ашмат кадірі
Вторая функция порядка слов, которую обычно называют
коммуникативно-синтаксической функцией, связана с оформлением актуального членения фразы. Если грамматическое членение
связано со структурой предложения как синтаксической единицы
языка, то актуальное членение призвано характеризовать фразу в
качестве коммуникативной единицы речи. Одним лишь грамматическим членением не исчерпываются структура и коммуникативная функция предложения. Одни и те же по своему лексико-грамматическому составу и строению предложения могут в процессе
общения выполнять различное коммуникативное задание. Коммуникативное задание же проявляется в особом, дополнительном членении, в так называемом актуальном членении предложения (68).
Однако здесь вступает уже другой уровень, уровень речи. Язык
реализуется в речи, предложение-во фразе. Формальная система
языка лишена коммуникативной направленности. Речь, напротив,
немыслима без нее. Во всякой фразе между компонентами ее лексико-грамматического состава устанавливается то особое соотношение, связанное с актом коммуникации, которое определяет известную целенаправленность в развертывании сообщения (от какого-то исходного момента, или “данного”, к конечной цели, ради
которой осуществляется речевое сообщение или “новому”).
Фраза является одним из элементов структуры речевой ситуации, другими элементами которой являются, с одной стороны,
субъекты речевого акта: говорящий и слушатель, а с другой-то или
иное явление действительности, которое находит свое отражение,
во-первых, в сознании (мышлении) субъектов речи, а во-вторых, объективно в самой фразе. Все элементы структуры речевой ситуации взаимосвязаны.
В процессе речевой коммуникации фраза распадается на две
части, которые находятся в разных неодинаковых отношениях к
двум субъектам речевого общения: одна часть фразы, еще до про120
изношения, известна не только говорящему но и слушателю (последнему она известна из речевой ситуации), а другая часть неизвестна слушателю до произношения фразы, ибо она определяется
речевой ситуацией и говорящим.
Эти части, соответственно обозначенные как данное (Д) и
как новое (Н), могут состоять как из одного слова, так и нескольких слов. В последнем случае мы имеем группу данного и группу
нового. Однако и в группе данного, и в группе нового не все слова
обладают одинаковой коммуникативной весомостью. Так, в группе данного обычно одно слово выделяется более других; это слово
и выражает как раз основной компонент группы данного, т.е. основу высказывания (О). Необходимо заметить, что чаще всего основа высказывания находится в самом начале фразы. Еще более
рельефно выделяется одно слово в пределах группы нового: это всегда то слово, на которое падает логическое ударение. Этот логически акцентируемый компонент мы называем предицируемой
частью высказывания (П).
Актуальное членение фразы складывается на базе грамматического членения предложения. То или иное соотношение компонентов
актуального членения, состав этих компонентов и их функции в
высказывании во многом предопределяются составом и строением
соответствующих синтаксических конструкций (предложений).
Однако соотношение компонентов актуального членения с
членами предложения: подлежащим, сказуемым, дополнением и
обстоятельством (определение предицируется не само по себе, а
вместе с определяемым) осложняется тем, что актуальное членение имеет две противоположные последовательности своих частей: О-П и П-О. Последовательность О-П называется прогрессивной, последовательность П-О-регрессивной или антиципацией (по
Ш. Балли, а у В. Матезиуса - объективный порядок и субъективный порядок). При прогрессивной последовательности О-П сооб121
Азамат кадіоі
щение развертывается от известного к неизвестному, что облегчает слушателю понимание произносимого. При регрессивной последовательности П -0 на первое место ставится неизвестное. Нарушением обычного направления сообщаемой мысли говорящий
придает новому особую значимость.
Проиллюстрируем эти две последовательности на примерах:
I. Прогрессивная последовательность (О-П),
Предицируемая часть (П) - сказуемое:
а) основа высказывания выражена дополнением:
Ендігі калган өмірінді қорлыққа салма.... (Б.М.)
Енді осымен тоқталайық! (М.Ә.)
б) основа высказывания выражена обстоятельством:
Үста, кәні, бізбен бірге Танаекең үйіне барайық,.... (С.С.)
Абыз. - Тым болмаса, ең болмаса биыл үрынбашы, бүл түрінде
таппашы... (М.Ә.)
Сердалі. Сонда да сақ бол. (Қ.М.)
II. Регрессивная последовательность (П-О)
Предицируемая часть (П)-сказуемое:
а) основа высказывания выражена дополнением:
Жаздыр ана койынды! (Б.М.)
Түс ана күдыкка.------ (М.Ә.)
Ақан. Сердалі, тоқтатшы мына кісіні. (Ғ.М.)
б) основа высказывания выражена обстоятельствами “ендеше”, “енді”:
- Қысқарт енді! (М.Ә.)
Жүр енді! (С.С.)
Бар, ендеше. — (М.Ә.)
Еңлік. Болды ендеше. (М.Ә.)
Регрессивная последовательность с основой высказывания,
выраженной дополнением или обстоятельством, встречается крайне редко. Обычно фразы с регрессивной последовательностью состоят только из предицируемой части:
122
Шырағым-ай, қорқытпашы ағаңды,— (Б.М.)
Бол тезірек! (С.С.)
Определенную часть аналогичных фраз образуют устойчивые словосочетайия:
Доғарыңдар сөздеріңді! (М.Ә.)
Жә, тоқтат, ақсақал! (Там же)
Жоғал көзімнен! (Там же)
Жібер жаның барында! (Там же)
Тарт тіліңді! (Б.М.)
Шық деген соң шық! (Там же)
Акан. - Тарт Құлагерді көлденең! (Ғ.М)
Все приведенные выше примеры основываются на глагольном сказуемом и поэтому не являются моноремами, т.к. глагольное
сказуемое содержит в самом себе свой субъект (действующее лицо).
Необходимо заметить, что в современном казахском языке признак наличия субъекта в глаголе 2-го лица единственного числа
повелительного наклонения присутствует имплицитно, т.к. эта форма в парадигме спряжения характеризуется нулевой флексией.
Регрессивная последовательность встречается сравнительно
редко; она противоречит основной закономерной тенденции речи
- объективно обусловленному стремлению говорящего строить
фразы по принципу прогрессивной последовательности. Она противоречит также фиксированному порядку членов предложения в
современном казахском языке. А поскольку это так, то регрессивная последовательность может возникнуть только при особом напряжении интонационной формы. Такое напряжение выражается
прежде всего в том, что логическое ударение при нисходящей интонации является особенно сильным (эмфатическим). Однако напряжение интонационной формы не может быть беспредельным;
оно имеет предел, в связи с чем имеет предел и длина самой фразы.
Именно поэтому фраза с нисходящей интонацией, как правило, не
123
Азамат кадіпі
бывает многословной (следует отметить, что прогрессивная последовательность не ограничивает длины фразы).
Кроме этих двух основных типов последовательности существует еше особая разновидность расположения компонентов актуального членения. Она возникает в том случае, если предицируемая часть вклинивается в состав данного, разрывая его на две части, т.е. если предицируемая часть занимает в высказывании среднюю позицию.
Средняя позиция (Д-П-Д-)
Предицируемая часть (П) - сказуемое:
а) основа высказывания выражена наречиями “енді”, “ендеше”, “әуелі”, указательными местоимениями “ол”, “сол”, которые
могут стоять как до, так и после предицируемой части:
Ақтоқты.— Енді ешнәрсе күтпецдер менен.... (Ғ.М.)
Ақтоқты. — Ақан атын атамаңдар енді... (Там же)
Сендердің араларыңда бітім болмайды. Оны қоя түр былай.
(Ғ.М.)
ч. М Я Н Б ^ Н И В В |
-, оны да айтайын ендеше ... (С.С.)
Есен. Кебек!— Бір-екі ауыз сөзімді айтқыз әуелі! (М.Ә.)
б) основа высказывания выражена прямым дополнением:
Сердалі.— Қайын ене, неке суын апарып қой қазіреттің алдына (Ғ.М.)
,
От собственно средней позиции предицируемой части следует отличать, однако, те ее позиции, в которых она выражается:
а) сочетанием усилительных частиц со сказуемым:
Есен.— , соны үмытпа жалгыз-ак! (М.Ә.)
Тек айтшы бірдемеңді! (М.Ә.)
Бірақ өзіме айт тек! (Там же)
Абай, осы койсаншы. тегі, сондай үя бүзар сөзді. (Там же)
Кіші апа деймін!... Не дегенін сүрашы тым күрмаса! (Там же)
б) сочетанием сказуемого с предицируемым обстоятельством:
124
44
Акырын шеш шылбырды! (С.С.)
Иә, осында ала койыныз жауабыңызды! (Там же)
Ал сен сол Рязановтан қүтыл, білдің бе! Кәрі салдақыларша
күтыл
бүдан
в) сказуемым, которое расположено рядом с междометием
выступает во фразе
Жоніңді
Как видно из примеров, в зависимости от расположения предиңиремой части аналогичные фразы относятся либо к фразам с
прогрессивной последовательностью, либо к фразам с регрессивной последовательностью.
Существуют таюке фразы, состоящие только лишь из предиңируемой части, где сказуемое выступает с группой дополнения,
выраженной сочетанием возвратного местоимения или существительного с определяющим их другим существительным в родительном падеже:
Соқ дүрені! Өзіне де сок бүл иттің! (М.Ә.)
Балта.— Өзімен сейлесейік те хазіреттің. (Ғ.М.)
айт ж ү р т ы н н ы н .. (М.Ә.)
Нужно отметить, что средняя позиция предиңируемой части
фразы
2. Лексические средства выражения актуального члеиеиия
побудительной фразы
В языке имеется ңелый ряд слов - наречий, местоимений, частиц, союзов - одной из функций которых является вьщеление компонентов актуального членения. При этом каждый из компонентов
может иметь свой круг слов. Так, новое (Н) выражается при помощи наречий “дереу”, “тез”, выделительно-ограничительной частицей “-ақ” с дополнительным значением допущения, согласия, эмо125
Азамат кадірі
ционально-экспрессивных частиц: -ақ,-ау, да (де,та,те), а также в
функции эмоционально-экспрессивной частицы наречия “әрі” (69),
99
числительного “бір” и местоимения “осы
Все они усиливают предицируемую часть (П).
Наречия “дереу” , “тез” могут стоять как впереди, так и
после П:
у д
Дереу қалаға жүр! (М.Ә.)
Жауабын да тез жеткіз! (Ғ.М.)
Частица - “ақ” в составе сочетания деепричастной формы основного глагола с повелительной формой вспомогательного глагола
“қою” придает фразе ярко выраженный экспрессивный характер:
Жен сұраспай-ак кояйык. (Ғ.М.)
-, аянбай-ак кой ендеше! (Там же)
В побудительных фразах с выделительно-ограничительными,
эмоционально-экспрессивными частицами обьгано предицируются два
члена нового (или же однородные члены, а иногда и сложное сказуемое). Частицы при этом стояг между двумя предицируемыми членами
(соответственно между однородными членами, между частями сложного сказуемого):
Бірақ, ол үйде тек Абай нәсілі ғана болмасын. (М.Ә.)
Бірақ жеңгеңнің өліміне көп қайғыра да берме,— (Ғ.М.)
Салдырап аяқ-қол,
Жетпей сертке,
Ішім дертке
Тез толды.
Ажал уақыты
Ж етті!
Мен өлейін, сен сау-ан бол. (Абай)
Демеңдер өнбес іске жабаналық,
Ақыл тапсақ, мал тапсақ қуаналық.
Қызды сүйсең, бірді-а^ сүй, таңдап тауып,
126
О.К. Жапмакип
Көрсе қызар, күнде асық диуаналық. (Абай)
Қатының сені сүйсе, сен де оны сүй,
Қоржаң суық келеді кей сасық ми.
Ері ақылды, қатыны мінезді боп,
Тату болса, райыс үстіндегі үй. (Абай)
Однако встречаются случаи, когда частицы сами обрамляют
предицируемую часть:
Тек көрісерге күн жақсы болгай-ак та! (М.Ә.)
Наречие “әрі” в функции эмоционально-экспрессивной частицы стоит как обычно после П:
Уа, қойшы әщ! (М.Ә.)
Уа, тоқта әрі! (Ғ.М.)
Әкел әрі,— (Там же)
В роли экспрессивной частицы числительное “бір” и местоимение “осы” могут стоять как впереди, так и после П:
Қарағым, бермен кел,
Бізге де көңілің бөл.
Қалкамның нүсқасын
Көр, көзім, бір кенел. (Абай)
Кел! Келші бір, сәулем! (М.Ә.)
Абай, осы койсаншы. тегі сондай үя бүзар сөзді. (М.Ә.)
Сейіт, сен ауылга бара түршы осы... (Ғ.М.)
Данное (Д) выражается при помощи наречий: “енді”, “әуелі”,
“алдымен”, соединительных (үштастырғыш) союзов: “ал”, “ендеше”, “ал ендеше”(69), указательных местоимений “ол”, “сол”, “ана”,
“мына”, “осы”. Все они образуют основу высказывания (О), занимая при этом либо начальную, либо конечную позицию во фразе.
Всегда в начале фразы стоит только соединительный союз “ал”.
Например:
Қатын! деді Айранбай, - Кемелбайдан жүрегім суып болды. Енді соның есігін ашушы болмайық! (Б.М.)
І
127
Ліамат кадіоі
Есен. — Алдымен сен сабырлы бол! (М.Ә.)
Мен сенің құрдасың емеспін, ен алдымен сіз деп сөйле,
екіншіден, өзің бері кел! (М.И.)
Иә, әуелі ән салсын отырып... (С.С.)
Ақан. Ал, жөнелейік ендеше. (Ғ.М.)
Жеңге. Ал, әзір болайық ендеше... (Там же)
Теперь перейдем к рассмотрению тех случаев, когда вышеуказанные слова самостоятельно не составляют О, а входят в группу Д:
Сол бір әнінізді енді өз аузыңызбен ақырын ғана, өзіме айтып беріңізші! (М.Ә.)
Ендеше бұл танда менің сізге басқа тілегім айтылмай-ақ қойсын. (Там же)
Жаздыр ана койынды! (Б.М.)
Жылгелді аға, қакпай-ақ қой ол есікті! (Ғ.М.)
Төре біткен төбеңе бір ойнайын осы жолы. (Там же)
3.
Д вусоставны е побудительные ф разы
Субъект действия называется во фразе обычно тогда, когда
хотят (или возникает необходимость) выделить конкретного исполнителя действия.
Включение действующего лица в побудительные фразы свойственно речи, содержащей оттенки уговаривания, убеждения, предложения, предостережения, распоряжения, просьбы и т.п.
Жолдас комбат, сен аса қайгырма, - деді жұмсақ даусымен
Толстунов. (Б. Момышұлы)
Сіз ешқандай қапа болмаңыз. (М.И.)
Ақтоқты. Сен құтылып көрсеңші. (Ғ.М.)
Жылы-жұмсақ бұл елдің тамағынан оңай өтеді. Сол жылы-жұмса
сен больш жұрме...-деп Байжан Сеитке едәуір нәрсені аңғаргты. (Ғ.М.)
Сіз дереу байланыс сымын тарту қамына кірісініз. (Б. Момышұлы)
128
Бүзаубақ, сен сабыр қыла түршы... (Б.М.)
В отмеченных случаях подлежащее - личное местоимение 2го лица - употребляется в своем прямом значении.
Несколько сложнее бывает значение лица в побудительных
фразах с оттенком совета. Они могут иметь обобщающее значение, тогда подлежащее, как и повелительная форма глагола, приобретает широкое, общее значение:
Біреу жәбір етсе,
Сен сабыр ет. (Қаз. м-м)
В силу того, что в современном казахском языке глагол в повелительном наклонении имеет полную парадигму спряжения (без
каких-либо вспомогательных элементов, как, например, в русском
языке: “пусть”, “давай(те)”, “будем(те)”, “чтоб”), в роли подлежащего могут выступать, естественно, все личные местоимения. В
качестве иллюстрации приведем примеры, где речь будет идти о
распределении обязанностей, т.е. о выполнении разными лицами
разных действий. Чаще всего такие предложения бывают сложносочиненными с противительными отношениями между частями, что
выражается соотношением лексического значения соответствующих членов простых предложений:
Айтушы сен бол, орындаушы біз болайық! (Б.М.)
Сен орысша кітабыңа қарама, мен қазақша айтып берейін.
(М.Ә.)
Ауылдан келген жабайы қонақтарды көршілес агайын сен:
дер күтіңдер, оқыған жағын мен күтейін. (С.М.)
В роли подлежащего могут выступать, кроме личных, возвратные, неопределенные, определительные и отрицательные местоимения:
Бар, шал! - деді жігіт, - өзін кіріп шық. (С.М.)
Барыңдаршы бірің. (Ғ.М.)
129
Азамат кадірі
Ж олдастар, әркайсын өз роталарына барыңдар да естіпбілгендеріңді солдаттарға айтыңдар. (Б.Момышұлы)
Ауылнай Шәкір қаранып:
К әні, ендеш е б әр ің із де ты сқа ш ы ғы ңы здар, әйелд
әкеліңіздер! - деді (Ғ.М.)
Жалмұқан. Ақтоқтының сый-құрметін әлденеге балап, адаспасын ешкім! (Ғ.М.)
Подлежащее может выражаться и другой частью речи, употребленной в значении имени существительного: именем прилагательным, числительным, а также причастием:
Жолтай, ұлкендер сөйлеп тұрғанда, кішілер тыңдар болар.
(Б.Момышұлы)
Жаз, газетке жаз, кеп те окысын. мен де бірге оқиын... (Б.М.)
Екеуін тысқа шығып кетші,Рапыш пен Үрқия! (С.С.)
Дегенін болсын. (М.Ә.)
В роли подлежащего может выступать и существительное,
но только во фразе со значением косвенного побуждения, т.е. тогда, когда глагол - сказуемое стоит в 3-ем лиңе повелительного наклонения:
Көзін ашып қарасын Ыбырай! (М.Ә.)
Ара ағайын арамызға билік айтсын, тұра тұр тым құрса —
(Там же)
Подлежащее в побудительной фразе может быть сложным:
Ыбырай мен Кәрім екеуін барыңдар. (Б.М.)
Арғын. Найманнын калған елі қарғамасын. (М.Ә.)
Әй, сен өзін осы жерден тайсаң деймін... (М.И.)
Употребление подлежащего (преимущественно препозитивное) усиливает категоричность побуждения(70).
Сенен сұрағаным болсын, сен косьшма енді менің саудама! (С.С.)
Бітім мен билікті мынау Ысқақ, Шұбар, өздерін айт. (М.Ә.)
Однако можно найти и оттенки смягчения:
130
Сеи сомау күзетшіиің үйіне соға кетші... (Ғ М.)
Ал ендеше баска бірін айта гой! (М.Ә.)
Употребление в побудительной фразе подлежаіцего вьпывает осложнение в отношениях Д и ГІ, так как теперь прединируется
не один, а дна члена предложения - сказуемое и подлежащее.
Предицируемые члены предложения располагаются в основном в прогрессивной последователыюсти. Как вилно иі прнведенных примеров, подлежащее и сказуемое расположены как лисгантно, так и в контактиом положеиии.
Что касается логического ударения в аналогичных фразах,
то оно падает на подлежащее, если последнее по содержанию выделяется из ряда ему подобных или же противопоставляется другому подлежащему:
Жол жорга жүрексініп отыр бәрі,
Пайда жоқ зорлағанмен бүдан өрі.
Ауылдың алты аузын өзің баста,
Қайтпайтын тау мен тастан жүйрік кәрі,- (И.Б.)
Мен жаралы жолбарыспын,
Жүрттың атқан оғы өтіп,
Сен есірке, сорлы жаспын,
Шын сөзіме рақым етіп. (Абай)
В случаях же, когда употребление подлежащего преследует
цель усиления или смягчения побуждения, основное логическое
ударение падает на сказуемое, а дополнительное - на подлежащее:
Сіз мені заңға “үйретпеңіз” ! (С.М.)
Ендеше бүл таңда менін сізге баска тілегім айтылмай-ақ қойсын. (М.Ә.)
4.
Побудительные ф разы неполной предикации
Особое своеобразие представляют собой фразы неполной
предикации. К ним относятся так назьшаемые неполные (неполносоетавные) предложения: субстантивңые, наречные и вокативные
131
предложения. В этих фразах опущен основной элемент предицируемой части - сказуемое, которое может быть восстановлено по
контексту и речевой ситуации. Однако они неодинаковы в структурном и смысловом отношениях-вокативные предложения относительно независимы от сказуемого. Выражаясь существительными в именительном падеже, они синтаксически нерасчленимы, самостоятельны. Субстантивные, наречные же предложения менее
самостоятельны, в потенции предполагают сказуемое. Без последнего их трудно понять.
1. Субстантивные
Сабыр, Қореке.... (Ғ.М.)
Мейлің! (Б.М.)
Рұқсат, қарағым... (Там же)
Шүйінші! (М.Ә.)
Тәкежанның қанжығасында бір сары ала қаз, екі үйрек бар
екен. Барлық бала соны көре сала: - Ей, аға!... - Әй, ағатай, маған! деп,— жүгірісті. (Там же)
Кәне, сенін саулыгына, Рязановтын жатканынан түрмауына!
(Ғ.М.)
Существительные “көрімдік”, “байғазы”, “еркіңіз” часто образуют субстантивные предложения.
Фразы неполной предикации составляют слова команды, где
опускаются постоянно повторяемые глагол-сказуемые, и произносятся лишь самые необходимые слова, дающие точные указания исполнителям команды. Эти фразы образуют устойчивые словосочетания.
Они понимаюгся легко, так как в сходных случаях повторяются одни
и те же обороты:
Осы кезде Қайырбаевтың:
- Тағы екі снаряд! - деген жаңа командасы саңқ ете қалды. (Ә.Н.)
Дивизион, екі дуркін огонь! (Б. Момышүлы)
132
2.Наречные
Дөмежан, шамынлы бері көтерші! Бері. бері таман! (М.Ә.)
Тиме! Аулақ! (Там же)
Қарабас үйге басын сүға бере, табалдырықтан аттамай, даурығып:
Болындар! — Ал, тегіс. шапшан! - дегенде, үйдеп жүрт дүрк
түрып, асығып киіне бастады. (Там же)
Алға, комсомол,
Туың қолыңда.
Алга. комсомол,
Жеңіс жолында! (Қаз.ә.)
Тоқтаңдар түге сөз бөлмей... Ал, сосың. (Б.М.)
Түу, мына үстаң әнші ғой өзі!... Е, тағы да! Тағы да сал! (С.С.)
Субстантивные и наречные фразы следует рассматривать
как детали полных побудительных фраз. Опущенный компонент
(сказуемое) относительно легко подсказывается речевой ситуацией и (экспериментально) может быть восстановлен. Это особенно наглядно видно из тех параллельных примеров, где присутствует сказуемое.
3. Вокативные (71)
Вокативные предложения несут в себе не только значение
обращения к лицу, но и значение сообщения данному лицу тех или
иных мыслей, чувств и волеизъявлений: удивления, радости, сожаления, испуга, озабоченности, тревоги, отчаяния, возмущения, негодования, досады, ласки, любви, признательности, уважения, упрека, призыва к действию, требования, просьбы, мольбы. Они выполняют коммуникативную, а не номинативную функцию.
По своей синтаксической нерасчлененности и выражению
различных эмоций и волеизъявлений вокативные предложения ближе
всего подходят к междометным предложениям. Однако они отли133
Азамат кадірі
чаются от последних тем, что выражаются формои именительного
падежа существительного (с определением или без него).
По форме выражения вокативные фразы однотипны. Их содержание видоизменяется в зависимости от речевой ситуации и
передается различным характером интонации. В передаче интересующих нас видов побуждения к действию - привлечения внимания,
призыва к действию, требования, мольбы - особо важную роль играет интонация (в письменной речи соответственно контекст).
Приведем примеры:
а) привлечение внимания:
Наймантай! Уай, Наймантай!
Уа, бері келші, балам! (М.Ә.)
Наймантай! Наймантай!
Иди сюда, мальчик мой!
(пер. А. Никольской и Л. Соболева)
б) призыв к действию:
|
-Көтібак! Көтібақ! Ер соңымнан, Көтібақ! - деп үран салып,
бар Көтібакты бір-ақ сәтте екшеп алды (Байсал - О.Ж.) (М.Ә.).
в) требование прекратить нежелательное действие:
Балта. Ақан! Тарт қолыңды қанжардан! (Ғ.М.).
(Айдар Ажарга карай жақындай береді).
Қанікей. Аулақ, Айдар!
Әйгерім (салмақпен), Айдар! (Айдар еріксіз бүрылып кетеді)
(М.Ә., Л.С.).
г) мольба:
Ақан. Ақтоқты! Кеткенің бе біржола... Токташы... (Ғ.М.).
Акан. Актокты! Не уходи, не уходи, пожалуйста (пер. автора).
Все эти фразы объединяет их тесная связь с контекстом и
речевой ситуацией: благодаря им они становятся коммуникативно
функциональными. Аналогичные фразы характеризуют в основном
эмоционально насыщенную речь.
134
Свойственная фраэам неполной предикации эмфатическая
интонация является средством выражения сильных эмоций. Сила
заключенных в них эмоций может быть прямо пропорциональна их
структурной неполяоте: чем сильнее эмоции, тем короче фраэы и
тем ярче их интонация.
5. Побудительные фраэы с обособленным
компонентом (компонентами)
Среди побудительных фраз определенную группу составляют фразы с обособленным компонентом (компонентами). Под обособленным компонентом (компонентами) понимается слово (словосочетание), содержащее элементы добавочных сообщений и
выделяемое интонацией (на письме соответственно запятой).
Обособление есть семантико - синтаксическое средство, относящееся к инверсии, т.е. к нарушению обычного порядка следования членов предложения, к актуализации одного из компонентов
фразы. Обособление имеет целью уточнение или усиление смысловой роли обособленного компонента (посредством пояснения, конкретизации, противопоставления, сравнения и пр.), оно служит также
индикатором эмоциональной насыщенности фразы. Например:
Тарт, жалаңды жазықсыздан... (М.Ә.).
Жүрсейші, малма аякталмай! (Б.М.).
Кәне, түрегеліңдер, тегіс! (С.М.).
Ну, вставайте, все (пер. автора)
Жалын, жаныңның барында! (М.И.).
Как видно из примеров, обособляются те компоненты актуального членения, которые способны образовывать элементы добавочных сообщений. В этой роли не могут выступать ни сказуемое, ни подлежашее, т.к. они образуют самую основу побудительного высказывания. Это положение реально за исключением тех
случаев, когда подлежащее выступает в роли приложения. Как изве135
Азамат кадірі
стно, приложение дает добавочную характеристику, называя вторично уже названное лицо или предмет. Например:
Тоқтай тұрсайшы, сен! (С.М.) Подожди, ты! (пер. автора)
С синтаксической точки зрения обособленное слово, словосочетание всегда являются членами предложения, т.е. органически входят в его структуру. Обособленные члены предложения обладают частичной предикативностью, отличаясь тем самым от необособленных, которые находятся с поясняемыми словами в непредикативных отношениях. Необособленные члены предложения
обозначают простую связь признака с его носителем, тогда как
обособленные в своих отношениях с поясняемыми словами составляют элементы высказываний о них, т.е. частично предицируют
признак его носителю.
>
С точки зрения актуального членения фразы обособленное
слово (словосочетание) является компонентом дополнительной
предикации.
[
Обособление обусловлено появлением дополнительного
коммуникативного задания, связанного с предицируемой частью высказывания, поскольку именно в ней заключается наиболее важное и
существенное в коммуникативно-функциональном плане всего высказывания. Дополнительное коммуникативное задание обособленного компонента предусматривает уточнение предицируемой части путем последовательного подключения компонентов, т.к. обособляются зависимые компоненты, выраженные в основном второстепенными членами предложения. Состав этих компонентов может быть
разным - от одного слова до сложного словосочетания:
Көрші, әне! (М.Ә.).
Түс, шапшаң! (С.С.). Слезай, быстро! (пер. автора).
Әуелі үйге басын сүқтырсаңшы, тым болмаса...(Ғ.М.).
Ал, винтовканы колыңа! (С.М.).
Кетіңдер, дереу бүл арадан (Б.Момышүлы) Уходите, немедленно отсюда (Б. Момыш-улы).
136
О.К. Жаомакип
Қырса-қырсын, бізге мықтымситын немені! (С.С.)Деепрнчастие и причастие предицируют непосредственно
сказуемое:
Әзімхан... Әзімхан, бір әңгіме айтшы, басыңды көтеріп! (С.С.).
Ей, екі көген көз, Әзімхан, Халкен, бір әңгіме айтыңдаршы,
қарап жатқанша! (Там же).
Әй, қойсаңдаршы, соқтықпай осы! (Там же).
Қой әрі, көзіңнен сораңды ағызбай! (С.М.).
Параллельное подключение осуществляется при обособлении подлежащего (при приложении):
Тоқтай тұрсайшы, сен! (С.М.) Подожди, ты! (пер. автора).
В редких случаях обособляется основа высказывания. При
этом она получает дополнительную предикацию:
Жүр, ендеше. (С.С.) Иди, в таком случае (пер. автора).
Ақтоқты. Жоқ, Ақан аға, үмыт, енді Ақтоқтыны (Ғ.М.).
Обособленный компонент связан с предицируемой частью
фразы:
а) интонацией,
б) местоположением (обычно в конце фразы),
в) наконец, общим содержанием всего высказывания (общей
предикацией).
Обособленная часть может стать относительно самостоятельным предложением при добавлении к ней интонации сообщения (в
устной речи) или соответствующем пунктуационном оформлении
(через точку в письменной речи). Однако это уже особый, самостоятельный обьект исследования.
6.
Отрицательные побудительные предложения
Определенный научный интерес представляют лексические,
лексико-грамматические и грамматические средства выражения
отрицательного побуждения.
137
замат кадіпі
Лексические средства составляют побудительные глаголы,
отдельные имена, наречия, междометия, частью их устойчивые
сочетания (все они с отрицательным значением). Лексико-грамматические средства-это сочетание полнозначных и модальных глаголов с отрицанием. Грамматические средства представляют выражение глагола в различных наклонениях, в инфинитиве и в форме причастия. Все средства выражают модальность лишь на уровне отрицательных побудительных предложений как самостоятельной синтаксической категории.
Синтаксис описываемых предложений характеризуется структурными особенностями отрицательных императивных предложений, инфинитивных, причастных и именных предложений, а также
повествовательных по форме предложений со сказуемыми-глаголами с отрицанием.
Грамматическое значение побуждения накладывает определенное ограничение на лексическое значение компонентов побудительных предложений: здесь наиболее распространенными являются глаголы движения, речи и мыслительной деятельности. Более того, каждый глагол в свою очередь функционально тяготеет к
тем или иным грамматическим формам. Возможно, по этой причине мы имеем в разных языках довольно неоднородные устойчивые
побудительные фразеосочетания.
Более широкая семантика отрицательных побудительных
предложений существенно отличается от семантики аналогичных
утвердительных предложений: она несколько бедна в выражении
видов побуждения к действию, а именно передает в основном призыв, совет, просьбу, требование прекратить/прервать действие.
Побудительная модальность с отрицанием на лексическом уровне реализуется полнозначными побудительными глаголами и побудительными междометиями. Приведем примерный перечень побудительных глаголов по частным значениям прекращения действия:
138
О.К. Жармакщі
1) требование, запрещение, несогласие:
тыю, тыйым салу, қойдыру, тоқтату, кетіру, тайдыру, рүқсат
етпеу, келіспеу, көнбеу, бас тарту, қарсылық білдіру;
2) призыв, совет, предостережение:
ақыл айту, ескерту, сақтандыру.
3) просьба, уговаривание:
кешірім сүрау, өтіну, тілек ету, жалыну, айныту, азғыру, шағыстыру, өшіктіру.
Необходимо отметить, что указанные выше побудительные
глаголы выступают в предложениях с разной степенью частотности.
Требование прекратить нежелательное действие выражают
также статуализованные слова глагольного происхождения “токтат ,
“қысқарт”, “доғар”, “болды”, “жетті” и т.п.
Тоқтат аналарыңцы! (М.Әуезов).
Болды! Жетті! Жетгің түгі жетеріңе! (М.Әуезов).
Доғар сөзді, алма бетімнен! (М.Әуезов).
К побудительным междометиям относятся следующие междометия:
Тәйт! Тек! Жә! Сап-сап! Тсс!
Часто междометия находятся на периферии микрополя побуждения и в выражении побудительной модальности выступают
как дополнительное средство:
Тәйт, оттама! (С. Мүқанов).
Жә, тоқтат! (М.Әуезов).
На морфологическом уровне побудительная модальность с отрицанием реализуется следующими конституентами:
a) повелительным наклонением (доминанта),
b) настоящим временем изьявительного наклонения,
c) будущим временем изъявительного наклонения,
(1) прошедшим временем изъявительного наклонения,
139
Азаліат кадші
е) условным наклоненнем,
Г) желательным наклонением с аффиксами - кай/кей, -ғай/гей.
Повелительное наклонение является основным, универсальным средством выражения побуждения к прекращению действия.
Для выражения разнообразных частных значений побуждения используются все лица данного наклонения. Использование же форм
изъявительного, условного и желательного наклонений обусловлено их временной отнесенностью и непосредственной обращенностью к адресату. Здесь в основном употребляются формы 2-го лица
единственного и множественного чисел.
Сочетание модального слова типа “керек” с неопределенноименной формой глагола и другие устойчивые побудительные словосочетания с грамматической направленностью относятся к лексико-грамматическому уровню. Их лексическое значение переплетается с формами настоящего времени.
Рассмотрим теперь более подробно языковые средства выражения частных значений отрицательного побуждення, исходя из
общей семантики побудительной модальности. Как известно, стержнем побудительной модальности в целом является побуждение
адресата к действию. Стержнем отрицательного побуждения в частности должно быть очевидно требование прекратить осуществляющееся в момент речи действие или не совершать определенных действий в будущем.
Обратимся непосредственно к частным значениям отрицательного побудительного высказывания, выраженными глагольными формами.
.
1. Требование
В качестве основных форм выражения данного вида побуждения выступают 2-ое и 3-е лицо повелительного наклонения с отрицательными суффиксами -ма/ме,-ба/бе,-па/пе:
Сен қосылма менің саудама (С. Сейфуллин)
140
Жармакип
Жаман сөзді естіртпеңдер, адамдар,
Жаман мінез көрсетпеңдер бөпеме! (Қ. Мүсрепов)
Бір-біріне үқсамасын ақындар,
Ақын түгіл үқсамайды жақындар (Қ. Мырзалиев)
2. Запрещение
формамн
формы
туальные слова и побудительные междометия.
44
Тәйт! , Тек! ,
Ж ә!”:
Статуальные слова “болды”, “жетті”, встречаются иногда в
форме
Болар енді! Жетер!
В роли сказуемого побудительного предложения часто выс
в
повелительном
или
услов
тупает
ном наклонении, а таюке в сочетании с глаголом “деймін”, части
цей “әрі” или с модальным словом керек :
Қой әрі! (С. Мүқанов).
Қойсаңшы!
Қой деймін.
Бос сөзді қою керек. (С.Мүқанов)
Значение запрещения передается также и другими побудительными глаголами типа “тыю” в повелительном наклонении и
44
ьной форме в
мыналарыңды
тартуға
В отрицательных побудительных предложениях используюттакже и аналитические формы глагола:
Түра түршы! Қоя түр!
3. Допущение
Данное значение выражается сочетанием основного глагола
>трицанием в форме деепричастия настоящего времени с части141
Аишат кадіпі
цей і “ақ” с вспомогательным глаголом “қою” в повелнтельном наклонении:
^
Атын бермей-ақ қойсын. (С. Мұқанов).
4. Согласие
Эта разновидность разрешения может выражаться сочетанием
форм условного и повелительного наклонений:
Айтпасаң айтпа!
5. Замечание
Замечание передается сочетанием основного глагола с
вспомогательным глаголом “болу” в будущем предположительном времени:
Қызды босқа әурелемес болар.
Ақылды адам сөзге тоқтар болар.
6. Поручение, наказ
Основной формой выражения указанных побудительных значений является 2-лицо повелительного наклонения:
Қарындасымды жүдетпе. Саган арнайы тапсырамын.
Өмірімнің жүлдызы
Енді сенсің дегенім.
Ленинград үл, қызы,
Қайыспаңдар, өренім! (Жамбыл).
7. Предложение
Предложение может передаваться сочетанием условного наклонения глагола с модальным словом “екен”.
Арыз тоқталса екен.
8. Совет
Совет свойственен поговоркам и пословицам как источнику
народной мудрости:
Жігіттің жүмсаган күшін сүрама, бітірген ісін сүра.
Өзен бойы түрганда,
Өзге жерге қонбаңыз.
142
Иногда используется 2-ое лицо условного наклонения с аффиксом “-шы/-ші”.
Қойсаңшы, тастасаңшы осы кәсіпті!
Совет можег также передаваться сочетанием неопределенно-именной формы глагола, причастия на “ған” (-ген,-қан,-кен) с
модальными словами “керек”, “қажет”, “жөн”, “тиіс” и т.п.
Алдымен ұруды қою керек.
9. Предостережение, предупреждение
Основная форма их выражения - 2-ое лицо повелительного
наклонения:
Жакынның сөзі тәтті деп,
Жақыным айтты дей көрме.
Надандықпен кім айтса,
Ондай түпсіз сөзге ерме,
Сізге айтамын, қаупім-бүл. (Абай)
Дұшпаныңнан бір сақтан,
Жаман достан мың сақтан.
Предостережение, совет могут выражаться 2-м лицом желательного наклонения с аффиксом - “қай” (-кей, -ғай, -гей), сочетанием причастия на -“ар”, -“ер”, или на -”с”, “болар и другими аналогичными сочетаииями:
Түнде жалғыз жүрмегейсің.
Орынсыз үрса бермес болар.
10. Призыв к действию
Основной формой его выражения является 1-ое лицо множественного числа повелительного наклонения:
Қояйық осыны. Ол туралы айтыспайық (С. Мүқанов)
Э м оционально-экспрессивны е частицы -ақ, д а (д е), та (те)
усиливают побуждение:
Жөн сұраспай-ақ қояйық.
11. Просьба
143
Азамат кадірі
Приведем примеры:
Ал, енді ашуланба!
Қайда жүсең де есіңнен тастама.
Кроме форм повелительного наклонения используются иногда формы условного наклонения:
Ең алдымен өзіңіз сыр ашпасаңыз екен.
В заключение уместно отметить, что в казахском языке функционирует целый ряд постоянно отрицательных фразеосочетаний
типа: айылынды жима, біреудің ала жібін аттама, аяғыңды қия басушы болма, ешкімге бас үрма, басыңнан сөз асырма, міз бақпа,
тіс жарма, тіл қатпа, жүмған аузыңды ашпа, ләм-мим деме, жымыңды білдірме.
7.
Н етипичные побуднтельные предложения
Если учесть, что одно и то же содержание в разных конкретных условиях порождает различные формы, то нетрудно будет понять, почему в языке для выражения побудительной модальности
используются не только императивные, но и неимперативные по
форме предложения: повествовательные и вопросительные. Использование повествовательных и вопросительных по форме предложений в функции выражения побуждения к действию обусловлено, однако, рядом факторов: они должны иметь временную отнесенность к настоящему или будущему времени (1), побудительный смысл (2), адресованность второму лицу (3-не всегда).
При факультативном использовании непобудительных по
структуре предложений мы видим, как на базе повествовательного
или вопросительного предложения при наличии указанных выше
трех признаков возникает новый тип побудительного предложения, дополняющий и расширяющий систему типичных языковых
средств выражения побудительной модальности.
I. Повествовательные по форме предложения
144
О.К. Жапмакин
Повествовательная целеустановка, выраженная порядком слов
и интонацией, отходит на второй план перед побудительной целеустановкой. Коммуникативная функция этих предложений состоит
не в сообщении Сведений, а в побуждении к действию.
1. Сказуемое данного типа предложения выражается формой
глагола:
а) в изъявительном наклонении:
Сердалі! (Қарасақалға-О.Ж.). Айтсам-бас балуанның бәйгесін
күрестірмей бересін Балуанга! Бүл бір! Тортобелдің бәйгесін шаппай бересін. екі! (Ғ.М.).
Еспембет. — Тоқтасып бауыр болам десен, көнесің айтқаны-
ма (Ә.М.).
- Жақсы, жолдас Зтулин,- деді Соколов,- бүл мәселені президиум мүшелерімен ақылдасып көрейік, бізбен ертең хабарласарсыз
(Там же).
Жалмүқан (ақырып). Ендеше, көргің келгендерің шыдап та
багарсындар (Ғ.М.).
Бірақ анықтамага мені Мүқатаев емес, Қайырбаев деп жазып
беруіңізді өтінемін (Ә.Н.).
Сізді тез бастық шакырады! (С.С.). Вас срочно просит начальник (пер. автора).
Мүмкін болса, сол мырзаның арамыздан шыққанын тілер едім
(Б.М.).
Ал, жігіттер, аттандық... (Ғ.М.) Давайте, джигиты, тронулись
(отправились) - (пер. автора).
Ердік кәні! (М.Ә.)
б) в условном наклонении (72):
Қайнаға-ау, мына кісі-сый қүдағиымыз еді.. Мына бір сүрік
былғарыдан жақсылап етік тігіп берсеңіз... (Б.М.).
Қүрымбай үсыныс істемек боп сөз алды:
- Осы топтың ішінде Әбен молда отыр, сол кісі қуылса екен!
(Там же).
145
Азамат кадіпі
Радио дегендеріңнен мені босатсаныздар екен! (М.И.).
в) в желательном наклонении:
Ізғұтты аға, осыны жадыңа сактағайсын! (М.Ә.) Изғутты ага, сохрани это в памяти! (пер. автора).
Бұрқ-сарқ еткен ақ боранды күн болса,
Алғайсың тек сонда мені есіңе. (Қаз.ә.)
Мы здесь ограничимся лишь приведением примеров, так как
виды побудительного значения, выражаемые указанными выше
формами глагольных наклонений, были изложены в главе I.
2.
Особую группу нетипичных побудительных предложени
составляют имплицитно-побудительные высказывания, побудительный смысл которых строго обусловлен определенными ситуативНЫМИ условиями.
'" !
Потенциально любая фраза, произнесенная в определенной
ситуации и обращенная к определенному, подготовленному течением событий собеседнику, может представлять имплицитно выраженное побудительное высказывание. Следует подчеркнуть, что
каждое имплицитно-побудительное высказывание связано с побудительным инвариантом через свою семантику.
В некоторых случаях иносказательность имплицитно-побудительных высказываний может рассматриваться как их преимущество. Они в большинстве случаев заключают в себе элементы
практического убеждения: отсюда очень удобная, свойственная им
широкая “самоопределяемость” слушателя (обращенная к учащимся фраза “Класқа директор ағай келе жатыр” может восприниматься как побуждение к определенному действию).
Известное неудобство имплицитно-побудительных высказываний состоит в том, что они рассчитаны на ограниченное
число посвященных и на определенные ситуации; с ними связан
большой риск взаимного непонимания; наконец, они не содер-
146
О.К. Жшшакин
жат точных указанни на то, какое конкретное деиствие ожидают от говорящего.
Однако, некоторые имплицитно-побудительные высказывания обладают недвусмысленной императивностью. Например:
Россия ұлан байтақ - бірақ шегінуге жер жоқ. Артымызда
Москва! (Б. Момышұлы). - Россия велика. Но отступать некуда.
Позади Москва! (Б. Момыш-улы).
- Ақылы бар, тұрады өзі,-деп баласына жалына-жалбарына
отырып, оны еркелете арқасынан қақты (М.И.).
Жолаушы жолдастар! 14 рейске отыру басталды.
Сізге Шектібаев келіп тұр. К Вам пришел Шектыбаев.
Жігіттер, тамақ әзір көрінеді. Джигиты, стол уже накрыт.
(Пер. мой)
3. Наряду с наклонением глагола очень важным средством
выражения модальности в современном казахском языке являются
модальные слова (73).
Модальные слова “керек”, “тиіс”, “қажет” в сочетании с неопределенно-именной формой глагола выражают обычно долженствование.
Указанные сочетания встречаются в речи неодинаково часто. Наиболее употребительным из них является сочетание неопределенно-именной формы глагола со словом “керек”. Как известно, неопределенно-именная форма глагола склоняется (поэтому существенно отличается от обычного инфинитива) и может
принять аффиксы принадлежности. В последнем случае она требует впереди себя личных местоимений или существительных в
родительном падеже:
1. Менің баруым керек
1. Біздің баруымыз керек
2. Сенің баруьщ керек
2. Сендердің баруларың керек
147
2. Сіз (дін) баруыньв керек
2. Сгідердін баруларыңыз керек
3. Ол (омыи) баруы керек
3. Олардың бару (лар)ы керек
Точно так же функпионирует в языке синтаксическая модель
Маған бару керек” .
Приведем нримеры
- бүл істің басы-касында менің бодуьш керек (С.М.).
Байгүс-ау, алдымен кыіды үйрідту ксрсқ қоң (Ь М )
Көріп таныс болуыцыз К£ре_Қ екен — (Там же).
Сначала надо бы познакомнться (пер. автора).
Сравнительно реже употребляется сочетанне со словом
тиіс .
;При ггом неоиреде іенно-именная форма глагола стоит в дательном надеже, а слово “ іиіс” может снрягаться
1 Мен баруға тшспін (тиістімін)
1. Біі баруға і и к т і і * (тністіміз)
2. Сен баруға тиіссің (тністісің)
2 Сендер баруға тиіссіңдер (тністісіцдер)
3. Ол баруға тиіс (тиісті)
3. Олар баруга тиіс (тиісті)
Например.
- Ьүдан былай іст«ң бсті калай бүрыларын спдер де білпі огырүға тиңтіспдер (Ғ.М.)
- ( еи гүсінуге тиіссің, Назыкеш (Ш Қ ) - Ты должна понять,
Назыкеш (пер автора).
Очень редко упогребляегся в укаіанном значсиии сочетание
с "кажет".
-Щ
Жеке сөздің магыяасым жете гүсіиу үшш текстегі түсініксіз
со ідерге гүсініктеме беріп отыру қажет (Метод нүскау).
Кроме этих трех модалыш х слов “керек”, “тиіс”, “кажет”
148
существуют еще синонимичные им другие модальные слова:
“шарт”, “жөн”, “мақүл”, “дүрыс”, “лайық”, “лазым”. Предложения
с данными модальными словами выражают не только долженствование, но и переДают также значения указания, предложения, совета, увещания.
- Тілесеңіз де, тілемесеңіз де, сол өнер сіздің ішіңізден
өздігінен туады. Ендеше, сізге үнемі үзбей жазу керек (М.Ә.).
- Ондай адамдар болса араларыңыздан шығаруларыңыз тиіс
(Б.М.).
- Әуелі осыдан бастау лайық (М.Ә.). Сіздің де естіп білуіңіз
лазым ғой (Там же). Нужно, чтобы Вы также знали (пер. автора).
Сказуемое аналогичных предложений может выражаться такаффиксом
аффиксом
“лайық”, “мақүл”, “дүрыс”, “лазым”
Залалынан қашық болу, пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын,
ғылымын білмек керек (Абай).
Мезгілсіз шақырған қораздың басын ясүлмақ керек (Мақал).
Байдың өзі таңда деген соң, тандағаның жөн...(Ғ.М.).
Если бай сказал “выбирать”, значит, надо тебе выбирать (пер.
автора).
Сказуемое побудительных предложений выражается сочетанием форм основного глагола с формами вспомогательного глагола “бол” :
форма
форма
ного наклонения глагола “бол”:
Палатада темекі тартуға болмайды. В палате нельзя і
Ондай бейбастыққа жол беруге болмайды (С.М.).
б) деепричастие на -ып/-іп/-п или на -й + болмайды .
Қамарға да кінә қойып болмайды (С.Т.).
149
Л шмат кадірі
в) отрицательная форма причастия на “с” + “болмайды”:
Мүны ескермеске болмайды. (С.К.) Нельзя не учитывать этого обстоятельства (пер. автора).
Жүріңіз, оның аузын қарымаса болмайды (Ғ.Мүст.).
г) причастие на -ар/-ер/-р или на -с + “болар”:
Жолтай, үлкендер сөйлеп түрғанда, кішілер тындар болар
Жолтай, когда говорят старшие, младшие должны слушать (Б.
Момыш-улы).
Назыкештей алтын кызды босқа дәмелендіріп әурелемес болар (Ғ.М.).
Наконец, сказуемое аналогичных предложений может выражаться различными глагольными формами в сочетании со сложным глаголом “тура келу”:
Ц§
Саған досыңа ақыл айтуға тура келер. Тебе следует дать совет другу.
■ ■
/ '
-'
Как видно из примеров, данную группу предложений в основном составляют безличные предложения.
II.
Вопросительные по форме предложения
Как было отмечено в главе I, форма вопросительного предложения широко используется в современном казахском языке для
выражения просьбы, увещания, совета, предложения, приглашения, запрещения. Форма вопросительного предложения придает
побулсдению мягкий характер: собеседника как бы наводят на мысль
совершить какой-либо поступок.
Сказуемое вопросительного предложения выражено формами ғлагола:
а) в изъявительном наклонении:
Менің кәрі сіңірімді соза бермей, осы ең жақын қақпаның
біріне бүрамысың, әкелер? ... (М.Ә.).
Жүман басын көтеріп алып:
150
- Жалғызыңнан жайра десем , кетемісің сен асыранды? Сен
жынды, жалғыз үй қал десем, кетемісің? I деді (Ғ.М.).
форма глагола:
салмаисыз
әңгімеміз әлі аяқталған жоқ көрінеді. (Б.Момышүлы)
Иногда глагол сочетается с вопросительными местоимениями “неге”, “не”, “немене”:
- Неге айтпайсыңдар ? Айтсаңдаршы, - деді Досан дейтін
батырақ.
- Өзің неге айтпайсың ? - деп былайғылары оған түйлікті. (Б.М.)
- Почему сам не скажешь? - так накинулись остальные на него
(пер. автора).
Выше было указано, что вопросительные предложения могут
служить выражением запрещения действия. В тоне такого вопроса
звучит недовольство поведением лица, к которому обращается говорящий. Вопросом он показывает отношение к действию собеседника, подчеркивает ненужность, нецелесообразность его поведения.
следует
тельной формой.
Например:
Неге айғайлайсың? Айғайлама маған! Чего кричать? Не кричи на меня:!
Глагол может сочетаться также с модальными словами глагольного типа “еді”, “екен”, со словами “қаитесің , неғыласың :
- ол жайды койсақ та, бағанағы кітап әңгімесін тыңдасақ,
( 4 ________________________________ 5 ’
жақсы болмас па еді? - деді Абай (М.Ә.).
Көп жылаған Ділдәға Дәрмен басу айтты:
- Жеңеше, сабыр етіңіз, Әбіштей баласы бар шеше жылай ма
екен? -деді (Там же).
151
Азамат кадіві
- Осы сөзді Базаралының өзіне-ақ сөйлетсең етті, Абай! Менің
зәулім- сен болып неғыласың?! (Там же).
б)
в условном наклонении в сочетании со словами “кайтед
“болмай ма”, “болмас па”:
ШН Д
- Әке, тысқа шығып келсек қайтеді? -деді Жұмабай. (С.М.)
- Отец, может выйдем?- сказал Жумабай (пер. автора).
- Қайта, қолқабыс қылып, осының бетін бұрысып берсеңдер
қайтеді (Ғ.М.).
Д
Ділдә еркелеген пішінмен:
Н
І Бөтен біреуге аударсаңыз қайтеді?- деді (Б.М.).
- Мынаны жұтып жіберсеңіз болмай ма,— (Б. Момышұлы).
- Может выпьете это,— (Б. Момыш-улы).
- Дәрмен Еңлік пен Кебек жайын біраз жерге әкелді ғой, аға!
Соны бір тыңдаса болмас па? (М.Ә.).
Что касается интонации вопросительных по форме предложений, то в своем экспериментально-фонетическом исследовании
Н.У. Туркбенбаев пишет: “Интонация вопроса - побуждения воспринимается как восходящее и восходяще-нисходящее движение
основноғо тона со средним темпом произнесения фразы” (74).
Таким образом, носители языка не всегда пользуются категоричными формами побуждения, очень часто в повседневном общении они выражают побуждение в мягкой, вежливой форме - |
форме вопросительного предложения.
I® * •
8. Модели побудительных предложений
В зависимости от грамматического значения глагола - сказуемого в современном казахском языке (как и в современном французском языке) (75) можно выделить две группы моделей побудительного предложения: системные и контекстуальные модели.
Согласно мнению Е.Я. Гаршиной, в основе системных моделей побудительного предложения лежат формы, не нуждающиеся
152
в поддержке контекста для выраження побудительной модальности. В основе контекстуальных моделей лежат формы, которые нуждаются в поддержке контекста для выражения побуждения к действию. Сказуемое данных моделей выражено одним из грамматических синонимов повелительного наклонения.
К системным моделям относится модель побудительного
предложения, сказуемое которой выражено глаголом в повелительном наклонении (Мпп N1). Данная модель характеризуется однокомпонентной структурой - Например:
Кел! Барайық! Кетсін!
Число компонентов модели может быть расширено за счет
введения других членов предложения. Однако при этом данная модель не разрушается, а лишь возникают ее структурные варианты.
Мпп N 1 - это основное, универсальное средство для выражения побуждения к деиствию на синтаксическом уровне, поэтому она является доминантой, в которую должна трансформироваться любая другая модель побудительного предложения.
Релевантными признаками Мпп 1 являются:
1) наличие сказуемого, выраженного глаголом в императиве;
2) побудительная интонация.
К системным моделям побудительного предложения относятся также слова - предложения побудительного характера типа Болды!’\ “Алға!”, “Тәйт!” (Мпп N 2).
Релевантными признаками Мпп N 2 являются:
1) непосредственная обращенность к адресату;
2) побудительная семантика эксплицитно выраженного члена;
3) побудительная интонация.
Эксплицитно выраженный член Мпп N 2 может быть представлен:
а) статуальными глаголами:
Болды! (Болар! Болмайды!) Жетті! (Жетер!) Хватит!
153
Азамат кадіоі
б) наречиями:
ң Щ И •• ЩЩң -Ы\ф
Алға! Тағы да! Сонсоң! и т.п. Вперед! Потом! и т.п.
в) побудительными меясдометиями:
әй (ей), жә, тек, тәйт, сап-сап, тсс, мә, ал, кәне, айда, марш, стоп.
Слова - предложения побудительного характера не могут
трансформироваться в императивное предложение с эксплицитно выраженным глаголом - сказуемым. Однако эту модель можно
рассматривать среди моделей побудительного предложения, так
как ее релевантные признаки в основном совпадают с релевантными признаками любой модели этого коммуникативного типа
предложения.
Контекстуальные модели составляют модели побудительного предложения, сказуемое которых выражено одним из грамматических синонимов императива (то есть модели нетипичных побудительных предложений):
1) глаголом в изьявительном наклонении (Мпп N 3):
Бармайсың!
2) глаголом в условном наклонении (Мпп N 4):
Қойсаңыздаршы!
3) глаголом в желательном наклонении (Мпп N 5):
Келе жүргейсің!
Релевантными признаками Мпп NN 3,4,5 являются:
1) наличие сказуемого, выраженного одним из грамматических синонимов императива;
2) ограниченность парадигматического ряда противопоставления моделей по категории лица (употребление моделей только 2го лица единственного и множественного числа), т.е. непосредственная обращенность к адресату;
3) побудительная интонация
К контекстуальным моделям побудительного предложения
относятся также модели субстантивных, вокативных и наречных
154
чяшш
предложений (т.е. предложений неполной предикации - Мпи N 6).
Эксплицитно выраженный компонент модели - :
а) существительное в косвенном падеже (или местоимение).
Оа - Сусьйі!
Ощр. - Маған,7 маған!
С - Маржанкөл, Күндыздыға қарай! (жылқыны аударт - О.Ж.)
б) существительное в именительном падеже:
У ок- Айдар! (Айдар шегініп кетеді - М.Ә.)
в) наречие:
С - Ақырын!
В неглагольных конструкциях эксплицитно выраженный компонент связан с глаголом - сказуемым имплицитно. Данную модель можно перевести в доминанту (в Мпп N 1) включением в предложение глагола —сказуемого в повелительном наклонении.
Проверкой того, является ли контекстуальная модель моделью побудительного предложения, будет трансформация ее в доминанту (Мпп N 1):
V яуплтр
. V .ітр
Возможна таюке обратная трансформация:
V .ітр V
.
V
.
V
зуп.ітр
ітр
зуп.ітр
К контекстуальным моделям относятся, наконец, модели
предложений, выражающих побуждение к действию лексико-грамматическим средством (Мпп N 7 - например, предложения с модальными словами, со словом “қайтеді”). Символически они могут
быть представлены следующим образом:
а) Сен баруға тиіссіц.
рщ =§ +ү іш-пот +м
Сеніц баруын керек.
Саған бару керек.
Р = о. . + У . , + М
Трансформация
155
Азамат кадірі
Р,І8 - (8+М
)
V.
ғ
V.
4
7
іпі-поіп
ішр
Сен баруға тиіссің баруға бар!
или
Р,іц -(О
.
+
М
)
V
.
.
V.
4 іпа
7
ші-погп
ітр
Сенің баруың керек
баруың
бар!
Саған бару керек
бару
бар!
б) Театрға барсақ қайтеді.
Р, - С + V + I
Трансформация
Р.Щ -(С
+
І)
V
V.
Ь
. *
соп
ігпр
Театрға барсақ қайтеді барсақ барайық!
Таким образом, построение моделей побудительноғо предложения в основном зависит от ғлағола - сказуемоғо как структурного ядра предложения и побудительной интонации (76).
9.
Переход побуднтельных конструкций
в разряд вводных слов, обрашений
Некоторые побудительные предложения из группы устойчивых выражений, постепенно утрачивая свое первоначальное значение, переходят в разряд вводных слов, обращений.
Одни из них в силу изменившихся общественных отношений, в связи с ростом культуры и развитием науки, перестали употребляться в своем прежнем (обычном) значении и служат теперь
для эмоционально-экс-прессивной оценки сообщений. В современном казах-ском языке это - устойчивые сочетания, отражающие
религиозные взгляды, чувства верующих:
Құдай сақтасын, құдай жұзін көрсетпесін кәпірдің, уа, құдай,
озің жар бола гөр; иә, алла, әмсе осылай сақта, бәле-жаладан қағас
қыл жалғызымды; алла тағала бұл сүмдықты жақының түгіл, жатыңа бермесін, қүдай басқа салмасын, қүдайдың қүдыретін қой (ау) бүл (қойсайшы бүл), тілеуің берсін и т.п.
156
В других случаях устойчивые обороты используются в качестве обращений (т.е. они субстантивируются):
Айналайын, айналып кетейін, садағаң кетейін, зекет кетейін
и т.п.
|
Бері келші, айналайын!
В роли обращений выступают также словосочетания, выражающие зложелание (здесь также происходит субстантивация).
Көкшешек келгір, жетпей желкең қиылғыр, көгермегір, қуарғыр и т.п.:
Жылгелді. Жалмұқан, Жалмұқан! Туыспай кет, туыспай кеткцз
(Ғ.М.).
| Әй, көзің ақсын, көзін аққыр өңшең! (М.Ә.).
Устойчивые выражения употребляются в качестве вступления, зачина:
(ақыры) қойшы (әйтеуір), көзің жамандыәқ көрмесін, сөзің
аузыңда, бәрін айт та бірін айт и т.п.
- Сөйтіп, акыры койшы, Бижан екеумізді урядник айдап әкеп,
каталошкесіне қамады да тастады... (С.С.).
- Бәрін айт та бірін айт —кінәнің бәрі мұғалімдерде, - деді,
мұғалімдер жалқау, оқиын, білейін деп тырыспайды (Б.М.),
Подобный переход устойчивых побудительных выражений
в разряд вводных слов, обращений в основном свойствен устной
речи.
10.
Императивные формы с непобудительным значением
Подобно тому, как непобудительные по своей основной функции формы изьявительного, условного и желательного наклонений выражают побуждение к действию, точно так же формы повелительного наклонения передают информацию о ненобудительных
значениях.
I. Формы императива в повествовательных и восклицательных предложениях выражают:
Щ в д й 'ЭД:;
:
157
Азамат кадірі
1) условие,
2) уступку,
3) пожелание,
.'
4) некоторые чувства
5) экспрессивность высказывания,
6) потенциальное действие,
7) начало или конец действия,
8) неожиданность действия,
9) невозможность, невыполнимость действия.
1. Форма императива с условным значением
На значенне условия формы 3-го лица повелительного наклонения указывает П.М. Мелиоранский: “В придаточном предложении форма 3-го лица повелительного наклонения может иногда
выражать условие, например: сен үйренерсің, тек талабың болсын”(77).
2. Формы императива с уступительным значением
На аналогичное значение формы императива указывали еще
составители “Грамматики алтайского языка”, назвав его “предположительной постановкой обстоятельств” (78). Формы выражения
уступительного значения детально проанализированы в работах
профессоров Т. Кордабаева и X. Есенова (79).
Приведем примеры на употребление форм императива в уступительном
значении:
в/
Жонымнан таспа кесіп ал - кондім. Ал, бүл іске кіріспе (Ш.Қ.).
Сезім күш алғанда, қаншама ыктиярлы. ерікті бол. бәрібір жетегінде
дедектеп кеткенінді білмей де қалады екенсің. (Там же)
3. Формы императива со значением пожелания
Предложения, заключающие пожелание, многообразны по
содержанию. Сюда относятся фразеология благожеланий, зложеланий, клятвенных заверений и некоторые формулы приветствия,
брани. Все они, как правило, эмоционально насыщены.
158
В отличие от желания, пожелание имеет направленныи характер, и этой стороной своей природы оно соприкасается с побуждением. Однако пожелание не побуждает кого-либо к совершению действия, а выражает болыней частью субъективное отношение говорящего к содержанию желаемого действия, в других же
случаях —лишь допустимость указываемого действия:
а) благожелание и зложелание (80)
Предложения с этими видами пожелания содержат обычно
обращение говорящего к внешним силам. Выражая так пожелание,
говорящий как бы навлекает на объект речи действие сил извне.
Например:
- Уа, өркенің өссін, әнші бегім! Біздің көңілімізді көтерсең,
сенің көңіліңді құдай көтерсін! (М.Ә.).
Бл үйге Біржан үлкен алгыс айтып:
- Үлы - қызыңның игілігін көр, жақсы ана, - деп, қош айтысып шықты (Там же).
Көп. Той қүтты болсын, той қүтты болсын! (Ғ.М.).
Қырман тасысын! (Б.М.).
Көш көлікті болсын! (Там же).
- Құдай сені төбеңнен үрсын да, сен көріңде өкіріп жат! деді Жүман (Ғ.М.).
Өзің сондай бүгалыққа ілік! Өзіңді біреу сондай қылып қылғындырсын! (Б.М.).
Дәмелі. Үл көрмей, қыз көрмей өтіңдер түге! (Ғ.М.).
Есть еще особая форма 3-го лица повелительного наклонения на “қыр” (-ғыр, -кір, -гір), которая выражает проклятие:
Өспей өндіршегің үзілгір! Жағың қарысқыр! Қарақан кара
басыңа жауғыр!
б) клятвенные заверения (заклинание)
В устной речи часто употребляются обороты “садағаң кетсін ,
“бала -шағамның қызығын көрмейін”, “осы күнім өзіме көп болсын”, “аузыма қара қан толсын” и т.п. (в смысле заклинания).
159
Азамат кадірі
Егерде мені шынымен Боранбай баласына сатса, міне, бір
тәңірге аян болсын, мына баткан күнмен бірге батайын. тәнір алдында қолым жағаларыңда болады (С.С.).
в) прощание
Состав предложений включает выражения типа “сау бол”,
“қош бол”, жолың болсын”. Например:
Бірақ Мәлике жыламады, Махметтің бас-аягына, өн бойына
қарап үнсіз түрды. Пароход жүрерде ғана:
- Ал, қүлыным, жолың болсын! - деп баласын бауырына
қысып, қүшырлана маңдайынан, көзінен сүйді. (Ә.Н)
г) формулы приветствий
Эти формулы представляют неполные по форме побудительные предложения типа “қайырлы таң”, “кеш жарық”. Например:
- Кеш жарық! —деп Ербол кіріп келді (М.Ә.).
д) лозунги (частично):
Тәуелсіздік пен бостандық жолында жанкиярлықпен күресіп
жатқан қаһарман Вьетнам халқының абыройы мен даңқы арта
берсін! (Москва халықаралық Кеңесінің қүжаттары).
4. Формы императива, выражающие различные эмоции.
В качестве сказуемого данных предложений выступают обычно глаголы “қара”, “айт”, “де”, “байқа”, “көр”, “бол” в переносном
значении:
'
‘ 1
а) удивление, восхищение:
Байжекең қазірде безіне шегінгенмен, көзі үсынган арақта,
қызыққанның сөзін айтып түр: - Кәпірдің мөп-мөлдірін қарашы!
Әйтеуір, бір тазадан жасалады ғой деймін... - деп қояды (Ғ.М.).
Қарай гөр бүның талаптысын! ... (С.М.).
Шіркін, жігіт болса осындай болсын! (Там же).
б) досада, сострадание:
Болса да сатылатын болған соң, тым болмаса бір жас жігіттің
душар болмауын карашы! (Б.М.)
160
в) удовлетворенность:
Байтас — Жұмабайдың ашуын алыстан танып, мәз болып
күліп келе жатып:
Қүла бесгінің төбелін де жоқ қьпггы, қарай гөр өзін! - деді
І
(М.Ә.).
Жұрт. Ой, серің-ай десеңші, сері осылай келсін де (Ғ.М.).
г) желание, намерение (81):
Рақмет басын көтереді. Бір нәрсе айтайын дейді де, бата алмай, қайтадан төмен қарайды (С.Е.).
Осы десятник Гаврилов туралы сенімен ақылдасайьш деп едім
(Там же).
д) ирония:
- Е-е, кәрі желөкпе, сен қалма! Саған айтьш жатыр ғой,адыра
калғыр! Өл де маған, о несі! ... (М.Ә.).
- Оның үстіне, Нағиманың намаз оқып, ораза ұстағанын
есітсе: “Әдіра қал, оңбаған күң, жұмаққа бармақ шығар? .. Оған
қайдағы жүмақ!” деп, кекетеді (Б.М.).
е) ңедовольство (раздражение, возмущение, негодование).
йттен жаралған —шошқаның сөзін қарашы! ... (Б.М.).
- Е-е, иттің баласын қарай гөр! ... Контр! ... - деді қаһарланып командир (С.С.).
Э-Э, смотри на сукина сына! ... Контра! - сказал командир
І
гневно. (пер. автора)
ж) равнодушие:
I Е, бізді қойшы, тәңірі деген (Б.М.).
з) шутка:
| о, мүрның бар болсын, пүштиған! - деді Аблай қуланған
боп, мені бүйірден түртіп қап (С.М.).
- Өй, қүрып қал! - деп, жымыңдап, Мінайдар аунап түсіп жатты. (Б.М.)
5.
Формы императива, выражающие экспрессивность выска-
зывания:
161
Бір жүру былай түрсын, Қойшықара екеуі бірін-бірі жанындай көретін дос болып кеткен адамдар (Б.М.).
Төрелігіңді былай қояйық, мүның тіпті жігітшілігіңе лайьщ
емес қой... (Там же).
потенциальное
Өзің барсан болды! Молаңды күзетіп қаршадай қыз бен ме
отырайын. Сөйтіп жүргенде бізді біреу өлгіріп кетсін, - деп Қалампыр әрі-бері бүрқылдайды (Б.М.).
7. Начало или конец действия.
Начало или конец действия выражает сочетание глагола в
повелительном наклонении на —“йын/-йін” с глаголом де в различных формах. По значению это глагольное сочетание синонимично другому глагольному сочетанию —деепричастной форме
основного глагола (аффиксы —а, е, й) —вспомогательному глаголу
“бастады” или же неопределенно-именной форме глагола в дательно-направительном падеже —вспомогательному глаголу айналды .
Например:
;
?,пд/й>;д
Дайрабайдың еңсесі түсейін деді (Е.М.).
Қуанганнан
начала
чески обусловленными глаголами типа “біту”, ‘аяқтау , қою :
Ертең мешіт те бітейін деп түр (М.Ә.).
Әліп, сьшған аяғын салган соң, қиналғанын қояйьш деді (С.Е.).
8. Неожиданность действия:
щ
Өкпемді суыққа қабьшдырьш аппьш. Ал, тағы да ауыр! ... Ал,
тағы да жат! ... (С.М.). Возьми да заболей! (пер. автора)
Суды ал, қүс!... Ал, қүс! ... (Там же)
8.
Невозможность, невыполнимость действия
В разговорной речи часто употребляются выражения с деепричастием основного глагола на —4ып, -іп, -п и вспомогательными глаголами “көр”, “ал” со значением невозможности, невыполнимости действия. Например:
162
Ал, Дайрабай, енді белсенді болып кер! (Б.М.).
Айтқаныңды істетіп алшы енді осыған. Ер екеніңді білейін.
Аналогичный императив, выражающий неосуществимость
действия, можно было бы назвать риторическим императивом.
II. Формы императива в вопросительных предложениях
1. Формы 1-го и 3-го лица выражают:
а) прямой вопрос:
Ойынға мен де барайын ба? Ол кісі сағат нешеге келсін?
б) размышление или колебание совершать ли мне (ему) или
не совершать действия; при этом императив глагола повторяется в
отрицательной форме:
Қарағым-ау, не дейді?! Нанайын ба. нанбайын ба? (С.МЛ
Барсын ба. бармасын ба? Идти ему или не идти?!
в) отрицание возможности действия в определенного рода
риторических вопросительных предложениях, содержащих вопросительные местоимения:
“Мал мен бақ бірін-бірі ұстайды” дейтұғын қайран қараңғылық-ай, ол екеуі кайдан ұстасын бірін-бірі! (Р.Т.).
Ішінде не барын кім білсін. сырт мүсіні кәпір дінінің ұшыпқонып жүретін қанатты періштелеріндей (Там же).
К вопросительным предложениям этого рода принадлежат
обороты с вопросительным глаголом “қайт” в повелительной форме 1-го или 3-го лица ед.ч. и деепричастием в отрицательной форме. Этим оборотом выражается независящая от воли исполнителя
действия необходимость:
Айтпай кайтейін. жанымды қойды ма?
Сұрамай кайтсын. өзі біліп қайтармаған соң.
2. Вопросительно-отрицательная форма глагола 3-его лица
выражает:
а) неожиданность действия (82):
Дәл сол жерде ол аузына келгенін айтып салмасын ба?!
163
б) опасение, как бы не совершилось действие (83):
Ак таяқтан сол тоқалдың өзі қүтылып кетіп жүрмесін, інісі
коммунистке жазылған көрінеді (Б.М.)в) предположение:
Сенің атың Сапар болмасын? Может тебя зовут Сапар?
г) риторический вопрос:
Сізге неге бермесін?! Почему бы Вам не дать?
164
ЗАКЛЮЧЕНИЕ
1. С помощью языка человек не только сообщает другому
человеку (коллективу) свои мысли, но и побуждает его к совершению определенного поступка. В основе побуждения к действию
лежит социальный фактор - фактор необходимости совместного,
организованного труда в борьбе за самое существование человеческого общества.
2. Процесс побуждения к действию является сложным логико-психологическим процессом. Прежде чем совершить какой-либо
поступок, человек выдвигает и осознает цель своего поступка. Заданные условиями обьективной действительности цели поступков
людей логически обосновываются ими. Однако интеллект сам по
себе не развернется в суждениях, если воля не возбудит и не направит его к логическому обоснованию, а затем уже и к осуществлению поставленной цели. Таким образом, в процессе побуждения
к действию мы находим переплетение двух явлений - явления логического и явления психологического.
3. Основное побудительное значение - побуждение к действию - в зависимости от ситуаций и условий общения распадается на более частные значения, конкретный вид которых определяется в основном следующими тремя моментами акта общения:
1) отношением между говорящим и адресатом,
2) отношением говорящего к действию и
3) отношением адресата к действию, которое учитывается
говорящим.
4. По отношению между говорящим и адресатом (при этом
объективной необходимостью устанавливается соотношение их
воли: а) адресат зависит от воли говорящего, б) отношение зависимости между говорящим и адресатом отсутствует, в) говорящий
зависит от воли адресата) выделяются три основных группы по165
буждений: группы Повеления, Предложения и Просьбы. По отношению же говорящего и адресата к реализации действия эти основные группы побуждений получают различную степень волевой
насыщенности (настойчивое Повеление, настойчивое Предложение и настойчивая Просьба). Конкретизация состава каждой группы зависит от того, кто, что, кому, в какой конкретной обстановке
и с какой частной задачей общения говорит.
5. Побуждение к действию реализуется в языке разнообразными средствами. Эти средства относятся к разным уровням языка
- морфологическому, лексическому и синтаксическому.
6. На морфологическом уровне побудительная модальность
реализуется следующими конституентами:
а) повелительным наклонением (доминанта);
б) настоящим временем изьявительного наклонения;
в) будущим временем изъявительного наклонения;
г) прошедшим временем изъявительного наклонения;
д) условным наклонением;
е) желательным наклонением с аффиксами -қай/-кей, -ғай/-гей.
7. Повелительное наклонение является основным, универсальным средством выражения побудительной модальности. В выражении разнообразных частных значений побуждения к действию
участвуют все лица данного наклонения. При этом каждое лицо
отличает его функциональное свойство: основная функция первого лица ед. числа заключается в выражении им волевого намерения, 1-ое лицо мн. числа характеризуется выражением призыва к
совместному действию, 2-му лицу ед. и мн. числа свойственно выражение почти всех видов прямого побуждения, для 3-го. лица ед.
и мн. числа (это одна форма) характерно выражение всех видов
косвенного побуждения (косвенного Повеления, косвенного Предложения и косвенной Просьбы).
166
8. Использование форм изъявительного, условного и желательного наклонений для выражения различных видов побуждения
к действию обусловлено временной отнесенностью форм к настоящему или будущему времени (1), их непосредственной обращенностью к адресату (2). Формы 2-го лица ед. и мн. числа настоящего
и будущего времени изъявительного наклонения выражают приказ,
распоряжение, требование, требование -условие, задание, обязанность, предостережение, просьбу. Форма 1-го лица мн. числа очевидного прошедшего времени (в значении будущего-) выражает
призыв к совместному действию. Формы 2-го лица ед. и мн. числа
условного наклонения выражают замечание, совет, приглашение,
просьбу, мольбу, уговаривание. Формы 2-го лица ед. и мн. числа
желательного наклонения с аффиксами -қай/-кей, -гай/-гей выражают предложение, наставление, убеждение.
9. Побудительная модальность на лексическом уровне реализуется полнозначными побудительными глаголами и побудительными междометиями.
10. Сочетание модального слова типа “керек” с неопределенно-именной формой глагола и другие устойчивые побудительные
словосочетания с грамматической направленностью составляют
лексико-грамматические средства. Их лексическое значение переплетается с временной формой настоящего времени.
11. К средствам собственно синтаксического уровня относятся субстантивные, наречные и вокативные предложения. В этих
предложениях опущен основной элемент предицируемой части сказуемое, которое может быть восстановлено по контексту и речевой ситуации. Однако они неодинаковы в структурном и смысловом отношениях - вокативные предложения относительно независимы от сказуемого. Выражаясь существительными в именительном падеже, они синтаксически нерасчленимы, самостоятельны.
Субстантивные, наречные же предложения менее самостоятельны,
167
Азамат кндші
в потенции предполагают сказуемое. В смысловом отношении субстантивные и наречные предложения выражают различные виды
побуждения к действию, тогда как вокативные - только определенные: привлечение внимания, призыв к действию, требование прекратить нежелательное действие, мольбу.
12. Проведенное нами актуальное членение побудительной фразы позволяет установить, что чаще всего основа высказывания (0) предшествует предицируемой части (П), т.е. в побудительном высказывании, как и в повествовательном, доминирует прогрессивная последовательность частей (0-П). Регрессивная последовательность П-0 встречается сравнительно редко. В современном казахском языке данное положение обусловлено также и тем, что определение предшествует определяемому, дополнение-дополняемому, и все члены предложения - сказуемому, т.е. фиксированным порядком членов предложения.
Кроме этих двух основных типов последовательности существует еще особая разновидность расположения компонентов актуального членения. Она возникает в том случае, если предицируемая часть вклинивается в состав данного (Д), разрывая его на
две части, т.е. если предицируемая часть занимает в высказывании среднюю позицию (Д-П-Д). Существуют также фразы, состоящие только из предицируемой части, где сказуемое выступает с группой дополнения, выраженной сочетанием возвратного местоимения или существительного с определяемым их другим существительным в родительном падеже.
13. Побудительные фразы в основном односоставны. Односоставность побудительных фраз обьясняется характерным для них
прямым обращением ко 2-му лицу, выраженным как эксплицитно,
так и имплицитно.
1
ІШ щ І
14. В речи функционируют также побудительные фразы, где
предицируется не только признак, но и его носитель, т.е. двусос168
тавные побудительные фразы. В данном случае называется действующее лицо (лица), так как возникает необходимость выделить конкретного исполнителя действия.
15. Если говорящий (соответственно пишущий) желает уточнить или усилить смысловую роль одного из второстепенных компонентов побудительной фразы, то имеют место побудительные
фразы с обособленным компонентом. Такой обособленный, т.е.
особо актуализированный, компонент содержит, как правило, элементы добавочных сообщений. С основной частью фразы он связан общей предикацией, местоположением и интонацией.
16. Существуют еще побудительные фразы неполной предикации. К ним относятся так называемые неполные (неполносоставные) предложения: субстантивные, наречные и вокативные. Данные
фразы следует рассматривать как детали полных побудительных
фраз, т.к. опущенный компонент (сказуемое) относительно легко
подсказывается речевой ситуацией и может быть восстановлен.
17. Подобно повествовательным и вопросительным предложениям побудительные предложения делятся на утвердительные и отрицательные. Нами описаны лексические, лексико-грамматические и грамматические средства выражения отрицательного побуждения.
18. В языке для выражения побудительной модальности используются не только императивные, но и неимперативные по форме предпожения: повествовательные и вопросительные. Использование повествовательных и вопросительных по форме предложений в функции выражения побуждения к действию обусловлено,
однако, рядом факторов: они должны иметь временную отнесенность к настоящему или будущему времени (1), побудительный
смысл (2), адресованность второму лицу (3-не всегда). Коммуникативная функция этих предложений состоит не в сообщении сведений, а в побуждении к действию. Повествовательным по струк■
туре предложениям характерно выражение побуждения в более
категоричной, а вопросительным же, напротив, - в более мягкой,
вежливой форме. Это значит, что носители языка в повседневном
общении пользуются не только категоричными, но и некатегоричными формами побуждения.
19. Кроме эксплицитно выраженных побудительных высказываний, существуют еще и имплицитно выраженные, побудительный смысл которых строго обусловлен определенными ситуативными условиями. Потенциально любая фраза, произнесенная в определенной ситуации и обращенная к определенному, подготовленному течением событий собеседнику, может представлять имплицитно выраженное побудительное высказывание. Каждое такое имплицитно - побудительное высказывание связано с побудительным инвариантом через свою семантику. Некоторые из них обладают недвусмысленной императивностью.
20. Как единица языка побудительное предложение имеет
определенные модели, которые лежат в основе бесконечного множества конкретных побудительных фраз. В зависимости от грамматического значения глагола - сказуемого в современном казахском языке выделяются две группы моделей побудительного предложения: системные и контекстуальные модели. В основе системных моделей побудительного предложения лежат формы, не нуждающиеся в поддержке контекста для выражения побудительной
модальности. К ним относятся модели побудительного предложения NN 1, 2. Релевантными признаками Мпп 1 (императивного предложения) являются:
а) наличие сказуемого, выраженного глаголом в императиве;
б) побудительная интонация.
Данная модель побудительного предложения является доминантой в выражении побуждения к действию на синтаксическом
уровне.
■ , - ' " рштШД «
170
Релевантными признаками Мпп N 2 (слов-предложений побудительного характера типа Болды! Алға! Тәйт!) являются:
а) непосредственная обращенность к адресату;
б) побудигельная семантика эксплицитно выраженного
члена;
в) побудительная интонация.
В основе контекстуальных моделей лежат формы, которые
нуждаются в поддержке контекста для выражения побуждения к
действию. К ним относятся модели побудительного предложения
NN 3,4,5,6,7.
Релевантными признаками Мпп NN 3,4,5 (нетипичных побудительных предложений) являются:
а) наличие сказуемого, выраженного одним из грамматических синонимов императива;
б) непосредственная обращенность к адресату;
в) побудительная интонация.
Релевантными признаками Мпп N 6 (субстантивных, наречных и вокативных предложений) являются:
а) непосредственная обращенность к адресату;
б) имплицитная связь эксплицитно выраженного члена с глаголом- сказуемым в императиве;
в) побудительная интонация.
Данную модель можно перевести в Мпп N 1 включением в
предложение глагола - сказуемого в императиве.
Особую контекстуальную модель представляет предложение,
выражающее побудительную модальность лексико-грамматическими средствами (Мпп N 7 - предложения с модальным словом типа
“керек”, со словом “қайтеді”).
Проверкой того, является ли контекстуальная модель моделью побудительного предложения, будет трансформация ее в доминанту (Мпп N 1).
замат кчдіпі
Построение моделей побудительного предложения в основном зависит от глагола- сказуемого как структурного ядра предложения и побудительной интонации.
21. Письменная речь в отличие от устной характеризуется
использованием лишь определенных видов языковых средств выражения побуждения к действию: средств морфологического, лексического и лексико-грамматического уровней. Средства же собственно синтаксического уровня в ней не встречаются. Данное
положение указывает на то, что между средствами выражения побуждения к действию и функциональными стилями существует
определенная взаимосвязь.
22. Императивные формы глагола - сказуемого отличаются
полифункциональностью. Наряду с побудительным значением они
могут передать информацию и о непобудительных значениях. Формы императива в повествовательных и восклицательных предложениях выражают: условие, уступку, пожелание, некоторые чувства, экспрессивность высказывания, потенциальное действие, начало или конец действия, неожиданность действия, невозможность
(невыполнимость) действия, в вопросительных предложениях прямой вопрос, размышление или колебание совершать действие,
отрицание возможности совершения действия, неожиданность действия, опасение, как бы не совершилось действие, предположение,
риторический вопрос.
172
О.К. Жармакин
СПИСОК ПУБЛИКАЦИЙ
ЖАРМАКИНА ОЛЖАБАЯ КАЙКЕНОВИЧА
1. Побудительные предложения в современном казахском
языке.// Автореферат канд.диссертации.- Алма-Ата , 1970.
2. 0 6 основных видах побуждений к действию.// Иностранный язык /сборник статей аспирантов и соискателей/. Вып . 4, АлмаАта,1968.
3. Классификация частных значений побуждения к действию/
/ Алма - Атинский педагогический институт иностранных языков.
Материалы 4-ой республиканской межвузовской научной конференции по методике преподавания и теории иностранных языков .
Алма-Ата, 1968.
4. К вопросу о морфологических средствах выражения побуждения к действию в современном казахском языке.// Материалы научной конференции профессорско - преподавательского состава Павлодарского педагогического института. Павлодар, 1969.
5. К вопросу о порядке слов в побудительной фразе.// Материалы научной конференции профессорско-преподавательского
состава Павлодарского педагогического института. Павлодар, 1969.
6. Порядок слов в побудительном предложении и логическое
ударение /на каз языке/.// Вопросы казахского языка и литературы
/сборник статей аспирантов и соискателей/, вып. 1. Алма-Ата, 1969.
7. О побудительных предложенях и побудительных глаголах /на казахском языке/.// Қазақстан мектебі, №11, 1969.
8. О побудительных предложенях в современном /казахском
языке// Известия АН Каз ССР, серия общественная, 6,1969.
9. Функции порядка слов в побудительной фразе /на материале современного казахского языка/./в соавторстве с Г.Я. Панкрац/
/ Международный журнал по уралоалтаеведению, т.43, Виесбаден,
1971 (на немецком языке).
173
10. О побудительных предложенях в современном /казахеком языке.// Қазақстан мектебі, 6,1973.
11. Краткий обзор советской научной лнтературы по нроблеме побуднтельных предложеннй.//Журнал по языкознанию и
теории коммуникации, том 26, кн.З-4.-Берлин, 1973.
12. Немецкий язык.// Казахская советская энциклопедия, 8 том,
Алма-Ата, 1976.
13. Императивные формы с непобудительным значением.//
Қазақ әдебиеті және әдеби тіл /сб статей/, Алма-Ата ,1980.
14. Семантическая структ>ра прилагательного «қалын».// Статья депонирована, ИНИОН АН СССР, 1985 г. №21555 от 11 июля.
15. Виды побуждения к действию в письменной речи в современном каз языке.// Новая современная литература по языкознаншо №6,1973 /справка о депонировании рукописи № 127/.
16. Обучение
чтению
на
общественно-полнтических
текстах
т
в каз аудитории./в соавторстве с Л.П. Солонцовой// Тезисы докладов и сообщений зонального научно-методического совещания
зав.кафедрами иностранных языков неязыковых факультетов вузов республик Средней Азии и Казахстана, Ташкент, 1973.
17. К исследованию частиц в современном немецком н казахском языках /в соавторстве с Т.Н. Сарпековой// Тезисы докладов
республиканской научно-исследовательской конференции, Алма
Ата 1972.
_"
■”" •:
18. Семантическая структура слово// Тезисы докладов IX
Республиканской научной конференции «Пути оптимизации преподавания иностранных языков». Алма-Ата 1981.
19. Некоторые вопросы интернационального воспитания студентов. /в соавторстве с Л.М.Яцук// Тезисы докладов республикаиской научио-методической конференции, ГІавлодар, 1984.
20. К вопросу о профессиональной направленности в обучении чтению в неязыковом вузе. в соавторстве с Т.Н. Сарпековой.//
174
Тезисы докладов республиканской научно-методической конференции, ч.І, Алма-Ата,1986. «Пути и формы совершенствования профессиональной подготовки учителей иностранного языка в свете
требований Основных направлений реформы общеобразовательной и профессиональной школы».
21. Отрицательные побудительные предложения в современном немецком языке.// Статья депонирована, ИНИОН АН СССР,
30 июля 1987, № 30585.
22. О структурно-семантических свойствах обособления.//
Лингвистические основы обучения чтению и реферированию текстов на неязыковых факультетах педвузов. Тематический сборник
научных трудов профессорско —преподовательского состава вузов Минпроса КАз ССР, Алма-Ата , 1987.
23. О некоторых формах работы по интернациональному
воспитанию студентов в Павлодарском пед институте.// Тезисы
докладов Республиканской научно -методической конференции
«Интернациональное воспитание студентов в условиях перестройки
высшей школы», Фрунзе, 1988.
24. Из опыта работы по интернациональному и патриотическому воспитанию студенческой молодежи.// Тезисы докладов / сборник научно -практической конференции «Пути повышения культуры межнациональбных отношений в свете решений Всесоюзной конференции КПСС, Павлодар, 1988.
25. К грамматическому минимуму для чтения текста по специальности «математика» /из опыта работы/. // в соавторстве с
А.Э.Анзельм. Совершенствование качества подготовки специалистов в условиях перестройки высшей школы/Материалы межвузовской конференции. Павлодар, 1988
26. Чтение общественно-политической литературы на иностранном, русском и казахском языках.// Казахский педагогический
институт им. Абая. Совершенствование воспитательного и педагогоического процесса /научные изыскания/. Часть 2. Апма-Ата 1989.
175
27. Отрицательные побудительные предложения в современном каз языке и их соотвествие в русском.// Тезисы докладов Всесоюзной научной конференции «историко-лингвистические связи
народов Кавказа и проблемы языковых контактов». Грозный , 1989.
28. Проблемы изучения немецкого языка в Казахстане.// Советские немцы: история и современность /Материалы Всесоюзной научно-практической конференции/. Москва, 1990.
29. Некоторые вопросы сопоставительного изучения немецкой, русской и казахской политической фразеологии.// Тезисы Республиканской научно -практической конференции «Языковая политика в Казахстане и пути ее реализации» Алма-Ата, 1990.
30. Опыт сопоставительного исследования русской и казахской политической фразеологии.// Известия АН Каз ССР. Серия
филологическая,1991, №4.
31. Отрицательные побудительные предложения в современном казахском языке.// Материалы международной научной конференции «10 лет независимости Казахстана: итоги и перспективы
развтия»Алматы, 2001.
32. Побудительноепредложение в современном казахском
языке.// Монография. Павлодар, 2002.
33. Типы выдвижения в стихотворениях Абая. /в соавторстве
с Г.К.Жумагуловой // Вестник ПГУ им.С.Торайгырова , 2003.
34. Взаимодействие языков на научно-методическом уровне.// Материалы межвузовской научно-практической конференции
(университет «Кайнар»).-Алматы, 2002 г.
35. Неміс және қазақ тілдеріндегі құрамында көру түйсікті
магыналары бар етістікті фразеологизмдердіц этнолингвистикалык сипаты. /в соавторстве с Г.К.Кенжетаевой// Академик А.Х.
Маргүланның 100 жылдыгына арналган “КӨШПЕНДІЛЕР ӨРКЕНИЕТІ МЕН РУХАНИ МӘДЕНИЕТІНІҢ ТАРИХЫ” атты халықа-
176
ралық ғылыми-практикалык конфереиция мөжілісінің материалдары. Павлодар, 2004.
36. Модели побудительных предложений в современном казахском языке.// Вестник ПГУ им.Торайгырова, №1, 2004.
37. Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кенейтудегі тілдерді
дамыту қоғамдық қорының міндеттері.// Мемлекеттік тілді қолдану мен дамыту: жергілікті органдардың ролі / аймақтық ғылыми практикалық конференцияның материалдары /, Павлодар,2002.
38. О ходе реализации государственной программы функционирования и развития языков в Павлодарской области /в соавторстве с Г.К.Жумагуловой//. Краеведение /Журнал ПГУ им. С. Торайгырова/, №1, 2003.
39. Аударылатын мәтіннің кейбір ерекшеліктері / Павлодар
облысында қазақ тілін дамыту және қолдану аясын кеңейтудің озекті
мәселелері / //. Павлодар, 2004.
40. К семантике отрицательных побудительных предложений (на нем. яз., в соавторстве с Г.К.Жумагуловой) // Материалы
респ. научно-практической конференции «Казахстан и мировые
языки», Павлодар, 2005.
177
МАЗМҰНЫ
А лғысөз
3
Алғысым мың........................................................................................ 6
Бүкіл ғүмыр және бір с ә т .......................................................................7
Посвящение......................................................................................... 23
Өрл^ (очерк)....................................................................................... 27
Шәкірт ойы.......................................................................................... 32
Актоғай қазақ орта мектебіне 50 ж ы л .......................................... 33
... А, Қүдай! Халқымның даналығын бойымызға
дарыта көр! (Мүхтар Арынның батасынан)........................ 36
Қолынан қаламы түспеген тарлан (жазушы
Рамазан Тоқтаров жайында бір үзік сы р)..............................39
Фотовставка........................................................................................ 43
Аударылатын мәтіннің кейбір ерекшеліктері.............................47
О ходе реализации государственной программы
функционирования и развития языков
в Павлодарской области..............................................................50
Типы выдвижения в стихотворениях Абая................................. 55
Фотовставка........................................................................................62
Қызыма ( ә н ) ........................................................................................ 65
Побудительное предложение в современном
казахском языке (монография).................................................67
Глава I ............................................................................................68
Глава II........................................................................................ 119
Заключение........................................................................................ 165
Список публикаций Жармакина
173
Олжабая Кайкеновича
178
Ж а р м а к и н О л ж а б а й Қ а и к ен ұ л ы
АЗАМАТ ҚАДІРІ
Басуға 11.01.05. Пішім 60x84/16. Офсеттік қагаз.
Әріп түрі «Тітез». ІПартты баспа табағы 5,85
Таралымы 500 дана
Компьютерге терген Сошникова О.М.
Тапсырыс 0447
Багасы келісім бойынша
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
637000 Павлодар қаласы, Ломов көшесі, 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
9 202 Кб
Теги
jarmakin, khadiri, azamata, 3196
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа