close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3851 zeynulina a. f.rahimjanov k. h. akosheva m. k. prakticheskiy kurs kazahskogo yazika dlya stroitelnih specialnostey

код для вставкиСкачать
б 81.2Каз
3-47
А.Ф.Зейнуляна, К.Х.Рахимжанов, М .К.Лкошева
ПРАКТИЧЕСКИМ КУРС КАЗАХСКОГО
ЯЗЫКА
ДЛЯ СТРОИТЕЛЬНЫХ СПЕЦИАЛЬНОСТЕЙ
УЧЕБНИК
Павлодар
Б Б К -8 І.2 Ка з-923
* %
7 И
Б-81.2 Каз
советом Л Г У им. С. Тора йгы р о м
Рецензенты:
кандидат
кандидат технических наук, доцент Кудерин М.К.
Зейнулина А.Ф., Рахимжанов К.Х., А кошева М.К.
^
Практический курс казахского языка для строительных спе I
циальностей. Учебник. - Павлодар, 2003 - 2 4 1 с.
І8ВМ 9965-652-17-3
І
оник предназначен для студентов высших учебных зав
нни, обучающихся по специальностям строительного профиля У
ник может служить основой для учебных занятий студентов как
руководством преподавателя, так и самостоятельно
Материал учебника позволяет направить изучение госуда
^ечНк°ГО ЯЗЫКа В РУСЛ° из>^аемых строительных специально!
п а п ? * ИМееТ СВ° е Целью углубление знаний по казахскому язь*
Щ ВМ Щ
не профессиональной направленности речи с т З
строительных
таі I
н и ,е д и н и ц казахского языка. В учебнике использованы е л е й н а ^
терминология, определенный словарь, тексты. В дальнейшем с «
шью упражнений фонетического, грамматического лёксическо™
рактера студенты обучаются навыкам обмена мыслями на к а ,а г а
языке по специальности.
казахе*
І8ВІЧ-9965-652-17-3
л ., Акошева М К., 2003
университет им. С.Топз
к
ЙУ
Предисловие
« 5 - ^ / ^2-
В условиях вузовской подготовки специалистов казахский язык
[кдючается в учебные планы как обязательная дисциплина.
На одной из международных научно - теоретических
онференций по проблемам перевода отмечалось, что «студенты и
узовские преподаватели признают необходимость направить
ізучение ка<«Іхскоіо языка в русло получаемой специальности,
ак как в процессе такой работы студенты не только осваивают
казахский язык, а овладевают своей специальностью на
казахском языке».
Задачей авторов является подготовка учебника с учетом
ірофессиональной
направленности
обучения
в
Институте
троительства и архитектуры. Этому подчинен отбор специальной
іексики, которая, в свою очередь, способствует развитию навыков
/потребления конструкций, более всего свойственных для научного и
іублицистического стилей.
Учебник состоит из трех разделов. Первый раздел раскрывает
фонетические особенности казахского языка. Второй раздел
зключаеі в себя уроки с речевыми формулами. Здесь использование
гіравил языка на практике, то есть в разговорной речи, объясняется на
русском языке. Начиная со второго раздела постепенно вводятся
слова, характерные для строительных специальностей. Это сделано
преднамеренно для лучшего усвоения языка, для лучшего овладения
необходимыми терминами. В данный раздел входят тексты,
предназначенные для первого этапа обучения. В соответствии с их
коммуникативным характером данные тексты разделены на 2 цикла:
цикл монологической направленности «Өзім туралы», включающий
в себя такие тексты, как «Омірбаян», «Менің досым», «Күн тәртібім»
и др., а также цикл разговорного характера, предполагающий
коммуникативное общение как минимум 2 лиц, т. е. цикл
диалогической направленности («Қонақта», «Кігапханада» и др.)
Каждый урок II раздела начинается диалогом, охватывающим
знакомую жизненную ситуацию.
Урок сопровождается словарем. включающим наиболее
частотно употребительные лексические единицы или языковые
структуры, речевые формулы, поурочным справочником, то есть
кратким грамматическим минимумом (КГМ ), дающим краткую
информацию о том или ином языковом явлении, и упражнениями,
помогающими закрепить изучаемый грамматический и языковой
материал.
Краткий
грамматический
минимум
имеет
конкретнук
«привязку» к той теме, на которую он ориентирован.
Каждый урок II раздела начинается с целевой установки тс
есть с задач, которые необходимо решать в процессе усвоение
материала, и текста. Далее, в третьем разделе, включающем в себя
тексты по специальности, правила языка повторяются, но уже на
казахском языке, соответственно, делаются ссылки ко II р £ Ж
не ™
ПроСлеживается переход от простого к более сложному. И
только это. порядок изложения материала в I, II и III разделах
р^нообразен.
Практика показала, 4 > разнообразие ^ д а ч ”
атериала - один из простейших приемов лучшего усвоения знаний
т е о м и 1 и п 1 к вШ>ЧеНЫ научные тексты, в которых преобладают 1
^ , профессиональная лексика, материалы по фонетике I
М а д ш Т ’ словообразованию, морфологии, синтаксису.
р у с с к о е язы“
В Л Г ™
ДаеТСЯ В м н е н и и с п р ав д ам и
строительны х т е п м I I нике после каждого текста дается словарь
терминов, что значительно облегчает работу
І
русско
™е |
строительству. Щж
таких
говорение, аудирование ы
„
ц е л ь н о с т и , как чтение,
возможности дается в комптт М°
зыковой материал урока по
грамматике.
комплексе с материалом по лексике и
Я
я з ы к Л " ™ " е
языка, поэтому грамматический м:м
располагается линейно.
шт
~ -
-
—
» “ « * по казахскому
М^1" 11 пРелставления единиц
1
Данного учебника дается и
как под руководством
°такВ° Й
УЧебных зан*гий 1 1I
работы учащихся и студентов У ирЯ
И Д- Я самост°ятельной | ]
предполагает и его творческое испош.,
Работа с учебником
роль активности, самостоятельности учащ ю ^Т и ° 3раСТает ПРИ эт°м
обучения языку. Учебник может бы™ и г Т
С7УДентов в процессе
Учащихся и студентов других специальностей30^
И ПРИ ° бучении
предложения Си ^ к р ^ ч е с к и е " ^ ^ ^ ^ " 61"™68 РабОТе уЧ1ут
совершенствование структуоы и ™
’ оправленные
на
учебника. Просим н а г т ^ а в т ^ п о ^ р е с у Т П а ^ о Предла^ е м о го
64,
\ Павлодарский
госүлап™ !.' ~ Лі*Р’ >л‘ Ломова,
им.С.Торайгырова.
“Д ар ств ен н ы й
университет
П
Язык казахов плавен и красноречив
В.В.Радлов
Казахский язык относится к самому чистому и богатому из
тюркских языков
11.М .М ел иоранс ки й
-. . V Ф* ■'> - ИІЭЫ’
>І^Жт АГ ІСЙ
Казахский язык - государственный язык Республики Казахстан.
Статус государственного языка казахский язык приобрел в 1989 году,
когда был принят Закон о языках в Республике Казахстан. В нашей
стране овладение казахским языком - государственным языком
Республики Казахстан - определено Конституцией Республики
Казахстан, «Законом об образовании», «Государственной программой
развития и функционирования языков в Республике Казахстан на 2001
- 2010 годы», поэтому казахский язык изучается на всех уровнях
образования.
С развитием языка, с расширением его общественных функций
связан и расцвет национальной культуры, и будущее самой нации.
Республика Казахстан защищает неотъемлемое право граждан любой
национальности, проживающих на ее территории, на развитие своего
языка и своей культуры.
Казахский язык относится к кыпчакской группе тюркских
языков. Он более всего близок к татарскому, башкирскому, карачаевобалкарскому, караимскому, крымско—
татарскому, каракалпакскому,
ногайскому языкам.
К наиболее древним источникам казахского языка относятся
^ памятники древнетюркской письменности разных периодов: ОрхоноЕнисейско-Таласские (ҮІ-МІІ вв.), «Кутадгу билик» Юсупа
Баласагуна, «Дивану лугат-ит тур к» Махмуда Кашгари, «һибат УльX акай к» Ахмада Югнаки, «Хикмет» Ходжа Ахмеда Яссаун (Х-ХИ
вв.), письменные источники
Золотоординского, Чагатайского и
кыпчакских периодов (ХІІІ-ХІ\^ вв.), основные нормы и традиции
которых легли в основу казахского письменного языка ХУ-ХҒХ вв.
Казахская письменность претерпела большие изменения. До
1929 года в ее основе лежала арабская графика, с 1929 года по 1940
годы - латинская графика, с 1940 года по настоящее время - русская
графика, то есть кириллица.
В составе казахского слова могут быть гласные только одного
ряда: или переднего, или заднего /окушылар, эпкелер/. Это
проявление закона сингармонизма, или же гармонии гласных, то есть
дистантной ассимиляции, при которой взаимодействующие звуки
находятся на удалении друг от друга.
Для казахского языка характерно и уподобление последующего
согласного в слове предыдущему звуку на слоговой границе, то есть
проявление прогрессивной ассимиляции, то есть контактной
ассимиляции, при которой взаимодействующие звуки стоят рядом в
звуковой цепи. Если слово оканчивается на глухой согласный или
звонкие б, в, г, д, то и суффикс или окончание начинаются с глухого
согласного /сурет-ке, клубка/. Если последний звук слова
звонкий/кроме б, в, г, д /, сонорный или гласный, то прибавляются
суффикс или окончание, начинающиеся со звонкого или сонорного
согласного/ эке-лер, адам-дар,- қыз-дар/
В русском языке такая закономерность отсутствует.
В связи с этим надо помнить о том, что сопоставляемые языки
относятся к языкам с разными структурными особенностями.
Казахский язык - агглютинативный язык, для него
характерно присоединение однозначных суффиксов или окончаний,
несущих грамматическое значение, к неизменяемому корню или
основе —носителям лексического значения.
Русский язык - флективный язык, для него характерно
слияние изменяемого корня с многозначными окончаниями.
Например, каз. жаз-у - рус. писать - мен жаздым - /суффикс -ды
обозначает прошедшее время, а окончание -м 1-лицо ед.числа/,
корень жаз не подвергается фонетическим изменениям. Для
сравнения рус. писать-я написал/а, о/.
I
В казахском языке отсутствуют предлоги, приставки, категория
рода.
'
В казахском языке имеются окончания притяжательной формы
и личные окончания имен, которые отсутствуют в русском языке,
именные части речи изменяются по лицам.
1
I раздел
Фонетика
Занятие 1
Тема: твердые гласные казахского языка А О, У Ы. Односложные
казахские слова, передаваемые русскими буквами
Цели: а) научить орфоэпически и интонационно правильно
произносйті/ казахские слова (звуки), правильно использовать их в
речи и грамотно писать;
б) постепенно пополнять словарный состав;
в) при выполнении домашнего задания использовать полученные на
уроке знания и методом самонаблюдения продолжить работу над
артикуляцией данных гласных, над расширением словарного запаса на
данную тему.
Ход урока
Теоретическая заставка: В казахском языке твердость-мягкость
является функциональным признаком гласных, а не согласных, как в
русском языке. Исходя из этого, в казахском языке 11 гласных (а, э,
о, ө, ы, I, ү, ү, е, и, у) против 6 русских гласных (а, о, е, ы, и, у).
Причем употребление гласных в том или ином слове казахского языка
обусловлено наличием закона слогового сингармонизма (ЗСС), т. е.
от того, какие гласные — твердые или мягкие - употреблены в
корневой основе слова (түбір), будет зависеть, какие суффиксы и
окончания будут прибавляться после корня. Например, при
образовании формы множественного числа от слова агаш имеется
широкий спектр выбора окончаний - лар/-лер; -дар/-дер; -тарЛтер.
Однако, исходя из ЗСС, выбор этот ограничен двумя показателями: а)
на какой звук оканчивается основа (түбір), б) из каких гласных
(твердых или мягких) состоит основа. По первому параметру (на
глухой согласный) отсекаются первые две пары окончаний, по
второму- из пары -тар/-тер делается выбор в пользу -тар / ағаш + тар.
Исключения из этого правила (основы в зависимости от
употребленных в них гласных делятся на твердые и мягкие) крайне
редки. Это наблюдается а) в заимствованных словах (кітап, бетон,
лагерь), б) в исконных словах, образованных путем сложения основ
(шекара, денсаулық, кәсіпорын), в) в регулярно воспроизводимых
словообразовательных формантах (ем+хана, калам+гер, сөйлем+паз),
г) в окончаниях Творительного падежа, не имеющих оппозиций по
твердости — -мен, -бен, -пен (ағам+мен, автобус+пен, калам+мен.
қыз+бен), д) в окончаниях II способа формы принадлежности, где
птідв#плй«
——
• ппіТ
^
і
г ------__>1
_
приемлем
только
мягкий
вариант окончаний
(Аскар^дІ ісі,
Наташа+нікі, Әсет+тікі
В русском языке, в котором господствует фонетический
гласные в словах читаются в зависимости от удаленности от
гласного (редукция) и в зависимости от твердости-мягкости
эящего согласного (аккомодация). Так, например, в словах I
мълако, бироза/
это связано с качественными изменениями данных звуков в связи с
удаленностью
ударением
изменяется под воздействием рядом стоящего мягкого согласного так,
что в итоге для обозначения данного звука применяется буква е. В
трансформации
------- -----принцип чтения, т.е. как пишешь,
так
читаешь. Например, орман, мемлекет, терезе, коркак и т.д.
Звуки, изучаемые на данном уроке, поставлены первыми, чтобы
снять стресс звукового дискомфорта психологически преодолеть
первый барьер на пути к изучению языка, в котором кроме звуков,
имеющих аналоги в русском языке, есть специфические звуки-буквы
(в казахском языке это одно и то же), над артикуляцией которых
требуется серьезная, кропотливая работа.
Г&
^
ш
а
а
^
~
«
Задание 1. Спишите слова. Прочитайте их, обратите внимание на
произношение слов:
аи —луна, месяц
адам —человек
аз —мало
азат - свободный, вольный
адал -честный, преданный
ал —возьми, бери
апта - неделя
арал —остров
арам - нечистый, недобрый
ар —честь, совесть
ас —еда, свари
ат - 1. конь 2. стреляй
ау —сеть
аш - 1.открой 2.голодный
бай —богатый
дау - спор, скандал
Дос - друг
дым - влажный, сыро
жаи - просто, бесплатно
жаз - лето, пиши
жап —закрой
жас —молодой
жат - чужой, незнакомый
жол —
,
- дорога,
путь
зат —предмет, вещь
зор - огромный, громадный
лас - грязный
маза —покой
май - масло, жир
мал —скот
1
бал - мед
бар - 1. иди 2. есть, имеется
бас - голова, главный
бол - будь
бос - пустой, свободный
бер - дай
•
»1
т
^
нан —хлеб
ол —он (она)
от - огонь
сау здоровый, здоров
|
тас - камень
1
тамаша - прекрасный, прекрасно |
Упражнение 1 /к заданию/: Вспомните слова из словаря односложных
слов, и, учитывая смысловую сочетаемость, составьте с ними
словосочетания и предложения (насколько возможно), запишите их.
Образец: сен кел, адал а дам, сен бар, ол лас.
Упражнение 2. Руководствуясь словар»
созвучные приведенным, переведите их:
Жау (враг), жол (дорога), тас (камень), с;
Образец: жаз - саз, қаз, таз, аз
из него слова.
Запишите вышеназванные слова в 4 столбца и, подбирая к ним слова.
предложения
Упражнение 3 (на различение твердости и мягкости). Прочитайте
следующие слова, обращая внимание на произношение а —е:
сан (число)^ сен (ты)
саз (грязь) - сез (чувствуй)
бал (мед) - бел (поясница)
шаш (волосы) - шеш (решай)
бас (голова) —бес (пять)
тар (тесный) - тер (пот)
бар (есть) - бер (дай)
продырявь)
астана асхана ахуал басп ажолдама жарнама катал -
следующих
жорам ал жолсапар
жоспар
арман —
отан
хабар орман Звук Ы (ы)
По положению языка данный звук относится к гласным заднего
ряда. Он встречается во всех позициях слова: в абсолютном начале ыдыс, в середине - күры лы с, жабыи , в конце слова - балш ы к.
лртикуляция казахского ы существенно отличается от употребление
этого же звука в русском языке: гласный Ы является кратким
редуцированным звуком неполного образования, настолько слабым и
кратким, что его пропуск, непроизнесение его является наиболее
вероятным и оправданным. Произнесение-непроизнесение его
связаны с позицией звука. В позиции между двумя согласными звук Ы
не произносится — жыл /жл/, мыс /мс/, тым /тм/, о рынды к /орндк/.
Нельзя говорить О ПОЛНОМ исчезновении ійуігя тяіг
О л тП,«,„п _
гласного І.
позициях
I
мягкость окружающим согласным - тіл /тьль/, данный гласный
требует твердого и краткого произношения соседствующих
согласных. Таким образом, в словах с Ы между двумя согласными
наблюдается несовпадение количества букв и звуков - звуков всегда
меньше. Сравни: жарыс /жаре/- 5 букв, 4 звука, шыгыныз /шғңз/ - 7
букв, 4 звука, отырыныз /отрад/ - 8 букв, 5 звуков. Так, например,
слово қызыл состоит из трех согласных звуков / кзл /, что обусловлено
выпадением из звуковой цеди гласного Ы, попавшего в положение
между согласными.
Однако гласный Ы может и должен произноситься, если он
попадает в положение абсолютного начала или абсолютного конца
слова (позиции АН и АК). В этим случаях данный звук произносится .
•“
сокращенный Ы в русском языке. Например, в ш в е ж ы л ы
выпадает, т. к. в позиции 1а 1, а второй произносится в I
половину своего звучания. Отсюда, жылы - /жлы/. Так же обстоит
™Гд а’ КОГДа Ы зант,ает позицию АН - ырыс | /ырс/, ымырт
Щ
уп раж н ен и е 4. Четко прочитайте пары словосочетаний русского и
казахского языков, поупражняйтесь в произношении звука ы Г
Русский язы к
1 . сы н Отечества
9 о- „ 2. Черный дым
3. Голландский сыр
4. Мыс Челюскина
5. Злые осы
6. Ветра злы
7. Карманы пусты
^
«
I
К азахский я зы к
і
..
I9 . Орынды
сын
Пг„ ж
3
4
Ж асьт^к
Жа°ЫЛ
СЫр
Сапалы
<
'Ш
4 .
I Ш
КОЛайЛЫ
'• Жел қатты
У праж нение
5.
В
точном
соответствии
характеристиками твердых гласных
.
(особенно О и Ы) постарайтесь артикуляционнно и интонационно
правильно прочитать приведенные предложения:
Мае адамда ар болмайды
Павлодарда былтыр алты ай жаз жылы болды.
Ауылда жаз ыстык болды.
Сагат онда жиналыс бол ад ы.
Мыс —сап алы металл. Қазақстан мыска бай
Мынау менің анам. Ол отыз аптыда.
Олар былтыр Алтайда алты ай жолсапарда болды.
Ол жақсы жауап берді
Омар - жас маман. Ол сәулет саласында істейді..
-
Правило: Звук У в зависимости от своего фонетического окружения
может быть как гласным, так и согласным. Если в фонетическом
окружении есть хоть одна гласная, то Вы имеете дело с согласным.
Упражнение 6. Учитывая вышеприведенное правило, определите, в
каком из слов звук У гласный, а в каком —согласный:
Тау, су, амандасу, тауар, ту, уакыт, сау, айту, уэде, улану, уөкіл, уату,
бау, жау, уайым, бу, көрісу, умаштау, жабу, дау.
Надо помнить: В казахском языке два гласных никогда не сходятся,
между гласными всегда есть согласный.
Например: в слове жуу — гласным считается только суффикс
инфинитива (неопределенной формы) глагола, первое же у согласный. Приведем еше несколько примеров: в слове коямын
внешне рядом расположились 2 гласных /о и я), однако основа кой, к
которому присоединяется суффикс -а, будет составлять громоздекую
конструкцию кой+а..., и так как сочетание й+а соответствует в
произношении букве я , то оно заменено, от корневого -о суффикс -а
отделен согласным й.
Занятие 2
Тема: Специфический мягкий гласный звук Е
Цели: Научить
- правильному произношению мягких гласных звуков, обозначаемых
теми же специфическими буквами казахского языка, и их
правописанию;
- правильному чтению слов и словосочетаний с мягкими гласными.
ХодI урока
м и а в к а : маиоольшую трудность для изучающих
казахским язык представляет чтение и произношение слов с мягкими
гласными. Именно в этой группе слов допускается наибольшее
количество ошибок. Причиной, обуславливающей эти ошибки,
является то, что в русском языке категории твердости/мягкости не
имеют четкого противопостаапения и в пределах одного слова могут
быть слоги и мягкими, и твердыми. Причиной же, порождающей эти
ошибки, является механический перенос орфоэпических норм
русского языка на казахский и незнание специфики фонетических
норм казахского языка. В казахском языке нет специального I
оказателя мягкости (мягкого знака, например), но функцию
м « Рг а а с г а е В В
РЯД™ С™ “ИХ ф а с н ы х выполняют
■ И ! К Ш ^ 'дова™ > ■ » с°гласные звуки в слове с „ягкой
основой (читан - с мягкими гласными) должны произноситься мягко
Степень смш-чения может быть разной - си ль^й Щ
И
боковой I л), средней (переднеязычные с, т, н и до )1 И І І Р І
(губные б,п, м и др.). Артикуляционно это выражается так. что пои
произношении этих согласных срелняя спинка „ 2 ?
■
И
приподнимается
*гго придает им дополнительную мягкость
Читайте :
Бет (б ет) - лицо, страница
Бел (б е л ь ) —поясница
Бес (б е с) - пять
Ел (ель ) - страна, народ
Ер (ерь) —мужчина
Ем (ем ) - лечение
Ет (ет) - мясо
Жез (ж е з ) - медь
Жел (ж е ль ) —ветер
Жер (ж е р ) —земля
Упражнение 1 .
прочитайте
их значение, запишите пеоевол
произношении слов? Докажите.
без бес -
\
\
N
зеР
кес
™°Ва- ^ Р ^ л и т е
ли Вы в правильном
бер -
дерт ерте -
бес есе бетпе - бет мемлекет шелек терезе тез тек -
кем кел кеш кеше кешке кесе серт ~
керек
шеке шеш -
Упражнение 2. Объясните, как читаются омонимичные слова
русского и казахского языков.В чем отличие? Затранскрибируйте их.
Русский язык
1. Без - предлог Р. падежа
2. Бел - кратк. прилаг.
3. Беру - гл. наст, времени
4. Бес - дьявол
5. Ел - гл. прош. времени
6. Кем - вопросит, мест/ие
7. Сел - гл. прош. времени
Казахский язык
1. Без - железа
2. Бел - поясница
3. Беру - отдать, отдавать
4. Бес - пять
5. Ел - народ
6. Кем - недостаток
7. Сел - грязевой поток
Упражнение 3. Прочитайте вслух нижеприведенные пары слов, дайте
их перевод. Обратите внимание, одинаково ли в них произносятся
согласные звуки. Если нет, то обоснуйте, чем объясняется это
разночтение. Запишите выводы.
1. Бас —бес
1. Қас - кес
2. Тас —тес
2. Жаз - жез
3. Жар - жер
3. Жол - жел
4. Ол - ел
4. Аз - ез
5. Тар - тер
5. Қал - кел
6. Бал —бел
6. Тор - тер
7. Бол - бел
7. Зор - зер
Упражнение
4
Прочитайте
предложения.
Внимательно
проанализируйте допущенные
вами ошибки. Из-за чего они
допущены?
Бесте бес - жиырма бес.
Бекет пен Бекен кешке Кемерден жеделхат алды.
Есен бес ай - зейнеткер.
Жексен мен Бейсен елден ерте келсе, Ермекке жедел телефон
ГГ
алдына жан салмаиды
елу
Жастарға темекі шегудін керегі жоқ. Оның денсаулыкка
зауалы көп.
Туған елге адал еңбек ету кез келген зиялы азаматтың
борышы.
<
Ескен кеше кешке жетінін кезінде сабактан кедді.
Зере ертең ерте біздің мекемеге келеді.
«
А
Л
* ■
Л
______
__________ ___________ __________ ___ -
шалсын
V*
келтірер
қасиетті
,
.»
Надо помнить: В казахском языке ударение носит количественный
(квантативный) характер, в отличие от русского языка, где оно носит
качественны й (динам ический) характер, т.е. ударный слог
выделяется с наибольшей силой, чем все остальные. В казахском
читаются
длиннее, чем все остальные
е к правилу: потренируйтесь в чтении следующих слов с
их фонетических особенностей,обратите внимание на сдвижку
словах?)
отсутствие (в каких
Мемлекет, адамзат, қатар, тавдамалы, тапал, балык, есептесу
ескерткіш, орталык, есепші, кездесу, кезек, кекету, келешек
орталык, жиналыс, жамандык, кьгоык. кылыолмк іги?и п
омаш нее задание:
учебного
выпишите с переводом слова, составленные с использованием
гласного Е. Запомните их значение. Обратите внимание на
их
правильное чтение.
Занятие 3
Специфический мягкий
осознанному пониманию звуковой сущности
правильному его употреблению
;‘ •
Ход урока
Т еоретическая м с т а н к а По положению языка данный И
звук
тноснтся к гласным переднего ряда и встречается, преимущественно
в первых слогах. Звук Ә приблизительно напоминает русскую фонему
/а/ в безударном полож ении, после мягкого согласного: дяд/я/,
баш н/я/, Сон/я/, или в ударном , между двум я мягкими согласны м и:
гул /я/ть, с/я/дь и т.д. При его произнош ении кончик язы ка приж ат к
нижним передним зубам, язык продвинут вперед, средняя спинка
языка придвинута к переднем у, твердом у небу, но, не д о конца
прикасаясь к нему, оставляет зазор, в который идет воздуш ная струя,
поступаю щ ая из легких. Раствор рта при этом • ш ирокий.
Гласных фонем русского язы ка всего 6. Букв ж е гласны х — 10.
Ряд/ подъемин
Верхний
Средний
_
Нижний
□
Г
передний
С редний
и
Ы
Е
С /я/дь -а
[ Задний_____
У
О
А
В приведенной таблице нет звука, произносим ого нами в словах
Гул/я/, стрел/я/ть. О ткуда ж е взялся этот звук, обозначаем ы й на
письме буквой Я, и каково его звуковое содерж ание?
Э тот звук возникает в результате закона акком одации , т. е. в
результате
приспособления
ар ти к у л яц и и
гласного
А
артикуляции впереди стоящ его м ягкого согласного. В русском
языке сущ ествует теория сочетаем ости звуков, по которой мягкий
согласный не принимает твердого гласного (в артикуляционном плане
это выражается в дополнительном подъем е средней сп и нки язы ка —
дополнительной йотовой палатальности). П оэтому, подчиняясь этому
закону, г ласный А вынуж ден продвигаться вперед. Это его новое
«качество» в русском язы ке обозначается буквой Я, а в казахском
языке - знаком Ә. Таким образом , оба данны х звука с небольш ой
разницей передаю т в сущ ности один и тот ж е звук.
Сравни: С эт (удача) —сядь /с а т/; лэген - гул/я/л.
У праж нение
1. С опоставьте
буквой Я, с казахским Ә:
Русский язык
1. Ряд
2. К нязь
3. Гу-лял
4. У чите-л ям
5. Ря-бина
6. Учил-ся
7. Гу-лян-ка
8. Там-сям
русскую
ф онем у А ,
передаваем ую
К азахский язык
Рэт-бек —имя
М оз - довольны й, доволен
С эл —чуть-чуть
И слам —имя
Рэм ия —ж енское имя
С еби - м ладенец
К үлән —ж енское имя
С эн - мода
9. Ля-гушка
10. ТОЧИТЬ ЛЯ-СЫ
Ләбіз - пожелание
Лэген - тазик
В сопоставляемых языках при произнесении
э
Я
1. Язык лежит
I вЯзык лежит
2. Кончик языка плотно прилегает
2. Кончик языка прикасается к
к нижним зубам
зубам
3. Раствор рта - широкий
3. Нижняя челюсть слегка опущен
В
Н
Е
зазор’
1ерез
к<>торый
4. Воздух поступает свободно
поступает воздух. Делается легкий,
резкий выдох.
Упражнение 2. Помня специфику артикуляции звука Ә, попытайтесь
правильно произнести его в данных словах. Запомните значения слов.
1• Эн - песня
6. дэл - точно
2. Дом | вкус, пища
7. нэр _ питание
3. дэн | зерно
8. сэл - чуть-чугъ
4. МӘЗ - довольный, веселый 9. сон - мода
5. мән I значение
10. сот - удача
Упражнение 3. Какое фонетическое
различие
лежит
в
основе
ьП
РТП
ДП
ІП
ілг
пол
__
_
_
_
_
следующих
Ата - эже
Ана - эке
Аға - эпке
Ағай - тэте
буква Я в словах. Найдите
каждому случаю звуковое соответствие в казахеком
2. Ляля
3. Тля
| Пуля
■
5.■Ряд■ '
I Тяп-ляп
1 1«“
®
Муляж
Кряж
ӘI
И
абсолютгного
Упражнение 6 (тіл сындыру жаттығуы). Прочитайте
следующие предложения и переведите их на казахский язык:
Әсем - әдемі қыз.
щЩ Щю
Серсенге селем айт.
Өдеби кеш дел бесте тэмэм болды.
0 сет всем эн салады.
Әкем әдейі әуелі осы мэселені айтты.
вслух
У праж нение 7: Комментированное чтение: с соблюдением навыков
чтения прочитайте данные предложения.
Әрсен Мәскеуден әлі келген жоқ.
Сэбірә, бізді әзір сел тоса түр.
Мәке, Сәкенге бізден сәлем айт.
Әсемпаз болма әрнеге...
Әкім бәрімізге сәтті сапар тіледі.
Адам - элем тірегі.
\
*
Өл-Фараби аты бүкіл әлемге әйгілі.
Домаш нее задание:
а) внимательно прочитайте нижеприведенные слова, согласно
звуковому соответствию расположите их попарно:
казахские слова: нәрсе, Күләш, Гүлнөр, мәтін, дәрі, дәптер, нәзік, ән,
мән, нөн, уәде, сәбіз, эсер, ләген;
русские слова: пуля, дрянь, учился, потряс, муляж, себя, лямка, дядя,
простыня, гуляш, гусляр, Ваня;
б) на русском языке составьте несколько предложений со словами,
которые при переводе имели бы в своем составе Ө.
Образец: Помошь пришла точно - көмек дәл келді.
Занятие 4
Тем а: Специфический гласный I (і)
Цель: Научить правильно, с учетом позиции, произносить звук I (і) .
Т еоретическая заставка: Произнесение данного звука представляет
определенную трудность для русскоязычной аудитории. Дело в том,
что его аналогов нет в русском языке, а сопоставление его с I (і) в
английском, немецком или украинском языках ничего не дает, ибо в
них это! звук произносится как И (и), ч то казахскому языку не
свойственно. В казахском языке этот звук выполняет тройную
^ОД І.иіииоісль МЯІКОСТИ рЯДОМ СТОЯЩвГО СОГЛЭСИОГО ИЛИ
согласных; б) как Ь в препозиции АК при конечных Р или Л- в
читается
как
Ы-краткий
в
позициях
АН
и
АК.
’
тт
Х 7 -------------- ' ----- --
ч и л а м іс л ь
МЛІ КОСТИ В ПОЗИЦИИ МеЖТП/ і
согласными - тіс /т с /, к.яг / кльт/; используется как Ь - б,р /брьГт^
’ читается как Ы-краткий с последующим смягчением рядом I
стоящих согласных - белгілі, іс, іні./ белглы/, /ыс /,ы н ы /
I
Надо помнить. Несоблюдение фонетических норм произношения
звука I (0 влечет за собой ряд ошибок: согласие произн“
я
твердо, а не мягко; появляется лишний звук И(и). Подобные звуковые
искажения должны быть решительно пресечены, ибо они ведут не
только к искажению формы, но и смысла слова. Надо помнить, что в
словах с 10) чаще всего букв больше, чем звуков.
’
Упражнение 1 .
I
I
*■
*
Читайте и следите за произношением мяпсих
согласных под воздействием I (І):
Біз
.
Ырлік
«г* . I
Кіріс 1
тіісі
¥
ІІЛІМ
5 рдеме
Гірлік
т/.. . .
к іР
іг
■
Келін
£ Ір,ҢІ3
Жіп
Ьідім
Г
^
мягких
у
V
г .
ІНІ
л
1
|
Жігіт
I
глаголы в повелительную форму
білу, тігу, істеу, жеткізу
л
данные глаголы
наклонения 2 лица, ед. числа (вежливая
произношение согласных:
_
I ______________________ Образец: келу - кел+і ні з
Иру, журу, экелу, онеру, кешіру, кету, іетеу, іщу, «упру, ж я у
—
Т
I « “ “
пословицы и поговорки:
Білім кілті - тіл
Г
"
—
• специфического
прочитать следующие
Ір «и іт лт унии гүилы
КщЙрІНШ вш іи ІМЛбІ,
мршіниеи кары *с урн
Жи іг жчишшнан бслплі.
г^Н Н
ы р *ГІСІ К<І1».1Н к ү д ы қ п ім %ІМИ КІСІ СV ІІШГЛІ
Гш кмлишгам іш р .
К гш ш е Й іп д ік
к іс н н н к а р ш
«Ъсеиін к д д ір ш балалм ги»ііг;інда білесін
Тіл * мнідш н иілті
Т іс
г іііл іи к а м а л ы
ІІадо помнить » Ксіщ.чском гімке I (п и И<и )
ке однсі и то же И<и)
в казахском я»ыке н ивисимос ги от основы может быть как гнсрдым
гласным, гак и мягким. В середине слова он выступает как диф томі
передавая сочетании 2 туков ый (в гвердой основе>и и й щ МЯГкой
основе». С равните употребление п о ю тука в слове жиналыс
/жыииш,сУ и * сгюве * Н| ' * ий|' И(и) ведет себя чаще как монофтонг в
потенциях АН и А К (и не, нг. к и ). если не стой і перед гласным
Пало помнить, что в отличие ог I (І). И(и) - по гласный полного
образования.
Упражнение
Прочитайте и переведите
слоев с учетом их
фонетических позиций
Киім, жинау, сиыр, с ия, ит, илеу. икем д) к, ки. иек иплт. ие.
билеу, жию, жиырма, жиеи, шян, жиын. жиһаз, жиек. иык, иіс
5 ...
Домашнее гадание:
а)прочитайте и переведите предложения, обратите внимание на
произношение изученных специфических гласных
Су - гілсп жау.
Оган оттай да ыс гык.
Аскар тау алыстаи корінеді
Ер мойныида кыл арқан шірімес.
Кен болсан. кем болмайсын.
Ипліктін ерте-кеші жоқ.
Мын жаудан бір жаисыз жаман.
Жаксылык біреуден кактпаса, біреуден кайтады
Білскті бірді жығады, білімді мыңды жыгады.
Ел іші - алтын бесік.
б) прочитайте нижеприведенный диалог и продолжите его:
Диалог
- Сіз кім боласш?
- Мен Андреймін.
- Сізге кім керек?
" Маған ешкімнін керегі жоқ. Жай, әншейін келдім.
төрлепңіз. Мында отырыңыз
танысқым келеді. Менің атым Андрей. Сіадін атыңыз
кім?
Занятие 5
Тема: Специфический гласный Ө (ө)
сущности
правильному
гТ Г
110 “ “ "У Р»ду данный звук относите, к
гласным переднего рада (движение языка по горизонтали) По
подвему („„ двнженшо средней спинки взыка „о б Й о Й й о °
твердому небу - вертикалв) этот гласный более верхний чем г о й
О (о). При его организации активное участие п р и ! , » , ! ь ™
складываются в трубочку и выдвинуты вперед.
Г т т Звук Ө
более Употребителен в первом ел о » - ө-мір к ө Й І
көквніс. В Некоторых с л о в н о в т о ^ Т т о и Ш
В
Я
произносится Ө (ө) но пишется Ғ м
’ /
.
третьем слогах
4
Сравните
Лёт
Лётчик
Шлёшь
Тр™
й я и
(0> В П° ЗИЦИИ После мягкого ^гласного.
?
Ө тӨтші
л __^ И И И И
У “ погаснуть
Плёс
Тёк
Н^ с -Ярасти
бЛИЗКО
Нёс
Тёзка
Шёл
Ток - вылей
? Ө' Сер ’ ливень
3 1 терпи
Щёки
я IВ Я
Жжёнка
Клён
Ликёр
Мгп
д
■
-В
™ ' веРН0
*®л - озеР°
\
Р ' см°ТрИ
4
-Мер-печать
Практический
прием для
правильного произношения Ө (е):
исходные параметры артикуляции те же, что и при произношении
русского О (о) после мягкого согласного, но при этом кончик языка
вплотную придвигается к нижним зубам, губы, округляясь
(складываются в колечко), вытягиваются вперед, воздушная струя
поступает не резко, а чуть замедленно.
Произнесите «сладкое» слово торт. А теперь с той же артикуляторной
позиции, в^ёся вышеуказанные изменения, произнесите слово торт.
Обратите внимание на произнесение рядом стоящих согласных: в
казахском языке они произносятся мягко: т е р т .
Упражнение 1. Исходя из вышеизложенного, потренируйтесь в
произношении Ө (е) в словах:
Өзен, көз, сөз, көп, бөлме, бөлім, өзім, мөр, көр, сөндір, өрт, өмір,
өзім, төлеу.
Упражнение 2. Какие звуки и как
произносятся в первых слогах.
Есть ли им соответствия в русском языке? Если есть, то подтвердите
примерами. Переведите слова по словарю:
Өте, мөлдір, өсімдік, көш, өнер, коше, көл, өлке. бөлме, көмір, өш, төс
Упражнение 3. Прочитайте и переведите данные словосочетания со
специфическим гласным Ө (ө), стараясь правильно произносить его.
Мөлдір су, әдемі өсімдік, темір көпір, әділ төреші, бай өлке, кажетті
көмек, көк аспан, өте алые, таза көл, Ертіс өзені, кен бөлме, көп бала,
көнілді жігіт, сөзге бай, өрт сөндір.
Упражнение 4.
С каждым из нижеприведенных парных слов
составьте
короткие
предложения,
чтобы
доказать
смыслоразличительную роль гласного Ө (о):
БОЛ—бвЛ
Қол —кел
Соз - сөз
Т о р -т в р
Қор —көр
Доп - дөп
'.Г Ф. /■'
?■ •
, г- >
< .. .
Упражнение 5. Найдите в словаре слова с Ө (в). Выпишите их в
тетрадь с переводом. Затем, сочетая их с другими, Вам знакомыми
словами, в которых есть ранее изученные звуки, составьте несколько
словосочетаний и предложений:
Образец: Өлке —бай елке. Казахстан - бай өлке.
Упражнение 6. Пользуясь словарем, придумайте несколько
алфавитных загадок.
Образец: Козде бар, суда жоқ, сөзде бар, борда жоқ? Бүл кай әріп? /Ө/
Көлде бар, торда жоқ, шөдде бар, қолда жоқ? Бұл қай әріп? /Ө (ө)/
Упражнение 7. Поупражняйтесь
нижеприведенные предложения
Өнер алды - кызыл тіл.
Көз көруге гоймайды.
Көп сөз - көмір, аз сөз —алтын.
Шөдді жерде шөп өспейді.
Көпті көрген көп біледі.
Кіш сөйлеген, дөп сөйлей бермейді.
прочитать без
____ ______
І
Ң
I
искажений
«
I
-т
!І
^
^өздің көркі - мақал, жүздің көркі - сақал.
Өлең өмірді үзартады.
Өзен агысын бөгеуге болады,
Өмір ағысын бөгеуге болмайды.
Өгпейтін өмір жоқ,
Сынбайтын темір жоқ.
'
’*’•І
1
Упражнение 8. Постарайтесь как можно быстрее ппоиэиес™
нижеприведенные скороговорки (жаньштпаш):
проюиеста
Төсек үстінде төрт бөрік,
Төртеуі де көк бөрік.
Кеп терек,
Көк терек,
Кептсп ск.
7 Г
вежливой формах.
Г л а г м т отРипательную
ед' числа в простой и
,
1
*эгер, төбелес, өкпеле, сөндір, сөйлес, өзгерт, көн, бөл, көр, төле
Занятие 6
г
Гема: Специфический гласный У (у)
.
Дель: Привить навыки правильной произносительной нормы данного
пецифическоғо гласного. Методом самонаблюдения установить
іртикуляторную модель гласного Ү (у).
Теоретическая заставка: Звук Ү (ү) - краткий, является мягкой
н тарой Ү (ү)-
краткого твердого. При его артикуляции губы также
округляются, но менее слабей, нежели при произношении Ө (ө), и
суть вытянуты вперед. Язык продвигается вперед и легко, касаясь
-тжних зубов. Струя воздуха подается плавно и мягко.
Звук Ү (ү) отчетливо произносится в первом и во втором слоге,
эднако буквенное обозначение этого звука присутствует лишь в
первом слоге, в дальнейших позициях вместо слышимого Ү(ү)
пишется I ( і ) :
Орфоэпия
Орфография
Бүгүн (сегодня)
Үмүт (надежда)
Түсүндүр (объясни)
Күндүз (днем)
Жүзүм (виноград)
бүгін
үміт
түсіндір
күндіз
жүзім
Упражнение 1- Потренируйтесь в произношении звука Ү (ү) в
односложных словах. Какое воздействие он оказывает на рядом
стоящие согласные?
________________ ________
’Й н - три
Күн - день
Ш йголос,
Н
звук, тон
Түн - ночь
Үй дом
Күш - сила
Үз - оборви ■
Сүт —молоко
Үк —кроши, раск|Ьоши
Түс —сон
Упражнение 2. Внимательно прочитайте следующие слова. Методом
самонаблюдения проследите артикуляцию речевого аппарата при
организации звука Ү (ү). Запишите результаты наблюдения.
Үстел -стол
Үміт - надежда
Үлес доля, вклад
Үлгі - образец
Үлкен - большой
Үйрен - учись, научись
Үрей - дух, душа
Үтір —запятая
Үшін - для, ради
Үзіліс - переры в
Үнем - экономия
Үгіт - агитация
казахские
внимательны к звуку
связном тексте?
Кәрі түлкі колға екі рет түспейді. Старая лисица во второй раз вряд ли
попадется.
г
*
,ЯРетПе'
№уге
Не У4*1 Р“ 6у плавать,
Көк алиаиы узбе, өзі туседі күзде. Не рви зеленое яблоко, поспеет само упадет по осени.
живем, надеемся
Түсіне сенбе отіггіж»
яйп, _
.
не верь в свои сны, а верь в свою силу
без цветов, а народ -
*“
4 “
Печальна земля
Ит жүйрігін түлкі сүймес. Быстроту гончей не похвалит лиса
үш атасын танымаиды. Сила не признает авторитетов
У
^ Н
К
““
Жасирма- Р” <4* 0* . просить молоко, то
Лисицу
^ Г “Р™ Г л и НВы п
■а
^
^
^
" Ы1._ПреДложения- Проверьте
специфические
^
Ш
к-ет.Ү спм ізлегі жьшш
спортшылары үшінші
Щ К шкен кҮЗДе УШ күн, үш тун жүріп әзер жеткен. Баға ушін
ОҚЫМа. бІЛІМ у т і и ав-т т
____/өзі қонақ. Ананың сүті I Ш Ш " П" ЩШ К^ С1Н- Жаман өз үйіне
бала балдан да т ^ п Г
6Г " “ " ™ - бал. Дуниеде бал титті,
түсінбегеимеи, сезоіз, «уңлерліп ^ Г ^ и е д , ^ " 3'
Занятие 7
Тема: Специфический гласный Ү (у) краткий.
Цель: Научить правильной артикуляции гласного ¥ (ү); научить,
опираясь на знания, полученные на предыдущем занятии, легко и
свободно произносить слова с данным гласным.
Ход урока
I еоретическая заставка: В отличие от предыдущего звука Ү (ү) —
своего мягкого варианта, при произношении твердого краткого Ү (у)
губы сильно вытягиваются вперед, но корнями своими не сжимаются,
а разжимаются. Язык оттягивается несколько назад, и при этом
совершается довольно активный выдох.
Этот звук отчетливо произносится в первом и во втором слогах,
но буквенное обозначение этого звука есть лишь в первом слоге. В
дальнейших позициях вместо слышимого /ү/ пишется буква ы.
Сравни:
пишется:
жүмыс - работа
түрмыс - быт
мүрын - нос
күрылыс ~ строительство
жүдырык - кулак
слышится:
жүмүс
түрмүс
мүрүн
күрүлүс
жүдүрүк
Упражнение I Внимательно прочитайте слова. При этом внимательно
следите за правильностью произношения в них гласного Ү(ү)
түз - соль
үл * СЫН
бүлт - облако
уран - призыв
үзын - длинный
үйым - организация
үн - мука
муз - лед
үлт - нация
үту - выиграть
үсыну - предлагать
жүма - пяггница
Упражнение 2. Прочитайте и переведите слова на русский язык при
помощи словаря. Составьте с ними словосочетания или короткие
предложения, используйте при этом слова, знакомые из предыдущих
занятий.
Образец: жүмсақ жастык - мягкая подушка.
Жүмыс, жүддыз, бүрын, жүма, күс, үстаз, үя, үждан, қүм, сүмдық,
үзыи, узак, жүмсақ.
Упражнение 3. Переведите данные глагольные основы на русски,
язык в в форме повелительного наклонения 2 лица.
|
үмытпа
үиықтама, жүлма
Үс“ н, бұрыл, бұзба, ұрлама, ұйықхаІ
' *
" х
у
*«•!*! { т іш л .
Упражнение 4.
Соблюдая звуковую характеристику
постарайтесь правильно прочитать данные предложения:
¥
туман
і\азақстан - көп ұлтты
государство.
Түрсын Шымкенттен еткен жұмала келді. Турсын приехал
из
Шымкента на прошлой неделе.
Республики Казахстан
қаралған жоқ. Этот
тұ№іш I
Р
первый президент I
Упражнение 5. Переведите пословицы и поговор
оратите внимание на произношение ¥ (ұ) и Ү (ү)
Жаксыдан касиет калар, ұлыдан өсиет калар.
¥ й ^ Г Ь1РСа И6СШ ҚЗбар’ ШЫМШЫК Күтырса бүркіткі
Ж В ' ™ныктырады, жумыс - шыныкГырады
Құлаиын деп тұрған тамға сүйенбе
Сүйекпен ұрған ит қынсыддамайды.
аудагер қүнықса, сақалын күзеп сатар.
1үк таппаған түз жалар.
Адасқанға - жұлдыз айдай. капнм
_____
қотыр
тең.
----- күиеу - үлыңдай:
Образец: Мүзда бар, суда жоқ,
Түзда бар, буда жоқ. Бүл қай әріп? (¥ )
I
Тема: Специфические согласные Қ (к) - Ғ (ғ)
Цели:Научить правильно произносить специфические согласные
звуки, путем #использования различных видов учебных упражнений
добиться правильного чтения
и употребления в речевой практике
слов с данными звуками
,
*
Теоретическая заставка: В казахском языке пара согласных Қ — Ғ
является единственной соотносительной парой по глухостизвонкости. Вместе же эта пара противопоставлена паре К — Г,
употребляющейся в словах с мягкой основой. Сравни: кол - кел;
ғалым - бел п.
Оба согласных являются заднеязычными (задняя спинка языка
артикулирует к заднему мягкому небу), но если при произнесении Қ
(к) происходит смыкание задней части языка с мягким небом, а затем
резкое их размыкание при помощи взрыва (смычно-взрывной способ
преодоления преграды), то при образовании Ғ происходит не смычка,
а лишь плотное приближение задней части языка к мягкому небу.
Между задней спинкой и мягким небом остается небольшой зазор
(щель), в которую и выходит плавно воздушная струя, поступающая
из легких.
Задание: методом самонаблюдения проследите работу речевого
аппарата при произношении Қ (қ) - Ғ (г):
Қар (снег), қан (кровь), кап (мешок), кол (рука), кыс (зима), ак
(белый), кара (черный), кас (враг, бровь), катты (твердый), бак
(счастье);
Ғасыр (век), гарыш (космос), баға (цена, оценка), жата (ворот,
берег), балга (молоток), кагаз (бумага), тогыз (девять), карга (ворона);
Надо помнить: Қ (к) может употребляться в абсолютном конце слова
( шақ, дақ, лак, тақ, тарак), а Ғ (г) не может употребляться в конце
слова. Оба согласных могут употребляться в начальном, среднем и
последнем слоге слова.
Упражнение 1. Пользуясь словарем, заполните данную таблицу,
выписав в 3 столбика по 10 слов со слогом -ка:
Гв середине
В начале
Ма + қа + ла
Қа + ла
.
• :•
В конце
Қ онақ+ қа
Упражнение 2. Составьте словосочетания и предложения
нижеприведенными словами. Поупражняйтесь в правильное!
произношения Қ (қ);
^
Ыстық, суық, қоркақ, қонақ, достык, кисық, болашақ, жақсы, қиы*
қымбат, катал, жұмбақ, жарық, нарык, кұм, топырак
Упражнение 3. Используя словарь, выпишите в 3 столбика по 7-1»
прочитайте
В начале
Ға + жал
Ға +
В конце
Ба +га
... + га + .
™
для которых послужат
„ с о д ,™
балга
жалгыз
—
г
,
п —
«
—
—
і
Оку - білім шырағы, білім - өмір шырағы. Оқу - білім азы™
ырыс казығы Окл/ _
о., .
у
м азыіы, білім киын. Қаһарлы сөз камап б г а г , УДЫК қ'1!П,нла» Білім кымбат, білу
Жаманға С ы
£ £ £ * жақсыға ^
алтыннан да қымбат Кппга»
кысты шақырады, каз каңқылдаса
касшы бол. Адал достық
ҚарҒЗ КарКЫЛДаса
Занятие 9
согласный
Я ДН
І-И...... шВ п р и з н а к и
(нл научить правильно произносить Ң (ң)
звучащей
Теоретическая за ставка- о
—
‘«г
молпиі
следовательно,
нм„
’___РУсск°м
языке
данного
звука нет,
следовательно, нет
артикуляционного
навыка.
произносите,
Отсутствие
накладывает
■ учащихся
пытаются заменить его известным и Г Т Т
’ так как Учащиеся
известным Н (н). Замена в речевой практике
В <азахского Ң (н) русским звуком Н (н) является типичной ошибкой и
■приводит к искажению смысла слов. Например, в словах мен, шын
■подмена Ң (н) на Н (н) приводит к смыслоразличительному
I искажению* шын —это пик, мен —родинка, в то время как шын —
■правда, а мен - я. Таким образом, если между звуками Ң (н) и Н (н) и
в гсть какое-то сходство, то оно только графическо. Они совершенно
I разные фонемы, а к чему ведет механическая подмена одного звука
! другим, мы видели на примере.
I
Звук Ң (н) обладает одним лишь общим свойством со звуками Н
|<н), М (м): при их произношении воздушная струя проходит через
I носовую полость. Однако в артикуляционном плане они имеют
существенные различия: к - задненебный, н - переднеязычный, а м губной.
При произношении звука Ң (ң) задняя часть языка смыкается с
задней частью неба (мягкое небо), кончик языка приподнят и
отодвинут от передних зубов, язычок опускается вниз, образуя
плотную преграду, из-за чего воздух, поступающий из легких,
проходит через носовую полость. Звук образуется путем тесного
смыкания языка с задней частью неба и верхними зубами, при
котором воздух также проходит через носовую полость. Аналогичный
звук встречается в английском и французском языках.
В казахском языке звук н употребляется только в середине и
конце слова, а в начале слова он не встречается. Например, ан,
шанғы, жаңа и др.
Упражнение 1. Прочитайте пары слов. Сравните произношение в них
согласных ң —н. Какую роль они играют?
Мен (я) - мен (родинка)
Сен (ты) - сен (ледоход)
Он (десять) - он (правый)
Тын (успокойся) - тын (целина)
Ен (входи) —ең (самый)
Тон (шуба) - тон (мерзни)
Кен (руда) - кен (просторный)
Упражнение 2. Прочитайте и переведите слова, обратите внимание на
артикуляцию произношения звука н. Составьте со словами
словосочетания и предложения.
Жана, терен, зан, теңіз, ан, тең, кіршен, акыз, соңгы, теңізші,
кексе, кеністік, женіс, таңертең, ертен.
Упражнение 3. Образуйте от данных слов новые слова со значение
лица:
А ң£
Заң ; — -1
Кеңес £
Мецгеру —
Н
^
Ш аңғы.
. ,у
Т еңіз^ /.
ТыңВ ■
,Л**
_Л
ниль^уясь словарем, подберите к нижеприведенным
словам антонимы (в составе слов должен быть звук н)Ауыр (тяжелый) Ескі (старый) .1
IЯ ; піпщгія И
Жарык (светлый) <
^.
Я
Тар (тесный) -I
. ч
Щ 1 шЦЩ А
Жомарт (щедрый) Щ
Қ ар(снег)'■'-^#3 “«'>• девм Я
Жеңіліс (поражение) —
., п *
«
йй1
лең киш тозоаиды, кеңесші ел азбайды
Тенге - тиыннан, ынтымак - ұйымнан
Кеңеспен шешкен шешімнің кемісі болмайды
Е нбекізөш р жоқ, ауырсыз жеңіл жоқ
кылмай ер онбас, бірлік кылмай ел оңбі
Байлықтың
сы - еңбек, анасы - жер
Согласный звук Һ
соответствия в русском я зы к еТ в л Л _ "
^ ИМеет Н
согласный. Он заднеязычного о б р а з о ^ и Т Т 5В° НКИЙ шелевой
сближения голосовых связок
Г
создается путем
воздуха проходит свободно че!2^
Другом, без вибрации, струя
казахских словах встречается редао и
ЩСЛЬ В собственно I
К . - , е л е . Например
» « И — -л - .
Упражнение 6.
артикуляцией.
Прочитайте
следующие
слова,
наблюдая
за
Мәжһүр - известный
Шаһар - город
Гауһар - 1. женское имя 2. бриллиант
Қаһарман - геройУҺ —межломсгие
Жиһаз —имущество
Іждәһэт - внимание
Шаһзада - принц
II раздел
1-сабак
Танысу Знакомство
Цели урока:
на этом уроке Вы должны узнать
- как поздороваться,
- как представиться,
- как представить своих товарищей,
- как спросить имя собеседника.
Диалог
щ’'
Окытушы: Сәлеметсіздер ме? Менің аты-жөнім — Рауза
Сэрсенбеккызы. Мен - казак тілі окытушысымын. ( Қасында отырған
студентке) Ал сіздің аты-жөніңіз кім?
Студент: Менін фамилиям Семенов.
Окытушы: Есіміңіз (атыңыз) кім?
Студент: Евгений.
Окытушы: Әкеңіздін аты кім?
Студент: Менін әкемнін аты Петр.
Окытушы: Евгений Петрович, Сіз кайдансыз? (Сіз кайда гурасыз?)
Студент: Мен Павлодар каласында түрамын. (Мен Павлодарданмын)
Окытушы: Қазақша жаксы сөйлейсіз бе?
Студент: Жок, нашар. Бірақ бүл тілді жақсы білгім келеді. Өйткені
казак тілі - мемлекеттік тіл жөне менін жолдастарымнын арасында
казак жігіттері көп.
СөздІк
селеметсіз бе (аманс&з ба) —здравствуйте
есім (ат) - имя
нашар - неважно, плохо '
оқытушы —преподаватель
турамын - я живу
білгім келеді - хочу знать
жолдастарымның арасында - среди моих друзей
өйгкені - потому что
сөйлейсіз бе? —говорите ли Вы?
Амандасу. Қоштасу.
Сәлеметсіз бе - здравствуйте
Қош болыңыз —до свидания
Амансыз ба - здравствуйте
Қайта кездескенше - до встречи
Қайырлы кеш - добрый вечер
Қайта көріскенше - д о(следующей) встречи
Задание: прочитайте диалог и, ориентируясь на его
попытайтесь составить подобный со своим соседом (соседкой).
^
- Сәлеметсіз бе?
Сәлеметсіз бе?
С.збен танысуға рүқсат етіңіз. Менің атым Аскар
Менщ атым Наташа.
-р *
факультетте
Мен Курылыс жвне свуіет
'Ч^ та7
оқимын? Ал сен ше1?
н бірінші курсында
бұл факультеттің бірі
Мен жиырма бірдемін. Өкінішке опяй и ,
аяқталыпты. Әлі кездесеміз ғоЙ
сожалению), үзіліс те
- Эрине (конечно). Қайта кездескенше.
Краткий грамматический справочник (дадее «КГМ»)
Жіктік ж ал.ау Личные окончания
р у с с к о м ^ ™ “д”
“" І І Г Р Ы * ОТЧГТСІВ>'ет »
присоединяются ко всем частям речи. Е е ™
^
позицию сказуемого, то есть, если в русском языке личные окончания
есть лишь у глагола и являются понятием морфологическим, то в
казахском языке они относятся к явлениям синтаксическим и их
может приобретать как Глагол,
так и Существительное, если
Гпроизводитель действия (субъект) стоит в 1 или 2 лице ед. и мн.
числа. В 3 -лице эти личные показатели материально не выражаются и
передаются нулевым окончанием.
Ср: если в русском языке можно сказать «Я - студент», то в казахском
к окончанию сказуемого, выражаемому словом «студент»,
обязательно добавится личное окончание- ж іктік жалгау. В итоге мы
получаем: «Мен —студентпін»
Таблица полных личных окончаний
1 - лицо (если производителем действия являются либо «я», либо
«МЫ»)
^
... •
* *
-Щ
Если основа слова оканчивается на:
на гласный, р, й, л, м, н, ң
на звонкий - з или ж
на глухой согл.( б.в^^х)
то прибавляется:
в ед. числе: во множ. числе:
-мын/-мін
-мыз/-міз
-бын/-бін
-быз-біз
-пын/-пін
-пызЛбіз
Задание: проверь себя, вставив личные окончания/жіктік жалгау/:
I. Мен технолог... 2. Біз төртеу... 3. Мен шыдамды...
4. Мен үшінші... 5. Біз жерлес...6. Біз күшті...
7. Мен жалгыз... 8. Біз акционер... 9. Мен бас инженер...
10. Біз күрдас... 11. Мен жиырма бесте...
2 - лицо (если производетелем действия являются «ты» или « вы»)
Без учета конечного звука
в ед. числе :
во множ. числе:
основы прибавляется
-сын/ - сін
-сың+ дар/- сің+дер
Задание: проверь себя , вставив вышеуказанные личные окончания
/жіктік жалгау/:
1. Сен оки... 2. Сендер айта... 3. Сен бас м ам ан ...
4. Сендер ақыдды... 5. Сен екінші...6. Сендер коре...
7. Сен жүмысшы... 8. Сен улкен...
9. Сендертүсіне... 10. Сен кайта...
/
.
2- лицо вежливой формы (производители действия'«Вы» или «вы»)
Без учета конечного звука
в ед числе:
во множ. числе:
основы прибавляется
-
-сыт/-™
13
-сыз+дар/ -сіз+ді
се6’ - ”с и " я п р т е и ы е л " ч»“
1- Си келе... 2. Сіздер келісе... 3. Сіз эксперт...
4. Сіздертуысқан... 5. Сізлеп ТЯНктга
7. Сіз бастық...
Ю Сіз кездесе...
А
» -« ■ » » »
______
түгынуш
г : Рле^
м Г любое
« • — к—
»
кн е о л у іг;„ ':е Т ™ 7 л ^сқар,
Сергеи, Марина,
окытушы
ус)
В эт°„ случае к с^естви ел ьн ы м мл» любым
___
и^чошіяется нулевое окончание, напримеп- С е т *
‘
б ір ін т, Марина - төртіпті, Аскар - жнырмада
~ ^ ™ " 1’ °" "
окончаниями, к в д ш м
° полны ми личны ми
деепричастиями, которые, как и з в е с т н Т Т
Ф° РМ °
иметь собственное подлежащ ее/™ ^» л
казахском языке могут
глагольности -ды/-ді котооые
присоединяюся аффиксы
нами глагол: Ол келе + *
СЛуЖаТ пок«ателям и того, ЧТО перед
нужные
/жіктік
О л - инженер..; Наташа «келе... 0 л он сегізле
Оларкөмектесе... Олкөмекгт іг
^пзде..,
М аржан- агент... й ш .
'1 Қ анат_° қьп>шы- -
I
1
ақылды
и іапсырмасы: мәтінді
сөздігін жасаңыз
Рынок коньюнктурасы
Конъюнктур
кездесуі. Белгілі бір уавдт а т Г і , ™ г“ еті“ «агдайлардын
калыптасқан
тау,рР
я а '7
Т«|І
ӨТІГГІУПІІІ
___ Л Р V
*»не
. _______
белгілі бір
^ г апІЧак
анм^та
______ '
^
ОЯ|'ПУД1Н
Д
Л іа
іа
үйымдастырушьшық және т б . ш а п т а Ме™ К‘ЭК° НОМИКалык
саУДа
а е й а І * С о к 1 „ а р ы ^ ! ^ " ЫН/ " Ы,ІТ“ ГЫН Р“ " »
«уш ен байланысты б о л а д ы О л *
Фа™ рлардын арекег
акшалай табыстарынын м ө м ер і
^"У ш и аард ы н
аумаш мен курылымы. Осы
I
эуелі сүраным мен үсыныс арасындағы тепе - тецдікке көніл
Зөлінеді.
'*
2-сабак
(Б. Сабырбаев)
Танысу. Өзініз туралы малімет бере білу. Өмірбаян.
На этом уроке Вы должны узнать:
- как представиться
- как назвать свой возраст и как спросить о возрасте
- как назвать свою национальность
- как указать место рождения
- как спросить о дате, месте рождения, национальности
- как спросить и ответить на вопрос о местожительстве
На этом занятии мы углубляем тему « Танысу».
Задание: прочитать и перевести нижеприведенный диалог, выписать
новые слова и словосочетания:
Диалог
- Салем, Наташа! Халін капай?
- Амансын ба, Аскар. Халім жаман емес
- Сені көргеніме куаныштымын.'Наташа, сен ана жолы мектепті
б ныл бітірдім деген ің рас па?
Из, мен биыл Павлодар қаласындағы жиырма екінші орта мектепті
бітірдім. Оны жай сүрадын ба?
Жок, менін карындасым да биыл мектеігп бітірген. Оның есімі Сауле. Ол қазір он жетіде. Наташа, сонда сен мын тоғыз жүз ссксен
төртінші жылы тугансың ба?
Иә, бір мын тогыз жүз сексен тертінші жылы каңтар айының он
жетінші күні Павлодар каласында туғанмын. Ал сен кашан
тутансың?
Мен мын тоғыз жүз сексен бірінші жылдын жиырма үшінші
шілдесінде Акгоғайда тудым.
У н ивере итетке неге кеш түстін? Жүмыс істедің бе?
Мектепті бітірген сон жүмыс істедім. Содан кейін әскерде болдым.
Биыл кыста үйге оралдым.
Әскерде жүргенде үйді сагынган шмгарсын?
Иа, әрине. Қазір де сағынамын. Менің әке-шешем, карындасым
Актогайда түрып жатыр.
Ал менің ата-анам, інім және сіңлім Павлодар™ Торайғыпп
С о н Г г Г 'ТҮР-адЫ' МбН әжеммен Кутузов көшесівде түрамын
Сонда сенщ үиін университеттен алыс емес сиякты.
екі аялдама ғана Кутузов көшесіндегі қырық төгггініт
жүз он алтыншы пәтепі
төрт»нші уидц
Телефон бар ма?
Жоқ. Асқар, кешір, асыгыспын - аудиторияға б я т ,
керек I
Қазақстан тарихы пәні бойынша дәріс сабағы болады.
„
А
Т
І і т
#4 «
• т ыш
р
ы
қ
__ _____ ______________________________________________________________________________________________________ I____________ ----------------------
Сөздік
Биыл —в этом году
көргенше қуаныштымын - рад встрече
Сағынған шығарсың - наверное, соскучился
Аяцдама —остановка
Ата-анам (әке-шешем) - родители
Алые емес —недалеко
Жұмыс істеу - работать
Кешір - извини
Тудым - я родился
Эрине - конечно
Содан кеиін —после этого
Хашң қалай? - Как твои дела?
^
|
Рубрика «Білу керек»
иамыр, маусым,
£ауРЫз’ СӘУФ (кекек)
И В М
пятница, сенбі - суббота"
° еисене
У ота, жексеноі - воскресенье
жұма
кгм
жалгау/, мы назвали их п о л н ^ ^ Н о Ш Ш окончан«*'**ктік
окончаний, в казахском языке
^
полных личных
личные окончания, сфера употпрй г. °Я неполнь,е (усеченные)
лишь двумя формами
“" Т * ^ « ^ в а е т с я
прошедшего времени и фориой уст вною Ш
И В
очевидного
Эднако надо заметить, что эти 2 формы (в особенности, первая)
частотно применяются в речи, значит, требуют детального анализа.
Для начала ознакомимся с таблицей усеченных личных окончаний
Таблица усеченных личных окончаний
Ед. число
Мн. число
1 л. Мен
2 л. Сен
2 л. Сіз
3 л. Ол
-м
-ң
- ныз /- ңіз
нулевое
Біз
Сендер
Сіздер
Олар
- к/ к
- ң+дар/ ңН: дер.
- ныз+дар / ңіз+дер
нулевое
: .
"яж1
Далее для того, чтобы более не возвращаться к теме, воспользуемся
формулой трафарета или формулой трехш агового негативного
стереотипа ( далее НС)
Же дел еткен шак
Прошедшее очевидное время глагола
НС: Для того, чтобы образовать такое прошедшее время (самое
распространенное в казахском языке) надо: к чистой основе (т.е.
глаголу без у)
1- шаг + суффиксы -ды/-ді //-ты/-ті =
формообразушему суффиксу «л» в русском языке- 2- шаг +
усеченные личные окончания в соответсвии с тем, кто является
производителем действия - 3- шаг.
Н-р: «айту» необходимо поставить в форму І лица ед. числа. В этом
случае, первым шагом отсекаем показатель неопределенной формы -у,
получая при этом чистую основу глагола -айту- айт,
*•
вторым шагом к полученной основе добавляем суффикс — так как
основа заканчмваеися на глухой согласный - это либо «ты», либо
«ті», выбираем последний суффикс, потому как основа мягкая. При
выполнении третьего шага посмотрите, кто выполняет действие и,
ориентируясь на субъект, поставьте нужное личное окончание —это
завершающий 3-шаг.
Иногда появляется необходимость в выполнении дополнительного
полушага ( имеется в виду действия, связанные со 2 - лицом мн.числа
- необходимость в присоединении окончаний во множ. числе к
глаголу диктуется сильной формой множ. числа у местоимений
«сендер» и «сіздер», которая отсутствует у супплетивно
организованного «олар»)
Не все глаголы образуются от чистой основы. Так, например,
глагол «оку» от основы повелит, наклонения «окы» - не «октым», а
еріді и т.;
Глаголы, оканчивающиеся на звонкие основы -ч<г», «г» «б»при образовании прошедшего времени подвергаются оглушению
перед согласным суффикса и переходят в «к», «к», «п». Например
«шыгу» должно быть «шыгды», однако «ғ», попадая в положение
перед согласным, оглушается, так как имеет соотносительную пару и
переходит в «к». И поэтому мы имеем « ш ы кты » (вышел), так же как
и «жапты» от глаголу «жабу», «тікті» от глагола «тігу».
Задание: поставьте глаголы, данные в неопределенной форме в
форму прошедшего времени с учетом лица, совершающего действие:
Мен олармен сөйлесу(говорить). Біз екеуіміз ақыддасу(советоваться)
Сендер к а п ы шаршау (устать). Сен бекер асыгу (поторопиться)
2 3 Г ННаЛЫСТЫх !РТе аЯКТау (закончитъ) Мен мектепті былгыр
бш ру (окончить) Мен биыл университетке түсу (поступить).
Ол эскерде болу (быть). Біз кеше танысу (знакомиться).
Сіздер дәріске /лекцияға/ неге келмеу (не прийти)9
Мен үйленбеу ( не жениться). Мен түрмысқа шықпау (не выйти
замуж). Сіз кашан қалага көшу (переехать).
Сіз содан кейін не істеу(делать)?
кгм
казахском языке образуются
біп екі Ш
пи
------- X? «можно сосчитать на пальцах» ^
(100) и м ы н ПООШ И ° Т
ДО
к которым добавлены жүз
числительные
1'*- «круглые числа». Количественные
большее
І 2 2 Г
СУб° «
" ИГ начала
иерархической ^ л е Т о ^ т е л ін ^ Т '^ у с с к о Г Т і ^ е ° ң 0Р™ ЦИП0М
^ Т сТ к Т ен ^ о гы зы Г ^ СЛедующим обРазом V«Мен 61Р мын то™ “
жұлдызында (күнІнле?т1пСЬ,ЛЫ Наурыз айынын жиырма екінші
типа: «Я живу й ~ ^
Павлодарской й Л , Т к
V
“
" бОЛЬШее меся«
Распространяется на предложения
Г
|
лишь затем-#
меньшее: «Мен
Павлодар облы сы
Щ арбакты
ауданынын Карабидай ауылында тұрамы н».
Ө мірбаян
Мен, Омаров Аскар Ертайұлы, бір мың тоғыз жүз сексен бірінші
жылы шілде айының жиырма үшінші жұлдызында Ақтоғай ауылында
тоғызыншы кылы
Актоғаи орта мектебін бітірдім. Мектеп бітірген сон жарты жыл
әскерге дейін жүргізуші болып жүмыс істедім. 1999 жылдан бастап
2001 жылға дейін әскерде болдым. Екі мын бірінші жылы
С. Торайғыров атындагы Павлодар мемлекеттік университеті
Қүрылыс және архитектура институтыиын бірінші курсына түстім
Менін болашак мамандығым — « Өнеркәсііггік және азаматтык
күрылыс» .Отбасы жағдаиым —бойдақпын.
Менің мекен-жайым —Павлодар к ал асы, Естай көшесі, 94 - үй
24- потер.
Өмірбаян
Мен, Артемьева Нина Петровна, мың тоғыз жүз сексен екінші
жылы 15 акпанда Павлодар қапасында тудым. Мен - орыспын. Бір
мын тогыз жүз токсан тоғызыншы жылы қалалық № 24 орта мектебін
бітіршм. Мектептен кей.н
« Қүрылыс тауарлары » дүкенінде
сатушы болып жүмысқа орналастым. Былтыр мені бөлім меңгерушісі
кылы п тағайындады. Білімімді жетілдіру үшін мен П авлодар
мемлекеттік
университет!
Қүрылыс
жәие
архитектура
факуль гетіиіи сырттай оку беліміне түстім. Мен «Өиеркәсіптік
өнімдер мен коиструкциялар» мамандығына оқып жүрмін
I үрмысқа шыкқан жоқпын.
Мен Павлодар қаласындағы Калинин кошесі, жиырма бесінші үйдін
жүз елу төртінші пәтерінде түрып жатырмын
Сөздік
Мекен жай —адрес, место жительства
Белім меңгерушсіі —заведующая отделом
Жүргізуші -водитель
Т ағайындау —назначить
Бойдақ - холостой
Мамандык - специальность
Болашак - будущая/ее,ий/
Орналасу - здесь:устроиться
проживаю
школы
Сырттай
Задание: ориентируясь
• ~ - на
--- приведенные тексты
ІСКІГГЫ. коаттго ГАЛТаш*.
С,
ою автобиографию-өмірбаин. Пон этом ппЛ Г
,5
ЬТ‘
іжеприведенный вопросник:
ш п і ш л т ..
ориентируйтесь н;
нижеприведенный
А
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Сіздін аты-жөніңіз кім?
Сіз қашан және кайда тудыңыз?
Үлтыңыз кім?
Орта мектепті кайда және қашан
Мектептен кейін не істедіңіз?
Университетке қашан түстіңіз?
7 С|здің болашақ мамандығыңыз қ;
8 . Сіз қазір қайда тұрып жатырсыз?
'
I
тілінде аитып бепініг
Күрылыс процестері
К*рылыс
тупь
жаңғырту, ажырату және ж ы лж ьп ^ ТүР^Ъ?3у’ қайта ҚҰРУ, жөндеу,
Құрылыс процесінде іа т т а р мен
пР°Цестерін атайды.
Сонымен, жүмысшылар әптуппі т *** К к^Р*ЛДаР“ катысады.
еңбек заттарына ықпал е г і Г ^ е о Г Л Г '3^
ҚұралдаР көмегімен
өнімін жасайды.
’
теРиалДық элементгерден куры лы с
е ?
д
З-сабак
Біздіц отбасымыз
і р
і с
V
(С-Хамзин, А. Әбішев) I I
Цель: на этом уроке Вы должны узнать
как назвать членов семьи
как ^ СКазать І ка*Дом ^ них
как рассказать о том, как вы все
месте
Наташ*: Амансьщ ба, А с к а Л * ^
болмадың?
Ш ен огкен сенбіде
сабақта
неге
1
Лсквр : Сшіем. Наташа, лаіьж агдайын капай * С Л қ т а б о л таем ы м
рте У йге беры л м д ш м .
Н іп ш в : Үйлеплеріи аман-сау та?
Аскар Вер! де жаксы V>кемнщ гугли күнін той
Менім п<ем
каир е пу екі и\ Ол мектепте жүмыс іс гей и Математика ион іиен с абак
береш
.
Н аташ а Аман да мүғалім шыгар?
Чскар : Ж ок, ш етем дарігер Ол б&ляиюрлы смлейді Ол «.жемнші ек»
ж ас к и т . Ол каэір ел у б»рде Огкен жылы мерейтойын п ткщ ік.
Н аташ а: Қарынласын капай? Атын умы гып гүрмьін
А скар : Қарынласымнын есімі * ( ’эупе Ол ка пр мектепте он бірінші
еыныпта окиды.
Н аташ а: Оқуы калай?
Аскар : Жаксы окиды Мектеп бітірген сон университетке гүскісі
келедк Агам сиякты к ұ р ы л ы сты үй ы и ііасты ру мен баскару
саласынла
істепсі кепеді. М е н т агам бар Оный аты Ғ.сбол Ол
жиырма тоғычла. Онын ел отбасы бар, сондыкгаи ол белек түралы
Менщ екі жиешм бар. Наташа, ал сен демалысты калай вткітдін?
II а г а т а : Бп әжемізбен бірге әке-шешемнің үйіиде болды к. Шай
і ш т і к , әнгімелестік, теледидар көрдік. Інім мен сінлім куана карсы
алды.
А скар : А га - анан аман-сау ма? Оллр казір нешеде?
Н агаш а: Менщ ата-анам өлі жас. Окем, Николай Сергеевич, отыз
тоғыада. Ол каир «Қ үры лы с
м ап ш н алары »
акционерлік
когам ы ила инженер болып істейді. Ол осы мен окып жүрген
факультетті бітірген.
А скар: Сонда сенін туыстарын бері инженер ме?
Н аташ а: Жоқ, шешем, Ирина Андреевна, балабакшада тербиеші
болып істейді. Ал менің әжем бүрын нотариус болып істеген. Ол зейнеткер.
А скар: Інін мен сінлін мектепте окиды ма?
Н аташ а: Эрине, бауырым Миша жетініш сыныпта. ал сіңлім Маринабесінші сыныпта. Екеуі де жаксы окиды. Аскар, сосын сөйлессек
кайтсді? Маған сабакка бару керек.
А скар: Жарайды, Наташа. Қайта кездескенше.
Н аташ а: Сау бол, Аскар.
С өздік
Бары п келу —съездить
Балабакша - детсад
С абак беру - преподавать
Тәрбиеші - воспитатель
Емдеу —лечить
Зейнеткер —пенсионер
Бөлек тұру - жить отдельно
Бару керек - надо идти
Мерейтой - юбилей
Әңгімелесу - беседовать
Жарайды —ладно
Атын умыту - забыть его имя
Рубрика «Білу керек»
Термины родства
вежливого об
шешей
4. Жиен —племянник
дедушка
^^Щ н дас-сестрен ка^м уж ч
о. Ага —брат
старшая сестря
Сіңлі се<
{женщине)
.10- атишка
братишка
13. Тэте —тетя
Неме; I
15. Жезде —зять
16. Жеңге - сноха
кгм
атай
эжей
агай
інішек, інім
тәтей
жездей
жеңге, жеңеше
местоимений, а в казахском
нежность
нужны
сУбьеи У. Дл>
русском
казахском языке Й В Ш В И В Н <<мой>>- Щ І „ Щ
.
присоединяется к слову. Так,
“ Г а" ие’ ЙЙІЯ
братишка»,
_ ---—* ^іхо^аіь «МОИ
затратить 2 слова, а в казахском
достаточно одного «іні + щ».
т
и
у
'
В последнее время под влиянием русского языка в качестве
конкретизатора «мой», « твой» и т.д. начали привлекаться личные
местоимения в Род. Падеже/ілік септік/ «менін». «сенін» и т.д. , но их
употребление носит факультативный (необязательный) характер и не
отменяет обязательности употребления форм принадлежности.
Ср: мой город - менің қала+м, твой брат - сенің ағаң. В то же время
допускается отсутствие конкретизатора - Әке+м келд* - Мой отец
пришел.
■ , „
Таблица окончаний форм принадежности (далее Ф. пр.)
Ед. число
1 лицо. Менін
- (ы)м / - ( і )
2 лицо. Сенің
- (ы)н / - ( і )н
2 лицо. Сіздін - (ы)ныз Ут <і )ңіз
3 лицо. Онын
- (с) ы / - (с) і
число
Біздін
- (ы)мыз / - (і )міз
Сендердің - оконч. мн. числа +
-(ы)н/(і)н
Сіздердің - оконч. мн.числа +
-(ы )ң/(і)ш з
Олардын - (с) ы / - (с) і
1УІН.
При использовании таблицы надо помнить, что если основа
оканчивается на согласный, то во избежание нарушения Закона
слогового сингармонизма -ЗСС, обязательно используются те
прокладочные гласные, которые заключены в скобки с учетом
твердости/мягкости основы: үй + і + м, кол + ы+м
Если же мы имеем дело с 3 лицом, то,чтобы избежать стечения
двух гласных, мы прибегаем к помощи прокладочного согласного эке + с + і, ана+ с + ы
При использовании таблицы Ф ормы принадлежности (далее
Ф. пр) надо помнить о переходе согласных к, к, п, которые теперь
станут перед гласными, в свои звонкие пары г, г, б. Например, менін
орындығ(вместо к) + ы + м, көйлег(вместо к) + І + м, мектеб (вместо
п) + і + м
Задание: используя вышеприведенную таблицу
ней, поставьте слова в нужной Ф. пр.
и комментарии к
Менін жолдас.... сенік күрдас..., онын дос.... біздің туыскан
сендердщ корил..., олардын аға..., сіздін әк е..., менің то б ..., сенің
тарақ..., сендердщ көңіл..., сіздердің кітап..., менің бауыр
Сәуленің агаиі..., Сергейдіңболаш ақ..., біздің доп...
..... .
Задание: переведите данные предложения
и1СЦ Раоотает в строительной организации (ұйым)
брет И~
Р' В НаШеЙ
Мат !
» ‘пудентовГприходк'
3§Й Р
сестра помогла нам. Младший брат Сауле учится і
м классе. Я не успел проверить ваши тетради (дэптерлер) Тво»
етарш а, сестра - маклер. Его д ш принес Л о т о к „
твоя основная профессия (негізгі кәсіпУ>
-задание: прослушайте
семье:
Өзім туралы
Менің есімім | Сергей. Менін отбасым үлкен емес Онпя I
небары бес адам бар. Одар: акем. шсшем, епкем, атал, жТнс
1
Менщ 1ШМ, карындасым жоқ.
ж о к . Эжем
Э ж ем
^
м ен’ 1
түпалы Ппяп
„
'
* "“г- ^ л а у иасқа қалада |
курста. Ол жиырма бюде
м
^ д н ^ Г
б ^ Т
Аням
' МеН
6
І
Р
І
...
Н
Ш
*
үшінші
І
кгм
:г г г ™
" ~
=
берінһ “ ™ ПСЫрмасы: иэтіннін мазмүның орыс тіліңде аіһъш
к э с т 0№ н д а р д "РУбірПест,п “ рде ж э н Г ^ Й ^ д Салаларынла'
есептеу машиналарын неғүтітыіи *• •
ҰИЫМДарда электронды
=
г
Ко Г
ондаған Е
Щ
І £
■
Н
П
—
К
В
%
~
Г
~
компькггерлер электронлы есептеу машиналарының бір мезгілде
бірнеше бағдарлама бойынша жүмыс істеуін камтамасыз етеді.
и*
(Б. Сабырбаев)
•#
Ц|
у?т
ш •
1#
I••Г ^# /
*т
^ 4 - саб ак
Меніц күн тәртібім
:
Цель: на этом уроке вы должны узнать:
-
как рассказать о распорядке одного из будничных дней
как логично передать последовательность событий
как передать, каким Вы видите свой распорядок дня в идеале ‘
Д и ал о г
.
Аскар: Сэлем, Наташа! Сені бүгін университетте көрген жокпын.
Ауырып калган нан амансың ба?
Наташа: Жок, аман-саумын. Бірақ кеше М аринамен дискотекада
болдык. Кеш келдік. Оган коса, үйге келген сон сағат бірге дейін
теледидар көрдік. Сондыктан таңертең сабакка қалып келдім. Ж аңа
гана келдім.
%.
Аскар: Бірге дейін болса, онда түсінікті. Ьірақ екінші жүпке де
кешігіп келу деген түсініксіз.
Н аташ а: Аскар, күлмеші! Сен берілген есептерді шығардын ба?
Аскар: Ие, казір саган да түсіндіремін.
Наташ а: Аскар, шын айтсам, мен саган тан каламын. Сен кай
уақытта бәрін істеп үлгересің?
Аскар : Күн тәртібіңді дүрыс жолга койсан, сен де үлгересін.
Наташ а : Күн тәртібімді? Онын оқуга кандай катынасы бар? Сонда
сенін күн тәртібін кандай?
Аскар: Мен танертен ерте, сағат жетіде, түрамын. Дене шыныктыру
жаттыгуларын жасаганнан кейін жуынамын, тісімді тазалаймын,
кырынамын, таранамын. Содан кейін тамак ішемін. Жеті жарымда
үйден аялдамага шығамын. Сабак ссгізден он бес минут кеткенде
басталады да, сагат үшке қарай аякталады. Түскі тамақты асханаЛа
үлкен үзілісте ішемін. Сабактан кейін беске дейін кітапханада келссі
күнгі
сабақтарға дайындаламын.
Кітапхаиадан
кейін
бокс
секциясынын жаттыгуларына бара мы н. Сагат жетіден сегіз жарымга
дейін далага таза ауа жүтуга шыгамын, жіпттермен сөйлессмін,
каланы аралаймын. Сағат то^ызда тамақ ішемін де, сабактарды
кайталауға
отырамын.
Сағат
онда
телелидардан
сонгы
жаналықтарды
өйткені еотенй —., -ж--- -- *г\7
іуип.
с в ^ с і^ Ғ а Г »
* " « “ “ *“ «
Ж
і *
берейін. Жүр, се„ казір ү ш ш ш Т ж Х Т .я “
«
Телефонме,
6і> » « - » ~
I I ай™ "
Сөз,
лчличішш —не видел
Қалып қою, кешігіп қалу - опоздать
Жүп - пара
Түсінікті —понятно
Жаңа ғана —только что
Басталады —начинается
Ган қаламын —удивляюсь
Үлкен үзілісте | на большом перерыве
Үлгеру - успевать
Дайындалу —готовиться
Қатынас/ы/ —отношение
Тыңдау —слушать
Й
^
У
^
а
™
Ы
Ш
а
Т
Ь
Ч
И
С
Т
Ь
Ш
В
О
З
Д
у
х
Соңғы жанял^ііг __ _________
''ДПИС новости
Дүрыс
«-г,, о т ^среиін - даваі
Р ~ ж и ш ь , распорядишься
Шығару - решить
Өйткені —потому что
^ а н ы аралау - ходить, бродить по городу
Жаттығу - тренировка
У
Қайталау —повторить
А уы спалы осы-келер ш ак
к г м В казахском
с к Г язьиге
' Г - *°УлУШее
* • " -переходное
Р - » » время
глагола, которая { П
И
Я
Щ
Л
Н
Форма времени
настоящее, так и будущее воем я
может "Редставлять как
«ку ш ем времени' Т
лейст“ " " в реально
неоднократно.
вневременные, происходящие
Согласно ф „рмуле Н С, данная форма такж е■
■
. ,
.
I шаг: чистая основа (глагол без у ) + 2 ш аг: суффиксы - а /- е (если
основа на согл.) или суффикс - е ( если основа на гласньш) + 3 шаг*
полные личные окончания *- полуш аг для 2 лица множ. числа: -дар /
- дер
Например: айту: Мен айт + а + мын, сен кор + е + сің, ол толе + й + ді
Стереотип устного рассуждения: айту - убираю окончание
^ затем смотрю на
конечный звук основы - согласный, значит, либо -а, либо - е так как
основа в целом твердая, выбираю - а - айт +' а-, при третьем шаге
смотрю, кто выполняет действие: если я - «мен», то присоединяю
личное окнчание -мын/-мін, выбираю первое, так как основа твердая айт + а + мын. В четвергом шаге нет необходимости, так как это не 2
Щ0
ЛИЦО МН.ЧИСЛа.
,
*
.
- «. «•
* Ү' . V
Не все глаголы образуются от основы неопределенной формы.
Например, глагол «оку» от основы повелительного наклонения - окы.
В этом случае: окы + й + мын, но так как ы+й в казахском языке
передается через дифтонг «и», получаем окимын - я учусь, читаю
Отдельно оговариваем : кою - қоямын ( по написанию
противоречит правилу, в казахском языке не допускается стечение 2
гласных), но ФНС - кою - кой - кой+а (сочетание й + а передается
через «я») - коя + мын. То же самое жуу - жу + а(так как у в данном
случае согласный, а не гласный) +~мын. В итоге получаем : жуамын
киемін, куамын и т.д.
, ’
Окончание 3 лица нулевое, но, как выше говорилось, во
избежание омонимии с деепричастиями на -а/-е/-й как показатель
глагольности присоединяется - ды/ді: - Ол кор 4- е + ді, бар + а + ды,
теле -» й + ді, Сергей көмектес + е + ді.
Задание: закончите предложения,
суффиксы и окончания:
последовательно
А) Сендер окудан нсшеде (во сколько) шыг...?
Мен жүмысқа сагапг сегізде ш ыг...
Мен жүмыстан сагат алтыда кел...
Жүмыстан келген сон кішкене демал...
Кешке ж ақы н достары м м ен біраз қы ды р ,
Түскі тамақты асханада іш...
Б) Сен окуга нешеде бар...?
Сен сабақтан кейін не істе...?
Сен қашан келесі күнгі сабақтарға дайындал...?
присоединяя
Сен бүгін кайда бол...?
Теледидарды нешеге дейін көр...?
В) Ол үйге кеш қайт...
Сергей киім үтікте..., кір ж у ..., үйді ж ина...
Марина бүгін конакка бар...
Асқар таңертең ерте тұ р ...
Наташа жақсы биле...
Г) Біз онымен бірге тамақ пісір...
Біз кешке ж акын сөйлес..., акылдас.. .,әңпмелес
Біз дукендерді арала..., базарға бар...
Кешке көріс...(біз).
Телефон аркылы сөйлес...
і
41
Д ) Сендер бізге қашан кел...?
Сіздер кайда о қ ...?
Емтиханды қашан тапсыра..
Сендер жарысқа қатыс... ма'
кгм
В казахском языке категори я отрицания /болы мсы з
ф орм асы / при глаголах включается в состав основы глагола и
передается следующими окончаниями:
если основа заканчивается на гласный
бар+ма, кара+ма);
если основа заканчивается на м, н, н, з
+
-ба/
-бе
(
сен+бе,
жаз +ба, соз + ба);
күт+пе)
глухой согл.(б,в,гл)+ -па/ -пе ( кег+пе
помнить, что в переходном настоящем или будущем
учетом
и/ ~
~
иіриДйИИЯ;
кету —кет + пе +
«(обязательно, так как основа при отрицании всегда
уйду
Необходимо
пи о
| Ё, г — эквивалентны вопросительной частице
ме? Они
п и внешне
М ЯЗЫКС:
бе? Біз
аламыз ба? Ертең
келесіңдер
ме?
гупмш Н Көрдің
______
_
к
^
написанию
иную
выполняют
Практический прием запоминания отрицательных частиц предлагается разделить их по параметрам, что маме,- что папе, что
бабе - тогда папе (-па/-пе) то, что на глухой - айт+па, бабе ( -ба/-бе)
то, что через нос и Звенящи и - м, н, н, з жаз +ба, көн+бе, а все
остальное - маме (-ма/-ме)
Задание: раскройте скобки - слитно или раздельно:
Сен сағат сегізде түрдын (ба)? Сен кеш жат(па).
Кешегі тапсырманы орындадың (ба)? Сен онын сөзіне сен (бе)
Ол бүгін келе (ме)? Сен оны кешке көресін (бе)?
Сен оған ештене айт (па).
- - ~ - :
Рубрика « Білу керек»
В казахском языке последовательность событий, сменяющих друг
друга, их направленность могут передаваться при помощи различных
послелогов /септеуліістер/ при существительных, числительных,
местоимениях.
'
і
*&&гі
Чаше всего используются послелоги- кейін, сон (после),
требующие постановки знаменательных слов в форме Исходного
падежа/Шыгыс септік/, а также дейін, шейін (до), карай, таман (к,
приблизительно, к), требующие окончаний Дательного падежа/Барыс
септік/ у знаменательных слов:
сабакган кейін —после уроков
жү мыстан сон —после работы
содан кейін —после этого
будан сои —после этого
бестен кейін - после пяти
одан кейін —после того
бірден баста п - начиная с часа и т.д.
үйге дейін - до дома
түске шейін —до обеда
кешке таман —к вечеру
алтыга карай - к шести
бутан дейін —до этого
бестен жетіге дейін ( от пяти до семи)
кешке ж акыи (вечером) и т.д.
Задание: раскройте скобки:
Сабақтан
үиді жинаймын, тамақ пісіоемін
1
часов) ертекгі сабакка дайынлаламын. (К вечеру) теледидаолаи Д°
жаналыктарды коремін. СВечером) біа саяжайга б а ^ Т
СОНП
Иногда при передаче последовательности могут
^
^
Г
н
о
,: ш
^
н
Г
™
.
П
Р
г „ " „ _
И
, а
С
, Я
Я
-
п“ ™
тог°-
*
—
«
«
«
.
4
•
Демалганнан сон у* жинаймын - после' тог™ к ^ Г э т д о ^ л
дом; кетвенге дейін - до того, как выйду
отдохнул, убираю
нспольВзу ^ Г ф М
рь,Я’ “ К„ее .Т а Т Г Г Г
ЧаС0В° ГО ■*—
I
как«кеш кі в л ты Г н е л ь з» т а І е ІЯ ^ “ ’ '
° В П' редаетс»
минут», так как в
™Р' ? аТЬ чеР“ «»"
отыз
(алты) просто
результате - кешкі алты жарым
іем>
то
ПРИ
ответе
должны
различать разницу между «кеггі»
обязательное его использоп-ти
—
*» п р е д п о л ^
вариантному заменителю Ппип Т° <<қаллы>> может прибегнуть к
вопрос « У
," ™
Р
ДеМ п^ " « « ь . е ответы „а
5. 20 —бестен жиырма минут кетті
7 05. - жетіден бес минут кетгі ( до получаса)
И —
такое-то
=
г
« ™
(— :I Н
хотите
время, лучше
-
г
п р и б е га т ь
- ^ =
Г Д
-
№ ДеИСТВИе8
>
распорядке с в о е г Г р а б о ч е гЛ н я Г еДеННЫе
3= Ш В Ш
он>
ГЛЗГОЛЫ’
Расскажите
« г ь г г ь а а
о
I
аемаламын (отдыхаю), окимын (читаю), көремін (смотрю),
пайындаламын (готовлюсь), айналысамын (занимаюсь), көмектесемін
'помогаю), ұйықтаймын (сплю)
Задание: перед Вами стандартный вопросник к тексту «Күн тәртібі».
Вам надо, постепенно отсекая вопросительные местоимения и
глаголы, создать по нему текст:
Гі
1. Сен таңертен нешеде түрасын?
2. Түрғаннан кейін не істейсің?
3; Жүмыска (окуга) нешеде шығасын?
4. Жүмыс (оку) нешеде аякталады?
5. Жүмыстан (окудан) кейін не істейсің?
6. Теледидардың алдында неше сагат өткізесің?
7. Жолдастарынмен кашан кездесесін?
8. Бос уакьпты калай өткізесің?
9. Қайда барасыңдар? Не туралы әңгімелесесіңдер?
10.Үйге кашан кайтасын? Нешеде үйықтайсын?
‘ **' ,гГ ’
Образец: Сен танертен нешеде түрасың? - Мен (вместо «сен»)
танертен ерте (вместо «нешеде») түра + мын ( вместо - «сын»)
КГМ Вам надоела повседневность, обыденность и однообразие
Вашей жизни. Вы решились на полное изменение своего уклада
жизни. Вы желаете...
Желание в казахском языке передается при помощи глаголов
желательного наклонения /калау рай/ и в русском языке
соответствует глагольному сочетанию с «хотеть».
Глаголы желательного наклонения состоят из двух компонентов основного и присоединяемого к нему вспомогательного («келеді» хочу, хочешь, хотят, хочется, «келді» - хотел (-а,-о).хотелось).
Основной глагол строится по следующей схеме:
1 шаг: чистая основа + 2 шап.суффиксы -ғы/-гі // -кыАкі + 3
шапокончания Ф.пр.
Н-р: айту - айт +■ кы +м + II компонент в зависимости от формы
времени.
Стереотип рассуждения:
айту - 1 шаг: айт + 2 шаг: -кы ( так как основа оканчивается на глухой
согласный и твердая) + 3 шаг: - м (так как действие совершается мной
- менін) ь келелі (так как хочу сказать).
Помнить, что при 3-ем шаге присоединяем и*»
окончания, а окончания формы принщлеадости ( <Г (оны н> к ^ Г
С1 келед! - Ему хочется уехать)
В подавляющем большинстве случаев предложен™
желательным глаголом безличны и используют формы менін
‘
мен, сен,к вместо сен, онын вместо ол, біздЫ вме^ТбІз и т л
Например: Менщ демалғым келеді - Мне хочется отдохнуть
В последнее время под влиянием русского языка с т і и Т і ^
такие формы, как: Мен шыккым келеді - Я хочу выйти
^
„
° 2 ЛИЦе множественного числа после суффикса в
компоненте присоединяется окончания мн числа -л я п / „
йотом окончания ф.„р. Сеидерлін үйрен + п + „ер + тТскИс?
Задание: преобразуйте данные предложения в пт~„„
сказуемыми-глаголами в желательном наклон"” ^ к а ^ Г " '
°°
Біз1 ертеи сынақ тапсырамыз. Сен кашан кайтасын? Г™™
көмектесіңдер. Сергей кешке ля гтяря 1тт1.гт т , п.* Сендер бізге
жүмысқа
жақын
оған түсіңдірдім.
_-------- ^оплсссміз. сенлеп
ж\
Сендер жүмыстарыңды кашан
тапсырасыңдар? Мен онымен оңаша сөйлеспекпж^
Задание: переведите на казахский язык:
••"•пи 5 отдохнуть
3. Мне хотелось бросить курить.
4. Наташа хочет встретиться с тобой,
э. Нам хотелось танцевать.
6. Вам не хочется помочь мне?
Сөздік
Қүттықтау - поздравить
Туган күн/і/ - день рождения
1астау —бросить
Темею тарту(шылым ату) - курить
Билеу - танцевать, потанцевать
Комектесу - помогать, помочь
Клшкене - немного
Кездесу —встретиться
рождения
9
ФЧВ*'Ш
-*"’-г*.
гЯІР^УИҒиІ
'»
Задание: теперь, когда Вы знаете, как употреблять глаголы
£хелательного наклонения /калау рай/, попробуйте составить
I іебольшой текст, каким бы Вы в идеале хотели видеть свой
распорядок будничного дня. Будничного, но не воскресного дня, так
:ак «Демалые күні» - это тема нашего следующего урока.
Үй тапсырмасы: берілген мәтінді орыс тіліне аударыңыз:
Пир
%
•
| £
<үрылыс
процестерінін
материалдык
элементтері * қүрылыс
оатериалдары,
жартылай
фабрикаттар,
бөлшектер
және
5үйымдардан түрады. Материалдык элементтерге тех н икал ы к
сүралдармен 'эсер ету/влиять,воздействовать/ арқылы үймеретгер,
щмараттар, олардын бөлігі немесе конструктивтік элементтер
гүрінде /в виде/ өнімдер алады.
(С.Хамзин, А.Өбішев)
5- сабак
Д ем алы с күнім
Цель : на этом уроке Вы должны узнать:
- как встретить и проводить гостей
- как пригласить их к столу
^
- как произнести тост
- как рассказать о своем воскресном дне —дне отдыха
- как рассказать, каким Вы хотели бы его видеть
Д иалог
,
г
-11
л^ -
,
Аскар: Сэлем, Наташа! Халің калай?
Наташа: Сэлем, Аскар! Халімді сүрама —кеше өбден шаршадым.
Аскар : Ол калай? Кеше жексенбі болды ғой. Демалған жоқсын ба?
Наташа: Қайдағы демалыс!... Сагат он бірге дейін рахаттанып бір
үйыктаймын деп ойлағанмын, бірак таңертенгі тоғыздан бастап қонақ
күтумен айналыстым. Басында ата-анам, інім мен сінлім кіріп шыкты.
Түске дейін шай ішіп, әңгімелесіп отырдық. Содан кейін Марина
келді. С агат төртке дейін музыка тындадык. Содан кейін Надежда
Ивановна деген эжемнін өріптесі келді. Оган шай койдым. Ол
кеткеннен кейін бірге окыган достарым келді.
Олармен сөйлестік, теледидар көрдік. Оларды шығарып салган соң,
демаламың ба деп едім, бірак Марина телефон соқты. Екеуіміз
дискотекаға бардык, биледік. Дискотекадан кейін онын үйіне бардык,
бейнемагнитофоннан бірнеше кассета кердік. Үйге кеш келдім.
Аскар (күліп): Демалыс күнін коңілді өткізіпсін ғой.
Наташа: Қойшы... Өзің демалыс күні немен айналыстын?
Аскар : Демалыс күнін әдегте мен былай өткіземіи: ерте түрье
кереуетпң
аддыида дене
шыныктыру
жасаймын, бегі-қолымд
жуамын, содан кейін таңертеңгі тамағымды ішемін.
Тамақ ішкеннен кейін үй ішін жинап, кірімді жуып, үтіктег
спорт кешенінде спор
жарыстарын көреміз немесе паркте қыдырамыз. Бірақ кешеі
демалысымды ерекше өткіздім. Кеше калаға қарындасым келген Бі
екеуіміз нағашы ағамыздын (дядя со стороны матери) үйіне туғаі
күніме бардық. Ағамыз туған күніне көп қонақ шакырыпты. Еі
алдымен ағамыз бізді келген қонақтармен таныстырды. Біз де онь
қүтгықтадық, сыйлыққа сағат сыйладық. Жеңгеміз (тетя) дастарқа*
жаиып ең алдымен түрлі салатгар, қуырылған балық, құстың етй
т
К Тамаққа палау’ ет> сонан сон шай дайындады. Шайга
түрл. торт, тоқаш, кәмш т қойды. Қонақтар би биледі, ән сад,
ж н Т ™ ° “НаДЫ- ҮИ ИСЛерІ ӨТе ҚОНакжай’ Конақтарды жақсы күтеді
Д Й Я ™
°ЛаРга РШ‘ бОЛДЬІ' КеШ ™ “ “ - « « ° ™
* »
р 2 ЛІ" >' °™ Д' де" ги1ыс « Ш коңактармен еткшпсін ғой.
А скар. Рас, өз.м қарындасым алдында ұялып тұрмын - қаланы
уакытан'болса^С
“ “ " "
ЭУЛеГе Каланы
ш і,Т Мес, д е м 2 Г £
Сен каланы «снен гері
Наташа: Жарайды, мен келесі демалыста боспын, каланы аоалайык
К ^ п Г н 'е Г К” ИКУЛДа " "
Аскар: Орине, келістік!...
«
» У Ь ™ ,е н
Сөздік
Әбден шаршадым - совсем устала, выбилась из сил
Кіріп шықты —зашли
Рахаттанып —с удовольствием
Эріптес—коллега
Ш ығарып салган соң -после того, как проводила
Қүттықтадық —поздравили
Спорт кешені - спорткомплекс
Көңідці өткізу - весело проводить
Риза болу —быть довольными
Дастарқан жаю - накрыть на стол
Ең алдымен —
сначала
Қонақ күту - принимать г о с т е й
Н ^ьізыкты —интересно
(и іпгін жинау - прибраться дома
Сонақжай - гостеприимный
І
СГМ Третьими по распространенности (после глаголов прошедшего
очевидного и настояще-будущего переходного) в казахском языке
шляются глаголы повелительного наклонения /бұйрык рай/,
соторые выражают волю, приказ, пожелание или просьбу говорящего.
1ричем чистым представителем повелительного наклонения
градационно считается, как и в русском языке, форма II лица ед. и
«я. числа.
^
3 него мы и начнем.
I лицо ед. числа (простая форма), когда производителем действия
Щ
Задание: образуйте формы повелительного
V
наклонения
' Мсс?з
" К
вМЯСТеС•тоса
•• Кз туп
к ел ...
із Тмені
кішкене
«йлес... Сен
кашан аякга... Кзоньшенакылдас... Сен
ПІ лицо повелительного наклонения /буйоы к пяй/ «к
присоединения окончаний ~сыы/-сш *
Р
образуется путем
в русском языке « пусть + г л а г п п
и основе и соответствует
скажет; С ергей о к е л с Ш °Л
«
к е л е н - пусть Н аташ а побыстрее примет
РИ И К ег; Н аташ а тезірек
көресін -ЛолЧк £ ш Л,П,НОе
°
К
О
И
Ч
а И
И
'
П ЛИЦа - « «
п ов ел н тел ь н ^ 3^ ен ™ % Х ы қ ^
Сеуле*
« и - Ср. Сен
ЛЛОЖеНМХ "
Ф° РМу Ш
л'
Ке”е“ - 0 л 6^ » «еш ке кайгацы.
барады. Олар б^зге'аднадка келелі МеН1мен түстен кейін кіталханаға
Рубр
-0 = " г
П Г Г Т о т Г Г й Г рмы
«
Являются нашими сверстниками ^
™
млалш<= Вас, либо
отношениях. К людям, который в д Т " ; С
в ДРУ*<*их
необходимо обращаться с
ас или незнакомы с Вами
требует речевой этикет п о э т о м ^ и т е ™ * ВеЖЛИВОЙ Ф°РМы, как
глаголы
шы:
’ поэтомУ предлагаем записать следующие
кіріціз заходите: өтіні? пм>
почетное место; оты рыныз - сГдитГгТ? төрлеті"із ~ проходите на
келіңіз - приходите: көпініз
Тоса ЛГРЫңыз - подождитепроходите сюда; кешіріціз - извините01**1" * ’ 6ылай Шыгыныз -
реализация похож е"." „“ “"“ ф*"”
оттенок просьбы н п р и с е л и » ,* * " « "
«пожалуйста», его
_ " Р н .и „ с ,щ ю
?
1
I Например: айтыңыз и- шы
скажите, подскажите, пожалуйста,
лығыңызшы
вы идите пожалуйста, көмектесіңізші
помогите
пожалуйста.
Следует обратить внимание на чтение аффиксов - ыңыз/ініз. Они не
читаются, так как находятся после согласного и перед согласным.
Напр-р, шығыңыз (шғңз) — | сохраняются
Г
“
лишь
призвуки
редуцированных гласных. При употреблении
іңіз возникает
дополнительная мягкость окружающих согласных, но гласные не
произносятся —пишется «кіріңіз» —произносится «кг
каждого согласного, «келініз» —«келнз»
КГМ Одним из широко употребительных местоимений
языка являются ли чн ы е м естоим ения /ж іктеу <
ііктер/,
Особенностью их является то, что местоимения
склоняются не как существительные,
по
обственному
местоименному типу. Ср.
Им.падеж к!м? кто?
Мен
Сен - ты
Ол
он
//
мы
**
Род.пад. кімнін?у кого? Менін - у меня Сенін - у тебя
Оның
—
у
него // Біздің —у нас
Дат.пад. к!мге?(к)кому
мне
Саған —тебе,к тебе Оган
ему // Бізге -<к) нам
Вин.пад. кімді? кого? Мені —меня
Сені - тебе
Оны
его
// Бізді —нас
Мест.пад. кімде?у кого? Меиде - у меня Сенде - ү тебя
Онда
у него // Бізде —у нас
Исх.пад.к1мнен?от кого? Менен от меня Сенен - от тебя
Одан
от него //Бізден —от нас
Тв.пад. к1ммен?(с) кем? М енімен- со мной Сенімен
с
тобой
Онымен —с нимУ/Бізбен—с нами
І І І К І К І і И Ш і Ва то' т
«бұл»,
сравниваемое местоимение «біз»
существительное
местоименному типу склоняются
этому
тому
Родительны й падеж показывает принадлеж ность « М енің итім
бар»
есть
отыр>
сидит у меня. Нельзя говорить
деньги»
ақша
адо— Менің ақшам бар. В
последнее время используется
«мой»,
как
было
изложено
выше.
Ф
*
Ко мне
него - с
строго отслеживать окончания
/ и Исх./шыгыс/ падежей).
аган, от тебя - сенен, (отдал) мне
(алды)
поставьте местоимения в нужном
Олар (к нам) қонаққа келеді. Мен (его) қонаеда шақырдым
ГМпи) Г
Қ°НаҚҚа бараМЫЗ' ° лаР ( У тебя) конакта отар.
(Мои) конактарым кедді. Бүгін ( к вам) қонақтар келеді
^ н 7 Мкл РГ ^ КОНаККа Жолдасы келе« - Ол бүл хабарды (от меня)
еспда. Мен (тебя с ним) таныстырамын. Сен (ему) жаксылап түсіңдір
Задание: переведите на казахский язык следующие предложения:
авай позовем их в гости.
На следующей неделе в субботу будь у нас гостях.
Недавно мы с Наташей
вспоминали о тебе (еске
юпоминать^Давай встретимся вечером, часов в шесть
Он хочет поговорить с тобой
алу
Рубрика «Білу керек»
есть
временным значением (далее п г п ”1 "
с
позицию, ироме позивдГ , 2
^
2
" иГ УГ, ^ Г т ' Ш°бую
помнить, что при стечении 2 СВЗ пепрГх
уПОТРеблении надо
которое «больше шипе» по
^
пишется то наречие,
можно сказал.
В РУССКОМ
(завтра), а в казахском это^ нр
енынее (утром) перед большим
безальтернативный вариант
как приемлем
вечером)
Р
ертең та№ртен, бүгіи кешке (сеіх
Разговорная тема «Қонақта»
Үйімде конактар
отар
И
---АШЩаСЫМ КПНЯІГГОГчгтт т
_
торге отырды. Жасы кіші болса ^
(Сергейдің жұбайы) қазынын,
алғашқы рет тагта. Мен қ о н а ^ ^ ^ „
бесбармактын
қонақгарға салаттардан салып
ІӘМІН
^ергейдін алма шырынынан ішкісі келді. Әлия оған ш ы р ы н қүйып
Зерді. Мен досчық үшін тост көтердім.
атаммен танысты.
Сергеи атам үшін тост көтерді, оған зор денсаулы қ, үзак өмір, мол
бақыт тіледі. Біз көңілді отырдык.
Диалог
Әлия: Ал, қүрметті қонактар, дастарханға келіңіздер!
Сергей: Рақмет, Әлия, Нина екеуіміз жаңа ғана тамақтандық
Ата: Сіздер қонақсыздар, сондықтан дастарханға келу керек. Қазак
дәстүрі бойынша ең алдымен наннан ауыз тию керек.
Серік: Дастарханга жайғасып отырыңыздар, кысылмаңыздар.
Ат*: Сергей - қонақ, төрге отырсын.
Сергей: Жоқ, ата, Сіздің жасыңыз үлкен. Төрге Сіз отырыңыз.
Рахмет, қарағым, жасың кіші болса да, жолың үлкен. **, г .
Өлия : Астан альш отырыныздар. Нина, мына ш үж ы кган,қазы дан
дәм тат. Бесбармақ суып калмасын. Серік, Сергвйге салатгардан сал
Ас дөмді болсын.
Берік: Қай сусынды, Сергей, үнатасың? Қандай шырынды қүяйын?
Сергей: Алма шырынын. Ата, сізбен танысканыма қуаныштымын
Мына тосты Сіз үшін көтергім келеді. Жасыныз үзақ болсын
денсаулығыңыз зор болсын, ауру - сырқаттан аман больщыз
Ата: Рахмет, балам.
Создік
Күрмето —уважаемые
Суып калу —остыть
Дәмін тату —попробовать
Сусын —напиток
Жаиғасып отыру —сесть поудобнее
Қүю —налить
з*
Тост көтеру —поднять тост
Салу —положить
Наннан ауыз тию —отведать
Дәетүр - традиция, обычай
Ас дәмді болсын —приятного аппетита
Қарағым —милок
Қысылмау —не стесняться
Жолың үлкен - в значении: больше прав
Ауру-сырқау —хворь, болезнь
•**,*,
Денсаулық - здоровье
ополнительное задание:
Вы хотите поднять тост Скаж ите
,
поднять тост. Что Вы
Вы хотите пожелать.? 10111 33 кого бы Вы хотели бы
келеді.ТОСТЫ «Ь. ҮШІн котергіңіз келеді, Бул тес™ м е„і„ ...
Сіз оларға не тілегіңіз келелі? М е н
жүмыс, үзақ өмір, аман - саулық т.б.)
(
™
^
Речевые образцы. Құтгықтау, тілек:
Айтылған
пожелания!
Жүз жасаныз! -
сказанные
™
■ Еудьте стастл™
ТОМ
■—
дру^!
>
Ы1ГГЫМ“ К болсын! - Пусть будет полное
долгом М гл м и ^
дМ'^ ? * м ан н е СУНругам жить долго и в
А спаны ны з а ш ы к б олсы н ' - тт!
Р!™50*’ поседеть)
безоблачным!
’
усть неб° наД Вами всегда будет
т
^ ° ™
1
™
Т и ”Г е г * ™
» —
- —
формулами, р е ч е в і м П ^
0р6и' Ознакомьтесь с некоторыми
не.
Қ ай
ав ғы
н аа 1(-ны
- и иэп.)
і і .к о___Рощами
Қ
гы ц
р ^ о ш н выражения соболезнования
соболезн ов^:
(Вашему) горю
Р К ЫН ~ Я ™Убоко соболезную твоему
А қ ы р ы қ а й ы р л ы болсын
„
А р ты ж ак сы л ы к болсын
66 806 будет в порядке
У.ИЫГ СІзге ж е ^ Г и * ^ .ЛМ' еп^е бУДеТ ХОрОШО
облегчение
п Г е л ^ й : ПеРеВеДИТе
Пусть время принесет Вам
ВЫраЖеНИ*
приведите
кабшб*
примеры
своих
жемісті болсын .А й ^қан гі^еетер
Г ** б° ЛСЫН’ Ж¥мыстарың
ғана жайылсын.
Р кабыл болсын. Дастархан қуанышка
I
сакпгау керек. Надо запомнить*
I Казахский народ очень гостеприимный народ, потгому пословицы о
- остях и гостеприимстве занимают в жизни народа одно из первых
««ест. Давайте познакомимся с некоторыми из них*
I
■
г Конак кейсе қүг келер. 2. От жагылмаған үй - кора, к,с, келмеген
угй мола. 3. Көңіл кең болса, үйдін тарлыгы білінбес. 4 Жолаүшыны
усындатпай түрып бүйымтайын сүрама. 5 Қонаққа «кел» демек бар
<кет» демек жоқ. 6 . Қүгты қонак келсе, қой егіз табалы
I
Окыиыц бұл кы зы к (м атериал для СРС)
Қдаак халкы конақтарды «арнайы конак» (қонақ), «құдайы
қонақ» (жолаушылап келе жатып түстеніп не бір күн түнеп шығатьга
конақ), «кыдырма қонақ» (алыстағы ағайын, туған-гуыстарын
арнаиы іздеп келіп, бір немесе бірнеиіе күн олардын сый-күрмегін
теріп каитатын қонақ), «кы лгы м а қонақ» (қай үйден түгін шыкса,
|
ү*а 'е қ° нақ келсе’ соны аВДып жүріп келе калатын сүйкімсіз
| қонақ) деп бөлген.
1
I Келген конақтармен жөн сүрасқаннан кейін үй иесі конағына ең
. жақсы тамақтарын беріп, риза етуге тырысады. Ең алдымен
I қонақтарға сусын (қы м ы з, шүбат жөне басқа) беріледі. Содан кейін
шай ішіледі. Шайды дөмділеп қүю, қонақтарға орнымен сый-сыяпат
1 !с®р!ету сол үйдсп әйеддер мен бойжеткен қызға үлкен сын болтан.
Г Шай ішілген соң асқа дейін қонакгардың көңідді отыруына үй иесі
I баР *»Дайды жасайды. Ол үшін үй-иесі әңгіме-дүкен қүрып
I конақпен бірге отырады. Реті келсе, ауылдағы әнші-күйшілерді
I гпақыртып, әңгіме арасында қонактардың көңілін котереді.
I Үй иесінің балалары да аяғынан тік түрып қонақтарға қызмет егеді.
I Қонак күту - казак халкы үшін өте жауапты іс.
1
I
I
тапсы рм асы : мәтінді орыс тіліне аударыңыз:
Республикамызда кәсіпкерлікті дамытуға үлкен ыкпал жасап келе
* атқан ірі банктер бар. Реформанын табысты іске асуы ақша
6- сабак
Біздіц үйіміз
Цель: на этом уроке Вы узнаете
” ^ назвать свой адрес
- как узнать адрес собеседника
описать
которой
'
* (налог
Аскар: Сэлем, Наташа! Хап-жағдайьвд
ііатаг- Л
Халім жаман емес. Өзін
шүкір
Қандай
Барлыгы
Аскар : Бүрынғыдай.
Айтаақшы (кстати), мен саган ана жолы
айгкандай, қарывдасым қысқы д е м ^ ы с и
кысқы демалысқа қалаға келген Ол казіп
^ағат алтыда біздің
! £ £үйге
£ £ К з — ' “ ”6І ч - •—
Наташа: Рахмет, Аскар.,
жатақханадан көштің
Аскар: Иө, өткен айда
жайыңад жазып ал-«Усолкя Л Г Р ЖаЛДадым* Меніі* ^аңа мекенУЙ. £5-паггМ
___ .
ыкшамауданы,
Бекхожин
КӨІпесі 1
үи, о5-пәтер. Сенбі күні тосамыз
'
УЙ/ ° Й- С“ « п і- ш і кабатга т ^ ы н ’
«
жуЕшатың1 бадИЙ де!Рә ж ™ а с ы Не
Сендерлен
I
— Ж
Ш
—
Сөз^
қүдайға
ана жолы айтқаңдай
сказал
жатыр - живет
пэтер жалдау - снимать квартиру
ыкшамаудан - микрорайон
сол жақта —налево
эжетхана —туалет
дәліз - прихожая
жазып ал —запиши
төрп оөлме - зал
бүрынғыдзй - как прежде
келгенде - когда придешь
өз көзінмен —своими глазами
күтеміз, тосамыз —(мы) ждем
сонгы - последний
жатакханадан көшу —переехать из общежития
КГМ В казахском языке, как и в русском, есть возвратные
местоимения (өздік есімдік). Но если в русском языке возвратные
местоимения включают в себя лишь местоимение «сефі», в
казахском языке возвратные местоимения стоят в Ф.пр. (өзім - я сам,
өзін - ты сам, өзініз - Вы сами, өзі - он сам, өзіміз - мы сами и’т.д.),
к тому же каждое из них склоняется по падежам. Таким образом,
возвратные местоимения состоят из 56 (Ьопм (8 х 7У
Таблица возвратных местоимений
Им.п. езім -- я сам
озің —ты сам
өзі он сам
өз(дер)іміз —
мы сами
Р.п. өзімнің —мой өзіннін - твой өзінін - его
өз(дер)інін - их
Д.п. өзіме - мне
өзіне - тебе
өзіие - ему(са
нам (самим)
В. п. өзімді - меня өзінді - тебя
озін его( самого) өзімізді
нас
М.п.өзімде —
у меня өзіңде —у тебя озінде - у него
озімізде - у
нас(самих)
И.п.өзімнен - от меня өзіннен-от тебя өзінен от себя
езімізден
—от нас (самих)
Тв. п. өзіммен- со мной өзінмен - ты сам с собой өзінен ~ от него
самого өзімізбсн - мы сами
Везде добавляется «самый» - өзіне тебе самому, озінен - от него
самого, 031млі - я сам себя и т.д.
Запомните следующие СВЗ /слова временного значения/:
Танертен -утром
ерте - рано
Биыл - в зтом году
бүгін - сегодня
Тусте - обедом
кеш : поздно
_Былтыр - в прошлом году _ертең завтра
Кешке^ вечером
][ күндіз днем
меля* -
РЯ»
«ШІМУНМЫІМШкк .< 1 1 4
Ежелден - издавна
1 үнде - ночью
1 Бүрсігүні —послезавтра
Г казір - сейчас
]
Г
------------------------ -— -1
жуырда - нелавно
Кеше —вчера
Разговорная тема « Біздін үйіміз»
Амансыз ба? Менің есімім Серік. Біздің үйіміз Торайғыров
көщесшде орналасқан. Нөмірі жетпіс екінші үй й- біздікі.
біздікі Бүл
меншікті үи емес, казынадық үй. Біздің пәтеріміз үшінші қабатіа
орналасқан. Біздің пәтеріміз төрт бөлмелі. Кіре берісте кең, үлкен
б а ^ Т ^ аН ӨР' ҚЗРаЙ ТӨРІІ бӨЛМе' ТӨРГІ бөлмен‘« Үлкен бір терезес,
ӘДеМІ !^ РДе 1ЛУЛ' П Р ' ТөРгі бөлменің оң жағында ею
р
м
ж
э
т
г
ү"То°:г
л = Р
еКд е „ ? ҒаДа„ 1 рГ
КП
~
ІЛУЛІ ^
^
“
әдемі жақсы палас жатыр.
Теледидардың қасында үстел тұр.
Екінші бөлме - өкем мбй шеійеМДікі. Ол бөлмеде екі кеое\-ет
К
™
V
“
Р
Т
ҮЛ*е"
**“
баР'
°
»
*
*
кабырғасыңда
сурет
ілулі тцр. Үшінші бөлме - менікі. Меніп белмемде
орындык бар. Бөлменш оргасында еденде улкен палас жатъго ’сші
Г " - оқулықтар
™
Ін л а
елдің үспнде дәптерлер,
жатыр
орындық
журналдар і
Меншікті - частный
Ілулі тұр —висят
Түрлі түсті - цветной
Сөре \ полка
Е ден -п ол
Бірнеше —несколько
Қабырға - стена
Қазыналық - государственны
Оқулық —учебник
- кереует,
Кітап шкафы да осында.
Сөздік
КГМ В казахском языке существует II способ
принадлежности -с помощью с у ф ф ^ с о в ^ Ш Г Н
. ВЫрТ яшш
не имеет аналогов во нукском
русском языке
Рг™
’
ЭТа
Ф°Рма
языке. Если при использовании
способа ( метгйі бала+м, үй+ім и т.д.) мы имеем синтетическую форму
выражения принадлежности, т.е. в составе одного слова — кыэ+ым,
дос+ын, то при П способе принадлежности мы имеем дело с
аналитизмом, т.е., предмет и его обладатель выражены двумя словами
- Кітап (кімдікі? чья?) - менікі. Үй (кімдікі?) - сенікі
Причем обладатель предмета перемещается на последнее место,
занимая позицию сказуемого.
Данные суффиксы присоединяются к основе независимо от
твердости-мягкости основы:
после глухих согласных -тікі ; после гласных -нікі; после сонорных
и звонких -ДІКІ.
КГМ В казахском языке есть служебные имена (көмекші есімдер),
которые сочетаясь с существительными в Род. падеже образуют
эквиваленты предложно-падежных форм русского языка. Например,
на столе — үстелдің үстінде, возле стола - үстелдін жанында, под
столом — үстелдің астында, в комнате —бөлменін іщінде, посреди
комнаты
бөлменің ортасында и т.д. Служебные имена
употребляются после знаменательных слов в Род. падеже и находятся
всегда в Ф.пр. 3 лица, могут склоняться по падежам - үстелдін үстіне
- на стол, үстелдің үстінен - со стола и т.д. Чаще всего
употребительны в Местн. падеже. См. значения:
Үйдін алдыида - перед домом, үйлердін арасында - между домами,
каланың шетінде - на краю города, қаланың сыртында - за городом,
үйдін артында - за домом, үйдін касында - возле дома
Задание: переведите словосочетания, прочитайте их:
Мен (в городе Павлодаре, на улице Ломова) түрамын. Біздін үйдін екі
(комната) бар.(У входа) кең, үлкен (прихожая) бар. Терезеде (висят
красивые шторы). Төргі бөлменін (справа) сервант, (в углу) теледидар
түр. Қабыргада (висит картина). Пәтеріміз (чистая и светлая).
Домашнее задание: Составьте описание своего дома (квартиры,
комнаты), составьте вопросник и словарь словосочетаний к тексту.
КГМ В казахском языке 2 формы чистого настоящего времени (нак
осы шак). простая и сложная. Сегодня мы с Вами рассмотрим
простую форму, которая характерна лишь для 4 глаголов состояния жатыр (лежит), тур (стоит), отыр (сидит) и жур (ходит).
Простое настоящее образуется путем присоединения к этим основе
ПОЛНЫХ
..
М ОСНОВс
полных ЛИЧНЫХ
личных окончаний.
< т е )7 о Г ш ь № е ) ° ™ РМЫН " Я СНЖУ (ДОМа)'
-
<ГД е)
В“
М
(« * » )
- V—
*■
КНИГ
должны
О . казахе*™ ЯЗЫке у и а г м а нет категории п ^ Т о т л е т и Л
- " » « ■ * » .
к ^ Г с СЛ
" Г
™
^
» й і і а - 5 Г ’ иас™
Г
Н МЭТ™ ' ° Р“ ‘ * - »
*
аударыныз, »
Т ендер
Белгілі бір жұмыстарды орындауға кажетгі
мердігерлік (подрядный^ і<~м'
,
•
тауарларды немесе
түрі. Бул саүда-сатты іт.
үипн тапсырма берудің ерекше
жасауда 6 і р н е ш Г ^ ^ гІ Г ‘МДаС™ РУШЫЛар
(Условие)
саудалық
- • * " « - ■ — т»м і
усыиыстар (предложения, ж инактауда
** И К Ш *
7-сабақ
(Б.Сабырбаев)
М енің досы м
Цель: на этом ^уроке
Вы- научитесь
•
---I 4*^/0«
- рассказывать о своем друге (подруге)
- ТТЯП^'Гт.
--- ---- *
характеристику
нутренним
подружились
рассказывать, пто Вам н р а в ™ в „ем (в н ей ),. т о не нравится
налог
свуле? х аРахмет
л ы кала*
?
„ уле . Сөлеметсіз ?■
бе, Наташа?
жакск,
т йпл
Наташа. Соуле, Аскар уйле ме 9
* ҚСЫ' ТөРле™ Сэуле: «кініш ке орай Н аташ а а П
«роздан кеШн келед, | Ц
км айсы з?
Наташа: Сәуле, рүқсат болса, сен маған енді «сіз» деп айтпашы.
Арамызда айырмашылығы бір-ак жас ғана ғой. Келісесің бе?
Сәуле: Иә, келісемін.
Наташа: Сен казір нешінші сыныптасын? Он біріншідесің бе? Биыл
мектеп бітіргеннен кейін қайда түспексін?
Сәуле. Университетке түскім келеді, бірак кішкене корқынышты.
Түсе аламын ба? Бір орынға бүндай конкурс болғанда.
Наташа: Жакеылап дайындалсаң, түсесің. Мектеппен де коштасу
қиыншығар.
- $
Сеуле: Иә, бірге он бір жыл окыған достарыммен коштасу онай емес
Наташа: Достарың көп шығар?
Сәуле: Жоддастарым, расында, коп. Олардыц ішінде жан досым
дейтін екі кыз бар - Нүргүл мен Аня. Біз бала кезімізден бірге өстік,
көрші түрдық. Балабакшадан кейін бәріміз бір сыныпта оқитын
болдық. Ал сенін, Наташа, сенімді досың бар ма?
Наташа. Бар. Онымен біз биыл ғана ганыстық. Бір топта окимыз.
Оның аты - Марина. Біз Марина екеуіміз күрдаспыз. Сондыктан бір
бірімізді жаксы түсінеміз, бірге дискотекаға, театрға, концерттерге
барамыз.
Сәуле: «Марина» деген әдемі ат екен. Ол озі кандай? Сен сиякты
аккүба сүйкімді кыз шыгар.
Наташа: Жок, Марина қоңыр шашты, орта бойлы кыз. Ол аккөңіл,
ашык мінезді, кісімен тез тіл табысатын адам. Бос уақытта билеуді
жаксы кереді.
Сәуле: Біздін Нүргүлге үксас екен. Нүргүл - кара торы, үзын бойлы,
арыкша келген кыз. Ол да көңілді, әділетгі, достыққа адал, бірак
түрашыл, мінезі кызба - ойлағанын бетке айтып салады. Ал Аня
болса, үстамды, кішіпейіл, көп сөйлемейтін қыз.
Наташа: Аскардын достары көп шыгар?
Сауле: Рас, достары көп. Ьірак олардын ішінде ең жақын достары —
Марат пен Сайлау. Қазакша айтканда, нагыз жан достары. Марат
жолдастарынын ішінде беделді және байсалды. Ол - орта бойлы,
сүйкімді, достыкка адал, жігерлі жігіт. Қолынан бөрі келеді. Қазакша
айтканда, бес саусагынан өнер тамған, іскерлі бала. Ал Сайлау болса
Мараттан кішксне тапалдау, бірақ аздап толыкша келген жігіт. Ол да
енбеккор, мейірімді, бауырмал. Кішкене тентектеу, бірак Аскар мен
Мараттан пысык. Биыл жазда үйленемін деп жүр. Наташа, сен жазда
бізге конакка келсен, олармен өзін танысасын.
Наташа: Өкінішке орай, жазда келе алмайтын шығармын. Өйткені
жаздыгүні тобымызбен бірге Баянауылдагы Жасыбайға саяхатка
шықлакпыз.
прилагательные переведите і
и, подобрав существительны
русскии язык /со словарем/
распределите по таблице:
Цвет
Объем,
величина,
1 размер___
!_
З
г
г
г
г
,
'
Г
бага, кальщ орман и т д
Характер
или
свойство
Ж
Вкус
Форма
ГРеДМСТа
* " “с ■“ « бөлме’**•
аР**
Сравнительная степень создается НаЗВаННЫИ в исхолной Ф°Рме.
а/путем
присоединения
суффиксов
»
І--- .
прилагательного: а/ прилагательное + (ы)рақ/(і)
ИСХ°ДН0И
* 0Рме
Ол менен ш жас улкен + (т.к. основа т С . ) +Т ' р , к
Ол кенен ек, жас кіші + (т.к. основа на гл ) + рек
Мына бөлме баскалардан жылы + ри~
боЛее частотно используется
второй
способ
образования
сравнительной степени,
при котором к положительной степени
Р, п ул дву/ -д е, („а
, , . 1еу (ю
мгл ) ; : гм.н.н.ад).
леу ' г . „™
- глухой
—
—
суффиксы первого
жылы
калың
І_ 1 1 »
Ақбеттен
-----^3 ты
на
Мына
Ъолга Ертістен ұзын... 5 . Бүгін
г *А
• •
____________
іаданне: Образуйте от данных прилагательных сравнительную
ггепень при помощи суффиксов -лау/леу// -дау/-деу// -тау/-теу.
доставьте с ними предложения.
Газа, алые, арзан, қатты, жакын, суык, күшті. кәрі, ауыр, кешкі,
іудандык,
кыекы.
V?
«Й
Р
Почему от 3 последних прилагательных невозможно образовать
сравнительную степень? Запишите вывод в тетради.)
Превосходная степень (күшейтпелі шырай) образуется также двумя
способами:
- '
шИ&^
а/ путем подстановки слов с оценочным значением перед
прилагательным (аналитический способ) - ен биік тау - самая
высокая гора, өте жаксы адам —очень хороший человек, тым суық
бөлме —чересчур, весьма холодная комната;
б/ путем неполной редупликации, т.е., путем удвоения первого слога
прилагательного и добавления соединительного - п. Например: кара —
ка^п-қара, үлкен - үп-үлкен, жылы - жып-жылы и т.д. В русском
языке приведенным примерам соответствуют: черный-пречерный,
большой-пребольшой, теплый-претеплый (синтетический способ)
Проверь себя: Прочитайте и переведите предложения. Найдите
прилагательные в превосходной форме и определите способ их
образования.
Адам үшін ен касиетті - ана. Дені сау адам - табиғаттын ең кымбат
жемісі. Кіп-кішкентай бала есікті ашты. Ьіздін тарих, ол да калын
тарих, окулығы бірақта жүп-жүка.Теректщ жапырактары әлі жапжасыл. Ажар - өте нәзік жан. Жануарлардын ен үлкені - кит. Мына
белме тым суык екен ^
Качественные прилагательные, в отличие от относительных, могут
быть как непроизводными, так и производными от имени
существительных и глаголов.
К непроизводным (первообразным) относятся
прилагательные,
которые а/ с самого начала были прилагательными, поэтому не имеют
словообразовательных формантов или
б/ в силу каких-то причин утратили -этимологические связи с
производным словом. К ним чаше всего относятся слова двуслогового
(реже - трехслогового) состава - үлкен, тар, сүлу, жаман, ауыр,
киын, жылы, терен, ұзын, кыска, тар, кен, жас, кәрі, дүрыс, жуас,
момын, акымак, эсем и т.д.
/ЛЛИЛ11
„ существительных
"
------------- - при помощи ^ШШЦКСОВ —ЛЫ/-І
основа на гласный, р, й) ,- ды/-д| ( основа на м, н, н л, з) (основа на глухой согласный). Напримео: өнеге + Ц (образцовый
өнер+лі (искусный), белгі+лі (значительный
(образованный, знающий), хоніл+д і (веселый)’ с
„
,'^ ы й ,
При этом надо помнить, ТГО отрицательная
ОГОН„ат.пки. . форма у
таки:
образутся посредством замены
ш:
шыдамды (терпеливыйЬныдамсыз,
» реже от существительных при
сыэ/
с е „ ,« Г (надеж на,
помощи других суЛАиксо.
енбек+кор, анда+кер, сойлем+паз, отіріх+ші •
п а л ^ Т - . ВЛ
“ - Г ш7 н , . ? УФФ" К“ В:
КЗЧРГТйРии,
качественные
•
*------
прилагательны е
К ения /ійвух
ут пгипп и ________
основ. Например
-малы/-мел|/
К
иногда
^СПТПШ, ӨН(
образуется
н<иуется
путем
екі+жүзді
Проверь себя : прилагательные
су ществите льны е
Непроизводные
переведите
и,
подобрав
к
ним
____
_
Отыменные
при л агатель ны е
қызғаншақ, енжар, ^ Ы ш е к '
Үрысқақ’төбелес^ р ,
ынталы, со,кум а?, м ^ м е ^ і ®
жұмсак, корқақ, ашуланпіяіг ігат, гг
ұялшақ, нашар, биік,
білімпаз, парасатты, жемқор, к ө г і л д ф Г ^ ғ і ^ 60' 3’ СаЛҚЫН’ ™ ф л ес,
Какие слова не вошли
колон к и , почему?
ПереХ° ДИТЬ в на^ и я , если
этом случае меняется вопрос
к
а
л
а
й
’^
а
к
°
2
.СЛ°
Ва«
“
ОТ
Глагола
В
н
калаи . (как? каким образом?)
(к ал ай^қарсы алды"
(КЗНДай?)жел согып тур. Аскар мені жылы
Закрепление лексической темы « Менін досым»
аданне: используя вопросник, расскажите о своем друге (подруге):
Вопросник
Как зовут Вашего друга (подругу)?
Сколько ему (ей) лет?
Чем он (она) занимается?
Где он (она) учится или работает?
Как давно Вы дружите?
С чего началась Ваша дружба?
Было ли время, когда он (она) не понимала Вас?
Как выглядит Ваш друг (подруга)?
Какие черты в его (ее) характере Вам импонируют?
ІI
Какие черты его (ее) характера Вам не нравятся?
Что, на Ваш взгляд, он (она) должен предпринять, чтобы
измениться в лучшую сторону?
Вы - занятой человек. Поэтому как часто Вы можете выкроить
время для того, чтобы встретиться с другом (подругой)?
Как Вы вместе проводите свободное время?
Ү і тапсырмасы: берілген мәтінді орыс тіліне аударыныз:
әртүрл
»р жүмысшылар, ягни әртүрлі мамандар кажет. Қүрылыс
,
-—г - — номенкл ату расы
Сүрылыс жене жөндеу-күрылыс жүмыстарында шүғыдданатын
анимающиеся/ жүмысшылар кәсібі және жүмысгардың бірыңғай
диные/ тарифті-дәреж ел і аныктамасымен» (БТДА) белгіленелі
ДӘРеЖССІНІН
е т Д А -ға с^ к е с белгіленген р^ рад
ЭЛаЯКІ ПЙППкІГі
.1 алты
п г т ■ КӨрСеГКІШ
___ І ____
алтыншысы
(С.Хамзин, А.Әбішев)
8-сабак
Жыл меігілдері. Времена года. Ауа райы. Погода
На этом занятии Вы узнаете:
как рассказать о любимом времени года;
как узнать о прогнозе погоды на завтра;
как сказать, какая погода ожидается в ближайшее время
Диалог
Халың
О
лСГ
к
^
І
Ң
бе’
АСҚар!
ХаЛЫМ
Жаман
емеской.
Бұ;
А
2 Л «ләсіби окыту» тобында оқиды.
Ү
_ СгКар
бүпи ауа райы қандай жақсы! Күн ашык Самал
ме? "
™ ' Менінше ж ы лш » ең жаксы мезгілі. Келісесікдер
' еЛІСтймі“ Менінше, жыллың ен лсаксы мезгілі Е Й Й Й Е * ? “ “ —
6 0 В Д * • - у ^ ь . , туман т у ^ .
6“ ! " “ " * -
жазды
жауады
&
—
неге жаксы к .р е ™ м і
туған күнің кыста
болу керек. Жазда күн ыстақ, ұзақ болады. жы
Г Г Л 2 Й » *
жылдың
« ™ л К еа„дер Менін т у ™ «үнш
жыл
03 * * * Т
**“ *“ *■ * « * Ч П »
Сөздік
раиы
Қателесу - ошибаться
Меніңше -г пс моему
Суық
Ыстық - жаркий, жарко
Жылы
идет
Қысқа —короткий
Салқын —прохладный
Үнату - нравиться, понравиться
Аспан аіпық - чистое, ясное
небо
Болжам —прогноз
Салқыңдау —похолодать
өиткені —потому что
самал жел - легкий ветерок
үзақ —долгий, долго
нбы р
ДОЖДЬ
т е ” ” СМ1" Ы1" ТСКСТОИ:
и переведите со словаре»
Ж ыл мезгілдері
« ■ Б И Я І М
күн жылына бастайды.
м
1 (ЯИ В
«т .
Күндер ж1(1 болады. Қөкгемде
[
Жазда ауа райьі желсіз, ас пан көбщесе оүлтсыз, ашық болады.
жазда кун узак, тун кыска болады. Мауысымнын 22 -сі-ең узак кун.
Жаз айларында табигат өте әдемі. Жаз айынын ауасы да ерекше. Хош
иісті ауаны жутып көшеде кылыра бергін келеді. Жаз айында адамдар
ерте турып, кеш жатады. Өйткені жаз айларында жумыс кэп болады
Жаздан кейін кокыр салқын куз келеді. Бул кезде кун кыска, тун узак
болады. Қаранғылық ерте туседі. Аспанда кара бүлт каптал, жауын да
жиі-жиі жауады. Куз айлары — жыл мезплдерінің ең молшылык
айлары. Бул мезгіл - көкөніс, жеміс-жидектің піскен кезі. Күзде
адамдар кыска әзірлік жасаиды. Қыска көкөністеоді түзлайлы үй ішін
жылытады Осындай кезде кыс та келіп калады. Бул
кезде дала, орман, үилер ак кар жамылады. Өзендер мен кө
бепн көгілдір мүз жабады. Қыс —жыл мезгілдерінің ең суь
Қыста адамдар қыскы пальто, тон, етік киеді. Бірак бүл
айлардын да адамдарға унайтын кездері болады. Мысалы,
жауып түр, бірак кун онша суык емес. Осыйдай кезде к
сыртында шангы тепсе... Ғажап емес пе?!
Кыстан кейін көптен күткен көктем келеді. Бүл кезде күн я
бастайды. Түн кыскарып, күн узарады. Күннін көзі жаркь
Табиғат қыскы үйкысынан оянады, жылы жаққа үшып кеткен
каита бастаиды. Кейде жылы жанбып жауалкі питл/гтііггйи і
еседі. Көктемгі айлар - тамаша кез.
( По Ш. Бектурову)
Сеідік
Хош иісті жүту - поглощать
приятный запах
Күннін көзі жаркырайды ярко светит
Жел еседі - дует ветер
Қоныр салкын - умеренная
прохлада
Каран* ылык
темнота.
сумерки
^ ....... и .........
Ак
кар
жамылады
покрываются белым снегом
Кегілдір
муз
жабады
покрывает голубой лед
Кажап емес пе?! — Не дивно
ли?!
табигат үйкысынан оянады природа просыпается от спячки
жылыту - утеплять
Задание: Выпишите из текста качественные прилагательные.
Определите степень и способ их образования. Какие прилагательные
не вошли в их состав?
(катыстык сын р
относительные прилагательны.
1^ ™ ™
СЫН ес1м)’ которые выражают признаки, приписываемы*
предметам.
отношение одного
предмета
к другому к
местонахождению, времени, принадлежности и т.д Напримео
казіргі құрылыс технологиясы, акционерлік когам, күзгі ™
—
г— 'т Щ Ш
Относительные прилагательные могут образовываться:
а/ при помощи суффиксов -лык/-лік//-дық/-дік//-тык/-тік
демократиялық, өндірістік, аудандық, калалык, үлггықО/ при помощи суффиксов —ҒЫ/-ІІ// -кы/ -кі:
к р гі, ертеңгі, кешегі, бүгінгі, артқы, соңғы;
в/ при помощи суффиксов -ЛЫ/-ЛІ//-ДЫ/-ДІ// -ТЫ/-ТІ И -СЫЗ/-СІЗ
таулы, кұмды,бұлтты, электронды, бұлтсыз, айсыз;
"»1^-™"«нят*1сс»ч«кого ' способ» (Перим
н™
прилагательные) - материал „ изделие ю
жы
жылу
и переведите прилагательные
существительные и составьте пт
карлы, биылғы, бүгінгі казіпгі
көліктік, а га т /еден/, кіртш /уШ
жауын
оүлгсыз,
м,Р-бетонЛьі^ өнеркәсіптік,
в Г ^ р а ^ Г о ^ о ^ ^ КаКИе « и л ь н ы е помогут
М
к
и
Г
!
Т
Г°Да
адеТ
^
41*9
к
а
ж
и
т
е
их
разряд:
а қ киімді, денелі, ақ сакалды,
Соқыр, мылкау, танымас тірі жанды,
суық
қалды
Ү
Л
Т
і -
К
л
л
*
.
_____
Жазда күн (кыска —
°^
™ « е р и нужное:
маусымда) болады. Күн мен т у н ^ ^ н к ^
Күндер < наУРЫзда,
(к о п е м л е Г ^ м е ) З Г
Наурыма>
ы Ри V»»
___
* ү Р (Қьгста, күзде) жьглы жаігігя
ұшады
(мамырда, желтоксанда)
составьте
пользуясь словами дополнительного словаря:
ГЁ
райы суык болады. Кешке
жакын күн бүлттанады, қатты
жел согады. Жауын-шашын
болады.
Температура
10
градус жылы болады
Ертең
Павлодарда
жылы
болады.
Жауын-шашын
болмайды. Ваяу жел еседі.
Ауанын
те мпературас ы
жиырма-жиырма екі градус
жылы
болады.
Ауанын
ылғаддылығы - жиырма бес
пайыз.
Сөідік
Ауа райынын өзгеруі мүмкін - погода может оыть переменчивой
Жауын-шашынсыз —без осалкои
Күн күркіреуі мүмкін
гром
Дауыл
усиление ветра
Речевые образцы: Прочтите, переведите и запомните
Бүгін жер тайгак екен
Таяул а аяз болады
Түске карай кун ысиды
Кешке жакын кун жылиды
Қазір ас пан ашык, бултсыз
Т Тунге карай кун суытады
Аспан ашык, жауын-шашын
болмайды
Күзде кун қоныр салкын
болады
Күндіз сынап баганасы/ауа/ он
бес градуске лейін төмендейді
Үстеу Наречие
КГМ
есть
О м і » же, как прилагательное, примыкает к слову, от которого задан
вопрос
*I
------“ "'■рздииемиму «.лову, и к ней вопрос задается только от
глагола. С некоторыми особенностями этой части речи Вы уже
частично знакомы по теме «Біідін үйіміз» (стр. 40), где оно
представлено как слово с временным іначеннем (СВІ). Это
наречие времени, широко представленное в казахском языке. Кроме
наречий времени, которые обозначают время совершения действия и
отвечают на вопросы кашан? кашаннан? кашанга дейін? (аддыгуь
- позавчера, енді - теперь, ежедден - издавна), в казахском выделяют
наречия места (мекен үстеулер), которые обозначают место, гд,
совершается действие или указывают направление движения, »
отвечают на вопросы кай да? кайдан? (үстінен - сверху, томенде внизу, алга —вперед);
"Ж
наречия образа действия (кимыл-сын үстеулер), которые
характеризуют способ совершения действия и отвечают на вопросы
калай? (как?), калайша? (каким образом?), кайтіп? (каким
способом?) -(дереу - быстро, қазакша - по-казахски, жаяу-пешком.
әрең - еле-еле, эбден - окончательно;
наречия причины (себеп-салдар үстеулер), которые обозначают
причину действия и отвечают на вопросы неге? (почему?), неліктен
(отчего?), не себептен (по какой причине?) : амалсыздан - поневоле,
вынужденно, бекер —напрасно; '
, -ДК
наречия цели (максат үстеу), которые обозначают цель действия и
отвечают на вопросы не үшін? (для чего? зачем?), неліктен
(зачем?), не максатпен? (с какой целью?) : қасақана - назло, эдейі нарочно, арнайы - специально;
наречия количества и меры (мөлшерлік үстеулер), которые
обозначают количество и меру действия и отвечают на вопросы
канш а? (сколько?), қаншама? (как много?), каншадан? (по
скольку?) . соншама - столько, настолько, бір-бірден - по-одному,
едәуір —значительно.
Задание на закрепление КГМ: к приведенным наречиям подберите
глаголы.
Задайте
от них
вопросы и определите, какие
обстоятельственные значения они выражают.
Эуедде (вначале), бірталай (немало), жорта (назло), босқа (зря),
алдында (впереди), лажсыздан (поневоле), езер (еле), шапшаң
(быстро) соншалық (настолько), аз (мало), тікелей (прямо), жолшыбай
(попутно), зорга (насилу), кейін (затем), томеннен (снизу), былтыр (в
прошлом году), жазда (летом), онга (направо), біржолата
(окончательно, совсем), мында (здесь), анда (там), азгантай
(немножко)
Контрольный вопрос: Какие наречия встретились Вам в теме «Жыл
мезгілдері»? С чем это связано?
Щ .
\
• 9-сабак
Ж азгы саяхат
■п<ЦВР
На этом уроке Вы узнаете:
- как рационально распланировать свой летний отдых - как узнать, на какой путь и платформу прибывает поезд
- как узнать, сколько минут будет стоять поезд на следующей
станции
- С'
‘і
■
- как сказать проводнику, что Вам нужно
* *
- как узнать расписание самолетов
\ •
- как узнать, сколько стоит билет и есть ли билеты на Ваш рейс
Диалог
Аскар: Наташа, Сауле сен жазгы демалыста біздін жакка келе
алмайды деген. Сонда жоспарланган бірдеме бар ма?
Наташа: Иә, біздін тобымыз жазда Алматыга Астана аркылы
барамыз деп жоспарлаган. Қазір сол саяхатка дайындык жүргізіп
жатырмыз.
•:
г •
. <*. »
*
Аскар: Ол кандай дайындык?
.
Наташ а: Сессиямыз шілде айында аяктапмак. Сондыктан біз
мүғалімдермен келісіп, смтихандарлы ертерек тапсырмакпыз. Рүқсат
етсе, маусы м мы к жиырмасында саяхат ка шыкпакпыз. Әркім - өзіне
тиісті тапсырма алмак. Мысалы, мен жалпы
маршрутты
аныктамакпын. Менін ойымша, бөрімізді Марина баскарар. Онын
ойьінша, Астанаға дейін пойызбен бармакпыз. Астанада кеп уакыт
аялдамаспыз. Бір-бір жарым аптадан кейін үшакпен Алматыга
үшпакпыз. Алматыда үш апталай болмаклыз. Онда «Алатау»
профилакторнясында түрмакпыз. Алматыда біз «Медеу» мүз айдынын
көрмекпіз, мүражайлармен таныспакпыз. Мүмкіндік болса, Абай
атындага опера жене балет театрына бармакпыз. М. Әуезов атындаіы
драма театрында спектакль тындамакшымыз. Арасында Қазақ үлттык
университетінде окып жүрген студенттермен кездеспекпіз. Мүмкін,
олар бізге ақыл-кенес берер.
Аскар (күліп): Дүкендерді де үмытлас шыгарсыңдар?
Н аташ а: Әрине, үлкен-үлкен дүкендерді аралаулы үмытпак емеспіз.
Мен өзіме сөнді көйлек сатып алмаклын. Ақшамды үнемдсп үстауіа
тырысармын. Бөрі ойдағыдай болса, бір айдан кейін Семей арқылы
пойызбен оралмаклыз. Одан ксйін бір аптадай Баянауылдмн
Жасыбайында демалпакпыз.
Сөздік
Аяқталу
.. 4|Ц
саяхат - путешествие
келісу - договориться
аиыктау - уточнить
басқару
управлять
жоспарлау - п л а ш ^ ь
аралау - обходить
мүражай
'зей
*
кгм
әрине - конечно
мүмкін - возможно
жалпы —общий
тиісті
Ш
І
*
постараться
үнемдеу - экономить
ҮШУ - летать, лететь
ПАм. —
_ V*
■>идағы
как задумано
Будущее
кроме
1' ,ь еще 1 формы будущего
удущее предположите;]
Й Г ПрОХОДИТЬ в будущем с определеныД ц ОЗНачает>что Действие §
русском языке они соответствуют ™ целью или намерением. В
«намерен» + глагол. Р а с к л а ^ в Г ^ на
» «^ираю сь»,
шаг) присоединяется суффиксы ия / ^ Шага- к чистой основе (1
-6ак/-6ек ( в . на * « £ « : ( « * > . . » гласный, р . * У
«•гласный). Третьим » „ „
„ '
( основа на глухо,
окончаний в зависимости от того ™
"Ржоединение личны*
Мен онымен ертен сойлес ™ и и 7
ғ” 3”
Например:
действии
лвллиггсл
«сенлерЧисішетЛ
*
'
пР”™
о
л
и
ге
л
я
т
числа
«адвР»ч «сіздер») добавляет™
_____
нужную форму
цели
Лицо
Основа
Суффию
Личн.
, Н
•▼
•Ж
•
ОкончашкМ Число
т
Мен
айт...
Біз
ақылдас.
Сендер
түсін...
Сергей I жаз.
Қарлығаш дайындал
• • *
пісір...
кел...
Сіздер
| Ол
I катыс...
үилен...
корсет
1
#
1и
!1
Для
үиленбек
не собирается (намерен) жениться
Будущее предположительное (Бол ж ал
келер шак) означает
вероятное в будущем времени действие, причем степень вероят
представляется неопределенной. В русском языке это значение
передается формой будущего времени - & Сочетании Со Словами
«наверное», «возможно». При их образовании к основе глагола
присоединяются суффиксы -а р / -ер / -р (2 шаг) и личные окончания с
учетом лица, совершающего действие (3 шаг)
Задание: Образуйте
предположительного
действия:
Лицо
времени
IІ Основа
І-Балалар
түсін...
Біз
кет...
Сендср
үйыкта...
Мен
күт...
Сен
тапсыр...
Жігіттер
шарша...
Ол
шыда...
Сіздер
комектес...
Сіэ
күл...
— І»
-----------г-1
И-...................
с
нужную форму будущего
учетом лица - производителя
Суффикс
Личное
окончание
т
Мн.
число
!
Для
образования
отрицательной
формы
будущего
предположительного к основе глагола присоединяется аффикс
отрицания
с // -пас/-пес. Например: Ол бүгін
кетпес. Он, наверное, сегодня не уедет. Мен сені керм еспін Я
возможно, тебя не увижу
Задание: Образуйте от следующих глаголов положительную
и
отрицательную формы будущего предположительного времени.
Составьте с ними предложения
Ю’РУ’ енгі” м “ У. »«»ндас)
Задание к диалогу: выпишите из него все глаголы
будуще
й
...... I
будущем
~
---- ж—
иэ ШШИЧ СКИ В
основу, суффикс и личные окончания, разместите их в таблице:
1
6
Будущее
предположительно*
внимание
юмнить ! Есте сактау
будущего предположи
используются
сақтар. 2 . Тату үйдің
Жаксылық
тегін жатпас. 4. Жамандьпаы кап к ^ ан , б,р бГГге і
^
’
аксылыюы коп куган, бак-лэулетке молыгар. 5. Ит кутырса иееін
^
А
р
Ма » ^ Г а Г «
* £ а л с а ,о н £ " сЛ у Т р ер Т э „ ш ' * *
6МреР’ КвП аКЫ“ “ '
ауыз ашпас.
*
Э"шен™ ' “У™ “ " " 1 айт легенда
пР™ ^ Г и Т
„“ Г ™
™ ЮВМ
допущения шыглр. Сралните- Ол
Мое слово со значением
шыгар. Меи „Ган Х п а с ^ .н М е и
Задание: Замените глаголы глаголами будущего предположения:
;
1. Ол ертең үйіне кайтатын тггмгяп
о с*
шыгармыз. 3 Стуленттрп
оларға көмектесетін
шыгар. 4 М
е
н
^
уаКЫганда ^псыратын
кездесегін
* СеНДер ^
шығармын.
Р‘
Мен б*л Қатен. түзете алмайтын
Работа со связным текстом:
^ й л е к п о ^ Г г Г ^ Г Г " ТОЙЫз6'" .“ ^ ' - V»-™ баласы
орынга оллрьш келіпті. Планкарт в а Г о и Т б м Г б Г м а ™ ™ ,'^
]
супелі вагонмен келіпті. Пойыз он минутқа кешігіп келіпті Әсем
ігасын қарсы алуга вокзалға барыпты. Әсемнің әкесі бұл туралы
<ешке жакын ғана біліп, тан калыпты
Сөздік
Алдын ала —предварительно
Бил'ет болмагандықтан - из-за
отсутствия билётов
Төменгі орын —нижняя полка
Жүрдек пойыз - скорый поезд
Кешігіп келу —опаздать
встречать
«.л
Ежелгі откен ш ак Давнопрошедшее вр^м я^'
КГ!У1 _в казахском языке, кроме формы прошедшего очевидного с
которой Вы познакомились на 2-уроке (см. стр. 15), есть форма
давнопрошедшего времени. Она означает действие, завершившееся
в прежние времена (когда-то) или до начала другого действия в
прошлом. Существует 2 способа передачи данной формы. Сегодня мы
познакомимся только с первым способом - давнопршедшее время
деепричастного
происхождения.
Она
образуется
путем
присоединения к основе глагола (1 шаг) суффикса деепричастия -ыпУП " 1 шаг^ к кот°РЫм добавляются личные окончания (3 шаг)
Данная форма соответствует в русском языке глаольной конструкции
- глагол + оказывается. Например : Сен мектепте жаксы окыпсын.
I ьі, оказывается, в школе хорошо учился.
При этом надо помнить, что в 3 лице к данной форме добавляется
аффикс глагольности - -ты/-ті, дабы избежать омонимичности с
деепричастием, которое в казахском языке может иметь собственное
подлежащее. Сравни: 1 Олар келіп, біз далага шыктық 2 Олар
конактан ерте келіпті. В первом случае - деепричастие, а во втором
мы имеем дело с глаголом.
Задание на закрепление КГМ: образуйте давнопрошедшее время.:
Мен сагат екіге дейін музыка тында... Сендер маган кеше кел...
Володя казакша үйрен... С із күры лы с ф акульгетін е түс.
былтыр үйлен... Біз көп жүмыс істе. . Сен жаксы демап... Сіздер
емтиханга дайындалма...
Диалог на заданную тему
Әсемиін әкесі: Әкей, Астанадан
Ата: Пойычбрн жеттім. Ағаңа жүрдек
сатып адгыздым
ПеРРОВДа ЖҮК кетеРУ“ ілер болды ма?
*оК: І ^ Ш
жолға т а т щ Г
І ^
ы» ^ " п Х ‘ втеруш,лерд,н И И *»■"
ПоИШ ишиш платформага, біріщ
Әсемиін әкесі: Орныкш жогарыда болды ма, темеиде меч
И Е И И Н ^И
орньша орналастым.
А ^ Г ж п Л Г !: ПОЙЫЗ Кесте
“
ДДІ
ме?
та. Жоқ, балам, он минутқа кешігіп кедді.
Әсемнін әкесі: Сонда неше сағат жүрдіңіз?
немерем |Ш ^лодарда
ұшамын.
I
төсек-орын алып, с
'
садды
Астанаға қаитарда ----' *
үшақпен
Сөздік
I Төсек'°Рын - постельное белье I Кесте-----------------ЬІғы-ясығы - с»»»
I Кесте боиынша по
расписанию
салу - проводить
Жүк көтеруші —носнлыцик
Ш~
Ш
ПРОВОДНИК
ситуация
п «7
* 1лал°лар -Астана пойызы қашан ЖУпёш?
Й
№
басталды
§ | Я жолдан>еюнші платформадан.
Ле Астямяго плй;..
_
^
1
3
М
е
н
б
Й
™
^
1
*
"еШ“
Ш
І
вагонгамынды?
м ен оесшші вагонға отыруым керек
1
; : Щ
В
ЛVIII
Он сагатта жетеміз.
^
Ш
Ш
неше ^
жүреміз?
сәтгі болсын! ( Счастливого
образцу и подобию составьте диалоги между
а/ пассажиром н проводником; б/ между двумя пассажирами;
служащим
Вспомогательные речевые образцы
тура баратын пойыз 6
билет қанша түрады?
қашан жетеді?
I Кел :і станция і
Бұл станцияда пойыз қанша
■9
түрады
Есть ли прямой поезд...?
Сколько стоит билет...?
Когда поезд прибудет...? *
Какая следующая станция?
Как долго будет поезд стоять
на этой станции?
Работа со связным тестом «Үшакпен саяхат жасау»
Әсемнін атасы Павяодарға пойызбен келіпті. Біраз шаршапты.
Сондыктан Астанага кайтарда ушакка билет алыиты. Эуежа
сағат бұрын келіп, тіркеуден өТіп, жүгін өлшетіп, ұшаққа оті
талонын алыпты. ЖҮГІНІН апткік гяпмягиі
___
Отырғызу
сэта
Сөздік
біраз шаршапты - немноі
устал
әуежай - аэропорт
ті ркеу
өту
проити
регистрацию
артык салмак - лишний вес
жолаушы пассажир
елшету - взвесить
I
отырғызу
талоны
посадочный талон
белдікті
ілгектеу
пристегнуть ремень
бір-біріне - друг другу
*
1 0 • сабак
Оку. Жогаргы оку орны. БіздІн университетіміз.
Диалог
Марат: Амансын ба, Аскар? Халың калай?
Аскар: Аман ба. Марат! Бәрі де ойдагыдай. Өзің қалайсың?
Сені көрмегелі бірталай уақыт өтіпті.
Марат (күліп). Онда куана бер, келіп калдык. Сенін университетіңці
әзер дегенле таптық.
Аскар: Неге? Мен саған айтгым ғой - біздің унивецситегіміч п™,
I
пен Кутузов көшелерінің
көшелепінін киылысында
Марат: Қайдан білейік. Қала толған университет пен институ
Жарты каланы а рал ап шықтык.
Аскар: Сен олай айтпа!... Біздін университет,мізді баскалапы, 1
салыстыруга болмайды. Өйткені ол - Т о р а й З в а т Г н Г ^
Павлодар мемлекеттік университет!.
Марат: Сонда басқалардан қандай айырмашылыгы бар’
* I
«
І
^ І И Я
^ " лекятік
^никалы к
Щ З й а р І І ™Р1
Торайгыров а ^ н л а ш
ж
Г
З
I
?
х г г г т бөлімде°"*ш
м ү г ^ к Г . ™
Т
Р"
еКе" Б*МЧЯМ « " » *ШІ« ожептәуір
(күліп)
4
Олардың а 7 і™
* "•*
кандидаты баг. О т І
18 гыльш Д°кторы. 145 гылыи
зангер жане тагьі баска мамГнлыкл*',, Э^ ? г*™к’ * “ >"<>мист,
даярпайды. Барлыгьш = а и а ^
Г Т ^ ’’™
даярлаиды екен.
мамандық боиынша
д Х Т; ^
-с° йша" а Ъ " ”
ОКУШ“
сияды?
бас корпуста свйлесіп т у д а Г ^
коРПУсы бар. Мысалы. ш т « ,
институттың
институты ғана орналасқан. Ал, м әсе_ „, таі_
металлургия институты - Калинин көшесіндеп
Марат: Расында, солай екён Б іГ г.й п
ҒИМаратга
11
^ Г р " с а ^ г н' 1 8 л>в В н В і Ш
-Ів
м "р
М а З Ме» І
° ° ^ НДа Ма? ° Л калада не істеп жүр?
II
ғой...Сайлау ^ о д а ^ ^ К а з і* <КедцІК>>’ <<баРдық» Деп айтып тұрмын I I
күжаттарын әкетгі. Сыптт»й
Кабылдау к°миссиясына I I
хкар (танданып): Ғажап екен!... Мен ол үйленеді дегенді естігенмін.
үлнәр оны оқуга қалай жіберген.
Іарат (күліп): Қ алы нды к өзі оны окуға айдаған. Әйтпесе саған
іықпаймын дейді. Сайлау сондықтан амалсыздан маған еріп келген.
іскар Марат, сезіп түрмын - сенін де.бір ойын бар сияқты.
Ларат: Рас, бірак кайсысыңа. таіісыру керегін білмей тұрмын.
Сысқасы, сенімен акылласуға келдім.
чскар: Акылдасатын не бар. Біздін Қүры лы с және сәулет
інститутынын сырттай оку бөліміне түс. Бізде бірнеше саған
іайыкты мамандык бар. Мысалы, мен окып жүрген «Өнеркәсіптік
жімдерлін технологиясы» атты мамандыгы. Немесе «Енбек
гехнологиясы және кәсіпкерлік» мамандыгын бітірген сон
эндірістін әр саласында
істейсің. Жүр, емтихан кабылдау
комиссиясына барайык.
Сөздік
1 куану - радоваться
ашылган - был открыт
аталынган - именовался
1 дэреже - статус
I есептеліну - считаться
маман - специалист
I окытушы —преподаватель
ие болу - удостоиться
салыстыру - сравнивать
косылу - присоединиться
даярлау, дайындау - готовить
каржы - финансы
двріс - лекция
калындык - невеста
күжат - документ
сырпгкы —заочный
лайыктьі - соответствующий
кабылдау - приемная
мамандык - специальность
гимарат - здание
айтпесе - иначе
желіс - сеть
зангер - юрист
кыскасы - короче
несие - кредит
КГМ к диалогу Ежелгі өткен шак Давнопрошедшее время
Щ
На прошлом занятии мы ознакомились с первым способом выражения
этого времени - ДПВ деепричастного происхождения. В процессе
перевода данного диалога Вы будете преимущественно иметь дело со
вторым способом выражения давнопрошедшего времени причастным. Дело в том. что причастие (есімше) в казахском языке
только тогда причастие, когда стоит перед определяемым словом, по
отношению к которому оно является определением. Если же оно
стоит в конце предложения и занимает позицию сказуемого, то перед
нами глагол, в чем мы могли убедиться, когда изучали будут.
предположительное. Глагол ДПВ образуется присоединением
причастию прошедшего времени личных окончаний Сравн
причастие
^ — /---------'-рдян,
„ _______
. _
~-----—
^ пщдий, которая уш л
и предложение —Мен танертен кеткенмін.
Схема образования ДПВ проста: основа глагола + суффиксы -тан
а Т^Г™
+™
—
—
■М*" Л
*
-н еп р о ш ед ш ее вре»
» хі 3 б“ ЛТЬф Жасыбайда демал... 2 . Эсет ауылдан кеше кел
3. Мен биыл университета түс... 4. Сендер кашан кайт •>
5. Сіз немен оқуға жег... ?
6. Марет маған хат жаз
/ V І1110АПЛЦрг
. —
______М
А
атал
сактау
жокТ
куш
ТеЙ 1 бІЛІ я “ ҚаЙЫК' 2' ОҚУСЫЗ біЛІМ жоқ’ білімсіз КҮНІН
“
’ Л,М " ЮТаПТа- 4- Кітап-ғьшым - тілсіз мұгадім.
көркі киім емес - білім
Г Б в д е сенбе, бппмще сен. 8 . Екпей егін шыкпас, уйрепбей білім
.С“Я.1и“ М. ТеКСТ0“ : "Р»™ тайге и переведите тевст.
----------окончания существительных.
и лици і лш олов. выделите падежные
л,
л
щш
•А рР
Менің есімім Асквр. Меи С. Торайгыров атандағы Павлодар
мемлекетпк универентетіни Қүрылыс «вне евулет н н е т я т ^ , Л
окып *үр„щ . Менін болаш ак м .м .н д ы ги м _
кұрылысш ы.
инженержылы Б,? у І1 УНИВеРСсИТеТІМІЗ ЛоМ° В көшесінде орналаскан. Ол 1960
т
“Г
1
Бұрын университет Павлодар индустриаллы
™ е™ т№ ^„лы п агалынды. 1993 жылы институтка у н щ е р с п ^ д,ре»ееі_бер,дщ. Үш жыддан кейш уииерсигетке (ол везде ,У " .'« Р я п я і) Павлодар педагогикалыв
инспгр^ косылды. Содан бері универсигетіміздің казіргі толы к атты
- С Л ортй тров атындағы Паш.одвр „еылеветтів у н и в е £ и £ Г
б о й ы і Г Е Г " 0" б‘Р И"СТИТУ™ 6ар ° лар аР т Урлі маманлык
ооиынша
бшімд.
мамандарды
дайындайды.
Мысалы,
біздін
институты мыз республика
к ү р ы л ы с ж ән е сәулет өнерінін
кажеттілігіие сай м ам андарды даярлай ды .
Уннверситетте тек күндізгі ғана бөлімінде он үш мыңдай
студент окиды: Оларға көптеген окытушылар сабак береді. Олардын
күрамында 3 академик, 18 гылым докторы, 135 ғылым Кандидаты
бар. У ниве реи і е і бітірген студенттерге білімді әрі карай жетілдіру
үшін барлык мүмкіншілік жасалыНган. Бүдан екі ' жыл бүрын
универЬитетте алты мамаядық бойынша дайындайтын магистратура
ашыдды. Оған коса, универеитеттін он үш Мамандық бойынша
аспирантурасы да бар.
• **
«*
Университетте жақсы білім алу үшін бар ясағдай жасалынған.
Студен г Iср келесі күнгі сабакка даиындалатын боле а, университеттің
бірінші кабатында С.Бейсенбаев аты н лагы екі оку заілды гы л ы м и
кітапхана бар. Оный кітап коры б ф ‘ миллионная асады.
Тамактангысы келсе, екінші кабатта кен асхана бар.С туденттердін
көбісі үлкен үзілісте сонда тамақ ішеді. Атгспортпен айналысатын
студенттер үшін биыл ж ана спорт кеш ені салынды. Университеттін
ректоры - экономика ғылымдарынын докторы, профессор Ерлан
Мухтарүлы Арын.
Сөздік
I Жагдай - условие
I Мүмкіншілік - возможность
Жетілдіру- повысить,повышать
Тамактану - кушать
г*
Спорт кешеж - спорткомплекс
Кітап коры —книжный фонд
1_ С одан бері - с тех пор_________
Қабат - этаж ‘
Ғылыми —научный
өрқарай: дальше, далее
жасалыну —создаются
үзіліс - перерыв
кажетплік необходимость
күрамы - состав
Залог (Етіс)
КГМ Все формы образования глаголов от глаголов в казахском языке
сводятся к залоговым формам. Исходной, отправной точкой образо­
вания служит действительный залог (негізгі етіс), которому противо­
поставлены остальные 4 залога:
1. Возвратный залог (ездік етіс) образуется при помощи суффиксов
-Ы Н /-ІИ /-Н , обозначает действие, направленное на себя, и в русском
языке соответствует глаголу с постфиксом -ся. С равнин*кию —
одеть (исходный глагол в действительном залоге) - ки+ін+у одеться (одеть на себя), жуу - мыть и жуыну - умыться, сүрту ~
вытереть и сүртіну.
П о " / ДИТеЛЬНЫЙ 3аЛОГ (ө згел ік етіс> образуется при помощ
суф ф иксов -дыр/-д|р/-тыр/-тІр; -гыз/-гіз/-кыз/-кІз, реже - 7
обозначает действие, направленное на понуждение выполнил
действие другого лица. В русском языке соответствует глагольной
конструкции: заставить + глагол. Сравни: ж ату (лежать) - жаткы
(заставь лечь), келу (прийти) - келгіз/келтір (заставь прийти)
'
Со^ ,е с т н ы й залог (ортак етіс) образуется при помощи
суффиксов -ЫС/-ІС/-С, и обозначает действие, которое выполняет
как минимум совместно два лица. Сравни: сөйлеу (говорить) сөйлесу (разговаривать с кем-то), ж уу (мыть) - жуысу (мыть
совм естно с кем-то), өңгім елеу (говорить о чем-либо) - әңгімелесү 1
(беседовать с кем -то)
/
4. Страдательный з а л о г (ырыксыз етіс) образуется при помощи
суф ф иксов —ЫЛ/-Іл / -л и обозначает действие, которое выполнило
лицо, оставш ееся неназванным. В русском языке соответствует
глаголу Ф Хвор, субъекта. Урожай убирался (кем-то)
^
Сравни: сы пы ру (подм етать) - Үй сыпырылды (Дом был
подметен), аш у - У ниверситет аш ыдды (У ниверситет был открыт I
кем -то), ж ецу (побеж дать) —женідді (был побежден)
■1
Задание к К Г М : Работа со словарем. О пределите залог глаголов.
С оставьте с ними короткие предложения, чтобы доказать свою
правоту:
О йлану, қүш ақтасу, ш акы ргы зу, ойландыру, пісіргізу, тазалану,
ш еш іну, киіндіру, ұрысу, қабылдалу, күресу, жеңілу, көріну, қайту,
дайы ндалу, төбелесу, жиналу. түсіндіру, салыну.
Упражнение: П рибавьте суффиксы:
I
|
|
]
VI
а/ страдательного залога к глаголам — аш у, жіберу, аудару, тыңдау, 1
ш ақы ру, қарау, сату, ж абу, қайтару, ж өндеу;
жI
б / понудительного залога к глаголам — айту, өкелу, отыру, емделу, ]
іш у, қою , беру;
4 I
в/ совм естного залога к глаголам — апару, жакындау, сыпыру, көру,
1
казу, ж инау, айту, сүрту, кесу:
’ | I
г / возвратного залога к глаголам —тарау, жуу, кию, буу, есептеу, көру,
1
сактау, қы ру, ойлау.
11
Речевые ситуации: Кітапханада
11
В ход е учебы Вы попадаете в различны е ситуации, когда надо уметь
1
задать и ответить на тот или иной вопрос. Из нижеприведенных
1
речевы х образцов по тем е составьте небольш ой диалог:
%
*I
а/с библиотекарем; б/со случайно встретившимся студентом старшею
“Л * 31
...
- Кітапханаға калай жазылуга болады?
- Кітапхананың оку залы кашан ашылады?
- Кітапхана кай жерде орналаскан?
- Ол нешеден нешеге дейін істейді?
- Каталог кай жерде?
- Кітап тапсырыс кагазын калай толтырады?
- Мені сәулет өнеріне байланысты әдебиет қызықтырады.
Кітапхананын екі оку залы бар. Біріншісі жогары курс
студентгеріне арналган, екіншісі- төменгі курс студентгеріне.
" Кітапхана танертёңгі тоғыздан кешкі жетіге дейін жүмыс істейді.
- А л ф а в и т к жене пөндік каталог келесі бөлімде.
- Сіз біздің кітапханаға жазылып едініз бе?
- Бізде кітап өте көп, таңдаганынызды алыныз.
- Сіздер нешеден бастап жүмыс істейсіздер?
- Сагат тоғыздан кешкі сагат жетіге дейін жүмыс істейміз.
- Кітапханага жазьслгым келеді.
- Мен тарихи романдарды үнатамын.
- Үйге канша кітап алуга болалы?
" Маған П.Друкердің «Нарық: топ жарып, алі а шығу» кітабы керек
еді...
-
Мына кітапты маған калдырыңызшы.
Кітапханага калай етугс болады?
Задание. Прочитайте речевые диалоги по ролям и запомните их;
Речевой диалог -1:
- Кітапханаға жазылу тәртібін айтынызшы.
- Мүнда апгаш келген ініз бе?
- Иә, окырман билетін калай алуга болады?
* Қай институтта окисыз?
- Қүрылыс институтынын студентімін.
- Студент билетіңіз бар ма?
• Бар. Мінеки.
Маган берініз. Мына окырман билеті бойынша кітап аласыз.
Речевой диалог- 2:
-
Кітапты калай алатынын айтынызшы.
Каталоітагы бар қажет кітаптых атын, авторы и, шифрын жазып
кітапханашыға тапсырыс берініз. Ол сізге кітапты тауып береді.
- Тапсырысты каддырып, кітал ты ертен алуга бола ма?
- Иэ, болады.
составьте « к Г ’ а'т аГ у « н Т " " " " 1 0' ,ие"™>»™ь „а в ы п о л н е н *
текст на тему. «Наша университетская библиотека».
О қы цы з, бұл кызық:
ДОСЫНІ™ е —
’
*
* « » тезвлвп * атыр екен
йг°СЫМ’ " е ІСТеп жатыРсың? - деп сұрайды.
І Й ы ЭУ еСЮРГеН КШМ’ ҚЯҒа3’ “ ТШ1 - өртейін Деп жатырмын, - дейд,
К я т ескіргенмен, кітап ескірмевді. Ютаптың сырта
ескіргенмен, шнндегі ақыл сөзі ескірмейді
Қожанасыр. - Кітапсыз үй жансыз дүние сиякты
Сөздік
тазалап жатыр екен —чистит
ескірмеиді —не стареет
жансыз
— без
души,
бездуховное
•
депті
сонда
(«Ел аузынан» кітабынан)
іш індеп —внутри
өртейін деп жатырмын
хочу сжечь
III бөлім
Арнайы мәтіндермен жүмыс
1- сабақ
Ойлай
берсеҢу бала
Х алы қ макллы
1-мәтін
Үйдін кабыргалары
еке меншік үйлердің қабырғалары көбіне жергілікті қүпы
материаадарынан салынллы. Онын куны үіМ н к ұ і ^ ь ш ү ш ™ '
болады. Кабырғаны арзан матеркапдардан салганда
салуға кетелн қаржы үнемделеді.
салғанда
Өзінен жогарғы орналаскан бөліктердін салмағын көтеріп
гуратын кабырғаны негізгі қабырға дейді. Ал сыргқы қабырғапар
іргеден/цоколь/, қабырганың езінен, жоғары кенереден/карниз/
түрады. Ірге қабырғаның теменгі яйғын жауын-шашын 'және басқа да
ьілғалдардан сактайды. Ол көбінесе тастан не қабырға жасалған
материалдардан салынады.
Қабырғаньщ материалы ағаш, камыс болтан жағдайларда, оның
іргесін кіріпшпен, бетонмен каптап сылайды.Топырақ материалдардан
түргызылган кабырғалардың іргесі 40-50 см биіктіккё дейін болып
кабырғадан 5-10 см сыртқа шығып түрады.
Уй кабырғалары колданылатын матерйалдарына қарай тас ағаш
және топырақ қабырғалар деп бөлінеді. Конструкциялық иіешімі
бойынша кабыргаларДЫ каркас, кұйылған, бөрене ағаштан салынған,
панель, женіл не ірі т.б. материалдардан жасапған деп бөледі.
_
(Ә. Оспанов)
С
жеке меншік
кабырға (сы)
Арзан
қүн (ы)
Қаржы
Салмак (ғы)
Ірге
Ылгал
Қамьіс
Қаптау
Шешім
бөрене
Жергілікті
Үнемделу
Кенере
Ө
3Д І К
і
1
' л :г _: ,, ^
^
-г.
/•
^
Собственность, собственный, частный
Стенд
Дешевый
цена, стоимость
Средства
,
Вес
Стена
, .4 .
Влага
Камыш
V'
Обложить
-:ч;
Решение
Бревно
. : * ү - іг_ *•*.
Местный
■_** ‘ ^
'* ' •
Использоваться экономно
Плинтус, карниз ‘
Оз түсінігіцізді айкындайтын сұрактар
1
Жеке меншік үйдің қабырғалары көбінесе неден салынады?
2
3
4
5
Үй салуға кететін қаржы қай жағдайда үнемделеді?
Қандай кабырғаны негізгі кабырға деп атайды? ’
Сырткы кабырға неден түрады?
Ірге кабырганын төменгі жагын неден сактайды?
Ірге кабырға кандай материалдан салынады?
6
*—
1 - мәтін бойынш а тапсы рм алар
° КЫИи’'
« - г .р » о н » ,« „ „ „ „
Н азар аударыныз! Обратите внимание*
х
а
р
а
^
„
С
“
---------------- Г
и
3
“
^
„
™
™
™
'
"
“
й
”
“
«
•
"
°
™
армонизма - гармонии гласных.
*
д
^
,
м
могут
слова, сложные слова, слова в
3аимствоваи« *
О русском языке такой закон отсутствует
- » »
языке:
“ 3 42 6 ,“
.зы к* -
- д “
■
к же» ка* и в русском
ауы сты лар —гласные
Ж іңіш ке - м ягкие
ө^е і н
Ж уан - твердые - ү о а ы Тя,
Аш ы к - ш ирокне>ааАА^ч
Қ ы саң - узкие-ы і ү у у н ю ~
^ безударном положрнцц
Дауыссыздар —согласные
Қ атаң - глухие
Уян —звонкие
Үнді —сонорные
Қ-зяднеязычный
К -г~
^п ередн еязы чн ы й
т
д и у м н н _____
в твердых словах
/не Аслан/
I Берілген сөздермен сез тіркестер сөэдігін ж асаны з, казак тілінін
іыбыстарына назар аудары ны з.
Составьте с данными словами словарь словосочетаний, обратите
внимание на специфические звуки казахского языка.
Ш
'
»
Үлгі: күрылыс -^қурылыс саласы (отрасль строительства).
Қүн(ы), салмак, пайда болу, меншік, ірге, каржы, ылғал, халық,
:ала/сы/, аймак,
бөлік, өндіруші, тауар, күрылысшы, түтынушы,
камтамасыз ету, түрмыс, мелімет, нарық, қаржы, баскару, үй
3 «Үй»#сөзі кандай үгы мдармен байланы сты ?
С какими понятиями связано слово « үй»?
т
Ш
I
ф
т
* * т
I I
— үй — күрылыс
• *
4 Берілгеи сөйлемдерде тыныс белгілерін койыныз.
*
•
¥
т
А
••
ч§>
*
ж
*
'0
В данных предложениях поставьте пропущенные знаки препинания.
Тас кабырғаның түрі силикат кірпіштен салынган түрі
Эк тас табиғи тас
Кірпіштен салынган кабырға колайлы кабырға
Жоғары орналасқан беліктердін салмагын көтеріп түрған кабырга
негізгі кабырға
5 Берілгеи сөйлемдердегі сы зы лган сөздердін септік ж алгаулары н
дұрыс койыныз.
Допишите окончания
в
выделенных
словах,
укажите
их
падеж:
V«[ "
у:
“ Г*1* I ** • *
*
* •
6
Щ-ЛІҒф'
.
. - :Ш*
Г*1ь>|Й
•*•»
Үлгі: материал (дын) (І.с)
Біз үй салу...( ) білуіміз керек.
Жеке меншік үй жергілікті материал...( ) салынады.
Сырпгкы кабырға ірге...( ) , кабырга... ( ) өзінен, кенере...( ) турады.
Қүрылыс сала...( ) дамытуға біз де үлес косуымыз керек.
6 Саулет, дизайн, күры лы спеи тагы баска маманды ктармеи
айиалы саты и ада м дар ға «Қ үры лы с жэне сэулет» такы ры бы
бойынш а кандай сүрактар коясы з? Қосымш а мына сөздерді
пайдаланы ны з:
үгымды білдіру, мәселені түсіну, уй шаруашылығы, халы»
шаруашылыгы, терминді пайдалану, ауыр өнеркәсібі, өндірй
саласы, күрылыс аланы, гылыи саласы, үй салу, технологиянь
дамыту.
Какие
вопросы
зададите
человеку,
занимающемуся
по
специальностям архитектуры, дизайна, строительства
по теме
«Қүрылыс жэне архитектуре» ? Используйте слова: үғымды білдіру
мәселені түс.иу, үи шаруашылығы, халық шаруашылығы, термина,
пайдалану, ауыр өнеркәсібі, өндіріс саласы, күрылыс аланы, ғылым
саласы, үи салу, технологияны дамьпу.
Щ
2)
3)
■
7 Сөилемдерді аяктаңыз.
Закончите предложения:
і
а) Жеке меншік үй кабырғасы жергілікті материалдан
«) Біз қабырғаны салуға арзан материал . . . .
б) Қазі р н !іажіянца үй салу &те ...
в>Қүрылыстың...
г) Қабырға тас, ағаш, топырақ қабырғалары деп ...
8 Сөйлемдерді калай бастайсыз?
Как начнете предложения?
а) . . . дейді
э . . . қолданылады.
б) ... үнемделеді.
в)... керек.
г)... сылайды
а ^ и ^ а з а Г К ’е
***“
мазмүнын казак тілінде/ кы скаш а/ айты п б!£і,гіТ “ Р *уа а р ы н ы з'
Переведите текст на русский язык, обратите внимание на
специфические звуки казахского языка,
Вв д ш е п Г „
содержание текста на казахском языке:
передайте
Қазакстан тарихынан
1НШ!
. шнжылдыкта казак жершде «сак» деп аталган көшпелі тайпалап
мәдениеттілігімен,
іамыган колөнерімен, тем.р мен коладан жасалған кару-жаоак
иығарумен дамыған сурет салу өнерімен / «тастағы таңбалар»/
8ганьшған. Ол кездеп ен ірі тайпалар Одағыныи екіншісі - үйсіндео
ч>лган- Бүл екі этнос кейінгі көшпелі түркі тайпаларының
[ олы птасуы на ен үлкен ыкпалын тигізді.
І
Свздік
гайпа - племя
колөнері —прикладное искусство
қалыптасу —образование, создание*
ыкпал - влияние
?5*И
*#
г*'
Үй тапсы рмасы:
а) 1- мапгінді мөнерлеп окыныз;
выразительно прочитайте 1 -текст;
метін бойынша диалог күрастырныз;
составьте по тексту диалог;
б) эпиграфта берілген халы к макал ын түсіндірініз;
объясните пословицу, данную в эпиграфе;
в) « макал» угымын түсіндірініз;
объясните, что такое пословица
\
>-=•; -
2 - сабак
Білімдіге тап кел сен - үлгі тутып тур оны.
Махмуд Қашгари, XI гасыр
2-мөтін
Тас кабырға
Тас кабырғалардын силикат және күйдірілген жәй кірпіштен
табиғи тас ( өк тас, күмгас, үлутас, туф т.б.), бетоннан ( шлакты б^гон
жане т.б.), жеңіл бетоннан,жеңіл жөй кірпіштен; женіл куыс және
кеуек кірпіштен каланған түрлері бар.
Кірпіштен салынған кабырғалар баска кабырғаларга Караганда
колайлы және калауға ынғайлы болады. Кірпіш кабыргаиы қалауға
жэй күйдірілген. кеуек кызыл жане силикат кіриіштер қолданылады.
Үйдің бөлме ішіндегі кабыргалары мен іргесін калаганда салқын
лай, ал сырткы кабырғасын калағанда салкын және жылы лай
колданылады. Жылы лайлы өдеттегідей және калыңдатылган жікпен
жүргізеді. Ол қабырғаның жылу усгауын
қалыңдығын жұқа етіп салуға мүмкіндік беоелі
®Р' ° НЫн
өкті,ц е м е н т -әкті, цементті б я п т и ^
Қабырғаны қалағанда
у ксР1лген жіпке қарап жүрпзеді.
Сөздік
(Ө.Оспанов)
Күйдірілген
Қуыс
Қолайлы
қалыңцық (ғы)
жылу үстау
Жүқа
Көлбеу
Керілу
Жженый
Пустота
Удобный
Т олщина
Удержание тепла
Тонкий
Наклонность
Натянутый
Нить
Исп ользоваться
Песочный грунт
Пористый
Известняк
Жіп
Қолданылу
Қүм тас
кеуек
әктас
Ө з түсінігіцізді айкындайтын сурактар
1
2
3
4
5
Н в■
Н ™ ™ жэне
В
—
лай қашан қолданылады?
ҚабырғГ5 Ж Е Ж
Ж
К
2 - мәтін бойынша тапсырмалар
Назар аударыныз! Обратите внимание»
значимая основная единица язы к* ^
отдельное самостоятельное слово, является
’
ястся его
° б°ЗНачае*
лексическим
значением. Например, куат - сила, мощность. Лексические значения
слова куат сила, мощность - такие: энергия, влияние, войска
Синонимы - слова одной части речи, обозначай^ одно и то же
отличаются оттенками лексического значения: жәрдем - көмек кажет
—керек
Антонимы - слова одной и той же части речи но с
противоположным лексическим значением: істен шығу
жүмысқа
қосылу , арзан —қымбат, жоғарғы —гөменгі
Омонимы - слова одинаковые по звучанию и написанию но
разные по лексическому значению': аш -голодный, аш _ открой ой мысль, ои - впадина, кірпішті к ал а у —калау рай
(Прия^ры взяты из текста) **'•
•* •
.
2 Берілген сөздерге сөз тіркестері аркылы синоним, антоним,
омоним келтіріп жазыныз.
К данным словам с помощью словосочетанйй подберите синонимы,
-V !^ . І *
антонимы, омонимы:
.
Синоним
Антоним
-*--г
омоним
I (Қалауды) жүргізеді
(бірінші )кезеңде
9?
Сырткы (кабырга)
і жеңіл ( бетон)
( кабырғаның) калыңдығы
*?
Қолайлы (болады)
I (пайдалану) кажет
Қорытындыга ( келеді )
Кеш (жасалған)
Ж ылы ( лай)
(оған) жакын
3 « Үй кабыргасы» сөз тіркесінін жалғауларын дүрыс койыныз,
түсіндірініз.
Допишите окончания в словосочетании «үй кабыргасы», объясните
выбор.
Үлгі: а) Үй қабырға... салынды.- қабырғасы-тәуеэдік жалшу
ө) Үй қабырға...... бөрене ағаштаь салуға
ШШШшт••І І і І і І лайғада
в) Үй к а б ^ ^ лар • Жергілікті м а*сриалдан салынады.
СЫртХЬІ і
ҚабЫРгасы ■• • Ш
«
кабы р^ны н өзі, кенере кіреді.
4 « Меншік үй керек пе?» немесе « Үй щ щ ипи»
бір-біріңізбен диалог к ш с т ы ш л п л
күрьілысы>> такырыбына
пайдаланыныз.
К*Растырь.ныз, мәтінде белгіленген свздерді
По теме « Меншік үй керек пе?» или « Үй
Диалог друг с другом,
^
^ е Г
е ^ т Й І І Г " Г , ЫГ ," « ^ вЫ Рга
* "« “ >—
Сделайте синтаксически* разбор данного предложена.
—
сы іы лг*я с“ “ ' рге
антонимы, синонимы, о м о м ^ ^
СЛОВам подбеРите
Кітапхана
Ең жакын кітапхана........?
Ең жақын кітапхана.........орналасқан.
Кітапханада оку залы бар ма?
?[ө’ ........... Саған кандай ... керек еді?
туралы к і т а п і ^ Г е р т е ™ т а р Кб ! л ^ С
Машнна* а«У
Семинардың ... қандай?
« Үй кабыргалары».
Кітапхана сагат
д е й Ы ^ а ^ Х і - ОКЫРМаВДаР КӨП б°Лады'
Жарайды, сағат торт жарым болды, барайын. Сау бол'
казак
казКак т і Х . Г " С
^ ы п * 'б Г Й Ш о“
керсетіціз.
Г н
^
Р^
ИГ “ , *“ М
сөздерді
Дополнительное задание: прочитайте текст, переведите, передайте
содержание на казахском языке. 1
Укажите возможные омонимы.
Болашакта ш ыгарылатын кітаптарга ка газ керек жоқ
Кітап — білім көзі. Кітап, газет оку аркылы рухани
байлығы мызды арттьграмыз. Дүкенде, кітапханада кітаптарды
көргенде, осы кітаптарды оқыса деп қарайсың. Болашакта кітаптын
барлыгы бір гана жеңіл «СД» немесе «ОУО-ға» сиып кетеді.
Электронды кітап - калталы компьютерлерге жүктелетін арнайы
форматталған электронды құжат немесе кагазға басылған кітапты
толыктай ауыстыратын мамандырылган қүрылгы.
Майкрософт компаниясының болжауы бойынша 2012 .жылы
дүние жүзіндегі әдебиеттердің жартысының астамыг'Ж ретінде
шыгарылады деп күтілуде. ЭК жасау үшін барлык мультимедиалык
мүмкіндіктер колданылады. ЭК - ны дайындау аз күнге созылады,
басуға, түптеуге уакыт қажет емес. Окырмандар үшін ЭК өте арзан
түрады, тез жеткізіледі.
Бірақ компькггердін экраны кітап оқуга арналмаған. Жетекші
фималар е-кітап үлгілерін шыгаруда. Мөлшері кітаптын көлеміндей
батарейкаға немесе жүйеге косылып жүмыс істейтін қүрылгы.
Акпараттар сақталган диск салынғаннан кейін оны оқи беруіңізге
блады.
Сөздік
■':
4 '
рухани —духовный
калталы - карманный
күжат —документ
жетекші - ведущий
Үй тапсырмасы:
а) сөз тіркестері сездігін жасацьхз (актив коры мен);
составьте словарь словосочетаний;
а) мәтінге аннотация жаэыныэ;
напишите к тексту аннотацию;
б) эпнграфта берілген сездерді түсіндірініз;
объясните слова эпиграфа.
3 —сабак
Артык білім-кітапта
Абай Күнанбаев
О 94 5- 1904)
3 - мәтін
Ү й д ің
мацдайшасы
Түрғын үйлердің маңдайшаларын көбінег^ я м т л
I
жасайды. Олар кем дегенде кабыоға-М <5
^
білеулерден
ағашты ұзакка ш ы л я м т Г ^ ,
М ирш Т№ВДЫ- Маңдайш
сілкіну
^
ҮШШ
“ айлайды. Ж »
.,5 метрде
қүрамалы
орнында
"м
— * « * а р „ 4 » Т о ^ ;рр „тс
и пк орнатып, оның кең түсыі
25 см, ені 12см, қалыңдығы
сырты жақсылап каоа майлдоі
оралған болуы
Қабырға калаңған со„ аздаТ ш вге^ Г1««““” Т "
~
« е р і»
бо^
уші„ _
Қуыс
Қабырғаны кірпіштен
байланыстырып калау
а
опмн
қалаған кезле
«л
.
Сөздік
Маадайша
Пе^кладииа/двери/
жепсііге^ 1 ^
жерсілюну
^
^
Қүрамалы
делать устойчивым
Землятресение
Ширина
Составляющий
Вид, состояние
Искривить
Прямо
Кисайту
ІК
Сына
гг
Қадцыру
көлденең
\
КЛИН
£
Оставить
по ширине
қалЛЬфа
бір-бірін бастыр
кірпішті
арқылы
а^
(Ә- Оспанов)
01 түсінігіңізді айкындай гын суракгар
1
2
3
4
5
Маңдайша көбінесе неден жасалады?
Мандайшаны не үшін маймен майлайды?
Маңдайшанын ені қандай?
Қай жағдайда мандайшаны күрамалы бетоннан жасайды? .
Арматура үстінен не жүргізіледі?
^.
3 —мәтін бойынша тапсырмалар
1
МәтіндІ мәнерлеп окыныі, сүрактарға жауап берініэ.
Прочитайте выразительно текст, ответьте на вопросы.
2
Мәтінде белгіленген сөздермен с ө і тіркестер сөшігін
кұрасты ры ныз.
Составьте словарь словосочетаний с выделенными в тексте словами.
Үлгі: манданта - маңдайша жасалады
|г 1 _
0
*: д и :" "***
І
3
Көп нүктенін орнына дүрыс
сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыз:
жалғауларды.• койып,
Вместо точек вставьте нужные окончания, переведите данные
предложения на русский язык:
Түрғын үйлер... салынды.
Үй мандайша.. .кабырғаға кіріп түрады.
Маңдайша... ен...-2.5 метр.
Лай... қалыңдыгы 2 сантиметр бодуы мүмкін.
Арматура... жуанды... 5 мм.
Түрғын үй мәселе... бізді өте қызықтырады.
Ескертпе:
жалгауларды
пайдала ныныз:
түсіндіру
үшін,
мына
ережені
Чтобы объяснить постановку окончаний, обратите внимание на
правило:
;
Притягательные*формы. III лица существительных образуются
при помощи следующих-окончании;
если основа оканчивается на согласный - ы/-і :
топ+ы^япобы
если основа оканчивается на гласный - сьі/-сі*
энергиясы
( Тапсырмада жалғаулардың оасқа түрі де бар!)
энергия+сы
4
тәуелдік жалгауларды белгілеціз.
Д
а
н
и
л
а
р
рассказ на
окончания:
7
с
«нгіме күрастырыньп,
языке, составьте на казахском языке
тему «Менін 1
осым», выделите притяжательные
с
к
о
Л
^
е
Н
“
о
с
і в
ь
Т
е
е
т
Я
Ж
а
Т
е
Л
Ь
Н
°
Й
Ф
°
Р
М
Е
П
І
свободное' ^ м Г е г о ^ и м я Т г ’о Т Х Г * ™ '
в «*
любимый предмет, его любимая м у а Ё ^ е с н я / *тема е п Г ^ ’о
работы - проблема строительства жилого дома.
КУРС° В° Н
жал гаула рд ьГбеіиіл е ңіз ^ ала ны п’ лиалог к¥растырыныз,тауелд1к
притяжательные оСI^0та н и я ТаНИЯ,
1
-
"
-
Продолжите
Диалог,
выделите
Түрғын үйдің мандайшасы бола
Ө рине,..........................
Эксперттердің айтуынша,__
Д урыс па?
Иэ, ....
Қара май не үшін керек?
Ағашты үзаққа.....................
Маңдайшаның ені ....
Иә, дүрыс. Егер
Темір арматура керек пе?
.... — Сен буны білмейсін бе?
Еңді білетін болдым.
Маңдайшаның рөлі..........
.......................................
ар к ы Қ ^ ы Г К
тілінде):
аударыңыі с е ^
1ТС,ВДІрМеЯІ сотдІк
^ударыңыз, сөилем кұрастырыңыз (казак
іспользуя казахско - русский толковый словарь, данные слова
іереведите на русский язык, составьте с ними предложения (на
Казахском языке):,
*
•*
л
•*-
ар
Тұрғын үй салу, астана түрғындары, жаца күрылыс, қүрылыс аланы,
<ен көлемді күрылыс, ерекше күрылыс, үлттык ерекшеліктер
знгізілген күрылыс, керемет қүрылыс.
7
Эпиграфты калай түсіяееЬ? Абай Қүнанбаев туралы не
білесіз?
* . ^ „ч.
Как понимаете эпиграф? Что вы знаете об Абае Кунанбаеве?
■ *А
лн
8
Қосымша тапсырма: мәтінді окыныз, аударыныз, мазмүнын
казакша айтып берініз. Сонгы 2 сөйлемде зат есімдердің септік
жалгауларын аныктаныз.
Дополнительное задание: прочитайте текст, переведите, предайте
содержание на казахском языке. В 2-х последних предложениях
определите падежные окончания имен существительных-
Компьютер көмегімен каш ы ктан окыту
К аш ы ктан . окыту ^аркасында студрнттер • мүғаліммен
компьютер экранында бір-бірімен бетпе-бет жүздесу;мүмкіндггінде.
Ен алгашкы кашыктан окыту —ерекше жағдайлардагы' окушыларга:
бару мүмкіндігі жоқ шалғаи жерлерде түратын, мектептен алыс
кашыкта түратын т.б. арналды. Бүл окыту арзан түседі, өйткёні
көптеген мүғалімдер штатын үстау кажет емес. Мысалы, бір лекцияны
бір уакытта әлемнін миллиондаған сгуденттері тыңдайды, • үлкен
аудиторияда сабақ өткізудің кажеттілігі жок. Оку мобильды: кыска
мерзімде өзгерістер мен толыктырулар енгізуге болады. Бүл оку үшін
бағдарламамен камтамасыз етілген мультимедиалык к о м п ь ю т е р мен
Интернет жүйесіне кіру мүмкіндігі қажет. Шет тілін жаксы білетін
студент Сорбоннанын немесе Гарвардтын дипломын өзінін туган
жерінен шыкпай-ак ала алады.
Сездік
кашыктан —на расстоянии
б е т е - бет дицом к лицу
камтамасыз ету - обеспечить
~ Г
<<лу
Үй тапсырмасы:
я)
сеп тік ж алгаулар ы н кайталаны з;
повторите падежные окончания;
*
ө)
«Үй
мандайшасы»
такырыбы
бойынша
косымш
материал даярланыз ( мвтіи, макала, диалог, әнгіме т.б.);
по теме «Верхняя перекладина двери» приготовьте дополнительны!
материал (текст, статья, диалог, рассказ и др.).
4 —сабак
¥стаздардан да, кітаптардан да
кажеттісі мен калагандарыңды ала б!л
Лев Толстой
(1828-1910)
и. г* 4<чі&.т 4
•
- .* К -Л
4 —мәтін
і і м уЩЪяЩШ+лу
щ
****
Женілдетілген кабырга
Ж еңілдетілген кірпіш қабырганы калаганда кірпіш пен лаи
түтас қабырғаларға Караганда кем жүмсалады. Бүл кабырганы да 25
маркалы лаймен калайды. Ж еңілдетілген қабырганың көп тараған бір
түрі колленең тік қабырғалар бойынша қалау болып саналады. Бүлай
калағанда сыртқы жөне ішкі қабырғаларды үзынынан жарты
кірпіштен қойып, ортасынан қуыс қалдырып бір-бірінен 65-11 7 см
қаш ықтықта жарты кірпіштен көлденең калайды. Бос қалдырылған
куысты (53-105 см ) қалау кезінде бірден цементі аз бетон мен,
шлакпен, керамзитпен, аглопоритпен, таза жәй күммен толтыруга
болады. Олардың жіктерінің арасын түтас қабырғалардай етіп
ж үрпзеді, сыртқы қабырғаларда жарты юрпіштің сынык жагын ішке
қаратып қалап пайдалануға болады. Ішкі көдденең кабырғаларды
бүтін кірпіштен қалайды .
I
Қабырғаны жанадан бастап қалаганла үш катар түтас каланады.
Астыңғы катарды көлденеңінен, одан кейінгіні ауыстырып калайды.
Қуыс калдырып қалағанда, әрбір 5-6 қатар қалағаннан кейін қуыска
салған материалды ныгыздап, тегістеп, үстіне лай қүйып, оны тагы да
кайталап жүргізе береді Есік пен
терезенің үспн түтастап калайды. Көлденен салынатын аркалықтар
күйылған женіл бетонный, не түтас каланған екі қатар кірпіш
қабырғаньгң үстіне койылады.
С
Силикатты кірпіш 250 С температурадан асқанда сынып бүзылады. І
Сондықтан одан пеш, түпн жолдары мен мүржалар қаламайды. ч I
Силикатты кірпіш суга төзімсіз болғандықтан
* жүмысында да қолданылмайды.
ірге тас салу
■і
ш
Сөздік
Жешлдетуш
Түтас
Бүгін
Кем
Ш
Л
/ЯІ
Жүмсалу
көп тараган
Қашыктык
Толтыру
түтін
жолдары
Сынык
Облегчить
*
Сплошной
Целый
Меньше
Использоваться
Распространенный
Расстояние
(Ә. Оспанов)
**•’*
кенейту
тепстеу
катар
өткізу
жука
шыгын
жұмыс
ӨНІМДІЛІІІ
Наполнить
дымовые пути
ТӨЗІМДІ
Осколок
аркалык
сыну
расширять
выравнивать
ряд
проводить
тонкий
затрата
?
г
ш
производительность
труда
*•*
*ш
ломаться
устойчивый
балка
Өз түсінігінізді айкынлайтын сұрақтар
1
2
3
4
5^
0
7
Женілдегілген кабырғаны кандай лаймен калайды?
Жеңілдетілген қабырғаның көп тараған түрі кандай? !
Бос калдырылған қуысты немен толгырады?
Есік гіен терезенщ үстін қалай қалайды?
Қуыс
кірпіш
колданыла
ма?
.
Я 5* •
Ірге тастар неліктен жеңіл болады?
Силикатты кірпіш кай жагдайда сынып бүзылады?
-‘
4- мәтін бойымша тапсырмалар
1
Мәтінді мәнерлел окыньгз, аударыныі, мәтінге койылган
сүрактарга жауап берініз. . .
Прочитайте выразительно текст, переведите, ответьте на вопросы,
данные к тексту.
2
Үй
тапсырмасынан
/Кагыс
сепгік
жал га ул ары н
кайталаныз.
Из домашнего задания повторите окончания местного падежа.
Назар аударыныз: Обратите внимание:
Кімде? Қаіпан? /Где? У
Существительные I Жатыс с с т к І Я
“ ”°Пр0СЫ
следующие Ш Ш
Если основа оканчивается на
12.
3.
—
Гласный
Сонорный
Звонкий
согласный
(к р о м е б ^ в ^ )
то
І
окончание
~Ле^~ маНДайша+да
үн де
Я, Г
—
»
Қ уы с^ салған материадды нығыздайды.
Қуысты қалау кезі...
—
Назар аударыныз! Обратите внимание'
Если основа оканчивается на
•••*
іГглухой согласный
ТО окончание
, _тя / м млт
---- ------------ I
^^ Т г І ^ й і ------------ кіршш +те
Образуйте
форму
Уйте Ф
о Яр ^Н * Н
Г Г Ь< ^ ^ ^ ! "
жещлдегілтен кабЫрға, СЫртқы қабырга,
К Е Г іггК Г Г -11'
-СЫ /-СІ
^ьГТЛ
нда /- нде
к^растыРыныз
лру
то
окончание
I--------------- ЗД^найөндірісі
н-ндр
Ірге тасы
+нда
Силикат кірпііпі +Цг,г
5
Берілген сөздер мен сөз тіркестерін казак тіліне аударып,
Аатыс септік
формасын жасаныз, олармен
сөйлемдер
күрасты р ы н ы з:
Данные слова и словосочетания переведите на казахский язык,
образуйте форму Жатые сёптік, составьте предложения:
Кирпичная стена, распространенный вид, кладка кирпича, кладка в 3
ряла,клалка стены, поверх кирпичной стены, при температуре 250
градусов С.
V
6
„ҮЙ тапсырмасынан Барыс септік жалғауларын кайталаныз,
мына сүрактарга жауап берініз:
Из домашнего задания повторите окончания Барыс септік, ответьте на
вопросы:
а) Барыс септік жалгауларын атаныз, мысал келтірініз;.
назовите окончания существительных в Барыс септіқ, приведите
примеры:
э) Барыс септіктін сүрактарын атаныз, мысал келтірініз;
назовите вопросы существительных в Барыс седтік,; приведите
примеры;
б) Барыс септікте түрған сөздердің магынасын түсіндіріңіз, мысал
кслтірініз;
объясните значение слов в Барыс септік, приведите примеры.
Ш'
А
Қосымша тапсырма: баска септіктерді, олардын сүрактарын еске
түсірініз!
Дополнительное задание: вспомните все остальные падежи и их
окончания!
7
«Асхана» сөзін септеціз, сейлем аркылы көрсетініз
Просклоняйте слово «Асхана», покажите тго на
предложений:
примере
Үлгі: Атау септі к - Студент үйінде жаксы асхана (Атау септік) бар.
• Ілік септік —
4
I '!■'
щ ф ш•
ф
Ш
' А
*
I
а
щ ШШШ
8
Казак тіліне аударыныз, жалгау тандауын түсіндірініз:
Переведите на казахский язык, объясните выбор окончания:
Женіддеплген кірпіш
/используется мало/.
кабырганы
сал ганда
кірпіш
пен
лай
Й
Г
Г
Х
6 ойь,„ша кал,
И ” “ “ ' Н ТІК
Щ 1В Я В ^ ^ И
Силикатты кірпіштен /дымовые трубы/ қаламайды.
і
болміІ
I1
«I
Ө ткенді еске түсіріңіз,
М өтіндегі сездердін сеі
Укажите палежные пи-оі
жал гаул ары н
К азахстан тарихы нан
Біздің заманымыздың ҮІ- IX ғасырыңда қазак жерінде ежелп
түркі мем лекеттері, хандығы пайда бола бастады: Батыс-Түрю
кағанаты, Түргеш жэне Қардық хандықтары. X ғасырда көшпелі түркі
таипалары Қарлык хандығының астанасы Баласағүнды ж а ™
^ Г ^ ы ' Б уҚлаРаХаННД (940' 121.2> ~ 6ІРІНШІ и с л а м -^ р Г м е Г е ^ :
«
^
Бұл кезде казақ жер.нде көптеген дамыған - Огырар
ауран Т б ■ ^алалар бодды. Олардың жоғары өркендеген
мадениеи, дамыган саудасы болды. ХҮ гаы р д ы н ^ ы в д а
хан ды ғы пайда бодды. Қазақ халқы көп жыддар бойы жоңғап
асқыншыларына қарсы қантөгіс соғыс жүргізген. ХҮІІІ ғасырда
қазақ халқы үлы хандар мен батырлардын (Абылай хан, Әбілкайыр
ханл
енбаи
ба™
Р’
Қабанбай
батыр
т.б.)
басшылыгымен
Жоңғар
хандыгына соккы бепрлі
^
жаулау —захватить
басқыншы —завоеватель
қантөгіс —кровопролитный
басшылық —руководство
Сөздік
Үй тапсы рм асы :
мәтін
а)
белгіленген
сөздерді
пайдаланы п,
кұрастырыныз;
используя выделенные в тексте слова, составьте диалог-
Й р а д Т 8* ™ 7ТСІНД,РІНІ1’ ЛеВ Толстой туралы
диалог
казакша айтып
объясните эпиграф, расскажите на казахском языке о Лм«. Тл ™
1
5-саба к
Оку —білім бул агы ,
Кілім - ем//? ш ы рагы .
Маңал
5-мәтін
Габигн тасты кабы рга
Еліміздін таулы аудандарында қабырғаны табиги тастан да
калайды. Бірак оган белгілі бір түр берілмегендіктен капауды
киындатып, көп күш жұмсауды керек етеді. Қа л а у жүмысы қымбатка
түседі. Шойтастан каланған кабырганың негізгі бір кемш ілігі - оның
жалпак болуы. Жалпак қабырғаға шойтас пен лай көп кетеді.
Сондыктан шойтасты қабырғаны баскадай жергілікті материал да р
болмаған кезде гана салады.
Табиги тастарды калаған кезде олардың жіктерін айкастырып,
биіктігі бойынша теріп жэне кем жерін лаймен толтырып калайды.
Қалаған кезде эк не экті цемент лайы пайдаланылады. Есік пен
терезе ойығынын бет жағын тегіс таспен калайды, не кірпішпен
қаптайды. Есік пен терезенін корабын бекіту үшін, кабырганын әрбір
жагына екіден сына калдырады. Мандайшаны кірпіштен. ағаштан,
темір бетоннан салып, кабырғасын әкті күм лайымен сылауға не
жіктерін ернектеуге болады.
Үл у тас пен туф шойтаска Караганда жылу мен дыбысты аз
өткізеді, өрі көлемлік салмағы женіл, өңдеуте ыяғаилы болады.
Қабырғаны туфтан калаған кезде 4 жөне 10 маркалы туфты күмды,
әкті жене цементті әкті лайды пайдаланады. С алм ак түсетін
маңдайшалар темір бетоннан не 25 маркалы лаймен К&ланып,
арматураланган тастарлан жасалалы.
(Ө . Оспанов)
Сездік
Қиы ндату
күш жүмсау
Қымбат
Кемшілік
Жалпақ
жік(тері)
бет жағы
қорал(бм)
Усложнять
прилагать силы
Дорого
Недостаток
Плоский
Край
лицевая сторона
Короб/ка/
Бекіту
Сына
Сылау
өрнектеу
Шоитас
көлемдік(гі)
Кем жері
эк
Маңдайша
Закрепить
Клин
красить, белить
украшать (узорами)
Вид плоского природного камня
Размеры
Недостающие места
Муть, глина
Известь
Перекладина двери или окна
Өз түсінігіцізді аикындайтын сүрактар
1
2
3
4
5
6
7
Қабырганы қандай аудандарда табиғи тастан қалайды?
Неліктен табиги таслен қалауға көп күш керек?
Шойтастан қаланған қабырғаның негізгі кемшілігі қандай?
Шоитасты қабырғаны қай жагдайда ғана салады?
Табиғи тастарды қалай қалайды?
Есік пен терезенің қорабын бекііу ушін не істейді?
Салмақ түсетін маңдайша неден жасалады?
5 —мәтін бойынша тапсырмалар
1. М әпнді окыныз, аударыныз.
Продат^йте текст, переведите на русский язык.
берІЛГен жана свздерді пайдаланып сөз тіркестері
сөздіпн жасацыз:
н
р
Исподюуіі данные в словаре после текста новые слова, составьте
словарь словосочетаний:
Үлгі: жал пак - жалпак
4. Мына сөз тіркестерін орыс тіліне аударыныз:
Іереведите данные словосочетания на русский язык:
Қазақстанның таулы аудандары, табиги тастан жасау, кымбатка
түсетін жумыс, осындай қабырғаның кемшіліктері, жергілікті
материалдан салу,кірпішпен қаіггау, маңдайшаны тастан жасау
5. Сөйлемдердегі орыс тілінде берілген сөз тіркестерін казак
тіліие аударыныздар, сөздердін септік жалгауларына назар
аударыныз:
Данные в предложениях словосочетания на русском языке переведите
на казахский язык, обратите внимание на падежные окончания:
Елімізде /горные места-А.септік./ бар. Мүнда кабырғаны / из
природных камней-Ш.сУ калайды. Бірак калау жүмысы / очень
дорога/. Табиги тастардын'/недостающие места- Т.с./ лаймен
толтырады. Бүл үшін /известково-цементный раствор- Т.с./
пайдаланады.Есік пен /короб окна - І.с+Т.с/ бекітеді. Мандайшаны /из
железного бетона или дерева —Ш .с/ с ал ад ы.
6. Мына сездермен жай сой л ем дер курасты ры нцз: ,
Составьте простые предложения со следующими словами:
Тас, калау, күш, кымбат, жергілікті, лай, есік, терезе, мандайша, .
кірпіш, агаш, бетон, қүм, эк,цемент, қүрылыр.
Үлгі: тас - Тастан үй салынды,
^
...
7. Сурактарды пайдалана отырып, такырып бойынша диалог
курастырыныз:
Используя вопросы составьте диалог по теме:
- Қабырғаны тастан калайма? ”
.. .
>(Г ^
т
* Кабы рғаны қандай тастан калауға болады?
- Табиги тастан калау онай ма?
- Табиги тастарды калай пайдаланады?
У<А
- Сына керек пе? Ол не үшінкерек?
- Ал мандайшаны тек тана кірпішпен салу га бола ма?
- Ал салмак түсетін мандайша болса, оны неден жаеайды?
8. Тек ғана күрылыс саласында кездесетін сөз тіркестерін
аныктап, создікке жазып алыныз:
Определите словосочетания, встречающиеся в отрасли строительства,
выпишите их в словарь.
Қосымша тапсырма: матінді орыс тіліне аударыныз:
Ө рлеу ж абулары
., - ,
Эрлеу жабулары н жасау - үймереттер/сооружения/ мен
гимараттар түргызудын соңгы кезені болады. Олардың міндеті —
үймеретке немесе гимаратка аякталган түрін/законченный вид/
ЩЩЩЩтг
ШШтШ Ш
Я Й Г Э Т Е Е Г *
Т “»
олар^
™
с““ і
кызметінде а н ы қ т а я ^ ^ СонлыгоГ Непзшен адамның шаруашыльи
әсерлерге
ЭрЛеу жабУлаРы механикалык
берегін^
уацыт өзінің алвашқы түріл
болу <еоек
Ү й тапсырмасы.
а) жаца свз тіркестерін жаттаныз;
(С.Хамзин, А. Әбішев)
выучите новые словосочетания2 ^ “"1Н Ж°С“,Р“ " * ■ '* » “ >. кыскаша . „ « „ и , ,» г ы„
составьте
„ч >П1в¥^ .
»—
передайте сод<
в)эпнгрфка назар аударыныз, түсіндірінізОбъясните -іиаі.а«.,іЯ____
■
Я
эпюрафа
6 - сабак
Г
/7„
^
'
°
ӘРІ
д€
°«У"енен
табылеан.
Ы бы раи А лт ы нсарин
(1842-1889)
6 - мәтін
Шлактан
ж —
Ү^ердің^қабьфғасын
* ерЛерде жеке меншік
тұтас қабырға
егіп Л Г
ш Т ^
Т * * " КаЛай
кодцанылады. Ш лакты бетонды **
Т°ЛТЫрГЫШ Репнде
саңылауының ірілігі 40x40 және
алдымен оны
дайындаған кезде ұсақ және іпі ...
тордан ^ 11 вткізеді. Бетон
0,4-0,6-ге дейін болҰ
ады. * * "*
ЩЛаКТЫН МөлшеРі 0,35 - 0,65 —тен
шлакты Рбетонн1 ш с ^ ^ ж а І с а р Й Г ™ *** КҮМ.МСН ^мастырсак,
жағлайла коспанын күрамы 1
ШЫЛаитын болады. Бұл
шлактан, 6,5 б ел * ф Г г й ^ І р а ^ к
2,5 6в" к »
н
Қоспанын салмағы 750іггЛ*г
лғанда, кұрғақ шлакты бетонный салмағы 1200 кг/мЗ , ал қоспа 900
I /м3 болғанда, шлакты бетон - 1400кг/мЗ жене 1000кг/м3 болғанда
I 50кг/мЗ болады. Шлакты бетон жасау үшін портландцемент пен
ццоланды портландцемент пайдаланылады. Қоспаіға топы рак пен
с косылады. Пуццоланды портландцементті пайдаланғанда
>пырак пен әктіц мөлшерін азайтуға болады.
(Ө. Оспанов)
Сөздік
ірден
ошырғыш
стінде *
лдымен
’ор
/сак
чөлшер(і)
іөлік
Гапа
ІІыдау
^оспа
Қурғақ
Азайту
топырак
эк
Сразу
Наполнитель
в качестве
в первую очередь
сетка, сито
Мелкий
Объем
Часть
Качество
Выдерживать
Смесь
Сухой
Уменьшать
Грунт
Известь
Ң7•
* ’У:
Оз түсінігінізді айкындайтын сүрактар
1
2
3
4
5
Қай жерлерде үйдің қабырғасын шлактан жасайды?
Шлакты не ретінде қолдаыады?
Үсақ шлактың 1/3 белігін қүммен алмастырса не болады?
Шлакты бетон жасау үшін қандай цемент керек?
Қоспаға не косылады?
6 - мәтінге арналган тапсырмалар
1
МәтіндІ окыныз, аудараныз, сүрактарга жауап беріңіз.
Прочитайте текст, переведите, ответьте на вопросы.
2
Мына еөз, свз тіркестеріыен сейлем (7) кұрастырыцыз
С данными словами и словосочетаниями составьте предложения:
1$і*
НН
ж“ іл т°
~
рнына мәтіннен керекті
дерді толы қты ры ны з .
нужные слова или слпилгг
і
з) Қ ал а........ жақын орналаскан.
....... үйлердің қабырғасыь шлактан
б) Шлак жеңіл ... сияқты
± ҮСЭҚ ““ аютын 1/3 бөлігін ... алмастыруға
саласы жақсарады
д)
...
...
жасау
үшін
портландцемент
....
Н1к
« « % __
оолады
4
К п? ! Р,ЛГеН сөзлеРге антоним тауып жазыиыз
данным словам подберите и запишите антонимы
жақын жеңіл
—
• •.
ірі үсақ —
азайту—
күрғақ Н азар аударыңыз! Обратите внимание*
Ілік септік
предмета обладания- ағам+нын п
^
русском языке р о Х е л Т ^ й п ^ оқулы~
обладания./ Окончания Ілік сптік:
ДЫҢ/-ДІҢ, каш ан
көрсетіңіз.
мысаллар
тынУ-тім
«*»• ™ о„
ставится перед названием
~ Учеб»”* брата 7Ср: в
^ 3 3 ^ 5 * “ ™
--жалгауларын
-НЫН/-НІЦ, в к а к и Г ^ ^ д ^ Гз ^ ^ ^ . ^ ^
---- жазатынынызды
налишете окончания
формасында ^ Т с “ з ^ Г к Г ^ е т Ж .аСТЫРЬ,НЫЗ’
ІЛІК
Септік
о тексту составьте диалог, укажите в тексте слова, стоящие в форме
одителъного падежа.
Берілген сөйлемдердін эркайсысы кай стильге жатады ?
какому стилю откосится каждое из приведённых ниже
іложений?
іілесш бе, шлак жеңіл толтырғыш ретінде де қолданылады екен
Шлак жеңіл толтырғыш ретінде қолданылады..
V*|
*
Мына сөйлемдерді казак тіліне аударыныз.
Данные предложения переведите на казахский язык.
Павлодар близко расположен к промышленной зоне. М ы построили
частные дома. Ш лак - это хороший наполнитель. Ш лак просеивают
через сито. В шлак добавляют/ косады/ песок. Количество/объем/
извести можно уменьшить.
9
окыныз,
а іакша аиты п оерш із. Іл ік септік ф о р м ал ар ы н көрсетініз
.ополнительное задание: прочитайте текст, переведите, передайте
содержание на казахском языке. Укажите формы родительного
падежа.
Электронды почта
Қазірп уақытта маңызды байланыстардың бірі - Э лектр он д ы
почта. Интернет жүйесінін дамуына байланысты көіттеген адамдар
өздерппн іс-тәжірибелерімен өламдегі аріптестерім ен бөліскісі
келедь Х ат сізге оф испк серверге корпоративтік адрес және
провайдер аркылы келеді. ЭП арқылы хатгы тіркелген почта жөшігі
бар адамға жіберуге болады. Хат жіберілгеннен кейін бірнеш е секунд
шннде серверге түседі, алушы - баска елде жүрсе де - хагты
тек гана оны „ И нтернет ж үйесіне кіру м ү м ^ і г і болса
аркылы күнделікп тақырыпқа - спорт, ауа-райы, саясат, музыка
тура™
жаналыктар алуга болады. Сондай-ақ анекдот, газетгің
электронды к версияларын жіберуге болады.
Сөздік
вріптес —коллега
тіркелген —зарегистрированный
алушы —получатель
Үй тапсырмасы:
а) мәтіннін жоспарын жасаңыз;
составьте план текста;
в) эпиграфта берілген Ы ^лтынсарнннін сөадерін тусіндіпініз
б
^
С
^
СЛ
О
Ва«Ы
АЛ™
НСарИНа’
данные
в
эпиграфе
к
тексту
б) етістистін райларын кайталацыз;
тексту,
повторите наклонения глаголя
7 - сабак
БІлген сайын келеді біле бергім,
Біле беру емес пе тілегі ел>
Аскар Токмағамбетов
7-мәтін
Ағаш үгіндісінен күйы лған қабырга
-' і 1 •
\ 4
Л
' і
^
Аз кабатты үйлердің кабыргасын салу
ш ш
ү ш ін
,
° нын
«1Й Э
Т№^ДЫ’ БүЛ бетоннан жасалган
болады -
Қ а б ы р ғ а ^ К ^ ы ^ Л , "!,
3
(Ч
^
Й Г аНДа 35см
Т сЗ ^ ш
2
0
С бОЛҒаНДа
К о д д а н ь і^ іь ^ ^ ^ ^ ^ а ^ * ^ ^ ^ ^ ж ы л у ^ с т а ғ ы и Г лгаге ~ " " Мш ^ о 6, ^ ^ У Й л е р д і н ^ ^ Г б ы ^ Г і Т г Ь І
6“31 Д З Е Г ИИ^
25 МЭРКаЛЫ
« ^ О ң ц а * а б ь £ Г ^ Т ы Т е ^ п ^ с ^ 6^
^ с Уж: ^ ™
^
6 ***"*"
^ абырғаныбүлардыч
кабырга к ір ^ Т а Г р ^ а р ™
ағаш үпндісі
Қүрамы
әзірлеу
жылу үстағыш
Кебу
есер(і)
Сақтау
су себу
^
Д
=
Сөздік
Опилки
Состав
Готовить
Удерживающий
Сохнуть
Влияние
Сохранить
Сбрызгивать
Г
Рз
^
~
“
( а Оспанов)
^^ИИІР'
еюссе
Арзан
івзімділік
в два раза
Дешево
Устойчивость
I
"
»**/* «
Өз түсінігінізді айкындайтын сүрақтар
1
Ағаш үгіндісінен жасалған бетонды қай кезде қолдануға
болады?
2
Онын күрамында кандай материал бар?
3
Бүл бетоннан жасалған кабырғанын қалындығы қандай?
4
Қабырғанын қалындығы неге байланысты?
5
Үгінді бетонды қалай өзірлейді?
6
Жылу үстағыш материал ретінде кандай бетон пайдаланылады?
7
Неше маркалы бетон үй шаруашылығында пайдаланылыды?
8
Не себептен бетонды көктемде күйған жөн?
7 - мэтін бойынша тапсырмалар. •
1
Мэтінде кездескен жана сөздерге назар аударыныз, орыс
тіліне аударыныз.
т
•
Обретите внимание на новые слова, переведите текст на русский язык.
2
Көп нүктенін орнына керект! сез койыныз.
Вместо точек вставьте нужные слова.
1) Агаш .... жасалган бетонды пайдалануга болады.
2) Аз ... үйлер де салынады.
3) Мүндай бетонный күрамоында . . . , . . . , . . . болады.
4) Үгінді бетонды дайындаганда ... маркалы — Қолданылады
5 ) 5 маркалы бетон......... ретінде колданылады.
6) Үй шаруашылыгы күрылысында..................
7) ... көктем мезгілінде қүяды.
8)
кірпіштен арзан болады.
3 Орыс тіліне аударыцьо:
Переведите на русский язык:
Агаш үгіндісі, ірі күм, қабырганын калындығы, бетонды колдану,
бетонды қүю, кабырганын төзімділігі, желді күн, сактап калу, екі есе
арзан
4 Сейлемдерді аяктацыз, орыс тіліне аударыныз.
.
п™
те ва руссю,й —
■
4) М ұқдай бетоңды көктем кезін д е.......
5) Жедді күндері су ...
6) Қабырға кірпіштен де ...
^
^
і СвШер: ’ТРМЫ- се6еді> » » рл»«Ды,
иұады,
салынады,
тіліне
Переведите на казахский
бетой, используете, ц е м е н т № 0 .^ п щ " Ви“е т а и “ ДЧ
лорошо высыхает, в ы ^ и * Уе т о ^ Г х о л о ™
'3тОЙ/'
сравнению с кирпичной стеной
х°л°ДУ. чтобы сохранить, по
ГОТОВИТЬ
б
тілінде
данные на русском языке, переведите на казахский
/построить/ үшін упид, бетой
В « о н / в к а ч е е т Г Г е Г и ^ ^ ” ”есок- “ м и/
болады.
Мундай бетой / „£и Р„ост^
-айдадынады.
гемде қуйылған бегоннан
<1Шнем хозяйстве/ керек.
кабырға Кірпіш кабыргадан /деш евле^ ^ р ^ Г * " ™ 0 * Х° ЛОДу/
7
С“
«"
«
Т е с т е р ! , плйдллаиыи.
Используя выделенные в тексте сл о м и ™
диалог:
словосочетания составьте
Керекті сұрақтар:
Агаш үгівдісінен жасалған қабырға керек пе?
^ етаТ Х л = ~
Кірпіш қабырға үгінді қабырғадан қымбат па?
Ұй тапсырмасы.
А) мәтіннің мазмүнын казак тілінде айып берініз;
Б) жана сөздерді жатганыз, сөз тіркестері сөздігін жасаңыз.
8 - сабак
Сьірлары көп гьілымнын
Шешілмегеи алі де,
Терендігі бі лімнін
Керек екен бәріне!
Фаряза Онгарсынова.
8- МЭТІН
..
I 'Г-
Шикі кірпіш пен балшыктан жасалган кабырга
Еліміздш ауа райы құрғақ, жазы үзак, ағаш аз өсегш онтүстік
аудандарында кабырғаны көбінесе балшыктан, күйдірілмеген шикі
юртштен салады. Шикі кірпіштің күрамын төжірибе жүзінде
аныктайды.Әр түрлі қүрамнан бірнеше кірпіш қүйып, кептіріп,
беріктігін тексереді.Саласы жаксы шикі кірпішті адамнын бойындай
биіктіктен жерге тастап жібергенде сынбайды, шеге қаққанда
жарылып, сызаттанбайды және тек баіггамен ғана жонылады.
Шикі кірпішті жасайтын топыракты күзден бастап өзірлеп кыста
тоназыткан жөн. Оны дайындағанда ені 1,5 - 2 м, биіктіп бір метрдей
топырақты арыкша жасап қопсытып, үстіне су қүйып, кыска
«гятптмрядтл Кірпішті кұюдан бүрын күзде дайындаған топырактан
калындығы 20-25 см етіп босалып, үстіне су қүйып, 10-12 сағат
бөктіріп кояды. Содан сон кірпіш күюіга болады. Ал күзде
әзірленбеген топырактан тек 3-6 кұн өткен сон ғана кірпіш күйылады.
(Ә. Оспанов)
Сөідік
Балшык
Шикі
Глина
Сырой
тәжірибе
Аныктау
Кептіру
берікгік(п)
Тоназыту
Арыкша
Опыт
Определять
Сушить
Прочность
Охлаждать
Тонко
Өз түсінігіцізді айкындайтын сұрактар
б а л ш ь ^ - а д ж ^ а ^ ? ауДандаРЫВДа кабырғаны
3
4
4
шию
кірпіш
пен
Г.І! П.,. ^ Н КҮрамь‘
аныкгалады?
ц і т і „•
г —— кандай болады?
тап сы р м ал ар
тіліне аударыныз!ДеСКеН ЖаН* сөздеРге назар аударыңыз, орыс
ОбР 3™ 116 ВНИМаНИе На " ОВЫе
переведите текст „ а
№
ПеСГ п7! ^ еСТеРІ" ° РЫС ТІЛІНе аудары н ы з
Переведите словосочетания на русский язык:
өңтүстік аудандары/аймақтары/, узак ж аз м е ,н ™ ,
өлке/жер/, балшыктан сяпх,
м е з п т , ағаш коп/аз/ өсегін
,— ^
н » ^ ш ы ю а н салу, күйдіршмеген ю т т іт
шию кірпіштің КҮоамы
\
кф п н п , күйдц
топырақты
■ сузден/ж аада^ езірлеу/даі
3
Көп нүктеніц орнына керекті
Вместо точек вставьте нужные слова
ж азы .... аудандарбар.
3)
Қабырғаны....................салады
) Кірпіпгп қүиып, кептіріп, ... тексереді
51 ^
ЖаКСЫ " ? п іш .......... жарылмайды.
5 ) Топырақты ... әзірлейді.
6 ) Сосы н оны ... тоңазытады.
4
Сөйлемдерді аяқ тан ы з, оры с тіліне аүдаі
Закончите предложения, переведите на русский !
1) Өңтүстіктің кейбір аудандарында ағаш аз
2) М үңда қабырғаны ......
да ..
іш п ң ... төж ірибеж ү гінде • • •
•ірақты қысқа ...
Керекгі сездер: балшыкган, саманнан, өседі, салады, қалдырады
чігУІІГТОІІПМ қүрамын
а
анықтаиды,
5
іерді казак ііліне аудар
переведите на казахский
Ауа райы қүргак жерлерде үй /стены/ /не жженого/ кірпіштен
Әуелі /несколько кирпичей/ құйып, /сушат/.
/Качество/ жақсы кірпіш тек/молотком/ жоныл;
8 Біріншілен үсті не/наливают воду/.
Шикі
кірпішп
күзде
/надо
готовить/
і■
■
6
Берілген
жасаныі.
4
^ г о ^ Г * СЛОВ " СЛОВОСОЧетаний образуйте повелительную форму
АДУ, оқу, қүю, салу, кептіру, тексеру, бастау, жазу, жақсы оқу,
саддыру, әзірлеу, жасау, тоңазьггу, жарылу, анықтау
Назар аударыныз: Обратите внимание:
I
Как мы знаем, в казахском языке есть 4 накл
1) ашық рай - изъявительное наклонение
действие в настоящем, прошедшем, будущем в]
жагу/жечь/-жактым, жағып отырмын, жата мын
повелительное наклонение, выражает побуждение
действию,
образуется
ІЛИЦО
корень
оканчивается
на
согласный
+ - Й Ы Қ /- Й
корень оканчивается на +суф- й +ын/ін
+-ЫҚ/-ІК
гласный
Іілицо в е, - числе отбрасывается
во мн. Числе
+ындар/індер, -ндарЛндер
вежливая форма мн. [ +ЫҢЫЗ/-ІҢІЗ, -ныз/
Числа
ңыздар/іңіздер, -ңыздар/—ңіздер
Шлицо
корень глагола ±
•ицательная
орма I +-маАме.-
ба/-бе,-па/-
повелительного наклонения
3) шартты рай - условное наклонение действия
Лицо Ед.ч.
Окончание
Жак Жекеше Жалғау
ІШ
Корень-*- -м
-са/-се
]
обозначает действие —
■■1
Окончание
Жалгау
Мн.ч.
Көпше түрі
Корень+-са/-се
■
-к
Корень+ -са/-се -вдар
-ҢЫЗ
1-ңыздар
Корень
+-са/-се
Корень+-са/-се
4) кал ау рай - желательное наклонение - выражает намерение
говорящего, образуется так:
' " :**о
Корень
или ^суффиксы
основа глагола -ГЫ /-ГІ, •
щ
Й
-ҚЫ/-К1
»' <
Л
+личные окончания
+келеді-буд. перех.время
+келді -прошедшее время
+келіп
түрнастоящее
время ••
*8
Ф
*&
. I*
4
етістіктіц райларын орыс тіліндегі етнггіктер
райларымен
сал ыстыры п, ұқсастығы Ней 1айырмаш ылығын
көрсетініз, дал елдеңіз.
7
Етістіктер
күрастырыцыз.
Составьте пять предложений
повелительного наклонения
Салу, пайдалану, қүю, аяқтау, тексеру
7
Қазақ тіліне аударыныз, етістіктің райын белгілеңіз
Переведите на казахский язык, определите наклонение глагола.
1) Я прочитал о строительстве дома.
6) Составь предложение по теме «Қабырғаның түрлері»
Если бы был материал, я бы написал сочинение
строительство»
мие
хочу
9) Мы работаем по системе Интернет.
Қосымша тапсырма: мөтінді аудаоини^
м
казак тілінде айтып берініз. Етістікеоді 6«^гі^а»ГҮНЫН кь,скаи«а
аныктаныз.
рді ««Ліілечіз, шагын, райын
Дополнительное задание: переведите текст
«зыке передайте его содержание У
КРЭТЦе на казахском
время, наклонение.
кажите глаголы, определите их
Интеонет (К*
Интернет ұгымы
интернет (бас әршпен жазылсаі
«рында орналасқан баска
КвЛГен компьютерді жер
энасына к о с м п » и _____ жүмыс станциясымен
лган басқа компьютеомен
" * №ни телефон
Дүниежүзілік
Желі.Оны
дүниепеН
№
дүние^Н
Р^
!Н
*
Ь*ЛДам
байланыстыратын
угйііт
*
/л
^
д
у
пибДСП
ен
Үлкеы
атаиі
аукымды желі деп
° с«лай телефон
арнасы
г_
•
_
*
байланыса алатын
комльютерлер бір -б ір ім е н ТСР/ТР^
аРҚЫЛЫ
алмасады, оларды бір нүсқада, яғни
ережелеР,м «* малі*
болады. Дүниежүзілік Халықаралык т е л Л ^ <<СӨЙЛейді» Деп айтса \
бяскармайды, ол е ш к ім ^
ОНЫеш^
•мепмен электрондық ПОІГГа
компьютерлердегіі акпяпатт._____•
акпаратгы
«п -н асу ж ү м ы с т а р ы н ^ п ^ Н^
^
Интернет
хабар алып ГбепігЛ
_
»
^еконф еренц^™
Интернет жүй^Ы
аралап, мүражайларды, ютапханалапп^ КӨПТеген елДерді, ка
не ш лы м и жетістіктермен
КӨр‘П’ дҮ»иежүзілік мәде™
^м аты ретінде үлесіңізді косып
ОЛарҒа өРКениетті елдін
Ретінде сезіну мүмкіндігіне ие боласьп ЗД* ДүНИеНің біР мш кене бөлігі
Интернет (кі и әріппен
ТСР/ІР
хаттамадары
Свздһс
жылда
аувэьац
быстро
глобальный
хаптама - протокол
еРе*е - правило
мәлімет - сведения
частная
собственна
Жетістік
ъЛм Ш.Ж ж
—
А
Достижение
вркениетті
развитый
үлес қосу - внести вклад
сезіну —чувствовать
ұғым - понятие
I
І
]
,
Үй тапсырмасы:
]
а) такырып бойынша диалог қүрастырыцыз;
11
составьте диалог по теме;
а) жаца сездермеи сәз тіркестерін кұрастырып, дәптерге жазыныз;
составьте с новыми словами словосочетания, запишите в тетради;
• '
б) «Қабырға салу» сез тіркесіндегі етістіктін бұйрык рай
формаларын жасаныз;
образуйте повелительные формы от глагольного словосочетания
«қабырға салу»
9-сабақ
Ойлау адам өмірінде аса кымбат орын алады.
Ойлай білетін Адам - шын магынасымен »д»м
Мағжан Жұмабаев
Ш
(1893-1938)
г
~
' ‘ Ш1
'"Ж I
Ш
9 - мәтін
Ш!
Агаш кабыргалар
Еліміздің орманды аудандарында қабырғаны бөренеден, не
білеуден жасайды. Жонылған бөрене қабырғаларын көбінесе қылқан
жапырақты ағаштардан салады. Бөрене қабығынын алынғаиы әрі
оның
құрғақ
болтаны
пайдалы.Бөренелерді
бір-бірімен
қиюластырғанда әркайсысының асты-үстінен ұя жасап дөңгелек не тік
бұрышты, үзындыгы 10-12 см, өз ара қашықтыіы 1-1,5 м және биіктігі
оиынша шахмат тәріздес орналасқан ағаш қаламшамен жүргізеді.
Терезелердің арасындағы беренелерде кем дегенде екі қаламша
болып, өрқайсысы шетгерінен 20 сантимегрден арш қ қашықшкта
орналасады.Үянын тереңдігі қаламшадан 1,5-2 см аріық болады. Ол
кабырға шөккен кезде (5 процентке дейін) беренелерге кедергі
ҰРЬШГШ қаламшаны« калыңдығын 2,5 енін 5 және
12 см, ал дөңгелек қаламшалардың көлденеңін 2,5 см етіп
жасаиды. Ьөренелерді қойған кезде араларына пакля салады
Сездік
Қылқан жапырақты
Хвойный
(Ә. Оспанов)
I
і
I
,
Жону
қабьщ(ғы)
Ұя
тереңаік(гі)
Кедерп
Шөгу
з
д
е
с
ь
:
к
о
р
а
Гнездо
Глубина
Препятствие
Усадка
Өз түсінігінізді айкындайтын сүрактар
1
2
3
4
5
Еліміздщ орманды жерлерінде кабырғаны неден жасайі
Бөрененің кандай болуы пайдалы?
Бөренені қалай дабындайды?
Терезелердін арасындағы бөренелерде неше каламша 6
Бөренелердің араларына не салады?
9 - мәтін бойынша тапсырмалар.
1
Мэтінді мәнерлеп окыныз, орыс тіліне аударыныз.
Прочитайте выразительно текст, переведите на русский язык.
•
%і
9
V
*
^ СгіКТІ" болы м сш формасыи жасаныз(үлгі бойынша)
Образуйте отрицательную форму глагола (по образцу)
Үлгі:
тарау
расходись».
жүргізу, орналастыру, кою, пайдалану
- тарама «не
Евквртпе: кестені пайдяланыныз!
Используйте таблицу!
Основа оканчивается на
Гласные
сонорные р, л, й
кара
бар
кел
кой
>нцательная
-ма/ -ме
карама
барма
келме
койма
ма
звонкие согласные
(кроме б, в, г, д)
сонорные м, н, ң
жаз
сен
__________ жең
глухие согласные
звонкие б, в, г, д
аш
жабу/ассимиляция/
ашпа
жал жаппа
з
Кеи нүктеніц орнына керекті етістіктін болымсыз
формасын қойыңыз. Диалогты жалғастырыңыз.
Вместо точек вставьте нужные глаголы в отрицательной форме.
Продолжите диалог:
“
"
|
-
Ағаш қабырғаларын қай жерлерде салады екен?
Қазақстанның.......... салады.
Т
Овдай қабырға жасау үшін ... агаш керек?
Көбінесе ... агаш қажет.
Борене қабығын ... ма?
И ә ,........ гой.
Бөрененің .... Болтаны пайдалы ...?
Эрине,..........
'
4
Қазақ тілінен орыс тіліне аударыныз.
Переведите с казахского языка на русский язык:
і
жасау, қабыр
көбшесе ағаштан салу.бөрененің қабығын алу, құрғақ бөрене, үяның
тереңдіп, терезелердің арасы.
5
Көп нүктенін орнына дүрыс жалғауларды койыныз.
Вместо точек вставьте правильные окончания:
Мен ағаш қабырға...туралы оқыдым.
Мұндай кабырға қылқан жапырақты ағаш... салынады.
Бөрене........ бір-бірімен киюластырады.
Оның асты-үсті... үя жасайды.
Бөрене...
арасына пакля салады.
іәпнге қонылган сүрактар
күрастырыиыз:
вопросов к тексту соста
7
М ына сүрактарга казакш а жауап беріціз:
На следующие вопросы ответьте на казахском языке:
“
стены делаются из бр<
Из каких деревьев строят такие стены?
Какими должны быть бревна?
Как располагаются простенки?
Нужна ли пакля?Для чего?
МӘТІННІН мазмұнын казак тіліиде кы скаш а айты п беЫніз
Кратко передайте содержание текста /на казахском языке/.
Мэт,“ ' гі ■ * * " » - «М ьше
Укажите глаголы, образуйте от них отрицательную форму:
%
щ
__
Қазакстан
2756000 шаршы шакырым
шөлейт
пайызы
теңізінен басталады. Ш ы ғ ы е к а Ж і З Н Г ”
мен Каспий
шекарасына дейін 3000 шакырым Солгүстігі ^ т ь ю ^ ? * ”^
1^
й
басталады.
Ошустігі
Тянь-Шань
т а у л а т
о Г " ^ " 311
республикаларына дейін 1900 ш акм пии»
__________
_ Азия
мың шақырымнан астам
(Н. Баяндин)
Сөідік
шел - пустыня
шелейт - полупустыня
созылу - протянуться
Үй тапсырмасы:
^ е ^ и к ь ^ '" ™
слов^Я яЯ И
*
'
«»
Т|рк«стер1и
составьте
глагольное
ә) эпнграфта берілген белгілі акыннын сөздерін орыс тіліне
аударыцыз, Магжан Жұмабаев туралы кыскаша айтып
беріңіз/қазақ тілінде/;
переведите данные в эпиграфе слова известного поэта на руссский
язык, вкратце расскажите, что вы знаете о Магжане Жумабаеве;
б) «Етістіктің шактары» такьірьібын кяйталаныз;
повторите тему «Етістіктің шақтары»
КкабяҚг ,,,. .
ЭДНІЯиіІІІМІИИИ
Өзі білумен өзгелерге білдіру ек! баска.
Білгенін |<і(Цге білдіру.. .өз алдына бір гылым.
Міржақып Дулатов
(1885-1935)
10 - мәтін
Панельді кабырғалар
Соңғы кездерде жеке меншік үй құрылыстарында қабырға ірі
панельдерден
салынып
жүр.
Панель
арнайы
өнеркәсіп
орындарында өзірленеді. Оны алып келіп, түсіріп, қабырғаны
жинағанда кран керек. Панель салмақ гусетін және оган салмак
түспеитін болып бөлінеді. Жеке меншік үй кұрылыеында негізінен
салмак түсепн панельдер қолданылады. Олардың орныкгылыгы мен
байланысын темір бөлшекгерін ілекерлеу арқылы қамтамасыз егеді.
Панельдердің арасына төсем салып, жігін цементгі лаймен тегістейці
Панельдер бір және көп қабатгы болады. Ауыр керамзнггі және
силикатты бір кабатты бетондардан ішкі және сыртқы салмақ түсегін
кабырғалар жасалады. Көп қабатга панельдерді арматураланған ауыр
бетон мен жеңіл жылу ұстағыш материаллаплан жясяйпи
алардап қымоат емес.
Сәздік
арнаиы
түсіру
орныкіъілық(ғы)
ілекерлеу<
Қамтамасыз ету
қүн(ы) %
Специально(ый) '
Спускать
Устойчивость
Сваривать (сварка)
Обеспечивать
Стоимость
(Ә.Оспанов)
,
*
соңғы кезде
арасы
байланыс
в последнее время
Между
Связь
Өз түсініііңізда айкындайтын сүрактар
1
2
3
4
5
6
7
Панель қайда әзірленеді?
Оны түсіру үшін не керек?
Панельдің түрлерін атаңыз?
" с«шік үи салғанда қандай панель колданылады?
Панельдің орнықтылығын не арқылы қамтамасыз етеді'
Панель неше қабатты болады7
жасайды?
жасаЯі
10 - мәтін бойынша тапсырмалар
1
М әпнді окыңыз, жан
Прочитайте текст, обратите
2
тіліне
казахский
Панельные стены —
В последнее время Крупнопанельный дом
При сборке стены —
Устойчивость панели Тяжелый керамзит —
По весу легкие панели
Тез салыну Стоимость панели 3
Сөилемдерді
орыс
тіліне
аударыныз,
ЭПМН
•
ш актары
н белпленп
—--п п
Переведите предложения на русский язык, укажите
ш
етістіктердз
Ш 0 ш шГ
іремя глаголов:
көбінесе ірі панельден салына
Үшін көтергіш кран да керек П ан ёГ л ж 7 ™ к
ЛЬД1 КӨТеРУ
және салмак түспейтін. Панель ауыр 7 е т о н н а Г іІ
■■££■
жасалады екен.
жылу
Сөйлемдерді
формасына койыныз:
4
Панельді
етістіктерді ауыспалы осы шак
Закончите предложения, поставьте глаголы в форме переходного
настоящего времени:
кабатты
(бывают). Панель өнеркесіп орындарында (делается, изготавливается)
(делают)
'Ш
*
Ж Щ
Грамматикалык кестеге назар аударыныз!
Обратите внимание на таблицу!
Ауыспалы осы шак/келер шак - настоящее -будущее переходное
время-образуется так:
Ауыспалы осы і
Корень глагола-*- суф.-а/-е/-й + личное
Переходное
настоящее окончание:
время *Мен осы университетте оқимын-
Обозначает /по контексту/ настоящее время.
іущее
Мен ертең кітапханаға барып, кітап
>кимын-будущее время.
5
Етістіктер,
аналог күрастырыңыз:
Используя
составьте
форму
переходного
- Панель. . .
- Панельдің екі
салмак түсетін панельдер
•
т
оны цементті лаймен ..
6
Қазақ тіліне аударыныз
Переведите на казахский язык:
настоящего
времени глаголов,
Строятся крупнопанельные дома. Панель бывает несущей и не
несущей^ Между панелями ложат прокладку. Панель делается от
бетона. Панельная стена не дороже каменной стены. Панельные стены
ОЫВаКГГ
киии
- ' СГ,Ы
Грамматнкалық минимум
От исходной формы глагола в казахском языке образуются путем
прибавления суффиксов и окончаний асе личные грамматичен"
формы. Исходная форма глагола имеет суффикс у : кет - у ,аш - у ,
соотвстст вен но
^
П
Г
У
Г
М
Т
Р
Т
В
А
і і і а
л
п
_____ ___
_______ _
й Щ г ть- Только в казахском языке исходная форма глагола
переводится и как имя действия, и как само действие кет - у - уход
ууходить,
х о д и т ь , аш
атті -~ у
V _- открытие, открыть
_________
У
7
Қазақ тіліне аударыңыз:
Переведите на казахский язык:
знатьИеЕееХ™ ГИИ СТр° ИТельства очень необходимо. Мое право - все
строителя Уч£ба
УДИВ”Л- Мне нравится профессия инженерастроителя. Учеба - наша обязанность. Надо хорошо учиться
В
^поТаДан СТР°,ГГ МНОГ° красивых ЗДаний. Недавно построили Дворец
спорта. Надо написать семестровую работу
Дворец
ғимарэт'
” н —
‘- « - . ^ н Т ^ к ” ^з й у й г - окип’ о,,“ '
Повторите пройденное. Прочитайте т е к с т
язык. передайте содерж ание^ казахским
“
—
*•*
„
|
РУ“ К“Й
Еске түсіріңіз, кайталацыз!
2
^
^
: Ч 'ДЧШ“ И’
короеЧл,
піактарын
укажите
Қаіакстан
ҮЛТТЫ
« н н а ^ а с а д ы ^ М е м л е к е г т ін .4 облысында ,26 у ^ Ш | §
желтоксанның 16-нда Казахстан тәуелсіз
республика болып жарияланды. 1992 жылы Республиканын
елтаңбасы, туы, әнураны бекітідді. 1995 жылғы тамыздың 30 -н д а Я
Қазақстанның Конституциясы - Ата закы - кабылданды.
Щ
Қазакстан көптеген дүңиежүзілік, халықаралық ұйымдардын І
мүшесі. Сонын ішінде Біріккен Ұлтгар Ұйымының /БҮҮ/ да
мүшесі болды.
И
Сөздік
. БҮ Ү -О О Н
қабылдау - принять
үйым - организация
жариялау - объявить
I
|
И
К
V
Үй тапсырмасы:
а) мәтінде белгіленген сөздер көмегімен диалог күрастырыныз;
с помощью выделенных в тексте слов составьте диалог;
ә) Міржақып Дүлатовтын шыгармаларын еске тусірініз, казак
тілінде айтып берініз;
вспомните произведения Миржакыпа Дулатова, расскажите на
казахском языке.
* *
I
8
I
■
4 &
11-сабак
Окыса көзі, көкірегініц көзі ашылады.
Көзі ашылса, айтпай-ак, нұскамай-ак, ымдамай-ак көзі көреді.
Сәкен Сейфуллин
(1894-1938)
11-мәтін
Жабын
Жабын үйдің төбесін жабатын жэне уй кабатгарының
арасындағы жабын болып екіге бөлінеді. Түрғын үйлерде төбе
жабыны аз жылу өткізетін, су және ауа өткізбейпн болу керек. Ауа
өткізбейтін жабында ауа алмасуы болмағандықтан жабын агаштары
шірімейді. Қабат арапық жабынның бүдан басқа дыбыс өткізбеу
қасиеті болу керек.
Бір қабатты үйлерде көбінесе жабын арқалығын екі не төрт жағы
жонылған білеу мен бөренеден салады.Барлық қолданылатын
ағаштардың қабыгы аршылған және антисептік ерітінділері сіңірілген
болуы керек. Антисептиктендіруде 3 процентгі фтордың не кремді
фторлы натрийдің ерітіндісін шеткемен жағады. Арқалық берік болу
үшін, ұшының 78-80 см жерін қара маймен майлап, қабырғада
^ I
К
I
I
1
I
І
§
Ш
1
■
I
1
1
1
1
1
--------— ■—
жс рш ею каоат қара қағазбен орап тубін
караманландьһ Ірге жабынын. орпшикалык жылу ү с т а г а ш ^ Г д ы
салуға болмайды. Себебі ол ылғаллм
«ггарды
жіберуі мүмкін. Тебе жабьшьхнда жылу ¥ст а ^ ш з а ^ “ н д еГ а ш
үпндісін, әкті, шлакты колдануға болады
ретінде ағаш
Свздік
тебе
алмасуы
шіру
касиетҮі)
ерітінді
сіңірілу
жагу
орау
_ •
түбі
Крыша
Обмен
Гнить
Свойство
Сплав
Впитать
Мазать
Заворачивать
Корень
л
Ф
ф
т
(Ә. Оспанов)
ф
О і түсінігінізді айкы ндайты н сүракгар
1
2
Жабынның кандай түрлері бар?
Түрғын үйлерде төбе жабыны қандай болу керек?
Неліктен жабын ағаштары шірімейді7
5
л
™
Г
П^
Г
Т
РУЛе
ИНЛаЯ
Колданылады?
Аркалық берік болу үшін не істейді?
Себеп- Н
жабынына органикалық жылу
заттарды салуга болмайлм?
^
I I - мәтін бойынша тапсырмалар
1
«I
—а I лңыз (алты свті
Назовите слова, знакомые нам из 1-текста ( 6 слов)
2
«Ауыспалы осы шак>> кестесін еске түсірініз.
Вспомните таблицу «переходное настоящее время».
ч д . р ^ м * " , "* к ,,р ы к и к И р‘"
•
Вставьте суффикс - а или
переведите на русский язык:
а) Меи гылымды (эерттеу).
үстағыш
ө)Көмір біз ірі панельді (қолдану).
б) Қүрылысшылар үлксн үлес (қосу).
в) Жабын төбені ( жабу).
«Күрделі осы шак» кестесіне назар аударыныз.
Обратите внимание на таблицу сложного настоящего времени.
Жекеше тур!
Мен сабақ
отырмын
Кепше түрі
дайындап
Біз
сабак
дайындап
отырмыз
I
Сендер
сабак
дайындап
Сен сабақ дайындап отырсыңдар
отырсың
Сіздер
сабақ
дайындап
отырсыздар
1Ол сабақ дайындап отыр Олар сабак дайындап отыр
Сложная форма настоящего времени образуется при помощи
неизменяемой формы деепричастия смысловых вспомогательных
глаголов отыр, жатыр, түр, жүр настоящего времени. Деепричастие
образуется при помощи суффиксов —ып/-іп/-п:
корень оканчивается на согласный
- ып/іп (бару - барып келукеліп)
1
корень оканчивается на гласный
-п
(ойнау-ойнап )
4
Кестені пайдалана отырып, берілген етістіктердін күрделі
осы шак формасын жасаныз:
Используя таблицу, от данных глаголов образуйте форму сложного
настоящего времени:
Айту, дамыту, әзірлеу, жасау, бөліну, аныктау, жагу
5
Сүрактарга жауап беріңіз:
Ответьте на вопросы:
- Сіз кайда оқып жүрсіз?
- Құрылыс пен архитектура факультетінде окып жүрсіз бе?
~ Оқу залында тәлімгерлер не оқып отыр?
- Секцияга барып жүрсіз бе?
- Ол дәріс залында не істеп отыр?
- Олар жылу үстагыш туралы реферат даярлап жүр ме?
- Окушылар зертханадан келе жатыр ма?
Окытушы
жэне дизайн» тобынын стулрм™^;
жатыр ма?
“Ң
^
сынақ тапсырып
*
КүрделІ осы шақ формасын жасанызОбразуйте сложную форму настоящего времени.
Салыну. күрылу, боліну, жасалу, орналасу, куйылу, оку
7
Кел нүктенін орнына керекті сөз койыны»
Вставьте нужные по смыслу слова:
1) • • күлылыс технологиясын білеміз
2) . . . үйлеспеушілікті жоя алмай отырсын.
3) . . . үлесі асып түсті.
8
- Қайырлы күн!
- Қайдан келе жатырсык?
‘ Кпгапханадан келе жатырмын.
- Қазір қайда бара жатырсың?
Г Г 6ара жатыРмын- Ал сен не істеп отырсын9
Я
Н
З
в
»йлеР»
"
«
“
рыбы
бойьтша
дайындалып
отырмын____________
- Надя кайда екен?
“ Надя дәріс материалын
- Ал Қанат ше?
жумыс
9
ГГ
_
*
----------------* « Г и у д п і ь па к а з а х с к и й Я*ЧМ*
Г ЛЛН1 а!_ЯаР“ КЬ,Х П„ереведите на казахский язык
Перекрытие бывает дву, видов. Перекрытие крыши а
д„мах
ДОЛЖНО Я ілть.
.........................
Еске түсіріңіз, кайталаныз. Етістіктердін шактарын белгіленіз:
Укажите ИПРМа гпаглплг,.
Қазакстан кен байлыгы
Қазакстан пайдалы казбаларга бай. XX ғасырдың 30^.лдарьжан бастап геологтар мыңдаған кен орындарын ашты
Караганды, Балкаш, Павлодар, Жезқазган, Өскемен ірі өнеркәсіп
орталықтары салынды. Орталық Қазақстандэ көмір, мыс, цинк,
марганец, темір тағы баска металдар бар. Мүнда көмір ошағы Караганды / коры 50 миллиард тонна/ орналасқаи. Дүние жүзіне
Екібастүз көмір бассейні де әйгілі. Қостанайда Соколов-Сарыбай
темір рудасының ірі кең орны ашылған. Шығыс Қазақстан қорғасын
мен цинкке бай. Батыстан мұнай, жанар май, ас түздары шығады
Ақтөбеде никель кен орны бар.
- и,,..
СвЗДІК
кен —полезное ископаемое
қор/ы/- запас
пайдалы қазба —полезное ископаемое
салу - построить
Үй тапсырмасы:
а) мәтінде белгіленген әрбір сөзбен сөйлем кұрастырыңыз:
с каждым выделенным в тексте словом составьте предложение*
ә) эпиграфта берілген сөздерді калай түсінесіз, айтып берініз;
объясните, как вы понимаете эпиграф к тексту.
12-сабак
Келер ұрпакка тарихи мол мұра
Қалдыру - біздін парызымыз.
Санжар Асфендияров
(1889-1938)
ф
вт
• ' I
12- мәтін
Шатыр
Үйдің төбе жабынының сапмағын қабылдайтын бөлік шатыр
болып саналады. Шатыр суық жэне жылы болып салынады. Аз
кабатты үй қүрылысында шатырдың суық, шатыр қуысы бар, итарқа
тәрізді түрі қолданылады. Ол күрылымы бойынша екіге болінеді
Оңьщ біріншісінде негізгі қабырғалардың арасы 6 мегрге дейін ал
екшшісшде 6 метрден аріық болады. Бірінші түрінде итарқанын кем
дегенде козғалмаитын ею тіреп болады және ол қабырғаға көлденең
кысым түсірмейді. Еюнші түрінде итарканың қозғалмайтын тірегі
төменгі, непзп бойлық қабырғада болады. Бүл жағдайда көлденең
қысымды көлбеу қойылған итарқаның кермесі қабыддайды Үй
қүрылысында итарқаның алғашқы түрі жиі қолданылады. Итарқаның
аяғы оның негізгі бөлігі болып саналады. Ол
үстіндегі
тактайшаларды жабынымен көтеріп түрады. Итарка аяғынын
*а“ ыктығы
жабынның
түріне
және
итарқаның
ара
жасалынатын
байланысты болады Итарқанын аягы қабырга үс-тінде
жаткан
мауэрлатка
тіреледі.
Оның
көлденеңі
18-20
болады.Шірімеу үшің оны кара майлап, қабырға жағына екі кабат
кара қағаз төсейді.Егер де үйдін ортасында салм ақ түсегін қабырға не
преу болса, оның оргасында салмақ түсетін кабырға не тіреу болса
онын ортасында қойылған тірекке көлденең не үзыннан салынған
жоғаргы
күрылымынын
екінші
түрі
онын
аягы
мен
керм есіне
—
.---■
*
іп түрып,
көлденең қысымды кабылдайтын итарқаның ермесімен
Ікіріктіріп, күс түмсыкпен бекіт іі. Итарқа
аркалыгын бөренеден, білеуден не қалың тақтаидан жасайды.
Тактаидан жасалған итарка арқалығына бөренеге қарағанда 15-20
процент ағаш кем жүмсалады
Ш аты р ж аб ы н ы
үяді жауын-шашыннан коргайды ж эне ол
мыісты, арзан және көрікті болу керек. Бүл қасиетгердің
шатыр жабынынан табу қиын.Сондыктан үй салушы с
ерекше лі ктерді ескеріп, шатыр жабыны түрі мен
ко лд ан ыл аты н
материалд арды
белгілейді.___ Шатыр
жабыны
каңылтырдан,
асбоцементті шиферден, I рулон
Ш
, ___ _
материалдардан, черепица мен
тактаилардан және жерплікті материалдардан салынады. ^
я
С өздік
кабылдау
саналу
бөл і ну
ара(сы)
козгалмау
тірек
итарқа
Принимать
Считаться
Іелиться
Промежуток
не двигаться
Опора
Давление
Часто
Поднимать
Стелить
Устанавливать
Доска
Стропила
жауын-шашын
Осадки
кысым
Ж ИІ
көтеру
төсеу
орнату
тактай
л
т
**
(Ө. Оспанов)
қорғау
карал айым
табу
ерекшелік
ескеру
белгілеу
Защищать
Простой
Найти
Особенности
Учитывать
Определять
Оз түсінігінізді айкындайтын сүрақтар
1
2
3
4
5
5
6
?
8
Үйдің төбе жабынының сапмағын не қабылдайды?
Итарқаның қандай 2 түрін білесіз?
Үй қүрылысында итарқаның қай түрі жиі қолданылады?
Итарқаның негізгі бөлігін атаңыз,
Белдік не үшін орнатылады?
Итарқа арқалығын неден жасайды?
Шатыр жабыны қандай болу керек?
Үй салушы шатыр саларда нені ескеру керек?
Шатыр жабыны кандай материалдан салынады?
12 - мәтін бойынша талсырмалар
1
Сұрактарга жауап берініз:
Ответьте на вопросы:
•Шатыр деген не?
- Белдік деген не?
Шатыр жабыны туралы косымша не айтуга болады?
Окыныз, назар аударыныз: Обратите внимание:
Өткен шак
жедел еткен шак
етістік + ды/ді,ты/ті+ жіктік жалғау
жазу жаз+ды+м/жаз+ды+к (1ж),келу кел+ді+м/кел+ді+к (1ж)
жаздың/вдар/ыңыздар / (2ж), келдің /ңдер/іңіздер / (2ж)
жаз+дьі(3ж), кел+ді (Зж)
бүрынгы өткен шак
етістік + ып/іп/п + жіктік жалғау
келу кел+іп+пін /піз (1 ж)
кел + іп + сің /сіңдер/сіздер/ (2ж)
кел+ іп + ті (Зж)
ежелгі өткен шак
етістік + ган/ген,кан/кен + жіктік жалғау
бітіру бітір + ген + мін/біз (1ж)
бітір + ген + сің /сіңдер/сіздер (2ж)
бітір + ген(Зж)
і, .
2
Мәтіннен етістіктерді теріп жазып, кай шакта түрганын
белгілеңіз:
-' г Гг «Р Щ
'•
Выпишите из текста глаголы, определите время:
Үлгі: табылған - табылу —■табыл + ған —бүрынгы өткен шак
3
Мы на етістіктерден бұрынғы өткен шак формасын (1-түрін)
жасаныз
". ; ■1* ' ■
От данных глаголов образуйте форму давнопрошедшего времени
(1 - способ)
Үдгі:
Г
.................. ~...
Жекеше түрі
1-жақ Орналас - ып - пын
2-жак Орналас - ып - сын
3-жак Орналас - ып - ты
Көпше түрі
1
Орналас - ып - пыз
• • •чт
•*•**
^
Орналас - ып - сын - дар
Орналас
ып
сыз
лао
---------------- —----------------4
Орналас - ып - ты
|
Жасалу, жасау, ашу, істеу, басталу, бастау, шығудабу, салыну,
белгілеу, бекіту, жалғасу
4 Мына етістіктерді бүрынғы өткен шак формасына
айналдырыцыз (2 -түрі):
От данных глаголов образуйте форму давнопрошедшего времени
(2- способ):
Шатыр үйдің тебе жабынынын салмагын /кабылдау/.
Шатыр күрылымы бойынша екіге /бөліну/.
Қүрылыста итарканын бірінші түрі /қолданылу/.
Итарка аркалыгын бөренеден /жасау/.
Үй салушы колданылатын материалды /белгілеу/.
Шатыр жабыны жергілікті материалдан /салыну/
5
Қазак тіліне аударыныз:
Переведите на казахский язык:
Крыша
- часть дома. Крышу строят холодной и теплой. В
строительстве дома чаще используется первый вид крыши.Кровля
защищает дом от осадков. Кровля должна быть крепкой, дешевой и
красивой.Строитель определяет материалы для строительства кровли.
Крыша строится из шифера, черепицы и других местных материалов.
6
Өткен шактын үш формасына койып, аударыныз:
Измените предложения так, чтобы глаголы стояли в трех формах
прошедшего времени, переведите:
Үлгі:
Қөмір барлық қүрлықтарда табылады.
Көмір
(і<барлық
1құрлықтарда
. . табылды.
(Уголь найден во всех материках).
Қөмір бардык қүрлықтарда табылыпты. (Уголь, оказалось, найден во
всех материках).
я
•
Қөмір барлық қүрлықтарда табылған.(Уголь давно найден во всех
материках).
^
Шатыр жабыны үйді жауыннан қорғайды.
Шатыр жылы да болып салынады.
Аз қабатты үй салғаңда шатырдың суык түрі қолданылады.
7
Қазак тілінде мәтінді пайдалана отырып, «Үйдін шатыры»
тақырыбы бойынша монолог жасаңыз.
Используя текст, составьте свой монолог на тему «Үйдің шатыры».
Еске түсіріціз, кайталаныз. Етістіктің шақтарын белгілеңп:
Укажите время глаголов:
Астана —бас кала
1997 жылдың 10 желтоқсанынан бастап Ақмола -Қазақстанның бас
қаласы ^больш жариялаидьі /1998 жылдан бастап Астана деп
аталады/. Қала Сарыарканың солтүстігінде Есіл өзенінің он
жағасында орналасқан. Астана Онтүстік- Сібір және Трансқазақстан
темір жоддарының киылысында тұр. Қала халқынын саны 500
мыңнан астам. Астана - мемлекетгің саяси орталығы, мұнда
Парламент жүмысын жүргізуде. Астана
ғылыми, мәдени орталыгы.
мемлекетіміздің ірі
Сөздік
киылыс - пересечение
жариялау - объявить
Қосымша тапсырма: мэтінді орыс тіліне аударыңьп:
Шатыр жү мыстары төбе жабындарын жасағанда орындалады
олар жаоыннын (катар қолданылғанда) немесе үймереггер мен
ғимаіэаттап т ө б е с і н і ы і ^ п ш а и
с ._______
г
I
.
берік болу керек.
-
—-*-------оі^ 1
іулмді және
~ ШатыР
жүмыстары
орындау
технологиясы
көбінесе
колданылатын материалдар түрімен аныкталады. Жабын жасау үшін
оралмалы/свертывающиеся/, мастикалы, асбестцементгі, болат, кыш
тактаишалы (черепицалы), синтетикалы және баска материалдар
колданылатын. Жабын түрін таңдау ауа райы жағдайы, сәулеггік
талаптары,
үимереттің
мыктылык
дәрежесі/степень/
жөне
колданатын
материалдар қазірп стандарггар мен техникалык шарггардын
талаптарына сеикес келу керек.
Шатыр жүмыстарына тек төбеде барлык күрылыс жөне
жинактау жүмыстары аякталғаннан кейін және жабын асты негізінін
жасырын жүмыстарын акты бойынша қабылдаған соң кіріседі.
Жабынның барлық қүрамдарының астыңгы негіздері жобада
қаоыдданган материалдардан жасалу керек және оған еңіс/уклон/,
оеріктнс, каттылык және суагарлар орналасу жайында сәйкес болу
керек.
(С.Хамзин, А.Әбішев)
Vи тапсырмасы:
а) сөздікті кайталаныз, жаттаныз;
повторите, выучите слова;
*) * ШатыР кандай болады? » такырыбы бойынша 5-6 сөйлем
күрастырыиыз;
по теме « Шатыр қандай болады?» составьте 5-6 предложений;
б) «Келер шак» такырыбын кайталаныз;
повторите тему «Келер шак».
13-14-сабак
Білімсіз талант тас екен,
Өмірін үшін кас екен.
Сұлтанмахмұт Торайғыров
(1893-1920)
13-14 мэтін
Қанылтыр жабыны
Жабынға пайдаланылатын қаңылтырды тотықтан, шаңнан
тазалап, екі жағын аздап темір суригі косылған әліп майымен сүртіп
кепп реді .Қаңыдтыр бір-біріне
иіліп
жалгасады.Келте
жагы
жатқызылып жабыстырылса, ұзын жағы тігінен жабыстырылады.
Қаңыщырды тегістеп, ию жұмыстцрын арнаулы столда агаш балғамен
жасавдыДИатырда қаңылтырдың тік жағын жабыстыру үшін, жерде
жабыстырылған қаңылгырдың бір жағын 20 миллимегрғе, ал еюнші
жағын 35 миллиметрге тік бүрыш егіп қайыру керек. Бүлай
даиындалган қаңылтырды шатырға көтеріп, екі балғамен тігінен
жабыстарады<Қадылтырды кырарқада, тік жалғасқан және екі
кұламаның түйіскен жерінде екіден кайырады. Шатыр жабынын
сырыкка жіңішке қаңылтыр арқылы бекітеді.Оның бір жагын
сырыкка қағып, жоғары көтеріп, жабынның тік бөлігімен бірге
кетпеу үшін косгыль
(қалың темір) орнату керек.
Шифер жабыны :Асбоцементгі ишфер отқа төзімді, ең көп
тараған, жеңіл, қолайлы шатыр жабыны болып табылады.
Шиферлерді салған кезде олардың үстіңгісі астывдысын 12-14 см
жауып түруы керек. Ең төменгі шифер жоғарғы кенере тақтайынан
кем дегенде 10 см асып түрғаны жөн.Қырарқаны сәнді қырарка
шиферімен не жүка тактаймен жабады.Қырарка шнфері бір-бірімен 10
сантиметрдей қиылысу керек. Шиферді жел көп соғатын бағытка
карата салады. Бұлай салынғанда олардың арасына қар мен жаңбыр
суіиры кірмеиді .Өге қапы жел соғатын аймактарда шатырды тегіс
ҮСТШе Қара ҚаҒа3 СЗЛЫП’ ОНЫ Шегемен беютіп,
үспне шиферді жабады. Шиферді рейкаға үзындығы 90-100 мм
оүркеніш телпег» мырышталған шегемен қағу керек.
Шиферді мынадай екі тәсілмен жабуға болады: біріншісінде
шифердщ
бір
'ЧГМЛ1Г\ 01/1 I ■1тТ«
_ !__ '
•
^ І
салады
(Ә. Оспанов)
Сөздік
Ж
1
Г
Ш
ұ
з
ы
н
а
б
о
и
ы
қ
а
т
а
р
д
а
ж
а
т
а
т
ы
н
е
т
і
п
,
а
л
е
к
і
н
ш
і
с
і
н
д
е
*
тотық
ию
бүркеу
мырышталган
қүлама
түйісксн
канылтыр
шаң
кептіру
жалғасу
арнаулы
балвд
бүрыш
жінішке
кағу
Ржавчина
Гнуть
Накрывать,закрывать
Оцинкованный
Откос
Стыковочный
Жесть
Пыль
Сушить
Соединяться
Специальный
Молоток
Угол
Тонкий
Прибивать
төзімді
қолайлы
киылысу
оағыт
.
аимақ
Қырарка
Прочный
Удобный
Пересекаться
Направление
Регион
Шелом
% 0
Өз түсінігіңізді айкы ндайты н сұрақтар
1 Қаңылтырды калай кептіреді?
2 Қырарқаны немен жабалм?
— — ------ ™
т
т
салады?*183 ***
* аНбЫР СуЛЭрЫ КІРмеУ ҮШІН шиферді калай
салады?
4
екі тәсілмен жабуға болады9
5
к і ь ™ п П«бір-біріне
^ аНЫЛаТЬІН
КаНЬ,ЛТЫрды
калай
дайындайды?
6 Қаңылтыр
қалай жалғасады?
7 Ию жүмыстарын немсн жасайды?
8 Жабынды сырықка не аркылы бекітеді?
9
Жабынның кенерелегі шеті майыспау үшін не орнатылады?
«Үйдің шатыры» такырыбы бойынша күрастырылган
сөйлемдерді окыньп.
}
Прочитайте предложения, составленные по теме «Үйдін шатыры».
2
«Қанылтыр, шифер жабыны» мәтінін окыныэ, еткен
такырыпта кездескен сөздерді атап өтініз
Прочитайте текст, назовите слова, встречавшиеся вам в пройденных
текстах.
3
Көп нүктенін орнына керекті сөзді койыныз:
Вместо точек вставьте нужные слова:
Жабын қанылтырын /от ржавчины/ тазалайды.
Қаңылтырды /выровняв/, ию жүмыстарый жасайды.
Жабынның кенередеп шеті майыспау үшін костыль /устанавливается/
Асбоцемента шифер отқа /устойчиво/.
Шифер жабыны - /удобный/ шатыр жабыны.
Шиферді /ветер/ коп /дует/ бағытқа карата салады.
Сонда жабынға кар мен жаңбыр сулары /не попадают/^
Шиферді /двумя способами/ жабуға болады.
4
«Келер шак» кестесіне назар аударыныз
Обратите внимание на таблицу «Келер шак».
Келер шақ
айт + ар + мын
көр + ер + мін
еүра+р+мын
жаз + бақ + пын
кес + пек + пін
отыр + мак + пын
Келер шак имеет и форму ауыспалы келер шак
смотри 10-урок 1
«
Г
• келер
Ч Ц ХТ " ™
П'°ГШЮв * * *
«Р—
...
— П И Ы -» 6улущето
6 .к 1 " “ б ы Г ЬШУ- ЖабУ' Шеге” У- Юру'
™— »• - " * » •
Үягі; болу * болар
' Т* Л т Р *Ы * « « « « “
»™ Р
формасын
■ Х З ГаЙТ' СЛеДУЮЩИС ГМ0ЛЬ1 ■ "Релположите«ьнс„ булушем
жабу, бөліну, өндіру, алы ну, салу, жасау
7
Орыс тіліне аударыныз.
Переведите на русский язык.
Қанылтырды шаннан тазалар, маймен сүртіп кептФер Оны тепстеп
ик> жумысын агаш балгамен жасар. Шатырда к аи ы ^р д ьщ т і ™ н
В
і
Ж
і
і
„
Т
і
ЖаШН
Т
ІК
б,РЬП"
епп
и
»ь,рар
орнатылар. Шиферді шегемен кағар.
Костыль де
9
Сейлемдегі етістіктерді болжалды келер шак формасына
койыныі:
Поставьте глаголы в форму предположительного будущего времени
ҮЛГ! : Мұнай өмір тіршілігінде пайдаланган.
■пршіліпнде пайдаланар.
Жабын шнферден жасалған.
Жабын жасауға каңылтыр да пайдаланған.
Қанылтыр тегістелген.
Ию жүмыстары салынған.
Ол жінішке канылтыр аркылы бекітілген.
Шифер колайлы шатыр жабыны болып табылған
- Мунай өмш
ұ
ӨМ,Р
9
Мыиа етістіктерден мақсатты келер
шак формасын
кұраныз:
От данных глаголов образуйте форму будущего времени намерения:
Майлау, бекіту, анықтау, ашу, игеру, орналасу, салу, салыну
10 Мына етістіктердін максатты
жіктещз:
Проспрягайте следующие глаголы в
намерения:
келер
шак формасын
форме будущего времени
майлау, өндіру, орнату, жабу.
10
Сөйлемдердегі сездерді толыктырыныз, жүрнак немесе
жалгауын косыныз:
Допишите суффиксы, окончания:
Қаңылтыр жабынын маймен сртіп кептір...
Арнаулы үстелде ию жүмыстарын жаса...
Қалыңдау темір - костыль -- орнатыл... *
Шифер- ен көп тара... шатыр жабын...
Қатты жел соғатын аймақтарда шатыр... тегіс тактаймсн жаб...
13
Қазак тіліне аударыныз
Переведите на казахский язык.
Жесть очищают от пыли, ржавчины, смазывают и сушат. Жесть
выпрямляют. Нужно установить и костыль. Кровля из шифера самый распространенный вид кровли. Это очень удобный вид кровли.
Верхний шифер должен прикрывать нижний на 12-14 см. Шифер
ложат двумя способами.
Үй тапсырмасы:
а) «Қанылтыр, шифер жабыны» такырыбы бойынша диалог
курастырыцыз;
составьте диалог по теме « Қанылтыр, шифер жабыны»;
ә) сөздікті кайталаныз, жаттаңыз;
повторите словарь;
б) эпиграфты түсіндірініз;
объясните слова эпиграфа.
Ойл а на
енбектенудің
кандайлық
куат-күші барын үмыту га болмайды.
Қүрмаш Нүрғалиев.
(1925-1988)
зор
ж
а
ң
а
р
т
к
ы
ш
"
15-мәгін
Рулон жабыны
салу
бүктелуі жазылады. А гаш тактайдан жасалады және оның бүктелуі
жазы лады. Агаш тактайдан жасалған негіз тегіс, ойлы - қырсыз және
шығып түрған шегес.з болу керек. Жабын негізінін туралығын үш
метрлік түзу рейкамен тексереді.Рейка мен негіздің арасындағы қуыс
реиканы кырарқа боиымен сапғанда 5 мм, ал көдценен сапғанда 10
миллиметрден кем болып және 1м аралыкта біреуден аргық кездеспеу
керек. Рулонды материалдарға рубероид, пергамин, толь сиякты
каре май сіңірілген кағаздар жатады.Бұл материалдарды жабын
реганде паидаланғанда бір күн бұрын кырларын жазу үшін екінші
жағына аударып орап, не жазып тастайды.
„ Жабыннын негізін жасап және жабатын қағаздарды жазып
даиындап алғаннан сон непзп жүмысқа кіріседі. Оны екі адам
жүрпзген жөн. Бүл жұмыстардың ең оңайы м астиканы қолданбай
тек шегемен кағатын түрі.
Рулонды материалдарды мастикамен жабыстырып салуды да екі
адам жүрпзген дүрыс.Бүл жагдайда да негізін шегемен қағыТі
салғандағыдаи дайы ндайды .Кағаз лагткі ЖЯПлит/пои
... _*;___:
Рубероид
үстіңп
тастарды
КӨКШ1Л. Маи; тольға антрацен майынын ерітіндісін жағады. Бүл
ЩИЛерді жакканда кағаздын беті жүмсарып, қатқыл шөткемен
ыскылағанда түиіршік тастары тез кетеді. Слю дамен капталған беггі
еріткіштер жакпаи-ак, катгы шөткемен тазалау керек. Мүндай
жүмыстарды жерде жүргізеді. Қағаэдардың тазаланган жағын
сыртына каратып бүктеп, тігінен кояды.
_
Сөздік
непз
бүкгелуі
Основа
сгиб(ы)
(Ә. Оспанов)
туралық
артық
аудару
жазу
• •
кірісу
оңай
тек
жүмсару
еріткі
Прямота
Лишний
Переворачивать
здесь: расстилать
Приступать
Легкий
Только
Смягчаться
Растворитель, сплав, смесь
Өз түсінігіңді айкындайган сұрактар
1
жасалған
2
лчаоын непзінін туралылығын немен тексереді?
3
Рулонды материалга қандай кағаздар жатады?
4
Рулонды материалдарДы мастикамен жабыстырып салуды неше
адам жүрпзеді?
5
Қағазды жапсыру алдында түйіршік тастарды түсіре ме9
Шарды тез түсіру үтін не істейді?
ГI•
Мәтінде
кездесті?
15-мәтін бойынша тапсырмалар
жабын турлеріне байланысты қандай сөздер
видами кровли, встретились
2
Мамандыкка
кврс^нГзЫНЫ3’
байланысты
Свйлемдердегі
сөздермен
етістіктердін
шак
сөйлемдео
формасын
Составьте с ними небольшие предложения, назовите глаголы, укажите
их время.
3
3
Септіктерді кайталаңыз! Повторите падежи!
Атау
сеппк
Кім? Не?
ІЛІК
Кімнің? Ненің?
с
е
п
т
і
к
Барыс
Юмге?
Подлежащее
Ның, нің, дың, ДІҢ, Определение
тың, тің
Неге? Ға,ге, қа, ке. ате.на. н е [ Дополнение.
септік
Қайда?
Табыс
септік
Кімді? Нені?
направление
действия
Предмет, на
который
направлено
действие
Место
Жаты
Кімде?
Неде?
Қайда?
сеппк Қашан?
Шыгы Кімнен? Неден?
Қайдан?
сеппк Қашаннан?
*аш «н ва я м
Исходный
пункт,
материал из
которого
сделан
предмет
Орудие,
лицо,/с/
которым сов
Көмек Кіммен? Немен?
тессет! к
4
1, 2-сөйлемдегі зат есімдердін септіктерін көрсетінп.
Укажите падежи существительных в I -ом и во 2-ом предложениях.
5
Орыс тіліне аударыныз, белгіленген сөздердін септіктерін
аныктаныз:
Переведите на русский язык, укажите падежи выделенных слов:
Диханшы жерін мақтайды
Бапыкшы көлін макгайды
Кәсіпкер кәсібін мактайды.
(Ал сен нені мақтайсың?)
Қурылысшы.......... В нМ
>-
Жердін сәні —егін,
Ердіц сәні - білім.
6
Сөздердін септік жалғауларын койыныз, аударыныз:
Поставьте правильные падежные окончания, переведите:
Рулон жа^ын... сапу үшін негізжасалады.
Ағаш тақтай... жасалган негіз тегіс болу керек.
Жабын іурелығын рейка... тексереді.
Рулонды материал... рубероид, пергамин, толь жатады.
Жүмыс.... Екі адам жүргізеді.
Ш
7
Сөздердін дұрыс жалғауларын койыңьп, сөйлемдерді
аяктацыз:
Поставьте правильные окончания, закончите предложения:
■в,
Рулонный /сгибы выпрямляются/.
Ағаштан жасалған негіз /без гвоздей/ болу керек.
Жабын негізініц /прямота/ рейкамен тексеріледі.
Бүл жұмыстарда /не используют мастику/, /используют гвозди/.
8
Қазак тіліне аударыныз, сұрактарга казакша жауап берініз.
Переведите на казахский язык, ответьте на вопросы по - казахски.
Щ
•
■ Какой должна быть основа из досок?
- Длина рейки дожна быть какой?
- Какие материалы относятся к рулонным материалам?
Как готовят рулонный материал в качестве материала для кровли?
- Когда переходят к основной работе?
Еске іүсіріңіз, кайталаныз. Тәуелдік және септік жалгауларын
белгіленіз:
Выделите падежные окончания и окончания принадлежности:
Тагы да Астана тур алы
Астананын өзіне тән ұзақ даму тарихы бар. Ежелгі аты Ақмола (1830 ж ) Бүрын бул жерде бекініс болған . Хүндар «мола»
деп биік қорғанды. бекіністі атаған.
Қала Есіл озенінің жағасында орналасқан. Есіл озені - Ергіс өзенінің
саласы, үзындығы 2450 шақырым. Астананын климаты - күот
континент, қысы суық, жазы ыстық.
Үй тапсырмасы:
а) жана сөздермен сейлемдер кұрастырыныз, сөйлемдердегі
сөздердін септік жалғауларын анықтадыз;
составьте предложения с новыми словами, определите падежные
о
к
о
н
ч
а
н
и
я
в
с
л
о
в
а
х
;
»> іииграфта берілген еимердік авторы туралы не білееһ, айтын
Ж
й *
”
' " б' " ' ИУ“
Деген
свм 'Р«*»
мағыиасын
расскажите об авторе слов эпиграфа, расскажите, как понимаете
значение слов «ойлана еңбектену».
«снимаете
16-саба к
Білімнің сарқылмас терец көзі-кітап
Өтебаи Турманжанов
(1905-1978)
16-мәтін
Черепица жабыны
Кейбір жерлердін жеке меншік үй күрылыстарында черепица
™ ы п Ы К“
Қ°ЛДаНЫЛаДЬ,0л ОТҚа ТӨЗІМДЬ Ң Й уакыт бүзылмай
К
і Ш Ш Ісалып
Ш
І І І Й
ЭТе ■
керек етедкЧерепица
тт______
---- ’
.у аіч ы іқа ш ы д а и л ы
Черепицалар жасау түрлеріне қарай науа тәрізді, ілмекті, біртегіс
1
Г Г
" КеЛеД1 Черепица жаб“ нын салу басқа жабындарға
Караганда киынга соғады.Онын 1м2 шатырдағы салмағы 50кг
О ны Гн^ * абынымен КөлбеУл,п 70-ке дейінгі шатырлар жабылады.
н жішшке ағаш сырыктарынан салады. Олардын көлденен
аТсын 0 Л Г 3
КаШЫКТЫҒЫНа байланысты.Итарқанын
арасын 0.8-1 м аралықта алсақ, сырықтын қимасы 5x5 не 5x6 см болуға
тиіс. Сырық түзу және черепица жататын жағы тегіс болу
керек.Сырықтарды черепицаның мөлшерімен кағады. Ол үшін
кажепнше тақтайдан (25 мм) үлгі жасайды. Черепицалардың
үзындығы онын түрлеріне қарай 365-415 мйллимеірге дсйін болады.
Оларды паидаланар алдында іріктеп алып. сол мөлшермен
сырыктарды қағады. Жоғарғы кенере тактайы басқа сырыктарға
К а р а г а н д а 2-3 с м ж о г а р ы болу к е р е к .
Черепицаны соддан оңга карай фронтон кенересінің тактайына тіреп
салады. Бүл тактайды сырықшалардын әрбір үшына үзындыгы 70 мм
ш егем ен кағады .
Черепицаның ілмектелген жағын төмен каратып, обрешеткага
жел үшырып кетпеу үшін әрбір екінші не
үшіншісін көлденені 14 мм мырыш сыммен не жалпак темірмен
оекітеді. Ол үшін сымды черепица күлағынан еткізіп, сырықшаға
кагылган шегеге орайды. Шатыр биіктігі 45-тен асқан кезде
черепицасын дүрыс орналастырғаннан кейін, баскаларын да
қырарқаға дейін осылай бекітеді.Қабырғаға тең салмақ түсіру үшің.
екі жағының жабынын бір мөлшерде жүргізіп отыру керек.
4
Сөздік
бүзылу
жөндеу
сирек
керек ету
күту
шыдау
ш
кажепнше
(Ә. Оспанов)
Портиться
Ремонт
Редко
Требовать
Ухаживать
здесь: выдержать
по необходимости
16-мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді оқыныз, аударыцыз
Прочитайте текст, переведите
Щ
2
Сұрактарға жауап беріціз, сұрактар аркылы такырып
бойынша диалог күрастырыцыз.
Ответьте на вопросы, с помощью вопросов составьте диалог по
3
Мына етістіктермен үлгі
жасацыз
Үлгі:
сақталу —сақталу заңы
бойынша сөз тіркестері сездігін
составьте
берді сақтан —
аталды —
салды —
шегеледі орнатты тексерді Ескерту: керекті сөздерді мәтіннен алыныздар
Необходимые слова подберите из текста.
«Етіс категориясы» туралы оқыныз:
Прочитайте правило «Категория залога»:
Ш
ж
■ ——
Етіс (залог)
Сипаттамасы
Негіэгі
(основной )
(примеры)
Аффикстері жок
Мен кітап оқыдым.
(переходные
или Қуат
реферат
неперех одные^л аголы) жазды.
Негізгі етіс -н/-ын/-ін
Элия ойланды.
(-ся/-сь)
§
-л/-ыл/-іл
(предмет
подвергается действию Семинар аяктал.ды
Дәріс басталды.
другого предмету)
етіс
Оздік
етіс
(возвратный)
■
Ырыксыз
еще
I (страдательный)
Ж
Орта к
еііс
(взаимнострадательный)
-С/-ЫС/-ІС
1 Өзгелік
етіс
I (понудительный) -т/-қыз/-кіз/-ғыз/-гіз/ды р/-дір/ -ты р/-ті р
Тәлімгерлер
оқытушымен пікір
ал маеты./поделилис
ь мнениями/
Мүгалім
бізге
жатгығу жазғызды.
Бізді
деканатка
шақыртгы.
4
Үшінші
тапсырмада
берілген
етістіктердін
етіс
категориясын аныктаныз:
Определите категорию залога глаголов, данных в третьем задании:
Үлгі:
Үй салынды - өздік етіс.
5
Орыс пліне аударыныз, салыстырьіныз, етіс категориясын
көрсетініі:
укажите
Черепица жабыны қолданылды.
Шиферден жасаткыздык.
Бүл такта иды шегемен қақтық.
Жумыс жасау үшін материал бөлінеді.
Біз черепица жабынын жасастық, көмектестік.
6
Қазак тіліне аударыныз, етіс категориясын керсетіңіз
Переведите на казахский язык, укажите категорию залога:
1) В качестве местного материала мы использовали толь
2) Для работы будет дан материал.
3) Мы помогли написать научный доклад о строительстве
современных школ
•
Ця
4) В качестве литературы дано учебное пособие.
5) Магистранты Института строительства и архитектуры
построили этот дом.
6) Начался урок- семинар по истории Казахстана.
7) Делегаты научной конференции поделились своими
мнениями.
8) Перед нашим университетом установлен памятник ученому
Канышу Имантаевичу Сатпаеву.
9) Центральная улица города Павлодара названа именем
великого ученого.
10) Для наших студентов построены Дом студентов, кафе.
'
4 у * ^^ # ^
%
т **
7
Сұрактарга жауап беріңіз, етіс категориясын көрсетініз:
Ответьте на вопросы, укажите категорию залога.
•
*
•П .А
+*
Я
Я
9
1) Осы ғимарат кашан салынды?
2) Сабақ қалай жүргізілді?
3) Семинар даярлауға баска спуденттер көмектесті ме?
4) « Үй қүрьрщсы».такырыбы «байынщы окытушы не жазғызды?
5) Осы мәтінді аудару үшін сөздікпен пайдаландын ба?
6) Черепица жабыны үзақ уақытқа шыдай ма ?
. гииж іі, каиталаңыз, етіс категориясын аныктаныз:
Повторите, укажите категорию залога глаголов:
Қазақстан - БҰҮ мүшесі
Франп^47К
С
Р
о
Т
г
г
р
7
ИКаНЫ
ҢЛ
ҚҮРаМа
Ш
ТЗТГаРЫ’
Үлыбритания,
Франция, КСРО /СССР/ сияқты бірнеше мемлекет жер бетінде соғыс
өртін болдырмау үшін БҮҮ күрды. Бүгін оған 175 ел мүше регінде
кіріп отыр. 1992 жылдың 2-нші наурызында 176- мүше болып
Қазақстан қабыдцанды. Жер аумағы жағынан Қазақстан ең іпі
елдердщ катарында. Республика
Қытай, АҚШ. Канада, Ресей
Бразилия, Австралия, Үндістан, Аргентинадан кейін 9- орында түр Аі!
10-орында- Судан мемлекеті.
Үй талсырмасы:
а) с .6 ,е т „ в такырыбы бойынш. « і „ і „ эрбір к ,г« п ,р и „ ы « .
сөилем кұрастырыңыз (5 сөйлемнен);
4
*
г--- -
каждой
(5 предлжений);
ә) сөздікті кайталаныз;
повторите словарь.
17-сабак
Кітап-сенің ақылгой,адал доі
Сен ала білсең, ол бере біледі.
Өтебай Турманжанов
(1905-1978) .
17-мәтін
Аралык
кабырга
Аралык кабырга
бөлмелердің арасын бөліп
Ш
түрэтын
уйл.н
Б
Ш
Н
Я
І
° НЫН
«Ч ж ьиЛ ™ , В
еткізоеитін касиеті, жеңіл салмағы мен жүқа кабырғасы болып шегені
жаксы өткізетін және өртке төзімді болтаны жөн.
ір және ею кабалы үйлердің аралык кабырғасы негізінен тек өз
салмағын көтеріп түратын болады.Кейбір жағдайларда олар төбе
жабынынан салмак кабыддап, күш зүсегін үидіңВ Ц
В
Г н М^өменпаТКаРаЛЫ ЖӘЙ аРаЛЬ,К І Щ Я В арзан материалдар
Г е ^ ^ І ” аРКаДаГЬ' ЛаЙЛЭР « « л а д ы . ҚЬлданылаін
^ Р'Не »Ч»Й аралык кабырғалар ағаштан
фибролиттан, юрпшгген және жерпл. кгі материаддардан салынады
Агаштан жасалган аралык кабырга
Ш І Е І 1 І Кабырғанын бір' Щ такгай тіректерінен жасалынып,
^ранкамен кагылып, әкті-алебастр лай ымен сыланады. Бүл
аралык кабырғанын дыбыс өткізбеу касиегін арпыру үшін оған киіз
каптап, үспне дранка қагады.Аралык кабырга такта^арын (40-50 мм
> б^ ,ріНе Әрб,р М ’5 м кашыктыкта Каламша арқылы бекітед,
Тактаилардын жоғарғы женәне төменгі жагын куысы бар жоғарғы
женәне төменп білеулерге кіргізіп кояды. Төменгі жагын шегемен
оекітш, жоғарғы жағын төбегс бекітілген сырыққа кағады.
(Ә. Оспанов)
Сездік
прек
қагылу
кашыктык
бекіту
қысу
калдыру
опора
прибиваться
расстояние
укреплять
зажать
оставлять
беріктік
орнықтылык
дыбыс өткізбеу
төзімді
өрт
салыну
прочность
устойчивость
шумонепроницаемость
выносливый
пожар
строиться
Өз түсінігінізді айкындайтын сұрактар
1
2
3
4
Аралық қабырға үйдің қандай элементі?
Онын қандай касиеттері болу керек?
1-2 қабатты үйлердің қабырғасы негізінен қандай болады?
Жәй аралык қабырғаларда кандай материал колданылады?
17-мәтін бойЫнша тапсырмалар
■
'•И*; ^
щЫг т
1
1
Мәтінді окыныз, аударыныз. Етіс категориясын көрсетініз
Прочитайте текст,переведите. Укажите категорию залога.
2
Эпиграфка назар аударыныз, етіс категориясын аныктаныз
Обратите внимание на эпиграф, укажите категорию залога.
ф
3
Мына етістіктердің берілген формасында сейлемдер
кұрастырыңыз, етістіктің шактарын көрсетініз:
Составьте с данными глаголами предложения (в данных формах),
укажите время глаголов:
Үлгі: Салынды - Мектеп салынды - өткен шақ
Тексерілді, есептелінеді, жасатты, сипаттаңыз, орналастырды
«Етістіктін райлары» атты кестеге назар аударыныз, 8-мэлн
бойынша берілген тапсырмаларға арналган кестені еске түсіріңіз:
Обратите внимание на таблицу «Наклонения глаголов» по 8-тексту :
Етістікіін райы
глаголор
наклонения Мысалдар
Примеры
Университетте конференция өтті
Ашык
рай
(изъявительное Ертең диспут болады
наклонение)
1
казақ
драма
театрына
бардык
А
Һ -„-М
|^ .
* *
-*м|:
1Барайын-барайық
Буйрык рай (повелительное Бар
наклонение)
Барыңыз
Барсы н
Шартты
рай
(условное Барсам, барсақ
Барсан, барсаңдар
наклонение)
Барса
■
—-----— — —------ —
* —....—_...
І Қалау
рай
(желательное Көргім келді-келеді-келіп тұр
! наклонение)
~ — -. -1
_
4
3-жаттыгуда берілген етістіктердін райларын корсетінп
Укажите наклонения глаголов, данных в 3-упражнении.
5
Орыс тіліне аудараыныз, етістіктердін райларын көрсетініз:
переведите на русский язык, укажите наклонения глаголов:
Аралык кабырға бөлмелердің арасын боледі.
Аралык қабырганы кірпіштен салайық!
Бүндай кабырға жергілікті материалдан салынса, арзанга түседі.
6
Қазак тіліне аударыныз, етістіктін райларын белгіленіз:
Переведите на казахский язык, укажите наклонения глаголов:
Мы построили перегородку.
Перегородки стройте из дерева.
Мы составили план дома.
Охарактеризуйте /сипаггау/ практический эффект от использования
местных материалов.
Выполните контрольную работу по теме.
Если найду материал, то подготовлю доклад.
Я хочу написать реферат по теме « Аралык қабырғаны салу».
Мы хотим пойти на концерт оркестра имени Курмангазы.
7
Сөйлемдерді толыктырыцыз, етістіктерді..
Дополните предложения, поставьте глаголы
а) . . . аіііык рай формасына койыны? (в изъявительном
наклонении)
Қабырға ағаштан...
Аралық кабырға ...
Щ
б)
. . . бүйрык рай формасына қойыңыз (в повелительном
наклонении)
Бұл айм ақта...
^
Арзан материалдан . . .
.
в ) . . . шартты рай формасына қойыңыз (в условном наклонении)
Төбе жабынынан салмак......... ....
Аралық қабырға дыбыс.......... , . . .
г)... . . калау рай формасына қойыңыз (в желательном наклонении)
Мен коттеджді ..........
1
Щ
Біз үй салу өнерін..........
'
|
4
8
« Үйдің күрылымдык элементі»такырыбы бойынша диалог
қүрастырыцыз
'
‘
]
По теме «Үйдің қүрылымдық элементі» составьте диалог.
Еске тусіріңіз, кайталаныз. «Марапаттау» сөзін ашык, калау,
бүйрық, шартты рай формасына қойып, әрқайсысымен сөйлем
күрастырыныз:
От глагола «марапаттау» образуйте форму қалау, ашық,
шартты,бүйрық рай, составьте с каждым из них предложение:
Казакстан наградалары
ордендерімен, медальдарымен
Мемлекет дамуына зор үлес қосқан азаматтар марапатталады.
Мемлекеттің ордендері: Алтын қыран ордені,
Халык
Каһарманы ордені, Отан ордені, Айбын ордені, Парасат ордені,
Құрмет ордені,
Даңк ордені, Достық ордені. Мемлекеггің
медальдары: Ерлік үшін, Жауынгерлік, Ерен еңбек үшін, Шапағат.
Қосымша тапсырма:мәтінді орыс тіліне аударыңыз:
Үй тұрмысында қажетті кұрылыстар
Бөліиіп берілген жер учаскеге үй салумен қатар, басқа да
түрмысқа қажетп күрылыстарды (қүдық, әжетхана, погреб және т б )
салады. Бүларды салғанда да үкыптылық пен белгілі бір тәртіп керек.
Қапалық, аудандық не ауылдық жерлерде су қүбыры болса, онда
сумен қамтамасыз ету жәйі шешіледі. Көшеде әрбір 150 метрдей
жерге су колонкасын кояды, не су трубаларын үй іщіне кіргізеді. Су
күбыры ауылдык жерлерде болмаған кезде, жер астындага су
денгейіне жеткізе құдык қазылады. Бір құдықтың бірнеше үйді
камтамасыз еткені жөн. Бүлай салынған күдықты тез бітіреді және бір
үйге арзанға түседі.
Ен к®п тарағаны шахта тәріздес қүдықтар. Олардың ішкі жағын
1x1 м етш алып, қабырғаларын ағашпен (емен, бал қарағай, қандағаш)
бекітеді. Жішшке бөренеден не тақтайдан салынған қабырғаларды
жер бетінен 70 - 80 см көтереді. Қүдыкқа қақпақ, қалқа және шығыр
(дөңгелек айналма) жасайды.Дөңгелек айналмаға шынжырға
байланған шелекті бекітеді. Сонда қүдыкка кез келген шелек
салынбайды және оған шаң-тозаң түспейді.
Қүдыктың айналасына кою етіп дайыдалған лай салып. катгы
ныгыздайды. Лайды салу үшін күдықтың ағаш қабыргаларының
аиналасын терендігі 1,2 м, жоғарғы ені мен төменгісін 1 және 0,5 м
етш казады. Оған салынған лайды сыртына қарай еңкіш салып, бетіне
тастарды реттеп кояды. Қүдыктың түбіне тастарды реттеп кояды.
Қүдыкгың түбіне ірі күмды, оның үстіне киыршык тас салады. Шахта
іспеттес күдык казу 32-суретте көрсетілген. Терендігі 12 метрге дейін
жететін қүдықтан су шыгару үшін маркасы С-206А кол насосы ал
одан болғанда центрден тепкіш СВ-4, 6, 8 насостары пайдаланылады.
Қол насостарга Караганда центрден тепкіш насостарды койған
ынғайлы. Бірақ та оны койган кезде күдык кабырғасынан арнаулы
ойык орнатады және оган труба ішімен электр куатын жалгайды.
Насосты жүмыска қосып, ошіретш тетікті сыртта ағаш бағанаға
бекітілген жәшікке орнатады. Насос керекті кезде электр куатын
жүмсап жүмыс істейді. Қүдыктагы суды насоспен шығарғаи кезде
үйге су жүйесін орнатуға болады. Онда керекті уақытта шатырға
орнатылган бакты сумен толтырып түрады.
(Ә. Оспанов)
Үи тапсырмасы:
а) эпиграфта берілген етістіктердің райын көрсетіңіз;
укажите наклонения глаголов, данных в эпиграфе;
э) «ҮЙ салу - енер» такы ры бы бойынша кыскаш а әңгімелеңіз;
составьте краткий рассказ по теме « Үй салу - енер»;
б) «Ж іктік жалгаулары» атты такы ры пты кайталаныз;
повторите тему «Жіктік жалгау».
Кітап —барлық замандагы , барлық адам баласының
гажайып білім қазынасының қоймасы .
Өтебай Турманжанов
(1905-1978)
18-мәтін
Терезе мен есік
Терезенің мөлшері бөлме ішінде күн жарығы толық жететіндей
болуы керек Оның жалпы ауданы бөлме едені ауданының 1/7-1/10
болігіндей болтаны дұрыс. Терезнің ауданы үлкейген сайын бөлменін
жылу жоғалту касиеті де арта түседі.
Көп жағдайда терезе корабын -жақтауын- кабырганы калап
жатқан кезде, тура орналасуын тексеріп, қабыргада қойылған сынаға
бекітеді. Терезенің қорабы қабырғаның сыртынан 10-12 см ішкері
орналасады. Қораптың қаланған және бетонды кабырғамен жанаскан
жерін антисептиктеп смола жағып, үстін қара кағазбен орайды.
Үй бөлмесінің қолданылуына карай терезені көбінесе бір не
қарама-қарсы екі жағына ашылатын етіп істейді.
Есік-терезе жасауды кез келген адам жақсы біле бермейді. Оны
жасау өте қиын және оны жасағанда
көптеген кемшіліктер
жіберіледі. Сондықтан көп жагдайда (ағаш үсталарынан басқалар) үй
салушылар есік пен терезені үй күрылысы материалдарын
дайындайтын өнеркәсіпте, не осы кәсіппен айналысатын
шеберханада дайындайды.
Каркасты үйлерде есік пен терезенің қорабын каркастың
тірегіне бекітеді. Қораптың ені қабырғаға жүргізілетін сылактын
калыңдығындай шығып тұрады. Сылау жұмыстарын жүргізген соң
есік пен терезенің корабына всем көмкерме тактайшаларын
(наличник) кағады.Терезе алдындағы тақтайшаларды агаштан
бетоннан, мозайкадан жасауға болды. Бетон мен мозайкалы’
тактайшаны ағаш және каркасты үйлерде салмайды. Бетонды және
мозайкалы тақтайшаларды дайын күйінде сатып алады (темір бетон
зауыттарынан) не бетонды жүмыс орнында құяды.
Үй қүрылысында пайдаланылатын есіктер бір және екі жағына
ашылатын болып бөлінеді. Есіктіц орташа бніктігі 2 м болады. Есік
кұрылымдык шешімі бойынша калқанды және филенкалы болып
бөлінеді. Сыртқы есікті жылу үстагыш етіп жасайды. Есіктің кәсегін
орнату да терезенікі сиякты жүргізіледі. Қабырғаны қалаган кезде есік
оиығына тек көсегін орнатып, эзін басқа бір жерге алып қояды.
Есіктін корабын тік келетш қабырға мен аралық кабырғаға өте
жакындатып коимаиды. Бұлай орнатылган ессгерді ашып-жа^у
киынға соғады, әрі әсем Көмкермелер дүрыс кагылмайды
Үи ішіндеп койылған есікгер бвлмелерде козшлуга ынгййлы
болуы керек. Оны орнатқан кезде бөлменін ауданын толык
паидалануды көздейді. Тар коридорға шығатын е с і К г ё р Я Я Н
ашылатын етіп жасалады.
- ■"
(Ә. Оспанов)
Сөздік
мелшер (І)
размеры
кун жарыгы
белік
жылу
жоғалтү
ор налы су
тексеру
орау
солнечный свет
часть
потеря тепла
карамакарсы
кез келген
кемшілік
жіберілу
расположение
проверять
заворачивать
үста
кәсіп
дайын
күйінде
противоположный
любой
недостаток
допускаться
мастер
профессия
• ж
в готовом виде
Өз түсінігіңізді айкындайтын сүрактар
1
2
3
4
5
6
7
болуы
орнатады
Есік-терезені кез келген адам жасай ала ма?
Есік-терезені қандай шеберханада дайындайды?
Терезе алдындагы тақтайшаны неден жасайды?
Есіктін орташа биікпгі кандай болады?
Есіктш кәсегі калай орнатылады?
18-мәтін бойынша тапеырмалар
1
Мәтінді окыныз, аударыныз, сүрактарға жауап беріңіз
Прочитайте текст, переведите, ответьте на вопросы.
2
Мәтінде бел плен ген сөздермен кыскаша ( 7-8 сейлем)
диалог күрастырыныз.
С выделенными в тексте словами составьте небольшой диалог (7-8
предложений).
3
Берілген сөйлемдердін түрлаулы мүшелерін белгілеиіз, орыс
тіліне аударыны з.Сөйлемдегі баяндауыштарга назар аударыныз:
баяндауыш регінде кандай сөз таптары бола алады?
В данных предложениях подчеркните главные члены предложения,
переведите на русский язык. Обратите внимание на сказуемые: какие
части речи могут быть сказуемыми?
1 ерезе мөлшері үлкен болса, бөлменің жылу жоғлту қасиеті де арта
түееді.Терезенің көп тараған түрі - бір не қарама - қарсы екі жағына
ашылатын түрі. Есік-терезені жасау - қиын жүмыс. Үй салушылар
есік пен терезені арнайы өнеркәсіпте әзірлейді.Терезе мен есікті
жасау оңай емес. Оны кебінесе шеберханада дайындайды. Есіктің
орташа биіктігі - 2 метр.'Есіктің кәсегін орш
орнату сияқты.
. . •
«Жіктік жалгаулар» такырыбын еске гұсіріңіз!
Вспомните тему «Жіктік жалғаулар»!
В предлжении в функции сказуемого могут выступать не только
глаголы, но и именные части речи, то есть имя существительное, имя
прилагательное , имя числительное, местоимение. В отличии от
русского языка, именное сказуемое в казахском языке принимает все
признаки глагола, принимают такие же личные окончания, как и
глаголы.
В I лице, если основа оканчивается на:
I Гласный
Л,р,й,у
Сонорный
-М Ы Н /-М ІН
-М Ы З/-М ІЗ
1Звонкие согласный, 1«бын/-бін
Кроме б, в, г, д
-быз/-біз
1
_М _УНУІк
Б, в, г, )
П Ы З/-П ІЗ
Мен кәсілкермін.
| Мен устамын. Мен
алтыншымын.
Біз тәлімгерміз.
Біз алтыншымыз.
I Мен жалғызбын.
Мен Гүлнәзбін.
Біз жалғызбыз.
Біз мәзбіз.
Мен химикпін.
Біз биологпыз.
Біз химикпіз.
4
Кеп нүктеніц орнына -мын/.міи
...
,
косып, сөйлемдерді ооыс тіпіи» » ’
белгіленһ:
а
у
д
жалғауларын
а
р
ы
Вместо точек поставьте окончания
предложения переведите на русский язык,
н
ы
з
,
б
а
я
н
д
а
у
ы
-мынАмін
ш
т
ы
I
Мен қүрылыс маманы... Біз архитектор
Мен
М
М
М олимпиададан екінші...
ысы мен шаруашылығ
аТЫНДаҒЫ СТИПен'тшаи
0
Н’
5
Берілген сейлемдерді казак тіліне аударыныз:
Данные предложения переведите на казахский язык:
Это - крупная стройка. Мы - мастера по металлу и дереву Я
специалист по промышленному обучению Ми ™
«шпькперыиНас ДМ«ть.Я победитель олимпиады по
геометрии. Я - у и а ^ к а т ы с у ш ы / республиканской « о „ < ^ ш “
Свмерге -« “ " - « н . -бы і-бЬ жіктік жалгауларыи
косып, сөнлем кұрастырыныз (бес сойдем)-
^ П И Н В Ш I ■ Е Ё
-
Сегіз, тоғыз, жеңімпаз, Алмаз, Гүлнәз, шаштараз
7
Б ер іл г.. евздерді казак тіліие ауларыиы,, -„ын-/„|„, -„ыз/ШЗ Ж1КПК
жалгауларыи
пайдалаиа
отырып,
свйлем
курастырыныз.
р ’
Переведите данные слова на казахский язык и, используя окончания ПЫН/-ПШ, -ПЫЗ/-ПІЗ, составьте с ними предложения.
'
-
I
ОСТЬ. КаЗаХ. НРМРІI
п у т ги й
Шл
л
к
явкш Ъ
«
' і и а п г А л ч » . _____________
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Во II лице, независимо от того, на какой звук оканчивается именная
часть
Ц
---- ---Для образования множественного числа к лйчні
указанным- прибавляются окончания -дар/-дер
8
Сөйлемдерді аяктаныз:
Закончите предложения:
Сен староста...Сіздер үлкен...Сен педагог...
Сен сарапш ы... /эксперт.../Сіз экспортшы...
Сіздер қалада.. .Сіз менің агам...
'
9
Сөйлемдерді казак тіліне аударыныз:
Переведите предложения на казахский язык:
Вы павлодарцы или приезжие? Мы строители, а вы коммерсанты.
Вы преподаватель.Вы начальник строительной бригады. Вы кто, а они
кто?
• і
Назар аударыцыз! Обратите внимание!
Ш лицо единственного и множественного числа не имеет личных
окончаний.
я
Например : Ол- технолог. Олар —қүрылысшылар.
10 Қазақ тіліне аударыцыз:
Переведите на казахский язык:
Он исследователь. Они - мастера по дереву.Она - преподаватель по
теоретической механике.Он - знающий специалист.
ҮЙ тапсырмасы:
а) мәтіннін
жоспарын
жасаныз;
* | | 1I
составьте план текста;
ә) «Жіктік жал га улар» такырыбын колдана отырып, «Қүрылыс
инженері кандай болу керек?» тақырыбына бес сейлем
қүрастырыныз;
применяя тему «Жіктік жалғаулар», составьте пять предложений на
тему «Қүрылыс инженері кандай болу керек?».
19-саба к
Ж аксы білім іздеуге жал ыкпалык!
Т абыл маса,тарыгып,тал ыкпалык!
Салактыкты коялык,сак болалык!
Білгенді,білмегенді аныкталык!
Шәкәрім Қүдайберлиев
(1858-1931)
Идеи жасау
Еден - жер немесе жамылғылар үстіне орнатылатын қүрама
конструкция. Еденнің тікелей пайдалану өсеріне үшырайтын үспңп
элементін жабу деп атайды. Еденнің жабу түрі оның атымен
анықталады: паркет, такта, м озаикалы қ т.с. Еденніц жабуы мен
еден орналасқан үймеретгің жүк көтеретін элементінің аралығында
аралык кабаттар болады, олардын накты функционалдьік міндеті бар:
кабатша, түтастырғыш су айыру, жылылыкты өткізбеу. дыбыс
өткізбеу, төсеніш қабаты.
Қабатша - еден жабуы мен астынгы түзілістін өзара қатыстыгын
камтамасыз ететін кабат. Тұтастырғыш еденге накты еңіс береді.
Линолеум, синтез тактайшалар және т.б. жүка қабатгы жабуларга
негіз жасайды. Су айыру - ағьгнды сулар жабу аркылы үстінен немесе
жер астындағы сулар капилляр арқылы астынан көтеріліг. енуден
жалпы жылу
өткізгішгігін азайтатын қабат. Дыбыс өткізбеу — көршілес
бөлмелерде сокпа шу дыбысын төмендету үшін тек аралык
жамылгысы бойынша еден конструкциясында каралатын қабат.
Төсеніш —еденнің гопы рак негізіне пайдалы жүктерді үлестіру тек
жер бойынша еден конструкциясында каралатын кабат.
06?
Ө і түсінігінізді айкы ндайты н сүрактар
1
2
3
4
5
Еден деген кандай конструкция?
Жабу деген не?
Жабу түрі кандай болады?
Аралык қабаттарды атаңыз.
Аралык кабаттардың міндеті кандай?
- '<г .
Создік
Қүрама - составной
Тікелей пайдалану —прямое использование
Жабу түрі - виды покрытия
Аралык кабаттар —промежуточные слои
Функционапдык міндеті —/функциональное/ назначение
озара катыстығы - взаимосвязь
негіз жасау —быть основой
ағынды су - проточные воды
шу дыбы сын төмендету —ументшить шум
19-мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді оқып, аударыныз. Сөздікті пайдалана отырып,
«Еденді калай жасаймыз?» такырыбына диалог күрастырыныз.
Прочитайте текст, переведите. Используя словарь к тексту, составьте
диалог на тему « Еденді калай жасаймыз?»
2
Берілген сейлемдерді орыс тіліне аударыныз:
Данные предложения переведите на русский язык:
Еден жер немесе жамылғы үстіне орнатылады. Жабу - еденнің
үстіңгі элементі. Паркет, такта — жабу түрлері. Еденнің аралык
кабатгары болады. Олардың өз міндеттері бар. Бір кабаттың су
аиырғыш функциясы бар. Ж ылылык, дыбыс өткізбеу - аралық
қабаттардың міндеттері.
Келесі 3-жаттығудағы сейлемдер 2-жаттыгуда берілген
сейлемдёрдіц жалгасы.
Предложения, данные в 3-упражнении, являются продолжением
2-упражнения.
3
Берілген сөйлемдерді казак тіліне аударыцыз:
Данные предложения переведите на казахский язык:
і
_
■
А
.Л
Для звуконепроницаемости гипсокартонного слоя должно быть не
меньше двух. Для теплоустойчивости под линолеум без основы
/негізсіз/ , под поливинилхлоридные настилы ложат утеплитель.
Водонепроницаемый слой защищает пол от проникновения
проточных или подземных вод.
4
2-жаттығуда белгіленген свздерге назар аударыныз, мына
сүрақтарға жауап беріңіз:
Обратите внимание на слова, выделенные в 2-упражнении , ответьте
на следующие вопросы:
а) Белгіленген создер кандай сүрақтарға жауап береді?
э) Орыс тілімен салыстырыңыз: бұл сөздер қай сөз таптарына
жатады?
Назар аударынызЮбратите внимание!
В отличие от русского языка,
имена
существительные
_
!
------- ■ -зат есім- в
ІГЯ1ЯҮГІГПМ а і и і г о О^п.ж
_
_________
обозначают людей, отвечаю т
обозначают
Жазда балалар езенге, колге барады, суга
Ж ^
Қаз суда жүзш жүр. ~ Суда не жүзіп жүр?
Зат есім как н в русском языке делится на 2 группы: жалпы есімдеп
/напипатегт^ниғ»/
__
.
1
^
імдер
есімдер /собст
5 19- мәтіннен жалпы зат есімдер/егер болса/ мен жалқы зат
есімдерді /егер болса/атаңыз.
Из 19-текста назовите жалпы и жалкы зат есім /если есть/.
Назар аударыныз! Обратите внимание!
™
В Ка3аХСКОМ языке зат
«* обладает
зат есім делятся на .
лгбір сөздер -корневые или непроизводные слова / атом, су ,маман/
7Ы—
с Г ер - производные основы / мамандык, кітапша,
біріюсен создер - слитные основы /шекара- шек-ара, жанұя- жан-
үя/, Ькіоастұз, белбеу;
кос сездер - парные или собирательные основы /ата-ана, тнынтеоен/, бала-шага, эке-шеше.
6
19-мәтіняен 2-3 түбір/бвлса/,2-3 біріккен свздерді/болса/
атаныз
Из 19-текста назовите 2-3 түбір, 2-3 біріккен зат есім /если есть/.
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Туынды зат есім мына жүрнактар аркылы жасалады:
Туынды зат есім обпазуетея пг»и плитки
Iшьі/-ші
образует тәрбие Ниі,үгіт+ші,
существительные,
есел +ші,спорт+шы,
обозначающие профессию, род сарап+шы, жүмыс+шы
занятии человека
2.-ЛЫК/-ЛІК, ДЫК/-ДІК, -Т Ы Қ /-Т ІК жолдас+тык,
ер+лік,
образует
существительные, кала+лық,
б а с -һ г ы қ ,
обозначающие
отвлеченные ЖЫЛЫЛЫҚ
понятия
3.-лас/-лес, -дас/-дес, -тас/-тес жер+лес,
курс-нгас,
образует
к л а с + т а с , ауыл+дас
существительные,обозначающие
совместное местонахождение или
совместное действие
~
'1
7
Берілген сөздердін ішінен
туынды және қос сөздерді
аныктацыз, сызылган сөздермен 4 сөйлем кұрастырыныз:
Укажите туынды и қос зат есім, с подчеркнутыми словами составьте
4 предложения :
Сатушы, студент, қүрылыс, достық, өнеркәсіп, жастык, әкелік,
дизайнер, жақсылық, бала-шаға, көйлек-көншек, қоспа,.
8
Қазак тіліне аударыцыз, зат есімдерді белгіленіз, жасалу
түрін анықтацыз/туынды, түбір, біріккен, кос сөз/:
Переведите на казахский язык, выделите зат есім, определите вид /
туынды, түбір, біріккен, қос сөз/ :
Здесь находится железобетонная конструкция.
Был построен кирпичный дом.
Строительство - важная отрасль народного хозяйства.
Здание строит специализированная бригада строителей.
Керекті сөздер: орналасқан, салу, сала, мамандандырылған
Өткенді кайталаныз. Окыңыз, казак тіліне аударыныз, туынды
зат есімдерді көрсетіціз:
*
Щ
Прочитайте, переведите на казахский язык, укажите в казахском
тексте производные имена существительные:
О Павлодаре
Город расположен в северо-восточной части Республики
Казахстан. Территория Павлодара равна примерно 267 кв.км Город
вытянулся вдольИртыша на 16 км. С 1938 года Павлодар является
областным центром Казахстана. Павлодар - крупный промышленный
центр
страны.
Здесь
работа™
---------- Н
нефтеперерабатывающий,
тракторный,
химический
Алюминиевын завод начал строиться в 1958 году и первая очередь
была пушена в 1 964 году. Нефтеперерабатывающий | Щ
“ ач“
строиться в 1971 году, а первую продукцию - бензин, мазут дизельное
топливо выдал в 1978 году. Тракторный завод начал с ™ “
км
™ 7 и ы й в 'т * г
Х ГОДаХ' 3 ‘ ' % 6
б“
“
Щ Й Г а р к и « К ^ е Г " 0Г° К0НЮЙеРа
Сөздік
территория - жер көлемі
строительство - қүрылыс
вытянуться - созылу
Қосымша тапсырма: мәтінді орыс тіліне аударыныз:
Агаш еден
Еденді агаш тактайлардан салғанда ояың . астьжа дайындык
жүмыста ры н жүргізеді. Бір қабатгы үйлерде подвал б о л м Д і к і д е
тақтаиларды еден арқалығы үстіне салады. Оны салудан бүрын
өсімдік
---------- —^----- в ------ ^
г- _і__
~
] роі^юіч/1а ііап/іа
болған қалдыктарды калықдығы 25 - 30 см етіп төсеп, әрбір 10 см
саиын нығыздап салады. Еден асты күрғак болуы үшін салынган
күрылыс калдьнсгарынын үстіне цементі аз бетон сапады Онын
күрамы бір бөлік цементтен, төрт болік қиыршык тастан түрады.
Бетоннын калындығы 10 см болып, үсті цементі көп лаймен
тепстелінген болуы керек. Кейбір кездерде өсімдік. оскен топырак
кабатынын орнына қалындығы 4 - 5 см қиыршык тас салып, оны
нығыздап болғаннан кейін, үстіне тағы 10 см қиыршык тас- төсеп,
тепствп, үстіне сүйық әкті қүм (бір бөлек әк пен торг белек құм)
лайын салып нығыздайды. Тегістеген лай кепкен сон еден
кірпіштерді тірек
ретінде коюға болмайды, Ол ылғалды жақсы таргады және еден
аралығынын шіруіне себепші болады. Тіректердің үстіне екі кабат
кара кағазды салып, онын үстіне смолаланған не антисептик
сіңірілген қапыңдығы кем дегенде 25 мм, үзындығы 15 - 20 см ені 4
қояды
оргасынан тшшген боренені (ені 120 мм артык) не қалыңдығы 40 -. 60
мм және ені 100 —130 мм келетін еден аркалығын кою керек; =Еден
аркалыгынын үстіне таза еден салынатын болғандыкан, оны бір
деңгейде тегістеп, үзындығы 2 — 3 м рейкамен өлшеп, астындағы
тақтаи кесіндісінің биіктігін өзгертеді, не онын жонады. Еден
арқалығының астына ағаш сы налары мен кішкентай тактайшаларды
қоюға болмайды. Оның үшын кабыргаға 5 см жетқізбейді.
(Ә. Оспанов)
Үй тапсырмасы:
а) мәтінде белгіленген сөздермен сөз тіркестерін күраныз;
с выделенными в тексте словами составьте словосочетания;
э) зат есімніц жасалу жолдарын кайталаныз;
повторите словообразование имен существительных;
б) эпиграф сөздерін түсіндіріціз, Шәкәрім Құдайбердіұлы хуралы
айтып беріціз; эпиграфта туынды зат есім бар, керсетініз;
расскажите о Шакариме Кудайбердиеве; укажите производное имя
существительное в эпиграфе.
20-сабақ
Ғылым-білімге талап кылушылар алдымен
өзін тануды макса г кылу керек
Мәшһүр Жүсіп Копеев
£
(1858-1931)
I
20-мәтін
Жер асты белігін салу туралы
Үймереттер мен ғимаратгардың жер асты бөлігін салумен
байланысты технологнялык процестерді нөлдік циклдің жүмыстары
деп атаиды. Нөлдік цикл жүмысыныц күрамына әдетте топыракты
өндеу, негіз және іргетас қүрылысының технологиялык процестері
кіреді. Топырақты өвдеу, тасымалдау, үю және жер ғимаратгарын
өндеумен байланысты жүмыс процестері жиынтығын жер жүмыстары
деп атайды. Топырақты өндеуге дейін дайындык жүмыстары
орындалады, олар бөліп берілген террнторняда негізгі жүмыстардын
орындауын дайындаудан түрады. Негізгі жұмыстарды жүзеге асыру
барысында кұрылыс
алаңынын пакты
гидрогеологиялык
жағдайында негізгі жұмыстардың орындауын камтамасыз ету үшін
қажетгі косалкы жүмыстар жасалады.
Дайындык процестері топыракты өндіру алдында, ал косалқы
процестер оның алдында әлде жер ғимараттарын жасағанда жүзеге
-жинактау жүмыстарының
едәуір бөлігін алады: жалпы күрылыс қүнынан алганда - 10 процент.
\
(С.Қ.Хамзин, А.Қ.Әбішев)
1
2
3
4
■;
Нолдік цикл жүмыстлры дел кандай жүмы*------Дайындык. жүмыстары кай кезде жүргщле, I?
Қосалкы жүмыстар каиіан жүргтледі?
Жалпы жер жүмыстары дегем не?
Сіщойк
Жер асты беліп * подземная часть
Гопыракты өндеу - обработка почвы /земли/
Іргетас күрылыс - строительство фундамента
Негпп жүмыс - основная работа
Қүрылыс аланы - строительная площадка
Қосалкы жүмыстар - параллельные работы
Процестер жиынтыгы ~ совокупность процессов
20-мат!и бойынша тапеырмаляр
1
Мәтінді мәнерлеп оқыныз, сөздікП яайдалана отырып, орыс
тіліне аударыныз. Мәтіидсгі зат есімдерді,, жасалу жолдары
#\И И Д Я Н ..
***’ ;
^ я Н р *».мНВщНй^ж: ■
Выразительно прочитайте текст, переведите на русский язык.
Как образованы имена существительные?
2
Св:ш1,ст| иайдалана отырып, «Қүрылыс кезіндеіі дайындык
жүмыстары» гакырыбына диалог күрастырыньм.
Используя словарь, составьте диалог на тему « Қүрылыс кезівдегі
дайындык жүмыстары».
3
Сөйлемдерді толыктырыныз, орыс тіліне аударыныз:
Дополните предложения, переведите на казахский язык:
Ғимараттардын жер асты ... салады.
Жер асты бөлігін салумен байланысты..........Нөлдік цикл деп атайды.
Осындай цикл күрамына........ ............. процестері кіреді. Дайындык
жүмыстары ... өндеуге дейін .... Қосалқы жүмыстар......
4
Мәтінде белгіленген сөздер кандай сүрактарға жауап береді?
Орыс тілімен салыстырыныз: белгіленген сөздер қай сөз табына
жатады?
На какие вопросы отвечают слова, выделенные в тексте?
Сравните с русским языком: к каким частям речи относятся слова,
выделенные в тексте?
Назар аударыныз! Обратите внимание!
И в казахском, и в русском языках сын есім обозначает признаки
предметов и употребляется перед существительным. Но в казахском
языке сын есім не изменяется ни по падежам, ни по числам,
например: өнеркәсіптік қүрылыс, өнеркәсіп гік қүрылыста.
5
Берілген сын есімдерден
күрылыс лроцестерінін
технологиясы жайында сөз ііркестерін немесе сөйлемдер
кұрастырыныз:
С данными сын есім составьте словосочетания или предложения по
теме «Қүрылыс процестерінің технологиясы»
Ғылыми, жаңа, күшті, маңызды, экспорттық, белгілі, елеулі, негізгі,
қосалқы, нөлдік
6
Берілген зат есімдерді сын есімдермен тіркестірініз:
Образуйте словосочетания сын есім+зат есім, используя данные
слова:
Кітапша, баға, дәріс, тәжірибе, семинар,
қүрылысшы, мақсат, элемент, кауіпті, үлы, зор
сынақ,
емтихан,
Назар аударыныз! Обратите внимание!
В казахском языке сын есім делятся на туынды / производные/ и
түбір сөз /непроизводные./
Нерпроизводные - сапалық / качественные/- обозначают различные
типы качества и признака предметов.
Производные —қатыстык /относительные / - образуются при помощи
суффиксов:
-лы/лі, -ды/-ді, -ты/-ті -отношение Су+лы, қуат+ты,маңыз+ды
одного предмета к другому
-дай/-дей,
-тай/-тей-качество; Гүл+дей, күн+дей,қар+дай
предмета относительно другогр Сүт+тей, тас+тай
предмета
-лык/-лік,-дык/-дік,
-Т Ы К /-Т ІК - Инженер-Ьлік,
азамат-тык •
часто образует прил-ые от слов, технология+лық,
1
заимствованных из русского языка
өнеркәсш-һгік
1
-сыз-/сіз
прилг-ые
К Ы /-К І,
-отрицательные
-Г Ы /-Г І
времени
имена
-отношение во
т
ә
р
т
і п
+
с
і з
,
с
у
+
С
Ы
З
)
энерт-ия+сыз, жел+сіз
Мәтіннен барлык сын есімдерді жазмнк,. ™
түбір сөз екенін дәлелдеңіз, туынды сын есімлеп™і^
“ " еМеСе
бёлгілеціз.
'мдерлін жұрнақтарын
Выпишите из текста все имена прилагательные
производны они или непроизводны Й Ш
М В
в --------•
имен прилагательных.
...
сУффиксы «роизводных
8
Казак тіліне аударыныз: Переведите на казахский язык:
Государственная комиссия, университетская
газета «Білік»,
С
Т Ү Л Р Н И Р Г і г и и л л п а 'г ___________
схуденческии
\
......
экспертиза,
семестровая
работа
по
технике
безопасности/қаушсіздігі/,
кафедральный
документ/құжат/, праздничный концерт
независимый и
В
9
я
—
*ш
Назар
аударыныз. Окыныз,
казак тіліне аударыныз,
белгіленіз
Прочитайте,пере ведите на к а з а х с к и й
1ГГ
__ .
тексте производные имена прилагательные:
Й * “ Переведенном
Памятники архитектуры
архитектуры
постройки
мусульманская
памятник культовой архитектуры
~
«ада
шко^ т ФТ ^ г ^ ЫОтН ИМеНИ
Г ™ .Й
і 1 ! і_ Г 0? : . ! - ’ 10" о б л
акынов
■ _______
Беркнмбаев.
памятник - ескерткіш
мечеть - мешіт
купол - күмбез
ограда - шарбак, дуал
Сездік
размещались Лом
Детская спортивная
а в о й
слег
принял участие - катысты, қатысқан
восточный - шығыс
здание —ғимарат
Қосымша тапсырмагмәтінді орыс тіліне аударыныз:
Үйдің айналасындағы шарбақты көбіне агаш сырықшаларынан
(штакет) жасайды. Оларды бекіту үшін қойылатын каданың арасы тек
2,5 метрге дейін болғаны жөн. Сырықшаны (ені 6 - 8 см) көлденсң
білеуге арасын 10 - 12 см етіп қағады. Шарбақтың жоғарғы жағы түзу
не ирек етіп жасалады. Сырықшалардың жерден қашықтыгы 15
сантиметрдей болады. Шарбакты көкшіл түсті майлы сырмен
сырлайды. Онымен боямаған кезде битум мен бензиннін (1:3)
коспасынан арзан және сапалы бояу жасауға болады. Бұл қүраммен
боялган шарбақ бір ай өткен соң күміс түстеніп жақсы болып
көрінеді. Шарбаққа ені кем дегенде 3 м болатын дарбаза мен 0,9 - 1,0
м есік қою керек.
*
(Ә. Оспанов)
Үй талсырмасы:
а) сын есімнін жасалу жолдарын кайталаныз;
повторите образование имен прилагательных;
э) туынды зат есім мен сын есімдерді пайдалана отырып, атакты
жерлесіміз Мәшһүр Жүсіп Копеев туралы 5-6 сейлем
күрастырыныз, элиграфка назар аударыныз;
используя производные имена существительные и прилагательные,
составьте 5-6 предложении о Маш кур Жусып Копееве, обратите
внимание на эпиграф;
б) мәтіннің жоспарын жасаныз;
составьте план текста.
щ
21-сабак
Оку-білім бір ,оку үлгая білім болады.
Әлихан Бөкейханов
(1866-1937)
21-мәтІн
Жер гимараттарынын түрлері
Жер гимараттары атқару міндетіне және пайдалану
үзақтылыгына байланысты түракты немесе уакытша болуы мүмкін.
Түракты ғимараттар салынып жатқан объектілердің күрама
элементтері болады жәие оларды дұрыс пайдалануға арналады.
ардың оймалары
мсн үиінділері және т.б. жатады.
•
Уакытша жер ғимаратгары тек кұрылыс кезекінде жасалады
және
үймереттердің
жерасты
бөліктерінің
іргетастарын,
технологиялык жабдыктарын, инженерлік коммуникацияларын және
т.б. орнату үшін ариалады.
Оималардың өлшемдерін салыстырғанда онын ені үзындығьшан
1/10 кем болса , оны казаншүнкыр деп, ал ені 1/10-нан кем болса
үзын ор деп ата иды. Қазаншүнкырлар әдетге көлемді гимаратгардын
терең орналасатын бөлігінде, мәселен, іргетастарда үй асты
кабаттарында жасалады. Үзын орлар үзынынан созылынкы
коммуникациялар, су, газ, жылумен жабдыктау, канализациянын
сыртқы жүйелерін салғанда казылады.
Оймалар мен үйінділердің бүйір еңқіш бетін кұлама, ал оларды
аинала келденең бетгерді - бермалар деп атайды. Жер
ғимараттарынын баска элементтері: ойма түбі - төменгі көлденең жер
оймасы; бровка - күламанын жоғаргы жиегі; корлар - үйінді жасау
үшін топырак алатын оймалар; кавальер - артық топыраюы үйіп
тегепн жер. Түрақты және уакытша жер гимараттарына койылатын
негізгі талап олардын бүйыр беттері күрамынын түрақтылығын
камтамасыз ету.
(С.Хамзин, А. Әбішев)
түсіиігінізді айкындайтын сүрақтар
1. Жер ғимараттарының түрлерін атаңыз.
2.
3.
4.
$.
6.
7.
Түракты гимараттарға не жатады?
Уакытша ғимаратгар кай кезде салынады?
Бровка деген не?
Қорлар деп нені атайды ?
Кавальер деген не?
Жер гимараттарына кандай талап қойылады?
Сездік
Түрақты жер гиМараты - постоянЯбе здание
Уакытша жер гимараты - временное здание
Қүрама элементтері - составные элементы
Қүрьілыс кезі - время строительства
Технологиялык жабдыктар —технологическое оборудование
Қазаншүнкыр - котлован
'
Құлама - откос
Ор - траншея
1
Сөздікке назар аудара отырып, мэтінді орыс тіліне
аударыныз.
Переведите текст на русский язык, используя словарь к тексту:
2
Берілген сұрақтарды пайдаланып, такырып бойынша бірбіріцізбен сөйлесініз.
С помощью вопросов, данных к тексту, поговорите друг с другом на
данную тему.
3
Өткенді қайталаңыз, текстегі сын есімдерді 2 топка бөліп,
мына кестені толтырыцыз /барлығы 10 сын есім/:
Повторите пройденный материал, все прилагательные из текста
разделите на 2 группы и заполните таблицу /всего 10
прилагательных/:
•
Й
Сын есім
Сапалы /качественные/
Қатыстык /относительные/
4
Қай топтағы сын есімдерге -рақ/-рек, -ырак/чрек, -лау/-леу,
-дау/-деу, -тау/-теу жұрнактарын косуға болады? Неге?
К прилагательным какой группы можно прибавить суффиксы -рак/рек, -ырақ/-ірек, -лау/-леу, -дау/-деу, -тау/-теу ?
Назар аударыцыз! Обратите внимание!
В казахском языке различаются 3 степени сравнения
прилагательных:
жай шырай
(положительная степень)
салыстырмалы шырай (сравнительная степень)
күшейтпелі шырай
(превосходная степень) *
имен
Жай шырай совпадает по форме с основой сын есім и называает
качество предмета,
бу-чистый предмет , калыц мүз —толстый
слой льда.
т
а
з
а
большей или малой степени чем этот же „пи Ф У
уеТ 8 нем в
жаң шырай.
ЖС ПрИзнак’ названный формой
Салыстыриалы шырай обпачуетга
:
И
Ш
Н
Если
корень -ырак/оканч-ся
на ірек
1 согласный
9
ЩЯШ
ГЕсли
корень -рак/I оканч-ся
на рек
гласный
! По
закону Глау/| сингармонизма | леу
-дау/деу
-та у/теу
В
1-------------- -——---- -4Г.
■ЖЖ—
---------------- ----------
-------
------------------------------------------------------—
аударыныт”:
«к.
В
Ш
В
/одан/
улкен незначительное
+ірек
различие качества
/одан/ узын + разных предметов
ырақ
әдемі + рек
-//V/-//-//- ~ ~
5
жылы +рақ
Кең +деу
Жақын ~һдау
Ыстык +тау
Биік +теу
Қыска +лау
Кіші +леу
незначительное
отклонение
ка чества признака
от
признака
исходного
прилагательного,
уменьшение
интенсивного
качества
0КЫП’ аУ^РЫНЫз, сын есімдерге назар
■--------------------—
------------------------------ ------------------------
-----------------
I
|
ЛаННЫе ПреДЛОЖеНИЯ' переведите, обратите внимание на
прилагательные:
Оймалардын ен. үзындау. Ұзын ордын ені 1/10-нан кемдеу
Іргетастын орналасуы тереңірекҚосалкы жүмыстар да қымьаггау
түседі. Дайындык жүмыстары непзп жумыстардан онайлау. Бровка
оиманын жогарылау бөлігінде болады
6
Мына
сездерді
казак
тіліне
аударыныз,
керекті
жүрнактарын косып, салыстырмалы шьі
Іанные слова переведите на казахский язык, образуйте
салыстырмалы шырай:
Сильный, короткий, вкусный, сладкий, белый, холодный, теплый,
горячий, открытый, дешевый, дорогой, чистый, черный, красный
синий, желтый, прохладный.
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Күшейтпелі шырай образуется:
а) при помощи сочетания основной формы прилагательного с
усилительными словами /наречиями/
ен -самый - ең қымбат киім
ете- очень - өте арзан ыдыс
тым- весьма, слишком- тым биік ғимарат
аса - наиболее - аса маңызды талап / взято из текста/;
б) путем удвоения первого слога прилагательного и добавления
соединительного-П:
қара - кап-кара
сары - сап-сары
кішкентай —кіп-кішкентай.
4
7
Мына сөздерге антоним сөздерді тауып, екеуін күшейтпелі
шырайга айналдырыңыз
Подберите к данным словам антонимы и образуйте от них
күшейтпелі шырай:
жаксы, жеңіл, тар, суық, аласа, ақ, кысқа, ескі
8
Қазақ тіліне аударыныз, сөз тіркестерін күрастырыныз:
Переведите на казахский язык, составьте словосочетания:
Высокий -выше -очень высокий
Близкий —ближе 1 самый близкий
Мягкий —мягче —очень мягкий
Твердый -тверже -слишком твердый
Тяжелый—тяжелее —самый тяжелый
Новый —новее - самый новый
Красивый-красивее - очень красивый
Легкий —легче —самый легкий
Низкий - ниже —самый низкий
Старый - старее - очень старый
Молодой - моложе - самый молодой
Назар аударыныз! Окыцыз, казак тіліне аударыныз, аударылған
мәтінде сын есімдерді белгіленіз:
Прочитайте, переведите на казахский язык, в переведенном тексте
укажите имена прилагательные:
Памятники архитектуры
Памятник гражданской
улице Ленина, 149. Здание построено в конце XIX в
іной сибирской архитектуры
кованые
партконференция, затем размещались в
1 1 Ц Ц
библиотеки, а в годы войны I звакогоспиталь. С 1977 года з «
п Г н Г а .^
^
ИСТОРико' кРаеведческого музея именіГ Г
передано - берілген
краеведение - ел кета ну
кованые решетки - қакталған тор
Саддік
I
розетка - арх. эшекейлео/жапыпак* гһппыот./
мүнара
Тургын үйді күту және жөндеу
жоғалтпау
оны уактылы
Турғын ҮНДІН коп уакыт бұзылмай түруы, оның жанжағының
тепс және ірге тасты аинаддыра салынган су өткізбейтін төСеніштің
(отмосткаларынын) жаксы салЫнуына байланысты. Сондыктан оны
күту мәселесіне тоқтала кетүді жөн көрдік.
Үйді жауын-шашын суларынан қорғау ушін, айналасын тегістеп
су жолдарын салу керек. Барлық уақытга шатырлан ағатын және
жауын-шашын мен кар ерігенде пайда болатын судын дурыс ағү
^АППОПІ !П*>
--- - —____
«
—
,
■
/
уақтылы
тексеріп туру кажет.
Ірге тасты айналдыра салынган
жарылып шытынағанда ірге тасқа ы
Ы лғалдант
бүзылады. Сондыктан кыс кезінде үйдің іргесі (цоколі) ылғалданбау
үшін, карлы алысырак (екі метрден астам) күреп гастаған дүрыс.
(Ә. Оспанов)
Үй тапсырмасы:
а) «Сын есім» такырыбын кайталаныз;
повторите тему «Сын есім»;
мәпнде
күрастырыңыз (негізгі шарты: соз тіркесінде немесе сөйлемде
сын есімнін салыстырмалы мен күшейтпелі шырай формалары
болу керек);
с выделенными в тексте 5-6 словами составьте словосочетания или
предложения (основное условие: в словосочетании или предложении
должны быть сравнительная и превосходная формы имени
прилагательного);
б) эпиграфта берілген сөздердіц авторы туралы не білесіз, айтыл
берініз; расскажите об авторе слов, данных в эпиграфе.
22-саба к
Жақсылық негізі -білім,
Білім рухын себуші -мұғалім.
Әбікей Сәтбаев
(1881-1939)
I
22-мәтін
Қада және кадалы фундаменттер түрлері
Қадалардың топыраққа батыру тәсілі бойынша 2 түрі бар:
даиын түрінде топыраққа әр түрлі тәсілмен кағылатын - кағылмалы
және тікелей топырақта жобалық жағдайда дайындалатын толтырмалы болуы мүмкін.
Жұмыс өзгешілігі бойынша кадалар діңгек қада және аспалы
кадаға бөлінеді. Діңгек қадалар ғимарат жүгін өздерінің төменгі
үштарымен тікелей тығыз топырақтарга береді, ал аспалылар ғимараттың жүгін ең алдымен топыракта өздерінің бүйыр жак
бетгерінің үйкелу кедергісімен береді.
Қадалар матерналдар түрі бойынша ағаш, бетон, темірбетон,
металл және киыстырылған болады.
Көлденен кима пішіні бойынша кадалар шаршы, тік
бүрышты, көп қырлы, дөңгелек, жаппай қималы және қуыс күбырлы,
қабықша-қада, ұзындығы бойынша бір қалыпты және ауыспалы
(пирамида төрізді) кималыға бөлінеді.
Ростверк - қадаларды біріктіретін түзіліс және топырақ негізіне
ғимарат жүгін біркелкі беру үшін қызмет етеді. Ростверктер
қүрамалв^ қүрамалы-қүймалы және түтас қүймалы арқалық және
тақта түрінде болады.
■’ щ ' '
Шпунтты қадалар түгас қатармен - қаданы кадаға өзара тығыз
астындагы сулардан оймаларды
қорғау үшін, қазаншұнқырлардың тік жақтарын бекіту үшін және
жағалар мен айлактар және т.б. жасау үшін пайдаланады.
Қүрылыста ең көп кодданылатын қадалар - темір-бегонды
қадалар. Олардың көдденең қимасының пішіні және үзындығы әп
Н Р * * ~ ш . Ө . д г е с ж г і . ж ә н е к„ ы ш с ы ш а *
.^Пц«ғ ж«пс нспздер жасау үшін диаметрі
ұзындығы 4-8 м темір-бетонды қабықша-ка
Әбішев)
Өз түсінігіңізді айкындантын сұрактар:
1 Топыраққа батыру тәсілі бойынша қадалар қандай болі
3 Жүмыс өзгешіліп бойынша қадалар кандай екі топқа
4 Қадалар қандай материалдардан жасалады?
5 Пішіні боинша қандай қадалар болуы мүмкін?
6 Ростверк деген не?
7 Шпунтты қада не ^
8 Құрылыста қандай
Қада -свая
Кағылмалы - забивная
Толтырмалы - набивная свая
Діңгек қада - свая-сголб
Аспалы қада - висячая свая
Қиыстырылған - комбиниров
Үйкелу - трение
Түтасқұймалы —монолитный
Пішін - форма
Сөздік
22- мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді окып, аударыныз,
байланысты жана соідерді атаныз.
гнмарат салу саласымен
Прочитайте текст, переведите, назовите слова, связанные со
строительством зданий.
2
Мына сез тіркестерін орыс тіліне ауларыны
Данные словосочетания переведите на русский язык
Қағылмалы қада Толтырмалы када Ғимарат жүгі/салмағы/-
Шаршы кадаТік бұрышты қада Көп қырлыҚызмет етуОйманы қорғау —
Терең салынатын іргетас-
3
Мы на сөэ тіркестерін казак тіліне аударыцыз:
Переведите данные словосочетания на казахский язык:
Проект инженера, большие достижения, относительно материала,
широко распространенный, их формами длина, подземные воды,
служит Для равномерного распределения веса,
а
-
Я
*
ЯК
4
Диалогтагы сөйлемдерді толықтырыцыз:
Дополните предложения в диалоге:
-
Іргетас /фундамент/ туралы не ...
... туралы көп..........
'
Қадалар топыраққа батыру тәсілі бойынша... ?
Ростверк деген не?
... д ег ен -.........
Шпунтты қада не үшін керек?
... темір-бетон қада.........
Ив.......
5
Матінде/бірінші, сонғы абзацта/, эпиграфта
сөздер кай сөз табына жатады?
*Щ
'•
белгіленген
К какой части речи относятся слова, выделенные в тексте/в первом и
последнем абзаце/, в эпиграфе?
Назар аударыцыз! Обратите внимание!
Санесім
В казахском языке, в отличие от русского, существительные,
следующие
за
числительным,
не
принимают
окончаний
множественного числа: терт багыт, бес сабак, он алты студент.
Есептік
-количественные
-Неше? Бір, он екі
Қанша?-сколько?
Реттік - порядковые-Нешінші?қай?- Екінші
который?
’Т ™ *
^
И
|
й
г
е
л
"
“
“
Г
Й
Болжалдык
'
^
приблизительные
Неше?Канша? -сколько?
д
-Т Онлай
около
|Цгс сц
Бестен
в
е
„„
И
бвС“*ЛТЫ
“
десяти,пять-
Бөлшектік -дробные -Неше? Қанша? екі -две пятых
сколько?
Топтау разделительные -Не
Тврт-тврттен
по
иша? - сколько?
четыре
6
Мәтін мен эпиграфтагы сан ееімдердін турін анықтанызОпределите разряд имен числительных в тексте и в эпиграфе.
7
Мына
жазыныз
ею
тіркестеріи
окы ад.
« ім д .р д ,
переедите,
„
н
+
р
м
Ы
„.слтошьные
Жиырма окушы, кырык 6к оштушы, ею жүз о іш екі студент аягы
«ст. &да, үшшші еаб«, «сті - жстідеи стъфдьк, біз бесеуміэ, екіні
8
сүрактарга
Ответьте на вопросы, используя имена числительные:
Сен таңертең нешеде түрасың?
Бүгш қазақ тілі сабағы нешінші сабақ?
Сеңдер нешінші курста оқисыңдар?
Топқа нешеден бөліндіңдер?
~әріс залында канша адам отыр? Жүздей бола ма?
Төртеуі - студент, ал үшеуі кім?
Аудиторияда студентгердін үштен бірі ғана қалды ма?
9
Қазак тіліне аударыныз.
Переведите на казахский язык.
В Институте строительства учится 1500 студентов.
Университет расположен по улице Ломова, в здании №64.
Наш университет имеет 7 зданий.
1
группе - 22 студента,
лудентов нашей группы не сдали
йр пришли 10 - 12 человек.
В лекционном зале мы сели по пять человек в ряду.
Одна треть студентов Института строительства и архитектуры
получает стипендии.
Из нашей группы летом около 10 человек будут работать в составе
ССО/стройотряда/.
В 2003 году в нашем университете открыт пресс-клуб.
Қосымша тапсырма: мәіінді орыс тіліне аулаоыныз:
Ірге тасты жен деу
Ірге тасты шөгу мен сынудан қорғау үшін, оган жақын маңнан
жер қазу жұмысын жүргізбеу керек, өрі бастапқы салынган мөлшерлі
тереңдігін оның сыртьшан топырақ алу арқылы кемітуге болмайды.
Ірге тастың бүлінгендігін үй кабыргасының түрінен білуге болады. Ол
шөгіп бүзылғанда ағаш қабырғаның арасы ашылады да, тас қабырғада
аралық қабырға мен негізгі қабырғаның жапсарында жарықтар пайда
болып, ірге қабырғасы қабыршактана,
Үйдің тастан, кірпіштен салынған ірге тастарының кейбір
бөліпнің шөгуі фасад жақтағы келбеу сызықтардың қисаюынан және
ірге тас пен терезе орналасқан деңгейдің орналасу сызықтарынан
байқалады. Жөндеу жүмысын бастаудан бүрын ірге тастьщ шөгуі
толық тоқталғанын білу керек. Ол үшін жақсылап тазартылған
сызатқа/царапина/ алебастрдан маяк қою керек. Онда қоюлап
дайындалынған алебастр ерітіндісін тазаланған жердегі сызатгың
үстіне келденең етіп жақсылап жапсырады. Маякты тік торг
бұрышты, үзындығы — 30 см, ені — 5 — 10 см, қалыңдығы 1,5 ■—2
сантиметрдей етіп қояды. Егер де маякта 2 — 3 аптаның
інде
сызаттар пайда
иаида болмаса.
оолмаса, іоге
ірге тастың шөгуінің тоқталғаны Бүл
жағдайда сызат/царапина/ жарықты тек цементті лаймен толтырады
(1:4). Ірге тастың шөгуі /усадка/тоқтадмайтын болса, оның себебін
анықтаиды. Тек содан соң ғана оның жеке бөліктерін бүзып қайтадан
қалайды.
..
^
V
(Ә. Оспанов)
Үй тапсырмасы:
а) сан есімдерді пайдалана отырып, «Қада» тақырыбы бойын а
ш
а
г
ы
н
д
и
а
л
о
г
қ
ұ
р
а
с
т
ы
р
ы
ң
ы
з
;
—
1 ! " жылы
“ *
числительные, составьте небольшой диалог на тему
«
“ **“ ■К¥Р*стырывыз <К1„
кайтыс болган?);
составьте
родился? Где, когда учился? Когда умер? С какими собьт’ш ш
связано эго время?).
событиями
23 - сабак
Заманымыз мэдениет заманы, мадениетке білім мсеткі
Білім алуга көп еңбек, аса сабыр керек. Білім мысқалдап
Халел Досмухамедов
(1883-1939)
23-мәтін
Тұтас күймалы бетон және темір-бетон процестерінін
технологиясы
Бетон көбінесе өнеркәсіптік, азаматгық және ауыл шаруашылық
үимерегтерд, тұрғызғанда және тағы басқа салаларда кең қоддануда
Темір-бетонның әмбебаптылығы және үнемділігі белгілі. Бегон және
темір-бетоиның қоддану саласы кенеіп, көп құрастырмалы
тузілістердің шыгаруын қамтамасыз ететін процестер мен жүмыстар
мұнан ^ары озат техника негізінде механикаландырылады және
ырылады. Зауытгар тек қана дыйын курастырмалы теміроетон тузілістерді ғана емес, қальштар жинағын, арматура каңқасы
және технологиялық
қасиетгерін меңгеруге мүмкіндік беретін бетон коспалары мен
ерітінділеріне өр түрлі косымшалар шығарады.
Бетон жүмыстары үкыпты жасалған жүмыс өңдірісінін жобасы
негізінде жургізіледі, онда бетон коспасы және бетонда өтетін физикахимиялық процестер бетон жүмыстары технологиялық процестермен,
үймереттер
мен
гимараттардын
салынатын
түзілістер
ерекшеліктерімен
жергілікті
жағдайларды
ескере
отырып
үйлестіріледі.
Бегоннан жөне темірбетоннан жасалған түзілістер жұмыс өндіру
тәсілі бойынша ширатылган және ш ираты лмаган арматурасы бар
Курастырмалы, тұтас күймалы және күрастырмал ы -түтас
күймалы
болады.
Бетон
с апасы
бірінеше
қасиеттермен
сипатталадыгқысу мен созуға беріктігімен,
сіңірмеушілігі мен аязға төзімділігімен.
т?
Өз
тығыздығымен,
су
Әбішев)
аетон көоінесе қандай үимереттерді түрғызғанда қолданылады?
2 Заудатар дайын қүрастырмалы темірбетон түзілістерінен басқ<
тағы не шығарады?
3 Бетон жүмысы қандай жобаның негізінде жүргізіледі?
4 Бетон қоспасы және бетонда өтетін процестер қалай үйлестіріледі?
Сөздік:
азаматтық үймерет- гражданское сооружение
өнеркәсіптік үймерет- промышленное сооружение
темірбетонның әмбебагпылығы- универсальность железобетона
қүраетырмалы —сборный
Л
технологиялык тәсіл- технологический прием
жоғары берікті бетон- высокопрочный бетон
жеңіл бетон- легкий бетон
эр түрлі қосымшалар -разные добавки
ширатылған- усадочный
қолдану саласы —область применения
озат техника —передовая техника
жергілікті жағдай - местные условия
ескере отырып - учитывая
" ■
23-мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді мәнерлеп оқыңыз, жаца сөздерге назар аударыныз.
Прочитайте выразительно текст, обратите внимание на новые слова.
2
Мына жана сөздермен схема бойынша сөз тіркестерін
күрастырыңыз, қазақ тіліне аударыцыз:
Составьте с данными словами словосочетания по схемам, переведите
на казахский язык:
бетон - есептік сан есім + зат есім
темір - бетон - болжалдык сан есім + зат есім
жоба - ретгік сан есім + зат есім
ерітінді - зат есім + зат есім
жүйе - зат есім + зат есім
•
%V
|Д
- *
.І
*
.
. -ТГ
. •
* 4 *
ш
қоспа- сын есім + зат есім
арматура —зат есім + етістік
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Есімдік Местоимение
Есімдік используется в речи в качестве заменителей слов
аазванин/кроме мен и сен/. В отличие от русского языка /8 разрядо
м е с т о и м е н и е Но казахском -------- __
делятся на 7 оазг
рсіктеу /личные/
сілтеу /указательные/
өздік /возвратные/
жалпылау
/определительные/
сұрау /вопросительные/
белгісіздік
/неопределенные/
Болымсыздық
/ отрицательные/
мен,сен,сіз,ол,біз,біздер,
1
сендер.сіздер.олар
бүл,осы,
1
мына,мынау,сол.ол ана ан5п/
I
өз,өзім,
өзін.өзініз.өзлерініз
—
—
—
—
*'і
'
^ ^М11 ғпі
Л
бәрі,барлык,бүкіл,барша,әр,әрбір|
кім?не?қандай?қайсы?кайда?
неше?
біреу,кей,кейбір,бірдеме
|
ешкі м,ештемел әнеме
Орыс тілімен салыстырганда, есімдіктін кай түрі казак тілінде
жок? Неліктен?
Какой разряд местоимений, в отличие от русского языка, отсутствует
в казахском языке? Почему?
3
Мына сездермен схема бойынша
сөз
күрастырыцыз:
Составьте с данными словами словосочетания по схеме:
түзіліс- сііггеу есімдігі + зат есім
теория - жалпылау есімдігі + зат есім
қосымша- белгісіздік есімдік +зат есім
қасиет - өздік есімдігі +зат есім
ғимарат - өздік есімдігі +зат есім
тіркестерін
4
Көп нүктеніц орнына керекті есімдіктерді койыныз.
Вместо точек вставьте нужные местоимения:
... университетіміз үлкен ғылыми орталыққа айналды.
... жуырда академик С.Б.Бейсембаевтың 90-жылдығына арналған
республикалық гылыми —тәжірибелік конференция өтгі.
... қай факультетте оқисыңдар?
... қүрылыс және архитектура факультетінде оқимын.
... ағам —технолог.
... қарындасы- қүрылыс инженері.
... қай пөнді үнатасың?
... халық нарықтық экономиканы қуана қарсы адды.
5
Есімдіктерді /разрядын/ көрсетініз, сөйлемдерді орыс тіліне
аударыңыз:
Укажите местоимения и их разряды, переведите предложения на
русский язык:
Бүл жүйенін аты - қүрылыс жүйесі.
Бетон жалпы күрылыста кең колданылады.
Бүл бетон үймереттерді түрғызғанда қолданылады.Жалпы үймереттер
онеркәсіптік, азаматтық және ауыл шаруашылықтық болып бөлінеді.
Осындай темірбетон - әмбебап материалы.Озат техника негізінде
барлық процестер механикалындырылады, автоматтандырылады.
Осы бетонды азаматтық, өнеркәсіптік қүрылыста пайдаланады
Барлық керекті материал: түзілістер, тор, ерітінді, бетон қоспасы,
арматура қаңқасы зауытта шығарылады.
Бүгін ауа райы қандай тамаша! Семинарға кейбір балалар келген жоқ
Мен ештеме түсінген жоқпын. Қаныш өзінің баяндамасын окыды.
Бүл ғимараттың қүрылысы қымбатқа түседі
Ештеме білмейтін студент жақсы маман болмайды.
6
Сөйлемдерді казак тіліне аударыныз:
Переведите предложения на казахский язык:
Бетон широко используется в гражданском и промышленном
строительстве.
Сейчас имеется передовая технология железобетонных процессов.
Заводы выпускают сухие смеси, бетонные смеси и сплавы.
Различные добавки дают возможность изучить физика-механические
и технологические качества бетонных сплавов.
7
6-жаттығудағы аударылган сөйлемдерді,
_
_
соған
коса
есімдіктерді
тур алы не білесіц
ілесін.» тақырыбы бойы нш а-----налог күрастырыныз.
Используя предложения, переведенные
по 6-упражнению, и
местоимения, составьте диалог на тему
«Темір-бегонпроцестері
туралы не білесің?»
п
а
и
д
а
л
а
н
а
о
т
ы
р
ы
п
,
«
Т
е
м
і
р
-
б
е
т
о
н
п
р
о
п
е
с
т
е
р
і
Косыиша та псы рм а: иатінді окыныз, аударыныз, мәтінге 4-5
сұрак койыныз, есімдіктерді белгіленіз:
Прочитайте текст, переведите, составьте 4-5 вопросов к тексту
укажите местоимения:
тексту,
Екібастұз көмірі
Арқадағы жүлдызды каланын тарихы сонау 1866 жыллын
Е гі& Л Л Г баСТаЛаЛЫ' С°Л * ЫЛҒЫ КӨІСгемле Косым Піщембаев
Еибастұз көлінін маңынан тас көмір тапты. Содан кейін Екібастұздан
аліын, мыс, мырыш кендерін де тапкан Қосым бабамыз екен
Ал и з .? көмір өнеркәсібі мен электр қуаты қаланың басты
болып саналатын Екібастүз тас көмірінің қоры 11
миллиард тонна көмірді күрайды. Дүние жүзіндеп ең алып көмір
кеніштерінщ бірі - «Богатырь». Ол алыптығы жағынан 1980 жылы
1 инесспң рекордтар кітабына жазылды. Кеніш іске қосылганнан бері
оцда 1 млрд. тоннадан астам көміп вмліпіппі
Сөздік
Арқа - Сарыарка
алып-гигант
кеніш / кесінді/ - разрез
Үй тансырмасы:
4^
■) есімдіктерді пандалана отырып, досынызбен оның отбасы
туралы сөйлесініі;
используя местоимения, поговорите с другом о его семье;
ә) эпиграфты түсіндірініз.
Замам, еңбек, керек сездеріие - синоним,
көп9 кіреді сездеріне антоним тандап жазыныз;
объясните эпиграф, подберите и запишите к словам заман, сңбек,
керек - синонимы, к словам көп, кіреді —антонимы;
б) такырыпка байланысты жана сөздерді жаттацыз;
запомните новые слова, связанные с темой.
24-сабақ
...х >--*і Білімдіден шыққан сөз
Талаптыга болсын кез.
Абай Қунанбаев
(1845-1904)
24-мәтін
Құрылыс түзілістерін жинактау процестерінін технологнясы
бойынша жалпы ережелер
Жетекші құрылыс проиесі ретінде жинактау жүмыстарын
дамытуда тиімді күрылыс материалдарын және түзілістерін колдану,
жүмыстарды кешенді механикаландыру мен автомаггандыруды одан
әрі көтерудін
манызы зор. Жинактау жүмысы өндірісін жоғары
сатыға көтеруге ең нәтижелі, алдын ала ширатылған темір-бетонды
және металл конструкцияларын, қүрастырмалы темір-бетонды
кабыршықтарын, ванталы және мембраналы түзілістерді, алюминий
қорытпаларынан жасалған жеңілдетілген жабын түзілістерін колдану
мүмкіншілік береді.
Құрылысты одан әрі индустрияландырудың негізгі бағытыа/дайындайтын құрылыс түзілістері және бөлшектердің дәлдік
қатарын көтеру, б/оларды ірі дәрежелі дайындықпен шығару,
в/салмағын азайта отырып үймереттердің түзілістері мен бөлшектерін
орынды шекте ірілендіру, г/жинақтауда механикаландырудың толык
жеплдірілпн қүралдарын, ал кейін жинақтау жұмыстарында
автоматтандыру
құралдарын
пайдалану.
Құрылысты
индустрияландыру және кешенді механикаландыру күрылыс
өндірісін, жинақтау жүмыстарының технологиясын түпкілікті
өзгертеді. Жұмысты механикаландыру
құрылыстың мерзімін
азаитады, адам еңбегін үнемді пайдалануға мүмкіндік береді.
(С.Хамзин, А.Әбішев)
Өз түсінігінізді айкындайтын сүрактар:
1 Жинақтау жұмысы өндірісін жоғары сатыға көтеруге қандай
конструкциялар мумкіндік береді?
2 Қүрылысты одан әрі индустрияландырудың негізгі бағыты қандаи?
3 Түзілістер қандай болады?
’/ ’
4 Жинақтау жүмысын дамытудын маңызы кандай?
Сөздік
Жинактау жүмысы - сборочные работы
Тиімді күрылыс материалы - эффективные стройматериалы
Кешенді механикаландыру - комплексная механизация
Кешенді автоматгандыру - комплексная автоматизация
Жоғары саты - высокая ступень
Алюминий копытпас М—ЯІПЛкЛІЫМат _____
ддеплген
жеплддрілген күраддар - усовершенствованные орудия
тупылпсп озгерту - изменить в корне
ірі түзіліс - крупный выпрямиель
үнемді пайдалану - экономно использовать
24- мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді окыныз, сұрактарға жауап беріңіз.
Прочитайте текст, ответьте на вопросы.
2
Жана сөздерді пайдалана отырып, сез
күрастырыныз.
Используя новые слова, составьте словосочетания.
тіркестерін
к
р
3
Орыс тіліне аударыныз:
Переведите на русский язык:
Жинактау жумыстары үшін тиімді материалды және түзілісгерді
қоддану оте кажет. Жүмыстарды кешенді механикаландырудың
манызы оте тор. Жинактау жүмыстарының өндірісін жогары сатыға
катеру керек. Қурылысты одан әрі индустрияландырудын негізгі
бағыггары көп. Бірінші багыт: курылыс түзілістерінін жөне
бөлшектердін дәддік катарын кетеру. Екіиші багыт. оларды үлкен
дайындыкпен шығару. Үшінші бағыт: түзілістер мен бөлшектерді
орынды шекте ірілендіру. Твргіиші бағыт: автоматгандыру
күралдарын пайдалану.
4
Казак тіліне аударыныз:
Переведите на казахский язык:
Использование качественных строительных материалов очень важно.
Надо повышать комплексную автоматизацию и механизацию работ.
Поднимается
уровень
сборочных
работ.
Используются
железобетонные
и
металлические
конструкции.
Широко
используются средства автоматизации. Механизация в корне меняет
технологию
выполнения
строительно-сборочных
работ.
Индустриализация
производства
происходит
в
нескольких
направлениях.
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Кесемше Деепричастие
Көсемше /деепричастие/ выражает действие, которое сопутствует
главному глаголу / так же, как и в русском языке '/, образуется с
помощью следующих суффиксов:
-П/-ЫП/-ІП
Мәтінді оқып отырмын. Қуат ойнап отыр. Сәуле
келіп түр.
-а/-е/-й
■Ол демалысты асыға күтеді. Коопүска келе жатыр.
-калы/-келі Емтихан тапсырғалы отырмын. Қазакша сөйлескелі
-ғалы/-гелі отыр.
5
Сөйлем күрастырыныз: Составьте предложения:
Тиімді материал мен түзілістерді /используя/, жинактау жүмысын
дамытуға болады.
**
Автоматтандыруды одан әрі /повысив/, қүрылыс жүмысынын
технологиясын өзгертуге болады.
Механикаландыруды /вводя/, күрылыс мерзімін азайтуга болады
Индустрияландыруды /проводя/, адам еңбегін үнемді пайдалануға
болады.
Есімше Причастие
В казахском языке есімше /причастие/ выступает не только в роли
объекта, но и выполняет функцию определения, образуется
с
помощью суффиксов:
Прошедшее время -ған/ген,-кан/-кен
Будущее время
-ар/-ер/-р
Переходное
прошедшее
время
-атын/-етін,
-йтын/-итін
6
жазған, тепкен,
үшқан.кеген
танысар.берер, ойнар
|
айтатын, жеңетін, келетін,
; сұрайтын, істейтін
і
Ж огарыдагы кестені лайдаланып. есімшенін керекті
формаларын жасаньп, аударыныз, сөйлем кұрастырыныз:
Используя таблицу, образуйте соответствующие формы причастий
переведите, составьте предложения:
Институт, в котором вы учитесь/ауыспалы откен і
написанное им письмо/откен шак/;
семинар, который закончится в 3 часа/келер шак/;
брат, который работает в строительной организаи
шак/; выполненное упражнение/епсен шац/;
автобус, который поедет в город Аксу/келер шак/.
аякталу
7
Мәтіннен
Найдите в тексте причастия, подчеркните их.
8
Косым ша тапсьірма: мәтінді окыныі. мазмүнын казак
тілінде айтып беріңіз, есімше мен көсемшелерді теріп жаэыныз:
Прочитайте текст, передайте содержание на казахском языке,
выпишите причастия и деепричастия:
Екібастүз
Екібастүздың өнеркәсіп орынларынла алғаш рет аддынғы
катарлы технологиялар өмірге келіп, жана үлгідегі қүрал - жабдыкгар
сыннан өпп, іске косыллы. Кезіңде Екібастүз бүкілодақтық екі ірі
қүрылыстын орталығы болды. Мәселен, і-МАЭС, 2-МАЭС -тын
қүрылысына жүздеген кәсіпорындар, үйымдар мен министрліктер
мен ведомстволардын гылыми-зерттеу институттары катысып, өз
үлесін косты. Қазір осы 2 алып электр ондірісінін ондірген электр
куаты күшті электр жеткізуші тораптардын бойымен Қазақстан мен
Ресеидің
кәсіпорындарына
тасымалдануда.
1-МАЭС-те
әркайсысынык куаты 500мвт түратын 8 энергоблок орнатылган. Бүл
жылу энергетикалык кешенде республика тас көмірініц 2/3 өндіріледі
және Казахстан электр куатынын 60 проценті шыгарылады. Ал 2МАЭС- мемл екетіміздін ен ірі станциясы.
Сөздік
сын - испытание, критика
бүкілолактык - всесоюзный
алып - гигант
алдыңғы қатарлы - передовой
Үй тапсырмасы:
а) есімше мен көсемшені, жана сөідерді пайдалана отырып,
«Қурылыс түзілістері» дегеи такы ры л бойынша диалог
курастырыцыз;
используя причастия, деепричастия, новые слова, составьте диалог по
теме «Қүрылыс түзілістері»;
э) эпиграфка назар аударыныз, Абай Кунанбаев туралы не
білесіз, айтып беріңіз; есімше мен көсемшені пайдаланып, акын
туралы әнгіме күрастырыныз;
обратите внимание на эпиграф, расскажите об Абае Кунанбаеве;
используя причастия и деепричастия, составьте о нем рассказ.
25 - сабак
Ақпа қулаңқа айтқан сөз - қумга қуйган суда и,
Куйма қулаққа аитқан сөз - гулге қуйгаи судай
Ғабиден Мустафин
(1902- 1985)
Ы і
25-мәтін
Ж инактау процесі
Түзілістерді жинактау процесі - кешенді процесс. Оған
тасымалдау, дайындау және жннақтаудын өзі кіреді.
Тасымалдау процесі түзілістерді жеткізіп, оның элементтері мен
бөлшектерін, қосалқы материал мен бекіткіштерді түсіру, жайып
немесе үйіп қою операцияларынан тұрады.
Дайындау процесіне а/түзілістердің геометриялық мөлшері мен
сапасын, олардын орнату негіздерін тексеру, б/түзілістерді ірілендіріп,
күшейту,в/түзілістерді көтеруге әзірлеу, г/төсеніш пен сатыларды іліп
бекіту, д/ түзілістерді дәлдеу және е/уакытша бекіту үшін күралдарды
орнату операциялары жатады.
Ал жинақтау процесі ілу, көтеру, орнына қою, түзілісті дәддеу
және уақытша бекіту, қосылыскан жерлерінін немесе түзілісТердің
бөлек элементтерінің дәнекерлеу бөлшектерін тоттанудан қорғау.
Жинақтау технологиялылығы — аз еңбек, каржы және уакыт
шығындарымен жинактау икемділігі.
\
(С.Хамзин,А.Әбішев)
Өз түсінігінізді айқындайтын сүрактар
1 Түзілістерді жинактау кандай процесс болып саналады?
5 Жинактау процесі кандай үш топка белінеді*»
6 Тасымадау процесі кандай операциялардан тұрады?
7 Даиындау процесі кандай операциялардан түрады?
8 Жинактау процесіне кандай операциялар кіреді?
!
V
Сөздік
Кешенді процесс - комплексный процесс
Тасы маддау процесі - процесс перевозок
Даиындау процесі —процесс подготовки
Жинактау процесі - процесс сборки
Жайып қою —разложить
Үйіо қою - сложить кучками /грудами/
Негіздерді тексеру - проверка основ
Саты ілу - подвешивать лестницы
Уақытша бекіту - укрепить временно
Уақыт шығыны - затраты времени
Тоттанудан қорғау - защищать от ржавчины
Жинактау икемділігі - способность сборки
25- мэтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді мэнерлеп окыныз, орыс тіліне аударыныз.
Прочитайте выразительно текст, переведите на русский язык.
2
Өткен
---------- — -" г ”'" ■
іүсірінп, есімше
мен көсемше сездерді белгілеңіз, орыс тіліне аударыныз /мэтінде
і .
'
■"' ------ --- у
9О
01ДЫ1Л1I
выделите
деепричастия, переведите их на русский язык /если есть/.
3
Мәтіннен
-----------^ • « р м о і н а п д а л а н а ОГЫ рЫ П.
«Жинактау нронесіне не жатады?» деген такырын бойынша
диалог күрастырыныз.
Используя данные после текста вопросы, составьте диалог на тему
«Жинактау процесіне не жатады?»
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Үстеу Наречие
Үстеу - наіречия - делятся на непроизводные и производные.
Производные образуются при помощи:
Суффиксов
-ша/-ше
-дай/-дей,
-тайАтей
Окончаний
Да/де
Та/те
Нда/нде
Қа/ке
Ға/ге
На/не
Нан/нен
Дан/ден
Тан/тен
Қазак+ша, орыс+ша
экедей, айдай
қүстай, пештей
^
а
жаз+да, күз+де
қыс-Нга, түс+те
осы+нда, кезі+нде
алыс+қа, биік+ке
жоғары+ға
арты+на, күні+не
алды+нан, етбеті+нен
былтырИ-дан, ерте+ден
он
жақ+тан, іш+тен
—
--------
-
'
------------—
----------------- —
4
Берілген сөздерден үстеу жасаныз, орыс тіліне аударыныз:
Составьте из данных слов үстеу-наречия, переведите на русский язык:
Жаны, орта, басы, ағылшын, қырғыз, өзбек, татар, мүсылман, төмен,
күні, үйде
По значению үстеу /наречия /имеют несколько разрядов:
Мезгіл үстеу /времени/
Мекен үстеу/места/
Қимыл-сын
үстеу
действия/
Мөлшер үстеү/меры/
Қашан?
Қайда?
/образа Қалай?
Қанша?
Еогең, қазір
Алға, томен
------------ ----
7—
----------------------*
]
Немісше,тез
Сонша,талай
5
Орыс тіліне аударыныз, үстеудін мағынасына карай түрін
аныктаңыз.
Переведите на русский язык, определите разряд наречий по значению:
Ертең сызу сабағына кешікпей кел.
Студенттер осы нда түрады.
СЭТбаеВ ок>,лаРы"а» ®Р°™> Семен баяндамасын казакша
Профессору мы здьщ мерейгойына сонша қонақ келді.
6
Сүрактарға жауап берініз:
Ответьте на вопросы:
ҚаМК. Т'Л1“ канша Уакьгг окьш журсіз? Сайран немісше калай
^ГлТтур^сы
Гба^
б°ЛаДЬ1?кайда
БҮГІНболдыныз?
11 І 1 9Сендер
ме? еоте
^н
осында түрасын
ба? "с"13”
Сіз жақында
түрасыңдар ма, кеш түрасыңдар ма? Сен бүрын кай мектепте оқьідьщ?
Теоретически механика пәні тым киын ба? Ерген Ш
в !
дТ р ы Г ш Г ес^ ?
3 ^
ССН ■
■
7
Казак тіліне аударыныз:
Переведите на казахский язык:
В этом году наша группа ездила в Астану.
Дни сессии остались позади.
Мы быстро приготовили уроки.
»
В спорткомплексе университета столько людей!
Завтра начинаются каникулы.
I. •.
,
8
Сейлем курастырыцыз, орыс тіліне аударыныз:
Составьте предложения, переведите на русский язык:
Түзілістерді жинактау -/комплексный/ процесс болып саналады
Бул процесс /на три группы/ бөлінеді.
/В грузоперевозки/ түзілістерді жеткізу, түсіру, жайып кою немесе
үиіп кою операциялары жатады.
/Подготовительный/ процесше түзілістердің сапасын тексеру де
жатады. Жинактау процесіне ілу,
/установка/ де жатады.
/подъем/, түзілістерді дөлдеу
9
Мына үстеулерді пайдалана отырып, берілген жоспар
бойынша Павлодар каласы туралы әнгімеленіз. Үстеулерді орыс
тіліис аударыныз:
Используя данные наречия, по следующему плану составьте рассказ о
городе Павлодаре. Наречия переведите на русский язык:
а) Павлодар каласыньщ тарихы.
ә) Павлодардың көрнекті жерлері.
б) Павлодардың ауыр енеркәсібі.
в) Павлодар жерінің атакты адамдары.
г) С.Торайғыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет!.
«Тағлым» кешені.
Керекті
үстеулер:
биыл,
қазір,
әрқашан,
ешқашан,
осында,
мында,
I
дүрыс, сонша, көп, талай, казакша, орысша, меніңше, жақында,
- бұрын, ёнді, алыс. қыстыгүні, жаздыгүні, былтыр, үнемі, дүрыс.
шЛ?*
■
'т .
л
ф
Ш
.
I
**
*
Қосымша тапсырма: мэтінді орыс тіліне аударыныз:
Түзілістерді жинақтау технологиясын толық жетілдірудің ең
маңызды мәселелеріне жататындар: күрастырмалы түзілістерді
жобалау, жасау және тасымалдау процесінде жинақтау талаптарын ең
толық және жан-жақты есепке алу жолымен жинақтық
технологиялығының деңгейін көтеру; жинақтаудың үдемелі әдістерін
дамыту; өндірістің дәлдігі; процестерді кешенді механикаландыру,
орынды жинақтау жабдықтарын пайдалану; жүмысшылардын еңбегін
ғылыми жолмен ұйымдастыру.
Қүрылыс өндірісің технологиясы, үйымдастыру саласындағы
қазіргі жетістіктер жобалау, қүрылыстағы еліміздің және шетелдік
тәжірибенің жалпы қорытындысы, жобалау және қүрылыстын үнемі
практикасына гылыми-зерттеу нәтижесін енгізу болады. «Ғылым —
жобалау-қүрылыс өндірісі» циклін дамытужәне басқару жинактау
процесін ойдағыдай дамытудың кепілі болып табылады.
Түзілістер жинақтау технологиясы жүмыстар ондірісің қолайлы
әдістері мен тәсілдерін пайдалану арқылы үйымдастыру және
технологиялық міндеттер шешімінің жиынтығы, оның ақыр аягында
үймереттер мен ғимараттар түріндедайын онім шығарылады. Жүмыс
өндірісінің үйлесімді вариантын тандау көбінесе күрылыстын
мерзімін және оның сапасын алдын ала болжайды.
(С.Хамзин, А. Әбішев)
Үй тапсырмасы:
а) тақы ры пты қайталаныз;
повторите тему урока;
ә) мәтіннін жоспарын жасаныз;
составьте план текста;
б) эпиграфты калай түсінесіз, айтып берініз;
расскажите, как понимаете эпиграф.
■В н
Белгі болнаса, жол бүзылады,
Білім болмаса , с м бузылады
Махмуд КашгариуХІгасыр.
26-мәтін
Жинактау механизмдері
Құрылы
К
р
^
В
пайлаланыладь,. Мүндай машиналарга
улкен мэн берілед1. Машиналар қосалқы машиналар мен
механизмдерге бөлінеді. Жинактау крандарында жүк көтеру жэне
ПСфуд,„ бфнеше жумыс
шапшащшгы
болады.
Крандар
а Т н Г ы Т іп Г Г Н
Р Э
мұиаралы, төрггаганды және
арнаиы болады. Қозғапу жабдыктарына байланысты коанлап
автомобиль жыланбауыр табанды, пневмодоңғалакты және теміржол
К О Я Н Л Я П М
^ Л Т Т к Г П
А п
п н г л
г».
А —__ ________ / г
^
О И I ҒСТі РI
биіктігі
■*
сп жылжымалы
Т РБ 1 ЩВ Те3И Ив Ьұл крандар
Я *Ч
1 пч*1 г /
м
_____
з кең пайдаланылады. Жыланбауыр
і үймереттерді жинақтауға, салмағ
орнатуға мүмкіндік беоеяі.ГТнекмпл
уакыт шыгыиын қажет етеді. Тем.р жол крандарын ш ам аі,
павдаланады, тем.р жолдары бар коймаларды ірілендіріп кұрастыру
алаңшасында гана кажегі бар. Мұнаралы крандар арнайы рельс жолы
ооиынша жүреді, көп қабатгы өнеркәсіптік үймеретер, ЖЭС, ГРЭС
домна, конвертор түзілістерін жинақтағанда кажет. ’ Төрггағанды
кранды биіктігі 60 м дейін жететін үймеретгерді, ЖЭС.СуЭС, домна,
мартен пештерін, бункерлі эстакадаларды түргызғанда пайдаланады.
Арнаиы кран жинактаудың арнайы тәсілдерін орындау үшін керек.
(С.Хамзин, А. Абишев)
Өз түсінігінізді айқындайтын сүрақтар
1 Қандай жинактау механизмдерін білесіз?
2 Жинактау крандары қандай топтарға бөлінеді?
3 Қозғалу жабдыктарына байланысты крандар қандай болады?
4 Автомобиль краны немен сипатталады?
5 Жыланбауыр краны кандай күрылыста пайдаланылады?
8 Пневмодоңғалақты,
темір
жол,
мұнаращ
крандар
кандай
қүрылыста кажет?
9 Арнайы кранның ерекшеліг і неде?
Сөздік
Қосалқы машиналар - запасные машины
Жұмыс шапшандығы - рабочая скорость
Жебелі кран - стрелочный кран
Төрттағанды кран - четырехподпорочный кран
Мүнаралы кран - башенный кран
Пневмодонғалақты кран - пневмоколесный кран
Жылжымалық кабілеті —свойство передвижения
26 - м әіін бойынша тапсырмалар
1
МәтіндІ мәнерлеп окып, орыс тіліне аударыныз.
Выразительно прочитайте текст, переведите на русский язык.
2
Сұрақтар аркылы бір - бірінізбен жинактау механизмдері
туралы әнгімелесіңіз.
С помощью вопросов поговорите друг с другом
о сборчных
механизмах.
3
Мына сөйлемдерге эр түрлі сұрактар койыныз:
К данным предложениям составьте разные вопросы:
Жинактау крандарының бірнеше шапшаңдығы болу керек.
Стационарлы машиналардьщ конструкциясы жеңіл, құны шамалы,
жүк көтергіштігі үлкен болады.
Өздігінен жүрепн машиналар объект территориясы бойынша еркін
ауысып отырады.
Автомобиль краны тез жүреді.
Арнайы кран ғимараттын нақты/конкретный/ бір түрін жинактау үшін
арналады.
Крандарды жүмыс параметрлерін анықтап/определив/ таңдайды
/выбирают/.
**
4
Сызылган сөздер кандай сез таптарына жатады? Сөйлемде
аткаратын рөлі кандай?
К каким частям речи относятся подчеркнутые слова? Какую роль они
выполняют в предложении?
Көмекші сөздер Служебные слова
Как в русском, так и в казахском
самостоятельным значением, не выполняющие самостоятельную
функцию в предложении. Это көмекші сөздер - служебные слоіГ
Ш Ш ВИ
ПОСЛ'
Септеуліктер
/нослелоги/
кейін, дейін, соң,
арқылы,
бойынша,
баска,бүрын /т.б/
көмекші
есімдер арты,
іші,үсті,
/служебные слова/
асты, жаны
жалгаулыктар /союзы/ жэне,
бірак,өйткені,егер
Ф
Ф
гана,гой, -ак,-ау,
ма/ме, ба/бе, па/
пе, әсіресе
модаль
создер керек,
сиякты,
/модальные слова/'
екен, эрине,
рас,
шамасы,
— — ---------------------------------- -------- 1 мүмкі н
I
после,
до, I
после,через,по,
кроме,раньше /и
др./
1
г ...
за,
внутри,
на, подвоз ле
_|
и, но, потому чтоП
если...
1
ф
демеуліктер /частицы/
“
ОІ. оГаелТя
— -
■— ,
Ж, -
только,
особенно
ли,
-
нужно,
как,]
оказывается,
конечно, правда,
вероятно
5
Сейлемдерді окыңыз, орыс тіліне аударыныз, көмекші
создердін түрін аныкганыз
Прочитайте предложения, переведите на русский язык, определите
вид служебных слов:
Бһ лекциядан кейін академик С.Б.Бейсембаев атындагы гылыми
кітапханаға барамыз.
Сабақ кестесі бойынша казақ тілі сабағы ертен болады
« Арту-түсіру» сезі қазакшага калай аударылады екен?
Ал «релейная защита» сиякты сөз тіркесі казак тілінде калай болады?
Институтта есеп техникасы мен психология пөндері де өтіледі.
Мен « Ғимараттардың құрылыс технологиясы» деген кітапты сенен
бұрын оқыдым. Семинарға Айжаннан басқа бөрі кедді. Осы мамандық
туралы сен кім арқылы білдің?
Спорт жарыстарына Нүрғайша ғана қатысты. Үстелдің үстінде
математика пәнінен окулықтар жатыр. Мәжіліс залының іші - голған
халык!
л.
6
Көп нүктеніц орнына қажетті көмекші сөэдерді койыныз,
орыс тіліне аударыцыз:
Вместо точек вставьте нужные служебные слова, переведите на
русский язык:
Мүратбакылау жүмысын кітап ... істеді.
Арсен университет газетіне үстаз ... макала жазды.
Жүлдыз ... Рустам курс тык жүмысын бірге дайындады.
Практикалық сабақ қызық өтті, ... бәрі жақсы даярланып келді.
Мынау менің дәптерім ...
,
Сен Бұқар жырау атындағы әдёбиет ...өнер мүражайына барасың ... ?
Асханада тамақ д әм д і__
Интернет кафесінде орын жок ...
Студент үйінде өткізілетін мерекелік кешке бардын . . . /Үнады ...?
Мен стадионның ... түрамын.
Баянауыл ... Павлодар — -240 шақырымдай.
Жасыбай көлінің ... Демалыс үйі бар.
Жүсіпбек Аймауытов атындағы драма театрының ...тамаша фонтан
орнатылыпты.
С.Торайғыровка арналған ескерткіш Орталық кітапхананың
койы лған.
7
Мына
сөйлемдердегі
көмекші
сездердіц
ерекшелігі
кандай?Бул көмекиіі сөздердің қандай түрі? Олардын жағы мен
септігін аныктаныз.
В чем особенность служебных слов в данных предложениях? К
какому виду служебных слов они относятся? Определите их лицо и
падеж.
Біздің қаламыздың шетінде бір үлкен ғимарат салынған. Ауылдың
шетінен шықтық.Шетте бір үй тұр екен. Облыс шекарасының
жанында злектр энергетика жүйесі іске қосылды.
Аэропорттың қасында саяжай бар. Ол үйдің қасына бассейн салмак.
сырты
Басы солай болды. Сабақтың басында такырып айтылды.
8
Көп нүктенін орнына керекті сөздерді койыныз:
Вставьте необходимые слова в следующее правило:
Көмекші есімдер I служебные имена - сочетаются с именем
существительным в ... падеже и образуют словосочетания имеющие
простронслкнное в И Ц
Служебные „мена Я
®
!
только/!/ в притяжательной форме ... лнаа н в Ш
И
окончания. Комекшд есімдер очень отличаются от других едаебн и х
слов, так как они могут употребляться самостоятельно / Шетте бір уй
бар екенУ в определенной синтаксической функции и иметь
конкретное лексическое значение.
9
Қазак тіліне аударыныз:
переведите на казахский язык:
Я хочу знать много о сборочных механизмах.
О городском строительстве я многое узнал через моего друг:
После сессии мы поедем домой.
Каникулы мы проведем в Баянауле или в Актогае.
Я говорю не только по-казахски и по -русски, но и по - англі
Мои друзья учатся в Таразе, а твои?
Я же говорил тебе!
Твой брат - компьютерщик?
Он, оказывается, хороший преподаватель.
Конечно, Санжар -мой самый лучший друг.
Возле учебного корпуса построили спортивный комплекс.
Районная энергосистема находится около города Екибастуза.
Строительная площадка находится и тп ? шіглпи
10 Диалогты толыктырыныз:
Дополните диалог:
Менің ана тілім -қазақ тілі. Ал сіздікі ше?
...........-............Сіз менің тілімді білесіз бе?
Иә, әрине, білемін. О қулы қ..........
Қиындау ..............
Текгана .......... емес, теледидар.........
-
О сы тіл д ен ............... ?
Неміс тілінде оқи аламын.
Керемет...!
Германияға дейін........... Ал қазір оңай ....
Мені......... ?
Қосымша тапсырма: кыскаш а түрде берілген мәтіннен көмекші
сөздерді тауып /6 сөз/, түрін аныктаныз; мәтінді орыс тіліне
аударыныз; мазмүнын казак тілінде айтып берініз.
Дополнительное задание : в небольшом тексте найдите служебные
слова/их 6/, определите их вид; переведите текст на русский язык;
передайте содержание текста на казахском языке.
Кішкентай, бірак манызды күрылгы
Дербес компьютермен адам арасындағы байланыс кішкентай
ғана кұрылғы «тышқан» аркылы жүзеге асады. Кішкентай қол
роллерін үстел үстінде жылжытқанда, экрандағы курсор немесе
стрелка да коса жылжиды. Тышқан механикалык жэне оптикалы —
механикалық болып бөлінеді. Ең карапаиым жэне арзаны —оптикалымеханикалық тышқан. Ол сенсор көмегімен сигналды экранға
жіберетін резиналық шариктен түрады. Оптикалық тышқан арнайы
«кілемшеде» козғалады. Кілемше тышқанның ішіне шаң түсуінен
сақтайды және жүмыс істеуді жеңілдетеді.
Сөздік
дербес - персональный
қүрылғы - устройство
кілемше —коврик
жеңілдету —облегчить
қозғалу - двигаться
жылжыту —двигать
арнайы —специальный
шаң —пыль
бөліну - делиться
Үй та псы рм асы:
а) көмекші сөздерді пайдалана отырып, «Акмола -Астана. Астана
күрылысы»» такырыбы бойынша әнгіме кұрастырыныз;
используя служебные слова, составьте рассказ на тему «Акмола Астана. Астана курылысы»;
ә) жана сөздермен свз тіркестерін кұрасгырыньп;
с новыми словами составьте словосочетания;
к
ұ
р
ы
л
ы
һ
Г
о
б
ъ
е
^
г
і
л
е
р
і
н
к
Ш
^
^
э
^
В И Й
м
^
з
/
; Ш
' 1
Л
О
д
а
р
"
4
ж
а
н
а
покажите/расскажите/ новые
27-сабак
Еңбекпен табылган дамнің тәттілігі өігеше болады
Ыоыраи Алтынсарин
(1841-1889)
27 -МӘТІН
Бетон қоспасыи дайындаудь. ұйымдастыру негіздері
Қазіргі жағдайда бетон қоспасын дағдыдағыдай т а у іш
зауыттарында орталыктан дайындайды. Бірак кобінесе шағын
н !^ Г Н
Е
Я
Н
камтамасыз егу үшш жылжымалы
пайдаланылады.
™
араластыР^ь. ш
кондырғылар
Бетон қоспасын дайындау процесі келесі технологиялык
операциялардан
тұрады:
күрамына
кіретін
материалдарды
(толтырғыштар
жене
цементі)
коймалардан
араласГ Д ^
кондырғыларға тасымалдау, дозалау, механикалық араластыру және
орындарына жеткізу үшін дайын бетон коспасын көлік
күраддарға беру. Сонымен бетон қоспасын дайындаудың негізгі
—
СЫ ° НЫН КүраМЬ,ндағь' бөліктерді механикалык араластыру
Бетон арапастырғыпггар компоненттері тиеу және дайын
коспаны беру тәсілдері бойынша циклдік (оқтын) және үзіліссіз
болады, ал араластыру тәсілі бойынша гравитациялық және
ықтиярсыз болады.
Цикл үш операциядан түрады: негізгі материалдарды тиеу
араластыру жене даиын коспаны түсіру. Мүндай үлгі дозалау жылдам
өзгертуге және бетон коспасын әр түрлі параметрмен беруге
мүмюндж тугызады. Үздіксіз кимылды бетон араластырғыштарды
дозалау, тиеу жене дайын коспаны беру процестері үзіліссіз жүреді.
компоненттер кішкентай
бөлшектердщ еркін қүлауы негізін пайдаланумен араластырылады.
Ьарабан сыиымдылығы араластырғышқа тиелген күрғақ материалдар
көлемі бойынша анықталады және 100, 250, 500, 750, 1200, 2400 ,4000
литр болуы мүмкін.
Ықтиярсыз қимылды бетон араластырғыштарда қалақтар немесе
жүдырыкшылар болады, олар айналғанда қоспа араластырылады. Бүл
әдіс аз жылжымалы қатты қоспаларды дайындағанда, қоспаны кеуекті
және жеңіл толтырғыштармен дайындағанда қолданылады.
(С.Хамзин, А.Әбішев)
Өз түсінігіңізді айқындайтын сұрақтар:
1 Бетон коспасын қайда дайындайды?
2 Бетон қоспасын дайындау процесі кандай операциялардан түрады?
3 Бетон араластырғыштардың кандай түрлері бар?
4 Гравитациялық араластырғыштарда компоненттер қалай
арапастырылады?
‘
/
5 Ыктиярсыз қимылды араластырғыштарға сипаттама берініз.
Сөздік
Бетон араластырғыш - бетономешалка
Толтырғыш - наполнитель
Тиеу қоспа - погрузочная смесь/раствор/
дайын қоспа —готовая засыпка
ықтиярсыз - непрерывный
материал көлемі —объем Материала
жүдырықша - кулачки
қалақтар - лопасти
қондырғы - установка
кеуекті - пористый, ячеистый
төсеу - укладка
жылжымалы - подвижный
27-мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді мәнерлеп оқыныз, қазак тіліне тэн дыбыстарга
назар аударыныз, орыс тіліне аударыныз, сөз тіркестері сөздігін
жасаңыз.
Прочитайте выразительно текст, обращая внимание на сецифические
звуки казахского языка, переведите на русский язык, составьте
словарь словосочетаний.
2
Мәтіннен бетон араластыргыш тар жайында не білдіціз?
Берілген сүрақтарга сүйеніп, казак тілінде әнгімелеп берініз.
Что вы узнали из текста о бетономешалках? Опираясь на данные
вопросы, расскажите на казахском Н І Е
3
Мына сөйлемерді орыс тіліне аударыныз.
Переведите данные предложения на русский язык:
Бетон кос пасын зауытта дайындайды.
Бетон аралаыстыртыштар бетон қоспасымен ка
керек.
Жылжымалы жэне инвентарлы араластырғыштар (
Қоспаның күрамына цемент пен толгырғыштар кір
Цикл үш операциядан түрады.
Олар: тиеу, араластыру,дайын коспаны түсіт/
ету үшін
болады
4
Мына сез тіркестерін казак тіліне аударыныз. сөз
ііркестерш пайлалана отырып, «Бетон коспасын дайындау» атты
такырыпка диалог күрастырыныз:
|---------- 1— — ----данные словосочетания переведите на казахский язык, ис
на тему «Бетон коспасын дайындау» составьте диалог:
На
небольших
объектах,
бетоносмесительные
установки,
технологиялык операциялар, механическое смешивание, по способу
смешивания, гравитационная бетономешалка, разными параметрами
идет непрерывно, бетонная подвижная смесь,место укладки.
транспортные средства.
Назар аударыныз! Обратите внима
Ода гай сездер Междометия
Олағай /междометия/ в казахском
русском языке,
выражает различные эмоции, чувства
они делятся на
группы
Эмоциональные
] Қал, өттеген-ай Надо же!
1
Бәрекелді!
Браво!
1
Алакай !
11,11Ура!
*-- — --•■■■
1
1 Императивные
[Ма!
На!
Эй!
Эй!
1Ал!
Ну!
ГФормы
1 Ракмет!
Спасибо!
I вежливости
Кешірініз!
Извините!
Кеш жарьгқ!
Добрый вечер!
Назар аударыныз! Обратите внимание!
Междометия чаще используются в раз^б&орно-бытовом стиле, стиле
художествен ной литературы.
5
Сөйлемдерді оқыныз, аударыныз, одағайлардын магынасын
аныктаңыз:
Прочитайте и переведите предложения, определите значения
междометий:
Мәссаған! Семинар туралы умытып кетіпсім. Эггеген-ай, сабаққа
калып қойдық!
Эй, бұл кім өзі? Ал, не айтасың маган? Кешірініз, дәріске келе
алмадым. Сүңгат, саган көп ракмет! Кеш жарық, қүрметті
көрермендер! Қап, қазір Химия зауыты жүмысын тоқтатты.
6
Керекті өдагай сөздерді койыңыз, орыс тіліне аударыныз:
Вставьте необходимые междометия, переведите на русский язык:
Наурыз мерекесі кедді!
...., киіміңді ал!
1
,
келдіңбе?! *
қандай суық!
,;.ч.
. .
«Университет» аялдамасы қашан екен?
..., құрметті Қүрылыс үйымының жүмысшылары!
бүгін жылу беріпті!
7
Қазак тіліне аударыңыз:
Переведите на казахский язык:
-
-г
іш й &шмЙ
и
,» и
Ура, сегодня праздник - День республики! Надо же, мы опять
опоздали на практическое занятие по культурологии. На, возьми
книгу по астрономии. Извините, мы сегодня идем на ферросплавный
завод? Браво, ты хорошо подготовился по теме «Отрасль
строительства». Надо же, мы опоздали на поезд «Павлодар —
Екибастуз»! Эй, идите сюда! Боже мой, какая сегодня прекрасная
погода!
1
^
М |р Р |н ^ р |
Айжан, спасибо за учебник! Извините, а когда у нас семинар по теме
«Объекты строительства в нашей области»? Добрый вечер, дорогие
друзья, наш концерт посвящается Дню независимости Республики
Казахстан!
І Ь д р ^ а р ы м д ; К осы м и , талсырма: орыс тіліне .ударыкьп,
1
Переведите на русский язык, выучите наизусть!
Қазакстан Республикасынын мерекелері
т / г г ы а / Ат«1 ^
30тамыз- Конституци..........
луп|.
25 казан —Республика күні.
16 желтоқсан - Тәуелсіздік күні.
1”2 каңтар —Жаңа жыл мейрамы.
8 наурыз - Халыкаралық әйелдер күні.
22 наурыз - Наурыз мейрамы.
1 мамыр - Қазақстан халқының Бірлігі күні.
З^мамыр -Жеңіскүні.
Қосымша тапсырма: мәтінді орыс тіліне аударыныз:
Шатырды жөндеу
Шатырдың кейбір күш түсетін бөліктері кеуіп, кыскарудың
әсерінен алгашкы бір-екі жылда қисаяды не иіледі, яғни
деформацияға үшырайды. Шатырдың кейбір бөліктері агаштың өте
ылғал/алажный/ болуынан шіруі/гнить/ де мүмкін. Көп уақытга
жабыннын жарамсыздығынан/негодность/ итарқа/стропила/ мен
мауэрлат (итарканың төменгі аяктарын сүйеп түратын багана) шіриді.
Мауэрлат шірігенде итарқаның аяғын тіреуішпен/подпорка/ көтеріп,
шіріген багананын орныиа жаңасын салады.
Егер де мауэрлат үзынынан шірімей, тек итарқа таянышының
жанынан шірісе, онда итарка аягынын екі жағынан бір-бірден таяныш
кояды. Бүл койылған таяныштарды күстүмсыкпен бекітеді. Ағашты
дайындалган
тесіктерге/отверстия, дырки/ қағады.
коюға
шатырга
койылган жана мауэрлатка тіреледі
(Ә. Оспанов)
Үй тапсырмасы:
а) «Бетон кос па сын дайындауды үйымдастыру» такырыбыи
баскадай материалмеи жазбаиіа турінде толыктырыныз;
дополните в письменной виде тему «Бетон коспасын дайындауды
үйымдастыру»
ә) одағайларды пайдалана отырып, «Мереке күні» такырыбына
диалог күрастырыцыз;
используя междометия, составьте диалог на тему «Мереке күні»;
б) жаңа сездерді кайталаныз;
повторите новые слова;
в) эпиграф, эпиграфтыц авторы туралы кыскаш а әнгіме
күрацыз;
составьте небольшой рассказ об эпиграфе и об авторе эпиграфа.
28-сабак
Жақсының өзі елее де, сөзі өлмейди
Ақан Қорам с аулы
£
1
(1843-1913)
28-мәтін
Тас калау процесі технологиясынын негізгі ережелері
Дара материалдардан тас қалау үймереттер мен ғимаратгар
қүрылысының ең бір ежелгі және төзімді бекінген түрі болады. Дара
тас материалдарын колдану практикада кай кескін үйлесімі, әр түрлі
сәулет формасы болса да, үймереттер мен ғимараттарды түрғызуга
және оларға монументтілік, сәулетгік айкындық енгізуге мүмкіндік
береді. Тас материалдардың бағалы касиеттеріне беріктігі, үзакка
шыдамдылығы, өртке төзгіштігі, табиғатта кең таралуы және қолдан
жасауға болатын мүмкіншілігі жатады.
Тас жүмыстары ерітіндіге даралап тас төсеуден түрады. Ерітінді
жеке тастарды бір түтаска біріктіреді, олардын бірге жүмыс істеуін
және күшті біркелкі беруін қамтамасыз етеді, жел өтуден және ылгал
енуден қорғайды.
Тас қалау колданатын тас материалдарының түріне байланысты
табиғи жэне жасанды тастардан жасалган қалауға бөлінеді.
Сырткы пішіндері дүрыс емес табиги тастардан жасалган
қалауды шой (бут) тастан, ал дөрекі, жартылай таза жэне таза
өнделген тастардан жасалган калауды шабылған тастан қалау деп
атайды.* \• ’%* ~
^
* _ / € ^ | у ».* *
Жасанды тастардан жасалған калау тұтас немесе қуыс кірдіштен
әлде тастан орындалады. Балшықты күйдіріп жасаған кірпіштер
£
ш<
’* ”
А
.
^
*
щ
күйдірілген, ал байланыстырғыш затгар негізінде дайындалғандар
күйдірілмеген болады.
ғ
Тас жұмыстары негізгі және косалкы процестердін кешені
болады. Н епзпге жасанды немесе табиғи тастардан жасалған кірпішті
е р т ш и г е твсеу, ал косалкыларга I тесевш тер о р н ^ , м а т е р в д р
әзірлеу, арматура салу және т.б. жатады.
Тас калау процесіне келесі жұмыс операциялары к.реді
КЯТЯППЙғиііП п п и аті/> ігппп.,». ... ________
^
ету
тарту
сырткы т
катары астына ерітшді жаю және ішкі щек қатарын калау; шойма
ЯГТкШЯ Р П і п и пі м/оі/ч____ _________
■* *
жаю
дүрыстығын тексеру.
_
.
- 7»
-
к
------ ------
' 1 ■“
ІЧ Ш ІС ІҮ .
I III К
(С.Хамзин, А.Әбішев)
^
түсінігіңізді аикы ндаиты н сүрактарг
1 Дара тас материаддарын қолдану несімен ерекше?
2 Тас материалының бағалы қасиеттерін атаңыз.
6 Тас қалауынын түрлері кандай?
7 Тас калау процестеріне кандай операциялар жатады?
8 Жасанды тастан жасалған
қалау қандай тастан/кірпіигген/
орындалады?
Сөздік
Ереже - правило
Дара - простой
Сәулетгік - архитектурный
Касиет - качество
өртке төзгіштік —огнеустойчивость
үзакка шыдамдылығы —долговечность
жасанды - искусственный
сырткы пішіні - внешняя форма
катар - ряд
дөрекі кашау - рустовка
ылғал —влага
түтас - целое
біріктіру - объединять
шойтас - глыба
шабылған - рубленый
күйдірілген - жженый
1
Мәтінді окыныз, жана сөздерге назар аудара отырып, орыс
тіліне аударыныз, сөз тіркестері сездігін күрастырыныз
Прочитайте текст, обращая внимание на новые слова, переведите на
русский язык, составьте словарь словосочетаний
2
Мына сез тіркестерін окып, орыс тіліне аударыныз:
Прочитайте данные словосочетани, переведите на русский язык:
Дара материалдан тас қалау, ежелгі түрі, тастын беріктігі, кең
таралуы, желден қорғау, табиғи тас, жасанды тас, кірпіш қалауы,
қатарлағыш орнату, негізгі поцесс, қосалқы процесс
3
Ж акш адағы сөздерді казак тіліне аударып, сөйлем күрацыз:
Переведите слова, данные в скобках, составьте предложения:
Дара материалын қолдану ғимараттарды трғызуға /даег возможность/.
Тас материалдардың /ценные качества/ бар.
Жасанды тастан жасалған/қалау/ түтас немесе қуыс кірпіштен
орынд алады.
/Раствор/ жеке астарды бір /целое/ біріктіреді.
Кірпішті /рядком/орнатады.
Назар аударыцыз! Обратите внимание!
Члены предложения в казахском и в русском языках делятся на
главные и второстепенные - түрлаулы және тұрлаусыз сөйлем
мүшелері. Главные члены предложения - түрлаулы мүшелері подлежащее и сказуемое - бастауыш пен баяндауыш.
Второстепенные члены предложения - тұрлаусыз мүшелер дополнение, обстоятельство и определение — толыктауыш,
пысыктауыш, аныктауыш .
1 Кім?кімдер? не?нелер?
Бастауыш
йлүу іл
ш мя
с ляп н
ш лп
цш
О Д ііі
1X 1
Б
не ісгедігне кылды.'не е г о /к а и т а /
Толыктауыш
Септіктердін сүрактары
/Атау, Ілік септіттерлен баска/
П
ы
с
ы
к
т
а
у
ы
Аныктауыш
ш
Қ
а
й
д
а
?
қ
а
ш
а
н
?
к
а
л
а
й
?
к
а
н
ш
а
?
Қандай?канша?неше?нешінші?
|
[__________ 1Қаншасыншы?кімнін?ңрнін?
Знание порядка слов в предложении помогает правильно
составить предложение.
Например, баяндауыш зачастую находится в конце предложения.
Пысықтауыш /выражая признак действия/ находится перед
оаяндауыш.
Определение /выражая признак предмета/ находится перед
толыюауыш или бастауыш.
4
Берілгеи сөйлемдерде бастауыш пен баяндауыштын астын
сызыныз, сөнлемдерді орыс тіліне аударыныз.
В данных предложениях подчеркните подлежащее и сказуемое,
предложения переведите на русский язык..
Павлодар өнеркәсібі - дамыған өнеркәсіп. Тастын бағалы қасиеттері ұзаққа шыдамдылыгы, өргке төзімділігі, табиғатта кең таралуы.
Жасанды таска кірпіш те жатады. Оның әкесі ЖЭС күрылысында
істейді. Оқытушы тас қалау процесі туралы коп акпарат берді.
Ерсаян оқу бітіргеннен кейін Майкүбі кесінді күрылысына жүмыс
істеуге барады.
5
Ьерілген сөйлемдерде түрлаусыз мүшелерді белһленіз,
толыктауыштын кай септікте түрганын корсетініз, аныктауыш
пен пысыктауыштын сүрактарын жакшанын ішіне койыныз,
түрлаусыз мүшелердін астын сызыныз.
В данных предложениях выделите второстепенные члены
предложения, подчеркните их, укажите падеж дополнений, в скобках
укажите вопросы определений и обстоятельств.
Арсен сессиядан кейін Баянауылға кетті. Павлодар Теміртаудан
үлкен. Біз ертең казак драма театрына барамыз. Облыстык өлкетану
мүражайы орталыкта орналасқан. Г.Н.Потанин - біздің әйгілі
жерлесіміз. Облыстык өнер және әдебиет мүражайына Бүкар жырау
есімі берілген. Бүкар жырау Абылай ханның бас кенесшісі болған.
Сен казакша калай сөйлейсін? Мен хатты ана тілімде жазамын. III
Қ,Сәт6аев окуларына мен « Күрылыс процесін жобалау» такырыбына
макала жаздым. Облысымыздың күрылыс объекті лері үлкен-ақ екен.
Біздің «12 - ӨАҚ» тобында 19 студент бар. С.Торайгыров атындағы
кітапхана Академик Қ.Сатбаев көшесінде орналаскан. Біздін
университетіміздегі кітапхананын коры казір үлкен. С.Торайгыров
керемет роман, дастан, өлеңцер жазыпты. Әбікей Сэтбаев - агартушыпедагог, біздің мақтанышымыз.
Облыстың зауыҮтары Қазақстан өнеркәсібіне зор үлес қосады.
Павлодар өнеркәсібі - дамыған ,үлкен өнеркәсіп. Біздің
униВерситетімізді ң студенттері
жазда қүрылыс объектілерінде
істеп,үлкен тәжірибе алады.
6 Сөйлемге кажетгі түрлаусыз мүшелерді койыныз.
Вставьте нужные второстепенные члены предложения:
Ол /толыктауыш/сатып алды. Университетте бүгін /аныктауыш/
конференция өтеді. Ағам қазақ тілін / пысықтауыш/ біледі. Мен
/пысықтауыш/ жақсы сөйлеймін. Біз Наурызды /пысыктауыш/ карсы
алдық. Ол /анықтауыш/ ауа райын үнатады. Дәріс /анықтауыш/
кабинетте өтеді. Тас материалы /толы ктауыш/ төзімді. /Толықтауыш/
үй салу арзанға түседі. Кірпіштг /пысықтауыш/ орнатадьі.
7
Мәтіинен кейін берілген сүрактарды пайлалана отырып,
турлаулы* тұрлаусыз сейлем мүшелеріие назар аудара отырып,
«Тас калау процесі технологиясының ережелері» такырыбына
казак тілінде диалог күрастырыныз.
Используя вопросы, данные после текста, уделяя внимание главным и
второстепенным членам предложениям, составьте на казахском языке
диалог по теме «Тас калау процесі технологиясынын ережелері»
Қосымша тапсырма: мәтінді орыс тіліне аударыныз:
Эр түрлі жеміс-жидек пен көконістерді сақтау үшін погреб
салады. Оны торт бүрышты не дөңгелек пішінді/форма/ жасайды.
Дөнгелек салынған погреб пайдалануға колайлы/удобный/ әрі оның
қабырғасын тереңдігіне қарамай жаргы кірпіштен қалап шығуга
болады. Жер астындағы судың деңгейі тереңце болған кезде погребті
үй ішінен де салады. Су деңгейі жер бетіне жақын болтан кезде
погребп сыртқа шыгыңқы етіп жасайды. Погреб ішіне ылғал
жібермеу үшін қабырғасынын сыртына түзды лайды тығыздап салуға
не басқа су өткізбейпн кабаттармен қаптауға болады.
Погребтің еденін кірпіштен төсеп, не бетондап, жабынын
темірмен жапкан жөн. Онда ағашы шірімей копке шыдайды. Погребке
ауа алмастырғыш түтік/трубка/ қояды. Түрмыс қажетіне керекті
күрылыстарды салып болтан сон, ауладағы жолдарды кірпіш пен
ирш ш қалдықтарын, шлак пен бетон төсеп жасайды. Кірпіш пен
астына қалыңдыгы 3
5 см күм төселеді. Жолдың ортасы аздап көтеріңкі болу керек.
Үи тапсырмасы:
(Ә. Оспанов)
і(рр«•%
"
а) мәтінді мәнерлеп окыцыз, мәтіннін жоспарын жасаньп;
прочитайте выразительно текст, составьте план текста;
э)Дара материалдар туралы тагы не білесіз.? Материал жинап
әкеліюз /макала,баяндама, кітап, газет, фотосуретгер/, такырып
бойынша өзіңіздін әнгіменііді күрастырыны;
по теме «Дара материалдар» подготовьте материал/ статья, доклад,
книга, газета, фотографии/, составьте свой рассказ по темеб) эпиграфты түсіндіріңіз;
расскажите, как понимаете эпиграф.
29-сабак
Ецбек, бей нет тарауы рақатқа сарқылар.
С. Торайгыров
(1893 - 1920)
29 - мәтін
Жер жұмыстары ондірісінде қоршаган ортаны коргау
Қоршаған ортаны коргау жүмысы жер. су жәие әуе қорларына
күрылыс өндірісі (онын барлык саласында, әсіресе дайындык жэне
негізгі
жүмыстар
барысында)
колайсыз
әсерін
барынша
жайылтпаушылыктан түрады. Негізгі максат - осындай әсердің
колайсыз салдарын азайту және күрылыс жүмыстарымен бүзылған
экологиялык тепе-теңдікті бүрынғы калпына келтіру.
Қүрылыс-жинактау жүмыстарын орындаганда пайдалану үшін
жарамды күйге келтіріп, жер учаскелеріне рекультивация жасау
керек.Бүдан баска өсімдікті сактауды және бүрынғы калпына
келтіруді, суат жағаларын, жыра және сай баурайларын бекітуді
кіргізетін эрозияға қарсы шаралар кабыддау қажет. Тегістеу
жүмыстарын орындагандаи өсімдік кабатын алдын ала сыпырып алып
және сосын пайдалану үшін арнайы бөлінген орынга үю керек.
Қүрылыс территориясында жобалык күжаттарда болжанбаган ағаш,
тал өсімдіктерді жинауга, тамыр мойындарын және өсіп түрган
агаштар мен бүталардын діндерін топырақпен көмуге болмайды.
Жинаган өсімдіктерді арнайы белгіленген жерде өрт қауіпсіздігі
ережесін сактап жагу керек.
Уакытша автомобиль жоддарын жене баска кірме жолдарды
ауыл шаруашылығында пайдаланылмайтын жерлерде жобалау керек.
Тұрғын территориясында кұрылыс өткізгенде ауаны шаңдату
және газдатудан қорғау талаптарын сақтау керек. Бүрғылау
жүмыстарын өткізгенде су түтқыш қабатына жеткенде жер астындағы
су бытыраңкы ағыл-тегіл ағуға жол бермейтін шаралар карастырылуы
керек. Әлсіз топырақта жасанды бекіту жүмыстарын өткізгенде
астыңғы кабаттардың жер астындағы суды дастаудан корғау үшін
қажетті шара қолдану керек. Жүмыс аяқталган сон қүрылыстыи
қоқым-соқымдарын, жасанды қорғаныш материал, мүнай өнімдері,
басқа уы пы заттар мен материаддардың қалдыктарын өсімдік пен
жануарлар әлемін зақымға үшыраудан корғау үшін жинап жою керек.
(С.Хамзин, А.Өбішев)
Өз түсінігінізді айкындайтын сүрактар:
1 Қоршаған ортаны қорғау жүмысы неден тұрады?
2 Оның мақсаты қандай?
3 Құрылыс жұмыстарын орындағанда өсімдікпен не істейді?
4 Тұрғын территориясында кандай талаптарды сактау керек?
5 Құрылыс аякталған соң не істеу керек?
Сөздік
Қоршаған орта - окружающая среда
Жайылтпаушылық —нераспространение
әсер/і/ - влияние, воздействие
тепе-теңдік -равновесие
бұрынғы қаппы —прежний вид
суат - водопой
сай —овраг
жыра - обрыв, промоина
қоқым-сокым -мусор
қорғаныш материалдар —защитные материалы
калдык - остатки
жинап жою - собрать и уничтожить
29 -МЭТІН бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді окыныз, берілген сүрактар аркылы мазмұнын орыс
тілінде айтып беріціз.
Прочитайте текст, с помощью данных вопросов передайте содержание
текста на русском языке.
*
пС'® Т Те ®еР|лген С03деР кандай свз корына жатадь, (пассив,
актив)? Эркайсысымеи свз тіркестеріи күрастырыныз, орыс
тіліне аударыцыз.
р
К какому словарному запасу относятся слова, данные в словаре к
тексту: активному или пассивному? С каждым словом составьте
словосочетание, переведите на русский язык.
Үлгк автомобиль - автомобиль жоддары - автомобильные дороги
1
Мына свз тіркестерімен
казак тілінде сейлем
курастырыцыз:
С данными словосочетаниями составьте предложения на казахском
языке:
Халык шаруашылыгы, қүрылыс жүмыстары, коршаған ортаны
корғау, экологиялык тепе-теңдік, бүрынғы қалпы, эрозияға қарсы
шаралар, арнайы орын, өрт кауіпсіздігі ережесі, ауаны газдату
ластаудан қорғау
’
Назар аударыцыз! Обратите внимание!
В казахском языке/ как и в русском/ предложения бывают жай простые - и күрмалас-сложные.
Жай сейлем
Қүрмалас сейлем
Қүрылыс
аяқталды.
Қүрылыс жүмыстары аяқталды,
сондықтан
материалдардың
каллықтарын жинап жою керек
жүмыстары
------------------—-----------------------------------
Как видим, сложное предложение состоит из двух / и более/ простых
предложений и выражает одну сложную мысль. Как и в русскомзыке,
в казахском языке предложения бывают с алалас қүрмалас —
сложносочиненные и сабактас қүрмалас —сложноподчиненные.
Салалас күрмалас состоит из независимых друг от друг предложений,
связывающихся с помощью союзов и без них. Они образуются при
помощи союзов - жалгаулыктар аркылы.:
Жане, да/де, та/те /и, к тому же/1
Бірақ, сонда да, айтее де, /но, I
однако, иначе, а/
Талгаулыкты /разделительные/ I Біресе, не, немесе /то, или, либо/
Себеп-салдар
/причинно- Сондыктан, өйткені, сол себептЛ
следственные/
/поэтому, потому ЧТО, ПО ТОЙ I
причине,что/ Г
4
Мына сөйлемдерді салалас сөйлемдерге айналдырыныз:
Из данных предложений образуйте сложносочиненные предложения:
Жане, да/де, та/те :
Сабақ аяқталды. Үйге қайттым/
/
Рекультивация жасайды. Өсімдік жамылғысын сактайды.
Станцияның жылы суы Ертіске ағызылады. Судың жылу режи*
бұзылады.
Марат шығармаға дайындалып отыр. Ермек есеп шығарып отыр.
Бірак, сонда да, айтсе де:
Қорғау шаралары өткізіледі. Қоршаған орта ластанады.
пайдаланбайты н
салу
таман жиналыс
болады.
Біресе, не, немесе:
Құрылыс кезінде ауаны шақдатады. Құрылыс кезінде
газдатады.
Мен Ақтоғайға автобуспен барамын. Мен таксимен жетемін.
Редакцияға біз барайық. Олар барсын.
ауаны
Сондыктан, өйткені, себебі:
Қаланыц экологиялық жағдаиы нашар. Қоршаған органы қорғау
шаралары жеткіліксіз.
Мен қазақ тілін түсінемін. Мен сөздерді білемін.
Майра ешкайда барған жоқ. Емтиханға дайындалды.
5
М
ы
н
а
с
ө
н
л
е
м
д
е
р
д
і
к
а
з
а
к
т
і
л
і
н
е
а
у
д
а
р
ы
н
ы
з
:
Переведите данные предложения на казахский язык:
Ербол купил газету, а Жаслан - журнал. Мақсут работает на стройке
а Арман работает на алюминиевом заводе. Автобус остановился и из
него вышли люди. Аслан живет то ли в Дачном микрорайоне, то ли в
Усольском микрорайоне. Завтра у нас будет или семинар, или
лабораторная работа. Ерканат не написал письмо, так как не было
времени. Я не был на занятиях, поэтому мне непонятна тема
«1 ехнология бетонных работ».
6
Берілген свз тіркестерін пайдаланып, салалас құрмалас
сейлем жасацыз, такырып бойынша диалог кұрастырыцыз.
Используя данные словосочетания, составьте сложносочиненные
предложения, составьте диалог по теме:
рШ РШ
оолыс орталығы, құрылыс саласы, әсем ғимаратгар
Екібастұз қаласы, облыс өнеркәсібі, дамыған шаруашылык, көптеген
түтынушылар, тәжірибе өту, жас маман, үлкен зауыт, кірме жолдары
кажетп жүмыс, институтты бітіргеннен кейін, шебер болу.
Қосымша тапсырма: мәтінді окып, әрбір 2 жай сөйлемді салалас
кұрмалас свйлемге айналдырыныз, орыс тіліне аударыныз, казак
тілінде жоспарын жасаныз:
Дополнительное задание: прочитайте текст, каждые 2 простых
предложения превратите в сложносочиненные предложения,
переведите на русский язык, составьте план текста на казахском
языке:
Компьютерлер туралы
Алғашқы компьютерлер үлкен бөлменің аукымындай болды.
Оны электронды есеп машинасы деп атады. Дербес компьютерлер
акпаратты сактайды. Оны/ақпаратты/ өндеу кезінде есептеуді
жеңіддетеді. Дербес компьютерге «программа» деп аталатын нүскау
енгізіледі. «Программаның» үш түрі бар:қолданбалы, жүйелілік,
аспаптық. Қолданбалы - пайдаланушылардын жүмыс істеуі үшін,
жүиелілік - колданбалы прграмманын істеуі үшін, аспаптық жана
программа істеу үшін керек.
XXI гасырда қоғамнын калыптасуында информатика мен
компьютерлендіру шешуші роль атқарады. «Қазақстан 2030» атгы
президента к стратегияда елімізде ғылым, оқу-агарту салаларында
компьютерлік базаны күшейту көзделіп отып.
и\
Лт4*
I
Қосымша тапсырма:мәтінді орыс тіліне аударыныз:
Переведите текст на русский язык:
Сылау жүмыстары
Сылау жұмыстары үй күрылысындаға негізі әсемдеу
жүмыстарының бірі болып табылады. Оның мөлшері барлық күрылыс
жүмысынын 5 —11 процентіндей.Сылау жүмыстары үйдің тас, бетон,
ағаш қабырғалары мен төбесін тегістеу үшін колданылады. Үйдің
жоғарғы кенересі мен сыртына да әр түрлі көркемдік беріп сылак
жүргізуге болады. Бүл сылақ үйді жауын-шашынның әсерінен
қорғайды, әсемдік түр береді, сондай-ақ қабырға мен жабынның
жылу, дыбыс үстау қасиетін арттырады.
I
Сылақ жүмысы колдану түріне байланысты түгас ылғал және
қатырма (күрғак ) сылақ болып бөлінеді. Ылғал сылакты
қабырғаларды лаймен сылап, оның қатаюы арқылы алады. Қатырма
сылақ ертеден дайындалынган гипсті, органикалық (ағаш
талшықтары) және гипсті органикалық тақтайшалардан жасалады.
Бүл тақтайшалар үйдін ішкі бөліктерін әсемдеуге колданылады және
оларды шегемен не мастикамен бекітеді.
(Ә.Оспанов)
Үй тапсырмасы:
а) жана сөздерді, берілген сұрактарды пайдалана отырып,
тақырып бойынша қыскаша монолог құрастырыныз;
используя новые слова, вопросы к тексту, составьте монолог по
данной теме;
ә) салалас күрмалас сейлем жалгаулыктарынын 4 түрімен өткен
такырыпка сөйлемдер құрастырыңыз;
с 4-мя видами союзов сложносочиненных предложений составьте
предложения /на пройденную тему/;
б) эпиграфта берілген сездерді түсіндірініз, С.Торайгыров туралы
не білесіз, айтып берініз;
объясните, как вы понимаете эпиграф, расскажите о С.Торайгырове.
30-саба қ
Адамгершілік кімде болса, соны ер деп есепте.
Макал
Жер жүмыстары өнлірісіндегі кауіпсіздік техникасы
Жер жүмыстарын орындағанда ҚМЕ/ «Қүрылыс мөлшерлері
және ережелері»/ және ЖӨЖ-де/Жүмыс өндірісінін жобасы/
ескерілген кауіпсіздік техникасы талаптарын сактау керек.
Жер жүмыстарын бастағанға дейін барлық казіргі жер асты
коммуникацияларынын орналасуын тура белгілеу керек. Олардың
касында топыракты өндеуге тек осы коммуникацияларды
паидаланатын мекеме- лердщ жазбаша рүқсат қағазы болса және
мекеменщ қатысқан өкілінің көзінше және жүмыс жүргізуші немесе
мастер бакылауымен ғана рүқсат етіледі. Топырак ендеуді электр
кабелі, кысым су, газ күбырларына тікелей таяулықта соқпа қүрап
сайманын колданусыз жүргізіледі.
Қазаншүңкырлар мен үзын орларды өндегенде күламаны казіргі
мөлшер күжатына сәйкесістейді немесе уақытша бекіткіш істелінеді.
Жүмыс істеп түрған экскаватор шөміші немесе жебесі астында
түруга және қазым жагынан жүмыс жасауға рүқсат етілмейді.
Экскаватормен топыракты өзі қотарғыш автомобильдердің артқы
немесе бүйір жак ернеуінен түсіреді, экскаватор мен автомобиль
аралыгында адамдар түруға рүқсат етілмейді.
Топырақты гидромеханикалық тәсілмен өндегенде бөтен
адамдарга су шайган топырақтың өндеу жерінде, ал жүмысшыларға
гидромонитор агысынын кимыл зонасында болуга рүқсат етілмейді.
Біреуі сокпа тәсілімен қатқан топыракты бүзып, ал екіншісі
қопсытылған топырақты өндеп жаткан екі экскаваторға 50 м.
радиусында бір учаскеде катар істеуге болмайды.
Қаткан топыракты жару тәсілімен копсытқанда жарылудың
кауіпті әсерінен адамдарды, үймереттер мен ғимаратгарды және
механизмдерді қорғайтын кауіпсіз қашықтықты сақтау керек.
Өз түсінігінһлі айқындайтын сүрактар
1 Жер жүмыстарын орындағанда кандай талаптарды орындау керек?
2 Жер жүмыстарын бастау алдында не істеу керек?
3 Топыракты өндеу үшін кімнін рүксаты болу керек?
4 Қай жерде топырақ өндіруге болмайды?
6 Экскаватор жүмыс ісгегенде қандай ережелерді сақтау керек?
Сездік
кауіпсіздік техникасы - техника безопасности
өкіл - представитель
рұқсат етілу - разрешаться
экскаватор шөміші немесе жебесі астында - под ковшом иди стрелой
экскаватора
қотарғыш автомашина - самосвал
уакытша бекіткіш —временное заграждение
қазаншұңқыр - котлован
қүбыр- труба, трубопровод
ұзын ор - длинная траншея
қауіпсіз кашыктык - безопасное расстояние
қопсытылған - взрыхленный
I
катар жұмыс істеуге болмайды - не разрешается работать рядом
қүлама - откос
30-мәтін бойынша тапсырмалар
1
Мәтінді мәнерлеп окыныз, берілген сөздік аркылы орыс
тіліне аударыныз. Прочитайте выразительно текст, с помощью
данного словаря переведите его на русский язык.
2
Мәтінде күрмалас сейлем бар ма? Көрсетіңіз. Есть ли в тексте
сложные предложения? Укажите их.
3
Орыс тіліне аударыныз:
Переведите на русский язык:
Дамыған ауыр өнеркәсібі, қауіпсіздік техника талаптары, жер асты
коммуникациялары, рүқсат қағазы, газ қүбыры, экскаватор шөміші,
қотаргыш автомобиль, соқпа тәсілі, жүмыс жүргізуші, нарықтық
экономикага көшіру, қауіпсіз қашықтық, төзімді зат, жару тәсілі
рв
4
Казак тіліне аударыныз:
Переведите на казахский язык:
В Павлодарской области развито промышленное строительство. Надо
соблюдать технику безопасности. Надо точно отметить подземные
коммуникации. Для обработки грунта должо быть разрешение
учреждения и присутствие представителя учреждения. Обработку
грунта нельзя проводить возле электрокабеля. Грунт нельзя
обрабатывать возле газопровода и водопровода. Людям нельзя стоять
под ковшом работающего экскаватора. Нельзя работать под ковшом
экскаватора.
( облюдайте технику безопасности на строительной площадке
Должно быть разрешение на проведение строительных работ.
Назар аударыныз! Обратите внимание!
( аба ктас кұрмалас сойлем
Сложноподчиненные предложения
Сложноподчиненные предложения в казахском языке / в
отличие от русского языка/ не имеют союзов и союзных слов.
Сказуемое в придаточном предложении не имеет личных
окончании./ Сен сабаққа дайындалғанда, ол кітап окиды /
,... .
Отсутствуют определительные и изъяснительные, поэтому
сложноподчиненному в русском языке не всегда соответствует
сложноподчиненное в казахском языке.
Сложноподчиненные предложения в русском языке могут
переводиться как простые в казахском./Он сказал, что завтра будет
семинар.- Ол ертен семинар болатынын айтты./.
В казахском языке главное/басынқы/ предложение всегда стоит
перед придаточным/ бағынынқы/ предложением.
Сабактас күрмалас сейлем/ сложноподчненные предложения/
бывают:
Мезгіл
Кашан?кашаннан
бағынынкы/врем бері?кашанга
ени/
шейін?
***
• <■*
«МЙІ •
-гаи/-ген,і
1
кан/кеи+ да/де, ша/
ше, га/г е дейін;
нан/нен
кейін,сон
V
1
г
галы/геліЧГ
1
калы/кел 1
1
1
Исходный[
глагол+үиЛІИ
Повелите.*тьная
форма + деп
1
•
•
Мақеат
багынынкы
/цели/
Себеп
[багынынкы
Неге?не үшіи?
не максатлен?
Неге? Неліктен?не
себепті?
ға н/ген,ка к/кен+д
/причины/
ықтан/діктен
или
сон,кейін,
себепті, үшін
Қимыл-сын
Қалай?кайтып?
Корень глагола*бағыныңқы
ып/-іп,-п,
/образа
|
-тын/-тін+-дай/действия/
дей,
-а,-е,-й
Қарсылыкты
Қ а йткен мен ? қа йтсе -ган/-ген,-кан/бағыныңқы
де?не істесе де?
кен+мен,
/уступительное/
-са/-се+ да/де
бола түра, бола
түрса да
Ш артты
Қайтсе?
' -са/-се
бағыныңқы/усло
вия/ ...
5
Берілген сөйлемдерде багынынкы сейлемге жақша ішіне
сұрак койыныз, бағынынкының түрін анықтацыз:
В данных предложениях в скобках укажите вопросы к придаточным,
определите вид придаточного:
Үлгі: Оля келгенде (кашан?), мен сабаққа дайындалып отырдым
/Мезгіл/.
т
Суды бояп айыру үшін ыстық битум мастикасын алдын ала 180-200
градуске дейін ысытады. Сабақ аяқталған соң, біз бәріміз «Баянауыл»
кинотеатры на бардық. Оқуды бітіргеннен кейін, біз мүнайөндіру
зауытында жүмыс істейміз. Университетке калмай келу үшін, біз
жатақханадан жеті жарымда шықтық. Қазақ тілін теренірек білейін
деп, мен үйірмеге қатысып жүрмін. Денсаулығы нашарлау болған
себепті, ол комиссиядан өте алмады. Ерте түрып, Саша дене
шыныктыру жасайды. Қүрылыс жэне архитектура институтында оқу
киын болса да, жақсы үлгеретін студентгер аз емес.
6
Қазақ тіліне аударыцыз:
Переведите на казахский язык:
Если сейчас время научно - технического прогресса, то в науке все
возможно. Если экскаватор работает, под ним нельзя стоять. Біз
топырақты өндеген жокпыз, өйткені мекеменің рүқсаты болмады.
книгу
занимаемся
спортом, мы еще не занимали первое место. Если ты сегодня пойдешь
. историко-краеведческий музей, то и я пойду Я не понимаю текст™
- немецки, так как не знаю слов.
7
Сабактас сөилемдермен
такырып бойынша
налог
күрастырыныз:
Используя сложноподчиненные предложения составьте диалог:
Мейрам, КМЕ деген не?
••
Жер асты коммуникацияларынын
И э ,........
Қазым жағынан жүмыс жасауға болмайжы, өиткені...
өй
Қызық екен! Түсіндіргеніңе көп рақмет!
Қосымша тапсырма: мәтінді орыс тіліне аударыныз:
Іргені жөндеу
Іргені ылгалдан және жауын-шашынның әсерінен сақтау үшін
сыртқы бетін күрделі лаймен сылайды. Оның күрамы 1 белік
әк/известь/ пен 1 бөлік цемент және 9 бөлік күмнан түрады.
Цемент лайымен сыланган ірге көп уақыт ылғалын бойына үстап
кеппейді/не высыхает/. Мүндай ірге суық түскенде тоңазып, кірпіштің
сылаклен бірге қабыршақтанып түсуіне әкеліп соғады.
Егер де ірге ылғадданып /засыреть/ көгеріп кетсе, оның сыртын
жақсылал тазалап,әктеп, іш жағын шлакпен не қүрылыс қалдығымен
жылыту керек (35-сурет).
Іргені таза калпында үстау үшін шатырдан ағатын су жолдары
мен ірге тастың айналасындағы су өгкізбейтін төсеніш кабаттың
дүрыстығына ерекше/особое/ назар аударады.
(Ә. Оспанов)
а) «Техника қауіпсіздігі ережелері» тақырыбы бойынша косымша
материал дайындап әкелініз:жана мәліметтер, кызыкты материал
т.б.;
по теме «Техника кауіпсіздігі ережелері» составьте дополнительный
материал: новые сведения, интересный материал ит.д;
а) эпиграф сөздерін түсіндіріціз;
объясните слова эпиграфа;
б) барлык откен жана (актив корынан) сөздерді кайталаныз:
повторите все пройденные новые слова (из активного запаса).
Керек у - Баян жерінен ҚР ҮҒА-ның 12 академигі мен
13 корреспондент- мүшесі шыккан.
КР ¥ҒА 12 академигі:
1 Сәтбаев Қаныиі Имантайүлы ,
геология-минералогиялық ғылымдарының
докторы,
ҚазКСР ҒА академигі, КСРО ҒА
академигі;
І* Әбділдин Жабайхан Мұбара кұл ы,
философия гылымдарынын докторы, профессор,
ҚР ҮҒА академии ;
3 БектҮР°®
Бектүрұлы техннкалық гылымдарынын
докторы, профессор, ҚазКСР ҒА академигі;
4 Беисембаев Серікбай Бейсембайұлы,тарих гылымдарынын
докторы,профессор, ҚР ҮҒА академигі;
5 Дуйсенбеков Зайролла Дүйсенбекұлы, ауыл шаруашылық
гылымдарынын докторы, профессор, ҚР ҮҒА академии;
6 Ержанов Жакан Сүлейменұлы, техникалық гылымдардын
докторы.профессор. ҚР ҮҒА академии;
7 Жүматов Хамза Жүматүлы, медицина гылымдарынын докторы
профессор, ҚазКСР ҒА академии;
8 Кайыпов Арыктай Қайыпүлы, геология- минералогиялык
ғылымдарынын докторы, профессор, ҚазКСР ҒА академнгі;
9 Маргүлан Әлкей Хаканүлы, филология гылымдарынын
докторы, профессор, ҚазКСР ҒА академии';
10 Сагынов Абылкас Сағынүлы, техникалык гылымдардын
докторы, прфессор, ҚазКСР ҒА академигі;
11 ЦЕФТ Адриан Лукьянович, техникалык гылымдардын докторы,
профессор, ҚазКСР ҒА академии;
12 Шөкин Ш апык Шөкинұлы, техникалык гылымдардын докторы,
профессор, ҚаэКСР ҒА академигі.
ҚР ҰҒА 13 корреспондент-мүшесі
1
Әбділдин Мейірхан Мүбаракүлы, физика-математикалы
ғылымдарыныц докторы, профессор;
2
Бәкенов
Мұхтар
Мүкашұлы*геология-минералогиялык
ғылымдарының докторы, профессор;
3 Бекмаканов Ермүкан Бекмақанүлы, тарих ғылымдарыныц
докторы, профессор;
4 Бектүров
профессор;
Есен Әбікенүлы, химия ғылымдарының докторы,
7
5 Ғазалиев Арыстан Мәуленүлы, химия ғылымдарьшын докторы,
профессор;
6
Дүйсембин
Қабдрақман
ғылымдарының докторы, профессор;
Дүйсембинович,
биология
7 Есім Ғарифолла философия ғылымдарьшың докторы, профессор;
8 Қайыпов
Мәлік Арыктайұлы, техникалык ғылымдарының
докторы;
9
Оңаев Ибраһим Әілгазыүлы, техникалық ғылымдарының
докторы, профессор;
10 Садықов Токмүхамед
докторы, профессор;
Сэлменұлы,
тарих
ғылымдарының
11 Сәтбаева Шәмшиябану Қаныш кызы, филология ғылымдарының
докторы, профессор;
^ :?И Щ ™ “
12
Уәлнев Гаһип, техникалық гылымдарынык докторы, профессор;
13
Ш аканов Еламан
докторы, профессор.
Ш аканүлы,
биология ғылымдарының
Павлодар облысында Павлодар мемлекетгік университетіне
облыстык кітапханага, орталык кәшелердін біріне, Баянауыл
ауданындағы шаруашылыкқа Сұлтанмахмүт Торайгыров есімі
берілген.
г
к ;
г
Сүлтанмахмут Торайгыров
(1893-1920)
III
Сү™ МахМүт ТоРайп>фов 1893 жылы 28 қазанда Омбы уезінің
Шағыраи болысында, Қарауыл Шабар ауылында (қазіргі Ақмола
об лысы) туган. Әкесі Әбубәкір кедей, момын, ақкөңіл адам болтан
Султанмахмупын 2 жасында шешесі өліп, болашақ ақын жетімдік
пен жоқшылықтың таксіретін бірдей көріп өседі. Әйелі өлгеннен
кеиін , әкесі балаларын- Сұлтанмахмұт пен Байқонырды- алып, өзінің
ү ға н жері- Павлодар облысының Баянауыл ауданына көшеді.
Ақыннын балалык шағы осында өтеді.Әкесінің көмегімен 6 жасында
хат таныған Сүлгаюиахмұт біраз уақыт ауылда молдалардан сабак
алады. Мүкан-молда баланың ынта-жігерін, әдебиетке кұмарлығын
түсшіп, көмектеседі, баланың акындык талабын күптайды.
1908 жылы Сүлтанмахмұт Баянауылдағы Әбдірахман молданын
медресесіне түсш, 2-3 жылдай оқиды. Осы кезде ақын сықақ өлеңдер
жазады, молда өлең жазуына тиым салады, Сүлтанмахмуг шыдамай
окуды тастап кетеді. 1911 жылы Сүлтанмахмүт қыс бойы Нүрғали
деген мүгалімнен окиды, соның көмегімен казак, татар тілдерінде
шыккан көркем әдебнет кітаптары мен газет, журналдарды окуга
дағдылаяады.
1912 жылы Троицк қаласындағы татар медресесіне түседі
Мүнда үзақ оқымайды: қаражаты болмай, коп қиыншылық көреді,
ауруға шалдығады. Жазда Троицк маңындағы бір ауылға бала оқытуға
кетед. Осы кездегі өлеңдерінде өз талабын ел кажеті, халық мүддесі
түрғысынан түсіндіреді(«Оқып жүрген жастарға», «Талиптерге»,
«Оқуда максат не?»)
: .
4
^
1913жылы Троицкіде «Айкап» журналынын редакциясында
қызмет істейді, макалаларын жариялайды, «Қамар сүлу» романын
жазуға кіріселі.
'^
1914 жылы Баянауылға барады. Өз ауылында біраз бала окытып,
каражат жинап, үлкен қалалардың біріне оқуға кетуді ойлайды.
1914 жылдын күзінде оқу іздеп, Семейге барады. Бір хатында ол
былан жазган. «Қолымдағы каражатым бір-ақ ай түруга жстетін
бояды...». Алтай бойыно(І916 жылдың күзіне дейін) жапданып бала
оқытуға кетеді. Бүл жылдары көптеген өдеңдер мен.<*Кім жазықты?»
атты романын жазады.1916-1917 жылдың қысында Томскіде оқыл
шыққан. 1917 жылы Семейге келеді, бүл кезде Ақпан төңкерісі іске
асып, патша тақтан қүлаған болатын. Бүл хабарды қуана қарсы алады,
Семейдегі казак комитетінде қызмет істеп, «Сарыарқа» газеті мен
«Абай» журналына өлеңдері мен мақалаларын бастырады. «Алаш»
партиясы мен Алашорда үкіметіне тілектес болады.
1918
жылы Баянауылға кетеді., «Кедей», «Адаскан өмір»
поэмаларын, өлеңдерін жазады. 1919 жылы Колчак үстемдіп
талқандалып, Сібірде, Қазакстанның солтүстігінде Кенес өкіметі
қайта орнай бастайды, уездік ревкомның үсынуымен
Шідергі
болысында ревкомнын төрағасы болып сайланады. Бірак ол жана
жүмыстарының арғы жағын көре алмады.Ауруы асқынып, 1920 жылы
21 мамырда қайтыс болады.
,
Павлодар облысының Павлодар каласында орталык
көшеге, Баянауыл ауданында ш аруаш ылыкка Қаныш Сәтбаев
есімі берілген, осы жерде ғалымнын мемориалдык мүражайы да
бар.
Қаныш Сәтбаев
(1899-1964)
Павлодар облысының Баянауыл жерінде дүниеге келген. 1918
жылы Семейде мүғалімдер семинариясын бітіргеннен кейін (19181921) Баянауылда мүғалім бола жүріп, түңгыш алгебра оқулығын
жазған. 19 жасында мүғалімдер курсында сабақ берді, Баянауылда
халық соты болды.
1926 жылы Томскіде технологиялык институт™ бітіріп, 1941
жылға дейін Мәскеу мен Қарсақбайда инженерлік қызметтер аткарды,
Қарсакбай мен Жезқазғандағы мыс кенін, Екібастүз көмірін аиіты,
Қазақстан кен қорларынын картасын жасады. Сол жылы КСРО Ғылым
академиясының
Қазақ
филиалындағы
Геология
гылымдары
институты ның директорлығына тагайындалады.
1946 жылы
республикада Ғылым академиясы ашылғанда, оның түңгыш
президенті болып сайланды. Қ. Сәтбаевтын ғылымға қосқан үлесі зор,
ол 640-тан астам ғылыми еңбек жазған. Қ.Сәтбаев- алгашқы
академик- Қазақстан металлогения мектебінің негізін салушы. Онын
кұрметіне Марс пен Юпитердің аралыгында айналып жүрген планета
«Сәтбаев планетасы» , минералдын жана түрі «Сәтбаев» деп аталды.
Қ.Сәтбаев Ленин ордендерімен, 2-дәрежелі Ұлы Отан согысы
орденімен
марапатгалды.Дүниежүзілік
ЮНЕСКО
үйымы
іч-^шаевтын мереитоиына орай 1999 жылды «Сэтбаев жылы
жариялады. Еңбек жолын ұстаздықтан бастаған ҚСәтбаев
тәрбиесі, мектеп ісі, жоғары білікті мамандар даярлау мәселеле
де қол үзбей өтті.
•
Әбікей Сәтбаев
(1881-1939)
Сәтбаев белгілі педагог - ағартушы
туған. 1905 жылы
қаласындағы
^
~ ІВДИ лс м¥ғалім оолады. 1 Іавлодардағы 2 -кластык
орь*с-қазақ училищесінде сабақ беріп, осы училищеде 6 жыл директор
болтан,кеишнен
Семей
қаласындағы
облыстык
Земство
баскармасынын оку бөлімін, мұндағы губерниялык оқу бөліміндегі
казак мектептері бөлімін баскарып, орі осы каладағы мүғалімдер
семинариясында сабақ береді. Семейде түнғыш ашылған Қазак
педагогикалық техникумнын директоры, 1928-1931 жылдары Омбы
каласындагы рабфактың мұғалімі , одан кейін казіргі Бішкек
каласындағьі (Қьірғызстан) педагогикалық инстшугга оқытушы
Ә- Сә^ аев жана кҮРыла бастаған қазак мектебінің оку-тәрбие
жүмыстарын б.р жүйеге түсіруге бар білім, тәжірибесін сарка жүмсап
өз еңбектерінде мүгалім енбегінін мәні, оқушыларды еңбекке баулу
сиякты мәселелер көтереді. XX гасырдын демократгык бағытгағы
ккзак зиялыларынын беделді өкілі Әбікей Сәтбаев сталиндік
режнмнің курбаны болды. Қазір туған өлкесі Павлодар жерінде
СТораиғыров атындагы Павлодар мемлекеттік университетінін
унивеоситетінін
ағартушы Әбікей
Сәтбаевқа -----і^ и и и іі и п ,
7?
(«Қазактын талімдік ой - пікір антологнясынан»)
Павлодар каласындагы
Облыстык
өнер
мүражаиына Букар жырау есімі берілген.
жэне
әдебиет
Букар жырау Қалкаманүлы
(1668-1781)
гасырдагы казак әдебиетінін белгілі
өкіддеріиін бірі.
Онын әкесі - Қалкаман батыр. Жырау Баянауылда туып, Далба
ТЭУМ М ЛЯ п і/и и А
г г г п і*
С«
Vч пі ?
салған
._
1 г -----— жартысынла
хандык кұрған Абылайдын түстасы, Абылайдан жасы үлкен. Бүкар
халкының, елінің тағдырына терен де ойлы көз жіберген, парасатты
ой түйген. Ол үлы Абылайдың ақыл - кеңесшісі , ақылғой поэзиянык
ірі өкілі. ХҮШ ғасырдың бізге белгілі ақындардың ішінде әлеуметгік
мәселелерді көбінесе басымырақ жыр еткен ақын - Бүқар.
Оның «Асқар таудың өлгені», «Ей, Абылай..», «Кәрілік»,
«Бірінші тілек тілеңіз» т.б. өлеңдерінің бәрі бізге ауызша жеткен.
Бүқар сөздерін тек кана жыршылар емес, бүкіл халық ақыл, нақыл сөз
ретінде түтынган. Бүқар поэзиясы - афористік поэзия. Жырау
толғаулары ел арасына кең тараған, мақал - мәтел болып кеткен.
Павлодар каласындагы Облыстык өлкетану
Г.Н.Потанин есімі берілген.
.
*
мүражайына
Григорий Николаевич Потанин
(1835-1925)
Г.Н. Потанин - көрнекті географ, этнограф, қоғам қайраткері Павлодар облысы ІІресновка стан ицасында туган.
1841-1852 жылдары Омбыдагы Кадет корпусында оқыган.
Осында окып жүріп , үлы галым, ағартушы Шоқан Уәлихановпен
кездескен.
1859 жыы Петербург университетінің жаратылыстану математикалык факультетіне түскен.
1861 жылы студенттер көтерілісіне катысканы үшін Петербург
түрмесіне жабылған, университетен шыгарылган.
1862 жылы Томск каласына кайткан. Саяси көзқарастары үшін
бірнеше жыл айдауда болған. Соңгы өмірі Орыс Географиялык
қоғамымен тыгыз байланысты болтан.
Орталық Азия регионын комплексті зерттеу мақсатымен осы
өлкеге бірнеше ірі гылыми экспедиция жасаған.
Ғалымның мүрасын география, этнография, түркі тілдес
халыктарының фольклоры жөнінде көптеген гылыми еңбектер
қүрайды.
(«Қазактын тәлімдік ой —пікір антолоі иисынан»)
Павлодар каласында Орталык мешітгердіц бірі - Мәшһүр Жүсіп
Көпеев атында.
.....
'
Мәшһүр Жүсіп Көпеев
(1858-1931)
Мәшһүр Жүсіп Көпеев -әйгілі
ақын, жазушы, I философ
корнекп әдебиет зертгеушісі - Баянауыл өңірінде дүниеге келген.
Жас кезінде ауыл молдасынан хат таниды,1870 жылдары
Хамеретдин хазіретгщ медресесжде, кейіннен Бүқар діни жоғары оку
орнында оқиды.
н
Жастаиынан ауыз әдебиеті нүскаларымен танысып, халықтың
жыр - дастандарын жатгап, зерделейді.Біраз уақыт мүғалімдік
кызметпен аиналысады.
«Дала уәлаяты» газетіне үзбей хат-хабар. макала жариялап,
халык арасында «Мәшһүр» деген атқа ие болады.
1887-1890 жылдары Орталык елдерін аралап, Самарқан
Іашкент, Бүхар калаларында болып, араб, парсы тілдерін үйреніп’
Шығыстын классикалык әдебиеті мен жете танысады.
С°л жылдары белгілі
ІПығыс зерттеушісі В.В.Радловпен
үлгілерін бастыру ісімен
қызу аиналысуына себеп болады.
1917 жылдары Қазан каласындағы ағайынды Хүсаиновтар баспасында
«Хал ахуал», «Сарыарқа кімдікі?». «Тірлікте көп жасағандыктан
көрген бір тамашамыз» атгы .жинақтарын бастырып шығарады.
Шыгармаларында ол мектеп-медресе ашу, жер және отырықшылық,
сөз бостандығы, әйел жүртын оқыту т.б. өзекті мәселелерді көтереді.
Ол ауыз әдебиетінщ «Көрүғлы», «Ер Көкше», «Сайын батыр»
сиякты озық үлгілерін жинап, Бүқар жырау, Шортанбай, Шөже т.б.
акын-жыраулардың әдеби мүрасын қагазга түсіреді, «Ғибратнама»,
«Баяннама», т.б. кисса-дастандар жазады. Бүлардын көпшілігі
Республика Ғылым академиясының колжазбалар қорында сақтаулы
түр. Ақынның педагогика, психология, этика гылымдары саласында
жадан енбектері де баршылык. Бірақ осы ғылыми еңбектер осы кезге
дейін жары к көрмегендіктен , көпшіпік окырман кауымға онша мәлім
емес. Бүларды зерттеп, халық игілігіне айналдыру - кезек
күттірмейтін іс.
(«Қазактын тәлімдік ой - пікір антологиясынан»)
Павлодар каласында Казак
Аймауытов есімі берілген.
драма
театрына
Жүсіпбек
Жүсіпбек Аймауытов
(1889-1931)
Жазушы, драматург, сыншы, публицист, ғалым Жүсіпбек
Аймауытов 1889 жылы Семей губерниясының Павлодар Уезіндегі
Қызылту болысының бірінші ауылында туған.
Жүсіпбек 15 жасына дейін ауыл молдасынан окып, хат таныды.
Кейін өзі бала оқытты. «Қартқожа» романында суреттелген бала
молда өзі екенін жазушы мойындап жазған. 1
1911-1914 жылдары Керекудегі оры-казақ мектебін бітіріп,
1914-1917 жылдары Семейдегі мүғалімдер семинариясын да окыды.
1919
жылы Алашорда партиясына кіріп, «Абай>> журналын
шығаруға үлесін қосты.
1919-1920 жылдары Павлодар, Семей калаларында партия,
кенес қызметін атқарды.
1921 жылы Семейдегі губерниялык оку бөлімінің менгерушісі,
кейін «Қазак тілі» газетінің редакторы болып істейді.
1924-1925 жылдары Қарқаралыда мүғалім, 1926 жылы
Ташкентте шығатын «Ақ жол» газетінде әдеби кызметкер.
1926-1929 жылдары Шымкент педтехникумынын директоры
болды.
1929 Қазақстандағы үлтшылдық үйыммен байланысы бар деген
Жүсіпбек Аймауытов түткынға алынып, ату жазасына кесілді.
1931 жылы 42 жасында , нағыз шығармашылығының толысқан
шағында қыршынынан қиылды.
Жүсіпбек 13-14 жасынан қисса, дастан жаттап, ойын-тойда бірер
ауыз өлең шығарып акындык өнерге қадам басады.
Жан-жақты талант иесі Жүсіпбек қазақ әдебиетінің бастауында
түрып, замандастары Сәкен, Бейімбет, Ілияс, Мағжан, Сәбиттермен
бірге көптеген жаңа жанрлардың негізін қалады.
Жүсіпбектің әдеби мүрасы өте бай. «Қарткожа», «Акбілек»
романдары, «Күнікейдің жазығы» повесі мен көптеген әңгімелері,
«Рабиға», «Мансапқорлар», «Қапия мен Шәрбану», «Шернияз» атгьі
пьесалары, өлецдер мен «Нүр күні» поэмасы , балаларға арналған
ертегі кітапшалар, сын мақалалары мен көптеген аударма енбектері,
оқулықтары бар. Шыгармаларының тақырыбы: бас бостандығы, әйел
теңдігі, ел қорғаны болған ерлерді дәріптеу. Ол халықты оку, білім,
өнер жолына үгіттеді.
Ол халык агарту комиссариатында, педагогикалық оку
орындарында кызмет істей жүріп, жас үрпақты тәрбиелеуге
багьгтталған гылымның әр саласында жан-жақты білім алуын
көздеген еңбектер мен оқу қүралдарын жазды.
Онын ішінде «Тәрбиеге жетекші», «Психология», «Комплексті
окьггу жолдары» т.б. еңбекгері бар. Вүлар педагогика, психология
гылымдарынын іргетасын калауға үлес косқан, жасгарга осы
гылымдар иепзінеи мәлімет беретін еңбектер екені даусыз.
(«Казактын талімдік ой - пікір антологнясынан)
**
Ермүкан Бекмаханов
(1915-1966)
ауданында туған. Ауылдык
мектепті бітіргеннен кейін Семейдеп жогары оку орындарына
даярлаитын курсқа түсш, оны аякгаған соң 1937 жылы Воронеж
пединститутының тарих факультетін бітіреді де, арнайы жолдамамен
Қазакстанға кызметке жіберіледі. Алғашқы қызметін Қазак КСР Оку
министрліп жанындагы Педагогикалык гылымдар Ғылыми - зертгеу
институтында бастап, көп үзамай ол осы институттың (1937 —1939)
директорры кызмепн атқарады
____ Е Бекмаханов 1941 - 1946 жыддары Қазакстан Компаргиясы
Оргалык комитетшің лекторы, одан кейін Қазак КСР Ғылым
академиясы нын Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология жене
этнография институты директорынын орынбасары, ал 1947 жылдаи
кайтыс болғанга дейіи (1966 жылгы мамырдын 6-сы) Қазак
мемлекеттік универснтетінде Қазак КСР тарихы кафедрасының
менгерушісі болып істеді.
Ол жүзден астам гылыми енбектін авторы. 1963 жылы Қазақ
КСР Ғылым академиясының мүшс - корреспондент болып сайланды.
Ол Казак КСР тарихы мектегтте алғаш окытыла басталганнан —
ақ (І95К - 1959 оку жылында) онын багдарламаларын күрастыруға,
окулыктарын жазуга белсене қатысты. 1958 -1959 оқу жылынан
бастап, ягни Қазақстан тарихы материалдары мектептін оқу
жоспарына ендіріліп, олар КСРО тарихы күрамында окытыла
басталғаннан-ақ, Е. Бекмаханов осы курстын оқулықтарын жазумен
ғаиа шектелмей, оны окытудын гылыми - өдістемелік жолдарын
баяндайтмн ла мақалалар жазган.
(«Ка >актыц талімдік ой-пікір антолошясынян»)
Шөкин Шапық Шөкинұлы 1912 жылы Павлодар облысы
Баянауыл ауданының №2 ауылында туған.
1937
жылы
Омбы
қаласындағы
ауылшаруашылык
институтының гидротехникалық факультетін бітірген.
1937 - 1943 жылдары - энергетика саласында инженер, 1943 1944 жылдары - КСРО ҒА-ның Қазакстандағы филиалының
энергетика секторы меңгерушісі, 1944 жылдан бастап осы филиалдын
директоры, 1955- 1962 жылдары - ҚазКСР ҒА-ның академигі, 1964 1967 жылдары - ҚазКСР ҒА-нын президенті.
Ш.Шөкин - Қаз КСР-нын ғылымына еңбегі сіңірген
қайраткері(1961), ҚазКСР-сы Мемлекепік сыйлыгынын лауреаты
(1972).
Ш.Шөкин Қазақстан энергетикасының ғылыми - техникалық
дамуының кешенді жүйесін жасаған, отын - энергетикалык
кешендерінің қалыптасу жолдарын көрсеткен, халық шаруашылығы
салаларын электр энергетикасымен камтамасыз етуге байланысты
кажетті үсыныстар мен шаралар енгізген.
Халық
шаруашылығы,
жалпы
энергетиканың
өзекті
мәселелеріне байланысты жазылған көптеген ғылыми еңбектердің
авторы.
Ғалым 20 доктор мен 200 —ден астам ғылым кандидаттарын
дайындаған. Октябрь Революциясы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен,
көптеген медальдармен марапатталган.
1996 жылы Қазақстан Республикасының «Халық каһарманы»
атағына ие болган.
Шапык Шөкин - техникалық ғылымдарынын докторы,
профессор, ҚазКСР ҒА академигі.
(Павлодар облысынын ғалымдары)
Өдебиет
Литература
1 Ученые Павлодарской областиПавлодар: ПГУим.С.Торайгырова, 2002. Редакционная
коллегия: Е.М.Арын, А.Нухулы, А.Ж.Кудабаев.
І ,!
2 Хамзин С.Қ., Обішев А.Қ. Құрылыс процестерінін технологиясы:
Окулык, Алматы: Баспа, 1997.
3 Оспанов Ә. Шеберлікке үйрен. Алматы: Қайнар, 1976
4 Бектуров Ш., Бектурова А. Қазак тілі для начинающих: Учебник,
Алматы: Рауан, 1994.
5 Қазактын тәлімдік ой - пікір антологиясы: Екінші
Қүрастырган: Қ. Жарыкбаев, С.Қалиев. Алматы: Рауан, 1998
том.
6 Махмудов X., Мусабаев Г. Қазакша - орысша сөздік;
Казахско - русский словарь. Алматы: Өнер, 2001 .
7 Бейсенбаева К.А. Сопоставительная грамматика русского и
казахского языков. Алматы: Ана тілі, 1994.
8
Соколкин
Е.Д.
Павлодар.
Историко-информационный
путеводитель. Алма-Ата: Казахстан, 1982.
9 Баяндина С.Ж. Использование перевода в учебном процессе:
педагогический, лингвистический и литературный аспекты. Көркем
аударма теориясы мен тарихынын -өзекті мәселелері. Халыкаралык
гылыми - теориялык конференция. Алматы:2002.
10 Казаюиа-орысша, орысша-казакша терминологиялык сөздік:
Сэулет жене курылыс/жалпы редакииясын баскарган п.г.д.,
профессор А.Қ. Қүсайынов - Алматы: Рауан, 2000
Мазмүны
Содержание
Алғы сөз
Предисловие
I бөлім
I раздел
1 - сабак
2 - сабақ
3 - сабақ
4 - сабақ
5 - сабақ
6 - сабақ
7 - сабақ
8 - сабақ
9 - сабақ
II бөлім
II раздел
1 - сабақ
2 - сабақ
3 - сабақ
4 Ң сабақ
5 —сабақ
6 - сабак
7 - сабақ
8 - сабақ
9 -сабак
10 - сабақ
III раздел
III бедім
1—сабак
2 - сабақ
3 - сабақ
4 - сабак
5- сабақ
6 - сабақ
7 - сабақ
3
3
7
7
7
П
14
17
20
§3
25
26
28
31
31
31
35
40
45
53
62
66
73
79
85
92
92
92
97
102
106
111
114
118
8 - сабак
121
9 - сабақ
10 - сабак
126
130
11-сабак
'
12 - сабак
1 3 -сабак
1 4 -сабак
15- сабак
16- сабак
17 -сабак
18 - сабак
19-сабак
20 —сабак
21 - сабак
22 - сабак
23 - сабак
24 - сабак
25 - сабак
2 6 -сабак
27** сабак
28 - сабак
29 - сабак
30 - сабак
Қосымша материал
Дополнительный материал
Эдебиет
Литература
Мазмуны
Содержание
134
I зя
\4 4
144
149
153
157
162
167
172
177
1 82
I $7
192
195
201
207
212
2 17
223
229
229
2 Т9
239
240
240
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
13 430 Кб
Теги
specialnostey, kurs, yazik, rahimjanov, prakticheskij, kazahskom, stroitelnoj, dlya, akosheva, zeynulina, 3851
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа