close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4064 glazirin a. muzika l. khabdualieva m jilu elektr stanciyalari men nerkasip orindarina su dayindau

код для вставкиСкачать
6М М
Г 5&
Ка з а к с г а н р е с п у б л и к л с ы б ш т м
Ж Ә Н Е МӘДЕНИЕГ М ИНИСГРЛІП
А.ГЛАЗЫ РИ Н
Л.М УЗЫ КА
М.ҚАБДУӘЛИЕВА
ЖЫЛУ ЭЛЕКТР
СТАНЦИЯЛАРЫ
МЕН ӨНЕРКӘСІП
ОРЫНДАРЫНА СУ
д Ж ы ндау
АДМАТЫ-І997
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БАСПАКАБИНЕТІ
у
/>,
А.Глазырин, Л.Музыка, М.Қабдуәлиева
Жьілуэ
л
е
к
т
рс
т
а
н
ц
и
я
л
а
р
ыменөнеркәсіпорындарынас
уд
а
йынд
а
у/окуқүралы/-Алматы, Р
е
с
п
у
б
л
и
к
а
я
ы
кб
а
с
п
ак
а
б
и
н
е
т
і. 1997 ж.,
150 б
е
т
15ВЫ 5-8380-1556-Х
Оку КҮралында табиғисуды өнеркәсіп пен түрмыста пайдалан;
үшін өңдеудің әдістері мен с
удайындау кондырғыларының жүмысь
карастырылған.
Окуқүралыт
е
х
н
и
к
а
л
ы
к жоғарыоқуорындарының с
т
у
д
е
н
т
г
е
р
ін
і
арналғаи
Пікіржазға
нд
а
р
: П.Акользин-т
е
х
н
и
к
ағылымдарынынд
о
кторы.
Ф.Корсаков-т
е
х
н
и
к
ағылымдарыныңд
о
к
т
о
р
ы
Б
а
с
п
а
ға П
а
в
л
о
д
а
р м
е
м
л
е
к
е
т
т
ік университетінің
әдістемелікк
е
ц
е
с
іүсынған
I
!
V
:
■
V!
.і
гыяымн
1.
:
'іГк*»лоддрг.кэго гс-у,
, «гземкэгэун'■г.-у .-
&ВІЧ 5-8380-1556-Х
©
©
А.Глазырин,Л.Музыка, М.Қабдуалисва
Окулыкжәнеәдістемелікәд
е
б
и
е
т
т
е
р
жвніңдегір
е
с
п
у
б
л
и
к
а
л
ы
кб
а
с
п
а
к
а
б
и
н
е
т
і, 1997
КІРІСПЕ
оіігрквсіп орыядаршіда, түршста бастапқы с
у ретінде көОІнесе
ш
<|і уоті с
укөздері мевжера
с
т
ысуларықолданылада, ал теяіз ж
а
н
е
муіит оу
л
ариазырақ пайдаланылада. Осыаталгансулзрдынбәрі әртурлі
кпомгттормен с
ипатталада, Кысалы, өзен ж
в
н
е жер астя с
у
л
а
р
ы
тшшрпқпен ж
анасып,оидагыкептегентуздарда ерітеді. Жерастыс
у
л
ар
ц
о
о
лтопырақ қабаттари врқылы сузіліп өтіп көбінесе мвлдір болып
кі»л*д1. длөзен с
у
ларыжауын меи көктемгі тасқындар нәтижесінде,
н
л
г
п
д
а
г
ы кеп з
а
гг
а
р
да ілестіріп алып, қурвмында қалқып ж
у
рген
•ртурлі бөлвектерді сақтап қалада. Тургылықты
мекендердін
и
а
нааыядагасуларартурлі внеркаоіптердія пайдалаяылгая оул
а
р
ым
е
я
лпотанада. Іауыя с
у
ын
д
а
г
ыжал
п
ыт
у
зқурамы 50 мг/л аспайда. Хербеті
ж
т
м
гаерао
т
нс
у
л
арындагцеріген туздарданко
нцентрациясы а
й
н
а
ла
с
ы
н
қориагантопырақтыяқурамына б
ай
ланысты ж
з
не ол200-ден 1500 мг/л
■
а
масындаболада, ал теңіз су
ла
р
ы
нд
а - 15000-20000 мг/л, мух
и
т
о
у
ла
р
ы
яд
а - 35000 мг/л манайындаболада.
;
Табягясулардаөнеркөсіпте ж
эн
ет
у
р
мысқажеттеріне көп ж
а
гд
а
й
да
бірденпайдаланумүмків емео. Қааірдія өзінде табиги судан әртүрлі
таавлыгын, алдан-ала өнделуін қажет ететін өндіріс орындарышщ
аОО-ден аст
а
мтурлері бар. С
усапаоына қойылатын турлі тала
п
т
а
рд
ы
қанагаттандару ушін бастапқы табиғи су
д
а өндеуге а
р
н
ау
л
ы
физжка-хшшялық жагдайт
у
г
ызукерек. Олсудайындау қондаргыларында
Н
е
м
ес
еа
р
н
аулыо
уда
й
ындагышцехтардажүргізіледі.
Баотапқы суға еяжога
рг
ы талаптар қоятын жылу внергетикалық
•ядіріотері болыптабылада. СебебІ ондвгы с
умен с
у б
у
ы анергижш
таратыпжане турлендіріпотыратынкүмыс денесі ретінде қолданылада.
А
лосыпроцестердінтиімділігі көбінесе су және бумен шайылатіш
Петтердіят
аз
алыгынабайланысты. С
у мен б
уд
а еріген ж
а
н
е ерімей
қалқып жүрген ваттардая, оныменқоса агрессивті агенттердін болу
ц
қыздару беттерінде шөгінділер мея коррозиянын туаілуіне әкеліп
оогада. С
удайиндаудаябастымақсаты - осы з
а
ттарда мүмкіядігінше
квбірек баотвпқы су
д
а
нтвзарту.
I . ТАБИГИ СЗУЛАРДНН САПАСЫ
І.І.Судан қасиеттері к
а
н
еоның ерітінділері
Су - сутегінін тотыгы. Қалыпты атмосфералық қысымда қаінау яәне
балқу т
е
мп
е
р
атураларыоөйкесінше ІОО°С х
э
н
е 0°0. Судан кризистік
т
е
мпературёсы374,І2°С тен.
Кризистік темпе
ра
т
у
р
а деп осыдан ж
о
г
ары
т
е
мп
е
р
а
тураннн
бар
л
ы
г
ын
д
абуешқандаВқысым арқылы сугаа
й
налмайтынынайтамыз. О
сы
температураға сәйкес келетінқысым менменшікті келем д
е кризистіх
депаталады. Олар22,115 МПахөне 0,003147 м3/кг тен IIК
Су- өте хақсы еріткіо. Нақтылы п
ай
далану х
а
гдайларында м
у
л
д
е
таза с
уменс
убуыболмайды. Өйткені олар өрқашанда органиквлық е
м
е
с
х
а
не органикалық турдегі өртүрлі заттардын ерітінділері • болып
табылады.
Кептегензаттардаң молекулаларн ерігенде, с
у мол
е
к
у
ла
л
а—
рындай катиондармена
н
и
о
нд
а
р
га диссосацияланады. Мүндай заттын
с
у
д
а
г
ы ерітіндісі эл
е
ктр то
г
ын өткізе алатын болгандықтан,
вле
кт
р
о
л
итдепаталады.Толық диссосациягакаптеген қывқылдар (туз,
азот, хлорлықышқылдар), сілтілер (куйдіргіш натр, куйдіргіа калий),
біраз түздар (хлорлынатрий, х
ло
рлыкальций, хлорлы магний, кукірт
қышқылды натрий, а
з
о
т қышқылды натрий) увырайды. Мысал ретінде
хлорлынатрийд
и
ссосвциясын
г і а с е ■л / а * + с е ;
куйдіргіш калий
/ГОН * /Г *+он,
в
з
о
тқышқылы диссосациясынкелтірейік
Н Л/О , ‘ Н * +
Заттарс
у
д
аерігенде т
е
кэлектро
л
и
тт
е
рғана тузіліп қоймайдн.
соным
е
нқатар көп звттарөа молекулаларынын қүрамы меа қурнлыснн
сақтапқалады. Мундайз
а
т
т
ар
г
атурлі газдар (оттегі, сутегі, азот)
же
н
е органикалық қосылыстар (крахмал, спирттер, афирлер, а
л
ьдегидтер
ж
э
не бвсқалар) жатады. Бул з
а
т
тардан су
д
агы ерітіндісінде влек
т
р
өткізгіштік қасиет болмайда.
Кейбірзаттарерігенде су
г
аионнем
ес
е хекелеген молекулэлвр
өтпей, теколардынкептеген молекулалардан түратын ірі бвліктері
өтеді. Ондай бөліктерде эле
к
тр заря
д
а бол
а
д
а ж
э
н
е олар а
я
ектр
орісінде қозгала алада. Эле
к
т
рзаряданың б
о
л
у
ыбүл бөлшектердін ірі
агрегатқа қосылуына кедергі жасап, мүндэй ж
у
й
е
г
е агрегаттық
4
орнықтылық береді,
О
с
ыорнықтылық күйелерді ерітінділерге яақындатады. Бірвқ
оларданбіраа ерекшеліктері бар. Сондықтзно
л
ар
д
ашынерітінділерден
а
й
ы
р
уқиын емес. Э
д
е
т
т
ео
ла
рда к
о
л
лоидты ерітінділер деп атайда.
К
о
ллоидтыерітіқділердін қасиеттері коғары ыолекулалы з
а
т
тардан
ерітінділеріне де (белоктар, гуминдер және г
ум
усты қосылыстар,
шликремний қыйқыддар және басқалар) тэн.
Табигису
лз
р
д
а
гықоспалардан вртурлілігі оларда бе.пгілі бір
қасиеті арқылы т
о
п
т
ас
т
ы
ру
г
а (хлассификациялауга) кедергі келтіреді,
сондықтан қоспалар мен ерітінділерді бірнеше белгілері. б
о
й
ы
н
ш
а
топтастырада:дисперс
и
ял
в
н
у дөрекесі бойынша, гимияльқ қурамы
б
о
йынша хәне басқа қасиеттері бойынша. Ди
с
п
е
рс
и
я
ла
н
у дәрежесі
б
о
йы
н
ш
аерітінділер шынкәне коллоидты, оныменқоса с
у
с
п
ен
з
и
я бол
ы
п
бөлінеді.
Булай бөлу қоопа белшектерінін влшеміне (ірілі-үсақты)
б
а
йл
а
н
ы
ст
ы жүргізіледі:
- шын ерітінділер қоспалардан хекеленген иоыдары, м
о
лекулалары
н
е
м
е
ое бірнеше молекулалардаптуратын кешендерден (комплекстерден)
қүралада; булқоопа белшектерінінөлшемдері I ммдепавдау;
- ко
л
лоидтыерітівділер елшемі I мм-ден 100 мм-ге дейінгі бөлшектер
қоспаларынанқүралада; б
ел
ш
е
к
те
р
д
е әлектр заряда бар, сондақтаи
олардантүнбага түсуіне н
е
м
е
ое а
г
р
ег
а
ц
иялануына (қосылуына) б
в
г
е
т
хааайды;
- хүқа суспен
з
и
ял
а
р (лай) бөлшектерінін өлшемі 0,1-50 мкм б
о
л
а
т
ын
қоспалар арқылы пайда болада; ол бөлшектер броун қозгалысына
қатысып, өз бетімен бвлінеді, бірақ т
у
нб
а
г
а туоуі нем
е
се х
о
гари
қалқып шыгуы тымбаяу;
- ірі с
ус
пензиялар (қалқып жургенбөлшектер) бөлшектерінін өлшемі 50
мкмдепI мм-ге дейінгі қоспалардан түрада, онд
а
гы бөлшектер жай
көзге көрінеді, түнбагат
у
о
е алада, қалқып шыга алада; мүнын барлы
г
ы
жуйенінбузылуына өкеліп оогада.
Дисперленгеннем
ео
е ерітілген заттардан к
о
нцентрациясьш өлшеу
увін біраз өлшем бірліктері бар.Оу ен
де
у теінологиясында, негізінде,
I литро
у
даеріген ааттың миллиграмдақ мөлшері (мг/л) н
е
м
е
с
е миіфограмдақ мөлшері (мкг/л) алынада. Көбіне ерітівділер концентрациясын
про
ц
е
н
тп
е
нкөрсетеді. Проценттікконцентрация деп ерітіндінін 100
оалмвқ бөлігіндегі ааттын салмақтық мвлшерін а
й
т
ад
а (ерітіндіні
ерітківпен ■
а
т
аотырмву керек). Мыовлы, түздак 10 X ерітіндісі
дегеніміз 100 герітівдіде 10 г түз 90 г с
у бар доген сез.Іс
5
жүзінде, әдетте, концентрвцияны қалыпты (нормалдық) бірлікте д
е
нврсетеді. Қалшггы (нормалды) (I Н) ерітінді депI литрерітіндідегі
еріген з
а
т
т
ь
г
ң I грамм эквивалентін (г-акв) атайды.
А
л
грамм-эквиввлентдепзаттыцграмменкөрсетілген мөлшерін айтада. Ол
берілгенр
еа
кцияда сутегінін I грамм а
т
о
м
ы
н
ан
е
м
есе бір э
л
е
к
т
ро
н
н
ы
н
ауы^суына сәйкес келеді. 10 және 100 рет сүйытылган ерітінділер
свйкесінше
дециңалыпты
(децинормалды)
кәне
сантиқалыпты
(сантинормалда) депат
а
лы
н
а
д
ы (0,1 Н иәне 0,01 Ндепбелгіленеді).
С
у моле
к
ул
а
с
ы полярлы, себебі о
н
ы күрастыратын м
о
ле
к
у
л
а
бөліктерінін кеністікте о
р
наласуымынадай: бір п
о
л
юс
т
е (сутекті) он
з
а
ря
джинаңталган да, а
л екінші п
о
л
вс
т
е (оттекті)-теріс заряд.
Осыныннэтижесінде полярлымолекулалардынкулондаң әрекеттесулерінен
сутекті б
а
йл
а
н
ыс деп а
т
а
латын молекула а
р
а
л
ы
к байлаішстар п
а
й
д
а
болада. Бүл ба
йланыстарсүйык с
уд
ада, мүзда да күрделі күрылыстар
тугызада. Бүл қүрылыс мүз үшін кеуектеу (бостау) келеді, сондықтан
п
и
и
ит
ыг
ыздыгы суменсалысүырганда в
з (мүз с
у
д
ақалқып жүреді).
Сумолекулалары а
здз болс
а сутегі мен г
и
дроксил и
о
н
д
а
р
ы
н
а
д
и
с
с
ос
а
ц
и
ял
а
н
ад
ы
нло ~
н**он~
оіімгяи оийкеогидроксилді көрсеткіш р
ОН былайкәрсетіледі
/> 0 Н * - # С9М Г
Г
)°
() ггмпеіштурадаж
а
гд
а
й
ын
д
а
/ >Н * р О Н
*
«ИИНДІгі белгілі. Сондақтан сутектіккөрсеткіш/Ү-ты е
се
птеуқиынг.
тупііоИдІ, т
е
к сутегі ионынын н
е
ме
с
е гидроксил и
о
н
дзрынын
ш»тіі*итрациясы белгілі бол
у
ы керек. Мысалы, 0,1 Н түз қышқылынын
•фітіндіоінде сутегі иондарынынк
о
нц
е
н
т
рациясы I л
и
тр
д
е 0,1 граммшнігіі т е к (0 ,1 г-ион/л), с
ебебі түз қышқылынын мо
лекулалары толың
ди.іпог.мцинланада. Сондө
п
г
іг
а
рОН * /4 '/> Н * / V - / - /3.
С
о
л сияқты күйдіргіш натрдаң 0,1 Н ерітіндісіндегі гид
р
ок
с
и
л
иондириішнко
н
ц
е
нт
рациясы0,1 грамм-ион/л тенб
ол
г
а
нд
а
? 0 Н • # ? он' •
0, /
м
г
и
и
С
умолекуласынын жал
п
ы мөлшерінен, 20°С жагдайда, тек 1,8-10 %
р Н * /4 - /> 0 Н * /4 - / * /3
г
о
н
а диссосацияланган түрінде болады 12).
Д
и
с
сосация процесі
мөлшерлері 6 ,5-7,5 аралығында болса, ондаорта б
е
й
т
а
р
а
п
ңайтымда. Кезк
е
л
г
.е
нтемпературада, таза с
у
д
аболсын, кезкелген с
у
легерког
а
рыбо
л
сао
н
д
а
ерітінділерінде болсын с
умолекулаларыменқоса сутегі ж
а
н
ег
и
д
р
о
к
с
ил (ітйтрплды), 6,5-тен теменболса - қышқыл, а
иондары жүреді, олардан концентрациясы шамамен 1:1
қатынао иілтілік деиаталада.
п
р
а
л
ы
гы
н
д
аболады. Иондардынконцентрациялық тепе-тендігі, егер с
у
д
а
Т.2. Табиғи сулардынс
а
п
асыныннегізгі кврсеткіштері
еріген зат
т
а
рсутегі немеое г
и
д
роксил и
он
дарына д
и
с
с
ос
а
ц
и
ял
а
н
ат
ы
н
інлу э
л
е
к
трста
н
ц
ия
л
а
ры
н
д
апайдалануға б
ол
атындай с
у сапасынш;
.болса, бүзылада. Егер сутегі иондарының к
о
нцеатрациясы (.€„+) гидрокісціиі-ткіштері мынадай: судын мөлдірлігі; қүргаң ңалдақ; судан
с
г иондарынын к
он
ц
е
н
трациясына (^0 /~) теҚ болса, онда ерітінді
Мтіщқыштыгы; судаң кермектігі; судансілтілігі.
б
е
йт
арап (нейтралды) деяаталада. Егерерітіндіде қышқылдық негізді
Мплдірлік-судағы қалқып күрген заттардаң қаншалыңты екенін
з
а
терітілсе', о
н
д
аерітіндіде қышқылдақ реакцияболада. Бүл жағдайда
имроомді. О
н
ы с
у
д
а ірі дисперсиялың қоспалардаң к
онц
е
н
тр
э
ц
ия
с
ы
сутегі иондарынынко
нцентрациясыгидроксилиондарынын ко
н
ц
е
н
т
р
а
ц
и
я
*<нп|іы б
о
лг
а
н
д
а анықтайды. Сан жағынан туті
„
«чягащ хебірека »ш . Кері .шгюіш .рітидіда оІМЛк
<=»
пм»е*г1 с» »„эи,=а
биіктігінін сантиметрлікөлшемімен көрсетіледі, т
е
к б
а
гана аралың
р
е
а
кцияболады.
и
о
н
дар
"РНФ7 көрініп түру керек. Мөлдірлік, арине, қалңып жүрген
Ерітіндінін реакциясын
іо жүзінде анықтау ушін
ийттп|ідііи ко
нцентрациясын тек шамамен ғана керсетеді. Ірі
концентрациясының шамаларынемес, олардан теріо
“ынға
« д
а
о
.р
р
о
ин
ял
лы
ыққ ққо
з
о
н
нт
тр
р
а
д
а
я
с
ы
н
^а" <(3
з“~^м
/лден
«м
п
іп
т
п
и
ос
сп
па
ал
ла
ар
рд
да
ыц
ц а
а
з к
к
о
нц
цё
ен
а
ііш
я
с
ы
н
д
а
г/л
-ден аз)
оңдақ логарифмдерінпайдаланада. Квбінеое сутектік квроеткіш/Л'
ӨДІ0 қодданылада> ЯГШІ та
а
данатын (аныиаяплІ.
м
о
ііі»ломсітрлік әдіс қолданылады, яғни талданатын (анализд^лінетін)
алынада, оныбылайк
в
р
с
е
ту
г
еб
о
л
а
да
п
у
дм
нтүибосы осыған сәйнес э
т
а
лонменсалыстырылады.
пН * - & Сиі-
Қүргақ қалдақ - с
у
д
а еріген үшқыш ем
е
с молекулалы-дисперсті қосындасыва тен, мг-экв/л арқнга елиенеді. Жалпы сілтілха
к
а
н
еминералда әрі органикалық тегі Оарколлоидтнзаттардаң шшнтық қүрямнндагы элсів қышцыл аниондарыішнтүрлеріне ба
й
ланысты төмендемелшерін көрсетеді. Ал, мүнын езі судантүз қурамын, ягниН* яәне0 # гіме бөлінеді: г
и
д
ра
т
т
ы сілтілік, судаі-ы г
и
д
роксил иондарыШ ~
иондарынанбасқа барлық аниондарменкатиондарданс
у
д
агы қосындасын ковцепрацвясша байланысты; б
ш
сарбонаттн
сілтілік,
суд
а
г
ы
ж
о
балаугамүмкіндік тугнзада. Күргақ қалдақты кезгекерінетін қалқып Оикврбоватиовдары НС04 ' к
онцентрациясына байланысты; карбонатты
жүрген заттардант
аз
аланганс
ын
аманы булаидарып, а
лы
н
г
ан қалдақты сілтілік ( СО^')', сжлинаттысілтілік ( ИСі О^",
0 ^ л ~ ); фосфатта
І05°-ІІ0°С темпе
р
ат
у
р
ааралыгында, түрақты салмаққа дейін кептіріп
сілтілік (Нл Р0+ ~, НРО^ *] Р О ).
елшеуарқылы есептейді.
Табигж суларда, эдетте, б
и
карбонатты оілтілік баоқа түрлеріне
Тотыққьштық - табигис
у
д
аквбікесе артүрлі коллоидтықосылыстар
қ
а
р
а
г
а
н
д
а
к
ө
б
і
р
е
к
б
о
л
а
д
а
.
С
о
н
дақтан іс жүзівде ол судан к
а
.іія
ы
түрінде кездесетін, органикалық заттармен аластануының х
а
н
а
м
а
сілтілігін едауіртолық дөлдікпен к
е
рсете алада.
керсеткіші. Судан тотыққыштыгы сан жагынан верттелетін судан I
Кейоір ъ.ібигк о
усипаттамалары (ТМД) I - кеотеде келтірілген
литріндегі органикалық заттардатотықтыру үшін күмоапатнн оттегінін
(3).
Т
ү
з
қ
ү
р
а
м
ы
(
г
/
л
) жагынантаб
и
г
иоулару
атопқа белінеді: түщы
миллиграмдақ мелшеріменкорсетіледі, ягнионннөлшемі - мг/л. Суд
а
г
ы
(
І
д
е
н
а
з
д
а
у
)
,
т
ү
а
д
а
л
а
у
(
І
д
е
н
25-к
е
д
е
й
і
н
)
,
түзда (25-тен көп).
органикалық заттардан көяерін олардан тотыққыятыгымен анықтаган
Яавш кермектігінінвамасынаОвйланыотатабигисуларО
е
с топқа
кезде, олзаттардіштолық тотықпауы патижесівде, олардандэлшамасын
б
в
л
і
в
е
д
і
:
к
е
р
м
е
к
т
і
г
і
в
з
(1,5
т
ө
м
е
н
)
,
о
р
т
а
к
е
р
м
е
к
т
і
(
1
,
5
нен
3-ке
дүрыс керсету мүмкін емес екевдігін үмытпау керек (есте үстау
дейін), кетерінкі кермекті (3-6 аралыгында), жог
ар
ы кермекті
қажет).
л
а
р
Кермектік- суд
а
г
ыт
а
ттүзетін катиовдар мөлшерін керсетеді (6-12-ге дейін), етеаогарыкермекті (12-дең жогары). ТаОиги су
о
р
г
в
н
и
к
&
я
ы
қ
а
а
т
т
а
р
м
е
н
ы
л
а
о
т
а
н
у
(
а
р
а
л
а
с
у
)
д
э
р
е
ж
е
с
і
н
е
қ
а
р
а
й
б
ы
л
а
й
(
о
н
и
(калъций, мапшй). Суданкалпыкермектігі овдагыкальцийн
э
н
ем
а
гн
и
й
в
акерсетеді) т
ер
т топқа бөлінеді:
катиовдзршшнжалпықосывдысына (хиынтыгына) тенбол
ад
а (кальцийлік тотыққмятык мелжері мгО^/л бойын
а - 5-тен томен, тотыққывтыгы ортала » 5-тен ІО-га
кэ
н
емагнийлік кермектік) да,
мг-экв/л, немесе а
з кездескен тотмққыжтыгы а
жагдайда, мсг-экв/л олпемдерімен кәрсетеді. Екінші жагннан ж
а
л
п
н дейін, тотыңқыштыгы квтерінкі - ІО-нан 20-га дейін, тотыққнштыгы
куаті - 20-дан аоа.
кермектікті карбоңатты ж
эн
е карбонатснз кермектіктердін ж
иы
н
т
ы
ги
Іер Оеті кввекерқойнауи суларындагықоспалардаа мөлшері мен
ретівде де көрсетуге болада. Карбонаттыкермектікоудагн б
и
к
ар
б
о
на
т
қ
у
р
а
м
ы
олардажимапалатмнжердінж
а
н
е тошрақтын қасшеттеріне ты
г
ы
з
-ловдаршшнНСО, к
о
нцентрациясннаакЕивалентті (тен) болада, ягнио
л
б
а
й
л
а
н
ы
с
т
ы
.
У
ы
с
в
л
г
в
,
Т
К
Д
н
ы
и
с
о
л
т
ү
с
т
і
к
е
з
е
в
д
е
р
і
в
д
е
т
ү
з
д
а
р
а
з
судаЛ»(НСОі]-е.ъш *Аа(ҢСОл^ түадарыннн бол)ина байланыаты. К
а
л
г
в
я
лонтүстік ауданд
вр
д
а
г
ы туа
д
а топырақтар арқылы ететін
бөлігі судпгы^хлорқд.сульфат және басқа кальций мен магнийдін болада, а
а
ен
д
е
рд
е т
у
а қурамн е
те кеп (туага бвй). С
у қойнвулвры мен
корбонатоыа түздарына эквивалентті Бүл кермектік к
а
р
б
о
н
а
т
с
н
зе
•
з
е
н
д
е
р
г
е
т
а
с
т
а
л
а
т
н
я
а
г
ы
н
д
а
с
у
л
а
р
о
л
а
р
д
ы
я
т
у
з
режимін бүзада
кермектікдепаталада, бүл жагдайдвсу
д
аСаСОл , ^ ^ С О л , СаСР^Лр&І
(
в
з
г
е
р
т
е
д
і
)
.
І
е
р
б
е
т
і
о
у
л
а
р
ы
н
д
в
г
ы
қ
о
с
п
а
я
а
р
к
о
н
ц
е
н
трациялары мен
СаСіОі, Л#$іОл к
а
н
е басқа түздар болада. Мысалы, су
д
амынандаі’
қ
ү
р
ч
м
ы
к
ы
л
м
е
з
г
і
л
д
е
р
і
а
е
д
е
б
п
й
л
а
н
ы
с
т
ы
.
Ы
ы
с
в
л
ы
,
ж
а
г
г
ы жэне қысқы
катиондар мг-акв/л болснн:& *= 3,-^?
\,Н а * - і, с
о
ныменқатах
нсо; - 3 сюлсын. Совда кермектік мелшерлері (мг-вкв/л) мнңагаі уакмттардвоукездері негівінде кер асты агындарымен керектенеді,
н
д
е
ш
е Оулуақыттармнда еріген түадарконцентрациясыеседі. Кектемгі
тен: жалпыкермектік- 4, кальцийлі кермектік- 3, магнийлі - I, е
таақмн уақыттармндв (кеаінде) суда т
у
ақүрвмы е
т
еа
з болада, Оірвқ
карбонатти кермектік- 3, к
арбонатснзкермектік - I.
о
е
д
а
і
рі
д
ц
с
а
е
р
с
ш
і
ш
ж
а
в
е
к
ш
ш
м
д
т
ы
қ
о
с
п
а
л
а
р
к
и
н
ц
е
н
трацияоы өседі,
Сілтілік - суда гидроксил иондары мен элсіз кыш
кы
л
д
а
]
с
е
О
е
б
і
ж
о
г
а
р
г
ы
б
е
т
т
е
г
і
е
р
і
г
е
н
с
у
л
а
р
к
е
л
і
п
қ
о
с
ы
л
а
д
ы
.
Өвен суларынын
аниовдаршшн мелшерін керсетеді. Вүл керсетілген иондар с
у
д
і
а
т
іг
о
в
д
а
р
' *'<* *
диссоцияцияланып, күшті сілтілер түзеді де, ерітіндіге сілтілі! і и і ш і қурамыямннегівгі ксмповенттері - к
в
яе агаюндарУЛ^ » $ 0 * ’ С ( * оолада. Өаен суындаги ерігсн оттегі
қасиет береді. Суданжалпысілтілігі санжагынан гидроксил иовдар ж
ОН мен алсіз қышқыл аниондарының Н Щ , Щ л ', НОч ,
т.О ммері едетте, оав темпервтурадвгы некті еру конц^Бтрацияоына
жақын. ваенсуынынсутектікхароеткіжі ьдвтте, 6,5-7.8 вралмгынвы
8
9
I .І-кесте
ТЦЦ та
б
игиоуларнныкқүрамы
ТоСьша- Кал- Куртықмвны қып гаң
кшр
Н
х
ү
р
қ
э
л
тантық
дап ген даң
а
л
у ЕБТ- мг/л
'орыны т
а
р
м
ен м^/л
қоры
Иондармөлшері мг/л
Сіл- Кермектік
Т І - ип вшв/п
лік
мг- кар- калы
экв/ бо- п
Са* Л / ' ш ; Л Г се •
натл
т
ы
ӨЗЕҢЦЕР
Амур,
Хабер«вск 16 93
Амудария,
Гауудан- 522
Еаисей,
Краоноярск
9 117
Ертіо
О
м
с
к 172 344
Есіл, _
И
ш
и
м
М
и
ас
с*
ЧеляОи
н
с
к 94
Обь,
Новосибир
с
к 33
Томь,
Кемерово 753
Орал,
А
т
ыр
а
у34
6,8
-
1167
2,4
0,5 0,5
0,5
6
2,4 2,4
4,7
66,7 16,7 146,4 49,0 110,6
1,0 1,0
І.І
16,1 3,0
-
2,7 2,7
2,8 28,1 17,0 165
_
6,6 11,7 11,7 80,2 93,6 402
-
30,5
61
5,6
6,3
2
5,8
31,7 34
20,3 369
14
6,4
5,6
'_
263
1.7 1,7 2,2
28
10,2 107
70
8
13,4
206
1.2 1,2
3,2
49
9,4 74
91
5.2
12,5
151
1,0 1,0
І .б
23
5,2
58
20
8,8
'19,2
6,2
108
9,7
234
107
170
9,1
770
•
-
3,8 3,8
-
-
1,12 3,2 10,7 39
3,17 1,1 1,4 21
106
4,3
194
68
572 .345
6,4 3,5
-
3,2 3.2 70 298
3,2 3,2 86 325
697
857
198
1%
1440 9626
3513 6017
КӨДЦЕР
Балқаш - 1775
Байқал -
10,1
-
ТЕНІЗДЕР
- 17000 Г
а
р
а
Клсішй - 13000 -
-
10
-
-
аспайда.
ч
ТеіЦа с
у
д
арыювшялық қурамшшч негізгі компоненттері глорж
е
н
е
натрий ионд
а
р
ы болады. Теніз мүхит суларынын кадпы кермектігі
215-225 мг-вкв/л а
р
а
л
ы
г
ьш
д
а жатада, оныд ішінде карбонаттақ
кермектік 16 мг-өкв/л шамасына.
Жерқойнауы (асты) суларынын химиялық қүрамы өртурлі боллі
келеді. Ондага т
у
зқурамн 100 мг/л-ден I л суд
аг
ы бірнеше грьмм
м
е
л
г
а
е
р
ін
едейін б
о
л
а алада. Кер а
с
т
ы с
у
л
арында қалқып күрген а
а
т
жрқ, еріген оттегі мөлшері ерігіштік .шегінен
(берілген
температурадага) твмен. Кейде жер а
с
т
ы с
у
.п
а
р
ы
н
д
а еріген кс.мір
қышқылы жиі кеадеседі, о
он
ы
м
е
нбірге темір мен кукіртті сутегінін
едөуір мвлшері болада.
1.3. Табигиоуларсапасыныннегізгі керсеткіштерінбақылву
1.3.1. Оуданмөлдірлігін анмқтву. Сумөлдірлігін аккқтау ушін
Отелленадісі (41 қолданылада. Мөлдірлік өлшемі і«тівде белі'ілі
типтегі шрифті (вріптерінін биіктігі 3,5 мм) байқауга болнтын
ж
а
г
д
а
й
р
а
же
т
к
ен
г
е дейіші с
у бағанасының биіктігі алшгзда.
Молдірлік с
а
нт
и
м
е
тр
м
е
н алыш^ан баг
ан
абиікіЧгімен (дәлдігі I см-ге
дейін) көрсетіледі. Ыаддірлікті анықтауда жарігы мол бв
л
м
е
д
е
те
р
е
зе
д
е
нI м
қашықтықта, тікелей күн сәулесі туспеген ж
е
р
д
е
жүргіаеді. Яүмысты жургізу ушін ішкі диаметрі 2,5-3 с
з
м
, биіктігі
жобам
е
н50 см, сантиметрлік в
л
ш
е
мд
е ка
л
иОровкаданеткеышнныцкли
нд
р
ңп«ет. Цилиндрдінтвменгі ка
г
ындакішкене түтікше болуы керек.ошгн
шетіне (үшына) каучуктутік пенқысқыш орнатвлада.
Мвлдірлікті анықтау ушін 0,5 л с
уалып, жақсылапш
а
й
к
.а
п үстіне
оіп4ң тубі шриф
т
ен 4 с
мбиіктікте болатындайетіп орнотодо. Ц
я
л
и
н
др
г
е
(іуди ңосып, н
е
м
е
с
еоданқүйші алып, шри
ф
т иаңоы кврініп туііатындай
оуданбаганасыныненшекті (тиімді) биіктігін табада.
1.3.2. Күргақ қалдақтіщ мөлшерін анықтау. Қургақ қадцык
дягоніміа - сузілген (фильтрленген) с
у
д
а еріген барлш< звттврдан,
I:Ч)°0 тем
пе
р
а
т
ур
а
д
а уш
п
а
й
ты
нқатты заттардынжа
л
п
ы мелиі<»рі. '(үргнқ
к
к
л
д
а
к
т
ы анықтауда жіберілетін ауытқулпр (қателер) 100 мм с
у
кпл*міне (Оулһндаруга алынган) шаққанда 5 мг/л болпда.
Т
о
л
д
а
у ушін қургақ қалдақтнц булан
д
ыр
г
ш
п адаотапі массасы
ыі іг>іі мг я
р
ал
ы
г
ы
н
д
абола
т
ы
н
да
й мөлшерде о
у алыкада. Дликган с
у
мі.іі.мін пүагі (фильтр) ңагазы н
е
м
е
с
е жаргақта сузгі (меморанзлық
«Хмяілр) ярңылы оузгіден вткізія (фильтрлеп), қалқын күрген звт
т
ар
д
а
а
гіілмқ тяяяляйда.
II
Қургвқ қалцықты анықтау ушін в
н
а
я
и
з
г
е алынган, сувіиген с
у
с
ы
к
вмасыналдан-ала өлшенген, таза, ыывдалган шіатиналық ыдасқа
салып қурғатада. Алынган қалдаңты Х20°С те
м
п
е
ра
т
у
рв
д
а м
а
осасы
турақтангаша кептіреді. Ол үшін ндаоты ішіндегі т
ун
Оасымен
кептіргіш шкафта 1,5 с
аг
а
тбойынаустайдн.
Қургақ қалдақты (мг/л) мынаформулаб
о
йыншаесептейді
мундагы У
- іЗ
у
л
а
н
д
а
р
уушін алынған с
укөлемі, мл;
- б
ооыдастынмассасы, г; •
- ыдастынкептірілген қаддықпен бірге оалмвғы, г;
І.З.Э.
Судан сілтілігін анықтау. Су оілтілігі келемд
ацвдометрл.ікәдіспен 143 анықталвда. Онын
мәні: а
н
а
л
и
з
ге в
л
ы
нгансынаманкнрНкөрсеткіаін (шамасын) қолданган
шдикатордан тусін езгерту нуктесіне дейін хеткізуге кететін
қыоқылданмөлшерін есептеуде. Қолдаталатыниндикатордынтуріне қарай
мынадай сілтіліктерді акыратада: метилді қызғылт са
р
ы З
с
й
ын
ш
а
сілтілік, онн кебінесе жалпы сілтілік деп атайда; фенолфталеин
б
о
йынша сілтілік; а
р
а
ла
синдикатор (метил-қызыл) б
о
й
ын
ш
а сілтілік.
Анв
л
и
з ушін 100 млн
е
м
есе одвн азырвқ колемдегі с
у алынада.
Сынвманн100 мл квле
м
д
е алғанда, сілтілікті анықтаудан дзлділігі
5 мкг-экв/л. Егер с
у
д
ақалқыған заттар болса, онда ал
д
а
м
е
н с
у
д
а
тундарнп, немеое суаіп а
л
укерек. Алынған с
ы
н
а
м
а
н
ы көлемі 250 м
л
колбағақуйші, оған т
у
з
с
ыз
двндарылганс
уқосу арқылы көлемін 100 'мл
хеткізеді. Одансониндикаторданерітіндісінен бірнеше тамшн қосып,
қышқыл ерітівдіоімен тусезг
ер
г
е
нш
е титрлейді, колбаныүвемі шайкпп
отырукерек. Индикатордаң түоів өзгерту нуктелері 1.2 - к
е
с
те
д
в
көрсетілген.
I.2-кесте
Титрленетінерітіндінін түстерін көрсететінкесте:
Индикатораты
Тамшыса
н
ы
Ф
е
нолфгалеин
Метил-қызыл с
а
р
ы
А
ра
л
вс
Ауысунуктесіндегі түс. өзгеруі
малина (ңызгылтым) тустентуссівге
1-2
сарытустенқызыл сары
г
а
касылтуотенкулгінге
5
12’
Е
г
ерс
усілтілігі 50 мкг экв/л асса, о
в
д
э т
ит
р
л
еу қшііқылдьщ
0,1 Нерітівдісімен, сілтілігі төмек болса - овдв0,01 Н ерітіндімен
жүргізіледі. Титрлеуді 20-30°С температ
у
р
ад
аісургізу үсыннлады.
СІЛТІЛІКТІН шамасы (сзйкес индикзтор Оойннша) мг-вцв/л, м
ь
ш
а
формуламенанықталады
а •// • /000
.
с *---- -------- * Ь ,
м
у
в
д
аг
ый
У
[/
-
т
и
т
р
л
е
у
г
е хүмсалганкышқыл мелшері, мл;
қышқыл ерітіндісінік қалыптылкгы (нормаздыгы);
т
и
т
р
л
еу
г
еа
п
ы
н
га
нс
ус
ын
амасынынкөлемі, мл;
сілтілікті метил-қызнл сары арқылы внықтагавдагы температуралық түаету, мг-экв/л. 20°0 те
мп
е
р
ат
у
р
а
дв
түзету - 0,039, 30°0 - 0,053.
1.3.4.
Судынжагашкермектігін анықтау. Суданха
л
аы кермектігі
депонд
а
г
ыкальцийменмагнийиондаршшнмг-вкв/л п
е
м
е
с
е мкг-өкв/л
а
р
кы
л
ыкөрсетілген концентітциясынынқосандысын айтады. Кермгктікті
нниқтау үшіи вртүрлі вдістерқолданыладн £4] онннішівде:
к
в
а
г
е кврінер колориметрлік вдіс, кермектігі а
з о
уд
ы аиаяиздеуі-е
шірпмды (0,2-ден 5 мкг-вкв/л);
- квлемді трилонометрлік здіс, кермектік 5 мкг-акв/л *ог'арыб
о
л
г
а
в
д
а
пвИдаланады.
Трююнометрлік эдіс кавьций мен магний
катиондпрннын
компле
к
со
в
д
в
рм
е
нх
в
н
е квптеген боягыштармен кеяенді (комплексті)
цои
ы
л
ы
ст
а
р түзуіне негізделген. Боягыштар титрлеудіц еяқталу
м о м р н т ін а
нықтау үшін қаиет. Оларгақышқылды яромкок К, қшщылды
*р<ім қара-көк ж
в
н
е қара врн
о
х
р
ом
тТ (оны а
рн
а
у
л
ы қара хромВДГА деп
т« втмЦдм). Б
о
ягыштврдан (бояулар) сезімтаддагы әртүрлі болада.
кЫоплы, трилонометрлік әдістін кдақнлда хром-кек К и
в
дикаторын
н
ііддпнгандагы оеаімділігі 3 мкг-экв/л Оолада. Вүл вдіс ж
үт
ж
з
а
р
т
н
л
г
а
н
"УДнн б
у түтынушн өнерквсіп ковденсаттарннш,
б
у
ландаргыш
дичтюідяттарынннх
э
н
е қыадару хүйелері конденсаттарынын керме.чтігін
••мқтяу үшін қолданнлада. Суда шс, ци
к
к (мирыи), ■
'•е
м
ір хәне
•м|ігміі»ц яын
дв
р
ы
н
ынб
о
л
у
ыкермектікті анықтауга кедергі хіісайда. О
о
ы
шлржрді аовм
о
ддарынқараотыргандурыс. Мысалн, мыс о
е
и цинктін
оі] н
е
ш
е тамш 10 X натриЯ сульфидінін ерітівдіоін к
о
с
у
і, томірдік воерів оныүв в
а
л
е
и
г
е
т
і туріне а
й
н
а
л
д
ы
р
у (тотықтнру)
ттіраді.
Оу
д
м
нпналвзделіиетіи сіш&масын т
и
т
р
ле
у
г
е реактиптін Ғ-6 м
л
>рІ (үнемділік мақсатимен) жүмоалятында* етіп плада. Ллнн"ьн
13 '
свшмаиы щалқіш яүрген заттарынәя сүаіп, 100 т к
а
л
ем
г
е дейін
дио”илляцияланган с
умен кеткізеді. Одвн сон осы с
н
н
а
ма
г
а 5 мл
а
м
мг
а
к
ты буфер ерітіндісін және 5-Т там
ш
ы индикатор ерітіндісін
ңообды. Т
и
т
р
ле
у жүмысын трилон-В ерітіндісімен с
ы
на
м
а
н
ы унемі
араластирып, шайқап отнрш қизыл түстенкегілдір-күлгін (хром қара
көк лкдикаторы) түске дейін жүргізеді. Индикатор түсінік а
у
ы
с
у
ы
күндізгі күн көзі карыгымен жақсы байқалады, ал *әне "күндізгі
жарюО шамдарыментитрл
е
уқиын.
С
у кермектігін есептеу үшін (мг-экв/л) мнна формуланы
п
а
йдаллнады
л .У •№ О
/Г*
-у ~
'
мүндагы 0.
//
у
- т
и
т
р
л
е
у
гежүмсалгантрилон-Б ерітіндісінін мелшері,
мл;
_ трилон-Б ерітіндісінін қальпггылыгы; - о
усынамасының т
и
т
р
л
е
уг
е алынг
а
нкөлемі, мл.
дейін қыздарада. Одан сон 10 мл 0,01 К калий перманганаты
врітіндісін қосып, қайнаған у
а
ід
а
т
ы
н
в
нбастап есепте
г
е
н
де 10 минут
б
о
й
ықайнатада. Бүданкейін оган 10 мл 0,01 н қымыздақ қышқылы
врітівдісін қүяда. Түссізденгея сүйықтн 0,01 Нпермаш-анат ерітіндіОІмен I минутуақнт ішінде азгермейтін элсіз ідазғылт түсяе дейін
тнтрлейді.
Мүкымен
қатар
бақылау-салыотырмалы
анықтаулар
жүргізеді, олүшін 100 млдиотилляцияланганс
у
д
аанализделінетін с
у
тәрізді етіп евдейді.
П
е
рманганатты тотыққыштықты оілтілік ортада аньіқтау үиін
шимдалнғы 250 мл колбаға аналиаделінетін судан 50 мл алада,
дистилляцияланғансумен100 млкеле
м
г
екелтіреді, 2 мл 10 Ж сілті
қооып, қайнағанға дейін қыздырада, одансоң 10 мл 0,1Нперманганвт
ерітіндісін қооада. Сүйнңты қайнау уақытынан бастап есептеп, 10
минут(?ойықайнатвда. Ыстық ерітіндіге 10 мл 10 н күкірт қышқыл
ерітівдісін ж
э
н
е Ш мл 0,0ІИ,қымыздақ қышңал ерітіндіоін қосада.
Тусоіаденгенсүйықты перманганаттын0,01 Н ерітіндісімен I міиут
О
о
йы жойылмайтын элсіз қызгалт т
у
с
к
е дейін титрлейді. Баісілау
о
а
лы
с
т
ыр
м
а
л
ыа
н
ь
с
қт
а
м
а
л
а
р
д
асілтілік ортада.жүргізеді, олушін 100 мл
даотилляцияланғано
уалші, т
у
р
ажоғарыда керсетілгендейөвдейді.
Перманганаттық тотыққыштықты оттегіғе шагыпесептегенде, мг/л,
*>кі к
а
г
дайдвдамынвформуланыпайдаланада
п . м ■X ■
-•* * )
Көзге көрінер колориметрлік эдіс кальцийж
з
н
емагнийиондартшн
три.пон~Бқышқыл хромқара-көк бом-ншшданкомплексті қосылнс түзуіне
негізделген. Эдістін сезікдШП 0,2 мкг~әкв/л, олкоректік о
у мен
б
уконденсатының кермектігін анықтаугақолдаиылады.
Цшшндр тэріздес ск
л
я
н
ка
г
а ( түссіз шынндан жасалган)
анзлизделінетін судан100 млкелемінқүяда, 5 ‘
гшпщ 0,1 * натряй
* ■
д
а
этилдитикарбонатерітіндісін, 2 мламмиактнйуфорерітіндісін ж
а
н
е
мүцдагн й , '
2 млмагнийтр
и
лонатынқосада. Осннынбврін аақсылап араластырыи, 3
минут үстап, одансонI млқышқыл хромқвра~кек ерітіндісін қосада
дақайтадан ш
а
й
қз
г
тарал
а
с
тн
р
ы
п2 минутуақыт а
ноон түсін дамтатор
(сәйкес ст
а
н
да
р
терітінділер) түсімен оаяыстырада.
(
Х.3.5. Тотыққыйтықты анықтву. Бүл эдіо енализделінетін с
у
д
в
г
е
органикалық заттардан қышқыл н
е
м
ес
е сілтілік ортада калий
Верланганзтыерітіндісімен .жартылай тот
ы
г
ун
н
а неПаделген
£41.
Перманганаттытотыққаштық
судан оргвникалық з
ат
тармен ы
л
ас
т
а
н
у
дарежесінін %*£ шартысшіаттамасагана. Хлоридтер әоерін б
о
л
д
а
р
ма
с
ушін, олардаяк
ок
ц
е
ктрациясажогарыболғанда, тотыққыштықты сілтілік
ортада, ал басқа жағдайлардан бврінда қыақылдақ о
р
тада вннқтай
береді.
, Тотыққшатықты қьввқылдақ ортвды анықтау үшін анагагаделінетл
судан
50 мл с
и
ы
м
да
л
ы
г
и 250 мл-лік колбағв қүядада, көлемін
.д
и
с
т
и
л
л
я
ци
я
л
ан
г
а
нп
уқүю, ирқылы 100 мл-ге дейн жеткізеді д
е о
д
я
я
с
он10 мл 10 Нкүкірт қышқшшн қоснп, осы суйықтн қайнау нүктесіне
" ’' '"14
V
_ 0 ,0 1 нкалийперманганатынннапализделіяетів к
э
н
е
бақылау с
ы
на
м
а
ла
р
ы
н
а жүмсальтын
(титрлеуге)
мелшері, мл;
- перменганатерітівдісінін қальшташғш* (нормалдагына түзету;
- а
н
а
л
из
г
е влынғаноукелемі, мл. •
16
2. С
УДАЙНҢЦАУ СХЕМАСН
2.1. Жалпымаглұматтар
Электр с
т
а
н
цк
я
л
а
ры
н
д
и оуда, б
ут
у
р
б
и
на
л
ы
кқондаргынші ко
н
турнн
т
о
л
т
ы
р
у үшіа, к
ы
лу лсүйелерінің жум
ы
с істеу бар
ы
сы мен қоректендіру
кезінде когалатынб
уменконденсатпщорнші т
о
л
т
н
р
у ушін жүмсалада.
Барлық ж
эгдаСлардақодданылатынқайнамэғаа с
утиісті ен
д
еуденөтеді.
Дегенмеи, ен жогв
р
г
ы т
а
л
аптар бу турбиналық қондыргының (БТК)
контуринто
лт
ы
р
у
га к
а
н
е қоскмша қоректевдіруге күмсалатнн судаа
д
а
йиндагына қойылада. ЯЭС-терде с
у
д
а өртүрлі едістермен өадейді.
Қосымшз с
уд
ыхимиплық же
н
е термиялық өдістермен өндейді. Химиялық
өвдеуді қодцаішп күмсартылган ж
з
н
е мүлде түзсызданған с
у а
л
у
г
а
болгда; қыздару врқылы өвде^евде дастиллят алынада, я
г
ни а
з
д
а
г
а
н
г
а
кақоспаси бнр с
у олынада. Тәсілдерді (технологияны) және с
у
д
а
йьшдаусхемасын т
а
в
д
ау эле
к
т
р с
т
анцияларынын түріне байланысты,
оішменқоса қазавдардантүрі менпарвметрлеріне, қатты қыздарылган
будаң те
мпературасын реттеу эдіоіке, баотапқы оудаң сапасына,
внеркәсіпке ксткенбуга, өнеркеоіптенқайтыя влынганбуга, с
т
а
н
ц
и
я
д
а
конденсаттың коғалуына д
абайланыоты.
С
у д
а
й
ындау схемасын тав
д
ау ең а
л
да
м
е
н б
у казандарынық
типтеріне байлашсты
болады.
Тікелей
апгаатш
қазавдар
қоректендіргіш судын с
а
па
с
ы
н
а кеп талап қояда. Ыысалы, қыздару
беттеріндегі с
утүгелдей буланатын болгандықтач т
р
у
бадердац Ішкі
жақтарындақаспақ түрып қалмас үиін о
уменбудаң с
а
па
с
ы бірдей б
о
л
у
керек. Барабеддақазандарда экептәуір- конценірациялы, оңай еритін
натрийтүздарының бо
л
у
ымүмкін. Бірақ бүл ж
а
гд
айдасудаакермектікті
көбейтетін түздарданта
з
артылуыміндетті түрде қажет (қазавда қысым
өснен сайнн, с
у
д
а жүмсарту соншалықты мүқият жүргізілуі қакет).
Қазандага қысым 10 МПа асқавда, міядетті түрде, о
у
да гүзсыздандару
о
х
ем
а
с
ықодданылпда.
Қосымша с
у
д
а
г
ынатрийтүздариның мөлвері қазавдагы с
у қыснмы
темендегевде, қазан бар
а
б
а
нд
а
р
ыв
д
абудабөлуді яақсарту қрзівде, б
у
мен ковденсаттың ж
о
г
алыуын төмендеткевде, қазавдагы үрлеуді
күшейткевде есуі мүмкін. Барабандао
уқазандарына текнатрийдін екі
түзы г
ан
а - күкірт қышқылды ж
в
н
е хлорлы натрийі - ешқавдвй әсер
етпейтінін е
с
к
е сақтау жөн. Әрине, қнсым шамасы 14 МПа-га дейін
б
о
лг
а
в
дагана. Текөте когарықысымдарда гана х
л
о
рлы натрий б
у
д
а
экептәуір ериді, а
лнатрийдін гидрат т
о
т
ы
г
ы (сілті) с
у
д
а 4 М
П
а
қысымының өзівде-вқ қалыпқа келеді 17 ^, я
г
н
иN0. Оп -тын проценттік
мөлшері ха
лп
ыт
у
змөіщіерінін 20 X а
с
па
у
ыкерек, тек с
о
н
д
аг
ан
ақазан
ме
т
алыоілтілік коррозияға ушрамайда көне Оүяыдмайдц. Қосымша су
да
н
сілтілігін а
з
а
й
т
убикарбо
н
а
т
тыжәне карбонаттысілтілік қосилыстарданңазан ішіндегі г
и
д
р
о
ли
з
г
е байла
н
ы
ст
н бу
г
а б
о
с көмір қышңыліін
хібермеуіне бе
г
е
тжесойдн. Ёүл металдың көмір қышқш! корроз
и
яс
ы
н
а
у
ш
ы
р
а
ма
у
ы
н ңамтамвеыз етеді. йогары қысымда казавдврга натрий
н
іг
г
р
а
т
ыменнктритінін өсері зор, олардөк ту
зс
ы
з
д
ан
д
а
ру о
х
е
ма
с
ы
нд
а
н
е
м
е
о
ебуландыргышт&рдақутылып, мүлде б
о
д
д
а
рм
а
у
га т
ы
р
ы
о
укерек.
Электротанңияларындагн цкк
л
даш
ы
гындалганконденсаттыхкшылнқ
■
ол
м
ентазартлғвн оу, гимиялық эдіопен т
у
з
сы
з
дандарылгано
у н
е
м
е
с
е
булөндарғыштардагыконденоат арқнлы т
о
л
т
ыр
у
г
аболада.
В
увндіргіштігі 0,7 т/о ж
в
н
е одандакәп табиғи хәне бірнеше
р
еткушпенц
и
рк
у
л
яц
и
я
ландырылатын (қайта айдататын) барабанда б
у
қавандары, бу ввдіргіштігіңе байланыссыз, барлық тікеле>і б
у
а
й
д
а
у
ш
ықазөндар оонн
м
енқатар о
у қыздарғыш қазандар химиялық о
у
тазартқыюқондаргыларменхабдықталуы қажет. Ңаспақ (хабысып қалаты
қаддақсыа) х
в
н
ек
ор
розияб
ол
дырмайтын т
а
лаптарда қанағаттандаратын
бвсқа да өсері улкен (өффекті) с
уөндеу әдістерін қолдануға болада,
дплірек айіқаяда, қазаннынқыздырылатын бетінде шлам қалдырмайтыы
борлық бвсқа да өдістер жарайбвреді (75.
Химиялық о
утаз
ал
а
г
ы
шк
о
н
даргыкөбінесе а
р
а
л
ас с
х
е
м
а бойыша
Іотейді. Булс
х
е
м
аекі евдеу фазасынан турада: алдын-ала т
а
з
ал
а
у
(І-фаза) к
э
н
е толнқ т
а
за
л
а
у (2-фаза). Егер д
е бастапқы с
у
жябдақтагышретінде иербетівдегі с
уқорлары алынса, о
нд
а алдан-ала
т
и
в
а
л
а
у
д
а п
а
й
далану міндетті түрде қажет, ал е
г
е
р арте
з
и
ян
д
а
ок
а
а
ж
и
н
аболоа, о
в
д
а алдан-ала т
а
з
а
л
ау жүмысын жүргізбейді. Егер
о
у
д
а
нқооымша кремний, темірқаядықтарын жоин
е
ме
с
е оуданоілтілігін
а
з
а
й
т
укер
е
кболса, о
н
да алдан-ала т
ва
а
р
туқажет.
2.2. Судаөндеудін у
с
ы
нылатынсхем
а
л
ар
ы
Электро
т
а
н
ци
я
л
ар
ы
н
д
ап
ай
д
з
ланылатынсудайындвғыш қодцыргыларданнегізгі мақсаттары:
ш
ы
гы
н
д
а толықтыратын қосымша о
у дайындау;
б
у
л
а
нд
а
р
г
ншпенб
уезгерткіштерді қоректендіру ( . ж
ы
лужүйелгрін унемі сул
а
н
д
ар
к
потыру,
оныменбірге, сыртқы-түтынушылардантехнологиялық қажеттері уоін химиялық тагартылғансудадайынд&у;
жабдақтардытазартуға жүмсалатынхимиялық тазао
уд&йывдпу;
т
у
р
б
и
н
а
д
а
г
ыжөне ст
а
н
ц
п
я ішіндегі конде
нс
а
т
т
ы тазаяау, с
о
н
ы
ме
н
ңптяр оыртқы б
уп
а
йд
а
л
ангыштардан қайтарылып ашнатын к
о
н
д
е
н
с
.а
т
т
ы
17
тазалау.
Судажөне к
о
н
денсеттыд
а
й
ыцдау сх
е
масынтандаудын жеткілікті
егжей-теглейлі үсыщгстары Оар 13,6]. Бірнеше мысадцаркелтірейік:
қысымы 10 Ша-ғн дейінгі б
уқазандары ұшіи жартылай иониттік
түзсыздандыру ж
э
н
екрёмнийсіздендіру (алдан-ала та
залаумен қатар)
немесе, с
у
д
а ендеудін карапайкм с
х
е
м
ас
ы б
о
й
ннша д
и
сТклляциялау
(алдан-ала таза
л
а
уж
э
н
енатрийкатиондауы), бүл сонпі келтірілген
с
х
е
м
а (жобв) 06
Л ?/’
аншндаршшк 4 мг-әкв/л а«щайтын мвлшерінде
ғана қолданылада;
10 МПажзнеодандакәбірек қыскмы барб
уқазандарынв алдан-ала
'т
аз
алауж
э
к
екремнийсіздендіру арқшш ионятті түзсыздандару үсынылада, аЯегерминераддапық жоғары болса
* мг-экв/л-дан в
с
ь
ғары) онда с
уөндеу қараиайым с
х
е
м
ас
ы бойыша дистилляцияланада;
буландарғыштардақоректендіру үшін екі сатш натрийкатиондауы
меналдан-ала т
а
за
л
р
у сх
е
масынқолдану үсынылада, соныменқатар, с
у
дайыидайтынқондаргнларменж
ы
л
у эдек
т
рстанцийларышц «үмсартылған
т
а
ст
а
н
да суларынданайдалану үсьошлада, ягникермексізжанетүздары
өте а
змөлшердегі с
упайдаланылада;
ашық ж
э
не жабық жылужүйелерін сул
а
н
да
р
уүшін мынатвмендегідей
сх
е
м
а үсынылада: алдан-ала тазал
а
у - "аш" сутектіккатиондау, декарбоішзация, қайта ай
далмайтынжүмсартатынкатионитті сүзгілер (каль-'
цийкатиоңдауыолардабуферсүзгілердепатайда).
Твмендегі 2.І-2.І9 - с
у
ре
т
т
ер
д
е су дайындағыш қондаргалардан
о
х
емалары келтірілген- (81. Бүл схем
ал
а
р
дв мынандай белгілеулер
қабылданган: Д - деааратор; ДК - декврбонизатор; ТОШ- түссіздендіргіи; Н -айдағыш насос; ВД- дозаторнаоос; КН- ко
нденсатты насос;
КК- қоректеңдіру насооы; К - т
ур
бина
коқденсаторн; 1 - с
у
д
а
жылтқыш; В - аралық бак; БК - былғанган конденсат багы; ІіФ механикалық оүзгі; АФ- ара
ла
с э
р
е
іс
е
т
т
е
р сүзгіоі; ЦТФ -целлтюза
толтарылғансузгі; ТФ- конденсаттытемірсіздеңдіру режимінде жумнс
істейтін катионитпен толтырылған сүзгі; КФ- івктавті
кемірмен
толтырылгаясүзгі; ЭМ- элекТромагниттік сүзгі; А,,
- анионитті
сүзгілер, сөйкесінше I- ші және 2 - сатыдағн; Н,.Н^ - I- ші, г~ иі
сатыдағи сутек-катионитті оүзгілераі4/# Л4, - І-иі және 2-иі сатыдағы
нвтрий-катионитті сүзгілері; Н/ -қайта ай
да
у *аштық" режшііндегі
сутектіккатиовдау;
буферлі ка
т
иондау сүзгісі.
18
І-с х е т . ТусІздендіргіште әктендіру және коахуляциялау механикалнқ сүзу
2.1.Сурет
Бул о
х
е
м
ааддан-ала т
а
з
а
л
а
у жум
ы
сыүшін ңолданклада, квбінесе
екінші ф
взаменбірге пайдзланылада;
корбонаттакермектікті жою ушін, магнкй туадарын, кол
л
о
и
дт
ы
кремк
и
й қышкылин, органикалақ ж
а
н
е данералдьщ негіздегі қалқып
күргенз
а
ттардааоюушін, с
о
ны
м
е
н қатар ре
а
кц
и
я
г
а тускіш кремний
қцшңшшяш малшерін төмендету үвін және енделетін судан қургақ
ц
а
лд
а
г
ына
з
а
й
т
уүшів;
т
а
ст
а
н
дышяш р
у
дардабе
й
т
а
ра
п
т
ау
г
а түссіздендіргіштіқ қалдагьш;
п
а
й
д
а
ла
н
у уиін.
2-схема. Туссіздендіргіите қоагуляцвдлау, меха
ни
к
з
л
кя сузу
Бүл схе
м
аалднн-алв т
аз
а
л
ау хүмысы үшін кебінесе 2-фазамен
бірге колдаішлаңн: жербеті еул&рынан ксшкшДты кремний қышкылын
19
1
ІИІІІІІМПІІ І|І|ІН|І іі|іі ...... .
•ИІ»І І«МІІХ|ІНЧМ«М иміімңсі | ичіпіміі жұргеі
и и т т и | і д м М' ііі у м і н
Iіііі м
п I' у . Н< І м ң . І Н І 11.1 І Ш І I « < і | і і ч < і н И
ИПЦИШІИУ, МИІНМИИИЧМИ нущ
.« .Іім и ч *
,
1
►
« н і и н ч 1| і у .
к
о
а
г
у
-
бпсіпапқы су
ТСШ
Г і Г7“1
МФ
*)
Темір
сулыраты
Т
Чг?
Ш щ ит т
Пзіесть
сцті
Алдыи-ала
тазалашан су
2.3.аурет
Бул с
хе
м
а влдан-ала г
а
з
ал
а
у ушін көбінеое 2 - фвзамен Оірг
колдаішлада:
карбонаттн және турақты кермектіктен, могний т
уз
д
а
р
ы
н
а
н
коллоидкремиийқышқылынан, оргвникалық х
а
н
е минералдақ негіздег
қалқьш кургенв
а
т
тардаиқутылу ушін, с
о
н
а
м
енқатар р
е
акцияга туокі
кремиийқышқылы мен онделетіи судаа қурғақ қалдагынын мелпері
те
м
ендету ушін.
туссіздендіргіш шламын та
с
т
а
нд
м а
о
ш
ы су
л
а
р
д
а бейтараптеуі
пай
д
а
л
ап
у ушін.
4-схема. Механикалыксузгідегі тік а
г
ы
н
д
ак
о
ь
г
у
л
я
ци
я
Вастапкві су
и
--------
& ---- ►
—
г— і— М
Қуйдірііш иатр
МФ
М
----------- —
А/мһюніа/ сулыратаі
2Ш
— Ө- 1
Шьт-ала
тазалащан су
2.4.Сурет
20
Булс
х
е
м
акөбіиеое екінші фаааменбірге алдын-ала т
аз
а
л
ау ушін
цолдвнылода:яербеті суларшідагык
с
л
лоидтикремнийідаиңылымеиоргакалың яәне шшералдаң негівдегі ңалңып күргензаттарданңутылу ушін.
5-схема. Түссіадендіргіште актендіру, коагуляцшшау және магнеэ
и
а
л
д
ақремнийріздендіру, механикалық с
у
в
у
Бастапцы а /
2.5.Сурет
Вул с
х
е
м
а көбінесе 2 - фазамен бірге алдан-ала т
аа
а
л
а
уушін
қолдвннлада:
р
е
акцияга тускіш (врекеттескіш) яөне коллоидтыкремнийңышңылынан, к
арбонаттыңатанднңтан, магнийтуаднрынан, органикалың жзнеминералдың негіэдегі ңвлңып журген ааттардан қутылу ушін, с
о
н
ымен
қетвр өцдалетін с
у
д
аг
ықургақ қалдақтынмвлшерін азайту'ушін;
тусоіздендіргіш шламын та
с
т
ан
д
а а
ш
ш
ы с
у
л
ар
д
а бейтара
п
т
а
уг
а
п
а
йд
л
а
ну ушін;
Одан әрі қарай су
д
а толық т
вз
алайтын охемал&р (6-ІІ)
келтірілген. Оларөнделетін ж
а
н
е та
а
аланыпа
л
ы
н
ат
ы
н оудац са
п
а
с
ы
н
а
б
а
й
ланыстықолданылада. 6-9 - с
х
емалархлмиялың тузснвд
а
н
да
р
у ушін,
алІО-ІІ - с
хе
малархимиялық т
а
з
а
р
т
у ушін негізделген; алдан-ала
т
а
с
а
р
т
уж
о
лдарыменбірге д
ежа
н
еоноыздапайда
л
а
н
уг
аболада.
21
Тцісшдандырылган сі/
г.б.г.урст
Бүл с
х
е
м
ақисілш 10 М
П
а ОпрпОыіда кипшідирды қоректендіруг
карайтын химиялық түзсыз с
у а
л
у ушіи пай.цалаішлады. Алдын-ал
тазаланшалі (қурашнда органикалық з
в
тт
а
р
ы а
з с
у ушін) не
м
е
о
аадын-ала тазалакбай-зқ (артезиан с
к
ва
к
и
н
ас
ы с
у
ы ушін) қолдануг
скмады. к л , а
р
вл
а
с әрекеттер сузгілермен ОІрге Оул -схемаіш ті
агатынқазандар ушін қосымиа с
удайнндаугақолданады.
Ү-схема. Екі саташ сутектік Н - катиондау, д
е
к
а
р
О
о
н
и
з
а
ід
а
я
с
а
т
ыл
н кар
сы а
г
ы
н
д
ыа
н
и
о
н
д
а
у
Алдына-ала /пы ат ан сц
неыне артвзиан суоі
г.7.Сурет
Бул сір м я қысыка 10 М
Г
Іа ОараОанды, қпзандарды қоректендіруг
жарайтын хим каш қ тұвсыз с
у а
л
у ушін пайдаланылады. ілдан-а/
22
твза
л
ву
м
е
нбірге д
е (күрамында о
рг
вникалык з
а
т
т
ар
н а
з с
у үшін),
онс
ы
эда (артезиан с
ж
аа
к
и
н
в
с
ыо
у
ыүшін) қолдануга бодада, соны
м
е
н
қатар аниоішттін а
л
м
а
с
у көлемін взайтпай-вқ анионитті сүзгіге
хүмсалатын (қаВта айдауга) күйдіргіш нзтрдан мелиерін взайтуға
мүмкіндік тугызада. Ала
р
а
ла
с вр
е
ке
т
т
ер фильтріхен бірлесіп, бүл
с
х
ем
в
н
ы тік а
г
а
т
ы
нқвзандвр үшін қосымша с
у дайы
н
д
ау
г
а қолдануга
болвды.
8-схема.Алма-кезек Н-Ш ионд
ау
ы врқылы екі с
и
т
ы
л
ы түзсыздандару
Хлдына-ам таза/юіан си
«несе артезоаи суы
Трсызйандырыман
2.8.Сурет
Д
екарбонизатордан (қондарылган) орныиабай
л
ан
ы
с
тыбүл сх
ем
в үш
түрлі вври
а
н
тп
е
норындалада:
1) влма-кезекН-ОК-иондауы арқылы екі с
а
т
ып
ы түзсыздандару,
І-оатылы Н - катионитті оүзгіден кейін декпрбонизациялау;■
2) алма-кезек Н-ОК-иондауы арқылыекі сат
ы
л
ы түзсыздандару,
1-свтылы анионитті сүзгіденкейін декарбонизоциялау;
3) алма-кезекН-ОН-иондвуы арқылы екі с
а
т
ы
л
ы түзсыздандару,
2-сатылы Н-катионитті сүзгіден кейін декарбонизациялау.
Бврлық келтірілгенварианттынүшеуі д
еқнсымы 10 НПа Сөрабанда
қазандарда қоректендіруге ж
ар
айтын химиялық түзсыз с
у а
л
у үшін
қолданылвда.
Декарбонизаторданорнынт
в
н
да
уөнделетін судын с
а
п
а
сы
н
а қарвй
Лірінен оонбірі хзл
г
ь
ст
ы
р
вқооылган сүзгілер мен бүкія тізСектін
гидравликалық қарсылыгынахөне қышқылга төзімді насос
т
ы о
рн
а
л
а
с
т
ы
р
у
мүмкіндігіне қярчй анықталады. Сипатталган схеманын бірінші
в
а
ри
ч
н
ты2.8 су
р
е
т
т
екврсетілгеи.
23
үш аиіш түаоыздандару
Л
і>мй|йі<іииі«йг«і|М
Мн И>И|ДИ|МЯИ.МЦ
пмкииииім <>уд
туімі т»|іиП!іпи»и <і|мкда«а«иі
X) мм-тгми К-ОИ- а
о
п
д
иу
и цц«им у
а ііитм туммі*дми*фг.
І оптшм Н-кятаошттІ оумгіиіимі к»(Іи мшарО<ммат«ииуиI
2) алма-кеаск Н-ОН-жждвуи арцшм у
а оатшм тудшядахдарУ.
1-оатылы анжпштті оуэгіоінен кеЯін декарбслізяцюілау;
3) алма-кезек Н-ОН-иондяуи арқаш у
н сатшм туаоыздмщиру,
2-сатылн Н-катиониггі сузгісінен кевін декарбоимзаадшлау.
С
х
е
м
а
н
ь
с
душва
р
вантыда баришң қысыыдапі тік а
г
а
т
ы
н каа
а
н
да
р
д
а
қоректендіруге аарайтынтүасыа ау ал
у
г
ақолданыхады.
Декарбоаиааторданорнынт
а
н
д
п
у внделетіноудако
а
п
а
оы
а
а кяра*.
бірінен с
о
нбірін калг
о
с
ты
р
акосылгавсуагілеры
ен букіл тівбектіы
гядравлнкалыцқарсылыгына к
е
н
еқыяқылга тмімді я
а
о
осгы орнвл
а
с
ты
р
у
мүикіадігіне қарай анықталада. Охеманынбірінві вармнты 2.9 с
у
р
е
т
т
е
квроетідгеи.
10-схема.Екі оа
т
ылы V » -катиоқдауы
Алдын-ала
італамш су
Иа,
на.
Т
г .ІО .С у р е т
24
Жцмсар/яшган су
Вүл сх
ек
ах
о
г
ар
ыс
а
р
а
л
ыхүмсартилган с
уа
л
у улін, буқазандарын
ңоректендіруге (овың турі мен к
ы
с
ымьша байланысты, с
а
лы
с
т
ыр
м
а
л
ы
гқдрвттың оілтілікке, косы
мш
аберілетін с
у
га байланысты) ж
зн
е д
е
буландаргип, будо взгерткіш *әне технологиялнқ мақс.аттар ушін
колданнлада. Н
ог
арыда қарастырган алдан-ала т
а
в
а
л
ау схе
м
ал
а
р
ы
н
(І...5), о
о
н
ы
іііе
нбірге *ер беті с
у
л
а
р
ыушін нем
ес
е алдан-ала тазаламай-аң (артезианн
е
ме
с
ео
уқүбырлары с
у
л
а
р
ыүшін) қолданыла береді.
ІІ-охема. Кайта айдаудан "аштың" ре*им1ндёгі ре
г
е
не
р
а
ци
я
о
ы
й-катиондау, буферлі катиондау, декарбонизация, екі
с
а
т
н
л
ынатрий-катиондау
Алдын-ала
т азалапн су
ЩмсартмаН'
с
у
2.ІІ.Сурет
Вүл с
х
е
м
а хогары о
а
п
а
л
ы жумсартылғвн с
у (казандарнн
ңоректендіретін) алу. үшін, с
о
н
ы
м
ен катар, б
у
л
анднргнш ушіл, бу
өзгерткіитермептехникалкқ и
а
к
саттар үшін қолданылада. Жер беті
сула
р
ынпайдаланган к
е
з
д
е алдан-ала т
аз
а
л
ау с
хемаларимен (2.3,4
схеналар) бірге н
е
м
е
с
еа
р
т
е
зи
а
нв
зн
ес
укүбнрі (водопровод) с
ул
а
р
ы
н
п
а
йдаланганда алдын-ала тазаламай-ақ қояданылада.
12-15
ШлгаягЕН ко
н
денсатты
т
а
з
ал
а
у
ушін
о
х
ем
а
л
вр
пвйдаланылада. С
х
еманы т
ан
дап а
л
у копде
н
с
ат
т
а
н қашалықты т
а
г
з
а
еместігіне ж
з
не оныа таз
а
л
ау
д
а
н етк
е
н соң не ^тиів қолдшшлуггаэ
байланыоты.
25
І2-схема. Т
у
р
бинак
он
денсатынбарлық а
г
ы
нд
а
г
ык
он
денсатты 100 *
т
аз
а
ла
у
м
енбірге темірсіздендіру кәне ту
з
с
ы
ад
а
н
да
р
у
Лайдаланытн ■
бу
/Іастанеан конденсат
агындараі
2.12. Оу
р
е
т
Бүл с
х
е
м
ат
у
р
б
и
наконденсатын, соннмен қатар барлық а
г
ы
н
д
а
г
Ы
конденсаттытемірсіздендіру мент
у
з
с
ы
з
да
н
д
ы
ру ушін қодцанылады.
Темірсіздендіру эдісі қондырылганқазандардынтүрінен ңарамай
т
е
кқолданылатын сузгіге бай
л
а
ны
с
т
ыушв
ар
иантпенорындалады:
1 ) екі ләне ушкамералыкукірттікемірмен то
л
тырылган меіаникь
лық сузгілерде темірсіздеңдіру;
2) жуылып, ша
й
ыл
а
т
ын тшггегі ц
е
ллюлоза сузгілерінд? темірсіздендіру;
3) екінші с
а
т
ы
д
а
г
ыкукірттікөмірмен толт
ыр
ы
л
га
н Н-катионнитті
сузгілерінде темірсіздендіру в
а
р
иа
н
т
тарындабірдей.
Т
у
зсыздандыру әдісі келтірілген темірсіздендіру ва
р
иа
н
т
т
ар
ы
д
а
бірдей.
ІЗ-схема. Жинау, к
о
н
денсатты темірсіздендіру
Ластанюн конденсат
агындары
Ш
КН
<8г.ІЗ.Сурет
ТФ
Тазартьшан
шденсат
Бүл с
х
е
м
ал
а
ствнганк
о
н
д
е
н
с
ат жшшлатын б
а
к
т
а
г
ыОарлық а
г
н
н
д
а
г
ы
отвнцшишқ конденсаттытемірсіздендіру үшін пайдаланылады.
Темірсіздендіру өдісі қондырылгаяқазандардаа тұріне қарамай,
Т»к қолданылатын сүзгіге б
а
й
ля
н
ы
с
ты у
ш вар
и
а
н
тп
е
н о
р
ын
д
а
л
ад
а
(12-схеманы қара).
І4-схема. Жияау, механикалық сұзу, активті кемірі ба
р
сузгілерде май
д
а адсорбциялау, целлмозалық сұзгіл°
темірсіздендіру, к
а
т
и
о
н
д
а
у
втрістік конденсат
Ластатан
конденсат агындары
Тазартылган конденсат
2.І4.Сурет
Бүл
с
х
е
м
а
внеркәсіп
конденсатин
майсывдандыруга,
темірсіздендіруге ж
а
н
е жұмсартуға пайдаланылада. Оонымен қатар о
н
ы
ластвш’
а
н кон
д
е
нс
а
т к
и
налатын
бакт
а
г
ы
барлық
станциляш;
а
г
ын
д
а
г
ы конде
н
с
ат
т
ы темірсіздендіріп жіне жумсартуға ко
д
д
з
н
у
г
а
болада. Барлық а
гы
н
д
а
г
ы ко
нденсатты
т
а
з
а
л
а
у
да
енеркөсіп
к
о
нденсатымен бірге (тек целлшозалық к
а
н
е натрий-катиокиттік
сузгілерінде гана) де, белік т
е (коғарыдагыдай, т
е
к белек-бөлек
аппараттарында) жургізуге болада.
27
І5-схема. Кшіау, темірсіздевдіру, натрий-катиоадау
.
.
з
Ластанван шденсат
Өнаірістік конаенсат
аіындары
.
ш
_А_
т
т
.
—
"Ь
Г
I
ЦТФ
!і
і1______II ц
Ма,
і
Т « -»
I
Тазартьшан конденсат
2.15.0урет
Вұл схемаш внеркэсіпконденсатынтеміроіадеддіру жз
н
е *умсарту
үшін, с
он
ыменқатар лаотанганконденсати ииналатыя б
ак
тага Оарлнқ
отанциялнқ агындағы конденоатты темірсіздендіріп, күмсарту ушін
пайдаланады. Барлық ағындага к
о
нденсатты та
а
влауды өнеркөоіп
конденсатыменбірге (бір ғана аппаратта) де, бе
ле
к те, (бвлек
аппаратарда) жүргізуге болады.
15-19 с
х
е
м
а
л
а
р
ы ж
ы
л
у қүбырларын көректендіруге қахет с
у
д
ы
т
а
з
а
ла
у үшін пайдаланнлады. С
хе
малар ж
ы
лу қүбырларынын типіне
бай
л
а
н
ыс
т
ыт
а
н
далынып а
л
ы
на
д
ы (ашық н
е
м
ес
е жабық).
16-схема. Қьшпсылдау, буферлі катиондау, декарбониаация,
оіндірмелі деаврация
бастапщ» су
Кикірт
цышцылы
Қосымша с у ,
г.Іб.Сурет
28
Булсхемаяы ашық типтегі х
ыд
укүбырын қорехтевдіретін с
у а
л
у
уаіяпаЯдвланада, ондадаалдын-ала таз
ал
а
у
д
анетпеген ішуге ж
ар
а
м
д
ы
иалдір оуда қолданганда гана. Бүл «агдайда г
а
дразин мен у
л
ы
— ндррді пайда
л
ан
у
г
а мүлде тиым оалынада. Қцшқылцау ушін
қолдяныдатаи күкірт қывқылына санитарлық и
н
спекциянын а
р
н
а
й
ы
рүқоаты керек (қымқилдын квалификадиясына). Қарапайымдылыгына
қарамаотан бүл с
хе
м
а
н
ы кен түрде п
а
й
далану үшін үсынуга
ОоінаЯда, себебі, оу
д
аен
д
е
г
ен
д
еонынқатандыгы вза
й
м
а
йд
ыда, ыстық
о
у
д
ап
айдаяанатындаро
а
б
ы
нд
акөп хүысайда.
ІТ-ахема.
Қайта а
й
да
удан "халаи"
(аштық”)
рехимінде
Н-катиондву, буферлік катиондау, декарбонизация,
барботахдық де
в
ар
а
ц
ия
Іасталцы су
Нс
Қосымша су
г.ІТ.Сурет
Булс
х
е
м
ан
ы авық типтегі х
ыл
у қубырын қоректендіретін с
у в
л
у
үвін алдан-ала таза
л
а
у
да
нөтпеген, ішуге х
а
рамдамөлдер с
уд
а пайдалтгацда қолданады. Оонымен қатар хвбық хылу қүбырын х
э
н
е с
у
қввандардақоректендіруге қолданатын хүмсақ о
у а
л
у үшін
і,
булх
а
гд
в
й
д
а аддан-ала т
а
з
вл
а
у схемал
а
р
ым
е
н (2,4) бірге
Д», бөлек т
е (артезиансуы, қубыр суы) пайдвланада.
29
ІЗ-схека. Судамагниттікөндеу, барботвждық деа
а
р
а
ци
я
гла.сурет
Було
х
е
м
а
выж
ы
л
ужуйелерін д
е
к
арбонатты қалдықтар (тунбалар)
түзілыес ушін влектромагнитті адіспен өнделген с
у а
л
у мақоатнқда
пайдаланада. Булкагдайдаалгашқы оуретінде ішуге кара
м
дамөлдір о
у
қолданылада (ашық типті шлу куйесі ушін).
Эне
рг
е
т
ик
аминистірлігінің дарективалық материа
л
д
ар
ы хылу хуйелерін қоректендіретін
с
у
да магниттік вндеуден өткізуге болатын
д
а
г
ын хақтаганмен, бул
адісті алдан-ала уаақ өнеркэсіптік сынақтан өткізіп барып өте
оақтықпенп
ай
даланукерек (зерттелуі хетпіспегендіктен).
І9-схема. Бір сатн
л
ынатркйкатиондау, бврботахдақ де
а
врация
А л дш -ал а
2.19.0урет
Булс
х
е
м
а
ныхабық хылукуйесін
сухылытатынқазандардақам
тамасызететін хумсақ с
уал
уушін қолданада. Хербеті суларын қолдакганда влдан-ала т
в
за
л
а
ус
х
емаларымен (1-4 охемалар) біріктіріліп,
алар
т
е
з
иа
яс
у
ын
еқубыр суын (водопроводсуын) қолдаганда алдаы-алв
тазаламай-ақ п
а
йдаланабереді. Схеманықолдану мынандай хагда
йл
а
р
да
шектедуі керек: хумсартылганыстық суданк
оррозияландыргышактивтігі
30
«огаршшганда; сузгілерді р
е
ге
н
е
рациялауга«үмсалатын реагенттердің
өвіндік қүны артқанда; керексіз т
у
з
дардынмолшері жогарылаганда.
Натрий к
а
тиондалган судын коррозиялық активтігін төмендету
мақсатыменс
х
ем
а
д
ажшмтқыш алдыңгыхагынанвлектромагнитті а
п
г
г
в
р
а
т
қондарылада.
2.1-2.5 кес
те
л
е
р
де взіне с
а
й
ке
с с
у д
а
й
ын
д
а
у с
х
е
м
а
л
а
р
ы
м
е
н
өнделген с
ус
а
пасынынқорытында кврсеткіштері келтірілген [81.
2.1 ке
с
т
е
Алдан-ала таз
а
л
ау
д
а
нөткен с
усапасының корсеткіштері
С
х
е
м
аномерлері
Көрсет
кіштердін а
т
а
л
у
ы
I
2
3 I
4
5
л
г
в
ш есепт. в
л
г
а
ш есепт.
Жал
п
нкермектікмг-экв/л
есепт. а
е
с
е
п
т 0,75
есепт. 0,9
Хвлшлама сілтілігі (осы мөл- 0.Т5
ш
е
р
д
е
наспайда), мг-вкв/л
Г
и
д
р
а
т
т
ысілтілік (осадан ас0,4
хоқ
хоқ
0,25
паида), мг-вкв/л
0,25
П
е
р
м
а
н
г
ан
а
т
т
ыт
о
т
ы
г
у (осыдан
4
4
4
4
4
вспайда), мг/л
Крем
н
ийқышқылды қосылыстар
I
I
0,75
I
0,75
(осыдан8СП0ЙДЫ), мг/л
Темірқосылыстары (осыданас0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
нвйда), мг/л
Алшиняй қосылыстары (осн0,075 0,15 0,075
0,75
0,15
д
а
наспайда), мг/л
Қалқып хүрген з
ат
тармөлшері
2
2
2
(осыдан аспайда), мг/л
2
2
’
2.2 к
е
с
т
е
Химиялық т
у
з
сы
з
д
ан
д
а
р
гв
н
н
анкейінгі с
усапасшшнкөрсеткіитері
Схеманомерлері
Керсеткіштердің а
т
в
л
у
ы
Қплдақ кермектік, мг-вкв/л
5
5
3-5
Н
я
т
р
и
ймөлпері (түз мөлшері(V мг/л
5-10
2-5
0,2-3
К
р
е
м
н
и
йқыиқылы, мг/Л
0,05-0,15 0,05-0,15 0,05-0,15
31
0,2-0,5
0,01-0,05
0,02
2.3 ке
с
т
е
Химиялык таэалиудш і ксШигІ <>у ипшшнмцц көрсетківтері
Схрмл номерлері
Көрсеткіштердін а
т
в
л
у
ы
10
Квлдаккермектік (осн мелшерденкөп емес), ккг-экв/л
Кадцық сілтілік, мг-экв/л
б
0,2-0,7
Кремнийқышқылы, мг/л
Кургақ қалдац
алгаш.
формула
0,75-теи О
а
с
тап
алгаящығадейін
2.4 ке
с
т
е
Тазаланганк
он
деноат сапасынынкөрсеткіштері
Көрсеткіштердін а
т
а
л
у
ы
Схеманомерлері
12
1 3
Жалпыкермектік, мкг-экв/л
Нвтрийқосындылары, мкг-вкв/л
Кремнийқышқылы (осымөлаерденкөп емес), мкг-экв/л
Темір қосылыстары, мкг/л
Мысқосылыотары, (осыданкөп
емео), мкг/л
МаЯмөлвері, мг/л
0,2-0,5
10-15
20
10-20
5
-
-
14
15
3
-
3
-
_
20-30
0,15
20-30
0.15
20-30
5
-
0,3
0,3
^
2.5 ке
о
т
е
Жылукүйелерін қоректендіретін тазаланганоусапасынынкөрсеткіштері
Схеманомерлері
Көроеткіштердін ат
а
луы
Еріген оттегі (осыданквп
емео), мкг/л
Босквмір қышқылы
Қалқші жургенааттар (ооыдан
капемес), мг/л
Карбонвттыкермектік (осыдан
көп еыес), мкг-экв/л
16
17
50
50
X
0
5
5
700
700
32
18
19
50
50'
5
5
К
вртурлі • 700
2.3. О
уда
й
ындагышқондыртпардынөндіргіштігін вниқтау
С
уд
а
й
ындау с
хемаларынынвндіргіштігін анықтагэнда станц
ия
д
в
г
ы
б
уменконденсаттыншыгындалуин е
с
е
п
к
е а
л
у қажет. Влок қондыргы
кабдақтары бар ТЭС ұаін к
о
нденсат пен будын шыгыіш қағ.ан
вндіргіштігінен е
с
е
п
т
ег
ё
н
де2 % тен, алТЭЦуаін 3-5 X тен болады.
Бүган қосымша химиялық с
у т
аз
алвгыш қондыргилардын өндіргішті.гі
орнатылгннқазандардактипіне б
а
йлчнысты с
аг
а
т
ын
а 25-75 т дейін
вседі. Вуларменқатар барабаядақазандардың үрлену мөлшерін е
с
е
н
к
е
а
л
уқвкет олнегізінея (қ&зандардын параметріне қарай) қазан өндіргіштігінеп 0,5 * 10 * дейінгі аралықта өзгереді. ЕгерТЭЦ-тен н
е
м
е
с
е
қазандықтан өндіріске бу кіберілсе, о
н
д
акоқденсаттынқосымша ш
ыг
ыны
пай
д
аболада. Булшыгындахимиялық о
ут
а
з
а
ла
упроцеаінде қосымша с
у
ендіру күмысыментолықтырганкен, алөндірістен кері қайтатын конден
о
а
тб
уберетінн
е
м
е
с
ео
нып
айдаланатын. а
р
н
вулысх
е
малар бойыша
твз
а
л
а
ну
ықакет (ұсшшлган схемалардыкбірін қолдануга болада).
Кылуқүбырларын қоректендіруге кумсэлатын оуда дайындау үшін
қажет с
х
еманыя
с
о
б
а
л
а
укеаінде мынаные
с
керукерек: кабық күйелерде
шыгынц
и
р
ку
л
яцияланатынк
у
й
еконтурындагы с
умөлшерінін I % деніейін
д
еқалыпқа келтіріледі, а
лвшық ку
й
ел
е
р
де I % и
ш
г
ынга абоненткрдін
тікелей пайдзлвнгано
умөлшерін қосымшалапе
с
еитеу қвкет. Жьбық схема бойыншақызмет ететін қвзвнднқтэр ушін алынгвясудакм&лшері т
е
к
оннтікелей п
вв
далана б
встйгандаганабайқалады (есептелінеді).
з. судыАддак-АЛА тазалау
3.1. Калпымвглуматтар
Твбиғи сулврдв, еріген з
а
т
тардвнбасқа, к
е
іг
г
е
г
е
иминерилдврмен
органикалық қалдақтардан үнтвқталган қоспвлвры бслвды. Иин
е
р
ад
ц
ц
за
т
т
ар
д
а
нсу
д
акуретіні бвлшектері, қум, с
л
ю
д
а каріқшбктарі к
а
и
е
т.б. Органикаиық ааттар
табиги
с
ул
в
р
да
гуматтар-өсімдік
қалдақтврынын тотығуынанпай
д
а 'болатын курделі қосылистар--ту])інде
кездеседі. Гумвт
т
в
рд
а
н бетентабмш с
у
л
в
р
двөсімдіктердіи о
т
е усвқ
қвлдықтары көне топырақ бвлшектері б
о
л
у
ымумкін. С
у
д
а
г
и оои ірі де,
уовқ т
абөлиектертер элек
т
р заряданқаОылдайды. Булпроиьоо әртурлі
о
е
б
е
п
т
е
р
г
е бвй
л
а
н
ыа
т
ы куреді. Мысплн, с
у күрамындагы з
а
т
т
а
рд
ы
н
беткейлері онда
г
ы (судагы) вртурлі иондарда талгап абсорбциялнйда,
ооныннатикеоінде з
а
тбөлшектері зарядқвбылдвйда, басқвіап айтқандч,
о
л өзіяік иондаріш ерітіндіге береді. Ірі бвлаектердін с
у
л
а
г
ы
33
вдгдайыколврдынмассасы арқылы, н
ло
у
с
и
гн
м
и
ямон ко
лл
о
и
дт
ы з
а
т
т
а
р
үшін олардыябеткейліккуштері а
р
к
ы
л
мОямплуга болада. Аттас заряд
кабылдағанко
л
лоидтыбөлшектер бір-бірімен к
о
с
ылнсып түнбвга түсе
влмайды, себебі оларданжацын
д
ас
у
ы
на за
р
ядтанбв
с
ыбөгет касайда.
С
у
спензиябвлшектері менколлоидсүзбедегі иониттерді ластайда,
сондақтаниона
л
ма
с
уқабілеті төмендейді. К
.а
з
а
н
д
а
р
г
о түскен мүндай
қоспаларшайырлоқдару (қаспақтандару) процесіне қатысада, будан сапасыннашарлатада. Міне, осындайкасиеттері үшін бар
л
ы
кс
у дайындзг
ы
шкондарғыларындағы (кер бетіндегі табиғи с
у
м
е
н істейтін) алгвшқы
келіп түсетін суданірі дисперсиялық және к
о
л
лоидтықоспаларда ал
ы
п
т
р
с
т
а
уқажет.
Табигис
ул
арданмүндайқосігаларда бөліп алудаң ен қарапайым
жолытүндару ж
э
н
е сүзу. Түну жйлдамдағы ен зуелі, қоспалардаа
размеріне ж
в
н
е бөлшектердінөзіндік салмақтарына байлайысты.
З.І-кестеде таб
и
г
и судағы бөлшектердінразмерлері мен түнбага
т
у
с
ужылдамдақтврына б
а
йланыстыта
п
т
ам
а
с
ыкелтірілген 121.
3.1 к
е
с
т
е
Табиғи с
у
л
а
р
д
аг
ықоспа заттардынт
у
н
укөрсеткіштері
Коспа
з
а
т
т
ар
ы
Ірі қүм
Үсақ қум
Лай
С
а
з (балцшқ)
Жуқа лай
Коллоидты
б
в
л
шек
I м биіктіктен тунбаға түсу үзактыгы
Бвлшектердін Түну жылдамдағы
мөлшері мм
мм/с
■2 мин.
108 мин.
7 тәулік
150 тәулік
1.0
0,1
0,01
ІО-3
10 4
100
8
0,15
1,5-КГ3
1,54-Ю"5
200 жыл
10 &
1,54-10 ‘
К
естедентунбвға тусіру эдісі бойы
н
ш
а коллоидты бөлшектерден
ңүтылу ыүмкін емесекендігі көрініп түр. Егер тундарғкшта мөлшері
0,001 мм топыцддты түнбаға тусіру қажет болса, ( тунба
г
о түсу
ж
ы
лдамдагы0,00154 мм/с), о
н
д
аж
о
гарыквтерілетін агын 0,001 мм/с
жылдамдықпенқозгалуыкерек. Булжағдайда с
удайындагыш қондаргыныя
өндіргіштігі 100 м^/сағ. б
о
лг
а
н
д
а әрқайоысынындиаметрі 3,4 м тең
310 тік сузгілер қажет болар еді. Міне, сол с
е
бе
птен вндіріс
келемінде с
у
д
амвлдірлеу (тазалау) жүшсын жүргізу үшін (түндарған
к
а
гд
айдада, су
з
генж
а
г
да
й
д
вда) т
в
б
игис
у
д
аг
ыусақ дисдар
с
и
ял
ыж
з
н
е
к
о
ллоидтыбәлшектерді ірілендіру шараларын іске а
с
ы
р
укерек. С
о
н
д
а
й
шараныпбір түрлі - коагуляция.
34
3.2. Судакоагуля
ц
ия
л
а
у
Коагуляция дегеніміз - коллоидты бөлшектердін
бір-біріне
шабыснп, Ірі диоперсшиіық макрофөаа тузетін физикалық-іимиялық
процеоо. Түзілген ыа
к
рофазакейін суданбөлінеді. К
о
а
г
у
л
я
ід
а
якезінде
күқа даоперсиялы, үсак б
в
л
шектенгенк
о
ллоидтызаттар ірі.пенеді, яғни
о
л
ардынтүнбага түсу хылдамдағы және кеуекті ма
териалдарда үсталып
ц
в
луқабілеттілігі артада.
К
оллоидты бөляектернегізінде теріс з
а
ря
д
т
ыболгандақтан о
л
а
р
е
з
а
р
а бір -бірінен алшақтайда, бүл олардан іріленуіне кедергі
жасайды. Сондақтанбүл кедергіні жоюүшін суға онваряда бар басқа
ко
л
лоидты б
в
л
шектер қосада. Коллоидты бөлшектер бір-бірімен
арекеттеіп, з
ар
ядтарынбейтараптап, ірілене бастайды. Онзаряд
та
л
г
а
н
коллои
д
та
р
г
а металлтотықтарынынгидраттарыжатада, олардан ішінде
в
н
е
р
г
ет
и
к
а
да е
т
е көп қолданылатыидары а
лп
миний мен темір
тотықтарынынгидраттары:
(ОН)^ жөнеҒе(ОН)л . Мүндай к
о
ллоидтар
үвін өнделетін суға осыметалд&рдан іжақсы еритін күкірт ізлиқылды
түздорын қосада (коагулянт).
Э
н
ергетикада коагулянттер ретінде көбінесе кукірт кышқылда
н
л
х
м
и
н
и
й (глинозем)^/^^'/^^^ , соным
е
нқатар күкірт қышқылда
темір (темір купоросы) Ғь Ш \ * / Н л О жөне хпорлытемірҒеСіл - 6 //л О
пайдаланылада; өнделетін с
у
г
а олардан ко
нцентрациясы 5-10 X т
е
н
сүйытылганерітінділері аз
д
апқосылып түрада,
Алшиний мен темір гидрототықтары коллоидтарынын түзілу
процесін бірінен бірі кейін журетін мынандай жолмен кврсотіледі ;
а) в
л
хминий мен темір туздарынын втуі ж
а
не электро.питт1к
д
и
с
с
о
цк
я
ц
и
яс
ы
.
иел(ы,)4 -* і л і 4
Ғв Л?* 2 .
Ғ е * Ф+ * М * '-
б) г
ид
раттотықтардантузілуі
л і '* * * //,о * л і ш )4 * з н
Ғ і* * + * м л о * * ы о н ъ
;
* * Н-
Суда еріген оттегімен эрекеттесіп темір иала т
о
т
ы
г
ы
темірдін толықттығына айналада, ол үлкен у
л
п
е
к ретінде түнбаіа
♦уоеді
һ
Ғ*(он)г * о* + і & О —
Келтірілген т
е
ццеулерденалшшшй м
с
-ктемірдіц
35
гадротот;*т&ры
с
у
д
а сутегі иондарннынкебеюі түзілетіндігі көрініп тұр, ал оутегі
и
о
ндзры табигисуд
а
гыбикарбонатиондарыменқоснлып с
у яөне кемір
қышқил газынбереді
н** н с о ~ - ±
н*о
Ягни,'к
о
агуляциякезінде судыноілтілігі төмендейді. Сондыңтвн,
егерсудансілтілігі кеткіліксіз болса, коагулянттердінгидролизінен
п
а
й
д
а болатын сутегі иондарын жою үшін, с
у
д
а сідтіхея кер
е
к
(коагуляцияданкейін қншқкл с
уал
м
а
с үшін). Коагуляцяилвнатын с
у
д
а
сілтілендіру үшін оған сөндірілген әк/Һ /О Н £ қосада; ол с
у
с
п
е
н
зи
я
(вк сүті) ретінде эк
т
е
унемесекүйдіргіш натрийлауо
х
е
маларыб
ой
ы
н
ш
а
күргізіледі. Вулк
а
г
дайда А/ал $0+ сияқты түздан пайда б
о
л
ун
н
а
б
а
й
ланысты түз мөлшері көбейеді.
Г
и
дролиз - қайтымда процесс, совдақтан коагуляцая процесіне
сутегі ж
эн
е гидроксилиондарынынк
онцентряциясы зрр өсер етеді, я
гн
и
судаарН көрсеткіші әсер етеді, Онын себебі: сутегі иондврыпың
концентраіщясыкоагулянттынг
и
дролнздену жнл
д
ам
д
а
г
ымен толықтыгнна
всерін тигізеді; рНмөлшері судағы нег/рлымкензаттынтүріне қарай
алннадн.
Гадролизкезінде түзілетін алшиний гидратто
т
ыгы - амфотерлі
қоснлнс. рН мөлвері темеи болгаада, алиявшй г
и
д
рототыгн сілті
тврізді
жөнеОН иондарьиади
с
с
о
цияцияланада
л е (О н )л ~
л е ^ ^ о н ;
О Н ^+ Н ^Н іО .
АлрНмелшері Т,5-тен жогары болган' кезде, слшиний гидро
то
т
ы
г
н
қншқнлга үқсап ериді, бүл жағдайда оудавлюмичиЯмелшері кебейеді
л е і о н ^ =? н л е о , * н < о ,
нлеоа * н * +
.
Коагуляция кезінде рН-тнн ен үйлесімді (Қолайлы) мелшері
5.5-пен 7,5 ара
л
нг
ы
н
д
а болада. Соиднқтан судан сілтілігі кап
болгандаоғар коагулянткіргізбестен бүрын күкірт қывқашн аз
д
ап
қооада, алсілтілік төмен болоа, (мысалы, о
утаскы
н
ыкезінде), суға
сілті қосу керек..Бүл ж
а
г
дайда с
у
д
аас
ыр
а сілтілендіріп (рН7,5-тен
жогарн) кіберуге болмайда, себебі түнбаға түсіп жатқан ал
ю
м
и
н
и
й
гид
р
а
т тотығн еріп суда' ерігіш а
л
ю
минат береді. Керісінше, рН
7.5-8,О-ден көп болса, темір гид
р
атт
о
т
а
гы тезірек түнбагз түседі.
Сондақтан к
о
агуляциянн әктеуменбірге жүргізғенде (рН ~ 10) т
е
к
38
күиіртн
м
к
іц
и
птсмір қолданган жөн.
т»м«'ііцг и
о
п
г
у
л
яц
и
якезінде Оолатинфизико-химіінлнқ дроцестердіц
тусіпиЧ*4''"1 кглтіріледі. Кез-келген к
о
л
лоидты күйе
өздігінен
к
о
в
г
уянкинпммуумтылады, Оірақ о
г
а
и с
у
д
в
г
н турақтандырғыштар
(отипилииитіііиіир) кедергі касайды. Коллоидты б
в
л
и
іе
к
т
е
р агрегаттық
төэімпілінті (т
урақтылықты) «з беткейлерінде қарама-қарсы з
а
р
яды б
а
р
әртурлі «'•ттнрдын абсорбциялануи нвтижесінде а
л
а
д
ы 19).
С
у
д
а
К0£і|.у
л
іін
и
и к[юцесі коагулянт кіргізбей-ақ болуы мұмкін. Мунд
а
й
о
и
от
і'м
« «і'і» г
и
т
т
ы турақоыз жүйе деп аталынады.
ц
п
л
л
о
и
д
т
ы балшектердін артық беткейлік эн
е
р
ги
я
с
к қоршағьн
о
р
т
ім
і,,|Ы м
о
л
е
к
у
л
а
н
ы уотапқалу күмысынакетеді; негурлым бвлшектін
беті улкпі болса, солгурлим бетк/ійлік эыер
г
и
я көп болады, я
г
н
и
адсо|іО ции
интенсивті
болады.
Ад
с
о
рб
цияланганда
ко
лл
о
и
д
ты
бөл»іектг|ідІн б о с внергиясы азаяды, а
л бөлшектін беткі яағы
адсорбцииланген и
ондар аврядынші белгісіндей эле
к
т
р зарядымғ.н
зарндталмди. А
лқоршаган орта қнрвма-қарсы т
а
нбалы варядталады, онын
оебебі- кол
л
ои
д
т
ы бөлшектерден а
б
оорбциялаган иондардын коғалуы.
Сошмен, я
д
ро
н
н
нвйналасннда қос йле
к
т
р қабаты па
й
д
а болады, ол
коллоидты б
елмектінзарядыменхақын ткіоіп хатқан ортанын заряды
араоыяда ію
тенциалдар айырмасын туғызвды. З.І-оуретте о
с
ы
н
д.-ій
коллоидты-мицелла деп вт
а
л
а
ты
н бөлшектік күрылысы кврсетілген. М
иц
елла ядродан данж
а
не екі кабаттан- вдсорбцияланган (А қіібэты) кәне диффузиялы (,Д
қабати) қабаттардан түрады. Табиги оудагымалщерлері коллоидтига хақын сяздаң бөлииктері мен гуминдердін Овлшчктері амфотерлі боладн. рН-тын кейбір
мандерінде олар оілті турінде, а
лбасқн
мәндерінде қышқыл түрінде д и с с о ц и я л й н й ды Циялинады. Амііютерліқ ваттардан диз
яттврдаидиссоциялаибайтынрН ія
н
м
а
с
ы
и
изо&лектрлік деп атнйды. Ңоо қабоүты
эле
к
т
рионд
ар
кс
у молекулаларцн у
с
т
а
я
турпда. С
5о
н
ы
нн&тижесінде мицеллаларды
х
абыстырмайтыа
г
ид
р
а
т
т
иқабат п
а
й
д
а
болада. К
,о
о электрлік қабат п
е
н
і-идраттық кабат қоллоидты б*.»лрк"ерді
3.1.С
ур
ет
турақтаи«мадин кепІлі < фак ■
.о:»ыV
37
болиды. Мүндай күйені орнықтнлыңтан шн
г
ару үшін оган э
л
е
к
т
р
о
л
и
т
қооады, мысалы, коагулянт. Оныннәтияесінде ерітіндінін иондак күші
артып, ксллсидты бөлшектердің авналас
ын
д
в
гыионда атмо
с
ф
ер
а
н
ыкыо
а
д
а
(сыгада). Диффузионды қабаттардан мөлшері азайып, бөлшектер
жакындөсуына мүмкіндік туада. Сонымен бірге бөлшектррдін өаара
т
а
рт
ы
л
ыскүштері броундаккозгаяыс э
н
е
р
г
ия
с
ыменбір атт
а
о з
а
ря
д
т
ы
белшечтердінтебісу электростатикалық эне
рг
и
я
л
ар
ы
н
ан арта
т
ын с
а
т
туада. Ал, осыныннөтижесінде, ядро төнірегінде мицелло а
дс
о
р
б
ци
я
л
ы
(А) қчбатқа и
е болада. 3.2-суретте мицелланын изоэлектриктік
кагдайкның қүрылымы кврсетілген. Яогарыда айтылгандай, к
оа
гуляция
алюминийментемірдіа гидрототықтарымен
касалада, осы ке
з
д
е түзілетін сутегі
и
ондарыт
аб
нги судаң бика
р
б
о
на
т аниондарымен байланысада. Алгвшқы алынг
а
н
с
у
гакоагулянткейін біраз минуттанс
о
к
үлпек түнбалар пайда бола бастайда.
Коллоидтыз
ат
тар коагуляциялвнып Ірі
макроүлпектертүзіледі.
Міне, осык
е
з
д
е с
у тазаладап т
а
калвда. Макроүлпеитер ірі диснерснядаң
қосыңдыларда Ілестіріл, онан сай
ы
н
кинақталада, сөйтіп мөлшері 1-2 ш
а
м
о
рфты үлпектер пай
д
а болада. Үлпек
түнбалардаа
беткейлерінде
с
уд
а
ластайтын басқа да үсақ кошалар
адсорбцияланада. Пайда болғав мүндай
З.З.Сурет
у
л
п
ектерауырлық күшініа өсерімен т
у
н
б
а
га түседі, немесе шгары
көтерілетін с
уа
г
ы
нынынарқасындақалқып тах
у
р
е алада, мунна барін
байқаугаболеда.
Коагулянттың тиімді мелшері (дозасы) а
р с
у қүбырына, хыл
мевгілдеріне б
а
йланысты төхірибе хүзінде анықталады. Жобамен с
у
сапасыныанегізгі көрсеткіштеріне байланысты, к
о
агулянт
ҒеИО* , ҒеС£л қахеттілігі 3.2-кестеде 40 ) келтірілген.
38
3.2 кеоте
Шамаменалинған коагулянтқажеттілігі
Отеллекшрифті Оус
ы
зкоагулянттынд
о
з
а
с
ы
Тотыққыштық
Қалқыгвн
а
ттармөл- бойыншамөлшер(ікрмаиганат- з
мг-экв/л
мг/л
оері, мг/л лік, см
тм), мг/л 0
2
6-а
60-ге дейін
30
0,3-0,5
20-30
6-8
50-100
20
0,4-0,6
25-35
8-12
100-200
13
0,6-0,8
30-45
в-І2
200-400
10
0,Т-І,0
40-65
0,8-1,25
45-70
Й-І5
400-600
т
12-15
600-800
6
0,96-1,4
55-80
16-20
800-1000
5
1,06-1,6
60-90
20-26
1000-1400
4
1,15-1,85
65-ІОй
26-30
I400-1800
I.3-2,0
75-115
ЭО-дан көп
1800-2200
?
2
I »4-2,2
80-125
вскерту: Коагулянттынбүдан а
змелшері (дозасы) Ірі даоперсиялық,
Оетінде калқып «үрген з
а
т
таргз қолдвхнлада. Коагуляцияны
вктеу, содам
е
н э
к
т
е
у неме
с
е флокуляциялаум&н бірге
күргізгенде к
оа
гулянт доз
а
с
ы 15-26 * төмендетілуі кб|>?к.
Коагуляцкялау те
ж
нологиясн с
утасқынн кеаіиде, кнсца уеқыт^а,
?0-Э0 күн мвлшерінде қолдануга үсынылада (сідтілігі те
м
е
н и
а
н
е
тотыққыитыгы ментүстілігі жогары сута). С
у г
е
м
п
е
р
а
т
у
р
а
с
ы өгдеу
кепінде 2 2-30°С б
о
л
ганыдүрыз. Се«5ебі тек осындай *агд>ійді г
н
н
а
ііроңесс т
е
з
д
е
у күреді м
в
н
е күкірт қыи'і(илдн алімшис.Я иондғрннын
Гядролизі тезд“т1леді.
Түссіадендіргіитерде т
е
кг
а
н
акоагуляция процесін я
г/х
.г
із
г
е
н
д
е
г
н
н
аф
л
о
кулянт ңосіу үсынылада, фяокулднг мож-кулала]*, к
о
а
г
у
л
я
іг
г
улпектеріне адсорбция<шн>т түнОөныы ірілепуіяе к
о
н
е ксллоидгы
вв
л
ю
е
к
т
е
р мен қвлқыган белшектердіи түнуыа те
яд
е
т
уг
е мумчіндік
тугыэада. Флокулянтретінде негізіяде ку
р
амында 4-9 Жактюьті з
а
т
ь
А
и
рп
о
л
и
а
к
р
и
-я
о
а
м
и
д- ПАА - қолдакылада. ПААдозасы судағи врпііі ІПО
м
гқвлқыган 38ТҚ8 (100 % шаққөнда) 0,5-1,5 мг Солатындн* м
о
.л
ш
е
р
,і:е
ыыиядн 121. Өндйләтіь о
у
г
а поли/ікрклоамидтіа «*те сүйытіштін
39
к
о
нцентроцияоын0,1-0,2 * ерітінді турінде қосвда.
Ковгуляциялау кезінде оузгілердегі с
у кіберу
шлдамдагы
с
а
г
а
т
ы
н
н3-5 м-ге дейін шектеледі, ягнимеханикалыц сүзгілерді ж
эй
пайдалйіігаижа
г
д
айда7-10 м/сағ. лылдамдакпенсвлыстыргавда.
3.3. С
у
д
аэ
к
т
е
у
Әктеу-иондара в
з еритін қосындаларга а
уд
э
р
у
га негізделген;
о
ла
р
дашлам турінде тундарып, өнделетін су
да
н с
у
а
у (фильтрлеу)
прқылн Оөліп тастөйда. Әктеудін негізгі хум
ы
с
ы - алгашңн судағы
бикарОонаттық сілтілікті азнйтуды, судонбайланысқан к
а
н
еб
о
с көмір
К
ЫИІҚЫ
.П
Ы
Н алыптаотаумен, кермектікті жөне қургақ қалдақты а
за
йтумен
бірге кургізу. Муныменқоса коагуляцияменбірлесіп кургізілген а
к
т
е
у
суд
а
г
ы органикалық кірлеткіитерден, темір қосылыотарынан х
о
н
е
жнртылайк
р
е
мнийқышқылы қосылыстарынан (30-40 *) қутылу мумкіндігін
жасайда.
Сідын табигн сілтілігін негівінде б
и
к
арбонат ионд
ар
ыНСОл
тугыззды, Олар карбонвт иондары мен диссоцияцияланбайтың көмір
қышқылымен химиялық тепе-тендікте болада. С
у
да декарбонизациялау,
ягнибикарбонатты сілтілікті т
е
м
е
н
де
т
у - рНшамасын І0-І0,3-ке дейін
жо
г
арылату ерқылы, ж
й
н
ео
ны
менбірге пайда болотынкарбонат-иоқдарын
ревкцияжуретін с
ф
е
р
н
д
ақиын еритін қосылыс - Са
турінде ш
ы
г
а
ру
арқылы (тундырып) орындалады. Бул ушін өңделетін с
уг
а с
у
с
п
е
н
з
ия
ретінде (өк "суті") сөндірілген о
к Са ( 0И)а қосылада. Сендірілген е
к
диссоцияцияланып, ерітіндіде
Са** жэне ОМ *
ион
д
а
р
ын
ы
н
ко
нцентрациясы а
р
т
ад
а
Ь (0 И ),
~ С а ‘'* г О н :
Бүл сутегі иондврынынбіраз бөлігін с
ум
о
л
екуласынабірігуге ькелід
о
о
г
а
д
ы
н *+
О Н ~ —
Соішмен, рНмепшер' ьртада, кеМір қышқылда тепе-тендік к
ар
б
о
н
ат
иопдарынынтузілуіне карай СОл ауыоада.
Судағы б
оскемір қшпқылы ги
д
ратгокдарыменб
ай
л
а
н
ы
с
е
д
а
СОл * 2он
со*~+ н , о .
Мүнымен қотэр бикя
р
б
о
на
т - иондарыныиди
ссоцияциясыжурія ж
з
т
о
д
а
н с о ~ - н*+С 0і*:
40
£_
Карбонат- и
о
н
д
а
р
ь
г
н
ы
ң -СО{ - концентрациясынынкөтерілуі іс
и
и
н
еритін кальций карбонатшшн пейда бо
л
уына өперін тіігізеді, о
л
т
у
иб
а
г
атұседі
С 0 /' -
Са СО, 1
Ал, ерітіндіденСО^ иондарынынкетуі (тунбага) НСОл иондарынын
арі қарай диссоцияцияланушіа әкеліп согады.
Өкпен бірге с
у
г
акоагулянт - күхірт қишкндвд темір коонлады,
о
н
д
агыпроцестертеиендегі реакциялйрарқалыжұреді
Ғл ХОі — & % Щ вт.
Ғө** *
*ОН~ -
Ғ е Ш )4 .
4 Ғ е ( О Н )г + 2 Н Л 0 * 0 ^ -
4. А Ш ) л
н
е
ме
с
емолекулалыктүрде
* РьЗО, + ь Са (ОН)л *2НлО * Ол
4Ғе(0н)л <- 4 СаЩ
Темірдін гидр
о
т
от
ы
г
ы алда
м
е
н он т
в
н
б
а
лы бөлшектері б
ар
коллоидты с
и
ст
е
м
ақурада да, алгащы алынгансудантеріс ааря
дт
а
л
га
н
к
о
л
л
о
ид
т
ықоспаларкнкоагуляциялойда, одансонулпектер меіпнинашқ
тұрде таб
и
гиқоспаларментунбанынусақ Сапшектерін қосып алэда.
Кукірт қышқылда а
л
юм
инийкоагулянтын пайда.лаигандагадай, оның
д
о
з
асынлабораторияліқ кэгдайда тәарибе ерқылы акықіайдч. Іс »ұаінде
ко
а
г
ул
я
н
т доа
ас
ы 0,25-0,60 ш’
-экв/л вралнгында, ке
й
д
е тіпті I
мг-экв/л мөлшерінде алынада.
Кукірт қышқылда темірмен к
оагуляциялаудь екімн бірге қодчану
өнделетін су
д
а т
у
а мөлшерін есір>іді, сонымен бірге калыдийлік
к
в
рб
о
н
а
тс
ы
зкермектік ьртада. Мундій әдістегі ен негіагі кепілі
ортаның рНкөрсеткіші болыптабылады. Ол9-дан көбірек бол
у
ы керек.
Коагуляцияіш жургіэу ұшік ре
а
гент ретінде ҒеСС^ ілорлы темір а
л
у
г
а
Оолада, бірақ бұл реагент к
о
ррозияга ұшіфагыш Оолгшідықтап си
р
ек
қолданылада.
Вктіндозасынесепт
е
г
е
нд
е ОН
ионшшн кв
р
т
ы
с
ы б
о
о көмір
Кншқылымен қосылуға кететіндігін ескергенж
в
н
СОі + * 0 М ’ ~ С О / - + Н л О,
м кал
га
н ОН - и
о
н
ыкоагулянттынгидрчлиоіно жұмсалада
4ғ&ао.
* 6 о н ‘* гН іО * ол — 4Ғе т п * м*
М
у
к
ы
м
е
нқатар бикарбонат-иондарынын а
й
м
р
н
.л
ы
с
уреахциясыьуріп кат
е
д
а
Нео4 ' * Он % Щ * нл0.
Булреакциядани
о
н
д
а
р
д
ы
н
. 0?лг1л1 кондентрациясыб
о
й
ы
н
в
іа әктің ен а
з
^микималда) дозасынанықтайтын (мг-экс/л) тен
д
еуа
л
у
г
аб
о
л
а
д
ы
піл
г <иі
04*
салдич
Я. •
мүндагы Сп
СЛІ
- с .ч - е , с;
-я .
- алгашқы алынгансудагысоскемір қышқылының концентрациясы (3.8-суреттегІ но
м
ограмма б
о
й
ы
н
ш
а
анықтауга Сіолада), мг-экз/л;
/7° .
‘■*са> , *■*сол - - өнделетін судагы бикарбонат-иондарынын алгашқы
ж
э
не қалдьгқ концентрэциялары, мг-экв/л;
Як
• коагулянтдозасы, мг-әкв/л.
Тәжірибе бктің дозасы 0,1-0,2 мг-экв/л и
р
а
лы
г
ы
нд
а алынады, бүл
у
.э
г
д
а
й
д
а әктелген судынрНмөлшері 10-10,3 болада.
Мап-ийлік к
а
рбонатсыз кермектілікті әктеу және с
о
н
ы
н
а
н
каткэндау арқіілы кетіру тиімді емес, себебі бул ке
з
д
е дэл с
о
н
д
а
й
м
о
л
ін
е
р
д
екальцийлік кермектікпайда болада. Егер суд
а
н магнийдің
бикарбонатын ел
ы
пт
а
с
т
а
уқажет болсь, о
нд
а
т
у
н
б
а
с
ы түрінде
тс."иқ тундһіру ушін әктің қосымша артық мелшерін ал
г
ан дурыс. Артық
мелш<?р (әктін) 0,05-тен - 0,3 мг-зх:з/лдейінгі аралықта а
л
ы
н
ад
ы 13).
Октеуді бақылау, шамьаі 0,2-0,5 мг-экв/л аралықта болатындай,
гидретты сілтілік б
о
й
ин
ш
аІске асырыледы. рул г
и
д
ратты реким деп
аталада, булкагдй
д
а
- магний кати
он
ы - аз
д
а
п қанз түнбаға
туседі. Бикарбснаттпр
е
к
и
мд
е бақылау б
и
х
а
р
б
о
н
а
тт
а сілтілік арқылы
орындалады, оның мвлшері 0-0,2. мг-экв/л шамасында болада.
Е
икарбонэттырежжлнің кемшілігі көп мөлшердә байланысқан қалдық
комір қышқылы мен кремңий қышкылды қосылыстардың болуы, олардың
бөлінін шыгу
ы
тунбасынын т
у
н
у мө^шіеріне байланысты.
Кегізінде Оикчр
б
он
а
т
тырежиммынандайжағдайлгрдақолданылады: е
г
ер
йоагулящш уиін кукірт қышқылды алюминийді пайдалануға мөжбұрлік
туса; ірі кр
м
сталды т
у
н
о
а о
л
у мақсатында магний қосылыстарының
белінуін тоқтату қажет болғанда;. е
кшыгчныпазай.’
уқажет болғанда.
Т
у
н
б
аг
а тусіру процесін жеделдетіп, әсерін жоғарылату
у
т
з
інқажетті негізгі кепілдердің бірі - с
у
д
ыж
ы
д
ы
т
у бо
л
ы
п табклада.
Бул к
ез
д
е қат.ы фазанын кр
и
с
та
ллизациялануы жеделдейді, судаң
тутқырлыгы темьндегендіктен ту
н
ба белінуі жақсарада, хиуиялық
реакциялардан хьілдамдағы артада. Сонымен, 'судың темп
ер
а
т
у
ра
с
ы
н
коғарылату туссіздеіідіргіштің өнімділігін арттырады. 3.3 к
е
с
т
ед
е
.''/ссіздендіргіште э
к
т
е
упроцесіне температуряның эсері керсетілген.
42
тәуелді Оолада. Егер түссіздендіргіштегі с
у
да түссіздеқдіру
коагулянтсызжүргізілсе, ягнит
е
к әктеу жолымен г
ан
а болса, о
ид
а
үсаң түйіршікті түнба түзіледі. Бүл жагдайда, әріже, судац «те
ж
о
гарыжы.чдамдақпенжіберілгені дүрыс.
Түйіршік тәріздес түнба төменде келтірілгендей қасиетге]>мен
сипатталада: ад
г
е
з
и
яменсор
б
ц
ия
г
ақабілеттілігі аз; беріктілігі мен
келемдік с
а
.п
м
а
г
ы жогары; а
л бүл түссіэдендтргішпн, өнімділігін
ар
т
т
ыр
а
д
а (агынжылдамдагы20 м/саг. дейік барада, а
л к
о
агуляцмямен
бірге әктөу кезінде 3,5-Т,5 м/саг. болатын); үрленегін су
д
а :гүргақ
түнбанынмөлшері кебейеді - 30
денгейі.нде (үлпіадек түнбада
Т-20 Х),олай бо
л
с
а түссіздендіргіште үрлеуді тәмендетуге мүмкіндік
туада.
Түйіршік тәрівдес түнбнни яайдзлану, яяш суда түссіздендіі)уді
(тазарту) к
оагуляцкясыз октеумен г
а
н
а жүріізу мьшрндай к
а
г
д
ай
д
а
мүмкін болада: егералгашқы алынган су
д
а жүзіп э
г
/р
г
е
и зат
т
а
р
да
н
мелшері ментотыққыштыгы м
.ч
р
д
а
м
с
ы
з болса, ягни коагулящій кажет
болмайда; егер эксшіуатация кезінде реягенттерді доза
ла
у реікмін
және судаң түрақты шыгынынқитан е
п
е
п
т
е үстаса, егеркремнпйқыимнлі:
аниондарынын мөлшерін
т
е
м
е
н
д
е
ту
қажет
бо.і;маса.
Алгашқи
түссіздендіргіште түйіршік төріздес түнбаны паЯдзлаагакда адаалқы с
у
белгілі бір с
а
п
аг
ажауапберуі қажет, а
т
ап айтқаядр:
г
и
драттыр
е
ж
и
м
д
.е
СкАҒ
- 4//.
*
см9
°‘ 2
'
:
бикаі)бонаттыре
ж
и
м
д
е
С у * ~с%д і - .
гА у **
мүндағы
0
а »
Са
. ЛАІ.
- онделетін с
у
д
ьг
ымычшйдін елгі.шқы иелшері,
мг-экв/л;
С
~ кальцийдің алғалқы және қалдық мо./аг.ерлері,
С
>
Са
МГ-8КВ/Л.
Коагуляциимеп эктеуді бірге жүргінгенде с
у
д
ай
н
д
е
у нәгикелері
імнандайнегізгі кврсеткіштер арқылы сізғаланада: қалдақ сілтіліч;
түрақтылнқ, қагашган заттардан мелгаері, тотықідатық, кермектік,
күргақ қалдақ, енделпн суд
аг
ы темір қосылыстары иси
кргмну.я
қьшіқилннынмелшері.
3.3 к
е
с
т
е
Температураныдак
т
е
упроцесіне эоері
Керсеткіш
Суөндеудіннал
п
н
узақтыгн
Жог
а
р
ыкетерілетін
вғын қозғвлысынын
хылдамдағы
Оілтілік '
Қ алды қ
Температура, °С
Өлшемі
5-ке дейін
150
1.5
%
СЕҒ.
X
60'.
мм/о
0,9
X
мг-экд/л
250-ге дейін
І,5-ке дейін
25-30
120
100
1,0-1,5
65
0,7-1,0
100
125.
1.6
2
100
0,5-0,Ү5
60
0,3-0,8
С
т
анцияларда судаи т
е
мпературасы коагуляция кезінде 30-32о0
аралыгында, ал өктеу кезінде 40-42°С а
р
а
л
ы
г
ын
д
а
болада.
Туссіздевдіру процесін бүзуга акеліп согатын конвектнвті агы
нд
а
т
у
г
ы
сб
а
с үшін (аппараттарда) корсетілген температурадан тек I
градусқа га
н
эыгысуга болада, өйтпесе оны да болдариауга т
ы
р
ыс
у
керек. Суда І00-І20°С т
е
мпературага дейін қыздарудан акономккалмқ
түргндаяқвраганда мүлде қажеттігі хоқ, себебі ол ушін арн
вй
ы
бітейтін а
р
м
ат
у
р
аменқаздаруга төзімді катионид керек болар еді
15).
Түссіөдендіргіште қалдақ түнбаоымақта тяліздес улпілдек бо
л
у
ы
керек. Олмына төмендегідейқасиеттерімен сипаттелада: бөлшектердін
кеусктаріздесқүрылысымен, олардана
зтыгыздагымен, қургақ зат
т
ы
н
с&тоагынанбірнеше ондаганрет асыптүсетіндей суданкөп мөлиерімен,
бөлшектердіц түн.у кылдамдагынын салыоты
р
м
ал
ы аздагымен, хоғары
адгезиялық хәне сорбциялың қасиеттерімеы. Кургақ заттын түнбадагы
мелшері 1-2 % шамасында болада. Туссіздевдіргіштегі калдықтардан
сапасы, егерколбадагы тунба 30 минут турганан кейін, 20-25 *
тыгыз
д
а
л
са (халпы көлемге шаққанда) хақсы деп табылада. Өнделетін
суданқалдақ қабатыменханасууақыты 1,3-1,5 сагат, я
г
н
и бір с
а
г
а
т
увқыттан ешқашан кемболмайда.
Үрленетін суданшыгыныназа
й
т
у ушін түссіздевдіргішке қалдақ
пггыздағышорнатада. Қалдақтагы қүргақ заттын мөлшері 7-20 X
п
р
а
л
ыг
ы
н
д
а өзгеріп түрада х
э
н
е ол қалдақтын пшиялық қүрамына
44
Судан түрақтылыгы түссіздендіргіщ пен мехзюпсалик сүзгінін
Ш дагы сілтіліктін айыршы Оойынша багаланада. Түраңтішв;
аттанарлықтайбол
у
ы рін сілтілік 0,05-0,1 мг-экв/л неме
с
е сдая
да а
з болуы керек. Орітіліктін ен *эгары мүмкін.чік ш е г і 0 Д 5
МГ-8КВ/Л т
енболады.
Түрақсыз с
уд
а пайдаланганда с
у күретін қүбырларда кальций
к
а
рбонатышеге бастайда, ол сонымен қатар мехакикашщ сүзгінін
сүзгіш материалында, тіпті ионитті сүзгілерде деше
г
е бастайда.
Өнделген оудагықалқыган заттардаимүыкін болатиншекті мслшері
30 мг-вкв/л, алабденқалыпқа келтірілген түссіздендіргіш жүшсіиын
рекимінде үл ааттардан мелшері 10 мг/л а
й
наласында болады. Іс
күзікде түсоіздендіру реіишін бақылау внделген судан мелдірлік
мөляерінен байқалада (3.4-кесте):'
3.4 к
е
-с
т
е
Түссіздендіргіш жүмысырехвмінін мөлдірлік бойыяшзкөрсеткіштері
Түрақсыздық,
М Г - 8 К В /Л
Кресбойынша
мвлдірлік, с
м
Калқыған заттар
мөлшері, мг/л
Баға
е
т
е хоғары
0,05
300
5
0,10
200
. 10
хақсы
< 0,15
< 150
< 20
қанагаттанарлық
> 0,15
> 150
> 20
канвгаттаяғысыз
Егерс
у
д
а ағында оулар, әоіресе хугыш сулар болмасп, о;іда
а
л
га
ш
д
а судын с
а
п
асына қарамвстая өнделген судта калдық
тотыққыштыгын 2-4 мг/л
тен, немесе одан асырмай алада. Егер
тотыққыштық алгашқыкөрсеткішке иаққанда 7 X көп темендемесе, о
н
да
түссіадендіргіштін хүмыс режимі қанагаттанарлық дептабылады.
Өнделген суданкермектігі онық қалдықты оілтілігіне, ко
а
гуляат
д
о
за
о
ы
нах
э
н
е карбонатсыә қатандагынан теуелді. Онымына формуламен
анықтвйды, мг-вкв/л
‘
мүндагы
М
& ' * » *
'
- алгашқы оуданкарбонатсызкермектігі, мг&кв/л;
~ влгмки хөне внделгенсудьщ х&лпы сілтілігі, мг-ака/л;
- коагулянтдозасы, мг-ака/л.
45
Нақтн қолдану үшін н
а
т
р
іт
й кат>ндағанынан кейінгі әктелген
судынқургақ қдлдыгынық ш
ам
асынОілудін макызызор. Қургақ қалдықтын
мелшігрінін л
іо
б
а
м
е
п алган шамасы (мг/л) мынандай формулвмен
есепгеледі С
б
Т
(* 71 (С(п
•V# + Я *' , ) +$& ( ? и * Л жі ) '
мундаіы С'
> Ср^
Я
- сульфатжәне хлоридйоңдарынын судягы
коіщентрациялары, мг-экв/л;
- коагулянттардозасы, бірінші жагдайда
кукірт қышқыдды темір, екіншіде
хлорлы темір (күкірт қышқылды темірдін
орнынапайдаланганда), мг-вкіз/л;
Си/П^ , С.лял
- оәйкесінше, әктелген судын гидратты,
к
арбонаттыжәне, би
к
арбонатты сілтіліктіц шамалары (эктердің г
и
др
атты
режимінде С ілдг * 0
б
и
к
а
р
с
іо
н
а
т
т
ырережимінде Сі а я г * О ), мг-экв/л.
Темірдін қалдақ шз.тп°р1 әдетте, г
ид
ратты р
еж
амде онда коп
С
о
лмийды (300 мкг/л-га дейін), ало
ігікіролцатты режимінде әктегенде
темірдін мелшері көп бо
л
уы мүмкін. Оуда хлорлы;і: кезде темір
мелшері 2-3 е
с
е азояда. Хлордаң дозасы 3 мг/Я декгейінде болада.
Егерд
е өлгаықы с
у
д
аҒ е1 * мөлшері акептәуір көп болса, онда о
к
т
е
у
үшін қакет о
кмелшері темірдін алгашқы к
о
н
це
н
трациясына тең етіп
есірілу1 к
е
р
е
к (мг-э:св/л).
Суды өктегенк
е
з
д
е кремнийқышқылда қосылыстардаң азаш түнбага
түсетін маічий с
а
н
ы
н
аб
а
й
ланыстыж
э
н
ес
у
дае
р
т
еректүнбага а
й
на
л
г
а
н
з
а
т арқылы еткіпг<5н
,ц
е күрт когңрылайда. 40°С кезінде крем
н
и
й
қавдылднқосылыстардашыггрыя та
с
тауалгашқы концентрациянын65-70 *
қүрайда, с
о
п
д
ч қэлдақ кремний кэлшері енделген с
у
д
а 3-5 мг/л
ш
а
масында сақталада.
С
у
ды з
к
те
у
м
енк
о
агуляцияжербеті с
у
ларыниойдалаиіандэ м
а
н
н
з
да
орыналада, әсіресе алгашқы суд
аг
ы сілтілік 1,5 мг-эі:в/л дан көп
болса. СІЛТІЛІГІ а
з с
у
л
а
рд
а әктеу жүмысы экономикалық жагы
на
н
тиімсіз. Әктеу міндетті түрде с
у
д
а
магне
з
и
ал
д
а
әдіспен
кремішйсіпдендіргенде қолдпнылада. Шет елдер тәжірибесінде өктеу
«■
у
д
ыхихиялиқ т
уз
с
н
з
д
а
н
д
а
р
укенқолданылада.
Түнбага түсіру адісінін бір түрі - әкті-соделыл чпіс. Мүны
кі^мектікті қурайтын түздардн түндару үшін с
у
г
а әк г
іе
н г
-о
г
г
н
н
46
бірлестіріп қосып пайдаланада. Вүл жагдайда өктеу кезіқдегід.ей
реакциялар журеді, бірақ магпий толыгымен кетіріледі,
(маггай
қатандап кальцийлікке айгіалдарылада), а
л кальций
т
у
з
д
я
р
ы
(карбонатсмзқвтандақта) с
о
д
п арқылы к
о
й
ы
лада
Са е е г * Л/аг 003 — СоРОі / ' *Л /а Се,
Оа 5 0 , * V * , 0 0 , ~ 'Ой 003 / '
Щ
.
Вул вдіс егералгашқы оудыяиа
л
пыкермектігі о
с
ысудан сілтілігінен
а
о
с
агаға қолданылада.
3.4. Кауотикалық магнезитпенс
уд
акремннйсіздендіру
Әктеу процесінде оуд
н
г
ы кремний қшг.қыііышот к
о
н
ц
е
н
т
р
а
ц
у
-я
с
и
азаяда. Нремний қышқшшн кетірудін тиімділігі негізінен с
у
д
а
гы
магнийиондарынынмелшеріне тауелді болада, соқдақтан с
уг
а әдейілеп
маг
н
и
йқосшшстарын аралао
ты
р
а
да - каустикалық мзгнезит қооада.
Кауотикалық магнезитдегеніміа - отқа твзімді заттар шыгаратын
металлургиялық магнезит өндірісінін қалдақтвры. Ол қурамына мягний
т
о
т
ы
г
ы
О - 70-80 %, мыо тотыгиОиО - 2,5-24 *. кремнийтотыгы
З і 0 г - 2,5-4 * кіретін унтақ твріздес зат.
Кремний қышқылы концентрациясын төмендету мехлнипкі былай
журеді: коллоидтыкремнийқышқылы маталй гқдрсітс-ыгыдан қурллатын
бөлшектердін бстіне жинзқтапада да, қиіін еритін магкиЯ сшшкаттары
па
й
д
а болада. Ыұнымен бірге кремний қыіщылды косылістар салыіий
оиликөтын Оа $ і 0 $
қурайтын процесті?рге қмтысада. Магнийдін
гқдрототыгы әктеу процесінің иатижесіндо және
каустиквлкқ
магнезиттінгидролизі а
р
к
ы
лыпайдаболада (түзілчді) •
0
* Н, 0
-
Ш)л .
екінші жагынан, мапшй гидрототыгы а
з
д
а
пд
а
с
с
о
ц
и
а
ц
и
я
аь
н
а
д
ь
.
ш ), ~ ц
<он) % о н :
М
а
гний гидрототыгынындиссоциациял^ну дәрежесі
( О Н )л ж<ше
гид
р
о
к
си
лиондарынын О Н ~
он зарлд
т
а мицедлалар#£-« байлпшіс
беріктігі ортаннн рН мвлшеріне баКлашсты, Окт
е
у к
з
г
д
а
П
ы
ид
а
рН=1СЫ0,2
б
о
л
ганда
кремний
кшвқилынын
бірғ.з
молвіері
да
о
с
оц
иацияланган турінде б
о
ла
д
а ( Нг
Інві с
ат
ы бойін.шв
д
и
со
о
ц
и
а
ц
и
я
л
а
н
у дәрежесі 90 * мағ.айиқда). Бул к
е
з
д
е і-иді»коил
и
о
н
д
ар
ы Н 5 І-О^' и
о
н
дзрына жолОердІ, сөйтіп Н 5 іО^ ~
мапмй
4?
гкчрототығыменқосшіада. Судакремнийсіздевдіру процесі үшін қажет
рНмэжері э
к
т
е
у ушін қолданатынрНшллерімен бірдей Оолада, а
лбүл
қатар жургіэілетін процестердін тиімділігін едауір арттырада. рН
шамаоы 10,5-тен көп болса, ондамагнийгидрототыгынын диссоциацияси
басылалы, алегер рН мелшері онан са
й
ы
н артса, д
и
с
с
оц
иациялану
процесі мүлдем тоқталада да, керісіше, десорбция процесі хүре
бастаГды: ягнибүдан бүрынырақ с
о
рбцияланганбмс
и
л
ик
а
тхәне си
л
и
к
а
т
и
о
в
д
а
р
ь
і ерітівдіі'р а
у
ы
с
абастайда.
рК-Т0-І0,4 б
ол
гавда кремний қышқылда қосылыстар б
и
с
иликат
и
о
н
д
а
р
ы түрівде бол
а
д
а Н 5 і О л ~ , албүл иовдармагниймен химяялық
қосылыс береді; темпера
т
у
р
ан
ыөсірген сайынбүл қосылыстынберіктігі
а
р
т
а түседі. рН мслшері 10 көрсеткішінен а
з болса, кремний
қосылыстпрынан, молекулаларынын а
з диссоциацияга
у
п
ы
р
ау
ы
н
а
байланысты, қүтылу қианга туседі. Мүнымен . қатар, г
ид
роксял
иовдарЫнын ОН
мөлшері төмевдеу болгавда, кремнийсіздендіретін
рғагент (магнхй гидрототыгы) алгашқы с
у
д
а
г
ы б
и
к
з
р
б
о
на
т иовдарымен,
б
о
скемір қышқылымен ж
э
н
ео
у
г
ақосылган коагулянтпен эрекеттеседі.
Сөйтіп,
крекнийсіадендіретін
реагенттін бетінде
кальций
к
а
рбонаты қристалданада, ал ол оз кезегівде магний тотығынын
болшектерінонаиалайда (аиырада), с
о
н
ь
г
а нәтшкесінде кр
е
мнийоіздендіру сфе
ра
с
ы
ы
ан магнезиттінбірааы кетіріледі, онын ерітіндідегі
мөлшері азаяда, с
о
н
ым
е
н
кремнийс1здендіру всері
а
з
а
йып қалада. 3.3
суретінде су темперятусы25°С б
о
л
гавда к
р
е
м
н
и
й
қышқылы д
и
с
со
ц
и
ац
и
я
л
ан
у
дәреяесінін рН мелаерінено
а
йланыстылыгы кврсетілген 163.
С
ур
е
т
т
е
көрсетілгевдей, рН м&яшері «огарылаганда, мысалы, ІО-га дейін, судаг
ы кремний
қышқылда
қосылыстарданбас
ы
ммал
З.З.Сурет
иері бірі нш
.і а
я
т
ь
б
с
йы
н
ш
вдиссоциацияланада.
48
М
а
гн
е
з
и
вд
ц
ы кремиийсіздендіру
арқшш коегулящіялау к
р
е
мкий
қышқьиіды қосылыстардаибвлінуіые (Іріленуіяе) мүмкілдік тугызада.
Коа
г
у
л
ян
третінде алын
г
а
нкүкірт қышқылда темірдің дозасы э
д
е
т
т
е
0,4-0,7 мг-экв/л ара
л
ыг
и
н
даауытқш түрада.
Алгашқы алын
г
ансудадт
е
мпературасын көтеру қремнийсіздендіру
өсерін тездетіп, врі т
е
р
е
н
д
е
т
е түседі.Оган се
б
епмынандайхагдайлар:
м
а
гнийтотыгының г
и
д
р
а
т
а
ци
я
л
аух
ы
л
дамдагых
ан
ег
и
д
ратталатын магний
то
т
нгынын А д О үлесі артада.
кремн
и
й қышқылда қосылыстардан с
о
р
бц
и
я
л
а
н
у процесі суд
а
н
а
п
п
а
р
а
т
т
аОолатынуақытында аяқталып үлгереді;
кремнийсіздендіру процестеріндебисиликат иондарымен бәсекеге
түсетін б
и
к
арбонатНРОл' х
а
н
екарбонат # 0 / ~
иондарынын қалдақ
мөлшері азаяда.
3.4-суретте каустикалық магнезит арқылы с
у
д
а кремнийсіздевдіру
нөтихесінін с
утемпе
р
а
ту
р
а
с
ын
атэуелділігі көрсетілген СбЬ С
ур
е
т
те
көрсетілгендейкремний қышқыдцы қосылыстардьщ эжептәуір мөлшерде
азаш (қалдақ мөлшер I мг/л
|
- дейін н
еодандв аз) температ
у
р
а
н
ы 40-45°0 көтергенде
байқалада, одан әрі (ІОО°С
дейін) езгсріссіз қалада.
Магнезиттін
доз
а
с
ы
к
ремнийқышқылда қосылыстардаңі кгшаққанда 5-тен 20 мг
дейін болып, алгашқы алннған
г
.у
д
а кремний қосылыстаршш
мөлшері артқан са
й
ын а
з
а
я
беруі керек.
Каустикалық
магнезитпенкремнийсіздендірг
е
нд
е су
да
нс
а
п
а
с
ыүлкенроль
Су темтратурасы, ‘С
атқарада. Ен қоляйлысы с
у
кермектігі хогары, яғни,<&
3.4.Сурет
иондарынынмөлшёрі аии.
о
н
д
чОй** к
ат
и
он
д
а
рыс
о
рб
ц
и
япроцесі кезінде биси
л
и
ка
ти
о
н
ы
ме
н
.бвсекеге түсетін 0 0 * ' анионд
а
р
ым
е
н байланысэды. Сонымен қатар
влғашқы с
у
д
асілтілік қасиет хогарырзқ болса, ол да хаман емес.
Оебебі, булзтғдайда су
д
аөндеуге хүмсайтын эктід молшері
Алгашқы с
у
д
а
г
акремнийдінЛ О^ 5-тен 40 мг/л-ге дейінгі бастапқы
мөлпері өнделген с
у
д
а
г
ы крем
н
и
й қышқылыннн сощ-ы мәлшерін? к
*и
т
всерін тигізбейді.
Әкті дозалауда химиялық эксплуатациялық Сақылау арқылы
күргізгенде калпыж
а
не гидраттысідтілікті анықтап барып реттевді.
Оны
м
е
н қоса өнделгев судагы магнит и
о
ндарынын к
о
нцентрвциясын
кремнийсіздендірудіц ея кақсы әдісін‘ тандап енделген судыя
түрақгалыгын арттырыпотыратындайетіп реттеу керек. Әктін қавет
мөлшері, мг-өкв/л, мынандайформула арқылы есептеледі 161
ЬЛІ а ц лфг*
*«■&
£)
£
<"я Л£
МСОі
•
мүндагы
0/ 4 *
.
* '?ил9
в• г- *мГо
г*>
і
<іАі
4440
I
- /»
^ма**
$ <
Л /з/ 7/
- алгашсы с
уд
агы б
о
о комір қышқшшныц
концентрациясы, мг-вкв/л;
.
- олгашқы және өнделген с
у
д
аг
ы бик
а
рб
о
н
а
т
иондарынш* концентрациясы, мг-әкв/л;
~ а
л
г
аккык
в
н
еа
н
д
елген с
у
д
а
г
ымвгнийиондарыныя (свйкесінше) концентрациялары,
мг-экв/л;
- коагуляптдозасы, мг-экв/л;
- эктін артық молшері, мг-акв/л, актія
артық мелаерія қакетті рН ш
а
м
асыя
тугызатындайетіп алады.
Судыкаустикалық магнезит арқылы крешшйсіадендіру мынандай
к
а
гдайларда қолданылады: екі с
а
т
ыл
ы натркй-катиондау с
х
ем
а
с
ын
пайдаланганда (егерХЭО.-терде қысымы 10 МПа-га дейінгі қазандар
қондырылса); алгашқи с
удабуландаргышқа кіберерде (егер плгашқы с
у
д
в
кремнийқышқылынынмөлшері ете көп болса); калпы оілтілігі 1,5
мг-вкв/л тенн
еоданжогарык
э
н
е алгашқы кремнийқышқылинын мөлшері
5 чг/л тенн
е одаякеп (орташа есеппенбір жы
лг
ашаққанда) кер беті
с
у
л
арцнпайдалонгандп.
Түооіздендіргіштерде м
а
гнезиалда кремнийоіздендіру
вдісі
текбірнеше ЮС-тарда гана сақталган. Жана кобаларда магнезитпен
күмыс іотеу күрделі болгандақтан е
с
е
п
к
е влмайда; ол күрделілік
мыналар: ебразивтілігі когарн; қүргақ қатты күйілде қалудан
қажеттігі, ылгалтартқыштыгы; бірігіп қалып, цемент тарізді қатуы.
Кемшілік ретінде иоаитті өндеумен са
л
ы
ст
ы
р
г
ан
д
а кремнийсіздендіру
тереякүрмейтіпдігін д
еа
й
т
у
г
аболада.
3.5. Мвлдірлендіргіштердін күмііс істеу принципі
Табигису
д
а ояыд қүрамындагы қалқып курген ха
н
е к
о
ллоидтн
б
елшект
е
р
д
ентуиО
а
га түсіру вдіоі Оойынша т
а
з
ал
а
у түссіздендіргіш-
50
т
е
р
д
ео
у
да коагуляцкялау арқшш орыпдалада. Алгааіқы а
лш
г
г
а
я о
у
туссіадендіргіште қажетті реагенттерменараласып, яогарыкөтерілетін
а
г
ы
н
м
е
нконтактхасайтынорта деп аталатын, калқші жүрі'ен заттар
■
.>' кабатыарк
ы
л
ыөткізіледі. Коагуляция процесі кезінде
түзілетін коагулянт улпектері тазартқышқа түсіп, когары кетеріліп
к
е
л
е жатқан с
у
г
а ка
р
с
ы жүредіде, ондагы жүзіп хүрі’
ен үсақ
б&шектерді взіне ілестіріп калада. Өздігінше с
у
з
упроцестері жүреді, ягниенделетін с
уменсүзуші коагулянт'үлпектері бір-біріне қарама-қарсы козі-алада. Коагулянтретінде әртурлі реагенттерді паЗдал
а
н
г
ан
д
а түссіздендіргіттердін текко
нструкциясыжагкнанг
а
н
а елеусіз айырма- шылықтары Оолада, а
лкзлпыкүмысы үңсас, а
й
ы
рм
а
с
ы :коқ.
Яылу э
н
е
р
ге
т
и
ка
с
ы
н
да енкөп тарагантүссіздендіргіштердін бірі ЦКШ
ЫПСтипті болыптабылада. З.Б - с
ур
етте түссіздендіргіштінпршщипті
с
х
е
м
а
с
ыкелтірілген [21. Алдын-алақыздарылган (25-30°С) онделетін
с
укүбыр I арқылы а
у
аа
йы
р
г
ыш2 беріледі, оданарі бүрыштапорнатылг
а
нбөлгіш қүбыр 3 арқылы (булқүбырдан үшындаканал4 (сопло) бар)
түссіздендіргіштін а
ст
ы
н
г
ыбөлігіне келіп түседі. Осык
е
р
г
е та
г
ы д
а
қүбыр 5 арқилы дозатор-насоскоагулянтерітіндісін жібереді.
Алғашқы с
у
д
ы
с
о
пл
о арқылы тангенсиалда
жолмен
кіргізгенде, онып
реэгентпенжақсылап
а
р
аласуыүшін қажет
в
й
н
а
л
м
э
л
ы
' қозгалысы
басталада. Кейіннсн
бүл а
йн
алмалы қозг
а
лы
сжогары жақта
тігінен орнатылган
керегекөз (т
ес
кіш)
калқандьр б арқылы
басылада. Өнделетін
суданжогари кетерілетін агыш (ш даадыгы 1-1,1 (.аі/с)
түзілетін т
у
н
о
ан
ы
қалқытып үстап түрада. Мүнын өзі
З.б.Сурет
биіктігі 3-4 мйбй-
данысо
р
т
атуіизатынқалқыгаа сүзгі роліи атңврады, ал м
а
г
н
ез
и
а
дц
ы
кремнийсіздендіру кезінде Оұл биіктік одандажога
р
ыболады. МундаЛ
б
а
йл
а
н
ыс (контакт) ортасинынбеті, бны цураотыратын шламнын усаң
бөлпектерінің көптігі арқасында, е
те улкея болады. Сондақтан о
у
өндеу әоерлілігін артты
р
уушін қакетті физвко-хюшялық процестердін
(коагуляция, сорОция, кристаллизация, т.б.) журуіне қолайлы кагдай
тугызада. Суданбіраз Оөлігі (8-20 X шамасында) контакт т
у
д
аратын
ортаның хогаргы хапшан түнбалық ен ірі белиектерімен бірігіп,
т
е
резеден12 отіп шламтыгыздагывқа II келіп қуйылада. Өнделетін
.судыннегіагі агыны контакт ортадан х
а
н
е қоргагын деп а
т
а
л
ат
ы
н
аонэдан (1,5 ы) кейін (мунда судаң қалқып «урген з
а
ттардан
т
а
зартылуы аяқталада) бөлгіш к
ер
еге Т арқылы (туосіздендіргіштін
кедденең қима а
уд
аннб
о
йыноа су
д
атепе-тенетіп б
е
л
у увін) кере
г
е
ке
з
жшіагыш йауага8 келіп қуйылада, оданбөлгіш 9 ханеқубыр 10 арқылы
аралық хннагышОаққа келеді. Шлам тыгыада
г
ы
от
а хогары кетерілетін
қоагалыс яоқ болгандықтан, оу шламнан белініп, аздаған бөлігі
к
и
нагышнаувға 8 қайта қуйылада дв, оодансоннегіагі агинмен бірге
(тазарган сумен) х
и
н
агыш баңқа келеді. Шлам тнгыздағыотан келін
тусетін суданшығыш ыоырма 15 врқылыреттеледі. Одамтығыздагыштагы
кнналатынтун
бад
р
е
кахда 14 увдіксіа ур
л
еуарқылы кет'чілед1, дренахарқылы туссіздендіргів толық т
у
р
д
ебооайда.
Тудсіздендіргіатердің СКВВТИ-да хаоалғаннегізгі о
и
паттамалары
3.5 х
а
н
е3.6 кестелерінде (III келтірілген.
3.5 кеоте
Коагуляцияупін қолданылатыятусоіадеидіргіитердін алшемдері
Өвдіргівтік, м^/саг.
Диаметр,
м
Вніктік ,
100
т.о
9,90
160
Т.З
6,965
230
9,0
7,65
450
12,5
8,65
350
12,0
11,60
52
м
З.б кеоте
В
к
т
е
у
г
еқажет түосіадендіргіштердіянегізгі вдавмдврі
(ВТИконструкциясы)
Тазартқыш
м
а
р
касы
Өндіргіштік
м^/саг.
Геометриялық
келем, м3
Диаметр
м
Виіктік
м
и
63
76
4,25
10,2
вта-100 и
100
133
5,5
10,69
ВТИ-160 и
160
236
7
12,247
ВТИ-250 и
250
413
9
13,524
ВТИ-400 и
400
650
II
14,889
ВТИ-630 И
630
1240
14
17,49?
ВТИ-1000 И
1000
2127
18
19,740
ВТИ-бЗ
Түосіздендіргіштерді таада
г
а
нд
а мынаны е
с
т
е
үстау
қаасет:
олардың жалпы өңдіргіштігі есептеген, қахетті түссіздендірілген
с
у
д
а
н25 X -ке артиқ болганыдүрыо.
Түооіздендіргіште қалқып жүрген түнбанынболуыөнделетін судан
ао^ары ағу хнлдамдыпшшектейді, сондықтан жвсалатын аппараттардың
үлкендіктерін еоке алып, оларда жеке, үйден тысқарн' керге
ормлаотырукерек. (Зоныменбірге, езенсулары үшін, ягни қалқыган
в
а
т
т
а
рконцентрациясытл мезгіліне байлашсты күрт езгеріп түратш
о
у
л
а
рүшін оудатазартудынбүл азірге мүмкін болып түрган жалгыз
эдіоі. Түссіздендіргіштерді пайдалану енделетін судагы қалқыгш
а
а
г
г
а
р
д
а
н100-200 мг/л швмдсындағы концентрациясында, кейде одш
х
о
г
а
р
ыболгандаетеқажет болада.
Түссіздендіргіштерді хүмысқа қосқадда с
у мен реагенттердін
хіберілу режимін, шламнш белгіленген денгейін, "кесінді" судан
мөлшерін үздіксіз х
ан
епериодты үрлеуді дүрыс бақшіаи, қадыгалап
түру керек. Оошмен қатар осындайқызмет ететін персонап тгізартқил
е р
е
в
изия
алементтеріыоқтш-оқтын таза
ла
пжәне хыл с
а
й
ы
н ремонт н
.хүргізіп түруга міндетті.
Түнбвгатүсетін қоспаларданішінде, қүід мен лайда есептемегенде, Оц СО^- кальцийкарбонаты - хақсы хәне тезкристалданада сокдақт
а
нтүнбага ірі, а
у
ы
рз
а
тқалпында түседі. Қалган қоспалар женіл,
н
а
ш
а
ршламх
э
н
е бсріктігі а
зүлпілдек түпба түзеді, сондақтан бүл
53
қосяалврдадшламдагымәлшері Сл
шамасынан 15-20 X - т
е
й г
а
н
а
Солип, одан асп
а
у
ы керек. Түсоіздендіргіште шлам пайда б
о
л
у
ы
н
а
бзйланысты, шламретамін сақтаган дүрыс, онын көрсеткіштері 3.7кестедекелтірілген.
3.7 к
е
с
т
е
Тззартқшгга шламнынтүзілуі
Пр
о
б
а
алын
г
он
орын
Тунганнанкейінгі иламнынкөлемі, % Шлвццагықүргақ
заттыналгвшқы
60 мин.
2 мин. 20 мин.
кездегі мелшері,
кейін
кейін
кейін
г/л
Резюгкялнқ з
о
н
а
60
25-30
15-25
5-10
П
іл
а
мт
ы
г
ы
з
д
в
г
ь
ш
!
95-93
90-95
80-85
10-50
Д
р
осселге
дейінгі түндаргышз
о
н
а
Балпшқ, кір жиналат
ы
но
р
ын
15-20 мг/л
40-60
20-25
көп
е
м
е
с
10-20
10-50
П
іл
з
м тыг
ы
з
д
аг
ш
з пен кір я
и
н
агыштан шламда, мумкіндігінше,
үздіксіз *әне аат
о
м
а
тт
ы режи
м
д
е
шигарып о
т
ы
р
у
керек.
Түссіздендіргіштін ендіргіштігін мйлап кога
р
ыл
а
т
у үсшшлада, олбір
минуттан
е бәрі 5 2 болганыдүрыс.
3.6. С
у
да сүзу
Суданірі дисперсиялық қоспаларынан таз
ар
т
а
лу
ы (белінуі) о
нн
механикалық сүзгі арқылы сүзумен аяқталада, себебі, тіпті е
т
е к н қс һі
қалыпқа келтірілгея ре*ш>«ен күмыс істейтін түссіздендіргіш арқылы
даконцентрацшюы 10 мг/л-нан в
зқатты фазалы с
уа
л
аалмайсын (13).
Суданқуыс (үсақ тесіиті) ортадан әткен кезінде ірі дасперсиялық
қоспаларданқүтылуы сүзу (фкльтрлеу) депаталада.
Сүзілетін белшектер Өла»мдерінін, сүзгі матер
и
а
лы
н
ы
н тесіктерінін
өффекті дааметріне қатыяасына қарай бөлшектерді үстап қалу (сүзу)
қабатынынбүкіл көлемінде (адгезиялық сүзу) жүреді, нем
ес
е о
ны
н
бетінде д
е*үре ал
а
д
а (қабнршвқты сүзу). Вгер қабат тесіктерінін
дкаметрінен үжен болсе, о
н
да Оа
л
аектер с
уаг
ы
н
ыкүшімен қабат ішіне
кірія, со
н
дақалып қояда. Ал, егер керісінше болса, япш тссік
дивметрі белтэкдааметріненкіші болса, о
н
д
аб
а
лшектерқабат бетінде
қаЗыршвқ (шіеіша) болып кин
а
л
а бастайда. ТЭС-терде с
у д
а
йы
н
д
а
у
54
.
о
х
е
м
а
л
а
р
ы
н
д
а көбіне эдгезиялық оүзу, ал конденсвтти ть
з
а
л
а
у
о
х
е
м
а
л
а
р
ы
н
д
б- қабіфшақты с
у
з
уқолданылады.
Сузгі материалының бетінде сузілетін бөлшоктерді устап қалу
а
д
г
е
з
и
я нэтажесінде де, сузетін қабат с
а
ны
л
а
уларынын а
р
п
с
ы
н
д
а
механикалық уста
п қалу натшкесінде д
е орындалады. Бөжектердін
а
д
г
е
з
и
я
с
ынегізінен молекулалық т
а
рт
ы
л
ыс куштері эсерінен ту
а
д
ы
(Ван-дер-Ваальс куштері). Жабысатын бежектер қабаттага с
а
н
л
а
у
л
а
р
в
р
а
с
ы
н
д
а
г
ықуыстары толтнрнды, булж
а
г
дайда с
ухуретін қкмг а
з
а
я
д
ы
да, қабаттын гкдравликалық кедергісі жоғарылайды. Суды уздіксіз
пай
д
а
л
ан
г
а
нд
абул қысымның өзгеруін кебейтеді кәне қуыстагы с
у
жылда
мд
ы
г
ы
нарттырады, ал ол кагдай усталып қалгаи белшектерді
ысы
р
ы
п (куып-шайып) акетіп отырады. Бөжектерді устап қалу к
э
н
е
ысырыпалыпк
е
т
упроцестері бір уақытта болгандықтан, біраз уақыттан
с
о
нбулардына
р
а
с
ы
н
д
атепе-тендікпайда болада. Алдымен бұл тендік
с
уага
т
ынжолменқабаттын алгашқы бөліктерінде туады. Еул боліктер
біраздансонқоспалардаөзіне сіндірмейді, ягниқанығады. Біртіндеп
қанығу шегі қабаттыц ішіне өтеді ■
- Сузгінін алғашқы с
у жіберу
уақыттан бас
та
пқоспаларданоданөтіп к
е
т
умоментіне дейінгі кум
к
с
істеу уақытЫн сузгінің қорғаныс қимылынын уақыгы деп атайда. Оси
уақыт в
р
а
л
к
г
ын
д
аүсталып (сүзіліп) қалатын қоспалардан шамасынын
сүзгіш қабаттын көлеміне қатынаси сузгі қаЯаткшн жүмыстық
сыйішдалыгыдепаталады. Сүзгі куылып, т
аз
алаяу үшін т
е
х судын
мөлдірлік с
ап
а
с
ы
н
ақарай тоқтатыладанем
ес
еқысымішң (су куші) шеті
жетіп, вб
д
е
нжоқ болг
а
нкезінде тоқтатылада.
М
е
ханикалтг сүзгілерді мынандайбелгілері б
о
й
ы
н
ш
атоптастырады:
сүзгі материалының фракциялық (бөлгіштік) қүрамы б
ой
ы
н
ы
а - уЯіп
тас
т
а
й
ты
н хәне куылып кететін; қысымы б
о
й
ын
ш
а ашық кәне
тегеуірінді; сүзгіш қабатының с
а
ныбойы
н
ша - бір қабаты кәне коп
қабатты; параллельді (қатар) күмыс істейтін к
аыераласани б
о
йынша бір камералыжәне кепкамералы; сүзу эдісі б
о
й
ын
ш
а - бір ағынды ж
а
н
е
екі агында. Кылу э
а
е
р
г
ё
т
к
к
я
сы
н
д
а ең кеп тарағандары уйілетін,
тегеуірінді бір агы
нд
атурі, сузгі қабаты бірден екіге дейін б
о
л
а
т
ып
Оір камералысузгілер 12,5). Тік бір ағында, тегеуірінд.1
оузгінің сх
е
м
а
с
ы3.6- с
у
р
е
т
т
екөрсетілген. Бүл сузгінін ең ж
а
уа
п
т
ы
влементі төменгі др
е
наады бөлгіш қондаргы I болып табылада. Ол
қышқылға төзімді бетонның 2 қабатшта оркагллгчн. Сузгінің іиіне
сүзгіш 1‘
ет
о
р
и
а
лқабаты 3 орнатылған, оның үстінде белі’
іа в
о
р
о
н
к
а 4 бар, олқубырымен (трубопровод) 5 жзлғастырған. Бул құбыр
арқылы алгаиқы с
уд
а э
к
е
л
у және жуатыа су
д
а а
іс
е
т
у ж
у
м
ы
с
т
а
ры
55
күргіаіледі. ТөілендеП дреиаадв-Свлгіш қондаргы I қүбирымен б
жалгастаршшп, олврқылы тазартнлганпуда в
к
е
т
у *вне жуатнн с
у
д
а
эк
е
л
у
хургізіледі.
Хогаргы
ж
аг
ы
н
д
а
ауаландаргыш7 бар (түндік).
Бүл 3.6 - с
у
р
е
т
т
екөрсетілгеннен Оасқа,
жылу анерг
е
ти
к
а
с
ын
д
а екі және үш к
а
ме
р
а
лы
механиквлық сүвгілер пайдаланылада. Негівінен мүндай сүзгілер бірінің үстіне бірі
қоЯылган қатөр жүішс істейтін бір қабатты
механикалық сүзгілер, оларбәрі бір корпусқа
біріктіліп, орналастырада. Мүндай сх
е
м
ал
а
р
химиялық колменс
ут
а
з
а
л
а
уд
в сүзгі бөлігінід
в
уда
н
ы
ннегурлымтиімдірек па
й
далануга мүм**"
кіндік жасайда.
Туссіздендіргіш тік оүзгілер Бийск қаЗ.ь.Сурет
з
анзаводандажасалада. Олар0,6 ІШа қысымындажане судантемперат
у
р
а
сы 40°С б
о
л
ганда жүмыс іотейді. Вүл
оузгілердініюгівгі с
и
паттамаларытөмендегі 3.8 к
ес
т
е
де келтірілген
СІІІ.
3.8 кесте,
Туосіздендіргіш тік сузгілер (ОСТ 108.030. 10-78)
Сүчгінін
маркаец
йадіргіштік Дваметр, Биіктік,
м3/саг.
мм
мм
Сүзгіш т
ол
тырымныи
көлемі, м
Бір камералы:
вОВ-І,0-0,6
10
1000
3055
0,8
(ЮВ-1,5- 0,6
23
1500
3298
1,75
Ф0В-2,0-0,6
30
2000
3430
4,34
3730
7,86
<ЮВ-2,6-0,б
50
2600
ФОВ-3,0-0,6
70
3000
4075
11,0
«0В-3,4-0,б
90
3400
4230
14,7
Екі камералы:
Фсв-гк-з.4-о,б
200
3400
5500
23,8
У
акемералы:
«ОВ-ЗК-3,4-0,6
300
3400
7065
33,8
56
Жылу еле
к
т
ротан
ц
и
я
ла
р
ы
нд
а сузгі материаш ретінде кебінгсе
к
и
а
р
цқумн, үнтақтолган антрацит, сульфокөмір. цоллшооа, п
е
р
л
и
т
*;)не Оасғ.аларқоаданнлада.
Сузгі митериаяын с
и
п
аттаЯткн негізгі көрсеткіштер боліш
түйірвіктік қурпм и
а
т
ериалда Оірнеие қатар квлибро
ьк
э
д
ан ат
хе
н
••леуііітер а
р
к
н
л
ые
л
е
у «олымен анықталада ж
э
н
е сузгіи мат
ер
и
а
л
да
■
о
м
а
п
а
р
ы з
р турлі туйі.риіктер мөлшерін корсетеді. Сатшатыв
(тиелетін) митериапдан ірілігі қшшгаттангысыз в
о
л
г
ан
д
а ж
о
г
а
р
г
ы
к
а
О
а
т
т
ао
т
е усақ «Іракцияларданбол
у
ымумкін. Вулжагдаіиа тығыз л
а
й
қабыршақ тузіліп, қвбат-дш кедергіоі артада, с
о
ны
м
е
н ңатар, с
у
д
а
т
о
м
е
н
н
е
нк
о
гарыжіОергенкеэде, сузгіш материалдакшыгврылап тастгл
у
ыдамумкін. Ооныменқатар тементі қайаттардш-ы ірі туйіршіктердің
в
е
к
т
е
нт
ы
скөп мвлиері үсақ шламменқаспалардан сузілуіне кедергі
кисайда, кей
д
есүзгіш материапдан қабаттары арқы.ш жүзіп жур
г
е
н
а
о
т
т
о
рувқытынанОүрын өтеп кетеді. Мехвниколақ оузгіні пай
д
а
лп
н
у
твжіриОесі кварцқүмын қолдаягандя дияметрі 0,С>-тен 1,2 мм-ге дейінгі мвлшерлі түйіршіктерді, ал антрацитті қолдаш^анда -0,8-ден 1,8 м
іц
-гедейінгі мөліаерлі түйіршіктерді а
л
уқажет екендігін карсетеді.
йеханикалнқ беріктік дегеніміз - сузетінмзтеривлданжуып- ыо»
кезінде түйіршіктердін Оір - Оіріне үйкелісі нетижесінде б
о
л
отда
товгыштыққа кедергісін а
й
т
ада с
о
н
и
м
ен Оірге с
у т
е
ю
іе
р
а
т
у
р
э
е
т
г
о
ы
а
олай-бүлайөзгеріп туруына О
ай
лонысты түйірвік.тердің жнршіуы д
а
матер
иа
д
д
а
н усақгаяуына әкеліп согөды. М
пт
ериалдан йгріктігін
Оелгілі бір уақыт а
р
я
лн
г
ь
ш
да сүзгіні т
о
л
т
а
р
у қабатшпга биіктігінія
төмендеуі арқылы дв с
и
па
т
т
ау
г
а Оодада. Электр с
т
д
а
в
д
ія
л
а
р
и
н
д
а
қолданылатын сүзу материалшшн үйкелістен болатші жодіқ шигшш о
н
ы
д
у
р
ы
сп
п
й
д
а
ла
н
г
внж
а
г
д
ай
д
а 2-5 X пспағшш дурыс.
Сузетінматериалданхимиялық беріктігі депоныцс
у
д
ш
т
, хиштллақ
а
с
е
р
г
ек
а
р
с
ы. төзімділігін айчада. Негізінде кварцпш механякашқ
Оеріктігі а
н
т
рв
ц
и
тк
е карпгандө артвқ, Оірақ химиялші; беріктігі,
жагынон, воіреое жогарыт
е
м
п
е
р
ат
у
р
ад
аж
э
н
е оілтілік ортадв, каарц
а
н
тр
а
ц
и
т
т
е
носалдау. Сонымен қатпр бүл кез
д
е кремниЛ қиіацилынин
мөлшері ар
т
ы
пкетеді.
:.
Мехоімкалық сүзгіде тегеуірін ж
о
галтып а
д
у ошк (сүзгінін)
жүмысшшн ецнегізгі квроеткіыі Оолыптабы.т
а
д
а.
•
Бүл ш
а
ма негіаінде мынадайфшаорларга тэуелді аннқталздм ж
э
н
е
взгертілед).: сүзгія мптериалдан туЗірвіктік қурьмы; м
а
те
риал
қабвтшши оиіктігі; о
у
з
у іюиіц.омдагн; сүзгіш материалдан лаогашл
қалу кврсеткіші. Кврсетілген а
к
н
р
г
ыф
г
а
к
т
о
рбойыншас
у
д
ь
і шійдаяыуші
57
сайкнонына
г
уқарқьиш (қысымы) тшендейді.
Сузгіні куу
д
ас
уқарқыны абдент
а
у
с
а
я
г
а
н
д
а (ашыкф
и
л
ь
т
р
я
е
рувін
с
у б
а
г
анасы бойынша 6 м, а
я кабық ф
и
л
ь
т
р
л
е
руиін- 10 и (101)
сузіліп вткөн с
у са
п
а
сы
н
п қарай сузілу п
е
р
н
о
д
а
н
ы
н (айналымынын)
увақтыгына қарай жургізеді. Қалып қойған (сувілгенде) а
а
т
т
а
р
д
а
сузгіденкері агынмен, ягни т
о
м
е
н
н
е
нж
о
г
а
р
ы Ж
У
У арқаш кетіреді.
Өнеркәсіп сувгілерін пейдалану тәжірибеоі жуу
д
а м
ь
г
а
а т
в
м
е
н
д
е
келтірілген жылдамдақпенжүргізуді у
с
ынада: сузгілерді к
в
а
р
цқумымев
т
олти
р
г
а
нд
а суданжылдаидагы 36 м/овг. б
о
л
у керек; у
нтақталган
антра
ци
т
п
е
н толтыргвнда- 22 м/оаг. [21. ІІе
ханикалық сузгі м
а
т
е
р
м
а
л
ы
и
қопсыту туссіндекдіргіштенкейінбөлекб
а
к
т
а
на
л
ы
н
г
а
нсумен, н
е
и
е
с
е
ионктті сүзгілерден келетінж
у
ы
ц
д
ас
у
м
е
нжургізеді. ІІа
т
е
р
и
а
л
д
н ж
у
ы
п
т
а
з
апауда т
е
з
де
т
у ушін сузгінін т
еменгі ж
а
г
ы
ы
аа
у
ажіберіледі.
Яылынаекі рет сүзгінін а
о
г
а
р
г
ықақоагы а
о
ы
л
а
д
ада, м
а
т
е
р
и
а
л
д
а
н
с
а
п
ас
ытексеріледі. Керекболганж
а
г
д
а
й
д
а оузгі м
а
т
е
р
и
а
л
ы мобада
көрсетілген биіктікке дейін т
о
л
т
ы
р
ы
л
а
д
а (антрацит, к
в
а
р
ц қуыы,
кукіртті хөмір). Е
г
е
р материал кермектік т
у
з
д
а
р
д
а
н аатижесінде
агарыпқалса, оныкемір қышқылымен (аоері вз, бірақ мумсіндігі бар)
к
у
ад
ан
е
м
ес
е алсіздендірілген т
у
а қывқылынын сүйык ерітіндісімен,
о
нытеменненжог
а
ры қарай жіберіп (а
рт
ын
ан жақоылап жуылатындвй.
етіп) тазалаугаболада.
Оузгілерді босвтып текс
ер
у н
ем
есе
ж
в
н
деу
негіяінен
гидранликапкқ ж
о
.л
л
е
н іоке асырылады, ягки сузгів м
а
т
ериалдар
сүзгіден суданетеқарқында агыныменшыгврылада. Сүзгів мате
р
и
ал
д
а
толтырар а
л
д
а
н
да сузгіге ортасына дейін о
у қуяда, о
д
аи с
о
н
материалда 300-400 ммқалындақпен қабат - қабат етіп тией оьстайда.
Эрбірқвбат суда төменненжог
в
р
ы беріп, елсін - елсін а
у
а
п
ы у
р
л
е
у
арқылы жуылада. Жуу ороцеоін мвлдір о
уа
л
ы
н
г
ан
ш
ажургізеді.
Қазіргі к
е
з
д
е суагіш материалынтазалаудан е
т
е жога
р
ы тиімді
едіоі табылда: ол механикалиқ сузгіні су
м
г
н т
о
л
ты
р
у кезінде
у
л
ьтрадабыс арқылы орындалада. Сүзгіш материал белгілі бір жиілік
пенқарқындақтагы ультр
ы
да
б
ы
с өрісін қиып етеді. Ос
ы арісте т
у
а
т
ы
н
б
елшектер тербелісі сузгів м
а
т
ериалда оган ж
а
б
исып қалган
түнбалардан тазартада, ягннтербеліс куві арқылы түнба матери
а
л
да
н
белініп қапада.
3.7. С
у
дамагнктті ан
д
е
уиегіздері
Магнктерісініа о
у
г
аж
э
н
еоыынқоштаішрына әоер е
т
у механизмі
аяі күнге дейіа душе авықталган коқ. Эртүрлі аьторлардааб
о
л
ж
а
мд
а
р
ч
56
м
а
г
н
и
т©ріоінін иондармен оу молекулаларына поляризациялық эсер
•ткенде, борлылдақ түнОаш
л
а
мформалықаттн фаза пвйда болатнндай
■ртүрлі өзгерістержүреді. Оумагнитөрісі өткенде, онынтепе-тендік
щіг
д
а
й
д
а
г
ықаснеттері І0_9сек. шейін саңталады. Ыүндвйкондыргонарды
п
а
й
д
а
п
е
н
у тэжірибесі қыздыру бетінде па
й
да б
о
латын уаттык мөлтері
в
э
а
й
г
а
н
д
а
г
ы
, ал кейбір жагдайда, бар таттың түсіп қалғандағьш
керсетеді. Бірақ, с
о
н
д
ад
атат басу жылдамдыгы мен онын мөлшері
бірдениогарылапкететін жагдайларыболнптурада.
Ф.Э. ДзержинскиЯ а
ты
н
д
а
гы бүкілодақтық шлу техникалық
ж
н
с
т
е
т
у
т
ымагниттіхвндеуді суданжалпыкермектігі (табигисудан) 10
мг-әкв/л ж
в
н
е карбонаттнқ кермектік 7 мг-экв/л жогвры болганда
жүргігуді үсыняда.О
о
н
ы
м
е
нқатар, қысымы 4 ЫПа-га дейікгі қазандар
қон
да
р
г
ы
с
ь
шқолдану үоняшіада.
Судамагниттік өндеуді қолданып тазартудан ен бір дола
й
лы
х
а
г
д
а
й
ы - б
о
о кемір қышқылы концентрациясынын тепе-тендіктегі
я
о
я
ц
е
н
т
р
а
ц
іш
с
ы
н
ақатынасыболші табылада. Суда магниттік өндеу су
«»ду!Пғй к
а
р
б
о
н
а
т
н
м
е
яөте қаныққан.жаз айларында иақсы орындалады,
оебебі көмір қышқылнн а
у
а
д
з
н алады, ал қыста өсімдіхтер комір
қкхқылык п
е
й
д
а
л
а
н
у
д
атоқтатқанкезде суагрессивті болада [121.
Мсшштті ендеукезінде п
а
й
д
аболганшлавды түйнқ хүйеден дер
уақитында ш
ы
г
а
р
ы
по
т
н
р
у керек. Мүндай өндеу кезіаде кальций
к
а
р
б
о
н
а
т
ықрхсталдаршнң мелоері 21-30 % азайгандыгы байқалада, ал
түнбагатүсуяшідамдагн0,22-0,54 мм/о-тан 0,23-0,41 мм/с-қа дейін
твмендейді. Ш
я
а
ма
р
н
а
й
ыв
л
а
мбөлгіштен өткен кездешыгарылада.
С
у
д
амагшітті ендеудің жақсн, тиімді хақтарыменқатар (Саратов
қаласы С
а
р
а
т
о
вГРЭС-І о
у
д
аж
ы
л
узүйелерінқоректендіруге .дайьидау),
оның теріо к
вроеткіотер беретін тахірибеоі бар екендігін
(Н
о
в
о
с
и
б
н
р
с
кқаласы, 1969-70 тлдардагы қысқы
меагіл) атап өту
қажет. Н
ов
ос
и
б
и
р
с
к
ід
е б
о
й
л
е
р
л
е
р мен с
у қыздыратын (аилытатын)
к
а
з
а
н
д
а
ркермектіктүздардаяөте көп мөлшерде қатып хабысыпқалуының
нәтяжесіңде т
р
у
б
а
л
а
ртүгелдей аарылгая кезде, бірнеше ай бойына
істенв
ы
г
ы
пқалган.
Ыагнитерісіңда өнделген о
уоа
п
аоынбақылау Мосива ъг.гргеттг”.
инстит
у
ты
н
д
азерттеліп, дайындалган прибормен хүргізіледі, н
е
м
е
с
е
.көлемі 200 млсуданекі пробасын (сынамасын) бір мезгілде қзйнату
арқылы да іске а
с
ы
р
у
г
а бол
а
да ( І-сынама - магнитті өндеуге дейін;
2-снныиз вядеуденкейін). Сы
н
га а
л
ынган сула
рд
а қайкау кезіаде
яы
н
ылар сялынада; олв
р
да хэбнсып қалган к
р
исталдарда 600 р
е
т
үлкейтіп қарайда, Кристалдардын мөлшеріне қарап
(қянтаалнқты
59
азпОгандшчгав) ендеудін әоеріне қо
р
ь
г
т
ы
н
д
ажасайда: егердалпері Оірбірінен өте ал
к
ацбодсв, солгүрлнмвндеудін асері жвқсырақ Оолганы.
Судамапштті в
н
д
е
ге
н
д
е 13] - жумыстыннвтикелері йойыниа, суда
кыздару 95°С-тан о
с
п
а
у
ы керек. Бүл к
еа
д
е с
у малдір Оолвда,
н
т
із
д
ы
р
к
л
г
а
нО
е
т
т
е
р
д
е карбоиаттық и
іл
о
ммейқалдак түнОаляр болмайды.
Еүл жагдвйдабарлық бвлшектердія70 * 0,5 мкм мөлиорінде Золада.
Магниттелген с
уқасиетів Оір тэуліктей уақытта г
а
н
в сактайда.Осы
мапшттік қасиеттерді койыпа
л
ук
у
былысыр
е
лакпацияденатаішда.
Егера
р
те
з
и
ин с
у
ы
н
д
оеріген оттегі молиері 3 мг/л-ге дейін,
хлоридтерменсульфаттардннқосындасы 50 мг/л-ге дейін волса, оган
,ц
ампгнитті өндеуді қолдануга Соляды. Ал егер Оүл коміюненттерінің
шам
а
с
ыкөрсетілгенмвлшерден асыпкетсе, оадакоррозиялық процестер
жүру хаупі туады. Бүл жа
г
дайдакоррозияны Яол
д
ы
рм
а
у үшін ва
к
у
у
мд
а
де&враттаркондаршіада, алдеаэрвциііланган магниттелген с
у
д
а т
е
к
е
ҮО°С-қо г
а
нақыздару қакет Оолада. А
рт
евиано
у
ы
пдатемірдін мәлвері
0.3 мг/л шамасынпн аспайда. Ж
ы
л
у күйелеріне а
л
ы
нган баотапқы с
у
л
у
ы керек. Бүл
ГОСТ2874-73 "Ішетін су" деген кврсеткішке сай Оо
әдісті майдалаііі' СССҒ-дін Денсаулык оақтау
мшмстрлігінік
мемлекеттік т
ек
серуорныменкелісілген.
Әндіріс орынд
ар
ы
н
д
амагнитті андеуді қолдану ушін аддын-яла
үзақ эксперименттік тэкірибе жүмыстарынаршл меагіліне қарай (қыс,
каз) жүргізу қажет екендігін а
та
пвткенжвн.
С
у
дымагнитті өндеу қуралдаршшн конструкциясы к
а
н
е олар
д
а
и
а
йдалану көніндегі инструкциялар "Знері-озапчвоть" деген Чео
о
ко
а
р
ы
электроыеханикалық
з
ав
оданда
жвсалган.
Бүл
қүралдардан
(қондыргылардаң) негізгі с
и
паттамаляры3.9-кестеде келтірілген (111.
3.9 к
е
с
т
е
С
у
дамагнитті е
н
д
е
у үшін қажет а
п
параттар /ТУ 34-38-ІС7ГЗЗ-84/
А
п
пз
р
а
т
м
а
рк
а
с
ы
Өнделетін с
у
у темпера- Оудынжүмыс П
а
й
д
а
л
а
н
а
п
бойшша ечім- С
қысимы, МПа қуат, кВ.;
ділігі, м^/саг. турасы.Ч)
АМ0-І00 УХЛ4
100
40
0,6
0,5
АМО-бООУХЛ4
600
40
0,6
2,0
АМО-25 УХЛ4
25
50
0,6
0,35
АМ0-2Ш УҮЛ 4
200
40
0,6
0,5
60
3.8 С
у
ды к
а
рб
о
н
и
за
ц
и
ал
а
у
Оу
те
к
-к
а
т
и
о
в
д
а
у
д
а
нкейінсуданкемір кышккл газын пшғару с
у
тешервтурасынкөтермей-аккүргіаіледі. Бул өдістін мәнісі-өқцелетін
с
убетіндекоміркншкшинннпарциалдакысымыназайтудакөздеу болып
т
в
б
ы
л
а
д
а
.О
я үшін суда (деаэратордагы будаң ролімен барз-бара)
в
у
в
м
е
нүрлейді. Вүл жағдайдакүкіртті-сутек, оутекжзне басқа газдар
■о
й
ыл
ад
а, үшып кетеді. Декарбонизация кезінде көмір қышкшшнан
күтылунегізінде 3-тен 10 мг/лдейін б8рада (қалдач). Декарбонизөция
процесіне эсер ететін негізгі факторлар - ауаиын жүмсалуы, су
т
е
м
п
е
р
в
т
у
р
а
с
ы
,с
уме
нг
а
зфазасынынсалыстырмали жанасу беті жэнс
о
у
д
а
н мөлвері. Декарбонизацияны Ғашиг сақиналаршіан қондарғысы
б
а
рп
л
е
н
к
ат
и
п
т
е
оа
п
п
а
р
а
т
т
а
р
д
а (декарбонизатсрларда) гүргізеді.
К
е
р
а
м
и
к
а
л
ы
к Р
а
ш
и
г сақиналарынан жасвлған қондарғы ағаш
қалкандв
ры
на
нжасалғанқондарғымен салыстырғанда декарбонизатордаң
а
у
д
а
н
ы м
е
н биіктігін азайтуға, ауаны взырақ пайдапануға,
д
е
к
а
р
б
о
н
к
з
а
ц
и
япроцесінт
е
р
е
н
д
е
т
у
г
е
, қондарғыны үзағырақ қолдануға
мумкіндік туғнзада.
3.7 -с
уреттеде
ка
рб
о
н
и
з
в
т
о
р
д
а
ң принциптік схемасы кврсетілгеі.
Декарбонвттар корпустан Т, оның
теменгі жағындағы бүрғылап тесідген
торкөзден2 түрада. Корпус Рашиг
сақиналарынанжасалғанқондарғымен 3
толтырылада. Ол бвктын 4 - үотіне
орнатылган. Бвктадекврбонизацияланған с
усвқталада. Тазалаугаа
р
н
алган
с
у корпустын жоғарғы . жагындага .
тесіктен 5 беріліп, ' қондаргылар
арқылы т
е
м
е
н
г
еқарай вгада. Төменнен
б - тесік арқылы а
у
а беріледі, ол
коғары қарай с
у ағынына қарамақарсы көтеріледі. А
у
а мен көмір
қышқыл
газы
д
е
карбонизатордан
шығатын в
у
ы
з7, арқшга көтіріледі,
алтазаланған с
у 8 шығатын тесік
арқылы етеді. Қондарғыда д
р
ен
а
ж
дш
қүбырлар 9 бар.
ЗЛ.Сурет
Декарбониз
а
т
о
рл
а
р
да
н көмір қышқылын шығару әсері зуатяің
жүмсалуннв бвйланысты. Судан бір кубометріне 20-40 м3
а
у
а
жүмсағшда, көмір қышқылыннң қзлдақ концептращясн 3-8 мг/л
61
арали
г
и
н
дабол
вд
а 121.
3.10 - к
е
о
т
ед
ед
екарбонизаторлардаоларданвндіргіштігіне қарай
таңдауданциф
р
лымаліиеттері келтірілген.
3.10 к
е
о
т
е
Декарбошзвторларданси
п
а
т
т
а
м
а
о
ы
Өнімділік,
м3/саг.
Диаметр,
м
м
Көлденен қиық
аудвны, м2
Ауаныншыгынн,
м^/оаг.
15
565
0,25
375
25
730
0,417
627
50
1030
0,833
1250
75
1260
1,25
1880
100
1460
1,67
2500
125
1630
2,08
3100
150
1790
2,5
3750
200
2060
3,33
5000
250
2315
4.17
6250
300
25,20
5,0
7500
Өнімдідіктід арбір шамасы увін декарбонизаторлар өнделетін
суданк
а
рбонвттыкермектігіне ба
й
ланысты то
п
тврга бвлінеді (З.ІІ
кесте).
З.ІІ к
е
о
т
е
Декарбошааторларда т
о
п
та
р
г
а та
п
т
а
о
т
ы
р
у
Топтар
Көрсеткіштер
внделетін оуданк
ар
бонвтты
кермектігі, мг-вкв/л
Рашигсакинал
ар
ы
н
ын
биіктігі, м
I
2
3
4-5
6-8
9-12
2,9-3,0
62
з.і-з.з
3.4-3.6
•
4
12-14
3,7-3,9
Декарбонизаторда е
с
е
пт
е
па
л
ук
о
л
д
в
р
ы
Тв
м
енде к
е
р
а
к
о
а
к
а
л
ы
кР
а
и
іи
гсақиналарынанкасалгенңондаргысы бар
декар<}онизаторда есептеу колдары келтірілген СЗ). Есептеу ушіи
бастапқаберіліңцер: сугабойыншо енімділігі - 100 м^/саг; бастапқн
с
утемператусы20°С; карбонаттыкермектік б мг-экв/ліқүрғаң қаддық
500 мг/л; рНмвлшері 7,1; д
екарбонизаторданкейінгі көмір қышқішшкн
в
а
м
а
с
ы5 мг/л; судаэндеукезінде 5 мг-вкв/л карбонатты кермектік
(көмір қышқалына айналып) бузылады.
. ' Декарбогазаторгакелетін с
у
даерігенкөмір қшпқылыіаш (қг/м3 )
кон
ц
е
н
тр
а
ц
ия
с
ымынвформуламенанықталадаі
4.,
- ^ ' №ер.* А
мүядагы һ!ер к
/000
~
ч
1
і
_______ і __
бастапқы суданкарбонатты кермектігі, ол с
у ан
д
е
у
кезінде з
к
о
й
ы
л
а
д
а
: мг-зкв/л;
ьйГЯ
бастапқы с
у
д
аг
ыеріген б
осквмір ідашқылының концентлл
рациясы (тепе-теидік), мг/л.
Настапқы с
у
д
агы б
о
с камір
қышқыльшын концентрациясші сілті<?<? / 0
лік арқылы (карбонатты кермсктік)
и
әне судаң рН көрсеткіші бойыңша
^
/
20
3.8 - с
у
р
е
т
т
е келтірілген номоV
Ғ<Г
ашқтаугз
% грамманкң кемегімен
б
о
л
а
д
а
.
Б
ү
л
н
о
м
о
г
р
а
м
м
а
20°С
40 4
температіфадақүрғак қалдагы 200
мг/л Оола
т
ы
н с
у үшін хасалғзн).
60 о
Берілген
сілтілік . нпен
рй
мөлшерлері
үшія
Оос кемір
/ & $
60
қшиқылынын концептрацилсы номог
р
ам
м
абойынша:
м/'М
болада. Бастапқы судші басқадак
-100
корсеткіштері (қүргақ қалдак) үшін
б
о
скемір қышқылы ковцентрашяснн
З.в.Сурет
шиівпдайформуламеианш«тадедн
и
мүндагы (V.
бастапқы судың қүргақ қалдыгынйң мөлшеріпе түзету
кояКициенті. 3.12 к
е
с
т
е арқылы анақтайда. 500 мг/л
қүргақ қалдаң үжін ^
* 0,92.
63
мүндағн 6
- Ра
ш
и
г сақинасықондырғысиндағы оалыст
ы
р
м
ал
ыа
у
аш
ы
гыны
м3 ауа/м3 с
у (жүмсартылган к
аг
дайда 25 ^г/м3 д
е
п
алуға, түзсыздандырганда 40 м^/м3
деп а
л
у
үсынылады).
Со
н
д
аа
у
ашығыны мынагантенбол
ад
ы
* ,0 °
* * 5° °
ДекаріЗошізатор арқылы күретін а
у
а қозғалысына
есептеледі
кедергі
бы
л
а
й
г $ « г$ ■
Л
. * 40
мүндага
- декарбонизатордын конотруктивтік влементтерінід
ауанынкүрісіне кедергісі, ммс
у болган;
- 25x25x3 Рашиг сақиналарынанжасалганқондырғынын I
мг биіктік қабатынына
у
ажүрісіне кедергісі мм с
у
болган.
Сон
д
а декарбонизатор арқылы өтетін ау
а
г
в кедергі м
ын
андай
б
о
ла
д
ы
.2» ^
* £5 ■
■
і,/4 *■4 0 » УУЯ, 6 мм с
у
Кэрсетілгендекарбонизаторга а
р
н
алганжелдеткіш ауан
ы
н шығынын
2500 м^/сағ. кеме
м
есж
э
н
ес
утеғеуіріні 119 ммс
у баг. бол
а
т
ын
д
а
й
етіп қызмет істеу қажет.
Қондарғынын ендіргіштігі мен судын карбонаттық кермектігі
белгілі болғанжағдайда декарбонизатордын типіи, Рашиғ сақиналары
қондарғысшшн биіктігі менкелемін таңдап а
л
у
габ
о
лада (3.10, З.ІІ кестелерді қара). >
3.9 Алдын-ала т
азадау-с
х
е
маларын паЦ
д
ал
а
н
у ерекшеліктері мен
реагенттерді сақтау
Бастапқы с
у
д
а алдын-ала өндеу өдістері мен оган қажет
жабдықтарда суданқаяшалықты л
а
с екндігіне, яғни онынөзгешелігі мен
ішіндегі заттардынмелшеріне б
а
й
ланыстытандапалады: қалқып жүрғен
з
а
тт
а
рмелшері 50 мг/л дейін болса - механшсалнқ сүзу; ол з
а
ттардкн
мелшері 100 мг/л дейін бо
л
са - механюсалық сүзукоагуляциямен бірге;
а
легер 100 мг/л кепбо
л
с
а - түссіздендіру, одан с
о
н механикалық
сүзу; коагуляцияны, судын түоін а
з
ай
т
у
д
а ж
в
н
е к
о
л
лоидты темірді
кетіруді қажет ететін жер беті с
у
ла
р
ы
н пайдаланғанда коагуляция,
түссіздендіру, одансонмеханикалық сүзу қоддашлады.
66
Алдан-ала т
а
з
а
ла
ус
х
емаларннынк
ог
а
р
ы
да керсетілген түрлеріне
иегізгі эдіс ретінде түсоіздендіру (I, 2, 3, 5 схемалвр) с
о
ны
м
е
н
қатар сүзгілерде коагуляциялау С41 цолданылада. Алдан-ала тазалаудіш
қай схемасынқолдансада, егертехнологиялық режим дүрыс сақталса,
о
н
д
ақалқып жүрген кәне коллоидты зоттар оудан толық кетіріледі
(қалдық мөлшер 1-3 *), органикалық заттар 40-70 %, боскөмір қышқылы
толық кетеді.
Сода-әктеу, я
г
н
и3 - схем
ан
ықодцанганда, катионитті сүзгілерде
«үмСарту с
хе
масынп
а
йдаланбау мүмкіндігі туада, себебі с
у
д
а о
с
ы
т
е
х
н
о
л
о
г
и
ябо
й
ыншаалдан-ала т
а
з
алагандакатиондар алдан-ала т
а
з
а
л
а
у
кезінде әжептәуір азайыпқалада.
Алдан-ала т
аз
а
л
а
у қүралдарынын негізгі қүрамдарынын бірі
Орталық Гылыми-зерттеу ЦНШ МПСинститутынеме
с
еБүкілодвқтық ж
ы
л
утехникалық и
нс
титуты (ВТИ) конструкциясы б
о
й
ынша
к
а
са
л
г
ан
түссіздендіргіш сүзгілер,
(бір, екі н
е
ме
с
е үш камералы),
реагенттерді қабылдап алш, сақтайтын қоймадары бар р
е
а
г
ен
т
шаруа
шы
л
ы
г
ыжүмысқа тікелей қолданылатынерітінділерді д
а
й
ындау және
до
з
и
ро
в
к
аха
с
аугақажет хабдақтар, соныменқатарқалдақтарда ш
ыг
а
р
ып
т
в
с
т
а
й
т
ынқүралдар болыптабылада.
Алдын-ала т
а
залау қүралдары орталық коррозиялық әсеріне
төзетіндей химиялық оақтандаргыштармен хабдақталада. Химиялық
оақтандаргыш үшін қажет материаддар врна
й
ы орындардан үсыныстары
б
о
й
ы
н
ш
а тандалыпалынада.
Осындайт
а
за
л
а
у рін ,қолданнлатын реагенттердін с
и
па
т
т
ам
а
с
ы
3.13 - к
е
о
теде келтірілген.
Реагенттерқоймасынын көлемі кем д
ег
енде бір айға жететін
р
е
агенттерсвқтауга болатындайетіп еоептелінеді. Ооныменқатар бүл
е
с
е
п
к
е бір темір жолвагонының (60 т.) жүгі болатындайхәне қоймада
влі 15 төулікке жететін ревгенттердін артық мөлшері бар болі’
а
н
хагдай қосылада. Егер реагенттер в
в
то
т
р
анспортпен н
е
м
е
се қүбыр
арқылы хеткізілсе, ондақоймадагы қор 15 с
е
т
к
е
г
е хететіндей етіп
коспарланада. Ңоймадагы темпе
ра
т
у
ра І0°0-тен төмен бол
м
а
у керек.
Қоймада реагенттерді түсіріп алатын м
ех
аника қүралдардан б
ол
г
а
н
ы
дүрыо.
Қышқылдар мен сілтілерді сақтауга вр р
е
агентке екі-екіден
үлкеныдастарқояда.
Әкті қүргвқ күйінде хәне өк оүті қалпында д
а оақтауга болада.
Көбінеое онықүргақ күйінде свқтайда да, алкүнделікті п
а
й
дя
л
а
н
у
г
а
ндыстарда әктін қвяет бвлігін "свндіріп" о
д
а
нн
а
с
остар арқнли хүмно
67
Суды хмюялык иоліөи тазллау
______ __________ *°лданнлатын рөагчнттвр
ЗЛ З
Химия- Химиялық Реагенттін
лық
ергіи- Ерітівдінід
өнімдеғі концентра- 20°0
тігі, І
форку- мөлиері, Ц
“
онцентраИ
Я
С
Ы
,
У*)
л
а
с
ы
«ИЯСІ (|)
к
э
н
еқату
*ане тыгыз-
Р
е
а
г
е
н
т
т
е
р
ДЫҒЫ
Й Т ҒВ Г
Күйдіргіш н
а
т
р
42
_ 40
+13
97,Т
23,3
-51,Г
35,9
27.2
-12
36,2
м
а
р
к
а "Ртутный"
( Сынапты*)
(бірін»і
г
о
б
т13830-84
Кукіртқышқылды
глшюзем (тазала
нбагап)
4
1,043
І0В,7
_8__
І.056
_2__
1,019
Свадірілмеген
әктао
ГОСТ9І79-ГТ
•Тидрпттыв
к
т
а
о
(п
у
ш
е
н
к
ав К т т
К
а
л
ь
ц
и
л
е
н
г
е
н
с
м
д
а (сцнтетикалық)
60-85
-
0,16
50-67
-
0,16
03
ГОСТ5100-85 Е
ж Т р1
ПА
Аф
л
о
к
у
л
я
н
т
ы
*полиакриламқц)
8-9
Я№гі8 И ^
К
о
к
е
р
т
у
! 4
- .
__2__
Ғ.0І7
_2 __
І.01Т
г:,8
_2___
І.0І9
А
р
а
л
в
с
-
т
л
’ ^®’
6 ла£Г Г.00б’
~І.5г7
г
р
а
ф
в
д
аоыз
н
ц
п
г
ауотіадепеа
г
е
н
тигя»
а
о
т
ы
а
д
вреагенттівқат, те*Лг,Г!!1
Т
р
а
В
Д
Я
Л
Й
р
ы
’
* т
е
м
п
е
Р
в
т
у
р
а
о
ыкелтірілген.
г* 6 г
р
а
ф
а
д
ас
ы
з
ы
к
т
ы
нустінлғ
,
л
арн, а
с
т
ы
н
д
аерітіадінів г Л і
І«»Щентрация~
РІТІВДІНІН «гнздагыкелтірілгеи.
68
грітінділерін дайнндайтаны
д
а
старгажібереді.
Коагулянттықурғақ та, концентрлі ерітінді түрінде д
е оақтайда.
Е
итэуірі, ерітінді түрінде сақталгаіщ.
Натрийкатионадті сүагілерін р
е
генерэциялауүшін қахет а
отүзын
сүйық күйінде де, қүргақ күйінде д
е сақтайда. Күрғақ сақтау ушін
түздан с
у
дажүтып алып, іріктеліп қалмауын ой
л
а
ст
ц
р
у керек.
ПОлиакрилоамидПААфлокулянты бөшкелер мен қаптарға с
а
л
ы
н
ы
п
•келінеді. Әдейілеп қойылған тараларға қойылып, сақталада ж
а
н
е
а
р
н
а
й
ы а
р
а
ла
с
тыргыштарда 0,1-0,5 % ерітінділер түрінде үнемі
п
а
й
д
а
л
а
н
у үшін дайындалада.
Катиониттермена
н
и
ониттерқаптарменбөшкелерде келіп, с
о
л
а
й
Ьақталада, те
к шлы температура болганы дүрыс, оебебі суық
т
е
м
п
е
р
а
ту
р
а
д
аиониттераралығында о
уқатып қалада да, түйіршіктер
и
в
ры
л
ы
пкетеді.
4. суда иоңдақ алмасуэдіоі бойыншаөңдеу
4.1. Иондақ алмасуданфиаико-іимиялық негіадері
Алдын-ала тазартудан өткен с
у қүрамында ірі дисперсиялық
Цоопалар мүлде б
о
лмайда хәне әкептәуір дәрежеде кол
л
о
и
дт
ы
бөлшектерденд
ет
а
заланыпқалада. Бірақ қоспалзрдан негіагі белігі
Нақты (оын) еріген қалпында су
д
ақалып қояда, сондақтан одан қүтылу
ж
о
л
дарын іздестіру керек. Қазіргі уақытта ол үшін иондақ а
л
м
а
с
у
өдісін, сонымен қатар мембраналық жа
н
е термиялық әдістерді
Һайдаланада. Сонгы аталған екі эдісті көбінесе иондақ а
л
м
а
с
у
өдісімен біріктіріп барыппайдаланада £2,3,5,61.
Судаиондақ а
л
м
а
оу адісімен он
д
е
у іс жүзінде с
у
да ерімейтін
иониттердепа
т
а
латанзаттардансудаерігентүздармениопдақ а
л
м
а
о
у
қабілетіне негізделеді; яғни иондақ а
л
маоу кезінде иондардын бір
түрі екінші түрімен ауыстырылада.
Ионйттердіниондақ ал
м
а
оугақабілеттілігі олардан қүрылысымен
түоіндіріледі. 4.1-суретте ио
н
и
тмолекуласышнқүрылысы келтірілген.
Кез-келгени
о
н
и
тқатты, көп ато
ц
цыкаркаотанI түрада, онын әрбір
Жеріне қаркасңа э
л
е
к
тр зарядан беретіи қоағалмайтын иондар 2
Ж
а
б
ысада (қоснлада), а
лбаоқа иондар3 (қарсы танбьмьн) осы ка
р
клс
ойналвоында органикалық қозғалыста болвда ка
н
е олар а
п
м
а
с
у
г
а
қабілетті болада. Осшшн оал
де
р
ы
но
н қвтты Ъ
ь
з
а
н
ы
н айналасшіда
Карама-қарсы з
а
р
ядталганиондврдандаЭФузияқабьты ил
й
да с
ч
іл
а
д
)1, п
л
эарядтынтүзілуіне жол ашада. Ионкттердін вьтиьті ғруплалаііыішн
69
с
и
п
а
т
ы
н
з (қабілетіне) қарай, онынқозгалгыши
о
ндары оң зарядталады,
о
н
да ио
н
и
т к
а
т
ионит деп а
та
л
а
д
ы (4.1 а сурет), н
е
м
е
с
е теріс
яарядталады, о
н
да ион
и
т анион
и
тдепа
т
а
лады (4.1 бсурет). Д
и
ф
фузия
қайатн ионда
р
ы
нд
а
кинетикалық э
н
е
р
г
и
я
өте молбол
а
дыхәне
соңдықтан дадаффуз
и
яқаОатынан ерітіндіге а
у
ы
с
а алада, бірақ бул хагдайда ерітіндіден
. диффузия қабатына
■ дәл с
он
дай з
а
р
я
д
а
' бар иондар а
у
ы
с
у
ы
қахет. Ягни, иоидақ
4.І.Сурет
а
л
ма
с
у реакц
и
я
ла
р
ы
кәдімгі .влектролиттік р
еа
кцияларга тән з
ан
дарга Оагынада, а
т
а
п
айтқанда: иондаралмасуының.әквивалентт1к ерехелері мен оның, я
г
н
и
иондара
л
м
а
с
у процесінін қайтымдалыгы. Егер катиондармен а
л
м
а
с
у
жүрсе, оқца процесск
а
т
иондаудеп, алегера
н
и
он
д
а
р алмасса, о
н
д
а о
н
и
о
н
д
а
у депаталада.
Барлық белгілі ион влмас
ты
р
г
ы
ш м
а
териалдарда химиялық қурамы
бойшша екі топқа бөлуге болада: юшералды хәне органикалық.
М
и
н
ералда и
о
н
и
тт
е
р
де сорып а
л
у (хуту)
қабілеттілігі
а
з
(көлемге шаққанда) х
э
н
е қышқылда орт
а
д
а кремний қышқылын бөліп
айырылада, сокдақтан, казірігі кез
д
е хылу әлектр с
т
а
н
ц
и
я
ла
р
ы
н
да
негізінде синтетихалық с
м
о
ла
г
а (сагызга) хататыы органикалық и
о
я
а
л
м
ас
у ма
те
р
и
а
лд
а
р
да
қолданылада.
Синтетикалық
қосылыстар
молекулалары көбіне мындаган, ал ке
йд
е бір-бірімен е
т
е мықты
байланысқан ондагвнмың атомдардаң турада, муидайқосылыстар х
о
г
а
р
ы
молекулалық звттардепвталада.
Смолама
териалынаиои алмас
т
ы
рг
ы
шқасиет беретін функционалдақ
топтарбе
н
золядр
о
л
ар
ы
н
а барыпқосылада (ондагы сутегі атомдарының
орынынбасада). Ион
т
т
е
рг
екатиониттерқасиетін беретінфункционалдық
топқа: с
у
ль
ф
о
гр
у
п
п
в - $0Л/ / , кзрбоксилто
б
ына - £00 Н хәне ги
д
роксил
тоб
ы
н
а - ОИ , сульф
о
г
ру
п
п
а
сы бар катиониттер хо
г
ары қышқылда
(мысалы КУ-2-8 х
э
н
е басқалар) кушті болада. Мундай катониттер
сілтілік, н
е
йтралдах
в
н
е әлсіз қышқылда ортадвнт
е
к Ра*' м е н '
и
о
ндярынга
н
аемес, оным
е
нқосв л/а “
, л/иоңдарын да шыгарып
70
алада. Өздерінін а
л
м
а
с
ут
о
быретінде қүрамында тек Ол ОН кәнеІЮОН
т
о
п
т
а
р
ы
н г
а
н
а у
с
т
ай
т
ы
н катиониттер влсіз қышқыдда катиониттер
(мысалыКБ типтес) депаталады. Олартек На - катиониті ретінде
г
а
н
ажумыс істей ал
а
д
ы*әне бейтарапнеме
с
е оілтілік ортадантек&‘г ’'
к
а
н
е■М#г * и
о
н
дарын ал
ы
п шыгады. Осымен бірге, полифу
нк
ц
и
он
а
л
д
ы
к
а
ти
о
н
и
т
т
е
рд
екездеседі, мысалы, сульфокемір, олардаЩ Н к
в
н
е(ШМ
т
о
п
т
в
р
ы бірден болада. Ыүндай катиониттер орташа қышқылды Деп
■
т
в
л
ы
н
а
д
ы*әне судан На менМНч' и
о
ндарыншыгарыпалада. Топтардын
ңасиеттері рНмөлшері қврай катиониттін а
л
м
а
с
у көлеміне (шамасына)
өте зор э
с
еретеді. Күшті қышқылда к
а
тиониттериондар ал
м
а
суын рН
көрсеткіштерінін к
ен көлемінде жасайда, вл өлсіз қышқылда
к
а
ти
о
н
и
т
т
е
ркышқылда ортадаион а
л
м
а
с
у қабілетін азайтада, себебі
функционалдық т
о
п
т
а
рдиссоциациясының дөрежесі төмендейді (6, 10).
И
о
н
ит
т
е
рг
е аниониттік қасиет беретін функционалдақ т
о
п
т
в
р
г
а
кататындар: өртүрлі а
м
иногруппалар ( Н//л - бірінші, V // - екінші,
Л/ - ушінші жөне төртінші рет орнынан. ыгыстырылған аммионит
групп
а
л
а
ры (НАЛОН ). Ллгашқы үш топ қосылганда әлсіз негізді
а
н
ио
н
и
т
те
ртүзіледі, олариондық а
лм
а
с
у
д
ат
екқышқылдақ ортада г
а
н
а
жақсы жүргізеді және т
е
ккушті қышқылдардын иондарын шыгара а
л
а
д
ы
К-РО/', 0 6 ' , Л/04 ,
, РО
ж
э
н
е басқа). Төртінші с
а
т
ы
д
а
ыгысты
р
ыл
г
а
намонийт
о
б
ыа
н
и
о
н
и
тк
е кұшті негіздік с
и
п
а
тбереді, олар
ҺІ^О/ және Н00л иондарын алмастырадажэне бүл алмастыру рН өге
кенкөлеміНде, ягнинейтралдықышқыл ж
эн
е сілтілік орталарда жүреді
(дегенменкушті қышқыл иондары.болмаганда) (6, 101.
С
у да
й
ындау қондаргылары с
г
е
м
ас
ы
н
д
а қолданылатын
и
о
н
алмвс
т
ы
р
гы
ш матералдардын техникалық сипат
та
м
а
сы 4.1
к
е
с
т
е
д
е
келтірілген ІІ4).
Ерітіндіден катиониттер көмегімен ыгыстырылатын к
ат
иониттер
вртурлі дэ
р
е
же
д
е шыгарылада. Оныбілу ушін, я
г
н
и а
л
масу р
еа
кциясы
нэтижесінде адгвшқы турганкатиондарсокгы
ла
р
ы
на қараганда квқсырақ
в
лмасат
ы
н
д
айқатар болады, со
н
ықолдангандүрыс
£й **
> */« * * К * * * * * * * * Г
Сонымен, бүл қатар б
о
йы
н
ш
а әрбір соңгы катионды, а
л
д
а
н
д
а
түрганы ы
г
ы
стыра а
л
а
д
а (әрине, егер олар ерітіндіде салыст
ыр
м
а
л
ы
к
о
нцентрацияда бо
л
с
агана).
Иониттердінсап
а
сыкөптегенфизико-іимиялық кәне технологиялық
қасиеттерге б
а
й
ланысты болада, олардын ен маныздалвры мынзлар:
фракциялық қурам, с
а
л
ы
н
у тыгыздыгы, химиялық тезімділік, механ
и
ка
л
ы
к
беріктік, а
л
м
а
с
укелемі, қшиқылдақ н
е
м
ес
е негіздік.
И
о
ндан в
л
м
а
о
у техно
л
ог
и
я
с
ын
д
адиаметрі (дэн) 0,3-тен 2,0 мм
Оолатыниониттерқолданылада. Иониттердің туйіршіктерінін диаметрі
негурлымкіші Оолса, олардан а
л
м
а
с
у қабілеттілігі мен шлдамдагн
с
о
л
гурлым көп Оолада, Оірақ с
о
н
ымен Оірге сузуі де со
л
г
ур
л
ы
м
қинндайда х
э
н
е с
у мен ерітінділердін с
у
зу қиындасынан Оіркелкі
ж
у
рмеу мумкіпдігі квбірек Оолада. Сузгіге с
а
л
ынатын и
он
иттер
фракциясынын артектілік (Оіркелкі емес) коэфСициенті 2 са
н
ынана
с
п
а
у
керек. Ау
а
д
ақургатылганионнтсудан
е
м
ес
е ерітіндіде ісініп, көлемі
10-60 * өседі, ке
йд
е оданда көп, сОндақтан сүзгілерді то
л
ты
р
г
а
н
к
е
з
д
е осыные
с
к
еу
с
т
а
укерек. Аздап ісінетін жөне ірі туйіршікті
и
ониттер (мысалы, сульфжөмір) 0 қаОатынынОиіктігі 3-4 м, а
л қатты
ісіетіш кәне кіші туйіроікті иониттерувін 0,8-12 м Оолада. Ион
и
т
қаОаты негурлымОиік Оолса, солгурлым оның в
л
м
ас
у қаОілеттілігі
улкен Оолады, с
у
з
у кылдамдагы хогарылайда, иондар теренірек
кетіріледі (вмгарылада) регенерацияланатын реагеиттердің меншікті
шыгыны азаяда, бірақ солгурлым, су
з
у кезінде, о
у қысымы в
з
ай
ы
п
қалада.
Пайдаланган сайын иониттер механикалық әсерлерге (қысылу,
уйқелу) ушырайда, сондықтан олвркартылай тозада, сол к
ез
д
е усақ
бөлшектер көбейіп кетеді. Осының нэтихесінде сузгі Қабаттын
гидравликалық кедергісі а
р
т
ад
ых
э
н
ес
у
з
уматериалыны бөлшектері а
г
ып
кетеді. ИонитТің механикалық беріктігі бір жыл бойына массвныя
а
з
аю
ы
н
а бай
л
а
н
ыс
т
ы багаланада, кебінесе м
ас
с
а
с
ы бір хыл ішінде 0,5 %
г
а
на к
ог
а
л
га
н (азайган) ионитерді п
а
й
далану усынылада.
Ионитердің химиялық төзімділігі олардан су хәне оның
қоспаларының еріткіштік қабілетіне қарсы т
ур
а а
л
у
ын
а қарай
багаланада. Ортаның өсерімениониттер пептизацияланада, я
г
н
и олар
коллоидты ерітіндіге вуысвда. Иониттердің химиялық төзімділігі
ортаның
көрсеткідіне,
еріген
иондардаң
т
а
би
гаты
мен
концентрациясына, темпера
т
ур
а
г
в. байланысты. Һысалы, сульфоквмірді
алг
а
шсілтілік хәне ыстық с
у
д
а қолдана бастаганда, әсіресе ең
алгашқы су
д
ах
у
мсартукезіндё, взінің қурамылдагык
ол
лоидтыз
а
т
т
а
р
да
бөліп ажырайда, оларсудас
а
ры тустенбастап, қвра қоңыр т
у
с
к
едейін
бояйда. С
ут
е
м
пе
р
а
турасынхогарылатқанса
й
ын и
о
н а
л
м
а
с
у ироцестері
у
д
епж
э
н
е толыгырақ к
у
р
е бастайда, бірақ бул к
е
з
д
е сузгілерді
қондару меноныжумысқа қосу қиындайда, со
н
ымен бірге иониттердін
бөлінуі (пептизация) кушейеді. Осыжэ
г
дайларгабайла
н
а
с
ты и
о
на
л
м
а
с
у
сүзгілерінде те
м
л
ер
а
т
у
р
а30-45 °С-тан еспайда, онда д
а иониттердің
П
о
о
р
т
ы
н
ақарай [10). Ыстық к
о
н
денсат ушін (80-100 °С) қыздыруга
тоаімді нониттер, мысалы, КУ-2 қолданылады. П
е
птизация А/а - формаш
МГгиониттердІ, £а ж
а
н
е И
формалы ка
т
и
он
и
т
т
ер
г
е қарагвнда
һуштірек болады.
А
л
ма
с
у с
ы
йы
м
д
ыл
ы
г
ы (көлемі) иониттердін ең бір маны
з
д
а
о
м
п
а
т
т
а
м
а
с
ы болып табылада. Себебі, с
ол арқылы ху
мы
о цикяінін
узақтыгы анықталада, я
г
ни иониттің ал
м
а
с
уг
а қатысу қабілеті
мшқталада. А
л
м
а
су с
ы
Я
ы
м
д
ал
ы
г
ыиониттің берік массаоының (кг) н
е
0»рік колемінің (м3 ) қаншалықты иондардасоршгалу
ын
а (г-өкв) қарай
белгіленеді, ягниг-вкв/кг н
е г-вқв/м3 . И
ы
лу внергетикасыңда иал
пц
қабылданган түрі - көлемді а
л
м
а
с
у сыйывдылыгы. Негізінде толық және
Күмоақ а
л
м
а
с
у сыйымд
а
л
ы
гыдеп бөледі. Бастапқы және жүмоартылған
о
у
д
а
г
ас
о
р
ылвтыннондар ко
нцентрациясы тенеокен к
ез
д
е анықталған
һлмасу с
ы
й
ымдылыгытолық депаталада. Яғни, сүзу сорылатың ионның
отіл кеткен, хезінде аяқталада. Толық а
л
м
а
с
у сыйымдалығы барлық
к
л
м
а
с
уиондарынтолық өзгерткен кездегі иониттердін судвн и
он
дарда
с
о
р
а
па
л
уқвбілетін керсетеді. Толық а
л
м
а
с
у сыйымды
л
ы
гы
н анықтау
қмшқылда катионитті куйдіргіл натр ерітіндісімен, ал сілтілік
■кионитті түз түз қышқылы ерітівдісімен толық нейтралдауға
Негізделген.
Көбінесе оүзу процесін пайдалану (жүмысқа қосылу) кезінде
сүзгідегі со
р
ылатын иондар к
о
нцентрациясы е
те а
з (болар-болмаа)
в
о
л
г
н
н
д
а тоқтап қалады. Бүл хагдайда иониттің а
л
м
а
с
у с
ы
й
ы
мд
а
л
ы
гы
Күшс с
ы
й
ывдылыгыретінде анықталада. Алмасу сыйымдаішғы көптеген
ф
в
кторларгабайляныоты болвда, онын ішівде регенерация шартына,
Сор
ы
л
а
ты
ниондардынтабигатына,
мөлшеріне (судаң) с
у а
г
ы
н
ы
йилдамдағына қабаттын геометриялық сішатынабайланысты. Иониттердін
й
л
м
а
с
ус
ы
йимдалыгыиониттүйірвіктерінің бетіндегі активті группанын
о
а
ны
н
адабайланысты. Иониттінбеті дегеніміз, т
е
ре
н
д
еу беткейлігі,
Тосік, каналдарх
в
небасқа беттер, оондақтанкеуек с
тр
уктуралыи
о
н
и
т
Тй
н
дап ал
г
а
н дүрыс болада. Іүмыотан тозган иониттін а
л
м
а
с
у
СМІымдалыгын қалпына келтіру үвін, уоталып (турып) қалган
Ма
тиондарда алм
ас
ук
з
тиондарыменауыотырып, шыгарыпа
л
у керек, б
у
л
* ІІрЬцесс регеиерация деп аталада. Васқаоа айтқанда, влсізденген
Моіштті қайта қалпына келтіру, ионалмасудаң керісінше хүргізі.тіен
турі. Ион а
л
м
а
о
у ерекеггесумі заттардаң мелшеріне зкпиваленті
(ЙГехиометрлІк) болатыны, қайтымдапроцесс екевдігі жа
а
е ерехеттеоуші
м
ч
сс
алараанынабапшатывдыгы халпыбелгілі.
4.2 - с
у
р
а
тт
еион аіыасуогагіяінін*\’
м*о циклінік х
а
л
п
ы турі
73
көрсетілген. Судаионит қабаты арқнлы өткізгенде (сузгенде) ион
а
л
ма
с
у қабат-қабат б
о
йы
н
ш
ажуреді. Иониттінион а
л
м
а
су
ы бола
т
ы
н I
қабаты (4.2 асурет) ион алмасудынж
у
м
ы
с істеуші қабаты деп аталада.
Куші а
з
а
й
ып алсізденген иониттін жогвргы қабаттары ион в
л
м
а
с
у
процесіне қатыспайды. Олардын о
р
ын
ы
н
а кум
ы
с істеуші қабаттың
ас
т
ы
ид
а
г
ыжа
н
ақабаттвржумысқв қосылада ж
а
н
ес
у
д
а ж
у
мсарту з
о
н
в
сы
енделетінсудан а
г
ы
н
а б
ой
ы
н
ш
а жылжи береді. Сузгі жу
мы
с істей
б
а
стаганнанбіраз уақыт
Тазалауіа жібері/іетін с</
өткен сон, ионит қабат
ы
н
д
а у
ш з
о
н
а пай
д
а
болады:
алсізденген
«онит 2, жүмыс істеуші
ионит I ж
в
н
е жана ион
и
т
3 (4.2 бсурет). Сузгінін бастапқы ж
у
м
ы
сжасай
О
в
с
т
аг
а
н
уақытында
внделетін с
у
д
в
г
ы усталат
ы
н иондардан қалдық
мөлшері е
т
е а
з жөне
турақты болада. Сузгі
материалынынжу
мы
с істеу
Жумсартшіан су
ба
р
ы
сы
н
д
а
иондардын
қалдық мөлшері көбейе
4.2.0урет
бастайды.
Сузгінінбулқаралгвн схемасынсуданио
н
и
т арқылы өте дурыс,
бір қалыптыөткен кезінде гвыапайдаланугаболада, бірақ іс жузінде
иониттін жу
м
ыс з
о
на
с
ы вртурлі өзгерістерге ушырайда: квлденен
(горизонталды) жазықтықтан бурылыпкетеді.
С
уд
а
й
ы
нд
а
ут
ех
н
о
л
ог
и
я
сы
н
д
а су
д
а
ни
о
н
дардашыгарыпт
а
с
т
а
у ушін
екі п
р
о
ц
ес
сқолданада: к
а
т
иондау - к
атиондврды кетіру, аниоңдау а
н
иондакетіріу. А
л
ма
с
уионның туріне қарай пр
о
цесс пен аппараттар
төмендегіше вталада: //а - катиондау, бу
га
н сәйкес А/а - катионитті
сұзгілі; Н - катиондау, оган сәйкес М - катионитті сузгілі; ОМ аниондары, оганс
а
йОН - анионитті сузгілі, т.С.. С
у
да к
а
т
и
он
д
а
у
процесі ж
е
к
еөз бетімен ж
у
р
е береді, а
л а
н
и
о
н
д
а
у
процесі т
е
к
катиондауменбірге комплексті т
у
р
д
ежүргізілёді (суды т
у
а
с
ы
з
да
н
д
ар
у
схемасы).
I
4.1 кесте
Иона
л
м
а
с
у заттардаятеіникалық с
и
п
ат
т
а
м
а
с
и
И
о
н
и
т
м
в
р
к
а
с
ы
(белгісі)
Қурылысы
Товашы енімі
ДинамиИ
о
ндыц Дэннін
Себі- калық
түрі
мелшері. летінаутқу
сал- кәлемі
мм
м
а
г
ы г-экв/м3
Температ
у
р
а
арадыгы.
°
С
I. Күоті негізді аңиониттер
Гельді
Хлоридті 0,36-1,25
Макрокеуекті Хлоридті 0,315-1,25
0,Т2
0,Т2
694
550
40-45
40-45
4В-29-І2П Макрокеуекті Хлоридті 0,315-1,25
0,Т2
600
40-45
В
а
р
и
о
н
АТ-660
Гельді
0,Т2 350-400
Д
а
у
э
к
с
Гельді
Дауөкс
Д
а
у
л
и
т
А-ІОІД
З
е
р
о
ли
т
К
а
с
тел
А-500Р
АВ-І7-І8
АВ-ІТП
-
0,31-1,0
45-40
о,т
350-380
45
Макрокеуекті Хлоридті 0,3-0,84
•‘
Изокеуекті Хпоридті 0,31-1,0
0,68
2ТО-ЭОО
45-50
Изокеуекті
Хлоридті 0,35-1,2
о,т
Изокеуекті
Хлоридті 0,3-1,2
0,ТІ 300-330
Хлоридті 0,3-1,2
0,Т2 300-350
40-45
350-400
40-45
40
2. Өлсіз негізді а
н
и
о
н
ит
т
е
р
АН-І8-8
Гельді
Хлоридті 0,315-1,25
0 ,т
650
40-45
АН-І8П
Ыакрокеуекті Хлоридті 0,315-1,25
о.т
-
40-45
АН-2І
Гельді
О.т
800
40-45
АН-22І
Макрокеуекті Негізді
және
туз
д
а
100
АН-22-8
Гельді
АН-ЗІ
Гельді
В
а
р
и
ан
тА
Д
I Гельді
Хлоридті 0,315-1,25
0,315-1,25
О.т
800
Негізді
ж
э
н
е
ту
з
д
а
0,315-1,25
0,Т8
1000
Негізді
ж
э
н
е
ту
з
д
а
0,4-2,0
-
0,Т5-0,Т8 1200
0,31-1,0 0,Т-0,Т4
75
Т00-800
40-45
40-45
40-60
4.1-кестен1н халгвсы
Иошт
м
а
р
к
ао
ы
(белгісі)
Қурылысы
Динами- ТемпераТоварлыонімі
Иондақ Дәннін
Себі- калиқ
т
у
р
а
турі
мөлшері. летін аутқу
аралыгы.
мм
сал- көлемі
м
а
гы г-экв/м3
Дуалит
Изокеуекті
Гидроксильді
0,3-1,2
0,75 650-700
40-45
Зеролит
Изокеуекті
Гидроксильді
0,35-1,2
0,7-0,72 850-900
40-45
Изокеуекті
Гидроксильді
0',3-І,2
Кастел
А-ЗООГ
50-65
0,71
3. Кушті кышкылдак
а
т
иониттер
КУ-І
Гельді
Сутекті 0,4-2,0
КУ-2-8
Гельді
КУ-23
Макрокеуекті
Сутектіт
у
зд
а 0,315-1,25
0,8 510-800 120-130
Тузда 0,315-1,25 0,6-0,73
45
400
Сульфоу
г
о
л
ьСМ-І
-
Сутектінатрийлі 0,25-0,Т
Сульфоу
г
о
л
ьСК-І
-
Сутектінатрийлі 0,5-1,2
0,6-0,75
750
-
0,74 200-350
0,69
60
200-350
60
А
й
о
в
а
кС-240 ВофатитКР Гельді
ДуалитС-20 Гельді
Натрийлі 0,4-1,2 0,8-0,85 430-460
Натрийлі 0,3-1,2 0,8-0,85 440-460
Натрийлі 0,3-1,2 0.8-0,85
460
140
115
120
Д
а
уэ
к
с
Натрийлі 0,3-1,2
150
Гельді
0,85
440
Зеролит225 Гельді
Натрийлі 0,35-1,2
0,8-0,84
450
120
Леватит 100 Гельді
Натрийлі 0,3-1,2
0,85-0,9
440
120
Кастел
С-300
Гельді
Натрийлі 0,3-1,2
0,65-0,7
О
с
т
ион
Гельді
450-470
Натрийлі 0,315-1,25 0,8-0,85
120
420-440 120
4. Әлоіз кышқылда к
а
т
иониттер
КБ-4П-2
КБ-4-І0П
Гелъді
гельді
Натрийлі 0,315-1,6
Нвтг.ййл1 0,315-1,6
76
0,68-0,62
0,68
-
120
120
4.2. Иона
л
м
а
с
у теінопогиясы
4.2.1. С
уданатрийка
т
ио
н
д
а
у
Булпроцесс с
у
д
акумсарту ушін қолданылада к
э
н
е сілтілігі а
з
с
у
д
а төменгі кнсымдвгы қаавндарга «сәне ж
ы
л
у қубырларын сум
ен
қямтамасыз е
т
уушін д
а
й
ындаганке
з
де е
р
е
кш
е орын алада. Суды н
а
трий
- к
а
тиониттеу эдісімен жумсарту с
у
д
а ерімейтін кейбір з
а
т
тардын
(сульфокөмір.синтетикаяық смолалар) хеніл қозгалатын (реакциялангыш)
А/а* катионын & және
иондарының эквиЕвленттІк мелшеріне
ауыс
т
ыр
г
ы
шқабілетіне вегізделген. Булж
а
гд
а
й
дв журетін р
е
вкциялар
і */*'*' ^ С а * іЛ/а*;
%//£*+ і л
/а& ^ %//^*
гі У
а
му
н
дагы I
- катиониттінсу
д
а ерімейтін кұрделі р
еа
кциялы (оны
бір валентті депесептейді) радикалн. Келтірілген реакциялардан судан аниондақ қурамы
на
т
рий
катиондаукезінде өзгермей турақты болып қалатындагы көрінііі тур,
сондақтанп
р
о
ц
ес
с
к
е қатысқанкатиондарданқосында к
о
нцектршдаясы д
а
турақты болыпқалада. Соныннәтижесінде внделетін судаң сілтілігі
езгермейді. Бірақ ерітіндіде қатиондардын массалық кощентрациясы
біраз коғврылайда, себебі натрий ионнын эквиваленттік ма
с
сасы
кальцийменмапшй иондарынынэквиваленттік массасынанжоғарн, я
г
н
и
к
а
таондву23 салмақ бөлігі иона
л
м
а
с
укезінде кальцийдін 20 салмақ
белігін н
е
ме
о
е натрийдін 23 оалмақ бөлігі магнийдік 12 салмақ
бвлігін ауыстырада. Иіне, сондақтвннатрий - катиондауданөтаен с
у
д
в
т
у
амелшері баотапқы суд
а
гы т
у
змөлшерінен біраз жоғары болада.
Натри* - ка
т
иондау кезінде ж
у
м
сарту процессі сузгінін
■эт.'
.
.
.
.
,
кермектігінін ен коғаргы
мумкін шамасында а
я
к
т
а
л
а
д
а
н
е
ме
с
е кермектіктен өткрн
кез
д
е вяңталады. Вумсарты
л
гвн суд
н
н өзгеріотерінін с
ип
аттамасы 4.3 - су~
і- қисыгы қвлдақ кермектік|тін вткізілген с
умөлшері
ненбайланнстылыгынкөрсотеді. Сузгінін баотапкн
жумыс Істей ба
с
таганкезінде қалдық кермектік /г«
- өте а
з кәне
турақты (АВ - қисыгы) болады, одансон кальций, магний к
а
т
ио
н
д
ар
ы
секіріп өтіп кетеді д
ежумсартылгансудынкермектігі (қалдық) а
р
т
а
д
ы
(ВД - қипыгы).
АВСДа
у
д
ан
ыкатиониттін толық а
л
ма
с
ус
ы
й
ы
мд
ы
л
ыг
ыкөрсетеді. ал,
АВқисыгымен бастапқы кермектік
сыз
ы
г
ы
ме
н жөне бір ж
у
м
ы
с
циклында, өнделген с
умөлшерімен
шектелген ауд
а
н сузгідегі
катиониттінб
а
ркөлемінін кумыстық а
л
м
а
с
у с
ыйымдылыгын көрсетеді.
Яумыстық а
л
м
а
с
ус
ый
ымдылыгынг-экв/м3 ,
- 0 жагдайда, м
ы
н
а
формуламенанықтайда
/7
— Олес^ім
С»
мүндагы
V
- ион а
л
мастыргыш сузгісіне толтырылган к
а
т
и
о
ни
т
. көлемі, м,
Іс жузінде сузгінін гидравликасыйың о
н
ш
ажетілдірілмегендігінін
с
а
лдарынан жумыстық а
л
м
а
с
у сыйымдылыгы, негізінде теориялық
шлшерден те
м
енболады (жогарыдагыформулабойы
н
ш
а есецтеледі).
Жумысци
к
л
ы тоқтаганда, жумыстық а
л
м
ас
ужумысыжургізіледі. Ол
ушін ка
т
ионитқабатынаннатрий иондары бар э
л
е
к
тр
о
л
и
т ерітіндісі
өткізіледі. Көбінесе, регенбрация ерітіңдісі ретінде а
с түзы
ерітіндіоі а
л
ы
н
а
д
ы ( Л/а. СС■ - хло
р
лы натрий). Р
е
г
е
не
р
а
ц
ия
ерітіндісінде натрийк
атиондарынын үлкен ко
н
ц
е
нтрациясы өнделетін
су
д
а
нбүрынырақ с
о
р
ылып алынган кальций мен магний ката
о
нд
а
р
ы
н
в
у
и
с
т
ы
р
а алады. АстузыерШндісімен катионитті ре
г
енерация жа
са
у
реакцияларынмына т
у
р
д
е каз
у
габол
а
ды
‘і - г У а Ое ~ з У а
~ *■СаСел>
- Г * ^ л *Л .
Реген
ер
а
ц
и
я үшін а
с тувынын ал
ы
нуы онын, басқалармен
салыстырганда, арзан
д
ы
гы
м
е
нбармүмкіндігінде
жөне д
е түзілетін
Саве^ ,
түадар с
у
да жақсы ериді, сондақтан реген
е
ра
ц
и
я
ерітіадісімен бірге сузгіденонайтыгарылада.
Р
е
ге
н
е
ра
ц
и
яс
а
п
а
с
ыпа
й
д
аб
ол
атынқарама-қарсы и
о
нөсерімен өте
елеулі'баЗланысты. Регене
р
а
ц
ияерітіндісі ж
ог
арыдан т
в
м
е
н к
а
т
и
о
н
и
т
қайаты врқылы қозгалады ж
эн
е қозгаладн кәне нвтрий к
в
ти
о
н
да
р
ы
кощентрадаясынынтеменделуімен бор-бар (.сәйкес) қарсы ио
н
д
а
рм
е
н
қаниғады (қарсы ион- Сал* ,У ^Л’
), ол
а
р р
е
г
е
не
рациялангон к
а
т
и
он
и
т
78
қабатынз втеді. Буд қүбылыс регенерация әсерін, эсіресе сүзу
материа
л
ы
ны
нтвменгі ңабаттарында, төмендетеді. Оіш қарсы ион өсері
д
е
патайды.
Регенер
ац
и
я
гажүмсалатын түзда шектен т
ы
с артық жүмсаса ж
а
н
а
д
в
в
ы
йд
а
л
г
ант
а
з
аерітінді арқылы катионитқабаттарігаынОіраз бвлігі
жақоы регенерацияланада. ТеменгІ қабаттарда өндеуді жақоарту үшін
(түзда бірақ рет жібергенде)
стехиометриялық
қатынасымен
о
а
л
ы
с
т
ы
р
г
а
н
д
атүздцң ерітіндідегі мвлшері 2-3 е
с
екөп болуы керек.
Вірақ, түздан мөлшерін көбейткен сайын катиониттія а
л
м
а
с
у
о
инмдал
ыг
ы
н
н
нәсері жогарыламайда, керісінше төмендейді.. Р
е
г
е
не
р
а
ц
ия
ерітіндісінде түзднң мөлшерін өсіру өкономикалық жагынанда тиімсіз,
оебебі реагенттердін багасы с
уд
ы ион алм
ас
у әдісімен сүзгенде
ш
ы
г
а
т
ы
ншыгынмөлшері енба
с
т
ыорыналада.
Туз ерітіндісінін оптималда (ен тиімді) к
о
нцентрациясы
оульфокөмірді регенерациялауда6-8 * болада ІбК Тузда жақсырақ
па
й
д
ал
а
н
уушіп екі с
а
т
ылы регенерация усынылвда: алдамен суйық
ерітіндімен (2-3 X), одансон концентрлігі ерітіндімен (10-12 Ж)
вндейді. Ерітінді сузгі арқылы 0,001 м/с ш
а
маоындагы жылдамдықпен
өткізіледі.
Натрий-катиондау с
хе
м
а
сыжумсарту к
а
р
бонаттыкермектігі а
зс
у
г
а
пайдаланыладц, ондай с
укәбіне артезиандақ нем
ес
е түзсіздендірілген
о
у боліш табылада, олардагы қалқып жүретін в
а
т 5-8 мг/л көп
болмайда. С
у
датерендетіпжүмсарту үшін (өте жақсы кумсарту) натрийк
атио
н
д
а
уд
а екі саты
м
е
нжүргізаді: бірінші с
а
ты кермектігі 50-100
мкг-экв/л-ге дейін, екінші с
а
т
ы 10 мкг-экв/л дейін төмеҢцетеді.
Екінші о
ат
ы
дагынатрий-катиондаудабарьерді сүзгі деп атайда, себебі
бірінші о
а
т
ы
дв
г
ынатрий-катионда сузгісінен өтіп кеткен кермсктік
түздардыосы екінші сатынынсузгі материалы устапқалада. Екі с
а
т
ы
л
ы
с
х
е
м
в регенерация үшін жүмсвлатын шығынын аз
а
й
т
уг
а мүмкіндік
жвсайда.
4.2.2. Суда сутек-катиондау
Бүл өдістін мәнісі мынада: қншқыл ерітіндісімен регенерацинлинганк
а
ти
онит врқылы өнделетін с
у
д
а откізеді. Әдетте, бүл үшін
күкірт қышқылын $04 қолданады. Олс
у
даиондаргадиссоциациялзнзды:
оутегінін екі катионына Н * ж
э
н
е су
л
ьфат а
н
и
он
ы
н
а
. Катионитті
осындай ерітіндімен р
егенерациялагандакальцийменмагний кати
о
н
да
р
ы
сут
е
кквтхоныменалмасада. Ягни с
у
д
а катиондаганда а
л
м
а
с
у и
он
дарн
ретінде оутегі нондарықызмет. атқарады.
Өнделетін с
у
д
ы сутегі катионитықабатынан өткізгенде бул суд>л{
Оарлық кат
и
он
д
а
р
ы (ва * , Л / * , На Ж
Э
н
е басщалар) И * катионының
вквивалентті молшерімен ауыоады. О
н
ы мына тевдеу
л
е
рм
е
н к
в
р
с
е
т
уг
е
б
о
л
ады
гн
’
* Са* *
<ь?*лл~* * и
";
г И * а ' * л / * ~ л / * л л~
^ ^
^ Уа
•*— л
/а
. &■ * «
;
4
Сутегі катиондары, Оуларданбасқа, Оастапқы с
у
д
аг
ы
. бикв
р
б
о
на
т
-иондарымен әрекеттеседі, бул кез
д
е кемір қышқыл г
а
з
ы с
у п
а
й
д
а
О
о
л
а
д
ы
Н
//щ
Осынычнөтижеоінде Н
еоА +
-катиондоуда, а
к
т
е
г
е
н кездегідей с
у
д
ы
н
НСО^ -аниондарынанболатынкарбонаттыкермектігі. кетеді, сонымегі
бірге кал
п
н сілтілііщен жумсвртылганоудынтузыазаяды. Суга келіп
қосылган с
ут
е
киондарынынқвлган бвлігі ££ ~к
в
н
е $&+
аниод
а
р
ын
ы
н
қалдагин тенестіреді, с
уд
ат
узжәне кукірт қышқылдары тузіледі, я
г
н
и
береді, алб
у
лөз кезегінде иондаөндеудія басқа турлерімен м
ы
салы
натрий-катиондзры нем
ес
е в
н
иондаумен бірге жургізуге мумкіндік
тугазада.
Сутектік - к
а
тионитарқылы т
аб
иги с
у
д
а сүзу (онда негізійде
кальций, магний,
натрий кати
о
Н
да
р
н
болада)
кезінде
ион а
л
м
а
с
у процеоінде ар катион
эртурлі қатысада.
4.4 - с
у
р
е
т
т
ес
у
д
а
су
т
е
к - ка
ти
о
н
д
ау
көрсетілген. I сызық бастапқн судагынатрийкятиоюошн концентрациясын көрсетеді;
2 - сызық - кальц
ий мен магний
4.4.Сурет
катионда[«нынбас-
80
тяпқы с
у
д
я
г
ынятрий концентряциясы; 3 - сызық жүмсартылган с
у
д
а
г
ы
к
а
тионынынконцентрациясы; 4 - с
ы
з
ы
кх
у
мсяртылган судағы кальцийм
е
н
маг
н
и
й к
а
т
иондарынын концентрөциясы А нүктесі р
ег
е
н
ер
ацдяланган
катиониттінсузгіні жумысқа қосңон кездегі бастапқы куйін керсетеді.
Сузгінін ал
г
а
шжумыс істей бастағанкезінде судынсу
те
к - кати
о
н
ит
ы
дәндерімен канасқшшнда, өнделетін судын б
в
р
л
н
к к
а
т
и
он
ы толық
с
о
р
ы
л
а
д
ы (А-В сызыгы). О
с
ы уақыт аралығыңда сузгінін коғарғы
то
л
т
ыр
ы
мқябатынд?! негізінен кальций, магйий к
а
тиондары басымырақ
сарылады, а
лтоменгі бөлікте - натрийк
а
тиондарыжутылады.
Сүзгінін хумысынынба
р
ы
с
ын
д
аиона
л
м
яс
у р
е
акциллары біртіндөп
теменгі кя
т
и
о
ни
тқабаттарына а
у
ы
с
абастайды, ола
у
ы
с
у төменгі шекке,
йпм гряфиктегі Бнүктесіне дейін болода. Бүл нүктеде иондардаң втіп
кетуі басталяды. А
л
д
а
м
е
нөнделетін с
у
г
ан
а
трийкатиоіш етіп кетеді,
ягн* Бнүктеоінен бастап, су
т
еккятионнныннатрий кятионина а
у
ы
с
у
ы
аяқталада, бірақ кальций мен магний к
а
тиондарынын (қозғалгыштығы
аогары) патрийкат
ио
н
н
ы
на а
л
м
а
с
у
ых
ал
гасабереді. Сузгінің бүл жүмыс
п
е
р
х
од
ыБ-В сы
з
ыг
ы
м
енкөрсетілген.
Сузгі хасалатыи мзтериал түйіршіктерінен кятионынын ш ығыу :-н
бірге оянк сүзгіге б
ас
тапкы су
д
а
н келіп қосылуы қатор жүретін
болғапдақтяп, натрий к
а
т
ионынын к
о
нцентрациясы в
с
е береді (Б-Г
сызыгы) хәне ГнүктесЧнде ол өте жога
р
ы көрсеткішке болада. О
с
ы
перяодкезінде //
- катиокит натрий к
а
тионын сормяйда, сөйтіп
кальцийхөне магнийкатиондаршшң т
е
к сутек катионын е
м
е
с натрий
катяонілі д
анг
ы
с
тырупроцеоі басталада, лғгоі суте
к - ка
т
иондяумен
натрийк
а
тноядауыбір мезгілде хуреді. Мүның нәтижесінде өнделғен
суданатрий катионы ко
н
ц
е
ит
рациясы а
з
а
я
д
а (Г-Е сызығы) ж
з
н
е Е
нуктесінде бастапқы с
у
да
г
ыконцентрациясының к
а
л
п
ы
на келіп түссді. Е
нүктесінде катрий катионнн ы
г
ы
ст
ы
р
у аяқталып, өнделетін с
у
д
а
кальцкймеимагнийкат
ио
н
д
ар
ыконц
ен
т
р
а
ци
я
с
ыбіртіндеп в
с
е б
ао
т
а
йд
ы
(X нуктрсі), яғни сүзгіштен шыққан судан кермектігі өоіп, И
яуктесінде бастапқы су
д
ы
нкермектігіне теяболада.
Өнделген с
у А-Б бвлігінде сутегі иопдарының
қалдақ
к
о
нц
е
н
трациясына т
е
нқышқыддақ қасиет алада. О
д
ан сон, Б нүктесінен
бастяп, е
л
ід
е
л
г
е
н с
у
д
а нятрий ио
н
дарв концентрадаясыімн есуіне
байлпнысты, суд
а
нкышқылдага н
о
л
ь
г
е лейін төмеццёйді. Еран соң
өнделген суд
а
нсілтілігі бостапқы судаківдейдә{)ежеге дейін я
р
т
е
д
а
(Е нүктесі). Сонымен, Н - кяти
о
н
д
ау
ыкезінде и
о
н
д
я
р
,д
ы
некі р
е
т втіп
кетуі Солпда, булк
е
з
д
евняелетінсудансілтілігі де, қышкиддыгы д
а
куртезгереді.
81
Тозган (әлсізденген) Н - катионитінр
е
г
енерация ж
яс
а
у үшін, оны
қышқиддш сүйытшігвн ерітіндісімен вндейді. Э
д
е
тт
е ол үшін кукірт
қьшіқилын пайдаланады, себебі ол әрі а
р
з
а
н және тас
у
г
а бацтауга,
ңолдануга. ыңгайлырац. Біраң кейбір жағдайларда, мысалн бастапқы
с
у
д
анатрийиондарының к
о
нцентрациясыкөп б
о
л
га
н
д
а түз қишқылын д
а
қолдануға болады. Иүкірт қышқылын пайдала
н
га
н
д
а пайда бола
т
ын
р
е
генерацияшикі за
т
тарынынбірі ■
(Л
- кальций сульфаты) с
у
д
а
нәшар ериді, ол катиониттің гипстеліп қалуына әкеліп согады.
Соңднқтан регенерация ерітіндісі ретінде пайдаланатын күкірт
.қышқылыннң
концентрациясының шектегендүрыс (шамамен 1,5 X),
н
е
м
е
с
е екі с
а
ты
л
ыр
егенерацияжүргізу қажет: а
л
дымен I X күкірт
қишқылы ерітіндісімен, одан соң кальцийменмагнийиондарының ең коп
массасыыгыстырылганкейін, я
гн
иг
и
пс
т
е
лу қаупі жойылганда, кушті
ерітіндімен (5-6 X дейін) бндейді.
х
О
н
де
л
г
ен с
ус
ап
а
с
ын
ақойылатын тілектерменбастапқысу қүрамына
байлашісты с
у
т
е
к - ка
ти
о
н
да
у әдісі әртурлі схе
м
а
л
ар
д
а ориндалада.
Қазанда қондыргылардө бик
ар
б
о
н
атиондарын бүзу жүмысын к
а
р
б
о
на
т
т
ы
кермектігі ( с і л т і л і г і ) 0,Т-І,5 вкв/л мэлшеріне дейін төмендеп
жургізгенде е
т
екең түрде қолданылатын с
хе
м
а сутек-натрий-катиондау
схемасы, оны бірінен кейін бірін жалғастырыцрегенерацияның "оштық"
режимінде па
йдаланада СЗІ. Әдеттегі сутек - катиондау процесіне
қарағанда (ондарегенерацияпроцесі ушін қышқылдаң әжептәуір артақ
малшерін алада), бүл п
р
оц
е
с
т
е қышқылдың шыгыны стехиометриялық
қатынасқа сәйкес н
е
месе'оданазд
а
удаболада. Бүл жагдайда сүзгіш
материалдарының регенерациялпнган жогар
г
ы қабаттары Н-формада
болада, яг
н
и сутегі а
л
м
ас
у катионы болада, қүрамында о
р
т
ад
а
г
ы
карбонаттарда-натрийформуласында, ал твменгі қабаттардо кальций
ж
э
н
емзгнийформуларнндаболады. Катиониттін жогаргы қабаттарындб
ион алмасудың кәдімгі (әдеттегі) реакцияларының бәрі журеді.
Катиоішттін регенераіціялаибаганқабаттарынан вткен с
у
т
е
к ио
н
д
а
р
ы
капщий, мапшй ж
а
н
е натрий и
он
дарымен алмаоада, нәтижесінде
сүпгіден шыгар ке
з
д
е с
у қышқыл ре
а
кция бермейді. Хогарһі
кпбптт
п
рд
й
г
ы тупілггн б
о
скөмір қышқылы төменгі қабаттардан тезд
е
п
( т о ц т п м і і й ) «ітіп к
етеді, сондақтан Н-катионитті сүзгіден кейін с
у
дгкпіібониапторга бь
г
ы
т алада, алодан соң а
я
г
ы
надейін ж
ум
с
а
ру үшін
н
в
т
р
и
й - кптионитті оузгіге берада, су
д
а булай өндеу с
х
ем
а
с
ы
нд
а
м
и
нн
д
а
й кпқсы ж
вг
дайларбар: сүзгілетін м
п
т
ериалды регене
р
а
ц
ия
л
а
уг
а
жумсалАТілі к
ы
ш
іс
и
лмөлшері азаяда, регенерациякезінде пай
д
а бола
т
ы
н
юлпқилды а
г
ы
н
да
р болмайда, сондыңтан ка
нализацияга жіберерде
82
івйтргцшплциягіауданцптеті болмпйда, н-катионитті^ сүзгінін ішкі
племрнттерінін кор
ро
з
и
я
гы азаяда. Оілтіліктін
тербеліс,
йзгерістррін жою ’
/шін к
з
н
е б
н
лелген с
у
д
а қншкыллчқ ре
а
к
ци
я
н
ы
б
о
л
да
р
м
ау үшің атал
г
янс
х
е
м
аекі с
а
т
ы
д
а Іске асырнлада.
Оу
т
е
к - катиониттік к
а
н
е натрий - катаониттік сүзгілерді
параллелъді косу сх
е
масын пайдала
н
га
н
д
а өнделРтІн с
у екі а
г
и
н
г
а
бвлінеді, әркайсысы сутегІ_не натрий-катиога!;^ері сүзгілерінен
пткізіледі. Орбір а
г
ы
н
д
а
г
ы с
у 0,1 мг-әкв/л иа
ма
с
ы
нд
а калдақ
кермектікке дейін тазарада, бүдан с
о
нқышкыл су
те
к - катио
нд
а
н
га
н
с
усілтілік натрий - к
а
тиондангансуменараласада. Пайдабол
г
ан б
о
с
кемір кышқылы өнделетін су
д
а
н
д
ек
а
р
б
он
и
з
ат
о
р
г
а а
у
а
үрлеу а
р
кылыкетіріледі. Мүндай с
х
е
м
аб
о
й
ы
н
ш
а судаң қалдык сілтілігі
0,35 мг-экв/л ша
м
ас
ы
н
да болады. Д
екарбонизаципланган с
у ж
ы
л
у
қүбырларын қоректендіріп т
у
р
уг
а (вте тереі жүмсарту қажет емес),
н
е
м
е
с
е екінші- с
а
ты
д
в
г
ыпвтрийк
а
ти
о
н
да
у
г
ажіберіледі. СутегІ-натріШка
т
и
он
д
а
у параллельді сх
е
м
а
с
ы
н "аштық" р
е
г
е
н
ер
а
и
ия бо
л
маганж
а
г
д
а
й
д
а
г
а
н
ап
ай
далану керек, себебі сутегі-катиондау процесінде қышқыі
агынд
а
рт
а
с
т
ал
а
д
а және қышқылдан шыгыныд
акапболады.
4.2.3. Су
д
а аммониП-катиондау
Су
д
ыион алмасу-щюцесі бойын
ш
а өндеуде аммоний-катиовдаудак
втк
а
р
а
ты
н күмысы бастапқы с
у
д
а
г
ы барлық кати
он
д
а
рд
а а
м
м
о
н
к
й
ка
т
и
он
ы
н
аа
л
м
а
с
т
ы
р
у ( *///+
) болип табылада. О
нд
агы жүретін
р
е
а
к
ц
и
я
ла
р
д
ь
і төмендегі теңдоулерменкөрсетуге б
о
л
а
д
а £21:
і
М ; ЛУ+ Л } * *
*///.*;
+* V # / ;
“У # * ■
////,
Оонымең аммоний-катионысүзгІсінеН шыкқан күмсартылган с
у
д
ат
ек
д
и
сс
о
ц
иацияланган а
м
м
он
и
й түздары (аммошій бикорбонаты, х
л
орлы
пммоний) г
а
н
аб
о
л
а
д
аж
з
н
е оішн рракциялық ортасы-бейтарап болада.
Вірак, жог
а
р
ыт
е
м
п
е
р
а
т
у
ра
л
л
рд
а б
у
Л түздар қазанда айырылып, С
о
с
(дербес) қншқылдар түзеді, олқышңылдар қазаида қвлнп қояды, с
о
н
ым
е
н
бірге гвзторіздео бу
м
енбірге үшып кететін ы
м
м
и
а
ктуаіледі
Ё
>
і/м* *
~
+4* 0 ;
і *///, •
О
сы
г
анбайланысты, я
г
н
итүзілген кышқклдарда нейтралдаі' үшін а
м
м
о
н
я
й
83
-катиондау процесіннатрий- к
а
тиондяумен бірдестіріп п
а
й
д
а
л
а
н
а
д
ы
(сутегі - натиондаудағы тәрізді).
Элсізденген катионитті регенерация жа
са
у ушін аммонийдін
туздарин, мысалы /ІИ^ С0 хло
р
л
ы аммоішй н
е
м
е
с
е
Я7* - оммоний
сульфатын, қолданади. А
м
м
о
ни
й сульф
а
т
ы
ме
н ре
г
е
не
рациялаганда с
у
д
а
ерімейтін Са$Оч
тұзы түзіліп, ги
п
о
т
ел
у қаупі болатындықтан,
р
е
генеративерітіндісініц к
он
ц
е
нт
рациясы3 Х-тен а
с
п
а
у керек, ал
к
а
тионитқабатынанеткіаілу ішлдамдыгы 10 м/саг.-тан теменбожағаны
дүрыс (61.
^
Аммоний-катиондау О
уд
а аммиактын мөлшерінін көбеюіне әкеліп
согады, а
лолконденсаттагыеріген оттегімен бірге аеа
ы
ды
с
т
ы
ц
а
м
м
и
а
к
т
ы
к ко
р
розияга үшырауына се
б
е
п болады, ба
с
к
а да м
ы
с
қоспаларынанжасалганзат
т
а
рк
о
р
р
о
зи
я
г
а үшырауи мумкін. Сондақтан
аммоний-катиондаук
ы
л
у элек
т
рс
т
а
нц
и
я
ларындақолданылмайды, ол т
е
к
жез қүбырлы шлу алма
с
т
ыр
г
ы
ш а
п
п
ар
а
т
ур
а
л
а
ры жоқ енеркэсіпте
қолданылады.
4.2.4. Оуды а
н
и
о
н
д
а
у
Жогарында айтылгандай, судаеріген туздарка
т
иондарга
Уа * және Оасңалар) және аниондарга (//Щ ~ , С і ’,
МіОл жане
Оасқалар) диосоцивцияланады. Сондықтан су
д
ы кон
а
лм
аоумеи
түзсыздандыргандаоны эрі катионнан, әрі а
н
и
оннана
р
ы
л
т
у қажет. Ол
үшін түзсыадандыруга алынган оу
д
а сутегі-катионытті сүзгі арқылы
өткізеді, нэтижесінде су
д
аеріген барлық катиондар Н *
- сутегі
к
а
тионына ауыоада. Од
а
н оон осы а
л
ы
нган суда ву
н
с
у а
н
и
о
н
ы
гидроксилмен О//
з
а
рядталган анионитті сұзгі а
рц
ылы өткізеді.
Г
вдроксилмен з
а
р
ядталган анионитті
сүзгі а
л
у ушін, ашюнитті
алдан-ала сілті ерітіндіоі арқылы р
ег
е
н
ер
ациялайда . Суда аниондау,
я
г
яи ондагы ани
он
д
а
р
да аниониттін а
лм
асу ио
н
дарына а
л
м
а
о
т
ы
ру
виделетін судші/>// көроеткіші әртүрлі б
о
л
гвнда (қыжқыл, нейтралда,
сілтілік) жүргізіле береді. Ан
и
о
н а
л
м
асудац катион алмасудан өте
маңыада және манді айырмашылыгы-қарсыионәсерінік божауы.
Ани
о
н
и
тт
е
р әлоіз негізді және кұшті негізді болып бөлінеді.
Влоіз негізді аниониттің а
л
м
а
су и
о
н
д
ар
ы оу
д
а о
у
з
г
ен
д
е тек кунті
кышқшідар а
н
ио
п
д
а
ры
м
е
норын алм
а
с
т
ыр
аал
а
д
а (кушті қшақылдар-кукірт,
т
у
за
зо
тқышқылдары жатада). МүндайорынО
а
с
уреакцияяарым
ы
на
ндвй
, 4Л
■**Ом ' *
* е е " л*
#4°,
64
м
у
н
д
я
г
ы Л.
і'
'
- аішошт молекуласыішнқатты, ерімейтін бөлігі, о
ны
н
зар
л
д
аон, йерілген ка
г
д
а
й
д
аолкатион, Еалелттілігі
шартжүзінде бірге тен.
Анііондарда «үту қабілеттілік темендегі ңатар б
ой
ы
н
ша а
з
а
я
д
ы
Щ
$о У ^о ; — с
е
о*/~
£ 0 * пнионы бойішша «үмыстык алмасу сиымдылыгц С£ анионыиа
К
я
р
а
г
а
н
д
а 40-50 % ж
о
г
э
р
ыболада.
Анконитті ре
г
рн
е
р
я
пи
я
л
пүшін сілтілер, өдетте күйдіргіш натр
К
б
дданылады. Элсіз негізді аниониттердін реге
не
р
а
ц
ия реакци
л
яа
р
ы
н
О
н
л
а
йк
о
р
с
е
т
у
г
еб
о
л
а
д
а
ІД
?
Л * 30** + 2 л/аОУ =
*0// ' * л/лл *09 .
О
с
аган үқсас реакцияларре
г
е
не
р
а
ц
ия
г
шс
о
д
а
м
ен л/а^ СО^ нат
р
и
й
б
к
к
а
р
б
о
на
т
ы
ме
н2 /үл
н
е
м
е
с
е ам
ми
а
к
п
ен
жүргізгенде д
е
Лолада. Калийқосылыстарын да пайда
л
ан
у
г
а мүмкіндік бар, бірак
б
п
г
в
с
икымбатб
о
лгандактано
т
е сир
е
кк
о
л
дг
ін
а
д
ы.
Реген
е
р
ац
и
яерітіндісінін кон
це
и
т
р
ац
и
я
сы әдетте 2-4 % а/о.0#
ретінде алынада. Стехиометрлік қатынасқа кар
а
г
ан
д
а сілтіяін малшері
Т,5-2 е
с
е кобейтіліп плшіэда. Сілтілік с
у
ла
р
д
ақайталап қолданганда
регенертщя үшін кететін сілті иыгын 15-30 *-не төмендеЯді.
Йлсіз негізді а
н
с
н
и
т
т
ери
ои а
л
м
а
с
у
г
ат
е
кк
ы
ш
кы
л
д
ыол
р
т
а
д
а г
а
н
а
қабілетті. Әлсіа қыаіоиід&р а
ни
ондары (кемір, кремний. т.б.
кмякылдар) 1с жүзінде әлсіз негізді анионит
т
е
рм
е
ка
л
м
а
с
ур
еа
кциясывд
туспейді.
Күвті негізді а
ы
мояиттерион а
л
м
а
с
у
г
акышкнлды, н
е
й
тралда ж
э
к
е
сілтілік ор
та
л
а
р
дақатысы аяада, олар а
л
м
а
а
с
у реакция
л
а
ры
н
а хүшті
де, алсіз д
ек
іа
в
к
ы
л
д
а
р
м
е
нтүсе береді. Күиті негізді ашониттер
к
н
м
б
а
т түрада, сондақтан іс «үзінде су
д
а
нт
е
к әлоіз и
о
н
дарда
г
а
н
аш
ы
г
ар
а
д
ы
Егерсүзгіге
в
н
и
о
ны түз ем
е
скыт
кы
л түрінде әкеліпсе,
о
н
да с
у
д
акремнийсіздендіру есерлілеу жүреді. Бүл ж
а
гд
а
й
да
Кгер а
н
и
о
н
и
т
к
е к
р
см
н
и
й к
ыш
к
и
лы түз түрінде сальтса, ояда
«үшстык ч
л
м
п
с
у сыйимдыліігы а
н
и
о
н
ит
к
е зн
и
о
нк
р
е
мнийңкшкылн түрііда
берілгенмея са
пы
с
т
ыр
г
а
н
да2,5 реттвмеццейді.
I
’Күиті иегізді аниониттінрегепераіаіясык
о
нцентрацаяса 4 % тец
65
куйдіргіш натр ерітіндісімен кургізіледі. Кремний қышқылшшк
иондарының қаддың мөлшері сузгідегі регеіюрациялау жа
гд
а
й
ы
на
байланысты. Тіке агыңды регенер
а
ц
и
яд
а0,1-0,15 мг/кг
кремнийі
барс
уа
лу үшін жүмсалвтын сілтінін шыгыны стехиометрлік есе
п
те
у
д
е
н
151 көп б
о
л
укерек. Қазіргі кезде а
н
и
о
н
и
тт
е
р
ге карсы а
г
ы
н
д
а к
о
н
е
сатылы-қарсы а
г
ы
н
ды р
е
г
енерация с
х
е
масын пайдаланады, бүл с
х
е
м
а
ревгенттершыгынын әиептөуір (30-40 *) үнемдейді. Натрийб
ик
а
р
в
он
а
т
ы
УаН00^ н
е
м
е
с
ес
о
д
аерітіндісімен
0Ол регенерация касау қарсы
ион
д
а
рконцентрациясы ( Н00л , 00 / ) көбеюіне к
э
н
ерегенерацияшн
.қажетті мөлшерде те
р
е
нкүрмеуіне б
ай
ланысты тоқтатылда.
П
а
йдаланылуда болгананио
н
ит
т
е
р (ірі кеуекті түрінен басқасы,
4.1 кест
е
де қара) ескіріп - тоз
а
д
а - "қартаяда", себебі олар с
у
д
а
еріген оттегі және органикалық з
а
ттармен тотыгада, бүл ке
з
д
е олардан
жүмыстық а
л
м
ас
у с
и
ы
м
д
ь
іл
ы
г
ы азаяды. Макропоралық (ірі кеуекті)
ашониттердін а
л
м
а
су жүмыстық си
ы
мдалыгын қалпына келтіру үшін
о
л
а
рдаа
стүзыныныстық ерітіндісімен үздік-үздік жуыпотырада.
4.3. Ион а
л
м
а
с
у сүзгісінін қүрылысы
Ион а
л
м
а
с
у сүзгіштерін төмеыдегідей бөлуге болады: в
с
ер е
т
у
принципі б
о
й
ыншакатионитті, анионитті ж
а
н
еа
р
а
л
а
о асерлі сүзгілер
(ішкі ж
э
н
е сыртқы регенер
ац
и
я
с
ы бар), технологиялық операци
я
л
а
рд
а
жүргіау (орындау) эдістері бойы
н
ша - тіке ж
а
н
е қарсы агында:
конструкциялық о
р
ы
ндалуыбойы
н
ш
а - бір
. және екі д&батты .
Тіке а
г
ын
д
ы сүзгіште өнделетін с
уре
г
енерация ерітіндіоі ж
э
н
е
жуатыно
усүзгі арқылы текбір багыттаганаатеді, а
д
е
т
т
е жоғарыдан
т
е
м
е
н
г
еқарай. Бүл ж
а
г
д
вйда иониттің төменгі қабаттарында с
у
д
а
жүмсзрту процесінін, қарсы ион әсерінен, а
зд
а
птоқтвуымүмкін. Күшті
м
и
нералданган о
у
дақолданганда бүл жерқатты сезіледі. Тіке а
г
ы
нда
катионитті және анионитті сүзгіштер өа к
о
н
ст
р
укциялары бо
й
ы
н
ш
а
ж
о
г
а
р
ы
д
ақаралганмехвникалық сүзгілерге үқсас және т
у
р
а с
о
н
д
а
й
конструктивті элементтері болада: ж
ог
аргы және төменгі д
ре
наады
қондыргылар, проба (сынама) алгыштар, выгвргывтар т.б..Ионитті
сүзгілерде металлбеттерінін к
о
р
розияга төзімділігі е
с
еп
к
е алынада.
Қароы а
г
ын
д
аионалмасу, аз ат.ына сәйкес, ионитті сүзгіде
енделетін с
у мен реген
е
р
а
ци
я ерітіндіоінін қарама-қарсы багыгга
қозгвлуы, мысалы, с
у к
о
г
арыдан твмен, ал реген
ер
а
ц
и
я ерітіндісі
төменненжог
а
р
ыж
ы
л
ж
у
ықараотырылада. Сокымен, еаделетін о
у алды
м
е
а
иониттінөте а
з ре
генерацияланган қабатымен кездеседі, одан с
о
н
оүзгіден шыгуга жақындаган сайын, ол с
у иониттін толықтау
86
рег
е
н
е
ра
ц
и
ял
а
н
г
анқаОаттарынан етеді, ақырында, осиның нәтюкйсінде
о
утеренкүмсартылады.
Карсы а
г
ы
н
д
ы и
о
н
д
а
у иоңиттерді р
е
ге
н
е
рациялауга кететін
реагенттердінирншікті шыгыныназайтады, тіпті ош стехиометриялық
қатынасқа жакындатады, с
о
н
ым
е
нкатар сутегі - катионитті сузгіде
қалатын қышқыл с
у
л
а
рд
ыней
т
ра
л
д
а
у кажеттігін жояды. Міне, о
с
ы
нд
а
й
жақсы жақтарына байланысты, карси агшіды күмсарту о
р
т
а
ша
м
н
не
р
а
лд
а
н
г
ан с
у
л
а
р
д
ажүмсарүда және а
н
и
о
н
д
ы а
лм
а
с
т
ыр
у
д
а өте кен
қодданылады.
Казіргі ке
з
д
е қарсы а
г
ы
н
д
ыи
о
на
л
ма
с
у
д
ыоры
н
да
й
т
ын сузгілердін
екі турі (типі) дайындалады: гидравликалық қысым енгізілген қароы
а
т
о
н
д
ажәне с
а
т
ы
лы - қарсы а
г
ы
н
д
а - деп а
та
л
а
т
ы
нсүзгілер.
4.5
- с
у
р
е
т
т
еОрталық к
онструкторлы - технологиялық и
н
ст
и
т
ут
т
а
(МОЦКТИ) ж
а
с
алгантіке а
г
ы
н
д
ыкатионитті сузгінің принциптік с
х
е
м
а
с
ы
көрсетілген 12,51. Сүзгіиің теменгі жагындабетоішанжасалгантубі I
бар, оган төменгі болгіш қондаргы 2 орнатылған. Сүзгі ионитпен 3
толтырылган. Сүзгі ма
т
ериалынын ж
о
гаргы шетінен 0,2-0,5 м
төмендікте бӨлгіш қондаргы 4 орналасқан, ол арқылы р
е
г
енерация м
е
н
ж
у
ужүргізіледі. Сузгінін ж
о
г
ар
г
ыжағында ж
о
га
р
г
ибелгіш қоңдаргы
бар.
баетанқы су'
Ж уат н су
і
4.Г>.Сурет
Д.б.Сурет
4.6
-с
у
р
е
т
т
еН-катионитті сузгініцқарсы егшщы р
в
г
е
и
е
р
о
а
в
я
л
а
у
технологиялық с
х
е
м
в
с
нкөрсетілген. Р
е
г
е
н
е
р
а
ід
а
я
н
ы іске а
с
ы
р
у ушін
сузгі прқылы, к
о
н
ц
е
н
т
р
а
ід
а
я
с
ы0,75-1 X күкірт - қышқнлы ерітіндісінін
87
агыны, өнделетія . с
у козг
а
л
нс
ы
н
а қарсы б
а
г
ыт
т
а кіберіледі
(а-позициясы) де, суагі материалынын к
о
гаргы қаватындагы д
ре
н
а
х
д
ы
з
іг
/й
еа
р
кы
л
ы әкетіледі. Куу (б-позициясы) д
ас
ол қышкыл хіверілетін
С
а
г
ы
тт
а орындалады. О
д
ан оонсүзгі материанынын к
о
г
а
р
гы бвлігінде
қопсыту к
у
м
ы
сы хургізіледі
(в-позициясы).
Хогаргы
бөлік
р
е
ге
н
е
рацняланбайдых
э
н
е иона
л
м
а
су процесіне қатыснайды. Сүзгініц
ж
о
гаргы бвлігініи атқаратын ролі - туссіздендірілген с
ум
о
н
Н-катионитті сүзгіге түоіп кететін ірі дисперсиялық заттардан
біразыи үстап қалу (г-позициясы) болыптабылады.
4.7
- с
у
р
е
т
т
е Бүкілодақтық хылу-техникалмқ и
н
с
ти
т
у
т
жасплган с
а
т
ыл
ы - қпрсы а
г
ы
н
д
ы иои а
л
м
а
с
у сузгісі көроетідген.
Сузгіде екі с
а
т
ы боладыбіреуі екінаісіие қондырылады (2-иі с
а
т
ыс
ы
І-шіге). Ио
н
и
тколемі екінші сат
ыд
а25-30 X болада. Икі сузгінін
к
о
с
ы
ид
ы
с
и
нашаққанда. иониттынқал.ганы бірінхі с
а
т
ы
г
а толтмрылада.
4.8 - с
у
р
е
т
т
е энионитті сүзгінің с
а
тылы - қарсы а
г
ы
н
д
а
р
е
ге
н
е
рациялау технологиялық с
х
е
масыкөрсетілген: а-сүзгі матермалын
қопсыту, б-регенерация ерітіндісін хіберу, в-сүзгі ма
терыалын сумен
хуу, г-сүзгініц хүмыс циклы.
я
саты
Рпттианау
ерШінАсі
№
Жиятыи '
Жуатын су
I
і
саты
Воетапцы
<9
4.Т.Сурет
4.8.Сурет
Аішондауга т
е
кБукілодақтық х
ы
л
у - техникалық шютнтуты (ВТИ5
к
о
нс
т
р
укдаясымеи жясалгаы сатылы-қарсы агында сузгілер харайда,
оебебі аниониттердін ісінуге қабілеттілігі (дайын туратындагы)
гидрпнликалық қысым то
л
тыруынакедергі хасайды.
С
у
дыи
он а
л
м
а
с
у эдісі б
о
й
ынаа т
у
с
с
ы
з
д
а
нд
а
р
у ушін а
р
а
ла
о әсерлі
68
сузгілер қолданылади, о
л
а
р бір мезгілде к
а
ти
о
н
ит қабатымеи д
е
ш
г
а
о
к
и
т қаОатимеп де, и
е
м
ес
е екёуінін арадасқан қоспасымек
толтырыляды. А
р
а
л
а
о арекетті сузгілер екі типті г
З
о
л
а
д
а
: ішкі «ане
ш
ы
г
в
р
урегенерациялы.
4.9
- с
у
р
е
т
т
еа
р
а
ла
с өсерлі иоіштті сүзгінін ішкі х
э
н
е ш
ы
г
а
р
у
р
е
г
е
н
е
р
а
ц
и
ял
а
у
ы
нн
япринциптік с
т
ем
а
с
ыкорсетілген Г21. Сүзгіде үш
Оелгіш қондыргы (5ар. Іогаргы бөлгіш қондыргы I бастапқы с
у
д
а
әкелуге, реген
е
р
ац
и
я сілті ерітіндісі
Л
е
р
у
г
е *ане ионитті ж
у
а
т
ь
г
ап
у
д
аб
е
р
у
г
е
арналган, с
о
н
ы
м
е
н қатар, иониттерлі
салып, қопсытқан к
е
з
д
е с
у
д
а д
р
е
н
а
ж
г
а
а
л
ы
пк
е
т
у үшін д
е қолданада. Ортаңгн
(ІӨХ.ГІШ қондаргы 2 регенер
а
и
ия
л
а
йт
ы
н
қышңнл
ерітіядісін
а
к
е
л
у
г
е
жөне
п
айдала
н
у
д
вн өткен
р
е
г
е
н
е
р
а
щ
тя
л
а
уш
н
сілті ерітіндісін ыыгарып т
а
с
т
а
у
г
а
а
рна
л
г
.зн
. Таменгі болгіы қондарпі 3
түссыздяндарнлган суда, ж
у
а
тн
н суін ж
н
н
е
пайдшіанудан еткен қкшқыл ерітіидісін
шыгаруга, с
о
н
ым
е
н қатар,
сүэгіге
иониттерді гидравликалнқ тэсілмен б
е
л
у
үшін с
уберуге, сүзгіні жүмысқа қосар
адцында, ио
н
иттер мен с
у
д
а а
р
а
л
а
с
т
ы
р
у
4.“
?.Сурет
үшін, а
у
аб
е
р
у
г
е арналган.
А
р
а
л
а
с арекетті сүзгінін, шыг
ар
у р
е
ге
н
е
р
пц
и
я
лп
у
г
а г
ір
н
а
л
г
я
н
түрі, өз конст]іукциясыжагынаи, бір а
г
ы
н
ды мехвникзлық сүзгілерге
үкоас, себебі олар өкделетін с
у
д
а к
а
т
и
он
и
т пен аішошіт қоспаси
прқыли ж
о
гарыдан
т
о
м
е
н
г
е қарзЯ с
у
з
у
Г
е арналган. А
л о
л
а
р
да
р
е
г
е
я
е
р
а
ц
и
я
л
я
у оп
е
р
ац
и
я
л
ар
ы (жүмнстары) иониттер гидравликалық
•діспен келіп түсетін регене
ра
т
о
р
ла
р
д
а орнндалада. Бүд ж
в
г
д
аЯ
д
а
г
ы
р»і-енер«тор констру
к
ц
и
яс
ы ішкі регенерв;шялн я
р
а
л
а
с өрекетті
пүзгіштердікіне үксао.
4.4. Ионитті қондыргыларды Іокч қосу к&не п
а
й
д
в
л
а
н
у
.Сүзгіні ион а
л
м
а
с
у матерпапш*ен алі’
а
ш толтьру, и
о
іг
а
т
К
о
н
д
а
р
г
ы
л
а
р
ыпайда
лв
п
у
да зор рсль атқзрады. Бүл т
о
лт
ы
р
у жүмысы
қолмек д
р шдр.этиег1штермен д
е жургізіледі. Сиптстакалік мониттер
дяндері ж
а
р
ы
лн
пк
е
тп
е
с үшін сүзгілерге қүргеқ күйінце салімада. А
д
о
лсүзгілер плдин-ала 30-35 X -қе хлорлі нятрив ерітіндіс.'мен
(катиониті сүзгілер ушін) н
е
м
е
с
е куйдіргіш н
а
т
р ерітіндісімен
(анионитті сүзгілер' үшін) т
о
л
т
а
р
ыл
у
ы қөкет, екі ерітіндінін д
е
ко
н
ц
ен
т
ряциясы 10-16 * Оо
лу
ыкерек.Сульфокөмір курғаң к
а
лпында да,
сугада с
а
л
ы
н
абереді.
4.4.1. Натрий-катаонитті сузгілерін іске косу.
Натрий-катиоштті кондыргыларын т
о
л
т
ы
р
у кезінде 1101 үсақ яәне
Ірі сульфокөмірді бір сүзгіде а
ра
л
а
с
ты
р
у
га Оолмайды. Ірі
сульфокомірмен я
гн
идэндері 0,5-1,I мм болатын, а
л
д
а
ме
н бврьерлі
сүзгілерді т
о
лт
ы
р
укерек, үсақ судьфокемірді (дэндері 0,25-0,7 мм)
пайдаланбагандурыс. Сульфокөмірді сүзгіге толтырганда, онын устіне
с
ун
ем
есе х
л
о
р
л
ы натрий ерітіндісін қүйші, бір сөтке (таулік)
б
о
йынша ісінуге үстайды.Одан сонсульфокөмірді теменгі жагы
н
а
нкуып,
усақ т
о
гшракзат
т
а
р
да
на
р
ь
іл
т
а
д
ыкәне кога
р
гы қабат.ын г
а
н
а алады.
Жацадана
л
ы
н
га
н сульфокемірде боскукірт қышқылы болгандықтан о
ны
ко
г
арыдян т
о
м
е
н
г
еқарай куады (немесе төменнен ко
г
а
р
ыг
а қарай), ол
ушін мелдір сілтілі кермек с
у п
а
йдаланады хәне к
а
н
а
ли
з
а
ци
я
г
а
о
л
г
ан
ш
а
а
г
ызылатынсүзгіден вт
к
е
н заттынсілтілігі 0,1-0,3 мг-экв/л б
куада. Катионитті қышқылдан куып а
л
г
а
нсона
стүзынын ерітіндісімен
(80-100 кг/м3 ) екі рет регенерацияданеткізеді.
Алгашқы 5-7 сузгі ци
к
л
ы б
о
й
ы
нд
а сульфокөмірдін а
л
м
а
с
у
кабілеттілігі нормадан әлдекайда ког
а
р
ы болады, а
л катион
д
а
нг
а
н
суд
ы
нсілтілігі алга
шк
ы
д
антөмен. О
сыэралықта ешқандай те
к
с
е
р
у н
е
көндеу күмыстарын кургізбейді. Екінші, ушінші кәне келесі
р
е
ге
и
е
рациялакды тузданқалыпты мөлшерінде (40-60 кг/М3 сульфокөмір
-ге) күргізеді. Катиониттін а
л
м
а
с
уқабілеттілігі турақталганда (50
г-экв/м^) катиониттінбес сузгі-циклдагы артқы а
л
м
а
су қабілеттілігін
тексереді. Олүшіп р
егенерацияменкүмсартуда әдеттегі кезек бо
й
ы
н
ш
а
туздан40-60 кг/м3 шыгынымен кургізеді. Онделген судан мелшерін
тасталатынкерінде кермектігі 0,03-0,05 м
г
— экв/л б
о
лг
анша өлюейді.
Сузгі ма
т
ериалы кумысқа гшйдаланып, б
о
л
ган суданкермектігі баствпқы
. судан кермектігіне
к
е
т
к
е
н
ш
е
күмыс
касайда,
одан
со
н
регенерациялайда. Е
г
е
р артқы а
л
м
а
с
у қабілеттігі негізгім^н
сол
ы
с
т
ыр
г
а
нд
а20 X
асса, о
н
да сүзгінін
гидравликалық рекимі
бүзилда, реген
ер
а
ц
иябірынгай емесдеген сөз.
Артқы а
л
м
а
с
укабілеттілігін анықтагнн сон, регенерацияга қакет
түздано
пт
ималды толт
ыр
н
л
уы
н қарастирады, о
л ушін түздан т
о
л
т
ы
р
у
ын
30-40 кг/м3 хя
т
и
о
н
и
т
к
е есептейді. Регенер
з
ц
и
яг
а қакет түздан
о
п
тималдашьгыіш ретінде каткоішттін негізгі а
л
м
п
о
у қабілеттілігі
220 г-экв/М3тәмен ем
е
с мәлшері алынада. Екінші с
а
т
ыд
а
г
ы сүзгі
90
р
р
г
е
н
е
р
а
ц
и
я
с
ы түздан екі кайтара вшг
ь
ш
ы
ме
н орындалада, бірак
и
м
й
д
а
л
а
н
и
л
г
а
н реге
н
е
ра
ц
и
я
ла
у ерітівдісі Оірінші с
а
т
ы
да
г
ы сүзгі
І#генерацияоына жіберіледі осынын өзімен
ма
териадцын
и
о
н
н
л
м
а
с
к
ы
ш
т
ы
ккасиетін к
а
л
п
ын
якелтіруге болада.
Сульфокөмірдің күшейтілген п
е
пт
и
з
ациялауын бо
л
да
р
м
а
с үшін
пузгіні 2-4 мг-экв/л кермектігі барсу
м
е
н жуғаңнан кейін резәрвке
қоюқакет. Сүзгіні к
у
уд
а
. тоқтаТу керек^тек жүмысқа цосаралдавда.
. Сузгілерді пайдаланганс
а
й
ы
нсүзгі материалынынж
а
г
д
а
й - күйін
трксеріп т
у
р
г
а
ндурыо, б1,теу а
р
м
а
ту
р
а
сыменп
р
и
б
о
р
ла
р
д
аревизиялайды. Катиовдангансудагыхлорионынынмөлшерін унемі бақылауга а
л
ы
п
о
т
ы
р
укерек (жуыпб
о
л
ганк
е
з
д
е және жүмсарту алдавда) және оннн
керешектігінд
а е
с
ке
р
Г
ен дүрыс. Өндеумен су
да
н сілтілігін ж
у
а
р
п
л
д
а
н
д
ажәне жүмсартугадейін, оданс о і і жүмсартудан сонывда.
4.4.2.
Сутегі-катионитті сүзгілерін іске қосу
Сутегі- катионитті сүзгілерівде катиониттік с
у
г
ан
е
м
е
с
е х
л
о
р
л
и
и
а
т
р
и
йерітівдісіне сал
ы
пт
о
л
т
ыр
а
д
ажәне бір тәуілік болып (ісіну
үшін). Одан кейін о
н
ы т
е
м
е
н
н
ен жог
а
р
ы қарай куада, үсак-түйек
К
а
б
а
т
т
а
рменл
ас за
т
т
а
рд
аа
л
ы
пта
с
т
а
й
д
ажәне биіктігін белгіленген
ж
е
р
г
едейін жеткізеді. О
д
ан со
н сүзгіні жабада, сум
е
н томенгі
«ағынан т
о
л
т
ы
р
уы ж
а
н
е кукірт к
ыш
кылымен регенерациялайда, о
в
д
а
г
ы
қышқыл ш
ы
г
ы
н
ыкатиониттін әрбір бір м
3 І7-ден 25 кг дейінгі 100 %
Кышқыл болада. А
л
д
ы
м
е
нсүзгіге жо
г
ар
ы
д
а
нтуссіздендірілген с
у
д
а8-Т2
м/саг жылдамдақпенбереді, о
д
а
нс
о
нқыюқыл беріле бастайда, онын д
а
аылдамдагііна біртіндеп а
т
т
ы
р
а
д
а және о
ны сузгіден
ш
ы
г
а
р
концеңтряЩіясы 1-1,5 %-ке ж
е
т
к
е
и
ш
е береДі. Сүзгіге қышқылдаақажетті
мелшерін берг
е
н
н
ен соң, м
а
т
ериалдажузда. Ж
у
у прсіцесін■куші етк
е
н
судаң кермектігі 0,2-0,3 мг-өкв/л б
ол
г
а
н
ш
а тоқтатпайда. Егер сүзгіні
рег
е
н
е
ра
ц
и
яд
а
нсоң р
е
з
е
р
в
к
еқою қажет болса, о
в
д
а кермектік 2-4
мг-акв/л бо
л
г
а
н
д
акуу
д
а тоқтата т
у
р
а
д
а да, сүзгіні жумысқа қосар
а
л
д
ы
в
д
а эяқтайда (ягни, р
е
з
е
р
в
т
е катионитті толық жуылмаганқалшвда
у
с
т
а
г
а
ндүрыс).
| . Сузгіні жүмысқа қосқ.чнда с
у
д
а сузгіден шыгатын о
у 0,1-0,3
мг-экв/л сілтілікке ж
е
т
к
е
н
ш
е күмсорта береді (түрақты жүмкс істеп
:түрган бір сүғ.гі үшін), а
л бясқа д
а сутегі-катионитті оүзгілері
б
о
л
г
а
в
д
а (олар а
д
е
т
т
е қышқыл с
у береді), о
н
д
а кермектік 3,5-2
V мг-вкв/л б
оя
г
ч
н
шажүмсартвдн.
і
Сузгі а
л
г
п
ш жүмыс ІстеЙ б
з
с
та
г
а
вд
а оннц жүмысын бақшіауда
өткізілген судаң мажері бойынша, кермектік, сілтілік, кцпшмддақ,
қүргақ. калдак, бастапқы жәнә өндслген с
у
д
а
гынатрийионнның шамаси,
сутегі катиониттің а
л
м
а
с
уқабілеттілігі, қышкылдан меншікті ш
ы
г
ы
ны
менс
у
д
аөзіндік пай
д
ал
а
н
у шыгы
н
ы О
о
й
ын
ш
а іске асырада. Түрақты
режим мен ж
о
г
ар
в
д
а келтірілген
керсеткіштер
са
л
ы
с
т
ы
р
м
а
л
ы
турақтагавда, сузгініқ жүмысынын сипа
т
т
вм
а
л
а
ры
н а
л
у
г
а болада.
Б
а
с
т
а
г
п
о
і және енлелген суданмьлшері мен с
в
п
а
с
ыб
о
й
ы
нш
а катиониттін
негізгі *ане а
л
і\»а
с
у қвбілеттілігін аниқтайда. _Бүдан сон қьпиқыл
шгышшык қолайлы молшерін ж
а
н
е реген
е
р
ац
и
я режимін белгілейді
(анықтайда), оларберілген станциянынку
м
ыс жа
гд
а
й
ын
ақарай енжақсы
көрсеткіштерге жеткізу керек, ягни: қышқнлдан енз
зменшікті ш
ы
гы
н
ы
.(50-60 г/г-екв), ең үлкен а
л
м
в
с
у қвбілеттілігі (200 г-эка/м3-тен
теменемес) е
т
е теренжүмсарту өз қажетіне с
у
д
аөте а
зжүмсау (10).
4.4.3. Түзсыздандару қондаргыларьш іске қосып, пайдалану.
Ж
анаданқондарылгвн (жиналган) аниоіштті оүзгілерде қышқылга
төзімді б
е
т
он
н
а
нжистық б
о
л
укерек [211 жөне термоантрацитті-кварцты
төсеніш қабаты т
о
л
ты
р
ы
лу
ы қажет (теменгі фракциялары І5-І0 мм
моліаерде, жогвр
гы
л
а
да2-5 мм, қабвттынжашіы қалындагы 50-100 мм).
Тесеніи қабатты а
л
д
н
ме
нкүлді кетіру үшін түз қышкылымен, о
да
н сон
теменгі ж
а
гынансум
е
ннейтралдыр
е
акциягадейін жуада. Жуып бол
г
ан
сонтосеніш қабаттын бетіндегі кіршіктерді, үсақ-түйек з
ат
т
в
р
д
ы
кетіреді, о
д
а
нс
о
н сүзгіні т
е
м
еннен биіктігінін, ж
а
ртысына дейін
10-15 * ілорлы натрий (немесе күйдіргіш натр) ерітіндісімен
толтырада. Қүргақ ионитті қолмен н
е
м
е
с
е меха
н
и
за
ц
и
я көмегімен
толтырада. Ионитті сүзгіде 'бір с
а
т
к
ебой
ы
н
а үстайда (ісіндіру үшін),
одан с
о
н төменннен ж
о
г
а
р
ықарай берілетін түссіздендірілген с
у
м
е
н
жі’
ада. Жуып болгашіан кейін иониттін бетінен кіршік үсақ аа
т
т
а
р
д
ы
кетіріп, о
н
ых
л
ор
л
ынатрийдінқалдақ ерітіндісімен (немесе күйдіргіш
натр) бірколата куада, жууга иониттін бір квлеміне шаққанда
(есептегенде) 20-30 колемс
ужүмсалада. Бүл күмыстардан с
о
н кәдімгі
р
е
г
е
не
рациялауда сілтінін есептеленгенмөлшерімен жүргізеді.
Д
екарбонизаторда іске қосу Ра
ш
и
г сақиналарымен т
о
л
т
ы
ру
г
а
байланысты, оларрешетқага (тырга) қарвй бо
л
с
асола
йсалынада, бірақ
қажетті биіктіктін қабаты тегіс б
о
л
у керек. Сынган сақиналарда
с
а
л
у
г
а болмайда. Сақиналарда салып болг
а
н сон желдеткіштін
енічаілігін, беретін қысымды, ап
п
а
ра
т
т
а ол қысымның қанпалықты
а
п
ая
т
ы
нд
а
г
ы
н аниқтап алада. Агызыпкіберетін кііі қүбырларда с
у
д
а
тозартудынбіркелкілігін тексеріп, анықтьйда. Декарбонизатор арқылы
ё
н
д
е
.ч
етіи с
у
д
абер
ге
нк
е
з
д
ек
о
б
адагименоалысты
рг
а
н
д
а підрашіикалық
с
а
л
у
цг
ы 60, 80, 100 к
з
н
е 120 * к
а
гдвСдак
а
н
е с
у темпера
ту
р
а
с
ы 25,
30, ІЬ к
н
н
е 40 °С б
о
лгснда кемір қышқшшнын я
а
й
ыл
у (кетірілу)
92
терендігін внықтайда. Тәкрибелердіц (тексерудаи) натикесіқде ч
я
■
о
г
а
р
г
ымүмкін б
о
л
ат
ы
нку
а
тты (жүк тиеу) және в
п
п
а
р
а
то
о
н
км
е
н қатар
де
к
а
рО
о
н
из
н
т
о
рд
ы
нжуынсрежимі анықталып, белгіленеді.
Тұзсыадандару қондаргыларын па
й
дв
л
а
ну процеоінде аниошіттХн
ескіруін, кадагаяап оты
р
у керек. ЯОгзрн негізиді а
н
и
о
н
и
т
г
е
р
д
Х
И
,
ескіруі, негізде олардантотыгуына, с
о
н
ы
м
е
нқатар су
д
а
н оргаюіквллқ
в
а
т
т
п
рмен темір т
от
ы
к
т
ын оініріп а
л
у
ы
н
абай
л
а
ны
с
т
ыболзда. Төменгі
негіаді анноішттерд
аескіреді. Албулескірулерді тотықтарш ушін
өнделетін с
уд
а
н срганикплық заттарда, к
р
е
мнгй қшакылын, темір
т
о
т
ы
г
ы
м
г
имумкіндігікве ояпцм дейін кетірін а
л
укерек. БуданОөген,
о
с
нп
а
й
д
в
ла
и
у кеаіяде ан
ио
н
и
т
те
р
д
енолар сініріп алга
норганжалық
а
в
т
т
а
р
д
а алсін-влоін кетіріп о
т
ы
р
укерек. Олнрушін әрСір 3-6 а
й
д
а
куаті негізді втюниттерді ар
н
а
у
л
ы т
е
х
но
л
о
г
ия бойиншө х
л
о
р
лы
на
т
р
ий
д
а
н8-15 *-тік ерітіндісімен (кейде 3-4 %) куйдіргіи натр
ерітіндісінін қоснасимен) ондейді I10, 22, 231.
Аниониттердін бір-біріне жа
б
ы
с
уы
н б
о
л
д
а
р
м
в
у уяін және
сучгілердегі тузілген у
с
а
н•з
э
т
т
в
р
д
акетіру ушін бір а
й
д
н Оір р
е
т
1,5-2,2 л/(с «г) тездікпен 1,5-3 с
иг
з
тб
о
й
ы
нэ қопоыту *’
/ргізілед1.
Па
й
д
ал
а
н
укезінде д
ре
нажлн система
л
ар
д
а
яд
у
рыстыгын унемі тексеріл
тұру к
а
ж
е
тжәне суагі материалыныниыгіірылуынқадагалау керек. 3-4
ьіда бір р
е
т сузгі м
зтериалынын куйін тексеріп,
бяінтігін, қабыргаларында жарыкшалар Оарма, жокпа, с
он
ы б
в
й
к
з
у
яерек. Кабирға жв
н
индагыа
с
ер
д
е
н аулақ б
о
л
у ушін (сузгі м
а
т
е
рз
а
л
ыя
а
п
Оөлек суынк
а
б
ыр
г
в саннлаітяіанвтіп кетуі), сузгінін жүмноші сузгі
шддамдагы 5-7 м/саг., кем б
о
д
майтындай жүргізу керек 401.
Кмализаіиінга таст
ал
п
т
ын судак с
а
п
а
с
ы
н (қшіқылдагын)
турақтн
тексеріп.
қыакыл с
у
д
ажібермегендүрыо. Кашкыл о
у
д
а да,
сілтілігі к
в
нс
у
д
ал
а (5,5 > рН > 9,5) нейтрали
аа
т
о
р
ла
р
г
о жіберу
керсн. Таотвлзтынсу
д
а
нмелзерін е
з
а
й
т
у макзвтымен, с
о
н
ы
ме
н қатар
реагенттердінсүзгі материалынынреген
ер
е
ц
и
яо
ы
н
ажүмсалапгамелшерін
в
з
я
й
т
у >/ш1н регенераіяія ж
ас
а
й
ть
и ерітінділерді. екінші қайтара
пвйдаланганжон,мундай адісті с
у дайын
д
а
йт
ы
н қубырдаги т
з
с
т
ал
а
т
ын
с
у
г
вдвк
о
л
д
вн
укерек.
4.4.4. Иппгггі қоадарпиюрданжумнсынжақсврту усьшыстары.
Сүзгі қимасшшн бұкіл аудвш в
р
к
ы
л
ы оу
д
а біркелкі еткізу,
жу
м
с
п
р
т
у түэсыздаидарудіын вртқы п
ер
иодан қысқврту, и
с
нд
а
р
д
а
терецдетіпкетіру төмендегідей жөгдаАлпрда е
с
к
еа
л
г
а
н
д
а оршглалнда:
сүзгілерге Ірілігі ьжептәуір (0,5-1
мм) м
а
териалда толтыру,
, матернаддан бетінен усак-туйех л
ас з
а
т
т
а
р
д
а кетіру, м
а
т
е
р
аа
л
д
а
93
б
э
сыдоп (нцғыздвлып) к
а
л
м
а
у ушін ж
э
н
е саішлаулар пайдө б
о
л
м
ас ушін
дер кезінде қаасетті қарқынмон қопсыту, әсіресе қабырғалардаң
жанкнда; өнделетін судақалқыган а
ат
тарболмау; сүзгі жақындатқанда
с
уменерітінділердің біркелкі бөлініп таралун; -сүзгі мате
р
и
ал
ы
н
уақытында куу; ісікіп және б
а
с
ыл
ы
п қалган иониттерді оқтын-оқтын
шыгзрип, ау
а
д
акептіру; жақсы жетілген д
р
е
наады си
ст
е
м
ан
ы қолдану,
мысалы, трубалы-сашіаулы.
Су дзйы
н
д
а
гы
ш қүбырларда п
а
йдалануда жақоартудан м
а
ны
з
д
а
мәселелері; ионитті оүзгілерді рег
ен
е
р
ац
и
я
л
аупроцеоін автоматтандар
у (бір с
м
ен
а
д
аүштен артық р
е
генерацияжасайтындай); иониттерді с
у
көмегімеп тиеуді пайдалану; регенерациялық және баоқа ерітінділердін
котоентрациясынкөрсететін а
р
н
а
ул
ы қүралдврда қолдану; р
е
г
енерация
ерітінділерінін өцделгеи с
у
г
а втіп кетуін бақылайтын жарық к
э
н
е
да
б
ы
с с
и
гн
а
л
да
р
ы б
а
р злектрометрлік сигнали
з
а
т
ор
л
а
рд
а қолдану;
ре
г
енерация ерітінділерін қолайлы т
е
м
п
е
ра
т
у
ра
г
а (30-40°С) дейін
қиздару түзда еріту үаін қззавдардаң урлейтіи суын, б
ул
а
н
да
ргыштагы
с
у
д
ан
е
м
ео
е анионитті оүзгілердін ж
у
ында с
у
ы
нпайдалану; регене
р
а
ци
я
ерітіндісінің біраз бөлігін екінші ретпайдалану.
Химиялық с
ут
а
з
а
ла
г
ы
шқүбырларындарезервті сүзгілердің болуы,
регенерациялық ерітіндіні төмешіен ж
о
г
ар
ы (қарсы агынмен) беріп,
ионитті регенерациялаудаүйымдзстыруга жолашада. Бірақ бүл к
аг
д
а
й
д
а
ерітіндіні б
е
руж
и
л
дамдагы 4-5 м/саг. бастап 3-3,5 м/саг. ба
р
у
ы
керек.
Бүл беткейлік аст
ы
н
д
аг
ы др
е
наады қолданбауга (қарсы а
г
ы
н
д
а
регенерациялаганда) және прогрессивті қарсы а
г
ы
нд
а регенерацияш
әдеттегі сүзгілерде, ягни, іс жүзінде, химиялық с
у тазалаудаң
кез-келгенк
о
нд
а
р
г
ыларындакүргізе б
е
р
уг
е мүмкіндік тугазада.
К
ондаргылардынсузгілеріне конденсатты т
аз
алау үшін с
а
л
ы
н
г
а
н
аниоміттерді па
й
далану процессінде, олар мүнай внімдерімен киі
бшіганада, бүл к
ез
д
е сүзгі циклының үзақтыгы азаяда, сүзгі
м
а
териалынр
е
г
ен
е
рациялауга кететін сілтінің меншікті ішгыны өоеді,
к
о
ндеисатты сүзгенде қабат кедергісі когарылайда. А
вт
орлар сүзгі
материалш сабындандыргышен мынадвй т
е
х
н
о
л
ог
и
я б
о
й
ынша к
у
у
д
а
үсыпада: сүзгі материалының толтыр
ы
мы
н
а
нк
о
г
ар
г
адеңгейінен 100 мм
п
р
ты
п түратындай етіліп с
у
м
е
н толтырылада; кога
рг
а лик арқылы
с
а
бы
н
д
адаргыштынесептелген мелшері салшада (ОП-7 нем
е
о
е ОП-ІО
түрлері); сүзу материалынауам
е
н "қайнатада" кәне о
н
ы ерійіштен
(саСцнд-індаргшвтан) тазартып, төмс-ннен коғары қарай с
у агашшен
куады; аниониттің адеттегі регенерациясыо
р
ы
ндалада 1241.
94
Аниониттердің органикалық за
т
т
а
рм
е
нбылғөнғенында (оргвішкальік
я
в
т
т
а
р дәндердін қуыс-кеуек-терінде түрып ңалади кәне кәдімгі
р
е
г
е
н
е
р
а
ц
и
я
д
а сілті ерітіндісімен кетірілмейді) с
у
з
у матерка.шн
томендегі техн
о
л
ог
и
яб
о
й
ы
н
ш
аөндеу үсынылада: аішонитті 2 % түздын
суиқ ерітіндісімен 2 м3/м3 шихтаға есе
п
т
ел
г
е
нмөлиерімен жуада; Сүл
«агдайда ерітіндіні 4 м/саг жылдамдакша
м
а
сы
н
д
ажіберіледі; а
г
а
ю
н
и
т
р
е
г
е
н
е
р
а
ц
и
я
с
ы
н2 % сілтінін кы
л
ы (40-50°С) ерітіндісімен н
е
м
е
с
е
сілтінін суық ерітіндісімен әдеттегі т
е
х
н
о
л
ог
и
яб
о
й
ы
я
ш
ажүргізеді.
•
Қоршаган ортаім к
о
ргвуга койылатын талаптардың өсуі, с
у
д
а
й
ы
н
д
а
г
ы
ш қондыргыларды жетілдіру қажеттігі реагенттер шыгышк
Ңысқыртатын аілпущ аз
а
й
та
т
ы
н түзсыздандару қондаргыларын жа
с
а
у
г
а
өкеліп с
о
г
а
д
а (151.
Пвй
д
ал
а
н
ыл
а
т
ы
н түзсыздвндару с
х
е
м
а
г
.а
р
ы
реагенттердін артық молоерінжүмсауымен, с
о
н
ы
м
е
нқатар, күрделі к
а
н
е
қымбат өндеу с
х
е
м
а
л
а
р
ы
м
е
.н (кермекті ағын с
у
л
ь
ры
н т
а
с
т
а
у схемасы)
сипатталады.Үсыньілатын с
хе
маларданмавдз
д
а артықшилыпліа жататындвр:
р
е
а
г
е
нт
т
е
р шыгыішн стехиометрлік мөлшерге жаі\нндатнп азайту;
иошттердінпайдаланатын а
.п
м
а
с
у сиымд
ыл
ы
г
ы
н жогарылату; о
нд
еудд
"артқы" схе
м
а
ла
р
ы
нпо
й
далануқакеттігі жойылэды, себебі қодпаішлып
б
о
л
г
а
нрегенерацияерітінділеріне нейтралда, жүмсартылған с
уретінде
қарауга болада, о
л
а
й б
о
л
с
а бүл с
у
д
ы ж
ы
л
у қүбырларында, бірнеше
с
е
р
и
я
л
ыбулан
да
р
г
ы
шқбндаргыларданатрийдің қүргақ түздарын а
л
уүшік
кәне басқа максаттарүшін пайда
ла
н
у
г
а болада.
Е
септеулерден кальций-магний ф
о
р
мадагы катионитті толкқ
р
еге
н
е
ра
ц
и
ял
а
у үтаін қажетті қышқыл щыгы
н
ы натрлй-фсрмаскндагы
катионитті толық р
ег
е
н
ерациялауга жүмаалвтын қышқалдэн швмамен 10
р
е
тжогарыекендігі карінеді, ақыргы ж
аг
д
а
й
да қншқылдаи на
г
и
з дәл
п
ш
гы
н
ы стехиометрлік е
с
е
п
т
е
уд
е
нт
е
к 1,2 е
с
е артиқ болада. Міне,
осы
г
о
н байланысты, қышқыл, шыгыішн а
з
а
й
т
у үшін түзсиздандкру
қондаргысынамынв төмендегі с
х
е
м
аб
о
й
ы
нш
а өнделген с
у жіберіледі:
алдан-ала т
аз
а
л
ау3 с
х
е
м
аб
о
й
ы
нш
а (2.2 белімді қара), бүл к
аг
д
а
Я
д
а
содалы-әктелген судаң қ.глдақ кермектігі I мг-вкв/л -ден п
с
п
а
укерек;
алдан-ала өндеу 3 с
х
е
м
абойынша, т
е
кс
о
д
анынорн
ы
на күйдіргіш иатр
беріледі; алдын-ала онд
е
у I сх
е
м
вб
о
й
ы
н
и
ар?агенттерділ с
у
да терец
күмсөртаткндаймолшеріменкүргізіледі. Оудаөндеудің мүкдвй схемасші
химиялық т
а
зя
л
а
у қондаргнның т
в
сталатын сулорыи' каряныд к
е
м
е
с
е
внеркәсіп ор
ындарынын т
а
з
а
л
а
у қүрылысторына жіберу (багыттоу)
мүмкіндігі б
о
л
г
ан
д
аг
а
н
апайдаланвда.
Күрзмында т
е
кнатрий 'гүздары б
а
р с
у
д
а сутегі-катиондагаада,
катионигтердін а
л
м
а
с
у сиш-ідалыгц о
т
е жог
ар
ы болады. Түзсдадакдыру
95
процесінде с
у
д
анатрйи катиониттін жеткілікті м
ел
ш
е
р
д
е а
з в
о
л
у
ы
үшін, катаониттердін с
о
н
г
ы қабвттарьшын р
е
г
ен
е
р
ациялпну дөрежесі
99 *-тен көЯІрек б
о
л
укерек, ягни, Іс жүоівде, катиониттін варлиқ
қабаттаршшн толыкр
е
г
е
н
е
р
а
ід
а
я
л
а
н
у
ы қа*ет. Реге
н
е
ра
ц
и
я
га в
у
м
с
а
л
а
т
ы
н
қникылдын стехиометрилық шыгынынқолдана отырып, ионалмасудынқарсы
в
г
ы
в
д
ы принципіни
уөндеудін екі а
г
ы
н
д
ы - қарсы а
г
ы
н
д
ы технологаялың с
х
е
м
а
сы бсйыниа пайдаланган ду
р
ы
с (ар с
а
тыда царсы а
г
а
н
д
н
регенерациясыбарекі с
а
т
ыл
ы охема).
Анионитті сүзгілерді р
е
генерпциялаугакететін сілтінін шыгын
ы
н
.паайту ушін екі а
г
ы
нды - ңарш а
г
ы
н
д
н а
н
и
о
в
д
а
у с
х
еи
а
с
ын п
п
й
д
а
л
в
н
у
үсшшлады. АН-ЗІ типті а
знегізді а
н
и
о
ни
т оүзгінін бірініаі с
а
т
ы
с
ы
н
с
тиеледі (бүл ан
и
с
н
и
тжақсы регенерацияланьды), алАВ-17 тилті күшті
негізді шшошіт (шгатын кис
ыг
н тіп-тік, бірақ р
е
г
е
н
е
ра
ц
и
ял
а
н
у
ы
нашар) екіші са
т
ыдага сүзгітке тиеледі, егерооык
е
з
ц
е а
з негіаді
анион
и
та
р
кы
л
ыхлоранионыөтіп кет
о
еоларжог
а
ры№>Иагі ш
ш
о
н
х
г
г
к
е
барыпкосылады. Оілтінік пыплшн аз
а
йт
у
д
ын баоқа я
о
лы (бүрыннан
белгілі, бірац с
іг
р
е
кқолдннылатин) метілдірілген ре
г
енерация вдіоі
депаталады. Бүл адіотін манісі регенера
ц
и
ян
ыекі о
ат
ы
м
е
н жүргізуде:
влдаменбүрынгырегенерацкякынпайдаланылганерітівдісінін сілтілік
бөлігімен, одан сон сілтінін жаңа да
й
ивдадран отехиаметриялық
қатанвстагы ерітіндіоімен тіке немеое қврси агыңды рекимде.
. Ғеагенттердін азой
т
ы
лг
в
ншыгынык
в
н
е қцсқвртылган ағниднрц бар
қондыргалардындалохем
а
л
а
рыменпа
йд
а
л
а
ну режимдері [157 «үмыота
келтірілген.
5, суда түзсыздаңдыру
Б.І. Ион а
лм
а
с
ты
р
у
и
ы түзсыздандыруқондырпідары
Түзоыздавдирушысуд
вйындагышц
о
ндыргыларда с
уе
н
д
е
у ба
г
ыт
т
в
р
н
әртүрлі ионитті сүзгіштерден с
у
д
цкүйелер вткізумен аяқталпды. Вүл
сүзгіштердегі ион а
л
м
а
с
у процестерінін мэаі, олардын қалигпі
іеүмысшшннегіагі варттары (кагдайлары) 4 -тарвудақарАотырылган.
Түзсыздйндырушы с
у дайывдагыа қондыргшшн ох
е
масы баоталрі
судансипатта
м
а
сы
н
а байл
ан
ы
с
т
ык
а
н
е түзсыздавдырылган судші с
а
п
а
с
ын
түтынушылардын қоятын тадап-тілектеріне с
в
й твндалинады. Табигв
оулердыцион в
л
м
а
с
у
ыбойыняа түзсыздануші бвстдпқи о
у
д
а сульфвт,
хлорвд жа
н
е нитрат иовдврынын кинвқталган к
он
ц
е
вт
рацияоы 3-4
мг-якв/л асп
а
г
ан
д
аг
а
нажүргіау орындыболвды (21.
5.1 - о
у
р
е
т
т
е таб
кг
исуларданиона
л
м
ас
у одіоі боВннша то л іқ
96
т
у
зс
ы
з
дануынннкоректік с
у с
а
п
в
сы
н
а өте хоғары т
а
ла
п
т
а
р
к
о
я
т
н
нтік ағынды б
уг
е
не
р
а
торларына арналғанең курделі схемасшшң
Оірі келтірілген.
Ион алма
о
ты
р
у
ш
ы .түзсыздандырғыш ңондырғыга келіп күйылатын
в
а
с
т
а
п
к
ыс
уд
аионитті материалдарл
а
с
танбас үшін, көтерінді з
а
т
т
а
р
О
о
л
м
а
у
ықажет, сондықтан *ер бетіндегі с
ул
а
р
д
а түзсыздандыру кезінде
аядан-алаөқдеу эдіоін қолдану керек (3-тарауды кара).Қарэстнрылатнн
Н --Щ'
Һсяапқы су
Тцхы)іиндыр*шон су
б.І.Сурет
түзсыадандару қондарғысы сүзгіштерініц бірініиі т
о
бы
н
о бірішлі
сатылы, сутегі-катиоиитті сү^гіштерКН^) жатада. Олар енделетін
о
у
д
а
г
ы барлық еріген катиондарда сутегі к
а
т
ионына алмастырыи,
ныга
р
ыпжіберуге арналган. Бүл сүзгіштердін тағы бір ерекшелігі,
олареңделетін с
уг
анатрийкати
о
н
ы өтіп кетсе, регенерьция ж
а
с
а
у
г
а
тоқтатылада, алкэдімгі жүмсартқыш, мақсаты өнделетін суд
з
дт
ек квқ
түзуві к
а
тиоидврды кетіру болып табшіатын, қондаргылардв мүндпй
сүзгіштерді регенерациягакальцийжөне магнийк
атиондары өтіп кеүсе
г
а
на тоқтатада, бүл жагдвйларда натрий катионы қауіпсіз бол&да.
С
о
нымен
туасыздаңдару
қондаргыларықдагы
сутегі-катиошттті
сузгімтерінін жүкыотөқ а
л
м
асу сшшдылыпі жүмсврту қондарғыларыкдагыгадан (натрий-катиондау) твмен,
Берілген қондаргкнынекінші топтағы сүзгіштеріне біріпші сатіші
анионитті сүзгіатер (іг) жатада. Буларга күвті-күкірт, түз ж
а
н
еа
ч
о
т
|! кыиқылдсрынын аниоядарын г
к
д
роксад0Л~- иоғынч (бірінші сғ.тшиі
[ сутегі-катионитті сүзгіиінен өткеннен кейін с
у
д
а пайда бояпгчн)
| а
л
мастыратын алоіз негізді а
ни
окиттер тиеледі. Элсіз м
и
н
е
р
п
л
.г
у
97
қшлсилдардон (көмір және кремний) ани
о
н
до
р
и келесі аішонитті
о
а
тн
л
а
рд
н жутыладн.
С.үнгіштердің үшінші тоб
ын
а екінші са
т
ылы сутегі-катионитті
сүзгіштеріжатады. Олардын комегімен алғашкы екі топ сузгіштерінен ғіткен суда
г
ык
атиондарды (көбінесе натрий катионы) кетіруге
(коюғп) болада. Натрий катионының қалып ңош мынадай с
е
б
е
п
т
е
р
г
е
байланысты: сутегі-катионитті сузгіштерін регенерацияға уақытында
тоқтатпау; анионитті сузгіштердік ре
генерациясын қаноғаттангысыз
орындау; олсіз негізді аішониттің т
е
кв
н
и
о
нд
а алмасуға г
а
н
а емес,
соным
е
н қатор, картылай катионитті д
е алмасуға кабілеттілігін
көрсете ал
а
тын амфотерлік қасиеті.
Қондыргының төртінші. с
а
т
ы
с
ыд
е
карбонизатор (Д) болада. Муңда
еріген комір қышқылыннн к
он
ц
е
нт
рацйясы едәуір темендейді, одан соң,
с
у аралық баққа, а
п одан насостың көмегімен қондарғының бесінші
с
а
ты
д
ы
на беріледі. Бесінші саты-кұшті негізді а
ни
онитпен т
ие
л
г
е
н
еқінтаі са
т
клы анионитті сузгіштер (А^,) болып табылада. Б
у
л
анионкттін комегімен ©нделетін с
у
д
а бірінші с
а
т
ы
лы анионитті
сузгіштерден (А^) кейін қалип қойган әлсіз кышкылдардың о
н
и
о
н
да
р
ы
н
г
и
д
роксил
а
н
и
о
н
да
р
ы
на а
у
ыс
т
ы
р
ужүргізіледі. АниониттІ
және
А^, сузгіштерінің регенерациясыиа және олардаң ж
уы
луына қажетті
күйдіргіш натр мен жугыш судан шығынын а
з
а
й
т
у мақсатында,
р
е
ге
н
е
рациялаушы ерітінді м
ениоіштті ж
у
у үшін қажетті с
у
д
а бірінен
соң бірін а
лд
аменкүшті негізді а
н
и
о
н
и
т (А^ сузгіші), одансоң әлсіз
негізді а
н
и
о
ни
т (А-г) арқылы өткізу керек.
Мүндай қондарғынын ақыргы с
а
т
ы
с
ы ретінде а
ра
лас ионитті
сүзгіштер элынада. Олар с
у
д
аеріген, қандайда б
о
л
масын с
е
бе
п
т
е
рм
е
н
алғашқы-сузгіштерде со
р
ылмзйқалған, барлық кат
и
он
д
а
рм
е
на
ни
о
н
д
а
р
д
а
устап қалуга сенімді қорған болып табылада. Сутегі-катионитті
біріш;! с
а
т
ы
л
ы сузгіштержәне анионитті сузгіштер ретінде ж
о
га
р
ы
д
а
(4-тарауда
қара)
қарастырылған
техникалық,
экономикалық
ерекшеліктері барқарсыағында нем
е
се с
а
т
ы
л
ықарсыагында сүзгіштерді
қолданғзн орында.
Еастапқы с
уд
а
нс
а
п
п
с
ым
е
н түтынушнларданөнделетін с
у
т
а қоятнн
талап
та
р
ы
н
а байлашсты қарастырылған и
о
н а
л
м
а
с
у түзсыздзндару
с
х
е
м
ас
ы
нқарппайыцды түрге келтіруге болада. Мыс
ал
ы а
р
а
л
а
с әсерлі
сузгіитерді п
з
й
.д
а
л
а
н
б
а
у
г
ад
а болады.
5.2.Судн термиялық түзсыздандару
Бүл әдіс б
с
г
Л
ы
м
ііэ с
у
д
а қайнаганда дейін ысытып, б
у
л
а
н
д
а
р
г
ы
г
а
98
а
п
п
а
р
а
т
т
а
р
д
аО
у
дыконденсациялайды. Кәзіргі к
е
з
д
е кеңінен т
а
р
я
г
а
н
(Зеткейлік т
и
п
т
е
сб
ул
ы буландаргыштарда, ягни, негізінен ылғанда б
у
вндіргіштерде, с
у
д
ақыздару, кәдімгі б
у өндіргіштердегі ыстык тутін
г
а
зд
я
р
ы
ме
н емес, б
укөмегімен жургізіледі (орындалада). Булы бул
а
ндырғыштардағы қысым 0,5-1 МПа ара
л
ы
гы
н
д
а тербеледі (езгереді) 121.
Термиялық ту
з
с
ыз
д
п
н
ды
р
у суйық буланғанда қургімшіда еріген
ва
т
т
ар
д
а
нт
е
к аздаған г
а
н
а суйык та
мшыларын бумен алып к
е
т
у
г
е
негізделген. Соның натижесінде б
уқурамында (демек, дист
и
л
ля
т
т
а да)
б
у
лзаттарбастапқы с
у
д
а
г
ы
г
а кпрағанда а
л
д
е
ка
й
д
а а
з болада. Бул
ж
а
г
д
а
й
д
а буландаргышқа қоректік сум
е
н 'келіп қосылатын т
у
зд
а
р
а
п
п
ар
а
т
та
н уздіксіз урл
е
у арқылы шыгарылып отырылада. Кэзіргі
уақытта дистилляттынвзін ионитті сузгіштерден өткізіліп алдан-ала
, шүмсартылган су
д
а
н алада. Бірақ, әлі д
е болса, қоректенуі ушін
қарапайымөңдеуден ғана өткен, с
о
н
ыменқвтар, қайнамаған жэй (тіпті,
коғары минералда) с
у
д
а д
а пайдаланатын буландарғыш қондарғылар
қолданылады. Бул к
е
з
д
е лақт рылатын (шыгарьтатын) судаң молшері
ионитті туз
с
ы
з
да
н
д
ар
у қондарғыларын өндеуге кумс
а
л
ат
ы
н су
да
н әлде
қайда а
з болада. Алын
г
а
н д
и
с
тиллят кез-келген қысымдагы б
у
қазандарынқоректендіру ушін жарайбереді. О
с
ы з
а
м
ан
г
ы буландарғыш
қондаргылардаң мынадаймумкіндіктері бар: бастапқы с
у
д
а т
у
з қоры
200-300 мг/л болғанда урлегіш судағы т
у
зқоры 30 000-50 000 мг/л
дейін және о
да
н д
а көп б
ол
а алада; қазандарда у
р
л
е
у мелшерін
қысқарту; шығарылатын с
умөлшерін курт азайту; ондірісте қайтадан
қолдануға б
о
латындайетіп, т
уз
дарда қатты куй
д
е алу.
Бір с
а
тылы буландарғыш кондарғыніш с
к
е
м
ас
ы 5.2 - с
у
р
е
т
т
е
99
В
у
ландыргыш к
у
м
ы
с істеп ту
р
г
ан
д
а оныитүрқына I қүйнр 2 мвлшері
декгей 2 а
р
к
ы
л
ы мөлшері денгей реттеуіш 3 көмегімен реттеніп
(влвевіп) түратын химиялық өнделген қоректік с
у үздіксіз келтіріліп
отнрады. Б
ул
андыргыш турыгынынтөменгі к
аг
ына қыздыргыш қүбырлы «үйе
4 қондарылган. Оган,"алгаи«н бу" деген а
т
ы бар, қыздыргыо б
у
беріледі. А
л
г
а
шк
ыб
уретінде, әрқашан, шыгырманын реттеліп ал
ы
н
г
а
н
буы, н
е
м
ес
е қайта өндіргішті қыздыргыш б
уы пайдаланылады. Алгашқы б
у
а
т
ы
г
ықыздырылөтнн с
у
г
аөз жылуынберіп, шықбүргіш 5 арқылы дис
т
к
лл
я
т
жинагышқа 6 бүрылады. Буландыргышта қайнату нөтижесінде алынган,
екінші ретті б
у деп аталатын, б
у беттік салқындатқыш 7 қарай
багытталады, онда өз жылуын с
у
ы
тылган с
у
г
а беріп, нәтижесінде
шықтанады. Осылайалынған екінші ретТі будынд
ис
тилятнда шықбү^Пш
5 арқылы ди
с
т
илят жинагыиқа 6 келіп түседі. Б
у
ла
н
д
ы
ргыштагы түз
қорып белгілі бір ш
ек
терде (мөлшерде) сақтау ушін, судын біраз
Пелігі дренаж8 а
р
к
ы
л
ыу
р
леуменунемі шыгарылштотырнлады.
Бу қо
н
д
ь
г
р
г
ы
л
а
р
ы
н
ы
нбір с
а
т
ы
лы турінен басқа, екі с
а
тылы ж
а
н
е
кепс
в
ты
л
ы түрлері д
еқолданылады. Б
уқондаргиларының сатылар с
а
н
ы
көбейген сайын, қыздаргыш будан (бірінші ретті) бір түрінен ал
ы
н
ат
ы
н
дистиляттынмөлшері д
еартада. Бірақ, сатыларса
н
ы көбетен қатар,
бірінші ретті ж
а
н
е екінші ретті булар а
ра
лыгындо аарасыз б
о
л
а
т
ы
н
ж
ы
л
у ашгшш мен металл шыгыныннк өсуімен байланысты киықтық
температуралиқ езгерістерд
е кебейеді. 5.3 - с
ур
о
т
т
е у
и с
а
т
ы
лы
булан
д
а
р
гш
икондыргысшшнсхем
а
с
ыкөрсетілген, оганбіріші, екінві
жөне ушінші с
а
т
ы
ла
р
д
в
гыбуландыргыитар (свйкесіние 1,2,3,) яқыргы
4реюж
‘б.З.Сурет
100
,■оатыдагнекінші ретті булардың шнктандыргншн 4, шнқбурғнштар 5,
о
о
н
ы
м
е
нбірге, қүбырлар *ане кагщыш тетік кіреді.
Бір с
а
т
ыл
и булаид
а
р
г
ыш қүбырлар б
у мен конд
е
н
с
ат н
с
и
ра
б
ы
т
у
р
б
и
н
а
г
акелетін барлық бу ы
с
ыр
а
б
ы салыстнрғвнда 3 1 а
с
п
а
г
а
н
■ықтану в
л
е
к
т
рстанңияларындақолданылвды. Бір с
е
т
ы
л
ы б
у
л
ан
д
ы
р
г
ы
ш
кондыргыдағн температуралық езгерістер І0-І5°С ш
а
м
асннда болада.
Е
г
е
рГОС (кылу э
л
е
ктрстанциясындагы) шііғындар 3 % жоғарн болса,
о
н
д
акеп с
а
т
ы
л
ы б
у
л
андаргыш кондаргылар қолданылада, а
л с
а
т
ы
л
а
р
оанн, әдетте, а
л
т
ыданаспайды. Буландаргышқондаргыдагы ди
с
тиляттын
ентеменгі күны бір сатыдағы темпе
р
а
ту
р
э 'өзгерісі 8-12°0 болғанда
аяынвда. Турбинадағнкөршілес (қатар) реттелген б
у а
л
у кезіндегі
температуралық езгерістер 8-12°0 болада, яғни, кершілес б
у
,а
л
г
ы
ш
т
а
р
ц
ь
ш
. а
р
а
с
ын
а буландарғыштаң бір немесе екі са
т
ы
с
ы
н қою
(Орналыстыру) эк
о
номикалыкжағынан тиімді екені анықталады. Кеп
с
а
т
ы
л
ыб
уландыргышқоадаргының ақырғы с
а
ты
л
а
ры к
ей
д
е вауумда, а
л
ірінші оатылар0,5-1 МПақыоымда жүмыс істейді.
Б
уысырабы в
т
е көп к
ы
л
у але
к
т
р орталықтарына (ЮО), с
о
н
ы
м
е
н
Катарснртқы түтынушылардан б
уқайта қайтпаған жагдайда, қазандарда
Коректендіруғе қажетті станцйялық к
о
нденсатты сақтап
қалу
максатында, екінші ретті буы тікелей сыртқы түтынушылар арқылы
(станцияда конденоацияланбайда)берілетін буландаргыштар қондару
орында. Мүндай буландырғыш тар 1,1 МПа-двн 1,6 МПа-ға дейінгі
аралықта жүмыс істейді. Б
уменжәне к
о
н
денсатысырабы бүл жағдайда,
. ЮС-ті коректендіретін судан. с
а
па
с
ы
н
а әсер етпейді, себебі,
»Л; , түтынушылардан шық шығыны ст
а
н
ци
я
д
а химиялық таза
л
а
нг
а
н с
у
м
е
н
толықтырылмайда. Нутүрлендіргіштерді қолданғанда а
л
е
ктр қуатын к
ем
вңдіру жағдайы орыналада, оныи б
а
с
т
ы себебі, шоғары п
от
е
н
ц
иа
л
д
а
б
у
д
а турб
и
н
ад
а
н емес, бутүрлендіргіште с
у қыздаруға қажетті б
у
белігінен алу. Бутүрлендіргіште б
уқысымы түтынушылар талап ететін
б
упараметрлерімен' анықталада.
Бумен
қыздарылатын
(жылынатын)
буландарғыштар
мен
бутүрлендіргіштер қүрылмасы б
о
йынша емес, атқаратын қызметі
(багытталуы) б
о
й
ы
нш
а ажыратылада, оондақтан б
у бу
л
в
дд
ы
ргыштарда
с
и
паттайтынқүрылымдар буландырғыштар ушін де, бутүрлендіргіштер
үшін д
е бірдей д
а
р
еж
е
д
е қолданылада. Казіргі кезде, элғктр
о
тан
ц
и
ял
а
р
ын
д
а негіэінен тіке буландарғыш пен бутүрлеңдіргіштер
қолданылада. Казіргі ке
з
д
е эл
е
к
тростанцияларында негізінен тік?
б
у
ландаргыштвр мен
бутүрлеқдіргіштер
қолданылада.
Олғ.рцын
ерекшеліктері шыңырмалык беліктегі басқа көмекші жа
б
дактармен ьа.^ы
Г
ГОІ
біріктіріледі, екіші ретті Судаң енжақсн оапа
с
ннөндіреді, себебі
тік курнлщда булаіідаргиштарда тззшшгн когерыбу а
л
у
г
а кажотті б
у
кеністігінін мелшерін (өлшеміп) әрқашан дурнс у
с
т
а
у
г
а мүмкіндік
болада.
5.4 -суретте буландаргыштагнқыадарушы бөлікте қвйнауы бойюша
5.4.Сурет
б
у туаілу с
х
е
м
ас
ы келтірілген. Буланатын оум
е
н толты
ра
л
г
ан
б
у
ландаргыш турқының I төменгі бөлігіне
бірінші ретті б
у болып
табылатин жылытқыш б
у 3 берілетін қыздаргыш қүбырлы о
е
к
ц
и
я
қурастырнлган. Қубыр 4 арқылыкелеТін с
у
г
ае
зянпуынберіп, бірінші
ретті б
ушыгыкелеоі қубнр 5 бойнменди
с
тиллятаинагыиқа ніберіледі.
Булаңднргышта алынган екінші ретті бу езі шнқтанатнп беткейлік
т
ш
т
т
е
с суытқышқа келеді, алшық оол д
и
стиллят хинагнвқа х
и
на
л
а
д
а
(келіп туседі). Б
улакдаргншты ур
л
еу 6 қүбнр арқылн орындалада.
Дренаж7 кемегіменбуланды
р
г
ыш
т
ыбосатуға болада.
Буданб
у
л
а
нд
а
р
гы
ш
т
а ластануыннң бао
т
ысебебі
суйықтын біраз
белігін (бірден-бір) будаң езіне қоонп алунболнптабнлада. Ылгалдан
ірі т
а
мшыларын бөлу ұшін а
й
н
р
у қүрылгылары (хүқа түрі хиірек)
қолданшіада, оларөту қимасын 10-15 * азайтадн. А
й
н
ргни арқнлн
өтетін тамыыларжылдамдағы 10-12 % өседі.
Букелемінін б
у
л
а
ну ай
н
асынанайыргншқддейінгі биіктігі 800 ім
те
м
е
нболмаганжағдайда, а
й
ыргнитанвткенбудаң ы
л
галдагн айыргышқа
дейінгі ылғалдақпенсалыстырғанда 80-85 * темендейді. Температуралық
өагерістер (қүрамалар) негурлымбиік болса, солгүрлым б
уа
л
у жоғары
102
ба
л
а
д
и
, яғнп буландыргыштынәндіргіштігі артады, бірақ, бұл кагдлЯда
б
уа
г
ы
н
ыжылдамдығыкурт жоғарылапкетеді де, будык сапасы, ылғал
ТВМиыларн қоса_шыгыумек байлаішсты, н
ашарлайда.
Егер қыздару бвлігінде с
у
д
а ңаныгу темпе
р
ат
у
р
ас
н
н
а жақын
в
о
д
а
т
ы
н
дй
йетіп қана қыздыратын, а
лбу
л
ануды с
о
л бөліктін встыидағы
ңабаттарда г
в
н
а о
р
ы
ндайтын болса, он
д
а белгілі бір жзғдайларда
қыздару беттеріндегі шөгівділердін па
й
д
аб
о
л
упроцесін му
лд
е ж
о
ю
г
а
м
в
м
е
с
ешүғыл (курт) азайтуға болада. Су те
м
пе
р
а
т
ур
а
с
ы ЗК5-393 К
бйіагандп, буландырғнштыкайнамаған (шикі) су
м
е
нн
е
м
е
с
ет
е
кв
к
т
е
ун
е
бода-эктеу эдістерімен внделген сумен, пғни с
а
п
а
сы на
ш
а
р с
у
м
е
н
цоректендіргенжағдайда да, сол буландарғыштарда қақ,1с күзіиде
тузілмейДІ. 6.4,6 - с
у
р
е
т
т
е қайнау Оәлігі (зоиасн) шыгарылган 8
5.5.Суі>ет
(болектелінген) булвндаргыштардіігы б
у тузілу с
х
е
м
а
си керсегілген.
З
а
т
р
а
в
к
з
м
с
-н жүмыс Істегенде будандарғкшқа т
а
Д
иги бор мен қүрылыо
гипстін у
с
а
к к
р
и
с
т
ал
д
а котерінділері (■нгізіледі, нзт/л£Сііді: б
у
түзілу п
р
о
ц
есIн
д
е кермектік ту?пэг>ы көтерімді Оәлшектер!з
е шагеді,
сондақтанқыздыру беттеріне қак туспейд.І. Б
у
л
а
н
д
а
р
г
ы
ш
и
.а ш
гг
е
л
г
ен о>
бер!лі'енде, за
т
р
ав
к
аролін (міндетін) э
к
т
е
у кезікде пайдз болаткн,
уг.ақ д и о п е р л е н г ( .'Н
балшектер атқарада.
Мүндай
жағдаалэрда
буландаргышқа берілетін с
у
д
ат
е
ккдақылдау а
р
к
ы
л
ыьндеумеиг
а
е
к
т
е
л
у
т
е
д
еб
о
л
а
да 151. Т
а
з (лезд") каймвйтынбулаштіштарда кольянганда, с
у
алдан-ала, була
н
да
р
г
ыш .ч
а
м
е
р
з
с
ы
н
д
а
г
н су.цші к
а
н
ы
г
у тег№рату4)ооннсн
Оірнеше г
р
а
ду
с всатын, б
.р1лгея темпера
т
у
р
аг
п қиадариада. С
у
д
а
ІОа
к
ы
зд
ы
р
уб
утүзілетін камерадан т
ы
сжүргіэілрді. 5.5 - с
у
р
е
т
т
е л
е
з
д
е
қайнайтанк
а
р
апайымб
у
л
вндыргыш кондыргысынын с
х
е
м
ас
ы келтірілгеи
І5). Өнделмеген (шикі) с
у алдин-ала ш
ы
к
танушн екінші ретті бу
м
е
н
кылынатыни
р
ек түтіктерде I, соным
е
нңатар қыздырущы (бірінші ретті)
будынк
ы
лу алмастырғышында 2 кыздырылады, одан сон ко
н
дыргынын
бірінші са
т
ы
с
ы
н
абарады. Мүнда қаныгу темпера
т
ур
а
с
ы с
а
т
ы
г
а келіп
түсіп жатқан судын т
емпературасынан бірнеше градусқа төмен
б
ола
т
ы
нд
в
йқысым үсталынады. Солсебепті келіп түскен судын біраз
бөлігі буланады. Түзілген с
у ирек түтіктердін X
беттерінде
шықтанады,-вл с
укелесі сатығв вткізіледі. Екінші с
а
т
ыд
а
г
ықараганда
а
зболады, с
о
н
дыктансудың біраз бөлігі т
а
г
ы да буланады. Мүпдай
п
р
оцесс әр с
а
т
ы
д
а қайталанвда. Ақыргы о
а
т
ыдан судан бір белігі
р
е
ід
а
р
к
у
л
я
ц
и
я
л
а
н
у
г
а5 жіберіледі. Дйстиллятт
ар
е
л
к
ал
а
р
да 3 ж
и
н
ал
а
д
а
да, бір свтыд
в
н екіншіге өткізіліп, қүбыр 6 а
р
к
ы
л
ы қондарғндан
шыгарылвды. Қоректік с
у7 сызық а
р
к
ы
лыкеледі.
Көп с
а
т
ы
л
ыле
з
де кайнаЯтынбу
л
андаргышқондаргылврдагы с
а
т
ы
л
а
р
с
а
н
ы30-40-қв дейін барада. Бірак, л
е
з
д
екайнауқондаргысы казанның
қоректік су
ы
нқыздыруданрегенеративті (калпына келтіру) с
ис
т
е
м
а
с
ы
н
а
қосылган жағдвйда олбір с
а
тылы н
е
м
есе бірнеше (үш, т
ер
т с
а
т
ы
г
а
дейін) с
а
тылыбола'алвда.
Л
е
з
д
е қайнайтын буландыргыштардағы түзілетін екінші ретті (оған
с
в
й
к
е
сдистилляттың дв) будаң малшері сатыл
а
р с
а
н
ы
н
а О
а
йл
в
н
ы
с
т
ы
емес, олнегізінен циркуляцияланатын (кайтарылып отырылатын) судаң
ш
ы
г
ыныменж
э
н
е қондарғыга кірер жердегі с
утемперат
у
р
ас
ымек ақыргы
к
в
м
ерадвгы кан
ы
г
у температурасының ара
сы
н
д
аг
ы тем
п
ер
а
т
ур
а
л
ы
к
езгерістер б
о
й
ы
н
ша аныкталада. Су ш
ы
гыны мен темп
е
р
ат
у
р
ал
ы
к
езгерістін бірынгайшамаларықца кепс
а
т
ылықондаргының вндіргіштігі
бірдей болада. Тек ж
ы
л
ушыганы, бүл жвғдайда, .«үрт езгереді, себебі,
кв- с
а
т
ыл
нқондіфғыдағн ж
ыл
у шыг
ын
ыа
зболада.
Лезде қайнау буландарғыштары, негізінде, қайнатшшвган,
жүмсартылған н
е
м
е
с
е кышқылданган. с
у
ла
р
м
ен жүмыо істейді. Қоректік
с
у
д
аендеудің қарапайым әдістерін қолданганда, с
у тешеартурасы
393 К ш
е
масында болганда, я
г
н
и бірінші сатыдағы қысым 0,2 М
Г
Г
а
аспаса, қыздыру бетінде шөгінділер түзілмейді.
5.3. Буландарғыш және бутүрлендіргіш қондарғылврда Іске қосу
с
х
е
м
а
ла
р
ы
Қоскмшв с
у
д
а термиялық әдіспен дайындағандв, кондансацяялық
эле
к
т
рс
т
ан
ц
и
яларында к
а
з
ан
д
а қоректендіретін с
у
д
а регенератавті
104
ңыадару оистаіисшю қосапш, Сір с
а
тылы Су
л
вндаргшп ңондарғшіар
жиірекқапданклада. Вүл ка
г
д
зй
д
а қыздарушы С
уцондаргыга пшгкрманш
регенеративті нем
е
се реттегіш алшшмдарынан әкелінеді. ЖЭО д
а
бірінаі с
х
е
м
а
іл
е
нқатар, қондаргытш күйелік судакизд
а
р
у с
п
с
т
ем
е
о
ын
а
қосатын, б
уоганжылыткыщалшшмдарданбірінен Серілетін де с
з
:е
м
а
пайдаланада. ЕкІ «агдайда д
е қайнап т
у
р
атын С
ул
а
к
даргыштпрды
пайдаланугаболада. Кейінгі кезде, кебінесе турлендірулері қыздаіігыіа
бөлікте журетін, кумсартылган оум
е
н іотейтіп С
у
ландаргыитзр
.қолданшівда.
Вул
типтес
Суландаі/гышт
а
р
д
а
екінші
іх?тті
(конденсациялану) шықтану «екеленілрен конденсаторларда ш
м
и
е
с
е
деаэраторгагаздантазарткышқа - богытталатішшшцтші негізгі а
г
ы
н
ы
қыздарилатын р
е
г
енераттаіті жылытқыштарда кургізіледі (орындалада).
5.6
- с
у
р
е
т
те турлендіруі қы
з
д
а
р
г
ы
г
абғ^лігінде журетін Суландартыштышшаанднргышты кекелекген (а) к
в
н
е онс
ы
з (б) қондаргысы Сар
югырмаюі р
е
ге
н
е
р
ациялау (қайта ендіру) сист
ем
а
с
ы
на қосу с
х
е
м
и
л
ар
ы
келтірілгеп.
«—
44
І4
4 ----Х
б.б.Сурет
Же
к
екон
д
е
н
о
а
т
о
р бар (5.6,6 - сурет) с
т
е
н
а
н
ы па<1дт-івһтцндв,
в
ы
г
ы
р
м
а алынымдарящагы I к
о
н
е2 қы
з
д
а
т
іг
ш
г
.б
ур
е
г
г
-н
е
р
м
т
л
в
т
.'. 3 *әі:е 4
К
о
н
д
а
р
г
ы
ш
т
а
р
г
ак
й
н
еб
у
л
а
н
д
а
г
г
и
ід
к
а5 Геріледі. Е
у
л
а
цдаргым күшг.қа
қосылмаган уақытта, қоректеадіргіш с
у
д
а к
ы
л
ы
т
у т
е
к рег^нератішті
к
ыл
ы
т
к
и
а
т
а
р
д
аг
а
н
акуреді; б
у
л
а
к
д
м
р
г
к
яжүмыс Істейтін г
.'уроа. с н д һ
Коректеад1рг!в с
у
д
аиша.ту а
л
д
а
м
е
н б
у
л
г
н
д
а
ргюттын шықтьндапгютшдй
105
қсндыргкталі бекінші рртті буымен, о
д
ак сонрегенеративті ишітқьшіта
оркқіалада. Коректендіргіш с
у
д
а ж
ы
лытуга кететін жылудын ж
а
л
п
ы
шыгыік екі ж
а
г
д
айда да Оірдей боладн, ягни шыгыны өзгермейді.
Сондьқган, буландаргыштықосудың Оұл схем
а
сы С
о
йы
н
ш
ажүмысқа қосулы
к
а
н
е сечдірілген О
у
лангыштары Оар вле
к
тр станцияларшшн к
ы
л
ы
т
у
үнемділігі бірдей Оолада.
З
і'е
к
ешықтандыргышы жоқ (5.6 0 - сурет) с
х
е
маныпайдал&нганла,
екінші рэтті қы&днргыш О
урегенеративті қыздаргьигқа 4 жЮеріледі.
Бүл с
к
е
м
а женілдеу (қарапайым) бірақ, э
ле
ктр станци
яс
ы
н
ын ж
ы
л
у
үнемдІлііЧ а
з болада. Шынында да, • күмысқа қосылған н
ё
м
е
с
е
овндірілген буландыргнштадагырегенеративті қыздыргыштардаң буының
ж
а
л
п
ы шыгыны бірдей болып қалады. Сонымен бірге, қосулы
бу
ландаргышта I алшшмдагы б
ушыгыны, с
о
л буланды
рг
ы
ш
ты қыздаруга
жүмсалятын С
умэлшерінін шамасынаөседі, а
л2 алынымнан алын
гз
н б
у
шыг
ыы
ыт
у
р
ас
олшамага кемиді. I а
л
ы
нымдагы қысым 2 а
л
ы
н
ы
м
д
аг
ы
г
а
кь
р
агандаяогары болгандақтал, шыгырмақуаты мынашамагаа
з
а
л
д
а
:А
мүндагы і , г і л
*
- шыгырмаиың I *вііе 2 а
л
ы
ны
м
дарындагыб
у анталышясы;
- буландаргыйтинөндіргіштігі;
/*. - аыгырманынмеханикалық к.ж.к.-і;
/ л - генератордаң (өкдіргіштің) п.н.к.-1.
Екі с
х
емададақоректендіргіш с
убуландаргышқа 7 сызнқбойымен
беріледі, а
лбулэнда
рг
ы
ш
ты үрлеу 8 сызық б
о
й
ынша жүргізіледі. Бүл
схемалардаң вндіргіштігі көбінесе қазан өндіргівтігінің 2-4 % т
е
н
,
аспайда.
Булаңдыргышқондаргыларынынкөп сат
ы
л
ы схемал
а
ры
н
д
абулеядарғыш
с^талы
хіааилық, т
а
з
артылган суменқоректендіру қатарластарылып
(па;пллельді) н
е
м
есе уүйелендіріліп жургізіледі. Осыган с
ай
кес түз
концентратынші үрленуі д
ебуландаргыштынәр сат
ы
с
ын
а
ннем
е
с
е ақыргы
с
а
ты
с
ы
на
н жүргізіледі. Буландарғыштац үрлеу арқылы шығарылатын'
концентраттың мөлшері төменде келтірілген түз б
а
лансы (тенгерулігі).
тендеуі бойын
ш
а (дистшіляттың талап етілген оапасын е
с
е
п
ке злып)
анықталада
л•
уүндагы
*л а
-Лр
=и *л
- буландаргыштың б
уөнді.ргІштігі, т/саг.;
- буланды
рп
й
л
т
ы үрлеу, X;
106
- оэйкесіиые: судаи, кондеасаттыкжәне хймяашқ
тазалангэнсудантузқорлеры, мг/кі1;
Будагн түз қорын еск
е
р
ме
у
г
е болада, онда
анықтойтнн т
е
нд
е
уа
л
ы
н
а
д
а
р ш
-----
үрлеу мөлшерін (%)
. уоо.
су
Осы а
к
ы
р
г
ы тендеумея шықтандыргыштегк түз қорнниң м ү> в«іи
бо
л
а
т
ы
нмөлшері негүрлым көп болоа, б^лакдаргшота ур
л
е
у ш
а
м
а
с
ы
оолгүрлыу, а
зболада. Жумсартылгансуменжумыс істейтін буландаргышг
ы
шт
а
р
д
аүрлеу 1,5-2 * аошійда.
Қазірігі б
у
ла
н
д
аргнштордо екінші ііетті будан та
з
а
лы
г
ы
н
яога
р
ыл
а
т
у үшін буда*уу (тизвлау) кеніненпвйдаланылада. Буда*}уга
қоректік с
уалынада. Қоректік судақоспалардың біраз *..өлс'ері б
о
л
у
ы
н
е
қарамастан, екінші ретті б
у
дажуу, еріген, үшпайтынқоспалармоишері
бойшпаа, оныя с
ап
а
с
ы
н ед.іуір хақсартада. - Б>да ж
у
у
д
а
н
. әсерін
(пайдасын) бір с
а
п
а
сы сум
е
н қо]іектеніп, концснт
р
а
т
ты б
у
л
е
м
ды
р
у
дэрежесі бірдей ж
аг
дайда *ушо істсйтін екі б
у
л
а
и
д
іг
р
г
ы
ш
т
а
г
и екінші
ретті б
уо
а
п
а
сы
нс
в
лысткра отырып, ес
е
птеу а
ю
л
іім
с
-н б
а
галауга бопада.
Өрі қарай б
ул
а
н
д
аргыштардагы қоректік с
у
д
анатри* кокңентііаіпіясы 50
мг/л, ал үрлеуі концентратта - 2000 мг/л боліяга. Мысалы, к
у
у
қурылымы *оқ буландаргыш буын
ы
н ыл
г
ал
д
а
г
ы .0,02
ь
л б
у жугліі
Курылішы бар Суландарғиштынекінші ретті буыіоаң ылгелдагы 0,05 *
болада. Екінші
ретті. б
у
ааішси
үшпаЯтын
қосиалнр.дан
концентрациясымен сипатталада. Бу іа
и
г
а
р
г
ы
ш қүбырға кірер з
л
д
а
н
д
а
бум
е
н жанасатынсуйық фагвиык тамшылатып алші кетуіш б
а
й
.ч
з
н
ы
с
т
и
болатын екінші ретті будағы коспалар концентрацаясын темендегі
формулаврқылы багалауғе б
о
л
ад
а
М/
/00
мундағы С*
IV
- қоректік с
у
дп
г
к на
т
р
іг
іі кониентряциясы;
- буданылгалдалнгы.
Б
у *уылмайтык б
ул
андаргыш үшіи келтірілгек сощи 4ормі’
лоға
сәйкес буд
а
г
ы натрийконцентрациясымыііаган тец
С '^ *£000 ■ ~ ~
•
мг^ г
107
Буықоректік с
укөмегімен нуылатынб
у
л
а
н
д
и
р
г
ь
г
а
т
а
р ұшін б
у
д
а
г
ы
нат])ийкоһцентрацияоы төмендегідейСо
л
ады
/> ' , 5 0
1п
/00
*
0 ,0 1 $ м г /л г
Элечтрпт
анцияларыменэлектржелілерінін т
ех
нмкялык п
а
й
д
а
ла
и
у
ережелері (ТПЕ) буландыргышңоқдыргыларыішн оулы-химиялык чзртіпте
(рехиыде) жу
м
ы
с істеу нормаларын қалыптастырады. Б
у мен оықтші
шыганыл (термиңлық газ тазартқыштан кейін) т
о
лтыруга а
р
н
а
л
г
а
н
бу
л
а
нд
аргыштардагықоректік с
ус
ан
асыжагынантөмендегі келтірілген
тал
а
п
т
ар
г
ас
айбо
л
у
ыкерек СІОІ: жа
л
п
ы кермектік 10 мкг/л а
с
н
а
у
ы
қажет; оттегінін г
а
з тазартқышқа дейінгі мелшері 20 мкг/л а
с
п
а
у
ы
керек: б
ос сулъфнттін (сульфиттеукезінде) 2 мг/л а
с
п
ч
у
ыкерек; б
о
с
гидразиннін мөлшері 20-даи 60 мг/л-ге дейін бо
л
у
ы иерек;
көрсеткіші (25°С) 9,1-0,1 аралығында у
ст
а
п
уықажет; ом
м
иакпен онын
қосылаотарының (аммиакқа Л/М} есептегендегі) мәліпері 1000 мкг/л
а
оп
й
уыкерек; нитраттарш
в
м
а
с
ы
.(
еоептегенде) 20 мкі-/л л
с
п
а
у
ы
керрк; темір қосылыотарынын ( Ғе есептегендегі) мөлиері 200 мкг/л
а
с
пауыкерек; ыысқосылыстарынын ( &і
есептегендегі) молшері 20
мкг/л аспауыкерек; майжаш,- ^унр мунайенікдерінін мелшері I мг/л
а
о
па
у
ыкерек; боокөмір қышқылн мулде бошъци қпяот.
Булондырғкшты жв
л
п
ы тузқоры 2000 мг/л химиялык тааарта.я-ан
с
у
ме
н қоректендіргенде фоофаттоуга болада. Кейбір
к
а
г
д
пй
л
я
р
да
буландаргыштықоректендіретін с
уо
а
на
с
ыжасалганережелер (нормалар)
бойыішш жум
ы
с істеу ба
р
ысында тузетіліп отырылада. Була
н
д
ар
г
ы
ш
концентрагы сапасыныннормаларыжылу - іим ияа *қ сынақтар негізінде
бе.'тіленеді (айқындалада).
Б
уменшиқ шыгындврш. толықтыруга а
р
н
а
лгандаотилляттин о
а
п
в
с
ы
мшіандайно
рмаларда «ч
г
н
а
г
а
т
т
а
н
д
а
р
у
ыцажет: натрийқосшшстара ( Уа
есептегенде) 100 мкг/л а
с
п
з
у
ыкерек; боо квмір кышюшлшн маішері
2 мг/л а
с
п
а
у
ы қажет. Буландаргыитый тік агьш
д
а каз
а
н
д
ар
д
а
қоректеқціруто пайдаланатын б
у
л
а
һд
ы
р
г
ч
я
е
т
а
и даотклляты аықты
тузсызд
ан
д
а
руқонда])гысында қосымша т
а
залануықажет.
Бул ж
е
р
д
е булвндарғыщтардақак тузілу процессінмулдебо
л
д
ар
м
а
у
қажеттігін е
с
т
е сақтау керек. Ңалындагы I мм кақ эппа
р
а
тт
ы
н
евдіргіштігін тәмендетіп, жылу бергіи коаффициентін 2-4
е
с
е
.ізайтада. Қақ б
о
л
ганжағдайда бірівві ретті б
увыгынынт
е
м
п
е
р
а
ту
р
а
сы
хл
гарылайдажәне ж
ы
л
ушыгыны өоеді.
Беттік т
и
п
т
есбулавдыргыштармемлекеттік ст
а
и
д
ар
тГООТ-ЮТЗІ-ТІ
106
О
о
й
ы
н
ш
а "Кьізыл қазакшы" вндірістік Оірлестігінде шыгарилады.
Вуландыргыштардаң Оес негізгі түрлері болада. ӘрОір түрінін
вір-Оірінен Оірінші ретті О
у
ы қысымының шамасы мен екітпні ретті
вуының
вндіргіштігі . О
о
й
ынша
айы
ты
л
я
ты
н
(өзгешеленетін)
б
у
л
а
н
д
ар
г
ы
шт
а
р
ы Оолада. Беттік т
и
п
те
с Оуландаргыштын параметрлері
Иегізгі параметрлері 5,1 - кест
е
д
е көрсетілген III)
5.1 -кесте
Беттік т
ш
г
гес Оу
л
а
н
да
ргыштар
ІТараметрлерІ
Ік
ы
л
уа
л
м
а
с
у Оетінің
вудаіш, м*"
Буландаргыштың негізгі турлері
И-120
И-250
И-350
И-600
И-1000
120
250
350
600
1000
0,12
0,12
0,12
0,12
0,12
Кысым, МПа
- ең кіші, екінші ретті
Оудакі
- енүлкен Оірінші ретті Оудакі
0,6-1,6 0,6-1,6 0,6-1,6
0,6-1,6
0,6-1,6
ЕкіншІ ретті О
уО
о
й
ы
н
ш
а
М
с
ім
и
н
а
л
д
авндіргіштігі,
т/саг.
б-іа
11-27
18
18-48
43-84
Түрқының Оиіктігі, мм
9926
10645
•10900
12600
12795
2804
28І2
2804
3404
Түрқыннң Ішкі диаметрі. м
м2000
Вскерту: Хылу эн
ер
г
е
т
ик
а
л
ыкқоқцыргылар циклд
пр
ы
н
д
а шық п
е
н О
уд
а
н
стан
ц
ия Ішіндегі шыгындарынтолықтыру үшін Оуландаргшитыі
йарлық Оес түрі де.шыгарылада, Ішкі түтынушыларга Оерілетін
Оу
д
а вндіру үшін, И-350 түріиен Оасқа, Оарлық түрлері
шнгарылада.
5.4. С
у тазалаудың мембраналық эдістері
5.4.1. Жалпымаглүматтвр
Кейінгі уақытта с
у
да түзсыздандыруданреагентсіз әдістеріне көп
квніл Оөлініп жүр, әсіресе "мембраналық" деп а
т
ал
а
т
к
н адіс қенінен
цо
л
даныла Оастады. Мембраналық процесстердін Оірнеие түрлері
Оелгілі: кері оснос, ультрасузу, злектродиализ, диолиз. МемОромчл.іқ
109
барлық әдістер қоспаларданн
е
м
е
с
е еріткіш тердінмембраналар арқылы
тандалшшп (Іріктеліп) өту кабілеттілігі^не негізделген, Ыембранвлар
арқылы т
а
с
ымалдауда тударатын күштерідін негізгі қасиеттері
(табигаты) • әртүрлі болада. Оган сәйкес, осы процесстерде
қолданылатын м
е
мбраналарда
әр түрлі. Мысалы, қысым күштерін
п
а
йдаланганда (кері осмос. хәне үльтрасүзү) мембраналар еріткішті
өткізеді (ягни суда), б^л ж
а
гд
айда олар иондық х
а
н
е молекулалық
қоспаларда үстап қалада, э
л
е
к
т
р күштерін пайдаланганда.мембраналар
и
о
н
д
ар
д
ы еткізеді, а
лс
у
д
аеткізбейді (51.
Басқа эдістермен салыстыргандв, мембранапық
әдістердін
төмендегідей ерекшеліктері бар: қоспаларда бвлерде, фазалық етулер
болмайда, ягнипроцеситерді жүргізуге жүмсалатын ане
р
ги
я
н
ын шыгыны
мейілінше қысқартылада; белуді судан теменгі температ
ур
а
л
ар
ы
н
д
а
жүргізуге болада; проц
е
с терді химиялық реагенттер қоспайақ
жүргізуге болада; бүл процес--терді орындайтын а
п
параттардан
қүрылмвлары едэуірқарапайым бола
д
ах
эн
ео
л
а
р
д
ақозгалмалы бөліктер
болмайда.
5.4.2. Кері о
с
м
о
с
Кері ос
м
оспроцессінің негізінде еріткіштін ерітіндіге а
р
н
а
у
л
ы
"жартылай өткізгіш қалқасынан (мембранадан) осмосы - өздігінен етіп
к
е
т
уқүбылысы жатада. 5.Т - су
р
е
т
т
е тікелей және кері осмостын
принципті с
х
е
м
а
сыкөрсетілген [51. Осмостық тасымалдауданб
а
сы5.7,а
- суретінде схемалық түрде келтірілген. Егер кез-келген үяонқты
мемб
р
ан
а
м
е
н бөліп,. с
о
лжағына таза су, алонкагинаерітінді. қүйса,
•
с
у молекулаларннын
|
солхақ беліктен он
хагынаөздігінен өту2Ш
>>
лері байқаладн. ПроІ'
• •,<
цестінбүл ж
а
гдрйдагы
*•
іі*у. »« ,. •*
т
^
қозгаушы күші үяшық•:.у £ л
;70І;
•Д У
тынсолхәне он беліктеріндагі су конІДІ*.’*
центрациясыннн айыр• «•«. •
м
ашылыгыболада. Бүл
•• п : •
' (і '
втуерітіндінін мембранагатүсіретін гид5.7.Сурет
ростатикалық қысіімы ,
осмостық депа
т
а
лзтынқысымнынбелгілі бір ш
а
ма
с
ы
на ж
ет
к
е
н
ие жүре
береді, осык
е
з
д
е тепе-тендік күй орнығада (5.7,6 - сурет). Егер
3
110
ерітікді жагннаносмостық қысымнан жогарырақ сыртңы қысым берілсе,
ондакері проңесс күреді (5.7,в сурет). Осыган сөйкес кері ос
м
о
с
процессінінқозгаріы күшін анықтауга бол
ад
ы
ьр
мүндагы
- р - ( ЯҒ/ *
р
)
і
- бастапқы ерітінді үстіндегі артық қысым, нақтылы
жагдайларда 5-тен 8 МПа-гв
дейінгі а
р
а
л
ь
г
қт
а
үсталынады;
■Я', , "Гі - сәйкесінше, бастапқы және■мембранадан өткен
ерітінділердін осмостық қысымдары.
Осмостық қысым еріген заттын химиялық т
а
б
игатына және онын
концентрациясына (шогырлануына) байланыстыболады. Осмостық қысымнын
вамасы, жа
л
пыжагдайда, мынандвйтеңдеу арқылы анықталадн
X * і
мүндигы
& Т ■—
- еріген заттындиссоциациялаңу дәрежесін сипа
т
т
а
йт
ы
н
коэфімциент;
^
у
н
иверсалды (эмбебапты) г
а
з түрақтысы;
г - ерітіндінін абсо
л
ю
т температурасы;
с
- еріген заттынконцентрацижйі;
^
- еріген заттынмолекуЛалық массасы.
Мысалы, 293 К т
е
м
пе
р
атурасындақүрамыйда 35 г/л натрий хлориді
барерітіндінін осмостық қысымы 2,3 ІШа болады.
Мембраналар, әдетте, оу
ме
н бірге иондардын бірэз мөлшерін
өткізіп жібереді, ягни, сүзінді - енді брітінді болып табылады,
бірақ олбастапқыгақарвганда, едэуір а
зконцентрациялы болвды.
Қүрамында бөлшектері диаметрініненкөп (максимадцы) ш
а
м
асы 0,5
мкмболатынүлкен м
о
лекулалы з
а
т
тарыбарерітіндінін осмоотық қысы*лы
ескерілмейтіндей, е
т
еа
зболады. Олар
д
ыбөлу үшін тексуды, төменгі
м
олекулалықосылыстардынио
н
дарымен молекулаларын га
н
а еткізетін
арнаулымембраналардаультрасүзупроцесЛн пайдвланады. Бүл жа
г
д
а
й
д
а
а
п
п
араттагы жүмыстық қысым 0,5 МПа аспайды. Кері осмоспенультрасүзу
процес^тері кэдімгі сүзу процеаЛнліпринципті түрде бөлек болады,
себебі бірінші ж
аг
дайда түнба түспейді (сүзудегідей), т
е
к
к
онцентрациялары әртүрлі екі ерітінді түзіледі. Мембраналарбітеліп,
оныннэтижелі (тиімді) жүмысы төмендемес үшін оларда түнба па
й
д
а
болу процес>1не мүмкіндіқ берм
е
у керек. Кері осмоспенультрасүзудін
айқын қарапайымдылыгына қарамастан, о
с
ыуақытқа дейін м
е
мбранпдпн с
у
өтуі механизміне біркелкі көзқарас жоқ. Ол жвнілде бірнгие
і
III
г
и
потезалар (жорвмалдар) бар: гиперсузушілік (елегіш), сорбциялық
(жүтып алу), диффузиялық (зат таралу), электростатикаліщ және
басқалзр. Коптегензерттеушілер гиперсузушілік ж
о
рамалды ңодцайды.
О
л жо
р
амал б
о
йы
н
ш
а жартылай откізгіш мембранада диаметрі с
у
молекулаларын (диаметрі 2,76 А) өткізе алатын, а
л г
и
др
а
т
та
н
г
а
н
иондпр (диаметрі 4 А асатын) менеріген заттың м
о
лекулалары өтуге
жеткізілсіз тесіктер болады. Еірақ, нақтылы м
ембраналарда тесіктер
ірілеу Солады, сондықтан оларарқылы г
и
д
ра
т
т
а
нг
а
н иондар белшектері
өтіп ке
т
е алады.
Кері ос
м
о
спенультр
а
с
уз
у процес--терініннәтижелілігі к
е
птеген
тал
а
п
т
ар
г
ас
айкелетін мембраналардынқасиеттері б
о
йы
н
ш
а анықталады;
олталаптармынандай: жогары бөлу ңабілеттілігі (селективтілік),
жог
а
р
ы өзіндік өткізгіштік, о
р
т
а әсеріне төзімділік, п
а
й
д
ал
а
н
у
кезінде сипаттамалврының озгермеуі, механикалық беріктігінің
жеткіліктілігі, қунынығ темендігі 151.
Мембраналардынб
е
л
упроцесі кезіндегі селективтігі
, темендегі формуламенанықталады (X өлшенеді)
и> ,
. /00
е,
мунда
г
ыС, ж
а
н
е Са - еріген заттың сәйкесінше баствпқы ж
эн
е өнделгенс
у
д
а
гыконцентрациялары.
Болудің селективтігі(сүрыптаушылыгы) мембраналар қасиеттеріне
де, Сөлінетін заттардың қасиеттеріне әсіресе, иондардың г
ид
р
а
т
та
н
г
ан
қалпындагы диаметрлеріне ба
й
ланысты болады. О
с
ы диаметрлердін
өсуімен селективтілік т
е вртады. С
о
н
ы
м
ен қатар, ме
м
браналар
селективтілігі иондарзар
я
дау
л
к
ейген сайын, жақсарады. К
е
мбранапар
селектіпйілігі негізінде, натрий хлориді ерітіндісі б
о
й
ы
н
іп
а
анықталэды ж
п
н
е оның шамлсы м
е
м
брана м
а
р
квсына кіреді (жазидады).
Мысалы, МГА-80 гиперсузгішті, ацетатты, нат
р
и
й хлориді б
о
й
ы
н
ш
а
селективтілігі 80 % кем е
м
е
с мембрана. Кейбір м
е
мб
р
а
н
алэрдын
селективтілігі 95-99 * дейін барада.
Мембрананиң еткізгіштігі /
уақыт бірлігінде £
м
е
м
брана
бетінін бірлігінен £ ал
ы
н
а
ты
н сузінді мөлшерімен V
өлшенеді.
Өткізгіитіктін елшемі - кг/ім^-с). Оны м
ы
н
а формуламен анықтауга
б
о
л
а
д
ы
V
£ -
г-т
Мембранэнинөткізгіштігі ерітінді кураиына, сыртқы к
ы
сымга ж
а
н
е
онынтипіне б
я
й
л
пн
ы
с
тк болэди. У
.о
г
а
р
ықисым Серіп пайдала
нг
а
н
да ж
з
н
е
112
ме
м
б
ар
а
н
а л
ас
тянса (бітелсе), оннң өткізгіштігі азанда. Ж
я
н
а
м
е
мбраналардан5 МПак
ы
сымдагы еткізгіштігі 50 кг/(м2 саг). Қазіргі
к
е
з
д
е мембраналардан кейбір түрлері 2-3
ж
ы
л
г
а дейін дүрнс
п
а
йд
а
л
а
н
у
г
а жарайда. Кері ос
мо
с әдісі б
ой
ы
н
ша с
у тазартқыш
а
п
п
а
р
ат
т
а
р с
у д
а
й
ын
д
а
у с
хе
м
а
ла
р
ы
н
да ,да, а
г
ы
н
д
а с
у т
а
з
а
р
т
у
к
у
м
ь
іс
т
а
р
ы
н
д
а д
а колданылады. Буя а
п
п
а
ра
т
т
ар
д
а с
у д
а
й
ы
н
д
а
у
г
а
пайдаланганда, б
а
с
тапкы с
у
д
а алдан-ала Ірі диспга
ле
н
г
ен қоспалардан
муқият т
а
з
алап а
л
у қажет. Кап с
а
т
ы
л
и қйндаргыларда туз қурамы
%•кағннан Н-ОН - ионитті сүзгіштерден өткенде алыпатындайөнделген су
алынвда. Кері о
с
м
о
с әдісі ионитті сузгіштерсіз 4 М
П
ақысымга дейінгі
і қйсымы б
а
рқазандар ушін косымша с
у дайындаганда, с
о
н
ы
м
е
н қатар
т
у
р
м
ы
с
т
ык а
г
ы
н
д
а
гы су
лв
рмен ЖЗС ц
и
к
л
д
а
ры
н
д
аг
ы сузідме көмегімен
гради
рн
я
д
а
гы урлегіш с
у
д
ат
а
з
ар
т
у ушін пайдаланылада.
{
І
5.4.3. С
у
д
ы электродиализді эдіспен т
у
зс
ы
з
д
а
н
д
а
р
у
С
у
да э
л
е
к
тр
о
д
и
ал
и
з
де
уклассикалык и
о
н
алмасу әдісінін өзіндік
бір турі бол
ы
птабылада, аралар
ы
нд
я
г
ы айырмашылыгы: ионитті қабат
а
р
н
а
у
л
ы иона
лм
а
с
уш
ы мембранялармен
а
у
ы
с
т
ыр
ы
л
г
ан
ж
э
н
е
д
е
э
л
е
к
т
р
о
д
и
а
л
и
з әдісінде қозгаушы куш - сыртқы э
л
е
к
т
р өрісі болада.
Б
у
л әдіс, кебінесе тущыландару, ягни, т
а
би
г
и кушті минерадц
а
н
г
ан
және теніз суларынодррдынқурамдарынан еріген т
у
з
д
ар
д
а электр т
о
г
ы
әсерімен а
р
н
а
У
л
ы катионитті ж
а
н
е анионитті мембранвлар арқылы
вткізіп, т
у
з
с
ы
з
д
а
нд
а
р
у ушін қолданылада. Ол м
е
м
браналар т
е
к
к
а
ти
о
н
д
а
р
д
ан
е
м
е
с
ет
е
каниондарда г
я
н
а өткізуге қабілетті болада,
о
л
в
р
д
а а
л
м
а
с
у қабілеттілігі в
т
е к
о
г
а
р
ы ионитті с
м
о
л
ал
а
р
да
н
(иәйірлерден) жасайда. ЭлектродиализдеушI т
у
з
са
з
д
а
нд
а
р
гы
ш яппараттаң
с
х
емасы 5.8-суретте
корсетілген. Му
к
д
а
+ - + + а
ст
у
з
ыерітіндісіл/а* N0* №* т* т* т* Ш*
нін
т
у
з
с
ы
з
д
а
н
у
ы
-Ч»
ш
а
р
т
тн т
у
р
д
екелтіі-@
рілген [?.1.
1 2
* 5 6 7
Бул ап
п
а
р
а
тбір
СГ СГ СГ с г с г СГ
д
- бірімен а
л
м
а
с
ы
а
о*
оОоЪ
отыратші катиотеті— X
т-- - — / — і —
— /1— у
I Л
!
кізгіш
I
және
П I й I
ВШІОНӨТКІЗГІШ
II
м(!мбранп/ар<«еи беб.Б.Сурет
лінетін к
а
м
ер
а
л
я
р
сг
113
1-7 қатарынан түрадщ.
Электрөрісі әсерімен
және
иондары с
э
й
ке
с электродтарга, ка
т
сдтка/У& және анодқаЛ’
-, үмтылады. Ионитті мембраналар с
у
қатысындаи
о
низацияланадыжәне сәйкес зарядтар шіады, катионитті
пл
астиналарда- теріс, анионитті пластиналардаон зарядтар болада.
Бастапкы с
у тақ камераларға келеді. Барлық тпқ к
а
м
ераларда он
з
а
рядтэлган катиондар катионвткізгіш
теріс з
а
р
я
д
ы мембраналар
арқылы аппараттың көрші жұп қамераларына өтеді. Тура солай, бұл
к
а
мераларга еріген түздардынани
о
н
д
ар
ыонзарядтымембраналарарқылы
.втіп кетеді. Яуп камераларга еткен иондар сонда қалып қояды.
Сонымен, тақ камер
а
л
а
рд
а тұзсызданады, алкөршілес жұп камераларда,
түз иондарынші жинақталуына байланысты, түздыққа айналады.
Электродтаро
рнатылганшеткі
каме
р
ал
а
р
д
а еріген тұздары бар
судың э
л
е
к
тр
о
л
из
д
е
н
у процесі жүреді, бүл ж
а
г
дайда катодта г
а
з
таріздес сутегі, алано
д
т
аоттегі меныор белінеді.
Эл
е
к
тр
о
дизлиздеу аппараттарын, негізінде сүзгішпрес-ті т
и
п
т
е
коңструкциялайды (қүрылмалайды), Аппараттың негізгі бөлігі мынга
жуық мембраналық жүптары бола алатынэлектродиализді пакет болады.
ТаСиғи сула
р
дытүзсыздандыругаж
э
не агындыс
у
да та
з
а
рт
у
г
а а
р
н
а
лг
а
н
электродиализдеуші қондаргыларды Алматының электромеіаникалық з
а
в
о
д
а
шыгарада, онынс
и
пе
т
т
ам
а
с
ы төмевдегі 5.2 - к
е
с
т
ед
е көрсетілген ІІІІ.
5.2 - ке
с
т
е
Табиги с
у
ла
р
д
а'түзсыздандаратын ж
э
н
еа
г
ы
н
д
асу
л
а
р
д
а
таз
а
р
т
ат
ы
н электродиализдеуш1 қондаргылар
Қондаргышкмаркасы
Көрсеткіитердің
а
т
а
л
у
л
а
ры
ЭДҚТ-400І2
Ең жога
р
ыондіргіштігі, л/саг
5000
Түзсыздандарудаң жалпышегі:
бастапқы түз коры, г/л
3
бастаиқы кермектік, мг-экв/л
45
а
к
ыр
г
ытүз қоры, г/л
I
а
к
ы
р
г
ыкермектік, мг-экв/л
7
Электродивлиздеушіаппараттардаң түрлері
лабиринтті
Қондоргадагы а
п
параттар
саны, д
в
н
.ч
114
ЗДҚГ-400І4
ЭДҚТ-400І6
10000
15000-30000
3
45
I
7
3
45
I
7
•
көп ка
м
ералы бір пакетті
4
6
Электр диализаторларынын көмегімен а
л
ын
а
т
и
н д
а
г
а
л
о
а
т
т
ы
н
ютырмалы ж
о
г
а
р
ы мвлшері бүл әдісті, с
у
д
а қосымша та
з
алап
алмайыіша, ЖЗС-де колдануғамүмкіндік Оермейді, оондақтап кәаір с
у
.в
у
д
а
н эле
к
т
р
од
и
а
ли
з бен ион а
л
м
а
с
у
д
а үйлестіру негІ81н/.е
біріктірілген схемалар касалада. Элект
р
о
д
иа
л
и
за
т
о
р
га жіберілер
а
л
д
а
н
д
асуданс
а
п
ас
ы
н
абелгілі бір т
а
л
а
птар ңойылэды, оның ішінде
эсіресе суд
аг
ы темір, марганец және органігаалық қосылыстарда
теренірек шыгару. Электродиализдеуаі қондаргыны с
у дайын
д
а
г
ыш
қондаргы с
х
е
м
а
с
ы
нақосу, и
он
алмасубөлігіне күмсалатынреагенттердік
шыгынын, кобамен, екі е
о
е а
за
й
т
у
г
а мүмкіндік тугызада, я
г
н
и с
у
д
о
йындагыштантаст
а
л
а
ты
нсуданмелшері күрт а
з
а
я
да (кемиді).
б. ӨНЕРКӨСІП ОШҢЦЛҒЫҢЦА СУМЕН ШКГЫ ӨҢДЕУ
6.1. Жалпымағлуматтар
Өнеркәсіп орыңдарында технологиялық қажеттерге с
у са
п
а
с
ын
ы
н
аогары б
о
л
ганы кёрек. Сол себепті көптегенен ендірістерде
1 утшшзатор - қазандар, буқазандары, қоректендіру с
уы
нқзает ететін
с
укылытқышқазандвры орнатылада.
Соныменқатар, с
у
д
ы жылубергіш суытқыш ретінде д
е қолданады,
бүл жагдаПдаонынт
атболдармайтынжәне қақ түсірмейтін қасиеттері
болуы қажет. Өндіріс орындарында тазар
т
ы
л
га
н
шық қайтадан
.пайдала
ны
л
у
гажіберілетін с
у дайыңдагыш қондыргылардан в
й
н
а
л
ма
л
ы
с
х
е
ма
л
а
рыкенінен қолданылада.
Өндірістерде к
е
й
д
е суданалдан-ала тазалан^ын I; 2; 3; 4; й
(2.2 - болімді қара) схемаларб
ой
ынша жүргізу д
екеткілікті болады.
Осындайжолментазапанған с
у технологиялық аппара
т
т
ар
д
а сунтуға,
шлу жүйелерін қоректепдіруге ж
э
не өндіріс орындарьпшн в
з
қажеттеріне әбден жарайда. ЖЭСнем
ес
е қазандақ б
у
л
а
ры
н 'қолдзнаткн
вңціріс о
р
ы
ндары химиялық анализ б
о
йынша дэлме-дол норм
а
ла
н
г
ан
(есептелген) к
он
денсатты қайтарып отыруға міндетті. Өқцірістерде
Нонденсаттытааалауга, майоызд
п
нд
а
р
у*йне ауырметалдардан (мысалы,
хром, темір, никель) б
о
с
ату сияқты т
а
за
л
а
уф
а
йа
лары бар с
х
е
м
ал
а
р
д
а
пайдаланада. Бірнеше өндірістерде, эсіресе, тамақ өнерк&сібінде
Ішуге б
о
л
а
ты
нқасиеттері Оарс
у
д
аж
э
н
е біразкерсеткіштері - аісі,
органикалық за
т
тар болмайтын, темір бо
л
м
а
йт
а
н а
т
е таза, с
у
д
а
I пайдаланады. Бүл ж
аг
д
а
йд
а 10, 12, 14, 15, 16, 17, 19 - с
х
е
мэ
л
в
р
ын
| қолданоды.Жогарыда а
й
тылгаысх
е
мпларданжекеленгенфаэалармқпмтитын
с
ут
а
а
а
л
а
ус
х
е
м
а
л
ар
ы
нда колданіта болада, бірақ бул с
х
е
ы
ал
в
р
да
115
па
й
далаиугақойшіатын технодо
г
и
я
лы
цт
а
ла
п
т
а
рөзгермсйдіС
уөвдеу әдістерінін әралуөнднгын төмендегі негізгі т
о
пт
а
р
г
а
бөлуге болады: взівдік (қүрамтазалық) ңасиеттерін жақсарту
(мөлдірлевдіру кәне басқа): ішетіи с
у ушін эпидем
и
ол
о
г
ия
л
ы
к
цауіпсіздігін (хлорлау, озондау, күлгінсәулелі р
а
д
иация жәие
басқалар) қамтамасыз ету: минералдық қүрамын б
а
п
т
а
у (түзсыздандыру,
жүмсарту, темірсіздендіру). С
уөвдеудін нақтылы адістері өнделген
ж
а
н
е бастапқы судың са
п
а
сы
н
а қойылатын т
а
ла
п
т
ар
г
а б
а
й
ла
н
ы
ст
ы
т
а
и
д
ал
ы
п алынады.
Жогар
г
ы тара
ул
а
р
д
ақарастырылган с
у о
в
д
е
у схемала
р
ы
н
ан басқа
өнеркәсіп о
р
ы
вдарындамөлдірлевдіргіштер, түндаргыштар т.б. кенінен
қолданмдади. Әсіресе кеқіне» мүнв<* өчімдері меи-қалқыган зэ
т
т
ар
д
а
н
қүтылу ушін флотация адісі қолданылада.
Суда активт
е
л
г
енкөмірмен өндеу екі техиологиялық с
х
е
м
аб
о
й
ы
нш
а
жүргізіледі. Бірінші технологиялық эдіс б
о
й
ын
ш
аа
кт
и
в
те
л
г
е
нкемірмен
сүзгіштер толты
р
ыл
а
д
а (ол ж
о
гарыдақаралда). Суда көмірлевдіруге я
г
н
и с
у
г
а а
к
тивтелген көмірдін үнтагын д
о
з
а
л
а
у (біртіндеп
араластыру) - болада, бірақ оныо
ры
вдау едәуір қиын жүмыс. Көмір
сузгіштері су
д
анорганикалық заттарда, с
у
га дәм ж
а
и
е иіо беретін
заттарда, бетіндегі активті заттарда, мунай өнімдерін кетіру үшін
қажет. С
у тазалауданбул кезі
Ішетін сум
е
н қамтамасыз етуде,
тамвқ өнеркәсібівде қолданылада.
Суд
а
г
ы кукіртті сутегі г
а
з тазартқыштанөткізгевде, я
г
н
и с
у
д
а
д
е
к
а
рб
о
низаторда е
в
д
е
г
е
в
де жақсы шыгарылада.
Суда ф
т
орсыздандару
түндару н
е
м
ес
е сүзу адістері арқьиш
орындалада. Түидару процессівде магнийн
е
м
е
с
е алшиний гидроксидтері
қодцанылада. Бул әдіс с
у
д
амөлдірлевдіруді д
е қажет ететін беттік
(жер бетіндегі) с
у
л
а
рг
апайдаланылада. Күкірт қышқыл алшшшйдін I
м
гфторгакелетін мөлшері 20-30 мг/л. Мөлдірлендіргіш а
л
ды
в
д
ас
у
3-4 шамасына-дейін қышқылдавдырылада, мөлдірлевдіргіштен сон сілтілевдіріледі. Фторда а
з еритін т
у
н
б
аг
а а
й
н
а
лд
а
р
а ала
т
ын үш
к
а
л
ь
ци
йфоофаттыдап
а
йдалануга боладн. Судас
у
з
у үшін күшті негізгі
катиониттерж
а
н
еа
ниониттералынада. Фторданбастапқыко
нцентрациясы
7 мг/л болганда, суда
ноиын90 * кетіріледі. Ре
г
е
не
р
ациялау кадімгі
схе
м
абойшша орындалада: катионит - қышқылмеи; а
ни
онит - сілтімен.
6.2. Әвдірістік шықтарда т
а
з
а
л
а
у
Конденсациялық блокты э
л
е
к
т
р с
т
а
нц
и
я
ларындагы к
ов
девсат
л
а
ст
ануышыгырмашықтангышта о
у
ыткиш судан с
ор
ы
л
уы меи к
о
рр
о
з
и
я
Г
116
өнімдерінія всерінен болады. ХЭО-дагн қоректгіксудаал>5стануы а
л
у
а
н
тұрлі, себебі муццашы
г
ырмашыі-втан бөтен, Оо
й
лср к
о
нденсаты ж
э
н
е
б
у
ды с
ы
р
тт
у
т
к
н
у
а
іы
л
а
р
д
а
н кайтарнлотын к
о
нденсаттар
болада. Бул
кеэде өндірістіх конденсат с
о
л өндіріске тән қсспалармен
ластанатындагыне
с
т
еу
с
т
а
укерек, с
он
ы
м
епқатар «ылу жуйелері мен
жабдақтврдан ко
р
р
озия внімдерімен д
е л
а
с
тануы мүмкік. ЮО-да
конденоат т
а
з
а
л
а
у те
к о
н
ы ор
ы
нд
а
у
га күмсалатын шыпга С
а
с
т
э
т
щ
ы
внделмеген (шикі) оуданк
о
с
ы
м
а
іа с
уд
а
й
ындау шыгшпшан а
з б
ол
г
а
н
д
а
г
а
н
а жургізіледі.
Өндірістен ЖЭО-га қайтарылатынконденсатты тазалаудан негізгі
бір ік
о
л
а- оіш майсыздандару. Окдірістен ЖЭО-на к
е
лгеи шкқ қурвіш
100-150 мг/л ж
э
н
еоданд
акөп бола
т
ы
н мунай өнімдерімен л
ас
т
а
н
уы
ыумкін. Ко
н
денсаттыена
л
г
а
шмайскздандіфу жумысы, әдетте, өнеркзсіп
оркнында уйымдастырылада. О
н
д
а а
г
ы
н
на
н май там
шы
л
а
р
ын боліп а
л
у
адістерін пайдал
а
н
ат
к
н эртүрлі қурылмадагымеханикалнқ майбөлгіштер
бол
ад
а (мысалы, а
г
ы
нб
а
г
ытынөзгерту н
е
м
е
с
е ортадан тепкіш күшті
пайдалану). Механикялық майбөлгіштерде с
уд
агымаймөжері 30-50 мг/л
дейін, к
е
й
д
е 10 мг/л дейін твмендейді.
П
у
дамайданқосымша т
а
з
а
р
т
уЖЭО-да жүргізіледі. Майдан мөлшері
10 мг/л болса, турақсыз а
му
л
ь
с
ия тұзіледі. ЮО-дагы майдан
т
взартудынбірінші сат
ыс
к- а
р
на
у
л
ы түндаргш б
а
ктирда (ыдас) 1,5-2
с
а
га
тб
о
й
ын
а тундыру. Түндаргыш бактынж
ог
аргыбөлігінен май қайта
п
ів
й
д
в
л
а
и
у ушін қуйы.шп алынада, н
е
м
е
с
е оттықта жагыляда. о
л
насоотардан (соргыттардаң) кемегімен, дэндерінін үлкендігі 1-3 мм
болаткнк
о
к
сн
е
м
сое штрацвттн тллты
р
а
л
га
нмеханикалық сүзгіштерде
беріледі. Конденсетты механикадақ сүзгіттерден өткізу. .жылдамд^гы
5-7 м/саг.болада. Сувгіш қабатткц гидравлика.пық кедергісіне қарай
сузгіштерді кері журіс а
р
к
ы
л
ы п
е
р
иоиты түрде жуып отырада.
Мехаюскалнқ сүзгіитерден 4-6 мг/л м
а
йы барконденсат, БАУ.немесе ДАК
м
апк
а
п
н (7,Т-кестені қара) а
кт
и
в
те
л
г
е
н көмірмен тиелген, кәмірлі
сузгіитерге келеді. А
к
т
и
в
т
е
л
г
с
-нломірдін дэндерінін дкаметрі І-ден
3,5 мм-ге дейінгі аралыктп, ти
е
л
у биіктігі - 2,2-2,8 м, сүзу
жыддамдағы 6 м/саг. аспайда. Квмірлі сүзгіштер ретінде к&іасін.*;»!
сүсгіштер қолданылада. Сүзу кезінде май а
к
тивтелген квмірде
.сорбдая
ла
н
а
д
а (лүтылйда). А
к
т
ив
т
е
л
ге
н квмірді қайта пайДзлзнудаң
вкономикалуқ тиімді эдісі жоқ Оолгандактта. оңы Сір-ақ рет*
колданада.
ВГКмэл1м°ттер1 ПоШінша ч.ісудін биіктігі 1,5 м және сүзіндідегі
майданқалдакмөлшері 0,25 мг/л шімэ
с
ы
нд
а Золгйнда, орта с
а
г
п
г
г
г
»
И7
майдаң қүрғЕК а
к
тивтелгеикөмір салмағьиа 25 X үсталшлга қалада,
яғш' ка
б
ат биктігі 1,5 мжәне сузгішке келер алдан
д
а май мөлпері
Бис/л болғакдз, кесіндініи бір шаршыметрінде 1500 м3 кондеңсат ал
сүзгіш диаметрі 3,4 бо
л
г
андэ 13500 м ко
н
д
е
ис
а
т тя
з
а
ло
у
г
а болада.
Сүзгіштерді пз
З
далзчу - сузгіш қабатты п
е
риодты түрде қопсыту
болип таЗыледа. Копоыту 5-10 минут уақыття 3-4
л/^сек.м2 )
жылдамдаклеи (тездікпек) әрбір 10-15 с
о
т
к
е (тәулікте) жүргізіпеді.
Көмірді маЯданхартылайжуып т
а
стау үшін қопсыту қопсыту с
у
ы
н
а
к
е
й
д
е жогары тешература сілті қосшіада. Егер қайтарылатин шықта
қермектік түздлр Солса, ондам
айснздандару сузгілерінен кеЯін натр
и
й
катконитті сүзгіларін орндтада.
Өндірістік шиқты коррозия өнімдерінен т
аз
а
л
а
унатрий-катионитті
н
е
м
е
с
е калъцпй катионитті сүзгЬіерінде орындалады. Конденсатты
теуірсіздеңдіру эмрлілігі сузіндідегі темірдін қалдақ мөлшері 30
мкг/л бо
лс
а ғаіш қанағаттанарлііқта бол
ы
п бағаланада. К
айтарылатын
конденсат қүраглы бойніша нормодан асып кетсе, о
нд
а ко
нд
е
н
са
т
тазалоғыш с
х
е
м
а
сы
в
д
а акионитті сүзгілер (олар, әдетте, күшті негізгі
е
н
иониттерментке.педі), сілтілігі жоғары бол
с
а - сутегі - катионитті
сүзгілері орнат
ыл
а
,д
ы.
:
Елокты э
лектрстанцияларыныниигармаконденсатын т
аз
а
л
ау б
л
о
к
т
ы•
түзсыздандарғыш қондырғида (БТҚ-БОУ) орындалада. Ііегізінде БТК
конденсаттнк
о
ррозия өнімдерінен т
а
за
л
а
ус
ат
ы
с
ын қамтида: жуылатыи
н
е
г
д
е
с
е толтирылатші целлюлозалиқ сузгілер, электромагнитті жөне
суліфжемірлі сузгілер.
БТК-шін екінті с
а
т
нс
ы кондеисатты түзсыздандаруга арнаяады, ол*
м
ы
на с
хе
маларб
о
й
ыншажүмыс Істей алада:Н-ОН - иондау
-ОЫ- иондау немесе а
р
а
л
ас зоерлі, иығарылатын регенера
ц
и
яс
ы барсүзгіні
с
х
ем
аб
о
й
нншақосу.
6.3. С
у
н
т
к
ы
ісс
у
д
ы өқдеу
Злектрс
т
а
іг
д
и
я
л
а
р
ыменжүйелерін техникалық п
д
й
д
.з
л
а
н
уережедері
(ТШ) с
уы
т
к
шо судаң с
а
палык көрсеткіштерін н
о
рмаламайда (нормаға
қоймайда). Со
н
ыменбірге суытқыш с
у
д
а өндеуге қолданылатын кейбір
реагенттердіғ к
он
ц
е
н
трацилларн алдан-але ескеріледі. Яғни, б
о
с
х
лорданартық молиері 0,5 мг/л асгшуы, а
л ф
о
с
фаттау кезіндегі
мс»лшері 1-2 мг/л б
о
л
у
ықажет. Су дайыкдау тажірибесінде берілген
т
е
м
п
г
г
р
а
т
у
р
п
д
зкальиий карбонатыныи еріиейтін шегінділерін т
у
з
у
г
е
қабілеті сюлмайтын (жо:<) ж
в
н
е қауіпсіз с
у - түрақты с
удепаталода.
Су суытқьш «сүйелер, а
д
с
-т
т
е 40-50°С тем
пе
р
а
т
ур
з
л
ар
ы
н
д
пкүмнс Істейді.
Суытқыи с
у
д
а а
р
н
а
ул
ы түрда вн
д
е
у қакеттігі ж
ы
л
у бергіш
118
Сеттіктердің жагдейларинт
е
к
се
р
у мәліметтері Осйышт қаСылданады..
к Коррозияны бо
л
д
ыр
м
а
у т
у
р
а
л
ы мәселелер суитқьш с
у
д
ы химиялық
I кор
ро
з
ж
яг
а түрақты материалмаркасын (түрін) т
а
н
д
а
у арқылы шешіледі.
№ . Суендеудінбелгілі түрақтырақ әдістерінін бәрі үт п
р
и
н
ц
и
п
к
е
негізделген:
I
коррозиянем
е
с
е қақ түзу процестеріне қатысатын с
у
д
а еріген
;к
ос
паларконцентрациясынөзгертуге;
|
с
у
г
а коррозші йнг
и
б
ит
о
р
ла
р
ы
н (баяулаткыштар) нем
е
се қатты
I фвзвнынтүнбага түсуін иәне ж
ы
л
у бергіш беттіктерде қақ түзілуді
'' Текейтің ингибиторларынқосуга;
|'
с
у қоспасынын қүрамын езгертпейтін физико-^имиялық н
е
м
е
с
е
, физикалық внд
еу арқылы қақ түзілу нәне к
о
р
розия процесстерін
I б
в
я
З
г
л
а
т
у
г
а
. Бүган с
у
д
а магнит ерісімен ультракүлгі.н сәулелермен,
влсіз эле
к
т
ртогым
е
нөндеу, с
у
д
ақыздару арқылы түрақтзндыру, м
ы
с
а
л
ы
о
у
д
атермшшық деаэрац
и
я
ла
у (газдан тазарту) жатады.
Суытқыш суда өндеу адістерінід теышкалық
режимдерін
(төртіптерін) қараотырайық. Айналмалы жүйелер үшін судын біраз
бөлігін лақтырш тастапо
т
ы
р
у өте манызды (мксалы, градарнллардан),
1 ягни, сунтқыш жүаелерді үрлеу жүмысыінсрындау. Үрлеу арқылы судан
барлық қоспаларкетіріледі: кермектік түздар - қақ түзілуді а
з
а
й
т
у
I үаін, э
с
л
о
р
и
д
т
е
рменс
у
л
ьфаттар- металлкоррозияскнто
ме
н
д
е
ту үшін.
Берілгенүрлеу процессінде к
у
й
е
д
еқақ түзілу процесініа б
о
л
м
аг
а
н
ы
■
СС/і.еу * «*гмүндагнжзне
</<■
чогсу
М * ^ . Лл
сәйкесінше ц
и
р
ку
л
я
циялаушы және қосш.па
сул
а
р
да
г
ыхлоридтердің мелшері, мг/л;
- сәйкесінше циркуляциялауіш ж
а
н
е қосымша
с
у
л
а
рд
а
г
ыкарбснаттыкермектіктер, мг-экв/л
Ну
Бгер
* ^Л->гг.тболса, ондажуйедекальций бикарбонаты айы££$т'су « V
рылады, боскемір қышқылы.іп
ы
г
а
р
ы
л
а
д
ажәне кальций катионы шөгеді.
Бүл ж
а
гдайдагыүрлеу ш
а
м
асы
///
Р *"**
ш .* - ■
- сэйкесінше, оудаң булапугв, желмен ша
ш
ы
р
ап
-_ <
д
ы
л
а
рд
а алш кетуге, үрлеуге
вшгаздйр.ш. %.
Суда хіімиялМқ еқдеумен с
а
л
ыс
т
ы
р
гч
н
д
а үрлеугг ; а
а иыгын
мүйдагы щ М / л
жуысглатіш болса, оида, орине, үрлеуді п
а
Я
далвнгандурыо.
Кышкилд&у және сутегі к
з
тиондау х
у
м
ыйтары с
у
ыткыш с
у
ікүйелеріқце де, с
у
д
ы жшіу жуйелеріне (З
е
р
у
г
е дайындаганда д
а
ңолдашлады. Бул жа
г
д
о
йд
а өндеудің негізігі максати - сутегі
к
а
т
иондяры комегімен йіжарбокат-иондгіріпі
ней
тр
е
л
да
у
нрқылы
карбонаттыкермектікті азайтуСолыпт
а
б
а
л
а
д
ы
ш л - + /Г * *
м , 0 +*%
' Сутегі - катиондау кеаіңде судан ңоснмша кермектік туздары
Кетіріледі, а
лвдріқшідандыру процесінде пайда болган квміркышкылы
судыкалгаикаль
ц
и
Я Оикарбонатыішн
■) ±
турэкты
л
ц
г
ын
когзрилатади. Киккылдяуға, адетте, кукірт қишкылынпаЯдалонвди.
Сунтцыш с
у
д
м фосфаттау калыуій карбонатннин кристалдануин
тежейгін, ци
р
к
ул
яциялауши с
у
д
а
г
и к
зр
бонатты кермектіктің муіжін
Сола
т
ыншекті шамасанкөтеріп, в
т
еканықк&нСа (# & 1 ^ ерітінділетін
түрақтаидератынфосфатт&рды суданкетіруге негізделген (арналган).
Фэсфаттар т
у
ындалапкеле жатқан
крист
а
лд
а
р
ыбетіне со
р
ы
л
ад
а
•да, о
лкр
и
с
та
.п
д
а
р
д
а
көсуіне кедергі ж&сайди, бул хагдайда фосфатты
шламтузіледі. Фэсфаттаукезінд*> хүйені у
р
л
е
у керек, яг
н
и ы
л
з
м
д
а
г
а
ы
г
а
р
л
і отыр
уқажет.
Суда еріген ко
л
лоидтыорганикалық заттармен көмір к
ы
г
о
қы
л г
а
з
и
0Ол бактериялар, балднрлар кәне одан да баска ірілеу тірі
организмдердінкоректік орт
а
с
ы болыптобиладіі. Ол тірі оргон
к
з
м
де
р
с
у
атылушц пшораттарга (мысали, шгнрма иықтпнгывына) тусіп, тоз-тез
кеб
ей
е баотайди, оларс
у
ы
т
убетін шыршти қ&биқвамен кабяды, а
ло
г
а
н
ми
н
е
ра
л
д
ы тегі бар көтерінді звттар жабы
с
и
п ка.пады. Б
и
ологиялык
қобықшөлардаң шлу өткізгіштігі а
з б
о
лгандактан к
ы
л
у өлмасу
жагда
й
л
а
рынааарлайдн, шықтангышта вак
у
у
м тмиендейді (азаяда), соішн
салд
а
ры
н
я
нб
уш
у
г
армақоқдаргысы кумисиішц унемділігі иашьрлайда.
Биологиялиқ есіидіріледі бодд>ірмас үшін тотықтыріыатар н
ч
м
е
с
е
улар-улы заттар, ультрекулгін саулелер н
е
м
е
с
е родиоактивтік
се
у
л
ел
е
н
у(
- свулелер) қолдзниляда. Тотықтыргыатар ретінде
суйиқ хлорк
е
м
ес
ех
л
о
р
лы нк, к
е
й
д
е нат
р
ий гипохлориді алынпда.
Суытқваі і.уда х
л
орлаумезгіл-мезгіл жургізіліп отнршіада, х
л
орда
б
е
р
уI с
а
гаттан соң 10 минутқп г
а
н
нқосмдада. Хлорлаудаң ст
е
р
и
л
ь
д
е
у
(когары дәрежеде тааал&ау) асері ллыш^ан р
еа
гентке байл&ныети
болмайда, олорганиколиқ гаттардиң тікйлей тотыгуыішн (бузылуыішЯ)
ж
а
н
е организмдердін хлормен уланукнын жииьқти идтикесі бсшш
табнлада. Суд
а
г
ыбосхлорданартиқ молиері 0,?-ден 0,3 мг/кг дейія
120
к
е
й
д
е 0,5 м р / к г дойін жетеді. Х
л
о
р
ла
у кезінде хлордан біразы
органикалық қалдақтар мен қоспалардан а
й
ь
ф
ы
л
уы
н
а т
е
к
к
е (беталды)
жумса
л
збереді. Хлордаң п
а
й
д
а
л
а
ну кезіндегі шыг
ы
ны (судын хлор
кутқыштыгы әдетте тэжірибе жузінде анықталада.
Хло
рл
ыс
уд
а
й
ин
д
а
у үшін ж
э
н
ех
л
о
рд
адо
з
а
ла
у
г
аа
р
н
а
у
л
ы хл
о
р
а
то
р
депа
т
ал
а
т
ы
н аппа
р
а
т
та
рқолданйлады. Хлоратордан негізгі тетігі г
а
зтәріздес х
л
о
рберілетін э
ж
е
к
т
о
р бо
лы
п табцдады. Газ тәріздес
х
л
о
рс
уд
зеріп, с
у
м
е
нәрекеттеседі, нәтижесінде түз ж
э
н
е х
л
о
р
л
ы
л
а
у
қышқылдары тузіледі
сег т нл о ■=? н ш
+н м
Тірі орган
и
з
мд
е
р үшін өте кушті өсер ететін г
и
п
ох
л
о
ри
т
боЛада, олклетканыНп
р
о
т
оп
лазмасынаетіп, а
л
м
а
с
у процесін Сүзада,
тірі организмді уландарып, елтіреді.
Хл
о
рдықолдзну экономикалық жагын
а
нтиімді е
м
е
секендігін ес
т
е
н
шы
г
армаукерек. Көбінесе, м
ы
скупоросы Л/Хг/*
тәрізді, басқа
у
л
андаргыш з
а
т
тарқолданнлада (дозасы - 2 мг/л ша
м
ас
и
н
да беріледі).
Уландаргышз
а
т
тарбірнеше а
іг
г
а
л
а
ра
р
а
л
ы
гы
н
д
а біраз с
а
г
а
т
т
нр б
о
й
ы
г
а
и
мөлшерленіп беріліп турады. Бул кезде с
у
д
аг
ы жәндіктер тольқ
жойылыпбітеді.
7. АГНҢЛН С
У
Л
А
Р
ДЫӨІЩЕУ
7Л. Жалпым
а
глумяттор
Жылу әлектр с
тв
н
ц
ия
л
а
р
ын п
а
й
д
ал
а
н
у кезінде бндірістіи а
я
у
а
н
турлі қалдақтары - г б з тәріздес, қатты және сүйық - па
й
д
а болада.
Газ тэріздесқалдақтар - қүрамына кукірт оксидтері, а
з
о
т оксидтері,
босазот, көмір кышқыл газы, й
у булары, ушңыш фторидтер ( м ііс д л ы ,
5іҒц ■
) жәнс басқь газ
д
а
ркіріл, шкг
ы
пкететін ошэқ газдары. Ка
т
т
ы
қалдақтар - кұл меншлам. Суйық қалдақтар а
т
е эртурлі.
О
п
а
р
г
й
піыпфма шықтандаргышынгін кейінгі, а
у
а және май суытқыштарынаи
кейінгі суитқыш сулар, химиялиқ т
а
з
а
л
аг
ы
ш қоідаргысынан иыгатын,
п
а
йдаланылыпбол
г
а
нерітінділер, *абдш<тарда химпялық ж
у
у процесікен
еткіагеинен кейінгі жөне оларда консервацнялагвшіан кейіагі
ерітінділер, Гидрокулшгаргыіаж
у
йеден т
а
с
т
а
ла
т
ы
н артық иалшердегі
сулар, бвлмені сулапжи
н
ауданқалган апгадйр, э
л
ек
т
р станцияларыяыіі
өндіріс аііавдпрында лз
ш
а
ла
т
и
н нәсер суларн, б
у қазавдары м
е
н
б
у
л
а
н
да
р
г
ыш
т
а
р
да
г
ы үрлегіш с
з
у
л
а
ржәие басқаларжатзда.
Мысэлретівде Екібастүз кең орышт квмірін пайдаланып, 4(300 М
Г
іТ
қуатпен жүмыс істейтін ЯЭО-да пайда б
о
л
а
т
ын қпддықтардын малшерін
қарастырайық.
БІр са
г
ат ішінде 2600 ткөмір жаққанда 3000 т ш
а
масында көмір
қышқші газы, бірнеше ж
у
зд
еген тоша кеміртегі оксиді, бірнеше
күздеген тон
н
а с
у булары, ондаган т
о
н
н
а а
з
о
т оксидтері, 3-4
фторкосшшстари (бесым көпшілігі
турінде) мншьякпенванадаЯдІн
аздағенмөлшері тузіледі. Оданбасқа тутін газд
о
р
ын
д
а ауанкң артық
мелшері өзайтылі’
а
н (ауасы аз) көмірді жаққвнда, канперогенді
кемірсутектері болада.
Ү.2. Ствнциянык«ылытқыш с
у
л
а
р
ы
Шыгырмадап&йдаланылган I кг бу
д
аконденсац
и
я
ла
н
д
а
ру ушін жыл
мезгіліне бяйлашсты 50-60 л с
у шыгыкцалада. К
у
а
ттылыгн 4000 М
В
т
ЛЗС-га, төченгі және жогаргықысимдагы шлытқыштарда ж
а
л
ытуга ж
а
н
е
г
о
з тазпртқыш ж
у
к
ысанакакетті болатынбудақоса есептегеижагдайда,
пзйдөланылгаяб
у
да ко
пденсвциялауушін шгырка ш
ык
тангышнна 500000
т/саг. оуытқыш с
уберілукерох. Бул судан те
мп
е
р
а
ту
р
а
сы В-ІО °
С
ікогарнлайда, а
лол т
аб
игис
уқорларшшн экологиялық жагдатшв иұқпші
келтіреді. С
у қорларында т
е
м
п
е
ра
т
у
ра көтерілсе, к
е
к - жа
сы
л
болдарлар, қаптайда, с
у
д
п
г
ы оттегі едоуір ваайып, к
ог
а
р
гм
т
е
мператураныкөтере а
лм
я
й
т
ын с
умекендеушілері қырылып қалпда.
ЖЗС-тын «ылы сулары, о
у
«
қорларына т
э
о
т
а
л
г
в
н
к
е
з
д
е
г
р
адирняларда н
е
м
ес
е я
р
н
а
у
л
ы
! я
р
а
.п
з
о
т
ы
р
?'ы
ііі қондарголарда шашырауына бойлаішсты, суыйда.
А
лмушт өзі, шлу суда
ц к
е
п
м
а
осасына тарагандықтан, ш 7
лытқыш асерді төмендетеці. 7.1
- су
р
е
т
т
еЖЭС-ң ш
с
у
л
ар
ы
н
5
гр
з
д
ар
н
я
ла
р
д
апайдзланып, айн
а
лмалысуы
т
ус
х
е
м
а
л
а
ры (сызбенуоқалары)
коро-ггілген.
Шықтапдыргыштан 2 . ккздцріілган
7.Т.Сурет
суитқыш с
уа
р
н
а
у
л
ықондаргымен
4 жабдақтьлгыі ітродирняіша шашыратқыш қокдаргысына 3 жіберіледі.
Ы.пиқ суданберілетіи в
г
ы
чдарыградиіліяга т
о
м
е
нн
е
н берілегін суд
а
н
а
у
аалаші»іен жа
п
а
о
а
д
а (соқтыгысвда). Суытылі’
а
и с
у резерьуорді» 5
инақталіш, ц
и
ркудлциялвута
на
со
с
б
көмегімен
кп
й
т
ч
дз
и
122
■
-I»
ишцтандаргникакіберіледі. Күбыр 7 арқшш үрлеу жүмысы о
р
ы
т
а
д
а
л
а
д
а
,'
ягниластангансудынбіраз бөлігі с
у
ы
т
ужүйесінен иаігарылада.
Қуаттылвгы 4000 МВт ЖЭС үшін гради
рн
я
л
а
ры б
а
р түйықталған
суытңыш жүйелеріқдегі ш
ы
г
ындаржобамен9500-13000 т/сағ. болады. Еүл
шыгындвржүйені үрлеуге гүмсалатын 2500-5000 т/саг. шы
г
ындардан
(суытуга кететін к
а
л
п
ы иыгыннын 0,5-1 %) шамамен 250
т/саг.
шыгыпдардан (0,05 %шнайында) желмен акетілетін шығындардаи, ш
мезгіліне бай
л
а
н
ыс
т
ы6500-8000 т/саг. б
ол
атын бул
а
н
у шыгындарннан
қүралада. С
ушыгындарынжүйеге қосымша с
уб
е
руарқылы то
л
ты
р
у
г
ат
у
р
а
келеді.
Көптеген ЖЭС-да суыту жүйесікін үрлегіш сула
р
ы ж
а
р
тылвй
шзйдаланылада. Олардар
еа
генттершыгылның өсуіне «арамастанхимиялық
су тазалагыштаргажібереді. Бул ж
а
г
дайда тас
т
а
ла
т
ы
н судан ж
ы
л
у
ын
пайдаланшгқалуга болада себебі ол
с
у к
о
нденсаторлардан
соң
тікелей влынады. Одан басқа, бүл с
у
л
а
р
д
а т
а
б
иг
и с
у қорларына
осылайшажібермеуге болада.
7.3. Гидрокүлшіғаргыт с
у
л
а
р
ы
Гидрокүлшыгарғыш (ГЯШ) жүйссі ка
Тт
н о
т
н
и жпштин Ж
Г
К
Ід
м
ц
казанДарынанкүл меиол
а
мдаш
ыг
аруга арнвлгіиі.
Күаттылыгы 4000 ЫВт Вкібистү;і шчі о
р
и
п
и
м шмлі|.ім*чі »умкн
істейтіяЖЭС-нан I оа
г
а
т ішінде 1100 т
. күл м
и
мшппмшиі'и|іиямям, шім
суквмегіменкүлүйгіяке жібереді, ол о
о
л м»|ід« п
к
иеді. Куп м»м
шламнана
р
ыл
г
а
нмөлдірленген о
у*ЭС ка
й
т
а
дя
н ГКШиуИечіицг н
м
п
м
м
м
у
ушін к
а
йтарылада н
е
м
е
с
етабиги о
у қорларынп таоталмішди. к,мні|иі
кездеГКШжуйеоінінж
а
р
тысынат
а
м
аны аШіалмолы с
у пайдяиіііігишіівм
жвбдықталған. Кулменпла
м
дажуыпт
а
ст
а
у менг
и
д
р
от
и
е
у үшін қажгтті
с
умелшері олардынм
ао
сасынаншамамен10 е
се артық болада.
ГКШ айналмалы' жүйелерінде кулділ
ерігіштігі
ж
о
г
а
ры
компоненттерінерітеді. Екібастузкен оршы көмірінін күлінде іс
жүзіқде онзй еритік звттар болмайда, сондақтан ПШ су
л
ар
ы
н
ын
минералдануытөмев болада. Бірақ бүл кулде ф
г
г
о
р
и
д
т
е
р (50-70 мг/кг
дейін), в
а
н
адий ж
а
н
е мышьяк (0,5-1,0 мг/кг шамасыяда), сынап,
бериллий; г
е
р
манийжәне басқа химиялық элем
е
н
тт
е
рболада.
Газ таззрт
к
ы
ш
та
р (скрубберлер) қабыргасында және сугаргші
123
жүйенін сошюларында. а
зеритін түздардынпіегуін бол
д
н
рм
а
с үшін ГКШ
жүйесін үрлейді. Бүл с
у
д
акөптегенулы з
атболгандықтан, о
н
ы залалсыздандырады, тексодансонг
а
н
а оіш н
ес
уқойпауына жібереді (тастайды), н
еЗ
Е
Э
Сжүйесінде пайдаланылады. Қазіргі уаі<ыттарда ГКШ тастан
д
ысулар
ы
нзала
л
сы
з
д
а
нд
ы
р
у әдістері мёнтехнол
о
ги
я
с
ыаерттелуде.
Өкінішке орай, с
у
д
а үйымдастырып аг
ы
з
у (тастау) әдістерінен
басқа с
укүл үйінділерін қалқалап түратнндамба (богет) арқылы оішн
а
р
яа
с
ы
ме
н топырақ қабатына (жер қабатына) етіп кетеді. Бірақ б
у
л
мәселені ш
е
ш
уөте қгага. Күл үйіндісі арнасының I м
2 с
у өткізбейтін
.материалтөсеудің өзі 3-тен 5 тенгегв.
түседі. Екібастузкенорыни
кемірімгн жүмыс істейтін қуаттылығы 4000 МВтГОС үшін күл үйіндісін
ги
д
р
ои
з
о
ля
ц
и
я
ла
у 50-60 млн.генгеге түсіреді.Ең үтымды шешіцдердің
бірі,- күл үйіндісіндегі күлді қүрылыс, жол - қүрылыс ж
а
н
е басқа
өндіріс сала
ла
р
ы
нд
ақолдану. Мысалы, ЕкЮастүз кен оршш көмірдіи
күліңце 30 % а
лп
о
т
н
ийбар.
7.4. Электр станцияларының жуатын с
у
л
а
р
ы
Куатын с
у
л
а
рмазутжагатынЖЭС-да алынады. Ңуаттылыгы 4000 МВт
ЖЭСбір са
г
а
ттын івінде 900 тш
ам
асындамазутжагады. Бүл ке
з
д
е 90
кг ванадий, 15-20 кг-га дейін ник
е
л
ь ж
а
н
е 5 кг мелшерінде басқа
металддарбо
о
апшыгады. Бүл металдардын кебісі эртүрлі оксидтер
түрінде
, Ж 0 , К 0} . V
жэ
н
е басқа) шыгыпкететін га
з
да
р
м
е
н
бірге а
т
м
о
сф
е
р
а
га лақтырылады, албасқа белігі (3-тен 15 * дейін)
қазан жүйесінің в
р беттерінде шегіп, су
м
е
н шайылып кетеді.
Жуып-шаятын с
у
д
ыөндеу технол
ог
и
я
с
ыВТИ жасалган (ол ең у
л
ы з
а
т
ванадийді кетіруге багытталган). С
у
д
ыжа
р
тылай />Н шамасына дейін
бейтараптайды. Бүл жа
г
д
ай
д
а барлық ванадийментемірдің біраз белігі
түнбага түседі. Шете
л
д
ер
д
ео
с
ы ааттардаң 60-70 X ұстап қалатын
й
л
е
к
т
роүагіштер қойылада. Егеросындайвл
е
ктрсүзгіштерді тіпті ен
ІрІ ЮС-дп г
н
н
ақойса да, ж
ы
лына 5000 тванадийал
у
г
аболареді. Вүл
мпроотілгпі ш
пм
м шшодийдіи 1970 жы
л
г
ы дүіше-жүзілік ендірісімен
(Пуіиіиіц (’
.ои) •січітсгсм.де) оіишстыругакелетінвама - 10000 т.
7 г,
:ія » и г |і (іт ш іц и ііл я ііы іш н м үн пйм ен л а с т а н г а н о у л ар ы
иуинймііі лаотмігмі оуларпа
й
лаланганотынның тұріне қарамаотан,
Пм|һііі4н ККІ діі мшлшдц. В
ул о
у
лардан мөлшері жыл сайын азв
й
ы
п
Нвлгді, (нбійі олпрдабо
лд
а
р
м
ао үиін кептегеншараларқолданада ж
а
н
е
д
п і п т г й г і н лдамд
а
рмундойл
а
стануда б
о
д
ар
м
а
уг
а тырысып, мүқият
кү*ип жтейді.
П
Т
И влектроотанцияларшаш іо жүзінде му
на
йвнімдерімен лаотану
124
мөлшері жагшшн қғ.ндай с
а
п
а
л
и сум
е
я хүмис Істейтіндігіи аныңтау
максатннда, көптеген ЮС-дя а
е
р
т
те
у «үмыстарын «үргізді. А
н
а
п
то
в
о
й
ы
нш
ас
у
ы
т
у үшін к
э
н
ехимкялык с
у тазалагш үшін күрзмында 3-5
мг/л шүнай өнімдері бар с
у колцанатшіатнндыгы акыкталды. Судич
мүпдай с
а
п
ас
ы
нм
е
ханикалыксүзгіштен еткізіп, сүзгенде ал
у
г
аболады.
З
е
рттеукүмыстарыкүргізілген ЮС-дші жүмнсына мүнай өнімдерінія
әсері болмаган
д
ы
г
ынатапо
т
укерек.
■
*7.6. Хһмиялык с
ут
а
з
а
л
а
г
ь
п
ик
о
нднргынына
г
ы
н
д
ыс
у
л
а
р
ы
Қазіргі ЯЭС-дагы қазандардц коректендіруге қакетті с
у
д
ы
д
а
йындау иониттерді пайдаланнп, те
ре
к хлмиялық түзсыздандыру
әдістерімен жүргізіледі. Еүл иаг
да
й
д
а
гы апшда с
у
ла
р
д
ынкөлемі к
э
л
п
ы
х
и
м
инлык т
а
з
а
ла
г
ы
ш
к
пкеліп түсетін суднп20-30 * болдцы. Бүл а
г
а
в
д
а
р
югары тшералдАнганболадыжәне онынкүрвмында иониттерге' с
о
р
ы
л
г
а
н
т
у
здарданбвска, иониттерді р
ег
е
н
ер
яциялауга к.олдэшлгйн реагенттер,
я
г
н
икүкірт кышқылы менсілті боладк. Т
ас
талатнн түзяардын мөлшері
судвна
л
ы
на
т
ы
нтүздан "-2.5 е
с
е ар
т
ы
кболоды. Мысалн, Камаж
а
г
а
с
ы
н
д
а
ор
н
аласкянбір ЮС-дагн ңуатты химиялық с
у т
а
з
ал
а
г
н
ш қонднргыямк
внімділігі 2000 т/саг. с
у шампсннда. О
с
ы ЖЭС қақпаскндагы ез
е
н
суынші түз «оры 500-600 мг/л болады. Осы
га
нбайлшшсты химиялық с
у
т
а
золагыштинбір ся
г
а
тт
ы
к күьшс Істеу •блрысыііда 1,0-1,2 т түз
болікіп, 2-3 т
.т
у
з тап' ілынада. Бір яыл
д
н
н Ішінде бүл 15-20 - мни
т
о
н
н
птүз в
ч
ма
с
и
н
а жетеді.
Тастзлйтиі су
да
нколшерін аа
йй
т
у
д
ыи бір ж
о
л
ы - ол иошггті
адісті тастап, б
ул
а
н
дн
р
г
ы
шт
я
р
да
қолДацу. Бірақ. мүндаЯ внімділі.гі
<1
жогары, т
а
з
а
л
а
нб
п
г
а
н сум(>ян
е
м
е
с
е
т
е
к акті н
е со
д
з акті мүмсартуд.зн
1 г—
ганаөткен сум»ш Істейтіл булаяднргы
ш
т
п
рд
ык
а
с
а
ужүмыстари киын1
г
асогады. Басқа бір кол-тек түзд
н а
г
ы
а
я
ар
д
н г
а
н
а булакшратын
буландырғнктардықоддану.
Екді бір дүрыс бпгвт - агындар
д
а &чдегеі>де ашгвтыненімдерші
химиллнқ с
у
т
а
а
а
л
а
г
ы
и
і копдыргыснн► Т .І.Т,•>
д
в қолдакуга б
о
л
птыкдай онд
е
у
т
е
хнологиясынкасау. 7.2-сур*тге
Тш
то.тақ химидлық түзсыздвнднругрж-
\Л
1_
5
£
п
Сц? ст
125
дырғысынынр
е
г
е
н
е
-р
а
ц
и
я
л
а
н
г
а
нсуыіі па
йд
п
л
пи
у сх рм п с ы (сызбанусқасы)
келтірілген. Сілті,л1к а
г
ы
н
д
ар I сутегі катионитті сүзгішіне 2
йагытталады, а
лқышқылды агын
д
а
р3 анионитті сүзгііаке 4 жіоеріледі,
одансонбүл а
гы
ндпр түндыргыш-араластыргышка 5 келеді, а
л о
г
ан
қа*ет Солгшіда, с
о
д
ақосылада. Түндаргышта сілтілік ж
г
?р элементтері
түвдарынан, к
р
е
мний қышқылынан, темір мен алюмиішЯ оксидтерінеи,
с
о
н
ы
ме
н бірге оргяникалық ластануынын коп болігінен а
р
ы
л
а
д
а
азаттықталада. Түшшргыш- т
а
г
ыт
у
н
балард
р
ен
а
ж
г
а 6 жібері- леді. С
у
(туз к
а
н
екукірт қышқыл- даршшн нат
р
и
й түздары ерітіндісі бо
л
ып
.табылада) түндыргыш-араластыргыштан мехашшалық сүзгіш 7 арқылы
влектродиализді қондаргыга а келеді, б
ул ж
е
р
д
е қышқылдардан (түз
жөне кукірт) сілтілерден (куйдіргіш патр) болінуі жүреді. Бу
л
реагенттердіи
ерітнділері
а
р
т
ынан
ионитті
сузгіштерді
р
е
г
е
н
е
р
а
в
д
ія
л
а
у
г
апайдаланылада.
Жылу-күш жабдақтарынхимиялық жууданоткізу ж
э
н
ек
о
н
се
р
в
ац
и
я
л
ау
нәтижесінде қурамы әртурлі пайдалаиуданвткен (қалган) ерітіиділер
тузіледі. Бүл ерітінділерде болатыи заттар: ми
н
ор
а
л
д
ы қышқылдпр
(кобінесе түз ж
э
н
е күкірт қышқылдары); лимон, фталь ңышқылдары
тәрізді органикалық қышқылдар, Э
Д
ТАнем
е
сонынекі натрийлі түзы, а
з
мо
л
екулалықышкылдардацқоспасы, соішмен бірге аммиак, гидразин,
н
а
т
р
и
йни
т
раты (Л/а Л/О} ), каптакс, катапин, ур
от
р
о
п
инжәне басқалар.
Мүндай с
у
ла
р
д
аб
е
й
та
р
а
пт
а
у қакет, бірақ егерЖЭС-да гидрокүлвіыгаргыш
қондыргы болса, бейтараптамай-ақ тастайб
е
р
у
г
е боляды. Коптеген Ж
Э
С
т
а
сталатыис
у
д
ыбиологиялық т
а
залаудан өткізе алада. Бірақ о
г
а
н
биологиялық а
ге
н
т
т
е
р
г
еулыбол
ы
п та
б
ы
л
пт
ы
н темір, мыс тәрізді кейбір
бог
е
тболада, сондықтан тас
т
ара
л
д
анда с
у
д
ы ондейді, з
и
я
нд
а зат■
г
а
р
д
ы ш
а
м
а
сы8-ден төмен б
о
л
м
аганжагдайдасілтімен н
е э
к
т
е
у
м
е
н
тундарада.
ХЭС-нын а
г
ы
ндарынынтаб
и
г
ис
уқорларына әсерін жоюданентиімді
жолы - ол а
г
ы
н
с
ы
з ЮС-ын сйлу. ЖЭС-да ГКШ б
о
л
ма
с
а мембраналық
өдістерді н
е
м
е
с
е б
у
ландаргыштарда пайдаланып а
г
ы
н
д
ар
д
а жо
л
г
а
р
ы
д
а
р
е
ж
е
д
е (максималда) ш
о
гырландаруга болада. ЖЭС а
г
ы
ндарынын т
а
б
и
г
и
с
уқорларына асерін тоқтвту толшіда влі твлайжумыс Істеу қакет.
126
8 . СУ ЛАЙЫНДАГЫШ КОНДУҒГШШ ЕСЕПТВДІН МЫСАЛЫ
8.1. Бостапңы мэліметтерді,,д
а
й
ын
д
а
у «өніндегі үсыннотар
К
у
аттылнгн270 М
В
тЖЭС с
удай
ы
н
д
аг
ы
ш ко
н
дыргысы ушін е
с
е
п
т
е
у
«үргізейік. ЖЭО-да Е-420-І40 ГМтштес т
е
р
тқазан орнатнлган. Сыртқы
түтынушынынб
уш
н
г
арушамасы- 640 т/саг.
ТПЕ норма
л
э
р
ын
а [10, 161 байл
а
н
ыс
т
ы 'Г
Ъ
С
и
г
и ц
и
рк
у
л
яц
и
я
с
ы
(айналымы) баржәне қнсымы 14 МПа, тіпіті одан көбірек, б
а
р
а
ба
н
д
а
қазандар
үшін қоректік судын с
а
п
ас
ы темендегі көрсеткіштерді
к
а
н
а
га
т
тандарунқажет: ж
а
п
п
ыкермектілік I мг-экв/л аспайды; крем
н
и
й
қышқылынын Зі Оі есептегендегі мөлаері 120 мкг/л дейін болады; б
о
с
көмір қышқылы С0г - болмайды; сутектіккөрсеткіштің/^шамасы 9,1^0,1
а
р
а
л
ыг
ы
н
д
а боладн; г
а
з тазартқыштан кейінгі оттегінін мәлшері 10
мкг/л; темір қосылыстарынынмолшері 20 мкг/л аспайды. Коректік су
д
ы
н
бүдан да басқа сапзлық керсеткіштері нормаланады. Каз
ан
д
а
р
ды
үздіксіз үрлеудін калыптып
а
й
далану жагда
й
ын
д
а
гышаы
п
с
ы0,5-тен - I
* болада, алгашқы соткедегі қазанда жаққандагы мөлшері - 3 %.
Суменқамтамасыз е
т
укезі - Горький қаласы (Тверь) м
а
н
ы
нд
а
г
ы
Окаөзені. Ягни, бастапқы су
д
ы
инегізгі көрсеткіштері мынадай 13):
көтерінді затт
а
рмөлшері - 62,4 мг/л; қүргақ қалдық - 438 мг/л; ^
бойыіша т
о
ты
г
у
ы - 13,’
6 мг/л; жа
лп
ы кермектігі - 5,9Т мг-экв/л;
к
а
рбонаттыкермектігі - 4,0 мг-экв/л; кальцийкатиондарынын мөлпіері
- 91,8 мг/л; магний катиондарынын мөлшері - 16.2 мг/л; н
ат
рий
катионынынмөлшері - 1,8 мг/л; би
к
арбонатиондарынынмөлшері - 244
мг/л;
-аниондарынынмөлшері -81 мг/л; 14 ' - анионд
ар
ы
н
ы
нмалшері
- 22 мг/л, кр
е
мнийқышқылынын &'Ол есептегендегі мөлшері-' 17,8 мг/л;
а
л
ю
м
и
н
и
йж
э
н
е темір оксидтерінінмөлшері - 0,4 мг/л; н
и
т
риттер мен
нитраттарболмайда.
Б
а
ст
апКы судак өзгешелік ерекшеліктері - о
н
д
а
гы көтерінді
заттардьің мөлшерінің ж
о
гары болуы, орт
аш
а ми
н
ералда ж
э
н
е ж
а
л
п
ы
кермектіктің о
р
т
ашаш
а
м
ад
а болуы. Карбонаттыкермектік 2 мі'-экв/л
кепболгандақтан, бастапқы с
у
д
ы алдын-ала т
а
залаудын I сызбанүоқасы
алынады. К
ы
с
ы
м
ы 10 МПв және о
д
а
н ж
о
га
р
ы б
а
р
а
б
а
н
д
а қазакдярдш
қоректендіруге ж
а
р
ай
т
ы
н түзсыздзндырылган с
уа
л
у үшін 8 сызб.энүсқанынүшііпаі в
а
ри
а
н
т
ыпайдалаішлады. ДекарОоіизатордың орыны ті{жес
косылган сүзгіштердін гидравллкалық кедергісімен, с
с
н
ым
е
п бірте
д
е
к
а
рб
онизаторданс
о
нқойылатынқышқылга төзімді к
ы
с
ы
м
д
а
г
-ы
г
а
т
ыо
р
н
а
т
у
мүмкіндігімен аныкталадн. Сутегі к
ат
и
о
н
ит сүзгішінен кейін д«-кярбонизациялаудаң нәтижелілігі п
р
т
атүоетіндігін ест
е
нш
ы
г
а
р
м
.ч
укерк.
127
Алдан-алат
в
а
а
л
а
усызбанүсқасын (8) т
а
н
д
а
п а
л
г
а
н
н
а
н кейінгі
өиделгено
у
д
а
нс
а
п
а
с
ыыынанда* көрсеткіштермен с
а
п
а
т
т
а
л
а
д
а
; а
р
м
ф
т
Оойшшамөлдірлігі 300 с
маогары; ж
а
л
п
ысілтілігі - 0,7 мг-экв/л,
оттегі б
о
й
ы
н
п
ат
о
т
ы
г
у
ы2 мг/л т
е
нетіп алы
на
да
;
о
а
м
а
с
ы10,1-10,2
а
р
а
л
ы
г
ы
н
д
а
; к
а
р
б
о
н
а
т
т
ы кермектігі - 0,7 мг-акв/л; к
а
р
б
о
н
я
т
с
ы
а
кермектігі - 2,67 мг-ахв/л.
Судаң ж
а
л
п
ыкермектігі,(мг-акв/л), алдан-ала т
а
а
а
л
а
у
д
а
н кейін
келеоі ф
о
р
м
у
л
а
м
е
нанықталада
с •< *
I
•.
мүндагы /Ц ******
ЛйіОШ
-
о
у
д
ы
н алдан-ала т
а
а
а
л
а
у
д
а
н кеіінгі к
а
л
п
ы
кермектігі;
- алдан-алат
а
а
л
а
у
д
а
нкейінгі о
у
д
а
цк
а
р
О
о
н
а
т
т
н
кермектігі;
- б
астапқыс
у
д
а
нк
а
р
б
о
н
а
т
с
ы
зкермектігі, ол к
а
л
п
ых
а
н
ек
а
р
б
о
н
а
т
т
ыкермектіктінай
н
р
м
а
о
ы
;
- к
о
а
г
у
л
я
н
т
т
ы
нд
о
з
а
с
ы (кукірт қышқыл темір)
0,7 МГ-8КВ/Л).
Ягнв,
X*
■>0,7 * ( У .9 7 ' 4 . 0 ) г О .* •
м г - Э * ё/л
С
у
л
ь
ф
а
т
т
а
р
д
а
нс
у
д
а
г
ымвлиері аддан-алат
а
э
а
л
а
у
д
а
нкейін келеоі
ф
о
р
м
у
л
а
м
е
несептеледі, мг-вкв/л
П*
м
у
н
д
а
г
а
в
м іч
І'ыг*46.03
- б
астапқыс
у
д
а
г
ыс
у
л
ь
ф
е
т
т
а
р
д
а
нмөлшері, мг-вкв/л;
~ с
У
-о
ь
ф
в
ташіонынына
кв
ива
ленттісалмагы, мг-экв/л.
44. й і
С
о
в
д
а
/>*
//*/*,«*•<*?/
~
МГ-
*****
.
Т
у
р
а о
о
ы
н
д
а
йх
о
л
м
е
н о
у
д
а
г
н х
л
о
р а
н
н
о
н
д
а
р
н
н
ы
н алдан-ала
т
а
з
а
л
а
у
д
а
нкейінгі мөлвері есептеледі
4*
1 & Т
* °і6
Оо
нимен, кушті қышқылдар (күкірт, түа х
а
н
е а
а
о
т қывқылдары)
аниондаршшналдан-алат
а
з
а
л
а
н
г
а
нс
у
д
а
г
ымелиері
2 ,4 + 0,6 * 0 * 3 , 0 * г * м л / 4
128
Осы з
к
о
л
м
е
н әлсіз қышқылдардаң
анықталада:
бикарбонвт-иондаршшнмөлшері
аниоядарышн
молшері
д
е
* ім г -э к й /-*
£■ *
'
н го ;
е'
кремииймөлшері
мүндага
0,6 - алд
а
н- а
л
атазалаудан кёйін суда қалган к
р
е
мний
қышқыльпшн үлесі.
Декарбошзаторданкейін боокөмір қышқылынын малшерін 7 мг/л
н
е
ме
с
е 0,16 мг-экв/л (81 депа
л
у үсынылада. Қосымша судантүз қоры - '
2 мг/л, түз қорыпын есебін [6] хазылган адіо бойыша жүргізеді.
•
Сыртқы түтынушылар пайдаланатын будан шамасы 640
т/саг.,
қайтарылганконденсаттынүлесі - 0,75. Сонда сыртқы түтшіушилардан
қайтқан конденсаттынмелшері
640
О,
1
г/сай
Үздіксіз үрлеудінкенейтаішінен г
а
з таратқшиқп (дгппрптоіігп)
қайтарылатынбуданүлесі
д *
мүндагы
- үздіксіз үрлеу кенейткішіндегі бөлінген йірімші
ж
а
н
е екіші с
а
тыдагыбуданүлеотері.
Мүндага а
рүлестін мөлшерін былайе
с
е
п
т
е
у
ге болада 131
6/,Л
. , -- Ч »4 ~ ■.1
~ 1 у/>л
мүндагы су/>4
-
.
*Улец,
үрлегіш судан кенейткішке кірер қысымындага
энтальпияоы, кДж/кг;
і
- үрлегів судан үздіксіз үрлеу кенейткішіндегі
энтальпиясы, қДж/кг;
і
- кенейткіште болатш қысымдага бу энтальшясы,
қЦж/кг;
С
~ үздіксіз үрлеу кенейткішіндегі жылушыгындарынын
.коаффициенті.
129
Е-420-І40 казаннбв
рвбанывдзгаОу қысикы 15,5 МПа тен. Үадіксіа
үрлеу кеиейткішінін бірініші сатыс
ыв
д
а
гыкысым - 0,7 МПа, екінші
с
аты
с
ы
вд
а
г
ы - 0,12 МПа болады. Совда бірінші с
а
т
ыүшін [II і ^ у*
=>
1632 к Д ж / к ш 697,1 кДж/кг;
» 2763 қДж/кг болады.
Екінші с
а
ты үшін; іу/» - 697,1 кДж/кг;
- 439,4 кДж/кг;
С684 кДж/кг. Кенейткіштегі жылу шыгындзршшн ковффяциенттері
0,9-0,95 болыпалшіада 120). .
С
о
нд
а үздіксіз үрлеу кенейткішінің бірінші саты
с
ы
нд
а
г
ы бөлінген
бідан үлеоі
л
*
.
/63£ - ***■ '
■0,</ • а.
1763-627,/
екінші сатыс
ын
д
а
г
ы
£ = 697./1
2664 - № . *
. а $ - 0,09
Үздіксіа үрлеу кеңейткішінен д
еа
эраторга «айтараяатын жалпы будан
үлесі
8
*
о,*/
-
о. оо
■*
о ,У
Үздіксіз үрлеудін 3 Ж-тен мөлшерівде ішкі станциялың кон
д
ен
с
а
т
н
(төрт қазаннан) қайтуы мыңаган тең
440
V ^ ' 0. *
/00
с
2 5 ,2 7 /сағ.
Үздіксіз үрлеу кеңейткішінеңе қайтатын конденсаттын
үлесі 0,5-ке
тенболгандақтан, үрлеу суы
ме
ншығыігкететінконденсаттын шыгынының
үлесі д
е 0,5-ке тен, я
г
ни 25,2 т/саг. болада. Будан ж
э
н
е
конденсаттың ішкі станциялық шыгыидары 1,6 1 болида.
7.1
- к
ес
т
е
д
е химиялық сутаз
а
л
аг
ы
и қонгфгысынын 12,3,6,8,1
жөне басқаі тегникалық сипатта
м
ал
а
р
и келтірілгең. Бүл кеотенін
ма^. меттері регенерациялау, қопоыту ж
э
н
ес
у
д
айындвгыш қондаргысының
сүзгілерін ж
у
у тәртіптерін е
се
птеуге пайдалаяылада.
Сүзгілерді регеиерациялау үшін қажетті реагенттердін меншікті
шыгиндвры;
сутегі-кетконитті оүзгілэрінін бірінві с
а
т
ы
с
ыүвін 80-270 г/гэ
к
в эр
а
л
ы
г
ы
н
д
аб
о
л
ад
аж
э
н
е бикарбонат-иондаршшн (191 отнган гра1«к
бойын
ш
а аниовдаршшнжэ
л
п
ы қосындасына қатысына ка
р
а
й таңдалзда,
екііші с
а
т
ы үшін 100-400 г/г-экв а
р
з
л
ы
гы
в
д
ажэне/К»/ҮУ<г'/^Укатионкатиовдарышнқатынасы (191 бо
й
ыява тэвдалпда; бүл сүзгілер үшін
"пш" регеңерпциялау кеяінде - 49 г/г-экп
130
IIанионитті сузгілер ушін П91 хұшстан тандвлады;
а
р
а
л
а
с әрекетті сузгілер үшін сұзіндінін I м3 көлеміне 3,5 г
қышкші кәне 5 г сілтіге тек;
натрий-катионитті сұзгі ұшін (31 жүмыстан тандалада.
Сұзгіш материалданұсыннлатын биіктігі: мехап
и
к
а
лы
к сүзгілерде
1,5-тен 2,5-ге дейін; сульфокөмір үшін I м-ден кем емео; а
р
а
л
а
с
әрекетті сұзгілерде 0,6 м а
н
и
онитпенкатиониттенб
о
л
укерек; қалган
басқа сұзгілерде 0,0 м-ден кемемес. Іс жұзінде иониттерді тіеудін
биіктігі І-иі с
а
тыдагысузгілерде 2-2,5 м, 2-ші сузгілерде 1-1,5 м
болада.
8.2. Хймиллық сутаз
а
ла
г
ы
шқондаргысыішнөнімділігін е
с
е
п
т
е
у
Химиялық сутв
з
ал
а
г
ыоқондаргысынын өнімділігі, м^/оаг., м
ы
н
а
формуламенанықталада
£г<у * А ' *й* • ( * - * >
үндагы й /
ал
&
Лф
л
,А іи
а‘
- конденсаттын ішкі стшщиялық шыгыншшц үлесі;
- конденсаттың сыртқыиығынынын үлесі (сыртқы түтынуиылардагы);
- уадіксіз үрлеу кенейткішінен деаараторгақьйтарылатынбуданұлеоі;
- қазандарды үрлеу шамасы, %;
- қязаннынбуөндіргіштігі, т/саг.;
- ХЭО-гы қаэандар саны.
Сыртқы түтынушылырданб
ушгындарынын үлесі былайанықталада
Л у *л
муңдагы Оел_ - сыртқы тутынушыларпайдаланатынб
умөлшері, м^/спг;
ОщлА». - сыртқы тутынушылардан қайтарылатші конденсаттың
улесі.
Сон
д
а
*
'
4ЛО-Һ
ЮО-нын берілген параметрлері улін ж
э
н
е
парамотрлсрүшіи
аогарыда
қабиддвнган
*/еаҒ
« / < ? 0 *
*
9
*
*
(
<
+
*
>
*
'т
Ф
‘
і
т
7 .1 - к есте
Химііялық сута
з
ал
а
г
н
ш қоігдырғмлпр сузгілерінін
техникалнксип
а
т
та
м
а
л
ар
ы
Сүзгінін р
т
а
л
у
ы Сүзгіш
материал
1.
К
о
пс
ы
т
у
Сүзудін
усынылған жиІлі^Г узақтыгас
ужылмші
жылдвмдығы м/с-м1дамдығн,
м/сағ
м/сағ.
Мехаімкалыи;
(алдин-ала
н
т
р
а
ід
и
т
10 дейін
4-12
та
з
а
л
а
умен) а
2. І--сатадзғы
сутегі3-4
сульфокөмір 30 дейін
катиоиитті
3. 2-сатадағы
3-4
КУ-2
50. дейін
сутсгі катионитті
4 "Аш" регенеращтялауямен
сутегі сульфокөмір 30 дейін
3-г4
катионитті
5. І-сатыдагы
3-3,5
АН-ЗІ
15-20
аниоіштті
6. 2-сатыдағы
АВ-17-8
30 дейін
2,5-3
ашюіштті
7. Арөлас эреісетті сузгі
(Іикі реге50
нерөциямен) КУ-2, АВ-17-8
8. Л
р
а
л
ас әрекетті сузгі
(сирткы ре2,5-3
г
енерацилілен) АБ-І7-І8, КУ-2 100
9. І-сатыдагы
натрий
сульфокөмір 30-дейін
3-4
катисіштті
10. т
-сатндағн
аат
р
и
й
3-4
-катионитті
КУ-2
ЗО-дейін
11. 2-саткдағы
н
а
т
т
з
и
й
катконитті
сульфокөмір 30-дей1н
3-4
12. 2-сатодағы
•наірий
3-4
катиоиитті
КУ-2
30-дейін
13. ІШпстазалағнш
' үшін натрий
3-4
катионитт.1
сульфокемір 25-50
БАУ, ДАК
5-7
14. Көмірлі
3
уферлі
15. Б
(ездігінен
4
вндірілетін) сульфокомір 30-дей1н
132
10
15-43
15
15
14-16
■ 10-15
12-15
10-15
30 дейін
II
12-14
(30 дейін) 10-15
12-15
10-15
12-15
10-15
12-15
15
12-15.
15
12-15
15
12-15
10-15
30
15
15
15
II
15
7 .1 - к е с т е н 1 н я а л г а с ы
Сузгінін а
т
а
л
у
ы
Р
е
генерация
Ж
у
у
судаң л іл - ерітінді кон- I мимате- Үзақу
о тыгы,
дамдыгы центрациясы. риалга с
ВЫПІНН, м ШИІ.
и/саг.
I. Механикалык (алдын-ала
тазалаумен)
2. І-сатыдагы сутегі-катионитті
3. 2-сатыдагы оутегі-катионитті
4. "Аш" регенерациялаумен
сутег1-катионитт1
10
аоқ
а
лднмен1,5-2
одансон4
алдымен1,5-2
одансон4
10
_
_
5-8
5-10
10 астам
8
10
1-1,5
5
5-10
5. І-сатыдагы анионитті
3-4
4
10
4-10
б. 2-сатыдагы анионитті
3-4
4
15
4-10
7. Арал
а
с әрекетті сузгі
(Ішкі регенерациямен)
3-4
3
15
4 с
а
г
дейін
8. А
р
а
л
ас эрекетті сүзгі
(сыртқы регенерациямен)
3-4
4
15
4 с
а
г
'дейін
9. І-сатыдагы натрийкатионитті
3-4
5-8
4
35 -60
10. І-сатыдагы натрийкатионитті
3-4
5-8
7
35-60
II. 2-сатыдаги натрий катионитті
3-4
8-12
4
35-60
12. 2-сатыдагы натрий - ,
катионитті
3-4
а-І2 .
7
35-60
13. П&іқтазалагыо үшін
натрий-катионитті
3-4
6-а
8
14. Көмірлі
15. Буфетиіі(вздігінен
өндірілетін)
I то
н
нама
териалдарга
250 -300 кгмабды у
с
т
ай
д
ц
Р
ег
е
н
е
рацияланбайды
133
60
-
-
-
8.3. Екінші с
а
т
ы
да
г
ы анионитті сүзгіштерді е
с
е
іг
г
е
у
Химинлық сутая
й
л
яг
ы
ш сызбанусқаларынесептеутізбектін артынан,
яғш екінші сатыдағы анионитті сузгілерденбасталада.
Анықтнма әдибиеттерінец СЗ.П) диаметрі 2 м ст
а
ндарттысузгілер
алынадн. Мув
д
а
й сузгінін қимасының а
у
д
а
ны 3,14 м2 , сузуші
материалданбиіктігі 2 мболгандат
и
е
л
укөлемі 6,28 м3 болада.
С
у
зу
г
е қажетті аудан, м
2 , кондаргының екінші са
ты
с
ы
нд
а м
ы
н
а
фгфмуламен анықталада
Ғ ‘,
* V/
м
у
ндагы V /
- с
у
д
асузужылдамдагы, м/саг. Хылдамдақтың руқсат
етілетін шамасы30 м/оаг. дейін (7.1-кесте), тиімді
шама- 20 м/саг. усынылада.
С
о
нд
а
ҒАГ *
.
20
11 ы*
Ягни, екінші с
а
ты
д
а
гы анионитті сузгілердін кажетті с
а
н
ы
а* * & Г ‘Ъ * ” /"*Турақты ппйд
а
ла
н
у
г
ау
шсузгі алынада, Оіреуі - сақтамада, ягни,
б
ь
р
л
ыг
ы төртоу.
Иатижесінде сузудіяесептелгенжылдаңдыгы (уш сузгіні турақты
пайдьланганда) мынаган т
е
н
'
іү:
‘ЛШ — —
м/хғ
Сузгіш материалретінде АВ-І7-Ө аниониті алынада. Барлнк' төрт
сузгіштегі ылгалдц қалпывдагы т
о
л
тырылган (тиелген) материалдаң
келемі
С
у
зу циклының (айналымының) жүмнс істеуші бір сүзгіге келетін
үзақтыгы, сүзгінін жүмысынакететін уақыт Т
, саг., жа
н
е оның
р
е
генераииялау уақыты 1
, оаг., қосындасына тең, о
н
ы м
ы
н
а
формуламен анықтайды
Т* і * У&л.
^ЛУЯ_______
о„ /еж
^ . .е ^ .)
134
мундағы У**
- с^згіщ материалдаабір сүзгідегі т
и
е
л
у колемі,
- аниониттінеоептелгенауистыру (а.шасу) і«элем1ч
к
^екл
а СЮе
од220 г-экв/м3 тендепа
л
ы
на
д
а 181;
- декарбонизаторданкейінгі с
у
д
а
гикремімй- қишки. лыменб
о
скөмір кышкылынынмэлшерлері (екіішіі
сатыныкалданда), мг-экв/л.
Ооқда бір сүзгі үшін
,л .
6.*6 ■ЛіО
ІХ>!
'
Екі оүзгі қатар істегенде оүзу айналымшшн үзақтыги екі е
с
е
кебейеді - 41,8 сагат. Бір сүзгі үшін тэуліктік ре
г
е
не
рациялау саш
төмендехіде*
‘-•Мгг-*9
Сілтінін (100 % концентрациялы) р
ег
е
н
ерациялауга жүмсалтии
мелшері былайанықталада
!*■
/000
а
мүндагы
- регенерациялауғақажетті сілтінін меншікті шитш,
ол 480 г/г-акв теаетіп а
л
ынада (19).
Сондаекінші с
ат
ы
д
а
гы анионитті сүзгілер үшін сілтінін шыг
ыв
ы
/000
Ре
генерациялауерітіндісін да
й
ындаугажүмслатнн судан мөлшері,
М3 , мынаформуламенанықталада
а* г
*
/оо
е /> /ооо
мундагы С
У*
Сонда екінші
жүмсалатынс
у
•
- р
егенерациялаушыерітіндісіндегі Сілті концентр.оциясы, ол4 % тен, деп а
л
ы
н
ад
а (7.1-кестені қара);
- 4 X сілті ерітіндісінін тыгыздагы, 1,043 т/м"тен
етіп а
л
ы
нада (2,3,6).
с
а
тыдагы
анионитті
4 /0 * 4 /0 0 0
135
сүзгілерді
регенеращіллпуга
Сүзгіш м
а
териаддақопсытуга«үмсалатын с
у (бір ретқопсыту) м3 ,
Сыла
й
ша есептеледі
10/)д
мүндагы
/ . - материалдақопсыту яиілігі ( /
ке
с
т
е бойынюа);
« 3 лЛс-м2 ), 7.1
У
- бір сүзгінін келдененқимисынын ауданы, м2 ;
Т
- сүзгіш қопсытуга күмсалатынуақыт, мин ( *£- « 30
мин)С8,І41.
Екінші сатыдагыбір анионитті сузгіні қопсыту ушін
/?
“***
•
/М д
'6а
.У 6 .6 * '1
Суагіш материалда р
е
ге
н
е
рациялау өнімдерінен куып т
а
з
а
л
ау
т
а
жүмсалатын с
у
(Лмуи ~
^ы-*
мүндагы
- I м3 материалдаж
у
у
г
а гүмсалатын судан меншікті
шгыны, ол15 чг/чг тенетіп алынада, (7.1-кестені
қара).
Екінві с
а
т
ы
да
г
ы бір аниоіштті сузгіні хуугакететін с
у
езіндік қажеттерге жүмсалатынс
у
п
.
(О с е г
'
<У<глхг * О л п н )
■‘
•Па
Лс
Л
екінші сатыдагыенионитті сүзгі ушін
ГХі~С * /6.6
2)-4 0,19
~І4
Екінші сатыдагы анконитті сүзгіге кумсалатын судан *алпы
мөлшері қондаргыныненімділігі менөзіндік қакетке кететія шыпшнын
ки
ынтыгынанқуралада
//* . & д ,/
*'*/<**.
Есептеу аяқталганда с
у сузудін
күмыстарыкургізіледі:
Сарлық сузгілер күмыс істегенде
Щ , - .Ш Л . _____ УЗ ы /сег. .
і / і ■?
136
шын кылдамдагын т
е
к
се
р
у
бір сузгіні тоқтатқанда, ягниутжұмыс істеуші сузгіштер ушін
т], , № ;М
/„ .
Сузудін«ылдамдарыныналынганшамалары жоба
ла
у норм
пл
а
р
ын
а. с
а
й
к
е
с
оданасйй
й
д
а (Т.І-кестені ңара).
ДекарбониЗатордаң енімділігі ар
т
ыгымен а
л
г
а
нд
а 25 * болада,
онда
/
/7
* Ш Л* ■
»*'<**■
Декарбонизатор еніцділігі бойы
н
ша внеркәсіпті шыгарилвтындардан
ішінен таңдалынада СХІ1 н
е
м
е
с
е 3.8 бөлімінде ай
т
ылгвндай әдіспен
есептеледі.
8.4.
Екінші с
ат
ы
д
а
гыкатионитті сузгіштерді е
с
е
п
те
у
Есептеу адісі 8.3 бөлімінде жазылган, төменде егжей-тегжейсіз
есептеулерберілген.
Диаметрі 1,5 м 13,11) с
т
а
ндартты сүагі- алынада, с
у
з
у ч
у
д
а
н
ы
І,Т8 м2 тен. Тие
л
убиГктігі 1,5 м болганда, бір сузгідегі сузуші
материалданкөлемі 2,бТ М3 тен.
Екінші с
а
т
ы
да
г
ыкатионит сузгілерінін сұзуге қажетті аудаіш
былайшаанықталада
/■* .
£
__
IV
мундагы
- екінші сатыда^ы сутегі катионитті сузгіден с
у
д
а
н
сузілу жылдамдагы, оны 40-50 м/саг. етіп а
л
а
д
а
(Т.І-кестені қара). Е
с
е
птесу ушіа
- 40 м/саг.
тенболада.
Со
н
д
а
*****
40
л
.4 *
са
т
ыдагы катионитті
сузгілердін
қажетті
с
а
н
и
ц
е
й
*
І.90
Төрт жумысшы сузгі ж
а
н
ебіреуі сақтамада болатындаЕалынада.
Варлық сузгілер жумыс істеген кездегі с
у
з
у жылдамдапі
•»септвл»ді
И/т*і ' 'у -— '—
* 1$. * м/ечГ-
137
йіреуі тоңтатнлса, ягни, утеуі яумыс ісгегенде
'А л и *
м/сағ.
7 ‘1,10
Барлың оузгілержүмыс істегеқде сүзу айналымыяың узақіыгы
• у/п от. •
Г+ і
<2/
т
д
у
н
д
а
г
ы ^а,у/
■
У
•
- катиониттін есептелген а
л
м
ос
у сыйымдалыгы, 400
г-экв/м3 тенетіп а
л
ы
н
а
да (81;
- сузгіні регенерациялауга тоқтату ал
д
андагн өндеЛгенсудынкышқылдыгы, мг-экв/л. Натрий иондарынын
етіп кетуі жогароішган
сайын,
оүзіндінін
қышкылдагы төмендейді, оондақтан егер енделген
суданңышкклдагы бастапқы швмасымен с
а
л
ы
с
т
ь
г
р
ғе
н
д
а
0,2 мг-экв/л темендесе,онда сузгі регенерацияла?гв
тоқтатылада СІ43.
Сон
д
а
Т+1
-0,2
Вір сүвгінін тауліктік р
е
генерациялануы
* •
йг~
-
.
барлық сузі‘
ілер «пін
(концентрациясы
Бір оүзгіні р
егенерациялаугажумсалатынқш е қы л
100 І)
т *.б¥-юо
м в
й
-
1 -А Л -
му
н
дагы
•
*
"
1 0 )0
... ..........
*
/0 6 , о
100 - р
егенерациялаугақажетті қышқылдынменшікті шы
г
ыны
г/г-экв. Кестелербойы
нт
а
қатынасына
байл
а
ны
с
т
ыа
л
ы
на
д
ы (14,19).
Р
егенерациялаушыерітіндіні двйындауғажүмсааатын с
у мөлшерів
есептейміз
/06.8
/0 0
ЛЗвй 6/О0
' 4 ./ ш т о ' ^ Щ ^ / Ш
138
,
'* • * * *
мүндағы
4 және 92 - |и>г«пг|іііі(индйуім *чіі іі и и і щмі мне т«чниііг*лііп
КүКІрТ ПИМҢМЛМІМММП ИІІМЦГМПІ,»ЦИ"*И|« оп>мі
оііши* , (7.1 иомтимі имри), %і
1,026 кәне 1,824 - оіійкаміиіме |И>Г(>іі»|шііИіілмуіііи прітіиді м
с
н
тріііиийлиц иуиірт нмшкшпікин тмгмядинтяры,
ч/нг (2.Э.А).
Сузгіш м
в
т
е
р
иа
л
д
и щиіоитугл қямптті и
у (Оір ретқопонту)
'
4 -1 *
,
ІО 4 0
л
4*™ * — 7аю --------- м
мундағы
.
*'
•
Л- қопомту шілігі (7.1-кеоте) лЛо^м2 ).
Капюнитті регенероцияөнімдэрінен ху
у
г
акететін сумодшері
аж„ • » *.** ‘М.м * *
мүндағы
8 - I М3 маториаляууға кететін судын менвікті пшгшш
. (7.1-кеоте), іГ5/**.
Екіяші о
а
т
ыдагы катионитті сүзгілердін өзіндік қажеттеріне
кумсалатыно
у
ы
» • ,
Ід 3 ы */са?
Вкінві о
а
т
ыдагы катионитті оузгілерге күмоалатын колш с
у
шгыны
а/ ‘Ыі.г* у/4М
м^/сиг
Судық вынмаяісіндегі суэілу жылдамдыгынт
е
ксермеседе бслкдн,
себебі сузгілер арқылы суяығыны еокермейтіндеО а
зболады.
8.5. Бірінші с
а
ты
д
а
г
а аниоіштті оуагіштерді е
оо
п
т
еу
Дивметрі 2,6 с
т
андартты сүзгі а
л
ы
н
а
ды 13,111, оіагқ с
у
з
у а
у
д
а
н
ы
5,3 м2 . Сузгія материалдынбиіктігі 2,5 м болған жагдайда т
ие
л
г
ен
м
атериалдынбір сузгі ушін көлемі 13,25 м3 тенболады.
Сузуге кашетті а
у
д
а
н
*
м
у
н
дагы
V/
IV
- с
у
д
ысүаудік мумкін болатын шлдамдцгн, бірілші
о
а
т
мдагы ашюштті оузгілер үшін 15 - т
е
н ?0
м/оаг, дейінгі ш
а
мя усшомады (АИ-ЗІ тхеледі).
впепті^уги 15 м/сог. алмнади.
1»
Со
н
д
о бірінші сатыдагаашонитті сүзгілердін қажетті с
у
з
у а
у
д
а
н
ы
мынаган т
е
н
А
~* - £Л л
'
*и/
/5,2м £
л
Бірінші сатвдағы анионитті сүзгілердін қажет болатын с
а
н
ы
А*
*
.
уі 4
о.-і
-
Жүмнстық сүзгі ретіндө үшеуі алынады, соныменбірге бір сүзгі
сақтамада бодада.
Барлық сүзгілер күмыс істегенде сүзудің е
с
ептелгенж
ы
л
д
ам
д
ы
гы
бір сүзгі тоқтатылған, ягниекі сүзгі жүмысқа қосулы түр
.
т ™ ■* - £ -
А
л
ын
г
а
н сүзу жылдамдыктары рүқсат етілген шамаларынан т
е
к а
з
м
в
лш
е
р
де га
н
а артық.
Барлық сүзгілер күмас істеп түрганда сүзу айналымынын үзақтыгы
мынаф
с
/р
м
у
л
а
м
е
нанықталады
Г+ і
Үы л
■ П *
а:
■ Аі
■ ■ /< * * *
мүндагы у/еоеп. - анжжиттін есептелгең а
л
м
а
су сыйымдалыгы, ол 915
г-вкв/м3 тендепалын
а
да [83;
■Лт - сүзгілерге келіп түсетін авиондарсаны, 3 мг-экв/л
тендеп а
л
ы
на
д
а 119].
С
о
қг
,.з
г“
/3^5 3 0/5
• іі/.і .і
- ,
1™
Бір сүзгінін сөткелік ре
генерациялану с
а
н
ы
барлық. сүзгілер үшін
П0 * т ■ п * « 0,44 3 “ /,Я>
140
Бір сузгіні р
е
г
ен
е
р
пц
и
я
л
ау
г
п
(концентрациясы ІОО %)
п
е~р?г
=
мундагы
55 13,25 ■6/5
------------------------- —
.ІіЮО
./оЛ)
Ж
м
у
м
н
п
л
п
т
м
н
ніигінін
тгини
, , 0 КГ
,,
55 - 100 * СІЛТІНІИ
р*Г№НІфПЦИМЛІіуі'Я
КОТВТІИ
МПІИНIИ• I
шигыны, г/г-йкп. Моишікті ишгіііішлі м>...рі
а
л
ы
н
ад
ан
е
м
е
с
е 114) О
о
й
ы
п
и
ія•оаптомді,
мі
46 * сілтіні пайдолангпнда, оіши Шгыны 'Л2,* к
гг
ит
і цОплмли.
Бірінші с
ат
ы
д
а
г
ысузгінін рсгенераіуііілик •рітіндіоім кйЯтидии
пай
д
а
л
ан
г
а
нд
а (екінші сатыдағыОН-оузгісінен кейін), оілтінін ш
м
г
и
н
к
25 % қыскарады. Бірақ екіниі с
ат
ы
д
а
г
ы сүзгілердін репміг-рііциіипнун
с
и
ре
ккургізілетін болгандықтан, сілтіні у
н
е
м
д
е
уааырақ Оолады.
Рег
е
н
е
ра
ц
и
ял
а
у ерітіндісін д
а
й
ы
н
да
у
г
а иум
с
а
ла
т
ы
нс
у
д
а
нш
ы
г
ы
н
ы
п
- 972,4 /00
,,
.
/?Л1Г - -- 1— :--- --- - 23 3
4-Ң М -/Ш
му
н
дагы
4 - реге
н
ер
а
ц
и
ял
а
у ерітіндісіндегі сілті к
он
ц
е
и
трациясы
(7.1-кестені кара),
1,043 - сілті ерітіндісінің тьтыздагы, т/м3 С8).
Бір сузгінінқопсытыпку
ы
л
уынажумсалатынсуш
ы
г
ы
н
ы
п
*д )
. 3ш
5.3 •&/ ‘
23
- — й й -------
Анионитті реген
е
р
а
ци
я
л
ауөніадерінен яууға кететін с
ушгыны
Яжт/ ' М /3,<?5 */&>. ^
, ,
Бірінші сатыдағы Оарлық аішонктті сузгілердін өзілдік қзжетке
жумоайтынс
уш
ы
г
ы
н
ы
п
Уоіім
Ш
'2/. У г т . К - І - /32
Сон
д
а бірінші сатыдағы анионитті сүзгілерге кететін Оір с
а
г
в
т
т
ь
г
қ
ш
ы
гы
н
<2* - *29, 6 * /3, * » 2*/. 2 *
Тоқтатылған Оір сузгі ашгдайындағы сузудің нақты жылдамдыім
м
ы
н
андай
Щ -- Л ,(,- 2 . , г2, 75 м /сағ.
1
2 5,3
141
Наңтылы жылдамдақ жобаланганван II X жогары, соядақтан оузгілер
диаметрлерінөсіру керекнем
ес
е тагыдак
ос
ымаз бір сузгі қоадару
ңанет.
8.6. Біріииі с
а
т
ыд
а
г
акатионитті сузгілерді е
се
п
т
е
у
Диаметрі 2,6 сузгілер а
л
ын
а
д
а (3,11), о
у
з
уауд
а
н
ы5,3 м2 тен.
Материаддант
и
е
л
убиіктігі 2,5 болганда, сузуші тиел
г
е
н м
а
т
ериалдан
көлемі 13,25 м
3 тен.
Кажетті с
у
а
уау
д
анымынаформуламенашікталады
А
V/
к
мүндағы
IV
- сузудінруқсат етілетін жылдамдагы, м/оаг., 30
м/саг. дейінгі м
вл
ш
ерде а
л
уус
ы
нылада (7.1-кеоте),
берілген к
а
г
даЯда20 м/оағ. тенетіп аішнада.
Со
н
д
ь
ғ ! ‘
Бірінві оьтыдағыкатионитті сузгілердінқажетті с
а
н
ы
Үв жумыстық оузгі, бір сақтамадағы сузгі алынада. Сонда о
у
д
а о
у
а
у
к
ы
л
дамдыгыбарлық сузгілержумысқа қосулы турған жягдайдя мынвндаВ
б
о
лада
алсузгінін біреуі тоқтатылып, екеуі ж
у
мыстабо
л
г
ан
д
а
* М . 15 м/еағ.
С
у
з
у кнлдэмдақтаршощ алын
га
н шамалары мумкін болат
н
н мо
л
верден
тамен.
Барлық оузгілержумысқа қосилганда с
у
з
у айна
л
ы
м
нн
н
п узақтығы
томендегіде* анықталвда
Уш ■л і ■^ л ч
4
муддвгаУеосл
•
А* У
- катиониттінеоептелген а
л
м
в
с
у слЛымдклыги, 300
г-ькв/м3 тенетіп а
л
ы
н
в
д
а (01;
142
к т
^Мі
- алдаа-ала
тазалагштвк келетін су
да
н ка
л
гы
кермектігі (а.і-бөлімшені кара), ш’
-экв/л;
- аддан-ала тазалагнштан бірінші оатыдагн катионитті сүзгілерге келеті.я с
у
д
аг
ннатрий катиондарннш ко
нцентрациясы (бастапқи с
у
да
г
н концентрация
г
а тен), мг/л.
Со
н
д
а
т +і . З * 6 6 *60________________ X М.ЗсаГ.
1
'
& /,£ (З .М І,/5
? .8 /г з )
Бір сүзгі үшін регенерациялауданбір сөткедегі с
а
н
ы
т * — __
/47
іб .З
бар
л
ы
к сүзгілер үшін
П І - /.5 *
3*4.7
Бір сүзгіні' р
ег
е
н
е
рациялауга
(концентрацаясы 100 *)
95 ■*3.25 ЗЬО
,
.
/а т
— оод ----------- 'М в .З * 'мүндагы
күмсалатын
ңышқыл
ш
ы
г
ы
н
ч
95 - р
егенерациялаугакететін 100 * кышқылмынменшікті
шыгыныг/г-акв [81 күмыстагыграфиктеравдқталада.
Тегникалық 92 * қышқылда пайдаланганда, бір сүзгі р
е
генерациясыоннн
шыг
ы
н
ы
т
г , 4*8.3 МО .
¥
Үмг. * /6 ід ;■&
мүндагы
1,829 - 92 %қышқылдан тыгыздагы, т/м3 ,
[3,6,101.
(немесе кг/л)
Р
е
г
е
не
р
ациялауерітіндісін д
айындауга с
ушыгы
н
ы
0
- 478.3 Ш
і/.о г з /о м
л
мүндагы
4 - р
е
г
ен
е
р
ациялауерітівдісінін концентрациясы (7.1кесте), X;
1,025 - реген
е
р
ац
и
яерітіндісінін тыгыздагы, т/м3 [3,6,101.
Бір сүзгіні қопсытугакететін о
уш
ы
г
ьш
ы
143
мундага
4 - сүзгіы материйлдкн
лЛс^м2 ).
«опсыту жиілігі (7.1-кесте),
Катионитті р
егенерациялау өнімдерімен к
уу
г
ақажетті с
ушы
г
ыны
й ж * ' в п .м ч о б м*
м
у
ндага
8 - тиелгенкатионитті ху
у
г
ақажетті с
уменшікті шыг
ан
ы
(7.1-кесте): м3/»!3 .
Бірінші о
а
т
ыдага
қажеттеріне с
уш
ы
г
ын
ы
п . і
иоим
борлық
катионитті
(и .7 * зв.Уб * т і ч г
— — ------------------------- — ................ :
сұзгілердін
өзіндік
,
'
Соңца, біріиві с
а
т
ы
д
а
г
ыаутегі-катионитті сузгілеріне келетін су
д
а
н
жалш ш
ы
г
а
н
ы
ОІ *
«? * М,3' - 27/. * м У
/л?л
Бір сүзгі тоқтатылып, екі сүзгі жүмыс істеп тұргандага сүзудід
нақтылы жыл
д
а
м
д
а
г
аб
ы
л
а
й
ш
а анықталада
Ц
‘Г б І
‘
* 5А м /с6 '
бүл рүқсат етілгенша
м
а
д
а
нтөмен (7.1-кестені қана).
8.7. Механикалық сузгілерді е
с
е
п
т
е
у
Диаметрлері 3,0 м сүзгілер алынада, бір сузгінін о
у
з
у а
у
д
а
н
н
7.1 м' (3,111. Сүзуші м
а
т
е
риалдын (антрацит) т
и
е
л
у бтіктігі I м
болсо, в
рсүзгідегі ти
е
л
г
е
нмат
е
р
и
а
л
д
а
нквлемі 7.1 м
3 тенболада.
қажетті сүзу а
у
д
а
н
ы
г*іл
Г, /
с
о
н
д
амеханикалық сузгілердінқажетті с
а
н
ы
30 .6
,7««. * Т7,І/— * 9.І
А
л
т
ыжүмыстық ж
э
н
е бір сақтама сүзгілер алынада.
Варлық сүзгілер жұъмсқа қосылғандага с
у
д
а оүзудін е
с
е
п
т
е
л
г
е
н
жюідамдмгы
ш
• ІІҺ ---- . 6.3? м/еог.
144
ОІр суЗП тоқтатылғанда
ІУми. * -7 7 ^ 7
= '• 6 м/ ф -
бүл алішн-алэ тазалағивтан вткешшн"кейівгі мрханіікгшл< сүсгілорге
а
п
ы
н
а
т
ы
ншамздян (10 м/саг.) й
з <Т.Т-}сеотенІ карп).
Бір сұзгіні қопсытуга жумоалатнпс
уаіыпіни 1 •
• Оңопс мүцдаги
I?.'- мехашкадиқ сүзгідегі сұягЗлі мате^иапда қспсыту
жиілігі, (7.1-кестенІ қара), ,л/(с«м“);
10 - к
о
п
с
ыт
у үяактиги (7.і -кест.:*), мин.
Рарлыкм
е
х
аникэликс.үзгілердш өЯіндік к{л;еттерІне кұмсалатіш
с
ую
ы
г
ы
н
ы
қопе
.мундагв /т?
IV
■
- *>р сүзгіні бір с
е
т
к
е
д
ек
оп
сыту са
н
ы(
» 0,5) '[81.
С
о
н
д
а
Механикалш< сүзгілерге кс-летін судаі жа
л
п
ыш
ы
г
ы
н
ы
г27 і- * * і і 9
*'
»*/> аг.
ііір сұзПні токтаткандағы судіі сузудіииақтнлыжадамдыгы
Щ
* г- 8 м /с а '-'
булкех;з!і;кгіпиқ;сүзгіЛі'рге рұқсат Ртілгеншамадэнаспайда.
Механиколнк, оузН'.яерд1 таңдаганда •күшстнк квне соқтама
сузИлерінен баска, сузуші.■
м
’
а
т
е
р
й
ал
д
н гидроартнқ «уктем9(сумел артнқ
жуктеиелеу) утін та
г
ы Оір сүзгі алшютандашн ұмнтоау қаже?. Одан
басқа, егер* иоттті сузгілердін с
а
н
ы ЗО-дан кем болмасо, • о
н
д
э
ионитті сүзгілерді с
у
м
е
к артық ж
у
к
темелеуүвів.тага' бір сүзгі «ою
(алу) үсыныляды.,
8.8. дддші-алз тазадаудае
с
е
п
т
е
у
С
у «ідеу т
е
х
Н
о
л
о
г
ий
с
ы .м
е
и бкдіргіщтігіно қпраД ондір'тгія
145
шигаратшгдврииші іиінек мөлдірлеядіргіш. (тундаргыш) таңдап а
л
у
кажет. Мөлдірлендіргішт1н т
е
к өзіне ж
у
м
с
а
л
а
-г
ы
н су выгыны,
механикалың оүзгілерге келетін сушыгынынын4 X тендепа
л
ы
на
д
а
/7
- ЛУд.Л»
0,0+ '//•/ *
Мөлдірлендіргіштердің өндіргіштігіне б
а
йланысты у
с
ынылатын вртық
мөлшері - 26 X.
Сондажалпыбір сагаттық шыгын (мөлдірленгівтер арқылы)
у-*5 ***>№
ОсыгансәйкесВТИ-250 т
н
птео екі мөлдірлендіргів а
л
ын
а
д
а СІІ).
О
ларданәрқайоысынынөндіргіштігі - 250 т/аағ., влжалші евдіргівтіж
500 т/саг. тенболада.
Ш
ПАйДАЛАШЛГАЯ.ӘДЕЕИЕГГЕР :
1. РивкинС.Л., Алекса
н
д
р
ов А.А. Т
е
р
м
о
д
ин
а
м
и
че
с
к
ие св
о
й
с
т
в
а
водаи во
д
я
н
ог
опара: Анықтама,- М.: Энергоатомбаспасы, 1984.- 80 б.
2. ГурвичС.М., Кострюшн Ю.М. Оператор водопюдготовки.- М:
Энергия, 1984.- 304 б.
3. ЛифницО.В. Спр
а
во
ч
н
и
кію в
о
д
о
п
о
д
г
о
т
о
в
к
с
-- котельных уствновок.- М.: Энергия, 1976.- 288 б.
4. КострикинЮ.М. Ин
с
трукцияпо в
к
сп
л
у
а
та
ц
и
о
н
н
о
м
у анализу. в
о
д
а
ип
а
рана т
еп
л
о
вы
хэлектростанциях.- М.і СПОСоюзтехэнерго, 1979. 120 б.
5. Стер
ма
н Л.С., Покровский В.Н. Хим
и
че
с
к
ие и т
е
р
м
и
ч
е
с
к
и
е
методаобработкиводанаТЭС.- М.: Энергия, 1981.- 232 б.
6. Жылу эле
к
т
ро
с
т
а
нц
и
я
ла
р
ы
н
да
с
у
да өндеу (Голубцова В.А.
р
едакциясыбойынша).- М. - Л.: Энергия, 1966.- 448 б.
7. Буж
э
п
ес
укыздаргышқазавдардаң дұрылысының кәне қауіпсіз
п
айдаланылуынынерехелері.- М.: Энергоатомбаспасы, 1989.- 176 б.
8. ЯЭС-нын судайы
нд
а
г
кшқондаргыларына
с
о
б
а
л
а
у квніндегі ба
с
т
ы
нүсңалар (ережелер). Т.І.- М.: ХоТЭП, 1982.- 215 3.
9. АкользішП.А. Коррозияи з
а
щи
т
аме
т
алло тешіоэнергетического
оборудования.- Ы.: Энергоиздат, 1982. - 215 б.
10. МещерскийН.А. Эксплу
а
т
зц
и
я водопО
д
г
от
о
в
ит
е
л
ь
ны
х у
ст
ановок
эле
к
т
р
ос
т
а
нц
и
йв
ыс
окогодавления.- М.:Энергоатомиздат, 1984.- 408 б.
11. Р
о
д
д
а
т
и
сК.Ф., ПолторацкийА.Н. Справочник по к
о
т
ельвым
устоновкаммалойгфоизводительности.- М.: Энергоатомиздат, 1989. 485 б.
.
; .
12. Тебеюшт Ё.Ф. Бе
з
р
еа
г
е
нт
н
и
е метода обработки вода н
а
внергоустановках.- М.: Энергия, 1978.- 183 б.
13. Электрс
т
а
нц
и
я
ла
р
ы мен жүйелерініа теіникалиқ. па
йд
а
я
ан
у
жөніндегі ережелері.- І4.: Энергия, 1989.- 288 б.
14.
Белоконова А.Ф. Водно-химические режимы
т
е
п
ловых
алектростаіщнй.- М.: Энергоатомиздат, 1985.- 248 б.
15. Реагентшығындарыменағындақтары а
з
айтылган т
у
з
с
н
ад
а
ц
д
ар
у
қондарғысынжоб
з
л
ау
г
атехникалнқ нусқаулар.- М.: Иад. ВНИЖэкергопром, 1985.- 70 б.
16. Яилу жвие в
т
ом өлектростанциялары :
Анықтема (В.А.
Гри
г
о
р
ье
в
аменВ.М. Зорина).- М.: Энергитикаиық баспа, 1932.- 624 б.
17. Я
ы
л
уэ
л
е
к
т
ротанци
я
л
в
рыменж
ы
л
ужуйелеріяін те
х
н
ол
о
г
ия
л
ы
д
жобалануыныннормалары.- М.: Энергобаспасы, 1962.- 190 б.
147
18. Н
и
к
оладзеГ.И., МиндД.М., КаствльскийА.А. Подготовкаво
д
а
дляп
ит
ьевогои промшленного водоснабхения.- Ы.: Высшая вкола,
1984,- 368 б.
19. Химик-внергетактінанықтамасы. Т.І.- Энергия, 1972.- 480 б.
20. ВихревВ.Ф., ШкробМ.С. Водоподготовка.- М.: Энергия, І9ТЗ.
- 420 б.
21. Глазырин А.И. и др. Реконст
р
ук
ц
и
я нижнего д
р
е
нажного
р
а
сп
р
е
делительного устройства.- Энергетик, 1985, № 2, 30 б.
22. ГлазнринА.И., СаломатинН.Н..Брикунов В.А. Пути по
в
ы
ш
ен
и
я
.обменнойемкости с
и
ль
н
о
ос
н
о
в
ны
х внионитон.- Информ. листок№ 6- 85.
- Павлодар: ЦКГИ, 1965. - 4 6.
23. ГлазыринА.И. идр. В
о
о
ст
а
н
овление обменнойемкоотии
он
итов
р
астворомтрил
о
н
аВ. - Тешювнергетика, 1983, № 7 , 25-27 б.
24. Глазырин А.И., Истомин В.Е., Брикунов В.А. Т
е
г
нология
о
т
мивкииошітов отмасел.- Информациялық қагаз № 17-85.- Павлодар:
ЦНТИ, 1985.- 3 6.
148
ІІАЗІІТНЫ
Юрісгю................... ........................ ..
3
1. Табиги судардын сапасы. . ...............................
1.1. Судың қасиеті және оиынерітінлілчрі......... ..
4
1.2. Табигисулар сапасыныннеггзгі керсеткіитері . . . . 7
1.3. Табигисуларсапасыныннегізгі көрсөгкТштерін б
ацылау II
2. Сулайындаусхенасы /сызбантсналары/ . . . . . ..........
2.1. Халпымаглтматтар . ................................ 16
2.2. Суендеудін, тсынылган1сыэбантскалары.............. 17
2.3. Судайнндагыш кондыргынын, ендтргіштігін аныктау . . . 33
3. Суды алдын-ала тазалау. . . . . ........................
3.1. Халпымаглтыаттар . ................................ 33
3.2. Суды коагуляциялау ................... ..
35
3.3. Суды әктеу............................ .............. 40
3.4. Суды каустикалыкмагнеэитпен кремнийсізд«ндігу . . . 47
3.5. Мелдірлчндтргіаггердінжтыыс істеу принципі . . . . . 48
3.6. Суды сүзу . . . ............................ ..
54
3.7. Судымагниттік өндеу негтздері. . .................. 58
3.8. Судыдекарбонизациялау ................... .......... 61
3.9. Алдын-ала таэалаужәне реагенттерді сактаусызбантсхаларын пайдалануерскиеліктерт................
. бб
4. Суды ион алкасуәдістерімен өндеу................ ..
4.1. Ион алыасудын физкко-химиялыкнегіздері.
69
4.2. Ионалмасудын технологиясы.......................... 77
4.3. Ион алмасустзгілерінін кт
р
ы
л
ы
с
ы ................... 85
4.4. Ионитті қондыргыларда т
с
к
ек
о
с
ужәне пайдалану
. ӨӨ
5. Судыттэсыэдандыру ..................... .................
5.1. Ионалмасгырупш ттэснздандыргыш кондыргылар........ 96
5.2. Суды термнялыкттэсыздандыру........................98
5.3. Буландыргышжәня бу ттрлендтргі* кондыргылардын
іскө кос
ыл
усызбантскалары.............. .. . . . . .104
5.4. Сутаэартудынмсмбраналык адістері.................. 109
149
6. Өнеркәсіп орынларыңпа сумвняыггы вцпеу.................
6.1. Жалш маглтматтар................................... 115
6.2. Өңвірістік выктарлытаэалау......................... 116 .
6.3. Суыткья супы вндеу.................................. 118
7. Агь
н
л
ы суды ендеу........................................
7.1. Калпымаглтматтар ............. ............... .......121
7.2. Станцилның, жылысулары. .................... .........122
7.3. Гилрокглпыгаргыггыисуы............... ............ 123
7.4. Электрстанцмяларынынж
у
г
ь
іясулары..................124
7.5. Элвктрстанцмяларынын, мтнаймен ласатаигамсулары . . 1 2 4
7.6. Химиялыксутаэадагыв конлнргысынық агындысулары. . 125
8. Сулайынлагыш цонлыргыларлынесчптеумысадпары.......... .
8.1. Бастапхымаліметтердт дайыилауга тсыныстар......... 127
8.2. Химкялыхсу тааалагыа кондыргының виціргівтігіи
есептеу..................... ........................ 131
8.3. Екіниі сатыдагы анионитті стэгіл»рді есептеу . . . . 134
8.4. Екінві сатыдагы катионигті стагілерді еселтеу. , . , 137
8.5. Біріиві Сатыдагы анионитті ствгілердг есепгеу . . . ІЗӨ
8.6. Бірінві сатыдагы катконитті стзгілерді есептеу . . . 142
8.7. Механикалыхсузгілерді есептеу* . . . .............. 144
8.8. Алдын-ала тазалаудыеоепгеу.............. ...........145
Оайдаланылган адөбиеттертівімі.............. .............. 147
150
А.Глазырин, Л.Музыка, М.Кабдуәлиева
Жылу электр стаициялары
дайынлау /оку қүралы/
мен
өнеркәсіп
Шығаруға жауапты
Ү.Өмірзакова
Көркемдеуші редакторы
Ж.Қасымхан
Техннкалык редакторы
Н.Передереева
орындарына
Басута 5 . С Л. 97 ж. кол койылды
Шартты баспа табагы 9,3 б т
Есепті баспа табаі ы <і ,у б і
Пішімі 60 х 84 І/ІЛ
Таралымм МКІ ланл
Сүраныс № 67 |>о
д |
Яі
Кдзакстан Республикасы Білім және мәденист мшшсгр
лігінің Окулык және әдістемелік эдебиетгер жоиіндегі
; республикалык баспа кабинеті
480057, Алматы, Жароков көшесі, 215 үй
су
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
4 521 Кб
Теги
stanciyalari, khabdualieva, men, nerkasip, orindarina, muzik, dayindau, jilu, elektro, 4064, glazirin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа