close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3273 esmuhan j. m tehnikalikh sizu

код для вставкиСкачать
744
Е83
Ж.М. Есмүхан
ТЕХНИКАЛЫҚ СЫЗУ
( О қу қуралы )
Ш
Ь|*
НАГЧҺ.Н. Ғ .г Л='
Алматы “Білім” 2007
ББК 30.11
Е 83
I
Үсынылып отырған оқу құралы кәсіби техникалық
мамандықтар беретін колледждердің, гимназиялар мен
лицейлердің оқушыларына арнап жазылған. Ол жалпы орта
білім беретін мектептерде сызу пәнінен факультативтік
сабақтар өткізу үшін де өте қажет. Бүл кітап университетгер
мен академиялардың инженерлік мамандықтарында оқитьш
птуяенттео үшін де пайдалы болмақ.
П V /Ч і-і
.
гаЛ4РСІ0I '1
р
і і і і б
и
м
і .
Есмүхан Ж. М.
. „
Е 83 Техникалық сызу. (Оқу қүралы) — Алматы: Ьілім
баспасы, 2007. — 136 бет.
І8ВК 9965-09-441-1
Н
2004020000
412(05)—07
І5ВЫ 9965-09-441-1
ББК 30.11
© Есмұхан Ж., 2007
© “Білім” баспасы, 2007
КІРІСПЕ
Жаңа машина, жаңа құрылыс, жаңа технология, алдымен,
белгілі бір мамаңдардьщ оішнда пайда болады. Сол жаңа
машннаны зауытта басқа бір мамандар жасап шығарады,
құрылысты да басқа мамандар түрғызады. Ал машинаны
жасауда немесе қүрылысты түрғызуда жаңа технологияны
пайдаланулары тиіс. Сонымен жаңалықты ойлап табатын
біреулер болса, оны жүзеге асыратындар - өзгелер. Олардың
арасында ақпарат алмасады, яіни өнергапқыштар өз пікірлерін
басқа мекемеде істейтін, басқа қалада немесе басқа елде
түратын шеберлерге жеткізулері керек. Жаңа машина немесе
қүрьшыс туралы мәліметті жазба түрінде түсіндіру мүмкін
емес, өйткені ол үшін бірнеше қалың кітап жазуға тура келер
еді. Оның үстіне сол кітаптарды оқып меңгеру де оңайға
түспейді. Сондықтан жаңа бүйымдардың немесе
қүрылыстардың кескінін салуға тура келеді. Суретте кескін,
бірақ оны осындай мақсатта пайдалануға болмайды. Өйткені
суретте нәрсенің көрінбейтін беті, ішкі қүрылысы және
өлшемдері туралы деректер жоқ. Бүйымды жасауда,
қүрылысты түрғызуда өте көп ақпараттың көзі болатын,
арнайы орындалатын сызба деп аталатын қүжаттарды
пайдаланады.
Бүдан екі ғасыр бүрын айтылған “Сызба — техниканың
тілі” деген қанатты сөз тіркесі әлі өзінің мағанасын жойған
жоқ. Өйткені, сызба барлық мекемелер мен мемлекеттерге
ортақ ереже, белгілеулер мен үлгілерге (стандарггарға) сүйеніп
орындалады. Сондықтан сызбаны орындау және оған түсіну
үшін бірнеше тідді білудің қажеті жоқ.
Сызба деп нәрсенің кескіндері салынып, оны жасап
шығару, пайдалану және тексеру үшін қажетті мәліметтер
келтірілген қүжатты айтады. Сызбадағы кескіндер
мүмкіндігінше қарапайым, көпшілікке түсінікті және нәрсе
туралы мәнді ақпарат берулері қажет. Сызбада кескіндерді
қалай салады? Сызу пәні осы сүраққа жауап береді.
Сызу пәні сызбада кескіңдерді салу әдістерін, сызбадағы
кескіндерді оқу ережелерін карастырады. Сонымен бірге,
оқушыларды кескіңдерді пайдаланьш, түрлі техникалық жөне
технологиялық есептерді шешуге дайындайды.
з
1-тарау. СЫЗБАНЫ БЕЗЕНДІРУДІҢ ЖАЛПЫ
ЕРЕЖЕЛЕРІ
1.1. Пішім
Сызбаны салу үшін өлшемдері тағайындалған қағазды
пайдаланады. Осындай өлшемдері анықталған қагаздьі пш ш
дейді. Күнделікті өмірде көп пайдаланылатын негізгі птшдер
1-кестеде берілген.
1-кесте
Пішімнін белгілеуі
Пішімнің
өлшемдері, мм
АЗ
А2
А1
297x420
420x594
594x841
А4
210x297
|
А0
41x1189^
Ені 210 мм және үзындығы 297 мм болатын А4 пшіімішң
өлшемдерін есте сақтаған дүрыс.
аллынғы пішімнің қысқа қабырғасын екі еселеу арқылы
алынғанын байқау қиын емес. Керек болғанда пшішнің кысқа
қабырғасьш бүтін санға көбейту арқылы а л ь п і а ™ / ^ ^ ^
пішімдерді де пайдалануға болады. Мысалы. АЗхЗ косымша
пішімінің өлшемдері 297x631 боладьг М үвдмы 631 саны
қайдан шықты? Ол “630 болуы керек еда ғои деген сүрақ
туатыны сөзсіз. Есептеу кезшде ө л ш а д р
297 25 мм деп алынады да, үпрден кешнп сан 0,5-тен аспаса
ескерілмейді. Егер үтірден кейііш
онда оны 1 мм деп дөңгелекгеида. Кеиде А5 (148x210) гашшш
ДС С ы зб а ^ с ін шектейтін тік төртбүрьшпъщ үш қабырғасы
пішімнің шетінен 5 мм, аи төртшші қабырғасы 20 мм
қашықтықта жүргізшеда. Бүл ені 20 мм болатын жолақ
пішімдерді түптеп тігу үшін керек.
1.2. Маспггаб
Сызбада өте үлкен нәрселердің кескіндерін кішіреипп,
яттусак нәоселердің кескіндерін үлкеитш салуға тура келеда.
М ^ й " ™ р с е н “ өлшемдерін езгертпей „
ш амасын сактап сызу керек. Н өрсенщ
ШЙЩШ&ІЗ
ш
І Т » а ж а 5 мэндері 2-
мяглтггябтаоы пайдаланылатынын білесіндер.
4
2-кесте
Кішірейту
1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20; 1:25; 1:40;
масштабтары
1:50; 1:75; 1:100; 1:200; 1:400; 1:500; 1:800; 1:1000
Натурал масштаб
1:1
Үлкейту масштабтары 2 :1; 2 ,5 : 1; 4 : 1; 5 : 1; 10:1; 20:1; 40:1; 50:1; 100:1
1.3. Сызба сызықтары
Сызбада 9 түрлі сызықтар қодданылады. Олардың сызылуы,
аталуы және жуандығы (қалыңдығы) 3-кестеде көрсетілген.
Түтас жуан негізгі сызық сызбадағы көрінетін сызықтары,
көрінетін өту сызықтарын және шығарылған (оңашаланған)
қиманың нүсқасын кескіндеу үшін қолданылады.
Тутас жіңіиисе сызықтың қолданылатын орны көп:
• Шығару жэне өлшем сызықтары;
• Шығарма сызықтар және олардың сөкілері;
• Жазықты қтың іздері мен көмекші сызықтар;
• Шығарылатын элементтерді қоршау сызықтары;
• Бетгескен (қабатгастырылған) қиманьщ нүсқалары;
• Сызбадағы жазудың астын сызу;
3-кесте
№ Сызыктын аталуы
1. Түтас жуан негізгі
сызық
Сызыктын сызылуы
2. Тұтас жщішке сызық
3. Түтас ирек сызық
\
4. Үзілме сызық
Сызықтың жуандыгы
8=0,5 ... 1,4 мм
3 5
•••
3 2
9 8
3 2
8 8
3 2
8 8
3 2
5. Үзілме нүктелі
жіңішке сызық
■I \я3'"*
8 25
2 3
7. Үзік сызық
[71] В...20
8. Түтас жіңішке іркісінді
сызық
------\ ------
Зз
8м•••—
2
8 8
•••
3 2
6. Үзілме нүкгелі
жуандатылған сызық
9. Үзілме қос нүкгелі
жіңішке сызық
__ | |_ *
5
^
8 8
£•
3 2
Жорамал өту сызығы;
Бүйыммен шекаралас тетік бөлшекп кескщдеу
тілікп
шектеу сызығын кескіндеу үшін колданады.
?
Үзілме сызықты сызбадағы көршбейтш сызықтарды және
көоінбейтін өту сызықтарын кескіндеу үішн қолданады.
ЪЫме нуктелі жіңішке сызық осьтік және центрлік
сызықтарды, шығарылған немесе беттестіршген қиманың
симметрия осі болатын қию сызықтарын кескіндеу үшш
Ке^Үзілме нүктелі жуандатылган сызық қапталатын немесе
жылумен өңделетін беттерді, қиюшы ж азы қты қты ң
алдындағы элементтерді көрсету үшш паидаланыдаі. .
Үзік сызықты қима сызығы деп те атайды, өиткені ол
қиюшы жазықтықтың орнын көрсетеді.
Тутас іркісінді жіңішке сызық пен үзын үзу сызығын
кескіндейді.
Үзілме қос нүктелі жіңішке сызықты жаймадағы бүгу
сызығын көрсету, бүйымның бөлігін аралық немесе шетю
жағдайда кескіндеу үшін жөне көрініспен беттестіриетін
жазбаны көрсету үшін қолданады.
Үзілме жөне үзілме нүктелі сызықтар сызықшалармен
басталады, қиылысады және аяқталады. Сызықтардың
жуандықтары мен өлшемдері кескіннің үлкендігі мен
күрделілігіне, сызбаның пішіміне байланысты 3-кестеде
көрсс іілі сп аралшіуіи таңдап
— —*
сызба сызықтары үшін олар бірдей болулары керек.
1.4. Сызбаға өлшемдерді түсіру
Сызбада кескінделген нәрсенің өлшемдерін көрсету үшін
шығару және өлшем сызықтары жүргізіледі де, өлшем
сызығының үстіне, шамамен оның ортасына өлшем саны
жазылады (1 ,а - сурет). Өлшем сандары сызбаның масштабына
байланыссыз болады, олар норсенің натурал влшемдерін корсетеді Шығару және өлшем сызықтары түтас жіңішке
сызықпен кескінделеді, сондықтан олардың жуандықтары
түтас жуан негізгі сызықтың жуандығынан 2...3 еседеи
жіңішке болады (3-кестедегі екінші сызық). Шығару сызығы
өлшемі көрсетілетін кесіндіге перпендикуляр, ал өлшем
сызығы — параллель жүрізіледі. Өлшем сызықтарын кебіне
кескіннен тысқары орналастырады. Өлшем және шығару
сызықтары озара қиылыспаулары керек. Кесюнге жақын
орналасқан өлшем сызығы одан 10 мм ара қашықтықта
жүшізіледі, ал өзара параллель өлшем сызықтарының ара
6
9)
1-сурет
қашықтығы 7 мм болуы керек. Өлшем сызықтары шығару
немесе нүсқа сызықтарьша тірелетін нүсқамалармен жабдықталады. Нүсқаманың пішіні мен өлшемдері 1, ә-суретте
көрсетілген. Өлшем сызығы қысқа болып, нүсқама қоятын
немесе өлшем саңдарын жазатын орын жетіспеуі мүмкін.
Мұндай жағдайда нұсқаманы шығару сызықтарының
сыртынан ішіне қарай тіреп орналастыруга болады, ал өлшем
сандарын өлшем сызығының созьщцысы үстіне жазады (1, әсурет). Бірдей тесікгердің тек біреуінің өлшемі түсіріледі де,
олардың саны көрсетіледі (1,а-сурет). Диаметр өлшем саныньщ
алдына диаметрдің белгісі “0 ”, ал радиус өлшем санының
алдына радиустың белгісі “К” жазылады. Радиус өте үлкен
болып, оның центрі қағаз бетінен тыс орналасса, өлшем
сызьпъш сызық сызьпс,, түрінде көрсетуге болады (2,о-сурет).
Мүндай сынық сызықтың бөліктері бірі-біріне тікбүрыш
жасап орналасады. Сызбада нөрсені үзіп көрсетуге болады.
Мысалы, өте үзын сырықты салу үшін оның ортаңгы бөлігін
үзіп көрсету қолайлы. Бірақ өлшем сызыгын үзбей корсету
керек (2,0-сурет). Сырықты тесікке оңай кіргізу үшін оның
7
6)
2-сурет
V
үшгарын киык конус төріздендіріі. жонады
қ»ын
жиеклеп атайды. Қиық жиекті екі өлшем анықтаддаі. қиық
і^пнл/гтын биіктігі мен төбесіндегі бүрышы. Егер ҚИ қ
с ^ ^ е й ^ қ ө р ^ Х 1Жаз'удаағыҢ2 к ^ ы к ^ к т щ
г
• * п дсо онын төбесіндегі бүрышын анықтаиды. Ал
е к і ө л ш е м , к в р с е ^ у т / б о л а д ы . Шаршы
өлшемш 2 ,« - с у р ^ т е и ета к Р > 6иікгЫ сш 6адаш
3-сурет
өлшем сандарыньщ бижтігіне тең болуы керек.
Сызбаны оқуды жеңіл0
дету үшін жазық бетті
кескіндейтін тіктөртбүрыштың диагоналдарын
жіңішке түтас сызықпен
жүргізеді (2,в-сурет).
Егер нүсқа сызығы
өлшем сызығыньщ нүсқамасын қиып өтетін
болса, онда оны үзіп көрсетеді (3, а-сурет). Тізбектей орналастырылған
өлшем сызықтарының
4-сурет
нүсқамаларын салуға
орын жетіспесе, нүсқамаларды өлшем сызықтарына 45° бүрыш
жасап көлбейтін сызықшалармен (3,ә-сурет) немесе анық
байқалатын нүктелермен алмастырады. Бір проекцияда
кескінделген тетік бөлшектің қалындығын көрсететін
өлшемнің аддына 5әрпін (3,6-сурет), ал үзындығын көрсететін
өлшемнің алдьша уәрпін жазады (3,в-сурет).
Сызбада сызықтық өлшемдерді миллиметр есебімен
көрсетеді және өлшем бірлікгері жазылмайды. Ал бүрьпптық
өлшемдерді градус, минут жөне секундпен есептеп, өлшем
бірліктерін көрсетіп жазады: 30°45'20"; 0°50'; 70°.
Бүрыштың өлшемін көрсету үшін шығару сызықтарын
бүрыштьщ төбесінен басталатьш сөулелер түрінде, ал өлшем
сызығьш центрі бүрыштьщ төбесінде орналасатын шеңбердің
доғасы түрінде жүргізеді. Бүрыштың төбесі арқылы өтетін
горизонталь түзуден жоғары орналасқан бүрыштың өлшем
саны доғаның сырт жағына жазылады да, ал аталған
горизонталь түзуден төмен орналасқан бүрыштың өлшемі
доғаның ішкі жағына жазылады (4-сурет). Сызықталған
ауданда өлшем сызығын жүргізбеуге тырысу керек. Егер осы
ауданда өлшем сызығын жүргізу керек болса, өлшем саньш
шьнару сызығын жүргізіп, оның баспалдағына жазу керек.
Сызбаға түсірілген өлшемдер бірмөнді жөне оңай
оқылулары тиіс. Өлшемдердің жалпы саны мүмкіндігінше аз
болуы, бірақ нөрсені жасап шығару жөне оның өлшемдерін
бақылау үшін жеткілікті болуы керек. Нөрсенің бір бөлігінің
өлшемдерін әр кескінде қайталаудың керегі жоқ.
9
1.5. Түйіндесулер
Түйіндесу деп а сызығьшан Ь
сызығьша үшінші с сызығьшьщ
көм егім ен біртіндеп өтуді
айтады (5-сурет). Мүнда а және
| сы зы қтары беріледі де,
олардың бойынан А және В
нүктелерін тауып, оларды с
сызығының
көмегімен
қосу
5-сурет
керек. Берілген а ж әне Ь
"
нүктелерін
сызықтарын түйіндесетін сызықтар деп, Лжәне
сызық
__ атт г гмчмғмн тушноеа
дап а т а и д а ^
түсінцірелік. Бүл аіалган терммнді
былайша чсінетін боламыз. Түй,ндесетш а сьпь.гь,мен
түйіндестіретін с сызығьшьщ ортақ нүкгесі А арқылы өтетш
жанамалар бірігулері тиіс. Сол сияқты Ьжәне с сызықтарьшьщ
оотақ нүктесі В арқылы жүргізілген жанамалар да бірігулері
X
Б ^ Р түйі^цестіреті^ сызық шеңбердщ доғасы, ал
»
с ы з Х а р түзулер немесе шеңбердщ догашры
болатьш жағдайларьш ғана карастьіра^п.Берцтенаж әнеб
сызықтарын түйіндестіру үшін түиіндесу нүктелерш,
түйіндестіретін шеңбердің радиусьш және центрш аньіқтап
алу керек. Осы аталған түйіндестіру элементгершш (олардың жалпы саны төртеу) біреуі бершсе, бас^ а.РЬІ^ Л ^ щ
алүға болады. Көбіне түйшдестіретш шеңбердщ раоиусы
беріледі, оньщ центрін және түйіндесу нүктелерш аныкргауғ
т д а келеді. Түйшдессгін сызык шенйер
түйіндесу нүктесін
берілген шеңбердін
центрімен қосатын
түзудің бойында
жатады. Түйіндесетін сызық түзу
сызық болса, түйіндестіретін шеңбердің центрі түйіндесу нүктесі арқы лы берілген
түзуте перпендикуляр етіп жүргізілген
түзу
бойында
ә)
а)
жатады.
6-сурет
10
а)
7-сурет
Берілген түзу екінші бір сызықпен радиусы К шеңбер
арқылы түйіңдесетін болса, оның центрі берілген түзуден
қашықтығы |К|-ге тең, оған параллель екі түзудің біреуінің
бойында жатады (6,а-сурет). Берілген радиусы ]г|-ге тең шеңбер
екінші бір сызықпен радиусы |К)-ге тең шеңбер арқылы түйіндесетін болса, онда оньщ центрі берілген шеңбермен центрлес,
радиустары |г+ К| және |г-К) болатын екі шеңбердің біреуінің
бойында жатады (6,ө-сурет).
Берілген екі тузудің радиусы \К\-ге тең іиеңбермен
туйіндесуі (7,а-сурет). Түйіндестіретін шеңбердің центрін
іздейміз. Ол а түзуіне параллель, одан |Я| қашықтықта
орналасқан о, жөне а2түзулерінің біреуінің бойында жатуы
тиіс. Дәл осы сияқты іздеп отырған центріміз Ь түзуінен |К|
қашықтықтағы Ьхжәне Ь, түзулерінің біреуінің бойында жатуы
тиіс. Ал а., о,, Ьх жөне Ь2 түзулері төрт нүктеде қиылысады
(7,ө-сурет). Сондықтан есептің төрт шешуі болуы мүмкін.
Мысалы, түйіңдестіретін шеңбердің центрі ретінде О, нүкгесі
алынсын. Түйіндестіру центрі табылғаннан кейін түйіндесу
8-сурет
нүктелерін анықтау керек. Ол үшш О, нүктесщен а және Ь
түзулеріне перпендикуляр түзулер ж үргіземіз. Осы
перпендикуляр түзулер а жөне Ь түзулерін А, және В,
нүктелерінде қияды. Енді шеңберсызармен, оның инесін О,
нүкгесіне қадап, түйіндесу нүктелері А, мен В,-ді шеңбердің
доғасымен қосса болғаны.
Берілген тузуді және радиусы |г| шеңберді радиусы |і?|
шеңбер догасымен түйіндестіру (8,а-сурет). Түйіндестіретін
шеңбердің центрін іздейміз. Ол үшін а түзуіне параллель,
одан |К| қашьщтықтағы а{ және а2түзулерін жүргіземіз және
ц е т р і О нүктесі, ал радиустары |г+К| және |г-ІІ) болатын екі
шеңбер жүргіземіз. Озара параллель екі түзу бір центрден
жүргізілген екі шеңберді жалпы алғанда 8 нүктеде қиюы
мүмюн. Бірақ бүл нүкгелердің кейбіреулері жорамал болады.
Мысалы, г<К болса, онда радиусы |г—К| шеңбер жорамал
болады. Сызу пөншде нақты (жорамал емес) центрлер мен
сиызьщтар қарасшрылады. Біз түйіндестіретін шеңбердің
ц е т р і реіінде ахтүзуі мен радиусы |г—К| шеңбердің қиылысу
нүктелерщщ оірі и з нүктесш алаиық. Осы 0 3 нүктесінен а
түзуіне түсірілген перпендикулярдьщ табаны А және 0 ,0
түзуінің берілген шеңбермен қиылысу нүктесі В3түйіндесу
нүктелері болады. Табылған А^ және В3нүктелерін центрі 0 3
нүктесінде жататьщ шеңбер доғасымен қосамыз.
Берілген екі шеңберді радиусы |/?| шеңбер догасымен
туйіндестіру (9,а-сурет). Берілген шеңберлердің біріншісінің
центрі С, нүктесі, радиусы |г,| болсьш, ал екіншісінің центрі
С2 нүктесі, радиусы |г2| болсьш. Төрт шеңбер жүргіземіз.
Олардьщ екеуінің центрі С: нүктесінде, ал радиустары |г.+К|
д
а)
9-сурет
12
және |г,—ҒЦболады. Қалған екеуінің центрі С2нүктесінде, ал
радиустары |г2+К| және |г2—К| болады. Бүл төрт шеңбер 8
нүктеде қиылысулары мүмкін. Алайда олардың біразы
жорамал нүктелер. Іздеп отырған түйіндестірудің центрі
ретінде О, нүктесін алайық (9,ә-сурет). О^С^ мен О^С^
түзулерін жүргізсек, олар берілген шеңберлерді А, және В,
нүктелерінде қияды Түйіндестіру центрі О^ мен түйіндесу
нүктелері
және
табылғаннан кейін, түйіндестіретін
шеңбердің доғасын жүргізуге болады.
Жатгығулар
1. Негізгі пішімдердің өлшемдерін анықтайтын 1-кестені көшіріп алу
және есте сақтау керек.
2. Ауданы 1 м2 болатын қағаздың ені 841 мм, онын үзындығын есептеу
керек.
3. Үзындығы 25 см кесіңдінің сызбадағы үзындығы 10 см. Масштабты
анықтау керек.
4. 2-кестені көшіріп алып, есте сақтаған дүрыс.
5. 3-кестені көшіріп алып, сызықтардың сызылуын және өлшемдерін
есте сақтау керек.
6. Сызба қаріптерінің тағайындалған өлшемдері қандай?
7. А түріндегі қаріптің Б түріндегі қаріптен айырмашылығы қандай?
8. Шығару және өлшем сызықтары қалай орналасады және өлшем саны
қайда жазылады?
9. Өлшем сызықтарына қойылатын нүсқаманың өлшемдері қандай?
10. Бүрыштың өлшемін қалай түсіреді?
11. Қалыңдығы 3 мм қалақша диаметрі 80 мм ш еңберге іштей
сызылған дүрыс үшбүрыш тәрізді.
Оның центрінде диаметрі 20 мм
дөңгелек тесігі бар, ал төбелері
радиусы 8 мм шеңбер доғаларымен жүмырланған. Осы қалақшаның сызбасын салып, өлшемдерін
түсіріңдер.
12. 10-суретте көрсетілген ілмектің
сызбасын салып, олшемдерін
түсіру керек. Онда радиустары 15
мм жөне 35 мм болатын екі шеңберге ортақ жанама салынады, түзу
мен шеңбер радиусы 8 мм, ал екі
шеңбер радиусы 6 мм болатын
шеңберлердің доғаларымен түйіндестіріледі.
10-сурет
13
2-тарау. КЕСЫВДЕР: КӨРІНІСТЕР, ТІЛІКТЕР,
ҚИМАЛАР ЖӘНЕ АКСОНОМЕТРИЯ
2.1. Негізгі көріністер
Сызбада нәрсенің кескінін жазықтыққа тік бүрыштап
проекциялау арқылы салады. Мысалы, АВС үшбүрышы
берілсе, онда оның кескінін салу үшін проекциялар жазықтығы деп аталатын л' жазықтъпъш және проекциялау бағыты
деп аталатьш 5 түзуін тандап алады (11,о-сурет). Одан кейін
а)
ә)
11-сурет
А, В және С нүктелері арқылы түзуіне параллель етіп
жүргізілген түзулерді п' жазықтығымен қиылысу нүктелері
А', В'және С' белгшенеді. Осы А', В' және С' нүкгелері А, В
және С нүктелерің кескіні болып табылады. А' нүктесі А
нүктесінің, В' нүктесі В нүктесінің, С' нүктесі С нүктесінің
және А'В'С' үшбүрьппы АВС үшбүрышының проекциясы
деп аталады. АА', ВВ' жөне СС' түзулерін проекциялаушы
түзулер деп атайды. Проекцияның қасиеттері мынадай:
1. Нүктенің проекциясы (кескіні) нүкте болады;
Проекциялауш
Ал проекциялаушы
нүктеге проекцияланады;
Түзудің бойында жатқан нүктенің проекциясы со]
түзудің проекциясьша тиісті болады;
Параллель түзулердің проекциялары да параллеяь болады
Параллель түзулердің немесе бір түзудің бойынаь
алынган кесінділердің қатынасы өзгермейді. Сондықтаь
кесіңдіні тең бөліктерге бөлетін нүктелердің проекция
Лһоын табу үшін оның проекциясын тең бөліктерге бөлу
жежілікті;
6. Проекциялар жазықтығына параллель кесінді бүрмаланбай проекцияланады, яғни проекцияның үзындығы
кесінді үзындығына тең болды.
Егер проекциялау бағыты проекциялар жазықтығына
перпендикуляр болса (зіл7), онда проекцияны тікбүрьппты
проекция деп атайды. Егер проекциялау бағьпы проекциялар
жазықтығьша перпендикуляр болмаса (&1л'), оңда проекцияны
қиғашбүрышты проекция деп атайды.
Нәрсені іші қуыс текшенің ішінде орналасқан деп
қарастырады. Текшенің алты жағы бар екені белгілі. Оларды
12-суреттегідей орналастырып белгілелік. Сонда 1 және 6
жақтар фронталь, 2 және 5 жақтар горизонталь, 3 және
4 жақтар профиль орналасады. Нәрсені текшенің жақтарьша
тік бүрыштап проекциялайды. Текшенің жақтары анықтайтьш
жазықтықтарды негізгі жазықтықтар, ал олардағы нәрсенің
проекцияларын негізгі көріністер деп атайды. Текшенің
1 жағындағы нәрсенің тікбүрышты проекциясын оның
алдьшан қарағандағы көрінісі немесе алдыңгы көрінісі деп
атайды. Текшенің 2 жағындағы нөрсенің тікбүрышты
проекциясын оньщ үстінен қарагандагы көрінісі немесе үстіңгі
көрінісі деп атайды. Сол сияқты текшенің 3 жағындағы
проекциясы —сол жақ көрініс, 4 жағындағы проекциясы —
оң жақ көрініс, 5 жағындағы проекциясы —астыңгы көрініс
және 6 жағындағы проекциясы —артқы көрініс деп аталады.
15
2
л
___!____ —
13-сурет
НшНШШКхУ'агайтлтт ПЯЯПЛГЫсызба
цөрсеш текшеищ жақіаршпи
------ —
’.
көрінісі анағүрлым толық мағлүмат беретіндеи етіп
орналастыру керек. Осы айтылғанға байланьісты алдыңғы
көріністі басты көрініс деп атайды. Нәрсенщ басты көршісш
анықтай білу керек. Сызбадағы көріністердщ саны мүмкіндігінше аз болуы тиіс, бірақ олар нөрсенін барлық бөліктершщ
пішіндері мен өлшемдерін толық анықтауға жеткшікті
болулары керек. Көріністердін санын азайту үшш нәрсенщ
көрінбейтін боліктерін көріністерде үзілме сызықпен кесюндеуге рүқсат етіледі. Текшенің 1 жағы фронталь, 2 жағы
горизонталь және 3 жағы профиль жазықтықтарды анықтайды. Ал аталған жазықтықтардағы кескіндер сәикесшше
фронталь проекция, горизонталь проекция және профиль
проекция деп аталады.
Негізгі көріністер алтау жөне оларды 13-суреттегідей
проекциялық байланыста орналасіырады. Бірақ олардың бөрін
салып көрсету міндетті емес. Әуелі басты көрініс сызылады.
Қарапайым жағдайда (1,а-сурет пен 3-сурет) бір кескіннің
өзі жеткілікті болуы мүмкін. Алдыңғы көрініс нөрсенің
пішінін толық анықтай алмаса, онда үстіңгі немесе сол жақ
көрініс сызылады. Екі негізгі көріністе жеткіліксіз болса,
онда сол жақ немесе үстіңгі көріністі сызады.
Негізгі көріністерді проекциялық байланыста орналастырудың екі жүйесі бар: Е —еуропалық және А — америкалық. Қазақстан Республикасында жөне көптеген мемлекеттерде Е жүйесі қолданылады. Ал АҚШ А жүйесін пайдаланады. Оңда сол жақ көрініс басты көріністің сол жағына,
оң жақ көрініс —оң жағына, үсгіңгі көрініс —үстіңгі жағына
жөңе астыңғы көрініс —астыңғы жағына орналастырылады.
2.2. Қосымша және жергілікті көріністер
Нөрсенің бір бөлігі негізгі көріністерде пішіндері мен
өлшемдерін сақтамай бүрмаланьш кескінделуі мүмкін. Міне,
осындай бөліктің пішіні мен өлшемдерін көрсету үшін оны
негізгі жазықтықтарға параллель болмайтын қосымша
жазықтыққа тік бүрыштап проекциялауға тура келеді.
Қарастырыльот отырған бөлік қосымша жазықтыққа бүрмаланбай кескінделуі тиіс. Нәрсенің негізгі жазықтьж.тарға
параллель болмайтын жазықтықтағы проекциясын қосымша
көрініс деп атайды. Қосымша жазықтыққа проекциялау
бағыты нүсқамамен көрсетіліп үлкен өріппен белгіленеді.
Қосымша көріністің үстіңгі жағына да нүсқама сызылады
жөне нүсқамадан кейін оның әріп белгісі жазылады (14,асурет). Қосымша көріністі бүрьот көрсетуге де болады (14,всурет). Осындай бүрылған қосымша көріністі көрсету үшін
бүрылу белгісі қолданылады (14,6-сурет). Бүрылу белгісі үшін
нүсқамамен жабдықталған
диаметрі 6 мм-ден кем емес
шеңбер пайдаланылады, ал
нүсқаманың қанатгары өзара
тікбүрьпи қүрайды. Кескіннің үстіңгі жағындағы белгі
1 ->АО”
ған” деп оқылады. Кескінге
қарау бағытын көрсететін
нүсқама өлшем сызықтарына қойылатын нүсқамадан екі еседей үлкен болады
(14,ә-сурет).
Кейде түтас көршістің
орнына нәрсенің шағын
бөлігінің проекциясы н
15-сурет
сызады. Нәрсенің осындай
шағын бөлігінің проекциясын жергілікті көрітс деп атаиды.
Жеогілікіі көріністі пайдаланғанда сызбада басы артық, күрделі
қисық сызықтар болмайды. Сондықтан техникалық тетікбөлшектердің сызбаларында жергілікп көрінісп жш кездеспреміз.
Жергілікті көріністің мысалы 15-суретге бершген. Одан
жергілікті көріністе қосымша көрініс сияқты белгшенетшін
көреміз Жергілікті көріністі қосымша көрішспен шатыстырмау керек. Жергілікті көрініс негізгі көріністе, қосымша
көріністе болуьі мүмкін. 14-суретген жергшкп көршістш
аталған екі түрі де табылады.
X --------------------------і г
г Ч г -.г
л .
2.3. Қарапайым тіліктер
ішкі көрінбейтін бетгерінің нүсқасын сызбада
гттен кескіндеүге болады. Бірақ мүндай үзшме
сызбаны окуды қиьшдатады. Көрінбейтш
проекциясы көрінетін сызьпс,тың проекциясымен дәл келіп,
бірігіп түсуі де мүмкін. Ішкі қуьісы күрделі тетікбөлшектщ
көріністеріне қарап, оның пшіінш анықтай алмаимыз. Оның
үстіне көрінбейтін сызықтарға өлшемдерді және басқа да
түрлі шартты белгілерді түсіруге болмайды. Сондықтан
көріністермен қатар тілік жене қима деп аталатын шартты
кескіндер қолданьшады. Тілік нәрсенің ішкі қүрлысын
сызбада анық және түсінікті етіп кескіндеуге мүмкіңщк
береді.
„
.
Тілік деп бір немесе бірнеше жазьщтьпспен оиша кесшген
нәрсе бөлігінің кескінін айтады. Тілікгі шығарып алу үшш
няпгрні біп немесе бірнеше қиюшы деп аталатьш жазықтықпен
18
кесіп екіге бөледі де, қараушы мен қиюшы жазықтықтың
аралығындағы бөлігі алынып тасталады. Нәрсенің қалған
бөлігін сәйкес проекциялар жазықтығына тік бүрьшітап
проекциялайды. Қиюшы жазықтықтардың санына қарай
тілікті қарапайым және күрделі деп ажыратады. Қарапайым
тілікте қиюшы жазықтық жалғыз болады. Оның горизонталь
проекциялар жазықтығына қатысты орналасуына қарай тілікті
горизонталь, вертикаль және көабеу деп атайды. Горизонталь
тілікте қиюшы жазықтық горизонталь проекциялар жазықтығына параллель, вертикаль тілікте —перпендикуляр және
көлбеу тілікте — көлбеу болады. Вертикаль тіліктің өзі
фронталь немесе профиль тілік болуы мүмкін. Фронталь тілікте
қиюшы жазықтық фронталь проекциялар жазықтығына
параллель орналасса, онда профиль тілікте — профиль
проекциялар жазықтығына параллель орналасады. 16,асуретте тетікбөлшектің алдыңғы және үстіңгі коріністері
берілген. Оның цилиндр тәрізді тесігі бар. Қиюшы
жазықтықты тесікгің осі арқылы горизонталь проекциялар
жазықтығына параллель жүргізеді. Қиюшы жазықтықтың
орны үзік сызықтың көмегімен корсетіледі, ал проекциялау
(қарау) бағытьга екі нүсқама көрсетеді (16,ә-сурет). Үзік
сызықтың үзындығы 8...20 мм аралығында болатыны
жоғарыда айтылды, ал нүсқама сырт жағынан 2...3 мм
қашықтықта орналасады. Тілікте қиюшы жызықтықга
орналасқан фигура 45°-қа тең бүрышпен оңға немесе солға
қарай көлбей орналасқан жіңішке түтас сызықпен
сызықталады. Тілікгерді бір-бірінен ажырату үшін екі бас
әріппен белгілейді. Бірінші тілікті А—А деп, екінші тілікті
Б—Б деп, үшінші тілікті В—В деп,... деп бегілеу керек. Бүл
Т----I----г
і ! і
|------ Г-----!
а)
ә)
16-сурет
19
іптер қиюшы жазықтықтарщ орындарьш көрсететін үзік
сызыққа тірелетін, проекциялау
бағьггьш көрсететін нүсқамалардың сырт жағына жазылады.
__________
16,а және 16, ә-суретгерді салыс1
'
тырып, алдынғы көріністердің
. өзгермегенін және 16,а-суреттегі
I
р"
Т
] үстіңгі көріністің орнына
I
/^Г*чЧ 1 / \
16,ә-суретге горизонталь тшік
1 / _|—\ . -1—і —I-------- сызылғанын кереміз. 16,ә-сурет1
\ |У
I V 1
тегісызбағатүсіну 16,а-суреттегі
I
I
г
| сызбаға қараганда жеңіл екенін,
*
іілікге үзілме сызықгың болмай17-сурет
тьшьш ангарамыз.
Фронталь тіліктің мысалы 17-суретге көрсетілген. Онда
қиюшы жазықтықтың орны корсетілмеген хән е т ш к
белгіленбеген. Өйткені нөрсе қиюшы жазьгқт^вдақарағанда
симметриялы және тілік алдыңғы коршістщ орнынаүстщп
көрініспен проекциялық байланыста сызьцпан. Осындаи
жағдайда қиюшы жазықтьгқтьщ орны көрсетілмеиді жөне
белгіленбейді
А
18-сурет
Профиль тіліктің мысалы 18-суретге берілген. Іет ікйш шек қиюшы жазықтыққа қарағанда симметриялы емес. Сондықтан қиюшы жазықтықтың орны мен қарау бағытын
көрсету және тілікті белгілеу керек.
19-сүретге тетікбөлшектің басты көршісі мен көлбеу тіліп
кескінделген. Алдьщғы көріністегі үзік сызық кнюіпы жазықтықтың орнын, ал нүсқамалар проекциялау бағытан
көрсетеді. Бүл жағдайда қиюшы жазықтық фронталь
проекциялар жазықтығьша перпендикуляр және горизонталь
проекциялар жазықтығьш а көлбеу орналасқан.
20
20-сурет
19-сурет
Тетікбөлшекті түгел қиып жатпай, оның бізге керекті
бөлгінің ішкі қүрылысын көрсетуге мүмкіндік беретін тілікті
жергілікті тілік деңщ. Жергілікті тілік көріністе ирек сызықпен
оқшауланады (20-сурет).
Егер тетікбөлшек симметриялы болып симметриялы
фигураға проекцияланатын болса, сызбада көріністің
жартысын тіліктің жартысымен қосьш, біріктіріп сызуға
болады (21,а-сурет). Оңца көрініс пен тіліктің арасы үзілмелі
нүктелі жіңішке сызықпен бөлінген. Көріністің жартысында
көрінбейтін (үзілме) сызықтар кескінделмейді.
Егер сызбада тетікбөлшектің симметрия осі мен көрінетін
сызықтың проекциялары дөл келсе, яғни симметрия осі басқа
бір сызықтың проекциясымен бетгесетін болса, онда көріністің
жартысы мен оған сәйкес келетін тіліктің жартысын
біріктіруге болмайды. Бүл жағдайда көрініс пен тілік ирек
сызықпен бөлінеді. Егер симметрия осімен дәл келетін сызық
21-сурет
21
тссікте орналасқан болса, онда сызбада тілікпң жартысынан
үлкенірек бөлігі көрсетіледі (21,ә-сурет). Егер симметрия
осімен бірігетін сызық тетікбөлшектін сыртқы бетінде
орналасқан болса, ондд көріністін жартысынан үлкенірек оөліп
кескінделеді (21,6-сурет).
2.4. Күрделі тіліктер
Ішкі қүрылысы тек бір қиюшы жазықтықты пайдаланатын
тіліктерде анықталмайтын машиналар мен механизмдердін
бөлшектері жиі кездеседі. Мүндай жағдайларда бірнеше
қиюшы жазықтықтардың көмегімен алынған тіліктер
қолданылады.
.
Екі немесе одан да коп қиюшы жазықтықтардың комепмен
алынған тілік күрделі тілік деп аталады. Кдюшьі жазықтықтардың озара орналасуларына қарай күрделі тітік сатылы
тілік және сынық тілік болып екіге бөлінеді. Сатылы плікте
қиюшы жазықтықтар озара параллель болады, ал сынық
тілікте сшар доғал бүрыш жасап қиылысады.
Сатылы тілікті қажет ететін тетікболшектің мысалы 2.2.,асуретге алдыңғы және үстіңгі коршістерімен бершген. Тшікп
алу үшін берілген тетікбөлшекті ойша екі фронталь
жазықтықпен қию керек. Бүл екі жазықтықтын біреуі
цилиндр тәрізді тесікгің осі арқылы отеді, ал екіншісі осьтері
ортақ цилиндр тәрізді шүнқыр мен тесіктің осі арқылы өтш
бірінші ж азы қты ққа параллель орналасқан. Қиюшы
жазықтықтардың орны, қарапайым тіліктегідеи, үзік
сызықпен, ал қарау бағыты нүсқамалардың көмегшен
корсетіледі (22,ә-сурет). Қиюшы жазықтықтардан біреушен
екіншісіне отетін жерге белгі қайылады. Белгі тікбүрыш жасап
орналасқан, жуандығы үзік сызықтың жуандығындаи сыА-А
22-сурет
22
А-А
нық сызық екені 22, ә-сызбадан
көрініп іүр. Тілікте қиюшы
жазықтықтардың біреуінен
екіншісіне өткенде пайда болакескінделмеиді
ятни күрделі тілік карапаиым
тілік сияқты орындалады.
Сынық тілікге қиюшы жаі
зықтықтар доғал бүрыш жасап
қиылысады. Осындай қиюшы
жазықтықтардың біреуін,
23-сурет
олардың қиылысу сызығынан
айналдырып, екіншісімен беттестіреді
тық негізгі жазықтықтардың біреуіне параллель болса, онда
сынық тілік оған сәйкес көріністің орнына сызылады. 23суретте сынық тіліктің мысалы көрсетілген. Онда қиюшы
жазықтықтардың біреуі фронталь орналасқан, ал екіншісі
профиль проекциялар жазықтығына перпендикуляр
болғанмен, фронталь проекциялар жазықтығына көлбеу
орналасқан. Осы көлбеу қиюшы жазықтықты қиюшы
жазықтықтардың қиылысу сызығынан айналдырып екінші
қиюшы жазықтықпен беттестіреміз. Ойша нәрсенің қиюшы
жазықтықтардың оң жағындағы тік бөлігін алып тастаймыз
да, қалған бөлігін фронталь жазықтыққа бүрыштап
проекциялаймыз. Сонда сынық тілік шығады. Күрделі
тіліктің жоғарғы жағына міндетгі түрде А—А, Б—Б, немесе
В—В деп жазу керек.
2.5. Қималар
Кцма деп нәрсені бір немесе бірнеше жазықтықпен ойша
қиғанда қиюшы жазықтықта пайда болатын фигураның
кескінін айтады. Қимада нәрсенің қиюшы жазықтықта
жатқаны ғана кескінделеді. Қиманың негізгі кескінге қатысты
орналасуына қарай, оны қабаттасқан (бетгескен) қима және
оңашаланган (шығарылған) қима деп ажыратады. Қабатгасқан
қима нәрсе көрінісін шектейтін сызықтардың ішінде, онымен
беттестіріле сызылады. Қабатгасқан қиманы шектейтін сызық
жіңішке түтас болады (24, а және ө-суреттер). Оңашаланған
қима сызбада бос орынға сызылады, оны негізгі түтас жуан
сызықпен шектейді (25-сурет). Көбіне оңашаланған қима
қолданылады. Өйткені қабаттасқан қима нәрсе кескінін
түсінуді қиьшдатады, ал кейде қиманың өзін де түсіну
қолайсыз болады. Қиюшы жазықтықтың орны тіліктегі
сияқты үзік сызықпен анықталады, бас өріптермен белгіле23
а)
24-сурет
неді және қимаға қарау бағыты нұсқамалармен көрсетіледі.
Қиманың жоғарғы жағына қиюшы жазықтықтың әршпк
белгісі сызықша арқылы жазылады (25-суреттегі А-А және
Б—Б қималар).
Егер қабатгасқан қима симметриялы бсшса, онда қиюшы
жазықтың орны көрсетілмейді және қиманың жоғарғы жағына
ешқандай белгі қойылмайды (24,а-сурет). Бүл жағдайда осьтік
сызық қима сызығы болып табылады. Егер тетікбөлшек
(қима) симметриялы болмаса, онда нүсқамалары бар үзік
сызық жүргізіледі, бірақ өріптермен белгіленбейді (24, ө-сурет).
Сызба ықшам болу үшін оңашаланған қиманы көрініс
бөліктерінің аралығындағы бос орынға орналастыруға боладаі
(24,5 және 24,в-суреттер). Нәрсенің шартты түрдегі үзішсі
жіңішке ирек сызықпен көрсетілетіні белгілі. Егер тетікА -А
25-сурет
24
й -Ь
м т
4 -4
Тсяік
А-А
Қима
26-сурет
бөлшек (қима) симметриялы болса, қима сызығы жүргізілмейді (24,5-сурет), ал қима фигурасы симметриялы болмаса,
үзік сызық жүргізіп, қимаға қарау бағыты нүсқамалармен
көрсетіледі, бірақ әріптермен белгіленбейді (24,в-сурет).
Оңашаланған қиманы қима сызьпъшьщ созындысына,
негізгі корініспен проекциялық байланыста орналастыруға
болады (25-суреттегі белгіленбеген қима). Еғер қима фиғурасы
осы сызыкқа қарағанда симметриялы болса, онда қиюшы
жазықтықтың орны көрсетілмейді және қиманың жоғарғы
жағьша ешқаңдай белгі қойылмайды. Әдетге, қима фиғурасы
өзіне сәйкес көрініс қандай масштабта сызылса, ол да сондай
масштабта сызылады. Бірақ керек болған жағдайда қиманы
басқа масштабта сызуға болады. Бүл жағдайда қима
белгілерінің төменгі жағына оның масштабы көрсетіледі (25суреттегі қима Б—Б). Еғер қиюшы жазықтық тесікті немесе
шүңқырды шектейтін айналу бетінің осі арқылы өтсе, онда
тесіктің немесе шүңқырдың контуры толық көрсетілетінін
де ескерте кетелік.
Тілік пен қиманы шатыстырмау керек. Олардьщ арасьшдағы айырмашылықты жақсы түсініп алған дүрыс. Қиманы
салғанда тек қиюшы жазықгықгын іікелей өзінде жаткан фшура
ғана кескіңделетінін білесіңдер. Ал, тілікті салғанда кима
фигурасьша қиюшы жазықтықтьщ ар жағыңда жатқандарды
да қосу керек. 26-суретген осы екі шарпы кескіннің (тілік пен
қиманьщ) арасындағы айырмашылық анық көрініп түр.
2.6. Шығарылған элемент. Кейбір ыкшамдаулар мен
шаргтылықтар.
Тетікбөлшектің кейбір кішкентай бөлікгерінің пішіндерін
сызбада анық көрсетіп, өлшемдерін түсіруге мүмкіндік
болмаған жағдайда шығарылған элемент қолданьшады.
25
27-сурет
Шыгарылган элемент деп нәрсе бөлігінің әдетте үлкейтілген
масиггабта орындалған және негізгі кескінде жоқ егжейтегжейлері көрсетілген кескінін айтады. Шығарылған
элементті қолданғанда тиісті жерді жіңішке түйық (шеңбер
немесе сопақша сияқты) сызықпен қоршайды және оны
шығарма-сызықтың сәкісіне жазьшатын үлкен әріппен
белгілейді (27-сурет). Шығарылған элементтің жоғары жағына
осы әріп жазылып, кескіннің масштабы көрсетіледі.
Егер көрініс, тілік немесе қима симметриялы фигура болса,
онда кескіннің жартысьш немесе жартысынан сәл үлкенін
(сызбада симметрия осі мен басқа бір сызық бірпіп кескінделетін болғанда) сызуға болады. Сондай-ақ, біркелкі орналасқан бірдей элементгердің (шыбықтардың, тістердің, т.б.)
біреуін немесе екеуін толық сызуға, ал қалғандарын ықшамдап
немесе шартгы түрде көрсетуге
болады. Осындай бірдей элементгерден түратын тетікбөлшектің бір бөлігін кескіндеп,
элементгердің саны мен орналасуын көрсетуге де болады.
Қиюшы жазықтық үзын
жағымен бағытгас болған жағдайда қатгылық қыры сияқты
жүқа қабырғалар кесілгенмен
шартты түрде сызықталмайды
(28-сурет).
Тегершіктердің, серіппелердің, тісті доңғалақтардың,
бүрандалы тетікбөлшектердің
және т.б. сызбаларын салудағы
ықшамдаулар мен шарттылықтар туралы келесі тарауларда
28-сурет
баяндалады.
26
I
I■
\
2.7. Аксонометрия
■
I
“Аксонометрия” грек сөзі, оны қазақшаға аударғанда
I “осьтер бойынша өлшеу” деген мағына береді. Сондықтан
I нәрсенің аксонометриясын түрғызу үшін О нүктесінде
I қиылысатын, бір жазықтықта жататын аксонометриялық
13
I осьтер деп аталатьш х7, / , г' түзулерін жүргізіп, осы
| түзулердің бағытындағы өлшем бірліктерін тағайындауымыз
| керек. Аксонометриялық осьтердің бағытын және өлшем
| бірліктерін қалауымызша тағайындауға болатыны далелденген.
Аксонометрия ақьірсыз көп. Олардың ішінен тікбүрышты
изометрия деп аталатыньга қарастыралық. “Изометрия” да
грек сөзі, қазақшаға аударғанда “бірдей өлшем” деген мағына
| береді. Олай болса аксонометриялық осьтер бағытьгадағы
өлшем біріктері өзара тең болулары керек. Тікбүрьппты
1 изометрияда аксонометриялық осьтер өзара 120°-қа тең бүрыш
1 жасап орналасады. Нүктенің тікбүрышты декарттық коор[ динаталары бойынша аксонометриясын салуға болады.
[ М(4,2,5) нүктесінің тікбүрышты изометриясын салуды
I көрсетелік. Жақша ішіндегі бірінші сан нүктенің абсциссасы,
I екінші сан — ординатасы және үшінші сан — аппликатасы
I деп аталатыны белгілі. Аксонометриялық осьтерді жүргізіп,
өлшем бірліктерін таңдап алалық (29-сурет). О' нүктесінен
| бастап х ' осіне 4 кесінді салып М'х нүктесін аламыз. М'х
нүктесі арқылы у ' осіне параллель түзу жүргізіледі де, оған
2 кесіңді салып, М'2 нүктесін табамыз. Енді М' нүктесі
арқылы і ' түзуіне параллель түзу жүргізіп, оған 5 кесінді
салсақ М' нүктесі алынады. М' нүктесі М нүктесінің
аксонометриясы деп аталады.
29-сурет
30-сурет
Сызба жазықтығына перпендикуляр жазықтықтағы
шеңбердің аксонометриясы (тікбүрышты изометриясы)
үзындығы осы шеңбердің диаметріне тең кесшді болады.
Сызба салынатын жазықтыққа параллель жазыктықтағы
шеңбердің аксонометриясы осы шеңберге тең шеңбер болады.
Ал жалпы жяғдайда шеңбер тікбүрыпггы изометрияда эллипс
деп аталатын қисыққа кескінделеді. Эллипстің орнына
түйіндескен шеңбер доғаларьшан түратьш сопақша сызылады.
Оху жазықтығында немесе оған параллель жазықтықта
орналасқан шеңбердің тікбүрышты изометриясы болатьш
сопақшаны салуды қарастыралық.^ Шеңбер центрінің
аксономтериясын координаталары бойьпшіа тауып аламыз.
Осы табылған центр О' нүкгесі екен делік (30-сурет). О'
нүктесі арқылы аксонометриялық осьтерді, яғни х ', у 'және
I ' түзулерін жүргіземіз. Берілген шеңбердің радиусы ө болсын.
Шеңбердің осьтерге параллель диаметрлері бүрмаланбай
кескінделеді. Сондықтан х ' осіне ортасы О' нүкгесі болатын
А'В' кесіңдісін, ал у ’ осіне - С 'Б ' кесіндісін салсақ, табылған
А' В', С' және Б ' нүкгелері шеңбердің проекциясына тиісті
екені айқын. |А'В'|=|С'0'|=2К. А' және В' нүктелері арқылы
у ' түзуіне, С' және В ' нүктелері арқылы х ' түзуіне параллель
түзулер жүргізіп ЕМҒТ4 төртбүрышып шығарып аламыз.
Төртбүрыш ЕМҒИ — ромб. Ромбының диагоналі МЫ
аппликаталар осімен бағыттас, ал оньщ диагональдары өзара
перпеңдикуляр болатыны белгілі. М нүктесін А' нүктесімен,
N нүктесін В' нүкгесімен қосатын түзулер ромбьшың үлкен
диагоналі ЕҒ түзуімен К және һ нүктелерінде қиылысады.
Табылған К, һ, М және N нүктелері сопақшаны қүрайтын
доғалардың центрлерін анықтайды. Центрі М нүктесшде
болатын шеңбердің доғасымен А' және О' нүктелерін, центрі
N нүкгесіңде болатын доғамен В' және С' нүкгелерін қосамыз.
Одан кейін центрі К нүкгесінде болатын шеңбердің доғасымен
А' жөне С' нүкгелерін, центрі һ нүктесінде болатын доғамен
В' жөне ЕУнүкгелерін қосамыз. Соңда ромбға іштей сызылған,
төрг доғадан түратын түйықталған сызық (сопақша) шығады.
Ол Оху жазықтығында жатқан немесе Оху жазықтығына
параллель болатьш шеңбердің тікбүрышты изометриядағы
кескіні болып табылады.
Охт, жазықтығына тиісті немесе оған параллель болатын
шеңбердің аксонометриясы үлкен диагоналі ^'осіне перпендикуляр болатын ромбыға (31,а-суреттегі 2 ромб), ал Оуі
жазықтығьша тиісті немесе оған параллель болатын шеңбердің
аксонометриясы үлкен диагоналі х ’ осіне перпендикуляр
болатын ромбыға (31,о-суреттегі 3 ромб) шггей сызылған
сопақша болады.
28
31-сурет
Мысалы. 32,а-суретте фронталь және горизонталь проекцияларымен берілген дененің аксонометриясын (тікбүрышты
изометриясьга) салу керек.
32-сурет
Алдымен берілген дененің сызбасьш оқып, оның пішініне
түсініп алу керек. Бүл мысалда дене тік параллелепипед пен
оның үстіңгі жагьгаа қайылган цилиндрден түрады және
олардьщ цилиндрмен осьтес өткерме дөңгелек тесігі бар.
Берілген денені тікбүрьпиты декартгық координаталар жүйесімен байланыстырамыз. Цшшндрлердің ортақ осін аппликаталар осі деп, ал бас нүктені осы осьтің параллелепипедтің
төменгі жагымен қиьшысу нүктесінде орналасқан деп
қарастыралық. 32,о-суретте декарттық коордйнаталар
осьтерінің фронталь жөне горизонгаль проекциялары белгіленген. Аппликталар осін вертикаль орналастырып, аксонометриялық осьтерді жүргіземіз (32,ә-сурет). Цилиндрлердің
жоғаргы табандарын кескіндейтін эллипстердің ценірі т! осіне
29
дененің биіктігіне тең кесінді салу арқылы табылады. Шеңберлердің радиустарын т! осінен бастап х' және / осьтеріне
өлшеп салып, бірінің ішіне екіншісі орналасқан екі ромб
түрғызылады. Осы екі ромбының үлкеніне тең ромбыны
параллелепипедтің қальшдығына тең биіктікте, ал олардың
кішісіне тең ромбыны хОу жазықтығында сызамыз. ҒомЬыларға іштей сопақшалар сызамыз және оларға ортақ жанамалар
жүргіземіз. Параллелепипед жақтарының кескіндері болатын,
қабырғалары х', / және г' осьтеріне параллель, ал үзындықтары оның сәйкес қырларына тең параллелограмдарды
түрғызамыз (32,ә-сурет).
.
Аксонометрия да тілік беріледі. Ол үшін денені координаталар жазықтытарымен (немесе оларға параллель жазықтықтарымен) қиып, оның 1/4 бөлігін ойша алып тастаиды.
Координаталар жазықтарындағы фигураларды сызықтап
көрсетеді. Тікбүрышты изометриядағы сызықтау сызықғіяғкттмн аныктаү үшін аксонометриялық осьтерге
кесіндше р салып, А'В'С' үшбүрышын анықтаиды
(31 ә-сурет). |0'А'|=|0'В'|= |0'С'|. Сонда Оху жазыктьіғындағы
фигура А'В'-қа, Оуі жазықтығындағы фигура В'С'-қа жөне
Охі жазықтығындағы фигура А'С'-қа параллель бшіатын
түзулермен сызықталады. Аксонометрияда көрінбеитін
сызықтар кескінделмейді. Басы артық көмекші сызықтар
өшіріледі. 32,а-суретте фронталь және горизонталь проекцияларымен берілген дененің тікбүрышты изометриясы
32,5-суретте кәрсетілген.
Жатгьиулар
1 Шаршы АВСО-ньщ үш тебесінщ проекдиялары А', В' жөне С беріген
(33,а-сурет). Шаршының төртінші төбесі Э нүктесінің проекциясы
Б' нүкгесін тауып, салуды аяқтау керек.
2. ЕҒ кесіндісінін проекциясы ЕЫҒТЧ кесіндісі берілген (33,ө-сурет). Ьһ
кесіндісін 2:3 қатынасында бөлетін N нүктесінің проекциясы N
нүктесін табу керек.
’^
3. КҺМ үшбүрышы (33,6-сурет) медианаларының проекцияларын салу
керек.
. .
.
- СЖ І
4. 34-суретте алдынан және үстінен қарағандағы көріністершен оерілген
үш дененің сол жақ көріністерін салу керек.
33-сурет
а)
ә)
34-сурет
5. 35, д-суретте берілген дененің горизонталь проекциясын горизонталь
тілікпен алмастыру және сол жақ көрінісін салу керек.
6. 35, ә-суретте берілген дененің алдыңгы көрінісін фронталь тілікпен
алмастыру және сол жақ көрінісін салу керек.
35-сурет
7. 36, о-суретге берілген дененің алдыңгы көрінісін сатылы тілікпен, ал
36, ^-суретте берілген дененің алдыңғы көрінісін сынық тілікпен
алмастырып еызу керек.
-V
~
. А ’;д 'л
-------------------------- 1---------------------------- 1—
Г
—
1 ----------------------------
»
I
—
Й '
1
1
ц
й і- г
1
1
. 1 ___________ _________ і ----------------------------------------и
1
---------------------------
а)
ө)
36-сурет
31
37-сурет
8. 37-суретте берілген дененің алдыңғы көрінісін жөне көрсетілген
қималарын салу керек (сол жақ көріністі сызудың қажеті жоқ).
9. 34-суретте берілген денелердің аксонометриялық проекцияларын
тұрғызу керек.
Й
10. 35-суретге берілген денелердің тікбүрьпшы изометрияларын сальш,
аксонометрияда тілік беру керек.
3-тарау. БҮИЫМДАР ЖӘНЕ КЕИБІР ТИПТІК
ТЕТІКБӨЛШЕКТЕР
3.1. Бұйымдардын түрлері және конструкторлық қүжаттар
Зауыттар мен фабрикаларда алуан түрлі машиналар,
механизмдер және олардың бөлшектері, күнделікті омірде
пайдаланып жүрген заттар, материалдар жасальш шығарылады. Осындай өндірісте жасалуға тиісті нәрселерді немесе
нөрселер тобын буйымдар деп атайды.
Бүйымдарды, олардың атқаратын міндеттеріне қарай,
негізгі ондіріс бүйымдары жөне көмекші ондіріс бүйымдары
деп екі топқа бөледі.
Негізгі өндіріс бүйымдарына өнеркөсіп орындарында
жасалатын жөне таратуға (сатуға) арналған нәрселер жатады.
Мысалы, Павлодардағы трактор зауытьшың негізгі өндіріс
бүйымы —трактор болса, Алматыдағы машина жасау зауытының негізгі өндіріс бүйымы —темір жонатын белдектер мен
автоматтар.
Көмекші өндіріс бүйымдарына өнеркөсіп орьшдарының
оз қажетіне керекті және негізгі бүйымдарды жасауда қолданылатын нәрселер жатады. Мысалы, штамптар, шаблоңдар,
олшеуіш аспаптар жөне т.б. осы мекемеде жасалған заттар.
Бүйымдарды негізінен торт түрғе боледі. Олар: тетікболшектер, қүрастьфылған бүйымдар, жинақтар және кешендер.
Тетікбөлшектер деп біртекті материалдан қүрастыру
операциясьшсыз жасалған бүйымдарды айтады. Мысалы, иінді
білік, ось, бүрандама (болт) жоне т.б.
Тетікболшектің белгілі бір мақсат үшін істелғен боліктерін
оның элементтері дейді. Мысалы, қиықжиек (фаска), қабырға,
кертік, белдеме жөне т.б.
Қурастырылган буйымдар деп қүрамына енетін боліктері
оларды жасайтьш ондіріс орньщда қүрастыру операциясымен
біріктірілген жөне белгілі бір қажетке жарайтын бүйымдарды
айтады. Қүрастырылған бүйымның мысалы ретінде
өздеріңізге белгілі шеңбер сызу үшін қолданылатын аспапты
келтіруге болады. Шеңберсызар бірнеше тетікболшекті
біріктіру нөтижесінде альшады жөне оның қарыңдаш озекшесі
орнатылатын сирағын жеке қүрастырылған бүйым деп
қарастыруға болады. Осы сирақты шеңберсызардың болігімен
бүрама (винт) жөне сомын (гайка) арқылы біріктіреді.
Комплект (жинақ) деп көмекші ортақ міндеттерді
атқаратын бүйымдар жиынтыгын айтады. Оның мысалына
даяршаны (гоговальняны) немесе автомашинаны пайдалануда
керекті қүрал-саймандар комплектісін атауга болады.
33
Комплект тетікбөлшектерден, құрастырылған бүйымдардан
және шағын комплектілерден түрады. Комплектінің өзі
күрделірек қүрастырылған бүйым қүрамьша еніп кететін
жағдайлар да кездеседі.
Комплекс (кешен) — өзара байланысы бар қызметтерді
орындауға керекті әр түрлі бүйымдардың жиынтығы. Мысалға
сызба салуға керекті бүйымдар комплексін алайық. Оның
қүрамына қағаз, сызба тақта, даярша, қарындаш, сызғыш,
өшіргіш және басқа бүйымдар енеді. Сондай-ақ ас пісіретін
бөлмедегі қүралдар мен үй жиһаздары комплексін қарастырындар. Демек, компдекс кішірек комплексген, комплекплерден, қүрастырылған бүйымдардан және тетікбөлшектерден
түратынын байқаймыз.
Сызу курсында тетікбөлшектер және қүрастырылған
бүйымдар (күрделі емес) қарастырылады. Тетікбөлшек және
қүрастырьшған бүйым жасау, бақылау, қабылдап алу,
пайдалану үшін керекті конструкторлық қүжатгар туралы
мағлүмат бере кетейік.
Конструкторлық қүжаттарды мазмүнына қарай графикалық
және мәтіндік щжаттар деп екі топқа бөледі. Әуелі
графикалық қүжатгарға тоқталайьпс,.
Конструкторлық қүжаттарды дайындау кезендеріне
байланысты жобалау және жумыс қужаттары деп ажыратылады. Жобалау қүжаттарына техникалық үсыныстар,
эскиздер, техникалық жобалар, ал жүмыс қүжаттарына
тетікбөлшек сызбалары, қүрастыру сызбалары және т.б.
жатады. Конструкторлық қүжаттарды орындау тәсілдеріне
және пайдалану жолдарьша қарай түпнүсқалар (оригиналдар)
жөне көшірмелер деп ажыратады.
38-сурет
34
Оригиналдар деп олардың түпнүсқасын жасауға арналған
қүжаттарды айтады. Мысалы, тьпыз қағазға салынған сызба.
Тупнүсқага тиісгі қодцары (конструктордың, тексерушінің,
бекітушінің жөне т.б.) қойылған жөне көшірмесін бірнеше
рет қайталап түсіріп алуга жарайтын қүжаттар жатады.
Мысалы, калькаға (жылтыр қағазға) орындалған сызбалар.
Көшірме —түпнүсқамен барабарльпъш қамгамасыз ететін
әдіспен орындалған, ондірісте тікелей бүйым жасау, тексеру
және оңдеу кезінде қолданылатын қүжат. Мысалы, түпнүсқаның фотосуреті, сызбаның синькасы (сәуле сезгіш қағаздардың комегімен түтшүсқадан кошіріп алынған сызба).
Жаттығулар
1. Бүйым деп нені айтады және оны қандай топтарға бөледі?
2. Тетікбөлшекке және қүрастырылған бүйымға анықтама беріңдер, мысал
келтіріңдер.
3. Комплект және комплекс деп қандай бүйымдарды айтады? 38-суретте
берілген үлгіні негізге алып, комплекс пен комплекстінің қүрамын
сүлба түріңде көрсет.
4. Қандай сызбаларды оригинал, түпнүска немесе кошірме деп атайды?
Оригиналды түпнүсқа ретінде пайдалануға бола ма?
3.2. Біліктер мен осьтер
Тегершік пен тісті доңғалақтарды қондыруға арналған
цилинтр тәрізді жүмыр тетікболшектер коп қолданылады.
Егер осындай тетікболшек тегершікпен немесе тісті
доңғалақпен бірге айналатын болса, яғни айналдырушы
моментті бір тетікбөлшектен екіншісіне беретін болса, онда
оны білік деп атайды. Ал ось деп айналып түратын тетікболшекгерді үстап қана түратын, бірақ олармен бірғе айналмайтын (айналдырушы момент бермейтін) тетікболшектерді
айтады.
Кобіне білікке әсер ететін күпггер оның үзына бойьгаа
біркелкі әсер етпейді. Сондықтан оның беріктілігі түрақты
болуы үшін біліктің диаметрлерін әр түрлі етіп жасайды (39сурет). Оның негізгі элементтері: 1 —қиықжиек; 2 —цапфа;
3 — кертік; 4 — белдеме; 5 — кілтекке (шпонкаға) арналған
ойық (паз); 6 — центрлік тесік; 7 — галтель.
Қиықжиек (фаска) деп тетікболшектерді қүрастыруды
жеңілдету үшін жасалатын қиық конус тәрізді бетпен
шектелген және өдейі оңделетін тетікболшек элементін айтады.
Қиықжиектер бүрандамаларда, үстастырмаларда
(шпилькаларда) және оларға арналған тесіктерде де кездеседі.
35
т
39-сурет
-Ж
I
Қиықжиек екі өлшеммен анықталады: биіктіп және бүрышы.
Егер қиықжиек 45° бүрышпен жасалған болса, оның I
өлшемдерін сх45° деп көрсетеді, мүндағы с қиықжиектің
биікгігі.
.
| I
Білікті өндеу кезінде тасқайрақ доңғалағының шығуын
қамтамасыз ету үшін кертіктер мен галтель жасалады. Гатгель
шеңбер доғасымен бір жазықгықта жататьш, бірақ шеңберден
тыс орналасқан түзуден айналғанда пайда болатьш бетпен I
шекгеледі. Осындай бетгерді тор деп атайды. Мүндай бетгерді
күндедікті өмірде жиі кездестіреміз. Мысалы, машина
доңғалағының камерасын алып, оны ауамен толтырсақ, тор і
беті шығады. Тор түзу сызықпен төрт нүктеде қиылысады.
Сондықтан оны төртінші ретгі бет деп те айтуға болады.
Галтель тор бетінщ тек бір бөлігімен ғана шектелген. Керпктщ
пішіні күрделірек. Ол үш түрлі бетген түрады: қиық конус,
цилиндр және тор. Центрлік тесік білікті белдекте бекіту
үшін керек. Оның геометриялық пішіні де үш түрлі беттен
түрады: конус, цилиндр жөне қиық конус. Бүл аталған
элементтер тетікбөлшектерді жасауды және оларды қүрастыруды жеңілдету үшін керек. Олар технологиялық процестермен байланысты болғандықтан, технологиялық элементтер
депаталады.
.
. .
Біліктер мен осьтердің тірекке тірелетш бөлігш цапфа деп
атайды. Олардың ортащылары мойынша (шейка), ал шетюлері
шип деп аталады. Тегершіктер мен тісті доңғалақтар ығысып
кетпеулері үшш қалдырылатын белдемелер және кштектерді
орналастыратын ойықтар да білік пен осьтерге тән элементтер.
36
Осы аталған элементтер: цапфа, белдеме жөне кілтекке
арналғак ойық, білікті қүрастырылатын бүйымның басқа
тетікбөлшектерімен біріктіру үшін керек. Сондықтан олардың
өлшемдері, піш індері мен орналасулары сәйкес
тетікбөлшектермен үйлестіріле отырып анықталады жөне
есептеледі. Бүл арада бүйымның атқаратын жүмысы, оның
конструкциясы ескеріледі. Тетікбөлшектің осындай елшемдері
мен пішіндері әр түрлі есептеу нәтижесінде табьшатын
элементтерін конструктивтік элементтер деп атайды.
Кейде бір элемент конструктивтік те және технологиялық
та міндеттерді атқаруы мүмкін.
Білікгің түрлері коп. Мысалы, іштен жанатын қозғалтқыштарда кездесетін иінді білікті жақсы білесіңцер. Иінді
білік жылжымалы қозғалысты айналмалы қозғалысқа
түрлендіруде аса маңызды тетікболшек болып есептеледі.
Тетікбөлшекгерді типтік, үйлестірілғен және оригинал деп
үш топқа бөледі. Типтік тетікбтшектерге олардың пішіндері,
өлшемдері мемлекеттік стандарттар бойынша анықталған,
өндірісте кең тараған тетікболшектерді жатқызады. Мысалы:
бүрандалар, бүрамалар, сомындар, үстастырмалар, тісті
доңғалақтар, қүбырлар, рельстер және т.б. Үйлестірілген
тетікбшшек деп басқа машиналарда бүрыннан қолданылып
келе жатқан, бірақ біздер қарастырып отырған машинада
бүрын пайдаланылмаған тетікбөлшекті айтады. Осы машина
үшін әдейі жасалған және озіне үқсас болшектер бүрын
болмаған тетікбөлшекті оригинал тетікбөлшек дейді.
Сызу пәнінде тек қана типтік тетікбелшектердің сызбалары
қарасгырьшады.
Жаттығулар
1. Біліктің осьтен айырмашьыығы қандай? 39-суреттегі кескіндіні түсіңцір.
Басты көріністі, шығарылған қималар мен элементгі көрсет.
2. Тетікбелшектің конструктивтік элементгері деп оның қандай элементтерін айтады? Біліктің конструктивтік элементтерін көрсет.
3. Тетікбөлшектің технологиялық элементтері деп оның қандай элементтерін айтады? Біліктің технологиялық элементтерін көрсет.
4. Тор деп қандай бетті айтады және тор қалай жасалады? Торды неліктен
төртінші ретгі бетке жатқызады?
5. Иінді білік қаңдай машинада және не үшін қолданьілады?
6. Тетікбөлшектерді қандай негізгі үш топқа бөледі және сызу пәнінде
қандай тетікбөлшектер қарастырылады?
37
3.3. Тегершіктер, серіппелер
Техникада тегершіктердің атқаратын жүмыстарына
байланысты екі жағдай кездеседі.
йЩ
1-жағдай. Тегершік (маховик) — маш ина білігіне
қондырылатын, массасы есептелген мөлшердегі ауыр
тетікбөлшек. Оның атқаратын қызметі — механизмдердің
қозғалысын бірқалыпты қозғалысқа жақындатып реттеу.
Машинаньщ жылдамдығы артьш кетсе, тегершік оған кедергі
жасайды. Бүл жағдайда ол кинетикалық энергияны жинактап,
механикалық энергияның аккумуляторы рөлін атқарады. Ал
машинаньщ жылдамдығы кемісе, тегершік қозғалтқьпптьщ
қуатын күш ейтпей-ақ өзі жинаған энергия есебінен
жылдамдықты кемітпейді, түрақты етіп үстайды. Тегершіктердің пішініне физикалық талаптар қойылмайды. Ол қүрсау
(1) деп аталатын ауыр дискіден, шыбықтардан (2) және
күпшектен (3) түрады (40-сурет). Күпшектің ортасында,
сырты цилиндр жөне қиық конус беттерімен шектелген оське
арналған тесігі (қуысы) болады. Ал күпшек тесігінде кілтекке
арналған ойық бар. Тегершіктің пішінін түсіну үшін оны
сызбада екі кескінде корсету жеткілікті. Басты кескін оның
осі арқылы өтетін фронталь жазықтықпен тілу арқьшы
алынған. Тілікте шыбықтар кесілгенімен сызықталмаған,
осыған назар аударыңдар. Сол жақ көрініс қосымша
түсініктеме беруді керек етпейді. Шыбықтардың көлденең
қимасын түсіну үшін шығарылған А — А қимасы сызылған.
Тегершікке сыртқы пішіні жағынан үқсас тетікбөлшек
1
40-сурет
38
кайысты берілісте
5
шыбың
кездесетін шкив.
Бірақ шкивтің аткаратын жүмысы
мүлдем басқа бодш
ғандықтан, оның
салмағы тегершіктен
бірнеше есе аз
болады.
2-жағдай. Тегершік деп аталатьш
тетікбөлшектер ма41-сурет
шиналардың басқару
жүйелерінде кездеседі. Мысалы, су қүбырларьшдағы шүмекті ашып-жабу
үшін қолданылатын бөлшек. Осындай тегершіктің салмағы
мүмкіндігінше аз болғаны дүрыс. Сондықтан оларды
пластмассадан жасауға болады, ал 1-жағдайда қолданьшатьш
тегершік көбіне шойыннан жасалады. Кран тегершігінің
қүрсауы жүмыр, тор тәріздес больш келеді, ал оньщ шыбықтарыньщ көлденең қималары да жүмыр болады.
Тегершік симметриялы тетікбөлшектер қатарьша жатады
және оньщ бірдей элементгері (шыбықтары) біркелкі орналасқан. Осындай жағдайда сызба салуды оңайлату үшін тетікбөлшектердің бірдей элементгерінің тек біреуін сызады да,
олардың санын көрсетеді (41-сурет).
Серіппе деп аталатьш тетікбөлшекті көріп жүрсіндер. Ең
қарапайым серіппе деп резеңкені айтуға болады: оны қыссақ
сығылады, ал босатсақ, бастапқы қалпын сақтайды. Резеңке
баудың бір үшынан мықтап үстап түрып, екінші үшынан
тартсақ, ол —созылады, босатып жіберсек, қатты серпіп,
қолды ауыртуы да мүмкін. Ендеше, серіппе атқаратын
жүмысына қарай, екі түрлі болады: сьпылу серіппесі және
керілу серіппесі. Сыртқы пішініне қарай серіппе цилиндр,
конус және шиыршық (спираль) тәріздес болуы мүмкін.
Шиыршық тәріздес серіппені сағат механизмдерінде
қолданады. Көлденең қималарына қарай серіппелер шаршы,
тіктөртбүрыш жөне дөңгелек қималы болып келеді.
Машиналарда цилиндр тәріздес дөңгелек қималы болаттан
істелген серіппе көп кездеседі.
Сығылу (42, а-сурет) жөне керілу (42, ө-сурет)
серіппелерінің сызбалары келтірілген. Олар бос күйінде,
сыртқы әрекет ескерілмей кескінделеді. Проекциялағанда
геометриялық зандьшықтар сақталса, серіппелердің көріністері
синусоидалар деп аталатын қисық болады. Сызба салуды
39
оңайлату үшін қисықтарды түзу кесінділермен алмастырады.
Алдымен горизонталь
ось сы зы ғы , одан
кейін оған параллель
бірдей қашықтықта
орналасқан екі үзілме
нүктелі сы зы қтар
жүргізіледі. Олардың
арасы серіппе диаметрінен (0 19 және
022) оны жасайтын
сы мны ң диаметрін
(0 2,5 жөне 0 3) шегергенде қалатын қалФН
дықтың жартысына
тең. Егер серіппенің
орам саны төрттен
арты
қ
болса,
онда
42-сурет
сызбада оның әрбір
үшының тек екі орамын ғана көрсетеді. Қалған орамдар
көрсетілмейді. Сығылу серіппелершің шепа орамг
доғасының 3/4 бөлігіне дейін қиылып, жаншылады да, серіппе
осіне перпендикуляр орналасқан тіректік бет пайда болады.
Керілу серіппелерінің үштарында ілмекшелері бар. Көрші
орамдардың арақапшқтығын серіппенің қадамы деп атайды.
42-суреттегі сығылу серіппесінің қадамы — 8 мм. Сығылу
және керілу серіппелерінің айырмашылығы, сығылу
серіппелерінің орамдары арасында саңылау қалдырылса, керілу
серіппелерінің орамдары біріне-бірі қысылып жасалады.
Керілу серіппелерінің қадамы серіппе жасауда пайдаланылған
сымның диаметріне тең. Сызбада серіппелердің үзыңдықтары
және басқа да өлшемдері көрсетілген. Олардан басқа орам
саны, серіппе жасауға керек сымньщ үзындығы мен маркасы,
орамдардьщ оралу бағьпы және сынау нәтижелерін көрсететін
диаграммалар белгілі болуы керек.
Сызбадағы өлшемдері 2 мм-ден кем сымдардан жасалған
серіппелердің кескінін жуанырақ бір сызықпен жүргізіп
көрсетуге болады, ал кейде басты көрініс үшін серіппенің
бойлық тілігін сызу тиімді болуы мүмкін.
Жаттығулар
1. Тегершік деп аталатын тетікбөлшектің басты элементтерін ата.
Қүрсаудың, шыбықтардың пішіндері қандай болуы мүмкін?
40
2. Тегершік сызбасында кездесетін ерекшеліктер мен шартгы кескіндерді
атап көрсет. Көрініс, тілік және қима деп аталатын кескіндерді тап.
3. 41-суреттегі тегершікті дәптеріңе көшіріп сал. Онда сызбаны
ыкшамдамай тегершіктің 5 шыбығын түгел көрсетіп сыз.
4. Серіппе пішіндеріне қарай және атқаратын қызметтеріне қарай қандай
түрлерге бөлінеді?
5. Дәптеріңе 42-сзфетгегі сепіппелерді екі есе үлкейтіп сызып, өлшемдерін
түсір. С еріппенің үзындығы, диаметрі және қадамы туралы
түсінгеніңді дөптеріңе жаз.
6. Автомобильдің рессорын серіппе деп айтуға бола ма? Егер рессорды
серіппе дейтін болсақ, онда ол сығылып жүмыс атқара ма, әлде керіліп
жүмыс атқара ма? Рессордың сызбасын сал.
3.3. Тісті донғалактар
Қозғалыстьщ қозғалтқыштан жүмыс істейтін машиналарға
қалай берілетінін күнделікті өмірде көріп жүрсіңдер.
Қозғалысты бір механизмнен екінші механизмге жеткізу үшін
керекті тетікбөлшектердің жиынын беріліс деп атайды.
Механикалық берілістердің түрлері: қайысты, шынжырлы,
үйкелісті және тісті берілістер. Тісті берілістер машиналарда
ете көп кездеседі. Мысалы, әрбір металл жонатын белдекте
қырықтан астам, ал әрбір автомобильде жиырмаға жуық тісті
берілістер қолданылады. Тісті берілістердің басты типтерін
атайық.
Еғер айналмалы қозғалысты жетекші біліктен оған
параллель жетектегі білікке беру керек болса, цилиндрлік тісті
беріліс қолданылады (43-сурет). Тісті беріліс жетектеуші жөне
жетектелуші біліктерғе қондырылған екі доңғалақтан түрады.
Бүл тісті доңғалақтар өзара сыртгай (43,а-сурет) немесе іштей
(43,0-сурет) ілінісулері керек. Тісті доңғалақтардың қозғалыс бағыттары іпггей іліністе бағыттас, ал сырттай іліністе
қарама-қарсы болады. Егер тісті доңғалақтардың гістерінің
а)
в)
43-сурет
41
саны бірдей болса
(4 3 ,а-су р ет), онда
жетектеуші және жетектелуші білікгер бірдеи жылдамдықпен
айналады. Ал тістер
саны әр түрлі ілініскен
доңғалақтардың жылдамдықтары, олардың
тістерінің санына кері
пропорционал болады.
Д иам етрі
ш ағын,
44-сурет
тістері түзу жетектеуші
доңғалақты тістегеріш (шестерня) деп атайды. Тістер
доңғалақтың осіне параллель немесе белгілі бір бүрьші жасап
орналасуы мүмкін. Осыған орай тік тісті және қиғаш тісті
цилиндрлік доңғалақтар болады.
Жетектеуші және жетекгелуші білікгердің осьтері қиылысатьш болса, айналмалы қозғалысты олардың біріншісінен
екіншісіне жеткізу үшін конустық тісті беріліс қолданылады
(44-сурет). Мүндағы тісті доңғалақтардың сыртқы бетгері
қиық конус тәрізді болып келеді. Олардың тістерінің орналасуларьша қараи тік тісті және қиғаш тісті конустық доңғалақтар кездеседі. Сендер конустық тісті берілісті автомашинаның қардан білігінен қозғалысты артқы доңғалактарға
беретін дифференциал деп аталатьш механизмнен көрулеріңе
болады.
Біліктердің осьтері параллель болмауы және қиылыспауы
мүмкін. Осылайша орналасқан біліктерді айқасқан білікгер
деп атайды. Айналмалы қозғалысты жетектеуші біліктен
онымен айқасқан жетектелуші білікке беру үшін червякті
берілістер қолданылады (45-сурет). Осындай беріліс червяк
(1) деп аталатын бүрама тәрізді тетікбөлшекген және червякгі
доңғалақтан (2) түрады. Червяк білікпен бірге жасалған немесе
білікке қондырылған көбіне цилиндр пішінді бүрандалы бет
түрінде кездеседі. Көбіне, червяк жетектеуші, ал червякті
доңғалақ жетектелуші болады.
Храповикті (шаппалы) механизм (46-сурет) храповик (1)
деп аталатын тісті доңғалақтан, шаппалы саусақтан (2) және
саусақты тіреп түратын пластинка тәрізді серіппеден (3)
қүрастырылады. Храповик тістерінің ігішіні шаппалы саусаққа
сөйкес болуы қажет. Храповик білікке қондырылады. Білік
тек бір бағытта ғана айнала алады, ал қарсы бағытта
айналуына храповик тістері арасына кіріп түратын серіппе
саусақ жол бермейді. Храповикті механизмді білікке периоды
42
45-сурет
46-сурет
аз мезгілден кейін қайталайтын айналмалы қозғалыс беру
үшін де пайдалануға болады.
Айналмалы қозғалысты түзу сызықты қозғалысқа
түрлендіру үшін рейкалы тісті беріліс қолданылады (47-сурет).
Цилиндр тәрізді тісті доңғалақ (1) айналғанда, онымен
ілініскен тісті рейка (2) оңға немесе солға карай түзусызық
бойымен қозғалады.
Тісті берілістерде тісті доңғалақ негізгі міндет атқарады
және оны сызбада кескіндеудің көптеген ерекшелікгері бар.
Оньщ тістері әр түрлі қисықтармен (эвольвента, циклоида
және т.б.) шектеледі. Сондықтан тістерді пішіндерін сақтап
кескіндеу оңайға соқпайды. Сызба салуды жеңілдетіп, тісті
доңғалақтарды оңай кескіндеу үшін шартты кескіндер
тағайыңдалған. Цилиндрлік тік тісгі донғалақты қарастырайық.
Тісті доңғалақтьщ негізгі ерекшелігі —оның тістері. Тістер
саньш і әрпімен белгілейтін боламыз. Тісті екі бөлікке бөледі:
тістің жүзі және түбі (48-сурет). Тістің биіктігін һ, оның
47-сурет
48-сурет
43
жүзінің биіктігін һ6 және түбінің биіктігін һа өріптерімен
белгілейді. Тісті доңғалақты орап түратын цилиндр жүргізсек,
ол цилиндр тістерді дөңестері деп аталатын беттері бойынша
жанайды. Осындай цилиндрдің диаметрін дөңестер диаметрі
деп атап, 2) әрпімен белгілейді. Диаметрі Оеболатьш шеңберді
дөңестер шеңбері дейді және ол тісті доңгалақты қоршап
түрады. Енді тістерді түгелдей түптеріне дейін жонып тасталық. Соңца тісті донгалақтың қалганын шектейтін цилиндрдің
диаметрін ойықтар диаметрі деп атап, Д әрпімен белгілейді.
Бүл тістердің түптері арқылы жүргізілетін шеңберді ойықтар
шеңбері деп атаймыз. Дөңестер шеңбері мен ойықтар шеңбері
аралыгында, гістерді жүзі және түбі деп аталатын бөліктерге
бөлетін бшгіш шеңбер жүргізіледі. Бөлгіш шеңбер диаметрін
іі әрпімен белгілейді.
Тісгі доңгалақтың негізгі параметрін модуль деп атайды
және оны т өрпімен белгілейді. Модуль миллиметрмен
өлшенеді және оның мәндері күні бүрын есептелген.
Тағайындалған модуль мөндері 4-кестеде келтірілген. Осы
кестеден мүмкіндігінше бірінші қатардағы модуль мендерін
пайдалану қажет.
4-кесте
Модүль мәндері, мм
Қатар
6
2,5 3
1,5
2
1
1,25
1
4 |
2
1,125 1,375 1,75 2,25 2,75 3,5 4,5 5,5 7
5
8
9
10 12
11 14
16 20
18 22
Тісті берілісті жобалау кезінде конструктор, алдымен,
модульдің мәнін есептейді. Модульдің есептелген мәнін оның
4-кестедегі мәндерімен салыстырады. 4-кестеден модульдің
есептелген мөніне жақынын тауып, қабылдайды. Модульдің
қабылданған мөнін пайдаланып, тісті доңғалақтың басқа
өлшемдерін есептейді.
Бөлгіш шеңбердің диаметрі
сі = т ч ;
Тіс жүзінің биіктігі
һб ЩЩ
Тіс түбінің биіктігі
һ =1,25* т;
Доңестер шеңберінің диаметрі 0= а+ 2 • һ={і+2) • т\
Ойықтар шеңберінің диаметрі Д —й—2 • һа =(%—2,5) • т;
Тістердің үзындығы
Ь = 1,6* т;
Тісті доңғалақ қүрсауының қалындығы п = 3 • т;
Тісті доңғалақ дискісінің қалындығы
с = 3,6 • т;
Білік цапфасыньщ диаметрі
<і'
Күпшектің диаметрі
а. = 1,6 • Щр
Тісті доңғалақ қүрсауының ішкі циаметрі и = Ь — 2 • п;
Тесіктердіңдиаметрі £>т= \ ф —сік)
Тесіктердің орналасуын анықтайтын шеңбердің диаметрі
V
Күпшектің үзындығы һ 1,5
Тісті донуалақ сызбасын салуға мысал қарастырайық. Модулі
т =5 мм, тістер саны і =25 болатын цилиндрлік тік тісті
донғалақтың сызбасын салу керек болсын. Осы тісгі доңғалақ
қондьфылатын білік цапфасының диаметрі й = 22 мм.
Аддымен тісгі доңғалақ қүрсауының диаметрлерін есептеп
табамыз:
= т : і =5 • 25 = 125 мм;
бөлгіш шеңбердщ диаметрі Іа щ
мм
(25+2)
дөңесгер шеңберінің диаметрі Э=т (?+ 2)
мм
ойықтар шеңберінің диаметрі 2).
Сызбада доңғалақтың екі кескінін корсету қажет
кескін үшін гісгі доңғалақтың фронталь тілігі қабылданады.
Доңғалақтың осін горизонталь орналастырған дүрыс. Екінші
кескін ретінде гісгі доңғалақтың сол жақтан қарағандағы
көрінісін сызады. Алдымен сол жақ көрінісгі салу қолайлы.
Өзара перпендикуляр болатын горизонталь жөне вертикаль
екі ось сызықтарын жүргізіп, центрлес үш шеңбер сызамыз.
Олардың диаметрлері 135, 125 және 112 мм. Дөңестер
шеңберін кейінірек жуан негізгі түтас сызықпен бастырьш
жүргізеді, ал бөлгіш шеңбер нүктелі үзілме жіңішке сызықпен сызылады. Ойықтар шеңберін доңғалақтың осіне пеикуляр жазықтықта жщшіке түтас сызықпен жүрпзеді
Кейде бүл сызықты көрсетпейді.
Тістердің үзындықтарын
есептеп Ьғ=6 • т=30 мм, басты
кескінді сыза бастаймыз.
Горизонталь байланыс сызықтарын жүргізіп, тістердің
нүсқаларын тіктөртбүрыш
түріңце сызамыз. Бөлгіш шеңберге сөйкес сызық жіңішке
нүктелі үзілме сызықпен
жүрпзшетші жоғарыда аитылған болатын (49, о-сурет).
Жоғарыда келгіріліен теңаланып
[оңғалақтың қалған өлшем
[епін есептейміз:
49-сурет
тісті дощалақ қүрсауының қалыңцығы п—Ъ• пғ=3 -5—15 мм;
3,6 • т
тісті доңғалақ дискісінің қалыңдығы с
3,6 ■5=18 мм;
қүрсаудың ішкі диаметрі /) = Д -2 • «=112—2 • 15=82 мм;
(1= 1,6 • (1= 1,6 • 22 = 35 мм;
күпшектің диаметрі
1,5 • 22 = 33 мм;
Ь =1,5 • (і,
күпшектің үзындығы
тесіктердің диаметрі
16
мм;
|
(82-35)
\ (А -Ч )
тесіктердің центрлері арқылы өтетін шеңбердің диаметрі
0,5 • (2), + <1к) = 0,5 • (82 + 35)=58 мм.
В
Есептеп табылған өлшемдері бойынша кескіндерді жіңшіке
сызықтармен салуды аяқтаймы з. Оның дүрыстығын
тексерғеннен соң, бастырып жүргізе бастаймыз. Одан кейін
басы артық көмекші сызықтарды өшіріп тастаймыз. Өлшем
сызықтарын жүргізіп, доңғалақтың өлшемдерін түсіреміз
(49, ә-сурет). Доңғалақтың осі арқылы өтетін жазықтықпен
тілгенде алынатын кескінде оның тістері сызықталмайтынын
аңғарып, есте сақтау керек. Сызбада (49, ә-сурет) кілтекке
арналған ойық кескінделгенмен, оның өлшемдері түсірітмеген.
Осыңдай ойықтардың өлшемдері қалай тағайындалатыны
жөнінде 6.1 -параграфта айтылады.
Тісті доңғалақ сызбасында тістер санын, модулін және
басқа да керекті мәліметтерді көрсету керек. Оларды
орналасатьш
суретге көрсетілген кесте түрінде
Сызу кабинетіндегі көрнекті қүралдардың шпнде тісті
доңғалақтар да бар. Сол тісті донғалақтардың біреуінің негізгі
параметрін (модулін) анықталық. Осы мақсатта оньщ тістерін
санап шығамыз; сыртқы дөңестер шеңберінің диаметрін
өлшемдерш
өлшеуіш қүралдарымен
Сонда О мен г-тің сан мәндерін таптық. Жоғарьща мынадай
. Осы тендіктен шығатын
тендік
қатынасты пайдаланып,
модульдің мәнін есептейміз:
т
Модуль
Тістер саны
110
10
т—
22
2 +2
35
Есептелген модульдің
шамасын, оның 4-кестеде
көрсетілген мөндерімен
50-сурет
46
салыстыра отырып, қолымыздағы тісгі доңғалақтың
шын модулін анықтай
аламыз.
Цилиндрлік тісті беріліс
екі білікке (білікгер сызбада көрсетілмеген) қондырылатын диаметрі
кішірек тістегеріш (1) деп
аталатын гісгі доңғалақтан
және диаметрі үлкенірек
тісгі доңғалақтан (2) күралады (51-сурет). Фронталь
тілік басты кескін міндетін
атқарады. Онда тісті доң51-сурет
ғалақтардың
тістері
сызықталмаған, өйткені
олар шарггы түрде көрсетілуге тиісті. Сол жақтан қарағандағы
көріністе әрбір тісті доңғалақтың тістері үш шеңбермен
көрсетіледі. Дөңестер шеңбері жуан негізі түтас сызықпен,
бөлгіш шеңбер нүктелі үзілме және ойықтар шеңбері түтас
жіңішке сызықтармен жүргізілетінін білесіңдер. Бөлгіш
шеңберлер өзара жанасьш орналасқанын көріп түрсындар.
Олай болса, доңғалақтар осьтерінің арақашықтығы бөлгіш
шеңберлер диаметрлерінің қосьшдысьгаың жартысьша тең
болуы қажет:
Ы Ш і:,
2
мүндағы щ мен сі2— 1және 2-гісгі доңғалақтардьщ бөлгіш
шеңберлерінің диаметрлері.
Сол жақ көріністегі доңғалақтар проекцияларының
айқасқан (бетгескен) бөлігіне көңіл аударьщдар. Онда дөңестер
шеңберлерінің екеуі де жуан түтас сызықпен көрсетілген.
Тілікте айқасқан тістердің біреуі екіншісінің тасасында
орналасып, көрінбейді. Сондықтан 2-доңғалақтьщ ең төменгі
шеті тілікте үзілме сызықпен жүргізіледі. Тісгі берілісте 1
жене 2-доңғалақтардың модульдері өзара тең болады:
т = т = т \ т — тісті беріліс модулі. Диаметрі үлкен тісті
доңғалақтың гістерінің саны ^ диаметрі кіші доңғалақтың
тістер саны і. -ден артық болады және мына тендік сақталады:
47
Конустық тісті доңғалақтар мен червякті доңғалақтардын
сызбаларын салу қиын, әрі бағдарламада жоқ. Оқушыларға
берілістерді тереңірек үйрету үшін сызу пәнінен қосымша
сабақ, үйірме үйымдастырьш, зауыттарға, конструкторлык
бюроларға саяхат жасаған жөн.
Жатгығулар
1. Тісті берілістердің атқаратын негізгі қызметі қандай? Тісті берілістен
басқа қандай берілістерді білесің?
2. Тісті берілістің басты типтерін атап, оларға сипаттама бер.
3. Айналмалы қозғалысты түзусызықты қозғалысқа айналдыратын берілісті
қалай атайды? Осындай берілісте кездесетін тетікбөлшектерді ата.
4. Храповикті механизм қалай жүмыс жасайды? Онда пластинка тәріздес
серіппе қолданылады делінген болатын. Серіппені алып тастаса,
храповикті механизм өзінің қызметін атқара ала ма?
5. Тісті доңғалақтың сызбасында бөлгіш, дөңес және ойық шеңберлері
қаңдай сызықтармен көрсетіледі?
£
6. Тісті доңғалақтың модулі мен тістерінің өлшемдері арасындағы
байланыстар қандай?
7. 1:2 масштабын пайдаланып, цилиндрлік тісті доңғалақтың сызбасын
сал жөне оның өлшемдерін түсір. Тіспің саны т. =58, модулі т = 2,5;
білік цапфасыньщ диаметрі сіь = 35 мм. Формулаларды пайдаланып,
тісті доңғалақтың өзге өлшемдерін есепте. Сызбаның жоғарғы оң жақ
бүрьппына, 50-суретті пайдаланып, тісті доңғалақтың мод>лін және
тістер санын кестеге жазып көрсет.
8. Дөңес шеңберінің диаметрі 108 мм, тістерінің саны 25 болатын тісті
доңғалақтың модулін есептеп шығар. Тістерінің биіктігі қанша? Бөлгіш
шеңбердің диаметрін анықта.
9. 51-суреттегі цилиндрлік тісті беріліс сызбасын дәптеріңе көшірііі
сал. Егер берілістің модулі т =3,5 және тістерінің саны ^,=12, ^=24
болса, доңғалақ осьтерінің арақашықтығын есепте.
I
4-тарау. БҮРАНДАНЫҢ ЖӘНЕ БҮРАНДАЛЫ
ТЕТІКБӨЛШЕКТЕРДІҢ КЕСКІНДЕРІ
■
Яй
4.1. Бүрама қозгалыстар мен сызықтар
Нүкге белгілі бір бағытта бірқалыпты қозғалады дейік.
Сонда нүкгенің траекториясы түзусызық болады. Нүктенің
осындай қозғалысын түзусызықты қозғалыс дейді. Нүкте
екінші бір қозғалмайтын нүктеден айналатын болса,
| крзгалагын нүктеғе әсер ететін центрғе тартқыш үдеуі түрақты
шама болғанда нүктенің траекториясы іиеңбер болады.
I Қозғалмайтын нүкте осы шеңбердің центрі деп аталады.
Қозғалу барысында екі нүктенің арақашықтығы түрақты
болып қалады жөне осы арақашықтық шеңбердің радиусын
анықтайды. Нүктенің осындай козғалысын айналмалы
қозғалыс дейді. Фиғура нүктелер жиынынан түрады.
Фигураларды қатты денелер түрінде қарастырамыз.
■ Фигураның қозғалысы оның ауырлық центрінің (нүктенің)
қозғалысымен анықталады. Фигураның бір нүктесі белгілі
бір жылдамдықпен түзусызықты козғалса, оның басқа
нүктелері де сондай бағытта сондай жылдамдықпен
I ; түзусызықты козғалады. Фигураның бір нүкгесі айналу центрі
деп аталатын нүкгеден белгілі бір бүрышқа бүрылса, оның
баскд нүктелері де аталған центрден соңцай бүрышқа бүрылады
және барлық нүктелердің бүрылулары бағыттас болады.
I Түзусызықты және айналмалы козғалыстармен физика
пәнінен таныссыңдар. Оларды қарапайым қозғалысқа
, жатқызады. Енді күрделі қозғалыстың бір түрі — бүрама
1 (винттік) қозғалыс туралы әңгіме етейік. Екі түзу алалық,
олар а жөне Ь түзулері болсын. Олардың біреуінің, мысалы а
түзуінің бойында орналасқан А нүктесінің қозғалысын
қарастырайық. Айталық, А нүктесі а түзуі бойымен
бірқалыпты қозғалсын және а түзуі Ь түзуінен біркалыпты
I айналсын. Сонда А нүкгесі екі қозғалысқа қатынасады, яғни
оның қозғалысы күрделі қозғалыс болады. Осындай
1 түзусызықты және айналмалы козғалыстарға ажырайтын
1 күрделі қозғалысты бурама қозгалыс деп атайды. Бүрама
Щ қозғалыспен орнын ауыстырып отыратын нүктенің
I траекгориясын бурама сызық деп атайды. Бүрама сызықтың
I түрі көп. Солардың ішінде күнделікті өмірде көп кездесетінін
I қарастырайық.
■
Егер а және Ь түзулері параллель болса, а түзуі Ь түзуінен
I айналганда цилиндр беті пайда болады. Осыған байланысты
■ А нүкгесінің траекториясы болатьш сызьщты цилиндрлік бүрама
I сызық деп атайды. Іс жүзінде цилиндрлік бүрама сызықты
былай алуға болады (52-сурет):
цилиндр пішіндес болат сырықты (1) металл жонатын
белдектің қысқышына (патроньша) (2) қыстырып, оны
бірқалыпты айналдыралық;
осы сырықтың бетіне кескіштің (3) үшын тақап қойып, оны
сырықты қуалай бірқальшты
түзусызықты қозғалтамыз.
Сонда кескіштің өткір үшы
сырық бетінде із қалдырады,
52-сурет
яғн и ц и ли н дрлік бүрама
сызьщты сызьш шығады (52суретте белдек көрсетілмеген).
Мүндағы Ь түзуі бүрама сызықтың осі, ал а түзуі айналу
бетінің жасаушысы. Бүрама сызықтың жасаушысы (о) айналу
осінен (Ь) толық бір айналғанда пайда болатын бөлігін бурама
сызықтың орамы дейді. Орамның шеткі нүктелерінің бүрама
сызықтың осі бағытында алынған арақашықтығын бурама
сызықтың қадамы дейді. Бүрама сызықтың қадамын Р әрпімен
беліілейді.
•
»'
Цилиндрлік бүрама сызықтың проекцияларын салуды
қарастырайық. Осы мақсат үшін диаметрі сі, биікгігі 2 • Р
болатын цилиндр алайық. Оны горизонталь проекциялар
жазықтығына қойып, алдынан және үстінен қарағандағы
коріністерін сызамыз (53-сурет). Цилиндрдің үстіңгі көрінісі
диаметрі сі-те тең шеңберге, ал алдыңғы корінісі ені ё, биіктігі
2 • Р болатын тіктортбүрышқа кескінделетінін білесіндер.
Сонда цилиндрлік бүрама сызықтың горизонталь проекциясы
да диаметрі сі-те тең шеңбер болады. Енді, оның фронталь
53-сурет
50
проекщіясын түрғызу үшін шеңберді де, бүрама сызықтың
кадамын да тең бөліктерге, мысалы 12 бөлікке бөлеміз. Бөліну
нүкгелері арқылы жүргізілген сәйкес түзулер мен жазықтықтардың қиылысу нүктелерін тауьт, оларды жатық сызықпен
қосамыз. Соңда алынған нүктелердің жиыны А, А1, ... , А 12
цилиндрлік бүрама сызыкты анықтайды. Оның фронталь
проекциясы синусоида деп аталатын қисықты береді. Егер А
нүкгесі горизонталь проекцияда шеңбер бойымен сағат тілінің
қозғалу бағытына қарсы бағытта жылжыса, онда басты
көріністе бүрама сызықтың көрінетін бөлігі содцан оңға қарай
көтеріледі. Бүрама сызықтың фронталь проекциясының
көрінетін бөлігі солдан оңға қарай көтерілетін болса, онда
оны оңқай бурама сызық деп атайды. Егер бүрама сызықтың
фронталь проекңиясының көрінетін бөлігі оңнан солға қарай
көтерілетін болса, оңда оны солақай бурама сызық деп атайды.
53-суретте оңқай цилиндрлік бүрама сызықтьщ екі орамы
көрсетілген. Цилиндрдің жаймасы тіктөртбүыш болады. Оның
үзындығы шеңбердің үзындығына, ал ені цилиндрдің
биікгігіне тең. Бүрама сызықтың А, А1, ... , А'2нүктелерін
жаймаға түсірсек, олар А№ А01,...,А0'2 бір түзудің бойында
орналасады. Жазықтықгағы екі нүктені қосатын сызықтардың
ішіндегі ең қысқасы —түзудің кесіндісі. Олай болса, бүрама
сызық — цилиндр бетінің бір жасаушысының бойьшда
жатпайтын екі нүктесін қосатын сызықтардың ішіндегі ең
қысқасы. Осывдай бетте орналасқан қысқа сызықтардың
техника мен ғылымда маңызы зор.
Цюшндрлік бүрама сызыкты цилиндр бетіне көшіру үшін
қағаздан катеттерінің бірі Р-те, ал екіншісі п • й-те тең
тікбүрышты үшбүрьші қиып алу керек. Оны цилиндрдің
бүйір бетіне цилиңдрдің табаны мен үшбүрыштың л • сі-ге
тең катеті беттесетіңдей етіп ораса, үшбүрыштың гипотенузасы
цилиңдрлік бүрама сызықтьщ бір орамын береді.
Бүрама сызықтар кеңістік сызықтарының қатарына
жатады. Кеңістік сызығының нүктелері бір жазықтықта
жатпайды. Шеңбер, эллипс, синусоида сияқты қисықтардың
барлық нүкгелері бір жазықтықта жатады. Сондьгқтан оларды
жазықтық қисықтары дейді.
Жаттығулар
1. Бүрама қозғалыс деп қандай қозғаяысты айтады? Бүрама қозгалысты
беретін карапайым қозғалыстарды ата. Бүрама қозгалыс күрделі
қозғалысқа жата ма?
2. Бүрама сызық қалай пайда болады? Орам мен қадамнын арасында
қандай байланыс бар?
51
3. Оңқай және солақай бүрама сызықтардын қандай айырмашылыктары
бар?
4. Цилиндрлік бүрама сызықты қалай алады? Оның фронталь проекдиясында алынған сызықтың атын ата.
*
5. Дәптеріңе диаметрі 50 мм, биіктігі 40 мм цилиндрдің бетіне қадамы
40 мм солақай бүрама сызық сал. Қатгы қағазға цилиндрдің толық
бетінің жаймасын салып, оған бүрама сызықтың нүктелерін түсір.
Жайманы қиып алып, одан цилиндр жаса. Осы мақсатга жайманы
қиғанда айқастыру үшін молырақ алған дүрыс. Сонда цилиндр бүйір
бетінің жаймасы болатын тіктөртбүрыштың диагоналі цилиндрлік
бүрама сызыққа айналғанын көресің.
4.2. Бүрандалар
Жазық фигураны (шаршы, үшбүрыш, трапеция және т.б.)
бүрама қозғағанда шығатьга денені буранда деп атайды.
Бүранданы жасайтын жазық фигураны бүранданың профилі
дейді. Профиліне қарай бүрандаларды үшбүрышты, тікбүрышты және трапеция тәріздес бүранда деп ажыратады.
Үшбүрыштың бүрама қозғалысынан шығатын бүранданы
ушбурыіиты буранда, ал трапецияның бүрама қозғалысынан
шығатын бүранданы трапеция тәріздес буранда деп атайды.
Тікбүрышты бүранданы сызбада салу 54, а-суретте
көрсетілген. Оның профилі АВСИ тіктөртбүрышы. Ол суретте
сызықталып ажыратылған. Осы тіктөртбүрыш бүрама
қозғалады делік. Сонда оның төбелері А, В, С жөне й
нүктелері цилиндрлік бүрама сызықтарды сызады. Сызбада
ә)
54-сурет
52
аталған нүктелердің траекториялары болатын төрт бүрама
цилиндрлік сызықтардьщ көрінетін бөліктері ғана көрсетілген. Үшбүрышты бүранданы салу 54, ә-суретте келтірілген.
Оның профилі АВС үшбүрышы. АВС үшбүрышьщ бүрама
қозғасақ, үшбүрыппы бүранданы аламыз.
Трапеция тәріздес бүранданы салу үшін табандары айналу
осіне параллель трапецияның бүрама қозғалысын қарастыру
керек.
Бүрандалар да, бүрама сызықтар сияқты оңқай және солақай болуы мүмкін. 54-суретгегі бүрандалар онқай бүрандалар
екенін анықтау қиын емес. Іс жүзінде бүранданың оңқай
немесе солақай екенін ажырату үшін мына ережені есте
сақтаған дүрыс: егер бүраңданы сағат тілі бағытында бүрағанда
ол қашықтай беретін болса, онда оның оңқай болғаны; ал
егер сағат тілі бағытында бүрағанда жақындай беретін болса,
ондаоның солақай бүранда болғаны.
Жоғарыда бүранда алу үшін тек бір ғана көпбүрышты
алып, оны бүрама қозғадық. Осындай бүранда бір кірмелі
бүранда деп аталады. Бүраңца алу үшін бірнеше өзара тең
жазық фигураның бүрама қозғалыстарын қарастыруға болады.
Мүндай жягдайда көп кірмелі бүранда алынады. Мысалы,
54, б-суреттегі бүранданы қарастырайық. Ол ортақ төбелері
бар екі үшбүрыштың бүрама қозғалыстары нәтижесінде
алынған. Сондықтан, ол — екі кірмелі бүранда.
Үстіңгі көріністер 54-суретте горизонталь тіліктермен
алмасгырылған. Үшбүрышты бір кірмелі бүранданың горизонталь тілікгегі қимасын салуды түсіндірейік. Б—Б қимасын
анықтайгьш горизонталь жазықтық А, В, С нүкгелері сызатьш
бүрама сызықтарды 1, 2, 3 нүктелерінде қияды. Сонда 12, 2г
жөне 32нүкгелерін қосатын қисық сызықтарды жүргізу керек.
Аталған қисық сызықтардың аралық нүктелерін табу үшін
бүранда профилінің аралык жағдайларын пайдалану керек.
54, ә-суретте А/нүктесінің проекцияларын салу көрсетілген.
Ол үшін горизонталь проекцияда центр арқылы өтетін түзу
жүргізіледі де, профилі АВС үшбүрышының горизонталь
проекциясы болатын кесінді ( А,В, немесе ВгС г) алынады.
Одан кейін осы үшбүрыштың фронталь проекциясы ( ДВ,С,
үшбүрышы) анықталады. АІВ түзуінің қиюшы жазықтыпен
қиылысу нүктесі —М. Осыдан ДВ, жөне 1,3, кесінділерінің
қиылысу нүктесі болатын А/, нүктесі табылады. М ; нүктесі
арқылы жүргізілген вертикаль байланыс сызығы мен
53
А, В, кесіндісі М2 нүктесінде қиылысады. Осылайша М нүктесі
сияқты нүктелерді қалауымызша табуға болады.
12, М2 және 2, нүктелерін қосатын қима сызығы —
Архимед спиралі, 22 нүктесін 32 нүктесімен қосатын қисық
та Архимед спиралінің үзіндісі.
54-суретге бүранда ғана емес, бүрандасы бар сырық та
кескінделғен. Осьшдай беттің сыртқы бетінде орналасқан
бүрандаларды сыртқы бүрандалар дейді.
Бүранданы цилиндр тәрізді тесіктердің ішкі бетгеріне це
орналастыруға болады. Бүл жағдайда ішкі бүранда алынады.
Бүрандалар конус пішінді сырықтарға немесе тесіктерге
ойылулары мүмкін. Сондықтан бүрандалар конустық және
цилиндрлік болып бөлінеді. К онусты қ бүрандалар
тетікбөлшектің ішкі бетіне де, сыртқы бетіне де орналасады.
Жаттыгулар
1. Бүрандалар қалай алынады? Бүранда түрлерін ата. Ішкі бүраңданың
сыртқы бүрандадан айырмашылығы қандай?
2. Солақай бүранданы оңқай бүрандадан қалай ажыратуға болады? Кеп
кірмелі бүранда мен бір кірмелі бүранданың айырмашылықтары
қандай?
•' і Щ
3. Конустық және цилиңдрлік бүрандалардың айырмашылықтары бар
ма? Бар болса, қандай?
4. Диаметрі 40 мм, биіктігі 60 мм цилиндр алып, оның бетіне профилі
қабырғасының үзындьпы 5 мм шаршы болатын тікбүрышты бүранда
сал. Бүраңцаның қадамы 30 мм.
5. Диаметрі 40 мм, биіктігі 60 мм цилиндрдің бетіне профилі биіюігі 5
мм тең қабырғалы үшбүрыш болатын бүранда сал. Бүранданың
қадамы 20 мм болсын. Үстіңгі көрініске цилиндрді тең екіге бөлетін
горизонталь жазықтықпен қимасын түрғыз.
4.3. Бүранда түрлері және олардың сызбада белгіленуі
Бүрандаларды пайдалану қажеттілігіне қарай бекіту бүрандалары және журістік бурандалар деп екі топқа бөледі. Бекіту
бүрандалары бүйымдарды біріктіру үшін қолданылатын
тетікбөлшектерде, ал жүріс бүрандалары домкраттарда,
престерде кезцеседі. Техника да жиі қолданылатын, өлшемдері
есептелген және тағайындалған бүрандаларцың кейбіріне
тоқталайық.
Метрикалық бүранда. Бүл ең көп тараған бекіту бүрандасы. Оның профилі төбесіндегі бүрышы 60°-қа, биіктігі Я-ге
тең үшбүрьпп (55-сурет). Бүрандасы сыртында болатын тетікбөлшекті шартгы түрде “бүрандама” деп, ал бүрандасы ішінде
54
с
55-сурет
болатьш тетікбөлшекті “сомьш” деп атайық. Сызбадағы а —
сыртқы бүранданың (бүрандаманың) сыртқы диаметрі, И ішкі бүранданын (сомынның) сыртқы диаметрі, сІх —
бүраңдаманъщ ішкі диаметрі, Ш —сомынньщ ішкі диаметрі,
И —бүраңдаманьщ ортаңгы диаметрі, Д —сомынньщ ортащы
диаметрі,
- бүрандаманың ойықтарын анықтайтын
диаметрі, Р — бүранданың қадамы. Профильдің үштары
биіктігінің 1/8 бөлігіне кесілген болса, ойықтар биіктіктің
1/6 бөлігіне жапырылған.
Профиль биіктігі және жапырылу радиусы мына
тендіктерден анықталады:
к штт .
6
Метрикалық бүранданьщ басты параметрлері — оның
номинал диаметрі мен қадамы Р. Диаметрлер мен қадамның
кейбір мәндері 5-кестеде көрсетілген.
Бүранданын өрбір номинал диаметріне оның бірнеше
қадамы сәйкес келеді. Осыган байланысты метрикалық
бүранданы ірі қадамды және майда қадамды деп бөледі. Әрбір
номинал диаметр үшін ірі қадамды бүраңда біреу, ал қалгандары майда қадамдылар. Мысалы, номинал диаметр 20 мм
болса, ірі қадамды бүранданың қадамы 2,5 мм болады. Ал
майда қадамды бүранданың қадамы 2; 1,5; 1; 0,75; 0,5 мм
болуы мүмкін.
Бүрандаларды сызбада шартты түрде белгілеу келісілген.
Бүранданың белгісі мына бөліктерден түрады:
2
55
• бір немесе бірнеше латын өрпі — бүранданың түрін
анықтайды;
Э
• бүраңданың миллиметрмен есептелген номинал диаметрін
көрсететін сан;
1
• бүранданың кіру санын көрсететін цифр; егер бүранда
бір кірмелі болса, оңда бүл сан көрсетілмейді;
• бүранда қадамының сан мөні, ірі қадам көрсетілмейді;
• бүранда солақай болса, онда ҺН өрілтері жазылады, ал
бүранда оңқай болса, онда ешқандайжазу болмайды.
Мысалдар: М16 — номинал диаметрі 16 мм, қадамы 2 мм
оңқай, метрикалық ірі қадамды бүраңда;
М 20 х 1 ЬН — номинал диаметрі 20 мм, қадамы 1 мм,
солақай үсақ қадамды метрикалық бүранда.
Трапециялық бүранда. Күштерді беру үшін, айналмалы
қозғалысты түзусызықты қозғалысқа айналдыру үшін
трапециялық бүранда пайдаланылады. Оның профилі —
көлбеу қабырғаларының арасыңдағы бүрышы 30° болатын
теңбүйірлі трапеция. Трапециялық бүрандалардың“сомьш”
мен “бүрама” үшін бірдей профилі 56-суретте келтірілген.
Ондағы белгілеулер 55-суретгегі сияқты: сі — бүраманың
сыртқы диаметрі; Ә — сомынның сыртқы диаметрі; 4 —
бүраманьщ ішкі диаметрі; О. — сомынның ішкі диаметрі; Р —
бүранданың қадамы; Н= 1,866 • Р — бастапқы үшбүрыштың
биіктігі; Н{ — бүранда профилінің биікгігі. Трапециялық
бүранданьщ тағайьшдалған қадамдары: 1,5; 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8;
9; 10; 12; 16; 20; 24; 32; 40; 48. Трапециялық бүранданың
белгісі Тг әріптерінен, номинал диаметрінен, кіру саны Р
пен қадамы Р-дан және солақай бүранданың белгісі ЬН
әріптерінен түрады. Мысалы: Тг20х4(Р2)ЬН, мүндағы Тг —
бүранданың трапециялық екенін көрсетеді; 20 —бүранданың
56-сурет
56
номинал диаметрі; 4 - бұранданың екі кірмелі екенін
білдіреді; Р2 —қадамы 2 мм-ге тең, Ш - бұранда солақай
екенін көрсетеді. Бұранда бір кірмелі болса Рһ, ал оңқай
болса, ЬН деген жазу болмайды.
5-гсесте
Бүранданың диаметрлері
Бүранданың Бүранданың
қадамы Р
номинал
диаметрі
57
> \\\\\'
• Сонын
бұрома
'/3 0 %
57-сурет
Тіректік бүранда. Сыртқы әсер бір бағытта болатын механизмдерде тіректік бүранда қолданылады. Оның профилі —
теңбүйірлі емес трапеция; трапецияның бір бүйірі бүранданьщ
осіне перпендекуляр түзумен 30°, ал екінші бүйірі 3° бүрыш
жасайды (57-сурет). Тіректік бүранданьщ қадамы трапещ іялық
бүранданың қадамымен бірдей. Я=1,5878Р; һ = 0,75Р;
Л=0,8677Р; /=0,4189Р; г=0,1243Р. Тіректік бүранданы сызбада былай белгілейді: 880x10 ЬН (солақай), 580x10 (оңқай),
мүндағы 8 —тіректік бүранданы, 80 —номинал диаметрі 80
мм, ал 10 —қадамы 10 мм екенін көрсетеді.
Қүбьфлық бүранда. Қүбырларды жалғастыру үшін қүбырлық бүранда қолданылады. Сондықтан оларға тығыздыкты
қамтамасыз ету мақсатында (жалғастырылған жерден сүйық
ақпайтын, ал газ шықпайтын болуы қажет) қатаң талап
қойылады. Қүбырлық бүрандалар конустық және цилиндрлік болып ажырайды. Қүбырлық цилиндрлік бүрандаға
тоқталайық. Оның бастапқы профилі — төбесіндегі бүрышы
55° болатын теңбүйірлі үшбүрыш (58-сурет). Н =0,960491Р,
А=0,640327Р; і?—0Д37329Р. Профиль төбелері шеңбер
доғаларымен доңгелектелген. Қүбьфльпс, бүранданың негізгі
олшемі — дюйммен есептеледі. Дюйм — үзындық өлшем
бірлігі, ол Англияда қолданылады. Бір дюймде 25,4 мм бар
(1" = 25,4 мм). Қүбырлық бүранданы сызбада былай
белгілейді: мысалы 0 2 , мүндағы О —бүранданың қүбырлық
цилиндрлік екенін корсетеді; 2 — екі дюйм деп оқылады
және ол бүрандалы қүбырдың ішкі диаметрін анықтайды.
Оны миллиметрге айналдырып, дөңгелектегенде 50 мм
болады. Ал бүранданың диаметрі сі =/>—59,616 мм-ге тең. ОІ
1/2 мүнда да біз бүранданың қүбырлық екенін көреміз
58
58-сурет
және оньщ негізгі параметрі і- дюймге тең. Бүрандалы
қүбырдьщ ішкі диаметрі 40 мм, ал оның сыртқы диаметрі
47,805 мм.
Конустық метрикалық бүранданьщ метрикалық бүрандадан айырмашылығы бар. Өйткені, ол цилиндрлік бетке емес
конустылығы 1:16 болатын конустық бетке салынады. Оның
профилі мен өлшемдері қарапайым метрикалық бүранданың
профилі мен өлшемдеріне сәйкес келеді. Сызбада конустьщ
метрикалық бүранданы белгілеудің мысалы — МК 20x1,5.
Мүндағы М - метрикалық, К - конустық деген сөздердің
бірінші әріптері, ал оньод номинал диаметрі 20 мм, қадамы
1,5 мм және бүранда оңқай.
Жаттығулар
1. Бекіту бүрандалары қайда қолданылады? Жүріс бүраңдалары қандай
механизмдерде кездеседі?
2. Бүраңдалардың ішінде ең көп тарағаны кайсысы? Алдымен, бүрандалардың қарастырылған типтерін атап шық.
3. Метрикалық бүранданьщ профилі қандай? Трапециялық, тірекпк
және қүбырлық бүраңдалардың профильдері қандай?
4. Номинал диаметрі 10 мм болатын метрикалық ірі қадамды бүранданың қадамы неше миллиметр? Осьшдай үсақ қадамды бүрандалар
саны қанша?
5. Трапециялық және тіректік бүрандалардың қолданылатын орындарын
айтып бер.
6. 6-кестені толтыр:
6-кесте
Бүранданың
шартты
белгісі
М24
М16х1,5 ЬН
Тг 50x12
832x6 ЬН
ОІ 1/4
МК48х2 ЬН
М12
Бүранданың Бүранданың Бүранданың Бүранданын
номинал
қадамы
бағыты
типі
диаметрі
метрикалық
3 мм
оңқай
24 мм
41,912 мм
2,309 мм
4.4. Бүрандаларды сызбада ықшамдап кескіндеу
Бұрандаларды сызбада, олардың өлшемдерін және пішіндерін сақтап салуды (4.4) қарастырдық. Одан бұрандаларды
салу өте кұрделі және қиын екенін көрдік. Ал, бұрандалы
тетікбөлшектер машина бөлшектерінің 60 пайызьшан асады.
Сол себепті бұранданы салуды жеңілдетудің маңызы зор.
Бұранданы сызбада ықшамдап кескіндей білу және бұрандалы
тетікбөлшектердің шартгы түрде орындалған сызбаларын оқи
білу керек.
Бүранда профильдерінің пішіндерін ескермей, барлық
типтегі бүрандаларды сызбада оларға ортақ ережені пайдаланып кескіндейді. Бүрандалардың барльиъшда да олардың
сыртқы диаметрі {ё немесе В) және ішкі диаметрі Ы немесе
болатынын көрдік. Сызбада осы екі диаметрге сәйкес
сызықтар жүргізулері тиіс.
Б урандалы
сырықт ың
кесгсіндерін (59, өжәне б-сурет)
ә)
б)
59-сурет
М1бх1
қарастырайық. Бүранданың
сыртқы диаметріне сәйкес
сызықтар жуан негізгі тұтас
сызықпен, ал оның ішкі диаметріне сәйкес сызықтар тұтас
жіңішке сызықпен жүргізіледі.
Сырық осіне параллель жазықтықта оське параллель төрт
сызықты көріп түрмыз: олардың ең жоғарғысы мен ең
төменгісі жуан, ал ортаңғы
екеуі жіңішке сызықтармен салынған. Бүранданың шеті жуан
60
түтас сызықпен жүрпзіледд
және бүл сызық жуан
параллель сызықтар аралыгын қосып түрады. Оське
перпендикуляр жазықтықтағы көріністе екі шеңбер
сызылған: олардың біріншісі, сыртқы диамеірге,
I екіншісі, ішкі диаметрге
сөйкес. Екінші шеңбер
түтас жіңішке сызықпен,
шамамен шеңбердің 3/4
в)
■ бөлігіне ғана жүргізіледі;
оны кез келген жерден
үзуге болады. Сыртқы
шеңбер жуан сызықпен
жүргізіледі.
Еңді бүраңцалы тесіктің
кескінін (60, ә және б-сусурет
рет) қарасгырайық. Мүнда,
сырыққа
керісінш е,
бүранданың сыртқы диаметріне сәйкес сызықтар жіңішке,
ал ішкі диаметрі жуан түтас сызықтармен жүргізіледі. Оське
перпендикуляр жазықтықтағы кескінде ішкі шеңбер жуан
түтас сызықтармен жүргізіледі. Оське перпендикуляр
жазықтықтағы кескінде ішкі шеңбер жуан түтас сызықпен
жүргізілсе, сыртқы шеңбер жіңішке түтас сызықпен
шеңбердің 3/4 бөлігіне ғана жүргізіледі. Оське параллель
жазықтықта тесікті тілікте кескіндейді. Егер осындай
бүраңдалы тесікгі көріністе кескіндеуге тура келсе (61-сурет),
онда сыртқы жөне ішкі диаметрлері бойынша жүргізілетін
щ жуандықтары бірдей болады және олар үзшме
гн жүргізіледі. 61-суретгегі сол жақ көріністе
[ және тесіктегі бүрандалардың кескінделу
61-сурет
X1
62-сурет
ерекшеліктері берілген. Сыртқы және ішкі бүрандалардың
тіліктегі ерекшеліктерін 62-суреттен көресіндер. Мүнда
сыртқы бүранданың шеті көрінбейді, сондықтан да үзілме
сызықпен көрсетілген. Тіліктегі сызықтау сызықтары жуан
сызықтарға шейін жүргізіледі, олар жіңішке түтас сызықпен
жүргізілген бүранда сызыгын қиып өтеді.
Сырықты тесікке оңай кіргізу үшін тесіктерде де,
сырықтарда да қиықжиектер болады. Оське параллель
жазықтықтағы кескінде жіңішке сызықтар қиықжиек
сызықтарьша дейін жүргізіледі, ал оське перпендикуляр
жазықтықта қиықжиек көрсетілмейді (59, ә, б және 60суреттер). Сол жақ көріністегі жүргізілмейтін сызықты
анықтау үшін, оларды 59, а және 60, а-суреттермен
салыстырындар.
Сырықты ойып, бүрандалы сырық алу үшін бүрандакескіш (плашка) (63, о-сурет) деп аталатын қүрал қолданылады. Оның қиықжиектері бар екенін көріп түрсыңдар.
Сондықтан сырықтағы бүранданың соңгы орамдары дүрыс
пішінді болмайды. Профильдің биікгігі біртіндеп кеми береді.
Бүранданың үзындығын есептегенде, оның іске жарамсыз
бөлігін есептемейді және көрсетпейді (59, д-сурет).
Егер бүранданьщ осы іске жарамсыз бөлігін көрсету керек
болса, онда жіңішке сызықтың бүранда шеіін көрсететін жуан
сы зы қпен қиы лы су нүктесінен бастап тікбүрыш ты
үшбүрыштың гипотенузасы болатын жіңішке сызықтар
жүргізіледі (59, б-сурет).
Түйық тесіктер бурандалы тескіш (63, ә-сурет) деп
аталатын қүралдың көмегімен тесіледі. Техникада кең тараған
тескіпггердің үшы, төбесіндегі бүрыш 120° болатьш теңбүйірлі
үшбүрьппқа кескінделетін, конус тәрізді болады. Өйткені
түйық тесіктің тіліктегі кескіні 120° бүрышпен қиылысатын
екі кесіңдімен шектеледі (60, а-сурет). Тесікке бүранда салу
үпгін бүранда салғыш (метчик) (63, б-сурет) деп аталатын
қүралды пайдаланадьг. Оньгң үшьг қиьгқ конус тәрізді болады.
62
Қиыъжиек
а)
ө)
6)
63-сурет
Сондықтан тесіктегі бұранданъщ соңғы орамдары дүрыс
пшіінде болмайды. Профильдің биіктігі біртіңдеп кеми береді.
Бүранданың осындай іске жарамсыз бөлігін сызбада көбіне
көрсетпейді (65 жөне 66-суреттер). Керек болған жағдайда
бүраңданың іске жарамсыз бөлігін (тесікгегі) 60, ә-суретгегідей
етіп көрсетеді.
Сызба салу жүмысын жеңілдету мақсатында тесіктегі
бүраңданы 60, б-суреттегідей етіп сызуға болады. Бүл сызбада
қиықжиек көрсетілмеген және бүраңда шартгы түрде тесіктің
түбіне дейін жеткізілген.
Бүранданы кескіндейтін сыбайлас орналасқан жуан негізгі
және жіңішке түтас сызықтардың арақашықтьпы 0,8 ммден кем және бүранданың қадамынан артық болмауы керек.
Сонымен, сызбада бүрандалардың барлық типтері бірдей
кескінделетінін көрдік. Шартты кескіндеріне қарап тетікбөлшекке қандай бүраңда ойылатынын анықтауға болмайды.
Мүны қалай анықтау керек?
М К 8X0,75
64-сурет
63
Ол үшін сызбаға бүранданың өлшемін
түсіреді. Бүранда өлшемін оське параллель жазықтықтағы кескінге
түсіру
үшін.
• #
шығару сызықтарын жүрпзіп алу керек.
Шығару сызықтары сыртқы (үлкен)
диаметр сызықтарьшьщ жалғасы. Осыдан
кейін өлшем сызығы жүргізіледі. Өлшем
сызығыньщ үстіне немесе оньщ жалғасының үстіне бүранданың белгіленуі толық
жазылады. Бүранданың белгіленуі туралы 4.3-параграфта айтылған болатын.
Бүранданы оның осіне перпендикуляр
ж азы қты қта белгілеу үшін шығару
сызықтарын салмай, бірден өлшем сызықтарьш жүргізуге болады. Бүранданың
65-сурет
іш кі д и ам етрін ің өлш емі сызбаға
түсірілмейді. 59,60,61 жөне 62-суретгерде бүранда өлшемдері
қалай түсірілгеніне назар аударып қараңцар. Міне, осылайша
метрикалық, трапеңиялық жөне тірекгік бүрандалар сызбада
белгіленеді.
Конустық және қүбырлық бүрандалардың өлшемдерін
сызбада көрсетудің өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, 64суретте метрикалық конустық бүрандасы бар бүрама деп
аталатьга тетікбөлшектің сызбасы беріліп, оның белгіленуі
корсетілген. Ал, 66-суретге қүбырльпс, бүранданың өлшемі
түсірілген (01/2). Мүндағы негізгі ерекшелік шығару сызығы нүсқамамен басталып сатыға жалғасады, ал сатының
үстіне бүранданың белгіленуі жазылады.
Өлшемдері түсірілген бүранда кескіндерін оқып, онда
қандай бүранда кескінделгенін және оньщ параметрлері туралы
толық мағлүмат аламыз. Мысалы, 59, б-суретке қарап, онда
66-сурет
64
метрикалык үсақ қадамды оңқай бүранда кескінделгенін
білеміэ. Бүранданың үзындығы 25 мм, номинал диаметрі
16 мм, қадамы 1мм және іске жарамайтьш бөлігінің үзындығы
3 мм. 62-ьуретте қүбырға үқсайтьш сыртында трапециялық,
ал шгіңде тіректік бүрандалары бар тетікбөлшек кескінделген.
Трапециялық бүранда солақай, оның номинал диаметрі
32 мм, қадамы 6 мм. Тіректік бүранда оңқай, оның диаметрі
16 мм, кадамы 2 мм. Оның үсгіне бүрандалардың профильдері
жөне басқа өлшемдері туралы да білеміз. Мысалы, 59, өсуретге кескінделген бүранданьщ профилі тең қабырғалы
үшбүрыш, бүранданың ішкі диаметрі 13,835 мм, ортаңғы
диаметрі 14,701 мм (5-кесте).
Бүрандалы сырықты (1) бүрандалы тесікке (2) бүрап
кіргізгеннен кейінгі олардың сызбасын қарастырайық (65сурет). Шаргга түрде сырьгқ бүрандасы тесік бүрандасьш
жабады деп есептеп, оның тек сырық жетпеген бөлігін
көрсетеді. Алдымен, сьфық бүраңдасы еш өзгеріссіз сызылады,
одан кейін тесіктің кескінін сырық кескінін жалғастыра
сызады. 65-суретті мүқият қарасаңдар, сырық бүрандасын
шектейтін жуан түтас сызықты тесікте жіңішке түтас сызык
жалғастыратьпшн, ал сырықтың шгкі диаметрін көрсететін
хіңішке түтас сызықты тесіктегі бүранданың жуан түтас
сызығы жалғастыратьгаын көресіңцер. 66-суретген де осы
айтылғандарды байқайсьшдар. Онда да сыртқы бүрандасы
бар тетікбөлшек (1) шікі бүрандасы бар тетікбөлшекке (2)
бүрап кіргізілген. Басты көріністе тетікбөлшектер үзілш
көрсегілген және жергілікті тіліктер берілген. Сол жақ көрініс
А—А тілігімен алмастырылған. Әрине, сырық тесікке дүрыс
кіруі үшін, олардың бүрандалары бірдей болулары керек.
66-суреттен 1-тегікбөлшектің бүраңцасы С 1/2, ендеше 2-тетікбөлшектің тесігіндегі бүранда да 0 1/2 болуы шарт. Жергшікп
тіліктегі сызықтау сызықтарына назар аударындар. Онда
сызықтауды шектейтін сызықтар жуан түтас сызықтар екені
көрініп түр.
Жаттығулар
1. Сырыктағы бүранданы қалай ықшамдап кескіндейді? Бүранданың осіне
параллель және перпендикуияр жазыктықтардагы кескіндерінде оның
сырткы және ішкі диаметрлері бойынша жүргізілетін сызықтарының
түрлері қандай?
2. Тесіктегі бүранданы калай ықшамдап кескіндейді? Бүранданы куалай
орындалган тілікте қандай сызыктар жүргізіледі? Көріністе көршбейпн
бүранданы қалай кескіндеуге болады?
3. Сырықтагы бүранданы ойып түсіруде қолданылатын күралды қалай
атайды? Тесіктегі бүранданы қандай қүралмен жасайды?
65
4. Бүранданың іске жарамсыз бөлігін сызбада қалай көрсетеді? Оськс
перпендикуляр жазықтықтағы кескінде бүрандалы сырық пен тесіктіи
қиықжиектерін көрсете ме?
Л0
5. Метрикалық, трапециялық жөне тіректік бүрандалардың өлшемдерш
сызбаға қалай түсіреді?
5
6. Конустық жөне қүбырлық бүрандалардың өлшемдерін сызбаға қалай
түсіреді?
7. Бүрандамен біріктірілген екі тетікбөлшекті сызбада салу ерекшеліктерін ата.
‘ ^Щ
8. Дөптеріңе 59,а жөне 60,6-суреттерді көшіріп сыз. Екінші суреттегі
бүранданы М ібхі деп алып, оның өлшемін сызбаға түсір.
9. 61 -суретті дөптеріңе кошіріп сал. Ондағы тесікті көрсету үшін жергілікті тілікті пайдалан.
;
10.62-суреттегі тілікгерді коріністермен алмастырып, дөптеріңе сал. Тіректік
бүранданың олшемін сол жақ көрініске көшір.
11. 65-суретті дөптеріңе көшіріп сал. Егер тесіктегі бүраңда М24х2 Щ
болса, онда сырық бүрандасы қандай болады?
4.5. Тетікболшектерді бүрандаманын және үстастырманын
көмегімен біріктіру
Машинаның қүрамьша кіретін бүйымдардың ішіңдегі ең
қарапайымы — тетікбөлшектер. Тетікбөлшектер машинада
бірбірімен біріктіріледі. Кейде екі тетікбөлшекті қозғалмайтындай, ал біраздан кейін оларды тез және оңай ажыратуға
болатындай етіп біріктіру керек болады. Осындай максатқа
сай бүйымдарды бекіту үшін қолданылатын тетікбөлшектерді
қарастырайық. Бекіту тетікбөлшектеріне бүрандамалар,
үстастырмалар, сомьщдар, тьпырықтар, бүрамалар жатады.
Бекіту тетікбөлшектерінің кейбірі 67-суретте көрсетілген.
Бүрандама. Ол — сырық тәрізді, басы деп аталатын жағына
қарама-қарсы үшында бүрандасы бар тетікболшек. Бүрандамагелек басты, қүпия басты және т.б. деп ажыратылады.
Оның ішінде ең көп тарағаны — алты жақты басы бар
бүрандамалар. Осындай бүраңдамалардың басы алты бүрыппы
дүрыс призма піш інінде жасалып, қиықж иектермен
аяқталады. Қиықжиек өткір үпггы бүрыштарын жою және
кілтгі оңай кшізу үшін керек. Бүрандалы ұшының үзындьпы
оньщ цилиндр пішінді болігінің диаметріне, ал бүраңдаманың
жалпы үзындығы бірікгірілетін тетікбөлшектердің қалындықтарьша байланысты анықталады. Алты жақты басы бар бүрандама үш түрде жасалады. Бірінші түрдегі бүрандама 67-суретге
көрсетілген. Екінші түрдегі бүрандаманың бүдан айырмашылығы — оның үшына жақын жерінде тесігі болады. Ал, үишшгі
түрдегі бүрандаманың айырмашылығы — оның басында
осьтері қиылысатьш екі тесік болады. Бүл тесіктер бүрандама66
Қысла ұпш
Сүкпа ұты
Сомыв
Үстастырма
67-сурет
ларды өздігінен бүралудан сақтау үшін керек. Бүрандамалар
болаттан жасалады және оларға метрикалық бүрандалар
ойылады.
Бүрандаманы шартты түрде белгілеудің мысалын келтірейік.“Бүрандама 2М12 х 1,5 х 60 МЕСТ 7798 — 70”, мүндағы М 12 х 1,5 — бүрандаманың метрикалық қадамы үсақ,
номинал диаметрі 12 мм, қадамы 1,5 мм онқай бүрандасы
бар; бүрандаманың үзындығы 60 мм; екінші түрде жасалған
және басы алты жақты; МЕСТ 7798—70 — бүрандаманьщ
конструкциясын және өлшемдерін тағаиындайтьш мемлекетгік
стандарттың нөмірі.
Үстастырма. Екі үшында да бүрандалары бар цилиндр
тәрізді сырықты үстастырма (шпилька) деп атайды. Үстастырмалар болаттан жасалады және оларға метрикалық бүрандалар
ойылады. Оның тетікболшекке бүрап енгізетін үшын сүқпа
үшы деп атайды. Сүқпа үшының үзындығын деп белгілесек, ол — тетікболшек жасалған материалдың беріктігіне
байланысты. Берік материалдар, мысалы, болат, қола, жез
үшін бүл үзындықты үстастырманың диаметріне тең деп
алады: / = й, мүнда сі — үстастырманың номинал диаметрі.
Шойыннан жасалған материалдар үшін /,= 1,6 • сі, ал жеңіл
корытпалар (алюминий қорытпалары) және пластмасса үшін
/ =2,5 • А болады.Үстастырманың екінші, сомын бүралатын
үшын оның қыспа үшы деп атайды. Қыспа үшының
үзындығы (/0) біріктірілетін тетікболшектің қалыңдығына
байланысты болады. Үстастырманың үзындығы / деп оның
сүқпа үшьш ескермегендегі үзындығьш атайды.Үстастырманы
шартты түрде белғілейді. М ысалы: “ Үстастырма
М ібхі,5x120.58 МЕСТ 22032-76”, мүндағы М16х1,5 үстастырманың метрикалық қадамы үсақ, номинал диаметрі
16 мм, қадамы 1,5 мм және оңқай бүрандасы бар екенін
көрсетеді; /=120 мм — үстастырманың үзындығы; 5,8
беріктілік класы: бүл сан қаншалықты үлкен болса,
соншалықты беріктілік жоғары; МЕСТ 22032-76 —үстастырманың конструкциясын және өлшемін тағайындайтын
мемлекеттік стандарттың нөмірі.
Сомын. Ортасында бүрандалы тесігі бар, бүрандама мен
үстастырманың үштарьша бүрау үшін жасалған тетікбөлшекті
сомын (гайка) деп атайды. Сомындарды да болатган жасайды
және олардың бүрандалары метрикалық болады. Сомынның
сыртқы пішіні алты жақты призма, төрт жақты призма және
цилиндр тәрізді болып келеді. Шаршы және дөңгелек
сомындар сирек кездеседі.
Алты жақты сомынның өзі қалыпты, биік және аласа болып үш түрге бөлінеді. Өздігінен бүралуды тоқтату мақсатында төжілі сомындар қолданылады. Сомынды кілтсіз қолмен
бүрау үшін қүлақты (барашки) деп аталатын сомындар
жасалады. Сомын да бүрандама сияқгы белгіленеді. Мысалы,
“Сомын М12х1,25 МЕСТ 5915-70”. Бүл жазуды былай оқиды:
биіктігі қальшты, алты жақты, метрикалық қадамы үсақ
оңқай бүрандасы бар сомын; сомын мемлекеттік стандарт
МЕСТ 5915-70 талаптарына сай жасалуға тиіс.
Тығырық. Дөңгелек жөне ортасында дөңгелек тесігі бар
сақина тәрізді тетікбөлшекті тығырық деп атайды. Оны
сомынның немесе бүрандаманың басымен біріктірілетін
тетікбөлшектің арасына қыстырады. Сондықтан оньщ тесігі
бүрандаманың диаметрінен сөл үлкендеу болуы тиіс.
Тьпырық мьшандай міндеттерді атқарады:
• сомынды кілтпен бүрағанда тетікбөлшектін беті
жырылып бүлінбейді;
• бүрандама немесе үстастырма кіретін тесіктің
пішіні дөңгелек болмаған жағдайда тірелу бетін
үлғайтады;
• тетікбөлшек жүмсақ материалдан жасалған болса, тірелу
бетін үлғайтып, сығу әсерін жеңілдетеді.
Тьпырық та болатган жасалады және оның бүрандасы
болмайды.
“Тығырық 10 МЕСТ 11371-7” жазуы мынаны білдіреді:
тығырық номинал диаметрі 10 мм бүрандамаға немесе
үстастырмаға кигізіледі жөне ол мемлекеттік стандарт МЕСТ
11371-78 бойынша жасап шығарылады.
Екі тетікбөлшекті бүрандаманың көмегімен біріктіруді
қарастырайық. Бүрандаманың негізгі параметрі —номинал
диаметрі есептеудің нәтижесінде табылған екен делік.
Тетікбөлшектің екеуінде де диаметрлері </„=1,1' й тесіктер
болуы шарт. Міне, осы тесіктерге екі тетікбөлшекті бір-біріне
тақап түрып бүрандаманы кіргізеді. Одан кейін бүрандаманың
үшына тьпырық кигізіп, сомынмен бүрап, тетікбөлше ктерді
68
68-сурет
қысьш бекітеді. 68-суретте тетікбөлшектерді бүрандаманың
көмегімен біріктіру сызбасы көрсетілген. Одан біз екі тілікп
(фронталь және профиль) және үстіңгі көріністі көреміз.
Тілікге бүрандама (5), тығырық (3) және сомьш (4) кесшмей
түтас түрде сызылған. 1-тетікбөлшектің қалындығы а.,
2-тетікбөлшектің қалыңдьпы а2, тыгырықтьщ қалыңдығы Ь,
сомынның биіктігі Н{ бүрандама басының биіктігі Н,
бүрандаманың қиықжиегінің биіктігі с екенін көреміз.^
Бүрандаманың басын және сомынды қоршайтын
цилиндрлердің диаметрлері ( Ә және /)2) өзара тең болады.
Басты көріністе бүрандама мен сомынды үш жағы
көрінетіндей етіп орналастырады. Сондыктзн сол жақ көріністе
бүрандаманьщ басы мен сомынның тек екі жағын көреміз.
Сызбада бүрандама мен сомын үшін маңызды өлшемдердің
бірі (5) көрсетілген. Бүл - кілтгің өлшемі. Кілт өлшемі мына
мәндерге ғана ие бола алады: 3,2; 4; 5; 5,5, 7, 8, 10, 13, 17,
19; 22; 24; 27; 30; 32; 36; 41; 46; 55; 65; 75.
Тетікбөлшектерді бүрандамамен бірікпрудщ сызбасын
шартты түрде ықшамдап салуда мына қатынастар
пайдаланылады: Н=0,1й\ #,=0,8*/; />=£)2=2</; 6=0,2*/; Ь —0,Ъ(1',
с=0,15</; й .= 2 М Ш Щ (1=0,Ш - 1=\,5сІ.
Демек, тетікбөлшектерді біріктіру үшін бүрандама,
тығырық жөне сомын керек, сондай-ақ үш өлшем (1, ахжәне
а белгілі болуы тиіс. Мысалы, (1=20 мм, а =25 мм жөне
а2=10 мм болсын. Бүрандамамен бірікгіру сызбасын салу
ретімен танысалық.
1. Бүрандаманың өлшемдерін анықтап, оның сызоасын
69
салады. Бүрандаманың диаметрі 020 белгілі, олай болса,
бүранданың номинал диаметрі де 20 мм. Ол - қадамы ірі
метрикалы қ оңқай бүранда болсын. Бүрандаманың
үзындығын 68-суретке қарап есептейміз:
/ = Щ + а■ + Ь + Нх 1 Ьх | ах | а, +0,2 сі + 0,8й + 0,3Щ
- а х + а2 +\,Ъ(і;
-Щ
/ = 25 + 10 + 1,3 ! 20 = 61 мм; / = 60 мм.
Ендеше, бүрандаманың үзындығын 60 мм деп алуға
болады. Бүрандаманың басын сыртгай сызатын шеңбердің
диаметрі
Т
Ә = 2й = 2 • 20 = 40 мм; /) = 40 мм.
?
Бүрандама басының биіктігі
Н = 0,1 (і = 0,7 • 20 = 14 мм; Я =14 мм.
Оның бүрандалы үшының үзындығы
1 = 1,5(і = 1,5 • 20 = 30 мм; /0 = 30 мм.
Қиықжиекті 45° бүрьпипен көлбейді деп есептесек, оның
биіктігі
И
с = 0,15*/ = 0,15 • 20 = 3 мм; с = 3 мм.
Бүранданың ішкі диаметрі
*/, = 0,85*/ = 0,85 • 20 = 17 мм; йх = 17 мм.
Есептілген өлшемдері бойынша бүрандаманы екі көріністе
сызамыз (69, й-сурет). Бүрандама басының қиықжиегі шаргга
түрде корсетілмеген.Қиықжиек пішіні қиық конус болып
келеді. Ендеше, конус пен алтыбүрышты дүрыс призманың
қиылысу сызығын түрғызу есебін шығарып алдық.
Призманың жағы болатын жазықтық конуспен гипербола
Деп аталаіъш қисық бойынша кңылысады. Сонда 6 гипербола
салу керек. Ол үшін нүкгелер жиьшын тауып, оларды белгілі
бір тәртіппен қосады. Бүл есепті сабақтан тыс уақытта
Бурандама М20x60
Самын М20
а)
ө)
Тыгырық 20
б)
69-сурет
70
косымша сабақтарда қарастыруға болады. Оське перпендикуляр жазықтықтағы кескінді салғанда диаметрі 40 мм
шеңбер түрғызып, оған іштей дүрыс алты бүрьпп сызылады.
2. Сомынның өлшемдерін анықтап, оның сызбасын салады.
Оньш бүрандасы да номинал диаметрі 020, қадамы ірі
метрйкалық және оңқай болуы керек. Ал, оны сырттай
сызатьпн шеңбердің диаметрі
О = 2ё = 2 • 20 = 40 мм; й 2 = 40 мм.
Биіктһі Н. = 0,8*/ = 0,8 • 20 = 16 мм; Я, = 16 мм.
Сомын сызбасын (69, ә-сурет) екі кескінді салады; басты
кескінді жарты тілік жарты көрініспен жалғастырылады; сол
жақ көріністе дүрыс алтыбүрыштың ішіне центрлес екі шеңбер
жүргізіледі. Олардың ішкісі түтас жуан сызықпен, ал
сыртқысы жіңішке сызықпен шеңбердің 3/4 болігіне
жүргізіледі. Бүл шеңберлердің диаметрлері 17 және 20 мм
болады.Қиықжиектер ескерілмейді. Сомынды бүрандамаға
бүрап кигізетін немесе ажырататын кілтгің өлшемі 30 мм.
3. Тығырықтың өлшемдерін есептеп, оньщ сызбасын
салады. Тығырықтьщ сыртқы диаметрі:
/), = 2,2І = 2,2 • 20 = 44 мм; /), = 44 мм.
Оны ң ішкі диаметрі
А = 1,Ы 1 1,1 • 20 = 22 мм; Щ 22 мм.
Тығырықтьщ қалыңдығы
Ь= 0,2й = 0,2 • 20 = 4 мм; Ь= 4 мм.
Оның сызбасы екі кескіннен түрады: басты кескінде жарты
тілік жаріы көрініспен біріктіріледі, сол жақ көрініс центрлес
екі шеңберден түрады (69, б-сурет).
4. Бүрандамамен біріктірудің сызбасын салып, оны
безендіреді. Басы артық сызықтарды ошіреді, басқа керек
сызықтарды бастырады (70, а-сурет). Бүрандамамен біріктіруде небары үш өлшем корсегіледі, олар: бүрандама бүрандасынын номинал диаметрі, бүрандаманьщ үзындығы және
бүрандаманы кіргізетін тесіктің диаметрі.Қүрастыру сызбаларында бүрандамамен біріктіруді бүдан да оңайлатуға болады.
Бүрандаманың үшындағы қиыкжиекті және бүрандама мен
тетікбөлшекгердің арасындағы қуыстарды көрсегаеуге боладьі.
Шарпы түрде бүранданы бүрандаманың өне бойына түсіреді.
Егер қүрастыру сызбасыньщ масштабы ірі, ал бекіту тетікбөлшектері үсақ болса, онда бүрандаманы Т әрпі тәріздес
белгімен, тьпырықты сызьщша (-) және сомынды крест (х)
белгісімен кескіндеуге болады (70, ә-сурет). I
Тетікбөлшекгерді үстастырманьщ көмегімен бірікпру үшш,
олардың біреуін тесіп, ол түйық тесікке бүранда ою керек
(71-сурет). Түйық тесіктщ терендігі (/2) үстастырманьщ сүқпа
үшыньщ үзындығына байланысты. Тесіктегі бүранданың
71
70-сурет
тереңщп үстастырманың сүқпа үшының үзындығынан сөл
көбірек етіп алынады.
Егер бүл терендікті /3 деп белгілесек, оңда
/3 = /, + 0,2 а
деп алуға болады. Ал, түйық тесіктің терендігі
7 1-
1 1 1 1 1І|
болады. Үстастырманы осы тесікке
бүрап, сүқпа үшыньщ түбіне дейін
енгізеді. 2 — тетікбөлшекті үстастырмага (5) кигізеді; одан кейін
тығырық (3) салып, сомынмен (4)
бекітеді. Сомынды кілттің көмегімен
қатты бүрайды; 2-тетікбөлшекті 1тетікбөлш екке қы сы п , оларды
біріктіреді. 71 -суретгегі өлшемдердің
көбі 68-суретте кездеседі. Бүл екі
сызбаны салыстырсаңдар, олардың
арасы нда көп ү қ састы қ барын
көресіңцер. Осы екі түрлі біріктірудің
қаңцай айырмашылығы және олардың
бір-бірінен қандай артьпсдшлықтары
бар деген сү р ақ тууы м үм кін.
Бүраңцамалық бірікгіру қарапайым, ал
үстастырмалық біріктіру күрделірек.
Себебі, жүмыр үстастырманы оның
қы сп а үш ы ндағы бүрандасы н
’ I
72
бүлдармей бүрап, тетікбөлшекке сүқпа үшының түбіне дейін
еШ^тасіъірмальік біріктіру бүрандаманың басьша орын
болмаған немесе біріктірілетін тетікб^лшеетердщбіре^өте
калын болган жағдаиларда қолданылады. Оның үстіне
үсгасшрмальік бірікгіру машинаньщ салмағын азаиі^а әсерш
тигізеді. Бүдан басқа жағдайларда бүрандамалық бірікпру
ҚаІұстаст^м аны ң өлшемдерін есептеп, оның сызбасын
салайық. Оның номинал диаметрі 24 мм болсьш_Метрикальік
кадамы ірі оңқай бүранданы пайдаланамыз. Біріктірілетш
тегікбөлшек шойыннан жасалсын. Олай болса, үстастырманьщ
сүкпа үшының үзындығы
/і \ М = 1,6-24 = 38 мм;
/і 38 мм.
Қыспа үшының үзындығы
I =1,5й = 1,5-24 = 36 мм;
/0 36 мм
Үстастырманьщ үзындьпы
+
0,3(1
/= +
+ Ь
а +і,3</ = 30 + 1,3 • 24 = 60 мм; / = 60 мм.
аа
и +І?!
их
Ь
- т
•
а + 0,2(1 +
—
Біріктірілетін тетікбөлшекгін
қалындығы а = 30 мм. Қиықжиектің биікгігі
0,15^=0,15-24 = Змм;
= 3 мм.
Өлшемдерін түгел анықтағаннан кейін, үстастырманың сызбасын (72, о-сурет) салу оңаи. Сол
хақ көріністе қиықжиек көрсетшмейді. Бүл көріністі салмауға да
болады.
Үстастырманың сүқпа үшына
арналған шүңқырды диаметрі
(1 =0,85</=20 мм бүрғы тескішпен
тесіп алады (72,ө-сурет). Шүңқырдың терендігі
/,=/,+0,54 =38+0,5 • 24=
50 мм; /2=50 м м .
73
Үстастырма М24хб0
б)
ә)
72-сурет
Одан кейін бүрандасалғышпен (метчикпен) тесікке бүранда
ояды (72,6-сурет). Тесіктің бүрандасы бар бөлігінің тереңдігі
/3=/,+ 0,2*/=38+0,2 • 24=43 мм; /3= 43 мм.
Тығырық пен сомынның сызбаларын жеке-жеке салып
Сомынның
н
0,8*/1 0,8 • 24 = 20 мм; Н, = 20 мм.
Оны қоршайтын цилиндрдің диаметрі
л
________________________ ________ ______________ —
А ~ 24 = 2 • 24 = 48 мм; 0 2 = 48 мм.
Тығырықтың сыртқы диаметрі
П = 2,2*/ = 2,2 • 24 = 52 мм; Д = 52 мм
диаметрі
</„= 1,1*/ 1,1 • 24 = 26 мм; */0 = 26 мм.
Тығьфықтың биікгігі
Ь = 0,2*/ = 0,224 = 4 мм; Ь = 4 мм.
Есептелген өлшемдері бойьшша 73, а-суретге тетікбөлшектерді үстастьфманың көмегімен біріктіру сызбасы екі кескінде
орындалған. Басты кескін — фронталь тілік, ал екінші кескін
үстіңп көрініс екенін көріп отьфсьщдар. Онда тек екі өлшем
(үстастырм
диаметрі
М24
үзындьпы)
тыру сызбаларында үстастырмальгқ бірікгіру сызбасын одан
өрі ьпсшамдауға рүқсат етіледі.
Әдетте қиықжие ктерін, үстасты рма мен тетікбөлш ек
аралығындағы қуысты және
бүрандалы тесіктің үстастырма
жетпейтін бөлігін көрсетпейді
(73,ә-сурет). Егер сызбада үстастьфманың диаметрі 2 мм-ден
аспаса, онда үстастырмалық
бірпстіруді 73, б-суреттегідей
б)
шартты түрде кескіндейді.
73-сурет
Жаттығулар
1. оекіту тепкоөлшекгерш атап, олардың неге қажет екеңдігін айтып
бер.
2 . Бүрандама деп қаңдай тетікбелшекті атайды? Бүрандамалар
ның пшііңцері бойынша қалай ажыратады? Қандай бүраңдамалар жиі
қолданылады? Біршіш, екінші және үшінші түрдегі бүрандамалардың
бір-бірінен айырмашылықтары қаңдай?
74
3. Бүрандама 2М8х0,5х40 МЕСТ 1491-72” жазуын талдап, түсіндір.
4 Үстастырма деп қандай тетікбөлшекті атайды? Оның сүқпа және қыспа
үштарын көрсет. Үстастырманың үзындығы қалай анықталады?
‘ >. “Үстастырма М30х2х90 МЕСТ 22035-76” жазуын талдап, түсіндір.^
6. Сомын деп қандай тетікбөлшекті айтады? Тығырық деп қандай
тетікбөлшекті айтады? Олар не үпгін керек?
7 Тетікбөлшекгерді бүрандамамен біріктіру үшін қандай типпк тетікбөлшектер керек? 68-суреттегі 3, 4 және 5 цифрларымен белгіленген
тетік§өлшектердің аттарын ата.
..
I 8 Тетікбөагшектерді үстастырмамен бірікпру үшін қандай типпк тетікбөлшекіер керек? 71-суретгегі 3, 4 және 5 цифрларымен белгіленген
I
тетікбөлйіектердің атгарын атап шық.
‘ 9 Дэптеріңе 68-суретгегі сызбаны көшіріп сыз және онда көрсетілген
өлшемдер мен бүрандаманың диаметрі арасындағы байланысты көрсететін тендіктерді жаз.
ю Кдлындықтары 30 мм жөне 20 мм екі тепкбөлшекп бұрандамамен
біріктіру керек. Бүрандама сырығыньш диаметрі 18 мм. Бүрандаманың,
1
сомынның және тығырықтың өлшемдерін есептеп, олардың сызбасьш
|
сал. Одан кейін бүрандамалық біріктіру сызбасьш түрғыз. Сызбаларға
тетікбөлшектердін өлшемдерін түсір. Соңгы бірікпру сызбасында тек
I I үш өлшем көрсетілетінш үмытпа.
11. Дәптеріне 71-суреттегі сызбаны көшіріп сыз және онда көрсетшген
влшемдермен ұстастырма диаметрі арасындағы байланысты көрсететін
I
I
1
теңдіктерді жаз.
.
.
12. Болатган жасалған тетікбөлшекке еюніш бір қалындығы 15 мм тетікбелшекгі үстастырманын кемегімен бірікгіру керек. Үстастырманың
диаметрі 16 мм. Үстастырманың, онын сұқпа үшына арналған
бүрандалы тескішпен тесілген тесікгің және бүраңда ойылған
тесікгін сызбаларын 72-суретке қарап сал. Өлшемдерш түсір. ҮсгастырI
малық бірікгіру сызбасын сыз.
. .
I 13.Күрастыру сызбаларында бүрандамалык және үстастырмалық бірікпрулерді калай ыкшамдауға (олардың сызбаларын салуды оңайлатуға)
|
болады?
14. Қүрастыру сызбаларында бүрандаманың немесе үстастырманың
диаметрі 2 мм-ден аспаса, оларды шартгы түрде қалай кескшдеуге
I
болады?
5-тарау. ТЕТІКБӨЛШЕКТЕРДІҢ СЫЗБАЛАРЫ МЕН
ЭСКИЗДЕРІ. ТЕХНИКАЛЫҚ СУРЕТ
5.1. Сызбаның негізгі жазуы
Әрбір конструкторлық қужатгың, оның ішінде сызба да
бар, негізгі жазуы болацы. Негізгі жазудың маңызын көрсету
үшін оны сызбаның ттқүжаты деп атайды. Негізгі жазуды
сызбаның оң жақ төменгі бүрышына орналастырады. Егер
сызба А4 пішіміне салынган болса, оңца негізгі жазу пішімінін
қысқа қабырғасын қуалай орналастырылады.
Сызбаның негізгі жазуын үзындыгы 185 мм, көлденеңі
55 мм тіктөртбүрышпен қоршайды. Оны жуан негізгі және
жіңішке түтас сызықтармен жүргізеді. Негізгі жазудың пішіні
мен өлшемдері 74-суретте көрсетілген. Оны дөптерлеріңе
көшіріп сызып, өлшемдерін түсіріңдер. Сызыктарының
түріне, жуандығына көңіл аударыңцар.
шгів
74-сурет
Негізгі жазуды толтыру үшін, оны вертикаль сызыктармен
үш аумаққа бөлуге болады. Ені 65 мм болатын сол жақта
орналасқан аумаққа конструкторлық қүжатты жасап
шығарушылар және қүжаттардағы өзгерістер туралы
маліметтер жазылады. Ортадағы ені 70 мм аумаққа қүжаттың,
бүйымның аты және бүйым жасалған материал көрсетіледі.
Ал, ені 50 мм оң жақтағы аумаққа қүжаттың литері,
бүйымның массасы, сызбаның масштабы, бетпен есептелген
көлемі жөне қүжатты жасап шығарған мекеме көрсетітеді.
Оқушылар орындайтын сызбалардың негізгі жазуын былай
толтыруға болады:
бағанга бүйымның немесе сызбаньщ аты жазьша
бүйымнын аты бірнеше сөзден түрса, онда, алдымен, зат
есім жазылады. Мысалы: “Жүдырықша механизм деп
Н
_
ГЛ
І
деп
жазу
керек.
жазудың орнына «Механизм жүдырықша
деп
жазудың
орнына
“Сөре
Немесе “Қайырмалы сөре
^^^б^анға
б ү й ы м іш ң
(қүжатгың) белгісі жазылуға тшс.
Окүшылар бүл бағанды толтырмаса да болады.
3-бағанға тетікбөлшектің қандай материалдан^жасалғаны
жазылады. Мысалы, “Шойын С-25 МЕСТНІ2
85 .
Тетікбөлшектерден басқаларда бүл баған толтырылмаиды.
4-бағанға қүжатгьщ литері жазылады. Техникалық үсыныстың литері“П”, эскиздік жобаның литері Э және техни^ қ жобаньщ литері “Т”. Оқу орындарында оқушылар
салған сызбалардың литері “О”.
.
_
5-бағанға бүйымның массасы көрсеплді. Оқушьшар бүл
бағанды толтырмайды.
. ,
А»
•
6-бағанға сызбаның масштабы көрсетшеді. Мүнда М әрпі
жазылмайды. Мысалы, “М2:1” деп жазудың орньша 2.1
ДеП7_баган. Консірукторлық қүжат (сызбалар) бірнеше бетген
түрады. Олардан альбом жасағанда бетгеріна^стьфып алмау
ү ш і н , бетгерді нөмірлеу керек. Мысалы, 1-бет , э оет■ .
8-бағанға конструкторлық қүжатты (сызбаны) жасап
■
І і І Я
жазьшады. Мысалы,“Абай аіындағы
1
I
орта мектеп _ 104-мектеп”.
9-бағанға конструкторлық қүжат ^альоом; нсшс д а
тупатынын көрсетеді. Мысалы, 8 бет .
^ Т ™ а н Қүжатқа қол қойған кісінің атқарған жүмысы
көрсетіледі. Мысалы: “Сызған”, “Тексерген’ , Қабылдаган ,
вБекггкен”.
11-бағанға қүжаіқа (сызбаға) қол қойған адамның атыХӨ12^даж ?11-бағанда аты-жөні жазылған адамдардың
колдары қойылады.
__
13-бағанға қол қойылған айы, күні, жылы жазылады.
14-бағанға сызбаға кейіннен енгізілген өзгерістердщ
^ Т ^ б а т п ^ ^ ер іс т е р енген беггердің нөмірлері қойьшады.
16-баганға өзгерістер енгізуге негіз болған қүжатгьщ нөмірі
17-бағанға өзгеріс енгізген адамның қолы қоиылады.
18-бағанга өзгеріс енгізілген күні, айы жөне жылы
көрсетіледі.
__
__
Оқушылар 1 4 , 1 8 -бағандарды толтырмайды.
77
Негізгі жазу сызба қаріптерімен орындалып, үқыппен
толтьфылады. Бірінші бағанға жазуды 7-қаріппен, 2 және 8бағандарға 5-қаріппен орындаған дүрыс. Ал қалған бағандар
3,5-қарпімен толтырылады.
5.2. Теіікбөлшектіц сызбасы
Тетікбөлшектің сызбасы деп тетікбөлшек кескіндерінен
түратын және оны жасауға, бақылауға керекті басқа да
мәліметтер бар қүжатгы айтады.
Тетікбөлшектерді түрлі әдістермен жасайды. Мысалы,
оларды, алдымен, шойыннан қүйып, керек беттерін металл
жонатын белдектермен тегістеуге болады. Кейде фасондык
немесе сорттық прокаттан соғу, штамптау тәсілдерімен
дайындап алып, одан кейін токарлық белдектерде өңдейді.
Зауьггтарда, шеберханаларда тетікболшекті оның сызбасына
қарап жасайды. Сызбада тетікболшекті жасау үшін керек
мағлүматтар түгел болулары керек. Жалпы алғанда, тетікбөлшек қандай болса, сызбада оны сондай етіп кескіндейді.
Кескіндердің озара тікбүрыш жасап орналасқан жазықтықтарға тікбүрыштап проекциялау нәтижесінде алынатынын
білесіндер. Қажет болған жағдайда тіліктер мен қималар
бомт СтЗНКТ 380-гі
75-сурет
78
Апмвты
105 - мектёп
чолданылады. Кескін саны мүмкіндігінше аз, бірақ тепкЗөлшектің пішінін толық анықтау үшін жеткілікті болуы
ларг. Сызбаларды салуды жеңіддету жөне тездету үшін, оларощ түрғызуды оңайлататын келісімдерді де пайдаланады.
Мысалы, тісті доңғалақтың, бүрандалардың кескіндерін салу
ерекшелікгерімен таныстыңдар. Өлшемдерді түсіру кезінде
0
сияқты белгілерді жиі пайдаланады.
Тетікбөлшектің сызбалары сызу аспаптарын пайдаланып,
масштабты сақтай отырып сызыладьі. Тиімді маспггаб 1:1,
яғни накты шамасьш сақтап салу. Бірақ,^ тетікбөлшек өте
үлкен болса, оны кішірейту маспггабьш пайдаланып сызады.
Пішіні күрделі үсақ тетікбөлшектерді сызбада үлкейту
масштабын пайдаланып сызады. Мысалы, ағаш өңдеу
өндірісінде қолданылатын белдектің қысу механизмшщ
тетікбөлшегі “Аша” сызбасын қарастырайық (75-сурет). Сызба
А4 пішіміне сальшған. Негізғі жазудан тетікбөлшекгің аты
“Аша” екенін және ол болаттан (Болат Ст 3 МЕСТ 380-71)
жасалатыньш көреміз. Тетікбөлшекгің үш кескіні салынған.
Басты көріністе жергілікті тілік пайдаланылған.
Үстіңгі көріністің орнына горизонталь тілік сызылып,
өлшемдері түсірілген.
|
. . .
75-суреттегі сызбадан тетікбөлшектщ пшшпн көз алдымызға елестете аламыз.Өлшемдер жеткілікті түрде берілген.
Тетікбөлшекті қандай материалдан жасау керек екені белгілі.
Бірак, бүл сызбаны пайдаланып, онда көрсетілген тетікбөлшекті жасап шығаруға болмайды. Өндірісте пайдалануға
жарамды сызба алу үшін, оны көптеген қосымша мәліметтермен толықтыруға тура келеді. Осындай сызбаға қойылатъш
қосымша талаптарды сызудан басқа пәндерде де карастырады.
Міне, осылардьщ кейбіреуін айта кетелік.
Өндірісте қолданылатьш сызбаларда дөлдік шектері мен
қондырулар көрсетілуге тшс. Окушылар сызбада өлшемдердің
ауытқу шектерін көрсетпеулеріне болады. Ал, дәлдік шегін
бүгінгі күннің талаптарына сай есептеу коп нәрсені білуді,
төжірибені керек етеді.
Микроскоппен қарап, тетікбөлшекгің қай беп тепстеу және
қай бетінің кедір-бүдырының көптеу екенін айта аламыз.
Бетгің тегістігін сипатгайтын бірнеше параметрдің екеуін атап
өтейік: профильдің арифметикалық орташа ауытқуьі және
профиль бүдырының орташа биіктігі. Олардьщ біріншісін
Яа, ал екіншісін Яі әріптерімен белгілейді. Профильдің
арифметикалық орташа ауыткуының сан шамасы 0,008+100
мкм, профиль бүдырының орташа биіктіп мына аралықта
болады: 0,025+1600 мкм. Тетікбөлшек беттерінің кедірбүдырлығы сызбада көрсетілуі тиіс. Кедір-бүдырлықты
Н * ( 1 ,5 ...3 ) Ь
а)
ә)
6)
76-сурет
көрсету үшін 76-суретте берілген үш белгінің біреуін
пайдаланады. Егер тетікбөлшектің бетін тиісті дәрежедегі
тегістікке жеткізу үшін ол бетгі жону керек болса, онда 76,
а-суретегі белгі қойылады. Егер бетгі жонбайтын болса, оңда
76, ә-суреттеп белгіні қою керек. 76, 5-суретгегі белгі тетікбөлшек бетінің кедір-бүдырлығын алу жолын конструктор
тағайындамаған жағадайда қойылады. Кедір-бұдырлықтың
белгісі сол бетгі корсететін сызьщтың үстіне салынады.
Мысалы, 77, а-суретті қараңцар. Білік бедцемесінің оң
жағындагы цилиңцрдің бүйір беті жонудьщ нәтижесінде
тегістелуі керек екені көрсетілген. Бетгі тегістегеннен кейінгі
арифметикальщ орташа ауытқуы (Яа) 3,2 мкм-ден аспауы
керек. Мүнда кедір-бүдырлық параметрін белгілейтін әрілтің
жазылмағанына көңіл аударындар. Егер тетікбөлшектің
барльпс, беттершің кедір-бүдьфлығы бірдей болса, оңца кедірбүдырлық белгісін сызбаның оң жақ жоғарғы бүрышына 77,
ә-суретгегідей етіп көрсетеді. Бүл белгі тетікбөлшектің барлық
беті профиль бүдырының орташа биіктігі 32 мкм-ден
аспайтындай болып тегістелуі керектігін корсетеді. Бүл
жағдайда параметрдің белгісі міндетті түрде жазылады. 77,
а-суретте де осьцан үқсас оң жақ жоғарғы бүрышында кедір-
77-сурет
80
бүдырлық белгісі бар. Ондағы бірінші белгі тетікбөлшектің
бетгері берілген сызба бойынша өңделмейтінш көрсетеді, ал
екінші белгіні “сызбада кедір-бүдырлыгы көрсетілген
бетгерден басқасы” деп оқуга болады.
Сызбадагы кедір-бүдырлық белпсшщ бшктіп һ өлшем
сандарының биікгігіне тең, ал оң жақ бүрышқа қоилатын
белгі бүдан 1,5 есе үлкен болады. Н-(1,5...3) • һ.
Өңдіпісте қолданылатьш, сызбаларда тепкбөлшек беггершщ
пііпіндері мен орналасуының ауыгқу шектері де көрсетшеді.
Тетікбөлшекті өндеу, басқа тетікбөлшектерге сәшсестендіру,
онын материалына қойылатын талаптар жөншде непзп
жазүдын жогаргы жагына мәтін түрінде жазып көрсетшеді.
Тетікбөлшектің сызбасьш оньщ өзіне қарад отырып салуга
болады. Осы мақсат үшін, алдымен, тетікбөлшекпң эскизш
(эскиз
туралы
келесі
параграфта
айтылады)
салады.
■
■ Тегікбөлшек сызбасын эскизге қарап салады. Тегайөлшектщ
сызбасын
қүрастырылган
бүйымдар
сызбасын
бөлшекгеу
Iн*
арқылы да салуга болады. Қүрастыру сызбаларын тетікбөлшектеү туралы кейінірек айтылады.
Дайын сызбаны оқи білу керек. Сызбаны оқу деп нәрсенің жазық кескіндері бойынша оның көлемдік пшпнш жөне
өлшемдерін анықтауды айгады. Сызбаны мынадаи ретпен
окү үсынылады:
1. Тетікбөлшек сызбасының негізп жазуьш оку керек.
Одан тетікбөлшектің атауын, материалын, кескіндердің
масштабын және басқа мәліметтерді білуге болады.
2. Сызбадагы тетікбөлшектің басты көрінісш анықтау
керек Берілген кескіндерге қарап, олардың қайсысы корішс,
•шгік жөне қайсысы қима екенін ажырата білу керек.
3. Көріністердің арасындагы проекңиялық баиланыстар
ескере огырып, тетікбөлшекгің пішінін толығырақ анықтауға
^^^Тетікбөлшекті ойша қарапайым геометриялық денелерге
ажыратьш, одан кейін оларды қайтадан ойша біріктірш,
тетікбөлшектің кеңістік пішінш елестету керек.
5. Сызбадағы өлшемдерді оқып, оларға сөикес тепкбөлшекгің өлшемдерін анықтайды.
I
Жаттығулар
1. Тетікбөлшекгщ сызбасы деп қаңдай қүжатгы айтада?
2. Тетікбөлшектерді зауыттарда, шеберханаларда қалай жасайды
3 Негізгі жазу не үигін керек жөне онын габарит елшемдері қа
4 Тетікбалшек сызбасы қандай талаіггарға сай орындалады. и
окушылар салған сызбанын өндірісте пайдаланылатын с
айырмашылығы бар ма?
5. Тетікбөлшек бетінің кедір-бүдырлыгы туралы не айта аласын? Сызбада
кедір-бүдырлықты қалай көрсетеді?
6. 75-суреттегі тетікбөлшектің сызбасын оқы.
я
5.3. Тетікболшектің эскизі
Эскиз деп өндірісте тек бір рет қана пайдалануға арналған
конструктордық құжатты айтады. Эскиз нөрсенің кескіндерінен және басқа да нөрсе туралы мәліметтерден тұрады.
Эскизде нәрсені өзара перпендиуляр жазықтықтарға тік
бұрыштап проекциялау әдісімен кескіндейді, бірақ ол сызу
аспаптарының көмегінсіз салынады. Сондықтан эскизде
масштаб болмайды. Алайда кескінделетін бүйым боліктерінің
арасындағы пропорционалдықты шамамен сақтай отырып.
эскизді көз молшері масштабымен орьшдау керек.
Ғалымдар, инженерлер жаңа машинаның жобаларын
жасағанда эскиздерді кең түрде пайдаланады. Алдымен,
эскиздік жоба жасалады, оған бірнеше рет озгеріс енгізіледі.
Эскизді масштабсыз қолдан сызатын болғандықтан, оны салу
оңай. Коңілге үнамаған нөрсенің эскизін қайта-қайта салу
онша қиындыққа соқпайды. Сондай-ақ, эскиздер машина
жөндегенде, яғни істен шыкқан тетікбөлшек орньша жаңа
тетікболшек жасау қажет болғанда қолданылады. Бүл
жағдайда эскизді істен шьпсқан тетікболшекке қарап отырып
салады. Кейде ондіріс орьшдарьшда тетікболшекті тікелей
эскиз бойынша жасайды. Өйткені эскиз техникалық маңызы
зор конструкторлық қүжат болып есептеледі. Эскизде кеткен
қателік, оньщ сызбасына ауысады, ал одан кейін машинаның
озі де ақаулы болып табылады. Э скиз өмірде кең
пайдаланъшады. Мысалы, физика және химия пәндеріндегі
зергханалық аспаптардың және қүралдардың эскиздерін салуға
тура келеді. Геометрия есептерін шығармас бүрын, есептін
шартындағы геометриялық фигураның эскизін (техникалық
суретін) салып алу керек. Осындай эскиздер физиканы,
химияны, геометрияны, тіпті, жалпы алғанда техниканы
меңгеруге комегін тигізеді.
Сонымен, тетікбөлшектің эскизі деп оның кескінінен
түратын және тетікболшекті жасау үшін керекті мәліметтер
түгелдей берілген конструкгорлық қүжатга атайды. Тетікболшектің сызбасы қандай міндет атқарса, оның эскизі де
сондай міндет атқарады.
Эскизді, өдетге, миллиметрлік қағазға салады. Оқушыларға
эскизді торкоз дәптер бетіне салу қолайлы. Торкөз бойынша
параллель және перпендикуляр сызықтар жүргізу, тетікбол82
шекті кескіндегенде оның бөлікгерінің пропорционалдығын
сактау, қағаздағы сызық бойымен түзу сызық жүргізу оңай.
Эскизде шеңберді және оның доғаларын қолдан жүргізуге
түра келеді. Бүл жүмыс бастапқыда оқушыларға оңай
болмайды. Сондықтан шеңберсызарды пайдалануға рүқсат
етіледі, бірақ кейіннен шеңбер жөне оның доғалары қолмен
бастырыла жүргізілуі қажет.
Эскиздегі сызықтар біркелкі және айқын болуы тиіс.
Сызык жүмсақ қарындаигтармен (М немесе 2М) жүргізіледі.
Жазулары түгелдей сызба қарпімен орындалады.
Тетікбөлшектің озіне қарап отырып, оның эскизін салуды
қарастырайық. Эскизге тетікбөлшек кескінін мынадай
кезендерге бөліп орындау тиімдц.
_ . _
1-кезең. Тетікбшшектің пішінімен танысу. Тепкболшекті
колға алып, оны аударьш-тоңкеріп қарайды; оның пшіінімен
танысады Түтас тетікбөлшектің және оның жеке болікгершщ
геометриялық пішінін айқын үғыну үшін, тетікболшекп ойша
қарапайым денелерге тарқату немесе толықтыру пайдалы.
Мысалы, біз “ернемек” деп аталатын тетікболшекгщ эскизш
салудағы негізгі кезендерге тоқталайық (78, а-сурет). Оның
пішініне геометриялық талдау жасау үшін, ернемекті
(фланецті) ойша екі бөлікке тарқатуға болады (78, ә-сурет).
Бірінші бөліктің пішіні өте қарапайым, екі жазықтық және
оргақ осі бар екі цилиндр бетімен шектелген. Екінші боліктщ
пішіні одан күрделірек. Оны тесікгерін бітеп толықтыруға
болады. Диаметрлері бірдей екі цилиндр және диаметрі
үлкенірек үшінші цилиндр алып, оларды осьтері оір
жазықтықта және үлкен цилиндр ортасында орналасатьшдаи
етіп орналастырайық. Цилиндрлерді қоршайтын төрт жанама
жазықтық жөне оларға перпендикуляр екі жазықтық жүргізіледі. Енді, осы үш цилиндр және алты жазықтық анықтаи-
78-сурет
тын фигураны аламыз. Алынған фигураны үш жерден дөнгелектеп тессек, екінші дене (78, о-сурет) шығады. Осы кезеңде тетікбөлшектің қолданылатын жері, атқаратын жүмысы.
материалы туралы да ойластырған жөн. Тетікбөлшекке ат
қою керек.
*'*
2-кезең. Тетікбөлшек кескіндерінің жеткілікті санын анықтау. Басты кескінді таңцап ала білу керек. Ол тетікбөлшектің
пішіні туралы айқын түсінік беруге тиіс. Тіліктерді, қималарды, 0 жөне таңбаларьш, сондай-ақ тетікбөлшектің қальщдығын, үзындығьш көрсететін шаргты белгілерді пайдалана отырып, кескіндердің санын мүмкіндігінше азайту керек.
Ернемек тесікгерінің осьтері арқылы жазықтық жүргізсек,
ол жазықтық симметрия жазықтығы болады. Басты кескін
осы симметрия жазықтығына параллель жазықтықка тік
бүрыпггап проекциялаудың нөтижесінде альгнады. Тетікбөлшектің фронталь проекциясы симметриялы болғандықтан,
басты кескінде жарты көріністі жарты (фронталь) тілікпен
жалғастыруға болады. Ернемек үшін кескіндердің жеткілікті
саны екеу. Басты кескіннен басқа үстіңгі көріністі салу
керек.
3-кезең. Эскиз салатын пішімді таңдау. Пішімнің өлшемдері белгіленген кескіндерді жөне түсірілетін өлшемдерді
орналасгыруға мүмкіндік беретіндей болуы қажет.
Торкөз дөптердің ортасын бекітетін темірін ақырындап
босату керек. Сонда альгнған парақтардьщ ені А 4 пішімінің
еніндей, ал үзындығы сөл үзын; үзындықтарын 6...8 торкөзге
қысқартса, эскиз салуға болатьш қағаз аласьщдар.
4-кезең. Таңдап алынган пішімді эскиз салуга дайындау.
Пітігім өлшеміне сөйкес оның шетін көрсететін тіктәргбүрышты салады. Сызба жақтауьгн (рамкасьгн) сызадьг. Жактауды
пішімнің үстіңгі, оң жөне төменгі жақтарынан 5 мм қашықтықта, ал сол жағынан 20 мм қашьгқтьгқта жүргізетінін
білесіндер. Пігггімнің оң жақ төменгі бүрьптгынан негізгі
жазуға орын қалдырадьг. Бүл орынның үзьгндығы шамамен
185 мм, ал ені 55 мм болуы қажет.
5-кезең. Кескіндерді пішімге алдын ала орналастыру. Көз
мөлшермен масштабын таңцап алу керек, яғни тетікбөлпіекті
эскизде үлкейту немесе кішірейту қажеттігін анықтаймыз.
Мысальг, тетікбөлшекті шамамен 1,5 есе үлкейтіп немесе
шамамен 3 есе кішірейтіп салуға болады. Ал, мүндай
масштабтың жоқ екенін білесіңцер. Тетікбөлшектің габарит
сьгртшек өлшемдері арасындағы пропорциялық қатынастар
анықталады. Оның биіктігі шамамен үзындығьшан неше есе
кіші немесе есе үлкен? Үзындығы оның енінен неше есе
үлкен? Бүл жерде тетікболшелшекті өлшеудің қажеті жоқ,
аталған қатынастарды шамамен тетікбөлшекке қарап отырьш
анықтау керек. Осыдан кейін эскизде әрбір кескш үшш
габаритгік тіктөртбүрыштарды жүмсақ қарындашпен көршеркөоінбес етіп жүргізеді. Шьпару жөне өлшем сызықтары
осы тіктөртбүрыштардың ішінде орналасқан деп есептеледі
(79, д-сурет).
. .
&
6-кезең. Тетікбтіиектің көріністерін жіңішке сызықтармен
салү Алдымен ось сызықтарын, симметрия осьтерш жүрпзш
алаоы. Лроекциялық байланыстардьі сақтау шарт, яғни үсгацт
көрініс басты коріністің дөл төменгі жағьша, сол жақ көршіс
оның ОҢ жақ қатарына сальшады. Әсіресе, көз мөлшері
масштабын сақтауға көп көңіл бөлінеді.
7-кезең. Тетікбөлшек кескіндерін салуды аяқтау.
Көріністердің біразьш тіліктермен алмастыру; қималарды,
жергілікті тілікгерді және қосымша көріністерді салу. Ьүранда
кескіндерін ықшамдап көрсету, көмекші сызықтарды ошіру
және тіліктер мен қималарды сызьіқтау. Мысалы, 7-кезеңнен
кейінгі алынған кескін 79, ә-суретте бершген.
8-кезең. Шывару және өлшем сызықтарын жүргізу. ьүл
кезенде шығару және өлшем сызықтарьш жүргізумен қатар
диаметрдің, радиустың, шаршының, көлбеудш, конустьщ,
бүпанданың шартты белгілері жазыладьі (оО,а-сурет).
9-кезең. Сызбага түсірілетін тетікбөлшектің барлық
өлшемдерін өлшеу аспаптары мен щралдарын пайдаланып
анықтайды. Анықталған өлшемдерді өлшем сызықтарьшьщ
үсгіне жазады.Өлшеу қүралдарымен жөне тепкболшекп өлшеу
тәсілдерімен келесі параграфта танысасыңдар.
Ш
а)
79-сурет
а)
ө)
80-сурет
10-кезең. Тетікбөлшек эскизін салуды аяқтау. Негізгі жазу
бағандарын толтырады. Салынған кескіндердің, түсірілген
өлшемдердің дүрыстьнъш тексереді. Эскизді жүмсақ қарындашпен бастыра жүргізеді (80,а-сурет).
Эскиз салғанда үш қарьшдаш пайдаланған орьшды. Қарындаштардың біреуі жіңішке сызык, екіншісі жуан сызық
жүргізу, ал үшіншісі сызбадағы жазуды жазу үшін қолданылады.
3
Сызбаның дүрыс салынғанын тексере білудің маңызы зор.
Тексеру үшін сызбаны оқи білу керек. Мүғалім оқушылардьщ
біреуі салған эскизді екінші оқушыға тексертіп, ондағы
қателерді өздеріне тапқызьш үйретудің тәлім-тәрбиелік мәні
зор. Эскизді тексерғенде төмендегі сүрақтарға жауап ізделеді.
• Тетікбөлшектің басты кескіні дүрыс таңдап алынған ба?
• Сызбада басы артық кескін бар ма?
• Тетікбөлшектің ғеометриялық пішінін толық түсіну
үшін салынған кескіндер жеткілікті ме?
• Өлшемдер түғел дүрыс түсірілген бе? Қайталаньыатын
өлшемдер жоқпа?
• Негізгі жазу дүрыс толтырылған ба?
Эскизде тілік, қима, бүранда жөне т.б. дүрыс салынбауы
мүмкін. Ол оқушының бүрын өтілген материалдарды үмытып
қалғанын көрсетеді. Ондай оқушыларға өткенді қайталау
керек екенін естеріне салған жөн.
Эскиздің дүрыстығы тетікбөлшек эскизіне қарап, оның
сызбасын салғанда анықталады. Осы мақсатта оқушыларға
мынадай тапсырма беріледі: сыныпта оқушы мүғалімнің
86
йакылауымен кабинетгегі тетікбөлшектердоңбіреуінің эс™3^
і; ал үйде осы тетікбелшектің эскизі боиынша сызбасын
салаі
Сызбаны, алдымен, жіңшіке сызықтардьщ
салып алады. Сызба салу ретінің эскиз салу ретшен аиьірмашылығы жоқ. Ең ақырында сызбаны бастыра жүрпзетінш
білесіңдер. Оны мьшадай ретпен орьшдаған тшмді:
• осьтік және центрлік сызықтар бастырылып жүрпзшеді,
• шығару жөне өлшем сызықтары бастырыльш жүрпзшеді;
• өлшем сызықтарының нүсқамалары салынады,
• көрінбейтін қисық сызьш,тар бастырыльш жүрпзіледі;
• көрінетін қисык сызьпстар бастырылып жүрпзшеді;
• алдымен горизонталь, кейін вертикаль және соңьшда
көлбеү көрінбейтін с ы з ы қ т а р бастырыльш жүрпзшеді;
• алдымен, горизонталь, кейін вертикаль және соңында
көлбеу көрінетін сызықтар бастырыльш жүрпзшеді,
• цифрлар мен жазулар бастырылып жүрпзшеді.
Сызбаны бастырып жүргізуде әр типтеп сызықтардың
жуандығы мүқият сақталуы керек. Бөлек қағазға әр типтеп
сызықтын үлгісін сызып қойып, сол жуандықты сызба
салүдың басьшан аяғына дейін сақтау қажет. Жазуларды және
жуан негізгі түтас сызықтарды М қарындашымен, үзшме
сызыктарды ТМ қарьшдашымен және жіңішке сызьщтарды
Т кдрындашымен бастырьш жүргізеді.
Жатгығулар
1. Эскиз деп қандай конструкторлык кұжатгы айтады? Эскизде кескін
калай салынады? Онын масштабы бола ма? Көз мөлшері масштабын
калай түсіндіресін?
. 1
2. Эскизді кандай жағдайларда пайдаланады? Онын күнделікп тұрмыстағы және өндірістегі маңызы қандай?
3. Эскиз қандай кдгазға саяынады? Эскизде шеңберді және шеңбер доғаларын шенберсызармен жүргізуге бола ма?
4 Эскиз салудын 1, 2, 3, 4 және 5-кезевдерін айтып бер. Эскизді са^ды
1-кезеннін орнына 4-кезеңнен немесе баска кезеңнен бастауға бола
ма?
„
5. Эскиз салудың 6, 7, 8, 9 және 10-кезеңдерін айтып бер. Неліктен
эскизді бірден бастырып жүргізуге болмайды? Өлшем сызығын
жүргізғен бойда осы өлшемді тетікбөлшектен анықтап, өлшем
сызығьгнын үстіне жазу неге қолайсыз?
6. Эскизді тексергенде қандай сүрақтарга жауап беру керек. Тілікп,
қиманы білмей тетікбөлшек эскизін дүрыс салу мүмкін бе.
7 Дайын сызбаны қандай ретгілікпен бастырып жүргізеді? Неліктен
алдымен жуан сызықтарды бастырып жүргізуге болмайды?
87
8. 8 0 , 0 -суретті пайдаланып, онда
эскизі берілген тетікбөлшектін тікбүрышты изометриясын сал. Изометрияда тетікбөлшектің т -ін кесіп
81-сурет
алыгі таста, ягни аксонометриялық
тілікті оры нда. Тетікбөлш ектің
қиюш ы ж азы қты қтарда жатқан
қималарын сызықтап шық.
9. Аксонометриясы 81-суретте берілген “ К ронш тейн” деп аталатын
тетікбөлш ектің эскизін, жоғарыда
айтылған 10 кезеңді сақтай отырып
сал.
10. Бүл тақырыпқа тағы да екі тетікбөлшектің эскизін салу үсынылады.
Олардың біреуі тісті доңғалақ, ал
екіншісінің бүрандасы болу керек.
5.4. Тетікбөлшекті өлшеу тәсіддері
Эскизге тетікбөлшектің өлшемдерін түсіру үшін, оны
олшеу керек. Тетікбөлшек өлшемдерін анықтағанда әр түрлі
өлшеу қүралдары қолданылады. Қарапайым алшеу қүралдарына масштабтық бөліктері көрсетілген темір сызғыш, нуіромер
және кронциркуль жатады. Масштабты сызғышты тікелей
пайдаланьш, тетікбөлшекгің түзу сызықты бөліктерінің үзындықтарын анықтауға болады. Оның габарит өлшемдерін
(үзындығын, биіктігін және енін)
масиггабты сызғышпен өлшейді (82мсурет). Тетікболшек қырларының
үзындығын өлшеу оңай.
Кронциркуль бір-бірімен топсалап
үстатылған екі қисық сирақтан түрады
(82,ә-сурет). Оны масштабты сызғьпипен бірге пайдаланады. Кронциркульді тетікбөлшектің сыртқы қисық
беттерінің өлшемдерін, әсіресе айналу
беттерінің диаметрін, анықтауда
қолданады.
Нутромердің кронциркульден
айьфмашыльпы — оның сирақтары
түзу (82,6-сурет). Оны тетікбөлшектің іш кі беттерінің өлш емдерін
анықтауда қолданады. Нутромер
82-сурет
айналу беттерінің ішкі диаметрлерін
88
| өлшеуге қолайлы. Кронциркульді немесе нутромерд
топсаларынан үстап, олардың сирақтарын арақашьгқтығы
> өлшенетін беттерге жайлап тақайды. Одан кейін си[ рақтарының арасын өзгертпей түрып, масштабты темір
сызғышпен сирақтардың аралығын өлшейді.
1
1-мысал. Екі тесіктің осьтері арасьшдағы қашықтықты
өлшеу эскиз салуда жиі кездеседі. Екі тесисгің диаметрлері
бірдей болса, сызғыштың масштабты қырын тесікгердің
пентрлері арқылы өтетіндей етіп орналастырады (83,а-сурет).
Одан кейін шеңбердің сәйкес А жөне В нүктелері аралығьш
өлшейді. Ал тесіктердің диаметрлері бірдей болмаса, онда
шенберлердің өзара жақьш орналасқан нүкгелері М және
аральнъш өлшейді (83,ә-сурет). Тесік осьтершің арақашық^
тығы й бірінші жагдайда өлшенген аралыкқа тең, ал екінші
жағдайда өлшенген аральпсқа тесіктердің радиустарын қосу
керек. Бірінші жағдай үшін а=\АВ |, ал екінші жағдай үішн
(гАмЫІ+Я +& , мүндағы Л, және Я^ —тесікгердің радиустары.
Осы мақсат үшін кронциркульді пайдалануға да болады.
2-мысал. Тетікбөлшектің Ь қабырғасының қальшдығьш
анықтау (84-сурет). Бүл жағдайда қабырғаның қалыңдығьш
тікелей өлшеуге мүмкіндік жоқ. Сондықтан кронциркуль
| мен сызғышты пайдаланып, 84-суретте көрсетшген ею
өлшемді (а мен с) табамыз. Іздеп отьфған қальщдықты (0)
осы екі өлшемнің айырымы түрінде аныктайды:
Ь = а — с.
Аталған қүралдардың өлшеу дәлдіктері төмен, олар
0,5 мм-ден аспайды. Өндірісте дәлдігі 0,1 мм, кейде одан да
жоғары болатын штангенциркулъ деп аталатын аспапты
84-сурет
пайдаланады. Ол жогарыда аталған үш аспаптың (сызғыш,
кронциркуль және нутромер) қызметін бір өзі аткарады.
Штангенциркульдің миллиметрге бөлінген шкала салынған
сызғыш төрізді қарнақ (штанга) делінетін тетікбәлшегі (1)
болалы. Қарнақтың бір үшында шкаласына тікбүрыш жасап
орналасатын олшеуіш екі ерні болады (85,о-сурет). Томенгі
ерні (2) сыртқы, ал жоғарғы ерні (3) ішкі өлшемдер мен
диаметрлерді олшеуге арналған. Қарнактың бойымен
жылжитын, тап осылардай еріндері бар, кареткасы болады.
Каретканы (4) қарнаққа (1) бекітетін бүрама да (5) бар. Осы
бүраманы босатып қойса, каретка оңға немесе солға қарай
оңай сырғанайды. Каретканың төменгі колбеу бетіне арнайы
түсірілген нониус деп аталатын шкаласы болады. Нониустын
үзындығы 19 мм шкаласы өзара тең 10 бөлікке бөлінген.
Сонда нониустың әр бөлігі қарнақтьщ екі бөлігінен 0,1 мм~
ге қысқа. Осындай штангенциркульдің дәддігі 0,1 мм болады.
Ондірісте дөдцігі бүдан да жоғары цггангенциркуль түрлері
қолданылады.
|э
Штангенциркульді пайдаланып, тетікбөлшектің сыртқы
немесе ішкі диаметрін олшеу үшін оньщ өлшеуіш еріндерін
тетікбөлшектің сөйкес бетгеріне сал қысьш түрьт, каретканы
қарнаққа бүрама көмегімен қозғальт кетпейтіндей етіп
бекітеді. Одан кейін қарнақ пен нониус шкалаларына қарап,
өлшеудің нәтижесін оқиды. Мүңда екі жағдай болуы мүмкін:
нониустың нәлдік кесіндісі қарнақ шкаласының бір
сызықшасымен дөл келеді; нониустьщ нөлдік кесіндісі қарнақ
шкаласының бірде-бір сызықшасымен дөл келмейді. Мысалы,
нониустың нәлдік кесіндісі қарнақ шкаласының 30сызықшасымен дәл келсін (85,ә-сурет). Бүл диаметрдің өлшемі
30 мм екенін көрсетеді.
Енді нониустың нолдік кесіндісі 30-сызықшадан асыңқырап, бірақ 31 -сызықшаға жетпей түр екен делік «85 ,бсурет). Бүл жағдайда қарнақ шкаласының сызықшасының
жалғасы болатьш нониустьщ кесіндісін іздейміз. 85, б-суретге
қарнақтьщ 42-сызықшасына нониустьщ 6-кесіндісі дөл келеді.
Олай болса, ізделініп отырған диам етрдің өлшемі
30+6 • 0,1=30,6 мм.
Сонымен, өлшенетін шаманың өлшемін анықтау үшін,
қарнақ шкаласынан миллиметрлердің бүгін бөліктерін, ал
нониус шкаласынан — бөлшек бөліктерін анықтайды.
Қарнақтың аргқьі жағындағы ойыққа орналасқан жіңішке
сызғыш (6) болады (85,а-сурет). Бүл жіңішке сызғыш
тетікболшек ойықтарының тереңціктерін өлшеу үшін
пайдаланылады.
Штангенциркульді пайдаланып, тетікбөлшек өлшемдерін
90
а)
Қорнак
5 у
о
б )
ю
10
'Н ониус
85-сурет
жоғарғы дәлдікпен, тез өлшеуге болады. Сендер бұл қүралды
мекгеп шеберханасында, физика сабағында қодцанасыңцар.
Тетікбөлшекгі өлшеуге арналган, жоғарьща аитылғанцарцан
басқа қүралдар да көп. Мысалы, дөңгелекгер мен доғалардың
падиустарын өлшеу үшін радиусөлшегіш, бүрыштарды өлшеу
үшін бүрышөлшегіш, бүрандаларды өлшеу үшш бүранда
өлшегіш қолданылады. Бірақ, мүндай қүралцар сызу пәнінде
окылмайды. Тетікбөлшектің қисық сызық болатын қырларынын өлшемдерін шамамен былайша анықтауға болады. Ақ
кағазбен тетікбөлшектін қырьш жауьш түрып, қағазды оған
қатгы қыссақ, онда (қағазда) таңба қалады. Осы таңбаны
карындашпен бастыра сызамыз (86,а-сурет). Алынған сызыққа
сөйкес шеңбер доғаларының ңентрлерш және радиустарын
түрғызамыз. Ол үшін сызықтьщ бойынан бірнеше нүкте,
мысалы А, В, С және Э нүкгелері белгіленеді. Одан кешн А,
В және С нүктелері арқылы өтетін шеңбердщ центрі и х
Қагаз
Таңдалар
|
а)
86-сурет
1
нүктесі табылған. Сонда А, В жөне С нүктелерін центрі 0,
нүктесінде, радиусы /?, болатын шеңбер доғасымен қосуға
болады. Осы шеңбермен С нүктесінде жанасатын жөне Б
нүктесі арқылы өтетін шеңбердің центрін ( 0 2 нүктесін)
табамыз. Енді С жөне £> нүктелерін центрі 0 2 нүктесінде,
радиусы 0 2 болатын шеңбердің доғасымен қосуға болады.
Бүранданың қадамын да осы сияқты төсілмен анықтауға
болады. Ақ қағазбен бүранданы орап, саусақпен оны
бүрандаға қысады. Сонда ақ қағазда бүранда орамдарынан
сызықша таңба қалады. Оны қарындашпен айқындау етіп
жүргізіп альш, шеткі сызықшалардың ара қашықтығьш елшеу
керек. Бүл қашықтық а-ға тең екен делік (86,ө-сурет).
Г.ычыкчня ттардын аралығын санаймыз. Сызықшалардың саны
п болса, аралықтардың саны одан бірге кем болады: п -1.
Сызықшалардың саны дөлдік жоғары болуы үшін оннан
кем болмағаны дүрыс. Сонда бүранданың қадамы былай І
табылады: р=— .
1 І Ш Н еі
л —1
..
Бүранда қадамының табылған сандық мөнін олардың
тағайындалған мөндерімен (5-кестені қара) салыстырып,
дөңгелектеу керек.
Жаттығулар
-
■I
|
і
1. Қарапайым өлшеуіш қүралдарын ата ж әне оларды пайдаланып,
тетікбөлшекті өлшеу тәсілдерін көрсет.
2. Кронциркуль деп қандай қүралды айтады? Оны жеке пайдалану нәтиже
бере ме?
\
3. Нутромердің қүрылысы қандай? Нутромерді пайдаланып, сырткы
диаметрді өлшеуге бола ма? Ішкі диаметрді ше?
4. Тесіктердің ось аралықтарын қалай анықтайды?
5. Масштабты сызғышты және кронииркульді пайдаланып, тетікбөлшек
қабырғасының қальшдығьш қалай өлшеуге болады?
6. Штангенциркульдің қүрылысын айтып бер. Оны тетікбөлшекті өлшеу
үшін қалай пайдаланады?
7. Тетікбөлшектің қисық сызықты қырларының өлшемдерін қалай
анықтауға болады?
8. Бүранданың қадамын қалай анықтайды?
5.5. Техникалық сурет
Нөрсенің кескінін екі өдіспен алады: Монж эпюрі немесе
аксонометрия. Сызбаны Монж эпюрінде, яғни өзара
перпендикуляр жазықтықтарға тік бүрыштап проекциялау
өдісімен орындайды. Сызбаны қолдан маспггабсыз салуға да
болады. Ондай кескіндерді эскиз деп атадық. Аксометриялық
92
4
проекциялар көмекші міндет атқарады жөне оларды салу
к,иын. Сондықтан аксонометрияны да қолдан сызба салу
құралдарын қолданбай салуға бола ма деген сүрақ туады.
Әрине, болады! Осывдай сызу қүраддарын колданбай, қодоан
көз мөлшер масштабын сақтап салынған тетікбөлшек
аксонометриясын техникалық сурет деп атайды.
Конструкторлар жаңа машинаның жобасын жасауда техникалық суретгі кең түрде пайдаланады. Атақты авиаконструкторлар А.Н. Туполев, А.С. Яковлев жөне О.К. Антоновтар
салған техникалық суретгердің техникалык жобаларды іс
жүзінде жүзеге асыруда пайдаланылғанын айта кету керек.
Аксонометриялық проекцияларды қалай салсақ,
техникалық суреттерді де солай салу керек. Мектепте сурет
тікбүрышты изометрия негізінде салынады. Тікбүрышты
изометрияда осьтер (*', у ’ жөне і ’) өзара 120° бүрыш жасап
орналасады. і ’ осін вертикаль орналастырады. Сонда х және
у' осьтері тікбүрышты үшбүрыштың гипотенузасына
параллель жүргізіледі. Бүл тікбүрышты үшбүрыштардың бір
катеті і ’ осімен бағьгггас, ал екінші катеті і ’ осіне перпендиүляр жөне олар 3:5 қатынасыңдай болады. Эскиздегі сияқты
техникалық суретті салуда тетікбөлшектің бөліктері
аралығындағы пропорционалдықты сақтауға аса көңіл
бөлінеді. Мысалы, іші қуыс цилиндр пішінді дененің
техникалық суретін салайық. Салу жүмысын бірнеше кезеңге
бөлген дүрыс.
1-кезең. Тетікбөлшекті тікбүрышты натурал коороиналар
жүйесімен байланыстырады. Қарастырьцгьш огырған дене үшін
I осі цилиндрлер осімен біріксін жөне бас нүкте жоғарғы
табьгнының центрі болсын. Сурет салынатын қағазға х , у
және і ’ осьтерін жүргізеді (87,а-сурет). і ’ осш вертикаль
орналастырады және оған шамамен перпендикуляр^ түзу
жүргізеді. Соңғы түзудің бойына оңға және солға қараи оесбестен өзара тең кесінді салып, олардың үштары арқылы і қа параллель түзулер жүргізіледі. Осы тізулерге төмен қараи
жоғарыда алынған кесіндіге тең үш-үштен кесшді салады.
Сонда пайда болған тікбүрышты үшбүрыштардың гипогенузалары х' және у ’ осьтерін береді.
2-кезең Шеңберлер эллипстерге кескшделеді. Эллипс салу
үшін оньщ осьтерін білу керек. Үлкен ось шеңбер диаметршен
1 22 есе үлкен болатынын ескеріп, ойша оның мәндерш
табады. і ’ осіне перпендикуляр түзуге элшшстің үлкен
осьтерінің үпггарын белгілейді. Кігш ось шеңбер диаметрін
0 71-ге көбейту арқылы табылады. Кіші осьтщ мөнш
есептеп г'-тің бойынан оның үштары болатын нүкгелерді
белгілейді. Аксонометрияда х ’ және у ’ осьтері бағытында
93
т
б)
.
в)
87-сурет
үзындықтар бүрмаланбайды, сондықтан аталған осьтерге
шеңбер радиусына тең кесінділер салсақ, эллипстің тағы да
төрт нүктесі белгіленеді (87,&-сурет).Қарастырыльш отырған
мысал үшін үш эллипс салу керек.
3-кезең. Табылган нүктелері бойынша эллипстерді жүргізеді.
Цилиндрдің жоғарғы табаньшдағы эллипстер (екі эллипс)
толық түрғызылады, ал төменгі табаньщцағы сыртқы эллипсті
салу жеткілікті (87,5-сурет).
4-кезең. Сыртқы эллипстерге ортақ жанамалар жүргізіледі. Көмекші сызықтарды өшіреді (87, в-сурет). Аксонометрияны қолдан салу осымен аяқталады.
Техникалық суреттерде тетікбөлшектің көлемділігін баса
көрсету үшін көлеңке салынады. Жарық тетікбөлшектің сол
жақ үстінен түседі деп қарастьфылады. Көлеңке бір нәрседен
екінші нәрсенің бетіне түсуі мүмкін. Мүндай көлеңкелерді
қүлайтын көлеңкелер деп атайды. Тетікбөлшектің жарық
түспейтін беті күңгірт, ал жарық түсетін беті ашық больш
көрінеДі. Күңгірт больш көрінетін бетке-де көлеңке түседі,
бірақ бүл көлеңке тетікбөлшектің өзінен түседі. Соңда өзіндік
көлеңке деп аталатын көлеңке шығады. Техникалық
суреттерде тек өзіндік көлеңкелер ғана салынады.
5-кезең. Тетікбөлшектің көлемдшігін көрсету мақсатында
оның өзіндік көлеңкелерін салады. Көлемділікті көрсету де
үш өдіс қолданылып жүр.
94
88-сурет
1-әдіс. Цилиндрдің жасаушыларына параллель жщішке сы-
зыктар жүргізіледі (88,а-сурет). Бүл сызықтардьщ аралықтары
әр түрлі екеніне назар аудару керек.
2-әдіс. Шраффирлеу деп аталады (88,ө-сурет). Шраффирлеуде цилиндрдін жасаушыларьша жөне оньщ табанындагы
шеңберге параллель жіщпіке сызықтар жүргізіледі.
3-әдіс. Көлеңке нүктелердің көмегімен көрсетіледі
(88,6-сурет).
I . ._ . _
Көлеңкенің бірқальшты болмайтьшы белплі. Тетікбвлшектің жарық түсетін бетгері ақшыл болады, ал жарық көзінен
кашықтаған сайын оның беті күңгірттене түседі. Сондықтан
тетікбөлшек бетін бірнеше аймақтарға бөлуге болады. Тетікбөлшек суретінің оң жақ шетінен бастап қарасақ, алдьшен
рефлекс кездеседі. Тетікбөлшектің бүл шеті жарық көзшен
қашық болғанымен, оған шағылысқан сәулелер әсер етеді.
Рефлекс аймағының ені цилиндр диаметрінің 1/9 бөлігшдеи
болады. Келесі аймақ көлеңке деп аталады, ол суреттеп ең
күңгірт аудан және оның ені шамамен рефлекс еншен екі
есе артық. Көлеңкеден кейін жартылай көлеңке, одан кейш
ашьік және ең соңында тағы да жартылай көлеңке аймақтар
кездеседі. Тетікбөлшектің жарық түсетін бетінде сөулелерді
өте күшті шағылыстыратын ауданды көрсетуғе болады.
Мүндай ауданды блик деп атаиды.
Жаттығулар
1. Техникалық сурет дегеніміз не? Техникалық суреттін жаңа бүйым,
машина жасауда атқаратын рөлі қандай?
2. Техникалык сурет пен аксонометриялық проекция арасындагы оаиланыстар мен айырмашылықтар туралы аитып бер.
3. Тетікбөлшектін техникалык суретін салудың негізгі кезеңцері қандай.
4. Нәрсенің көлемділігін суретте калай көрсетуге болады? Сызықтау жөне
шраффирлеу әдістерінің айырмашылықтары қандай?
5. Қүлайтын және өзіндік көлеңкелер туралы не айта аласың? Техникалык
суретге қүлайтын көлеңкелер қарастырыла ма?
6. Тетікбөлшек бетінің күңпрттіпне қарай оның суретш қандай аймақтарға бөлуге болады? Рефлекс дегеніміз не? Блик дегеніміз не?
Г
7. Сыртқы диаметрі 50 мм, ішкі диаметрі 30 мм және биіктігі 40 мм
болатын іші қуыс цилиндрдің осі х осімен бетгескен деп қарастырьш, щ
оның техникалық суретін сал.
8. Сызу кабинетінде бар тетікбөлшектердің біреуін алып (мүғалімнің
нүсқауы бойынша), суретін сал.
1
6-тарау. БІРІКТІРІЛГЕН ТЕТІКБӨЛШЕКТЕРДІҢ
КЕСКІНДЕРІ
Машиналар өзара біріктірілген тетікбөлшектерден түрады.
Тетікбөлшекерді екі түрде бірікгіруге болады: ажырайтьга
және ажырамайтын бірікгірулер.
Ажырайтын біріктірулерге оны қүрастырып түрган
тетікбөлшекгерді бүлдірмей ажыратуга болатьш бірпспрулер
жатады. Ажырайтын біріктірулердің озі қозгалмайтын және
козгалатын болып екіге бөлінеді. Ажырайтын, бірақ
қозгалмайтьш бірікгірулерге бүрандамалық және үстастырмалық біріктірулер жатады. Ажырайтын қозғалмалы
біріктірулерге кілтекгік біріктірулер жатады.
6Л. Тетікбөлшектерді кілтекпен біріктіру
Тегершік, шкив, тісті доңгалақ және т.б. тетікбөлшектерді
білікпен біріктіру үшін кілтек (шпонка) деп аталатьш тетікбөтшек қолданылады. Білікгің және оган қондырылган тетжбөлшек күшпегінің кілтекке арналган ойықтары болады (»9сүрет). Кілтек білікгегі ойыққа жартылай кіретш болса, онда
күпшектегі ойыққа да жартылай кіреді. Оның бүйір бетгері
арқылы айналмалы қозгалыс білікген тісті донгалакқа немесе
тісті доңғалақтан білікке беріледі. Басқаша айтқанда, егер
білік айналса, онымен бірге тісті донгалақ та айналады немесе
керісінше, егер тісті доңгалақ айналса, онымен бірге білік те
айналады.
ННМ|
Пішіндеріне қарай кілтектерді призма, сьша жөне сегмент
тәріздес кілтекгер деп бөледі. Ең көп тараган кілтек призма
төріздес болады. Оньвд көлденең қимасы ені Ь, биіктш һ
болатын тіктортбүрыш болып келеді. Жалпы, барлық
кілтектердің көлденең қималары - тіктөртбүрыштар.
Т іс г і
ДОҢГЛАЛҚ
К іл т е к
Яілік
89-сурет
97
п
Кілтектің үзындығы /, көлденең кимасының влшемдері
біліктің диаметріне байланысты болады. Призма торіздес
кілтекті үш түрде жасайды: 1-түрдегі кілтектің екі үшы да
жүмырланған; 2-түрдегі кілтектің бір үшы жүмырланган, ал
екінші үшы жүмырланбаған; 3-түрдегі кілтектің екі үшы да
сурет)
2 - түрі
3
-
турі
I
-
....................................
І 4
1
*
Ж
1
90-сурет
Тетікбөлшектерді призмалық кілтекпен біриспру сызбасы
91, а-суретте көрсетілген. Басты кескінде күпшек тілікте
берілген. Білік оның осіне параллель жазыктықтағы кескінде
тілінбей көрсетілетінін бүрьпшан білесіңдер. Біліктің ойьиъш
және кілтекті кәрсету үшін жергілікті тілік пайдаланылады.
Кілтектер де білік осіне параллель жазықтықтағы кескінде
сызықталмайды (тілінбейді). А—А қимасында кілтектің үш
жағында қуыс қалдырылмаған, ал жоғарғы жағында аздаған
саңылау бар. Кілтектік біріктіру сызбасындағы әлшемдердін
сандық мөндері 7-кестеде келтірілген. Кілтектік біріктіру
сызбасында кілтектің қиықжиектері көрсетілмейді. Білікті
бір бағытга сызықтасақ, күпшекті оған кері бағытга сызықтау
керек. Кілтекті сызықтау сызықтарының аралықтарын
жакындатыңқырап алады.
' ^ :д
Мысалы, диаметрі 40 мм білікті күпшекпен призма тәріздес
кілтек арқылы біріктіру сызбасын салу керек болсын. Әуелі
кілтекті таңдап алайық. 7-кестені пайдаланып, 3-түрдегі
кілтектің әлшемдерін табамыз. Кілтек қимасының ені
Ь= 12 мм, биіктігі А=8 мм, қиықжиектерінің биіктігі с=0,5
мм. Оның үзындығы күпшекке байланысты. Күпшектің
үзындығы һк белгілі болса, онда кілтектің үзындығын одан
кішілеу етіп алады. Егер күпшектің үзындығы һк (§3.4)
белгісіз болса, онда кілтекгің үзындығын шамамен былай
есептейді: /= 1,5*/= 1,5 • 40=60 мм. 7-кестеде келтірілген
кілтектің үзындықтары ішінен табылған санға жақынын
аламыз. Сонда кілтектің үзындығы / =63 мм болады.
і
98
Дөптеріңе кілтектің табылған өлшемдері бойынша үш
көрінісін сызып, өлшемдерін түсір.
.
Біліктегі ойықтың терендігі /= 5 мм (7-кесте). Білистщ
сызбасы екі кескінде салынады: басты кескін - оның осіне
параллель жазықтықтағы көрінісі және оське перпендикуляр
жазықтьпсдіен қимасы. Басты кескінде жергілікті тілікте
ойықтың үзындығын көрсетеді. Ал, қимаға үш өлшем й, Ь
жөне г түсіріледі.
Күпшектегі ойықтың тереңдігі Г2=3,3 мм (7-кесте).
Күпшекте екі кескінде (фронталь тілік жөне көлденең қима)
сызылады. Оның сызбасында үш өлшем й, Ь жөне сі+ і2
көрсетіледі.
ЖГ
7-кесте
Білік диаметрі сі
12-ден 17-ге дейш
17-ден 22-ге дейін
22-ден 30-га дейін
30-дан
38-ден
44-тен
50-ден
58-ден
38-ге деиін
44-ке дейін
50-ге дейін
58-ге дейін
65-ке дейін
Кідтек
кимасы
Ьхһ
5x5
6x6
8x7
Ойық терендш
бЦЙк 1
3
3,5
4
10x8
12x8
14x9
16x10
18x11
5
5
5,5
6
7
күпшек /2
2,3
2,8
3,3
3,3
3,3
3,8
4,3
4,4
Қиықжиек
биіктігі С
0,25-тен
0,4-ке дейін
0,4-тен
0,6-га дейін
Кілтек үзьпідьпы /:
Күпшектің үзындығы қысқа болып келген жағдаиларда
сегмент тәріздес кілтектерді де пайдаланады. Сегмент тәріздес
кілтекпен бірікпрудің қолаилылығы — кілтекп қондыруға
арналған ойықтар оңай жасалады және күпшек пен білікті
оңай ажыратып, қүрастыруга болады.
Тетікбөлшектерді сына тәріздес кілтектермен біріктіру
сирек қолданылады. Сына тәрізді кілтектерді бшік пен күпшектің ойықтарына балғамен үрып, күшпен кіргізеді. Сондықтан тетікбөлшектер ығысып, қиғашталады (шапыраштанады). Кілтектің көлбеулігі 1:100 қатынасындай болады;
күпшек ойығының табаны да осындай көлбеулікте жасалуы
керек. Біліктің ойығында көлбеулік болмайды. Сызбада сына
тәрізді кілтектің көлбеулігін әдейі байқалатындай етіп,
масштабсыз алады. 91, э-суретге сегмент төріздес кілтек екі
кескінде, ал 91, б-суретте сына төріздес кілтек үш кескінде
көрсетіпген.
99
91-сурет
Жаттығулар
1
1.
1
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Кілтектің жәрдемімен қандай тетікбөлшектерді біріктіруге болады?
Кілтектік біріктіруді ажыратуға бола ма?
Пішіндеріне қарай кілтектердін неше түрі болады? Олардың ішіндегі
ең көп тарағаны қайсысы? Ең аз тарағаны қайсысы?
Призма тәріздес кілтекгің негізгі түрлерін ата. Олардың бір-бірінен
айырмашылықтары қандай?
Кілтектердің және кілтектік біріктіруге қатысты тетікбөлшек элементтерінің өлшемдері неге байланысты болады? Кілтектің үзындыгы неге
байланысты және оны қалай анықтайды?
Біліктің диаметрі 36 мм. Призма төріздес 1-түрдегі кілтек алып,
кілтектің және кілтектік біріктірудің сызбаларын сал.
Сегмент жөне сына тәріздес кілтектердің қандай ерекшелікгері бар?
Сына төрізді кілтектің көлбеулігі нешеге тең?
Сегмент тәріздес кілтектің техникалық суретін сал.
Сына тәріздес кілтектің техникалық суретін сал. Онда көлбеулікті
байқалатындай етіп көрсет.
6.2. Пісірмелі біріктіруді кескіндеу
Тетікбөлшектерді ажырамайтындай етіп бірікгіруде өте кең
тараған әдіс — пісіріп бірікгіру әдісі. Бүйымдардың бірікгірілетін жерін қыздыру арқылы балқытады; балқыган металл
қатқаңда бүйым бөліктері бір-бірімен бірігеді. Балқыту үшін
керекті жылуды газбен жанатын шілтерден немесе элекгр
догасынан алады. Осыған байланысты тетікбөлшекгерді элекгр
доғасымен және газбен пісіріп біріктіру ондірісте жиі
100
1
пайдаланылады. Бүйымдардың түйіскен жерінде металл
балқып, қайтадан қатайганда пісіру жапсары пайда болады.
Біріктірілетін тетікболшектердің өзара орналасуларына қарай
пісіріп біріктіруді төрт түрге бөледі.
Түйістіре пісіру. Мүңда біріктірілетін бвлшекгер бір-бірімен
түйкіп, біреуі екіншісін жалғастырады. Бөлшектерді жазық
фигуралар түрінде қарастырсак, онда олар біріккеннен кейін
бір жауықтықта жатады. Түйістіре пісіруді шартты түрде С
әрпімеһ белгілейді.
Бүрыштап пісіру. Пісірілетін бөлшектер бір-бірімен бүрьші
жасап орналасады, кобіне олар өзара перпендикуляр болады
жөне бір-біріне қырлары арқылы түйіседі. Бүрьшггап пісіруді
Уөрпімен белгілейді.
Т әрпі тәріздеидіріп пісіру. Пісірілетін бөлшектердщ
біреуінің қыры екіншісінің бүйір бетімен біріктіріледі,
көлденең қимасы Т әрпіне үқсайды, сондықтан оларды Т
орпімен белгілеу түсінікгі болады.
Қапсыра пісіру. Пісірілетін бөлшектердің біреуінің бүйір
беті екіншісінің бүйір бетімен дөл келеді, яғни олар қапсыра
айқастырылады. Қапсыра пісіруді Н өрпімен белгілейді.
Тетікбөлшектерді қолдан пісіруге, автоматгы түрде жөне
жаргылай автоматгы түрде пісіруге болады. Оларды Р, А және
П өріптерімен белгілейді. Бөлшектерді пісіріп біріктіруге
олардың қырларын жонып, алдын ала дайындауға болады.
Осыған байланысты жапсарларды жиектері жонылмаған, бір
жиегі жонылған жөне екі жиегі жонылған деп атайды. Жапсардың орындалу түріне қарай бір жақты жапсар, екі жақты
жапсар болуы мүмюн.
. .
Пісірмелі біріктірудің түріне, пісірілетін жиектердщ пишніне жөне орындалуына қарай оларға әрштік-цифрлық белплер тағайындалған. Пісірмелі біріктірудегі пісіру жапсарларыньщ кейбіреуі 8-кестеде беріліп отыр.
Сызбада пісіру жапсарлары оңайлатылып кескінделеді.
Егер жапсар көрінетін болса, жуан түтас негізгі сызықпен,
егер ол корінбейтін болса, үзілме сызықпен көрсетеді
(92-сурет). Бір қанатты нүсқамасы жапсарға барьш тірелегін
сатылы шығару сызығы жүргізіледі. Оның шартты белпсі
жапсар сызбада көрінетін болса, шығару сызығы сатысының
үстіне, ал жапсар сызбада көрінбейтін болса, шыгару сызығы
сатысының астына жазылады.
Пісіру жапсарының шартгы белгісі бір-біріне сызықшалар
арқылы гіркестіріле жазылатын 7 элементтен түрады (93сурет).
101
А -А
МЕСТ14306-80- Т 5 - П - Ь 6
МЕСТ 1 Ь 8 0 6 - 8 0 - Н 1 - П - Ъ №
92-сурет
1-элемент. Жапсардың ордалуына байланысты көмекші
белгілер. Мысалы, мынадай белгілерді пайдалануға болады:
0 —жапсардьщ контуры түйықталған сызық болатынын, ал
1 — пісіру жапсары бүйымды монтаждау кезінде орындалатынын көрсетеді.
2-элемент. Пісірмелі біріктіру жапсарының түрін жөне
конструкциясын аньпстайтьш мемлекетгік стандарпъщ номірі.
3-элемент. Жапсардың өрпггік-цифрлық белгісі.
4-элемент. Пісіру тәсілінің белгісі. А —автоматгы пісіру;
П —жартылай автоматты пісіру.
5-элемент. Пісіру жапсарының катетінің белгісі мен
миллиметрмен есептелген өлшемі. Жапсардың көлденең
қимасьш тікбүрьппты үшбүрыш болады деп есептейді. Бүл
үшбүрышты теңбүйірлі деп қарастырады.
6-элемент. Пісіру жапсарының өлшемдері. Бүл элемент
пісіру жапсары тұтас болмаған жағдайда қойылады. Жапсар
үзілмелі болса, шамамен горизонтқа 60° бүрыш жасайты
сызықша /, жапсар үзіктері шахмат тәртібімен орналасса, 2
белгісі қойьшады. Мысалы, 50—100, жапсардың үзындығы —
50мм, ал үзікгердің қадамы —100 мм екенін көрсетеді.
7-элемент. Көмекші белгілер. Бүл арада төмендегі үш
белгінің біреуі түруы мүмкін: —жапсар түйықталмаған, бүл
белгі сызбада жапсырдың контуры анық түсінікті болған
жағдайда қолданылады; —жапсардың артьпын жонып нормаға келтіру; — жапсардың бүдырларын кетіріп, тетік бөлшектің басқа беттерімен бірдей етіп өндеу. 92-суретте
102
8-кесте
Жапсардың
Көлденең
қиманың
Жапсардың
[айындалған
орындалуы дайындалған орывдалған өрілтік жиектің
цифрлық
пішіні
жапсардың
жиектердің
белгісі
Екі жақты
Ж
и
е
к
т
е
р
і
жънылмаған
Бір жиеп
жонылған
Бір жақты
Екі жақты
Бір жақты
Екі жақты
Екі жиеп
жонылған
Алдын ала
Жиектері
жонылмаған дайындық,
жапсары
орындалған
Бір жиеп
екі жақты
жонылған
Екі жақты
Жиектері
жонылмаған
Бір жақты
Екі жақты
Жиектері
жонылмаған
Бір жақты
кескінделген тетікбөлшек үш бөлшектен түрады. Цилиндр
пішінді екі төлке (1) деп аталатын бөлшектер, оларға сәйкес
екі құлақшаға (2) пісіріліп біріктірілген. Одан кеиін олар
бұрғы тәріздес тескішпен тесшген. Пісіру жапсары түйық
контур бойынша мемлекеттік стандарт МЕСТ 14806-80
талаптарына сай орындалады. Жиектері жонылмаған бір жақты
Т әрпі төріздендіріп, жартылай автоматгы түрде пісіреді және
жапсардың катеті —6 мм. Құлақшалар тақтайшаға (3) монтаждау кезінде пісіріледі, жапсар мемлекеттік стандарт МЕСТ
14806-80 талаптарына сай келеді. Қапсыра пісіру жартылай
автоматгы түрде түйықталмаған контур бойынша орындалады.
Жапсар үшбүрышынын катеті — 6 мм.
93-сурет
Егер сызбада бірнеше бірдей пісіру жапсарларын кескіндеу
керек болса, онда олардың тек біреуін ғана толық көрсетеді.
Оның шығару сызығының үстіне бірдей жапсарлардың санын
және нөмірін көрсетеді. Бірдей жапсарлардың қалғандарынан
шығару сызықтарын жүргізіп, оның сатысына жапсардың
нөмірін жазады. Шығару сызығы пісіру жапсарын көрсететін
сызыққа бір қанатты нүсқамамен тірелегінін есте сақтау керек.
92-суреТтегі тілікте тетікбөлшектің бөліктері әр түрлі бағытта сызықталған. Еғер бірнеше бөлшектен пісіріп
біріктірілген тетікбөлшек күрделірек бүйым қүрамына еніп,
оның басқа тетікбөлшектерімен бірге кескінделетін болса,
онда оны бір бағытга сызықтауға және пісіру жапсарларын
көрсетпеуге рүқсат етіледі.
Оқушылар сызбада пісіру жапсарының белгіленуін қысқартып алуларына болады. Мысалы, мемлекеттік стандарттың
нөмірін көрсетпей, былай: МЕСТ... деп жазуларына тура
келеді. Ал жоғарьща келтірілген (93-сурет) толық белгілеуде
бірінші элементтен кейін және жетінші элементтің алдында
сызықшалардың жоқ екендіктеріне көңіл аударындар. Кейбір
элементтерді көрсетпеуге болады. Шын мәнісінде 4- және 5элементтер онда болмайды.
Жаттығулар
1. Біріктірілетін бөлшектердің өзара орналасуларына қарай пісірмелі
біріктіруді қандай түрлерге бөледі?
2. Түйістіре және бүрыштап пісірудің шартгы белгілері қандай? Т әрпі
тәріздендіріп және қапсыра пісірудің ерекшеліктерін айтып бер.
3. Пісіру жапсарларын белгілеу үшін қолданылатын көмекші белгілерді
салып, оның жанына атқаратын міндеттерін жаз.
4. Көрінетін жапсарларды қандай сызықтармен көрсетеді? Көрінбейтін
жапсарларды қандай сызықтармен көрсетеді?
104
5. Пісіру жапсарының шартгы белгісінің қүрылымы қандай? Жапсардың
шартты белгісі қандай жағдайларда шығару сызығы сатысының үстіне,
ал қандай жағдайларда астына жазылады?
6. Сызбада бірнеше бірдей пісіру жапсарларын қалай оңайлатып көрсетуге
окып, жапсардың толык сипаттамасын бер.
6.3. Дунекерлеу, желімдеу және тігу аркылы біріктірулерді
кесюндеу
Бүйымдарды (тетікбөлшекгерді) дөнекерлеу, желшдеу және
тігу арқылы біріктірулерді өмірде жиі кездестіреміз. Магнитофон, теледидар жөне т.б. бүйымдарда тетікбөлшектерді
дәнекерлеу арқылы біріктіру кең қолданылатьш болса, үй
жиһаздарын жасауда оның бөлшектерін желімдеп бірікгіреді.
Ал көйлектер, костюм, пальто, етік және с.с. киім бөлшектерін маталардан немесе былғарыдан қиып алып, оларды
тігу арқылы бірікгіреді.
Дәнекерлеу және желімдеу арқылы біріктіршген тетпсбөлшекгерді бір-бірімен бетгескен жерлерін сызбада (тілікге
немесе көріністе) жуан негізгі түтас сызықтан екі есе қальщ
сызықпен кескіндейді (94-сурет).
Шыгару сызыгын көлбеу орналастырады және оны
жіңішке түтас сызықпен жүргізеді. Егер шыгару сызьпы
дәнекерді немесе желімді көрсететін жуандыгы 2 • 8 болатын
сызыққа гірелетін болса, онда оны нүсқамамен аяқтау керек.
Егер шығару сызығы дәнекер немесе желім жағылған бетген
басталса, онда нүсқама қойылмаиды. 94, а-суреттегі тшікте
және 94, ә-суреттегі басты көріністе көлбеу шығару сызьеқтары нүсқамалармен аяқталған, ал олардағы үстіңгі көріністерінде щыгару сызықтарьша нүсқама қойылмаған. Дәнекерді
ә)
а)
94-сурет
105
көрсететін белгі жарты шеңбер тәрізді болса, желімді көрсететш
белгі К өрпі тәрізді болады. Бүл белгілер жуандығы 5-ке тең
түтас сызықпен шығару сызығының шамамен ортасына
түсіріледі. Сонда 94, а-суреттегі екі тетікбөлшек дәнекерлеу,
ал 94, ә-суреттегі екі тетікбөлшек желімдеу аркылы
біріктірілгенін көреміз. Дәнекердің немесе желімнің түрлерін
жөне оларға қойылатын техникалық талаптарды анықтайтьш
мемлекеттік стандарттың нөмірін сызбаньщ негізгі жазуынан
жоғары жерге мына түрде жазып көрсетеді:“ПОС 40 МЕСТ...”
немесе “Желім БФ-2 МЕСТ...”. Кейде, керек болған жағдайларда, бүл жазулардан кейін жапсардың сапасына қойылатын
шартгарды да келтіруге болады.
Бүйымды бірнеше тетікбөлшектен біріктіріп жасауда әр
түрлі дәнекерлер немесе желімдер пайдаланылуы мүмкін.
Осындай жағдайларда біріктіру жапсарларын нөмірлейді.
Барлық бірдей маркалы дәнекерлермен немесе желіммен
орындалған жапсарлардьщ нөмірлері бірдей болуы керек.
Нөмір шығару сызығьшың үеііне жазылады. Енді сызбаның
негізгі жазуынан жоғары жерге мынадай жазу келтіріледі:
“ПОС 40 МЕСТ...(№1), ПМЦ 36 МЕСТ... (№2), Желім БФ2МЕСТ... (№3)”.
95,а-суретте металл қорытпасынан жасалған цилиндр
пішінді тетікбөлшекпен мөлдір шыны тәріздес материалдан
жасалған линза желімдеп біріктірілген, ал желім жапсары
түйықталған сызықты береді. Сызбада жапсардың түйықталған сызықты қүрайтынын көрсететін белгі ретінде шығару
сызығының үшына түтас жіңішке сызықпен қойылатын
диаметрі 3...5 мм болатын шеңбер қабылданған. Ал бірікгіру
жапсары түйықталмаған сызықтар болатьш жағдайлардың
мысалы, 95, ә-суретге келтірілген. Онда дәнекерлеп біріктірілген екі тетікбөлшектің алдыңғы және үстіңгі көріністері
а)
ә)
95-сурет
106
сызылған. Дөнекерлеп
л
г-я—г А-А
біріктіру сызбаларында
жапсарлардын өлшемдерін және жапсар
беттерінің кедірбүдырлығын түсіріп көрсетуге
болаДьі.
Тіг>' арқьшы біріктірілген бүйымның сызбасы 96-суретге келгірілген.
Бүйым үш бөліктен
түрады. Сызбада тігісті
түтас жіңішке сызықпен
көрсетеді. Тігіс сЫзығынан бастап көлбеу шы96-сурет
ғару сызыгы жүргізіледі
және шығару сызығының ортасына шартты белгі қойылады.
Бүл шартгы белгі латьга алфавитіндегі көлбеу жазылған N
бас әрпіне үқсайды. Шартты белгі сызығьгаың жуандьпы зке тең, яғни сызбадағы жуандық негізгі түтас сызықтың
жуандығымен бірдей. Егер біріктіру бір-біріне параллель
орналасқан бірнеше тігіспен орыңдалса, онда сызбада олардың
тек біреуі ғана көрсетіледі. Келісім бойынша бүйымның
шетіне жақын тігіс кескінделуге тиіс. Тігістердің санын және
олардың арақашықтықтарын шығару сызьпы сатысының
астына жазып көрсетеді. 96-суретгегі жазудан бүйымның озара
тең екі бөлігі параллель орналасқан екі тігіспен
бірікгірілгендігін және ол тігістердің аралығы 4 мм екенін
білеміз.
Тігу үшін пайдаланылатын жіптің маркасы және оған
қойылатын техникалық талаптарды анықтаитын мемлекетпк
стандарпың нөмірін, керек болған жағдайда жіптердің
сапасын, тігістің өлшемдерін сызбаның негізгі жазуының
үсгіндегі бос жерге жазады және оларды техникалық нүсқаулар
деп атайды.
Жатгығулар
1. Тетікбөлшектерді дөнекерлеп, желімдеп жөне тігу
арқылы біріктіруге мысал келпр.
2. Дөнекерлеп біріктіруді ажырайтьга бірікпруге жаткьізуға
бола ма? Желімдеп біріктіруді ше? Тігу арқылы біріктіруді
ажырамайтын біріктіруге жатқызуға бола ма?
107
3. Донекерлеудің, желімдеудің жөне тігудш шартты
белгілерін доптеріңе сальш, олардың түсына сөйкес біріктірудің атын жаз.
Щ: I
4. Дәптеріңе 94, 95 жоне 96-суреттерге сойкес эскиздерді
орындап, оларға түсініктеме бер. 94, д-суреттегі тетікбөлшектерді донекерлеп біріктірудің орнына желімделген, ал 94, ә~
суреттегі тетікбөлшектерді дөнекерлеп біріктірілген деп
карастырып, сызбаларын сал.
■
7-тарау. ҚҮРАСТЫРЫЛҒАН БҮЙЫМДАРДЫҢ
СЫЗБАЛАРЫ
7.1. Қүрастыру сызбасы туралы жалпы түсінік. Сипатпзім
як
Бұйымды жасау үшін олардың жобасын есептейді,
сараптайды және бекітеді. Осындай жүмыс нәтижесшде
бүйымның конструкторлық қүжаты дайындалады.
Тетікбёлшектің конструкторлық қүжаты деп сызбасын
атайды. Тетікбөлшекті оның сызбасы бойынша жасайдьі.
Қүрастырылған бүйымды оның қүрамына енетін
тетікбөлшектерді және қүрастырылған кішірек бүйымдарды
біріктірудің нәтижесінде алады. Ал бүйымның қүрамына
енетін бөлшектердің өзара байланысын, орналасуьш және
олардьщ біріктірілу тәсілін сызба арқылы көрсетеді.
Машинаның немесе басқа бүйымның кескіндері
(көріністері, тіліктері, қималары) және оның бөліктерін
қүрастыруға, сараптауға қажетгі мәліметтер көрсетілген
конструкгорлық қүжаты қурастьіру сызбасы деп атайды.
Қүрастырылған бүйымның қүрастыру сызбасындағы
кескіндерде оның барлық тетікбөлшектері біріктірілген
қалпында көрсетіледі. Біріктірілғен тетікбөлшектердің
сызбаларымен жоғарыда таныстыңдар. Бүрандалы тетікбөлшектердің көмегімен біріктіруді, кілтектік біріктірулерда,
пісіріп, дәнекерлеп, желімдеп, тігіп біріктірулерді кескіндей
білесіндер. Оларды қүрастыру сызбалары деп қарастыруға
болады. Қүрастырылған бүйымның кескіндері тетікболшек
кескінін салуда кездескен ережелерғе сай түрғызылады, яғни
өзара перпендикуляр жазықтықтарға тік бүрьшггап проекцияланады. Шартгы кескін (тілік пен қима) салудың және
қолданудың мақсаттары да өзгермейді. Бірақ, тілік пен
қималардағы сызықтаудың ерекшеліктері бар. Бүл
ерекшеліктерді біріктірілген тетікбөлшекгердің сызбаларын
салуда байқаған боларсьшдар. Тетікбөлшекгерді бір-бірінен
олардың сызықтарына қарап ажыратады. Көршілес
тетікбөлшектерді әр түрлі бағытта сызықтау керек және сызықтаудьщ аралығын әр түрлі етіп алуға тура келеді.
Қүрастыру сызбасында да кескіндерді проекциялық
байланыста орналастырады, қажет болған жағдайда қиюшы
жазықтықтардың орнын үзік сызықпен жүргізіп, қарау
бағытын нүсқамамен көрсетеді. Қима, тілік және қосымша
көрініс белгілерін сәйкес кескіннің үстіне жазады.
Қүрастыру сызбаларында тетікбөлшектерді ықшамдап,
шартты түрде кескіндеу кең түрде қолданылады. Машина
тетікбөлшектерінің үсақ дөңестері мен ойықтары,
109
қи ы қж и ектері,
галтельдері,
саңылаулары көрсетілмейді. Мысалы,
97-суретте қүрастырылған бүйымның
бір бөлігінің кескіні көрсетілген.
Кескінде фронталь тілік орындалған.
Онда білік (3) және бүрандама (4)
сызықталмай көрсетілген, ал олардың
қиықжиектері көрсетілмеген. Сол
сияқты, бүрандама мен қақпақтың (1)
арасындағы саңылау да кескінделмеген. Аралық төсем (6) деп аталатын
тетікбөлшектің сызбадағы қальшдығы
2 мм-ден аспайды. Сондықтан аралық
97-сурет
төсемді қимада сызьщтаудың орнына, оны қалың қара түспен көрсетеді. Түрқьщағы (2) бүрандамаға арналған бүрандалы тесік ықшамдалып кескінделген.
Онда бүрандаманың қиықжиегі, бүрандаманың үшынан
кейінгі бүрандалы тесіктің бөліктері көрсетілмеген. Бүрандаманьщ бүрандасьш кескіндейтін жіңішке сызық оньщ өне
бойына жүргізілген. Қақпақты (1) түрқыға (корпусқа) (2)
бекіту үтттін 4 немесе 6 бүрандама керек, бірақ сызбада олардың біреуін кескіндеу жеткілікті. (7) цифрына сәйкес
бүйымға коңіл аударыңцар. Бүл бүйымды мойынтірек (подшипник) деп атайды. Мойынтірек айналу тетікбөлшектерін
үстап түру, олардьщ айналуын және сырғанауын жеңілдету
үтттш керек. Ол қүрастырылған бүйымдар қатарына жатады.
Мойынтіректер кобіне домалау жолдары бар сыртқы және
ішкі шығьфшықтан, осы шығыршық жолдарында домалайтын
бөлшектерден жоне сепаратордан түрады. Сепаратор домалау
бөлшектерін бір-бірінен боліп, олардьщ дүрыс жүмьіс істеуін
қамтамасыз етеді. Домалау бөлшектерінің пішініне карай
мойынтіректерді роликті және шарикгі мойынтіректер деп
ажыратады. Қүрастыру сызбаларында мойынтіректерді шартты
белгілермен ықшамдап корсетуге болады. Шартты белгіде
мойынтіректің контуры жуан негізгі сызықпен, ал оның
ішінде түтас жіңішке сызықпен диагональдары жүргізіледі.
Қүрастырылған бүйымға кіретін тетікбөлшектерді
номірлейді. Оларды тіркеу ретінің нөмірлері деп атайды да,
шығару сызықтарының сатыларына жазады, ал шығару
сызықтарының тетікбөлшек кескіндеріне барып тірелген
үшына нүкте қойылады. Шығару сызықтары және олардың
сатылары түтас жіңіппсе сызықпен жүргізілетінін білесіндер.
Қүрастыру сызбаларындағы тіркеу нөмірлерін оңай табу
үшін шығару сызықтарьшьщ біраз сатыларын бірінің астына
екіншісін сызып, баған төріздендіріп топтастырады, ал
110
г
калғандарын гориэонталь түзудің бойына орналастырады
Мысалы, 97-суретге 1, 2, 3, 4 жөне 5 номірлер бағанға, ал 5,
6 жоне 7 номірлер горизонталь жолға топтастырылған Тіркеу
ретін корсететін нөмірлерді сызбада осу ретімен сатыға сағат
ІШ ІП Щ
і\ и л ш » ;
ағьггымен
V /* -
. --
------------------- ------'
Г
'
‘
.
.
жааган дүрыс. Тетікбөлшектердің тіркеу номірін олар
көріиетіндей болып кескінделген коріністе немесе тілікте
көрсйіеді.
Беюгу тетікболиіектерінің бекітілетін бір жерге ғана қатысты тобын корсету үшін ортақ шығару сызығын жүргізуге
болады. Бүл жағдайда сатылар жіңішке сызықпен қосыяады.
Мысалы, 97-суретте бүрандама мен тығырықтың тіркеу
нөмірлері (4-тет. және 5-тет.) параллель орналасқан сатыларға
жазылған, сатылар бір-біріне жіңішке сызық арқылы қосыпілп пптак птығаоу сызығы пайдаланылған.
сандарын
жазады
л.
л л. "
~
дағы олшемдер 3,5 қарпімен жазылса, онда тіркеу нөмірлерін
5 қарпімен жазады. Тіркеу нөмірлерін кескіннен тыс
орындарға жазьш, қайталанатын нөмірлердің астына параллель
орналасқан, аралары 1 мм екі саты жүргізіледі. Шығару
сызықтары озара қиылыспауы керек және олар сызықтау
сызықтарына параллель болмайтындай етіп жүргізіледі.
Шығару сызықтары мүмкіндігінше басқа тетікбөлшек
кескіндерімен аз қиылысып, сызбадағы олшем сызықтарымен
қиылыспаулары керек.
Қүрастьфылған бүйымға енетін тетікбөлшекгердщ әлшемдерін қүрастыру сызбасына түгел түсірудің керегі жоқ.
Қүрастьфу сызбасында бүйымның габариттік үзындығын,
(енін және биіктігін) өлшемдерін, бүйымды озінің орнына
қондыру немесе басқа бүйыммен біріктіру үшін керекті
өлшемдерді жөне бүйымның конструкциясын анықтайтын
өлшемдерді корсету керек. Кейде жоғарыда аталғандардан
басқа осы қүрастыру сызбасы бойынша тексерілетін
өлшемдер де түсірілуі мүмкін.
Қүрастьфу сызбасында қозғальш түратьш тепкбөлшектердд
шеткі жағдайда орналастьфьш кескіндейді. Осындай қозғальш
түратын тетікбелшектердің екінші шеткі немесе аралық қалпы
жіңішке қос нүктелі үзілме сызықтармен көрсетіяеді. 98, осуретге қүрастьфылған бүйымға енетін және осьтен айналдыруға болатын иінтірек деп аталатын тетікболшек озінің сол
жақ шеткі қалпында кескінделген, ал оның оң жақ шеткі
жағдайы жіңішке қос нүктелі үзшме сызықпен көрсетілген.
Осындай шеткі немесе аралық қалпын корсететін кескінде
тетікболшектердің тек нүсқа сызықтарын жүргізу жеткілікп.
Ц ііи /р ъ /
а
і
-------------------------- '— т--------
111
*
а)
ә)
98-сурет
Құрастьфу сызбасында пішіні басқа кескіндерде толық
анықталған тетікбөлшектің тасасында көрінбейтін тетікбөлшектер болады. Осындай тетікбөлшектерді көлегейлемеу
үшін пішіні бүрыннан түсінікті тетікбөлшек көрсетілмейді.
Мүндай жағдайда кескіннің үстіңғі жағына көрсетілген
бөлшектің тіркеу нөмірі жазылады.
Су ағатын шүмекгерден кейде су тамшылап түратынын
көріп жүрсіндер. Шүмекті қатты бүрап жапса да, судың тамшылауы тоқтамауы мүмкін. Себебі тығыздағьші тетіктер істен
шыққан. 98,ә-сурепе тығыздама (сальник) деп аталатын тығыздағыш тетік көрсетілген. Онда пггуцер (5) деп аталатын
ішкі және сыртқы бүрандалары бар тетікбөлшек көрсетілген.
Ш туцердің ішінде онымен бүранданың жәрдемімен
біріктірілген шток (1) жоғары көтерілгенде шүмек ашылып,
су жүреді. Штоктың бүрандасы оңқай болса, онда шүмекті
жауып, судың ағуын тоқтату үшін штокты оңға қарай бүрау
керек. Сонда шток (1) төмен қарай жылжиды. Судың жабық
шүмектен ағуын тоқтату үшін штуцер (5) мен шток (1)
аралығын майланған кендірмен (4) тығыздап толтырады.
Соңғы кезде кендірдің орнына жүмсақ серпімді материалдан
істелген шығыршықтар қолданылып жүр. Оларды қысқыш
төлке (3) көмегімен тығыздау үшін штуцер мен оның сыртқы
бүрандасы арқылы бірігетін сомын (2) қолданылады. Сомынды (2) бүрағанда төлке (3) толықтырғышты (4) қысады.
Сызбада сомын (2) цггуцермен бүранданың тек 2—3 орамы
бойынша бірігіп түрғанына көңіл аударыңдар. Толықтырма
(4) бастапқыда өте тығыз болғандықтан, сомынды одан әрі
бүрауға мүмкіндік бермейді. Шүмекті ашу немесе жабу
кезіңде шток (1) әрлі-берлі қозғалып, толықтырғышты қажай
береді. Осының салдарынан оның серпімділігі нашарлап, тағы
да су аға бастауы мүмкін. Тьпыздаманың серпімділік қасиетін
қалпына келтіріп, судың ағуын тоқтату үшін сомынды
112
штуцерге бүрап толкемеи голықтырғыилы кысу керек. Егср
сомынды (2) қанша бүрасақ та су токтамаса, онда оны
іитуцердем ажыратып голықтырғышты жлңарту керек. Содан
кейін сомынга штуперді мйггадан бүрап кіргізу ногижесіняе
толке толыктырғышты гыгы шайды: судын агуы тоқталады
Сонымен, тыгышамаларды пайдаланып гаідын немесе
сүйықтың ур түрлі шүмектерден, вентильдерден сыртқа
шықпауын қамтамасьп етуге болады.
Қүоастыру сы ібасын да белгілі бір пішімге масштаопен
салады Пішімнін томенгі оң жақ бүрышына негіігі жазу, ал
онын жоғарғы жагына техникалық нүсқаулар жаіылады.
Негіігі жалуда қүрастырылган бүйымнын атауы корсетіледі,
ал бүйымның материалы корсетілетін баған толгырылмайды
Қүрастыру сызбасына жоне онын қүрамына қойылатын
талаптармен таныстық. Сы >ба салуды оңайлату мақсатында
ксхлданылатын ықшамдау ережелерінщ біраіын қарастырдық.
Бірақ қүрастыру сытбасы қүрастырылған бүйымнын непзп
конструкторлық қүжаты бола алмайды. Қүрастырылған
бүйымнын негізгі консгрукюрлық қүжаты репнде сипатгізім
қабыдцанған.
Сипаттізім (спенификапия) дегенімгз — бүйымнын
қүрамына енетін тетікболшектер, қүрастырылған бүйымдар
жоне материалдар туралы негізгі малімет көрсетілген кесте.
Сипатгізім А4 пішіміндегі жеке сызба қағазға орындалады
|99 а-сурет) және негізгі жазудын үстіңгі жағына жазылады.
Ол 7 бағаннан (фафадан) түрады. Сипаттізімнің өлшемдері
99-суретте көрсетілген. Оның бірінші баганына бүйымнын
сызбасы салынган қагаздың пішімі, екіншісіне тетікболшек
көрсетілген пішімнің аумагы, үшіншісіне тетікбөлшекпң
тіркеу номірі жазылады. Ені 70 мм төртішпі бағанға бүйымнын
белгіленуі көрсетіледі, бірақ оқушылар бүл баганды
толтырмайды. Бесінші бағанның ені 63 мм. оған бүйым атауы
жазылады. Стандарт тетікбөлшектер үшін алардың атауынан
кейін белгіпері де жазылады. Мысалы, “Бүрандама М12 х 60
МЕСТ 7798-70" деп жазылуы мүмкін. Алтыншы бағанға
бүйымның саны көрсетіледі, ал соңғы бағанға ескерту
жазылады. Мысалы, егер тетікболшек дайын күйшде басқа
мекемеден алынатын болса, онда бүл бағанга “сатып алынған
деп жазу керек. Сипатгізімді, белгілі бір реттілікті сақтап,
жоғарыдан төмен қарай жазып толтырады Бесінші бағаннын
ортасында “Қүжаттар", “Тетік белшектер”, “Стандарт
бүйымдар" деп жазып, олардың астын жіңішке түтас
сызықпен сызады----- --------- —г------ ■ .
™^
мен тетікбөлшектердің атауларын бірінен кейін оірін
тіркестіріп жазады. Сипатпзімдегі негізгі жазудың пішіні
113
5елгшиуі
Атауы
Есхерту
Құжаттцр
Станёарт $р$ымдар
Ә)
99-сурет
сызбадағы негізгі жазу пішінінен өзгеше болады. Сипаттізімнің бірінші бетіне арналған негізгі жазу 99, ә-суретте,
ал оның келесі беттеріне арналған негізгі жазу 99, б-суретте
келтірілген. Олардың үзындықтары — 185 мм, біріншісінің
ені — 40 мм, ал екіншісінің ені — 15 мм.
Жаттығулар
1.
Қүрастыру сызбасы деп қандай конструкторлық қүжатты айтады?
Қүрастыру
қандай
алады жөне кескін
түрлерін қалай атайды?
Қүрастыру сызбасындағы тілік пен қнмада тетікбөлшектерді қалай
сызықтайды? Тетікбөлшектерді бір-бірінен олардың қимадағы немесе
тіліктегі сызыктарына қарап ажыратура бола ма?
Тетікбөлшектердің дөңестерін,
киықжиектерін жоне олардын арасындағы саңылауларын бүйымның күрастыру сызбасында
көрсетпеуге бола ма?
Қүрастыру сызбасында тетікбөлшектерді қалай ықшамдап кескіндеуге
болады? 97 жөне 98, ә-суреттердегі ықшамдауларға талдау жаса.
Қүрастыру сызбасында мойынтіректерді қалай ықшамдап кескіндейді?
Мойынтіректін шартты кескініне қарап, оның роликті немесе шарикті
мойынтірек екенін ажыратуға бола ма?
с
2.
3.
4.
5.
ы
з
б
а
с
ы
н
д
а
к
е
с
к
і н
д
е
о
р
й
д
ы
і
қ
114
ә
т
а
р
ы
н
,
д
і с
п
е
н
6. Сызбада тетікбөлшектердің тіркеу нөмірлерін қалай көрсетеді? Қүрастыру сызбасына қандай өлшемдер түсіріледі?
7. Тығыздама деп қандай тетікті айтады? Оның жүмысын 98, ө-суретке
қарап түсіңдір.
8. Өздерің пайдаланып жүрген шарикті автоқаламның қүрамына енетін
бүйымдардың сипаттізімін жаз.
9. Сызу шенберсызарының қүрамына енетін тетікбөлшектердің сипаттізімін орында.
я
7.2. Қүрастыру сызбасын бүйымныц өзіне карап салу
Қүр>астыру сызбасьш салуға кіріспей түрьш, бүйыммен
толық танысып алу керек: бүйымның атқаратьш жүмысьш,
оның қүрылысын және болшектерінің озара орналасуын
анықтап алады. Бүйымды бірнеше рет ажыратып, қайта
жинақтайды (егер оньщ тетікболшектерін ажырату мүмкін
болса). Бүйымның жөне оның қүрамына енетін тетікбөлшектердің атауларымен танысады. Әрбір болшектің қандай
материалдан жасалғаньш, оньщ бүйымда атқаратьш кызметін
анықтап түсіну пайдалы болады.
Мысалға пневматикалық таптағыш аспаптың қүрамына
енетін бүйым — вентильдің қүрастыру сызбасьш салуды
қарастырайық (100-сурет). Пневматикальпс таптағыш аспап
машина жасайтын зауытгардың қүю цехыңда тетікболшектерді
күйып жасауға арналған топырақ қалыпты тьпъіздау үшін
қодцанылады.
Вентиль сығылған ауаны магистральдан талтағыш аспапқа
жіберу және жіберуді тоқтату жүмыстарьш реттеп түру үшін
керек. Сығылған ауа шлангімен түрқьпа (1) суретге корсетілген А нүсқамасы бағытында беріледі. Шлангінің үшына
штуцер бекітіледі, ал штуцер түрқымен бүранда арқылы
бірігеді. Түрқы екінші жағындағы М40 бүрандасы арқылы
а)
ә)
100-сурет
115
таптағыш аспаппен жалғасады. ІОО.а-суретте вентильдін
техникалық суреті, ал 100,ә-суретте оның қүрамына енетін
тетікбөлшектердің техникалық суреттері көрсетілғен.
Сығылған ауа түрқыдағы көлбеу тесік арқылы клапанның
(5) үстіңгі жағына өтіп, жоғарғы кеңістікті тшпырады. Клапанның конус тәрізді тәрелкесі серіппе (7) күшімен буксанын
(3) қиықжиегіне қысылып түрады. Сондықтан сығылган ауа
таптағыш аспапқа жіберілмейді.
Түтқа (2) түрқымен (1) білік (4) арқылы біріктірілген.
Түтқаның (2) білікген (4) айналып қозғалуына мүмкіндігі
бар. Қысылған ауаны таптағыш аспапқа жіберу үшін
түтқаның (2-тет.) үшын қысып түрқыға жақындату керек.
Сонда клапан (5) серіппені тығынға (6) қарай жаншып қозғалады. Клапан тәрелкесі мен букса қиықжиегінің аралығында
қуыс пайда болады. Осы қуыс арқылы сығылған ауа таптағыш
аспапқа беріледі. Сығылған ауа таптағыш аспаптың поршенін
ілгері-кейін қозғайды. Ал, поршень шток арқылы топырақты
тығыздайтын башмакпен жалғасқан. Түтқаны (2) қоя берсек,
серіппе (7) клапанды (5) буксаға (3) қысып, сығылған ауаны
бе/піленуі
Кххаптсш
Қфасяыру сш&си
Эски&дер
біяік
Клапйи
Тыёйн
Серіппе
РелеңлчЩёыйк Тюсею
АПМввШ
Н>5- НІЯШЙП
101-сурет
116
г
І
таптағыш аспапқа жіберуді тоқтатады. Сонымен вентильдің
атқаратын қызметімен, оның қүрамына енетін тетікбөлшек-
I
I
I
I
I
[
[
|
I
I
I
[
I
I
I
I
I
I
|
I
I
тердің атауларымен таныстық.
Енді сипаттізімді сызуға болады. Пішімі А4 болатын ватман
кағаз алып, рама жүрғізеді. Пішімнің үстіңгі, астыңғы және
он жақ шеттерінен 5 мм, ал сол жақ шеггінен 20 мм қашықгыкта
тіктөртбүрыш қүрайтын сызықтар жүргізіледі. Сипатпзімдеп
негізіі жазуды орындайды (101-сурет). Негізгі жазудың
пішінін 99, ө-суретген алады. Қүрастырылған бүйымға арнап
сипаттіаімнен басқа екі түрлі конструкторлық қүжат
жасалады. Олардың біреуі бүйымның қүрастыру сызбасы
болса, ал екіншісі тетікбөлшектердің эскиздері. Стандарт
бүйымдардың эскизін өдетте салмайды. Сондықтан 7 эскиз
болады. Бірақ сипатгізім бірақ бетке орындалған, сондықтан
негізгі жазуда бет нөмірі көрсетілмейді, ал бет саны - 1.
Енді вентильдің қүрамына енетін тетікбөлшектердің
эскиздерін жеке-жеке салу керек. Тетікбөлшектің эскизін
өзіне қарап салуды 5.3-параграфта қарастырған болатынбыз.
Сонда көрсетілген кезеңдер сақталса, эскиз оңай әрі қатесіз
салынады. Эскизді ең қарапайым тетікбөлшектен бастаған
тиімді. Білік эскизде көлденең орналастырылады жөне оған
үш-ақ өлшем түсіріледі (102,о-сурет). Клапан эскизі бір
кескіннен түрады (102,ә-сурет). Ондағы сфера мен диаметр
белгілері тетікбөлшектің пішінін түсінуге көмектеседі. Тығьшның басы алты жақты призма пішінді жөне бүрандаманың
басына үқсас (102,6-сурет). Эскизде екі кескін сызылған,
І
»
I
102, а,ә-суреттер
6)
г)
102, б, г-суретгер
олардың біреуінде жергілікті тілік орыңдалған. Серіппеге бір
кескін (102,в-сурет) жеткілікті. Қүрастырылған буйымның
эскизін салуда, тетікбөлшектердің өлшемдері оларды
қүрастыру үшін бір-біріне сәйкес дәл келуіне көңіл аудару
керек. Серіппенің сыртқы диаметрі тығынның оған сәйкес
шүңқырьшың диаметрінен кішілеу болуы керек. Клапанның сферамен шектелетін бөлііінің диаметрі буксаның оған
сәйкес диаметрімен бірдей болуын және олардың ауытқу
шектері қондыру шегіне сәйкес аральпс,та жатуын тексеріп
отырады. Басты кескінде букса фронталь тілікте берілген, ал
үстіңгі көрініс горизонталь тілікпен алмастырылған (102,гсурет). Түтқаның эскизінде басты көріністі (102,г-сурет) екі
қимамен жөне жергілікгі тілікпен толықтырған. Қимаіардың
біреуін көрініспен беттестіріп, ал екіншісін бос орынға шығарып орналастырған. Вентиль қүрамына енетін тетікбөлшектердің ішіндегі ең күрделісі — түрқы. Эскизде (102,дсурет) басты кескін үшін фронталь тілікті алуға болады. Сол
жақ көрініс жергілікті тілікпен бетгестірілген. Жергілікгі тілік
түрқыны түтқа мен біліктің көмегімен біріктіруге арналған
тесіктер мен ойықтың сызбасын оңай түсінуге мүмкіндік
береді. Түрқыға астынан қарағанда алынатын жергілікті
көрініс те осы мақсатқа сай көрсетілген. Вертикаль тесіктің
диаметрі буксаның сыртқы диаметріне сәйкес келуі қажет,
ал оның жоғары жағындағы бүранда тығындағы бүрандамен
бірдей.
-Щ
Тетікбөлшектердің эскизін салуды аяқтағаннан кейін
бүйымды қүрастырып, оның қүрастыру сызбасын салуға
көшеді. Эскиз торкөз дәптерге салынса, қүрастыру сызбасы
118
Хүмыстық орам самы 5
1
. То/гық орам саны 6,6
2
і. Сврілпемің ораяу баёыты
4
-о ң қ а й
Ж озы ліан серіппенің
үзындьны 320 мм
Н егізгі жази
Г
102, ғ, в-суреттер
салынады
алдымен
болады. Әуелі
таб тандалады. Бұйымды натурал шамасында М 1. 1 кескшдеген қолайлы. Бірақ, бүйым өте үлкен болса ~ кішіреиту,
огтлтр ігіттіх^ритяй
Vпкейтү масштабы пайдзланылады.
жетюлікп
---------------------.
V»
алады. Қарастырып отырған мысалда екі есе кшпреиту
масштабы тандап алынған, қүрастьфу сызбасы үш кескіннен.
102,д-сурет
119
фронталь тілікген, сол жақ жөне астыңғы көріністерден (103сурет) қүралған. Басты кескіннен (фронталь тіліктен) білікген
(4) басқа тетікболшектердің қалай орналасқанын көресіңдер.
Сондықтан басқа екі кескінде де тілік пайдаланылмаған.
Білікті анық көрсету үшін астыңғы коріністе жергішкгі тілікгі
пайдаланған. Астыңғы көріністі орналастыруда проекциялык
байланыр сақталмаған, сондықтан қарау бағыты нүсқамамен
көрсетіліп, көріністің үстіне белгі қойылған. Проекциялық
байланысты сақтаса, астыңғы көрініс басты көріністен
жоғары орналасқан болар еді. Бүйымның габарит өлшемдерін анықтап, — әрбір кескін үшін тіктөртбүрыштарды өте
жіңішке сызықтармен жүргізіп, қағаз бетіне сызып көреді.
Бүл тортбүрыштардың аралықтарьшда бүйымның өлшемін
түсіруге жене тетікбөлшектердің тіркеу нөмірлерін көрсетуге
жеткілікгі орын қалдырады. Негізгі жазуға да орьш қаддырып,
қүрастыру сызбасының пішімін анықтайды.
Қүрастьфу сызбасын салуды негізгі тетікбөлшектің (түрқының) басты кескінін сызудан бастайды. Түркынын бастьі
кескіні (фронталь тілігі) оньщ эскизінен альшады. Эскиздегі
өлшемдері бойьпшіа тағайындалған масштабқа сай сызба
Қураапыру алдында турқыиы (нөм. 1)
сыгылган ауам вн
үрлеп а л у керек
ылпн
(тсер
Қабы/і
Вентиль
Алматы
105 - мектеп
103-сурет
күралдарының көмегімен түрқыны, одан кейін басқа тетікбөлшектерді түрқыға қондырып сызады. Көпшілік жағдайда
бүйымды қүрастыру реті мен оның тетікбөлшектерін
қүрастыру сызбасында салу реті дөл келеді.
Түрқының (1) диаметрі 24 мм болатын тесігіне буксаны
(3) кондырады. Букса өзінің орнына күшпен өте тығыздалып
барады. Буксаның вертикаль тесігіне клапан (5) тьпылады, ал
клапанның бағытгаушысына серіппе (7) кигізіледі. Серіппенің
екінші үшын тығынның (6) үясына енгізіп, тығынды
түрқычың бүраңцалы (М 30) тесігіне бүрап кіргізеді. Тьпъшды
түрқыгд бүрамас бүрын, оған аралық төсемді (8) кигізіп алады.
Сақина тәріздес аралық төсем техникалық майды бойына
сіңірген жөне престелген қатырма қағаздан істеледі. Аралық
төсемнің сызбадағы қалындығы 2 мм-ден кем болғандықтан,
оны сызықтаудың орнына қара түспен жүргізеді. Енді түтқаны
(2) түрқының астыңғы жағындағы тесіктері бар кабырғаларға
білікгің (4) көмегімен орнатып, оның басты көрінісгегі сызбасьш
сызады. Фронталь тілікте клапан мен түтқа шартты түрде
кесілмейді (103-сурет), сондықтан олар сызықталмайды.
Фронталь тіліктің оң жағына вентильдің сол жақ корінісін, ал
төменгі жағьша астьщғы көрінісін салады. Көріністерді салу
қосымша түсіндірулерді керек етпейді. Жергілікті тілікте білік
(4) сызықталмайтынын (қиюшы жазықтық оньщ осі арқылы
өтетін болса) бүрыннан білесіндер.
Бүйымның габарит олшемдерін түсіреді: үзындығы
190 мм, ені 52 мм және биіктігі 100 мм. Вентильге шлангіні
қосу үшін керек олшем (М20х1,5) жөне оны таптағыш
аспаппен біріктіруге керек өлшем (М40х1,5) түсіріледі.
Тетікбөлшекгердің кескіндерінен шығару сызықтарьш тартьш,
олардың сатыларына тіркеу нөмірлері жазылады. Тіркеу
нөмірлері сипатгізімге сәйкес болуын қамтамасыз етеді. Негізгі
жазудың бағандарын толтырады, техникалық нүсқаулар
жазьшады. Қүрастыру сызбасьш тағы да мүқият тексеріп,
оньщ дүрыстьпъша көз жеткізеді. Басы артық жөне көмекші
сызықтарды өшіреді. Сызбаны бастыра жүргізіп, оның
сызықтарына анық және тиісті түр береді.
Жаттығулар
1. Қүрастыру сызбасын бүйымның езіне карап салудың басты
кезендерін атап айт. Қүрастырылган бүйымның сызбасын салу үшін
оның атқаратын жүмысын, қүрылысын білудің қажеті не?
2. 100-суреттегі вентиль деп аталатын бүйым не үшін керек жөне ол
неше тетікбөлшектен түрады? Вентильдің қалай жүмыс істейтінін
түсіңцір.
121
3. Вентиль қүрамындағы серіппе не үшін керек? Аралық төсем не
үшін керек? Серіппесіз вентилъ жүмыс істей ала ма? Аралық төсемді
алып тастаса не болар еді?
4. Бүйымның қүрамына енетін тетікбөлшектерді түгелдей эскиддеу керек
пе? Қандай теіікбөлшекгердің эскизін салмауға болады? Тетікбөлшектердің эскиздегі өлшемдерін түсіруде сшардың арасындағы байланысты
ескеру керек пе?
5. Қүрастыру сызбасын салуды қандай ретпен орындайды? Бүңда тетікбөлшектердің эскиздерін қалай пайдаланады?
6. Вентильдің қүрастыру сызбасын (103-сурет) пайдаланып, оны қалай
ажыратуға, одан кейін жинастыруға болатынын айтып бер. Сызбадағы
өлшемдерғе сипаттама бер. М40х1,5 жазуын қалай оқуға болады?
Осы бүранда оңқай ма, өлде солақай ма?
7. Белгі түсіргішке (даяршадағы) қарап отырып, оның қүрастыру сызбасын сал. Алдымен, сипаттізімді толтыр, одан кейін тетікбөлшектердің
эскиздерін сызып, қүрастыру сызбасын түрғыз.
8. Мүғалім тапсырмасы бойынша қүрастырылған бүйымға қарап, оның
қүрастыру сызбасын сал.
7.3. Құрастыру сызбаларын оқу. Бөлшектеу
Қүрастыру сызбасьш бұйымның өзіне қарап салуды қарастырдық. Өндірісте кездесетін есеп бұған керісінше болады.
Жобалау кезінде бүйымның сызбасын сызып шығарады, ал
бұйымның өзін сызбасы бойынша жасайды. Қүрастырылған
бүйымды қүрамына енетін дайын тетікбөлшекгерді біріктіріп,
оның сызбасына қарап қүрастырады. Ал тетікбөлшектерді
сызбалары бойынша жасайтынын білесіңдер. Сондықтан
қүрастыру сызбасьш пайдаланып, оның құрамына енетін
тетікболшектердің жүмыс сызбасын сызады. Осы мақсат үшін
құрастыру сызбасын оқи білу керек.
Қүрастыру сызбасын оқу деп онда кескінделген бүйымньщ
пішінін және жүмысын түсінуді, бүйышшң қүрамына енетш
тетікболшектердің пішіні мен өлшемдерін анықтауды, олардьщ
біріктірілу тәсілдерін, сонымен бірғе қозғалу принциптерін
ажырата білуді айтады. Әсіресе, бүйымның бөліктері өзара
қалай әрекетгесетінін түсіну сызбаны оқуда көп төжірибе
жинауды қажет етеді. Қүрастыру сызбасын оқуды жеңілдету
үтттін оған техникалык, сипаттама деп аталатын түсініктемелер
қосьшады. Техникалық сипатгамада бүйымның қалай жөне
қандай мақсатта қолданылатыны туралы жазылады. Әрине,
қүрастьфу сызбасьш оның сипатгізімінен бөлек қарастыруға
болмайды.
Құрастыру сызбасын оқудағы төжірибені жинақтап, оны
мынадай ретпен оқуды үсынуға болады.
1. Негізғі жазудан бүйымның атын оқып анықтайды.
122
Бүйымның аты бүрыннан өздеріңе таныс болса, онда ол
бүйымды көз алдарыңа елестете аласындар. Мысалы, “Шкаф”,
“Парта”, “Шүмек” сияқты бүйым атгарынан олардың неге
керек екенін ғана біліп қоймай, олардың қүрылысы туралы
да түсінік алуға болады.
2. Бүйым кескініне қарап, оларды салыстыру нәтижесінде
көріністерді, тілікгерді, қималарды түсінуге болады. Сонда
бүйым туралы жалпы түсінік қалыптасады.
3. Сипатгізім мен қүрастыру сызбасын қатар қойьш, әрбір
тетікбөлшектің кескінін ажырата білу керек. Алдымен, сипаттізімнен тетікбөлшектің атауы және басқа мәліметгер айқьшдалады. Тетікбөлшектің номіріне сәйкес оның сызбадағы
кескіні табылады. Сызбадағы бір тетікбөлшекке қарасты
кескіндерді (коріністерді, тіліктерді және қималарды) салыстыру арқылы оның пішіні анықталады. Тегікболшектердін
барлығын да осылайша қарап шығады.
4. Тетікбөлшектердің бір-біріне қалай бірікгірілгендікгерін
анықтау керек. Ажырайтьш және ажырамайтын біріктірулерді
ескере отырьш, бүйымның жылжымалы бөліктері жүмыс
кезінде қалай орын ауыстыратындьпын айқындау қажет.
5. Сызбаға түсірілген олшемдермен, техникалық нүсқаулармен және т.б. танысу керек.
Мысалы, 104-суретте қүрастыру сызбасы және 105-суретге
сипатгізімі келтірілген қүрастырылған бүйымды қарастырып,
оқиық.
1.
Негізгі жазудан бүйым “Ажыратқыш” деп аталатынын
көреміз. Ол ЗИЛ-150 автомобилінің күпшегін демонтаждау
кезіңде қолданылады.
I04-сурет
123
Вскерти
Атауы
белгіленуі
Қ ұж ат т ар
Қ урастыру сызбасы
ТетЫдвлшектер
Мақдойша
буранЪаНа
б
у
р
а
н
а
____________________________
Т у т қ а __________
С акина
Т іреуии өкше
Стандарт бүйымдар
ҢУРЫНЪЫҚ 4п6х40
МУРЬШЪЫҚ 5пбХ40
Ш ё-го
М аю ериалдар
қалы
лит гр I $етк* IЬет саны
С ы зесгн
гехс
ҚегЛыл
Ажыратқыиі
Ьекіт
Апматы
105 - мектеп
105-сурет
2. Сызбада бүйымның төрт кескіні көрсетілген. Басты
кескінде жарты көрініс жарты тілікпен біріктірілген және
онда жергілікті тіліктер пайдаланылған. Түтқа мен бүрама
(үзын тетікбөлшектер) үзіліп көрсетілген. Басты кескіннен
басқа сол жақ жөне үстіңгі көріністер сызьшган. Үстіңгі
көріністе де жергілікгі тілік берілген. Төртінші кескін — А—
Лтілігі (104-сурет).
3. Бүйым 8 тетікбөлшекген қүралады. 1-тетікбөлшек Маңдайша” деп аталады. Оның ортасында трапециялық бүранда
ойылган тесігі бар. Осьтері осы тесіктің осіне параллель
жөне симметриялы орналасқан бүрандамаларга арналган
екі тесігі және осьтері фронталь проекциялаушы түзу болатын
мүрындықтарга (штифтерге) арналган тагы да екі тесігі бар.
Маңдайшаны (траверсті) басты көріністен анық коруге болады.
Онда алдыңгы көріністің жартысы және фронталь тіліктің
жартысы сызылган. Сол жақ көріністе тисгөртбүрышқа
кескінделген, ал үстіңгі көріністе мүрьгндьщтарга арналган
124
тесікті көрсету үшін жергілікті тілік берілген. 2-тетікбөлшек
“Бүрандама” —екеу, оларды да басты кескіннен анық көреміз.
Бүрандаманың басы алтыжақты призма тәріздес және
қиықжиегі бар. Бүрандамалар мандайшаның тесіктеріне
кіргізіледі де, мүрындықтардың (8) көмегімен біріктіріледі.
Бүрандамалардың үшьша метрикалық бүранда ойылған. Сол
жақ көріністе олардьщ проекциялары бірігіп түседі; басының
екі жағы гана көрінеді. Үстіңгі коріністе сол жақтағы бүрандама дүрыс алты бүрьппқа, ал оң жақтағы бүрандама сызықталғак дөңгелекке кескінделген. 3-тетікбөлшек “Бүрама”
маңдайшамен трапециялық бүранда арқыльі біріктірілген.
Басты кескінде бүрама сызықталмайды жөне үзьш болғандықтан, оның ортасы үзіліп тасталған. Жоғарғы үшы цилиндр
тәрізді және тесігі бар. Осы тесікгі көрсету үшін жергілікті
тілік орындалған, ал төменгі үшында кертігі бар және сфера
бетімен шектелген. Үстіңгі көріністегі ең кіші шеңбер жөне
одан үлкенірек шеңбер бүрамаға қарасты сызықтар. Сол жақ
көріністен де бүраманы корсететін сызықтарды көреміз. А-А
тілігіңцегі сызықталған кіші доңгелек бүрамаға тиісті кескін.
Түтқаны (4) екі үшына сақина (5) кигізіліп тойтарылған
цилиндр тәрізді сырық деуге болады. Ол басты кескінде және
үстіңгі көріністе үзіліп корсетілген. Түтқаны сол жақ жөне
үстіңгі көріністерден табыңцар. 6-тетікбөлшекті “Тіреуіш
өкше” цеп атайды, оны басты жөне сол жақ көріністерден
табамыз. Оньщ бүрама мен мүрындықтар арқылы біріктірілуін жергілікті және А-А тіліктеріне қарап түсінуге болацы.
Үстіңгі коріністе тіреуіш окше мандайшаның тасасынца
қалғаңцықтан, көрінбейці. 7-тетікбөлшек “Мүрыңцық”
тіреуіш окше мен бүраманы біріктіріп түр, оны басты
кескіндегі жергілікті тіліктен (қара түсті екі дөңгелек) және
А-А тілігінен көреміз.
4. Тетікбөлшектердің бүйымда бір-біріне қалай біріктірілгендігі туралы жоғарыда айтылды. Сол айтылғандарды
толықтырайық. Түтқаның (4) бір үшына сақина (5) кипзіп,
түтқаньщ кертігіне сақинаны тақап қояды. Осьщан кейін
түтқаны қозғалмайтындай етіп бекітеді де, оның осі бағытында
балғамен қатты соғады. Сонца түтқаның үшы жалпайып,
тойтарылады. Енді түтқаны бүраманың (3) тесігінен өткізіп,
оның екінші үшына екінші сақинаны жоғарыдағы әдіспен
бекітеді. Сонда торт тетікболшек (екі сақина, түтқа және
бүрама) ажырамайтындай болып біріктіріледі. Бүраманы
маңцайша (1) тесігіне трапециялық бүранданың көмегімен
бүрап кіргізеді. Бүраманың үшын тіреуіш окшедегі шүнқырға
кіргізіп, екі мүрындықтың (7) комегімен мүрындықтайды.
Екі бүраңцаманы (2) мандайшаның сәйкес тесіктеріне орнатьш,
125
оларды да диаметрлері жуанырақ екі мүрындықтын (8)
көмегімен мүрындықтайды. Ажыратқыштьщ 3,4, 5, 6 және
7-тетікбөлшектерден түратын біртүтас бөлігі бүраманың осі
бағытында қозғальш орын ауыстыра алады. Ол үшін түткадан
үстап бүраманы бүрау керек. Бүрандалар оңқай екендіктері
анықталады, өйткені сызбада ҺН деген жазу жоқ.
5 Сызбадагы өлшемдермен танысайық. Габариттік өлшемдерге жататындар: 200; 150,
195. Олардың біріншісі
үзіліп кескінделген түтқаның толық үзындығын анықтаиды,
ал екіншісі ажыратқыштың қозғалып түратьш бөлігінщ шетю
жағдайларына сәйкес келеді. Бүраманы мандайшаға түбше
дейін бүрап кіргізгеннен кейінгі қүрастырылған бүйымның
көрсетілген өлшемі 150 мм. Ал бүраманы бүған кері бағытта
бұрасақ, тіреуіш өкше мандайшаға тақалады да, қозғалыс
тоқталады. Осындай шеткі жағдайға сай өлшем 195 мм болады.
Бүрандамалар осьтерінің аралығы (145 мм) көрсетілген және
бүранда өлшемдері (М12х1,5) түсірілген. Бүл екі өлшем де
ажыратқьпшы күпшекке қондьфу үшін керек. Күпшекте де
арақашықтықтары 145 мм болатын бүрандалы екі тесік
(М 12x1,5) болады. Ажыратқыш пен күпшектің аталған
өлшемдері бір-біріне сәйкес бірдей болуы қажет. Бүйымньщ
ш еаЕТСЛіпэгаЕПі
М аңдойш о
Тексер
ЩЛыл
болат Ст ЗШ СТ380-11
Щ ЯШ Ш Ш Ш Ш
"1
106-сурет
У
I
1
1‘2 I
I II Iі бет I
Алматы
105 - мектеп
[
С
І
м
?
д
ь
о
Я
*
Я
]
1
I
.....—
—
—
-----------------------------------------
бүранЪама
1 вет
-----------------------------------
—
1-1
—
бо/іат СтЗМВСІ 380-71
Алнаты
105 - мектеп
107-сурет
конструкциясын анықтайтын өлшем ретінде бұрамадағы
бүранда өлшемі (ТгЗОхб) көрсетілген.
Тетікбөлшектердің сызбаларын құрастырьшған бүйым
сызбасы бойынша сызуды сызбаны тетікбшшектеу деп атайды. Қүрастырылған бүйым сызбасын тетікбөлшектеуді мынадай тәртіппен орындау тиімді болады:
1. Қүрастьфылған бүйым сызбасын оқу керек. Сонда бүйым қүрамына енетін тетікбөлшектердің қызметін, олардьщ
пішіні мен өзара әрекетгесуін түсінуге болады. Сипаттізімді
де бұйымның сызбасымен салыстыра отырып оқиды.
2. Бүйымды ойша ажыратып, оның қүрамына кіретін
тетікбөлшектермен жеке-жеке танысу керек.
Ьират
Алматы
болат Ст ЗПеСТ380-Н ы 105 мектеп
108-сурет
127
Длыопш
5а*ет СтІН К 7ЗМ-М аіЮ 5 мек/лел
109-сурет
3. Стандарт тетікбөлшектерге жүмыс сызбалары сызылмайды. Осындай сызбалары сызылмайтын тетікбөлшектерге
бүрандамалар, үстастырмалар, сомындар, тығырықтар,
мүрындықтар және т.б. жатады. Стандарт тетікбөлшектерді
сипаттізімге қарап бөліп алу керек.
4. Стандарт емес тетікбөлшектердің әрқайсысының
сызбасын жеке-жеке салу керек.
104-суреттегі қүрастырылған бүйым сызбасын бөлшектеуш
қарастырайық. Жоғарыда бүл сызбаның қүрамына кіретін
тетікбөлшектермен танысқан болатынбыз. Ол 8 тетікбөлшектен түрады. Оньщ екеуі (7-тет. пен 8-тет.), яғни мүрындықтар, стандарт тетікбөлшектердің қатарына жатады. Кдлған
алтауының сызбасын салу керек. Онда тетікбөлшектщ басты
кескінін тандап, оның жеткілікті кескінін анықтап алады.
110-сурет
128
ст |Аі а с ш
Сы,иан
колы
Өнше
тірегіш
бояат Ст ЗНвСТЗЮ-Н
1 1вёіЛ
Алматы
105 - нектеп
111-сурет
Мүндайда тетікбөлшек кескінінің саньш қүрастыру сызбаларынан көшіріп алуға болмайды. Кескін саны барьшша аз,
бірақ тетікбөлшектің пішінін және өлшемін тольіқ анықтайтын болсын. Маңцайша құрастыру сызбасында үш кескін
де берілген, ал оның сызбасында (106-сурет) екі кескін жеткілікті. Кескін түрлерін толық және тиімді пайдалану керек.
Бүрандама (107-сурет) ей кескінде, ал қүрастыру сызбасында
үш көрініс те салынып отыр.
ПнвВиоаппарат
112-сурет
129
"я|
5 а1
а <|іІІ
і
с
белгіленуі
рз%
<
6
. 5Г Ескерту
£
Ат ауы
1 • Кужаттар
|Қүрастыру сыэВасы
[дзі
1
[ Твтікбйлшехтер
1Тұрқы
_______
Г7І
12
3
[Клапан
1Ш пиндель
| С ақина
Төлке
[ Сомын
Тегершік
и
I5 |
\6
1 рвМ *
1 Iб*лог>Ь5
1 I С т .І
1
Ст.з
1 Жез/іб
Ст 3
1
Стандарт тегт
Солт М8 НЕСТ9515- 70
ыгырык 8 НЕСТ6958-68
Материалдар
Кендір
Қ0/7Ы
Аитсі-1ве/п
Сыііан
Алматы
105 - мектеп
ЬёКіГП
113-сурет
Қажетгі және жеткілікті кескіндер саны мен түрлері анықталғаннан кейін маспггабты тандайды. Бүрама үшін бір-ақ
кескін жеткілікті (108-сурет). Түтқа (109-сурет) жөне сақина
(110-сурет) үшін де бір кескін жеткілікті. Түтқаның үштарына
көңіл бөліп қараңцар. Сақина сызбасында жарты көрініс пен
жарты тілік біріктіріліп сызылған. Оның сыртқы беті тор
деп аталатьшьш естеріңе түсіріңцер, ал ңилиндр пішінді тесігі
қиық конусқа үштасады. Өкше тірегіш сызбасы екі кескіннен
түрады (111-сурет). Алдыңғы көріністе жерғілікті тілік
пайдаланылған, ал тілікге сызықтау сызықтарын азайту үшін
ол ирек сызықтармен шектелген. Өлшемдер түсірілген және
негізгі жазулар толтырылған. Тетікбөлшектер бірдей материалдан, атап айтқанда, сапасы қарапайым көміртекп болатган
“Болат Ст 3 МЕСТ 380-71” жасалған.
130
Қүрастырылған бүйым сызбасына тетікбөлшектердің өлшемдері түсірілмейді. Сонда тетікбөлшек сызбаларындағы
өлшемдер кайдан альшады? Ол үшін тетікбөлшектердің кескінін масштабты сызғышпен өлшейді. Алынған санды қүрастыру сызбасының масштабьша бөледі. Сонда қарастырып
отырған өлшем анықталады. Мысалы, тетікболшектің қүрастыру сызбасьшан өлшеніп алынған үзындығы —50 мм, негізгі
жазудан анықталған масштаб 1:2 болсьш. Сонда тетікбөлшектің
номкнал үзьщдьпы былайша есептеледі: 50:(1:2)=50 • 2=100
мм болады. Егер негізгі жазудағы көрсетілғен маспггаб 5:1
болса, онда тетікбөлш ектің номинал үзындығы
50:(5:1)=50:5=10 мм болады. Өлшемді аньпс,тауда табьшған
сандарды олардың тағайьщцалған мөндерімен салыстырып
отыру керек. Мысалы, біліктің сызбадан олшеніп алынған
диаметрі 22 мм, ал масштабы 1:2,5 болсын. Сонда біліктің
номинал диаметрі 22:(1:2,5)=22:2,5=55 мм болуы керек. Бірақ,
ондай номинал өлшем жоқ. Сондықтан оны 56 мм деп алу
керек. 104-суретте бүрандаманьщ кілтке арналған өлшемі
29 мм, бірақ ондай кілт жоқ. Сондықтан кілтке арналған
өлшемді 30 мм деп алу керек.
Жаттығулар
1. Қүрастырылған бүйымдар қалай жасалады? Қүрастыру сызбасы не үшін
керек?
2. Қүрастырылған бүйым сызбасын оқу деп нені айтады? Техникалык
сипаттама не үшін керек онда не туралы айтылады?
3. Қүрастырылған бүйым сызбасын тетікбөлшектеуді қалай түсінесің?
Тетікбөлшектердің жүмыс сызбасындагы елшемдерді қайдан алады?
4. 112-суретге пневмоаппараттың қүрастыру сызбасы, ал 113-суретте
сипатгізімі келтірілген. Пневмоаппарат сығылған ауа немесе басқа
сығылған газдар жүретін түтіктерді ашып және қайтадан жабу үшін
қолданылады. Пішіні конус тәрізді клапан (2) шпиндельдің (3) үшына
жаншып біріктірілген. Шпиндельді бүрағанда онымен бірге осьтің
бағытымен клапан да қозғалады. Сөйтіп, клапан түрқының (4) сөйкес
тесігін бітеп, сығылған ауаны тоқтатады. Қүрастыру сызбасын оқу
және тетікбөлшектеу керек.
7.4. Конструкторлық қүжатгардың бірыңгай жүйесі туралы
Бүйым сызбасы кескінделген нәрселердің пішіні мен
өлшемдері туралы толық түсінік беру үшін көпшілікке ортақ
осы оқулықта баяңцалған ережелер мен заңдылықтар сақталып
орьшдалуы қажет. Осьшдай техникада жөне өндірісте басшылыққа альшатын қүжатгарды мемлекеттік стандарт (МЕСТ)
деп атайды. Стандарт агылшынның үлгі деген мағынадағы
131
сөзінен шығады. Сызба салуда қолданылатын зандылықтар
мен ережелерді тағайындайтын стандартгардын жиынын
конструкторлық қужаттардың бірыңгай жүйесі (КҚБЖ) дейді.
М емлекеттік стандартты белгілеудің мысалы: МЕСТ
2.301-68. Мүндағы 2 — стандарт КҚБЖ -ның қүрамына
енетінін, 3 — классификациялау тобын, 01
осы топтағы
стандарттың нөмірін жөне сызықшадан кейінп 68 стандарпгтың
бекітілген жылын көрсетеді. Пішімдердің өлшемдері — МЕСТ
2.301-68*, масштабтар — МЕСТ 2.302-68*, сызыктар — МЕСТ
2.303-68*, сызба қаріптері — МЕСТ 2.304-81, кескіндер —
МЕСТ 2.305-68*, өлшемдерді түсіру — МЕСТ 2.307-68*,
беттердің кедір-бүдырлығын белгілеу — МЕСТ 2.309-73,
бүранданың кескіні — МЕСТ 2.311-68*, аксонометриялық
проекциялар — МЕСТ 2.317-69 бойынша орындалады.
Стандартқа өндіріс пен техниканың дамуына байланысты
өзгерістер енгізіліп түрады, ал өрбір бес немесе он жылдан
кейін стандарт қайта қаралады. Егер оған өзгеріс еңгізілсе,*
белгісі қойылады.
Стандарттау бүйымның өзіндік қүнын азайтады, сапасын
арттырады, жобалау мерзімін кемітеді, материалдарды
үнемдеуге және ғылыми-техникалық прогресгі тездетуге жол
ашады.
Стандарттау аркылы шаруаінылықта және ғылымда кездесетін біраз маңызды мәселелерді шешуге болады. Оның
даму тарихы ертеден басталады. Мысырдағы алып пирамида
өлшемдері бірдей тастардан қаланған, яғни бүл едце кірпіш,
садақ және с.с. бүйымдар үшін стандарт болған. Рим империясы да стандарттауға көп көңіл бөлген, онда үзындық, көлем,
салмақ олшемдерімен қатар жолдың ені де стандартталған.
Біздің қазақ елінде де көптеген үлгілерді белгілі бір жұйеге
келтіру тиісті дәрежеде дамыганын көреміз. Киіз үйдің
керегелері, уықтары мен есікгері бірдей етіп жасалған. Төрт
канат, алты қанат үйлердің керегелерін, уықтарын және
есіктерін алмастыруға болады. Ер, айыл, тоқым, жүген және
с.с. ат әбзелдері стандартгалған бүйымдар қатарына жатады.
Ресейде стандарггау Иван Грозный дәуірінен басталып, I Петр
патшалығы түсында одан әрі қарай дамыды. ^
Қазір халықаралық стандартгарды жаппай меңгеру және
енгізу маңызды мәселе болып түр. Елімізде шет елдерге шыгарылатын шикі зат пен тауарлардың сапасы “180 9001 —
Сапа менеджмент жүйесі” деп аталатын халықаралык
стандартқа сойкес болуы тиіс. Сондай-ақ орта және жоғары
мектептердегі окыту және бшім берудің сапасын да осы
стандарт анықтайды. Өндіріс кәсіпорындарының, атап
айтқанда зауыттар мен фабрикалардың, элекгр сгансаларының
132
және т.б. жүмыстары “180 14001 —Экологиялық менеджмент
жүйесі” деп аталатын халыкдралық стандарг талабын қанағаттандыруы қажет.
Сызу сабагыңда окушыларды кейбір стандарпармен таныстырған дүрыс. Өйткені, машиналар мен қүрылыстарды
жобалауда, техникалық қүжат орындауда КҚБЖ стандарттарына сүйенеді және оларды бүрмалауға жол берілмейді.
Стандарт ережелерін сактамағандарды жауапқа тартады,
сондықтан оны техниканың заңы деуге болады.
МАЗМҮНЫ
3
Кіріспе
1-тарау. Сызбаны безендірудің жалпы ережелері
1.1. Пішім..................................................................................4
1.2. Масштаб............................................................................. 4
1.3. Сызба сызықтары........ ....................................................5
1.4. Сызбаға өлшемдерді түсіру.............................................6
1.5. Түйіндесулер..................................................................... 9
Жатгығулар..............................................................................13
2-тарау. Кескіндер: көріністер, тіліктер,
қималар және аксонометрия
2.1. Негізгі көріністер............................................................14
2.2. Қосымша және жергілікті көріністер.......................... 17
2.3. Қарапайым тіліктер....................................................... 18
2.4. Күрделі тіліктер..............................................................22
2.5. Қималар........................................................................... 23
2.6. Шығарылған элемент.
Кейбір ықшамдаулар мен шарттылықтар............................ 25
2.7. Аксонометрия.................................................................. 26
Жатгығулар..............................................................................30
3-тарау. Бүйымдар және кейбір типтік тетікбөлшектер
3.1. Бүйымдардың түрлері жөне конструкторлық
қүжатгар................................................................................. 33
Жатгығулар..............................................................................35
3.2. Біліктер мен осьтер.........................................................35
Жатгығулар...........................................................................—37
3.3. Тегершікгер, серіппелер.................................................38
Жатгығулар..............................................................................40
3.3. Тісті доңғалақтар.............................................................41
Жатгығулар..............................................................................48
4-тарау. Бүранданың және бүрандалы тетікбөлшектердін
кескіндері
4.1. Бүрама қозғалыстар мен сызықтар.............................. 49
Жаттығулар..............................................................................51
4.2. Бүрандалар ............................ ............................................ 52
54
Жатгығулар
4.3. Бүранда түрлері және олардың сызбада белгіленуі .... 54
134
Жатгығулар.................................................. | ......................щ
4.4. Бүрандаларды сызбада ықшамдап кескіндеу.............ои
Жаттьпулар................................................ ..........................Р
4.5. Тетікбөлшектерді бүрандаманың жөне
үстастырманың көмегімен біріктіру..................................66
Жаттыгулар
\ Т/
— I ■Г
І Ш
Г Т Т Л Л
.
и
.
/
_
_
_
_
_
_
__
_
_
_
_
_
_
_
_
І
эскиз,
Техникалык
5.1. Сызбаның негізгі жазуы.............................................. 76
5.2. Тетікбөлшектің сызбасы.............................................. 78
Жатгығу................................................................................~1
5.3. Тетікбөлшектің эскизі................................................. | |
Жатгығулар.......... ................................................................
5.4. Тетікбөлшекті өлшеу тәсілдері.................................... °°
Жатгығулар.......................................................................... 92
5.5. Техникалық сурет........................................................ Ц
Жатгығулар.................... ......................................................95
6-тарау. Біріктірілген тетікбөлшектердің кескіндері
6.1. Тетікбөлшекгерді кілтекпен бірікгіру........................ 97
Жатгығулар........................................................................
6.2. Пісірмелі біріктіруді кескіндеу................................. 100
Жатгығулар........................................................................ М і
6.3. Дөнекерлеу, желімдеу және тігу арқылы
біріктірулерді кескіндеу.................................................... 105
Жатшғулар........................................................................
7-тарау. Қүрастырылған бүйымдардын сызбалары
7.1. Қүрастьфу сызбасы туралы жалпы түсінік.
Сипатгізім.......................................................................... |Ш
Жатгығулар............................................ ............................В1
7.2. Қүрастыру сызбасын бүйымньщ өзіне қарап салу... 115
Жаттыгулар........................................................................ 121
7.3. Қүрастыру сызбаларын оқу. Бөлшекгеу................... 122
Жатгығулар........................................ ......................—........
7.4. Конструкторлық қүжатгардың бірыңғай жүйесі
туралы................................................................................ 131
Ж.М.ЕСМҮХАН
Техникалық сызу
( Оку қуралы)
Редакторы Әйгерім Әлімбекова
Техникалық редакторы Б.Оразалинова
Компьютерде беттеген Г. Баймүратова
қойылды
Тішез/Кагакһ
Шартты баспа табағы
Таралымы 1000 дана
Қазақстан Республикасы Мөдениет жөне ақпарат министрлігі
баспасы, 050009, Алматы қаласы, Абай даңғылы, 143-үй
Тел: 77-89-84, 43-48-11. Е-шаіІ: Ьі1іт05@шаі1.ш
Тапсырыс берушінің файлдарынан Қазақстан Республикасы
«Атамүра корпорациясы» ЖШС-нін Полиграфкомбинатында басыллы.
050002, Алматы қ., Мақатаев к., 41.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
8 758 Кб
Теги
esmuhan, 3273, sizu, tehnikalikh
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа