close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3650 doncov s. s. nurgalieva a. a. karimbergenova m. k ndiristi uyimdastiru

код для вставкиСкачать
б 65.29
Ө-46
С. С. Донцов, А. А. Нұрғалиева,
М. К. Каримбергенова, С. Н. Саденова
ӨНДІРІСТІ ҮИЫМДАСТЫРУ
Павлодар
&
6 Ғ .Л 9
ШШ
Қазақстан Республикасының Білім жэне ғылым министрлігі
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
С. С. Донцов, А. А. Нұрғалиева,
М. К. Каримбергенова, С. Н. Саденова
ӨНДІРІСТІ ¥ИЫМДАСТЫРУ
Оқу құралы
Павлодар
Кереку
2014
ӘОЖ 658(075.8)
КБЖ 65.290я7
Ө-46
С. Торайгыров атыидағы Павлодар мемлекеггік университетінін
Гылыми кенесімен баспаға ұсынылды
Пікірсарапшылар:
Б. Ж. Болатова - Қ. Жұбанов атындағы Акгөбе өщрлік
мемлекеттік университетінің РҺО;
|
___
А Хойч - Л. Н. Гумилев атындагы Еуразия улттык
университетінің РҺО;
С. К. Кунязова — экономика ғылымдарының кандидата,
профессор, С. Торайгыров атындағы Павлодар мемлекегпк
университетінің «Экономика» кафедрасыньщ менгерушісі.
Донцов С. С., Нургалиева А. А., Каримбергенова М. К.,
С аденова С. Н.
Ө-46 Өндірісті ұйымдастыру : оқу кұралы / С. С. Донцов,
А. А. Нұрғалиева, М. К. Каримбергенова, С. Н. Саденова. - Пав­
лодар : Кереку, 2014. —213 б.
І5ВЫ 978-601-238-466-6
Оку кұралы теориялык, есептік-практикалык бөлімдерден және
тұрады. и қ у кұралының м<*іс
сәне практнкалык сабактарда,
тапсырмалар алган агымдагы бакылау мен корытынды бакылау үшін
колданылуы мүмкін. Экономикалық ма^ан^ц^старь^ңың студенттері
мен магистранттарына арналған.
С.Торайғыров
І Ш
ак ад ем и к С.Б
атындағы ғылыми
И
658(075.8)
І Б Ж 65.290«7
'4,2014
ІЗВИ 978-601-238-466-6
ПМУ
Материапдын дұрыс болуына, грамматикалық және орфографиялык кателерге
авторлар мен кұрастырушылар жауапты
Кіріспе
Кәсіпорыннын, сапаның және де ұлттық экономиканың
бәсекелестік деңгейін анықтаушы маңызды фактор өндірісті
ұйымдастыру тиімділігі болып табылады. Тиісті экономикалық
мамандыктардың студенттері жоғары курстарда бір атаулы арнайы
пәнді кездейсок окып-зерттемейді, оның маңызды элементтері қазіргі
кәсіпорындарда негізгі өндірісті және өндірістік инфрақүрылымды
тиімді ұйымдастыру болып табылады.
Автор осы оқу құралы аталған бағыт бойынша отандық жогары
оку орындарында оку-әдістемелік негізді дамытуға көмектесетіндігіне
сенеді.
Бұл оқу құралы теориялық, есептік-пракгикалық бөлімнен және
тест тапсырмалары
жинағынан
тұрады,
оларды
«Өндірісті
ұйымдастыру» пәні бойынша дәрістердің тірек конспектілері,
практикалык және өздік сабақтарына әдістемелік нұсқаулықгар,
бГлімді агымдагы және қорытынды бақылауға арналган тест
материалы ретінде қарастыруга болады.
Теориялық бөлім екі негізгі бөлімнен тұрады, оған шагын
бөлімдер катары кіреді және курстың мәні мен міндеттерін
сипаттаудан басталады. Мұнда өндірісті ұйымдастыру туралы ғылым
тарихынан кыскаша анықтама келтірілген және соңгы жылдардагы
шетел тәжірибесін талдау негізінде осы ғылымды дамытудың бес
негізгі багыты бөліп көрсетілген.
Өндірісті тиімді ұйымдастыру оның ұйымдастьірушылыққұкыктық формаларын дұрыс таңдаудан басталуы керектігіне
байланысты
кіріспе
бөлімі
де
бүгінгі
таңда
Қазақстан
Республикасында бар шаруашылық серіктестіктердің негізгі түрлеріне
шолу мен қыскаша сипаттамадан тұрады. Ары қарай автор қазіргі
кэсіпорындардың мамандандырылуын ескере отыра, олардың жалпы
және өндірістік құрылымына талдау жасаган. Өндірістік үрдіс пен
оның уақыт ішінде ұйымдастырылуы қарастырылған. Сонымен қатар
өндірістік үрдістің құрылымы, оның түрлілігі және тиімді
ұйымдастырудын жалпы кағидалары жан-жақты нақты талданган.
Өндірістік үрдістердің тағайындалуы мен өндірістегі рөлі
бойынша, сонымен қатар олардың үйымдастырушылык қатынастағы
бөлімшесі бойынша жіктелуі берілген. Өндірістік үрдістерді қолайлы
үйымдастырудың жалпы қағидалары, «өндірістік цикл» ұгымы
анықталған жэне оның қүрылымы ашылған. Уақыт ішінде
операциялык циклдерді орындау үйлесімі барлык өндірістік циклдің
ұзактығына елеулі эсер етеді және өндіріс үрдісінде бөлшектерді
3
(партияларды) беру тәртібін анықтайды.
Осыған
байланысты
операциялық
циклдердің
(үрдіс
операциялары бойынша еңбек заттарынын қозгалу түрлерінің)
үилесшінің үш негізп түрлерінің ерекшеліктері қарастырылды және
өндірістік циклді қыскарту бойынша іс-шаралар қатары ұсынылды.
Бір жұмыс орнында да, учаскі, цех, кәсіпорын аукымындағы
олардың жиынтыгында да жүзеге асырылатын өндірістік үрдістің
ұйымдастырушылық-технологиялық
сипаттамасы
өндірістің
таңдалган түрімен аныкталады. Мұнымен жалпы сипаттамамен
түйдекті өндіріс түрлілігінен тұратын курстыц теориялық бөлімінің
тиісті бөлімшесінің маңыздылыгы көрсеті;.ген. Мұнда уздіксізтүйдекті желілерді ұйымдастыру ерекшеліктері қарастырылған,
оларды есептеу негіздері кіргізілген; үздіксіз-түйдекті (тура түйдекті)
желілерді ұйымдастыру ерекшеліктері, олардың жұмыс істеу
регламенты және операцияаралық айналымдық босалқы дайындаманы
есептеу/
:
Индустриалдық өндірісте түйдекті ұйымдастыру маңыздылығын
ескере отыра, автор білім алушыларга сонымен катар сериялық
өндірісте түйдекті желілердің ерекшеліктерімен, түйдекті өндірісті
автоматтандырумен,
түйдекті
өндірістің
ұйымдастырушылық
жагдайларымен және артықшылықтарымен танысуды ұсынады.
Өндірісте гылыми-техникалық жетістіктерді дайындау мен пайдалану
үрдісі өз алдына техника объектісінің өміршеңдік циклін білдіретін
негізгі кезеңдердің қатарын өту кажеттілігін топшылайды. Мұнымен
құралдың теориялык бөліміне гылыми-техникалық дайындауды
үйымдастыру және өндірісті жетілдірумен байланысты арнайы шагын
бөлімді қосу қажеттілігін қамтамасыз етеді.
Мұнда
қарастырылатын
мәселелер
кез
келген
қазіргі
кәсіпорынның бәсекелестікке кабілеттілігін қолдау үшін өте маңызды,
ал егер инновациялык инвестициялық жобаларды іске асыру туралы
сөз болса, онда тиісті білім өте қажет. Өндірісті техникалық
дайындаудың негізгі кезеңдерінен өтудің жалпы қабылданган
тізбектілігіне сәйкес автор басында ҒЗЖ негізгі кезеңдеріні
өнертапкыштық, оңтайландыргыштық және патенттік-лицензиялық
жұмысты ұйымдастыру; жаңалыктар ашу, өнертабыстар және
онтайландырғыш ұсыныстар туралы ұгым; патент иесінің құқықтары
мен женілдіктері; ҒЗЖ тиімділігін коса алғанда, қазіргі кәсіпорында
ғылыми-зерттеу жұмыстарын тиімді ұйымдастыру ережелерімен
танысуды ұсынады.
Өндірісті
техникалык
дайындаужын
екінші
кезеңі
конструкторлык дайындау болып табылады. Онымен танысу өндірісті
4
конструкторлык даиындаудың негізгі міндеттері мен кезеңдеріне
шолудан,
конструкцияны
сәйкестендіру,
стандарттау
жэне
технологиялылыгының
мәнін
түсіндіруден тұрады.
Өндірісті
технологиялык дайындау оның техникалык дайындыгының соңгы
үшінші кезеңі болып табылады.
Бұл оку кұралы білім алушылардың өндірісті технологиялык
даиындаудың
негізгі
міндеттерімен
және
кезеңдерімен,
технологиялык
сәйкестендіру
және
стандарттаудың
негізі
багыттарымен танысуды
топшылайды.
Нарықтық экономика
жағдайларында бірде бір кәсіпорын техниканы, технологияны,
кэсіпорынды ұйымдастыру және басқаруды жетілдіруге, өнім сапасын
арттыруға, оның өзіндік қүнын төмендетуге т.б. мүмкіндік беретін
жаңашылдыкты бақылау, талдау және енгізу бойынша жүйелі
жүмыссыз бәсекелестікке қабілетті және тиімді бола алмайды.
Осылайша, құралга кәсіпорынның инновациялық қызметін
үйымдастыру негіздеріне арналған арнайы шагын бөлімді енгізу
толыктай орынды деп санауга болады. Инновациялық үрдіс жүзеге
асырылатын және казіргі нарыктык экономикалық жүйеде тиімді
жұмыс істеу керек болатын негізгі салалар ретінде автор мыналарды
бөліп
көрсетеді:
жаңашылдықтар
нарығы
(жаңартпалар),
жаңашылдықтың таза бәсекелестік нарыгы, капитал (инвестициялар)
нарыгы. Сонымен катар инновациялық жобаларды оңтайлы таңдау
негіздерімен және олардың тәуекелділігін төмендету бойынша
шаралармен
танысу
ұсынылады.
Нарықтық
бәсекелестік
жагдайларында кәсіпорындардың өндірістік-шаруашылық қызметінің
маңызды көрсеткіштерінің бірі олардың өндіретін өнімінің сапасы
болып табылады. Бұл оку кұралы өнім сапасымен және олардың
негізгі көрсеткіштерімен байланысты үгымдар қатарын анықтаудан
тұрады. Мүнда бұйым сапасын гылыми болжауга, бұйымдарды
жобалау, өндіру және тұтыну үрдісін басқаруга негізделген өнім
сапасын баскару мәнін карастырылған. Өнімді дайындаудың барлық
кезеңдерінде оның сапасын басқару стандарттар жүйесін қолдануға
және қатаң сактауға негізделуі тиіс.
'
Қазіргі кәсіпорындардың өнім сапасы менеджменті жүйесінде
техникалык бакылау орны анықталды, оның негізгі түрлеріне және
өткізу әдістеріне кысқаша сипаттама берілді. Отандық өнеркәсіпті
жаңғыртудың маңызды стратегиялык багыттарының бірі қазіргі
техниканы, озық технологиялар мен тиімді менеджментті пайдалану
негізінде шикізат материалдарын анагұрлым терең ұқсатуды
камтамасыз ететін кәсіпорындарды жедел дамыту болыгі табылады.
Сонымен катар казіргі уакытта жиналып қалған өнеркәсіптің көп
5
тонналы қапдықтардың ірі мөлшерін экономикалық тұрғысынан
тиімді пайдаға асыру мүмкіндігін табу маңызды,
Сондыктан осы кұралдың теориялық бөлімінің бірінші бөлімінің
соңгы шагын бөлімі коршаған ортаны ұйымдастыруга және табиги
ресурстарды оңтайлы пайдалануға арналган.
Оку құралының теориялық бөлімінің екінші бөлімі қазіргі
кәсіпорындардың өндірістік инфрақұрылымын оңтайлы ұйымдастыру
негіздерінен тұрады. Мұнда өндірістік инфрақүрылым бөлімшелерінің
мазмұны
мен
міндеттері
карастырылады.
Кэсіпорынның
инструменталдык шаруашылығын оңтайлы ^ йьгмдастыру өндірісті
жарақпен камтамасыз етуді жоспарлау негіздерін зерделеу мен
цехтарда
инстурменталдык
щаруашылықты
ұйымдастырумен
танысуды топшылайды. Кәсіпорынның жендеу шаруашылығын дұрыс
ұйымдастыру оның оңтайлы кұрылымын, жөндеу жұмыстары
түрлерін жэне оларды ұйымдастыру формаларын таңдауга негізделеді.
Бұл кұрал сонымен катар білім алушыларга қазіргі кәсіпорыннын
энергетикалық,
көлік
және
қойма
шаруашылыгын
тиімді
үйымдастыру,
жаңа өнім
өндіруді
меңгеруді
ұйымдастыру
ережелерімен танысуга көмектеседі.
Осы
оку құралының есептік-практикалық бөлімі білім
алушылардың өткен теориялык материалмен өздік жұмысы бойынша
да, казіргі кәсіпорындардың негізгі өндірісін жэне өндірістік
инфрақұрылымы бөлімшелерін оңтайлы ұйымдастыру әдістемесін
меңгеру бойынша да тапсырмалардан тұрады.
Болашак экономистер мен менеджерлерді даярлау әмбебаптылық
деңгейін арттыру үшін автор оларды өнеркәсіптің әртүрлі
салаларында өндірісті ұйымдастыру бойынша негізгі практикалық
тапсырмалармен таныстыруды қарастырған. Мұнымен осы құралдың
есептік-црактикалық бөлімінің машина жасау және құрылыс өндірісін
ұйымдастыру аясында тапсырмаларды шешу мен курстык жобалау
бойынша эдістемелік нұскаулыктар кіретін кұрылымын кейбір
күрделендіруді камтамасыз етілген.
Автор осы оқу кұралы білім алушыларга дәрістік сабактарда
алган теориялық білімін бекітуге жэне курстық, дипломдық жобалау,
әртүрлі деңгейдегі диссертициялық жұмыстарды орындау кезінде
және өнеркәсіптің әртүрлі салаларынын кәсіпорындарында өндірісті
ұиымдастыру аясында еңбек жолын бастауда пайдалы болатын
практикалық дагдыларды алуға көмектеседі деп сенеді.
6
1 Т еори ялы к бөлім
1.1 Негізгі өндірісті уйы мдасты ру
1.1.1 Курстың мәні мен міндеттері
«Өндірісті ұйымдастыру» курсы арнайы пәнді білдіреді, онда
негізгі
өндірісті
және
қазіргі
кәсіпорындардың
өндірістік
инфрақұрылымын тиімді ұйымдастырудың маңызды элементтері
зерделенеді.
Пәннің максаты - студенттерде өндірісті тиімді ұйымдастыру
және баскарудың теориялық, әдіснамалық және практикалық
мәселелері бойынша білімін қалыптастыру.
Осы пәнді зерделеу кезінде қазіргі өндірісті ұйымдастыру
негіздері,
өндірістік
инфрақұрылымның
басты
элементтерін
карастыруы, нарықтық экономиканың пайда болуы мен дамуы
жагдайларында кәсіпорынның тиімді менеджменті негіздерін
түсіндіруі тиіс.
«Өндірісті ұйымдастыру» пәнінің басты міндеті кәсіпорын мен
оның бөлімшелерінің гылыми-техникалық, өндірістік-шаруашылық
және әлеуметтік қызметін ұйымдастыру, жоспарлау жэне басқару
аясында практикада туындайтын мәселлерді ойдагыдай шешу үшін
жеткілікті біліктілік деңгейі бар мамандарды даярлау болып
табылады.
Пәнді зерделеу нәтижесінде студенттер мыналарды білуі керек:
өндірісті ұйымдастырудың негізгі тұрлері мен формалары, ғылымитехникалык дайындауды ұйымдастыру және өндірісті жетілдіруді,
өнім сапасын бақылауды оңтайлы ұйымдастыру негіздерін, өндірістік
инфрақұрылым мазмұны мен міндеттерін, өндірісті қызмет көрсетуді
ұйымдастыру,
кәсіпорында
басқару
және
жоспарлаудың
уйымдастырушылық құрылымын.
Пәнді зерделеу нәтижесінде студенттер істей білуі тиіс:
кәсіпорынның оңтайлы өндірістік құрылымын жасау, уақыт ішінде
өндірістік үрдістерді ұйымдастыруды жобалау, кәсіпорынның
энергетикалык жэне көлік-койма шаруашылығын тиімді ұйымдастыру
бойынша мәселелерін сауатты шешу; өндірісті тиімді шұгылөндірістік жоспарлау және реттеуді жүзеге асыру.
Өндірісті ұйымдастыру туралы гылымның даму тарихын XVIII
гасырдан, ягни агылшын механигі Аркрайт айыппұлдар жүйесін,
жұмысшылар үшін тіркелген еңбек режимін т.б. карастырушы
«Фабрика кодексін» жасаган кезден бастап бақылауга болады.
Кейін XIX гасыр соңында өндірісті гылыми басқару негіздерін
кұрайтын ілім катары пайда болды. Осы аяда сол кездің галымдары
7
арасында Тейлор, Гильберт, Гант және енбекті нормалауга,
еңбекақыны ұйымдастыруга т.б. катысты көптеген ережелер,
нормалар мен техникалык тәсілдерді калыптастырган басқалар болды.
Бірінші дүниежүзілік согысы жылдары машина өндірісін уздіксізтүйдекті (конвейерлік) ұйымдастыруда тұжырымдалатын Форд жүйесі
пайда болды.
Бұл жүйені енбекті барынша бөлу сипаттайды, осынын
нәтижесінде барлық операцияларды конвейерлерді және еңбек
ыргагын басқа механикалык реттеушілер аркылы сақталатын, өте
кауырт жүмыс каркынында төмен біліктілікті жұмысшылар орындауы
мумкін. Сонымен катар конвейерлік жүйе катапайым операцияларга
бөлу негізінде өндірістің көптеген үрдістерін кешенді механикалау
және автоматтандыруды жузеге асыруга көмектеседі.
Сонымен бірге өндірістін барлык факторларын тізбектік
стандарттау
қажет:
шикізатты,
жабдықты,
инструменггі,
технологиялык режимдержі, енбек тәсілдері мен ұйымдастыру
формаларын. Ары қарай өндірісті фордтык ұйымдастыру барлык
дүниежүзі бойынша өнеркәсіптің әртүрлі салаларында жаппай өндіріс
кәсіпорындарында кең қолданыска ие болды.
Сол жьглдары әртүрлі еңбекакы жүйесі кең қолданыска ие болды:
леи, Роуэн, Гант, Реф жүйелері және т.б. Олардын барлыгы еңбек
карқындылыгын арттыруды қамтамасыз ету, оны материалдық
ынталандыруды күшейту максатына ие болды. Еңбекті ғылыми
үиымдастыруды дамытуга Эмерсон мен Файоль зор үлесқосты.
өнімділігінің он екі қагидасы» анагұрлым
белплі монографиясы когамдық қызметгің кез келген саласында
еңбек өнімдшігінщ өсуін қамтамасыз етудің жалпы кагидаларын
карастыруга арналган.
Француз инженер-зерттеушісі Файоль тек басқарудың желілік
аппараты басшылыктың өндіріспен қиындаган барлық мәселелерінін
ілікті түрде шешу жағдайында емес деп санады және жогары
деңгеидегі басшылар жанынан мамандар иітабын қүруды жэне оларга
жоспарлау жасау мен кәсіпорын кызметінің барлық салаларын
жетілдіруді жүктеуді ұсынды.
^
„ БіЗДІҢ мемлекеттің ӨМІР сүруінің кеңес кезеңінде өндірісгі
үиымдастыру мен басқару туралы гылымды дамытудагы негізгі
кезеңдері мыналар болып табылады:
1921 ж. в Орталык еңбек
Мемлекеттік жоспар құрылды.
институтын
құру.
~ енбекті гылыми үйымдастыру
(с г ¥ кеңес). «Время» лигасы құрылды.
8
Осы
жөнінде
кезде
Кеңес
1924 ж. — енбек пен өндірісті гылыми ұйымдастыру бойынша
Бүкілодақтык конференция болды.
1925 ж. —өндірісті оңтайландыру жөнінде Бүкілодақтық кеңес.
Өндірісті ұйымдастыру, жоспарлау және баскару туралы отандық
ғылымды дамытуда келесі анағұрлым маңызды оқигалар согыстан
кейінгі уақытта 50-70 жылдары болды және тиісті гылыми-зерттеу
жэне жобалау институттарының кең желісін құрумен байланысты.
Өндірістін үнемі өспелі техникалык және үйымдастырушылық
күрделілігі өндірісті ұйымдастыру жэне баскару туралы ғылымды ары
қарай дамыту багыттарын камтамасыз етеді.
\
Соңгы жылдардың шетелдік тэжірибесін талдау өндірісті
үйымдастыру туралы гылымды дамытудың бес негізгі багытын бөліп
көрсетуге мүмкіндік береді.
- Кәсіпорындагы эртүрлі деңгейдегі басқарушылық қызмет
проблемапарын зерттеуші ғылыми менеджмент.
- Өндіріс үрдісінде кәсіпорын жұмыскерлері арасындагы қарымкатынасты
жетілдірумен,
әртүрлі
мамандықтардың
беделін
арттырумен, ауыр дене еңбегін жоюмен айналысатын индустриалдық
әлеуметтану.
Эмпирикалық мектеп, оның өкілдері көптеген нақты
кәсіпорындар мен үйымдардың тәжірибесін жннақтау мен талдау
негізінде баскару проблемаларын әзірлейді. Мұнда басқаруды
орталыктандыру мен орталықсыздандыру, кәсіпорынды басқарудың
әртүрлі деңгейлері арасында жауапкершілікті оңтайлы бөлу
мәселелеріне үлкен көңіл бөлінеді.
Басқаруды ұйымдастыру мәселелерінің жүйелік әдісі
теориясына негізделген әлеуметтік жүйелер мектебі. Мұндай тәсілдің
бастапқы ұстанымдарының бірі сол немесе басқа міндетті шешудің
белгілі мақсаттары мен әдістері шеңбершде басқару аппаратын құру
болып саналады, керісінше, жаңа -м індеттер пайда болған
ұйымдастырушылық құрылым, тәртіп және дәстүрлері бар
аппараттың құрылымдық топтары арасында бөлінуде емес.
«Жаңа мектеп» АҚШ экономикасына тән баскару теориясы мен
практикасындағы соңгы үрдістерді көрсетеді. Бұл мектеп нақты
гылымдар мен техникалық қүралдарды, әсіресе, электронды-есептеу
техникасын колдануда негізделген басқару жүйесін әзірлеуді міндет
етіп кояды.
Бұл мектептің өкілдері кибернетика, экономикапық математика,
фирмаларды басқарудын автоматтандырылган жүйелері т.б. сияқты
білім беру аясын жасайды.
Нарықтык катынастардың дамуымен сипатталатын біздің
9
мемлекеттің дамуынын казіргі жагдайларында өндірісті ұйымдастыру
мен баскару мәселелері ерекше мәнге ие.
Кәсіпорындардын
толық
экономикалық дербестігі және
шаруашылык кызмет нәтижелеріне жауапкершілігі, ең алдымен
олардын өзінщ ары карай дамуынын, оңтайлы баскару (менеджмент)
жүиесін калыптастырудын ұйымдастырушылык-кұкыктык формасын
дұрыс тандау кажетгілігін топшылайды, ол жоғары жұмыс тиімділігін
бәсекелестікке қабілеттілікті және нарықтагы тұрақты жайгасымды
қамтамасыз етуші еді.
^ г ^^
-1. * * * у _^
«Кәсіпорын» терминінің өзі ҚР Азаматтьік кодексі кабылданган
соң елеулі өзгерістерге ұшырады. Ол те* мемлекегтік немесе
муниципалдык меншіктіліктегі кәсіпорын 7 топтары ушін гана
сакталган.
Барлык
калган
заңды
г^ш лар
шаруашылык
2 2 = 2 7 ’ ӨНДф1СТІК кооперативтерге жэне коммерциялык емес
ұиымдарға бөлінген.
Щ
түрлф бар
.
УаКЫТТа Шаруашыль,к серіктестіктердің төмендегідей
Толық серіктестік (ТС) -
катысушылары толык серіктесгік
м Ы л е ^ п Жй ТІ“СПеУШ,Л,П КеЗІНДе 0ларга ™ есіл' баРлы К мүлікке оның
міндеттері боиынша ортақ жауапкершілікке ие серіктестік
Коммандитгік серікгестік (КС) § өзінің барлық мүлкіне
а т к ^ і т Г * « ШЛеТГеР' бойынша косымша жауапкершілікті ортақ
аткаратын бір немесе одан көп катысушыларымен
ріктермен) катар жауапкершілігі серіктестіктің жаргылық қорына
салған сомасымен шектелетж (салымшиар)
™
кәсіпкерлік кызметін жузеге асыруына катыспайтын бір немесе олаи
катысушылар кіретін серіктестік.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (Ж Ш С) - қатысушылаоы
ікорға
™ салган6но,,“вша
*еке
ч
салымдарының
і
ж
ауап
В
құны шегінде
Я
серіктестік
кызметімен
баиланысты залалдар тәуекелділігіне ие серіктестік.
серік?е°стГ м Ы п ^аПКеГ - ІЛІГІ ^ сеРіктестік
- катысушылары
”
К”
Р'
3 серіктестің жарғьшық корына салган
д р шегінде, ал осы сомалардың жетіспеушілігі кезінде мөлшеЬоіндеР,^ л я Т,КТІК ЖарГЫЛЫҚ қорына ^ қ а щ а салган салымдары
І Д
Г
° ларга КОСЫМШа « 1
«үлікпен жауап б е ^ н
Акционерлік коғам (АҚ) |
жаргылық қоры
(акциялардың) номиналдык кұнға тен белгілі г ™
серіктесті,, АК ка«,суш ь „ ^ ( а . „ „ „ „ Х
боиынша *ауа„ 6ерМеВД * э„е оларга Щ
10
улесгеплін
с .р
ІЙ 1 І Д
І 1
| Ш Я Ш !
шеңберінде когам кызметімен байланысты залалдар тәуекелділігін
әкеледі . '
; 4 '
.
т
*; . -
АҚ ашық және жабык түрінде болады. Ашық түрдегі акционерлік
қогам (ААҚ) қатысушылары баска акционерлердің келісімінсіз тиесілі
акциялардЬі иеліктен шығара латын қоғам болып табылады. ААҚ
шыгаратын акцияларына ашық жазылу жүргізуге және заңнамамен
белгіленген жагдайларда оларды еркін сатуға құкылы. ААҚ
акционерлерінің саны мен кұрамы шектеусіз. Жабық түрдегі
акционерлік
қоғам
(ЖАҚ)
өзінің
акцияларын
тек
оның
құрылтайшылары немесе алдын ала анықталган басқа гұлғалар ортасы
арасында таратады. ЖАҚ шығаратын акцияларына ашық жазылу
өткізуге немесе басқа әдіспен оларды тұлғалардың шектеулі емес
ортасына сатып алу үшін ұсынуға құкыеыз. ҚР 13.05.2003 ж.
«Ауционерлік коғам туралы» Заңының жаңа нұсқасына сәйкес біздің
елде АҚ түрлерге бөлу жойылды, алайда халықаралық тәжірибеде
мұндай бөлу әлі күнге дейін бар.
1.1.2 Кәсіпорынның жалпы және өндірістік құрылымы
Кәсіпорын немесе цехтың өндірістік қүрылымы оларға кіретін
бөлімшелер құрамын, сонымен қатар олардың өзара байланысы
сипатын білдіреді.
Бірлестікке
қатысты
өндірістік
құрылым
оған
кіретін
кәсіпорындар мен ұйымдардың құрамын, кәсіпорынға қатысты оның
цехтары мен қызметтері құрамын, цехқа катысты учаскілер құрамын
түсіндіреді.
Кәсіпорынның өндірістік қүрылымының негізгі элементі цех
бблып табылады.
Цех деп кәсіпорынның үйымдастырушылық жэне технологиялык
тұрғысынан окшауланған, өндірістік үрдістің белгілі бөлімін
орындаушы немесе кәсіпорынның қандай-да бір өнімін дайындаушы
бөлімшені атайды.
^
Цехтармен орындалатын өндірістік үрдістердің тағайындалуына
сәйкес
негізгі,
көмекші
цехтар
және
қызмет
көрсетуші
шаруашылыктар деп бөледі.
*
Негізгі цехтарға кәсіпорынның кұрылымдық бөлімшелері
жатады, мұнда шығару бағдарламасын кұрайтын және кәсіпорынның
мамандандырылуына сәйкес келетін бұйымдарды дайындаудың
өндірістік үрдістерін жүзеге асырады.
Көмекшіге кәсіпорында негізгі өндірісте тұтынылатын өнімді
дайындаумен байланысты цехтар жатады. Кәсіпорынның қызмет
керсетуші шаруашылықтарына жұмысы негізгі және көмекші
өндірістерге өндірістік кызмет көрсетумен байланысты қүрылымдық
■
бөлімшелер жатады.
Оган қойма, көлік және басқа осындау шаруашылыктар жатады.
Кәсіпорынды мамандандыру оның өндірістік кұрылымына елеулі
эсер етеді.
Мамандандыру деңгейі
жогары
болган
сайын
кәсіпорынның өндірістік кұрылымы аз дамиды. Бұл кооперацияның
арқасында кәсіпорындар сол немесе баска цехтарға ие болмауын
камтамасыз етеді.
1
Мамандандыру деңгейіне байланысты кәсіпорынның өндірістік
құрылымдарының төмендегідей ірілендірілп н түрлері бар. Толық
технологиялык циклі бар зауыттар. Олар көмекші және қызмет
көрсетуші бөлімшелердің толык кешені бар барлык дайындаушы,
өңдеуші жэне жинаушы цехтарына ие. Толык емес технологиялык
циклі бар зауыттар.
^
Олардың кұрамына механикалық, термиялық және өңдеу мен
жинаудың басқа түрлерінің цехтар кешені, сонымен қатар көмекші
цехтар мен кызмет көрсетуші бөлімшелер кешені кіреді.
Мұндай кәсіпорындар өңдеуге дайындамаларды кооперациялық
байланыс орнатылган баска кәсілорындардан алады. Жинау
зауыттары тек баска кәсіпорындармен
(мысалы, автожинау
зауыттары) дайындалатын бөлшектерден бұйымдар шығарады.
Белгілі түрдегі (құйылған, соңылған, штампталған т. б.)
дайындамаларды өндіруге мамандандырылған зауыттар. Олар
технологиялық мамандандыруға ие. Жеке бөлшектер тобын немесе
жеке бөлшектер өндіруші толык жете мамандандыру зауыттары.
Мысал —кішкене шарлы подшипниктер зауыттары.
Кәсіпорын цехтарын калыптастыру негізінен екі мамандандыру
багыты бойынша жүреді: 1) орындайтын технологиялық үрдістердің
біртектілігі
бойынша
(технологиялык
мамандандыру);
2)
дайындалатын бұйымдар сипаты бойынша (заттық жэне жете
мамандандыру).
Технологиялык мамандандыру кезінде цехта бөлшектердің
(бұйымдардың) өте кең номенклатурасындагы бір немесе бірнеше
операциялардан түратын технологиялык үрдіс бөлігі орындалады
Сонымен катар дехта ең бастысы бір типті жабдық орнатылады.
Цехтарды заттық мамандандыру тар заттык мамандандыру
зауыттарына тән. Заттык мамандандыру цехтарында оларга бекітілген
тар номенклатура бөлшектерін дайындаудың тиісті кезеңі толыктай
жүзеге асырылады. Бұл цехтарга әртүрлі жабдық пен жарақ, бірақ
өнлейтін бөлшектердің (желілердің) тар номенклатурасы тән.
1.1.3 Өндірістік үрдіс және оны уакыт ішінде ұйымдастыру
1.1.3.1
Өндірістік үрдістін құрылымы, оның түрлері және оңтай
лы ұйымдастырудың жалпы қагидалары
Өндірістік үрдіс өз алдына өзара байланысты негізгі, көмекші
және кызмет көрсетуші үрдістердің, сонымен қатар табиги үрдістердің
жиынтыгын білдіреді, олардың нәтижесінде бастапқы материал дар
дайын бұйымға айналады.
Өзінің тагайындалуы және өндірістегі рөлі бойынша үрдістер
негізгі, көмекші жэне кызмет көрсетуші болып бөлінеді.
Негізгі үрдістерге шыгару багдарламасын қүрайтын және
кәсіпорынды мамандандыруга сәйкес келетін бұйымдарды дайындау
үрдістері жатады. Негізгі өндірістік үрістердің жиынтыгы негізгі
өндірісті құрайды.
Көмекші үрдістерге негізгі өндірісте кәсіпорында тұтылатын
өнімді дайындаумен байланысты үрдістер жатады. Бүл кұрал,
штамптар, модельдер жэне баска технологиялык жарақ дайындау,
барлық энергия түрлерін өндірім, ыдыс, бума ондіру т.б.
Көмекші үрдістер жиынтыгы кәсіпорыннын көмекші өндірісін инструменталдық, энергетикалық т.б. құрайды. Қызмет көрсетуші
үрдістерге, әдетте, негізгі және көмекші өндірістерге ондірістік
қызметтер көрсетумен байланысты үрдістерді жатқызады тасымалдау, қоймалау, приборлардың дәлдәгэн бақылау және т.б.
Қызмет көрсетуші үрдістердің жиынтыгы қызмет көрсетуші
шаруашылықты - көліктік, коймалық және тагы басқаларын құрайды.
Осы үрдістер нәтижесінде өнім жасалмайды, тек негізгі және
көмекші үрдістерге қызметтер көрсетіледі.
Кәсіпорынның негізгі, көмекші және қызмет кәрсетуші
үрдістердің жиынтыгы оның өндгріетік үрдісінің қүрылымын
кұрайды. Ұйымдастыру қатынасында негізгі де, көмекші де үрдістер
қарапайым және күрделі деп бөлінеді.
Қарапайым деп қарапайым еңбек заттарын эңдеу үрдістерін,
сонымен катар жеке алынган жинау үрдістерін, мысалы, бөлшектер
дайындау, механизмді, машинаны жинау т.б. атайды. Қарапайым
үрдіс өз алдына белгілі объектіні дайындау бойынша тізбектік
операциялар катарын білдіреді. Күрделі үрдіс уақыт ішінде
үйлестірілген қарапайым үрдістер жиынтыгын білдіреді. Бұл бүйымды дайындау және оны сынаудың барлык үрдісі.
Қарапайым үрдістін негізі кұрылымдық элементі операция болып
табылады. Операциялар адамнын қатысуымен (еңбектік операциялар)
және оның катысуынсыз (табиги) орындалуы мүмкін.
Табиги үрдістер өте ұзак болады, мысалы, пешпен бірге
13
кұималарды суыту, бұйым бетін коррозияга карсы құраммен жабудан
соң табиги кептіру т.б. кәсіпорындарда өндірістік үрдістерді онтайлы
ұйымдастыру келесі жалпы қагидапарға негізделеді: мамандандыру,
пропорционапдылық, параллельділік, тура дәлділік, үздіксіздік.
ыргақтылык және тепе-теңділік. Үрдісті мамандандыру - бұл
жұмыстар мен операциялардың, өңдеу режимдерінің өндірістік
үрдістердің баска элементтерінің әртүрлілігін барынша азайту.
Заттык мамандандыру (бұйымдарды шыгару бойынша); толык
жете (бөлшектер, желілер, жинау бірліктері, (агрегаттарын шығару
бойынша); технологиялык (өндірістің әртүрлі ллементтерінде біртекті
үрдістер орындау бойынша) болып бөлінеді. Пропорционалдық —бұл
үрдістің барлык элементтерінің келісімділігі, ең алдымен, өнімділік
және өндірістік куаттылығы бойынша. Бүл талаптың бүзылуы
диспропорцияға, өндірісте «тар орындардың» пайда болуына әкеледі,
соның салдарынан жабдық пен жүмыс уақытын пайдалану
нашарлайды, өндірістік босалқы дайындама көбейеді, өндірістік цикл
ұзарады т.б. Мұның барлыгы өндіріс тиімділігін төмендетуге әкеледі.
Үрдістегі
жүмыстардың
параллельділігі
өндірістік үрдіс
операциялары мен бөлімдерін орындаудың біржолгылыгын білдіреді.
Параллельділік бір операцияны орындау кезінде, негізгі, көмекші
немесе қызмет көрсетуші үрдістерге кіретін шектеулі операцияларды
орындау кезінде орын алуы мүмкін. Тура дәлділік өндіріс үрдісінде
енбек затының кері козгалысын алып тастайтын үрдіс кезеңдерінің,
операциялардың кеңістіктік жакындауын білдіреді. Өндірістік үрдісті
үйымдастырудагы үздіксіздік ондірістегі еңбек заты қозғалысы
үздіксіздігінде (жатып қалусыз және өңдеуді күтусіз), сонымен катар
жұмысшылар мен жабдыктар жұмысы үздіксіздігінде байқалады.
Ыргактылык пен тепе-теңділік кагидасы өндірістік үрдіске
қойылатын маңызды талап ретінде көрінеді. Өнімді шығару
ырғактылығы, жүмыс ыргақтылығы және өндірістің тепе-теңділігі
ұғымдарын айыра білу керек.
Шьігару ыргактылығы тең уакыт аралыгы (ауысым, онкүндік, ай
т.б.) ішінде өнімнін бірдей көлемін шыгаруды білдіреді. Жұмыс
ыргактылығы - бұл тең уакыт аралыгы ішінде саны (норма-сагатка
косканда) және кұрамы (жүмыс түрлері) бойынша тең жүмыс көлемін
орындау.
Өндірістін тепе-теңділігі шығару мен жұмыс ырғакпылығын
сактауды білдіреді, сондыктан саны және кұрамы бойынша белгілі
уакыт аралыгы ішінде орындалған жұмыс көлемі осы уақыт аралыгы
ішіндегі өнімнің енбексыйымдылығына толыктай сәйкес келуі тиіс.
14
1.1.3.2 Өндірістік цикл жэне онын кұрылымы
Өндірістік цикл деп күнтізбелік уакыт кезеңін атайды, оныц
ішінде өндірістік үрдіс немесе оның кез келген бөлігі (операция,
дайындама дайындау үрдісі, бөлшекті механикалық өңдеу, жинау,
агрегатты сынау) орындалады.
Өндірістік цикл құрылымы негізгі, көмекші опсрацияларды
орындау уақытынан және бұйымдарды дайындауға үзілістерден
тұрады.
I
Бұйымды өңдеудін негізгі операцияларын орындау уақыты
технологиялык циклді құрайды.
Үзілістер өндірістік цикл шеңберінде ішкіциклдік, цикларалық
және режимдік болып бөлінеді. Ішкіциклдік үзілістер өнімді
дайындаудың әр жеке үрдісте - дайындамаларды ондіруде, оларды
өңдеуде, жинауда орын алады. Бұл үзілістер партиялау және өңдеуді
күту үзілістеріне бөлінеді.
Партиялау
үзілістері
жұмыс
орындарында
бұйымдарды
гіартиямен беру және өңдеумен байланысты, соның салдарынан
жүмыс орнындағы әр бөлшек оны өңдеуге дейін және еңдеуден кейін
— барлык партияны өңдеп біткенге дейін және технологиялық
тізбектің келесі кезеңіне беруге дейін күтуде болады. Бұл үзілістер
партияны өңдеудің операциялық цикліне кіреді.
Өңдеуді күту үзілістері үрдістегі шектеулі операциялардың
өнімділіпнін диспропорциясымен қамтамасыз етіледі.
Цикларалық бір өңдеу кезеңінен басқасына ауысу кезінде
туындайды және өз алдына уакытты білдіреді, оның ішінде
жоспармен қарастырылган бөлшектер кешені тандап алынады және
баска цехқа, басқа учаскіге, мысалы, жинауға беру үшін механикалык
өңдеуден өткен бөлшектерді жинактау кезінде беріледі.
Цикларалык үзілістердің уакытын
қысқарту
максатында
жиынтықты босалқы дайындаманы жасау жолы бойынша жүреді және
өндірістің оперативтік-күнтізбелік жоспарлау жүйесін жетілдіреді.
Режимдік үзілістер кәсіпорын жұмысының режимімен (түскі
аска, ауысымдарға үзілістер, жүмыс емес ауысымдар және күндер)
реттелген.
Қарапайым
үрдісінің
өндірістік
циклі
негізгі
технологиялық операииялар, сонымен қатар негізгімен жабылмайтын
көмекші және қызмет көрсетуші операциялар циклдерінен және
өңдеуге үзілістер уақытынан тұрады.
Операциялык цикл - бұл үрдістің бір операциясына бөлшектерді
(партияларды) өңдеу ұзактығы. Операциялык циклдерді орындаудың
уакыт ішіндегі үйлесімі өндірістік циклдің үзақтығына эсер етеді және
өндіріс үрдісіндегі бөлшектерді (партияларды) беру тәртібін
15
анықтаиды.
Операциялық циклдердің үйлесімінін (үрдіс операцмялары
бойынша еңбек заттарының қозгалыс турлерінің) үш түрі бар:
тізбектік, қосарлаотізбектік және қосарлас.
Енбек заттары
козғалысының тізбектік түрі бөлшектін
(партияның) әр кезекті операциясы оны алдыңгы операцияга өңдеуден
сон гана басталатындыгымен сипатталады.
Сондықтан партия
сурет)
о.
і I
г
—
ч
3
9-III
х
1 1
<
Т, мин.
---------»
1.1-сурет Еңбек заттары козгалысынмң тізбектік түрі кезіндегі
өндірістік цикл графигі
Енбек заттары қозгалысының тізбектік түрі партиялаудың елеулі
бұйымдардың
шагын партияларында және операциялардың жогары емес еңбек
сыйымдылыгында анагүрлым мақсатқа сай, бұл ұзаксериялы және
жалгыз өндіріске тән.
Енбек
заттары
козгалысының
косарлас-тізбектік
түрі
бұйымдарды (немесе шагын беру партияларының) берудің мынадай
тәртібін карастырады, онда операциялық циклдерді орындаудын ең
улкен біржолгылыгына кол жеткізіледі, сондықтан барлык партия әр
операцияда үздіксіз өнделеді. «л» дана бөлшектердің барлық
партиясы операциялар бойынша жеке-жеке, көлікпен (беру)
партиямен ««/и» данада немесе даналап беріледі (1.2-сурет).
Өндіріспк үрдісте еңбек заттары козгалысының косарластізбектік түрі кезінде шектеулі операциялык циклдердің үйлесімінің
екі нұскасы бар:
1) Топ и < Топ (и+1) кезінде;
2) Топ и > Топ (і4+1) кезінде.
16
7
ш .
Бірінші жагдайда бөлшектердің алгашқы берілетін партиясын
келесі операцияга (и+1) алдыңғы операцияды (и) оны өңдеу аяқталган
соң жедел беруге болады. Солай бола тұра өңдеу үздіксіздігі
камтамасыз етіледі.
а
I
2
Ф
X
ос II
5
—
4
са
а.
о
Е III
О
т1
Т, мин.
1.2-сурет - Еңбек заттарының қосарлас-тізбектік қозгалысы
кезіндегі өндірістік циклінің графигі
Екінші жагдайда келесі операцияда партияны өңдеу үздіксіздігі
оның басталуы апдында тек бөлшектердің ең төмен қажетті босалқы
дайындамасы жиналу кезінде гана кол жеткізіледі, демек, келесі
операция өте кеш сәтте басталуы мүмкін.
Графикалык тұргысынан кезекті операцияда партияны өңдеудің
басталуынын бұл сәті соңгы беру партиясы келесі операцияда еш
күтусіз (тізбекті) өңделетіндігін, ал барлық алдыңгылар соңғысын
өндеуді бастау сәтінен үздіксіз өңделуі тиістігін • ескере отыра
аныкталуы мүмкін.
Еңбек заттарының қосарлас-тізбектік козгалысы кезіндегі циклі
шектеулі
операциялық
циклдердің
эр
жұбының
өтуінің
қосарластығынын болуынын тізбектік салдары кезіне Караганда кем.
Алайда, бұл операция аралык көлік құралдары жүмысының
анагұрлым жогары карқынына әкеледі.
Сондықтан мұндай сызба үлкен партияларда жэне өңделетін
оөлшектердің үлкен еңбекке сыиымдылыгы кезінде анагұрлым
максатқа сай, бұл сериялық және ірі сериялы өндіріске тән.
Өндірістегі еңбек заттары козгапысының қосарлас түрі шагын
беру партиясы (жеке бөлшектер) оларды алдыңгы өңдеуде аяктаган
соң (шектеулі операциялық циклдеі
тыс алдыңгы
операция дан келесіге шұгыл бері; :ті нд і гхм?в р
ад ы. Солай
бола тұра өңделетін
бұйымда
іайда,
пропорционалдылык қагидасы аустрвиадам
атындағы ғылыми
КІТАПХАНАСі'
толыктай жүктелмеуі мүмкін (1.3-сурет).
с.
5'Г
ос
«-ч
оз
о.
V
С
Г'ч
Тұрып калу
/
/-»
\
1<>
II
III
\
/
Тұрып калу
Т, мин.
1-3-сурет Еңбек заттары қозгалысының косарлас түрі кезіндегі
өндірістік циклінің графигі
Сызбада көрініп тұрғандай, еңбек заттарының косарлас
козгалысы кезінде жабдык тек үрдістің ең үлкен операциялық циклі
бар басты операцияда үздіксіз жүктелген. Қалған операцияларда
жабдыктың тұрып калуы жиі болады. Сондықтан өңделетін
бөлшектер козғалысының косарлас түрі бірдей ұзақтықтағы
операциялық циклдері бар үрдістерде колдану максатқа сай.
Операцияаралык үзілістердің болуын өндірістік циклі шеңберінде
еңбек заттары қозгалысының графиктерінде ескеру қажет.
Кәсіпорынның жүмыс тәртібімен байланысты үзілістер, әдетте,
жұмыс уақытында есептелген циклді күнтізбелік уақытка ауыстыру
жолымен барлық қосылған циклдің мөлшерлігін сактай отыра
ескеріледі.
Көмекші
операциялардың
ұзактығы
бұл
операциялар
технологиялық циклдің уақытымен немесе өңдеуде үзілістер
уакытымен жабылмаған жагдайларда ғана өндірістік цкклдің
нормативіне косылады.
Күрделі үрдістің өндірістік циклі бұйымдарды немесе олардың
партиясын дайындаудың күрделі үрдісіне кіретін, уақыт ішінде
үилестірілген карапайым үрдістердің кешенінің жалпы ұзақтығын
білдіреді.
Күрделі үрдісті қүрайтын үрдістерді үйлестіру максаты
жабдықты толыктай жүктеу кезінде өндіріс барысының кешенділігі
мен үздіксіздігін камтамасыз ету болып табылады.
і Сс^ дыктан уакыт ішінде курделі үрдіс элементтерін талдау және
\ илесті^у_4Үшін күнтізбелік уакыт аукымында орындалган тиісті
18
сызыктык немесе циклдік ұйымдастырушылык-технологиялық үлгісі
түрінде оны көрсету қажет.
Тбуй. бұйымды өндірудің күрделі үрдісінің циклі Тпі карапайым
үрдістері мен Тмо операцияаралық үзілістері уақыты арасындагы
тізбекті Түрде байланыскан циклдердің ең үлкен сомасымем
анықталады, яғни
и
= У (тв + т
мүндагы и ' - өзара тізбекті түрде байланысқан қарапайым
үрдістердің циклдер саны.
Қарапайым үрдістердің «и» косарластық коэффициенті күрделіде
формула бойынша анықталады
и
к пар . сл .
т
.
П1
Е
/Ш
Өндірістік циклді оңтайландыру (қысқарту) екі негізгі багыт
бойынша мүмкін:
- Технологиялык операцияларды орындаумен байланысты
уақытты кысқарту.
- Бүйымды дайындау үрдісінде барлық үзіліс түрлерінін
минимумына мәлімет.
Өндірістік циклді қысқарту бойынша іс-шаралардың келесі
турлері белгілі:
- технологиялылығы мен сәйкестендіру дәрежесін арттыру
түргысынан дайындайтын бүйымдардың күрылымын жетілдіру.
- Технологияларды жетілдіру, өңдеудің еңбек сыйымдылыгын
төмендетуге
жэне
операцияларды
синхрондауга
әкелетін
прогрессивтік технологиялык үрдістерді енгізу: операцияларды
кешендік механикалау, автоматтандыру, шогырландыру және т.б.
- Өндірістік циклді толык пайдалануга, жұмыс уакытын
жогалтуды, жабдыктың түрып калуын жоюга т.б. сүйенетін өндірісті
жоспарлау мен ұйымдастырудың анагүрлым жетілген жүйесін енгізу
19
- Технологиялык операциялардын тізбектілігіне сэйкес жүмыс
орындарын оңтайлы жоспарлау жэне ішкіцехтік жэне цехаралык
тасымалдауды,
сонымен
катар
операцияаралық
үрдістерді
ұйымдастыру жүйесін жетілдіру.
- Жұмыс орындарына кызмет көрсетуді, жөндеу жүмыстарын
ұйымдастыруды жаксарту және мүмкіндігінше оларды жұмыстан тыс
уакытта орындау
- Жұмыстар мен үрдістердің косарластык деңгейін арттыру.
- Анағұрлым карқынды технологиялык операцияларга сәйкес
келетін үзак табиги үрдістерді ауыстыру. Мысалы, бояганнан соң
бұйымды табиги жолмен кептіруді арнайы кептіру камерасында
кептірумен.
*
- Екі немесе үш ауысымды жұмыс режиміне ауысу арқылы
цехтар мен кәсіпорындардың жұмыс режимін толык пайдалану;
ауысымаралык үзілістерді алып тастайтын толассыз бригадаларды
ұйымдастыру.
. ,
. ,, , , V V
1.1.4 Өндірісті үйымдастыру түрлері мен формалары
1.1.4.1 Өндіріс түрі жэне оның анықтаушы факторлары
Өндіріс түрі астарында бір жұмыс орнында да участок, цех,
кәсіпорын аукымында олардың жиынтыгында да жүзеге асырылатын
өндірістік үрдістің ұйымдастырушылық-технологиялық сипаттамасын
анықтайтын белгілер жиынтыгы түсіндіріледі.
Өндірістік үрдістердің түрлерінің жіктелу негізіне келесі
факторлар жатады:
- Өнім номенклатурасы.
- Шыгару көлемі.
* о
- Өнім номенклатурасының тұрактылық дәрежесі (ягни,
шыгарудың қайталанушылық сипаты).
- Жұмыс орындарын жүктек сипаты.
Осы төрт сипаттамалар бойынша өндірістік үрдістердің үш түрін
бөліп көрсетеді: жеке-дара, сериялык және жаггпай. Жеке-дара
өндірістік үрдістер деп жеке-дара данада бұйымдардьщ кең
номенклатурасы дайындалатын немесе қайталанбайтын, немесе
уакыттың белгісіз аралыгы арқылы қайталанатын үрдістерді атайды.
Солай бола түра әр жұмыс орнында өте әртүрлі толық жете
операциялар орындалады. (Мысал — жеке-дара өндіріс цехтары,
тәжірибе-сараптамалык цехтар). Сериялық өндірістік үрдістер деп
шыгару партияларымен аныкталатын мөлшерде бұйымдардың
салыстырмалы шектеулі номенклатурасы жүйелі түрде дайындалатын
үрдістерді атайды. Солай бола тұра әр жүмыс орнында белгілі уакыт
аралыгы аркылы жылжитын, ягни ыргакты кайталанушы бірнеше
20
тол ык жете операциям ар,орындалады.
Жапгіай өндірістік үрдістер деп айтарлықтай мөлшерде
бұйымдардын өте шектеулі номенклатурасы голассыз дайындалатып
үрдістерді атайды. Солай бола тұра әр жұмыс орнында тек бір гана
толык жете операциясы түрақты орындалады. Өндірістік үрдістің
жаппай шарты жабдық пен жұмыс орындарының тек бір гана
атаудағы бұйымдарды шығару бойынша тапсырмамен жүктелу
толыктыгы болып табылады.
ь
Бір сол гана кәсіпорында өндірістік үрдісгердің әртүрлі түрлері
кездесуі мүмкін. Осыган байланысты «өндірістік үрдіс түрі» және
«кәсіпорын түрі» ұғымдары деп баледі.
Өндіріс түрі бойынша кәсіпорындардың жіктелу (бірлестіктер)
негізінде екі манызды фактор жатыр: 1) Өнімді шыгару сипаты
(үздіксіз, ырғақты, партиямен, эпизодпен). 2) Өндірістік үрдістердін
сол немесе басқа түрлерінің артықшылық рөлі. Осы факторларга
сэйкес бөледі:
Жаппай өндіріс кәсіпорындары бұйымдардың өте шектеулі
номенклатурасын үздіксіз шыгарады. Оларда жаппай өндірістік
үрдістер басым. Сериялық өндіріс кәсіпорындары өнімнің жүйелі
түрде кезекті номенклатурасын (партиямен) шыгарады.
Солай бола тұра сериялық өндірістік үрдістер басым. Сериялық
өндіріс кәсіпорындары ірісериялы, сериялы және ұсақсериялы болуы
мүмкін. Жеке-дара өндіріс кәсіпорындары ыргақтық қайталау
шылыкка ие емес бүйымдардың өте кең номенклатурасын шыгарады.
Мұнда жеке-дара өндірістік үрдістер басым. Өндіріс түрі оны
ұйымдастыру
ерекшеліктеріне,
басқару
мен
экономикалык
көрсеткіштерге шешуші эсер етеді.
Сол немесе басқа бұйымдардың жеке-дарадан сериялыққа, сосын
жаппай өндіріске өтуі еңбектің техникалық жабдықталуын арттыруга,
өнімді шыгару көлемінің өсуіне, нақты еңбек үлесінің азаюына,
сжімнің өзіндік құнының төмендеуіне көмектеседі. Солай бола тұра
шыгарылатын өнімнің технологиялылыгы артады, профессивтік
технологиялық үрдістерді, жоғары өнімді жабдықты 'және өндірістік
үрдістерді - үздіксіз-түйдекті кешендік-механикаландырылған және
автоматтандырылган түйдекті желілерді ұйымдастырудың жетілген
формаларын енгізуге алғышарттар жасайды.
1.1.4.2
Түйдекті өндірісті ұйымдастыру. Жалпы сипаттамасы
және түрлілігі
Түйдекті өндіріс деп технологиялық үрдіс операциялары
тізбегінде орналаскан мамандандырылган жұмыс орындарында
орындалган, уакыт ішінде келісілген негізгі және көмекші
21
операциялардың ырғактық қаиталаушылығына непзделген өндірісті
ұйымдастырудың прогрессивтік формасын атайды.
Демек, түйдекті өндіріс үшін мамандандыру, тура дәлдік,
үздіксіздік, қосарластык және ырғактылық сиякты өндірістік үрдісті
оңтайлы ұйымдастырудың жоғарыда аталған кағидалары тән.
Мамандандыру деңгейі бойынша бір және көп мәнді түйдекті
желілер деп бөледі.
Бір мәнді желілер - бұл бір атаулы (жаппай өндіріске тән)
бұйымдарды өңдеу (жинау) бекітілген желі.
1
Көп мәнді желілер - бұл бірнеше (аз енбек :ыйымдылыгы кезінде
немесе шағын бағдарламалық тапсырмалардз) бұйымдарды өңдеу
(жинау) бекітілген желі. Сериялық өндіріске тән.
Туйдекті өндірістің бастапкы және негізгі өндірістік тобы
түйдекті желі болып табылады. Сонымен катар желідегі жүмыс
орындарының қарапайым тізбегін бөліп көрсетеді, мұнда эр операция
үшін тек бір жұмыс орны карастырылған және операцияларда екі
немесе бірнеше жұмыс орындары-дублерлер болган кезде күрделі
тізбекті бөліп көрсетеді.
Қолда бар ауданга және қабылданған көлемдік-жоспарлық пен
жобал ы к- құры л ы м ды к шешімдерге байланысты казіргі түйдекті
желілер әртүрлі конфигурацияға ие: туражелілік, шеңберлі, сопақ
және т.б.; деңгейлес және сатылас жоспарлаудың әртүрлі деңгейлеріне
ие болу. Осылайша тура дәлдік қағидасын сақтау қамтамасыз етіледі.
Түйдекті желілердегі үздіксіздік қағидасы жүмысшылар мен
жабдыктың үздіксіз (тұрып калусыз) жұмысы кезінде операциялар
бойынша бұйымдардың үздіксіз (операцияаралық жатып қалусыз)
козғалысы түрінде жүзеге асырылады. Мұндай желілерді үздіксізтүйдекті деп аталады.
Түйдекті өндіріс үздіксіздігі пропорционалдық, атап айтқанда,
желінің барлық операцияларында тең өнімділік қағидасын сақтаудың
тура салдары болып табылады. Барлық операциялардағы өнімділік
тепе-теңдігі болмаған және толык үздіксіздікке қол жетпеген кезде
үздіксіз-түйдекті немесе тура түйдекті желілерді ұйымдастырады.
Түйдекті желілерге тән қосарластық кағидасы өңдейтін бұйымдар
партияларының
қосарлас
қозғалысында
байқалады
(мысалы,
операциялык циклдердің қосарлас-тізбектік үйлесімінде немесе
бірнеше жұмыс орындары-дублерлер болған кезде бір операцияда
бірнеше бұйымды бірмезгілде өңдеу кезінде).
Түйдекті
өндіріс
жағдайларында
ырғақтылық
кағидасы
желілерден өнімді ырғакты шығаруда және оның әр жұмыс орнында
барлық операцияларды ыргақтық қайталауда көрінеді. Даналап
22
беретін үздіксіз-түйдекгі желілерде әр бүйымды шыгару (іске косу)
желі тактісі немесе дана ырғак деп аталатын бір сол уакыт аралыгы
арқылы жүзеге асырылады
Г
N
мүндағы Ғд - жоспарлау кезеніндегі (ай, тәулік, ауысым) желі
жұмысы уақытының нақты қоры, мин.;
\
N - осы кезең ішінде бойым бойынша іске косу
багдарламасы, дана.
Бұйымдарды көліктік партиямен беру кезінде үздіксіэ-түйдекті
желі ж^мысының ыргактылыгы бір партияны шыгаруды (іске қосуды)
одан кеижгісінен ажыратушы уақыт арапығымен, ягни желі
ырғагымен сипатталады:
к
= г х п „ ’
мүндағы г - дана ырғақ, мин.;
пт - көлік партиясындагы бұйымдар саны, дана.
Жеке операцияларда әртүрлі өнімділік тэн үздіксіз-түйдекті (тура
дәлдік) желілерде үздіксіздік болмайды, алайда, шыгару ыргақтылыг
мұнда да сақталады. Бүл жагдайда желілер ыргагы үлкейтілген және
уақыт аралыгымен аныкталады, оның ішінде желіде белгіленген
шаманы өндіру қалыптасады, мысалы, сагаттық, жартылай
ауысымдык немесе ауысымдық.
Ыргакты колдау тәсілі бойынша реттелген және еркін ыргақты
желілер деп бөледі.
Реттелген ыргақты желілер үздіксіз-түйдекті , өндіріске тэн.
Мұндагы ыргақ конвейерлер немесе дабылдама көмегімен ұсталады.
Еркін ыргақты желілер жұмыс ыргагын катаң реттеуші
техникалык кұралдарга ие емес. Бүл желілер ыргакты сақтау осы
желінің жұмыскерлеріне тікелей жүктелген кезде әртүрлі түйдек
түрлерінде қолданылады.
Түйдекті өндіріс үшін технологиялык та, көліктік операцияларды
да механикаландыру мен автоматтандырудың жогары деңгейі тән.
Түйдекті өндірісте конвейерлер кеңінен колданылады, олар
жұмьіс жэне таратушы болып бөлінеді.
23
операциялардың ырғактық қайталаушылыгына негізделген өндірісті
ұйымдастырудың прогрессивтік формасын атайды.
Демек, түйдекті өндіріс үшін мамандандыру, тура дәлдік,
үздіксіздік, қосарластык және ырғактылық сиякты өндірістік үрдісті
онтайлы ұйымдастырудың жоғарыда аталған кағидалары тән.
Мамандандыру деңгейі бойынша бір және көп мәнді түйдекті
желілер деп бөледі.
Бір мәнді желілер - бұл бір атаулы (жаппай өндіріске тән)
бұйымдарды өңдеу (жинау) бекітілген желі.
К@п мәнді ж е л іл е р - бұл бірнеше (аз еңбек сыйымдылыгы кезінде
немесе шағын бағдарламалық тапсырмаларда) бұйымдарды өңдеу
(жинау) бекітілген желі. Сериялык өндіріске тән.
Түйдекті өндірістің бастапкы және негізгі өндірістік тобы
түйдекті желі болып табылады. Сонымен катар желідегі жүмыс
орындарының қарапайым тізбегін бөліп көрсетеді, мұнда эр операция
үшін тек бір жүмыс орны қарастырылган және операцияларда екі
немесе бірнеше жұмыс орындары-дублерлер болған кезде күрделі
тізбекті бөліп көрсетеді.
*
Қолда бар ауданға және қабылданған көлемдік-жоспарлық пен
жобалық-құрылымдық шешімдерге байланысты казіргі түйдекті
желілер әртүрлі конфигурацияға ие: туражелілік, шеңберлі, сопақ
және т.б.; деңгейлес және сатылас жоспарлаудың әртүрлі деңгейлеріне
ие болу. Осылайша тура дәлдік қағидасын сақтау қамтамасыз етіледі.
Түйдекті желілердегі үздіксіздік кағидасы жүмысшылар мен
жабдықтың үздіксіз (тұрып калусыз) жұмысы кезінде операциялар
бойынша бұйымдардың үздіксіз (операцияаралық жатып қалусыз)
козғалысы түрінде жүзеге асырылады. Мүндай желілерді үздіксізтүйдфкті деп аталады.
Түйдекті өндіріс үздіксіздігі пропорционалдық, атап айтқанда,
желінің барлық операцияларында тен өнімділік қагидасын сақтаудың
тура салдары болып табылады. Барлық операциялардағы өнімділік
тепе-теңдігі болмаған және толык үздіксіздікке қол жетпеген кезде
үздіксіз-түйдекті немесе тура түйдекті желілерді ұйымдастырады.
Түйдекті желілерге тән қосарластық қағидасы өңдейтін бүйымдар
партияларының
қосарлас
козғалысында
байқалады
(мысалы,
операциялык циклдердің қосарлас-тізбектік үйлесімінде немесе
бірнеше жұмыс орындары-дублерлер болған кезде бір операцияда
бірнеше бұйымды бірмезгілде өңдеу кезінде).
Түйдекті
өндіріс
жағдайларында
ырғақтылық
кағидасы
желілерден өнімді ырғакты шығаруда және оның әр жұмыс орнында
барлық операцияларды ыргақтық қайталауда көрінеді. Даналап
22
беретін үздіксіз-түйдекті желілерде әр бұйымды шыгару (іске қосу)
желі тактісі немесе дана ыргак деп аталатын бір сол уакыт аралыгы
арқылы жүзеге асырылады
Ғ і
Г
N
мұндағы Ғд - жоспарлау кезеніндегі (ай, тәулік, ауысым) желі
жүмысы уақытының накты қоры, мин.;
*
N - осы кезең ішінде бойым бойынша іске қосу
багдарламасы, дана.
Бұйымдарды көліктік партиямен беру кезінде үздіксіз-түйдекті
желі жұмысының ыргактылыгы бір партияны шыгаруды (іске қосуды)
одан кеиінпсінен ажыратушы уақыт аралығымен, ягни желі
ырғагымен сипатталады:
К = г х п т,
м^ндагы г - дана ырғақ, мин.;
пт - көлік партиясындағы бұйымдар саны, дана.
Жеке операцияларда әртүрлі өнімділік тән үздіксіз-түйдекті (тура
дәлдік) желілерде үздіксіздік болмайды, алайда, шыгару ыргақтылыг
мұнда да сақталады. Бұл жагдайда желілер ыргагы үлкейтілген және
уакыт аралыгымен анықталады, оның ішінде желіде белгіленген
шаманы өндіру қалыптасады, мысалы, сагаттьіқ, жартылай
ауысымдык немесе ауысымдық.
Ыргакты колдау тәсілі бойынша реттелген және еркін ыргақты
желілер деп бөледі.
Реттелген ыргақты желілер үздіксіз-түйдекті, өндіріске тән.
Мұндагы ыргақ конвейерлер немесе дабы л дама көмегімен ұсталады.
Еркін ыргақты желілер жұмыс ыргагын қатаң реттеуші
техникалык кұралдарга ие емес. Бұл желілер ыргақты сақтау осы
желінің жұмыскерлеріне тікелей жүктелген кезде эртүрлі түйдек
түрлерінде кол даны лады.
Түйдекті өндіріс үшін технологиялык та, көліктік операцияларды
да механикаландыру мен автоматтандырудың жогары денгейі тән.
Түйдекті өндірісте конвейерлер кеңінен қолданылады, олар
жұмыс және таратушы болып бөлінеді.
23
Жұмыс конвейерлері бұйымдарды жұмыс орындары арасында
тасымалдауға
және
конвейердің
тасушы
бөлігінде
тікелей
операцияларды орындауга арналган.
Таратушы конвейерлер ыргақтылыкты ұстау үшін жұмыс
орындары бойынша еңбек заттарын анық адрестеуді қамтамасыз ету
кажет кезде жеке операцияларда жұмыс орындары-дублерлердің
әртүрлі саны бар стационарлык жүмыс орындарында (мысалы,
станоктарда)
операциялар
орындалатын
түйдекті
желілерде
колданылады.
Өнеркәсіптік әртүрлі салаларында бүгінгі таңда түйдекті
желілердің төмендегі негізгі түрлілігі анагұрль м жиі қолданылады:
біртипті стационарлык жабдықта еңбекті көп қажет ететін
бұйымдарды өңдеу бойынша үздіксіз-түйдекті (бірмәнді және
көпмәнді), үздікті-түйдекті (тура дәлдікті), жылжымайтын еңбек заты
бар мобильді түйдекті желілер (өнеркәсігттік және азаматтық
кұрылысты түйдекті ұйымдастыру кезінде немесе ірі объектілерді
жинау кезінде, мысалы кеме немесе авиажасауда).
1.1.4.3
Үздіксіз-түйдекті желілерді ұйымдастыру ерекшеліктері
Үзді кс із-түй декті желілер жұмысы желілер тактісі бар
операциялардың ұзақтыгын келісуге негізделген. Солай бола тұра
операциялар ұзақтыгы тактіге тең немесе кыска болуы тиіс.
Операциялар ұзақтыгын түйдекті желілер тактісімен келісу үрдісі
синхронизация деп аталады. Синхрондык шарты төмендегідей
өрнектелуі мүмкін
@і
%
,
"
мұндағы (1, г2, ..., іи - операциялар бойынша уақыт нормалары,
МИН.;
...
........
СаНЫ;
--«• /V*'-
...г.о
- операциялардагы жұмыс орындары
. ;■ ;
:•-/
.ач, ,
гил - үздіксіз-түйдекті желі тактісі, мин.;
Синхронизация операциялар курамын жэне оларды орындаудың
ұйымдастырушылык шарттарын өзгерту жолымен жүзеге асырылады.
Үрдісті синхрондаудың екі кезеңін бөліп көрсетуге болады:
желіні жобалау кезеңінде орындалатын алдын ала синхрондау және
цех жагдайларында желіні дұрыстау кезінде жүзеге асырылатын
соңгы синхрондау.
24
Алдын ала еи-нхрондау операцияларды орындау эдістерін,
жабдык пен технологиялык жарақты, өцдеу режим дер ін жэне
операциялар кұрылымын таңдаумен кол жеткізіледі.
Бірінші кезеңде үрдісті толыктай синхрондауды камтамасыз ету
әркашанда бола бермейді. Бұл кезеңде жұмыс орындарын жүктеуде 810 % ауытқуга рұқсат беріледі.
Бұл диспропорция тиісті жүмыс орындарында еңбек онімділігін
оңтайландырушы ұйымдастырушылық-технологиялык іс-шараларды
жүзеге асыру жолымен желіні дүрыстау кезінде жойылуы тиіс. Бұл
желіні дұрыстау кезеңі үрдісті соңғы синхрондау деп аталады.
Егер әр операциянын ^зақтыгы тактіге (даналш беру кезінде)
немесе ырғаққа (партиямен беру кезінде) тең болса, онда эр
операцияда бір жұмыс орнының болганы жеткілікті. Сонымен катар
бұйым (партия) сол бір уақыт аралығы аркылы алдыңгы операциядан
келесіге бөгедусіз берілетін болады.
Егер лперация ұзактыгы тактіге (ырғакка) кысқа болса, онда
мұндай операцияда бірнеше бұйымдар (партиялар) бірмезгілде
өңделетін бірнеше косарлас жүмыс істеуші жұмыс орындарын
карастыру қажет. Сонымен қатар операцияларда қосарлас жұмыс
істеуші жұмыс орындарының саны осы операцияның ұзақтыгын желі
тактісі (ыргагы) ұзақтығына бөлуден болган жекешеге тең болуы тиіс.
1.1.4.4 Үздіксіз-түйдекті желілерді есептеу негіздері
Үздіксіз-түйдекті желілерді есептеуге арналган бастапқы
деректер:
қарастырылып отырған кезең (ай, тәулік, ауысым) ішінде өнімді
желіге іске косу багдарламасы Ызап. (дана);
- сол кезең ішіндегі желі жүмысы уақытының нақты қоры Ғд
(мин.);
- үрдіс операциялары бойынша уақыт нормапары ІІ, г2, (3,
, іи
(мин.).
Тәуліктік іске косу багдарламасы Ызап. (дана) берілген тәуліктік
шыгару багдарламасы бойынша Ывып. анықталады
N
N вып . х 100
зап .
мұндагы а - технологиялык шыгастар, мысалы, жабдыкгы
жөндеу кезінде сынама бөлшектерді дайындаумен қамтамасыз етілген
немесе бақылау операциялары кезіндегі бөлшектер шыгысы, %.
Демалыс пен профилактикалык іс-шаралар Тп үшін реттелген
накты
коры Ғд (мин.) тек
•
•
мұндағы Ғк - ауысымлагы жұмыс уакытының күнтізбелік коры,
мин.;
/ - тәуліктегі жұмыс ауысымдары саны.
Түйдекті желіні жобалау кезінде бастапкы асептік норматив оның
тактісі (бөлшектерді партиямен беру кезінде - ырғақ) болып
табылады. Солай бола тұра өндірістін берілген көлемін орындау
қамтамасыз етіледі.
Үздіксіз-түйдекті желі тактісі гнл (мин./дана) формула бойынша
есептеледі
г
1
- Т„) х / х (100 - а)
^
хЮО
в
Ш :
К ыргагы (мин./партия)
К — гнл х п тп
Жұмыс орындарының есептік саны м>рі жэне оларды жүктеу
коэффициенті к зі і-операциясында тен:
уу
Р'
=
Ц— ~
г
;
»р> ’
Н.1
XV
Я =—
IV прі.
юо %.
мұндагы (і - осы операциядағы уакыт нормасы, мин.;
учпр / — /-операциясында жұмыс орындарының
26
каоылданган саны.
Үздіксіз-түйдекті желілерде үш түрлі босалқы дайындама
жасалады: технологиялык, көліктік және резервтік (сактандыру).
Технологиялык босалкы дайындама бұйымдар санына сэйкес
келеді, ол әр уақыт сәтінде жұмыс орындарында өңдеу үрдісінде
болады.
2 тех
__
=
и>.
Бұйымдарды пачкамен беру кезінде
• Даналап беру кезінде технологиялык босалкы дайындама
желідегі жұмыс орындары санына сәйкес келеді:
Көліктік босалқы дайындама бұйымдар санынан түрады, ол әр
уақыт сәтінде конвейерде тасымалдау үрдісінде болады. Бұйымдарды
алдыңгы операциядан келесіге даналап беру кезінде көліктік босалқы
дайындама тең
ал пачкамен беру кезінде
2 „р = ( И ' - 1 ) х « , .
Резервтік (сақтандыру) босалқы дайындама анагұрлым жауапты
жэне орындау уакыты бойынша түрақты емес операцияларда,
сонымен қатар бакылау бөлімшелерінде жасалады.
Бұл босалкы дайындама осы операцияда берілген тактіден
ауытку кезінде бөлшектер жетіспеушілігін толтыруы тиіс.
Бұл босалкы дайындама шамасын осы жұмыс орнында
жұмыстың берілген тактісінен болган ауйыткулар ыктималдылығын
талдау негізінде белгілейді (орташа есеппен ауысымды тапсырмадан
4-5 %). Бөлшектер жетіспеушілігі реттелген үзілістер кезеңінде,
жұмыстан тыс уақытга немесе түйдектіден тыс өндірістік учаскілерде
27
толтырылады.
. ^
1.1.4.5
Үздікті-түйдекті желілерді ұйымдастыру ерекшеліктері.
Үздікті-түйдекті (тура дәлдікті) желілердің жұмыс регламенті
Түйдекті өндірістің бүл түрі әртипті жабдыкта еңбекті көп кажет
ететін бөлшектерді өңдеу кезінде қолданылады. Тура дэлдікті
желілерде технологиялык операциялар синхрондалмаган.
Операциялардың әртүрлі еңбек сыйымдылыгы салдарынан бұл
желілерде операцияаралық айналымдық босалқы дайындамалар пайда
болады, бұл үрдістің үздіксіздік көрсеткіші қызметін аткарады.
Осы желіде жұмыс ыргақтылығын қамтачасыз ету үшін оның
жұмысының анагүрлым орынды регламентін орнату қажет. Бұл
регламентке үлкейтілген ыргақ шамасы, әр жұмыс орнындағы жұмыс
тәртібі, кызмет көрсетуші станоктар бойынша жұмысшылардың ауысу
тізбектілігі мен кезеңділігі, айналымдық босалкы дайындамалардьщ
мөлшері мен динамикасы жаткызылады.
Сонымен қатар үлкейтілген ыргақ белгіленген уақыт кезеңін
білдіреді, онда желіде осы кезеңдегі жоспарлық тапсырмага сәйкес
келетін мөлшерде өнім өндірімі қалыптасады.
Тура дәлдікті желінің үлкейтілген ырғағын таңдау кезінде осы
желіден өнімді келесі учаскіге беру кезеңділігін ескеру кажет;
косымша жұмыс істеуші жұмысшылардың еңбегін онтайлы
ұйымдастыру талабын (ауысулар жиілігін), сонымен қатар босалкы
дайындаманың тиімді шамасын.
Желінің есептеу және ұйымдастыру үшін оның жұмысының
жоспар-фафигін
(регламент)
жасайды.
Тура
дәлдікті
желі
жұмысының ықшамдалған жоспар-графигінің мысалын келтіреміз (1.1
кесте).
г
г ... .. . _
жұмысының жоспар-гоагіж
Технологиялык үрдіс
опе
Ра
ция
ЦгрІ
п,
мин.
№
1
2
1[
ІЛ
3
1,9
1.1
2.1
1,3
іі/гп
р і
1*19
ит
рі
ста
нок
№
2
І
0,69
1
1.31 1 2
0.81
Жұмыс
орындарын
жүктеу
1
2
1
1
2
1
жүк
теу %
Жел
ідегі
жұм
ыс
шы
лар
100
19
69
100
31
81
-------------------------------р.
А
■4
Б
В
♦ 1 9 % ■*,
Г
В
Б
28
Ыргақ шегіндегі жұмысшылар
мен жабдыктын жұмыс графи гі
(0,5 ауысым = 4 сагат)
..
! 69%
, 00о/о ---------------- ►
»:
«--------- ;------ 100% - І -------------- ►
:
:^_зі% _г
и -------------- 81% *
Жоспар-графикті құру кезінде тура дәлдікті желінің есептік
тактісін т р формула бойынша алдын ала анықтайды
Г
ғ б .см
|
N см
мұндағы Ғд.см - ауысым ішіндегі желінің жұмыс уақытының
нақты коры, мин.
Ь
Ысм - ауысымдық іске косу бағдарламасы, дана.
Егер қарастырылып отырган мысалда Ғд.см = 480 мин., ал Ысм =
300 бөлшектер, онда т р = 1,6 мин.
Ары қарай операциялар бойынша жабдық бірлігінің есептік және
кабылданған санын аныктайды, жұмыс орындарын жүктеуді есептейді
және желі жұмысынын үлкейтілген ырғағы ішінде* жабдық пен
жұмысшылар жұмысының графигін жасайды. Бұл мысалда ол 0,5
ауысымға тең деп алынды, ягни К = 4 сағат немесе 240 минут. Желінің
1 және 4-ші операцияларында жүктелмеген станоктар бір Б қосымша
жұмыс істеушіге қызмет көрсетуі мүмкін, 2 және 3-ші операцияларда
— В жұмысшылар. Қоса аткарылатын жүмыстар белгіленген
тізбектілікте ғана орындалуы мүмкін, бұл желі жұмысы графигінде
қарастырыл ған.
1.1.4.6
Операцияаралық айналымдық босалқы дайындамаларды
есептеу
Тура дәлдікті желінің шектеулі операдияларында олардың
әртүрлі еңбек сыйымдылыгы салдарынан операцияаралық босалқы
дайындамалар мүмкін емес. Жұмыстың кабылданган режиміне
байланысты олар әр ыргак бойы нөлден максимумга дейін өзгеретін
болады.
Шектеулі операциялар арасындагы операцияаралық айналымдык
оосалқы дайындама белгілі уақыт кезеңі ішінде осы .операциялардың
әркайсысында өңделген бүйымдар санының айырмасы ретінде
анықталады. Босалқы дайындаманың ең жогары шамасы (дана)
формула бойынша есептелуі мүмкін:
I
I
29
мұндагы Г - жүмыс істеуші станоктардың өзгермеген
санында
шектеулі операциялардагы жұмыс кезеңі, мин.;
ип%и'/ + / - Т уакыт кезеңі ішінде /- және / + і шектеулі
операцияларда жұмыс істеуші жабдықтың бірлік саны;
гі, /7> / - осы операциялардагы уакыт нормалары, мин.
Операцияларда өнімді өндіру жағдайлары ыргак бойы өзгереді,
өйткені карастырылган жүктеу кезенділігіне байланысты жұмыс
істеуші станоктар саны өзгереді. Демек, ыргак ішінде босалқы
дайындама шамасы да өзгереді.
,
Тура дәлдікті желі жұмысының регламент! че сәйкес 1 және 2-ші
операциялар
арасында
өңделетін
бөлшектердің
босалқы
дайындамасының динамикасын есептейміз (1.1-кесте).
Операцияаралық айналымдық босалкы дайындаманың эпюрасы
түрінде есептеу нәтижелері 1.4-суретте көрсетілген.
1.4-сурет
эпюрасы
Операцияаралық айналымдық босалкы дайындама
Т1 кезені 0,19 х К тен
30
71, = 0,19 х К = 0,19 х 240 = 45 ,6мин .
Бірінші операцияда екі станок жүмыс істейді, екіншісінде - бір.
Осылайша, бірінші және екінші шектеулі операциялар арасындағы
босалқы дайындама шамасы 77 уақыт кезеңі ішінде мынаны құрайды:
7,
т
45 ,6 х 2
—
1,9
45 ,6 х 1
= + 7 дана
1,1
кезең ішінде Т2 = 240 х (0,69 - 0,!9) = 120 мин. Осы екі шектеулі
операцияларда бір станоктан жұмыс істейді.
„
120 х 1
120 х 1
1,9
1,1
46 дана
Солай бола тұра босалкы дайындама мынаган тең: ТЗ = 240 х (1,0
- 0,69) = 74,4 мин. кезеңде екінші операцияда станок тұрып калады.
Бүл жагдайда босалқы дайындама мынаган тең:
7ш
74,4x1
74,4x0
^ \ і —------------------------------ = + 3 9 оана
»«*»»№ .
1,9
1,1
Плюс танбалы босалкы дайындама оның Т есептік кезеңі ішінде
өскендігін білдіреді, өйткені алдыңгы операция келесіде өңделетінге
Караганда көп бұйым береді. Минус таңбалы босалқы дайындама
босалкы дайындаманың азаюын жэне оны Т тиісті кезеңнің басында
жасау қажеттілігін білдіреді, өйткені алдыңғы операция келесі
операцияда станоктардың үздіксіз жұмысы үшін қажеттіге қарағанда
бұйымдарды аз береді.
'*
Жабдыкты кеністіктік жоспарлау косымша жұмыс істеуші
жұмысшылар кызмет көрсететін жұмыс орындарын болжамды
аумактық жақындатуды ескере отыра, тізбектік орналасудың жалпы
талаптарына багынуы тиіс.
Тура дәлдікті желілерде конвейерлерді қолдану мақсатқа сай
емес. Мұнда әртүрлі гравитациялык көліктік құралдар (рольгангтар,
сырғыткылар),
сонымен
катар
циклдік
әрекет
жабдыгы
31
(электрокарлар, тельферлі монорельстер т.б.) кеңінен қолданылады.
Операциялар бойынша еңбек заттарының қозғалысы өңделетін
бөлшектердің даналап немесе партиямен берудің косарлас-тізбектігін
жиі қолданады.
1.1.4.7
Сериялык өндірістегі түйдекті желілерді ұйымдастыру
ерекшеліктері
Сериялық түйдекті өндірістің сипаттык ерекшелігі жаппайдағы
желілер мен жұмыс орындарын мамандандыру деңгейіне Караганда
кем болып табылады. Эр сериялык желіде технологиялык тұргысынан
бірнеше біртекті бұйымдарды дайындау бекітілуі мүмкін, сондыктан
әр жұмыс орнында бірнеше толык жете оіерациялар кезекпен
орындалады. Мұндай желілер көпмәнді деп аталатындығын еске
түсірейік. Олар кайта жөндеу икемділігі мен жьшдамдыгына ие болуы
тиіс.
^
:
®
:
Сериялык өндіріс үшін ауыспалы-түйдекті (тізбектік-партиялық),
сериялык-тура дәлдікті және топтық желілер анагұрлым тән.
Ауыспалы-түйдекті (тізбектік-партиялық) желілер деп әртүрлі
атаудагы
бұйымдар
немесе
типоөлшемдер
партия-партиямен
кезектесіп үздіксіз өңделетін немесе жиналатын желілерді атайды.
Сериялық-тура дәлдікті желілерде технологиялык дайындау
үрдістері синхронды емес бұйымдар бекітіледі. Сериялық-тура
дәлдікті желілердің ыргақтылыгы түйдекті циклмен, яғни уакыт
кезеңімен сипатталады, оның ішінде әр жұмыс орнында өңделетін
партияның барлық бекітілген толык жете операциялары жинакы
орындалады.
Топтық деп технологиялык тұргысынан сабақтас бұйымдар
жабдыкты қайта жондеусіз өңделетін көпмәндік желіні атайды.
Сонымен катар әр жұмыс орны желіге бекітілген бұйым топтарын
өңдеу үшін қажетті топтық айлабұйымдармен жабдықталады.
1.1.4.8. Түйдекті өндірісті автоматтандыру
Түйдекті өндірісті дамыту үрдістерді автоматтандыру жолымен
жүреді. Автоматты түйдекті желілерде, автоматты цехтарда жэне
автоматты зауыттарда өндірістік үрдістердің үздіксіздігі оларды
орындаудың автоматтылыгымен үйлеседі.
Қазіргі кәсіпорындарда жүмыс істейтін автоматты желілер
құрылымдық, технологиялык және ұйымдастырушылық қатынастарда
өте әртүрлі, алайда, оларды келесі белгілер бойынша жіктеуге болады:
Мамандандыру деңгейі бойынша — бірмәнді (жаппай) жэне
көпмәнді (сериялык) желілерде.
Жайгасымдарда бірмезгілде өңделетін бөлшектер саны
бойынша - даналап және көпбөлшекті өңдеуі бар желілерде.
32
|К
м
- Белшектерді тасымалдау сипаты бойынша — үздіксіз жэне
периодикалык козгалысы бар желілерде.
Бөлшектерді
тасымалдау
уақытын
оларды
өңдеудің
технологиялык уақытымен жабу деңгейі бойынша — тасымалдаудың
жабылмайтын жэне жабылатын (толықтай немесе жартылай) уақыты
бар желілерде.
- Кинематикалық байланыстың сипаты бойынша - жабдык
арасында қатан жэне икемді байланысы бар желілерде.
- Бастапқы материалдың желісіне енгізу бүйымды беру эдісі
бойынша (тиісті техникалық құрылғылардың құрылымдық шешіміне
байланысты).
'
і
Өңделетін бұйымдарды тасымалдау сипаты, сонымен қатар
бункерлік құрылғылардың болуы мен орналасуы бойынша автоматты
желілердің бес негізге түрін бөліп көрсетеді:
- Бір жұмыс жайғасымынан басқасына бөлшектерді тікелей
беретін және бір такт ішінде жұмыс жайгасымдары арасындагы
аралықта бөлшектерді орналастыратын өзара байланысты автоматты
түрде колданылатын механизмінің жүйесін білдіретін тура дэлдікті
автоматты желілерді білдіреді. Мүндай желілерде тек технологиялык
(ішкіжелілік) босалқы дайындама жасалады.
- Түйдекті автоматты желілер сол механизмдер жүйесін білдіреді,
бірақ бөлшектерді көлік бойынша біртіндеп орналастырумен. Мұндай
желілерде технологиялықтан басқа көліктік босалкы дайындама да
бар.
- Бункерлік автоматты желілер әрқайсысында бункердің
(қабылдагыш-жинақтаушының) және өзара байланысты автоматты
транспортер-жүк тиеушінің болуының аркасында бір-біріне тәуелсіз
жұмыс істеуші жеке автоматты машиналар жүйесін білдіреді.
- Бункерлі-тура дәлдікті автоматты желілер бункерлермен
бөлінген өзара байланысты жұмыс істеуші механизмдердің бірнеше
учаскілерінен тұрады.
- Бункерлі-түйдекті автоматты желілер бункерлі-түйдекті
желілердегі сияқты механизмжер жүйесін білдіреді.
Айырмашылыгы өңделетін бөлшек жұмыс жайгасымдары
бойынша біртіндеп бір такт ішінде бұйым габаритіне орын
ауыстыратындыгында.
Үшінші, төртінші және бесінші типтердің желілерінде
технологиялык жэне көліктік босалқы дайындамадан басқа
операцияаралық (бункерлік) босалқы дайындамалар жасалады.
Қатаң кинематикалық байланысы бар автоматты желілер барлық
жайгасымдары бойынша бүйымдарды бірмезгілде беру тактісі бар
9
у
■ * •**
лр
33
желілерге
сәйкес
жүзеге
асырылатын
бірыңғай
жетекті
операцияаралык транспортермен жабдықталады.
Солай бола тұра кез келген жайгасымда жабдықтын бас тартуы
барлык желінің тоқтауына әкеледі, ягни механизмдердің жеткіліксіз
• •
сенімділігі кезінде көп тұрып калуга жэне енімділік шыгынына
әкеледі.
Икемді кинематикалык байланысы бар автоматты желілер әр
операциядан
кейін
немесе олардын тобынан соң тәуелсіз
операцияаралык көлікпен және бункерлермен жабдыкталады.
Өңделетін бөлшектердің сактандыру корлары бар бункерлер
механизмдердің тәуелсіз жүмысымен қамтамасыз етеді және желі
жұмысының үздіксіздігіне жагдай жасайды.
|
Өндірісте арасында икемді кинематикалык байланысы бар
тәуелсіз учаскілерге бөлінген желілер жиі тараган. Автоматты желі
бункерлерінде екі түрлі операцияаралык босалқы дайындамалар пайда
болады:
- Желі учаскілеріндегі бұзылулар салдарынан инструментті күйге
келтіру, ауыстыру үшін механизмдер жүмысындағы әртүрлі мезгілді
ауыткулар салдары болып табылатын толыксымалылар.
- Шектеулі учаскілердегі жұмыстың әртүрлі ырғақтары салдары
болып табылатын өтемдіктер. Толықсымалы босалкы дайындама
шамасы тиісті нормативтік қадагалау және жабдык жұмысы туралы
алынган статистикалық деректердің нәтижелері бойынша анықталады.
Өтемдік босалкы дайынлама шамасы (Ъоомүла поймнпгя яныктяпялкт
{
1
1
л
мұндағы Тк — өтемдік босалкы дайындаманы жасауга арналган
уакыт (өтемакы кезеңі), мин.;
гм , гб - шектеулі учаскілердің кем және артык
тактілері, мин.
Бункер сыйымдылыгын және өтемдік босалкы дайындаманың
үйгарынды шамасын біле отыра, шектеулі учаскілердегі тактілердің
ұйгарынды айырмасын анықтауга болады
34
2 к- Х Ги X Гб
Д г
Т
Автоматты түйдекті желі тактісі (ыргағы) операциялардагы
бұйымды өңдеу уақытына; инструментті әкелу мен әкетуге, бұйымды
қысу және босатуға, оны келесі жайгасымга орналастыруга қажетті
уақытқа тэуелді. Осылайша, жалпы түрде автоматты түйдекті желі
тактісінің күрылымы келесі формула бойынша берілуі мүмкін:
Гапл
м
/
і
в
/
і г щр
мұндагы I м - станокта бұйымды өңдеудің машиналық уақыты,
мин.;
2 / в - бүйымды орнатуга, бекітуге, алуга, инструментті
әкелу мен әкетуге уақыт, мин.;
Щ1 тР ~ желі жайгасымдары арасында өңделетін
бұйымды тасымалдауга уақыт, мин.
1.1.4.9 Түйдекті өндірістік ұйымдастырушылық шарттары және
артыкшылыктары
Түйдекті өндірісті үйымдастыру талаптар қатарын сақтауды
топшылайды: бұйым құрылымының технологиялылыгы, бұйымды
жеке бөлшектерге тиімді кұрылымдық бөлшектеу; озық технологияны
пайдалану, өндірістік үрдістерді кешенді механикаландыру және
автоматтандыру.
Түйдекті желілерді ойдагыдай іске қосудың қажетті алгышарты
ұрдістің ұйымдастырушылық түрақтылыгына қол жеткізу және
түйдекті өндіріске тән технологиялык пен еңбек режимін, сонымен
катар тиісті кызмет көрсетудің тиісті режимін сақтау болып табылады.
Технологиялык режим өндірістің барлык технологиялык
факторларынын камтамасыз етуде тұжырымдалады. Қызмет корсету
режим! желіні оның қалыпты жұмыс істеуіне (энергия ресурстарымен,
дайындамалармен, инстурментпен, жөндеу кызметтерімен т.б.)
барлык кажеттілермен
камтамасыз етудің тұрақты жүйесін
топшылайды.
Түйдекті желідегі еңбек режимі түйдекті желілерде еңбек
айырыкшылыгын ескере отыра өндірістік-еңбек тәртібінің жалпы
ережелеріне негізделеді.
35
Түйдекті желілерде енбекті ұйымдастырудын озық формаларын,
жұмыс орындарын мақсатка сай жоспарлауды және олардын уақгылы
және үздіксіз қызмет көрсетуін, анагұрлым тиімді енбек тәсілдерін
көп станокты жұмысты т.б. енгізу қажет.
Өндірісті ұйымдастырудың түйдекті формасын таңдау келесі
артықшылықтарды алуға көмектеседі: енбек өнімділігін арггыру
өндіріс көлемін
азаиту, кәсіпорынның негізгі корлары мен айналым каражатын
паидалануды жақсарту, өнім сапасын арттыру және акауды азайту
өнімнің өзіндік құнын төмендету.
Түйдекті өндіріске тән өнімді шығару ыргақтылыгы маңызды
мәнге
ие.
Ол
материалдық-техникалық
жабдықтауды
дәл
үиымдастыруга, жогары нормативтік коймаль к корларды кыскартуға
демек,
материалдық
ресурстарды
паидалануды
жаксартуга’
өмектеседі. Осылаиша, түйдекті өндіріс жоғары экономикалық әсерді
камтамасыз етуші техникалык үдерістін маңызды багыты болып
табылады.
1.1.5 Гылыми-техникалық
өндірісті жетілдіру
дайындыкты
ұйымдастыру
және
т й ®НДІріСТе. ғылыми-техникалық жетістіктерді дайындау және
паидалану урд,сі техника объектісінің өміршеңдік циклін білдіретін
келесі негізгі кезеңдерден өтеді.*
Бірінші кезең - гылыми-зерттеу жұмыстары (ГЗЖ): іргелі
теориялық және қолданбалы ғылыми зерггеулер.
’
жЯНЯ ° СЫ КеЗСҢ 'ШІНДе өнеРтабыстаР тҮРІнде жиі іске асырылатын
П п п і ТеХНИКаЛЫҚ
ВДеялаР
туындайды
және
тексерілед,
Проблемаларлы шешулін теоршшык алгышарггары и й р и бе-'
сараітгамалык жұмыстарды өткізу жолымен тексеріледі.
Екінші кезең - өндірісті құрылымдық дайындау (ӨҚД) үрдІсінде
Ж
асыРЫлатын гәжірибе-қурылымдық | №
№
| Н
Н
В
« Г ірибелі
р і л Г ™ гітт -с ь,т
рга
айналады'
»
үлгшеріне, белгіленген талаптарга сәйкестігін аныктау
мақсатында оларды жан-жакты сынау өткізіледі.
Үшінші кезен - технологиялык дайындык және өндірісті меңгерү
^ тУРДІСТе ҰИЫМ Қ¥рылымьшьің технологиялылығы соңына деШн
камтамасыз епледі; ж а р теьнологиялык үрдістер Г р л е Г д Т
тексеріледі және меңгеріледі; технологиялык жабдықгау қуралдапы’
жобаланады, дайындалады және меңгеріледі.
У Қ¥раадары
Өндірісті ұйымдастырушылық дайындау жүзеге асыоылалы
әд.стер таңдалады жэне жа„а бүйымды ш ьГ р у га е Т ү р д ^ е р ]
ү л т е а д ш , циклдердін ұйымдастырушылык-жоспарлык Т с е п ^ ,
36
партиялар, босалқы дайьіндамалар шамасы т.б. жүргізіледі.
Өндірісті дайындаудың жогарыда аталған үш кезеңі (ҒЗЖ, ӨҚД
жэне ӨТД) өндірісті техникалық дайындауды калыптастырады, ол
белгіленген мерзімдерде, шығару көлемі мен шыгындарда берілген
слпа деңгейінде жаңа бүйым шыгаруға кәсіпорынның қүрылымдық
жэне технологиялык дайындыгын қамтамасыз ететін өзара
байланысты үрдістер жиынтыгын түсіндіреді. Төртінші кезең бұйымды өндіру.
Өндіріс үрдісінде пайдалану қасиеттерін жақсарту және
моральдык ескіру мерзімін алыстату мақсатында бүйымды жаңгырту
жиі жүзеге асырылады. Бесінші кезең — пайдалану. Жаңа бұйым
өндірісіне әзірлеу мен қоюга салынган қаражаттан экономикалық эсер
алган кезде жаңа техниканы пайдалану кезеңін білдғреді. Бұйымнын
өміршеңдік циклінде техникалық дайындык ұзақтыгы оның барлық
ұзактыгының 40 % дейін алуы мүмкін, бұл ҒЗЖ, ӨҚД және ӨТД
оңтайландыру бойынша іс-шаралар маңыздылыгын анықтайды.
1.1.5.1 Ғылыми-зерттеу жұмыстары
ҒЗЖ негізгі сатылары
Ғылыми-зерттеу жұмыстары (ҒЗЖ) келесі негізгі түрлерге
бөлінуі мүмкін: теориялык іздестіру, теориялық іргелі, қолданбалы.
Теориялык
іздестіру
жүмыстары
нақты
практикалық
тапсырмалардың қойылмайтындыгымен ерекшеленеді.
Олар
негізінен
гылымның
әртүрлі
салаларының жаңа
идеяларымен қамтуға арналган. Теориялық іргелі зерттеулер — бұл
максатқа бағытталған зерттеулер, оларда негізгі мақсаттан басқа ұксас
нәтижелерге жиі қол жеткізіледі. Қолданбалы ҒЗЖ нақты жаңа
бұйымдарды жасауды қамтамасыз ету мақсатына ие.
Ғылыми-зерттеу жұмысы келесі негізгі сатыларга бөлінеді.
Бірінші саты —техникалык тапсырманы әзірлеу. ҒЗЖ осы сатысында
осы багыттың отандық және шетелдік жұмыстары бойынша патенттік
жэне ғылыми-техникалык акпаратты талдайды.
Алынған деректер негізінде зерттеу міндеттерін нактылайды,
зерттеу
такырыбының
техникалық-экономикалық
негіздемесін
жасайды. Сосын тапсырыс беруші әзірлеушімен ТТ техникалык
тапсырманы, әзірлеу фафигін және тақырыптың жоспарлық
калькуляциясын жасайды және келіседі.
Екінші саты - техникалык ұсынысты әзірлеу. Мұнда ТТ тапдау,
іріктеу және гылыми-техникалық акпарат көздерін талдау жүргізіледі.
Қойған тапсырманы орындау жолдарын ашатын техникалык үсыныс
ТҮ эзірленеді, келісіледі және бекітіледі.
Үшінші саты I теориялык және сараптамалық зерттеулер өткізу
37
оірнеше кезеңдерден тұрады:
- Теориялық әзірлемелер, олардын үрдісінде гылыми және
техникалык идеялар тексеріледі. Ол үшін колда бар күжаттаманы,
әдеби көздерді, аналогтарды зерделейді дэне талдайды. Зерттеу
әдістемесін, сызбаларды, теориялық негіздемелерді әзірлейді,
есептеулерді орындайды. Сараптамалық жұмыстардың кажетгілігін
анықтайды, оларды өткізу әдістемесін жасайды.
- Жобалау, үлгілерді дайындау, сараптамалык үлгілер, үлгілік
сызбапар.
- Мамандандырылған зертханаларда, сараптамалық цехтарды
немесе тәжірибелі өндірісте жүзеге асырылатын сараггтамапык
жұмыстар.
' ']
^
’ ./«/ л
Сараптамалар
нәтижесінде
алган
деректердің
алдыңгы
есетеулерге және теориялық тұжырымдарш сәйкестік деңгейі
белгіленеді. Сараптама нәтижесі бойынша әзірленген сызбаларга,
есептеулерге және жобаларга түзетулер енгізіледі. Төртінші саты —
ҒЗЖ нәтижелерін ресімдеу.
Г
Осы сатыда ҒЗЖ нәтижелерін пайдалану мақсаттылыгы мен
жаңашылдылық, олардың экономикалық тиімділігі туралы деректер
кіретін есептік құжаттаманы күрайды.
Бүл сатыда техниканың жаңа объектісін жасау бойынша
тәжірибе-кұрылымдык жүмыстарға техникалык тапсырма жобасы
жасалуы мүмкін. Бесінші саты - такырыпты қабылдау. Тапсырыс
берушінің ҒТК ғылыми-техникалык кенесінің тиісті секциясында ҒЗЖ
(ғылыми-техникалык есептің) нәтижелерін талқылау және бекііу
аркылы өткізіледі.
ГЗЖ карастырылып отырган нәтижелер бойынша ҒТК оң
шешімінде тапсырушының
жұмысын
кабылдау
туралы акт
ресімделеді.
1.
>
Өнертапқыштық, оңтайландырғыш жэне патенттік-лицензиялық
жұмысты ұйымдастыру
Кез келген ұлттық экономиканың даму карқыны мен тиімділігін
арттырудағы басты тұтка ғылыми-техникалық үдерісті түбегейлі
жеделдету болып табылады, ол өндіріске озық техниканы, үдемелі, аз
калдьгкты, ресурс сақтаушы технологиялык үрдістерді; жогары тиімді
материалдар мен кұрылымдарды енгізу нәтижесінде жүзеге
асырылады. Ұлттык экономиканың бәсекелестікке қабілеггілігін
арттыру жаңа техниканы, үрдістер мен материалдарды, өзінің сапасы
боиынша артық ең жақсы қолда бар үлгіліерді жасаумен өте
баиланысты, ягни өнертабыстык және оңтайландырумен байланысты.
Жана техниканы, технологиялар мен материалдарды жасау мен
38
мецгеру шыгаратыи т і н саласын жаксаргуы, еңбек шимдшпм
арттыруга, материалдык-техникалык, энергегикалык жэие еңбек
ресурс тары н артгыруға экеледі,
ҚР-да анертамкыштык, оңтайландыргыш жәме патектгіклииеизиялык жүмысты
ұйымдастыру
КР
Патеиттііс
шнына
н стд ел ед і. Б\рі нсгіэ калаушм норматнвтікқүкыктык акт мүлік гік.
соиымен
катар
патенттермен
коргалагын
интеллекту алдык
меншіктілік объеістілерін жасаумеи,
қукыктых қоргау жәнс
пайлаланумен байланысты республика аумагында туындайтын
олармен байланысты жеке мүліктік емес катыстарды рсттсйді.
Vлттық зкоиомиканын барлык салаларында онертапкыштык пен
онтаАландыруды дамытуга жалпьі басшылыкты Улттық патеи пік
ведомство
(Казтатент)
жүзеге
асырады.
Гщі
ведомство
интеллектуалдык меншік гілік объектілеріне өтінімдеряі карастыруга
Мбмлдайды, олар бойынша сарагттама жүргтіеді, патенттср береді
ресми басылымдар шыгарады, осы облыста бар заңнаманы қабылдау
туралы түсініктемелер береді.
Осы бағытта көзделген іс-шараларды іске асыру үшін ҚР
Мемлекетгік өиертабыстар коры одрылған. Ол за ңды жэне жеке
түлгаларға олардын интеллектуалдык меншіктілік обьектідеріи
қүкықтық корғау бойынша мүдделерін коргауда, гылыми-тсхникалык
әзірпемелерді өндіру мен іске асыруда және патенттік-лицензиялык
кыэметге шарттық негізде де, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен
де кемек береді.
ҚР Мемлекеттік өнертабыстар коры өнертабыстарды, гіайдалы
илеяларды. оларды іске асыру үшін өнеркәсіптік үлгілерді іріктеуді
жүэегв асыралы. Шарттык негізде патент иесінің құқыктары алынады,
авторларга технмканьщ жаңа объектілерін жасауга шыгьждарды
өтеуаді біржолғы сомаларды төлейді, ал объектіні іске асыруда алынған пайдадан белгілі пайызды.
Кәсіпорындарда
(ұйымдарда)
өнертапқыштык
пен
оңтайландыргышка жалпы басшылык шаруашылык субъектілердін
бірінші басшысының кұзыретінде болады. Осы багытта тікелей
жүмыс істеу үшін мұнда өнертапқыштық және оңтайландырғыш
бойынша бвлімдер (бюро) кұрады.
Бзрі бөлімшелер өнертапкыпггық және оңтайландыргыш
бойынша агындагы және перспективтік такырыптық жоспарларды
әзірлеу және орындалуын бакылауды ұйымдастырады. Топиіыланган
өнертабыстардын пайдалылыгына және олардың жаңашылдыгына
алдын ала сараптама жүргізуді ұйымдастырады, тиісті кұжатгаманы
т.б. ресімдеуде өнертап қы штарға көмек көрсетеді.
39
Ашылымдар, өнертабыстар жэне оңтайландыргыш үсыныстар
туралы түсінік
Ашылулар деп бұрын белгілі болмаған объективтік тұргысынан
колданыста бар заңдылыктарды, касиеттер мен тану деңгейіне түбірлі
өзгерістер енгізген материалдық әлем құбылыстарын белгілеуді
атайды.
' '1
г
Ш
;
Ашылулар көптеген пионерлік өнертабыстардың пайда болуы
үшін негіз жасайды, гылыми-техникалық үдеріске және тұтастай
барлық ұлттык экономиканы дамытуга шешуші эсер етеді.
Өнертабыс деп оң эсер беруші ұлттық экономиканың кез келген
саласында жаңа немесе міндеттерді елеулі ерекшелікке ие техникалық
шешуді атайды. «Оң эсер» түсінігі өнертабысты іске асыруда оған
әкелген накты пайданы білдіреді: еңбек өнімдііігін, механизм немесе
агрегаттың пайдалы әрекеті коэффициентін арт гыру, сапаны жақсарту
және өнімді арзандату, өндіріс үрдістерін ықшамдау, еңбек
жагдайларын жақсарту, сонымен катар анагұрлым карапайым
кұралдармен немесе сапаны төмендетусіз әдістермен бүрынғы әсерге
кол жеткізу. Өнертабыс объектілері техникалық шешімдер болуы
мүмкін: құрылгылар, әдістер, материалдар (заттар), сонымен қатар
жаңа тағайындау бойынша бұрын белгілі құрылгылар, әдістерді,
заттарды қолдану.
,
, -.
_ ,л .
Оңтайландыргыш ұсыныс деп кэсіпорын үшін жаңа және
пайдалы болып табылатын және бүйым құрылымының, өндіріс
технологиясының және колданатын техниканың өзгеруін немесе
материал касиеттерінің өзгеруін қарастыратын техникалық шешімді
атайды.
^
,
Онтайландыргыштар үсынысын мойындау туралы шешімді
кәсіпорын басшысы қабылдайды. Өнертабыска патент беру туралы
өтінім Қазпатентке беріледі және бір өнертабыска немесе өнертабыс
берлігінің талабын қаншалықты канагаттандыратындығы арасында
байланыскан өнертабыстар тобына катысты болуы тиіс. Өнертабыска
өтінім төмендегілерден тұрады:
Өнертабыс авторларын жэне патент сүралған түлгаларды,
соынмен катар олардың мекенжайын немесе орналасқан орнын
көрсетумен патент беру туралы өтініш.
Өнертабысты жүзеге асыруға толык жеткілікті мәнін ашатын
сипаттама.
Өнертабыстың мәнін кысқаша көрсетуші және сипаттауга
толыктай негізделген формула.
I Сызбалар немесе баска материалдар, егер олар өнертабыс мәнін
түсінуге кажет болса.
40
■
- Өнертабысты сипаттау рефераты.
- Жаңашылдық, ёлеулі айырмашылықтар жэне үсынылган
шешімнің оң әсері туралы қорытынды.
- Сараптамалык тексеріс актісі.
- Патенттік және ғылыми-техникалық әдебиет бойынша өтінім
берілген өнертабыс объектісін зерттеу туралы анықтама.
- Жариялау мүмкіндігі туралы сараптыұ корытынды.
Өнертабысқа өтінімге белгіленген мөлшерде баж төлеуді
растаушы құжат коса беріледі. Өнертабыс артықшылыгы Қазпатентке
патент беру туралы өтініш және басқа жоғарыда келтірілген ілеспе
кұжаттардан тұратын өтінімнің түскен күні бойынша белгіленеді.
Өтінім түскен күннен бастап екі ай ішінде Патенттік ведомство
ол бойынша ресми сараптама жүргізеді.
Өтінімге ресми
сараптама жүргізу барысында
қажетті
кұжаттардың болуы, оларга қойлатын талаптардың сақталуы
тексеріледі жэне өтінілген ұсыныс құқықтық қоргау беретін
объектілерге жататындыгы не жатпайтындығы туралы мәселе
қарастыры лад ы.
Өтінімге кіретін кұжаттарга қойылатын талаптардың бұзылуымен
ресімделген өтінімдер бойынша өтініш берушіге алган күннен басгап
сүраныс жіберіледі.
Егер
өтініш
беруші
көрсетілген
мерзімде
сұралган
материалдарды
немесе
белгіленген
мерзімді
үзарту тарлы
қолдаухатты ұсынбаган болса, онда өтінім қайтарылган болып
танылады.
Егер ресми сараптама нәтижесінде өтінім патентке қабілетті
объектілерге жатпайтын ұсынысқа ресімделген болса, онда алдыңгы
патенті беруде бас тарту туралы шешім қабылданады. Бас тарту
түскен күнінен бастап екі ай мерзім ішінде Қазпатенттің
Апелляциялық кеңесінде шагымдалуга болады. Апелляциялық
кеңестің шешімі соңғы болып табылады.
Патенттік ведомство ресми сараптаманы оң нәтижемен өткен
өтінім бойынша алдын ала патент өтінім түскен күннен бастап төрт
айдан аспай беріледі. Сонымен катар осы өтінім туралы мәліметте
катар жарияланады.
Өтініш беруші немесе үшінші тұлғаның өтінім түскен күннен
бастап төрт жыл ішінде кез келген уакытты берілетін колдаухаты
бойынша
^
"
ВЩ еІгтік ведомство мэні бойынша өтінімдерге сараптама
жүргізеді. Егер өтініш беруші себепсіз корсетілген мерзімде
41
сараптама өткізу туралы колдаухат бермесе, онда өтінім бойынша
өнертабысты кұкықтык коргау алдын ала патенттің эрекет ету
мерзімінін бітуі бойынша токтатылады.
Егер мәні бойынша өтінімнің сараптама нәтижесінде Патенгпк
ведомство өтінілген ұсыныс өтініш білдірушінің сүраған құкықтык
коргау көлемінде өнертабыстың патенттік кабілеттілігіне сәйкес
келсе, онда патент беру туралы шешім шыгарады.
Алдын ала патент жэне патент артықшылық, авторлык пен
авторлардың
өнертабысты
пайдалануга
айырықша
кұкыгын
куәландырады.
,
^
‘і
Өнертабысқа алдын ала патент Қазпатентке өтінім түскен күннен
бастап бес жыл бойы әрекет етеді. Өнертабыска патент Қазпатентке
өтінім түскен күннен бастап жиырма жыл бойы әрекет етеді.
Авторлық қүқыгы иеліктен шыгарылмайтын жеке кұкык болып
табылады және мерзімсіз түрде коргалады.
Патент иегерінің кұкықтары мен жеңілдіктері
Патент иегеріне өзінің қарауы бойынша патентпен қоргалатын
өнертабысты қолдануга айырықша құкық тиесілі, егер мұндай
колдану баска патент иегерлерінің кұқықтарын бұзбаса.
Патент иегері болып табылмайтын кез келген т^лга патентпен
коргалган өнеркәсіптік меншік объектісін тек патент иегерінің
рұксатымен (лицензиялық шарт негізінде) гана пайдалануга қүкылы.
Лицензиялық шарт бойынша патент иегері басқа түлғага шартпен
карастырылған көлемде қоргалатын объектіні қолдануга құкық беруге
міндеттенеді, ал соңғысы езіне патент иегеріне шартпен қамтылган
төлемдерді енгізуге жэне шартпен қарастырылған басқа әрекетгерді
жүзеге асыруга міндеттеме алады.
Лицензиялық шарт Қазпатентге тіркеуге жатады, онсыз
жарамсыз болып саналады. Әзірлеме авторы өтінімді карастырудың
кез келген сатысында өнертабысқа өзінің есімін немесе арнайы атау
беруге құқылы. Анагүрлым маңызды және кеңінен қолданылатьга
өнертабыстардың авторлары «Қазақстан Республикасының еңбек
сінірген өнертапкышы» кұрмет атағын беруге ұсынылуы мүмкін.
Авторлардың басқа кұкықтары мен жеңілдіктері
Қазақстан
Республикасының қолданыстагы заңнамасымен реттеледі.
Аталгандардан басқа патентпен коргалган өнертабыстарды
пайдалану бойынша салықтық жеңілдіктер бар. Патент иегерікәсіпорны меншікті өндірісте өнертабыстарды
пайдаланудан,
сонымен катар оган лицензияны сатудан алган пайда мен валюта
акшасы өнертабысты пайдалану немесе лицензияны сатудың
баста л га н күнінен бастап үш жыл бойы салык салуга жатпайды.
42
Ш
Щ
%
”
V^ #
Лицензия сатып алу нэтижесінде кәсіпорынның өнертабысты
пайдаланудан алган пайда жэне валюта ақшасы өнертабысты
пайдалану басталған күннен бастап үш жыл бойы салық салуга
жатпайды.
.
•
Кэсіпорын немесе патенттелген өнертабысты колданумен жаңа
өнім дайындау үшін арнайы құрылған жаңа өндірістің алган пайдасы
мен валюта ақшасы кәсіпорын немесе жаңа өндірісті пайдалануга
енгізген күннен бастап бес жыл бойы салық салынбайды.
ҒЗЖ тиімділігі
ҒЗЖ тиімділігі төрт негізгі параметр бойынша анықталады жэне
бағаланады. гылыми-техникалык эсер, ұйымдастырушылық-өндірістік
эсер, әлеуметтік эсер және экономикалық эсер.
Ғылыми-техникалык
эсер
эзірлеу
объектісінің
гылымитехникалык пайдалылыгын сипаттайды жэне көрсеткіштермен
өрнектеледі:
- гылыми: жиналган және басып шыгарылған ақпарат саны
(Монографиялар, мақалалар жинақтары жэне т.б.); жүмысты тану
(патенттер жэне авторлық куәліктер, эртүрлі көрмелердің дипломдары
мен медальдары саны, сыйақы беру т.б.); біліктілікті арттыру
(докторлык жэне кандидаттық диссертациялар, гылыми дәрежелер
мен атақтар);
- қүрылымдық-технологиялық: материалды қажетсіну, энергияны
қажетсіну, сэйкестендіру жэне стандарттау деңгейі, тоқтаусыз жұмыс
істейтіндік, төзімділік т.б.
Ұйымдастырушылық-өндірістік эсер —өндірісгік көрсеткіштерге
ГЗЖ нэтижелерін енгізу эсері: еңбекті қажетсіну, еңбек өнімділігі,
еңбекқорын үнемдеу, жұмыс істеушілер саны т.б.
Әлеуметтік эсер сапалы белгілермен қатар көрсетіледі: ауыр дене
еңбегін жоюмен, еңбек қауіпсіздігін арттырумен т.б. Экономикалық
эсер —ҒЗЖ нэтижелерін енгізумен қол жеткізілген үнемдеу.
1,1.5.2 Өндірісті кұрылымдык дайындау
Өндірісті кұрылымдық дайындаудың негізгі міндеттері мен
сатылары
"
ҒЗЖ нәтижелері жаңа бүйымдар өндірісін құрылымдық
дайындауда (ӨҚД) қолданылады.
Жаңа бұйымдар құрылымын эзірлеу жобалвіқ-құрылымдық
ұйымдармен, зауыттардың бас құрылымдаушысының бөлімдерімен
немесе
тэжірибелік-кұрылымдық
жүмыстардың
бекітілген
жоспарлары немесе жеке фирмалардың тапсырмалары негізінде
бірлесе жүргізіледі.
ҚӨД өткізу тізбектілігі, оның сатылары мен кезеңдерінің
ф
т
Ж ^
Л .а®*;
43
мазмұны, кұрылымдык кұжаттама түрлері, оны пайдалану тәртібі,
оган өзгерістер енгізу Бірынгай конструкторлык кұжаттама жүйесімен
(БКҚЖ) реттеледі.
БКҚЖ өндірісті құрылымдық дайындаудын негізгі сатыларын
аныктайды: техникалық тапсырма, техникалық ұсыныс, үлгілік жоба,
техникалык жоба, жүмыс кұжаттамасын әзірлеу.
Тапсырушымен дайындалған немесе тапсырушы ушін үйыммен
әзірленген жэне маныздылыгына байланысты министрлікпен немесе
баска бас кару шы органмен бекітілген техникалык тапсырмада (ТТ)
жана бұйымды жасау мақсаттылығы мен тиімділігі негізделеді. ТТ
жаңа күрылымды тағайындауды, негізгі пайдалану көрсеткілггерін
(өнімділік, куаттылық, сенімділік т.б.), келешекте бүл бүйымға
кажеттілікті жэне шыгарудың болжанган ж ы лдчқ көлемін анықгайды.
ТТ негізінде әзірлеушімен дайындалган ^ехникалық үсыныска
накты
кұрылымның
техникалык-экономикалық
негіздемесінен
түратын қүжаттар кіреді. Осы сатыда жұмыстарды орындау осы
өндірістік жагдайларда ТТ барлық талаптарын канағаттандыру
мумкіндігін толыкгай аныктауы тиіс. Тапсырушымен келіскен және
Т ¥ бекіткен соң келесі жобалық-кұрылымдык жұмыстар үшін негізге
айналады.
Үлгілік жобада кинематикалык, электр жэне баска кажетті
сызбаларды, жалпы түрдегі сызбаларды әзірлейді, жинау бірліктері
(соынң ішінде сәйкестендірілген және арнайы) айырықшьшығьш
құрайды, макеттер дайындайды, аралық техника-экономикалық
талдау жүргізеді.
Техникалык жобада жаңа бұйымның жеке желілері мен
агрегаттарын күрылымдык әзірлеумен байланысты жұмыстар
анагүрлым еңбекті кажетсінетін болып табылады. Бұл сатыда
бүйымның барлық компоненттерін (толық жете сызбалардан басқа)
күрылымдық ресімдеу гана емес, бұйымның барлык жинау бірліктерін
беріктік, каттылык, сенімділікпен қамтамасыз етумен байланысты көп
есептеулер жүргізу талап етіледі.
Жұмыс
күжаттамасын
әзірлеу
келесі
кұжат
түрлерін
дайындаудан тұрады:
Сынау үлгісінің (немесе сынау п арти ясы н ы ң) қүжаттамасы,
оның негізінде жаңа бұйым үлгісін дайындайды, сынайды, сосын
кұжаттаманы түзейді, содан кейін мемлекеттік (ведомствоаралық)
кабылдау сынағын өткізеді.
Бүйымдардың нұскаушы сериялары кұжаттамасы, оның
негізінде олар дайындалады жэне сынайды. Сынақтар нәтижелері
бойынша тиісті кұрылымдык кұжаттаманы түзету жүргізіледі.
44
- Нұсқаушы сериялъіқ немесе жаппай өндіріс қүжагтамасы, оныц
негізінде бұйымдардың бақылау партиясы дайындалады жэне
сыналады.
Сынак актісіне қол қойган соң кұжаттар соңгы рет түзетіледі
жэне сосын технологиялык кызметтерге бұйым өидірісінін
технологиялык үрдісін жобалау үшін береді.
Өндірісті құрылымдык дайындауды жеделдету мен оны
арзандатуга көмектесетін негізгі ұйымдастырушылық-экономикалык
факторлар санына жобалық жұмыстарды автоматтандыру жүйелерін
енгізу (ЖЖАЖ) жатады.
Сонымен
катар экономикалык тұргысынан
құрылымдык
шешімдерді
сәйкестендіру
және
стандарттау,
жобалайтын
кұрылымның технологиялылыгын қамтамасыз ету бойынша ісшаралар тиімді болып табылады.
Құрылымдарды сәйкестендіру мен стандарттау жэне осы ісшаралардың экономикалық тиімділігі
Бүйымдар сапасын арттыруга, жаңа өндірісті дайындаудың
енбекті қажетсінуін, сонымен қатар жаңа бұйыдардың өзінің еңбекті
кажетсінуі мен өзіндік құнын азайтуга көмектесетін тиімді
шаралардың бірі сәйкестендіру және стандарттауга негізделген типтік
кұрылымдык шешімдер кабылдау болып табылады.
Құрылымдық сәйкестендіру — бүл бұйым тұрпаттары мен
құрылымдарының, бөлшектер және дайындамалардың формалары мен
өлшемдерінің, материалдардың бейімдері
мен маркаларының
негізделмеген көптүрлілігін жоюды камтамасыз етуші іс-шаралар
кешені. Мүнымен кайталанатын бұйымдардың мамандандырылган
өндіріс артықшылықтарын және олардың элементтерін пайдалану
үшін жагдай жасалады.
Сәйкестендіру агрегаттау, ягни сәйкестендірілген элементтердін
шектеулі санынан құрастыру және қүрылымдық сабақтастыгы, ягни
жинау бірліктері мен бөлшектері өндірісінде меңгерілген жаңа
бұйымды құрылымдауда пайдалану жолымен бұйымдарды жасау
негізі болып табылады.
Стандарттау - бұл пайдага белгілі салада қызметті ретке келтіру
мақсатында және барлық мүдделі тараптардың қатысуы кезінде
ережелерді белгілеу мен колдану.
Сонымен катар кабылданган кұрылымдық шешімдер жаңа
бұйымның тагайындалуы жэне колдану аясына сәйкес белгіленген
халыкаралык, мемлекеттік, салалык немесе басқа стандарттарга
сәйкес келуі тиіс.
!
Құрылымның технологиялылыгымен қамтамасыз ету
45
ӨҚД маңызды міндеттерінің бірі жобалайтын күрылымдардың
технологиялылыгын камтамасыз ету болып табылады.
Бұйымның технологиялылыгы - бұл бұйымды жасау, өндіру
жэне пайдаланудың барлық сатыларында еңбек шыгындарын, каражат
пен уақытты
оңтайландыру
мүмкіндігін
сипаттайтын оның
кұрылымының касиеттерінің жиынтыгы.
Пайдалану
талаптарын
канагггандырушы
кұрылымды
технологиялык деп санауга болады, өндірістік берілген көлемінде оны
меңгеру мен шыгару минимальды өндірістік шыгындармен (ең
алдымен аз енбекті кажетсінуі және материалды кажетсінуімен) және
кыска өндірістік циютмен өтетін болады.
Құрылымның
өндірістік
технологиялылыгы
көрсеткіштер
катарымен
сипатталады:
материалды
кажетсінуімен,
еңбекті
кажетсінуімен, өзіндік құнмен, өндірістік лдиклмен, ал кейбір
бұйымдар үшін - тұтынушыдагы машинаны монтаждау циклі және
еңбекті кажетсінуімен.
.
і(і ш ШКһл
Өндіріеті құрылымдық дайындау үрдісінде технологиялылыққа
қойылатын жалпы талаптар қолданыстагы МЕМСТ-мен аныкталады.
1.1.5.3 Өндірісті технологиялык дайындау
Өндірісті технологиялык дайындаудың негізгі міндеттері мен
сатылары
Өндірісті технологиялык дайындау (ӨТД) белгіленген мерзімде,
шыгару көлемінде және шыгындар кезінде берілген сапа деңгейінің
бұйымдарын шыгаруга кәсіпорынның технологиялык дайындыгын
камтамасыз етуші, өзара байланысты үрдістердің жиынтыгын
білдіреді.
к--;
ӨТД оның барлық сатыларында өндірісті технологиялык
жагынан дайындаудың бірыңгай жүйесінің (ӨТДБЖ) стандарттарына
багынады, оның астарында мемлекеттік стандарттармен белгіленген,
үдемелі
түрпатты
технологиялык
үрдістерді,
стандарттык
технологиялык жарақ пен
жабдықты,
өндірістік
үрдістерді
механикаландыру мен автоматтандыру, инженерлік-техникалық жэне
басқарушылық жұмыс құралдарын кеңінен колдануды қарастыратын
ӨТД ұйымдастыру және баскару жүйесі түсіндіріледі.
Мемлекеттік стандарттарга сәйкес ӨТД ұйымдастыру және
жетілдіру бойынша күжаттаманы әзірлеу төрт сатыда жүзеге
асырылады.
ӨТД бірінші сатысы цехаралық технологиялык маршруттарды
(цехка тарату) әзірлеу болып табылады, олар өндіріс бөлімшелері
бойынша дайындамалар, бөлшектердің өту тізбектілігін анықтайды.
ӨТД екінші сатысы технологиялык үрдістерді накты әзірлеу
46
*
•
•Г
*
* • | *
-
£
'
-у Щ л
болып табылады. Бұл сатыда технологиялык карта л ар (толык жете
немесе толық жете-операциялық) жасалады, жүмыс пен жұмыс
орындарын орналастыруды жоспарлап шешу есептеледі жэне
онтайландырылады, өндірістік учаскілер құрылады. Уақыт немесе
өндірімнің операциялык бойынша нормалары, материалдар шыгыны
нормалары есептеледі.
Оперативті-жоспарлық есептеулер жүргізіледі, жарақтандырудың
қажетті коэффициенттері, арнайы және сәйкестендірілген жарақтау
мен жабдықтау номенклатурасы анықталады, жарақты жобалауға
тапсырмалар беріледі. ӨТД үшінші сатысы - жарактандыруды
жобалау мен дайындау.
Бүл
жұмыс
көбінесе
кәсіпорындардың
бас
технологы
бөлімдерінің құрылымдык бюросымен және шь струменталдыштамптау
цехтарымен
орындалады.
ӨТД
бүл
сатысына
жарақтандыруды дайындау кезектілігін анықтау; жарақтандыру,
инструменталдық цехтар
қуаттылыгы деңгейін
және басқа
факторларды ескере отыра, жаңа бүйым шығаруга өту әдісін таңдау;
арнаиы және сәикестендірілген жарак кешендерін жобалау мен
дайындау кіреді.
ӨТД төртінші сатысына өндірістік цехтарға технологиялык
үрдістерді (кұжаттаманы, жарақтарды т.б.) мүқият тексеру, дұрыстау
және тапсыру, бұйымдардың сынама және нұсқаушы партияларды
дайындау жаткьізылады. Бүл сатыда кәсіпорынның бас технологя
бөлімі жасалған технологиялык үрдістерді, жарақтарды, жабдықты
сараптамалық тексеру жүргізіледі.
ӨТД үрдісінде ӨТД техникалық тапсырмасы, техникалық жобасы
және жұмыс жобасы әзірленеді. Техникалык тапсырма әзірлемесі ӨТД
бар әдістері мен күралдарын ұйымдастырушылық-техникалық
талдауын
өткізуде
тұжырымдалады,
соның
негізінде
оны
ұиымд астыр у мен жетілдіру бойынша техникалык үсыныстар
әзірленеді.
Техникалык
жобада
ӨТД
жалоьі
кұрылымдық сызба,
кызметтердің ұйымдастырушылык кұрылымын,
ӨТД үрдісін
ұйымдастыру жэне баскару бойынша негізгі ережелерді, ЭЕМ-да
тапсырмаларды багдарламалау үшін техникалык тапсырмалар жэне
алгоритмдерді әзірлейді, құжаттама формаларын сәйкестендіру мен
стандарттауды жүзеге асырады.
Жұмыс
жобасында
ӨТД
акпараттык
үлгісін,
ЭЕМ-да
тапсырмаларды шешуге жүмыс жобасы, ұйымдастырушылык
ережелер мен лауазымдык нүсқаулыктар әзірленеді, технологиялык
үрдістерді типтендіру жэне стандарттау, технологиялык жарақты
47
сәйкестендіру жэне стандарттау жүзеге асырылады.
Технологиялык сәйкестендіру жэне стандарттаудың негізгі
багыттары
ӨТД тиімділігін арттыруга келесі негізгі багыттар бойынша
жүзеге асырылатын технологиялык сәйкестендіру жэне стандарттау
көмектеседі:
технологиялык
операциялар
мен
үрдістерді
тұрпаттандыру,
технологиялык
кұжаттаманы
сәйкестендіру,
жабдыкты агрегаттау жэне стандарттау, технологиялык жарақты
сәйкестендіру жэне стандарттау.
Технологиялык операциялар мен үрдістерді тұрпаттандыру - бұл
мазмұны мен жүзеге асыру тізбектілігінің бірлігін сипаттаушы
тұрпатты технологиялык үрдістер мен операцияларды әзірлеу.
Технологиялык құжаттаманы сәйкестендір / құжаттардың жалпы
санынын кыскаруына, жаңа өндірісті дайындзу және эрекет етуші
үрдістерге өзгерістер енгізу кезінде технологтар еңбегін жеңілдетуге
экеледі. Жабдыкты агрегаттау жэне стандарттау кагидасын кеңінен
колдану жобалау үрдісін жеке сәйкестендірілген жэне стандартталган
желілерден жабдықты кұрастыруды іріктеуге әкелуге көмектеседі.
Технологиялык
жаракты
сәйкестендіру
мен
стандарттау
бөлшектердің әртүрлі партияларын бір жинақ кұрал-жабдыкпен
өңдеуге мүмкіндік бере отыра, оны өндіріс объектілерін ауыстыру
кезінде колдануга, жаракты жүктеу коэффициент! мен оны пайдалану
тиімділігін арттыруга көмектеседі.
Жаракты стандарттау уақыт шыгыны мен оны жобалауга
қаражатты едәуір азайтады, оны дайындау циклін қыскартады,
өндірісті
мамандандыру
алгышарты
болып
табылады,
бұл
жарақтандыруга шыгындарды кысқартуга әкеледі.
1.1.6
Кәсіпорыннын инновациялык кызметін ұйымдастыру
негіздері
Нарықтық экономика жагдайларында бірде-бір кэсіпорын
техниканы, технологияны, кәсіпорынды ұйымдастыру мен баскаруды
жетілдіруге, өнім сапасын арттыруга, оның өзіндік кұнын төмендетуге
т.б. көмектесетін жаңа кұбылыстарды бакылау, талдау жэне енгізу
бойынша жүйелі жұмыссыз бәсекелестікке қабілетті жэне тиімді бола
алмайды.
Инновация кең магынада жаңа технологиялар, өнім мен қызмет
түрлері, өндірістік, каржы, коммерциялык, әкімшілік немесе баска
сипаттагы
ұйымдастырушылық-техникалық
және
әлеуметтікэкономикалык шешімдер түрінде пайдалы (тиімді) пайдалануды
түсіндіреді.
Идеяның туындауынан, жаңалық жасау мен таратудан бастап оны
48
пайдаланғанға дейінгі уакыт кезеңін инновацияның өмір сүру циклі
деп атау қабылданган. Жұмыстарды жүргізу тізбектілігін ескере
отыра, инновацияның өмір сүру циклі инновациялық үрдіс ретінде
карастырыл ад ы.
Инновациялык үрдіс жүзеге асырылатын және қазіргі нарықтык
эко.чомикалык жүйеде тиімді жұмыс істеуге тиіс негізгі салалар
ретінде жаңа кұбылыстар нарығын (жаңартпалар) нарығын, жаңа
күбылыстардьщ таза бәсекелестігі нарығын, капитал (инвестициялар)
нарыгын бөліп көрсету керек.
1.1.6.1
Қазакстандағы жаңа қүбылыстардың қазіргі нарығыныц
негізгі сипаттамалары
Жаңа күбылыстар (жаңартпалар) нарыгы гылыми жэне гылымитехникалык нәтижелер р интеллектуалдык қызмет өнімдері нарыгы
ретінде берілуі мүмкін, оларда тиісті үлгімен ресімделген авторлык
немесе аналогтық күкықтар таратылады. Жаңартпалар нарыгы
негізінен гылыми-зерттеу, кұрылымдық жэне жобалық ұйымдарды,
ЖЖО-ын, уақытша шығармашылық ұжымдарды т.б. қалыптастырады.
Олармен гылыми зерттеулер, жаңа материалдар; бөлшектер мен
кұрылымдар;
машиналар
мен
механизмдер;
тұрғызылатын
объектілердің көлемдік-жоспарлык жэне қүрылымдық шешімдер;
технологиялар жасау, өндірісті ұйымдастыру мен басқару т.б. аясында
кұрылымдау мен жобалау жүзеге асырылады.
Әлуеттік тұтынушыга жаңа кұбылыстардың қазіргі нарыгында
бейімделуге оңай болуы үшін жаңартпалар мен инновациялық
үрдістер келесі негізгі белгілер бойынша жіктелуі тиіс: мазмұны
бойынша:
техникалык,
ұйымдастырушылық,
әлеуметтік,
экономикалық жэне т.б.; жаңашылдык деңгейі бойынша:
- абсолюттік, салыстырмалы, шартты, жеке; инновациялык әлует
бойынша: түбегейлі, біріктірілген, сәндендірілген;
- әзірлеу және тарату' деңгейі бойынша: мемлекетаралык,
мемлекеттік, аймақтық, салалық, корпоративтік, фирмалық; әзірлеу
жэне тарату салалары бойынша:
- өнеркәсіптік, каржы, кызметтер, сауда-делдалдык, ғылымитодагогикалық, кұкыктық және т.б.
Тұтастай қазакстандық нарықтык экономиканың да, жаңа
құбылыстардың отандык нарыгының да жалпы жағдайы мен даму
перспективаларын талдай отыра, шикізат салаларында пайда болган
экономика жеткілікті тұракты болуы мүмкін емес дегенмен келіспеуге
болмайды.
Басты кіріс бабы орны толмас ресурстарды (мұнай, газ,
минералды шикізат т.б.) экспорттау болып табылатын елдер
49
әлеуметтік-экономикалык дамудың маңызды перспективаларына ие
емес.
^
г
Осыган байланысты экспортта шикізат өнімі артыкшылыққа ие
Қазакстан үшін жогары технологиялар жэне гыдымды қажетсінетін
өнім секторын біртіндеп дамытумен экономиканы кайта құрылымдау
өте көкейтесті болып табылады.
Сонымен қатар елдің тек бұрын қалыптасқан гылымитехникалық әлуетін жогалтпау гана емес, казіргі талаптарды ескере
отыра, оның ары карай дамуын камтамасыз ету манызды.
Біздін
кәсіпорындар
мен
ұйымдардың
ішкі
шыгындар
кұрылымында гылыми зерттеулер мен әзірлемелерге басты
каржыландыру көзі бұрын бюджеттік каражат болды.
Алайда, бүгінгі таңда қазакстандық статистикалық агенттіктің
деректері бойынша оларды тек гылыми зерттеу іер мен әзірлемелердін
жеке багыттарының кейбір мемлекеттік қолдау ретінде карастыруға
болады. Сонымен бірге біздің ресми статистика жылдан жылға
гылыми зерттеулерге мемлекеттік шыгыстардың төмендеуін (ЖІӨ %)
атап көрсетті.
Тіпті мынадай жагдайда да, ресми статистикалық деректерге
сәйкес орындайтын гылыми-техникалык жұмыстар көлемінде ең
үлкен үлес салмақты сонда да мемлекеттік сектор (81,3%) алады, ал
кәсіпкерлік үлеске тек аталган жүмыстардың барлык көлемінің 16,7%
гана тиесілі. Яғни, бүгінгі таңда бізде ғылыми-техникалық
әзірлемелерді каржыландыру бюджеттен тыс қаржыланжырудың
шағын үлесі кезінде осы мақсаттарга бөлінген бюджеттік каражатгьщ
қысқаруына практикалык түрғысынан пропорционалды кыскарады
деп айтуға болады.
Ғылыми-техникалык
кызмет
негізінен
әлемде
бұрыннан
бәсекелестік күрес қүралына айналган міндеттерді шешуі тиіс
екендігін біле отыра, қазіргі экономикада жаңа енгізілімдерді кеңінен
тарату үшін бюджеттік каржыландыруды басты қаражат көзі деп
санап керек емес. Бұган ен алдымен бәсекелесуші шаруашылық
субъектілердің өзі мүдделі болуы тиіс.
Көптеген қазақстандық кәсіпорындар менеджменті әзірге
практикалық түргысынан ішкіфирмалық ғылымды зерттеу мен
әзірлеуге багытталмаган, бұл дамыган нарықтык экономикасы бар
барлық елдердегі казіргі өнеркәсіптік компаниялардың көбісінің
кызметіне тән. Жүргізілген сауалнама нәтижесінде кәсіпорындардың
75,7/о меншікті техникалык базасын жаңарту бойынша дербес
ғылыми әзірлемелер жүргізу үшін мүмкіндіктерге ие емес болып
шыкты. Және де өнеркәсіпте тұтастай бұл көрсеткіш 64,8% құрайды,
50
кұрылыста - 77,9%, көлік пен байланысты - 62,4%.
ҚР Статистика Ясөніндегі агенттігі мен Экономика жэне
статистика институтының мамандары отандық ішкіфирмалык
гылымнын дамымағандыгы себеп болып көрсетілген өздерінін
іерттеулерінің нақты нэтижелерін жариялады. Бүл — көптеген
косіпорындарда инновациялық қызметті дамыту үшін меншікті қаржы
ресурстарының жетіспеуі және банктік несиелер бойынша жогары
мелшерлемелер, ішкі сұранысты «қысуға» экелетін біздің нарықтың
көптеген субъектілерінің төлем қабілетсіздігі жэне т.б.
Микродеңгейде инновациялық дамудың негізгі кедергілерініц
бірі жаңа өнімді меңгерудің жоғары тәуекелділігі болып табылады.
Ғылыми зерттеулерге басқа салаларга карағанда капиталды көп салу
әзірлемелердің ұзақ мерзімімен және жобалардьщ өтімділігімен,
инвестициялайтын каражаттың киын болжанатын кірістілігімен
байланысты.
Қазақстаннын инновациялық нарықтағы қазіргі жағдайын, біздің
кэсіпорындарда үрдістік инновацияларды қолдану тәжірибесін ескере
отыра, ең алдымен, әзірге шетелден дайын технологиялардың түсу
көрсеткіштері көмегімен бағалау қажет, оларға соңғы кезде шетелдік
жұмыс күшІн әкелу үрдісі қосылды. Осы қаламайтын құбылыстарды
жеңу мақсатында алыс және жақын дамыған шет елдердің де, отандық
мамандармен жинақталған техника-технологиялық білімнің ірі
көлемін анағұрлым тиімді пайдалану мүмкіндіктерін іздеу көкейкесті
болып табылады.
Шетелден келген жаңашыл технологиялык сғындарды талдау
тагы бір сипаттық үрдісті —ТМД елдерінен қажетті гехнологияларды
(үрдістік инновацияларды) сатып алудың салыстырмалы төмен үлесін
анықтауга көмектеседі. Осылайша, алыс шет елдеріне Қазақстанның
технологиялык және жалпы экономикалық тәуелділігі күшейтіледі.
Солай бола тұра импортгалатын инновациялардьщ көбісі бойынша
ҚР-да тіпті өнеркәсіпке қажетті технологияларды зерттеу мен әзірлеу
жүргізілмейді:
Отандык академиялык және гылыми к^рылымдардың өнеркәсіп
салаларымен үлкен карым-катынасының үзілгендігі байкалады.
Ғылыми зертханалармен, ЖОО-ның гылыми-зерттеу секторларымен,
сараптамалық
учаскілермен
және
басқа
отандық
гылыми
бөлімшелермен ынтымактастықты қазақстандық кәсіпорындардың тек
8,6% гана жүзеге асырады.
Қазакстандагы
казіргі
жагдайда барлық облыстар мен
экономиканың
әлеуметтік
салаларында
гылыми
зерттеулерді
орындаумен айналысатын мамандар санын кыскартуга тұрақты үрдіс
51
сипатталады. Қазакстан
Республикасынын меншікті гылымитехникалык әлуетін біртіндеп жогалту фактісі бүгінгі таңда жоғары
білімді артык ізгілендірудің теріс үрдісі аркылы жиі карастырады.
1.1.6.2
Жана кұбылыстардың таза бәсекелестігінің отандық
нарыгын дамыту
Жана құбылыстардың таза бәсекелестігі нарыгы инновациялык
үрдіс жүзеге асырылатын негізгі салалардың бірі ретінде бірде-бір
сатып алушы немесе сатушы агымдагы багалар деңгейіне үлкен эсер
етпейтін жагдайда колайлы тауармен (жана әзірлемелермен) келісім
жасаган сатушылар мен сатып алушылар жиынтыгын білдіреді.
Бұл инновациялык салада монополияга карсы заннаманы әзірлеу,
жетілдіру және дұрыс пайдалану арқылы құзыреттік мемлекеттік
реттеу қажеттілігін топшылайды.
I
Таза бәсекелестік нарыгының инновациялык саласын жасау мен
дамыту жаңа кұбылыстарды ұсынудың тиісті сандық және сапалык
деңгейін камтамасыз етуші инфрақұрылымды дамыту мен жетілдіру
бойынша ұзак және жүйелі жүмыска негізделуі тиіс.
Ұсынылатын жаңа құбылыстарга сұраныстын тиісті деңгейін
камтамасыз етуші қазіргі нарыктық инфракүрылымды дамыту аса
маңызды емес. Қызметтің әртүрлі аукымдары мен салаларына ие
отандык
кәсіпорындар
инновацияларға
қатысты
нарықтык
қатынастарда өзінің қатысуын келесі негізгі формаларда жүзеге асыра
алады:
‘
4.;‘"
\
- гылыми-зерттеу жэне тәжірибе-кұрылымдық жұмыстарды
жүргізу үшін
меншікті
гылыми, гылыми-техникалык және
сараптамалық базаны дамыту;
- басқа ұйымдармен кооперацияда зерттеулер жүргізу;
- көлденең ұйымдардың гылыми-зерттеу немесе сараптамалык
жұмыстарын жүргізуге тапсырыстар ресімдеу;
- тауарлар өндіру кұкыгына лицензиялар сатып алу немесе
кызметтер көрсету;
дайын бұйым, технологиялар, «ноу-хау» жэне баска
интеллектуалдык меншіктілікті сатып алу.
Формалар мен тәсілдердің барлық түрлілігінде енгізу үшін сол
немесе баска жаңа кұбылысты таңдау пайдасына шешуші аргумент
көбінесе гылыми және гылыми-техникалық қызмет салаларына да,
жаңа енгізілімдерге жаңа кұбылыстарды жангырту үрдісінде де талап
етілетін инвестициялар көлемі болып табылады.
1.1.6.3 Капитал (инвестициялар) нарыгы — казіргі инновациялык
үрдістің маңызды күрамдас бөлігі
Жогарыда айтылгандарды ескере отыра, капитал (инвестициялар)
нарыгы инновациялык^ үрдістің маңызды құрамдас бәлігі болып
табылады деген тұжырымдама жасауга болады. Капитал шамасы
шаруашылық қатынастардың кез келген субъектісі иелік ететін
барлык түрлерінде (несиелік, айналым, акционерлік т.б.)
оның
кажеттіліктерін
(соның
ішінде жаңа енгізілімдер аясында)
канагаттандыру мүмкіндіктерінің негізгі шектеушісі болып табылады.
Кәсіпорынның
инвестициялық
кажеттіліктерін
оларды
канагаттандыру көздерін аныктау кезінде инвестициялау дьщ барлык
негізгі белгілері түргысынан қазіргі капитал нарыгы жагдайын талдау
манызды.
Инновациялык кызметте инвестицияның анагүрлым басым
түрлері ақшалагй каражат болып табылады.
Бірак кейде накты жагдайларды ескере отыра, қозғалмалы жэне
козгалмайтын мүлік; авторлык кұқық, өндіріс тәжірибесімен
байланысты мүліктік құқықтар; «ноу-хау» патенттелген, техникалык
кұжаттама түрінде
ресімделген
техникалық,
технологиялык,
коммерциялық жэне
басқа
білім
жиынтыгы
т.б.
сиякты
инвестициялык ресурстар түрлілігі тиімді пайдалануы мүмкін. Салу
объектілеріне катысты материалдык (гимарат, үймерет, жабдык т.б.)
жэне материалдык емес (патенттер, лицензиялар, багдарламалық
кұралдар, гылыми-техникалық және жобалық-құрылымдық құжаттама
т.б.) активтерге нақты (капитал жасаушы) инвестициялар немесе
каражат салуга ерекше көңіл бөлу керек.
Инновациялык үрдісті инвестициялауга қатысу сипаты бойынша
инвестордың инвестициялау объектісін таңдауга тікелей қатысуын
топшылайтын тура инвестицияларды анагүрлым перспективті дел
санауга болады. Сонымен катар инвесторды (тапсырушыны)
инвестициялык циклдің барлык кезеңіне, соның ішінде инвестициялау
алдындагы зерттеулеріне, инвестициялау объектісін жобалау мен
салуға, сонымен катар соңгы өнім өндірісіне тікелей тарту
ұсынылады.
Аймақтык аспектіде негізінен ішкі инвестицияларга, сол
мемлекеттің шаруашылык кызмет субъектілерінің салымына есептеу
керек. Мұндай корытындыга біздің ұлттык экономикамыздың
дзмуының
соңгы
жылдары
ішіндегі
шетел
инвесторлары
басымдылыгын талдау аркылы келуге болады.
Инвестициялау кезеңі бойынша отандык өнеркәсігітің орташа
жэне ірі кәсіпорындарының көбісінін инвестициялык кажеттіліктерін
талдай отыра, орташамерзімді, әсіресе, ұзақмерзімді инвестицияларга
аса қажеттілікті атап көрсетуге болады, өйткені маңызды
инновациялык жобаларды іске асыру 3-5, кейде одан көп жылга
53
созылуы
мүмкін.
Инновациялық
жобаларга
инвестициялар
меншіктілік формасы бойынша жеке меншік те, мемлекеттік те болуы
мүмкін.
_
Инвестордың іске асыратын жобага катысу формалары да өте
әртүрлі болуы мүмкін: жаңадан құрылган кәсіпорындарға жартылай
қатысу (ЖШС-не үлестік қатысу; толықтай инвесторға тиесілі
кэсіпорындар кұру, немесе колданыстагы кәсіпорынды толықтай жеке
меншікке сатып алу; кәсіпорын активтер бөлігін акциялар түрінде
сатып алу жэне инвесторда бар қарапайым акциялардың санына тең
дауыспен АК басқаруга катысу және т.б.
Отандык кәсіпорындарды олардың инновациялық жобаларын
инвестициялау қаупі деңгейі бойынша сипаттай отыра, мұнда капитал
жұмсалымы сұраныстық тұраксыздыгы мең тұтастай жеткілікті
экономикалык тұрактылықтың жоқтыгына і байланысты жогары
кауіптілігімен сипатталатындығын мойындауға тура келеді. Қауіп
деңгейі немесе инвестициялармен байланысты аныксыздық деңгейі,
мысалы, уақыт, жұмсалым объектісі т.б. сияқты факторларға тәуелді
болуы мүмкін.
.
. , - - - I іе.
Салалық инвестициялық жобалардың жоғары қауіптілігі оларды
қаржы-экономикалық,
техника-технологиялық
және
баскалар
тұрғысынан алдын ала жан-жақты талдау қажеттілігін топшылайды.
Сонымен катар кауіптің негізгі факторларын талдау керек және
оларды жою немесе эсер ету деңгейін төмендету бойынша тиісті ісшараларды колдану қажет.
Қазақстандық кәсіпорындарда жаңа енгізілімдерді іске асыру
үшін өндірістік корлардың ұдайы өндірісі нысаны бойынша
инвестициялардың жіктелуін ескере отыра, төмендегі ұсынымдар
жасалады.
Қолданыстагы кәсіпорынды қайта құруга, өндірісті моральдык
тұргысынан ескірген, физикалық тұрғысынан тозған жабдықты
ауыстырумен өндірістерді қайта жабдықтауға басты көңіл аудару
керек. Жаңа кұрылысты тиісті техникаэкономикалық негіздемеге
сүйене отыра, тек кажетті жағдайларда гана жүзеге асыру керек.
Инновациялық үрдісті дамыту үшін төмендегі негізгі кезеңдер
тән:
.
қайтарылмайтын
негізде
мемлекеттік
бюджеттен
каржыландырылатын іргелі зерттеулер;
бюджеттік каражат есебінен де, эртүрлі тапсырушыяар
каражаты есебінен каржыландырылатын колданбалы сипаттағы
зерттеулер;
- екінші кезеңдегі көздерден каржыландырылатын тэжірибелік-
54
конструкторлык жэне сараптамалык әзірлемелер, инновациялық
жобаларды іске асырущы ұйымдардың қаражаты;
инновацияна коммерциалау - жана бұйымды өндіріске
жіберуден нарықка шыққанга дейін және ары қарай өнімнің
өміршеңдігінің негізгі кезеңдері бойынша.
Іргелі
гылымды
дамытуга жеткіліксіз
қаржы бөлумен
сипатталатын отандық экономиканы дамытудың қазіргі жағдайын
талдай отыра, инновациялық үрдістің алғашқы екі кезеңдерде
кездесетін киыншылыктарды түсіндіруге болады.
Инновациялык үрдістің үшінші және тертінші кезеңдерді іске
асыру проблемалары негізінен салалық сипаттағы қиыншылықтармен
байланысты, бірак олардың негізінде өтпелі кезеңнің жалпы
экономикалык киыншылықтары жатыр. Өткен жүзжылдықтың 90жылдары жалпы экономикалык қүлдырау, отандық к»сіпорындардың
көбісі өнімге төлеукабілетті сұраныстың күрт қысқаруы түрінде тиісті
қысқарту, кайта қүрылымдау және олардың көбісінің жабылуы болды.
Қалған кэсіпорындар моральдық тұрғысынан ескірген және
физикалық тұргысынан тозган жабдықта жұмыс істейді және
инновациялык жобаларды іске асыруға қаражаты жоқ, бұл олардың
экономикалык жағдайын одан бетер киындатады. Қазақстандық
институицоналдық инвесторлардың көбісі отандык инновациялык
жобаларды ұзақмерзімді несиелеуге әзірге ықылассыз баруда.
1.1.6.4
Инновациялык жобаларды тиімді таңцау және олардың
қауіп-қатерін төмендету бойынша шаралар
Коммерциялык қауіпті азайту үшін инновациялык жобалар
тиімділігін төмендегі негізгі аспектілерді ескеретін мұқият бағалау
кажет: жобаның бюджеттік, халыкшаруашылык жэне коммерциялык
тиімділігі (каржы негіздемесі).
Инновациялык жобаны инвестициялық жобаның шаруашылық
практикада кеңінен таралған жеке жағдайы ретінде карастыру керек.
Осыған байланысты инновациялык жобаларды инвестициялау кезінде
оңтайлы нүсканы тақдау үшін инвестициялык жобаларды анықтайтын
әдістеме мен нақты көрсеткіштерді пайдалануы мүмкін'.
Жан-жақты зерделеу мен ары карай қаржыландыру үшін
инновациялык жобаларды іріктеу критерий л ердің белгілі тізімін
талдау көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. Инновациялык
жобаларды бағалау үшін критерийлердің негізгі хоптары ретінде
төмендегілерді бөлім кһрсетуді ұсынады:
- ұйымдастыру мақсаттары, стратегия, саясат пен құндылықтар;
- каржы критерийлері;
- гылыми-техникалык критерийлер; өндірістік критерийлер;
55
- сыртқы және экологиялық критерийлер.
Инновациялык үрдіс көптеген баламалы жобаларды талдау
кажеттілігімен жиі байланысты болады. Бұл жагдайда балдык бағалау
тиімді әдіс болуы мүмкін, жоба нәтижелеріне өте жогары эсер ететін
арағұрлым манызды факторлар аныкталады (критерийлер тізімі
кұрылады). Маңыздылыгына байланысты критерийлерге балмен
өлшенетін тиісті салмактар жазылады. Ары карай баламалы
жобаларды талдау жүргізіледі және олардың жинаган балдарынын ең
үлкен сомасы бойынша анагұрлым артыкшылық нұсқасы таңдалады.
Қазіргі қазакстандык кәсіпорындардың көбісі өзінін қызмет
аукымы бойынша ұсак жэне орташа деп сипатталуына байланысты
олардың жаңашылдық нарыгына қатысуы (оның жогарыда келтірілген
негізгі түрлерінің тізіміне сәйкес) көлденең ұйымның гылыми-зерттеу
немесе сараптамалық жұмыстар өткізуіне тапс лрыстар ресімдеуімен
шектеледі. Сонымен катар фирманың салалық гылыми-зерттеу,
жобалық-құрылымдық ұйымдар немесе баска әзірлеушілерден дайын
технология, «ноу-хау» немесе баска интеллектуалдық меншік сатып
алуы да мүмкін. Осылайша, біздін кәсіпорындардың көбісі меншікті
гылыми-сараптамалық
базага
ие
болмагандықтан
салалық
инновациялык жобаларды көлденен эзірлеушілерді үндеуге мәжбүр.
сонымен катар тапсырушы ұиымның материалдық мүмкіндігін, өзінің
өнімінің белгілі сапасын кепілдендіруші әзірлеуші гылымитехникалық үйымдардың маңыздылыгы мен деңгейін ескеретін
бапанстандырылган шешімін табу маңызды.
Сатып алушы фирма бұл жагдайларда коммерциялық қауіпке
ұшырайды, оның мөлшері гылыми-зерттеу және тәжірибеліккұрылымдық
жұмыстарды
орындаушы
гылыми-техникалық
ұйымдардың іс-жүзіндегі нәтижелілігіне айтарлыктай байланысты.
Бүл байланыста инновациялык үрдісті каржыландырушы әлуеттік
инвестор үшін есептік жолмен нақты гылыми-техникалық ұйымның
немесе олардың баламалы нүскаларының іс жүзіндегі нәтижелілініе
аныктау мүмкіндігінің үлкен практикалык мүддесіне ие. Мүндай
есептеу формуланы колданумен жүзеге асырылады
/
/=1
/
56
мұндағы г - ғылыми-техникалық ұйымның жұмысының іс
жүзіндегі нәтижелілігі қоэффициенті;
/ - талдайтын уакыт кезеңінің жыл саны;
Яі - өндірісте игеру үшін қабылданған (ұсынылган),
табысты аяқталган жұмыстар бойынша /-жыл ішіндегі шығындар,
Тенге;
Н! - талдайтын уақыт кезеңі басындагы аякталмаган
жұмыстар, тенге;
Н2 - талдайтын уақыт кезеңінің соңында аяқталмаган
жұмыстар, тенге;
- /-жыл ішінде зерттеу мен әзірлеуге іс жүзіндегі
шыгындар, тенге.
Бірнеше
ғылыми-техникалық
ұйымдардың
іс
жүзіндегі
нәтижелілігі коэффициенттерін біле отыра, әлуеттік инвестор оларды
өзара немесе орташа деңгеймен салыстырып, гылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізу кезінде теріс нәтиже алу мүмкін қаражат
ысырабын болжай алады.
Инновациялык үрдісте инновациялау кезінде қаражаттың
мүмкінді ысырабын Ғ формула бойынша аныктауга болады
Ғ = ( і- г ) х 5
мұндагы 51- перспективті уакыт кезенінде зерттеу мен әзірлеуге
шыгындар, тенге.
Инвестордың коммерциялау қаупін болжау экстраполяциялау
әдісін колданумен жүзеге асырылуы мүмкін, оның негізінде гылымитехникалык ұйымның іс жүзіндегі нәтижелілігінің алган мәндерін
оларды талдау саласынан перспективага тарату жатыр.
Нарыққа иннваоциялық жобаларды қоюшы ұйымдардың
жұмысының нәтижелілігі туралы болжам деректерді нактылау үшін
саоаптык багалау әдісін жиі қолданады. Ғылыми-техникалық
үйымдардың жұмысының нәтижелілігін болжау кезінде сараптык
багалау аясына төмендегі мәселелерді қосу мақсатка сай:
- бұрын орындалган жобалардың бәсекелесу қабілрттілігі деңгейі;
- зерттеулер мен әзірлемелер нәтижелерінің қойган максаттарга
сәйкестігі деңгейі;
- гылыми-техникалық әлует және т.б. пайдалану деңгейі.
Анагұрлым дәл болжам деректерін алу үшін инновациялык
кызметке инвестициялар кезінде коммерциялық кауіпті азайту
57
әдістерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар кейде (тиісті
негіздеме кезінде) конкурстық негізде бірнеше әзірлеуші ұйымдарды
тартумен
параллель
ғылыми-зерттеу
және
конструкторлык
жұмыстарды өткізу максатка сай болады.
Қауіпті багалау және теріс факторлардың эсер ету деңгейін
төмендету бойынша іс-шаралар инновациялық жоба құнын
арттырушы
косымша
шыгыстарға әкелетіндігі
анық.
Бірак
инновациялық қызмет аясында бұл сұрақтарга көңіл бөлмеушілік
инвестициялық ресурстарды тиімсіз жұмсаумен байланысты одан да
көп шыгыстар мен залалдарга әкеледі. Инвестициялар тиімділігі
көптеген факторларга байланысты, соның ішінде кауіп факторына.
Инвестициялық сипаттагы шешімдер сол немесе басқа деңгейдегі
анықсыздық жагдайларында қолданылады. Анықсыздық астарында
жобаны іске асру жағдайлары, соның ішінде шығындар мен
нәтижелер,
кірістер мен залалдар т.б.
туралы
ақпарттын
толықсыздыгы немесе дәлсіздігі түсіндіріледі. Қауіп-қатер - бұл
жобаны іске асыру барысында қолайсыз жағдайлар мен олардың
салдарының туындау мүмкіндігімен байланысты анықсыздық. Қауіпқатер көбінесе болжамга беріледі, бұл оның төмендеуін қамтамасыз
ететін жеке шараларды әзірлеуді мүмкін етеді. Мұндай шаралардын
тиімділігі көбінесе инновациялық жобаны іске асыру нәтижелеріне
эсер етуші кауіп-қатерлерді дұрыс багалауга байланысты. Сонымен
қатар оган үлкен залал келтіруге қабілетті қауіп-қатер факторларын
бөлу маңызды.
Инвестициялык кауіп-катердің төмендегі түрлері анагұрлым
елеулі болып табылады:
- инвестициялык қызметті реттеуші нормативтік-заңнамалық
базаның жетілдірілмегендігі;
I ағымдагы экономикалық жағдайдың тұрақсыздыгы, пайданы
инвестициялау жэне пайдалану шарттары;
шаруашылық
субъектілердің
сырткы
экономикалық
байланыстарга шектеулер енгізу ыктималдылыгы;
- саяси жагдайдың тұрақсыздығы, елде немесе аймақта қолайсыз
әлеуметтік-саяси өзгерістердің мүмкіндігі;
- техника-экономикалык көрсеткіштер динамикасы, жаңа техника
жэне технология параметрлері, сонымен катар өндірістік корлардың
жағдайы туралы акпараттың толықсыздыгы және дәлсіздігі;
- нарыктык жагдаяттың, багалардың, валюталык курстардың т.б.
ауыткуы; табиги климаттық жагдайлардың анықсыздыгы, дүлей
апаттар мүмкіндігі;
>
,
- апаттар мен жабдықтың токтау, өндірістік ақаудың туындауы
58
т.б. мүмкіндігі;
- жоба катысушыларынын мақсаттары, мүдделері мен тәртібінің
аныксыздығы;
- төлемеу, банкротка ұшырау, шарт міндеттерінің үзілуі т.б.
мүмкіндігімен коркытатын жоба қатысушыларының каржы жағдайы
және іскерлік беделі туралы акпараттың толықсыздыгы немесе
дәлсіздігі.
Отандық және шетелдік практикада инвестициялык кауіптерді
сапалық және сандық бағалаудың төмендегі әдістері анагүрлым
кеңінен таралган.
Жұмсалым қаупін сапалы бағалаудың негіз» і әдістерінің
арасында екеуін бәліп көрсетуге болады: шығындардын реттілігін
талдау және ұқсастык әдісі.
Қауіпті сандык бағалау, ягни жеке кауіптер мен тұтастай жоба
каупі мөлшерлерін сандық анықтау сапалықтан күрделірек.
Инвестициялар қаупін
сандық бағалаудың
негізгі әдістері:
ықтималдық багалау, қауіпті бағалаудың желілік үлгісі, саралау
ыктималдылығымен күтілетін пайдалылықтың желілік үлгісі,
сезімталдыкты талдау, статистикалық сынақтар әдісі (Монте-Карло
әдісі), сценарийлер әдісі, тұрақтылықты тексеру (критикалык
нүктелерді есептеу) әдісі, жоба параметрлері мен экономикалық
нормативтерді түзету әдісі.
Қауіптерді талдау және бағалау нәтижелері оларды төмендетуге
бағытталган негізделген іс-шараларды әзірлеуге көмектеседі, атап
айтқанда:
- жоба катысушылары арасында кауіптерді бөлу;
- күтпеген шыгыстардын орнын толтыруга қаражат резервтеу;
қаржыландыру қауіптерінің төмендеуі;
- қауіпті сақтандыру.
Келтірілген шаралардың әрқайсысы қолайсыз оқигалардың
ықтималдылыгын төмендетуге, олардың сәйкес келуін болдырмауға
көзделген және колайсыз факторлар әсерімен қамтамасыз етілген
косымша шығындарды қыскартуга көзделген.
1.1.7 Өнім сапасын бакылауды ұйымдастыру
1.1.7.1 Өнім сапасы және оның негізгі көрсеткіштері
Өнім
сапасы
нарыктык
бәсекелестік
жагдайларындагы
кәсіпорындардың өндірістік-шаруашылық қызметінің маңызды
көрсеткіштерінің бірі болып табылады.
Өнім сапасы астарында оның тағайындалуына сәйкес белгілі
кажеттіліктерді
канағаттандыру
үшін
оның
жарамдылығын
қамтамасыз ететін бұйымнын касиеттерінің жиынтығын түсіндіреді.
59
Өнім касиеті деп бүйымның объективтік ерекшелігін атайды, ол оны
жасау, пайдалану немесе тұтыну кезінде көрінуі мүмкін.
Сапа көрсеткіші - бұл өнім қасиеттерінің оны жасау, пайдалану
немесе тұтынудын белгілі жагдайларына тэн қарастырылатын сандық
сипаттамасы. Бұйымның сипаттап отырган касиеттерінің саны мен
маңыздылыгы бойынша сапа жеке-дара, кешендік, анықтаушы жэне
интегралдык болып бөлінетіндігін көрсетті.
Сапаның жеке-дара көрсеткіштері өнімнің бір қасиетін
сипаттайды, мысалы, жылдамдық, дәлдік т.б. сапаның кешендік
көрсеткіштері бірнеше бірлескен қасиеттер жнынтыгын сипаттайды,
мысалы, сенімділік.
/
Сапаның анықтаушы көрсеткіші багалау көрсеткіші бслып
табылады, ол бойынша тұтастай бұйым сапасынын деңгейі туралы
корытынды жасалады, мысалы, козғалтқыш ресурсы. Сапаның
интегралдык көрсеткіші тиісті экономикалық көрсеткіштер арқылы
өрнектеледі.
Ол өнімді пайдалану немесе тұтынудан болган қосынды пайдалы
әсердің оны жасау мен пайдалану немесе тұтынуга қосынды
шыгындарга катынасын білдіреді. Өнім сапасының көрсеткіштері өте
әртүрлі, бірақ келесі топтарга біріктірілуі мүмкін:
- Тагайындау көрсеткіштері - өнімділік, жылдамдық, қуаггылық,
оңтайлылык, сезімталдық, зиянды қосындылардың құрамы және т.б.
- Сенімділік көрсеткіштері - тоқтаусыз жұмыс істейтіндік
(белгілі уақыт ішінде тоқтаусыз жұмыс істеу ықтималдылыгы),
төзімділік (ресурс, қызмет мерзімі), жөндеуге жарамдылық (агымдагы
жөндеудің орташа үзақтыгы, техникалык кызмет көрсетудің еңбек
сыйымдылыгы) және т.б.
- Эргономикалық көрсеткіштер адамның —өнімді тұтынушының
гигиеналық, антропометриялық, физиологиялык психологиялық
касиеттерін ескереді.
- Эстетикалық көрсеткіштер —стильдік сәйкестік, сэнге сәйкестік,
функционалдық-конструктивтік бейімділік, оңтайлы түрлі-түсті
колорит, әрлеу мұкияттылығы т.б.
- Технологиялылық көрсеткіштері - бұйым дайындау еңбек
сыйымдылыгы, бұйымды функциялауга дайындаудың салыстырмалы
енбек сыйымдылыгы, жөндеулердің үлестік құны және т.б.
Тасымалдауга колайлылық көрсеткіштері — бүйымның
тасымалдауга жарамдылыгы, орташа үзақтық және өнімнің
тасымалдауга дайындыгынын енбекті қажетсінуі және т.б.
Стандарттау
және
унификациялау
көрсеткіштері
—
колданушылық,
кайталаушылық,
стандарттау
және
т.б.
60
коэффи циенттері
- Патенттік-кұқыктык көрсеткіштері патенттік қоргалуын,
патентгік тазалыкты, өндірілетін өнімнің аумақтық таралуын ескереді.
- Экологиялық көрсеткіштер бұйымдагы зиянды қосындылардың
кұрамын, ендіріс үрдісінде, өнімді сақтау, тасымалдау, пайдалану
кезінде қоршаған ортаның зиянды (катты, газ тәріздес, радиациялық)
калдыктармен ластану ыктималдылыгын анықтайды.
- Қауіпсіздік көрсеткіштері - қауіпсіз жұмыс көрсеткіштері,
коргау құрылгыларының жұмыс істеу уақыты, ток жүргізуші
бөліктерді окшаулаудың электр төзімділігі және т.б.
Өнім сапасы көрсеткіштерін аныктау әдістерін т^мендегілерге
бөл еді:
- Өлшеу әдісі өлшеудің осы техникалық құралдарына негізделген.
- Тіркеу эдісі белгілі оқиғалар, заттар немесе шыгындард санын
қадағалауға және есептеуге негізделген.
Есептеу
әдісі
өнім
сапасы
көрсеткіштерінің оның
параметрлеріне
теориялық
және
эмпирикалық
тәуелділігін
пайдалануға негізделген.
- Органолептикалық әдіс сезім мүшелерінің қабылдауына
негізделген.
- Социологиялык әдіс өнімнің іс жүзінде және мүмкінді
тұтынушыларының пікірлерін жинау мен талдауга негізделген.
- Сараптық әдіс сарапшылармен қабылданатын шешімдерге
негізделген.
Өнім сапасын жалпы багалау үшін оның жеке қасиеттерін
бірыңгай көрсеткіште білдіру қажет, ол өнім сапасын багалау
мақсатына байланысты анықтаушы немесе интегралды болуы мүмкін.
Өнім сапасының анықтаушы көрсеткішін Іок сараптық түрде
анықтапатын жеке көрсеткіштер салмагының кэрсеткіштерін
пайдалана отыра есептейді
^
ч
І » ' = а і х 1 і + а 2 х 1 2 + - + а „ х 1п .
мұндагы аі, а2
ап - сапаның жеке көрсеткіштерінің салмақ
коэффициенттері;
II, 1 2 , 1п - сапаның жеке көрсеткіштері.
Интегралдық көрсеткіш Іик бұйымды пайдаланудан болган
пайдалы әсердің оны жасау мен пайдалануга қосынды шыгындар
катынасымен сипатталады
61
1
1 - З
і
(К. + А- )
мұндагы Эп - қосынды пайдалы эсер, тенге;
К1 - бұйымды эзірлеуге, дайындау мен монтаждауга
шыгындар, теңге;
К2 - бұйымды пайдалануга шыгындар, тенге.
Бұйым
сапасын
салыстырмалы
та ідауда
жеке
емес
көрсеткіштерді жиі пайдаланады, олардың сапасының деңгейін
багалайды.
, ч.гг
Сапа денгейі - бұл багалайтын өнім сапасының көрсеткіштері
мәндерін тиісті көрсеткіштердің базалық мәндерімен салыстыруга
негізделген сапаның салыстырмалы сипаттамасы. Сапа деңгейі Ук
сапа динамикасын сипаттайды және бірыңгай, кешенді немесе
интегралды
көрсеткіштер
бойынша дифференциялдық түрде
есептеледі
_К
116 I
I
.
мұндагы /о, 16 - багалайтын және базалық бұйым (эталон)
сапасының көрсеткіші.
Әртекті өнім сапасы ІІк сапа индекстері көмегімен багаланады,
олар не сапаның анықтаушы көрсеткіші, не өнімді аттестаттау
нәтижелері бойынша есептеледі
V К
Е
мұндагы вер. - багалайтын өнімнің орташа балы, ол балдық
бағалау нәтижелері бойынша есептеледі;
вср. —өнім сапасының базага кабылданған орташа балы.
62
1.1.7.2 Өнім сапасын басқару
Өнім сапасын баскару — бұл өнім сапасының қажетті деңгейін
ань;ктау, қамтамасыз ету және колдау мақсатында өнімді жасау,
пайдалану және тұтыну кезінде жүзеге асырылатын әрекеттер.
Сапаны басқару бұйым сапасын гылыми болжауга, жобапау
үрдістерді басқаруга және бүйымды өндіру мен тұтынуга негізделеді.
Ол бұйымдарды жобалау, өндіру және қолданудың барлык
сатыларында аткаратын жұмыс сапасы мен өнімнің сапалы
көрсеткіштерін
сенімді,
дәл
және
бірлескен
бақылауды
үйымдастырудан бөлінбейді.
Өнім сапасын оны дайындаудын барлық сатыларында басқару
стандарттар жүйесін қолдануга және қатаң сақтауга негізделеді.
Кез келген мемлекетте стандарттау жүйесі мемлекеттік, салапык
стандарттар және кәсіпорын стандарттары кешенін қамтиды.
Мемлекеттік стандарттар (МЕМСТ) экономиканың барлық салалары
үшін міндетті және
белгілі мерзімге (5 жылдан артық емес)
белгіленеді.
Мемлекеттік стандарттар өнім сапасы деңгейін бере отыра,
өндірісті гылым мен техниканың жаңашыл жетістіктерін енгізуге
багыттайды. Салалық стандарттар (ОСТ) тиісті министрлікпен
бекітіледі жэне экономиканың осы саласының кәсіпорындарында
қолдану үшін міндетті болып табылады.
Салалық стандарттау объектісі мыналар болып табылады:
технологиялык жарақ, тұрпатты технологиялык үрдістер, салапық
қолдану нормалары, бөлшектер, жинау бірліктері, мемлекеттік
стандарттармен қамтылган материалдар.
Кәсіпорын стандарттары бұйымдарды зерттеу, жобалау, өндіру
жэне пайдалану сатыларында оның қызметінің барлык жақтарын
қамтиды. Оларда бұйымдардың белгілі ерекшеліктеріне және нақты
өндірістің ұйымдастырушылық-техникалық шарттарына тән ГОСТ
пен ОСТ талаптары көрінеді.
Бұл стандарттар стандарттапмаган бөлшектерге жэне жинау
бірліктеріне, технологиялык үрдістерге, басқару түрлері, мен әдістерге
таратылады. Өнім сапасын басқару аясында тұрақты қолданыстагы
факторлардың бірі оны аттестаттау болып табылады.
Халықаралық, мемлекеттік, салапық және ішкіфирмапық
аттестаттау деп бөледі. Өнім сапасын мемлекеттік аттестаттау - бұл
өнімді сапаның белгілі санаттарына жатқызуды қарастыратын
үйымдастырушылық-техникалык және экономикалық іс-шарапар
жүйесі.
Аттестаттау максаты - кәсіпорынды қазіргі гылыми-техникапық
63
деңгейге сәйкес келетін өнім шығаруга ынталандыру. Өнімді
аттестаттау кезінде оның сапалық параметрлері, сонымен қатар оны
дайындауды камтамасыз ететін өндірістік жагдайлар тұрактылыгын
талдайды.
: г і
^
Салалық және ішкіфирмалық аттестаттау сапаның салалык
немесе фирмалык аттестатын берумен жеке ерекше жауапты
бұйымдар бойынша жүзеге асырылады, егер өнім дайындау шарттары
сапаның қол жеткізген деңгейінің тұрактылыгын камтамасыз етсе.
1.! .7.3 Өндірісті техникалық бақылау
Техникалык бакылау - бұл өнім немесе өнім сапасы тәуелді
үрдістің белгіленген техникалык талаптарға ^әйкестігін тексеру. Ол
кәсіпорынга түсетін шикізат материалдары, жартылай фабрикаттар,
жинақтаушы приборлар мен бұйымдардың сапасын бақылаудан
дайын өнім шығаруга дейінгі барлык сатыларда орындалатын бақылау
операцияларын білдіреді.
Техникалық бақылау өндірістік үрдістің бөлінбейтін бөлшегі
болып табылады жэне бакылау объектісіне тәуелділікте кәсіпорынның
әртүрлі қызметтерімен орындалады.
Дайын өнім мен жартылай фабрикаттардың сапасы техникалык
бакылау бөлімімен (ТББ) бакыланады. Кәсіпорында техникалык
бакылаудың негізгі міндеті шыгаратын өнімнің сапасын реттейтін
стандарттар талаптарының, техникалык шарттар мен басқа
нормативтік құжаттардың бүзылуына әкелетін ақаулар мен
ауытқуларды болдырмау мақсатында өнім сапасы мен технологиялык
үрдіс жагдайы туралы толык және сенімді акпаратты уакытында алу
болып табылады.
Техникалық
бақылау
объектілері
түсетін
материалдар,
дайындаудың эртүрлі сатыларындагы жартылай фабрикаттар, дайын
өнім, өндіріс құралдары (жабдық, инструмент, приборлар, айлабүйымдар жэне т.б.), технологиялык үрдістер мен режимдер,
өндірістің жалпы мәдениеті болып табылады.
Техникалык бақылау функциялары оның міндеттерімен және
бакылау объектісінің қасиеттерімен анықталады. Бұл, ең алдымен,
шыгаратын бұйымдардың сапасы мен жинақтылыгын бақылау, өнімді,
кемшіліктер, акаулар, жарнаманы т.б. қайару себептерін есепке алу
мен талдау.
■
; г г г. £
Бакылаудың анагұрлым маңызды функциясы өндірістегі ақаулар
мен кемістіктердің ескерту болып табылады. Бакылау функцияларын
орындаушылар кэсіпорыннын көптеген кызметтерінін, оның цехтары
мен бөлімдерінің өкілдері болып табылады: бас технолог, бас
энергетик, бас механик, бас металлург, сонымен катар ТББ жэне
64
әндірістік персонал: шебер, жөндеуші, оператор.
1.1.7.4 Техникалык бакылау түрлері мен әдістері
Өндірістік үрдіс кезеңдері бойынша бақылаудың келесі түрлеріи
ажыратады: кіріс, операциялық, қабылдау.
Кіріс
бакылауы
түсетін
материалдар
мен
жартылай
фабрикаттардың сапасыздығымен камтамасыз етілетін кемістіктер
мен акауларды ескерту мақсатында өндірісті бастар алдында жүзеге
асырылады.
Операциялық бақылау операцияларды орындау сапасын тексеру,
акауды уакытында аныктау мен алу, кемістіктерді жою мақсатында
бұйымдарды өңдеу үрдісінде жүргізіледі.
Қабылдау
бақылау
сапасының
нормативтік-техникалық
құжаттамада белгіленген талаптарға сәйкестігін анықтау максатында
бұйымдарды, бөлшектерді, жинау бірліктерін дайындау үрдісінің
аяқталуы бойынша орындалады. Қамту толыктыгы бойынша жаппай
және іріктеме бақылау деп бөледі.
Жаппай бақылау дайындалған өнім партиясындағы эр жеке
бұйымды тексеруді білдіреді. Іріктеме бақылау тек дайындалган
бұйымдардың бөлігіне колданылады.
Оны бірдей, күрделі емес бұйымдардың үлкен мөлшеріне және
тұракты технологиялык үрдісте колданылады. Уакыт ішінде бақылау
объектісімен байланыс деңгейі бойынша жедел, үздіксіз және
мерзімдік бакылау деп ажыратады.
Жедел бақылау техникалык талаптардың бұзылуын және өнім
кемістіктерін объективтік жэне уакытында анықтау, сонымен қатар
осындай бұзылуларды ескерту мақсатында өнімді кездейсоқ (алдын
ала аныкталмаған) уақыт мезетінде дайындау, жөндеу, сақтау
орнында тікелей орындалады.
Үздіксіз
бақылауды
белгілі
сандық
және
сапалык
сипаттамаларды үнемі камтамасыз етудің түрақсыздыгы мен
қажеттілігі жагдайларында технологиялык үрдістерді тексеру үшін
колданылады.
Мерзімдік бақылауды орныққан өндіріс )^сәне тұрақты
технологиялык үрдістерде бұйымдар сапасы мен технологиялык
үрдістерді тексеру үшін колданылады. Ол жаппай немесе іріктеме
болуы мүмкін.
Бақылаудың колданатын кұралдары бойынша өлшеу, тіркеу,
органолептикалық, көбен бақылау деп бөледі; бақылау үлгісі
бойынша бакылау; техникалык байкау, инспекциялық бақылау.
Өлшеу бакылауды бұйымның бакыланатын параметр мәндерін
бакылау үшін қолданады: дэл мәні бойынша (шаблондарды,
65
калибрлерді қолданады) жэне параметр мәндерінің мүмкінді
диапазоны бойынша (өлшеу құралдары мен шкалапы, стрелкалы
приборлар т.б. колданылады). Тіркеу бакылауы есептеу нәтижелері
(белгілі сапалы белгілер, оқигалар т.б. тіркеу) негізінде бақылау
объектісін бағалау үшін жүзеге асырылады. Органолептикалық
бакылау сапа көрсеткіштерінің сандық мәндерін анықтаусыз тек сезім
мүшелері
арқылы
жүзеге
асырылады.
Көзбен
бақылау
органолептикалықтың нұскасы болып табылады, оған тек көз мүшесі
іске косылган. Бақылау үлгісі бойынша бақылау бақылайтын
бұйымның белгілерін бакылау үлгісінің (эталонный) белгілерімен
салыстыру аркылы жүзеге асырылады. ДЭлшеу бақылауының
мүмкінсіздігі
немесе
экономикалык
максатсыздығы
кезінде
колданылады.
;
} _
т _
Техникалык байкау негізінен сезім мүшелері көмегімен және
қажет болған жағдайда бақылаудың кейбір қарапайым қүралдарын
колданумен жүзеге асырылады.
Инспекциялық бақылау ТББ-мен кабылданган өнімді кайта
тексеруді немесе бакылауды орындау ержелерінің сақталуын
тексеруді білдіреді.
Техникалык бақылау әдістері төмендегідей түрлерге бөлінеді:
көзбен байқау, өлшемдерді өлшеу, механикалық сынау, химиялық
талдау, оптикалық немесе электронномикроскопиялық талдау,
рентгенофафиялык
және
термографиялық
талдаулар,
спектрографиялык және ультрадыбыстық талдау түрлері және т.б.
Соңгы жылдары қазіргі техникалык құралдарды пайдаланумен
бақылаудың жогары дәлдікті жэне жогары тиімді күйреткіш емес
әдістері анагүрлым дамуга ие болды.
1.1.8
Қоршаған ортаны коргау мен табиги ресурстарды тиімді
пайдалануды ұйымдастыру
Қазақстан Республикасы табиги ресурстары корлары бойынша
әлемнің бай елдерінің бірі болып табылады. Біздің елдің көптеген
табиги байлыгы барланган жэне ұлттык экономиканы дамыту үшін
ойдагыдай колданылады.
Қазақстан ресурстарын багалау жэне оларды тиімді пайдалану
бойынша негізгі ұсынымдар ҚР Президентінің «Стратегия - 2030» ел
халкына Жолдауында көрсетілген. Бұл негіз калаушы құжатта кен
өндіруші
өнеркәсіп
салаларын
ныгайтумен
қатар маңызды
стратегиялык багыт ретінде қазіргі техниканы, озық технологияларды
және тиімді менеджментті пайдалану негізінде отандық шикізат
материалдарын анағұрлым терең өңдеуді қамтамасыз ететін
кэсіпорындарды жедел дамьтту аныкталган.
66
Әсіресе, бүпнгі танда өндірістік калдықтарды қысқартуга
оагытталган шикізатты анагұрлым терен жэне кешенді қайта өңдеу
мэселесі көкейкесті проблемага айналды. Сонымен қатар қазіргі
уакытта көмір кенінің аршу түрлері, энергетикалық көмірлерді
жагудан болған күл-шлакты коспалар, қара және түсті металлургия
т.б. қалдықтары сияқты өнеркәсіптің ірі көлемде жиналган көп
тонналы калдыктарын экономикалык тұргысынан тиімді пайдага
асыру мүмкіндігін табу маңызды.
Қазакстан Республикасы Президентінің «2030 жылға дейін
Қазақстаннын даму стратегиясын іске асыру бойынша шаралар
туралы» Жарлыгымен отандық минералды-шикізат базасының озык
дамуы қарастырылады. Бұл облыста негізгі артықшылықтар арасында
беліп көрсетеді:
- Қолданыстагы кен орындарына жаңа қуат енгізу.
Геологиялык
барлау,
геофизикалық
және
бұргылау
жұмыстарының озық техникасы және технологиясын енгізу.
- Сандык геоақпараттык жүйелері негізінде кадастрлар жүйесін
жасау.
- Стандарттар мен нормативтік құжаттарды әзірлеу.
- Бәсекелесу қабілетін арттыру және озық ресурстық және
энергия сақтау технологияларын енгізу, гылыми-зерттеу қызметін
кенейту және арнайы акпараттық жүйелерін жасау.
- Қолда бар шикізатты тиімді пайдалану, қалдықтар мен
техногендік кен орындарын қайта өңдеуге тарту.
- Артықшылық салаларды дамытуға қажетті тура шетел
инвестицияларын тарту.
- Халықаралық стандарттарга сәйкес басқарушы, инженертехникалық жэне гылыми кадрларды даярлау.
Тұракты нормативтік базаны. қамтамасыз • ету, тиісті
инвестициялык жобаларды келісу және іске асыру үрдістерін
жеңілдету.
Қазақстан Республикасының Конституциясында жер және оның
қойнаулары, су, өсімдік және жануарлар әлемі, басқа табиги
ресурстары мемлекеттік меншікте деп айтылган. Жер’ сонымен қатар
заңмен белгіленген негіздемелерде, жагдайларда және шектерде
болуы мүмкін. Кімнің қолында болса да, жер мен табиги ресурстарды
тиімді пайдалану камтамасыз ету қажет. Бүгінгі таңда өндірістін кез
келген саласының шикізат және жанармай-энергетикалық негізін
оңтайландыру проблемалары экологиялык проблемалармен тыгыз
байланысты екендігі анық.
Қазакстан Республикасының Конституциясында мемлекет адам
67
өмірі мен денсаулығы үшін колайлы коршаган ортаны коргауды
мақсат қоятындыгы, ал Қазакстан Республикасының азаматтары
табиғатты корғап, табиғи байлыктарга сақтықпен карауга міндетті
екендігін атап көрсетілген.
Экология және табигатты тиімді пайдалану мәселелерінің ерекше
маңыздылыгы да Қазақстан Республикасы Президентінің «2030 жылга
дейін Қазақстанның даму стратегиясын іске асыру бойынша шаралар
туралы» Жарлыгында атап көрсетілген. Бұл облыста негізгі
артықшылықтар арасында бөліп көрсетіледі:
а) Табигатты пайдалану жэне коршаган ортаны коргауды
басқарудың тиімді жүйесін жасау:
|
1) коршаган орта мен табигатт л пайдалану жагдайын
мемлекеттік басқару мен бақылау жүйесінің ұйымдастырушылык
кұрылымын оңтайландыру;
2) табиги-ресурстык жэне баска заңнамада экологиялық
аспектіні күшейту.
ә) Табиги ресурстарды баланстандырылган пайдалану үшін
негіздер жасау:
1) республика аумагын экологиялық аудандастыру;
2) табиги ресурстардың мемлекеттік кадастарлар банкін жасау;
3) шаруашылық кызметтің коршаган ортага теріс әсерін оны
жан-жақты багалау мен экологиялық аудит негізінде төмендету;
4) ресурс сақтау технологияларын енгізу; д) ерекше қоргалатын
аумактар желісін дамыту;
5) экологиялык туризмды дамыту;
6) табиги ресурстарды зерделеу жэне ұдайы өндіру;
7) өндірістік жэне түрмыстық қалдықтарды кайта өңдеу.
б) Экологиялык агарту:
1) КР-да экологиялық білім мен тәрбие негіздерін жасау;
2) коршаган ортаны коргау жэне табиги ресурстарды тиімді
пайдалану мәселелері бойынша насихаттау жэне агарту.
Табигатты коргау жэне табиги ресурстарды тиімді пайдалануды
ұйымдастыру аясында тиімді мемлекеттік стратегиямен катар
кәсіпорынның тиісті міндеттерін де дұрыс анықтау маңызды.
Қазакстан Республикасының «Қоршаган ортаны коргау туралы» Заңы
жеке шаруашылық субъектілердің табиги ресурстарды тиімді
пайдалануга экономикалык жауапкершілігі мен кұқықтарын реттейді.
Біздің республика аумагында казір колданыстагы және жаңадан
кұрылган
барлык
өнеркэсіптік
кэсіпорындар
экологиялык
кауіпсіздіктің казіргі талаптарына сәйкес келуі тиіс.
Қазақстан
Республикасында
шаруашылық
субъектілер
68
кызметінің бұл аспектісі ҚР «Қазакстан Республикасындагы
экологиялык сараптама туралы» Заңымен реттеледі. Кез келген қазіргі
гәсіпорынның шикізат және жанармай-энергетикалық базасын тиімді
ұйымдастыру, ең алдымен, дұрыс таңдау мен тиісті ресурстар
көздеріне беркітуді, коммуникацияның қажетті желісін жасауды,
тартылган ресурстарды тиімді пайдапану және олардың сандық және
сапалық көрсеткіштерін жүйелі бақылауды топшылайды.
Табигатты коргауды ұйымдастыру жэне табиги ресурстарды
тиімді пайдаланудың негізгі проблемаларын анагұрлым материалды
кажетсінетін салалардың кәсіпорындарында, мысалы, құрылыс
индустриясында қарастырған жөн. құрылыс өчдірісі едәуір
материалды қажетсінуімен ерекшеленетіні белгілі. Материалдарга
шыгындар мұнда, әдетте, кұрылыс-монтаждау жұмыстарының (ҚМЖ)
жалпы кұнының жартысынан көбісін және тұтастай ұлттық
экономикага капитал жүмсалымының шамамен үштен бірін қүрайды.
Құрылыс материалдарын өндіру, өз кезегінде, шикізаттын ірі
көлемін алу және қайта өңдеумен байланысты.
Сондыктан шикізат базасын оңтайландыру және құрылыс
материалдары мен бұйымдар массасын төмендету кұрылыстың
еңбекті қажетсінуі мен құнын азайтуга, конструкцияны ірілетуге,
көлік шыгындарын қымкартуга көмектеседі. Құрылыс индустриясы
кәсіпорындарының шикізат базасы ретінде құрылыс материалдарын,
бөлшектер мен қүрылымдарды өнеркәсіптік өндіруге арналган
бастапқы шикізат болып табылатын табиги пайдалы қазбалылардың
кен орнын, сонымен катар техногенді шикізат деп аталатын, сапасы
бойынша сәйкескелетін өнеркәсіптің көптоннапы қалдықтарын (аршу
түрлері, күл-шлакты коспалар және т.б.) санау қабылданган.
Ғ ылыми-техникалық прогрестің дамуы және шиеленіскен
экологиялык жагдай табиги ресурстарды тиімді пайдалану мәселесін
одан бетер анагүрлым көкейкесті етеді. Дәстүрлі шикізат
материалдары қорларын қысқарту әртүрлі өнеркәсіптік қалдықтарды
тиімді пайдалану мүмкіндігін зерделеу кажеттілігін қамтамасыз етеді.
Оларды құрылыс материалдары кезінде негізгі шикізат немесе түзету
коспалары ретінде қолдану кұрылыс индустриясынык шикізат
базасын елеулі кенейтуге, тенологиялық жанармай шыгынын
қыскартуга, өндірістің экономикапык тиімділігін арттыруга және
экологиялык проблемаларды шешуге көмектеседі.
Ең көп тонналы өнеркәсіптік калдықтар көмір өнеркәсібі
қалдықтары болып табылады, оларды екі негізгі топқа белуге болады:
көмір кені қалдыктары (аршу және шақта түрлері) және көмір байыту
калдықтары.
69
Көмір калдықтарын пайдалану проблемасы өте көкейкесті болып
табылады, өйткені олардың тек біздін елде және жақын шет
елдердерде жыл сайынғы жалпы шығуы 2 миллиард тоннадан артады.
Бұл мәселені шешудің перспективті жолдарының бірі кұрылыс
материлдары өнеркәсібінің көмір қалдыктарын анағұрлым толык
пайдалану болып табылады, ол үшін бүл шикізат базасы мүлдем
таусылмайтын болып табылады.
Әртүрлі кұрылыс материалдары өндірісінде көмір қылдықтарын
пайдалануға бағытталған зерттеу және жоба жұмыстарына біздің елде
де, оның шепнде де үлкен көңіл оөлінеді.
Зерттеу жұмыстарының қатары көмір калдыктарын күрылыс
керамикасы мен жеңіл бетондардың жасанды *гесікті толтырғыштарын
өндіруге арналған негізгі шикізат ретінде пайдалануға арналған. Бұл
багыттағы белсенді жұмыс біздің көмір өндіруші аймақта жүргізіледі.
Көмір кенінің аршу түрі негізінде керамикалық кірпіш, плитка,
жабынқыштар мен керамзитті қиыршықтас алу мүмкіндігі де осылай
зерделенген, сонымен катар өңдеуші және ұнтақ косылғыштар ретінде
Павлодар облысының көп тонналы қапдықтары қарастырылган.
Сонымен катар зерттелді:
- Бокситтерден жасалған саз балшық өндіру калдығы болып
табылатын бокситті шлам
- Күйежентік тозаңы, кызыл шламды күйежентектеу сатысында
түзілетін саз балшық өндірісінің қалдығын білдіреді.
- Болат балқығыш шлак - металлургия өндірсінін қалдығы.
- Прохлорирді брикеттер - каолиннен жасалган хлористі
алюминийдің химиялық өндірісінің қалдығы.
- Алюминий оксихлориді, хлористі алюминийдің химиялық
өндірісінің қалдығы болып табылады.
- Екібастұз көмірін жагудан болган күл-калдық.
Құрылыс материалдары сапасын жақсартушы қосымшалар
түрінде өнеркәсіп калдыктарын пайдалану мүмкіндігін зерделеуге
көптеген зерттеушілердің еңбектері арналған. Қалыптасу, касиеттерін
жэне пайдалану бағыттарын ескере отыра, техногенді жэне пирогенді
калдыктардың жіктелуі берілген.
Техногенді шикізаттың құрылымдық тұрақсыздығының алган
материалдар қасиеттеріне әсері керсетілген. П.И. Боженовпен
әзірленген өнеркәсіптің жанама өнімдерінің жіктелуі айтарлықтай
деңгейде олардың калыптасу жагдайларымен аныкталады. П.И.
Боженов және басқа да көптеген авторлар пікірі бойынша
калдыктарды пайдапанудың ерекше күрделілігі өнеркәсіптің көптеген
жанама өнімдері кұрылыс материалдарын пайдаланумен алынатын
70
касиеттерде айтарлыктай деңгейде көрінетін елеулі техногенді
біртектілік еместікке ие екендігінде тұжырымдалады.
Сондыктан өндіріске техногенді өнімдерді кенінен енгізу
әлуегпк шикізат ретінде қалыптасы жағдайын гана емес, уақыт ішінде
олардың касиеттерінің өзгеру сипатын да ескеретін қалдықтарды
анагұрлым жан-жакгы жіктелісін, сонымен қатар техногенді
өнімдердің топтарының әркайсысына үшін өнім өндірудің ұсынылган
технологияларын эзірлеуді талап етеді.
Қазіргі уақытта өнеркәсіптік өндірісті ұздіксіз дамыту
жагдайларында перспективалар барлық өндірілетін шикізатты
пайдалана алатын технологиялык жүйелерге гана ие болуы мүмкін
Солай бола түра іс жүзінде тек кұрылыс саласы кен шикізатын ірІ
тұтынушы болгандыктан ғана пайда болган капдықтардың басым
бөлігін кайта өңдеуге кабілетті. Сондықтан технологияларды
жетілдіру, кұрылыс материалдары өндірісінде ресурс сақтау
техногенді өнімдерді пайдаланудын кең гылыми негіздемесінсіз
мумкін емес.
Экологиялық проблемалардың өршуі және бәсекелестік күрес
жагдайларында құрылыс ұйымдары табигатты қоргау жэне табиги
ресурстарды тиімді пайдалану бойынша іс-шараларды жоспарлау
кажеттілігімен жиі-жиі ұшырасады. Мұндай жоспар қоршаган ортага
құрылыс өндірісінің теріс әсерін жою бойынша нақта іс-шаралардан
тұрады. Сонымен қатар құрылыс-монтаждау жұмыстары өндірісі
кезінде (негізінен дайындау кеңінің жұмыстарын орындау жэне қара
жерді әзірлеу кезінде) алынатын ілеспе табиги ресурстарды тиімді
пайдалану мүмкіндігін анықтау керек. Жалпы құрылыс ұйымдары
үшін коршаган ортаны қоргау жэне табиги ресурстарды тиімді
пайдалану бойынша төмендегі іс-шаралар ұсынылады:
Құрылыска бөлінген учаскілерде өсімдіктерді сақтау және
жойылатын өсімдіктерді (агаштар, бұталар) пайдага жарату.
I Топырактың құнарлы қабатын сақтау және оны жұмыс
аяқталган соң жерді баптауга пайдалану.
Құрыс аяқталган соң аумақты уақытында жинау және
көріктендіру.
- Анағұрлым шуыл шығаратын жұмыстарды күндізге ауысымга
ауыстыру.
- Төгілетін және аз төзімді материалдарды (цемент, қоспа, бетон,
керамзит, шыны т.б.) жұмыс орнына контейнерлік жеткізу, сақтау
жэне беру.
Жер жұмыстары кезінде алынатын ілеспе кен емес қазбаларды
(тас, гравия, саз, құм, торф жэне т.б.) тиімді пайдалану.
71
Аталган іс-шаралардың тиімділігі өндірістің өмір сүру ортасына
теріс эсер етуін азайту аркылы экологиялык эсер алуда алгашқы
жакындасуда тұжырымдалады. Қорытынды эсер кешенді элеуметтікэкономикалык сипатка ие және когамдык өндіріс тиімділігіи
арттыруда көрінеді. Табигатты коргау бойынша іс-шаралар белгілі
материалдық шыгындарды талап ететіндігі жалпыға белгілі. Олардын
іске асырудың экономикалык тиімділігі экономикалык нэтижелерді
өлшеу жэне олармен
қатар жүретін
шыгындардың тиісті
жоспарларында аныкталуы мүмкін.
1.2 Өндірістік инф ракүрмлммдм үйы цдастыру негіздері
1.2.1
Өндірістік инфракұрылым бөлімшелерінін кұрамы мен
міндеттері
Өндірістік инфракұрылым астарында ось? өндірістік буынга
кіретін бөлімшелер құрамы, сонымен катар олардың өзара байланысы
сипаты түсіндіріледі.
Бірлестікке тән өндірістік инфракүрылым оның кұрамына кіретін
кэсіпорындар мен ұйымдарды білдіреді, ал кэсіпорынға тэн — онын
цехтары мен кызметтерінін кұрамы, цехка тән - онык бөлімшелері
мен учаскілері құрамы.
Көптеген қазіргі кәсіпорындар әртүрлі мамандандырылган цехтар
мен қызметтердің үлкен көлемінен түратын, өте дамыган өндірістік
инфрақұрылымды сипаттайды. Олардың өндірістік кұрылымы
кәсіпорын құжатында тіркеледі жэне оның бас жоспарында
көрсетіледі.
“
г
Т ол ьщ технологиялык циклі бар қазіргі ірі өнеркәсіптік
кәсіпорындардың
көбісінің
өндірістік
инфрақүрылымының
бөлінбейтін бөлігі өндірістің техникалык кызмет көрсету бөлімшесі
болып табылады. Олардың негізгі міндеттері: барлық өндірістік
бөлімшелерді
тиісті
кұралмен,
технологиялык
жэне
ұйымдастырушылық жаракпен кешенді қамтамасыз ет>ғ;
- кәсіпорын бөлімшелеріне жоспарлық-ескерту жұмыс жүйелерін
функциялау камтамасыз ет}'мен жәндеу кызметерін көрсету;
- ішкіцехтық, цехаралық жэне сырткы көлік агьгадарын
камтитын, тиімді жэне токтаусыз жұмыс істейтін көлік жү^есін
онтайландыру;
- тиімді койма шаруашылыгын ұйымдастыру;
* үнемдеу мен тиімді пайдалану бойынша іс-шараларды ескере
отыра, кәсіпорын бөлімшелерін барлык кажетті жанармай түрлерімен
және
энергетикальіқ
ресурстармен
тұрақты
жэне
үздіксіз
камсыздандыру.
Негізгі өндірістің техникалык кызмет көрсету бойынша
жұмыстары кәсіпорының арнайы бөлімшелерімен атқараылады;
инструменталдық, жөндеу, көлік-қойма, энергетикалық және т.б.
1.2.2
Кәсіпорынның
инструменталдық
шаруашылыгын
ұйымдастыру
Кәсіпорынның инструменталдык шаруашылыгы кәсіпорынды
кұралдар мен технологиялык жарактың барлық түрлерімен қазіргі
кешенді камтамасыз ету функцияларын орындаушы жалпы өндірістік
және цехтык бөлімшелердің жиынтыгын білдіреді. Кәсіпорында
инструменталдык шаруашылыкты ұйымдастыру мақс^ты басқаруды
ортапықтандыру және өндірісті құралмен жэне технологиялык
жарақпен камтамасыз ету, оларды сақтау, пайдалану және жондеу
бойынша жұмыстарды өткізу болып табылады. Кэсіпорыннын
инструменталдык шаруашылықтың негізгі міндеттері:
- Кәсіпорынның жаракка кажеттілігін анықтау.
- Сатып алуды (дайындауды) жоспарлау және ондірісті жаракпен
камтамасыз ету.
- Жұмыс орындарын жарақпен камтамасыз ету.
- Жарақты тиімді пайдалануды ұйымдастыру және оны
пайдалануды техникалык қадагалау.
- Құралдар және жарақтарды есепке алу мен сақтауды
ұйымдастыру.
Бұл міндеттерді кәсіпорындарда орындау үшін белгілі қызметтер
мен
өндірістік
бөлімшелер
кұрылады.
Инструменталдык
шаруашылыкты жалпы зауыттық жэне цехтык бөлімшелерге айыру
қажет.
Инструменталдык
шаруашылықтың
жалпы
зауыттык
бөлімшелеріне
инструменталдык
цехтар,
инструменталдык
шаруашылыктың орталык коймасы, сонымен катар зауытты
басқарудың инструменталдык болім жатады. Олар кәсіпорында
технологиялык жарақты өндіруді, оны бегде тараптан сатып алуды,
орталықтандырылған сактау мен түтынушы цехтарга жарақтар беруді,
тозган жарақты қалпына келтіруді жүзеге асырады.
•
Инструменталдык шаруашылық бөлімшелеріне
инструмен
тапдык-тарату коймалары (ИТК), жаракты қайрау мен агымдагы
жөндеу бойынша шеберханалар жатады. ИТҚ цехтың жұмыс
орындарын кажетгі жаракпен камтамасыз етеді (ол үшін лимитгік
карталар бойынша орталык коймадан технологиялык жаракты алады),
жарақты сақтау мен есепке алуды, орталық қоймаға тозган жарақты
жинау мен беруді, жарақты жөндеуге немесе кайрауга жинау мен
беруді, жұмыс орындарына жарактарды беруді және оны кайтаруды
0
73
камтамасыз етуді ұйымдастырады. Жарақтың үлкен номенклатурасы
• •
оар ірі кәсіпорындарында оны жіктеу мен индекстеу жүзеге асырылуы
тиіс. Мұнда инструменталдык шаруашылыкты автоматты баскарудын
шагын жүйесі
жиі колданылады.
Ш
1.2.2.1
Өндірісті жаракпен камтамасыз етуді жоспарлау
Кәсіпорындарды технологиялык жарақтың барлык түрлерімен
казіргі және кешенді камтамасыз ету үшін әр кезеңде оган
кажеттілікті жоспарлау жэне осы кажеттілікті жабу көздерін
қарастыру кажет. | .
>■- . Г7,.,} ■****-&
Демек,
әр
жеткізушіден,
соның
ішінде
меншікті
инструменталдык цехтардан жарақтың ту с у көлемі мен тәртібін
жоспарлау керек. Ол үшін талап етілген жарақ түрлерінің (типтік
өлшемдері бойынша) номенклатурасын аныктау, әр түрі бойынша
жарақ шыгынын аныктау, корлар мен айналым корын нормалау
қажет.
,
Осы
есептердің
нәтижелері
бойынша
кэсіпорыннын
инструменталдык цехтарда жарақ өндіру жоспарын және бөгде
жеткізушілерден жарактың стандарттык түрлерінің түсу жоспарын
кұрады.
"/
.Ш , 4* - • •
1
Сериялық
және
жаппай
өндірісте
жарақтың
әмбебап
(стандарттық; түрлерінің номенклатурасы қолданушылық карталар
бойынша, жеке дара және ұсақ сериялы өндірісте жұмыс орнын типтік
жабдыктау карталары бойынша аныкталады. Жарақтың арнайы
түрлерінің номенклатурасытехнологиялык үрдістердің карталары
бойынша аныкталады. Жоспарлаган кезеңде Рп жарақтың әр түрі
бойынша (данада) кәсіпорын қажеттілігі онын осы кезеңдегі Рр
шыгысы бойынша жэне айналым қорының нормативтік шамасы Рн
мен оның іс жүзіндегі шамасы Рф арасындагы айырымымен
анықталады
Құрал шыгысы статистикалык әдіспен, жұмыс орындарынын
жарақ нормалары жэне шыгыс нормалары бойынша аныкталады.
Есептеудің статистикалык әдісі есеп беру жылы ішіндегі жалпы
өнімнің р і 1000 теңгесіне (немесе 1000 станок-сагат) келетін осы
түрдегі жарақтың іс жүзіндегі шыгысы туралы деректерге негізделеді.
Жоспарлау кезеңіндегі жалпы өнімнің көлемін
і (теңге) біле отыра,
жарак шыгысын аныктайды
74
- Р іх
р
^
1ООО
Жарак нормалары бойынша шыгысын есептеу жұмыс орындарын
жарактандыру жағдайлары туралы деректерге негізделеді. Сонымен
катар жарақ нормасы барлық жоспарланған кезең ішінде жұмыс
орнында біруақытта болган жарақ бірліктері санын білдіреді
с
п Ш х Т№
/=1
р ,
т .
мүндағы с - жұмыс орындары саны, оларда осы тұрдің жарагы
колданылады;
поі - /-жұмыс орнында бір уақытта болган жарақ
бірліктері саны;
Тпл - жоспарланган кезеңі ұзактығы;
Ти - жарактың толық тозғанға дейінгі қызмет көрсету
мерзімі.
Жарак шыгысын шыгыс нормалары бойынша есептеу жарақтың
төзімділік және тозу нормаларына негізделеді. Жарақтың шыгыс
нормасы оның жұмыстардың белгілі көлемін орындау кезінде тозган
санын білдіреді. Шыгыс нормалары өндірістік үрдіс түрін ескере
отыра, жарактың әр типтік мөлшері үшін анықталуы тиіс. Осылайша,
жаппай және ірі сериялық өндірісте күрал шыгысының нормасын
1000 операцияларда есептейді
т
т
Ш
иЯ
шшшт~
ІОООх/ Vх /
бОхТ
’
мұндагы гм - осы кұралмен бір операцияны орындауга кажетті
машина уакытының нормасы, мин.;
і - осы типтік мөлшердің бір уақытта жұмыс істейтін
құралдар саны;
75
/ из - құралдын толык тозуга дейін төзімділігі, сагат.
Осы типтік мелшердің кұралының шыгысы
. '.V
т
1'
'
- -
І--Й А
=
У
N
х
Я
,
Р1
+ШОІ т*
рі 9
/=і
мұндағы ш
саны;
- осы кұралмен өңделетін бұйымдардың атаулар
|
I
іі ■ ^
у±
Иті - есептік кезеңдё өңдеуге жг^гатын бұйымдар саны;
Нрі - бұйымга кұралдың шыгыс нормасы;
Жеке-дара және ұсақсериялы өндірісте жарақтын әр турі
бойынша дәл жүктемені аныктау мүмкін емес. Сондықтан бұл
жағдайда кұралдын шыгыс нормасы іріленген түрде аныктайды, сол
станоктың жүмысынын белгілі көлеміне (немесе технологиялык
түргысынан біртекті станоктар тобына), мысалы, 1000 станок-сагат
ң
—
1000к к1их кпР
Р
Тиз
мұндагы км
станок жұмысының жалпы уақытындагы машина
уакытының үлесін сипаттаушы коэффициент;
кпр - күралдың осы типтік өлшемінің станокта
қолданылу коэффициенту
Тиз - құралдың толық тозганга дейінгі төзімділігі, сагат.
Кұралдың
аныкталады
бұл
жагдайдагы
р Р'
шыгысы
«•=1
1000
76
формула
бойынша
мұндагы с —станоктар саны, оларга осы кұрал қолданылалы;
Ғді - станоктың жұмыс істеу уакытының нақты коры.
сагат.
Нрі - 1000 станок-чағатка құралдың шыгыс нормасы.
Кэсіпорын бойынша жарактың айналым коры [об жарақтың
барлық түрлеріне және типтік өлшемдеріне аныкгалады. Цехтыц
айналым корынын құрамына /об.ң кіретіндер: жұмыс орындарында
бірмезгілде болатын жылдык жарак { 'з ; кайрау мен жөндеудегі
(калпына келтірудегі) жарақ/ "з ; сақтандыру (резервтік) кор /с және
втпелі кор /пер
,
Жұмыс орындарындағы жарактар саны
мұндагы / - технологиялык қатынастагы біртекті операциялар
саны;
сі - жұмыс орындары саны;
пк - жұмыс орындардағы жарактар кешені саны.
Қайрау мен жөндеудегі жарактар саны
Т
мұндағы Тз - қайрау мен жөндеу циклінін үзақтыгы, сагат;
с - жүмыс орындары саны;
/ - станокта осы типтегі бірмезгілде жұмыс істеуші
кұралдар саны;
г - құралдың екі переточкалар арасындагы төзімділігі,
сағат.
77
Цехтық тарату коймасындагы жарак коры екі косылгыштың
косындысы болып табылады: өтпелі /пер және сактандыру (резервтік)
/с кордың.
’
Өтпелі қор орталык қоймадан кезекті партияны алған кездегі
корга сәйкес келетін максимальды шамадан нөлге дейін өзгереді.
Сактандыру немесе резервтік кор жұмыс орындарын жарақтың
кезекті түсуінің кешігуі жагдайында камтамасыз ету мақсатында
жасалады. Бұл кор максимальды өтпеліден 5-10 % тең колданылады.
Жарак қорларының негізгі бөлігі кәсіпорынның инструменталдык
шаруашылығының орталық коймасында сақталады. Жарақтын
коймалык қорларын реттеу «максимум-минимум» жүйесі бойынша
жүзеге асырылады.
|
Сонымен катар қорлардың үш деңгейі аныкталады: максимальды
2тах , минимальды 2тіп және «тапсырыс нүктесі» 2тз , ягни кордын
шектік мәні, онда тапсырысты корды толтыруга жүзеге асыру кажет.
Жарақтың максимальды қорының шамасы мен «тапсырыс нүктесі»
төмендегідей есептеуге болады:
7 тз = гР1
х
Т
дн 1 изг
>
мұндағы Р'дн - осы түрдің жарагының орташа күндік шьігысы;
Тцс - қорды толтыру кезеңділігі;
2стр - сақтандыру корының шамасы;
Тизг — жарақты жедел дайындауга немесе оны бөгде
тараптан алуға қажетті уақыт, күндер.
Кәсіпорын жарагының айналмалы коры цех жарагының айналым
корынан [об.ц, сонымен катар орталык койманың сактандыру 2стр
және өтпелі 2пер корынан жинақталады. 2пер шамасы динамикалы.
Ол коймаға жарактың түсу кезеңділігі мен оның шыгысының
каркындылығына тәуелділікте өзгереді. 2стр сақтандару қоры
жаракты жеткізу мерзімдері мен көлемдерінің бұзылу жағдайына
жасалатын резервті білдіреді.
Сондыктан сактандыру қорының шамасы құралдың орташа
күндік кажеттілігінің кезекті жеткізілімнің мүмкінді кешігу күнері
санына көбейтіндісі ретінде анықталуы мүмкін.
78
1 1
•К .'Т Л
Кәсіпорынның жараққа анықталган қажеттілігі негізінде оны
инсҮрументалдық цехта дайындау бағдарламасы әзірленеді және
бөгде тараптан сатып алуга өтінімдер жасалады. Жиынтығында бұл
құжаттар кәсіпорынды қажетті жаракпен камтамасыз ету жоспары
негізінде жатыр.
1.2.2.2 Цехтарда инструменталдык шаруашылықты ұйымдастыру
Цехтық инструменталдық шаруашылықтың негізгі міндеті осы
цехтың
жүмыс
орындарын
айналым
қорынын
ең төмен
мөлшерлерінде сапалы жарақпен уакытында камтамасыз ету болып
табылады. Бұл міндет цехтық инструменталдық тарату қоймаларымен
және
орталықтандырылған
қайрау
шеберханасымен
жүзеге
асырылады.
Жарак беру тәртібі ен алдымен өндіріс түрімен анықталады.
Жаппай және ірі сериялы өндіріс жагдайларында, яғни жұмыс
орындарын тар мамандандыру кезінде жүмысшыларға тапсырылган
тозған жаракты кезекті ауыстырумен тұракты қолдануга жарақты
кешенді беру үйымдастырылуы мүмкін. Бір станокта әртүрлі бөлшек
операциялары орындалатын жеке-дара және ұсақ сериялы өндірісте
жарақ уакытта қолдануга беріледі.
Цехтық инструменталдық шаруашылықты тиімді үйымдастыру
кезінде
жарақты
алуга
жэне
тапсыруга
операцияларды
орындашылардын уақыт жоғалту минимумы на келтіруге ұмтылады.
Бұган жүмыс орындарын жарақпен белсенді қамтамасыз етуді
ұйымдастыруға көмектеседі. Бүл жүйенің мәні өндірістің оперативтік
жоспарына сәйкес бұрын әзірленген график бойынша жинақталған
жарақ ИРК-дан жұмыс орындарына жұмыс істеп болганды
ауыстыруга жеткізілетіндігінде тұжырымдалады.
Жарақты мәжбүрлеп ауыстыру кезінде^арнайы график әзірленеді,
оның негізінде жарақ оның іс жүзіндегі жагдайына тәуелділіктен тыс
өзгереді.
Мәжбүрлеп
ауыстыру
профилактикалық
мәнге ие: ол
станоктардың жедел тозуын, жарактың қатардан уақытынан бүруын
шыгуын ескертеді жэне операцияларды орындау сапасының
түрақтылыгын арттырады.
Жаракты ауыстыру кезеңділігі оның төзімділігі кезеңдеріне
сәйкес есептеледі. Ол үшіг төзімділік кезеңдері бойынша құралды
топтастыруды жүргізу жэне әр тол үшін бірыңгай ауыстыру
мерзімдерін белгілеу жөн.
79
Жарақты мәжбүрлеп ауыстыру жүйесі автоматты желілерде
кажетті және әсіресе, мақсатқа сай болып табылады.
Инструменталдык шаруашылықты ұйымдастыруды жетілдірудін
негізгі бағыттары төмендегідей:
- Технологиялык жарақты стандарттау және сәйкестендіруді
терендеті, прогрессивті типтік технологиялык үрдістерді анагұрлым
кең колдану.
- Кәсіпорындар катарына кызмет көрсетуші инструменталдык
цехтарда біртекті арнайы жарақты өндіруді шогырландыру.
- Сонымен катар инструменталдык шаруашылыкта өндірістік
үрдістерді кешенді механикаландыру және автоматтандыру мүмкін.
- Жұмыс орындарын кұралмен жабдықтаудың прогрессивті
формаларын
оның
жагдайы
мен қолд^нылуын
техникалык
қадагалауды күшейтумен енгізу. Электронды-есептеуіш техникасын
кеңінен колдану негізінде инструменталдык шаруашылықтарда
жоспарлау, есепке алу және нормативтік базаны жетілдіру.
Инструменталдык шаруашылықты ұйымдастыру жагдайын
жалпы багалау кезінде төмендегі көрсеткіштер қолданылады:
1 Өнімнің өзіндік кұнында кұралга жэне жалпы өнімнің 1000
теңгеге шыгындардың үлестік салмагы.
- Жұмыс орындарын жаракпен уакытында емес камтамасыз ету
немесе оның стандарттарга, техникалык шарттарга сәйкес еместігі
салдарынан жұмысшылар мен жабдықтың акауы жэне түрып
калуынан болган ысырап деңгейі.
Жарақ корларының жагдайы жэне оның жагдайы мен
пайдалануына техникалык қадагалау деңгейі.
1.2.3 Кэсіпорынның жөндеу шаруашылыгын ұйымдастыру
1.2.3.1
Жөндеу шаруашылыгы кұрылымы, жөндеу жұмыстары
ның түрлері және оларды ұйымдастыру формалары
Өндірістік жабдыкты тиімді қызмет көрсетуді ұйымдастыру
бойынша барлық жұмыстарды орындау және кәсіпорындарда негізгі
құралдардың баска түрлері үшін жөндеу шаруашылыгы атауына ие
болган жөндеу-калпына келтіру базалары, цехтары, коймалары бар
арнайы кызмет кұрылады.
Кәсіпорында
тиімді
ұйымдастырылган
жөндеу
шаруашылыгының басты міндеті жоспарлык тапсырмаларды орындау
кезінде
берілген
дәлдікті
сипаттамалары
жэне
пайдалану
көрсеткіштері бар жабдыкты үздіксіз пайдалануды камтамасыз ету
болып табылады. Кәсіпорынның жөндеу шаруашылыгы құрамына
кіретіндер:
- Күрделі кұрылыс бөліміне немесе баскармасына (КҚБ немесе
80
КҚБ) багынатын гимараттар мен үймереттерді жөндеуді орындаушы
жөндеу-қүрылыс цехы.
- Энергия жабдыгын жөндеуды орындаушы және кәсіпорынның
бас энергетигіне багынушы электр жөндеу цехы (шеберхана).
Жабдықтың негізгі технологиялык жэне баска түрлерін
жөндеуді орындаушы және кәсіпорыннын бас механигіне багынушы
жөндеу-механикалык цехы.
Кәсіпорынның жөндеу кызметіне төмендегі жұмыстарды
орындау жүктеледг:
- Жабдықты төлкұжаттандыру және аттестаттау.
- Жөндеудің технологиялык үрдістері мен оларды жабдықтау
әзірлемесі^ * ■ V- I
- Жабдыққа техникапық кызмет көрсету және жөндеу бойынша
жұмыстарды жоспарлау мен орындау.
- Жабдықты жаңғырту.
- Жөндеу шаруашылыгын ұйымдастыру мен осы қызметте жүмыс
істеуші жүмыскерлер еңбегін жетілдіру.
Жөндеу шаруашылыгын тиімді ұйымдастыру және жабдықты
техникалык кызмет көрсету жабдықты күту, қадагалау, қызмет
көрсету және жөндеу бойынша жоспарланган ұйымдастырушылық
жэне техникалык іс-шаралар жиынтыгын білдіретін жоспарлық-алдын
апу жөндеулер жүйесіне негізделеді.
Атапган жүйеге төмендегі жұмыс түрлері жатады: техникалык
қызмет көрсету және жоспарлык жөндеулер - агымдагы, орташа және
күрделі.
Техникалык кызмет корсету —бұл жабдықты тагайындау, сактау
жэне тасымалдау бойынша қолдану кезінде оның жұмыс істеу
қабілетін қолдау бойынша операциялар кешені. Техникалык қызмет
көрсету үрдісінде бұрын реттелген басқа да операцияларды дәлдікке
карау, жуу, тексеру жүйелі жүзеге асырылады. Агымдагы жөндеу
жабдықтың жұмыс істеу кабілетін кепілдендірілген камтамасыз егу
үшін пайдалану үрдісінде жүзеге асырылады.
Сонымен катар жөндеуде эабдықтың жеке бөліктері (бөлшектері,
желілер?) ауыстырылады немесе қалпына келтіріледі және оның
механизмдерін реттеу орындалады. Мұндай жөндеу жабдықтың
жұмыс істеу кабілетін кезекті жоспарлық жөндеуге дейін камтамасыз
ету мақсатына ие.
Орташа жөндеу кезінде жеке желілерді жөндейді, негізгі тозган
бөлшектерді ауыстырады және қаппына келтіреді, жүктеме астында
жөнделген жабдықты жинау, реттеу және сынауды жүргізеді. Күрделі
жөндеу жабдыкты түзетуді камтамасыз және оның жүмысының толық
81
немесе жакын ресурсын толық қалпына келтіру мақсатында жүзеге
асырады.
1 '
*
Сонымен катар жөндеу жұмыстары аякталган соң жабдыкты
міндетті реттеумен жөндейтін жабдықтың кез келген бөліктерін
(базалықты қосқанда) ауыстырады немесе калпына келтіреді.
Күрделі жөндеуді жабдықты жаңгыртумен үйлестіру мақсатка
сай. Машинаны жаңгырту үрдісінде жаңа пайдалану сапаларын алады:
жылдамдыгы, қуаттылығы, басқаруды автоматтандыру және т.б..
Жабдыкты жоспарлык-алдын ала жөндеу жүйесі профилактикалық
мәнге ие. Жабдықтың тоқтауы жэне апатка ұшырауымен туындаған
жөндеулер жоспарлык емес (апаттық) деп аталады.
Олар өндірістің жақсы ұйымдастырылган қызмет көрсету жүйесі
кезінде орын алмауы керек. Жөндеу және техмикалық қызмет көрсету
жүйесі жабдықтың сипаты мен пайдалану шарттарына тәуелділікте
әртүрлі ұйымдастырушылык формаларда жұмыс істеу мүмкін:
қараудан кейінгі жүйе, стандарттық жөндеу жүйесі және кезеңдік
жөндеулер жүйесі.
Қарайдан кейінгі жөндеулер жүйесі кезінде бұрьга әзірленген
график бойынша жабдыкты қарау орындалады, олардың үрдісінде
оның жагдайы анықталады және акаулар ведомосі қүрылады. Қарау
деректері негізінде алдагы жөндеу мерзімі мен қүрамы анықталады.
Стандарттық жөндеулер жүйесі кезінде олардың көлемі мен
құрамы жоспарланады және жабдықтың іс жүзіндегі жагдайына
тәуелділіктен тыс график бойынша катаң орындалады.
Бұл жүие дәл белгіленген нормативтерге негізделеді жэне
жоспарлык емес тоқтату мүмкін емес жабдықка колданылады, ягни
апатқа әкелуі мүмкін. Кезеңдік жөндеулер жүйесі кезінде
жоспарланады жэне график бойынша жабдықты қарау мен жөндеулер
орындалады. Кезекті жөндеу жұмыстарының мазмүны алдын ала
жоспарланады, сосын алдыңгы қараулар деректері бойьшша
түзетіледі.
1.2.3.2 Жөндеу жұмыстарын дайындау және ұйымдастыру
Жабдыкты жөндеуді тиімді ұйымдастыру жэне техникалык
кызмет көрсету мүқият кұрылымдык, техникалык жэне материалдық
дайындықты талап етеді.
Техникалык дайындық кұрылымдық жэне технологиялык
дайындықтан тұрады.
Құрылымдық дайындык кезінде жабдықтың жеке типтік
өлшемдері бойынша техникалык кұжаттама жүйелендіріледі және
жабдық сызбалары жэне жабдыкты жаңгырту үшін әзірленген
техникалык кұжаттамадан жинақталган альбомдар түрінде беріледі.
82
і схнологиялық даиындық жабдыкты 6б*лшектсу мсн жинзу
үрдістерін жоспарлауда, бөлшектерді дайындау мен қалпына
келтірудің технологиялык үрдістерінде, арнайы жабдықты жөндеу
жүмыстары үшін айоа-қүралдарды жобалауда, сонымен қатар ақаулар
ведомостерін нактылауда түжырымдалады.
Материалдық дайындык жөндеу жұмыстарын материал дармен,
ауысымдық
бөлшектер
және
желілермен,
сонымен
қатар
технологиялык жаракпен және көтергіш-көлік құралдарымен кешенді
камтамасыз етуді білдіреді.
Кәсіпорындарда технологиялык жабдықты
жөндеу және
техникалык кызмет көрсетуді жөндеу-механикалық цехтар (ЖМЦ)
және цехтардың жөндеу қызметтері орындайды. Олар/ың атқаратын
жұмыс үлестеріне байланысты жөндеуді ұйымдастырудың үш түрін
айыруга болады. орталықтандырылган, орталықсыздандырылган және
аралас. Орталыктандырылган түрде барлық жөндеу түрлері, кейде
техникалык кызмет көрсетуді де жеке жөндеу-механикалық цехы (сол
кәсіпорыннын немесе бөгде) жүргізеді.
Орталықсыздандырылган түрде барлык жөндеу түрлері мен
техникалык кызмет көрсету цехтық жөндеу бригадалары күштерімен
орындалады.
Жөндеуді ұйымдастырудың аралас түрі анагұрлым еңбекті кажет
ететін жұмыстар (күрделі жөндеу, жабдықты жаңгырту, қосалқы
бөлшектерді дайындау және тозган бөлшектерді қалпына келтіру)
ЖМЦ-да, ал техникалык кызмет көрсету мен ұсак жоспардан тыс
жөндеулер цехтык жөндеу бригадалары күштерімен, жеке учаскілерге
бекітілген
слесарьлардың
кешенді
бригадаларымен
жүргізілетіндігімен сипатталады.
Жөндеуде
жабдықтың тұрып
қалу уақытын
қысқарту
прогрессивті технологияны және жұмыстарды ұйымдастыру, жөндеу
үрдістерін кешенді механикаландыру және автоматтандыру түрлерін
енгізу; жөндеу жұмыстарын кешендГ- материалдык дайындау;
жүмысшылардың жұмыс орындарын мамандандыру; жөндеудің
желілік және тізбекті-желілік әдістерін енгізу; жұмыстан тыс
ауысымдарда және кәсіпорын күндерінде жөндеу жүргізуді
ұйымдастыру аркылы жөндеудің еңбекті қажетсінуің қысқартумен
кол жеткізіледі.
Желілік деп жеке желілер бұрын жөнделген немесе жаңа
корлармен (айналымдармен) ауыстырылатын жөндеу әдісін атайды.
Жөндеудің желілік әдісін колдану жабдықты жөндеуге шыгарганга
дейін жөндеу жұмыстарының көп бөлігін орындау мүмкіндігін
камтамасыз
етеді.
Сонымен
қатар
жөндеу
жұмыстарын
83
шогырландыру жэне мамандандырылган өндіріс жагдайларында
оларды орындау мүмкіндіктері үшін алгышарттар жасалады, бұл
жөндеу циклінін кыскаруына, сапанын артуына жэне жөндеудің
өзіндік кұнынын төмендеуіне әкеледі.
Тізбектік-желілік деп жөндеуді талап ететін желіліер бірмезгілде
емес, станок жұмысынын үзілістерінде тізбек түрінде жөнделетін
эдісті атайды. Бұл әдісті жеке жөнделген жэне сыналган (конвейерлік
жабдык, аф егатты қ станоктар және т.б.), құрылымдык тұргысынан
негізделген желілер бар жабдыкты жөндеу ушін колданылады.
Қазіргі жагдайларда жабдыкты жөндеуді ұйымдастыруды
жетілдіру екі негізі багыт бойынша жүреді: кэсіпорыннын жөндеу
қызметтері жұмыстарын жақсарту жәнемак андандырылган жөндеу
кәсіпорындары желісін дамыту. Солай бела түра желілік әдісті
колдану мүмкіндіктерін ескере отыра, жоспарлык-алдын алу
жөндеулерінің тиімді жүйесін кұруға ерекше көңіл аудару керек.
1.2.4 Кәсіпорынның энергетикалық шаруашылыгын ұйымдас
™РУ
Қазіргі өндіріс электр энергиясыньщ, жанармай мен басқа
энергия тасымалдагыштардың (бу, қысылган ауа, ыстық су, газ
тәріздес, катты және сұйык жанармай жэне т.б.) үлкен көлемін
тұтынумен байланысты.
Энергетикалық шаруашылықтың негізгі міндеті кэсіпорынды
минимальды ысыраптар мен шыгындар кезінде белгіленген
параметрлердің барлык энергия түрлерімен сенімді және үздіксіз
камтамасыз
ету
болып
табылады.
Тұтынылатын
энергия
ресурстарының көлемі мен құрылымы кәсіпорынның қуаттылығына,
өндірілетін өнім түрлеріне, технологиялык үрдістер сипатына,
сонымен катар аудандық энергия жүйелерімен байланыска тәуелді.
Кәсіпорынның энергетикалық шаруашылық кұрамына кіретіндер:
электр
және
жылу
станциялары;
кәсіпорынды
электрмен
камсыздандырудың орталық жүйесінен коректендіретін жогары
вольттік шагын станциялар; бу күші цехы; газогенераторлық, ауа,
компрессорлық, су соргыш станциялар; энергия жабдыгын жөндеу
цехы және т.б.
Кәсіпорындардың энергияга қажеттілігі меншікті кұрылгылардан
энергияның барлық түрлерімен толык камтамасыз ету арқылы
толтырылуы мүмкін. Шагын, кейде орташа кәсіпорындар да
энергияның
барлык түрлерін аудандык жүйелерден,
көрші
кәсіпорындардан және бірлескен цехтардан алады. Қүрамдастырылган
нұскасы анагүрлым тараган, онда энергияның жеке түрлерін (электр
энергиясы, газ тәріздес жанармай) кәсіпорындар аудандык энергия
84
жүйелерінен
алады,
ал
энергияның
басқа
түрлері
зауыт
кұрылғыларында жүргізіледі. Бұл нұсқа анагұрлым тиімді болып
саналады.
Энергети кал ы қ
шаруашылык
міндетіне
сонымен
қатар
энергетикалык жабдыкты пайдалану ержелерін орындау, оның
техникалык кызмет көрсету және жөндеуді үйымдастыру, энергия мен
жанармайдың барлық түрлерін үнемдеуге багытталган іс-шараларды,
сонымен бірге энергия шаруашылыгын жетілдіру және дамыту
бойынша іс-шараларды өткізу кіреді.
Кәсіпорынның энергетикалық шаруашылыгы екі бөлімге бөлінеді
- жалпы зауыттық және цехтық. Жалпы зауыттыққа өндіруші,
түрлендіруші құрылгылар жэне жалпы зауыттық же:;ілер жатады,
оларды қадагалау және қызмет көрсету арнайы цехтармен
(учаскілермен) бекітіледі - электр күші, жылу күші, газ, электр
механикалык.
Электр шаруашылыгының цехтық бөлігі бастапқы энергия
кабылдагыштарды (энергия тұтынушылары - пештер, станоктар,
көтергіш-көлік жабдыгы т.б.), цехтық түрлендіргіш құрылгылар және
ішкі цехтық тарату желілерін жасайды. Ірі және орташа
кәсіпорындарда энергетикалық шаруашылықты бас энергетик
басқарады, ал шагын кәсіпорындарда ол кәсіпорынның бас
механигінің жүргізуінде болады. Ірі кәсіпорынның бас энергетигінің
кызметінің кұрамында энергия қолдану, энергия жабдығы бюросы
(топтары), электр және жылу зертханалары құрылады.
Энергия қолдану топтарының негізгі міндеті энергетикалык
ресурстар шыгысын нормалау, энергетикалық баланстар, жиынгық
есеп құру жэне энергия пайдалануды талдау болып табылады.
Энергия жабдығы тобы (техникалык бюро) энергия құрылгысы мен
энергия желілерін жоспарлық-алдын ала жөндеулерге басшылықты,
олардың техникалык жагдйын жэне пайдалану ережелерін сақтауды
бақылауды жүзеге асырады.
•1 ‘ ‘
Энергия шаруашылыгын жетілдіру, энергетикалык ресурстарын
үнемдеу бойынша іс-шараларды әзірлейді. Энергетикалык жэне жылу
зертханалары энергия жэне жанармай шыгысын төмендету бойынша
зерттеу жұмысын аткарады, әртүрлі өлшеулер, жабдык.пен желілерді
сынау,
бақылау-өлшеу
приборларын
тексеруді
жүргізеді.
Энергетикалык цехтар жэне цехтык энергетикалык шаруашылык
кызмткерлері
кезекші
(энергиямен
жабдықтау
үздіксіздішіг
камтамасыз етушілер) және жоспарлык-алдын алу жөндеулері мен
монтаждау жұмыстарын орындаумен айналысатын қызметкерлерге
бөледі.
85
Энергетикалық шаруашылыкты тиімді ұйымдастыру өндірісті
жопарлауға және энергияның барлык түрлерін тұтынуға негізделеді.
Кажеттілік энергияның әр түрі бойынша оны үнемдеуге және
энергияның барлық түрлерін өндірудің өзіндік қүнын төмендету
мүмкіндіктеріне бағытталган іс-шараларды ескере отыра аныктайды.
Кәсіпорын бойынша энергияның косынды шыгысы шартты түрде
екі бөлімге бөлінеді - өндірілетін өнім көлеміне тәуелді (ауыспалы)
және өндірілетін өнім көлеміне тәуелді емес (тұрақты). Жалпы
жагдайда ауыспалы бөлім негізгі технологиялык операцияларды
орындауга энергияның барлык түрлерінің шыгысын, тұрақты
жарықтандыруга, желдетуге, жылытуга, ауаны кондиционерлеуге т.б.
шыгысын қүрайды.
I
Энергия шыгысының ауыспалы да, теракты да бөлімі жиынтық
нормалар бойынша аныкталуы мүмкін немесе жабдыктың жұмыс
істеу уакыты мен энергия есептеуіш көрсеткіштері бойынша дэл
есептеуге болады. Энергияга қажеттілікті жоспарлау кезінде
жоспарлыктың алдындагы кезең ішіндегі оның шыгысын жан-жақты
талдау кажет. Энергия шыгысы бойынша жоспарлық көрсеткіштер
өндірістік үрдістердің калыпты барысын камтамасыз етуі және
нормативтен жогары ысыраптарды алып тастауы тиіс.
Энергияга, жанармайга кажеттілікті анықтау жоспарлаудың
баланстык әдісін пайдалануга негізделеді. Бұл мақсаттар үшін
жиынтык баланстар жэне энергия мен жанармайдың жеке түрлері
бойынша кұрылады.
Баланстың шыгыстық бөлімінде кәсіпорынның барлық өндірістік,
шаруашылык-тұрмыстық және өндірістік емес қызметіне энергияга
есептік жоспарлык кажеттілік беріледі, ал кірістікке - осы
қажеттіліктің орнын толтыру көздері: аудандык жүйелерден энергия
мен жанармай алу, кәсіпорынның меншікті өндіруші кұрылгыларында
энергия өндіру, қосалқы энергия ресурстарын пайдалану.
Осылайша,
казіргі
уақытта
кәсіпорынды
энергиямен
жабдыктауды жоспарлаудың негізгі формасы жылдық энергия
баланстары болып табылады.
Жоспарлыкпен катар есептік баланс құрылады, ол энергия
ресурстарын пайдалану және резервтерді ашудың жоспарлыө
көрсеткіштерін орындауды бакылау аркылы кызмет көрсетеді.
Кәсіпорынның энергетикалық шаруашылыгын жетілдірудің негізгі
багыттары:
- Орталыктандырылган энергиямен жабдықтауга көшу. •
- Өнеркэсіптік кэсіпорындардың энергетикалық шаруашылыгын
ныгайту.
'
_
V
■Р
86
- Анағұрлым үнемді энергия тасымалдагыштарын пайдалану,
сұйык жанармайды газ тәріздіге ауыстыру.
- Энергетикалык жабдық және желілерді жөндеу мен техникалык
Кызмет көрсетудін тиімді әдістерін енгізу.
Энергия
тасымалдагыштар
шыгысының
техникалык
тұргысынан негізделген нормаларды кеңінен пайдалану, энергия
ресурстарының барлық түрлерін қатаң үнемдеу режимі.
Қазіргі кәсіпорындардың энергетикалық шаруашылыгынын
техникалык-экономикалық көрсеткіштер төрт топқа біріктірілген:
- Энергия өндіру және тарату көрсеткіштері - энергияның барлык
түрлерін өндіруге жанармайдың үлестік шыгыстары, өндіруші
күрылгылардың пайдалы әрекеті коэффициенттері (ПӘҒ).
- Өндірілген өнім бірлігіне (мысапы, құйманың бір тоннасына,
сом темірдің бір тоннасына, шартты кірпіштің бір мыңына т.б.)
энергия мен жанармайдың үлестік шыгыстары.
- Энергия өндірудің өзіндік құнының көрсеткіштері (электр,
жылу, кысылган ауа энергиялары т.б.).
Энергиямен
жарактандырылу
көрсеткіштері
(өндіруші
құрылгылардың косынды қуаттылыгы, энергияның барлық түрлерін
тұтынушылардың қосынды қуаттылыгы т.б.).
1.2.5 Көлік шаруашылыгын ұйымдастыру
Кәсіпорыннын көлік шаруашылыгын тиімді ұйымдастыру көлік
үрдістерін технологиялықпен үйлестіруді, ішкізауыттық және сыртқы
кооперациялау бойынша тасымалдарды жүзеге асыруды, кәсіпорынды
шикізатпен, материалдармен жабдыктауды, дайын өнімді өткізуді
камтамасыз етеді. Көлік үрдістерінің өту салалары бойынша көлікті
сыртқы, цехаралық және ішкіцехтық деп бөледі. Сыртқы көлік өнімді
кооперациялау, жабдықтау және өткізу бойынша кәсіпорынга және
кәсіпорыннан, сонымен қатар кәсіпорындар, тауар темір жол
станциялары, су және авиациялық көлік жүк порттары және т.б.
арасында жүктер тасиды.
Цехарапық көлік кәсіпорын ішінде жеке цехтар, өндірістер және
қоймалар арасында тасымалдайды. Ішкіцехтык (ішкікоймалык) көлік
цехтар мен жеке коймалар шегінде жүктерді орналастыруды
камтамасыз
етеді.
Ішкіцехтык
көлік
жалпыцехтық
және
операцияаралыкка бөледі. Жалпыцехтық көлік жеке учаскілер, цех
қоймалары жэне технологиялык желілер арасындагы байланысты
камтамасыз етеді, ал операцияаралык - жеке жұмыс орындары
арасындагы. Қазіргі кәсіпорындарда көліктің әртүрлі түрлерін
қолдану кездеседі: теміржол, автокөліктік және рельссіз көліктің
баска түрлері, су, кұбырлык және көтергіш-көлік кұралдарының
87
көптеген түрлері.
Әрекет ету әдісі бойынша көлік кұралдары үздікті (циклдік) және
үздіксіз әрекет ету кұралдарына бөлінеді, жүктерді орналастыру
багыты бойынша — көлденеңге (конвейерлер, рольгангтер), тігінен
(көтергіштер, жүк лифтері), көлденең-тігінен (автотиегіштер, білдекті
крандар, көпірлі крандар), көлбеулік (арқандық және монорельстік
жолдары,
көлбеулік
транспортерлер).
Тасымалдарды
тиімді
үйымдастыру кәсіпорын, оның жеке цехтары жэне қоймалары
аукымында жүк айналымы және жүк агымдарын зерделеу негізінде
қүрылады. Жүк айналымы - бұл зауытта, цехта немесе коймада уакыт
бірлігінде (ауысым, тәулік, ай, жыл) орналастырылатын жүктердін
жалпы саны.
Жүк агымы - бұл екі бөлімшелер арасынжа уақыт бірлігінде
орнластырылатын жүктер көлемі. Жүк , айналымы жеке жүк
ағымдарының сомасын білдіреді. Тоннадағы жүк ағымдарының
қуаттылыгы жәнее корреспонденциялау бөлімшелері арасындагы
кашықтык туралы деректер негізінде тонна-километрде көліктік
жұмыс көлемін аныктайды.
Ж \к айналымы және жүк агымдары бойынша көліктік және
көтергіш-көліктік машиналар паркінің түрі мен құрылымын, тиеутүсіру алаңдарының мөлшерлері аныкталады. Уақыт бойынша жүк
айналымының әркелкілігі к әркелкілік коэффициентімен бағаланады,
ол максимальды жүк айналымының қандай-да бір уақыт кезеңі (жыл,
ай, тәулік т.б.) ішіндегі орташа жүк айналымына қатынасымен
анықталады.
Практикада бұл коэффициент өте үлкен мәндер диапазонына ие
болуы мүмкін: 1-ден 2,5 дейін жэне жүктерді жіберу мен келуі
бойынша
ішкізауыттық
және
сырткы
тасымалдар
үшін
дифференциалды турде анықталады. Көлік машиналарының пракін
есептеу үшін тәуілікті жүк айналымы көрсеткішін қолданады
/
1
_______ ____________
Ғ
мұндагы к жүк айналымының эркелкілігі коэффициенті;
Опл - жоспарлық кезеңдегі жүк айналымы, тонна;
Ғ - жоспарлық кезеңдегі кәсіпорынның жұмыс к
саны.
88
Цехаралык тасымалдаулар кезінде көлік кұралдары қозгалысы
маршруттарының екі негізгі жүйесін қолданады; маятниктік
(біржакты, екіжакты, тарамдық) және сақиналы.
Маршруттар жүйесін кәсіпорын аумағында цехтар, қоймалардың
орналасуына; көлік қүралының өнімділігіне, жүк түріне, қозғалыс
кұрамы бөлімінің жүк тасушы құрылымдарына т.б. байланысты
таңдайды.
Тасымалдаудың маятниктік жүйесі кезінде көлік қүралы екі
түсіріп-тиеу бөлімшелері (цехтар, қоймалар, алаңқайлар) арасында
бірнеше рет келеді. Маятниктік маршруттардың әртүрлі сызбалары
белгі л і:
- Біржақты - бір бағытта жүктерді тасымалдау кезінде
колданылады (машина бөліктерін механожинау цехтс.рынан жинау
цехтарына тасымалдау; сом темір, қүймаларды дайындау цехтарынан
механожинау цехтарына тасымалдау).
- Екіжақты —екі бағытқа куаты бойынша біркелкі жүк ағындары
кезінде ұйымдастырылады, мысалы, термиялық және механикалық
цехтар арасында жүктерді тасымалдау кезінде.
- Тарамдық - жүктерді бір бөлімшеден бірнеше бөлімшелерге
тасымалдау кезінде ұйымдастырылады немесе керісінше бірнеше
бөлімшеден біреуге жеткізгенде (материалдарды орталық қоймадан
цехтарға тасымалдау, қалдықтарды цехтардан ұнтақтау бөліміне
жеткізу немесе дайын өнімді бірнеше цехтардан зауыт коймасына
шығару т.б.).
Маршруттардың сақиналы жүйесі түсіріп-тиеу бөлімшелері,
цехтар мен қоймалар қатары орналаскан тұйық желі бойынша бір
бағыттағы көлік құралдары қозғалысына негізделген. Сақиналы
маршруттар біркелкі, өспелі немесе бәсең жүк ағымдары деп бөлінеді.
Көлік құралдары түрін таңдау мен олардың тұрпатын анықтау кезінде
төмендегі талаптарды басшылыққа алу қажет:
- Көлік құралы жүк ағынының негізгі параметрлеріне сэйкес
келуі тиіс: куат (уакыт бірлігінде тасымалданатын жүктің тоннасында,
данасында, шаршы метрлерінде өлшенетін); жүктердің физикамеханикалық қасиеттері (дана, сусымалы, сұйық, газтэрізді және т.б.);
жук орнының массасы, габариттер; жүкті орналастыру трассасының
қашықтыгы мен бейіні.
- Көлік құралы тасымалдарды ұйымдастыру, олардың қызмет
көрсететін өндірістік үрдістерін ұйымдастыру мен технологиясы
талаптарына сәйкес келуі тиіс.
- Көлік құралы оған қызмет көрсетумен айналысатын
жүмысшылар енбегінін ен жоғары өнімділігімен және оны
89
етүі
тиіс.
Ауысымды учаскілерде көлік кұралдары параметрлері бір көлік
кұрылғысынан баскасына жүктерді өткізу кезінде түсіріп-тиеу
жұмыстарын кешенді механикаландыру жэне автоматтандыру
мүмкіндіктерін камтамасыз ету максатына келісуі тиіс. Ол үшін
кәсіпорындарда кәсіпорынның көлік желісінің жеке буындары мен
тиісті технологиялык жабдыгының кездесуін камтамасыз етуші
бірынгай көлік-технологиялык сызбаларын әзірлейді.
Үздіксіз (циклдік) әрекеттегі көлік құралдарының саны, мысалы,
самосвалдар формула бойынша есептеледі
С.
Л
мұндагы ^ с - тэулікті жүк айналымы, тонна;
Рс - көлік жабдыгы бірлігінің тәулікті өнімділігі,
тонна.
көлік жаодыгы оірлігінің тәуліктік өнімділіп г жұмыс циклдері
санына және ц бір цикл ішіндегі өнімділікке тура пропорционал, яғни:
Р = д х г ;
Ғ
тцт
мұндагы Ғ —көлік жабдыгының жұмыс уакытының тәуліктік
қоры, мин.;
Тцт - бір көлік циклінің уақыты, мин. (жалпы жағдайда
Тцт = Тпр + Тп + Тр , мұнда Тпр —жүру уақыты; Тп —тиеу уақыты
және Тр - түсіру уақыты).
Онда жогарыда келтірілген формулага сәйкес үздіксіз (циклдік)
әрекеттегі көлік кұралдары саны
90
£
_
О у.Т101
Ғ х а
Осы жүк ағыны үшін кажегті уздіксіз келік күр&лдары саны
(мйсалы, транспортерлер)
С яІ
ғ 1
мүндагы 0*і - сагаттык жүк айналымы, тонна;
Л - транспортердің сагаттык өнімділігі, тонна.
Көлік
шаруашылыгынын
жумысын
жоспарлау
техникаэкономикалык, күнтізбелік жоспарлау және диспетчирлеуден тұрады.
Техмика-экономикалық жоспарлау кешенді жылдык жоспарларды
әэірлеуде түжырымдалады, оларда тасымалдардың колемі мен жүк
айналымы, тиеу-түсіру жұмыстарының көлемі, көліктік және
көтергі көл і кті к
машиналар
паркі,
техниканы
пайдалану
көрсеткіштері анықталады.
Кадрлар кұрамы мен енбекақы коры белгіленеді, материалдык
ресурстар аныкталады. Көлік үрдістерін, техникалык кызмет көрсету
жэне техниканы жөндеуді жетілдіру бойынша іс-шаралар әзірленеді.
Күнтізбелік жоспарлау ай, онкүндік, ауысым шеңберінде жүргізіледі
және күнтіэбелік нормативтерді (көлік циклдері ұзақтыгы, тиеу-түсіру
кезінде тұрып калу нормативтері, контейнерлер мен табандықтардың
ішкізауыттык айналым циклдері, жүктердін партиялылыгы, оларды
жеткізу кезеңділігі т.б.) белгілеуде тұжырымдалады.
Маршруттар мен козгалыс кестесі әзірленеді, тиеу-түсіру
постарынын жұмыс режимі белгіленеді. Техниканы беру графиктері,
тасымалдардың оперативтік жоспарларын т.б. әзірлейді.
Тасымалдарды диспетчирлеу ауысымдык-тәуліктік тагісырма
ларды табысты орындауга, техниканы дұрыс пайдалану және тиеутүсіру бөлімшелерінде жұмыстарды үйымдастыруды бақылауға, көлік
қозгалысы кестелерін орындауды камтамасыз етуге багытталган.
1.2.6 Қойма шаруашылыгын ұйымдастыру
Қойма шаруашылыгының міндеті материалдарды қабылдауда,
91
сактауда, есепке алуда жэне олардың қорының денгейін реттеуде,
өнімді тұтынушыға жіберуге дайындауда тұжырымдалады.
Функционалдық
тагайындалуы
бойынша
енеркәсіптік
кэсіпорындардын коймалары зауыттык жэне цехтык болып бөлінеді.
Әртүрлі материалдар және дайын бұйымдар сактау үшін әртүрлі
жағдайларды талап етеді: арнайы жабдықталган алаңдарда, аспалар
астында, жылытылмайтын жабық қоймаларда, жылытылатын гұргынжайларда.
*
Қойма апаңын учаскілерге бөледі, оларды бір-бірінен өткелдер
жэне жолдармен алшактатады. Ыдыстагы жэне дана жүктерді арнайы
стеллаждарда, штабельдерде, контейнерлерде, көпкабатты орамасы
бар табандыктарда сактауга болады.
Сапалык коймалык шаруашылыкты ұйымдастырудың мысалы
ретінде кандай-да бір гимарат немесе үйме.эеттің құрылысы кезінде
қолданылатын материалдар мен құрылымдардың объектілік коймасын
жобалау тәртібін қарастырамыз.
Объектілік қоймаларды кұрылыс материапдарын, жартьшай
фабрикаттарды, бұйымдарды, құрылымдарды уақытша сактау үшін
ұйымдастырады. Қойма шаруашылыгының көлемі қүрылыс түріне,
аумагы мен әдістеріне, соның ішінде жабдықтау әдістеріне
байланысты. Қоймаларды жобапауды төмендегідей тәртіпте жүргізеді:
- Коймалайтын ресурстардың қажетті қорларын анықтайды.
- Сақтау эдісін және қойма түрін (ашық, жабық) таңдайды.
- Қоймалайтын ресурстарды вилалары бойынша аудандарды
есептейді.
.=
- Қоймаларды алаңға орналастырады және байлайды.
- Материалдар, бөлшектер мен құрылымдарды қойма ішіне
орналастыру сызбасын әзірлейді.
Қоймаларды олардың тағайындалуына, тиістілігіне, орналасу
орнына және кұрылымдық шешіміне байланысты айырады.
Объектілік коймаларын қүрылыс алаңында салып жатқан
объектіге тікелей жақындықта орналастырады. Олар монтаждау
кранының әрекет ету аумағында орналаскан ашық қоймалык
алаңдардан жэне жабық сақтауды тапап ететін материалдарга
арналган шагын коймалардан тұрады.
Салып жаткан гимарат, мысалы, жобаланған қапа құрылысы
кешені жанында объектілік қоймаларды ұйымдастыруды жоспарлау
кезінде ашык жэне жартылай ашык коймаларды пайдалану
ұсынылады.
Ашық қоймалар атмосфералық эсерден (жинақталған темір
бетонды кұрылымдар, кірпіш т.б.) коргауды талап етпейтін
92
материалдарды сақтауга арналған. Жартылай жабык қоймалар
(шатырлар) температураның ауысуы мен ауа ылгалдылыгынан оіінің
касиеттерін
өзгертпейтін,
күн
мен
атмосфералык
жауыншашындардын тікелей
әсерінен
корғануды
талап етпейтін
чатериалдар (столяр бұйымдары, рулон шатыр материал дары, болат
құбырлар т.б.) үшін салынады.
Қойма алаңы материалдар түріне, сақтау әдісіне және олардын
самъша байланысты.
Қойма алаңына сақталган материалдармен тікелей айналысатын
пайдалы аланнан және қосалкы аланнан — қабылдау және жіберу
алаңдары,
жолдар,
өткелдерден
тұрады.
Негізгі
құрылыс
материалдары мен бұйымдары үшін қойманың талап етілген алаңын
5тр есептеу (шаршы метрде) үлесчік жүктемелер бойынша жүзеге
асырылады
%
X#
= Рм
мұндағы Рскд.- тиісті өлшем бірлігіндегі материалдың есептік
қоры;
сі — есептік нормативтер бойынша қабылданатын
өткелдер мен жолдарды есептегенде магериалдың өлшем бірлігіне
койманың есептік ауданы.
Құрылысты ұйымдастыру жобасын (ҚҮЖ) әзірлеу сатысында
қоймада сактауға жататын материалдардың өндірістік қорлары
нормативінің шамасы, Рскл. формула бойынша есептеледі
Р
р скл. ЩШтщн х к■] х к 2
,
41
мұндагы Робщ - есептік кезенде құрылыс жоспарын орындауға
қажетті тиісті өлшем бірліктегі материалдар, бөлшектер және
кұрылымдар саны;
Т - күнтізбелік жоспар бойынша есептік кезең
үзақтығы, күндер;
'
Тн кордың
есептік
нормативтері
бойынша
қабылданган қор норм асы;
КІ
- жабдыктаудын накты жағдайлары бойынша
есептелетін
коймага
материалдарды ң
түсуінің
әркелкілігі
93
коэффициенті (теміржол жэне автомобиль көлігі үшін 1,1 құрайды);
К2 4 есептік кезең ішіндегі материалды андірістік
тұтынудың әркелкілік коэффициенті (накты өндірістік жагдайларда
1. Ы З кұрауы мүмкін).
Кала кұрылысы кешенінін ҚҰЖ әзірлеу сатысында объектілік
коймапардың ауданын есептеу кесте түрінде орындау ұсынылады.
Объектік қүрылыс күрделі жоспарын әзірлеу кезінде алынған
деректер ашық қойманың ауданына материалдарды бөлшектік
орналастыру нақтылайды және жоспарлайды. Құрылыс алаңында
объектілік қоймаларды объект ке қызмет көрсететін монтаждау
кранының әрекет ету аумагында орналасады.
Қоймалау алаадары атмосфералық жауын-шашынның агуы үшін
сәл қисайган (2-5о) тегіс болуы тиіс. Қоймгларды орналастыру мен
байлауды тиеуге автокөлік тұрагына жергілцгті кенейтуді карастыра
отыра, жоспарланган жолдар бойына тұргызады. Тиеу-түсіру
жұмыстарын және ішкікоймалык операцияларды механикаландыру
үшін эртүрлі құрылгылар мен машиналарды қолданады: кранштабелерлер, электротиегіштер, білдекті кран және көпірлі крандар,
электрокарлар және әртурлі үздіксіз көлік қүралдары.
Көлік және койма операцияларын кешенді механикаландыру мен
автоматтандьфу үшін контейнерлер мен пакеттеу қүралдарын
(табандықтардың барлық түрі, кассеталар және т.б.) қолдану аркылы
жүк бірліктерін ірілендіру үлкен маңызга ие. Көлік-коймалык
шаруашылыгын жетілдірудің негізгі багыттары:
Көтергіш-көлік және көлік машиналары паркінің кұрылысын
жаксарту;
- Тиеу, материалдарды тасымалдау, көлік қүралдарын түсіру
және қоймалауды қамтамасыз ететін тиеушілер паркін оңтайландыру;
- Жүктерді автоматты адрестеуі бар көлік жэне қойма жүйелерін,
автоматтандырылған
қоймалар
мен
контейнерлік алаңдарды,’
материалдарды цехаралык орналастыруга арналган үздіксіз көлік
кұралдарын енгізу;
| Тасымалдарды ұйымдастыру мен койма үрдістерін жетілдіру;
Математикалық әдістерді және казіргі электронды-есептеу
техникасын қолдану негізінде техника-экономикалық, оперативтііс
жоспарлау жүйесін жэне диспетчерлік басшылыкты жақсарту.
1.2.7 Жаңа техника өндірісін меңгеруді үйымдастыру
I Дүниежүзілік практикада жаңа өндірісті меңгерудің жаңа
бұиымдарды шыгаруға көшудің үш негізгі әдісі белгілі: тізбектік.
параллельді жэне параллель-тізбектік.
94
Тізбектік әдіс кезінде жаңа кұрылымның бұйымдарын шыгаруга
көшу кәсіпорынның барлык өндірістік цехтарын қайта жабдықтау
үшін тоқтау жолымен жүзеге асырылады. Бұл кезеңге жаңа бұйым
бойынша бөлшектерді, желілерді жэне жинау о пера ци ялар ын
дайындаудың уақытында әзірленген технологиялык үрдістерді
мецгеру міндеті қойылады.
Ескі жабдыкты демонтаж жасайды, жанасын орнагады, көтергішкөлік кұралдарын ауыстырады, цехтын толық кайта жоспарлауын
жүзеге асырады, жаңа жарак пен кұралды дайындайды. Бұл әдіс үшін
кәсіпорынның өнім шыгаруды уақытша тоқтатуымен туындаган
маңызды экономикалык ысыраптар тән. Параллель эдіс кезінде
бүйымның жаңа қүрылымы ескі күрылым бұйымын шыгарумен
параллель түрде менгеріледі.
Солай бола түра жаңа өндіріс не тек өндірісті ретке келтіру
кезеңінде паидаланылатын кәсіпорын алаңдарында, не нәтижесінде
негізгі өндірістік адаңдарга айналатын баска жаңа алаңдарда
менгеріледі,
Параллель-тізбектік әдіс кезінде жаңа бұйымды шыгаруды
меңгеру әдісі бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Бұл кезеңдердің
әркайсысында жаңа бұйымның агрегаттар және желілер бөлігі
меңгеріледі. Нәтижесінде тізбектік әдіспен салыстырганда ысыраптың
төмендеуіне қол жеткізіледі және параллельдегі сиякты соншама жаңа
өндірістік алаңдар керек емес. Жаңа өнім шыгаруга көшудің
параллель-тізбектік әдісінің сипаттык мысалы автомобильдің жаңа
үлгісін шыгаруга көшу бола алады.
Сонымен қатар жаңа бұйым шыгаруга көшу көбінесе үш кезеңде
жүзеге асырылады: бірінші кезең —жаңа қозгалтқышты ескі машинаға
орнатумен оны дайындауга көшу, екінші кезең — машинаның жаңа
жүріс бөлігін дайындау, үшінші кезең - жаңа кузовты меңгеру жэне
жаңа автомобиль шыгаруга толыктай көшу. Жогарыда аталган
әдістерді техника-экономикалык талдау кезінде шыгарудың жылдык
көлемі және жаңа өнім шыгаруга көшудің әртүрлі әдістерімен
байланысты өндіріс шыгындары анықталады.
Кәсіпорынның қолда бар ресурстары есептеледі, қарастырып
отырган кезеңге экономикалык эсер есептеледі және көшудің
анагұрлым тиімді нұсқасы таңдалады.
Сол немесе баска технологиялык шешімді соңгы тавдау
салыстырмалы техника-экономикалык талдауга және нақты өндірістік
жагдайларды ескере отыра тиісті негіздемеге сүйенуі тиіс. Жана
өнімді шыгаруга көшу нұскаларын салыстырмалы техникаэкономикалык талдау кезінде үш басты жагдай кездесуі мүмкін:
95
- Қандай-да бір жаблыкка технологиялык көшулерді орындау
тізбектілігі талданады.
Әртүрлі
жабдык, жарақ,
материал
т.б.
колданумен
технологиялык үрдістер нұскалары тапданады.
- Жабдыкты сатып алуга, кұрылымдауга т.б. қосымша капитал
жұмсалымын талап ететін технологиялык үрдістер нұскалары
талданады.
'
*
"
Бірінші жагдайда салыстыратын нұсқалардың әркайсысы
бойынша бұйымды дайындау уакытын нормалауды жүргізу
жеткілікті.
Екінші жагдайда, анагұрлым экономикалык нұсканы таңдау үшін
әртүрлі дайындамалар, жабдык, жарак колданган кезде олардын
әркайсысы бойынша өнім шыгарудың өзіндік кұнын есептеу қажет.
Үшінші жагдайда, косымша капитал жұмсалымын талал ететін
нұсқаларды салыстыру кезінде салыстырмапы талдауды минимальды
мәнді камтамасыз етуші нұсканы тандай отыра, келтірілген шыгындар
бойынша жүргізеді.
.
96
2 Есеп-тәжірибелік бөлім
Берілген оқу құралының есегі-тәжірибелік бөлімнің мақсаты
студенттерде өндірісті рационалды ұйымдастырудың теориялык,
әдістемелік және тәжірибелік сүрактары бойынша білімдер кешенін
калыптастыру мен бекіту.
Берілген тарау өткен теориялык материалдармен студенттердік
өзіндік жұмысы бойынша да, қазіргі кәсіпорындардың негізгі
өндірісін
және
өндірістік
инфракұрылымның
бөлімшелерін
рационалды ұйымдастырудың әдістемесін меңгеру бойынша да
тапсырмалардан
тұрады.
Автор болашак экономистер мен
менеджерлердің дайындыгын жоғарлату үшін олардың өнеркәсіптің
эртүрлі салапарында өндірісті ұйымдастыру бойынша негізгі
тәжірибелік тапсырмалармен таныстыруды ұйғарад>і. Бастапқы
мәліметтердің сандык мәндеріне «п» шамасы енгізілгек, ол студент
нүскасынын нөміріне сәйкес келеді. Кейбір тапсырмаларды орындау
тәртібін түсіндіретін есептеулер мысалдары бастапкы мәліметтер п =
11 есебінен келтірілген.
2.1 М а ш и н а ж асау сал асы н д а тэж іри белік тап сы р м ал ар д ы
шешуге әдістем елік н у с қ а у л ы қ т а р
2.1.1 Өндірістік процесті ұйымдастыру
«Өндірістік процесс» ұғымына аныктама беру. Қандай процестер
негізгі, көмекші және қызмет көрсетуші болып табылады? Күрделі
және қарапайым өндірістік процестер дегеніміз не? Еңбек кұралдары
козғалысының ретті, параллельді-ретті және параллельді түрлеріне
кысқаша сипаттама беру.
2.1.1.1 Енбек кұралдарының эралуан қозғапыс түрлері кезіндегі
технологиялык және өндірістік циклдері үзақтыктарын анықтау
Тапсырма
Еңбек кұралдарының козгалыстың ретті, параллельді-ретті жэне
параллельді түрлері кезіндегі 15п дана (мұндагы п - студенттің нұсқа
нөмірі) детальдан түратын партияны өңдеудің технологиялык жэне
өндірістік циклдерінің ұзактыктарын аныктау. Көлік партиясының
мөлшері 5п деталь; операциялар бойынша уақыт нормасы
сәйкесінше 2п, Зп, 4.5п мин/дана. Бірінші жэне екінші операцияларда
бір-бір станоктан, үшіншіде - екі станок орнатылған. Операцияарапык
үзілістің орташа уакыты - 2 минут. Жүмыс 3 ауысыммен жүзеге
асады. Ауысым ұзақтыгы 8 сагат. Табиги процестер ұзақтыгы - 30 п
минут.
Жоғарыда аталган еңбек кұралдарының эрбір түріне өндірістік
97
процестер графиктерін тұргызу.
Шешімі
Еңбек кұрапдары козгалысының ретті турі үшін технологиялык
цикл ұзактыгы мына формула бойынша аныкталады:
ы
Т/п ретті.
»
/-!
мұндагы п - детальдардын пария мөлшері, дана.;
и - технологиялык процестің операция саны, дана;
/>- операция бойынша уакыт нормасы, мин/дана.;
и - операциядагы жұмыс орнынын (станоктар) саны,
дана.
Біздің жагдайда
2/7
3/7
4,5/7
---+ --- + _!--1
1
2
форму
бойынша аныкталады
I/
т
л п реп т / = __!
+
7е
24
---------------
мұндағы 7Ьи - жұмыс ауысымының ұзакгығы, мин.;
/ - бір тәуліктегі ауысым саны;
к — бір жылдагы күнтізбелік күндер мен жұмысшылар
арасындагы катынасты аныктайтын коэффициент 0,706;
73ио — операцияаралық үзілістердің орташа уакыты,
мин.;
Те - сагат бойынша табиги процестердің ұзақтыгы.
Біздің жагдайда
Т
1 п р са ітіс
(
2п
3/7
4,5/7
^
і _____ !
15п — + — +
+ 3*2
11
9£ )
480*3*0.706 1
V. 11
Л
4Ш*
30п
----------------------
24*60
Енбек кұралдары козгапысының параплельді-ретті түрі үіі
технологиялык цикл ұзактығы мына формула бойынша аныкталады
98
**
-У’^Д II-1
».Ш
Ш
/ И', -(П
-П
„)Ү
(І,1
1«', ) Ш•
г=1
/=1
Тля
111
•
•
мүндагы пт—көліктік партия мөлшері, дана.;
0/Мі)тш - әрбір аралас операция жұбында р р кезінде
индекс анагұрлым кысқа циклді операцияға сәйкес келетінін білдіреді
Біздің жагдайда
\
*
*
( 2д 3/7 4,5/7
1 т лр. —1 5/71 ---- 4- — + -------- -(15/7-5/7)
2
V1 !
V1
Т
2
Күнтізбелік күндерде еңбек құралдарының параллельді-ретті
козғалыс түрі кезінде өндірістік цикл мөлшері мыла формула
бойынша анықталады
Т
л п.пр
1
Т„./к
іі
іі-1
/ і ^У 1 / ,* /
1=1
Г
п м') У ( і / м' )
- (V / 7 -
90
Ши Г
и
/®|
в
. І Ц/
7е
+
24
Біздің жагдайда
Тп.пр =
1
*
4 8 0 * 3 * 0,706
^2/1 З/і 4,5/1)
с / 2" 4*5л і
15» — + — + ------ - ( І 5 л - 5 / г ) — + ------ + 3 * 2
, I
2 )
1
ЯI
2
30/?
24*60
Еңбек қүралдары козғалысынын параллельді түрі үшін
технологиялык цикл үзақтыгы мына формула бойынша анықталады
і/
Тт.пар=(п-п„)(і,/^1)т1ч +Ит £ ' ,
/=|
.
мұндагы (і/уе^пвх - бұл жагдайда индекс максималды циклды
операцияга сәйкес болу керектігін білдіреді.
Біздің жагдайда
ТтПа р - ( \ 5/7
- 5 / 7) —
+
/ 2/7 3/7 4,5/7 \
5/7 ---ф—- ------1
2
V 1
4
Күнтізбелік күндерде еңбек кұралдарынын параллельді козгалыс
түрі кезінде өндірістік цикл мөлшері мына формула бойынша
99
ныкталады
и
мі пар
(” - «тX', |
),», + " . У \ і , ' н- + иТ
тж
Те_
24
Біздің жагдайда
/ 2/7 3/7 4,5/7
1
30/7
—
+
—
+
----(15/?-5 л )— + 5л
+ 3*2 +
480* 3 * 0,706 I
1
1
2
24*60
Мәліметтерді есептеу барысында алынган нәтижелерді мақсатты
түрде кестелік формага келтіру (1.1-кесте).
1.1-кесте
— Технологиялык
салыстырмалы кестесі_________
және
өндірістік
;
Тт
технологиялык
цикл мөлшері,
мин.
Еңбек құралдарының козгалыс
түрлері
мөлшерлердің
Тп өндірістік
цикл мөлшері,
күнтізбелік
күндер
Ретті
Параллельді-ретті
Параллельді
Операциялық цикл мөлшері мына формула бойынша есептеледі
Топ.і=пХ
і/ щ
Операциялық циклдерді қатар колданудың мөлшерлері мына
формулалар бойынша есептеледі
т
,=Г,/М/(П-}
т
2=г3/п3(п- пп)
I және н> кезінде индекстер нөмірлері анағұрлым қысқа
операциялык циклді аралас операция нөміріне әрдайым сәйкес келеді.
Детальдардың бір көліктік партиясынын өңдеу циклінің үзактыгы
мына формула бойынша есептеледі
100
1.1, 1.2, 1.3 суреттерде еңбек құралдарының әртүрлі қозгалыс
түрлері кезіндегі өндірістік процесс графиктерінің формалары
іберілген.
2.1.1.2 Күрделі өндірістік процесс ұзақтықтарын анықтау
Тапсырма
Механизм жасаудың күрделі процесі циклініц ұзақтыгын
анықтау, детальдар 2п (студент нүсқасының нөмірі) сагат кешендік
қоймада жататынын ескере отырып циклдік график салу.
Қарапайым процестер циклінің ұзақтыгы 1.2-кестесінде берілген,
механизмдерді кұрастыру үлгісі - 1.4-суретінде көрсетілген
1.2-кесетесі - Қарапайым процестер циклінің ұзақтыгы
Қарапайым процестер атаулары
Цикл ұзактыгы, саг.
Д-1 деталін жасау
Зп
| Д-2 деталін жасау
2п
1СБ-1 үлкейтілген қүрастыру
0.5п
I Д-3 деталін жасау
і
7п
1Д-4 деталін жасау
5п
Д-5 деталін жасау
2п
СБ-2 үлкейтілген құрастыру
Д-6 деталін жасау
Зп
Негізгі құрастыру НҚ
1.5п
Механизмді сынақтан өткізу МС
5п
п
Шешімі
Күрделі өндірістік процесс циклінің ұзақтыгын анықтау үшін
графикалық әдіс колданылуы мүмкін. Сонымен бірге механизмді
кұрастыру үлгісіне (1.4-сурет) сәйкес күрделі өндірістік процесс
циклінің графигі (1.5-сурет) күрылады. Графикте оңнан солга карай
механизмді сынақтан өткізуден бастап оның кұрамына кіретін
жасауларга дейінгі, ягни қарапайым процестер циклдері уакыт
масштабында ыгыстырылып отырады.
...... .......
Күрделі процестің өндірістік циклінің тұргызылган фафигі
бойынша бір карапайым процестің екіншісінен асып түсу мерзімі
талданады және реттілікпен өзара байланыскан цикларалық үзілістер
мен карапайым процестердің ең үлкен циклдер сомасы ретінде Т буйым
өндірістің күрделі процесі циклінің жалпы ұзактыгы аныкталады
102
. 1-сурет - Еңбек құралдарының ретті қозгалыс түрі кезіндегі өндірістік цикл фафигі
и
5
'Ә'
св
е-
н
0
а
X
Ф
‘С
«х=(
<ь>
р.
1
о
*а
і»
со
О
X
* -3
I
н
а>
а
иі
см
103
104
•3-сурет
Еңбек құралдарының параллельді қозғалыс турі кезіндегі өндірістік цикл графигі
Тизб
и
и
/=1
/=!
У
т
+
У
т
/ ^ ПІ
тах
мұндагы и ' - өзара ретті түрде байланыскан детальдарды жасау
процестері немесе күрастыру процестерінің саны;
Тпі —детальдарды жасау немесе құрастыру процестерін
орындаудың қарапйым процестерінің өндірістік циклдері, саг.;
Тмц - цикларалық үзілістердің орташа уақыты, сағ.
1.4-сурет - Механизм кұрастыру үлгісі
105
106
•5-суреті - Күрделі процестін өндірістік циклінің графигі
Күрделі
өндірістік
процес
процестердің «и» параллельділік
бойынша анықталады
құрамына
кірегін
коэффициенті
мына
қарапайым
формула
2.1.1.3 Қүрал-жабдықтың оптимальді жоспарлануын есептеу
Өндірістік процесті ұйымдастырудын маңызды кезеңдерінің бірі
учаскені жобалау. Пәндік-тұйык учаскені қалыптастыру кезінде
кұрал-жабдыктарды
жоспарлау
(орналастыру)
оның
жұмыс
көрсеткішіне елеулі эсер етеді.
Жалпы алганда құрал-жабдыктарды орналастырудың барлык
ықтимал нұсқаларының саны станоктардың орньы ауыстыру
мүмкіндігі санымен аныкталады.
Учаскенің минимальді жүкайналымы оптималдылық критерийі
болып табылады
-> т іп ,
мұндагы и —учаскеде өңделетін әртүрлі бұйымдардың атаулары,
дана;
іЧ - / бұйымы бойынша багдарламалық тапсырма, дана.;
і бұйымының орташа массасы, кг.;
/, - / бұйымының бүкіл дайындық циклін өту жолы, м.
Тапсырма
Төрт деталь (А,Б,В жэне Г) өңдеу бекітілген учаскеде үш
операция - токарлык, фрезерлік және бұргылау атқарылуда.
Жоғарыда аталган әрбір операцияга бір-бір станоктан бекітілген.
Детальдарда бірдей операция қүрамы, бірак өңдеудің әртүрлі
маршруты бар. Станоктар арасындагы тасымалдаудың орташа
кашыктыгы — Зм. Детальдарды шыгарудың айлық багдарламасы,
олардын массалары мен өңдеу маршруттары 1.3 кестесінде берілген.
Кұрал-жабдыктың оптимальді жоспарлануын табу.
Шешімі
Бастабында жоспарлаудың кез келген кездейсоқ нұсқасын
қабылдаймыз. Мысалы: токарлық - Т (1), фрезерлік - Ф (2), бұргылау
- Б(3). Жақша ішіндегі нөмірлер станоктардың учаскеде орналасу
реттілігін білідіреді.
107
1.3-кестесі мәліметтері
Детальд
арды
белгілеу
т
А
Б
.
Г .
Бір айда
шыгару
багдарлама
сы.
Дана.
100п
120п
1ЗОп
140П
жоспарлауга
Масса, кг
1
бірлік
тер
0.2п
О.іп
С
ті
о
В
Кұрал-жабдыкты
0.3 п
багдарла
малар
20п2
12 п
39п2
42п2 I
2
арналган
шыгыс
Операциялардын регтік
нөмірлері
токар
фрезер
бұргы
лік
лык
лау
2
1
3
2
3
1
1
3
2
2
1
|
Шахматтык ведомое кұрамыз, оның әрбір торында қоректік
жұмыс орнынан тұтынушы орнына берілетін жүктің мөлшері
көрсетіледі (1.4-кесте) және оны жөнелтлетін жүк массасының
матрицасына айналдырамыз (1.5-кестесі).
*
1 .4-кестесі - Шахматтык ведомое
аммен
Қоректік
Тұтынушы жұмыс орыны
жүмыс орыны _____ т _____ |_______ф _______ 1_________Б________
_____ Т _
0
20п2
1[ (12+42+39)пг=93п; 1
Ь ------------------- , -------------------
Ф
І2п20п:
_
,
,
____________________________________________________________________ *
0
Г
о
(39-*-42)п~’=81пг 1! ______ о
|
Жүмыс орындары түрлерінің матрицаның жолы мен катар
нөмірлері бойынша орналасуы берілген жоспарлау нұскасына сәйкес
келеді. Жағдай жоспарлау нұсқасы өзгерген кезде ауысады.
1 .5-кесте - Жіберілетін жүктер массасының матрицасы
есептелді
Екі аралас станоктар арасындағы аралық (Зм) есепке алына
отырып, шыгыстық жоспарлау негізінде ара қашыктык матрицасы
кұрылады ( 1 .6-кесте):
108
1.6-кесте - Ара кашыктык матрицасы
Метрмен есептеледі
Б
т
0
Ф
3
ф
Б
3
0
3
3
0
Т
11
6
1
-
6
Масса матрицасынын әрбір торкөзінің мәнін сэйкесшше ара
кашыктык матрицасынын торкөздері мәніне көбейткенде шыгыстык
жоспарлауға арналган станок арасындагы жүкагымы мөлшерін
аламыз. (1 нұскасы)
0 = 32п13 + п 3 п 26 + 8 ! п г3 =ІОІ7п2 кгм
Тапсырманын шарты бойынша станоктар орналасуының алты
нүскасы болуы мүмкін.
/ - Т,Ф,Б\
II- ТЛ Ф \
Ш- Ф,Т,Б\
ІУ -Ф .Я .Г ;
V - Б , Г,Ф;
V I- Б ,Ф,Т.
Жогарыда келтірілген есептеулерге ұксас құрал-жабдықтардың
орналасуының барлык нұскалары бойынша учаскенің жүкайналымы
аныкталады. Есептеулердің нәтижелері 1.7-кестесінде көрсетілген.
Құрал-жабдыктардың жоспарлануының мүмкіндігінше барлық
нұскалары кезінде жүкайналымнын мөлшерлеріне салыстырмалы
талдау жүргізе отырып оның кішірек мэнін шыгарады. Өндірістік
кұрал-жабдыкты орналастыру нұсқасының минималды жүкайналымга
сәйкес келуі - оптимальді болып саналады.
1.7-кестесі - Құражабдыкты жоспарлаудың барлык нұскалары
бойынша жүкайналымды есептеу___________________ _____________
Жүкайналым
1
Станоктарды орналасуы жэне берілетін
Н^ска
мөлшері, кгм
масса мелшері, кг
нөмірі
Б
Ф
Т
6
5
4
3
2
I
1 1Зп
3 2һ
0
Т
1017п
81п0
0
Ф
і
0
Б
о
0
і
Т
!I
Б
1
Ф
і
1----------------------------------------------------
3
2
?
109
1.7-кестесінін жапғасы
Нүска
нөмірі
Станоктарды орналасуы және берілетін
масса мелшері, кг
Жүкайналым
мөлшері, кгм і
2.2 Ж елілік жоспарлау негізінде өндірісті үйымдастыру
Желілік грасЬик
шашгяпгян
УЯЬ-и'Г параметрлі бВҒЫТ пен
- ..
_
уақыт
шеңберден құралған модель тәрізді. Оны тұрғызуды ң негізі нде
«жүмыс» және «окига» үгымдары жатыр.
Ж ұ м ы с- РЩ Уакыт пен материалдык шығын тапап ететін және
белгілі бір жетістікке әкелетін өндірістік процесс.
Оки га - бұл келесі бір жұмыстың басталуы үшін бір немесе
*ІІІР
»
сгом
т
пп
п
гі
__
__
*
_
•
•
3
*
бірнеше қажетті және жеткілікті жұмыстардың аяқталу дәлелі
(фактісі).
Бастапқы окига осы жүмыстың басын аныктайды және өткен
жұмыстар үшін соңғысы болып саналады.
Сонгы оқиға осы жұмыстың соңын аныктайды және келесі
жұмыс үшін басы болып саналады.
Шыгыс оқиғасы - карастырылып отырган желілік график
жүмыстары
Аяқтаушы оқига - карастырылып отырган желілік график
110
шеңберінде келесі жұмыстары жоқ оқига. 1
Желілік модельдер окигага және жүмыска багытталуы мүмкін.
Жұмыска багытталған модельдер анагұрлым кең тарады. Сонымен
катар окиға шенбермен, ал жұмыстар - оларды байланыстырушы
тұтвс стрелкалармен белгіленеді.
Узік сызыкты стрелкалар нөлдік ұзактыгы бар фиктивті жұмысты
білдіреді және кешенде жұмыстардың өзара байланысын дұрыс
көрсету үшін гана колданылады.
Жол I желілік графиктегі жұмыстардың үздіксіз реттілігі.
Жолдың ұзындығын оны кұраушы жұмыстар ұзақтыгының
сомасымен аныктайды.
Толық жол - желілік графиктін шыгыстық окигасынан
аяктаушысына дейінгі жол.
Аумалы жол - барлык ықтимал толық жолдардың ішінде ең
үлкен ұзактыкты толық жол. Оның ұзындыгы желілік график
бойынша жұмыстарды аткару мерзімін анықтайды.
Аумалы жұмыстар - бұл аумалы жолдарда жатқан жұмыстар.
Жұмыс аткаруда технологиялык реттілік ескере отырып
кұрылған желілік модель келесі талаптарды канагаттандыруы тиіс:
бір гана шыгыс жэне бір гана аяқтаушы оқигасы болуы тиіс;
- әрбір жұмыстың немесе технологиялык байланыстың
бастапкы окигасында аяқтаушысына қараганда кішірек нөмір болуы
тиіс;
- желілік модельде стрелкалар багытын солдан оңга карай
колдану керек;
- модель формасы карапайым, артык киылыстарсыз болуы тиіс,
жұмыстың көбін горизонтальды сызықтармен берген жөн;
бір окига екі немесе одан да көп аякталушы оқигалардың басы
болса, онда параллельді жұмыстарды орындау кезінде фиктивті
жұмыстар жэне косымша оқигалар енгізіледі.
- модельді тұргызу кезінде «тыгырыктар» мен «циклдердің»
пайда болуынан аулак болу керек.
Тыгырык — бұл одан бірде-бір жұмыс (аяктаушыдан басқа)
жұмыс
бір окига (шыгыстан баска).
Цикл өзі шыккан окигага кайта оралу жұмыстар тізбегі ретінде
сипатталады
Өндірісті жоспарлау
мен басқарудың желілік жүйесін
пайдаланудың негізгі максаты аткарылатын жұмыстарды уақыт пен
кеңістік бойынша рационалды байланыспен камтамасыз ететін жоспар
мен өндірісті ұйымдастыру оптимальді нұскасыи жасау, ресурстарды
111
анағұрлым жақсы пайдалану, сонымен катар осы жоспарды жүзеге
асыру процесін тиімді баскару.
Өнеркәсіптік өндірісте желілік модельдеудің нысандары ретінде
жеке анағұрлым күрделі механизмдер, бұйымдар немесе машиналар
немесе олардын топтарын кұру бойынша жұмыс кешендері
ерекшеленуі мүмкін.
'
,
Желілік график негізінде жұмысты ұйымдастыруды нақты
мысалмен карастырамыз.
2.2.1 Желілік модельдеуді колдана отырып механикалыккұрастыру өндірісін ұйымдастырудың уакытша параметрлерін есептеу
Тапсырма
I с
'
' *
Белгілі бір механизмді дайындау үшін ізакты гы сагат бойынша
сипатталатын келесі жүмыстарды аткару кажет:
А торабының детальдарын дайындауды темір согатын-престік
өңдеу - Зп;
:
- В торабы детальдарын дайындауды штамптау - п;
- А торабы детальдарын дайындауды механикалык өңдеу —15п;
- В торабы детальдарын дайындауды механикалык өңдеу —2п;
- А торабын үлкейте күрастыру —2п;
- В торабын үлкейте кұрастыру - 12п;
- А торабын реттеу —п;
- Механизмді күрастыру жэне соңгы реттеу —п.
Жүмысты аяктаудың нормативтік мерзімі 2Оп сагатқа тең.
Жұмысты аткарудың технологиялық реттілігін есепке ала
отырып механикалык-құрастыру өндірісін ұйымдастырудың желілік
моделін тұргызу. Алынган желілік модельдің негізінде графикалык
әдіс аркылы қарастырылып отырған жұмыс кешенінің уакытша
параметрлерін есептеу және оны атқарудын желілік желілік графигін
құру. Егер жұмысты аяқтау мерзімі сәйкес келмесе желілік графикті
оптимизациялауды өткізу керек.
Есептеу мысалы
Жұмысты атқарудың технологиялык реттілігін есепке ала
отырып желілік модельді тңэгызамыз. (2.1-сурет). Бұл модельдің 1
оқигасы шыгыс окиғасы, 1-2, 1-3 жұмыстары - шыгыс окигасынан
шыгатын желілік модельдің шығыс жұмы стары. 8 оқигасы - модельді
аяқтау окигасы. 7-8 жұмысы аяқтаушы жұмыстар, олар аткарылганда
осы желіде сипатталатын ж^мыстардың толық кешенінің аякгалуына
жетеді.
2-3 тәуелділігі - ұйымдастырушылық, ол бір мезгілде 1-2 жэне 13 жұмыстары аякталуы мен екі торап детальдарының механикалык
өңдеуі басталуы болғанын қажеттігін көрсетеді. 6-7 тәуелділігі -
технологиялык. Ол 7-8 жұмыстарын бастау үшін А торабының
реттелуін аяқтау кажетгігін көрсетеді.
3-4 және 2-5 жұмыстары үшін 1-3 және 1-2 жүмыстары (2-3
тәелділігі аркылы) - бұдан бұрынгы. Олардын орындалуы 3-4 және 25 жұмыстары бастаулынын тікелей алгышарты болып табылады.
Оның басталуының бір шарттарының бірі 4-7 және 5-7
жұмыстарының аякталуымен катар 5-6 жүмыстарынын аткарылуы (67 тәуелділігі аркылы).
Қарастырылып
отырған
жүмыс
кешенінің
уақытша
параметрлерін есептеу және желілік график тұргызу белгілі бір
реттілікпен жүзеге асады. п=11 үшін есептеу мысалы берілген.
Бірінші кезекте Т і и Т" барлык оқигалары бастал/ының ерте
және кеш мерзімдерін есептеп шығарамыз:
желілік графикте (2.2 сурет) оқиганы білдіретін әрбір шеңберде
үш секторды оқиганын нөмірі мен есептеп шыгарган нэтижелерді
енгізу үшін
ерекшелейміз.
Графиктің
жұмысты
білдіретін
стрелкалары үстінде тапсырманың нұсқасы ескеріле отырып есептеліп
шыгарылган жұмыс ұзактыгының сандық мәндерін белгілейміз;
- ТРі = Ті шыгыс оқиғасы, ягни бастаудың берілген мерзімі үшін
кабылдаймыз; 2.2-суретінде Т, = 0 деп қабылданган, ол шыгыс
окигасының сол жақ секторында жазылган;
- Шыгыс оқигасынан шыгатын барлык жұмыстарды таңба салып
белгілейміз; (біздін жагдайда бұл 1-2 және 1-3 жұмыстары);
- Барлык оган кіретін жұмыстар белгіленген ] окигасын табамыз,
ал Т ' табылган жок (біздің жагдайда бұл 2 оқига);
- Тр. -ды мына формула бойынша есептейміз
мұндагы В(і) - ]-мен і^.жүмыстарымен біріккен 'көптеген і
окиғалары
г . >
Й ёЬ
мысалда
ТР2=0+33=33 ;
окигадан (біздің мысалда 2 оқигадан) шьіғатын барлык
жұмыстарды таңбамен белгілейміз жэне
3 мен 5 окигаларғ>і
аякталуының ерте мерзімін есептеп шыгарамыз
113
Т 3 = т а х [ 0+ 11 ; 33+0] = 33 ;
Т 5 = 33 н- 165 = 198 ;
аяктаушы окигага дейін жэне т.б.
Тр; = 33+22=55;
Тр6 = 198+11=209;
И 7= т а х [5 5 + 132; 198+22; 209+0] = 220;
Т И8= 220+11=23Й;
- егер нормативтік мерзім, нормативтік мерзімнің мәні және соңы
берілмесе, онда аяктаушы окиға басталуының кеш мерзімі оньщ
басталуының ерте мерзіміне тең болады. Біздін жагдайда аяқтаушы
окига басталуының нормативтік мерзімі берілген және ол 220 сағатқа
тең;
- аяқтаушы оқиғаға кіретін барлық жұмыстарды екінші бір
оелгімен белгілейміз; Біздің жагдайда бұл 7-8 жұмыс;
- Воқигасын табамыз, бұл оқиға үшін барлық шыгатын жұмыстар
екінші белгімен белгіленген, ал окигасының кеш мерзімі Тп, табылган
жоқ; Біздің жагдайда бұл 7 оқигасы;
- 1П\ мына формула бойынша есептеп шығарамыз
Т?
=
тіп
ІГ
"
/
I
'
уег «,1 *
М»
мұндағы С( і ) - і-мен і-і.жұмыстарымен біріккен көптеген і
оқигалары
ыздің мысалда
Т П7 = 220 - 11 = 209;
- 7 оқигасына кіретін барлық жұмыстарды екінші белгімен
белгілеиміз; (бізде бұл 4-7, 5-7 және 6-7 жұмыстар);
Барлык шығатын жұмыстар екінші белгімен белгіленген
оқиганы табамыз, ал оның басталуының кеш мерзімі табылган жоқ.
Ьіздің жагдайда бұл 4 және 6 оқигалары.
N4
2 .1-сурет - Механикалық-кұрастыру өндірісін ұйымдастырудың желілік графигі
X
2
оя
&
о
н
я
XX
2 2
2-5
2
а*
II
2
о« 2
ао
ев
II
*а5 §©
Л
а.
*^ >
>
£ *И
«
П£
Я
2 2
х5 «=г
Ля
*1
н
«
^СЗ в
ев
О
I
115
I
«Ө*
«в
е-
*
-а
т
о**■»
§
2
•о
фМ
в
а
ф
>*
Си
2
Р
0
са
а,
1
8
В
со
24
5
Я
5
х
«
2
©
Он
Р
»
ч
О
»
сч
сч
116
Олар үшін
Тг,4 =209-132=77;
шыгыс окигасына дейін жэне т.б
Тп5=тіп[209-11;209-22]=187;
Тп3=77 - 22 = 55;
Т 2=гпіп[ 187 - 165; 55-0] = 22;
Тп,= т і п [22-33; 55-11] = -11.
Есептеудің екінші кезеңінде барлык жұмыстар уакыттарының
толык жэне бос резервтерін мына формула бойынша аныктаймыз
‘и
= т". _
1з
хр.
_ *.
1 I эй
СВ =___Т ‘ . _ Т—$г> _
І
* М]*
-
?
*
Толык резерв дегеніміз аяктаушы окигасы басталуының
нормативтік мерзімін өзгерпеи, і-] жұмысының ұзақтыгын ұлғайтып
немесе басталу мерзімін ұзартуга болатын максималды уакыт.
Бос резерв дегеніміз желінің барлық оқигалары өздерінің ерте
мерзімінен басталатын жагдайда
жұмысының ұзактыгын ұлгайтып
немесе басталу мерзімін ұзартуга мүмкіндік беретін максималды
уақыт.
Біздін жагдайда 7-8 жұмЬі стары үшін:
гп7.8= 220 - 220 - 11 = - 11 ;
гсЧ 8= 231-220-11=0.
Дәл осылай баска да жұмыстар үшін уакыттын толык жэне бос
резервтерін есептейміз, ал нэтижелерін аралас тікбұрыштарда
жұмысты белгілейтін стрелкалардын астына жазамыз. (сол жагынан
! ЩЩон жагынан гсв^).
I
Аумалы жол уакыттын ең төмен толык резерві бар жүмыстар
бойынша өтеді (біздін жагдайда 1-2; 2-5; 5-7; 7-8). Аумалы жолдың
жұмыстарын кос сызыкпен белгілеу керек.
ШшШ
117
Желілік модельдің уақытша параметрлерін есептеудің нәтижесі
олардын бекітілген нормативтік мерзімдерге сәйкессіздігін тапты.
Толық теріс резервтердін болуы осындай сәйкестіктің жоктыш н
куәландырады және айырмашылық мөлшерін көрсетеді. Мүндай
жагдайда аумалы жол жүмысын атқарудың уакытын қысқарту қажет
және сөйтіп желілік графикті нормативтік талаптарга сай қылу қажет.
Аталмыш кысқартуды құрал-жабдык, 4-7 аумалы емес жұмыстын
жұмыскерлері сынды ресурстарды бөлу арқылы жүзеге асырамыз. Бұл
жерде бөлудің ұзақтыгын ұлгайту өндірістің жалпы үзакгыгына,
толық теріс резерв өлшеміне тең оның ұзактығынын мөлшерін азайту
мақсатындагы 2-5 аумалы жұмысқа эсер етпейді (карастырылып
отырган мысалда 11 сағатка).
Жұмыс аяқталуының есептік мерзімін нормативтік талаптарга
°ай тәртіпке келтіру үшін кабылданга* шаралардын тиімдшігін
оптималданған желілік график есебімен дәяелдейміз. ( 2.3 сурет).
2.2.2 Желілік графиктің уақытша параметрлерін кестеде есептеу
Тапсырма
2 .2.2 тапсырмасын орындау үшін қажетті шыгыс мәлімеггерді
оптималданган графикпен сәйкес қабылдаймыз. (2.3 сурет).
Кестелік әдіспен желілік фафиктің уақытша параметрлерін
есептеу жэне аумалы жолды анықтау.
Есептеу мысалы
Желілік графиктің уакытша параметрлерін есептеу үшін кестенің
типтік формасын қолданамыз.( 2 . 1 -кестесі), оның бірінші баганына
алгашкы окигадан бастап өсу ретімен бастапқы және соңгы окиғалар
кодтарымен белпленген жұмыстарды енгіземіз. Екінші баганга
сәикесінше жүмыс үзақтығын белгілейміз.
Жұмыстардың басы мен аягының ерте мерзімдерін есептейміз. (3
және 4 багандар). Біздің жагдайда бірінші окигадан шыгатын 1-2 және
1-3 жұмыстарының басталуының ерте мерзімі нөлге тең екендігі
аикын. Бұл жұмыстардың ерте аяқталуы жұмыс ұзақтыгы өлшеміне
оның ерте басталуынан үлкен.
Келесі
жұмыстардың басталуының ерте мерзімі өткен
жүмыстардың аяқталуының ерте мерзімдерінен максималга тең
Сонымен 2-3 жұмысы ушін
118
и
X
-Ө03
в14
с;
а>
*
X
л
с
£
Л
е*
*=:
я
хн
с
о
и)
>>
а,
»—
к
л
Н
о
ей
3
>Х
>ь
X
*6
а.
ш
X
5
X
<Я
X
0)
2
I
н
<и
а.
>>
01
СЛ
оі
3-4 жұмысы ушін
ір,,з.4 = т а х [ір°і з;
] = т а х [ 11; 33] =33 сагат.
Осылай аяқтаушы жұмысқа дейін.
толык
Жұмыс аяғы мен басының кеш мерзімдерін есептеуге көшеміз ( 5
және 6 бағандары).
1
6
багнньщ ,со ң ш ж°лына барлық жүмыстардың норматиетік
мерзімдерш енпземіз, ягни 7-8 жұмысының аяктаушы оқиғасына
кіретін оқиғаның аякталу мерзімін, (біздің жагдайда 220 сағат) Содан
кеиш 5 баганда белпленген аяктаушы жұмыс басталуының кеш
мерзімі көрсетіледі
* 7.8
* 7.8 - 17.8 ~ 220-11 —209 сагат
Содан кеиін 5 пен 6 багандар бойынша төменнен жогары қарай
қозгала
отырып жогарыда орналаскан кезекті жм
жұмыстың
аяқталуының кеш мерзімін іэдейміз, бұл мерзім осыган деиін
дейін
көрсетілгендердің ішінде ең минимальді болып есептеледі. 6-7
жүмысы үшін аякталуының кеш мерзімі одан кейінгі келесі 7-8 щ м ы с
басталүынын к е т
„г-.,., т п ________
~ _
Ш ІЖ
жұмысы
120
*,ш2.5 - ГПІП [ енн5.6 ; Iй" 5Л ] = т і п [ 198 ; 187 ] = 187 сагат
1,ш2.5 =
» ь 5 = 187 - 154 = 33.сагат
Жэне т.б. шыгыс окигасынан шыгатын жұмыстарга дейін.
Енді 7 жэне 8 багандарга жұмыс уақытының толық жэне бос
резервгерін есептеп енгіземіз. Толық резервті 5 пен 3 багандардың
айырмашылығы ретінде есептейміз. Бос резервті келесі жұмыс
басталуының ерте мерзімі мен берілген жұмыс аяқталуының ерте
мерзімінің айырмашылыгы ретінде есептейміз. Сонымен, 1-2
жұмыстары үшін ол 33 - 33 = 0 тен, 1-3 жұмысы үшін: 33 - 11 = 22,
2-3 жұмысы үшін: 33 - 33 = 0 және т.б. аяктаушы жұмысқа дейін.
Аумалы жол желілік модель кезіндегі сияқты уақыттың
минимальді толык резервтерлі 1-2, 2-5, 5-7 жэне 7-8 жүмыстары
бойынша өтеді. (біздің жагдайда нөлге тен).
Агымдык процесс операциясын
■■
121
$
сл
3 "г
1
1і
1
опера­ Г ..........
2
4
1
3
ция №
і Уакыт
0.26+ 0.83+ 0.24+ 0,26+
1 нормас
0,0 Іп 0.01 п 0.01 п 1 0,01 п
I ымин.
—
г
Оо
о и
3.1-кестесі норм&яары
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ----------------—
1
■
2.3 А гы мды қ өндірісті үйымдастыру
«Агымдық өндіріс» үгымына анықтама беру жэне оның негізгі
бір түріне кысқаша сипаттау. Агымдық сызықтың ыргагы жэне такті
деген не?
Тапсырма
Сызықтар тактін аныктау, жұмыс орны санын, жүмысшылар
санын жэне оларга жүктелетін ауырпальғк деңгейін есептеу,
конвейердің негізгі параметрлерін аныктау жэне типін таңдау.
Бұйымды өңдеу циклінін ұзақтыгын аныктау.
Шыгыс мэліметтері
Сызыктар бір ауысымда 500+ ІОп дана көлемінде шыгаруды
баскару блоктарын құрастыруга арналган. Конвейер кадамы - 1,3 +
О.Іп м. Регламенттелген үзілістер 20 лтн. кұрайды. Сызыктың
жұмысының режимі - екіауысымды. Ауысым ұзақтыгы - 8 сагот.
Ауысымдық багдарламаны косуга байланысты технологиялык
шыгыны 1,4 + 0,Іп % кұрайды. Қүрастыру процесі келесі
мэліметтермен сипатталады. (3.1 -кестесі):
аткарудың уақыт
I
6
7
8
9
9
0.78+
0.01 п
0,52+
0,01п
0,48+
0.01 п
0,12+
0,01 п 1
Екінші операцняны аткару кезінде фактілік уақыт шыгыны
нормадан (0,7-1,3)+пЩиң көлемінде ауыткуы мүмкін.
Шешімі
*
[|
Баскару блоктарын шыгару багдарламасы талаптарына сүйене
отырып, N3 жіберілу багдарламасын мына формула бойынша
аныктаймыз
100 Ыш / (100-а),
мүндагы А'ш - бүйымды шыгарудың ауысымдык багдарламасы
дана;
г
*
а - технологиялык шыгын.
Мж| * ю о * (500+10) п / ( Ю 0-(1,4 + 0,1п» дана.
Ш
л
Ғн сызыктың жүмыс уакытының ауысымдык накты қорын Түзія
регламенттелген үзілістерді есепке ала отьірып Т а уы с. ауысымының
ұзақтығына сүиене мына формула бойынша табамыз
Ғн = Тауыс - Түзіл і 8 *60 -20= 460 мин
Мұндай жагдайда сызықтың тактісі мынаган тең
г - Ғ н/ ж з,.чин.
Тапсырма шарты бойынша / 0конвейер кадамы 1,3 + 0 Іп м-ге тең
Ш
1
3
В
кайнЙ
бойынша
Ук- / 0 / г, м/мии.
Өндірістік
В
я и
процестің
Н
әрбір
операциясьшдагы
жұмыс
орны
санын есе"теу иы»а 1 1 1 1 « а и
і операциясын орындауга арналған уакытшы
даналық-калькуляциялық нормасы, мин.
уақытгың
мұндағы /,
іи _к
Жумыс орнынык накты саны
_ есептік монді „ , | §
Бүіін
санга деиін дөңгелету жолымен анықталадыі
Коэффициент загрузки оборудования на каждой операции опре
Әрбір операцияда кккі. кұрал-жабдыкты косу коэффициент! мына
формула бойынша аныкталады
Ц |
к
і
а і.
*
1 0 0 Н ' / рас / Щ фак, Щ>; .
/,„ операциясы үшін зонаның қалыпты ұзындығы мына формула
бойынша аныкталады
Есептеудің нәтижелері 3.2-кестесімен салыстырылуы тиіс:
3.2-кестесі - Сызык параметрлерін есептеүдін нәтижелепі
Операция
Жұмыс
лар
Жұмыс
і,7/ опера­
I операцияс орындары
бойынша
Опер
орындары
ция
ын
ның
кұралация
ның
нақты
зонасыны
орындауд
есептік
жабдықта
нөмір
саны
X
V
,
ң
қалыпты
ын уақыт
саны
рды қосу
ұзындыгы,
нормасы
г іесеп т
коэффици
дана
м
Іі «-V, мин.
дана.
енті к
.
0,83+0,01 п
024+0,01п
5
6
7
!
8
9
0,55+0,01п
0,78+0,01п
0,52+0,01п
0,48+0,01 п |
10 ,12+0,01 п[
Барлығы:
Егер жұмыс орнында кұрал-жабдықтарды шамадан тыс
пайдалану 10 % аспаса, онда ол сызыкты бөлектеу кезінде жойылуы
мүмқін.
Жобаланушы агымдык процес операциясының ісүрастырушылык
сипаттамасын есепке ала отырып, жұмыс конвейерімен бірре үздіксізагымдык сызыкты тандаймыз.
Сызықта жұмыс орындарынын жалпы саны мынаны күрайды:
і¥жалпы. «
£
Я Л
Жұмысшылардың келу саны жұмыс орындарырынң санымен
аныкталады
КӨЛУці* * Шіащ
Жұмысшылардың
аныкталады
тізімдік
саны
мына
формула
бойынша
9
Ржалпы. =
Ркепу, */(1+Ь/100),
/я |
*^
мұндағы / - жұмыс ауысымы саны;
Ь I - жұмыс уақытының
қабылдаймыз).
шыгыны
(Ь
в
=
0
деп
Тапсырма шарты бойынша екінші опегі&цияны атқару барысында
нақты уакыт шыгыны нормадан ауытқуьі мүмкін екендігін ескере
ұзындығын былай
анықтайды
?рез.2
Щ
*
^
4-
мүндагы
- резервтік белу саны, оны екінші операция
зонасының қалыпты узындыгына Iңі косу кажет.
^2
(?2 щах “ ?2 с р )/ғ /
Һ ор. ~ 0 2 шах
Һ тщ) 1 2»
мұндагы і2тах. Һпюь һсР - екінші операцияның максималды
минимальді жэне орташа ұзақтыгы.
Біздің жагдайда
Зп+1,3п мин;
һтт ~ 8, Зп—1, Зп мин.
124
Алынған Д> мәнін бүтінге дейін дөңгелектеу. Сонда екінші
операцияның жұмыс аумағының жалпы ұзындыгы
*-‘ж іпп 2
1112 "% ір і'1 2
Басқару блогын кұрастыру циклінің ұзактығы мына формула
бойынша анықталады
V. .д
V
-
д
Д г. т
Тч =
'•’ИЯОК +
3'.-і ■'
: #«Г
4 1£ П •:Ц £ *
, /Қ,
*
I*
*
2.4 Өндірісте кызмет көрсетуді ұйымдастыру
Өндірістің
техникалык
кызмет
көрсетуіне
катысатын
өнеркәсіптік кәсіпорынның негізгі бөлімшелерін (шаруашылык) атау
және оларға қыскаша сипаттама беру.
2.4.1 Құрал-саймандык өндірісті ұйымдастыру
Тапсырма
Заводтык бұргыға бір жылдык шыгыиын және келесі жылдың
бұргыға кажеттілігін анықтау.
\
Шыгыс мәліметтері
Қайрау кезіндегі қабат қалыңдыгы. /= 5 мм\ құрал-сайманның
жұмыс бөлігі Ь = 36 м щ кұрал-сайманның беріктілігі Т^срік=60п мин.;
кұрал-сайманның мерзімінен бұрын істен шыгу коэффициент*! р = 0;
машиналық уақыт ім = 5п мин.\ жылдык багдарлама Ып = 120000п
дана.; келесі жылдын басына жоспарланган айналым коры
һОн=400+10п дана.', ағымдагы жылдың 1 казанындагы накты запас
Һоф-200+10 п дана. ; агымдагы жылдың
IV тоқсанында заводка
косымша 150+10п бұрғы.
Шешімі
Бұрғының жылдык шығыны мына формула бойынша есептеледі:
һшя = Х ^ „ * ^ / 1000,
мұндагы т — осы құрал-сайманмен өңделетін бұйымдар
атауларының саны (біздің жагдайда өңделетін бір гана бұйым);
Ыпі - жоспарлы кезеңде өңделетін бұйымдар саны
(тапсырма шарты бойынша - 120000п дана.);
һоі - 1000 операцияга кететін кұрал-сайман шыгының
нормасы (дана./ЮОО оп.) мына формула бойынша аныкталады:
1000*/,,*/7
һ _
6 0 7 ^ ( 1 - /7 /1 0 0 ) *
мұндағы /„ - осы кұрал-сайманмен бір операцияны аткаруга
қажетті машиналық уақыт нормасы (тапсымра шарты бойынша - 5п
мин.);
*
7
- осы типмөлшерінің бірмезгілде жұмыс
құрал-саймандарының саны (/7 = I дана деп алсақ.);
Ти ~ толык тозганга дейінгі құрал-сайманның беріктігі
(саг.) мына формула юойынша анқыталады:
Ти — (т0 + 1) Тберік. ,
мұндагы гп0 —осы кұрал-сайманның лимиттеу мөлшері бойынша
қаиралу (тапсырма шарты бойынша кұрал-сайманның жұмыс
бөліпнің ұзындыгы 36 мм құрайды, ал қайрау кезінде 3 мм кетеді
Демек, т0 = 36:3=12);
/
> . . .,
ТбеРІК ~ екі қайрау арасындағы кұрал-сайманның
оеріктіл (тапсырма шарты бойынша п саг.);
р - кұрал-сайманның істен шыгуын сипаттайтын шама
(мерзімшен бұрын істен шыгуы) (тапсырма шарты бойынша - р = 0).
Осымен, егер формулага сәйкесінше мәндерді қойсақ бұргының
жалпы бір жылдық шығынын һор анықтай аламыз.
Заводтың келесі жылға бұргыга деген сұранысын мына формула
бойынша есептеуге болады
ҺО.П. Һар + (Һо.Я-Һд ф),
мұндагы һпр - бұрғының жоғарыда есептелген жалпы жылдык
шыгын, дана.;
һон - жоспарлы кезеңнің соңына арналган айналым
корының нормативі (тапсырма шарты бойынша - 400 + 10п дана.);
Һ0. ф жоспарлы кезеңнің басына арналган запастың
нақты мөлшері, дана.
Еіздің жагдайда мөлшер агымдагы жылдың 1 қазанына һоф = 200
+
п деп берілген жэне одан жогарыда есептелген бұргының жалпы
жьілдық шыгынының һжш 1/4 құрайтын агымдагы жылдың соңгы 4ШІ токсанының шыгын мөлшерін алып тастау керек. Сонымен катар
агымдагы жылдың IV тоқсанында тусетін 150 I 10п бұргыны қосу
126
керек. Сонымен, тапсырма шарты бойынша
Һ0ф —200 + 10 п —(Ижш./4) + 150 + Ю п дала.
Студенттін нұскасына сәйкес мәндерді кою аркылы заводтың
бұрғыга деген жылдық сұранысын
аныктауга болады.
2.4.2 Жөндеу жұмыстары шаруашылыгын ұйымдастыру
2.4.2.1 Жөндеу жұмыстары циклінің, жөндеу жұмыстарыаралык
және байқауаралык кезеңдер ұзактыгын анықтау
Тапсырма
Станок
үшін
жөндеу
жұмыстары
циклінің,
жөндеу
жұмыстарыаралық жэне байкауаралық кезеңдер узақтығын анықтау.
(Техникалык кызмет көрсетуінің кайталануы). Кезекті жоспарлы
жылга техникалык қызмет көрсету және жөндеу жұмыстарының
орындалу фафигін кұру.
Шығыс мәліметтері
Жогары дәлдікті металл кесетін станок (Ркт = /, ДЛ.орташа масса
бойынша (Ркм = 1,0) категориясы металл кесетін кұрал-сайманмен (Р
пи = 1,0) әртүрлі материалдар (Р ом = 0,75) бұйымдарын өңдеуге
пайдаланылады . агымдагы жылдың кыркүйегінде бекітілген (Р„ = /;
А I т
_
_
. _
^
.... л
Ж өЩ е| жұмыстары циклі құрылымында бұл құрал-жабдық
категориясы үшін бес-бес агымдық жөндеу жұмыстары мен
техникалык кызмет көрсету карастырылган.
Жұмыс уакытынын накты жылдық қоры - 3959 + Юп сагат,
накты корда жедел уактыттың меншікті салмагы 70 + п % кұрайды.
Шешімі
Металл кесетін станоктардың жөндеу жұмыстары циклінің
ұзактыгы мына формула бойынша анықталады
Щр = /6800 р оЛ,р пи р кт Рв рдРкм ,
мұндагы 16800- нормативтік есептік цикл, саг.;
РӨЛІ - өңделетін материал түрін ескеретін коэффициент;
Рпи Н пайдаланылатын кұрал-сайман түрін ескеретін
коэффициент;
Р дк кұрал-жабдык дәлдігінің
класын
ескеретін
коэффициент;
Д г - кұрал-жабдык жасын ескеретін коэффициент;
Д - кұрал-жабдык беріктігін ескеретін коэффициент;
127
Рки
коэффициент.
кұрал-жабдық
массасы
категориясын
ескеретін
Берілген коэффициенттер мәнін формулага коя отырып жөндеу
жұмыстары циклі ұзақтығын сагат бойынша есептейміз.
Жөндеу жұмыстары циклі ұзактыгын кұнтізбелік уақытта Т*ж *
(жылда) мы на формула бойынша аныктаймыз
Т*
т
=
*
ш
ж,жжА
мүндагы іжу
жұмьіс уақытының нақты жылдык корындагы
жедел уақыттын меншікті салмагы, катысты бірліістерде (тапсырма
шарты бойынша - 0 ,7 + 0,01 п);
Тжк - жұмыс уақытының нақты жылдық қоры, сагат.
/
т
9
| Жөндеу жұмыстары кезеңінің (аймен) ^зақты ғы мына формула
ооиынша есептеледі
. _ / г^
Т
1Лі.О = *7**сж
12 / (сІа + 1),
мұндағы <іи агымдағы жендеу жұмыстарының саны.
Байқауаралық кезеңнің ұзактығы (аймен) (техникалык кызмеі
көрсетудің қаиталануы) мына формула бойынша есептеледі
Тщ.о — Т цр. * 12 / (йа +
+ 1)'
мұндағы <ітк —техникалык кызмет көрсету саны.
Алынған мәліметтерді есепке ала отырып кезекті жоспарлы
жылға жөндеу жұмыстары мен техникалык қызмет көрсетудің
орындалуының графигі жасалады (4. 1 -кестесі):
4 .1-кестесі - Жөндеу жұмыстары мен техникалык қызмет көрсет>
К \Ю а Л -Ж Я П Л к ІІГ Г Я т л ііі_ іи
Кұрал-жабдыктарға
көрсетілетін техникалык
кызметтің турі
т о А ,,.:
г
Техқызмет
көрсету
Орнат>
128
есеп ооиынша
Ағымдағы
жөндеу
жұмыстары
*
2Л.2.2 Қызмет көрсетушілер кұрамының санын есептеу
Тапсырма
Технологиялык кұрал-жабдықтарга кызмет көрсететін кезекші
слесарлер мен электриктердің келу санын анықтау және еңбектің
бригадалык ұйымдастырылу формасын тандау
Шыгыс мәліметтері
Цехте 250 + п технологиялык құрал-жабдық бірлігі орнатылган
Құрал-жабдык бірліктерін жөндеу жұмыстары күрделілігінің орташа
категориясы: механикалык бөлігінде - 13,5 + 0,1п; электрлік бөлігінде
- 5,1 + 0, 1п. Құрал-жабдыктардың жұмысының тәртібі (режимі) екіауысымдық. Кезекші кызмет көрсету нормасы (бір жұмысшыга
жөндеу жұмыстарының күрделілігі бірлігіндегі құрал-жабдық саны):
слесарь — 400, электрик — 800. Жұмыс уақытын пайдалану
коэффициент! - 0,7 + 0,01 п. Қызмет көрсету нормаларын орындау
коэффициент! —0,9 + 0,01 п.
Шешімі
)
Жөндеу жұмыстары жұмысшыларының саны мына формула
бойынша аныкталады
Р'=(М | п)/(Ғ, ки ка) I
мұндагы Р, - жөндеу жұмыстарының I түрін өткізу үшін кажетті
жөндеу жұмыстары жұмысшыларының саны, адам;
N —жөндеу жұмыстары көлемі (жөндеуден өткізу кажет
құрал-жабдыктар бірлігінін саны) дана.;
г, жөндеу жұмыстарының і түрінің еңбек
сыйымдылыгы (кұрал-жабдыктар бірлігінің жөндеу жұмыстары
күрделілігінің орташа категориясы);
п —жұмыс ауысымы саны;
Ғ і - / түріне кезекші кызмет көрсетудің нормасы (бір
жұмысшыга жөндеу жұмыстарының күрделілігі бірлігіндегі саны);
Кп- жұмыс уақытын пайдалану коэффициент!;
К0—норманы орындау коэффициент.
Шыгыс мәліметтерін келтірілген формулага қоя отырып, кезекші
кызмет көрсетушілердің келу санын аныктаймыз: кезекші слесарьлар
Рсд; кезекші электриктер РэлЕңбектін бригадалык ұйымдастырылу формасын таңдау кезінде
келесі ұсыныстар болуы мүмкін:
бір бөлімде Р/2 адамнан Р = Рс ,? + Р п саны бар екіауысымды
толассыз кешенді бригада ұйымдастыруга болады; соның ішінде
Р е /2 слесарь жэне Р г-/2 электрик;
- дәл осындай Р/2 адамнан екі бригада үйымдастыруға болады.
2.4.3 Көліктік-коймалық шаруашылықты үйымдастыру
Тапсырма
Механикалык-құрастыру өндірісінің цехаралық жүкағымдарын
үйымдастыру үшін 1 + 0,1п тонн жүк көтеру мүмкіндікті поддондар
мен электр жүктеушілердің тіреу паркін аныктау
Шыгыс мәліметтері
Қолданылатын поддондардың типтік мөлшерлері бойынша
жылдық жүкагымды бөлу 4.2 кестесінде көрсетілген.
П? жэне П) поддондарынан / + 0,1 һ т статикалык жүктемелі
пакеттер
құрылады.
Жүккөтерушінің
орташа
техникалык
жылдамдыгы - 3,6 км/с. Поддондар орын ауысуынын орташа аралыгы
100 + п м. Жүк тиеу біржақты, козгалыс маршрутгары маятниктік,
жүккөтері мділ ігін пайдалану коэффициент! - 1+0,01 п. Бір циклге жүк
тиеу және жүк түсіруге (соның ішінде пакет құру) орташа қарапайым
уакьгғ (Т„ + Тр) - 10 + п мин.
Аккуйуляторлық кассеталарды
ауыстыру жұмыс уақытынан тыс кезде ж^зеге асырылады. Жұмыс
режимі - екіауысымды. Поддон айналымының уақыты 10 + п күн.
Жүкагымының біркалыпсыздығы коэффициент- 1,0 + 0 0 1п.
4.2-кестесі
бойынша
Жүкағымдары
поддондардың
Поддонның
Поддон типі
статикалык
жүктемесі, т.
п,
________1-Ю, 1 п
п2 ---------- 1
05-Ю.05п
0.25+0 025п
Пз
1
---------------------
типтік
мөлшерлері
Жүкайналым, мын.т. !
________ 40+п________ 1
~ 1
30+ііГ
1
30+п
1
-
-
-
-
-
______
Шешімі
Электржүктиеушілерінің
анықталады
саны
мына
формула
бойынша
'Р ~ ~ 0 '< /Я п р .с .
мұндагы й -орташ атәуліктік жүкайналым, т;
. .
Шт- I электр жүктиеушілерінің
өнімділігіа, т.
Орташатәулі кті к
аныкталады
жүкайналым
130
мына
орташатәуліктік
формула
бойынша
мүндагы £> - жоспарлы кеэендегі жүкайиаяым, т. (бітдіи
жагдайда 4.2-кестесінін 3-ші баганындагы мәндердін сомасы);
к - жүкайналымнын біркалм псьгідм гм н ссслкс алагын
коэффициент, ( жүкағ ммынын біркалыпсьпдығы);
Ғр - жоспарлы кезендегі жүмыс күмлерінің саны - 256
ІСУН
Жүктиеушінің орташ атэул і кт ік
бойынша есептеледі
өнімділігі
мы на
формула
Я«геш Я кІ ҒЛекг/Т К
•*
мүндағы ц - көлік құралының жүккотерімділ і гі - I + 0, 1п, т;
к, ~ көлік куралынын жүккөтерімділігін пайдала ну
коэффициент!;
Ғб€ - келік кұралынын жұмыс уақытмнын гәуліктік
коры (екі ауысымдык жұмыс кезінде - 2*8*60-960 мин.);
к? - кәлік құралдарын уакыт бойынша пайдалану
коэффициенті (шешіліп отырган есепте к ^ - і);
Тшт - КӨЛІКТІК цикл, мин.
Тцт=* ТЩ
І + Г* + Грі
мұндагы Тщ - жүріп өткен жол уакыты (тапсырма шарты
Ш ъ т ш ъ Т пр~2*(1<Ю+п)+60/(3,6*І0тмии);
Тп,Тр - көлік құралының жүктиеу және жүктүсіру
уакыты (тапсырма шарты бойынша Тп + Тр-=10+п, мин.).
Жогарыда керсетілген формулаға шьггыс мәліметтерін тапсырма
нұсқасына сәйкес коя аркылы осы өндірістін цехаралық жүкагымын
ұйымдастыруға кажетті электржүктиеушілер санын табамыз.
Жобаланған жүк ағымдарына кызмет керсетуге қажетті
поддондар санын есептеуге көшеміз.
П) типті поддондар саны мына формула бойынша аныкталады
"
/?/ - Щ 0 + Шм +
/ Чк к
мұндагы О - жоспарлы кезендегі жүкайналым (П, поддондары
үшій -(2**40+п мың. т.);
131
кк.н
бірқалыпсыз тасымалға байланысты поддондар
кажеттілігін ескеретін коэффициент,
к
. 100(1,0 + 0,01я)-100
кн
100
кКр - поддондардың жөндеуде болуына байланысты
поддондарга
деген
кажеттілікті
ескеретін
коэффициент
кк.г=(10+п)/365;
Цк ~ выработка на один поддон за расчетный период, т.
Як=Як.с(Ғі - Ғ^/То,
мүндагы дкс - поддонның статикалык жүктемесі (Я поддоны
үш ін -7+ О ./л, /и);
І
” есептік кезеңдегі күнтізбрлік күндер саны —365.
Ғ„ — жүмыстан тыс жагдайында подцондар уакытын
табу- 10 + п күн.
Т0 - поддон айналымының орташа уақыты - 10+п күн.
Формулага сәйесінше мәндерді коя отырып П, типті
поддондардын кажетті санын аламыз.
П2 жэне П3типінің поддондар санын дәл осылай аныкталады.
2.4.4 Энергетикалық шаруашылықты ұйымдастыру
Тапсырма
Машина жасау кәсіпорынының электр энегиясының жылдык
жоспарлы шыгынын анықтау.
Шыгыс мәліметтері
1 Өндірістік бэгдарлама Н бүйымының типтік өлшемі бойынша
СӘИКвГІМ ҮПР М к г и о и г і
7
_____
^л
бұйы
бұйым
бойынша өтпелі энергетикалық коэффициентгер к , ' (шарггы
ұиымдарга өтпел) /, II ц III бүйымдары үшін сәйкесінше к,=1к2=1,5;кз=1,3-та тең.
Запасты бөліктерді шыгару багдарламасы
(өзіндік күны
боиынша) 2,5+0,5п млн. тенге. Дайындау өндірісінде шарггы
оұиымдарга шығындалатын электр энергиясының нормасы - 80 + п
кВтс ТІІягүггиі
___________ •
кұны
есебінсіз)
2,3+О.Іп мың. теңге. Энергия қабы лдагы ^Г рдаң
сомалық бекітілген куаты - 25+п мың. кВт , соның ішінде
132
меха ии калы к- күрасты-ру ондірісінде - 10 ♦ п мың кВт.
Көмекші ендіріс цехтеріиде энергия иіыгыны кегіігі ондірістегі
технологиялык максаттарга кететін піергия шыгыныимң
30%
кұрайды.
Жарыктандмруға, желдетуге жәнс баска да шаруашылык
кажетгіліктерге энергия шыгыны - 10+0. Іп млп. кВт. с , сонын ішінле
жары ктаи дыру га ~ і ♦ 0. Іп млм. кВт.с.
Механикалық-күрастыру еидірісіндс кұрал-жабдықтар жүмысы
уакытының пакты жылдык коры - 3950+1 Ол сагат.
Куат бойынша курал-жабдык жүмысынын біркалыгісыідығын
есепке алатын коэффициент, к**0,6.
Уакыг бойынша кұрал-жабдык жұмысыныц бфкалыпсычдыгын
есепке алатын коэффициент, кх~0,8 дйигательдердің КПД г], --0,8.
Желіде шыгындарды есепке алаггын коэффициент щ 0,9
I
кВт. с. күштік электр энергиясы тарифы 4 теңгеге тек деп
аламыі> жарык 2 теңге. Бекітілгеи куат үшін толем - 13 теңге/шВт
±-% Тапсырма
\ щі і
Дайындау өндірісіндегі технологиялык энергия шыгыны мына
формула бойынша есептеяеді
мұндагы Сшту - дайындау өндірісіндегі шартты бүйымга
жүмсалатын электр энергиясы шығынының нормасы, кВг.с/шарт.
изд.; %
■
I" ^
V \
|ң 8 '
і\шшар - өнімді шығарудын өндірістік багдарламасы
(шартты бұйымдарда).
Дайындау өндірісінде энергия шыгынын есептеу үшіи иіартты
бүйымдар ретінде енімді шыгарудын ендірістік багдарламасы мына
формула бойынша аныкталады
38
♦ К"
.
■
мұндагы п - бұйымның типтік өлшемінін саны;
іҮ, - табиги өлшеудегі бұйымнын типтік өлшемдері
бойынша өндірістік багдарлама, дана.;
к, - / бұйымы үшін ауыстырмалы энергетикалык
коэффициент (шартты бұйымдарга көшу);
5УЧ - запас бөліктерді жасаудың өзіндік күны, тенге;
133
$тир.
шартты бұйымдарды жасаудың өзіндік құны
(сатып
алатын
бұйымдар
мен
полуфабрикаттарга
кететін
шыгындарсыз), теңге.
Мәліметтерді шыгыс формуласына коя отырып, дайындау
өндірісіндегі технологиялык энергияның шыгынын С ’т з анықтаймыз.
Механикалық-құрастыру өндірісіндегі технологиялык энергия
(кВт.ч.) шыгыны мына формула бойынша аныкталады
^ ™* ~ Мгпу Ғ $ кЛ1ке / (7]} г/і),
мұндагы Мшу - энергия кабылдагыштардың бекітілген сомалык
куаты, кВт;
я
.
>» _«
Ғн — механикалық-құрастыру өндірісіндегі куралжабдықтардың жұмыс уакытының накты жылдык коры, саг.;
^-и
кұрал-жабдықты куат бойынша қосудың
оіркалыпсыздығын есепке алатын коэффициент;
к° құрал-жабдықты қуат бойынша қосудың
оіркалыпсыздыгын есепке алатын коэффициент;
7 / - двигательдердің КПД;
Т]2 - желідегі шыгынды есепке алатын коэффициент.
Технологиялык энергияға (кВт. ч.)
деген сомалык жылдык
қажеттілік мына формула бойынша аныкталады
&ЭИ.1- ( С ЭЯІ+С ”эыу)*1,3,
мұндағьі 1,3 - көмекші өндіріс цехтерінде энергия шыгыны
непзп өндірістегі технологиялык мақсаттарға кететін энергия
шыгынының
30%
құрайтынын есепке алатьш коэффициент
(тапсырманың шыгыс мәліметтерін қара.).
5
I
Электр энергиясыньщ жалпы жоспарлы шыгыны мына формула
ооиынша аныкталады
Сзи.о (*э»з+Схн
,
мұндагы Схн - жарықтандыруга, желдеіуге жэне басқа да
шаруашылық кажеттіліктерге энергия шыгыны, кВт.с.
Шартты
бұйымдарга
кететін
134
электр
энергиясыньщ
жалпы
меншікті шыгыны мына формула бойынша анықталады
<2 =
I
Электр энергиясына жұмсалатын жалпы шыгын (теңгемен)
(электр желісін камтамасыз етуге кететін шыгынсыз) мына формула
бойынша аныкталады
*
(&ЭН.З
“Ь( ( 3 ш ң - ( З ж арық^
Т с"НСі.ңгарық * ^жарық^~^зн.у.
* % н .у}*
мұндағы тк - күштік электр энергиясына тариф, ІкВт.с. үшін
тенге;
Сжарық - жарықтандыруга кететін энергия шыгыны,
кВт.с;
*жар. - жарықтык электр энергиясына 1 кВт.с, үшін
тариф тең.;
Тэн.у. - бекітілген қуатка тариф, тең /кВт.
135
3 Тестік тапсырмалар
1.
«Өндірісті үйымдастыру» курс кешенді оқу лэні болыл
табылады, онда мыналар окылады:
A) өндірістік процесті ұйымдастырудың, өндірістің техникалык
дайындығы және қызмет көрсетуінің негіздері,, еңбектің гылыми
ұйымдасуы, техникалық-экономикалық жоспарлау; стратегиялык,,
инновациялык және өндірістік менеджмент;
B) накты өндірістік процестердің ұйымдастыру негіздері,
өнеркәсіптік кәсіпорындарда белгілі бір бұйым дайындау үшін
пайдаланылатын техника жэне технология;
C) зертелуші процестер мен алынгвн нәтижелерді өңдеудің
статикалық әдістерін нормативтік түрг лдан бақылайтын әртүрлі
әдістерді
қолдана
отырып
еңбек
процестерін
нормалауды
ұйымдастыру;
Э) өндірісті тиімді ұйымдастыруды және жоғары сапалы өнім
алуды камтамасыз ету үшін нақты өндірістік жагдайларда көлемдікжоспарлы, конструктивтік жэне технологиялык шешімдерді мақсатты
пайдалану;
Е) дұрыс жауап жоқ.
2.
Қ азақстан
Республикасының
А заматты қ
кожексі
қабылданғаннан кейін «кәсіпоырн» термині келесілер ушін ғана
сақталды:
A) акционерлік қоғамдарга;
B) мемлекеттік және муниципалдық меншіктегі кәсіпорын;
C) ауыр өнеркәсіп кәсіпорындар;
Щ жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары;
Е) жаргылық капиталы 10000 есептік көрсеткіштен асатын
шаруашылық субъектілері.
3. Т олы қ серіктестік дегеніміз не?
A) толык материалдык жауапкершілікке ие катысушылармен
катар серіктестік міндеттері бойынша осы серіктестіктің жаргылык
қорына салган салым сомасымен шектелетін катысушылар бар
серіктестік;
B) м¥ндагы катысушылар серіктестіктің міндеттері бойынша сол
катысушылар салымының жарғылық қорына салган салымдары
жеке мүлікке жауап
бермейтін серіктестік.
136
С) серіктестіктің мінд^ттемесі бойынша оган қатысты барлык
мүліктерге қатысушылар жауап беретін серіктестік;
О) қатысушылардың жаргылық қорга салган жеткіліксіз
салымдары кезінде қатысушылар серіктестіктің міндеттемесі
бойынша олар жаргылық қорга салған салымдарының қыскаша
мөлшеріндегі жеке мүліктерге де жауап беретін серіктестік;
Е) жаргылык қоры номиналды құнга тең белгілі бір сан үлесіне
бөлінген, ал қатысушылары серіктестіктің жаргылық қорына салған
салымдары мөлшерінде серіктестік қызметінен шыгындарға тәуекелге
бел буатын серіктестік.
4. Коіимандиттік серіктестік деген не?
A) серіктестіктің міндеттемесі бойынша оган қатысгы барлық
мүліктерге катысушылар жауап беретін серіктестік;
B) мұндагы катысушылар серіктестіктің міндеттері бойынша сол
катысушылар салымының жаргылық қорына салган салымдары
мөлшерінде шыгын шыгаруга қауіп әкеле келе жеке мүлікке жауап
бермейтін серіктестік;
C) жаргылық капиталдың жеткіліксіздігі кезінде қатысушылары
серіктестіктің міндеттмелері бойынша қатысушылардың жаргылық
қорга салган салымдарына пропорционалды түрде жеке мүлікке жауап
беретін серіктестік;
0 ) толық материалдық жауапкершілікке ие қатысушылармен
катар серіктестік міндеттері бойынша осы серіктестіктің жаргылык
корына салган салым сомасымен шектелетін катысушылар бар
серіктестік;
Е) жаргылык коры номиналды қүнга тен белгілі бір сан үлесіне
бөлінген, ал қатысушылары серіктестіктің жаргыылық қорына салган
салымдары мөлшерінде серіктестік қызметінен шыгындарга тәуекелге
белбуатын серіктестік.
5. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік деген не?
A) серіктестіктің міндеттемесі бойынша оган қатысты барлык
мүліктерге катысушылар жауап беретін серіктестік;
B) жаргылық капиталдын жеткіліксіздігі кезінде қатысушылары
серіктестіктің міндеттемелері бойынша катысушылардың, жаргылык
корга салган салымдарына пропорционалды түрде жеке мүлікке жауап
беретін серіктестік;
C) толық материалдық жауапкершілікке ие катысушылармен
қатар серіктестік міндеттері бойынша осы серіктестіктің жаргылык
137
қорына салган салым сомасымен шектелетін катысушылар бар
серіктестік;
О) жарғылық коры номиналды құнга тең белгілі бір сан үлесіне
бөлінген, ал қатысушылары серіктестіктің жаргыылық қорына салган
салымдары мөлшерінде серіктестік кызметінен шыгындарга тәуекелге
бел буатын серіктестік;
Е) мұндагы катысушылар серіктестіктің міндеттемелері бойынша
сол катысушылар салымының жаргылық қорына салган салымдары
мөлшерінде шыгын шыгаруга қауіп әкеле келе жеке мүлікке жауап
бермейтін серіктестік.
6. Қосымиіа жауапкершілікті серіктестік деген не?
A) жаргылық капиталдың жеткіліксіздігі кезінде қатысушылары
серіктестіктің міндеттемелері бойынша кг гысушылардың жаргылық
корга салган салымдарына пропорционалдьі түрде жеке мүлікке жауап
беретін серіктестік;
B) серіктестіктің міндеттемесі бойынша оган қатысты барлық
мүліктерге катысушылар жауап беретін серіктестік;
C) толык материалдық жауапкершілікке ие қатысушылармен
катар серіктестік міндеттері бойынша осы серіктестіктің жаргылық
қорына салган салым сомасымен шектелетін катысушылар бар
серіктестік;
В)
жаргылық коры номиналды құнға тең белгілі бір сан үлесіне
белінген, ал қатысушылары серіктестіктің жарғылық қорына салган
салымдары мөлшерінде серіктестік қызметінен шыгындарға тәуекелге
бел буатын серіктестік;
Е) мүндагы катысушылар серіктестіктің міндеттемелері бойынша
сол қатысушьшар салымының жаргылық қорына салған салымдары
мөлшерінде шыгын шыгаруга қауіп әкеле келе жеке мүлікке жауап
бермейтін серіктестік.
7. Акционерлік коғам деген не?
A) қатысушылары оның міндеттемесі бойынша өздерінің
жаргылық қорга салган салымдарымен, оның минималды мөлшері
1000 есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс, тәуекелге бел буып,
жеке мүлікке жауап бермейтін серіктестік;
B) жаргылық коры номиналды қүнга тең белгілі бір сан үлесіне
бөлінген, ал қатысушылары серіктестіктің жаргыылық қорына салган
салымдары мөлшерінде серіктестік қызметінен шыгындарга тәуекелге
бел буатын серіктестік;
138
С) толык материалдық жауапкершілікке ие катысушылармен
катар серіктестік міндеттері бойынша осы серіктестіктің жаргылык
корына салган салым сомасымен шектелетін катысушылар бар
серіктестік;
О) серіктестіктің міндеттемесі бойынша оган қатысты барлық
мүлік^ерге катысушылар жауап беретін серіктестік;
Е) жаргылык капиталдың жеткіліксіздігі кезінде қатысушылары
серіктестіктің міндеттемелері бойынша катысушылардың жаргылық
корга салган салымдарына пропорционалды түрде жеке мүлікке жауап
беретін серіктестік.
8. Ашық типтегі акционерлік қоғамныц (ААҚ) негізгк
айрықша ерекшеліктері қандай?
A) АҚ міндеттемесі бойынша акционерлер оларга тиесші барлық
мүліктерге жауап береді;
B) жаргылык корга салган салымдарымен жауапкершіліктері
шектелетін АҚ қатысушыларымен қатар когам міндеттемесі бойынша
толық материалдық жауапкершілік көтеретін катысушылар бар;
C) заңмен бекітілген жагдайларда өздері шыгаратын акияларга
ашық жазылу өткізіп, оларды еркін сатуга ААҚ-ның құқыгы бар.
ААҚ-ның акционерлер кұрамы мен саны шектелмеген;
Г>) когам міндеттемесі бойынша өздерінің жеке мүліктеріне ААҚ
акционерлерінің қосымша жауапкершілігі қогамның жаргылык
капиталындагы әрбір акционердің үлесіне пропорционал;
Е) акцияны алдын ала белгіленген адамдар арасында гана бөлу
жэне акцияны ашық сату мүмкіндігі жоқ.
9. Ж абык типтегі акционерлік коғамның (ЖАҚ) негізгі
айрықша ерекшеліктері қандай?
A) заңмен бекітілген жагдайларда өздері шыгаратын акияларга
ашык жазылу өткізіп, оларды еркін сатуга ЖАҚ-ның құқыгы бар;
B) АҚ міндеттемесі бойынша акционерлер оларга тиесілі барлык
мүліктерге жауап береді;
C) жаргылык корга салган салымдарымен жауапкершіліктері
шектелетін АҚ катысушыларымен катар когам міндеттемесі бойынша
толык материалдық жауапкершілік көтеретін катысушылар бар;
О) ЖАК акциялары тек оның құрылтайшылары Немесе өзге
алдын ала белгіленген адамдар тобы арасында гана бөлінеді. Бұл
когамның өзі шыгаратын акцияларга ашық жазылу жүргізуге кұқыгы
жок;
139
Е) қоғам міндеттемесі бойынша өздерінің жеке мүліктеріне ЖАҚ
акционерлерінің қосымша жауапкершілігі қогамнын жарғылык
капиталындағы әрбір акционердің үлесіне пропорционал.
10. Өндірісті ұйымдастыру және басқару туралы ғылым
дамуының б агы ттар ы н ы ң бірі ретінде гы лы м и менеджмент деген
не?
A) ендіріс процесінде кәсіпорын жұмысшыларының арасындагы
қарым-катынасты жетілдірумен айналысатын гылыми багыт;
B) көптеген кәсіпорындар мен ұйымдардың тәжірибесін талдау
және жалпылау негізінде баскару мәселелерін ойластыру;
C) белгілі бір мақсаттар мен міндеттер төңірегінде басқару
аппаратын салу принципіне негізделеті і басқаруды ұйымдастыру
мәселелеріне жүйелі келу теориясы;
1
О) АҚШ экономикасына тән басқарудың теориясы мен
тәжірибесіндегі соңгы тенденцияларды көрсетеді;
Е) кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі басқарушылық қызметтің
мәселелерін зерттеу.
11. Өндірісті үйымдастыру және басқару туралы гылым
дамуының
бағыттарының
бірі
ретінде
индустриалды
элеуметтанудың зерттеу нысаны не?
A) кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі басқарушылық кызметтің
мәселелері;
і
.
B) көптеген кәсіпорындар мен ұйымдардың тәжірибесін талдау
жэне жалпылау негізінде жасалатын басқару мәселелері;
C) өндіріс процесінде кәсіпорын жұмысшыларының арасындагы
қарым-қатынасты жетілдіру, әртүрлі мамандықтардың беделділігін
арттыру, ауыр физикалық еңбекті жою;
° ) басқаруды ұйымдастыру мәселелеріне жүйелі түрде келу
теориясы;
»• ..■.>пчМАЖ
ніЩр
Е) АҚШ экономикасына тән басқарудың
тәжірибесіндегі соңгы тенденцияларды көрсетеді.
теориясы
мен
12. Өндірісті ү'нымдастыру және басқару туралы ғылым
дамуының бағыттарының бірі ретінде эмпирикалық мектеп
өкілдері қандай мәселелерді зерттейді?
A) кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі басқарушылық қызмеггің
мәселелері;
B) өнДфіс процесінде кәсіпорын жұмысшыларының арасындагы
қарым-қатынасты жетілдіру;
140
С)
баскаруды ұйымдастыру мәселелеріне жүйелі түрде келу
түрде мәселелері;
О) көптеген кәсіпорындар мен ұйымдардың тәжірибесін талдау
және жалпылау негізінде зерттелетін басқару мәселелері, басқаруды
орталықтандыру және орталықсыздандыру мәселелері;
Н) нақты гылымдар және казіргі заман техникалық кұралдарын
пайдалану негізінде басқару жүйелерін жасау.
13. Өндірісті үйымдастыру және басқару туралы гылым
дамуынын бағыттарының бірі ретінде әлеуметгік жүйелср
мектебінің айрықша ерекшеліктері кандай?
A) кэсіпорында әртүрлі деңгейдегі басқарушылық кызметтің
мәселелері;
B) басқаруды ұйымдастыру мәселелеріне жүйелі іүрде келу.
Белгілі бір мақсаттар мен белгілі бір тапсырманы шешу әдістері
төңірегінде басқару аппаратын салу, керісінше емес, ягни кейде жаңа
тапсырмаларды баскарудың ескі аппаратын пайдалана шешуге
талпынады;
C) өндіріс процесінде кәсіпорын жұмысшыларының арасындагы
қарым-қатынасты жетілдіру;
О) көптеген кәсіпорындар мен ұйымдардың тәжірибесін талдау
жэне жалпылау негізінде жасалатын басқару мәселелері;
Е) АҚШ экономикасына тән баскарудың теориясы мен
тәжірибесіндегі соңғы тенденцияларды көрсетеді.
14. Өндірісті үйымдастыру және басқару туралы гылым
дамуыныц бағыттарының бірі ретінде «Жаңа мектебініц»
айрықша ерекшеліктері неде?
A) АҚШ экономикасына тән басқарудың теориясы мен
тәжірибесіндегі соңгы тенденцияларды көрсетеді; нақты ғылымдар
мен
компьютерлік
техниканы
қолдануға
негізделгенбаскару
жүйелерін жасайды;
B) кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі басқарушылық қызметтің
мәселелері;
C) өндіріс процесінде кәсіпорын жұмысшыларының арасындагы
карым-қатынасты жетілдірумен айналысады;
О) көптеген кәсіпорындар мен ұйымдардың тэжірибесін талдау
жэне жалпылау негізінде басқару мәселелерін жасайды;
Е) өндірісті ұйымдастыру мәселелеріне жүйелі түрде келу
теориясына және төңірегінде пайда болған міндеттер мен
мәселелердің басқару аппаратын салуга негізделеді.
141
15. Өндірістік процесс деген не?
A) езара байланысқан негізгі, көмекші жэне қызмет керсетуші
процестердің, сонымен катар нәтижесінде шыгыс материалдары
дайын бұйымдарға айналатын табиги процестердің жиынтыгы;
B) кәсіпорыннын сәйкесінше мамандануын жэне шыгару
багдарламасын құрайтын бұйымдарды дайындау процесі;
C) негізінен негізгі өндірістегі кәсіпорында тұгынылатын
енімдерді дайындауга байланысты процесс;
В)
негізгі өндіріске ендірістік қызмет көрсетумен байланысты
процесс;
’ -я -'ч •
гН'
Е) адамның қатысуынсыз өтетін өндірістік процесс.
16. Негізгі өндірістік процесс дегеы не?
A) негізінен негізгі өндірістегі касіпорында тұтынылатын
өнімдерді дайындауга байланысты процесс/
B) негізгі өндіріске өндірістік кызмет көрсетумен байланысты
процесс;
‘' У: " 1 ^
C) кэсіпорынның сэйкесінше мамандануын жэне шыгару
багдарламасын құрайтын бұйымдарды дайындау процесі;
С>) адамның катысуынсыз атетін өндіріс процесі;
Е) өзара байланысқан негіэгі, көмекші, қызмет көрсетуші және
табиги процестер жиынтыгын білдіретін әндірістік процесс.
17. Қандай өндірістік процестер көмекші процестерге
жатады?
A) негізінен негізгі өндірістегі кәсіпорында тұтынылатын
өнімдерді дайындауга байланысты процестер;
B) негізгі өндіріске өндірістік қызмет көрсетумен байланысты
процесс;
Шщят тцр
C) кәсіпорынның сэйкесінше мамандануын жэне шыгару
багдарламасын құрайтын бұйымдарды дайындау процесі;
О) адамның катысуынсыз өтетін өндіріс процесі;
Е) өзара байланысқан негізгі, көмекші, қызмет көрсетуші және
табиги процестер жиынтыгын білдіретін өндірістік процестер.
18. Қызмет көрсетуші процесс?
A) адамның қатысуынсыз өтетін өндіріс процесі;
B) негізгі өндіріске өндірістік кызмет көрсетумен байланысты
процесс;
■
:
'
с
C) негізінен негізгі өндірістегі кәсіпорында
өнімдерді дайындауга байланысты процестер;
142
тұтынылатын
р ) кәсіпорынның шыгару багдарламасын құратын бұйым
дайындау процесі;
Е) өзара байланыскан* негізгі, көмекші, кызмет көрсетуші жэне
табиги процестер жиынтыгын білдіретін өндірістік процесс.
19. Кәсіпорынның өндірістік процесінің қүрылымын не
кұрайды?
A) өндірістік процесті жүзеге асыруга арналган технологиялык
кұрал-жабдықтар жиынтыгы;
B) осы процесте пайдаланылатын кіші механизацияның жетекші
машиналары мен құралдары;
C) өндірістік процесті жүзеге асырудың көлемдік-жоспарлы
шешімі жэне конструктивті схемасы; |
О) қарастырылып отырган өндірістік процесс жүзеге асатын
кәсіпорынның ұйымдастырушылык-өндірістік кұрылымдь;қ схемасы;
Е) кәсіпорыннын негізгі, көмекші жэне қызмет көрсетуші
процестерінің жиынтыгы.
20. Қандай
өндірістік
процестер
қарапайым болып
табылады?
A) машина жасау жэне оны сынақтан өткізу процесі;
B) орындаушылардын жогары біліктілігін талап етпейтін
өндірістік процестер;
C) елеусіз еңбек сыйымдылыгымен сипатталатын бұйымдарды
жасау процестері;
О) еңбектін қарапайым құралдарын, сонымен қатар жекелей
алынган кұрастыру процестерін өңдеу бойынша бірнеше
ретті
операциялар;
Е) жеке жэне ұсаксериялық өндірісте жүзеге асырылатын
вндірістік процестер.
21. Күрделі өндірістік процесс деген не?
A) еңбектің қарапайым кұралдарын, сонымен қатар жекелей
алынган кұрастыру процестерін өңдеу бойынша бірнеше
ретті
операциялар;
B) уакытпен үйлестірілген қарапайым процестер жиынытыгы;
C) адамның қатысуынсыз өтетін өндіріс процесі;
О) орындаушының жогары біліктілігін талап ететін деталь жасау
процесі;
Е) күрделі, ұйымдастырушылык-технологиялық дайындықты
талап ететін өндірістік процесс.
143
22.
Өндірістік
процесс
кдоылымындағы
«операция»
ұгымының орнын анықтау
A) бүл қарапайым процестің негізгі кұрылымдык элементі;
B) уақытпен үйлестірілген қарапайым процестер жиынытыгы;
C) күрделі
өндірістік
процестің ұйымдастырушылықтехнологиялық дайындығын білдіреді;
Ә) негізгі өндіріске өндірістік қызмет көрсетумен байланысты
процесс;
Е) негізінен негізгі өндірістегі кэсіпорында тұтынылатын
өнімдерді дайындау га байланысты процестер.
23. Өндірістік цикл құрылымына кіретім табиги процесс
деген не?
A) детальдарды, жартылай фабрикаттарды механикалық өңдеу;
B) дайындалган өндірістік жагдайларга сәйкес өтетін процестер;
C) адам қатысуынсаз өтетін кар*пайым өндірістік процес
операциялары. (лак жэне бояу жабындарының кебуі т.с.с.) ;
О) жузеге асыру негізіне жаратылыс-гылыми пәндердің заңдары
мен ережелері салынган қарапайым өндірістік процестер;
Е) уакыт бойынша үлестірілген қарапайым жэне күрделі
өндірістік процестер.
24. Процесті мамандандыру деген не?
A) процесс элементтерінің өнімділік жэне өндірістік куат
бойынша келісімшілігі;
B)
операцияның
жэне
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуының біруақыттылыгы;
C) өндіріс процесінде еңбек құралының қайталама қозгалысын
жоятын
процестің
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жақындастыру;
О) жұмыстар мен операциялардың, сонымен катар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің басқа да элементтерінің
әртүрлілігін минимизациялау;
Е) бірдей уақыт аралыгы ішінде саны мен кұрамы бойынша
жұмыстың бірдей көлемін орындау.
25. Өндірісті қүралдық мамандандыру деген нені білдіреді?
A) белгілі бір бұйымдар шыгаруга мамандану;
B) өндірістің әртүрлі нысандарымен біркелкі процестер атқару;
C) әртүрлі бұйымдар өндірісінің белгілі бір технологиясына
мамандану.
144
О) әртүрлі бұйымдар өндірісінін белгілі бір технологиясына
мамандану;
Е) белгілі бір өндірістік процесті атқарушыньщ бір немесе
бірнеше өзара байланысты жұмыстық операцияларға мамандануы.
26. Өндірістін бөлшектей мамандануы дегеніміз не?
A) белгілі бір бұйымдар шыгаруга мамандану;
B) жеке
детальдар,
құрастыру бірліктерінің тораптары,
агрегаттарды шыгаруга мамандану;
C) өндірістің әртүрлі нысандарымен біркелкі процестер атқару;
О) әртүрлі бұйымдар өндірісінің белгілі бір технологиясына
мамандану;
Е) белгілі бір өндірістік процесті атқарушының бір немесе
бірнеше өзара байланысты жұмыстық операцияларга мамандануы;
27. Өндірістік технологиялык мамандануы деген но?
A) белгілі бір бұйымдар шыгаруга мамандану;
B) жеке детальдар, құрастыру бірліктерінің тораптары,
агрегаттарды шыгаруга мамандану;
C) өндірістің әртүрлі нысандарымен біркелкі процестер атқару;
О) өндірістік процестің барлық элементтерінің технологиялык
реттілігін міндетті турде сақтай отырып белгілі бір бұйымды
шыгаруга мамандану;
Е) белгілі бір өндірістік процесті атқарушының бір немесе
бірнеше өзара байланысты жұмыстық операцияларга мамандануы.
28. Өндірістік процестерді рационалды үйымдастырудын
жалпы принциптерініц бірі ретінде пропорционалдылық нені
білдіреді?
A) жұмыстар мен операциялардың, сонымен қатар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің баска да элементтерінің
әртүрлілігін минимизациялау;
B)
операцияның
және
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуының біруакыттылыгы;
C) өндіріс процесінде еңбек кұралының кайталама қозгапысын
жоятын
процестің
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жақьіндастыру;
V) өндірісте еңбек құралы козгалысының үздіксіздігі, сонымен
катар жұмысшылар мен кұрал-жабдыктар жұмысының үздіксіздігі;
Е) процесс элементтерінің өнімділік және өндірістік куат
ооиынша келісімшілігі;
145
29.
Өндірістік процестерді рационалды ұйымдастырудыц
жалпы принциптерініц бірі ретінде лараллельділік нені білдіреді?
A) жұмыстар мен операциялардың, сонымен қатар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестін басқа да элементтерінін
әртүрлілігін минимизациялау;
B) процесс элементтерінің өнімділік және өндірістік куат
бойынша келісімшілігі;
C)
операция ның
және
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуының біруақыттылығы (негізгі, көмекші немесе қызмет
көрсетуші процестер шеңберінде бір операцияны немесе аралас
операцияны орындау кезінде орын алуы мүмкін);
11 ӨНДІРІС процесінде еңбек кұралының қайталама
козгалысын
кеңістіктік
жоятын
процестің
сатыларын,
операцияларын
жақындастыру;
I
Е) өндірісте еңбек кұралы қозгалысын)Ьщ үздіксіздігі, сонымен
қатар жұмысшылар мен кұрал-жабдықтар жұмысының үздіксіздігі.
30. Өндірістік процестерді рационалды үйымдастырудын
жалпы принциптерініц бірі ретінде турашылдык нені білдіреді?
A) жүмыстар мен операциялардың, сонымен қатар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің басқа да элементгерінің
әртүрлілігін минимизациялау;
B) процесс элементтерінің онімділік
бойынша келісімшілігі;
және
өндірістік қуат
C)
операцияның
және
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуыныц біруақыттылыгы;
° ) ӨНД‘РІС процесінде еңбек құралының қайталама қозғалысын
жоятын
процестің
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жақындастыру;
Е) өндірісте еңбек құралы қозғалысының үздіксіздігі (жатып
калуы немесе өңдеуді күтіп қалуы), сонымен қатар жұмысшылар мен
қүрал-жабдыктар жұмысының үздіксіздігі.
31. Өндірістік процестерді рационалды үйымдастырудың
жалпы принциптерінің бірі ретінде үздіксіздік нені білдіреді?
А) жұмыстар мен операциялардың, сонымен қатар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің басқа да элементгерінің
әртүрлілігін минимизациялау;
^ В) процесс элементтерінің өнімділік
бойынша келісімшілігі;
146
және
өндірістік қуат
С)
операцияның
жэне
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуының біруакыттылыгы;
Е>| өндіріс процесінде еңбек құралының қайталама қозгалысын
жоятын
процестін
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жакындастыру;
Е) өндірісте еңбек кұралы қозғалысынын үздіксіздігі (жатып
калуы немесе өңдеуді күтіп калуы), сонымен катар жұмысшылар мен
кұрал-жабдыктар жұмысының үздіксіздігі.
32. Өндірістік процестерд» рационалды үйымдастырудың
жалпы принциптерініц бірі ретінде өнім шығарудың ырғақтығы
нені білдіреді?
А) жұмыстар мен операциялардың, сонымен катар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің оасқа да элементтерінщ
әртүрлілігін минимизациялау;
B) бірдей уакыт аралыгы ішінде (ауысым, онкүндік, айлар жэне
т.В) бірдей көлемде өнім шыгару;
C) операцияның
жэне
өндірістік процесс бөліктері
орындалуының біруакыттылыгы;
О) өндіріс процесінде еңбек құралының қайталама қозғалысын
жоятын
процестін
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жакындастыру;
Е) өндірісте еңбек кұралы козгалысының үздіксіздігі (жатып
калуы немесе өңдеуді күтіп калуы), сонымен қатар жұмысшылар мен
кұрал-жабдықтар жұмысының үздіксіздігі.
33.
Өндірістік процестерді рационалды уйымдастырудын
жалпы принциптерініц бірі ретінде жүмыс ыргақтыгы нені
білдіреді?
A) жұмыстар мен операциялардың, сонымен катар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің басқа да элементтерінің
әртүрлілігін минимизациялау;
B) бірдей уакыт аралыгы ішінде саны (жиынтык норма - сагат
бойынш А) мен кұрамы (жұмыс түі бойыншА) бойынша жүмыстын
бірдёй көлемін орындау;
C)
операцияның
және
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуының біруакыттылыгы;
Э) өндіріс процесінде еңбек кұралының қайталама козгапысын
жоятын
процестің
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жакындастыру;
147
Е) өндірісте енбек кұралы козгалысының үздіксіздігі (жатып
қалуы немесе еңдеуді күтіп қалуы), сонымен қатар жұмысшылар мен
қүрал-жабдықтар жұмысының үздіксіздігі.
34. Өндірістік процестерді рационалды уйымдастырудын
жалпы принциптерінін бірі ретінде өндірістін біркелкіл ігі нені
білдіреді?
А)
шыгарымнын және жұмыстын ыргақтығын сактау, оган қоса
белгілі бір уақыт аралыгында аткарлыган жұмыс көлемі саны мен
қүамы бойынша осы уакыт аралыгында шығарылатын өнімнің
ецбексыйымдылыгына толыгымен сәйкес келуі керек;
В)
Жүмыстар мен операциялардың, сонымен катар өңдеу
режимдері мен өндірістік процестің /баска да элементтерінің
әртүрлілігін миннмизациялау;
Г
,
С)
Операцияның
жэне
өндірістік
процесс
бөліктері
орындалуының біруақыттылыгы;
О) Өндіріс процесінде еңбек қүралының қайталама қозғалысын
жоятын
процестің
сатыларын,
операцияларын
кеңістіктік
жақындастыру;
Е) Өндірісте еңбек құралы қозгалысының үздііссіздігі (жатып
қалуы немесе өңдеуді күтіп қалуы), сонымен катар жұмысшылар мен
қүрал-жабдықтар жүмысының үздіксіздігі.
35. Өндірістік цикл деген не?
A) Белгілі бір ретгілікпен орналасқан және белгілі бір өнім
шыгаруды қамтамасыз ететін технологиялык құрал-жабдықтар
комплектісі;
.
*
B) Өндірістік процесс немесе оның кез келген бөлігі
орындалатын уақыттың күнтізбелік кезеңі;
C) Жедел жұмысқа шығынсыз барлық мүмкін болатын
ұйымдастырушылық, технологиялык және режимдік шығынсыз
үзілістерін есепке алатын уакыттың күнтізбелік кезеңі;
Р ) Адам катысуынсыз өтетін процесс;
,
Е) Бұйымды өңдеудің негізгі операцияларын атқару уақыты, оны
дайындаудагы үзілістердің есебінсіз.
36. Өндірістік цикл кдоылымына не кіреді?
А) белгілі бір реттілікпен орналасқан жэне белгілі бір өнім
шыгаруды камтамасыз ететін технологиялык құрал-жабдықтар
комплектісі;
148
B) бұйымды дайындаудағы үзілістерді есепке алмай негізгі және
көмекші операцияларды орындау уакыты;
C) негізгі, көмекші операцияларын орындаудағы және бұйымды
дайындаудағы үзілістер уақыты;
О) тек негізгі өндірістік процестерді атқару уақыты;
Е) бұйымды дайындаудағы үзілістерді есепке ала отырып тек
көмекші және қызмет көрсетуші операцияларды орындаудың уақыты.
37.Технологиялық циклге канша уақыт шығыны кетеді?
A) Негізгі, көмекші операцияларын орындаудағы жэне бұйымды
дайындаудағы үзілістер уақыты;
B) Өндірістік процестің тек көмекші және қызмет көрсетуші
операцияларын атқару уакыты;
.
C) Өндірістік процестің көмекші операцияларын орындау жэне
бұйымды дайындаудагы үзілістер уақыты;
0 ) Бұйымды өңдеудің негізгі операцияларын орындау уакыты;
Е) Қызмет көрсетуші операцияларды орындаудагы және
бұйымды дайындаудагы үзілістер уақыты.
38. Өндірістік процестегі циклішілік үзілістер деген не?
A) Жұмыстың күнтізбелік режимдерімен, тәртібімен байланысты
үзілістер;
B) Бұйымды өңдеудің бір сатысынан екіншісіне көшкенде,
бұйымды бір цехтен екіншісіне бергенде, бір учаскеден екіншісіне
бергенде пайда болатын үзілістер;
C) Бір немесе екі ауысымда жұмыс істейтін құрал-жабдықтардың
толымсыз косылуына байланысты үзілістер;
0 ) Түскі ас, мерекелік және жұмыс емес күндер, немесе ауысым
арасындагы үзілістер;
Е) Өндірістік цикл ішінде орын алатын үзілістер, мысалы
операцияаралық.
’
щ
■
39. Өндірістік процесте партиялылық үзілісінің пайда болуы
немен байланысты?
A) жұмыс істемейтін ауысымдарды, жұмыс істемейтін және
мерекелік күндерді, түскі ас үзілісін жэне т.б. есепке алатын
кэсіпорындардың жұмыс режимімен, тәртібімен байланысты,
B) өңделуші детальдарды париялармен жұмыс орындары
бойынша берумен және детальдардың жұмыс орындарында немесе
өңделуге дейін, немесе одан кейін де —жіберу партяисының соңгы
деталін өңдеудің аягына дейін жатып калуымен байланысты,
149
С)
өндірістік процестегі аралас операциялар өнімділігін
диспропорциясымен байланысты;
О) жеке өндірістік циклдер арасында үзілістердің пайда
болуымен байланысты, мысалы, өңделуші бұйымды баска учаскеге,
басқа цехке жіберу кезіндегі үзілістер;
Е) өндірістік процесс технологиясының әртүрлі кезеңдері
шекараларында пайда болатын бұйым өңдеуіндегі үзілістермен
байланысты.
40. Ө ндірістік процесте бүйым өнделуін күту үзілістері немея
келісіледі?
|
A) жұмыс істемейтін ауысымдардь, жүмыс істемейтін және
мерекелік күндерді, түскі ас үзілісін Іасәне т.б. есепке алатын
кәсіпорындардың жұмыс режимімен келісіледі;
B) дұрыс жауап жоқ;
C)
процесте
аралас
операциялардың
өнімділік
диспропорциясымен;
О) кәсіпорын жұмысының күнтізбелік режимімен байланысты
үзілістермен;
Е) бір немесе екі ауысымда жұмыс істейтін қүрал-жабдықтардың
толымсыз қосылуына байланысты үзілістермен диспропорциясымен
байланысты үзілістер.
41. Ц и к л а р а л ы қ үзілістер деген не?
A) жеке өндірістік циклдер арасында үзілістердің пайда
болуымен байланысты, мысалы, өңделуші бүйымды басқа учаскеге,
басқа цехке жіберу кезіндегі үзілістер;
B) жұмыстын күнтізбелік режимдерімен, тәртібімен байланысты
үзілістер;
^
C) бір немесе екі ауысымда жұмыс істейтін қүрал-жабдықтардың
толымсыз қосылуына байланысты үзілістер;
О) өндірістік цикл ішінде орын алатын үзілістер, мысалы
операцияаралык;
Е) түскі ас, мерекелік және жүмыс емес күндер, немесе ауысым
арасындагы үзілістер.
42. Реж имдік үзілістер деген не?
А)
жеке өндірістік циклдер арасында үзілістердің пайда
болуымен байланысты, мысалы, өңделуші бүйымды басқа учаскеге,
басқа цехке жіберу кезіндегі үзілістер;
150
B) кұрал-жабдықтардың толымсыз қосылуына байланысты
үзілістер;
C) кәсіпорын жұмысының режимімен регламенттелетін үзілістер.
(түскі аска арналган үзіліс, ауысым арасындагы, жұмыс істемейтін
ауысымдар мен күндер);
V) өндірістік цикл ішінде орын алатын үзілістер, мысалы
операцияаралық;
Е) өндірістік процестегі аралас операциялар өнімділігінің
диспропорциясымен байланысты үзілістер.
43. Қарапайым процестің өндірістік циклі деген не?
A) бұл негізгі технологиялык операциялар циклдерінен, сонымен
қатар негізгі операцияларды жаппайтын көмекші операциялардан
және өңдеу кезіндегі үзіліс уақыттарынан тұратын өндірістік цикл;
B) бұл процестің бір операциясында детальді (партияны) өңдеу
ұзақтыгы;
C) бұл көмекші операцияларсыз және өңдеудегі үзілістерсіз
негізгі технологиялык операциялар циклдерінен тұратын өндірістік
цикл;
р ) бұл өндеу кезіндегі үзілістерді есепке алмаусыз көмекші
операциялар циклдерінен тұратын өндірістік цикл;
Е) технологиялык цикл ұзақтығын есепке алмаусыз көмекші
операциялар циклдерінен тұратын өндірістік цикл.
44. Қарапайым проиестің өндірістік циклінің курылымдық
бірлігі ретінде операцнялық цикл деген не?
A) бұл негізгі технологиялык операциялар циклдерінен, сонымен
қатар негізгі операцияларды жаппайтын көмекші операциялардан
жэне өңдеу кезіндегі үзіліс уакыттарынан тұратын өндірістік цикл;
B) бұл процестің бір операциясында детальді (партияны) өңдеу
ұзақтығы;
C) бұл көмекші операцияларсыз және өңдеудегі үзілістерсіз
негізгі технологиялык операциялар циклдерінен түратын өндірістік
цикл;
О) бұл өңдеу кезіндегі үзілістерді есепке алмаусыз көмекші
операциялар циклдерінен тұратын өндірістік цикл;
•
Е) ешбір өнім өндірілмейтін техникалык кызмет корсету процесі.
151
45. Операциялык цикллерді аткарудын уақы т бойынша
үйлесімділік тәртібі неге эсер етеді?
A) өндірістік цикл үзактыгына эсер етеді,
сонымен қатар
өндірістік процесте детальдарды (партияларды) жіберу тәртібін
анықтайды;
B) аралас операциялар арасындагы жүкагымы мөлшерін
анықтайды;
ЩЩ
C) өндіріс процесінде пайда болатын киын жойылатын
қалдықтарды азайтуга себепкер болады;
О) өндірістік процесте деталь жасаудың технологиялылыгы мен
еңбексыйымдылыгын аныктайды;
/
Е) өндірістік операцияларды атқарушылардың кәсіби құрамын
аныктайды.
•
—
46. Операциялык цнклдер (процесс операциялары бойынша
еңбек қүралдары қозғалыстарынын түрлерінін) үйлесімділігінін
негізгі түрлері, бұл:
ретті
сопақша
С) пропорционалды, нақты, үздіксіз;
О) жеке, кешенді, құрама;
Е) бірдей ыргақты, әртүрлі ыргакты, ыргақсыз.
47.
Процесс операциялары бойынша еңбек күралдары
қозгалыстарының ретті түрі немен сипатталады?
A) детальмен жасалатын әрбір келесі операция детальдың
алдындагы операциядан өңделгеннен кейін гана басталады. Сонымен
бірге партия бөлшектенбейді, келесі операцияга толық мөлшерінде
жіберіледі;
B) операциялық циклдерді атқарудың едәуір біруақыттылыгына
жеткізіледі, сонымен бірге эрбір операцияда бүкіл партия үздіксіз
өңделеді. Сонымен катар детальдардың бүкіл партиясы операциялар
бойынша белініп жіберіледі. (жіберу көліктік партияларымен);
C) шамалы көліктік партиялар алдагы операцияда өңделгеннен
кейін келесі операцияга дереу жіберіледі. (аралас операциялық
циклдердер ұзақтыгына байланысты емес);
О) барлық жіберу көліктік партияларды өқдеу ұзақтыкгары
процестің барлық операцияларында өзара тең;
Е) өндірістік процестің осы операциясында өңделетін әрбір
өқдеу
ұзақтыгы бар.
152
48. Процесс операциялары бойынша ецбек қүралдары
коэғалыстарының ретті түрі немен ерекшеленеді:
A) партиялылықтың елеулі үзілістерімен;
B) өндірістік циклдін ең кіші үзақтыгымен;
C) аралас операциялық циклдердің әрбір жүбының өту
параплел ьді гімен;
О) цехішілік көлік қүралдарының ең жогары жүмыс
жылдамдыгы мен;
Е) өңделуші бұйымдардын жатып калуының жоктыгымен жэне
жұмыс орындарының толымсыз косылуымен (пропориионалдылық
принципін сактамаган жагдайда).
*
49. Процесс операциялары бойынша ецбек күралдары
козғалыстарының ретті түрін қандай жагдайларда пайдаланган
тиімдірек?
A) өңделуші детальдардың шамалы, аздау партиялары кезінде,
операцияның төмендеу еңбек сыйымдылыгы кезінде, үсаксериялык
және жеке-дара өндірісте;
B) операциянын жогары енбек сыйымдылыгы кезінде;
C) ірі сериялық өндірісте;
О) көпшілік өндірісте;
Е) өңделуші детальдардың ірі партиялары кезінде.
50. Процесс операциялары бойынша ецбек қүралдары
козғалыстарыныц параллельді-ретті түрі неіиен сипатталды?
A) детальмен (толык партиямен) жасалатын эрбір келесі
операция детальдың алдындагы операциядан өңделгеннен кейін гана
басталады. Сонымен бірге партия бөлшектенбейді, келесі операцияга
толық мөлшерінде жіберіледі;
B) операциялык циклдерді аткарудың едәуір біруақыттылыгына
жеткізіледі, сонымен бірге әрбір операцияда бүкіл партия үздіксіз
өңделеді. Сонымен катар детальдардың бүкіл партиясы операциялар
бойынша бөлініп жіберіледі. (жіберу көліктік партияларымен);
C) шамалы көліктік партиялар алдагы операцияда, өңделгеннен
кейін келесі операцияга дереу жіберіледі. (аралас операциялық
циклдердер ұзақтыгына байланысты емес);
Щ барлық жіберу көліктік партияларды өңдеу үзақтықтары
процестің барлық операцияларында өзара тең;
Е) өндірістік процестің осы операциясында өңделетін әрбір
жіберу көліктік партиясында әртүрлі еңбексыйымдылық және өңдеу
үзактыгы бар.
153
51.
Ецбек күралдары қозғалыстарының параллельді-ретті
түрі кезінде ретті түрімен салыстырғанда өндірістік цикл
узақтығы қандай?
A) партиялылыктың үлкен үзілістеріне байланысты ретті түрі
кезіндегіден артьігырақ;
B) аралас операциялык циклдердің әрбір жұбының оту
параллельдігі салдарынан ретті түрі кезіндегіден Караганда аздау;
С) салыстырмалы мөлшерлері бірдей;
О) үлкен цикларалық үзілістері болуына байланысты ретті түрі
кезіндегіден қарағанда үлкенірек;
рето
кезіндегіден қарағанда үлкенірек.
52.
Өндірістік процесте енбек қүралдары қозғалыстарынын
параллельді-ретті турі кезінде өткен операциянын үзақтыгы
келесісінен кіші болуы мүмкін. Бүл жағдайда келесі операциянын
үздіксіздігін камтамасыз ету үшін мынаны істеу кажет:
қажето
заделдерін жинау;
В) келесі операцияда детальдардың бірінші жіберу партияларын
қатысты
анагүрлым кеш уақытта бастау;
дұрыс
В) келесі операцияда детальдардың бірінші жіберу партияларын
өңделуі
бастау;
Е) келесі операцияда детальдардың бірінші жіберу партияларын
параллельді
бастау.
53.
Өндірістік процесте еңбек күралдары қозғалыстарының
параллельді-ретті түрі кезінде өткен операцияның үзақтыгы
келесісінен
үлкен
болуы
мүмкін. Бүл
жагдайда
келесі
огіерациянын үздіксіздігін камтамасыз ету үшін мынаны істеу
кажет:
A) оның басталуының алдында детальдардың минималды қажетгі
заделдерін жинау, сонымен бірге келесі операцияда детальдардың
бірінші жіберу партияларын өңдеуді оның алдыңғы операцияда
оңделуінің аяқталуына қатысты анагүрлым кеш уақытта бастау;
B) оның басталуының алдында детальдардың максималды
қажетті заделдерін жинау;
*- -
154
С)
детальдармен жасалатын әрбір келесі операция толыгымен
оный өткен өңдеу операциясынан кейін гана басталуы керек. Сонымен
бірге партия келесі опеарцияга толық мөлшерінде жіберілуі тиіс,
ешбір жіберу партияларыына бөлусіз;
О) келесі операцияда детальдардың бірінші жіберу партияларын
өңдеуді оның алдыңгы операцияда өңделуі аякталганнан кейін бірден
бастау;
Е) келесі операцияда детальдардың бірінші жіберу партияларын
өндеуді оның алдыңгы операцияда өнделуімен параллельді түрде
бастау.
54. Процесс операциялары бойынша енбек ^үралдары
қозғалыстарының параллельді-ретті түрі ерекшеленеді:
A) ретті түрімен салыстырғанда өндірістік циклдің ең кіші
ұзақтыгымен, ретті түрімен салыстырганда цехішілік көлік
құралдарының ең жоғары жұмыс жылдамдыгымен, аралас
операциялык циклдердің эрбір жүбының өту параллельдігімен;
B) өндірістік циклдің ең үлкен ұзақтыгымен;
C) ретті түрімен салыстырганда цехішілік көлік құралдарының
ең төменгі жұмыс жылдамдыгымен;
Р ) аралас операциялық циклдердің әрбір жұбының өту
параплельдігінің жоқтыгымен;
Е) партиялылыктың елеулі үзілістерімен.
55. Процесс операциялары бойынша ецбек куралдары
козгалыстарының параллельді-ретті түрін қандай жағдайларда
пайдаланған тиімдірек?
A) өңделуші детальдардың шамалы, аздау партиялары кезінде;
B) операцияның төмендеу еңбек сыйымдылыгы кезінде;
C) ұсақсериялык жэне жеке-дара өндірісте;
Э) жеке өндірісте;
___у
Е) ірісериялык өндіріске тән оңделуші детальдардың ірі
партиялары кезінде және операцияның жоғары еңбек сыйымдылыгы
кезінде.
56. Процесс операциялары бойынша еңбек қүралдары
қозғалыстарыныц параллельді түрі немен сипатталады?
А)
детальмен (толык партиямен) жасалатын әрбір келесі
операция детальдын алдындагы операциядан өңделгеннен кейін гана
бастапады. Сонымен бірге партия бөлшектенбейді, келесі операцияга
толық мөлшерінде жіберіледі;
155
B) операциялық циклдерді атқарудың едәуір біруакыттылығына
жеткізіледі, сонымен бірге әрбір операцияда бүкіл партия үздіксіз
өңделеді. Сонымен қатар детальдардың бүкіл партиясы операциялар
бойынша бөлініп жіберіледі. (жіберу көліктік партияларымен);
C) шамалы көліктік партиялар алдағы операцияда өңделгеннен
кейін келесі операцияға дереу жіберіледі. (аралас операциялық
циклдердер үзактығына байланысты емес);
О) барлық жіберу көліктік партияларды өңдеу ұзақтықтары
процестің барлык операцияларында өзара тең;
Е) өндірістік процестің осы операциясында өңделетін әрбір
жіберу көліктік партиясында әртүрлі еңбексыйымдылық жэне өңдеу
ұзақтығы бар.
і
57. Процесс операциялары бойынш а ецбек күралдары
козгалы стары ны ң параллельді түрін кандай жағдайларда
пандаланған тиімдірек?
A) өңделуші детальдардың шамалы, аздау партиялары кезінде;
B) операцияның төмендеу еңбек сыйымдылығы кезінде;
C) ұсақсериялык және жеке-дара өндірісте;
Э) үздіксіз-ағымдық өндіріске тән
әртүрлі
үзақтықты
операциялык циклдері бар процестерде;
Е) үздіксіз-агымдык өндіріске тән бірдей ұзақтықты операциялық
циклдері бар процестерде.
58. Күрделі процестің өндірістік циклі деген нені білдіреді?
A) бұйымдарды және олардың партияларын
дайындаудың
күрделі процесіне кіретін уақытпен үлестірілген қарапайым процестер
кешенінің жалпы үзақтыгы;
B) бүл - процестің бір операциясында детальді (партияны) өңдеу
үзақтыгы;
C) бүл - процестің әртүрлі операцияларында бұйымды өңдеу
уақыты;
О) бұл - өңдеу кезіндегі үзілістерді есепке апмаусыз өндірістік
процестің көмекші операцияларын атқару уақыты;
Е) қызмет көрсетуші операцияларды атқару уақыты
және
бұйымды жасаудагы үзілістер.
59. Күрделі өндірістік процесті күрай ты н қарапайы м
процестерді үлестірудіц м ақсаты :
А) қүрал-жабдықты толык қосу кезінде өндіріс барысыныц
кешенділігін және токтаусыздыгын қамтамасыз ету;
156
B) процестщ барлык Ъперацияларында барлық тарату көліктік
партиялар ұзақтығын кысқарту;
C) өткен операцияда детальдардың бірінші тарату партиясын
өңдеумен параллельді түрде оны өңдеуді келесі операцияда бастау
мүмкіндіктерімен камтамасыз ету;
оның басталуының алдында детальдардың минималды қажетті
заделдерін жинау;
Е) механикалық өңдеуден өткен детальдарды кұрастыруға
берерден бұрын комплектілеу.
60. Бүйым өндірісінің күрделі процесі циклінің ұзақтығы
немен аныкталады?
A) кызмет көрсетуші операцияларды атқару уақытымен жэне
бұйымды жасаудагы үзілістерімен;
B) бұйымды жасау кезіндегі үзілістерді есепке апмаусыз
өндірістік процестің көмекші операцияларын атқару уақытымен;
C) процестің бір операциясында детальды (партияны) өңдеу
ұзактығымен;
Р ) қарапайым процестер мен операцияаралық үзілістер уақыты
өзара ретті түрде байланыскан циклдердің ең үлкен сомасымен;
Е) процестің барлық операцияларында барлык тарату көліктік
партиялар ұзақтыгымен.
61. Күрделі өндірістік процеске біріктірілген қарапайым
процестердің параллельділік коэффициенті деген иені білдіреді?
A) карапайым процестер мен операцияаралық үзілістер уақыты
өзара ретті түрде байланыскан циклдердің ең үлкен сомасын;
B) қарапайым процестердің өзара ретті байланыскан циклдерінің
ең үлкен сомасының - бұйым өндірісінің күрделі процесс циклі
ұзақтыгына қатынасын білдіреді;
C) күрделі өндірістік процеске біріктірілген барлық карапайым
процестер циклдерінін ұзактықтары сомасының бұйым жасаудың
жалпы ұзақтығына катынасын білдіреді:
І>) бұйым жасаудың жалпы ұзактығының - күрделі өндірістік
процеске біріктірілген барлык карапайым процестер циклдерінін
ұзақтықтары сомасына қатынасын білдіреді;
Е) карапайым процестер мен операцияаралык үзілістер
уақытының өзара ретті байланыскан циклдерінің ең үлкен сомасының
- бұйым өндірісінің жалпы ұзақтыгына катынасын білдіреді.
157
62. Өндірістік циклді келесі негізгі багы ттар бойынша
қыскартуға болады:
A) технологиялык операцияларды орындаумен байланысты
уақытты кысқарту, бүйым жасау процесіндегі үзілістердің барлық
түрлерін ең минимумга дейін жеткізу;
B) кәсіпорын жүмысынын ауысымдылыгын азайту;
C)
цехішілік,
операцияаралык
көліктерді
пайдаланудын
интенсивтілігін арттыру;
Э) кызмет көрсетуші кызметкерлер санын қыскарту;
Е)
процесс
операциялары
бойынша
еңбек
кұралдары
козғалысының ретті түрін таңдау.
63. Кәсіпорынның немесе цехтіц өндірістік кұрыльш ы немен
анықталады?
A) аталмыш өндірістік бөлімге кіретін бөлімшелер қүрамымен
және олардың өзара байланыс сипатымен аныкталады?
B) өндірістік процесс операциялары бойынша еңбек қүралдары
козғалысының түрімен;
C) өндірістік операцияларды атқарушылардың белгілі бір кәсіби
құрамымен;
О) жүмыс істемейтін ауысымдарды, жұмыс істемейтін және
мерекелік күндерді, түскі ас үзілістерін есепке алатын кәсіпорынның
(цехтің) жұмыс режимімен;
Е) кәсіпорынның немесе цехтің өндірістік процестерін жүзеге
асырдағы операциялық циклдердің үйлесімдігі.
64. «Цех» үгымына анықтама бер
A) аталмыш өндірістік бөлімге кіретін бөлімшелер күрамы және
олардың өзара байланысының сипаты;
B) өндірістік процестін белгілі бір бөлігін атқаратын немесе
кәсіпорынның кандай да бір өнім түрін жасайтын ұйымдастырылган
жэне технологиялык тұрғыдан негізделген кәсіпорын бөлімі;
C) өңдеу кезіндегі үзілістер уақытын есепке алмайтын көмекші
операциялар циклдерінен тұратын өндірістік цикл;
. р ) өндіріс процесінде детальдарды (партияларды) жіберудің
белгілі бір тәртібі;
Е) бригадамен немесе жүмысшылар звеносымен өндірістік
процесті жүзеге асыру үшін дайындалган жұмыстық аймақ.
65. Қандай өндірістік цехтер негізгіге жатады?
А) кұрал-саймандық, модельдік, жөндеу-механикалық;
158
B) кәсіпорын багдарламасын құратын жэне оның мамандану
бағытына сәйкес өнім жасаумен және қызмет көрсетумен байланысты
негізгі өндірістік процестер аткарылатын цехтер;
C) қоймалык, көліктік жэне сол сиякты шаруашылықтар;
Р)
өнімдері
негізгі өндірісте тұтынылатын
кәсіпорын
бөліЦщелері;
Е) кәсіпорынның құрылымдык бөлімшелеріне өндірістік қызмет
көрсететін кәсіпорын бөлімшелері.
66. Кәсіпорыннын көмекші цехтеріне мыналар жатады:
A) құрал-саймандық, модельдік, жондеу-механикалық және сол
сияқты цехтер;
B) коймалық, көліктік және сол сияқты шаруашылықүар;
C) негізгі өндірістік процестер жүзеге асатын цехтер;
О) кәсіпорын багдарламасын кұратын және оның мамандану
бағытына сәйкес өнім жасаумен және қызмет көрсетумен байланысты
негізгі өндірістік процестер атқарылатын цехтер;
Е) ешбір өнім шығармайтын, тек негізгі өндіріске өндірістік
кызмет көрсететін кәсіпорынның бөлімшелері.
67. Кәсіпорынның қызмет көрсету шаруашылыктарына
мыналар жатады:
A) күрал-саймандық, модельдік, жөндеу-механикалық және сол
сиякты цехтер;
B) қоймалық, көліктік және сол сияқты шаруашылықтар;
C) негізгі өндірістік процестер жүзеге асатын цехтер;
Б ) кәсіпорын багдарламасын кұратын және оның мамандану
бағытына сәйкес өнім жасаумен жэне қызмет көрсетумен байланысты
негізгі өндірістік процестер атқарылатын цехтер;
Е) негізгі өндіріс тұтынатын өнімдерді дайындаумен байланысты
цехтер,
‘ _ ... |
■
68. Кэсіпорынның мамандану деңгейі оныц өндірістік
кұрылымына калай эсер етеді?
A) кэсіпорынның өндірістік құрылымын дамыту оның мамандану
деңгейіне пропорционалды;
B) таңдамалы түрде эсер етеді. (өнеркәсіптің салаларына
байланысты);
C) мамандану деңгейі неғұрлым жоғары болса, кагида бойынша,
кәсіпорынның өндірістік құрылымы соғұрлым жоғары дамуда болады;
159
ІЭ) мамандану деңгейі негұрлым жогары болса, кагида бойынша,
кәсіпорынның өндірістік құрылымы согұрлым төмен дамиды;
Е) кәсіпорынның мамандану деңгейін ұлгайтумен байланысты
онын өндірісінің ыргактыгы мен біркелкілігі кішірейеді.
69. Толымды технологиялык ииклді заводтардын ерекше
белгілері қандай?
A) онда көмекші жэне қызмет көрсетуші бөлімшелердін толымды
кешенінен тұратын дайындайтын, өңдейтін және кұрастыратын
цехтері бар;
1
B) олардың құрамына тек кана механикалык, термикалық цехтер
және басқа да өңдеу мен кұрастыру түрдері кешені, сонымен қатар
көмекші цехтер мен қызмет көрсетуші бөлімшелер кешені кіреді;
C) мұндай кәсіпорындар, кагида бойынша, өңдеу үшін
дайындалгандарды кооперациялык байланыс бекітілген баска
кәсіпорындардан алады;
О) олар тек кана басқа кәсіпорындар жасаган детальдардан
бұйым шыгарады. (мысалы автоқұрасытру заводтары);
Е) бұл кәсіпорындар литтық, қапталған, штампталған және басқа
да дайындауларды шыгару бойынша мамандауларымен ерекшеленеді.
Олар кагида бойынша технологиялык мамандануга ие.
70.
Толымсыз технологиялык циклді заводтардың ерекше
белгілері қандаи?
A) онда көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелердің толымды
кешенінен тұратын дайындайтын, өңдейтін жэне қүрастыратьш
цехтері бар;
B) олардың құрамына көмекші цехтер мен кызмет көрсетуші
бөлімшелер кешенінен басқа механикалық, термикалық цехтер және
баска да өңдеу мен құрастыру түрлері кешені кіреді;
C) мұндай кәсіпорындар, кагида бойынша, өңдеу үшін
дайындалгандарды кооперациялык байланыс бекітілген баска
кәсіпорындардан алады;
О) олар баска кәсіпоырндар дайындайтын детальдардан гана
бұйым шыгарады. (мысалы, автоқұрастыру заводтары);
Е) бұл кәсіпорындар литтық, капталган, штампталган жэне басқа
да дайындауларды шыгару бойынша мамандауларымен ерекшеленеді.
Олар кагида бойынша технологиялык мамандануга ие.
160
71. Қүрастыру заводтарыныц ерекше белгілері қандай?
A) онда көмекші жэне қызмет көрсетуші бөлімшелердің толымды
кеиіенінен тұратын дайындайтын, өндейтін және кұрастыратын
цехтері бар;
B) олардың кұрамына механикалық, термикалық цехтер және
басқа да өңдеу мен кұрастыру түрлері кешені, сонымен қатар көмекші
цехтер мен кызмет көрсетуші бөлімшелер кешені кіреді;
C) мұндай кәсіпорындар, кағида бойынша, өңдеу үшін
дайындалғандарды кооперациялық байланыс бекітілген басқа
кәсіпорындардан алады;
О) олар тек кана басқа кэсіпорындар жасаган детальдардан
бұйым шығарады. (мысалы автокұрасытру заводтары);
Е) бұл кәсіпорындар литтық, капталган, штампталган және басқа
да дайындауларды шыгару бойынша мамандауларымен ерекшеленеді.
Олар кагида бойынша технологиялык мамандануга ие.
72. Белгілі бір түрді дайындау өндірісіне маманданған
заводтардын ерекше белгілері қандай?
A) онда көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелердің толымды
кешенінен тұратын дайындайтын, өңдейтін және құрастыратын
цехтері бар;
B) олардың құрамына механикалық, термикалық цехтер және
баска да өңдеу мен кұрастыру түрлері кешені, сонымен катар көмекші
цехтер мен кызмет көрсетуші бөлімшелер кешені кіреді;
C) мұндай кәсіпорындар, қагида бойынша, өңдеу үшін
дайындалғандарды кооперациялык байланыс бекітілген баска
кәсіпорындардан алады;
О) олар тек кана басқа кәсіпорындар жасаган детальдардан
бұйым шыгарады. (мысалы автокұрасытру заводтары);
Е) бұл кәсіпорындар литтық, капталган, штампталган жэне баска
да
дайындауларды
шыгару
бойынща
мамандануларымен
ерекшеленеді. Олар кагида бойынша технологиялык мамандануга ие.
73. Белшектей маманданған заводтардын ерекше белгілері
қандай?
A) онда көмекші жэне кызмет көрсетуші бөлімшелердің толымды
кешенінен түратын дайындайтын, өңдейтін жэне кұрастыратын
цехтері бар;
B) олардың кұрамына механикалык, термикалык цехтер жэне
басқа да өңдеу мен кұрастыру түрлері кешені, сонымен қатар көмекші
цехтер мен кызмет көрсетуші бөлімшелер кешені кіреді;
161
С) мүндай кәсіпорындар, қагида бойынша, өңдеу үшін
дайындалгандарды
кооперациялык байланыс бекітілген басқа
кәсіпорындардан алады;
О) олар тек кана басқа кәсіпорындар жасаған детальдардан
бұйым шыгарады. (мысалы автоқұрасытру заводтары);
Е) бұл кәсіпорындар детальдардың жеке топтарын немесе жеке
детальдарды өндіреді. Мысалы - шарлы подшипник шығаратын
заводтар.
‘
■
' ' '
74.
Кәсіпорын цехтерін калыптастыру мамандандырудын
кандай негізгі бағыттары бойынша өтеді?
A) атқарылатын технологиялык процестердің біртектілігі
бойынша (технологиялык мамандандыру | жэне жасалатын бұйымдар
сипаты бойынша (пәндік және бөлшектей мамандандыру);
B) өндірістік процестердің операциялары бойынша еңбек
құралдары козгалысынын түрі бойынша;
C) кәсіпорынның негізгі өндірісінің аралас операциялары
циклдерінің үйлесімділік түрі бойынша;
Ц) аткарылатын технологиялык процестердің күрделілігі
бойынша;
Е) өндірістік процестерді атқарушылардың біліктілік деңгейлері
бойынша.
75.
Кәсіпорынның
цехтерін
технологиялык
мамандандырудың езіндік белгілерін атау.
A ) тар пәндік маманданган заводтарда кездеседі;
B ) мұндай цехтерде тар номенклатуралы детальдарды жасаудың
сәйкесінше кезеңдері толық жүзеге асырылады;
C) мұндай цехтерге құрал-жабдықтар мен жарақтандырудың
әралуандыгы, бірак өңделуші детальдардың (тораптардың) тар
номенклатурасы тән;
О) алдагы жауаптар дүрыс;
Е) цехте детальдардың (бұйымдарды) тым кең номенклатуралы
кезіндегі
бір
немесе
бірнеше
операциялардан
түратын
технологиялык процестің бөлігі атқарылады. Сонымен катар цехте ең
алдымен біртипті құрал-жабдық орнатылады.
76. Кәсіпорыннын цехтерін пәндік мамандандырудың өзіндік
белгілерін атау
А)
тар пәндік мамандану, әртүрлі қүрал-жабдық, бірақ өңделетін
детальдардың шектеулі номенклатурасы;
162
B) мұндай цехтерде тар номенклатуралы детальдарды жасаудың
тиісті кезеңдері толык жүзегё асырылады;
C) сонымен катар цехте ең алдымен біртипті кұрал-жабдық
орнатылады;
О) өндіріс процестері бойынша еңбек құралдары қозгалысының
ретті турін игеру;
Е) цехте детальдардың (бүйымдарды) тым кең номенклатуралы
кезіндегі
бір
немесе
бірнеше
операциялардан
тұратын
технологиялык процестін бөлігі аткарылады.
77. «Өндіріс типі» уғымы нені білдіреді?
A) бір жұмыс орнында, сонымен катар учаске, цех, завод
масштабындагы жиынтықта жүзеге асатын өндірістік процестердің
ұйымдастырушылык-технологиялық
сипаттамасын
анықтайтын
белгілер жиынтыгы;
B) механикалык, термикалық цехтер және басқа да өңдеу мен
құрастыру түрлері кешені, сонымен катар көмекші цехтер мен кызмет
көрсетуші бөлімшелер кешені;
C) көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелердің толымды
кешенінен
тұратын
барлык
дайындайтын,
өңдейтін
жэне
кұрастыратын цехтер;
Е>) толымды жэне толымсыз технологиялык циклді заводтар,
кұрастыру заводтары; белгілі бір түрді дайындау ондірісіне
маманданган заводтар, бөлшектей маманданган заводтар;
Е) өнеркэсіптің белгілі бір саласына өндірістің тиістілігі,
жататындыгы.
78. Өндірістік процестер типтерін жіктеу негізікіе кандай
факторлар салынған?
A) пропорционалдылық, үздіксіздік, турашылдык;
B) өнім
номенклатурасы,
шыгарым
көлемі,
өнім
номенклатурасынын тұрактылык дэрежесі,
(ягни шыгарымның
кайталану сипаты), жұмыс орындарын іске қосу сипаты;
C) ыргақтык, біркелкілік, параллельділік;
О) технологиялык процестердің аткарылу киындыгы;
Е) өнеркәсіптің белгілі бір саласына өндірістің тиістілігі,
жататындыгы.
79. Өндірістік процестік үш негізгі тнпін атау.
А)
механикаландырылмаган,
механикаландырылган
автоматтандырылган;
163
және
B) жеке-дара, сериялык жэне көпшілік;
C) гылыми-зерттеу, конструкторлык жэне технологиялык;
О) ретті, параллельді-ретті жэне параллельді;
Е) жылжымайтын, периодты орын ауыстыратын жэне эрдайым
орын ауыстыратын енбек құралдарымен.
80. Қандай өндірістік процесс жеке-дара болып саналады?
A) шыгарым партиясымен анықталган бұйымның шектеулі
номенклатурасынын саны кайталама түрде дайындалатын процесс;
B) едәуір көлемде бұйьшньщ тым шектелген номенклатурасы
ұздіксіз жасалатын процесс;
C) белгілі бір саланың шектеулі санымен жүзеге асатын бірегей
өндірістік процесс;
I
О) белгісіз бір уақыт аралыгынзн кейін қайталана, немесе
қайталанбай бұйымның кең номенклатурасы жеке, бір гана данамен
жасалатын процесс;
Е) бұрын жасалмаган, бірегей бұйымның көпшілік өндірісі.
81. Ж еке өндірістік процестер бір жумыс орнында
мыналардын атқарылуымен сипатталады:
A) аса эртүрлі детальоперациялары аткарылады;
B) белгілі бір уакыт аралыгынан кейін кезектесетін, ягни ыргактьі
түрде қайталанатын бірнеше деталь операциялары аткарылады;
C) эрдайым бір гана деталь операциясы аткарылады;
О) эрдайым үш-бестен көп емес деталь операциясы аткарылады;
Е) өңделуші бұйымдардың операцияаралык айналымдык
заделдері пайда болады.
82. Сериялык өндірістік процесс деген не?
A) едәуір көлемде бұйымның тым шектелген номенклатурасы
үздіксіз жасалатын процесс;
B) шыгарым партиясымен анықталган бұйымның шектеулі
номенклатурасының саны кайталама турде дайындалатын процесс;
C) бұйымның кең номенклатурасы жеке, бір гана данамен
жасалатын процесс;
Э ) бұйымның жаңа сериясын шыгаруды жасау жэне игеру
процесі;
Е) эрбір жұмыс
атқарылатын процесс.
орнында
аса
164
әртүрлі
деталь
операциясы
83. Сериялык өндірістік процестер бір жүмыс орнында
мыналардын аткарылуымен сипатталады:
A) аса әртүрлі детальоперациялары аткарылады;
B) белгілі бір уақыт аралығынан кейін кезектесетін, ягни ыргақты
түрде кайталзнатын бірнеше деталь операциялары атқарылады;
C) грдайым бір гана деталь операциясы атқарылады;
О) жоғарыдағы барлық жауаптар дұрыс;
Е) өнім номенклатурасы және жұмыс орындарын іске қосу
сипаты өндіріс типін аныктамайды.
84. Көпшілік ендірістік процесс деген не?
A) едәуір көлемде бұйымның тым шектелген номенклатурасы
үздіксіз жасалатын процесс және әрбір жұмыс орнында бір ғана
деталь операциясы аткарылады;
B) шығарым партиясымен анықталган бұйымның шектеулі
номенклатурасының саны қайталама түрде дайындалатын процесс;
C) белгісіз бір уақыт аралығынан кейін қайталана, немесе
кайталанбай бұйымның кең номенклатурасы жеке, бір гана данамен
жасалатын процесс;
О) әрбір жұмыс орнында эртүрлі деталь операциялары
аткарылатын өндірістік процесс;
Е) әрбір жұмыс орнында белгілі бір уақыт аралығынан кейін
кезектесетін деталь операциялары атқарылатын өндірістік процесс.
85. Көпшілік өндірістік процестер бір жұмыс орнында
мыналардың аткарылуымен сипатталады:
A) аса әртүрлі детальоперациялары аткарылады;
B) белгілі бір уакыт аралығынан кейін кезектесетін, ягни ыргақты
түрде қайталанатын бірнеше деталь операциялары аткарылады;
C) әрдайым бір гана деталь операциясы аткарылады;
О) әртүрлі технологиялык кұрал-жабдықтар пайдаланылады;
Е) өңделуші бұйымдарда операцияаралық айналымдық заделдер
пайда болады;
ЙС/
.
86. Өндірістік процестін көпшілдігінің шарты, бүл:
A) тек бірғана атаулы бұйымды шыгару бойынша құралжабдықтарды және жұмыс орындарын қосу толытыгы;
B) белгілі бір уакыт аралыгынан кейін кезектесетін, яғни ыргақты
түрде қайталанатын бірнеше деталь операцияларын атқару;
C) әрбір жұмыс орнында аса әртүрлі деталь операцияларын
аткару;
165
О) өнім шыгарудың шамалы көлемдері кезіндегі өнімнің кен
номенклатурасы;
Е) онім номенклатурасының және жұмыс орнын косу түрінін
тұрақсыздығы.
87. А ғы мды к өндіріс деген не?
A)
өндірістік
процестің
үйымдастырушылык-техникалык
дайындығынын белгілі бір формасы;
B) белгісіз бір уақыт аралыгынан кейін кайталанатын немесе
кайталанбайтын бұйымның кең номенклатурасы жасау;
C)
технологиялык
процес
операциясының
реттілігінде
орналаскан маманданган жүмыс орныдарында атқарылатын уакыт
бойынша келісілген негізгі жэне кәмекиг, операциялардың ыргактык,
кайталануына негізделген өндірісті үйымдастырудың прогрессивті
формасы;
О) бұйымның көп келемін шыгарумен сипатталатын;
Е) детальды өндеу, торапты немесе дайын бүйымды құрастыру
бойынша белгілі бір операциялардын көп мәрте кайталануымен
сипатталатын өндірістік процесс.
88. Мамандану дәрежесіне байланысты агы мды қ сызықтар
мынадай болады:
A) қарапайым жэне күрделі;
B) үздіксіз-агымдық және үздік-агымдык;
C) бірпәндік және көппэндік;
О) ыргакты және ыргақсыз;
Е) бірыргақты және көпыргақты
89. Қандай ағымдық сызықтар бірпәндік болып саналады?
A) бірнеше атаулы буйым (кұрастыру) өңдеулері бекітілген
сызықтар;
B) бір гана атаула бұйым (құрастыру)оңделуі
бекітілген
сызықтар;
щ
Щ ■
C) жұмысшылар мен құрал-жабдықтардың үздіксіз
жұмысы
кезінде процесс операциялары бойынша бұйымның үздіксіз
(операцияаралық жатып қалусыз) козгалысымен сипатталатын
агымдык сызыктыр;
О) барлық операцияларда онімділік теңсіздігімен және өндірістік
процестің толык үздіксіздігіне жете алмаушылыкпен сипатталатын
агымдык сызықтар;
Е) сериялық өндірісте пайдаланылатын агымдық сызықтар.
166
•■
90. Қандай ағымдык сызықтар көппәндік болып саналады?
A) бірнеше атаулы бұйым (құрастыру) өңдеулері бекітілген
сызыктар;
B) бір гана атаулы бұйым (құрастыру)оңделуі
бекітілген
сызьйсгар; *
C) жүмысшылар мен кұрал-жабдықтардың үздіксіз жұмысы
кезінде процесс операциялары бойынша бұйымның үздіксіз
(операцияаралык жатып қалусыз) козгалысымен сипатталатын
ағымдык сызықтыр;
О) барлық операцияларда өнімділік теңсіздігімен және өндірістік
процестің толық үздіксіздігіне жете алмаушылыкпен сипатталатын
ағымдық сызыктар;
Е) көпшілік өндірісте пайдаланылатын агымдық сызықтар.
91. Қандай сызыктар үздіксіз-ағымдық болып саналады?
A) процестің эртүрлі операцияларында құрал-жабдықтардың
әртүрлі өнімділігімен сипатталатын өнідірістік сызыктар;
B) эртүрлі типті кұрал-жабдықтар пайдаланылатын және
операцияаралык заделдер пайда болатын сызықтар;
C) кайталанбайтын
бұйымдардың
кең номенклатурасы
жасалатын сызыктар;
О) шектеулі номенклатуралы бұйымдардың елеулі көлемімен
г сипатталатын өндірістік сызықтар;
Е) бұйымның процесс операциялары бойынша үздіксіз
козгалысымен және тиісті жұмысшылар мен құрал-жабдықтардың
үздіксіз жұмысымен сипатталатын сызыктар;
92. Қандай сызыктар үздік-ағымдык болып саналады?
A) бірнеше атаулы бұйым (күрастыру) өңдеулері бекітілген
сызыктар;
B) бір гана атаулы бұйым (кұрастыру)өңделуі
бекітілген
сызықгар;
C) жүмысшылар мен кұрал-жабдықтардын үздіксіз жүмысы
кезінде процесс операциялары бойынша бұйымның үздіксіз
(операцияаралык жатып қалусыз) козғалысымен сипатталатын
агымдык сызықтыр;
В)
барлык операцияларда өнімділік теңсіздігімен жэне өндірістік
процестің толық үздіксіздігіне жете алмаушылыкпен сипатталатын
агымдык сызыктар;
Е) көпшілік өндірісте пайдаланылатын агымдык сызыктар.
167
93. Өнделуші бүйымдарды бір-бірлеп
жеткізетін уздіксізағымдык сызыктардын такті деген не?
A) әрбір бұйымды шыгару (қосу) периодтыгын сипаттайтын
уакыт аралыгы;
B) өңделуші
бұйымдардын бір
жіберу
партияларынын
шыгарылымын аныктайтын уакыт аралыгы;
C)
өндірістік
процестің
соңгы
операциясында
барлық
бұйымдарды өңдеу уақыты;
О) бірінші операцияда бірінші жіберу партиясын өңдеудің
басталуы мен өндірістік процестің соңгы операциясында оның
өңделуінің басталуы арасындагы уақыт аралыгы;
Е) бірінші операцияда бірінші жіберу партиясын өңдеудің
басталуы мен өндірістік процестін сонғы операциясында онын
өңделуінің аяқталуы арасындагы уақыт ара іығы;
94.
Өцделуші бүйымның партиялык жеткізетін үздіксізагымдык сызыктардын ырғағы деген не?
A) әрбір бүйымды шыгару (косу) периодтыгын сипаттайтын
уакыт аралыгы;
B) өңделуші
бүйымдардың бір жіберу
партияларының
шыгарылымын аныктайтын уақыт аралыгы;
C)
өндірістік
процестің
соңгы
операциясында
барлык
бұйымдарды өңдеу уакыты;
О) бірінші операцияда бірінші жіберу партиясын өңдеудің
басталуы мен өндірістік процестің соңгы операциясында оның
өңделуінің басталуы арасындагы уақыт аралыгы;
Е) бірінші операцияда бірінші жіберу партиясын өңдеудің
басталуы мен өндірістік процестің соңгы операциясында онын
өқделуінің аяқталуы арасындагы уақыт аралыгы.
95. Ырғакты үстап түру тәсілдері бойынша мынадай
сызықтар болады:
A) регламенттелген ыргақты және еркін ырғақты;
B) операцияаралык және айналымдық заделдері бар;
C) үздік-агымдық және үздіксіз-агымдық;
Э) бірнеше атаулы бұйым (қүрастыру) өңдеулері бекітілген
сызықтар
Е) бір гана атаулы бүйым (кұрастыру)өңделуі
бекітілген
сызыктар
168
96. Регламентгелген ыргакты ағымдық сызықтар дегсн не?
A) ырғак конвейерлер немесе сигнализация көмегімен сактапады;
B) жұмыстың қатаң регламенттелген ыргагында техникалык
құралдар жоқ;
C) ыргақты сақтау тікелей осы сызықтың жұмысшыларына
жүктеледі;
Р ) операцияаралық заделдердің әрдайым пайда болуымен
сипатталатын сызыктар;
Е)
процесс операциялары бойынша өнделуші бұйымдардың
партиялык жеткізілуімен сипатталатын сызықтар.
97. Еркін ыргақты агымдық сызыктар деген не?
А) ыргакты сактау арнайы техникалык кұралдардың бар
оолуымен камтамасыз етіледі;
B) жұмыстың катаң регламенттелген ыргагында техникалык
құрапдар жок;
C) операцияаралық заделдердің жоқтыгымен сипатталатын
сызыктар;
О) процесс операциялары бойынша өңделуші бұйымдардың
партиялык жеткізілуімен сипатталатын сызыктар;
Е) ыргак конвейерлер немесе сигнализация көмегімен сакталады.
98. Жумыс конвейерлері не үшін арналган?
A) тек кана еңбек құралдарын жұмыс орындары бойынша нақты
жеткізуді камтамасыз ету үшін;
B) жұмыс орындары бойынша бұйымды тасымалдау жэне
конвейердің тікелей жеткізетін бөлімінде операцияларды атқару үшін;
C) өңделуші бұйымдарды стационарлық орындарга (конвейер
ленталарының бір немесе екі жагында орналасқан станоктаргА)
жеткізу үшін;
Ә) үздік-агымдық сызыктардың құрал-жабдықтары үшін;
Е) өңделген бұйымдарды бұйымның аралық немесе жалпы
кұрастырылу орнына цехаралық тасымалды ріжүзеге асыру үшін.
99. Бөлу конвейерлері не үшін керек?^
A) тек кана еңбек кұралдарын жұмыс орындары бойынша накты
жеткізуді камтамасыз ету үшін, сонын ішінде өңделуші бұйымдарды
стационарлық орындарга (конвейер ленталарының бір немесе екі
жагында орналасқан станоктаргА) жеткізу үшін;
B) үздіксіз-агымдықсызықтардың құрал-жабдыктары үшін
169
С)
өңделген детальдарды андірістің ішкі кооперация жүйесінде
тасымалдауды жүзеге асыру үшін;
ЙІ жүмыс орындары арасында бүйымды тасы м ал д а у және
конвейердің тікелей жеткізетін бөлімінде операцияларды аткару;
Е) пропорционалдық принципті бүзу кезінде үздік-ағымдық
сызықтарда пайда болатын операцияаралык заделдерді жоюга
арналған.
, ....
100.
Үздіксіз-ағымдық
сызықтар
операцияларынын
синхронизациясы деген не?
A) операция ұзактыгыньщ агымдық сызық тактімен келісу
B) үздіксіз-агымдық сызықтың операцияларын жұмыстын
сүрыпталған режиміне көшіру;
«
C) детальдарды өндірістік процестің операцияларына партиялық
жіберу кезіндегі агымдық сызықтың ырғағын анықтау;
° ) Детальдарды өндірістік процестің операцияларына бір-бірлеп
жіберу кезіндегі ағымдық сызықтың тактін анықтау;
Е) өндірістік
процестің
негізгі операцияларын кешенді
механизациялау.
101. Ағымдық сызықты жобалау кезінде шығыс есептік
норматив болып саналады:
A) сызық такті және сызық ырғагы (детальдарды партиялық
жіберу кезінде);
.
"
B) дүрыс жауап жоқ;
C) дайын өнім шығару кезеңі;
О) өндірістік цикл;
Е) сызықтагы жұмыс орындарының есептік саны.
102. Үздіксіз-агымдық сызықтарда заделдерді тудырады:
A) технологиялық, көліктік, резервтік (сақтандыру);
B) ұйымдастырушылық, өндірістік, техникалык;
C) жұмыстық, операцияаралык, айналымдық;
О) агымдық, дайындық, комплектілік;
Е) циклішілік, цикларалық, режимдік.
103. Үздіксіз-ағы мды қ сызықта қурылатын технологиялы к
задел деген не?
А)
уақыттың әрбір сәтінде
болатын бүйымдар мөлшері;
170
конвейерде тасымалдау процесінде
B) уакыттың әрбір Сәтінде сызықтың жұмыс орындарының өңдеу
процесінде болатын бұйымдар мөлшері;
C) сызықтың уакыт бойынша едәуір жауапкершілікті және
тұраксыз операцияларында жиналатын бұйым мөлшері;
О) осы жұмыс орынында жұмыстың арткы тактісінен ауытқу
ыктималдыгын талдау негізінде анықталтын задел;
Е) өнделуші бұйымдардың дайындарын жеткізіп берулері
арасындагы кезеңде сызыктың токтаусыздығын камтамасыз ететін
бұйым мөлшері.
104. Үздіксіз-агыіидық сызыкта кұрылатын келіктік задел
деген не?
A) уакыттың әрбір сәтінде конвейерде тасымалдау процесінде
болатын бұйымдар мөлшері;
*
B) уакыттын әрбір сәтінде сызықтың жұмыс орындарының өңдеу
процесінде болатын бұйымдар мөлшері;
C) сызыктың уақыт бойынша едәуір жауапкершілікті және
тұрақсыз операцияларында жиналатын бұйым мөлшері;
Э) осы жұмыс орынында жұмыстың артқы тактісінен ауытқу
ыктималдыгын талдау негізінде анықталтын задел;
Е) өңделуші бұйымдардың дайындарын жеткізіп берулері
арасындагы кезеңде сызыктың тоқтаусыздыгын қамтамасыз ететін
бұйым мөлшері.
105. Үздіксіз-ағымдық сызықта қурылатын резервтік
(сактандыру) задел деген не?
A) уақыттың әрбір сәтінде конвейерде тасымалдау процесінде
болатын бұйымдар мөлшері;
B) уакыттың әрбір сәтінде сызықтың жұмыс орындарының өңдеу
процесінде болатын бұйымдар мөлшері.
C) сызықтың уақыт бойынша едәуір жауапкершілікті және
тұраксыз операцияларында жиналатын бұйым мөлшері. Бұл заделдің
мөлшері осы жұмыс орынында жұмыстың артқы тактісінен ауытку
ыктималдыгын талдау негізінде белгіленеді;
О) өңделуші бұйымдарды қабылдау, түсіру, комплектілеу және
сұрыптау кезеңі кезінде оларга деген сызыктың қажеттілігін
канагаттандыруга арналган задел;
Е) өңделуші бұйымдардың дайындарын жеткі^іп берулері
арасындагы кезеңде сызыктың токтаусыздыгын камтамасыз ететін
бұйым мөлшері.
171
106.
Үздік-агымдык сызыктарда аралас
операцияла
арасындагы операцияаралык айналымдык заделдін мвлшерін
калай аныктау керек?
A) бұл заделдін мөлшері осы жұмыс орынында жұмыстың арткы
тактісінен ауытку ыктималдыгын талдау негізінде белгілінеді;
B) бұл процестің аралас операциясынын әрбірінде уакыттын
белгілі бір кезіндегі өңделетін бұйымдар санынын айырмасы;
C) уақыттың әрбір сәтінде конвейерде тасымалдау процесінде
болатын бұйымдар мөлшері;
О) уақыттың әрбір сәтінде сызықтың жұмыс орындарының өңдеу
процесінде болатын бұйымдар мөлшері;
Е) өңделуші бұйымдардың дайындарын жеткізіп берулері
арасындагы кезеңде сызықтың тоқтаусыздыгын камтамасыз ететін
бұйым мөлшері.
і
'
,^
107.
Қатты
кинематикалық
байланысты
автоматты
сызыктың айрықша ерекшелігі кандай?
A) сызыктарды тәуелсіз операцияаралық көлікпен жарақтандыру;
B) бұйымды оның барлық орындары бойынша сызық тактісіне
сәйкес бір мезгілде жіберуді жүзеге асыратын жеке операцияаралык
көліктермен сызықты жарақтандыру;
C) сызықты әрбір операциядан кейін бункерлік қурылғылармен
жарақтандыру;
Э)
сызықты
операция
топтарынан
кейін
бункерлік
құрылғылармен жарақтандыру;
Е)
сызықтың
жеке
учаскелерінің
ұйымдастырушылықтехнологиялық тәуелсіздігі.
108.
Иілгіш
кинематикалық
байланысты
автоматты
сызықтың айрықша ерекшелігі кандай?
A) сызыкты әрбір операциядан кейін немесе олардың топтарынна
кейін бункерлік кұрылгылармен және тәуелсіз операцияаралык
көлі кпен жарақта ндыру;
B)
сызыкты
жеке
операцияралақы
транспортермен
жарақтандыру;
C) бұйымды оның барлық орындары бойынша сызық тактісіне
сәйкес бір мезгілде жіберуді жүзеге асыру;
О) кез келген операцияда кұрал-жабдықтардың токтап қалуы
кезінде барлык сызыкты тоқтату;
Е) сызыкта операциялардың топтарынан кейін немесе тіпті жеке
операциялардан кейін бункерлік кұрылгылардың болмауы.
109.
Өндірістің
техникалык
дайындыгынын
бірінші
фазасынын негізгі мазмүны иеге негізделеді?
A) гылыми идеяларды сызбаларга, одан кейін жаңа техниканың
тәжірибелік үлгілеріне айналдыру;
B) бұйым конструкциясының технологиялылыгын камтамасыз
ету;
C) бұйымның пайдалануга берілу сипаттамасын жақсарту
мақсатында оны модернизациялау;
V) алынған мәліметтердің камералдық өңдеуін жэне талдамалы,
далалық кезеңдерді қамтитын жобалық-ізденушілік жұмыстарды
жүзеге асыру;
Е) фундаментальды, теоретикалық және қолданбалы гылыми
зерттеулер өткізу.
110.
Өндірістің
техникалык
дайындыгының
екініні
фазасының негізгі мазмүны неге негізделеді?
A) фундаментальды, теоретикалык жэне колданбалы гылыми
зерттеулер өткізу;
B) бұйымнын пайдапануға берілу сипаттамасын жақсарту
максатында оны модернизациялау;
C) өндірістің конструкторлык дайындық процесінде жүзеге
асатын тәжірибелік-конструкторлық өндеулер;
О) бұйым конструкциясының технологиялылыгын қамтамасыз
ету;
Е) алынган мәліметтердің камералдық өңдеуін жэне талдамалы,
далалық кезеңдерді қамтитын жобалық-ізденушілік жүмыстарды
жүзеге асыру.
111.
Өндірістің
техникалык
дайындыгының
үшінші
фазасының негізгі мазмүны неге негізделеді?
A) технологиялык дайындық және бұйым конструкциясының
технологиялылыгын тиянақты қамтамасыз етуді, технологиялык
процестерді жасау, тексеру жэне игеруді камтитын өндірісті игеру;
B) алынган мәліметтердің камералдық өңдеуін жэне талдамапы,
далалық кезендерді қамтитын жобалық-ізденушілік жұмыстар;
C) гылыми идеяларды сызбаларга, одан кейін жаңа техниканың
тәжірибелік үлгілеріне айналдыру;
О) бұйымның пайдалануга берілу сипаттамасын жақсарту
максатында оны модернизациялау;
173
Е) білімнін
накты бір саласында бүрындары алынған
нәтижелерді жүзеге асыруга мүмкіндік беретін колданбалы гылыми
зсрттеулер жүргізу.
ІНрёУ Ш
112.
Өидірістін
техникалык
дайындыгынын
негізгі
фазаларын атау.
A) зерттеу, өндіру, пайдалануга беру;
B)
техникалык
тапсырманы,
техникалык
ұсынысты,
теоретикалык және экспериментальды зерпеулерді жасау;
C) фундаментальды, теоретикалык және тәжірибелік зерттеулер;
О) гылыми-зерттеу жұмыстары, өндірістің конструкторлык және
технологиялык дайындыгы;
Е) жобалау алды, жобалау, өндірістік.
113. Ж аца буйым шығаруға көшудін негізгі әдістерін атау.
A) гылыми-зерттеу, конструкторлык, технологиялык;
B) ретті, параллельді және параллельді-ретгі;
C) топтық, жеке, аралас;
О) бірсатылы, көпсатылы және күрама;
Е) мердігерлік, субмердігерлік, шаруашылык,
114. Ж аңа буйым шыгаруга көшудің ретті әдісінің айрыкша
ерекшеліктерін атау.
A) бұйымның жаңа конструкциялары өндірістің откладка
кезеңінде пайдаланылатын алаңдарда игеріледі;
B) жаңа бүйым шыгаруды игеру процесі бірнеше кезеңдерге
бөлінеді;
C) бұйымның жаңа кострукциялары жаңа алаңдарда игеріледі,
бұл алаңдар кейін негізгі өндірістік алаңдарға айналады;
О) жаңа конструкциялы бұйым шығаруға көшу кәсіпорыннын
барлық өндірістік цехтерін қайта құру жэне техникалык кайта
жабдықтау үшін токгату жолымен жүзеге асады;
Е) жаңа бұйымның агрегаттары мен тораптары өндірісі кезеңкезеңмен игерілуі отеді.
115.
Ж аңа бүиым шыгаруга көшудің параллельді эдісінін
айрыкша ерекшеліктерін атау.
А)
бұйымның жаңа конструкциялары не өндірістің откладка
кезеңінде пайдаланылатын алаңдарда игеріледі, не жаңа алаңдарда
игеріледі, бұл алаңдар кейін негізгі өндірістік алаңдарға айналадьг
174
■
■
•' "
B) жаңа бұйым шыгаруды игеру процесі бірнеше кезеңдерге
бөлінеді;
C) жаңа конструкциями бұйым шыгаруга көшу кэсіпорынның
барлык өндірістік цехтерін қайта кұру және техникалық қайта
жабдықтау үшін токтату жолымен жүзеге асады;
Ә) жаңа бұйымның агрегаттары мен тораптары өндірісі кезеңкезеңмен игерілуі өтеді;
Е)
бүкіл
өндіріс
тоқтатылады,
ескі
құрал-жабдықтар
демонтталады, орнына жаңалары орнатылады, көтеру-көліктік
құралдары ауыстырылады, кайтадан жоспарлау жүзеге асырылады,
жаңа кұрал-сайман жасалады.
116. Жаңа бүйым шыгаруга көшудің параллельді-ретті
әдісінің айрыкша ерекшеліктерін атау.
A) бұйымның жаңа кострукциялары жана алаңдар^з игеріледі,
бұл алаңдар кейін негізгі өндірістік алаңдарга айналады;
B ) жаңа конструкциялы бұйым шыгаруга көшу кәсіпорынның
барлык өндірістік цехтерін кайта құру жэне техникалык қайта
жабдыктау үшін тоқтату жолымен жүзеге асады;
C) жана бұйым шыгаруды игеру процесі бірнеше кезеңдерге
бөлінеді. Осы кезеңдердің әрбірі кезінде жаңа бұйымның агрегаттары
мен тораптары бөліктері игеріледі;
О)
бүкіл
өндіріс
токтатылады,
ескі
құрал-жабдықтар
демонтталады, орнына жаңалары орнатылады, көтеру-көліктік
құралдары ауыстырылады, кайтадан жоспарлау жүзеге асырылады,
жаңа құрал-сайман жасалады;
Е) бүйымның жаңа конструкциялары өндірістің откладка
кезеңінде пайдаланылатын алаңдарда игеріледі.
117. Өнімнін сапасы деген не?
A) бүйымның пайда болуы, пайдалануга берілуі немесе
түтытынылуы кезінде байқалатын объективті ерекшелігі
B)
өнімнің
пайда
болу,
пайдалануга
берілу
немесе
тұтынылуының белгілі бір шарттарына байланысты тексерілетін өнім
касиеттерінің сандык сипаттамасы;
C) өнімнің белгілі бір тұтынушылыктарды қанагаттандыру үшін
жарамдылыгына негізделген бұйым касиеттерінің жиынтыгы;
О) сатып алушыга өндірушінің беретін өнім сипаттамасы;
Е) өндіріс өнімінің физикалык-механикалық және химикалыкминералогиялык сипаттамалары.
175
118. Саны
мен
мәні бойынша
буйым
касиеттерін
сипаттайтын сапа көрсеткіштері былай бөлінеді:
A) жеке жэне кешенді, анықтаушы жэне интегралды;
B ) карапайым жэне күрделі;
C) негізгі жэне көмекші;
О) сериялық жэне көпшілік;
Е) статикалык жэне динамикалык.
119. Өнім сапасынын жеке көрсеткіштері нені сипаттайды?
A) өнімнің бір қасиетін (мысалы жылдамдық, нақтылық);
B) біріктірілген бірнеше қасиеттердің жиынтыгы (мысалы,
сенімділік);
,
C) бұл толыгымен бүйымның сапа деңгейі жөнінде қорытынды
шыгаратын бага белгілейтін
көрсеткіштер. (мысалы,
двигатель
ресурсы);
'
ту I ' * ь
V>
О) тиісті экономикалык көрсеткіштер арқылы көрінеді;
Е) өнімді пайдаланудан немесе тұтынудан болған жиынтық
пайдалы нэтиженің өнімді жасау, пайдалануга беру немесе тұтынуга
кеткен жиынтық шыгынга қатынасын білдіреді.
120.
Өнім
сапасы ның
кешенді
көрсеткіш тері
нені
сипаттайды?
A) өнімнің бір қасиетін (мысалы жылдамдық, нақтылық);
B) біріктірілген бірнеше қасиеттердің жиынтыгы (мысалы,
сенімділік);
^
%
ЩЩЩ
у
C) бұл толыгымен бүйымның сапа деңгейі жөнінде қорытынды
шыгаратын бага белгілейтін
көрсеткіштер. (мысалы,
двигатель
ресурсы);
•
:г ^ >^
О) тиісті экономикалык көрсеткіштер арқылы көрінеді;
Е) өнімді пайдаланудан немесе тұтынудан болган жиынтық
пайдалы нэтиженің онімді жасау, паидалануга беру немесе түтынуга
кеткен жиынтық шыгынга қатынасын білдіреді.
121. Өнім сапасын ын анықтаушы көрсеткіштері нені
сипаттайды?
A) өнімнің бір қасиетін (мысалы жылдамдық, нақтылық);
B) біріктірілген бірнеше қасиеттердің жиынтыгы (мысалы,
сенімділік);
,
л*
C) бұл толыгымен бұйымның сапа деңгейі жөнінде қорытынды
шыгаратын бага белгілейтін
көрсеткіштер. (мысалы,
двигатель
ресурсы);
176
ІЭ) тиісті экономикалык көрсеткіштер арқылы көрінеді.
Е) өнімді пайдаланудан немесе тұгынудан болған жиынтық
пайдалы нәтиженің өнімді жасау, пайдалануға беру немесе тұтынуға
кеткен жиынтық шыгынға катынасын білдіреді.
я
і і
122. Өнім сапасының интегралды көрсегкіштері нені
силаттайды?
A) өнімнің бір касиетін (мысалы жылдамдық, нақтылық);
B) біріктірілген бірнеше касиеттердің жиынтығын (мысалы,
сенімділік);
C) бұл толығымен бүйымның сапа деңгейі жөнінде қорытынды
шығаратын баға белгілейтін
көрсеткіштер. (мысалы,
двигатель
ресурсы);
О) тиісті экономикалык көрсеткііитер арқылы көрінеді. Өнімді
пайдаланудан немесе тұтынудан болған жиынтық пайдалы нәтиженің
өнімді жасау, пайдалануға беру немесе тұтынуға кеткен жиынтық
шыгьінга қатынасын білдіреді;
Е) ондірушінің онімге беретін багалау сипаттамасы.
123. «Өнім сапасын басқару» ұғымы нені білдіреді?
A) ондірісті гылым мен техниканың жаңа жетістіктерін енгізуге
бағыттау;
B) өнім сапасының кажетті деңгейін белгілеу, камтамасыз ету
және ұстап тұру мақсатында өнімді жасау, пайдалануға беру немесе
тұтыну кезінде жүзеге асырылатын іс-әрекеттер;
C) гылыми-зерттеу жұмыстарының жоғары сапасын камтамасыз
ету бойынша шаралар жүйесі;
Ә) техниканың жаңа үлгілерінің тәжірибелік-конструкторлык
жұмыстарының сапасын арттыруға бағытталған іс-әрекеттер;
Е) жаңа техникасы үлгілерін өндіруді дайындаумен байланысты
жобалау-ізденушілік жұмыстардың сапасын арттыруга багытталған ісәрекеттер.
124. Өнііи сапасын баскарудың каңеетті компонент! ретінде
стандарттау жүйесі нені білдіреді?
ч_/ ,
A)
мемлекеттік,
салалық
стандарттар
мен
кәсіпорын
стандартгарының кешені;
B) онімді пайдаланудан немесе тұтынудан болган жиынтық
пайдалы нәтиженің онімді жасау, пайдалануга беру немесе тұтынуга
кеткен жиынтык шыгынга катынасы;
177
С)
өнім сапасының жеке және кешенді, аныктаушы жэн
интефальды көрсеткіштері;
О) бұл толыгымен бұйымның сапа денгейі жәнінде қорытынды
шыгаратын бага белгілейтін
көрсеткіштер. (мысалы, двигатель
ресурсы);
1 .
г
Е) дұрыс жауап жок.
125.
Өнім сапасын баскарудын стандарттау жүйесіндег
меіилекеттік стандарггардын (ГОСТ) өзіне тан ерекшеліктерін
атау.
•
;;•*'
~ ■
A) экономиканын барлык салаларына міндетті жэне ереже
бойынша белгілі бір мерзімге бекітіледі. (5 жылдан аспайды), өнім
сапасының деңгейін бере отырып, өндірісті гылым мен техниканың
жаңа жетістіктерін игеруге багыттайды;
B) тиісті экономикалык көрсеткіштер аркылы көрінеді. Өнімді
пайдаланудан немесе тұтынудан болган жиынтык пайдалы нәтиженің
өнімді жасау, пайдалануга беру немесе түгынуга кеткен жиынтык
шыгынга катынасын білдіреді;
C) бұл толыгымен бұйымның сапа деңгейі жөнінде қорытынды
шыгаратын бага белгілейтін
көрсеткіштер. (мысалы,
двигатель
ресурсы);
!
ч *
О) тиісті министрлікпен бекітіледі және экономиканың осы
саласының кәсіпорындарында қолдану міндетті болып табылады;
Е)
бұйым
ерекшеліктері
мен
нақты
бір
өндірістің
үйымдастырушылық-техникалық жагдайына қарай ГОСТ жэне ОСТ
талаптарын білдіреді.
126. Өнім сапасын баскарудын стандарттау жүйесіндегі
сала лык стандартардын (ОСТ) өзіне тән ерекшеліктерін атау.
A) экономиканың барлық салаларына міндеггі жэне ереже
бойынша белгілі бір мерзімге бекітіледі. (5 жылдан аспайды);
B) өнім сапасының деңгейін бере отырып, өндірісті ғылым мен
техниканың жана жетістіктерін игеруге багыттайды;
C) тиісті экономикалык көрсеткіштер аркылы көрінеді. Өнімді
пайдаланудан немесе тұтынудан болган жиынтық пайдалы нәтиженің
өнімді жасау, пайдалануга беру немесе тұтынуга кеткен жиынтык
шыгынга катынасын білдіреді;
"
О) тиісті министрлікпен бекітіледі жэне экономиканьщ осы
саласының кәсіпорындарында қолдану міндетті болып табылады:
178
Е)
бұйым
ерекшеліктері
мен
нақты
бір
өндірістің
ұйымдастырушылық-техникалық жагдайына карай ГОСТ жэне ОСТ
тапаптарын білдіреді.
■ о
127. Өиім сапасын баскарудың стандарттау жүйесіидегі
кәсіпорын стандарттарының өзіне тән ерекшеліктерін атау.
A ) экономиканың барлық салаларына міндетті және ереже
бойынша белгілі бір мерзімге бекітіледі. (5 жылдан аспайды);
B) өнім сапасының деңгейін бере отырып, өндірісті гылым мен
техниканың жаңа жетістіктерін игеруге бағыттайды;
C) тиісті экономикалык көрсеткіштер аркылы көрінеді. Өнімді
пайдаланудан немесе тұтынудан болган жиынтық пайдалы нәтиженің
өнімді жасау, пайдалануга беру немесе тұтынуға кеткен жиынтык
шыгынға. қатынасын білдіреді;
V) тиісті министрлікпен бекітіледі және экономиканың осы
саласының кәсіпорындарында колдану міндетті болып табылады;
£)
бұйым
ерекшеліктері
мен
нақты
бір
өндірістің
ұйымдастырушылық-техникалық жагдайына карай ГОСТ жэне ОСТ
талаптарын білдіреді.
128. Өндірістің техникалык қызмет көрсетуші жүйесіне
кандай бөлімшелер кіреді?
A) құрал-саймандык, жөндеу жұмыстары, көліктік-коймалық,
энергетикалык жэне баска да шаруашылыктар;
B)
гылыми-зерттеу
зертханалары
және
тәжірибелікконструкторлық бюро;
C) өнімі кәсіпорынның мамандануына сәйкес келетін негізгі
өндірістің болімшелері;
Ә) бас металлургтің, бас технологтің, бас механиктің қызметі;
Е) кез келген өндірістің негізгі жэне көмекші болімшелері.
129. Менеджерлер енбегінің функцнональдық болінісі деген
нені білдіреді?
A) ұйымдастырушылық қызметті, салалық және аумақтық
ерекшеліктерді есепке алган еңбек болінісі;
B) аткарылатын жұмыстардың түрлері мен күрделілігін есепке
апғай еңбек бөлінісі;
C) менеджменттін жоспарлау, ұйымдастыру, бакылау және т.б.
бірдей функцияларын аткаратын басқарудың жұмысшылар топтарын
қалыптастыруга негізделген еңбек болінісі;
179
Ә) баскарудың кедей, орташа жэне жоғары денгейлеріне
байланысты еңбек бөлінісі;
•
Е) ұйымды өндірістік жэне шаруашылық кешендерімен коса
жалпы стратегиялык баскаруды толыгымен жузеге асыру.
130. Менеджерлер енбегінің күрылымдық бөлінісі деген не?
A) атқарылатын жұмыстардың түрлері мен күрделілігін есепке
алган еңбек бөлінісі;
B) менеджменттің жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау жэне т.б.
бірдей функцияларын атқаратын басқарудың жұмысшылар топтарын
қалыптастыру;
C) басқарудың кедей, орташа жэне жоғары деңгейлеріне
байланысты еңбек бөлінісі;
О)
кәсіпорынның
үйымдастырушылық
қүрылымын,
масштабтарын, салалық немесе аумаюык ерекшеліктерін есепке
алатын менеджерлердің еңбек бөлінісі;
Е) менеджерлердің білім деңгейлері, мамандық бойынша еңбек
өтілі және іскерлік қасиеттеріне байланысты менеджерлердің еңбек
бөлінісі.
щн
131. Менеджерлер еңбегінің технологиялык және кәсібибілікті бөлінісінің негізгі ерекшеліктері қандай?
A) қызметтің ұйымдастырушылық құрылымын, масштабын және
саласын есепке алу;
B) өндірістің аумақтык ерекшелігін есепке алу;
C) атқарылатын функцияларды есепке алу;
О) әртүрлі шаруашылык субъектілердің өндірістік іс-әрекеттің
тәуекелге бару дәрежесін есепке алу;
Е) атқарылатын жұмыстардың түрі мен күрделілігін есепке алу.
132. М енеджменттін бір функциясы ретінде мотивация деген
не?
’*
A) бұл - ұйымда жұмыс істейтін адамдарды активтендіру және
жоспарланган
мақсаттарды
орындау
үшін
олардың
тиімді
еңбектенулеріне түрткі болатын іс-әрекет;
B) кызмет мақсаттарын, сонымен қатар осы мақсаттарга қол
жеткізуге қажетті едәуір тиімді әдістер мен құралдарды анықгау;
C) ұйымның құрылымын қалыптастыру, сонымен қатар оны
калыпты жұмыс үшін қажетті барлығымен камтамасыз ету;
О) басқару қызметі. Оның міндеті ұйым жумысының нәтижелерін
сандық және сапалык түргыдан бағалау жэне есепке алу;
180
Е) бұл - баскарудын тоқтаусыздыгы мен үздіксіздігін қамтамасыз
ететін басқару процесінің орталык функциясы.
133. Баскару күрылымдарының органикалық типініц негізгі
айрыкша ерекшеліктерін атау.
A) ұйымның функционалды жүйелері бойынша басқару процесін
жасау мен мамандандырудың «шахттык» принципі;
B) иілгіштік, бейімділік, өз формасын жеңіл өзгерте алу
икемділігі, жаңа жагдайларға бейімделуі, басқару жүйесіне
органикалық енуі;
C) еңбектің нақты бөлінісі, төмен орналасқан деңгей
жоғаргысына багынатын баскарудын иерархиялылығы;
В)
менеджерлердің өз міндеттерін бір мезгілде атқаруды
камтамасыз ететін накты формалды ережелер мен нормалардың
болуы;
Е) ресми тұлгалардың өз мінтдеттерін атқарудағы формальды
түрде өз пікірлері болмауы, осы лауазымга білікті талаптарымен
сәйкес жұмыска жалдауды жүзеге асыру.
134. Шаруашылық субъектілерінің үйымдастырушылық
тәртібінін өсімдік стилі немен сипатталады?
A) өзгерістерге, болашақ қауіптерді бұрынырақ білуге және жаңа
мүмкіндіктерді іздеуге талпыну;
B) баскару шешімдерін, көптеген альтернативтерді жасауды кең
түрде іздеу;
C) өзгерістің үздіксіз тізбегіне талпыну, өйткені қызметтің
болашақтағы тиімділігі мен жетістігі осылармен байланысты;
О) «қол жеткізгеннен» бастап ұйымның ішінде, сондай-ақ
коршаған ортамен өзара қатынасында дәстүрлі тәртіптен ауытқуларды
минимизациялауга дейін мақсат қою;
Е) коршаган ортаның өзгеріп отыратын талаптарын ескере келе
өнімнің ассортимент!н эрдайым жаңарту кезінде өндірілетін өнімді
өткізудің қосымша мүмкіндіктері мен жаңа нарықтарын іздеу.
Я
135. Шаруашылық субъектілерінің үйымдастырушылык
тәртібінің кәсіпкерлік стилі немен сипатталады?
А)
өзгерістерге, болашақ кауіптерді бүрынырақ білуге және жаңа
мүмкіндіктерді іздеуге талпыну, баскару шешімдерін, көптеген
альтерната втерді жасауды кең түрде іздеу;
181
B)
кәсіпорынның
бурындары
курылган,
бекһілген
уйымдастырушылык-баскару қурылымын пайдалана отырып, жана
міндеттерді шешу мумкіндіктерін меңгеру;
C) ұйымнын ішінде, сондай-ақ коршаган ортамен езара
катынасында дәстүрлі тәртіптен ауыткуларды минимизациялау;
Э) «қол жеткізгеннен» бастап мақсаттар қою, шаруашылык
субъектілерінің консервативті ұйымдастырушылық тәртібі;
Е) кәсіпорынның құрылымы мен кызметі багытының өзгеруінен
аулақ болуга талпыну, оларды шектеу және минимумға жеткізу.
136.
Өндірістік
процестердің
уйымдастырушы.іыктехнологиялык моделдерінің негізгі міндеттерін анықтау.
A) накты бір буйымды жасау кезінде пайдаланылатын жеке
процестерді атқару технологиясын нақтыл іу;
B) қажеттілікті есепке алу жэне ресурстарды тиімді белуді
камтамасыз ету, андірістік процестің елеулі аспектілерін сайма-сай
көрсету;
C) ендірістік құрал-жабдықтардың жоспарлы-ескертушілік
жөндеу жумыстарының тиімділігін қамтамасыз ету;
О) экономикалык және инженерлік ізденушіліктерді жүзеге
асыру технологиясын модельдеу;
Е) нақты бір өндірісл тиімді басқаруға қажетті шешімдерді
кабылдау процесінің мәнін кұрайтын қурылымдық элементтердің
бүкіл кешенін өндіру.
137.
Ж обалық
шешімдердің
уйымдастырушылыктехнологиялык сенімділігі деген не?
A) өндірілуші өнім сапасының интегральды көрсеткіші;
B) өндірілуші бұйымның жобаланушы өндірістік процесінін
технолгиясы
мен
үйымдастырылуына
сәикес
сипатталатын
техникалық қасиеттері мен конструктивтік шешімдерінің жиынтыгы;
C) тұргызылатын қүрылыс нысанының конструктивтік шешімінің
сенімділігі;
"
■ .
О) күрделі ықтималдылық жүйесі ретінде өндірістік процеске
тән
кездейсоқ
ауытқулар
жагдайында
өндірістің
берілген
тапсырмалары мақсатына қол жеткізуді камтамасыз етуге деген
ұйымдастырушылык, технологиялык, экономикалык шешімдердің
қабілеттелігі;
Е) сенімділік жэне тұрғызылып жатқант қурыдыс нысанының
көлемдік-жоспарлы шешімдерінің қазіргі заманғы талаптарына
сәйкестігі.
182
138. Өндірістің күнтізбелік жоспарлануының негізгі міндетті
кандай?
4
A) ресурстарды пайдалануды, жұмыс жүргізу интенсивтілігі мен
мерзімдері арасындагы байланысты камтамасыз ететін өндірістік
процестердің барлык технологиялык модельдеріне
шектеуді
канагаттандыратын жұмыстарды атқарудың кестесін құру;
B)
экономикалық
ізденістерді
өткізудің
және
әртүрлі
ресурстардың шыгынын нұскалық жоспарлаудың өзуақыттылыгын
камтамасыз ету;
C) инженерлік (техникалык) ізденістерді өткізудің өзара
байланысты графигін жасау және алынган нәтижелердің анықтылыгы
мен өзуакыттылыгын камтамасыз ету;
О) жеке жұмыстарды жэне өндірістік процесті толыгымен
атқарудың өз кұнын есептеуді дұрыс жоспарлау;
Е) күрделі процесті құрайтын мамандандырылген агымдар
кезеңін анықтау.
Щ
139.
Өндірістік
процестің
үйымдастырушылықтехнологиялык моделі ретінде сызықтық графиктің негізгі
міндеттері.
A) өндірістік процестің дамуын уакыт жэне кеңістікте көрнекі
түрде бейнелеу;
B) күрделі немесе кешенді өндірістік процесті жүзеге асыру
тәртібін жаксырақ корсету;
C) өндірістік процеске кіретін әртүрлі жұмыстарды атқарудың
уакыт резервтерін багалау;
О) жұмыстын бір магыналы өзара байланысы мен реттілігін
көрнекі түрде көрсету;
Е) ұйымды баскарудың сызықтық-функционалдық немесе
сызыктык моделінің элементтері арасындагы байланыс сипатын және
күрылымын көрсету.140.
Өндірістік
процестің
ұйымдастырушылыктехнологиялык моделі ретінде циклограмманын •
негізгі
міндеттерін анықтау.
A) баскару шешімдерін қабылдау және кәсіпорынды дамытудың
стратегиясын жасау шараларының циклділігін безендіру;
B) өндірістік
процестерді дамыту
шаралары бойынша
операцияаралык айналымдык заделдер өлшемінің өзгеруін көрнекі
түрде көрсету;
183
С)
өндірістік процестің дамуын уакыт және кеністікте көрнек
түрде бейнелеу;
О) жұмыстың бір магыналы өзара байланысы мен реттілігін
көрнекі түрде көрсету;
Е) күрделі кұрылыс процесіне кіретін әртүрлі жұмыстарды
атқарудың уақыт резервтерін бағалау.
141. Күнтізбелік жоспарлау міндеттерінің негізгі түрлерін
атау.
A) экономикалық, техникалық, әлеуметтік;
B) өндірістік, өндірістік емес, кұрылымдық;
C) уақытша, ресурстық, қүндылық;
О) қарапайым, күрделі, құрама;
Е) гылыми, конструкторлық, технологиялык.
142.
Өндірістік
процестін
үйымдастырушылыктехнологиялык моделі ретінде желілік графиктің негізгі
міндеттерін анықтау.
A)
өндірістік
процестерді дамыту
шаралары бойынша
операцияаралык айналымдық заделдер өлшемінің өзгеруін көрнекі
түрде көрсету;
B) жүмыстың бір магыналы өзара байланысы мен реттілігін
көрнекі түрде көрсеіу;
C) өндірістік процестің дамуын уақыт және кеңістікте көрнекі
түрде бейнелеу;
О) қоршаган орта ықпалдарының өзгерушілігіне байланысты
өндірістік үйым кұрылымының өзгеруін модельдеу;
Е) күрделі немесе кешенді өндірістік процесті жүзеге асыру
тәртібін
жақсырақ
көрсету,
гылыми-дәлелденген
күнтізбелік
жоспарлауды жүзеге асыру, өндірістік процестегі көптеген мәселелік
жагдайларды анықтау жэне шешу.
143.
Күнтізбелік жоспарлаудып кандай міндеттері уақытша
болып саналады?
A) инвестициялык жобаны өткізудің өтімділік мерзімін
аныктауга мүмкіндік беретін міндеттер;
B) еңбекақыны уақытында беру формасымен жүмысшылар
еңбегін нормалау міндеттері;
C) колдагы және жоспар кезеңі кезінде түсетін ресурстарды
рационалды бөлу міндеттері;
184
ж
Р ) жұмысты уақыт бойынша орындауға әкелетін уақытты есепке
апа отырып модельдерде шешетін міндеттер. (Құныдылық,
ресурстардың шектеуінсіз);
Е) негізгі есептік параметрлерлі уакытта өзгеретін ыктималды
сипаттағы міндеттер.
144. Күнтізбелік жоспарлаудың қандай міндетгері қүндылық
болып сана лады?
A) еңбекакыны уакытында беру формасымен жұмысшылар
еңбегін нормалау міндеттері;
B) кэсіпорынның бағалы кағаздары курсының тиісті өзгерулері
кезінде кәсіпорыннын нарықтық құнының өзгеруін багалауга
мүмкіндік беретін міндеттер;
C) колдагы жэне жоспар кезеңі кезінде түсетін ресурстарды
рационалды бөлу міндеттері;
О) жұмысты уақыт бойынша орындауга әкелетін уақытты есепке
ала отьфып модельдерде шешетін міндеттер;
Е) егер мұндей модельдер жұмыстарының көрсеткіштері туралы
акпарат құрамында сметалык кұн, жұмысшылардың еңбек ақысы
және т.б. маңызды рөл алганда модельдерде құндылық есепке алына
отырып шешілетін міндеттер.
145. Кешенді бригада деген не?
A) күрделі немесе қарапайым өндірістік процестерді жүзеге
асырумен айналысатын бригадалар;
B) екі мамандықты катар қолдану болмайтын бригадалар;
C) технологиялык байланыскан жалпыкұрылыстык жұмыстар
кешенін аткаратын бригадалар;
0 ) өзара байланыскан мамандандырылган жұмыстардың бір
немесе бірнеше түрлерін аткаратын бригадапар;
Е) «соңгы өнімді» нысанга тапсырыс берушінің қолына
тапсырытан бригадалар.
146.
Өндірістік
процестердің
ұйымдастырушылықтехнологиялық модельдерінін көлемдік көрсеткіші деі^ен не?
A) жұмыстың сметалык құны, оны
аткзрушыларынын
енбекақысы;
B) жұмыс ұзактыгы және оны орындауды мерзімі бойынша
шектеу;
•
185
С)
жұмыстардың
физикалык
көлемі,
олардын
еңбексыйымдылыгы жэне машинасыйымдылыгы. (адамжэне машина
ауысымымен);
О) өндірістік процесті жүзеге асырудың алдында болган
инженерлік ізденістер жұмыстарының көлемі;
Е) дайын өнімді және өндірістік процестердің өндірістік
циклдерін шыгару кезенінің мөлшерлері.
147.
Өндірістік
процестердің
үйы мдасі ырүшылықтехнологиялык модел ьдерінің уақытша корсеткіштері деген не?
A) өндірістік процестердің аралас опеарциялары арасында пайда
болатын операцияаралык айналымдық задельдердің мөлшері;
B) уакытша параметрлер мөлшері және жұмысты орындауды
мерзімге шектеу;
C) жұмыстың
сметалық құны,
оны
аткарушыларынын
еңбекақысы;
/
Э)
жұмыстардың
физикалык
көлемі,
олардын
еңбексыйымдылыгы;
Е) өндірістік процесті жүзеге асырудың алдында болган
инженерлік (техникалык) жэне экономикалык ізденістерді құрайтын
жұмыстар ұзақтыгы.
148.
Өндірістік
процестердің
ұйымдастырушылықтехнологиялық модельдерінің кұндылык көрсеткіштері деген не?
A) өндірістік процесті жүзеге асырудың алдында болган
инженерлік (техникалык) жэне экономикалык ізденістерді құрайтын
жұмыстар ұзақтыгы;
B)
операцияаралык
айналымдық
задельдерде
шогырландырылатын детальдардың жиынтық кұны;
C) жұмысты атқарудың ұзақтыгы мен мерзім бойынша шектеу;
О) жұмыстың
сметалық құны, оны
атқарушыларының
еңбекакысы және т.б.;
Е)
жұмыстардың
физикалык
көлемі,
олардың
еңбексыйымдылығы.
149. Агымды ашу кезеңі деген не?
A) жұмыстардың жеке фронтындагы бригадалар жүмысының
уакыты;
B) мамандандырылыган немесе нысандық циклдегі аяктаушы
бригадалар жұмысының ұзақтыгына тең уақыт;
186
С)
өндірістік агым шеңберінде атқарылатын процестердің
біріншісінің басы мен аяқтаушысының арасындагы уақыт аралыгы;
О)
өндірістік
агымды
жүзеге
асыруга
қатысатын
мамандандырылган бригадасының бүкіл қүрамы жұмыска кірісетін
уакыт кезені;
Е) өндірістік процесті механизациялау күралын ашуға қажетті
уақыт кезеңі.
150. Өндірістік ағымның интенсивтілігі (қуаттылықь) деген
не?
A) жеке жұмыстарды атқару уақыты немесе өндірістік процесті
толыгымен жүзеге асыру;
B) уақыт бірлігінде өндірістік агымды жүзеге асыру нәтижесінде
шыгаратын табиги көрсеткіштегі өнім мөлшері;
C)
ұйымдасқан
агымдық
әдіспен
өндірістік
процесте
операцияаралык айналымдық задельді құрайтын детальдар саны;
Р ) ұйымдасқан агымдық әдіспен өндірістік процестін мәнін
құрайтын
еңбек
операцияларын
жұмысшылардың
орындау
интенсивтілігі;
Е) агымдық әдіспен ұйымдасқан жұмыстарда пайдаланылатын
материалдардың, детальдардың жэне конструкцияның сметалық қүны.
151. Өндірістік агымдардың негізгі уақытша параметрлерін
атау.
A) жұмыстың жеке фронттарында бригадалардың жұмыс уақыты,
(ыргактык агымдарда — бригадалардың жұмыс ыргагы), жеке
агымдарды іске косу кезеңі (агым кадамы), агымды ашу кезеңі, дайын
өнімді шыгару кезеңі, өндірістік цикл;
B) біркелкілік, ыргақтык, пропорциональдылык, турашылдық,
үздіксіздік, параллельділік;
C) жұмыстың көлемі және еңбексыйымдылыгы, агымдардың
интенсивтілігі және қуаттылыгы;
О) өндірістік ағымға қамтылган бригадалар мүшелерінің еңбек
енімділігі; өндірістік агымга кіретін жұмыстың механизациясын
қамтамасыз ететін жетекші машиналарды жасау,
Е) жұмыстың бүкіл кешенін немесе өндірістік агымга кіретін
жеке жұмыстарды аяқтаудын директвті жэне нормативті мерзімдері.
152. Дайын өнімді шыгару кезеңі деген не?
А) өндірістік агым шенберінде аткарылатын процестердін
біріншісінін басы мен аяктаушысынын арасындагы уакыт аралыгы;
187
B) мамандандырылыган немесе нысандык цикл д е п аяқтаушы
бригадалар жұмысынын ұзактыгына тек уакыт;
C)
өндірістік
агымды
жүзеге
асыруга
қатысатын
мамандандырылган бригадасының бүкіл қүрамы жұмыска кірісетін
уақыт кезеңі;
Б ) өндірістік әдіспен ұйымдасқан жұмыстардың бүкіл өндірістік
циклінің ұзақтыгы;
Е) мамандандырылган немесе нысандық агымның бірінші
захватында бірінші бригада жұмысының басы мен бірінші захваттагы
соңгы бригада жүмысының аяқталу уақыты арасындагы уақыт
аралыгы.
153. Ж елілік график деген не?
A) процестің тиісті жүмыстарының белгілі бір масштабында
графикалық кескіндеме болып табылатын параллельді сызықтар
жүйесін білдіретін өндірістік процесті жүзеге асыру графигі;
B) жоспарланушы процесс қүрамьіна кіретін барлық негізгі
жұмыстардың өткенсоңынан еретін тәртіпті білдіретін дөңгелектер
мен стрелкалар жүйесі;
C) бұл - үздік-агымдық процесте пайда болатын операцияаралык
айналымдык задельдердің динамикасынын графикалық көрінісі;
О) бұл есептелген уақыт параметрлері бар стрелкалар мен
дөңгелектерден тұратын желілік модель;
Е) бұл белгілі бір мерзім ішінде ұйымдастыру жұмыстарының
негізгі
қаржылық-экономикалық,
техникалық-технологиялық
параметрлері динамикасының графикалық кескіндемесі.
154. Ж елілік модельдеуде «жүмыс» уғымына анықтама беру.
A) бұл келесі операцияларды бастау үшін қажетті және жеткілікті
бір немесе бірнеше операциялардың аяқгалу факті;
B) белгілі бір нәтижелерге қол жеткізуге әкелетін уақыт пен
материалдық ресурстар шыгынын талап ететін өндірістік процесс;
C) жұмысшылар еңбегінің белгілі бір шыгынымен сипатталатын
өндірістік процесс;
О) дөңгелекпен белгіленетін желілік модельдің қүрылымдық
элементі;
.
'* " ! іт
г
" ;
ьитзим ұж р і
Е) бүл желілік модельдеуді пайдаланатын өндірістік процесті
жобалау бойынша жүмыс.
188
«•
А-
-г
ъ ~ . -:
• ■ • |?*г§
155. Желілік модельдеуде «оқиға» үғымына анықтама беру.
A) белгілі бір нәтижелерге қол жеткізуге әкелетін уакыт пен
материалдық ресурстар шығынын талап ететін өндірістік процесс;
B) нормативтік бакылауда тіркелетін өндірістік процесс
барысында б^латын кез келген өзгерістер;
C) бұл келесі операцияларды бастау үшін қажетті және жеткілікті
бір немесе бірнеше операциялардың аяқталу факті;
О)
желілік
графикті жасау
кезінде
нақты уақыттық
параметрлердің жоспарланганнан ауытқуы;
Е) бүл стрелкамен белгілінетін, уақыттың толық және еркін
резервімен сипатталатын желілік модельдің құрылымдық элементі.
156.
Өнім
сапасын
басқарудың
кешенді
жүйесінде
лайдаланылатын кері байланыс принципінін мәні неде?
A) атқарылган жұмыстарды жүйелі түрде бақылау, бақылау
нәтижелері туралы ақпараттарды зерделеу жэне осы чәтижелерге
сүйеңе отырып, баскару шешімдерін қабылдау;
B) жұмыс тізбегі өзі басталған жерге кайтадан келетінін
сипаттайтын түйықталған түйіс құру;
C) өнімді басқару процестерін өндірістік циклдің барлық деңгейі
мен барлық сатыларына тарату;
О) өндірістік процестің ықтималдылық сипатын есепке ала
отырып, өнім сапасы жүйесін жетілдіру процесінің үздіксіздігі,
ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін енгізу; нормативтік
кұжаттарда болатын өзгерістер;
Е) сапаны басқару жүйесінің барлық функцияларының
мемлекеттік
стандарттармен,
нормативтік
құжаттармен және
кәсіпорын стандартарымен регламенттелуі жэне камтамасыз етілуі
және өнімнің сапасына қойылатын талаптар.
157. Өндірістік құрал-жабдыктардын жөндеу жұмыстарының
агрегаттық-тораптык адісі деген не?
A) жөндеу жұмыстарын қажет ететін тораптар мен агрегатгар
толыгымен жаңасына ауыстырылады немесе алдын ала жөндеу
жұмыстарынан өтеді, бүл жөндеу жұмыстарының прогрессивті әдісі
болып табылады;
^
" в '
B) агрегаттар немесе тораптардың детальдарын шешеді және
жөндеу жұмыстарынан кейін оларды алган орнына қайтадан
орнатады;
,
C)
агымдык
бакылау,
өндірістік
құрал-жабдыктардың
агрегаттары мен тораптарын реттеу және майлау;
189
Ә) машинаны тозығы жеткен детальдарын ауыстыру үшін толық
бөлшектеу және қүрастыру;
Е) машинаны бөлшектей, яғни толык емес бөлшектеу, агрегаттар
мен тораптардагы ақауларды жою, жөндеуден өткен торапты
(агрегатты) қайтадан құрастыру, реттеу.
158.
Өнімнің сапасын баскарудын кешенді
жүйесінде
пайдаланылатын дннамнкалылык прннцнпінің мәні неде?
A) өнімді басқару процестерін өндірістік циклдің барлык денгейі
мен барлык сатыларына тарату;
B) өндірістік процестің ыктималдылык сипатын есепке ала
отырып, өнім сапасы жүйесін жетілдіру процесінің үздіксіздігі,
ғылыми-техникалык прогресс жетістіктерін енгізу; нормативтік
қүжаттарда болатын өзгерістер;
C) өнім сапасын регламенттейтін мемлекеттік стандарттарды,
нормативтік кұжаттауларды және кәсіпорйн стаддарттарын әрдайым
жетілдіріп отыру;
#
О) аткарылган жұмыстарды жүйелі түрде бақылау, бақылау
нәтижелері туралы ақпараттарды зерделеу жэне осы нәтижелерге
сүйене отырып, басқару шешімдерін қабылдау;
Е) сапаны басқару жүйесінің барлық функцияларының
мемлекеттік
стандарттармен,
нормативтік
кұжаттармен
және
кәсіпорын стандарттарымен регламенттелуі және қамтамасыз етілуі
және өнімнің сапасына қойылатын талаптар.
159.
Өндірістік кәсіпорын денгейінде жүзеге асатын қабылдау
бакылауынын негізгі міндеттері кандай?
A) жобалау-сметалық күжаттаудагы сапаны, сонымен катар келіп
түсетін материалдардың, детальдар мен конструкциялардың сапасын
бакылау;
B) өртке қауіпсіздігі ережелерін сақтауды, жобалық шешімдерді
жобалау және жүзеге асыру сатыларына арналган нормаларды
бақылау;
C)
карастырылып
отырган
өндірістік
процестің
атқарушыларының
жұмыс
орындарын
аттестациялау
және
рационализациялау;
О) санитарлық нормаларды сақтауды тексеру және өндірістік
процестердің коршаган ортамен тиісті өзара қарым-катынасын
қамтамасыз ету;
190
Е) дайын өнімнің/ өндірістік процестердің жеке сатыларын
немесе осы өндірістік процесті жүзеге асыру шеңберінде жасалған
едәуір жауапты детальдар мен конструкциялардың сапасын тексеру.
160. Өндірістік кәсгпорын деңгейінде жүзеге асатын кіріс
бакылауынын негізгі міндеттері кандай?
A) аткарылатын жұмыстардың технологиясын сақтауды,
коданыстағы барлык нормативтік құжаттар талаптарын есепке ала
отырып аткарылған жұмыстардың сызбаға сәйкестігін тексеру;
B) аткарылған жүмыстар сапасын, сонымен қатар осы өндірістік
процесті жүзеге асыру шенберінде жасалган едәуір жауапты
детальдар мен конструкциялардын сапасын тексеру;
C) жобалау-сметалык кұжаттаудагы сапаны, сонымен катар келіп
түсетін материалдардың, детальдар мен конструкциялардың сапасын
бакылау;
О) өндірістік процестердің жэне олардың жеке кұрылымдық
элементтерінің жобалау шешіміне сәйкестігін бакылау;
Е) өртке қауіпсіздігі ережелерін сактауды, ясобалык шешімдерді
жобалау және жүзеге асыру сатыларына арналған нормаларды
бакылау.
161. Өндірістік кәсіпорын денгейінде жүзеге асатын
операциялык бақылаудың негізгі міндеттері кандай?
A) осы өндірістік процесті жүзеге асыру нэтижесінде
шығарылған өнімнің сапасын тексеру;
B) жобалау-сметалык кұжаттаудағы сапаны, сонымен катар келіп
түсетін материалдардың, детальдар мен конструкциялардын сапасын
бакылау;
C) ортке кауіпсіздігі ережелерін сактауды, жобалық шешімдерді
жобалау жэне жүзеге асыру сатыларына арналған нормаларды
бакылау;
В)
аткарылатын жұмыстардың технологиясын сактауды,
коданыстагы барлык нормативтік кұжаттар талаптарын есепке ала
отырып аткарылган жұмыстардың сызбаға сэйкестігін тексеру;
Е) санитарлык нормаларды сактауды тексеру жэне өндірістік
процестердің қоршаган ортамен тиісті өзара карым-қатынасын
камтамасыз ету.
191
162. Өнімнің сапасын баскарудын кешенді
жүйесінде
пайдаланылатын стандарттау прннципінің іиәні неде?
A) өнімді баскару процестерін өндірістік циклдің барлық деңгейі
мен барлык сатыларына тарату;
B) аткарылған жұмыстарды жүйелі түрде бакылау, бакылау
нәтижелері туралы акпараттарды зерделеу жэне осы нәтижелерге
сүйене отырып, басқару шешімдерін қабылдау;
С)
өндірістік процестің ықтималдылық сипатын есепке ала
отырып, өнім сапасы жүйесін жетілдіру процесінің үздіксіздігі,
гылыми-техникалык прогресс жетістіктерін енгізу; нормативтік
қүжаттарда болатын өзгерістер;
О) сапаны баскару жүйесінің барлық функцияларының
мемлекеттік
стандарттармен,
нормативтік
қүжаттармен
және
кәсіпорын стандарттарымен регламенттелуі және қамтамасыз етілуі
және өнімнің сапасына қойылатын талаптар;
Е) өнім сапасын регламенттейтін мсмлекеттік стандарттарды,
нормативтік құжаттауларды және кәсіпорын стандарттарын әрдайым
жетілдіріп отыру.
163.
Өндірістік
күрал-жабдықтардың
күрделі жөндеу
жүмыстары деген не?
A) машинаның тозыгы жеткен деталдары мен тораптарын
периодты түрде ауыстыру;
B)
агымдық
бакылау,
өндірістік
кұрал-жабдықтардың
афегаттары мен тораптарын реттеу жэне майлау;
C) машинаны бөлшектей, ягни толық емес бөлшектеу, агрегаттар
мен тораптардагы ақауларды жою, жөндеуден өткен торапты
(агрегатты) базалык тораптармен реттеу аркылы қайтадан құрастыру;
О) өзінің бар ресурсын соңына дейін жеткізген детальдарды
оның сынганына немесе істен шыгуына дейін жеткізбей еріксіз
ауыстыруды қатаң белгілі бір реттілікпен жүзеге асырылатын
өндірістік кұрал-жабдықтың жөндеу жұмыстары;
Е) өндірістік құрал-жабдықты толыгымен бөлшеутеу, тозыгы
жеткен детальдарын ауыстыру және қажетті реттеумен қүрастыру.
164. Ғылыми жаңалык деген не?
А) еліміздің экономика және әлеуметтік-мәдени қүрылысы
немесе корганысының кез келген саласында оң нәтиже беретін
тапсырманы техникалык шешуде елеулі өзгешеліктері бар жаңа
дүние;
192
B) дүниетаным деңгейіне түбегейлі өзгеріс енгізетін материалдық
әлемнің бұрындары
қоданысында
болмаған елеулі объективті
белгісіз заңдар, касиеттер мен кұбылыстар белгілеу;
C)
кәсіпорын
жүзеге
асырып
отырган
бұйымның
конструкциясын, өндіріс технологиясын немесе материал қасиеттері
өзгерісін қарасытратын жэне өзі үшін жаңа эрі пайдалы техникалык
шешім;
О) қандай да бір материал касиеттерін жақсарту немесе қандай да
бір конструкцияны жетілдіру;
Ё) кандай да бір нысанның түбегейлі жаңа көлемдік-жоспарлы
немесе конструктивті шешімін жасау.
165. Патент иеленуиіі болып табылмайтын,
патентпен
корғалатын адам өнеркәсіптік меншіктегі нысандм қалай
колдана алады?
A) ешбір жагдайда да оның пайдалануга құқыгы жоқ;
B) патент иесімен ерікті формада құрылган келісім-шарт
негізінде;
C) егер пайдалану саласында жұмыс істеп тұрган өнеркәсіптік
меншіктегі осы нысанды
пайданушы- заңды тұлга мемлекеттік
кәсіпорын болса, Пайдалануга құқыгы бар;
О) патент иесіне өнертабысын белгілі бір уақыт аралыгында
келісілген қаржы сомасын төлеу арқылы патент иесімен жасалган
келісім-шарт негізінде;
Е) тек патент иесінің рұқсатымен жэне Қазпатентте тіркелген
лицензиялық келісім-шарт негізінде.
166. Өндірістік қүрал-жабдықтардың ағымдык жендеу
жүмыстары деген не?
A) машинаның тозыгы жеткен деталдары мен тораптарын
периодты түрде ауыстыру;
B)
агымдық
бақылау,
өндірістік
құрал-жабдықтардың
агрегаттары мен тораптарын реттеу жэне майлау;
C) машинаның толык бөлшектеу, істен шыкқан детальдарын
ауыстыру жэне реттеу аркылы кайтадан кұрастыру;
О) өндірістік кұрал-жабдыкты бөлшектей, ягни толык емес
бөлшектеу, агрегаттар мен тораптардагы ақауларды жою және
қайіадан құрастыру;
Е) бұл техникалык кызмет көрсетудін арнайы жасалган графигі
бойынша жүзеге асатын өндірістік күрал-жабдықтардың күрделі
жөндеу жұмыстары.
193
167. Өнер табыс деген не?
A) кәсіпорын жүзеге асырылып отырған және өзі үшін жаңа әрі
пайдалы техникалык шешім;
B) дүниетаным деңгейіне түбегейлі өзгеріс енгізетін материалдык
әлемнің бұрындары
қоданысында
болмаған елеулі объективті
белгісіз заңдар, қасиеттер мен қүбылыстар белгілеу;
C) еліміздің экономика және әлеуметтік-мәдени қүрылысы
немесе корганысының кез келген саласында оң нәтиже беретін
тапсырманы техникалык шешуде елеулі өзгешеліктері бар жаңа
дүние;
ЩШш
В)
кандай да бір нысанның түбегейлі жаңа көлемдік-жоспарлы
немесе конструктивті шешімін жасау;
Е) бар материалдарды, бұйымдарды және конструкцияларды
жана бір багытта пайдалану.
168. Ж үк ағымы деген не?
A) жүктерді жеткізуге арналған аатомобильдік, теміржолдык
немесе басқа магистральдар;
г
B) материалдарды, детальдарды немесе конструкцияларды
кәсіпорынга жеткізуді жүзеге асыратын көліктік қүралдар жұмысын
ағымдық ұйымдастыру;
C) белгілі бір уақыт аралығында көліктік желінің кейбір
учаскелері бойынша жылжитын жүк мөлшері;
О) белгілі бір уақыт аралығында жұмыс атқару кезінде
түгыньглатын материалдар, детальдар және конструкциялар мөлшері;
Е) нақты бір өндірістік процесті жүзеге асыру бойынша
жұмыстарды
атқаруға
арналган
қажетті
материалдардын,
детальдардың немесе конструкциялардың (типтік өлшемі бойыншА),
жалпы мөлшері.
Ш !* .* - : ^
.
169. Рацноналнзаторлық үсыныс деген не?
A) еліміздің экономика жэне элеуметтік-мәдени құрылысы
немесе қорганысының кез келген саласында оң нәтиже беретін
тапсырманы техникалык шешуде елеулі өзгешеліктері бар жаңа
дүние;
:;
: ’ : ‘ '! "Г:. ' ;
л'
B) дүниетаным деңгейіне түбегейлі өзгеріс енгізетін материалдык
элемнің бұрындары
қоданысында
болмаған елеулі объективті
белгісіз заңдар, касиеттер мен құбылыстар белгілеу;
C) бар материалдарды, бүйымдарды жэне конструкцияларды
жаңа бір багытта пайдалану;
194
О)
кәсіпорын
жүзеге
асырьіп
отырган
бүйымның
конструкциясын, өндіріс технологиясын немесе материал қасиеттері
өзгерісін қарасытратын және өзі үшін жаңа эрі пайдалы техникалық
шешім;
Е)
гылыми
зерттеулер
нәтижесінде
ашылган
матрия
қозгалысынын жана формасы.
170. Уакыт бойынша желілік графикті оптимизациялау үшін
колданылатын негізгі шараларды атау.
A) желілік модельдеуді жүзеге асыратын гылыми-зерттеу және
жоблаык-конструкторлық мекемелердің құрылымын оптимизациялау;
B) желілік модельдеудің көмегімен жүзеге асуы жоспарланатын
жүмыс кешендерінің алдындагы жобалық-зерттеу жұмыстары
кұрылымын жетілдіру;
C) өндірістік процесті жүзеге асырудың директивтік немесе
есептік мерзімін ұлғайту;
Х>) ауыспалы жұмыстардың ұзактыгын қысқарту, (қәйтадан бөлу
немесе сыртган ресурстарды тарту), желі топологиясын қайта құру
(кейбір жұмыстарды алып қою немесе оларды параллельдеу жолы
бойынша едәуір тереңірек қатар колдану);
Е) егер жүмыс кешенін аяқтаудың есептік мерзімі бекітілген
директивті немесе нормативті мерзімнен асып кетсе, онда мұндай
график кез келген жагдайда жоқ сезілмейтін болып саналады.
171.
Өнім
сапасын
баскарудын
кешенді
жүйесінде
пайдаланылатын жүйелік тасіл принципініц мәні кандай?
A) өнім сапасын регламенттейтін мемлекеттік стандарттарды,
нормативтік құжаттауларды және кәсіпорын стандарттарын әрдайым
жетілдіріп отыру;
B) сапаны басқару жүйесінің барлық функцияларының
мемлекеттік стандарттармен,
нормативтік
құжаттармен жэне
кәсіпорын стандарттарымен регламенттелуі және қамтамасыз етілуі
және өнімнін сапасына қойылатын талаптар;
C) өндірістік процестің ыктималдылық сипатын есепке ала
отырып, өнім сапасы жүйесін жетілдіру процесінің үздіксіздігі,
гылыми-техникалық прогресс жетістіктерін енгізу;
ңормативтік
кұжаттарда болатын өзгерістер;
О) атқарылган жүмыстарды жүйелі турде бақылау, бақылау
нәтижелері туралы акпараттарды зерделеу жэне осы нәтижелерге
сүйене отырып, баскару шешімдерін кабылдау;
195
Е) өнімді баскару процестерін өндірістік циклдің барлық деңгейі
мен барлык сатыларына тарату.
172. еңбекті уйы мдасты ру жане нормалауды н гылыми
негіздерін келесі негізгі топтарға белуге болады:
A)
әлеуметтік-экономикалык,
техникалық-технологиялык,
психофизиологиялық;
B) көлемдік-жоспарлау, конструктивтік;
C) стратегиялык, жедел, тактикалық;
В ) аймактық, аймақаралык, жалпыүлттық;
Е) ұлғайтылган, элементтік, жеке.
173. Еңбекті ғылыми ұйы мдасты руды ң
әлеуметгікэкономнкалық негіздерін атау.
A)
өндірістік
процестерді
үйымдастыру
бойынша
конструкторлык-технологиялық өңдеудің нәтижелері;
B) метрология және стандарттау салафандагы міндеттерді шешу
кезінде пайдаланылатын негізгі амалдар мен методология;
C) әлеуметтану,
пеадгогика және
басқа да қогамдық
гылымдардын қорытындылары мен жетістіктері, еңбек экономикасы,
өнеркәсіп саласындагы экономика және өндірісті ұйымдастыру;
О) когамньщ әлеуметтік-экономикалық ауысымы туралы
қоғамдық ғылымдарды зерттеу нәтижелері;
Е) гылыми-зерттеу жұмыстары, ондірістің конструкторлық және
технологиялык дайындыгы;
174.
Еңбекті
гылыми
үны мдасты руды ң
техникалыктехнологиялы к негіздері.
A) қогамдык өндірісті ұйымдастыру, мотивациялау және
ынталандыруга
байланысты
гуманитарлық
гылымдардың
кортыындылары мен жетістіктері;
B) еңбек процесінде адамның тіршілік әрекетін және жұмысқа
қабілеттілігін арттыру саласындагы жетістіктер;
C) зерттеу нәтижелері және өндіру методолгиясы саласындагы
практикалық ұсыныстар, өнеркәсіптік кәсіпорынды баскару бойынша
шешімдер кабылдау;
Е>) текхникалық ғылымдардың жетістіктері мен қорытындылары,
қолдану саласындагы білім мен озык тәжірнбелер жиынтыгы, еңбек
кралдарын, кәмекші техникалык кұралдар мен өндіріс технологиясын
жетілдіру;
4
1*
' гі
Е) биомеханика, эргономика, инженерлік психология.
196
175. Еңбекті гылыми ұйымдастырудың психофизиологиялық
негіздері.
A) еңбектің физиологияжәне
психология жетістіктері мен
қорытындылары;
B) өндірістік процестегі әртүрлі корреляциялық тәуелділіктерді
математикалық талдау нәтйжелері;
C) кызметкерді экономикалық және молаьдық ынталандыру
сұрактарын кіретін гылыми пәндер;
О) әлеуметтану, пеадгогика және басқа да қогамдық
гылымдардың корытындылары мен жетістіктері;
Е) текхникалык гылымдардың жетістіктері мен қорытындылары,
қолдану саласындағы білім мен озық тәжірибелер жиынтыгы, еңбек
кралдарын, көмекші техникалық құралдар мен өндіріс технологиясын
жетілдіру.
176. «Енбекті нормалау» үгымын анықтау.
A) белгілі бір жұмысты атқару үшін қажетті тірі еңбек шыгыны
мөлшерін анықтау;
B) кандай да бір накты еңбек процесінің құрылымдарын меңгеру;
C) кызметкердің еңбек процесін аткарушының жұмысқа
кабілетгелігі деңгейіне байланысты еңбек жүктемесін дозалау;
О) нақты бір жұмысты жүзеге асыру үшін кажетті материалдық
және энергетикалық ресурстар мөлшерін аныктау;
Е)
қызметкер
еңбегінін
өнімділігін
еңбек
процесін
ұйымдастырудын
жоспарлы
және
базалык
нұсқаларымен
салыстырмалы талдау.
177. Жүмысшылардың уакыт нормасы, бұл:
A) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген агьтмдық уақыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген еңбек шыгынының
мөлшері;
C) уақыттың бірлігі ішінде жасалып шыгуга тиісті өнім мөлшері;
О) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды
пайдалану ұзактыгы;
я в
Е) уакыт бірлігі ішінде машинамен жасалып шыгуга тиісті өнім
мөлшері.
у
л/
178. Енбек шыгыны нормасы - бұл:
А)
өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген агьімдық уакыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген еңбек шыгынынын
мөлшері;
C) уакыттың бірлігі ішінде жасалып шыгуга тиісті өнім мөлшері;
О) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды
пайдалану ұзақтығы;
Е) уақыт бірлігі ішінде машинамен жасалып шығуға тиісті өнім
мөлшері.
г
. и . у ,..|^ц
179. Өндіру нормасы - бул:
A) өнімнің бір бірлігін атқаруға белгіленген ағымдық уақыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін атқаруға белгіленген енбек шығынының
мөлшері;
?
C) уакыттың бірлігі ішінде жасалып шығуға тиісті өнім мөлшері;
О) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды
пайдалану ұзақтыгы;
,
Е) бір ғана қызметкер кызмет көрсететін құрал-жабдықтар
бірлігінің немесе өнімділік алаңының квад;іаттық метрлерінің саны.
180. Машина уакытынын нормасы - бұл:
A) өнімнің бір бірлігін атқаруға белгіленген ағымдық уақыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін атқаруға белгіленген еңбек шыгынының
мөлшері;
C) уақыттың бірлігі ішінде жасалып шығуға тиісті енім мөлшері;
Э ) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды
пайдалану ұзактыгы;
Е) уақыт бірлігі ішінде машинамен жасалып шығуга тиісті өнім
мөлшері.
•
181. Машина өнімділігінің нормасы - бұл:
A) өнімнің бір бірлігін аткаруга белгіленген агымдық уақыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген еңбек шыгынының
мөлшері;
. .
і .
, г .
C) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды пайдалану
ұзақтыгы;
О) уакыт бірлігі ішінде машинамен жасалып шыгуга тиісті өнім
мөлшері;
'
;
.
Е) бір гана кызметкер қызмет көрсететін құрал-жабдыктар
бірлігінің немесе өнімділік алаңының квадраттық метрлерінің саны.
198
182. Элементтік нормалар деген не?
A) бүкіл жұмыстык немесе тіпті кешеьдік процесті атқару үшін
жобаланган нормалар;
ғ
B) жұмыс процесінің жеке бөліктерін атқару үшін жобаланган
нормалар; .
I
C) күрделі емес өндірістік процесті атқару үшін жобаланган
нормалар;
О) табиги процесті аткару үшін жобаланган нормалар;
Е) кешенді процесті аткару үшін жобаланган нормалар.
183. Үлғайтылған нормалар деген не?
A) бүкіл жұмыстық немесе тіпті кешендік процесті атқару үшін
жобаланган нормалар;
B) жұмыс процесінің жеке бөліктерін аткару үшін жобаланган
нормалар;
C) табиги процесті аткару үшін жобаланган нормалар;
и) жұмыс процесінің жеке едәуір ірі бөліктерін атқару үшін
жобаланган нормалар;
Е) қолданудын едәуір жогары күрделілігімен ерекшеленетін
нормалар.
184. Қызмет көрсетудің нормалар дегеніміз?
A) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген агымдық уакыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген еңбек шыгынының
мөлшері;
C) уақытгың бірлігі ішінде жасалып шыгуга тиісті өнім мөлшері;
О) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды
пайдалану ұзақтыгы;
Е) бір гана қызметкер қызмет көрсететін құрал-жабдықтар
бірлігінін (жұмыс орындарын, машиналарын, агрегаттарын және т.б.)
немесе өнімділік алаңының квадраттык метрлерінің саны.
185. Қызмет көрсетудін уақыт нормасы деген не?
A) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген агымдық уақыт
мөлшері;
B) өнімнің бір бірлігін аткаруга белгіленген еңбек шыгынының
мөлшері;
. .
C) белгілі бір өндірістік жагдайларда ІмІ өндірістік аланда
ауысым немесе ай бойы құрал-жабдыкгар бірлігіне кызмет көрсетуге
қажетті уақыт мөлшері;
•
199
Р ) уакыттың бірлігі ішінде жасалып шығуга тиісті өнім мөлшері;
Е) өнім бірлігін өндіру үшін белгіленген машиналарды пайдалану
үзақтығы.
186. Ж үмыс істейтіндер санынын нормативтері дегеніміз:
A) өнімнін бір бірлігін аткаруға белгіленген агымдық уакыт
мөлшері;
^Д п ^
B) белгілі бір үйымдастырушылық-техникалық жагдайларда осы
жұмысты аткару үшін қажетті қызметкерлер саны арқылы көрсетілген
қызметкерлердің еңбектің жиынтық шығынының мөлшерлері;
C) өнімнің бір бірлігін атқаруга белгіленген еңбек шыгынынын
мөлшері;
и
V
?
і
О) уақыттың бірлігі ішінде жасалып шыгуга тиісті өнім мөлшері;
Е) уақыт бірлігі ішінде машинамен жасалып шығуга тиісті өнім
мөлшері.
|
'&ж
& • і іф187. Еңбекті гылыми ұйымдастыру деген не?
A) еңбек өнімділігін арттыруды және адам денсаулыгын
сақтауды камтамасыз ететін ғылым мен техниканың, озық
тәжірибелердің жетістіктеріне негізделген еңбекті ұйымдастыру;
B) қандай да бір теоретикалық немесе қолданбалы міндеттерді
шешу мақсаты бар ғылыми-зерттеу қызметтерін ұйымдастыру;
C) жоғары өнімді өнеркәсіптік қүрал-жабдықтарды шығару үшін
ғылым жетістіктерін пайдалану;
О) өнеркәсіптің әртүрлі салаларында өндірістік қызметтер
нәтижелерін талдау үшін ғылым мен техниканың соңғы жетістіктерін
қолдану;
Е) ғылыми-зерттеу немесе жобалау институттары, сонымен қатар
өнеркәсіптік кәсіпорындардың нормативтік-зерттеу станциялары
жасаған еңбек процесін үйымдастыру.
188. Енбек бөлінісінін негізгі формаларын атау.
A) технологиялык, экономикалык және әлеуметгік;
B) функционалды, кәсіби-технологиялық жэне білікті;
C) шешетін міндеттер типтері бойынша: фундаментальды,
теоретикалык жэне и қолданбалы сипатта;
В) аймақтық, республикаалық және халықаралық;
Е) звеналық, бригадалық және цехаралық.
200
189. Еңбек бөлінісінің функционал ьды
формасы нені
қарасты рады ?
A)
көмекші
процестер
бөілмшесін
жэне
негізгінің
операцияларын;
B) жұмыстың технологиялык циклдері бойынша, сондай-ақ
мамандық бойынша еңбек бөлінісі;
• • •
С)
операцияны атқарылатын жұмыс күрделілігін есепке ала
отырып өндірістік процесті атқарушылар арасында бөлу;
Э) когамдық еңбекті салааралық бөлу;
Е) еңбекті оның ауырлыгына, кызулыгына және интенсивтілігіне
кар&й категорияларға бөлу.
190. Енбек бөлінісінін кәсіби-технологиялық формасы иені
қа ра сты ра д ы ?
A)
көмекші
процестер
бөілмшесін
жэне
негізгінің
операцияларын;
B) жұмыстын технологиялык циклдері бойынша, сондай-ақ
мамандық бойынша еңбек бөлінісі;
C) операцияны атқарылатын жұмыс күрделілігін есепке ала
отырып өндірістік процесті атқарушылар арасында бөлу;
О) қогамдық еңбекті салааралык бөлу;
Е) еңбекті оның ауырлыгына, кызулыгына және интенсивтілігіне
карай категорияларга бөлу.
191. Ецбек бөлінісінің біліктілік формасы нені қарастырады?
A)
көмекші
процестер
бөілмшесін
және
негізгінін
операцияларын;
B) жұмыстын технологиялык циклдері бойынша, сондай-ак
мамандық бойынша еңбек бөлінісі;
C) операцияны атқарылатын жұмыс күрделілігін есепке ала
отырып өндірістік процесті атқарушылар арасында бөлу;
О) еңбекті оның ауырлыгына, кызулыгына және интенсивтілігіне
карай категорияларга бөлу;
Е) когамдык еңбекті салааралык бөлу.
A)
Еңбектін
өндірістік
процестерді
еген не?
кұраушы процестерге
акыргы
детальдау;
НМ I
■, |7Л ,|Г;
B) өндірістік процестін қатысушыларының кооперация формасы
тәжірибесінде бірнеше мәрте тексерістен өткенді пайдалану;
201
С)
аткарушылар арасында олардың біліктілігіне қарай еңбек
прсцесінің огіерацияларын бәлу;
О) жұмыс уақытынын минимальды толықауысымдык және
ауысымішілік шығындарымен сипатталатын еңбек процестерін
ұйымдастыру;
Е) еңбек бөлінісі формаларынын эрбірінін шегінде атқарушылар
арасында еңбек процестері мен операцияларды едәуір мақсатты түрде
оөлу.
193.
Ецбек бөлінісінін рационалды формаларын жасау кезінд
мына аспектілерді есепке алу қажет:
A)
экономикалық,
физиологиялық
және
әлеуметтікпсихологиялық;
,, I і ? :
B) экологиялық және саяси;
C) конструкциялық және көлемдік-жобалаушылық;
О) моральдык-этикалық;
Е) мәдение-этнографиялық.
•
194. «Еңбек кооперациясы» ұғымына анықтама беру.
A) өндірістік процесте жұмыс істейтіндердің өзара қарымқатынастары;
B) еңбектің функционалды бөлінісі жағдайында өндірістік
процесті жедел басқарушылық;
C) көппәндік ағымдық өндірістік сызыкта еңбек процесін
ұйымдастыру формасы;
О) бір немесе өзара байланысқан, бірақ әртүрлі өндірістік
процестерде жұмыс істейтіндердің бірлесе қатысуның рационалды
формасын белгілеу;
.
^ у
Е) өнеркэсіптің бір немесе бірнеше салаларының біршама
кәсіпорындарын
қамтитын
күрделі
өндірістік
процесті
ұйымдастырудың қазіргі заманғы формасы.
195.
Ж ұмысшылар
еңбегі
кооперациясының
келесі
формалары бар:
A) өндірістік, цехтік, бригадаішілік, бөлімдік;
B) пәндік, бөлшектік, технологиялык;
C) стратегиялық, жедел, тактикалык;
Р ) ұлғайтылган, топтық, жеке;
Е)
әлеуметтік-экономикалық,
техникалық-технологиялық,
психофизиологиялық.
н
202
196. Ж үмы сш ы лар^енбегі кооперациясы нм ң негізгі формасы
ретінде бригада нені білдіреді?
А) өндірістік тапсырманы бірелесе аткару үшін біріктілген
әртүрлі
01 Л1КТ1Л1КТ1
оір
немесе
оірнеше
мамандықтың
жұмысшыларынан алгашкы ұйымдасқан түрде белгіленген еңбек
ұжымы;
B) 50 адамнан кем емес саны бар еңбек ұжымы;
C) 100 адамнан кем емес саны бар еңбек ұжымы;
Р ) бір бөлікте өндірістік тапсырманы бірлесе аткару үшін
біріктірілген жүмысшылардың еңбек ұжымы;
Е) әртүрлі біліктілікті бір немесе бірнеше мамандыктың
жұмысшыларының еңбек үжымы.
197. «Ж үм ы с орны » үгы м ы н а сипаттама беру.
A) жүмыстың белгілі бір түрін өндіру үшін дайындалган жүмыс
аймагы;
B ) бір бригаданың жүмысына арналган жүмсытар фронтының
бөлігі;
C) атқаршының еңбек іс-әрекеттері жүзеге асат.»ін қажетті
техникалық қүралдармен жарақтандырылган аймақ;
О) белгілі бір технологиялык реттілікке сәйкес жұмыс ендіру
үшін арналган гимараттың, құрал-жабдықтардың немесе өндірістік
алаңның бөлігі;
Е) бір белімге арналган жүмыстар фронтының бөлігі.
198. «Ж үм ы с айм агы » үгы м ы н а ан ы қтам а беру.
A) белгілі бір технологиялык реттілікке сәйкес жүмыс өндіру
үшін арналган гимараттың, кұрал-жабдықтардың немесе өндірістік
алаңның бөлігі;
. . .
B) өндірістік тапсырманы бірелесе аткару үшін біріктілген
эртүрлі
біліктілікті
бір
немесе
бірнеше
мамандықтың
жүмысшыларынан алгашкы үйымдасқан түрде белгіленген еңбек
ұжымы;
^
. . .
C) бір немесе әртүрлі, бірақ өзара байланыскан өндірістік
процестерді атқару үшін катысатын бірлестіктер, жеке кәсіпорындар
немесе цехтер деңгейінде өндірістік күрылымдык бөлімшелердің
өзара карым-қатынасына қажетті жагдайлар белгілеу,
В ) бір бөлімге арналган жұмыстар фронтының бөлігі;
Е) бір бригадага арналган жұмыстар фронтының бөлігі.
203
199. «Жүмыс фронты» үгымына анықтама беру.
A) өндірістік тапсырманы бірелесе атқару ұшін біріктілген
әртүрлі
біліктілікті
бір
немесе
бірнеше
мамандықтың
жұмысшыларынан алгашқы ұйымдасқан түрде белгіленген еңбек
ұжымы;
B) жұмыстың белгілі бір түрін өндіру үшін дайындалған жүмыс
аймағы;
.
'' ' : ”
'
. ~л '
: " 4 - Г- •
C) бір немесе эртүрлі, бірақ өзара байланыскан өндірістік
процестерді атқару үшін қатысатын бірлестіктер, жеке кәсіпорындар
немесе цехтер денгейінде өндірістік қүрылымдық бөлімшелердің
өзара қарым-қатынасына кажетті жагдайлар;
Ә) өндірістің маңыздырақ факторларының жиынтыгы;
Е) негізгі, көмекші және қызмет көрсетуші өндірістік процестер.
200. Ж үмыс орынын жоспарлау - бүл:
A) өндірістік ортаның оптималды гигиеналық параметрлерін
қамтамасыз ететін қүралдармен қоса, еңбек процесін атқаруга қажетті
еңбек қүралдары;
B) жогары өнімділікті еңбек үшін қажетті жагдай тугызу
мақсатында жзұмыс орындарын қүралдармен, еңбек құралдарымен
және еңбек қызметтерімен қамтамасыз ету бойынша шаралар кешені;
C) атқарушыларды, материалдарды, қүрал-саймандарды еңбек
процесін атқару үшін қажетті технологиялық, ұйымдастырушылық
құрал-жабдықтарды белгілі бір кеңістікте орынды орналастыру;
О) өндірістік процестің мәнін құрайтын еңбек операцияларын
атқаруга арналган технологиялык құрал-жабдықтарды іріктеу;
Е) жұмыс орнында жүкті көтеру және орын ауыстырумен
байланысты операцияларды атқару үшін қажетті құрал-саймандар мен
құрылгыларды таңдау;
" *
'
201. Ж ұмыс орынын жарақтандыруга не жатады:
A) өндірістік ортаның оптималды гигиеналық параметрлерін
камтамасыз ететін қүралдармен қоса, еңбек процесін атқаруга кажетті
еңбек қүралдары;
B) бір немесе әртүрлі, бірақ өзара байланысқан өндірістік
процестерді аткару үшін катысатын бірлестіктер, жеке кәсіпорындар
немесе цехтер деңгейінде өндірістік құрылымдық бөлімшелердің
өзара карым-қатынасына қажетті жагдайлар;
C) белгілі бір технологиялык реттілікке сәйкес жұмыс өндіру
үшін арналган гимараттың, құрал-жабдықтардың немесе өндірістік
алаңның бөлігі;
204
Ил
0
*
Э) учаскелік қоймада сақгалған шикізаттық материалдар мен
жартылайфабрикаттардың запасы;
Е) құрал-саймандык-тарату коймасында сақталган кұралсаймандар
мен
технблогиялық
жабдықтардың
ендірістіктехнологиялық запастары;
202. Жүмыс орындарына қызмет көрсету дегеніміз:
A) аткарушыларды, материалдарды, кұрал-саймандарды еңбек
процесін атқару үшін кажетті технологиялык, ұйымдастырушылық
кұрал-жабдықтарды белгілі бір кеңістікте орынды орналастыру;
B) өндірістік процестің мэнін құрайтын еңбек операцияларын
аткаруга арналган технологиялык құрал-жабдықтарды іріктеу;
C) жұмыс орнында жүкті көтеру жэне орын ауыстырумен
байланысты операцияларды атқару үшін кажетті құрал-саймандар мен
кұрылгыларды таңдау;
І>) өндірістік ортаның оптималды гигиеналық параметрлерін
қамтамасыз ететін құралдармен коса, еңбек процесін атқаруға қажетті
еңбек қүралдары;
Е) жогары өнімділікті еңбек үшін кажетті жагдай туғызу
мақсатында жзұмыс орындарын қүралдармен, еңбек қүралдарымен
және еңбек кызметтерімен камтамасыз ету бойынша шаралар кешені.
203. Ж үмыс орындарын жарақтандырудын элементтерінін
негізгі топтарына келесілер жатады:
A)
негізгі
және
көмекші
өндірістік
қүрал-жабдыктар,
технологиялык және ұйымдастырылган қүрылғылар;
B) тек кана көмекші құрал-жабдықтар бірлігінің тобы;
C) тек қана технологической құрылғы бірлігінің тобы;
Р ) тек ұйымдастырылган құрылгы бірлігінің тобы;
Е) тек кана негізгі өндірістік қүрылгылар.
204. Негізгі ендірістік кұрал-жабдықгар дегеніміз не?
A) өндірістік процестің мэнін кұрайтын еңбек операцияларын
аткаруга арналган технологиялык қүрал-жабдыктарды іріктеу;
B) жұмыс орынында жүкті көтеру жэне орын алмасытурмен
байланысты операцияларды аткаруға қажетгі құрылгылар, негізгі
кұрал-жабдыктарды пайдалануға берудін жэне енбек шыгынын
үнемдеудің едәуір тиімділігін қамтамасыз,
C) қол немесе шагынмеханикаландырылган еңб^к процестері
үшін ерекше мәні бар кұрылгылар мен кұрал-саймандар;
205
О) кұрылгыларды, кұрал-саймандарды, көмекші материалдарды,
запас бөліктерді сақтау жэне орын алмастыруга арналган құралжабдықтар; жүмыс жиһазы, жәшіктер, планшеттер, күжаттарды
сақтауга арналган бумалар және т.б.;
Е) көмекші өндіріске жэне кызмет көрсетуші шаруашылыққа
жататын технологиялык олерацияларга арналган қүрал-жабдыктар.
205. Көмекш і қүрал-жабды ктар дегеніміз не?
A) өндірістік процестің мәнін кұрайтын ецбек операцияларын
атқаруга арналган технологиялык қүрал-жабдыктарды іріктеу;
B) жүмыс орынында жүкті көтеру және орын алмасытурмен
байланысты операцияларды атқаруга кажетгі құрылгылар, негізгі
күрал-жабдықтарды пайдалануга берудің және еңбек шыгынын
үнемдеудің едәуір тиімділігін камтамасыз;
C) кол немесе шагынмеханикаландырылган еңбек процестері
үшін ерекше мәні бар құрылғылар мен қүріл-саймандар;
О) кұрылгыларды, күрал-саймандарды, көмекші материалдарды,
запас бөліктерді сактау жэне орын алмастыруга арналган қүралжабдыктар; жүмыс жиһазы, жәшіктер, планшеттер, қүжаттарды
сактауга арналган бумалар жэне т.б.;
Е) негізгі өндірістік процестерді аткаруга арналган қүралжабдықтар.
206. Технологиялык күрылгы деген не?
A) өндірістік процестің мәнін қүрайтын еңбек операцияларын
атқаруга арналган технологиялык күрал-жабдықтарды іріктеу;
B) жүмыс орынында жүкті көтеру жэне орын алмасытурмен
байланысты операцияларды атқаруга кажетті қүрылғылар, негізгі
кұрал-жабдыктарды пайдалануга берудің және еңбек шыгынын
үнемдеудің едәуір тиімділігін камтамасыз;
C) қол немесе шагынмеханикаландырылган еңбек процестері
үшін ерекше мәні бар құрылгылар мен кұрал-саймандар;
О) кұрылгыларды, кұрал-саймандарды, көмекші материалдарды,
запас беліктерді сақтау жэне орын алмастыруга арналган қүралжабдықтар; жұмыс жиһазы, жәшіктер, планшеттер, қүжатгарды
сақтауга арналган бумалар жэне т.б.;
Е) негізгі өндірістік процестерді аткаруга арналган құралжабдықтар.
206
я
207. Ұйымдастырылған құрылгы деген не?
A) өндірістік процестің мэнін құрайтын еңбек операцияларын
аткаруга арналган технологиялык кұрал-жабдықтарды іріктеу;
B) жұмыс орынында жүкті көтеру жэне орын алмасытурмен
байланысты „операцияларды атқаруга қажетті құрылгылар, негізгі
кұрал-жабдықтарды пайдалануга берудін және еңбек шыгынын
үнемдеудін едәуір тиімділігін қамтамасыз;
C) кұрылгыларды, кұрал-саймандарды, көмекші материалдарды,
запаб бөліктерді сактау жэне орын алмастыруга арналған құралжабдыктар; жұмыс жиһазы, жәшіктер, планшеттер, құжаттарды
сақтауга арналган бумалар және т.б.;
£)) негізгі өндірістік процестерді аткаруга арналган қүралжабдыктар;
Е) кол немесе шагынмеханикаландырылган еңбек процестері
үшін ерекше мәні бар кұрылгылар мен кұрал-саймандар.
208.
Жұмыс
орындарын
аттестациялау
және
рационалнзацнялау не үшін қажет?
A) өндірістік потенциалды тиімді пайдалану бойынша бар
резервтерді іске косу үшін, еңбек өнімділігін арттыру үшін және
жұмыс орындарын енбек ресурстарымен баланстауды қамтамасыз ету
үшін;
B) кәсіпорынның құрал-саймндық-тарату қоймасында сақталатын
кұрал-саймандардың
өндірістік-технологиялық
запастарын
оптимизациялау үшін;
C) өндірістік процестің мәнін құрайтын еңбек операцияларын
аткаруга арналган технологиялык кұрал-жабдықтарды іріктеу;
О) құрылгыларды, кұрал-саймандарды, көмекші материалдарды,
запас бөліктерді және т.б. сақтау және орналастыру үшін күралжабдыктар кұрылымын оптимизациялау максатында,
Е) бір немесе әртүрлі, бірак өзара байланысқан өндірістік
процестерді аткару үшін қатысатын бірлестіктер, жеке кәсіпорындар
немесе цехтер деңгейінде өндірістік құрылымдық бөлімшелердің
өзара карым-катынасына қажетті жагдайлар.
209. Мамандар дайындау және олардын біліктіліктерін
арттыру процесінде шешілетін негізгі іиіндеттер, бұл:
А) еңбек процестерін атқарудың қауіпсіз әдістері және
технология,
экономика,
ұйымдастыру
салаларыида
қажетті
теоретикалык білім мен тәжірибелік дагдыларды алу;
207
B) бір немесе эртүрлі, бірақ өзара байланыскан өндірістік
процестерді аткару үшін қатысатын бірлестіктер, жеке кәсіпорындар
немесе цехтер деңгейінде өндірістік кұрылымдык бөлімшелердін
өзара карым-қатынасына қажетті жағдайлар;
C) барлық жүмыс орындарын есепке алу және олардың ішінде
профессивті
техникалык, технологиялык,
ұйымдастырушылық
ціешімдерге сәйкес келмейтіндерін аныктау;
О) еңбекті қоргаудын, озык тәжірибеің казіргі заман талалтарына,
қолданыстагы нормативтер мен стандарттарга сәйкес келмейтін
жұмыс орындарын аныктау;
Е) жогары өнімділікті еңбек үшін кажетті жагдай тугызу
мақсатында жұмыс орындарын құралдармен, еңбек қүралдарымен
және еңбек қызметтерімен камтамасыз ету бойынша шаралар кешені;
210. Ж умыс мамандарын дайындаудын негкзгі тэсілдері, бул:
A) өндірісте жэне кәсіби-техникальік білім беру жүйесінде
дайындау;
B) колледждерде жэне жоғары техникалык оку орындарында
дайындау;
C) шетелдік тэжірибелер жэне кажетті мамандықтардың шетелдік
мамандарын тарту;
О) таңдалган мамандықка сәйкес негізгі жэне көмекші өндірістік
процестерді жүзеге асыру процесінде жұмысшыларды дайындау;
Е) таңдалган мамандыкка сэйкес көмекші өндірістік процестерді
жэне қызмет көрсету операцияларын жүзеге асыру процесінде
жұмысшыларды дайындау.
211. Өндірісте маіиандары дайындаудың негізгі формаларыы
атау.
A) ретті, параллельді және параллельді-ретті;
B) жеке, бригадалық жэне курстық;
C) цехтік, жалпыөндірістік жэне салааралық;
О) интенсивті, экстенсивті жэне аралас;
Е) теоретикалық, тэжірибелік жэне жиынтық.
212. «Еңбек жағдайы» үғымын ашу.
A) адамның денсаулыгы мен жұмысқа қабілеттілігіне ыкпал
ететін өндірістік орта факторларының жиынтыгы;
B) әртүрлі кәсіпорындардағы еңбек ақыны төлеу жағдайлары;
C) нақты бір еңбек процесін жүзеге асырушы жұмысшы
негүрлым жақсы өндірістік нэтижелерге жете алатын жағдайлар;
208
Ё>) еңбек процесін 'едәуір нәтижелі орындауга қажетті барлық
нэрселермен жұмыс орынының жарақтандырылганын сипаттайтын
көрсеткіштер жиынтыгы;
Е) бір немесе әртұрлі, бірак өзара байланысқан өндірістік
процестерді аткару үшін қатысатын бірлестіктер, жеке кәсіпорындар
немесе цехтер денгейінде өндірістік кұрылымдық бөлімшелердін
өзара қарым-қатынасына қажетті жагдайлар.
213. Еңбек акы күрылымының негізгі элементтерін атау.
A) жұмысшының тарифтік ставкасы немесе әртүрлі қорларга
жіберілетін қаржыны есепке алынатын төлем және салықтар төлемі;
B) тарифтік ставка мен лауазымдық төлемдерден тұратын енбек
ақынын негізгі бөлігі; косымшасына - әртүрлі қорлар мен басқа да
кайнар көздерден төленетін төлемдер кіреді;
C) КТУ ескеріле отырып бөлінегін және кәсіпорынның алган
нәтижелеріне жұмысшынын еңбектік катысының
еңбекақы
коэффициентіне байланысты емес еңбекақы;
6 ) аккорддық және келісілген-сыйақылық;
Е) уақытты және кесімді.
214. Енбекақының негізгі формаларын атау.
A) негізгі және қосымша;
B) банкте жұмысшының жеке есепшотына аударылатын және
қолма-қол акшамен берілетін еңбекақы;
C) тарифтік енбекақы және кесімді және сыйакылық;
О) КТУ ескеріле отырып бөлінетін және кәсіпорынның алған
нэтижелеріне жұмысшының еңбектік қатысының
еңбекақы
коэффициентіне байланысты емес енбекакы;
Е) уақытты және кесімді.
215. Қарапайым уакытымен берілетін еңбек ақы кезіндегі
жұмысшынын енбекакы мөлшері неге тзуелді?
A) тарифтік ставкага және аткарылган уақыт мөлшеріне тәуелді;
B ) өндірістік процесте жұмысшынын жалпы нэтижеге енгізген
нақты пайдасын есепке алатын жұмысшының енбектік қатынасуынын
коэффициентіне тәуелді;
C) салықты жэне баска да міндетті төлемдерді алып тастағандағы
кәсіпорынның кіріс мөлшеріне тәуелді;
О) жұмысшының үздіксіз еңбек өтілі мөлшеріне тәуелді;
Е) сапалы өндірілген өнім санына тәуелді.
209
216. Жүмысшынын келісілген енбек акысын толеу кезінде
енбекакысы неге тэуелді:
A) үздіксіз еңбек әтілі мөлшеріне тәуелді;
B) сапалы ендірілген өнім санына тәуелді;
C) өндірістік процесте жұмысшының жалпы нәтижеге енгізген
нақты пайдасын есепке алатын жұмысшынын еңбектік катынасуының
коэффициентіне тәуелді;
О) салықты жэне басқа да міндетті төлемдерді алып тастағандагы
кәсіпорынның кіріс мөлшеріне тәуелді;
Е) тарифтік ставкаға және аткарылган уақыт мөлшеріне тәуелді.
217. Қарапайым уакытымен берілетін еңбек акы немен
үйлескенде уакытымен-премиальды формасына не болады?
A) өндірістік процесте жүмысшының жалпы нәтижеге енгізген
нақты пайдасын есепке алатын жұмысшынь н еңбектік катынасуының
коэффициентімен;
I
, ^
B) бірыңгай тарифтік тормен;
C) жұмыстың нақты сандық немесе сапалық көрсеткіштерін
атқарган үшін косымша сыйақылык төлемдермен;
О) жұмысшыларга кәсіпорынның өздеріне тиісті акциялары
бойынша қаржыны дивиденд түрінде төлемдерімен;
Е) өндірістік процесті атқарудың табиғи-климаттық жағдайларын
есепке алатын коэффициентке сәйкес қосымша төлемдер.
218. Келісілген-сыйақылық еңбекақы немен сипатталады?
A) кесімді ақының өндірістік процесте жұмысшының жалпы
нәтижеге енгізген нақты пайдасын есепке алатын жұмысшының
еңбектік
қатынасуының
коэффициентімен
үйлесімділігімен
сипатталады;
B) уақытты ақының аткарылатын жұмыста белгілі бір
көрсеткіштерге қол жеткізген үшін төленетін сыйақылық қосымша
төлемдермен үйлесімділігімен сипатталады;
C) жұмысшыларга кәсіпорынның өздеріне тиісті акиялары
бойынша каржыны дивиденд түрінде төлемдерімен;
Э ) өндірістік процесті атқарудың табиги-климаттық жағдайларын
есепке алатын коэффициентке сәйкес қосымша төлемдер;
Е) кесімді
ақының атқарылатын жұмыста белгілі бір
көрсеткіштерге қол жеткізген үшін төленетін сыйыақылық қосымша
төлемдермен үйлесімділігімен сипатталады.
210
-г
•
219. Ж үмы сш ы еңбегін аккордты төлеу келісілген-смйақы
формасынан немен ерекигеленеді?
A) өндірістік процесте жұмысшының жалпы нәтижеге енгізғен
нақты пайдасын есепке алатын жүмысшының еңбектік қатынасуының
коэффициент! мөлшерімен;
B) өндірістік тапсырмаларды және сыйақылауды беру жүйесімен;
C) уақытты төлемнің атқарылатын жұмыста белгілі бір
көрсеткіштерге қол жеткізген үшін төленетін сыйақылық қосымша
төлемдермен үйлесімділігімен ерекшеленеді;
О) өндірістік процесті атқарудың табиғи-климаттық жагдайларын
есепке алатын коэффициентті есептеу жүйесімен ерекшеленеді;
Е) өндірістік процесте жұмысшының жалпы нәтижеге енгізген
нақты пайдасын есепке алатын жұмысшының еңбектік қатынасуының
коэффициентін есептеу жүйесімен ерекшеленеді.
220. Аккордтық өндірістік тапсырманың мэні неде *
A) жеке жүмысшыға (бөлімге, бригадага) өндірістік процестің
жеке операциялары тапсырылмайды, оган үлгайтылған бағапау
ставкасымен дайын өнімді өлшеу бірлігіндегі жүмыс көлемі
тапсырылады;
B) жеке жүмысшыга (бөлімге, бригадагА) жүмыс көлемі
элементтік багалау ставкасымен өлшенетін жүмыс процесінің жеке
операциялары түрінде тапсырылады;
C) еңбектік қатысушылық коэффициентті пайдалана отырып
бригадалық енбекакыны белу мүмкіндігі болмайды;
О) жүмысшыларға қаржыны кәсіпорынның жүмысшыға тиесілі
акциялары бойынша дивиденд түрінде төлеу мүмкіндігі болмайды;
Е) жеке жүмысшыға (бөлімге, бригадағА) жұмыс көлемі
ұлгайтылған багалау ставкасымен даиын өнімді өлшеу бірлігінде
тапсырылмайды,
өндірістік
процестің
жеке
операциялары
тапсырылады.
211
3.1 Тестік тапсырмалардын кілті
212
Лг
р |
♦*
3
Әдебиеттер
Негізгі
1 Менеджмент организации : учебное пособие.
Румянцева 3. П., Саломатин Н. А., Акбердин А. С. и др. - М .:
ИНФРА-М., 2005. - 432 с.
2 Уткин Э. Управление фирмой. - М. : «Аналис», 2004. 325с.
3 Абдрешев
А.
Планирование
и организация
предприятий, объединений, комплексов : практикум для
решения задач. - Алматы, 2006. - 186 с.
4 Фатхутдинов Р. Производственный менеджмент. М .: ЮНИТИ, 2003.-321 с.
5
Организация
и
планирование
строительного
производства : Учеб. для вузов по спец. «Пром. и гражд. стрво» / А. К. Шрейбер, Л. И. Абрамов, А. А. Гусаков и др.; под
ред. А. К. Шрейбера - М .: Высш. шк., 2002. - 368 с.
6 Дикман Л. Г. Организация жилищно-гражданского
строительства. - 3-е изд., перераб. и доп. - М. : Стройиздат,
2003. - 495 с.
7
Организация
и
планирование
строительного
производства: Учеб. для инж.-экон. спец. вузов / И. Г.
Галкин, Э. И. Сафонова, Н. В. Огнева и др.; Под ред. И. Г.
Галкина - 3-е изд., перераб. и доп. - М. : Высш. шк., 2006, 463 с.
Қосымша
8 Герчикова И. Н. Менеджмент: учебник. - 3-е изд.,
перераб. и доп. - М .: Банки и биржи, ЮНИТИ, 2005. - 480 с.
9 Виханский О. С., Наумов А. И. Менеджмент: человек,
стратегия, организация, процесс : 3-е. изд. учебник. - М. :
«Фирма Гардарика», 2006. - 416 с.
12 Донцов С. С. Рациональная организация производства
и менеджмент в современном строительстве (на примере
Республики Казахстан). — Павлодар : НИЦ ПГУ им. С.
Торайгырова, 2004. - 692 с.
213
М азміны
Кіріспе
1
1.1
1.2
2
2.1
2.2
2.3
2.4
3
3.1
3
Теориялық бөлім
7
Негізгі өндірісті ұйымдастыру
7
Өндірістік инфрақұрылымды ұйымдастыру негіздері
72
Есе п-тәжір иб е л ік бөлім
97
Машина жасау саласында тәжірибелік
тапсырмаларды
шешуге әдістемелік нұсқаулықтар
97
Желілік жоспарлау негізінде ендірісті ұйымдастыру
110
Ағымдық өндірісті ұйымдастыру
121
Өндірісте қызмет көрсетуді ұйымдастыру
125
Тестік тапсырмалар
136
Тестік тапсырмалардың кілті
212
Әдебиеттер
213
.з д ш
;
г І
и,-:
••
С. С. Донцов, А. А. Нұргалиева, М. К. Каримбергенова, С. Н. Саденоі
ӨНДІРІСТІҰЙЫМДАСТЫРУ
Оку кұралы
Техникалык редактор 3. Ж. Шокубаева
Жауапты хатшы Е. В. Самокиш
Басуга 20.01.2015 ж.
Әріп түрі Т іт ез
Пішім 29,7 х 42 %. Офсетгік кагаз
Шартты баспа табагы 9,27 Таралымы 300 дана
Тапсырыс № 2488
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекеттік университет!
140008, Павлодар қ., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
29
Размер файла
12 382 Кб
Теги
3650, doncov, karimbergenova, uyimdastiru, ndiristi, nurgalieva
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа