close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4127 kulahmetova m. s ishki syleudin fenomeni nemis jane oris tildi krkem matinder negizinde

код для вставкиСкачать
6 81.2
К83
М. С. Кулахметова
ІШКІ СӨЙЛЕУДЩ ФЕНОМЕНЫ:
НЕМІС ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДІ
КӨРКЕМ МӘТІНДЕР НЕГІЗІНДЕ
Ш іЕ П Е К Ц
|1
,ш Л Б А С П А С Ы В
П авлодар
М. С. Кулахметова
І І І І КІ СӨЙЛЕУДІҢ ФЕНОМЕНЫ:
ІІЕМІС ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДІ
КӨРКЕМ МӘТІНДЕР НЕГІЗІҢДЕ
М о н о гр аф и я
I Ішілодар
Ксрску
М. С. Кулахметова
ІШКІ СӨЙЛЕУДІҢ ФЕНОМЕНЫ:
НЕМІС ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДІ
КӨРКЕМ МӘТІНДЕР НЕГІЗІНДЕ
М о н о гр аф и я
I Іаилодар
К ереку
Кіріспе
ӘОЖ 81 ’ 1 (075.8) (035.3)
К БЖ 81.2 Я73
К83
'
С. Торайғыров ать.ндағы Павлодар мемлекеттік университетінін
Ғылыми кенееімен баспага үсынылды
Пікірсарапшылар:
Н. К. Жусупов - филол. ғылымдарының докторы, профессор,
А. Е. Бижкенова - филол. ғылымдарының докторы, профессор,
Л. Н. Гумилев атындағы Еуразиялык ¥ л т т ы қ университет!,
Б. X. К у сан ова- филол. гылымдарының докторы, профессор,
Қ. Жубанов атындағы Актөбе өнірлік мемлекеттік университеті.
Кулахметова М. С.
.
.
К83 Ішкі сөйлуйдің феномены: неміс және орыс тілді көркем мэтіндер
негізінде : монография / М. С. Кулахметова. - Павлодар .
Кереку, 2 0 1 6 .-1 7 0 б.
І8ВИ 978-601-238-630-1
Монографияда неміс және орыс тілдеріндеп көркем мэтіндерден
алынған вербалданған ішкі сөйлемдердің түрліліпн көрсететін зерггеу
нысаны ретінде ішкі тілдін феномені тұргысында аикындалатын
көрсеткі іитердің көп түрлілігіндегі ішкі тілдін «бейнеленген»,
вербалды тұрғыдан ерекшеленетін типологиялык сипаттама
“
онография
мамандыктарының
жогары
оку
оқытушыларына,
орындарыньщ
магистр жэне
филология
докторант
студенттеріне арналган.
Ә О Ж 8 Г 1 (075.8) (035.3)
КБЖ 81.2 Я73
£
■
І5В№978-6Ө1-258*-63в-1
і © Кулахметова М. С., 2016
© С. Торайгыров атындагы ПМУ, 2016
Материалдын дұрыс болуына, грамматикалык және орфографиялык кателерге
авторлар мен кұрастырушылар жауапты
ІІеі і іі і монография вербалданған ішкі сөйлеудің (ІС) маңызды
гимагіимшшрын баяндауға арналган. Ол үш багытта кұрылады.
Чср і іеуге жататындары:
1)
ішкі
сөйлеу
туралы
лингвистикалық түсініктердің,
үгі.імдардың маңызды ерекшеліктері жэне аралас ғылымдардагы ішкі
сойлеу түсініктері (психология, психолингвистика жэне өзіндік
лингвистика);
2) жақын құбылыстардың біркатарындагы ішкі сөйлеудің
с-рскіпслікгсрі. айырмашылыктары (ішкі бағдарламалау, ішкі айту
жәмс і.б.);
1)
іи |»і.і і і.іім .111 іііікі сойлсудің ортүрлілігі (бейменшік-төл
>ііі іі \ іміиі міщінюі цуіодііалог. ойдагы, қиялдагы ішкі диалог, ішкі
I НІІІІП 1(111 КІІІІІ інулері).
И> |кі.і і ііііііпи ішкі еойлеудің типологиялық сипаттамаларын
річ сйлік лингнистердің көптеген
макалалары мен
.......
т . , і ршциилирында кездеседі. Соңгы жылдары ішкі сөйлеудің кейбір
•ілуші іүрлерініц: ішкі монолог (1М), бейменшік-төл сойлеу (БТС)
,ІП>ІІС і.б. (И. В. Лртюшков, Л. Г. Попова, Н. Г. Бабаликашвили,
А
Л
Сахнович
жэне
т.б.
еңбектерінде)
типологиялык
............ ім.і мрі.іііын талдауларына арналган ақпараттар пайда болды.
Д т ч ім с н мынадай маңызды мэселелер бүл зерттеулердің
....... и. и м.і. қіілді.і : ішкі сөйлеудің интегралды лингвистикалық
міі и ............ (іейнссін күру. вербалданган ішкі сейлеудің диалогтагы
к п. ііі 11і11 ныімім геріи сииаттау, сонымен катар оларды вербальды
мі".ім\ 11иі. иііін і.1і і.і
осы
қүбылыспен
орындалатын
үнсіздік
.|і, пинии і.ірі.імги
салыстыру,
вербалданган
ішкі
сөйлеудің
и.мм\ щи.» і и и і ік миқсипық сипаттамаларының талдауы.
Iни. I 1'ііНиі'у. психологиялық категория бола отырып жэне
■и .................... и
шіді.імсн,
и |н н і
....... .
<>1 н и
и 111 1 • ііінііі,
психология
мен
психолингвистиканы ң
(мі і,і «>і і.ірып, осы гылымдар арқылы жан-жакты,
гоііі.ің
и.тгижесінде
оның
томендегідей
и и ....... ни и .................
мри ііныкталды: синтаксистік кұрылымның
м|.. інініімміі .нм ні і іінк 1 і оіілсудің семантикалық құрылымын
і им м і и....... ......... ............ іі мнініі.іі і.і, сонымен қатар дыбыстардың
м .. і і|и ............... , ........ ............... іиіі ігудің (|)онсгикалық ерекшеліктері
|и і ін и .и 1111 ч і і н і і 11 і Иі.м и и кий, 11. 11. Блонский, А. Р. Лурия,
Д 11 I оніциш)
\ н ........ м іп м . і н .............. і іінді’ исичолоі ияда ішкі сөйлеу «өзі
^іііін . ■ нм ..цин и іініиііі" ічііи^у реііндс аныкталады, оның пайда
1 Ііикі сөйлеу ерекшеліктері лингвистика мен ғылыми
ісрі геулердін шектес салаларындағы талдаудың мәні ретінде
^ П —
процесінін
гвисхикада ішкі сойлеу пікірінін п ай д аб о =
шенберінде карастырылады, ол кьп
*"1= = Г 1Г Г ^ Г 1 “
,Ц бТанГГ
Е г
“
““
-
н
-Г —
1 =
= ’- » * —
ГіР° ЦЗсртте“ н 6]озектілігі
біркатар
•~
факторлармен
-
шарттасылгш,.
длингвостилистика,
а ? = неміс
= тілініц
г =стилистикасы
ж =секілді= казірп
= заманғы
=
лингвистиканың бағыттарынын саіасиидаболалы
нэтижелер
Жумыстыи теориялық мацызы мынада. альшган нзтиже р
=
=
»
*
г
=
я
Н
Ь
мәселелерінің барчнш а теренірек чрьш уьш а ш л ш . т
монологтык және дналоггык^ои-шкірге үир У
басқа лексикологиядан арнаиы курсты оку
болады.
аладь ■ ^
Р
пайдалануга
I I ГІл мсіі сойлеудің өзара қарым-қатынасының тсориялык
іюі Iідсрі, іаманауи тәсілдері
Жүмысымыздың бірінші тарауында когнитивті лингвистикадагы
ішкі
сөйлеудің
модельдеуінің
теориялық
алгышарттары
қцрастырылады, тілдік хабарламалардың туу үрдістері мен оның
іүсінілуі, элемнің категоризация жэне концептуализация үрдістері
жпис олардың тілдегі коріністері оның зерттеу нысаны болып
іабылиды 114. б.19|. Бэрімізге белгілі, когнитивтік лингвистика ііицік \и(ііірламалирдым гууы мен түсіиу процестерін жан-жақты
і і|і.к іі 11>.111.і11 і .і и і.і і іі.іім м смсс, басқа да үрдістер бар, оларды
* р п < и 111и и) ііп-и- Оіідіц ісйінімізде, мазарымызда түрган ішкі
........ . \ ніі м« и і ч . г .к мрмлган тілдік ойдың, иікірдің аралық звеносы
I»1111.111 ІіМіІ.ИІІІДІ.І
Імім іиіілеудің нстічгі аспектілерін де анықтап, жан-жақты, жете
і..і| і.іі іі.ірі .ім іүрмс, мысалы, психологияда және психолингвистикада
о\ і ін іі миңы іды.
( К і.і маеелеиі көтеретін жэне ішкі сөйлеу секілді кұбылысты
и прііііиі.ік жаіыішм модсльдеуге тырысатын авторлардың көпшілігі
.......... іі
Г)Ір «соз тану» ғылымның тәжірибесінен алынган
і . п н мі (і ц Гшсқисына ауыс тыруына байланысты біз қажетті деп
м «II | «41Мі I,
І.фііііін іічі. А.Ф. Лосев жазгандай, «модельдіц қашан да бір
н і(и. п т м<>н' ііі екепдііі барімізге белгілі. Басқаша айтқанда, модель
п н .......... ңіиіуік.іш.і багамдайды, ал онсыз ол тіпті де ешкандай
мин и іііін.ш імиалмийды» |І5 , 6.17]. Мүндай түпнұсканы немесе
гщі і.>н1111 ниініі.ііі Гиілиіқ. модельдеу нысанын тандаган кезде біз
»мі|іііі ііі|нііі 111і.іріни «соИлсу тілі» гылымдары олардың барлыгына
іі |н і ..............
. .........
іміиі' там сипатгамалары көп болып келетін ішкі
. II II і Іім I 'I I II І.ІІІІІ ІІІІІІІІЛІІЛІ.І.
I . .............. 111| 11мI и г Інмігілі, модельдеуге тек кана мына
■, ..................................... .
/иатадм: олардың негізгі белгілері
. и , і(і ................. ..
и. ...........
іі.ім и.іқ қасиегтеріне түжырылады»
| ііі н ">| һ і .............. і шин іпмііі іі не, сойлеудің (соның ішінде ішкі
н і ............................................
п.і |ч- 1ім к- оіі гіркеледі жэне беріледі.
І і і н і п ................
піі п р и е м ( ііі.ір г а м қүбылыс модельдеудің
Iі|мі*111'і|'і ім.і ........ .
ііі іһі іі ііі и 'и. ііін.іц қажсттілігі бүл жагдайда
Іііііінмііі 11111(111 ці і.і іи 111 тин і иіһісу
мысам, ол тікелей бақылауга
п т і, .............. .. пу і I . і нгиіпі моіігііі.ці күру үміін мегіз құраушы
іиіірі Гюлып саналады. Негізінде, нысанды модельдей отырып,
(|>орміі и.ды іеории соцгііісынын толык және тікелей көшірмесін алуға
гырысп«йды[13,б.17]. Модельдін «м інез-кркы » тек кана «нысанның
мінеэ і'\ ікына, сипятыня уқсас») вл «ол іске асырылган материал,
НЫОШНЫН ЖвСвЛЫП отырган мвтсривлынвн ерекшеленуі мүмкін ...»
|І6 . 6.791. Осылайша. МОДСЛЬ бүл
тек кана шынайылықтың,
ақнкапы ц ЖЕНІМІ Кврініоі, твк кана ОИЫЦ имгсрпрстациясы ғана
таныс [15, 6.171. Модель легенде яр түрлі жагдайларда мынаны
түсінеміз: гипотезалық, болжиммен айтылган
ғылыми күрылым,
конструкт,
зталон-жүйе.
жоепар,
аналог,
лингвистикалык
күрылымныц концепциясы, затты кіиікентай, шағын етіп елестету,
лині вистикалык жүйенің жүмыс сипаты, психологиялық сүйеніш,
жүйенің сызбасы, шектеулердің жиынтыгы жэне т.б. [17, 6.9-11, 18,
6.80-81].
Үшіншіден,
накты,
шынайы
кұбылыстар
аса
күрделі
болатындыктан, ал модельдеуге тікелей бакылауға берілмейтін нысан
пемесе түпнұска жататын болгандықтан, онын дэріптелушілігі кейбір
шынайы бақыланбайтын фактілерде болатын дәлелдерге әкеліп саяды
[16,6.82].
. .
Қаншалыкты
психологияда,
психолингвистикада,
тіпті
коммуникагивтік лингвистикада, модельде ішкі сөйлеу накты
күбылыс ретінде тікелей бакылауга түсе алмайды.
Тортіншіден, барлык модель өзіндік түпнұсқамен емес —
«конструктімен, ягни шынайы нысандар туралы түсініктермен»
жүмыс жасайды [16, 6.86]. Бұл «конструктілер», озара карымқагыиаска түсе отырып, «нысандардьщ абстрактілі жүйесін немесе
абстрактілі нысандардьщ жиынтығын (жүйесін)» кұрайды [7, 6.7].
Біздін осы жагдайымызға катысгы айтар болсак, нақты бір «ғылыми
зерттеу нысандарының» жиынтығы нысанынын бірдейлігіне, тепетендігіне карамастан [7, 6.7], карастырылып отырган гылымдардын
пәндері бірдей, ұксас емес, себебі талдаудың пэні ретінде мынаны
үгынамыз - «нысанда, накты бір саланын маманы отырады» [19, б.
39] (бұл жагдайда - лингвист (дэстүрлі түсінікте - тіл маманы),
психолог жпнс психолингвист). Осылайша, бірдей бірнеше нысан
(ішкі сөйлеу) ор түрлі ғылымда накты койылган модельдеу
міндеттеріне байланысты эр түрлі сипатталады. Баскаша айтар болсак,
«соз тану» ғылымдарының әркайсысы өзіндік ішкі сойлеу мэселесін
карастыра отырып, өзінің моделін кұрайды, ішкі сөйлеудін өзіндік
концепциясын калыптастырады.
Біздін сипапауымыздың міндеттеріне сэйкес жэне сонымен
қатар эр түрлі аныктамаларды бекітудің жоғарыда аталып откен
киі.шшылыкгарын есепке ала отырып, біз модельді анықтаудың
шыгыс дсфипициясы ретінде В. А. Штофф ұсынган нүскасын тандау
мүмкін дси сапаймыз [20], оған сэйкес модель болып табылатын «ойша үеынылатын немесе материалдық жағынан іске асырылған
жүйе, ол зерттеудің нысанын корсете отырып немесе жаңғырта
отырып, біршама ауыстыра алады, яғни оны үйрену бізге осы нысан
туралы жаңа акпарат береді» [14, 6.19].
Ьіздің пікірімізше, дәл осы аныктамада модельдеудің негізгі
магынасы жатыр: «нысанның бізден жасырылган қасиеттерінің
орпыпа» біз «модельдің анык түрде берілген касиеттерін» үйренеміз
жэпе опы «модель үшін нысанга шығарылган барлық зандарды»
таратамы ч 116, 6.79].
іііі ііп жумыеымыздың бүл гарауының келесі бөлімдерінде ішкі
і піі м \ іің модсіі.лсрі (коіщеіщиялары) нысанның жалпылығы,
'|ч,п. і і.іі і.і (іпііі.іііііш іерггеудіц аралас үш багытында (психология,
іи ммніиін ині іика жппе озіндік лингвистика) карастырылады; ішкі
міМн-у іуралы гүсіпіктің, үғымның ерекшеліктері анықталады,
еонымен қаіар ішкі сөйлеудің аралае гылыми концепцияларымен
қатар озіндік лингвистикалық амалдың ролі мен орны анықталады.
1.2 I Ісихолоі иядағы ішкі сөйлеу түсінігі
I Ісихология, адам мен жануарлардың объективті шынайылықтың
ін- іц снді түрдегі корінісінің үрдістерін зерттейтін және адамның
мі им ім кы мен оның сыртқы формасын - санасын зерттеп-үйренуге
ғрскпк- коціл аударатын ғылым бола отырып,
ішкі сөйлеудің
м.пчмимісрін
пакты,
толығымен
қарастыруды
өзінің
басты
міндеітерінің бірі деп санайды.
Ол мынамен шарттасылады, «өздігінен сөйлеудің» элементтерін
немссе жасырын вербалдану элементтерін «біз өзіміздің барлық
чш.мі.і
қабылдауымыздан,
эрекеттерімізден
жэне
түрлі
. і им ц-рімі іден габамыз, онда олар тілдік пускама немесе өзіндік
п \ 11-.іміі гүріиде немесе вербадцы интерпретация түрінде көрінеді.
М\ іи.иі <>іі|іщ.іі і.і ішкі сойлеуді аса маңызды етеді жэне ой әрекеті,
м.і імі-п мгн аламның санасының жан-жақты, эмбебап механизмі етеді
[22],
Iшкі сойлеу М.іселесі ежелден-ак ғалымдар мен философтарды
ойландырган мзееле еді. Ішкі сөйлеуге образды сипаттама беруге
іырысу жоне
оныц тілдік ойлану процесіндегі ролін сипаттау
ікүмысгары Платонның «Теэтет» атты философиялық диалогында
корініс тапты. Философ бүл жерде ішкі сөйлеудің ойлау үшін
маңі.пын атап өтеді, бірақ, бүл феноменді «өзінің зерттеуінің пәні
һоп
туралы жанның өз-өзімен, өздігімен жүргізетін әңгімесі» ретінде де
карастырады, аныктайды [23, 6.118], яғни, сөздермен берілген үнсіз
тіл ретінде, ол осы аркылы ішкі сөйлеу мен ойлауды теңдестіру үшін,
бірдей ету үшін сылтау болады.
Ішкі сөйлеу мен ойлаудың ұксастықтары туралы Платон
тұжырымдамасын XIX ғасырдын лингвисті М. Мюллер да қолдады,
соңында американдық бихевиористер де колдады, олар ойлауды
«сөзден дыбысты алып тастау» деп аныктады [24, 6.99]
Бүл жағдай ішкі сөйлеу мен ойлаудың өзара қарым-катынасы
туралы дискуссияға үлкен себеп болды. Осылайша, XIX ғасырдың
соңында В. Этгер жэне Дж. Бале (ішкі сөйлеуді зерттеген алғашкы
психологтардың бірі) өздерінің жасаған бақылауларының негізінде
ішкі сөйлеу мен ойлаудың эр түрлі табиғаты туралы корытынды
жасап. түжырымға келді. Олар ішкі сейлеу ойлауда бірден емес, тек
қана ойдың толыктай пайда болуынан калыптасады деп санады.
Осылайша, ойдын пайда болу кезеңі мен ішкі сөйлеудің пайда
болуының арасында олар біршама уакыт аралығын бөліп көрсетті.
Одан ары В. Эггер мен Дж. Бале сөйлеу тек кана ойды жеткізуші
болып табылады деген түжырымға келді [25. 6.178].
Ішкі сөйлеу мәселесін шешуде шет елдік ғалымдар да тура
немесе жанама түрде катысты болды, ол жерде тіл мен ойлаудың
катынастарының мәселелері шешіліп отырды [26].
Женевалық психолог Ж. Пиаженің пікірі бойынша, ой тілдін
каншалыкты дамығандығына карамастан дами береді. Ол мына
пікірге келеді, когнитивті ойлау қызметі өздігінен өтеді, ал тілдік
даму, жалпы алғанда, ол өз бетімен тәуелсіз отеді, сэйкесінше,
баланың сөйлеуінде когнитивті даму ретінде көрінеді. Баланың
интеллекті оның өзінің айналасындағы адамдар мен заттардың
интерактивті өзара эрекеттері аркылы дамиды. Тілдін осы
интеракцияда қандай роль аткаратындығына қарай, ол кейбір
жағдайларда дамуды жылжыта немесе жеңілдете алады, бірак та ол
(тіл) өздігінен когнитивті осуге ыкпал ете алмайды [26, 6.178].
Негүрлым шеткі позиция психологиядағы бихевиористік
бағыттың негізін салушы
Уотсонда байқалады, яғни ойлау
дегеніміздің өзі дыбыссыз сөйлеу болып табылатыны сөзсіз. Бұл
дыбыссыз сөйлеуді біз ойлау деп атаймыз.
Қатысгылыктың тілдік теориясы былайша болжамдайды, ойлау
қызметі, эрекеті тілде детерминдендірілген болады: тіл ол ойги
әкелетін немесе экеле алмайтын нэтиже емес, бірак ол ойлау
процесінің нақты бір алгоритмін кұрайды немесе белгілейді. Осы
теориянын көрнекті екілі Б. Л. Уорфтың пікіріне сәйксс, ойлну
үрдісіпдс і ілдік күрылыммен анықталған жол бойынша қолдану кажет
і'мі.4', сеГчгбі ойлау формалары тілдің кұрылымдык заңдарымен
.ші.ік і шшды 126, 6.179]. Біздің жоғарыда келтіргендерімізден
іүііі ііиімі і
ойлау мен сойлеудің озара қарым-қатынасының
\р ін міи' ішкі сойлеудің ролі мен орнының мэселесіне ғалымдар
иірііііді-и кедді, олар бүл мәселені психологиялық аспектіде жанжакты ісрттсді.
іііікі
сойлеудің мэселелерін зерттеудегі келесі қадамды
Ііюрцбургек мектебінің окілдері жасады, олар: К. Бюлер, О. Кюльпе
/һ.чіс Гшсқшіиры, олар, оздері жүргізген ғылыми тэжірибенің
'і >ііміч ісрімс сүйенс оіырып. ішкі сойлсудіц ойлау үшін қажеттілігін
і " і м і і . і м і мойымдамвйі геріохе шыгарады, дегенмен олардың
................ .
>м пернмеім ігріндс ішкі сойлеу - «создердің
......... ...... ін.м іиіиіні.іи <і. іііі- моторлық тусінігі» [27] - біршама
и н н і ініріін іі ( ҺІндІк Гшіч.ілауди тзжірибесі бар психологтар,
............... и іііп.н, шіігі.ірміуіирды шеше отырып, былай деп пікір
111111і "П . " і і і і.ім күйіндс айналады, сонымен қатар олардың
. ,нііі і і| ііім і,і гііііиіндий да басқа түсініктер, үғы мдар жоқ, тек қана
■■1 'і ■" і" О ідері Пііцдигиіі, естіген, содан соң ш ығарған сойлемнің
i и і ісрі і «иі>і Гюлиды 127. 6 .3 2 11.
Мгігпмгіі, К Ьюлер усынган эксперименгалды мэліметтердің
фіін іііиіііі.і, мүмін '1 тшідауында ішкі сойлеудің делдалдық ролі
ii I" •" і • " іі іі.і иіі.ірді іүгіпу процесінде еш даусыз анықталады.
••...... іп (>> і мацы іды іезисті Вюрцбургск мектебі елемеді,
йи*|імі и ......... омндері толыгымен ойлауды барлық сезімдік,
і • *і • *■'1 1 "и 'іі ни ппріі і іі.ікіип болектен, айырып түрады, олар ойлау
і .............. , "П і' \ 1111 м и і.ііііісып есепкс алмайды [2, 6.31].
1•< ы і .......
ИіирцГіургск
мектебінің
психологтары
ойды
І 'і'ім іі
|н •* п т
ім іігіі
іі і
чі н і и і р т іы рд ы .
О л а р д ы ң т үсін ігін д е ой - «т аза
іі "ііі.мі іілдік х а б ар л а м ағ а а йна л уы т о л ы қ т а й д а й ы н
(НИН..... "0 іі.іи "іриммігііііиілык күрылған сойлеудің» соншалықты
іиМі ін інміммині пин '. ціініі .шы түрдс іске асуы» процесі деп үнсіз
ММІІ I ІПІІ ІМ | !* П 1 |
М и т и н .......... . н | • іІІІ күралдар мсн мсханизмдердіц анық
ІМІМІі Ііи *>і • | • 1111 иі 11н ічіріімлспііі, олардың көмегімен осы
*!*•»» н і, | п.і ............... і іі|. і і и ііі і піі п.ін ічійлеи отырган субъектінің
іиНіні
ң фі і|и і»і и................. ..
ііриіі рітімделуіне экеледі немесе
ІЫН ** іііі ііііііі і ....................... іі ң іін у іік' экследі, Вюрцбургск
♦ііі*м іні.і ін 11и I
і ■11> ■ і і і 11|н і іініі.іктпй, апы қ та лға н, н ақ ты
МЙМІММі іі іііі кнІІі і и ни іін и 111111111 ііііііш іары па с эй к е с кейінгі
............................
і і і і|м і п ііі 11 ііі и ііігіі нііГіылдиды: тіл дік сөйлеуд ің
к а л м т а с у ы дегспіміз ойдан сөзге баратын жол болса, ал оны түсіне
білу сочлен ойга дсйінгі жол. Бірак оларга тұжырымдалган пікірдің
тууының бар лык кезеңдсрін карастыру керек болды, олардыц ішінде
ііикі сойлеу дс бар. ол сөэдік хабарламалардың өнделуінің орта
чнсносы бола отырып |29, б.34| жопе ойдан сыртқы сөйлеуге козғалу
жоспарынын бірі бола отырып, ең соңгы ролде деуге болмайды. Ьүл
жсрде кеңсетік психолоіиядагы ішкі сойлеудін мэселелерін
талқылауды назарлш тыс калдыруга болмайды. Ііпкі сейлеудің
дамыган концсііциясын үсыпган алгаінқы ксцсстік исихолог Л. С.
Выготский болып саналады. Онын ішкі сойлеуді зерттеуі екі бағытта
жүргізілді: біріншісі Гіу.і - жалпылапган ішкі сөйлеудің генетикалық
зсрічеуі, ягни оны онтогенезде карастыру; екіншісі - сөйлеудін эр
іүрлі формаларынын (оцгімелесу, жазбаша жэне ішкі) салыстырмалы
тапдауларын жүргізу.
Осы аталган багыттардың біріншісіне тоқталып өтейік.
К. Бюлсрдің, О. Кюльпе жэне де баскаларының ойдың абсолютгік
дайын түрі туралы жорамалын теріске шығара отырып, Л. С.
Выготский мынадай түжырым айтты: ойдың түжырымдалган пікірге
айналуы біршама күрделі үрдіс больш табылады, себебі «ой
корсстілмсйді, бірак созде байкалады, корінсді» [30, 6.332], яғни
ойлау өзінің сойлеуге айналуына дейімгі ксзеңімде тагы да бір өнделу
кезенінен отсді, ол іімкі сойлеу. Демск, осы түжырымдар бойынша,
ойлаудың үш жосиары бар болады. олар: ой, ішкі сөйлеу жэне сөз,
ягни ойлау мен ішкі сойлсу
бір норсс смес. Ойдын өзі «біздін
санамыэдыц уәждемелі саласынан гуады» [30, 6.379]. Осылайша,
Л. С. Выготскийдің мікіріие слйксс, ой дегеніміз нақтылықтың
жалпылама беймссі болым табылады, ол пакты бір мотивтермен
бағытталады.
Ойдыц онтогенезде найда болуып зерттей отыра, Л. С. Выготский
мынадай тұжырымга кслді: «соз озі үшін дифференциация жолымен
әуел бастан сөздің баска элеумсі гік кызмегтері үшін пайда болады»
[31, б.320|. ягпи «біртіндеп болатын дараландыру баланың ішкі
элеуметтік негізінде» болады [31, 6.321]. Ішкі сөйлеудін жалпылануы
процесі біртіндеп жүреді. Алдымен ішкі сөйлеу толыгымен сырткы
сөйлеумен косылған болады. Одан соң сөйлеудің функционалды
озгеруі орын алады (өзі үшін жэне баскалар үшін сөйлеудің
дифференциациясы), баланың кандай да бір мәселені шешуі кезінде
кездесетін киындықтарға байланысты пайда болады. Сондыктан
сырткы сөйлеудін (функциялары жоспарлы жэне талдаушы сипатка ие
болады, ол эгоцентрикалык сөйлеуге тэн болады [31, 6.343].
10
Қі.ізметтік жагынан өзгере отырып жэне эгоцентрикалык
формасмн кабылдай отырып, сөйлеу біртіндеп өзінің қүрылымын
..........таетырады [32; 52]. «Ең басында эгоцентрикалық сөйлеу
курі.і іымдык катынаста элеуметтік сөйлеумен толыгымен косылады»
[ЗІ, 6.344]. Бірак та өзініц даму жағдайына карай ол біртіндеп
қоюланады, ягни кыскартылады, бүл болса оның синтаксистік
болшскгелуімен жалгасады. Жэне де «тына калу, токтай калу кезінде
жлне ішкі сейлеуге ауысу кезінде ол бірден байланыссыз сөздің эсерін
қалдырады, себебі ол таза предикативтік синтаксиске толығымен
дсрлік багынады» |31, 6.345]. Соңгысының колданылуы мынамен
байлиныеты: баетауыш здетте сырткы жагдайда беріледі, содан бала,
дауі.кчаи. үн іиыііірі.ш сойлем, сойлеуді бір баяндауышка дейін
М.икіірііін.і
Соіідыкіип
Л
*'■ Выготский
да «абсолютті
.....................1іцк іі и икі соіілсудің негізгі синтаксистік формасы
ргіІм и " кирасіі.іриді.і | I I , 6.333].
(ері н'уІмі і ііи екіііші іармагына келегін болсак, ягни сөйлеудің
•11\ пмцюіііілды і үрлі формаларын салысгыра отырып, (ішкі сөйлеудің
(|)ормасі.пш срскміс көціл бөле отырып), Л. С. Выготский В.
I умбольдтыц
мыиа тезисін жетекшілікке алады, ол тезис:
«фуикционалдык түргысы бойынша эр түрлі болып келетін сөйлеу
формалары.... .. орқайсының оз лексикасы, өз грамматикасы, өз
ічшіиксисі болады» [33]. Бүл тұжырымнан бас тартып, Л. С.
ііі .ік некий ауызіиа жэне ішкі сөйлеудің жазбаша, диалогтык
. іі іі.к і і.ірма п.і галдауын келтіреді.
(српсудіц молімепсрі мынаны көрсетті: диалогтык ауызша
иіііпеу сипирактикалық болып келеді, яғни, жагдай жағдайга карай
дзлелденеді
жэне
оган
косылып
отырады.
Сөйлесушілер,
,иц імелесушілер, әдеттегідей бір-бірін жарты ауыз сөзден түсінеді,
оі ли мыиадай факторлар ыкпал етеді: тындаушының бар болуы, тілдік
омее контекстіге үнемі тірек болады, интонация, ым-ишарат жэне т.б.
Iіик і диалогтык сөйлеуде тек баяндауыш қана дыбысталуга жатады,
іс ін-пі айгып түрған адамға өзініц сөздерініц, тілініц түсінікті болуы
іуріілы қам жеу қажет емес, себебі тыцдаушының тарапынан үнемі
кпііга сүрау немесе аныктау мүмкіншілігі бар (Сонымен бірге,
бікіцуыш пен баяндауыш туралы айта отырып, Л. С. Выготский
оларды
психологиялык
категория
деп
қарастырады,
оныц
есситеуінше, «фактілердегі барлық қатардан грамматикалық жэне
іісихологиялык бастауыш пен баяндауыштың сәйкес келмеуі бірінші
орында болуы керек» [31, 6. 308], (Г. Паульдан кейін) грамматикалык
кагегориялар «психологиялык катаңдануы» болып табылады [34].
11
Жазбаша тілде мұндай мүмкіндік жоқ, міне сондыктан
предикативті синтаксис бүл жерде толығымен мүмкін болмайды.
Себебі аталған сөйлеу формасынын ерекшелігі мынада - жазып
отырған адам өзінің хабарламасының оқырман үшін түсінікті болуын
естен шығармау кажет, сонымен катар ауызша сөйлеуде кездесіп
калатын көптеген калдырып кету, т.б. жазбаша сөйлеуде мүмкін емес.
Жазбаша хабарламаның мазмұнының аныктығына ықпал ететін
кажетті шарт, жазбаша тілдің күрделілігіне байланысты апдын-ала
ойлану болып табылады, яғни ойша шимай күру болып табылады.
Л. С. Выготскийдің ойынша, осы ойша шимай дегеніміз ішкі сөйлеу
болып табылады, ол ауызша карым-катынаста маңызды роль аткарады
[31,6.341].
Сөйлеудің сыртқы формаларын (ауызша диалогтык және
жазбаша) талдай келе, Л. С. Выготский ішкі сөйлеуге ауысады. Ол
былай деп тұжырымдайды: ішкі сөйлеу ауызша диалогтык секілді
бастауыштың
белгілі
болуымен
жэне
апперцепциясының
жалпылығымен ерекшеленеді. Бірак аталған шарттар, ауызша
сөйлеуге тэн бола отырып, ішкі сөйлеуде «абсолюттік формада,
максималды синтаксистік жеңілдетілуі ретінде шегіне дейін
жеткізілген, ойдың абсолюттік қалыңдауы ретінде, сонымен қатар
ауызша сөйлеудің синтаксисінің толык кыкартылуы жэне сөйлемнің
таза предикативті кұрылуы» ретінде көрінеді [31, 6.343].
Л.
С.
Выготскийдің
шыгармасындағы
ішкі
сөйлеудің
синтаксистік қүрылымын қарастыра отырып, сонымен қатар осы
аталған сөйлеу формасының семантикалық қатарының олар жасаган
талдауларына тоқтап кеткен жөн. Психолог атап кеткен «мағына» мен
«мэннің» арасындағы айырмашылыкка көңіл бөлу қажет. Л. С.
Выготский бойынша, «мән» ойдьщ субъективті сипаты болып
табылады, ол дэлелдеріне, себептеріне, ниетіне, сонымен катар
кажеттіліктеріне сәйкестікте субъектіден бөлініп шығатын белгілерге
ие болады. «Мағына» болса сөздің артында түрган объективті
байланыстардын жүйесін, сонымен катар шынайы күбылыстарды
бейнелейтін жүйені анықтайды.
Л. С. Выготский өзінің шкі сөйлеудегі психологиялык моделінде
карастырылып отырған кұбылыстың синтаксистік, морфологиялык
жэне семантикалық қүрылымының ерешеліктерін ғана айтып
қоймайды, сонымен катар ішкі сөйлеудің кыскартылган. тұжырылган
сипаты туралы айтып өтеді. Осылайша оның репрезентациясының
формасы туралы принципиалды сүрак туады, себебі «ішкі сойлеу
нақты магынасында ешқандай созі болмайтын сөйлеу» [31, 6.345].
Сыртқы еойлеудің ішкі сөйлеуге қайта кұрылымдау процесін
і іііі.и іш іііі кезде (пікірді түсінуді жүзеге асыру) кері процесті де
кпрііі’гі.іру ксрск, ягни ол ішкі сөйлеудің сыртқыға айналу процесі
(жаііылма иікірдің қалыптасуы).
( >сы млселені карастыра отырып, Л. С. Выготский ішкі сөйлеудің
ссмаитикалық жоспарын жіберуші пункті деп санады. Бүл жерде ол
ііуыніш. сөздік жэне семантикалық (формальды-грамматикалық және
оіскті) син гаксистік мәліметтерді колданған.
('емантикалық синтаксис кезеңінде, Л. С. Выготскийдің
иікіріншс, ой, пікірі, пайымдаудың екі негізгі мүшелері анық
корссгілгсм, олар
психологиялык бастауыш, ягни айтушының
и г м т ’ п.ііідауіпіііііың санасмиа аліашқы келгені жэне психологиялык
бМНДіуЫШ ЯГМН ійтушынын немесе •шңцаушының санасына екінші
һгіщчіі
111 'I'
і |мм мп і икіыык
бастауыш
пен
грамматикалык
...................... .
психологиялык егіздері болып табылады
және
" |'||1МГ" нір мгп ілде қызмет етеді [31, 6.308-309].
I к нчолоі иилық бастауыш пен психологиялык баяндауыштың
піікі.іи корінуі ішкі сөйлеудің кезеңінде басталган мәндік, магыналық
күшсюді ияқтайды, ол логикага құрылады. Демек, Л. С. Выготскийдің
і \ /і'іірі.ім шуыішіа, логиканы тандау өзі үшін немесе әңгімелесуші
и т м і пдіім үшіи сөйлеуші адамның психологиялык жагдайына
<щП иіііп.и іі.і оолады (сөз эрқашан түсінікті бола бермейді, егер де
мміцііы іоіілеупіі субъект толқу, күйзеліс жагдайында болса), жэне
п і пііі.імі'11 қиіар сөйлеуші мен тыңдаушының психологиялык
1 і ііі тык ісцісйіпс байлаиысты болады.
< ..............а, Л.
Выготскийдің концепциясында ойдан сөзге
нуі.ісу кс ііндс, ягни ішкі сөйлеу аралык жағдайда болган кезде,
| нм иікітістіц үш дсцгейі де әрекеттеседі (бүл, әрине, толық пікірдің
и \ і.і кс іііідсі і синтаксистік ұйымның мінсіз бейнесі). Басқаша айтар
...... .... ......... іалі.іқ синтаксистің деңгейінде туатын хабарламаның
. ........ оИі.іпда сц алдымен мынадай категориялардың бар
1
..... " - ш и п и , олар:
тоник - мэліметтер (психологиялық
"••• і.ім.іщ) ,і,.(ііс кііммент жаца (психологиялык баяндауыш). Одан
■"и і\іи«І "II м.кміріылгиіі ссмантикалық жазбамен ауыстырылады,
" | *111іі оііілсудің ксісңінде кезектес сыртқы пікірге багыттала
'ми ііііі іы )| (' Выготский психологиялык бастауышты пікірдің
ни м і.ц нүкіесі дсп агайды, ол семантикалық синтаксистің деңгейінде
кіч/ісіісик смсс: ол ішкі сөйлеудің субъектісіне сырткы жагдайдың
іиіііен іік (іслгілі болады, ягни контекспен беріледі. Міне сондықтан
(ііЦііс)діц осі.і (|іормасында психологиялык бастауыш түсіріледі де,
с.
тек кана психологияльщ баяндауышқа ғана орын калдырады, ал осы
аркылы ішкі сөйлеудін. предикативтік сипатын өзіндік бір ерекше атап
көрсетеді.
Л. С. Выготскийдің трактовкасындағы ішкі сөйлеудің моделі ішкі
сөйлеудің келесі концепциялары үшін негіз кураған, іргетасын
калаған ен алғашқы және толык теориялардың бірі болып табылады.
Осыған байланысты біз осы нысанның баска да модельдерін
карастырған дүрыс деп санаймыз [35, 6.58].
Кеңестік психологияда ішкі сөйлеу көптеген мектептер мен
бағыттардың зерттеу нысаны болды. Көбінесе,
бізге белгілі
концепциялардың арасында П. П. Блонский жасаган ішкі сөйлеудің
моделі ерекше болады. Өзінің барлык аякталмаған жағдайында
(кейбір аспектілер, әсіресе, ішкі сөйлеудің синтаксистік және
семантикалық кұрылымы дерлік карастырылмаған деуге болады), бүл
модель Л. С. Выготскийдің концепциясына карағанда накты, жанжакты карастыруды талап етеді. Соңғысы секілді, П. П.Блонский ішкі
сөйлеуді жэне сөйлеуді жалпы оймен бірдей деп санайтын,
теңдестіретін психологтардың кезкарастарын сынайды, мысалы,
автоматты сөйлеу жагдайыида сөздерді түсінбей, үғынбай айту
мүмкін деген секілді фактісін дэлеледеме ретінде келтіреді.
Дегенмен,
ішкі
сейлеудің
генезисін
талдай
отырып,
П. П.Блонский Л. С. Выготскийдің сейлеудің осы түрін
дарашылдықтан пайда болды дегсн түжырымын дүрыс емес деп
санайды, оиың пікіріншс, мскіеііке дейінгі жастағы балалардың
толыктай ішкі сөйлеу кабілеті бар болады, ал осы кезде Л.С.
Выготскийдің пікірінше, іпікі сойлеу тек кана мектеп жасында ғана
толыктай калыптасады.
П. П. Блонскийдің пайым, пікірінен түсінетініміз, сырткы
айтылған жэне ішкі сойлеудін екеуінің де пайда болу кезі ортак, ол карым-катынас. ГІ. П. Блонскийдің пікірінше, тұлғааралық катынас
сөздердің айтылуынан баска олардың бір мезгілде тындалуын да
білдіреді, ол алдымен катты дауыспен шығады, ал содан соң
айтушының дыбыссыз ішкі
сөйлеуіне ұласады, яғни оның
«симультанды репродукциясы» жүреді. Бүл, оның пікірінше баланың
ерте жасына ерекше тән болып келеді.
Сөздің қарапайьім емес тындауын емес, айтушымен бірге бір
мезгілде айтуды көрсете отырып, П. П. Блонский былай деп
түжырымдайды: «мұнда оның сөздерін, тіпті ішкі сөздерін толык
кайталау жоқ», мұіиа. оның болжамы бойынша ішкі сөйлеудің
белгісі, нышаны бар [36,6.451].
II
I І.Блонскийдің пікірінше, ішкі репродуциялану процесі
л(і іу 1111.і111,ііі созі тыңдаушылар үшін болуы сөзсіз. Ол нақтылайтын,
и . ч і і -л д с і і і і п
бұл ереже одан арғы уакытта ішкі сөйлеудің
і ііроітімшіық зерттеулерінің негізгі эдістерінің бірі ретінде
КИЛЛіІІІІ.ІЛДЫ.
Л. С'. Выготскийге Караганда П. П. Блонский ішкі сөйлеудің
ітмантикасы меи синтаксисін арнайы талдаған жоқ, бірақ ішкі
еойлсудің осы біршама ортак сипатына анықтап карайтын болсақ,
оі.ілліі дем і үжырымдауга болады: П. II. Блонский де, Л. С. Выготский
м кілді м ы м т н көніл аударады: талданып отырған қүбылыстың екі
нсгурлым м ін м д ы белгілері, атвп айтсоқ: функционалды, яғни ішкі
спйлоудіц
ПрСДИКІТИГГІЛІГІ
Жвне
морфологиялық
оның
i.пніі іміц.і ііі.и і,і. ф|щі мсігііірлі.м ы, аякгалмауы.
Іінііі . ми іі’\ іщ іірощч ін «ойдың аса жылдам эрі өзгермелі агыны
н-имі». " I иіц ііср уііііи ігііпің кенеттен өзгеруімен, сонымен кагар
.............. і' чи ішііимдауыиың аякталмағандығымен түсінікті болып
1,1 " 11 1111 ініш ітай отырып, П. П. Блонский былай деп түжырым
'«•н .гіі.і сгер дс иіікі сойлеудегі ойлардың ауызша создік айтылуын
іічні.ш алу мүмкін болатын болса, онда алынған нәтиже
ii.ін длрмамдарын өзінің ерекше грамматикалылығымен таң қалдырар
с м 116,6.480].
І*\ л жерде атап әтетін жайт — бізді қызықтырушы феноменге
........ м |ікіірастардағы кейбір келіспеушіліктерге, кайшылықтарга
I 'I• ім.н 1.111 (кобіиесе ішкі сөйлеудің генетикалық пайда болуы
1' Г-і >. II И- Блонский Л. С. Выготскийден кейін акыр соңында
\ь(.к кирытындыға келеді (ал бүл жоғарыда келтірілген цитатадан
корінвді).
А Г. Лурияның ішкі сойлеу туралы трактовкасы да қызықты, ол
ііііцік соз, пікірдің қалыптасуының психологиялық жолдарын
міріклыра отырып және
алдыңғы зерттеулердін нәтижелерін
ліі імі.і іий отырып, бізді қызықтырып отырған қүбылыстың мынадай
і" и іііі үсыпады.
А Р. Лурия Л. С. Выготскийден соң былай деп санады, ішкі
(сіі ісу дегеніміз бүл - одан сөзге дейінгі күрделі жол. Міне,
• оидықтан, оның концепциясының талдауына көшуден бүрын ішкі
( ніілоудің сөздік хабарламаның қалыптасу процесінде ішкі сөйлеудің
паІІ і.і болуының алдында етіп кеткен кезендерді қарастыру қажет.
( онымен қатар ішкі сөйлеудің толық пікірге айналу кезеңдерін
мірасіыру да өте маңызды. А. Р. Лурия, Л. С. Выготский секілді,
іи.ілиіі деп түжырымдайды, барлық тілдік, сөйлеу пікірлерінің
негізінде бір дэлел, түрткі жатады, яғни «тілдік пікірде, пайымдауда
қандай да бір нақты мазмұнның айтылу кажеттілігі» [37, 6.17].
Одан ары карай, тілдік ойдың, пікірдің түпкі ойы, ниеті туралы
айта отырып және ой мен сөздің өзара карым-катынасын қарастыра
отырып, А. Р. Лурия Вюрцбургск мектебінің психологтарының ой
формасының дайын білім ретінде болуы туралы тезистерінің
дәрменсіздігін, мүмкіншілігі жоктыгын тагы да бір рет баса айтып
өтеді. Ол да Л. С. Выготский секілді мынадай түжырым жасайды, ол
да негізсіз емес, ой сөзге таза күйінде айналуы мүмкін емес, ол
бірнеше кезеңдерен өте келе, онда калыптасады, яғни «сөз бен
сөйлеудің, тілдің көмегімен калыптасады». Сондықтан, Л. С.
Выготскийден кейін А. Р. Лурия ойлау мен сөйлеудің негізгі
психологиялық мәселесін карастырады, яғни ол мэселе «субъективті, ауызша ресімделмеген және субъектінің өзіне ғана
түсінікті мэннің, мағынаның ауызша ресімделген және кез-келген
тындаушыга түсінікті мағына жүйесіне ауысуы, ол тілдік пікірде,
пайымдауда калыптасады» [37, 6.193-194].
Лингвистикалык терминологияға жүгіне отырып, А. Р. Лурия
«тема» жэне «рема» такырыитарын карастырады. Ьүл жерде аңғаруга
болатын мэселе ол Л. С. Выготскийден кейін ойдың сөзге кезеңмен
саналуын ашатын синтаксистіц магыналык жоспарына көңіл
аударады.
Келесі кезеңде магына алгашкы «семантикалык жазбага»
айналып өзгереді, оның тілдік нікірдің тұжырылған формасы болады.
Одан әрі симультанды семантикалык сызба біртіндеп бір-бірімен
байланысты сөздердің кезектестігіне багытталады, ягни «сукцессивті
күшейтілген, кезектестікпсн үйымдастырылган тілдік пікір» [37,
6.195].
А. Р. Лурия бойынша, ішкі сөйлеу өңделу жолымен пайда
болады. Л. С. Выготскийден кейін ішкі сөйлеудің тежелген,
қысқартылган сипаты (морфологиялық белгілері) жэне предикативті
синтаксис (функционалды белгілері) туралы айта отырып, А. Р. Лурия
мынаны атап өтеді, бүл кұбылыстың накты осы белгілері (жэне
эсіресе предикаттылыгы) ойдың синтагматикалык толык тілдік пікірге
айналуы үшін кажет болатындай бастапкы мэселе болып табылады.
Ішкі сөйлеудің предикативтілік секілді функционалдык белгісін
семантикалык синтаксистің деңгейінде бөліп корсете отырып, А. Р.
Лурия да Л. С. Выготский секілді мынаган көңіл аударады: агенс
қүбылысының - осы сөйлеу формасының эрекет субъектісінің
жоктығына, ол эдегге өзініц ситуациялык шарттастырылуымен
төмендетіледі. Ішкі сөйлеуде синтаксистің аталган деңгейінде ереже
ГніІІыішіа іек капа эрекет жэне / немесе оның нысаны (патиенс)
111,111,111,1 Ьірак, ішкі сөйлеуде алгашқы семантикалык жазбаныц
нк'мси гісріпің
үпемілік
потенциалды
байланыстарыныц
бар
| мIіі\ ЫІП.ІЦ аркасында, «ықшамдалган ішкі сөйлеу
қайта кеңею
мумкіпдігіп сақтап калады жэне синтагматикалык ұйымдастырылған
Ішм I ой.іеуге айналуы да мүмкін» [37, 6.195].
Кец түрдегі, толық тілдік ой, пікірдің келесі, одан арғы
іііілі.ііі іасуы референтті табигатының, ягни накты қандай да бір
/каі даіідарга корсете білу кабілетіне қарай гана емес, сонымен қатар
іі і іік иікіргс қосылган фрачалардың контекстік магынасында да өтеді
I '/ . бі!98|. Міие сонді.ікіап. симулі.танды алгашқы ойдың (терең
........«КОИОТІК
КДОЫ ЛЫМНЫ Ц)
О ы ртқы
П ІК Ір д ің
ф разалары ны ң
1,1 и р о ц е с ін ің өзін Д. Р. Л у р и я « т іл д ік қ ы з м е т г ің
" ... ................
4 1 ' 11 11 Ф"рми.11 • | “ пиле кариетырады [37, 6.199].
1............ІМІ ' (І "Ч'і іілдік кызмегтің арнайы бір формасы ретінде
'■ 'I '" ' '-'І’' ""•ФЫН. а . Р. Лурия мынаны аңгарады: хабарламаны
1 и.ірпні һгідг аіігушы адам пікірдің тек қана мақсатын жэне нақты
"'I' міндеі іерін гана қалыптастырып қана коймайды, сонымен катар
'іч и і /ьадыны қосады (оның барлык көлемінде) және стратегияның
кур и-лі күрылымын косады. Осы жүйенің комегі арқылы сөйлеуші
ІЫМ .пінің болашақ пікірінің нақты, маңызды мағынасын атап
ічірі і іс и |37, 6.199].
Ж.іис ец соңында, ішкі сойлеудің онтогенезі мәселесіне тоқтала
"іі.ірыи. А IV Лурия Л. С. Выготскийдің көптеген кагидаларымен
......... .
келісстіндігін
білдіреді.
Ол
сонымен
қатар
қиын
ы іі ’ і.ірмшшрды
орындау кезінде балада талдаушылық жэне
іһіч иарлиушылық қызмеггерін атқаратын эгоцентрикалық
тілдің
іініідп болуын атап өтеді [38]. Одан соң дарашылдық тіл біртіндеп
шЛырлап сойлеуге ауысады, ол, қысқартыла отырып, ішкі сөйлеуге
нИинііііды. (Атап өтетін жайт, Л. С. Выготскийдің концепциясы
......." " Ш|- ішкі сөйлеу дарашылдық тілден бірден көрінеді, ол
.......... ччі сойлеудің кезеңінен тоқтамай өтеді) [39, 6.28-31].
Ііірик іа ішкі сөйлеу толыгымен тек қана мектеп жасында ғана
ки'і і*і11 гасііды (бүл болса П. П. Блонскийдің мектеп жасына дейінгі
......."'"Рла ішкі сөйлеудің бар болатындыгы туралы түжырымына
кііііші.і келеді). А. Р. Лурия мен Л. С. Выготскийдің пікірлерінше, нақ
|'| і.і мектеп жасында пікір мен ойдың бағдарламасы мен түрткі, дәлел
йччһілікіі түрде мықты сипатқа ие бола бастайды,
осыдан соң
(Мріінден бүл пікір күрделі баяндауға айналады, ол нақты бір
м ин,-перге жауап береді. А. Р. Лурия, Л. С. Выготскийден кейін,
17
Ы
ж
тілдік пікірдің бүл фазасына айналу баланың ішкі сөйлеу тілінің
калыптасуымен байланысты деп санайды.
Л. С. Выготскийдің осы бір концепциясына Т. Т.Аяпова колдау
білдіреді жэне эксперимент түрінде дәлелдейді, бұл жерде ғалым
олардың вербалдануы арқылы баланың субъективті ойларының
біртіндеп болатын объективациясы туралы атап өтеді. Ьұл процесс
біршама ұзак болып келеді, баланың айтқан бірер сөзі оның
семантикалық бағыттылығына карамастан (жанды, жансыз заттар
жэне т.б.) бір категорияга жатады [38, 6.278].
Осылайша, А. Р. Лурия ұсынган ішкі сөйлеудің моделі өзінің
идеологиясы жагынан Л. С. Выготскийдің моделіне жакын (дегенмен
аталған модельдердің біріншісі терминологиялык аспектіде негүрлым
ретке келтірілген, бірыңгайланган болады). Сонымен катар
А. Н. Соколов та ішкі сөйлеу мэселесін біршама аныктап, жан-жақты
карастырған болатын, ол бұл феноменді ойлаудың құраушы бөлігі
ретінде зерттейді [2, 6.55-56].
Ішкі сөйлеу дегенде ол дыбыссыз сөйлеуді, тілді түсінеді, ол
кандай да бір ойлау аркылы жасалатын тапсырманы орындау кезінде,
еске түсіру, іштей оку және хат жазу кезінде біздің әрекеттерімізді
ойша жоспарлау үрдісі кезінде біздің ойымызда пайда болады,
А. Н. Соколов, баска да психологтардан кейін (Л. С. Выготский,
П. П. Блонский, А. Р. Лурия), ішкі сөйлеудің сырткы ауызша жэне
жазбаша сөйлеуге, тілдерге генетикалык байланыстылыгын атап
көрсетеді.
Одан ары, сыртқы жэне ішкі сөйлеу тілдерінің өзара
байланыстылыгын көрсете отырып, ол ішкі сөйлеудегі аралык, өтпелі
үрдістерін сипаттайды. Оның пікірінше, соңгысы сырткы сейлеуде
пайда бола отырып, «оның психологиялык трансформациясы болып
табылады, ол жерде оның «дыбыссыздық», «үнсіздік» касиеті ғана
емес, оның фундаменталды психологиялык сипаттамалары да жэне ең
бастысы, оның ситуативтілігі, жалпыламалыгы да өте маңызды болып
табылады, бүлардан басқа олардан шыгатын сөздік фрагментарлық та
маңызды [2, 6.55-56].
Ішкі сөйлеудің сырікыдан
психологиялык трансформациясы
туралы айта отырып, А. Н. Соколов соцгысыныц эгоцентрикалык
тілдегі функционалды қайта кұрылымдануын еске алмайды, ол
Л. С. Выготскийдің моделі бойынша, ішкі түрінің калыптасу жолында
ауыспалы звено болып табылады.
А. Н. Соколов атап откген ситуациялык шарттастык, сонымен
катар ішкі сөйлеудің қыскартылган сипаты оның осы мэселесінің
трактовкасын
Л.
С.
Выготский
мен
А.
Р.
Лурияныц
18
коіііісіщимліірммсн жақындастырады. Ішкі сөйлеудің осы аталган
инрлык
(іііндік
срекшелік
сипаттамалары
жагдайлардыц
.... .......... .
жэне сонымен катар сырткы сойлеуде табылады, бұл
А
II
( 'околонка ішкі сөйлеудің сырткы түрімен тыгыз
<>11(1 ІІІІІІ.ІСгылыгын қарастыруга негіз бола алады. Осылайша, «ішкі
гпм Iо> сырткы жагынан ішкіден бөлектеле, алшактала алмайды жэне
ш .111 Iзуолді смес құбылыс ретінде карастырыла алмайды [2, 6.56].
Осыгин байланысты Л. Н. Соколов сонымен катар сырткы
ічііілсудіц Ішкіге функционалдык тэуелділігі туралы айтады. «Өзінің
(чірлык ііііііарі.іііі.ііі артық нсмесс кем мерзімі үзартылган
\іи>іірііаміііі.ірі.ін;ш (ипидік нсмссс ауызша ассоциациялар) оның
1......... .................. йшн жоспар псмссс болашақ пікірінің конспекті
1 'і " ’ " ................. күри отырып, Ст оларды ішкі сөйлеудің көмегімен
........ . .......' ИмІ' I '. о.56|. Дсмск, ішкі сөйлеу хабарламага кандай
‘"I' ' I" ...........•*>
Іудырады, ал ол болса өз кезегінде «сэйкес
............. н м м рііц оріпуін» шакырады, кейін ауызша жэне жазбаша
' 1........... \ -м.ірымды пікірді қалыптастыру үшін сөздер мен фразаларды
•Р" 11 ' .ірм.і и.і жу чегс асады [2, 6.56].
( >і і.ілийша, кейбір фактілерге карамастан, ішкі сөйлеу
ң к .і.ір.ііц.іқ қатынастың күралы бола алмайды жэне негізінен ойлау
ы.ммеіін агкарады (Л. С. Выготскийдің пікірі бойынша, «өзі туралы»
•і. чп "Піі у 111і 11» сөздері бола отырып), ол да болашак хабарлама үшін
'нии.і і іі.і <іоиі.іи саналатын дайындық қызметін іеке асырады.
11
і іік чаоарламаларды түсіну мен тугызу шеңберінде ішкі
'" іі 114 I' міристыратын бүл концепция, Л. С. Выготский мен
\ I' Мурияның модельдері секілді детальды емес (А. Н. Соколовта,
МІ.ІЧІЛЫ, ішкі сөйлеудің синтаксистік кұрылымының ешқандай
..........іимасы жоқ деуге де болады), дегенмен жалпыламалық туралы,
........
отырган
құбылыстың
тұжырылуы
ауызша
Фр.н мсн гарлыгы туралы психологтың ескертпесі мынадай түжырым
ііин п\ і .і мүмкіндік береді: ол Л. С. Выготскийден кейін ішкі сөйлеудің
нрі ііікіі іині ілік (оның функционалды белгісі) жэне ыкшамдылык,
........
Гііргс осыдан шыгатын грамматикалык аморфтылык (оныц
мирфологиялык белгісі) секілді қырларын атап өтеді. Осылайша,
\ 11 < околовтың трактовкасындагы ішкі сөйлеудің моделі, негізінен,
'I < Нмюгский мен А. Р. Лурияныц үсынган концепцияларымен
ирі.ік болі.ін кследі).
Аіалган психологтар секілді, А. Н. Соколов та ішкі сөйлеуді екі
і..иіім а іерттейді. Біріншісіне жататыны ішкі сөйлеудіц
і гіісі нкшіык зерттеуі, ал екіншісіне жататыны - бір-бірінен
ф \ ііһңиоііалдык жагынан ерекшеленетін сыртқы ауызша, жазбаша
және
ішкі
сөйлеу
формаларының
салыстырмалы
талдауы
(А. Н. Соколовтың осы зерттеулерінің жэне Л. С. Выготский мен
А. Р. Лурияның жүргізген ішкі сөйлеудің негізгі аспектілерінің
талдауының ұксастыктары. сэйкестіктері туралы мәліметтері туралы
жоғарыда айтылған болатын).
Бірак, ішкі сөйлеудін генезистерін зерттей отырып, А. Н. Соколов
оның «дыбысталуы» туралы гипотезаны ұсынған тұңғыш психолог
болды.
Генетикалык жағынан ішкі сөйлеудің тілдік кинестезия (кері
байланыстың нервтік импульсі) негізінде пайда болатындығы туралы
ережеге сүйене отырып жэне тіддін дамуынын ерте кезеңінде есту
және тіл козғаушы анализаторлардың озара тэуелділігі пайда болады,
ол тықдалынатын жэне айтылатын сөздердің байланысатындығы
туралы логикалык қорытындыга келеді [34, 6.65]. Сондыктан, сөзкозғалыстың
автоматтандырылуының
нэтижесінде
тілдік
кинестезияларга деген кажеттілік азая түседі. Олар енді аз каркынмен
көріне бастайды, ал оның орнына есту анализаторында өршу, козу
күиіейе түседі. Демек, ішкі сойлеу «дыбысталады». Ал сөздердің
мүндай «дыбысталуы» (есту анализаторыида өршудің, козудың
күшеюі) тілдік кинестезияш.щ олсізденуіне экеледі.
Одан ары карай, ішкі сөйлеудің «дыбысталуы» мэселесін зерттеу
үрдісі барысында А. Н. Соколов эксперименталды жолмен бүл
күбылыста артикуляциялық аппараттың жасырын козғалыстарының
бар екендігі фактісін дэлелдеуге қол жеткізді, ол кандай да бір ой
тапсырмасын шешу процесіндс туады.
Осылайша, А. Н. Соколов сараптамалык түрде бекіткен ішкі
сөйлеудің аталған ерскшсліктері карастырылган концепцияның
алдыңғылардан басты срекшелігі мүнда ішкі сөйлеудің негізгі
сипаттамаларының бірі оның дыбыссыздыгы болып саналды. Сөз
жасаудың осы ерекшеліктері Н. И. Жинкиннің де назарына түсті, ішкі
сөйлеудегі оның концепциясын біз барынша нақты эрі жан-жақты
талдап караймыз. Н. И. Жинкин, ойлау мен сөйлеудің мэселелерін
зерттеуге ерекше назар аудара отырып, былай деп түжырымдады:
«егер де лингвистика иен психология ойлаудың шынайы, накты
процесін зерттеуден бас тартса, олар үлкен шыгынга, жоғалтуға
үшырайды - сөйлеуші адамның өзі, оның сөзі түсіп қалады» [29, 6.28].
Осы мәселені қарастыра отырып, психолог былай деп атап өтті: ой
адамдардың бірігіп кызмег жасауында пайда болады, жасалынады. Н.
И. Жинкиннің пайымдауынша, бір адамның ойының баска адамның
басына «тасымалдауиіысы» тіл болып табылады, ал оны «іске
асырушысы» - сез, ол тілдің өзі туралы, сөзде айтылатын
Iиі.іIіііііі.і Iі.іIV|ыи м-ІІбір боліктері туралы, сонымен катар сойлеп
......I" 111 1>| ч.‘ •>іііііи оіі туралы ақпараттан түрады, сонымен қатар
...... м н п т ч і ндм.шастардасипаттайды.
ііі|піһ II II Жинкин бойынша, «ой сойлемде тілдің күралдары
іірм ілі.і іиі і.імилдинатындығына» байланысты жэне «тілде ойды
|нч Н'іі оіыруга кабілетті және оны тіл аркылы беріп отыратын бірдеңе
Оііим.і іа-рек» болгандықтан, «ойлау жэне сойлеу» емес, «ойлау жэне
і і л » мэсслесі ғана ғылыми мәнге ие бола алады [ 2 9 , 6 . 2 9 ] . Міне,
ошді.іқтші ішкі сойлеудің феноменін Н. И. Жинкин былайша ойлау
мгн гілдің моселелерін зерттеу шеңберінде карастырады, оларды
і.іім.піиу біірысында психолог өзінің алдына мынадай міндет кояды:
и і мічі ічійлеудің арасындағы жанасу нүктесін анықтау, сонымен
ічіні|і "іі МІМІИ.ІҢ ойы қандай формада туатындығын білу және ол калай
' і ' и м и і і і 11 і.і іштындығын білу» [ 2 9 , 6 . 2 9 ] .
\ шми ойлау процесінде ақпаратты кодтау (тілдік пікірдің
ші.ікміи нптижесі) мен қайта кодтау (тілдік пікірді түсіну)
м іі ( к н ріме ерекше көңіл боле отырып, Н. И. Жинкин ойлауды іске
■и ыру тәсілдері туралы сүракка жауап іздеді. Алға қойылған
міи и-! гсрді шешу үшін, ол орталық тілдік тосқауылдардың әдістерін
кплдииды, ол бір мезгілдегі метрикалық тақылдау кезінде ойлау
пик і.ірмаларын шешуге бағытталады, ал ол оз кезегінде ішкі
тіілеуд ің үрдісінде тіл козғалысының тежелуін жүзеге асыруға
м\ мкііідік берді. Осылайша, бүл кодтың бар болуы (табиғи тілдің
і|"'рмилирымен
байланысты
емес)
эксперименттік
жолмен
.... (гмлинды, дэлелденді. Тәжірибенің
нәтижесі психологтың
(іііііііудың іске асырылуы туралы болжамын, пікірін дәлелдейді,
ристийды.
II.
И. Жинкин жүргізген сараптамалық жұмыстардың негізінде
і м іі «ІСодтық ауысымдар айналымында... ең түсініксіз, ең еленбейтін,
кіміс і үспейтін звено» [ 2 9 , 6 . 2 9 ] — ішкі сөйлеуді сипаттауга
и.ірі.иіімыз. Сонымен катар ішкі сөйлеудің осы моделін бүрын
ічі|і.и іырылған концепциялармен салыстыру қажет, бүл жерде ерекше
и.і ш|> лударылатын мәселе - тужырымдалған тілдік пікірлердің пайда
'мніуы процесіндегі талданып отырған құбылыстың ролі, оның
■имі.іксистік қүрылымы, морфологиялық ерекшеліктері, фонетикалық
і рскшеліктері, генезисі және функционалды аспектілері.
Ішкі сөйлеудің бірінші ерекшелігі бар, ол туралы тэжірибелердің
м.чижелері дэлел бола алады, бұл оның кенеттен, бірден екендігі, аяк
ііі і і.ілі.ііы болып табылады, бүл бұрын іріктелген элементтерінің
"К.ійти білдіруі» (Н. И. Жинкиннің термині) кезінде сөздердің
Іріктолуінен босатумен байланысты болады, ол туралы ішкі
сөйлеудегі пәндік-сызбалық кодтың бар болуы куәлік етеді, дәлел
бола алады). «Қайта білдіру осы немесе усынылатын пэндік
кешендердің көрнекілігі, егер де толығымен босатпаса, онда біршама
манызды денгейде сөздердің іріктелуі процесін кысқартады, кандай
жагдайда болса да, элементтерінің толык күрамында сөздердің кұрылу
мүмкіншілігін жокка шығарады» [1, 6.61].
Демек, ауызша хабарламаларды кайта өндеудің орталык звеносы
мен кодтық ауысулардың саласы арқылы Н. И. Жинкин ішкі
сөйлеудің ауызша емес дерлік сипаттарын дәлелдейді, пәндіксызбалық кодқа ауысу кезінде ол бул жерде ойлаудың функциясын
орындайды. Бұл корытынды Л. С. Выготскийдің тезисінің дэлелі
болып табылады (бұл жерде оны П. П. Блонский, А. Р. Лурия,
А. Н. Соколов колдайды) ол ішкі сөйлеу - сөзсіз тіл деген сөз.
Одан ары карай, тілдік хабарламалардың туу процесі мен түсіну
процестерін талдай отырып, осы туралы біршама токталып, жанжақты айтып кеткен дұрыс.
Сонымен, тілдің механизмінің екі звеносының ерекше түрл і бар
дедік, олар: сөзді кұрастыру үшін
дыбыстарды іріктеп алу,
Н. И. Жинкиннің корсетуінше, «тілді меңгерген адамдардың ішкі
сөйлеуінде, создердің іріктелуі жүреді, ал сөз үшін дыбыстардың
іріктелмеуі мүмкін, себебі ол адамдардын сөздерінің қозгалыстық
стереотиптері калыптасты» |І , 6.48]. Демек, ішкі сөйлеуде созді
іріктеп алу үшін олардың элементарлык кұрамын орнына қайта
келтіру талап етілмсйді. Сондықтан Н. И. Жинкин мынадай түйінге
келеді: бүл сойлеу формасында сөздерді түтас бір күрылымды
пайдаланғандай пайдалануга болады. Осы корытындының негізінде Н.
И. Жинкин сонымен бірге «бұрын іріктелген, тандалган создердің
түтас бір жүйесінін» орнын басушы болып табылатын аса кыска
дабылдарды
іріктеудін
мүмкіндігін
карайды.
Бүл
жерде
Н. И. Жинкиннің сонғы тұжырымы баска психологтардың ойларының
дүрыстығын тағы да бір рет дәлелдейді.
Осылайша, ішкі сөйлеудің негізгі сипаттамаларын сипаттауга
орала отырып, былайіла
белгілеуге болады - ол дауыстап
айтылмайтын кодты пайдаланудың нысаны болып табылады. Біз
кандай да бір затты көз апдымызға елестеткен кезде біз оның сол
жағында, оң жагында не түргандығы туралы пікірлердің біркатарын
тудыра алатын зат ретінде тусінеміз. Бүл ой осы сөздегі бар дыбыстар
мен эріптерге карамастан найда болады. Сондыктан ішкі сөйлеудің
коды пэндік деп аталады. Бұдан баска бүл кодтың түсінік, ұғымдары
схемалы болып келеді: осы аталған экспериментте сызбаға келтірілген
пәндер бірлікті кұрайди, оның әрбір элементі өзінің дауыстап
....................... ..
Қіірамастам, кез-ксліен
тілдің дауыстап
................ * • к |*ін кийта жаңғыртуга мүмкіндік береді, себебі ол
..... и I' •................. ... іітшіып откен.
М\ и іпіі 11.чіідік-сызбалык код барлык басқа тілдерге аударуларды
шуичіті.іригыи
әмбебап
тілді
білдіреді.
Осылайша,
ііиммуиикицишіыц кажеттіліктері оздігінен реттелетін жэне ездігінен
'мчі і іірілсі ін бірыңгай жүйеге: тіл - дыбыстық сойлеу - ішкі сөйлеу
пи ц іі ік к і реіін де қалыптасқан өзара эрекет етуші кодтардың пайда
Лшіумна
окелді.
Ішкі
сойлеудің
Н.
И.
Жинкиннің
ііііісрпрсіициисындағы моделін қарастыруды жалғастыра отырып,
оііың ііикі сөйлеудін тіліндегі сипаттарын атап өту қажет'
И II Жінікиіі (юйынша, ішкі сөйлеудің тілі табиғи тілге қарағанда
Ч " м і" "іі ол артық, мол емес, мүнда бір элементтің бар болуы
...... «ч'шрмныц пайда болуын түсіндіреді, ал бұл болса артықшылыкқа
........... 1'іі'ді. Ішкі сойлеуде байланыстар формалды емес, мазмүнды
іниц.ім кіміеді. Ой табиғи тілдің формасына айналған кезде кодтық
і.ніидср умьггылып қалуы мүмкін. Яғни бүл түжырымдама ішкі
иіЦщ-удіц үнсіз, сөзсіз дерлік табиғаты туралы тағы да бір рет
иалелдейді.
Ішкі сөйлеу - ешкандай сөзі жоқ іштей сөйлеу екендігі туралы
фпкі іні сонымен катар психолог Н. И. Жинкиннің тәжірибелік жолмен
і " . ні сипаттауы да дэлелдейді, ол ішкі сөйлеудің синтаксистік
і<\ |'і.і.иі.імы туралы сипаттама.
I лжірибенің нәтижесі мынаган дэлел бола алады —сингаксистік
ку|)ыиі.ім акцентсіз формада қолданылуы мумкін, сонымен катар
"і ііітіксистік бөліну - оларды интонацияда жүзеге асыруға дейінгі
свздсрдід мағыналануының корсеткіші» [29, 33-34-6.]. Осылайша,
ним сойлеу, ауызша фрагментарлықпен сипаттала отырып,
| р імматикалық аморфтылықпен сипаттала отырып, Н. И. Жинкиннің
ііімріпше, бүл жерде еш акцентсіз синтаксистік күрылымымен
»Iи кіпслснеді.
II И.Жинкиннің ішкі сөйлеудің генезисі туралы козқарастары да
1'Іришми қызықты. Қарым-қатынаска қатысушылар үшін табиғи
»»чі|>шынды тіл - субъектавті кодтың шығу құралы болып табылады,
" і іибиғи тілге ауыстырылған бола отырып, карым-қатынас
іфііцссінің өзін мүмкін етеді, осы туралы ережеден мынадай
імірі.і іынды, түйін шығаруға болады: ішкі сөйлеудің сыртқы сейлеуге
іпісгикалық тэуелділігі туралы Н. И. Жинкиннің козқарасының
II. С Выготскийдің, А. Р. Лурияның, А. Н. Соколовтың
іпикирастарымен үқсастыгы туралы пікірлер бар [40]. Осы жерден
пси.чолоітың талданып отырган қүбылыстың сыртқы тілден шыгуы
туралы (ішкі сөйлеудің контекстік тәуелділігі), сонымен катар сырткы
тілдің ішкіден функционалды тэуелділігі туралы ойы көрінеді.
Ішкі сөйлеу, «стандарттық грамматикалык ережелердің жинағы
жэне тіпті лексиканың алфавиті» болмаса да, «катаң түрде дискреттік,
толығымен, түтастай аналогты, ұксас» болмаса да, субъективті тіл
бола отырып, айтушы болып саналмайды. Бірак. дегенмен де
Н. И. Жинкиннің пікірінше, бұл сөйлеу формасы «делдал - тіл, оның
катысуы кезінде ой эрбір серіктестің жалпыға түсінікті тіліне
ауысатын» болып табылады [40, 6.115-117]. Осы жерден психологтың
мына тезисі анык болады «ішкі сөйлеудің бейнелі, көрнекі тілінсіз
ешкандай да табиғи жаратынды тіл мүмкін емес болар еді, демек
табиғи жаратынды тілсіз ішкі сөйлеудің кызметі де еш мағынасыз
болып қалады» [29, 6.36].
Бүл модельді карастыруды аяктай отырып, Н. И. Жинкин мен
А. Н. Соколовтың физиологиялық тэжірибелерінің нәтижелерінің
сәйкестігін, үксастығын да атап өткен дүрыс, олардың нысаны ішкі
сөйлеу болып табылады. Өзінің эксперименттерінде Н. И. Жинкин де
А.Н.Соколовтан кейін сөздерді іріктеу процесінде жасырын тіл
козғалысының болатындығын атап өтуге кол жеткізді, нактырақ
айтсақ, ол тілдің және жүткыншак трубкасының жоғары бөлігінін
ритмикалық тербелуі.
Бүдан эрі ішкі сөйлеудегі еститін жэне сөйлететін анализаторлар
арасындағы теңцестікті зерттей отырып. Н. И. Жинкин сонымен бірге
А.. Н. Соколовтың ішкі сөйлеудің «дыбысталуы» туралы
гипотезасының лүрыстығын колдайды. А. Н. Соколовпен келісе
отырып, ол «сөздерді дыбыстау» сөйлеу кинестезиялардың әлсіреуіне
әкеледі деп есептейді. [1, 6.46].
Сонымен, Н. И. Жинкинның ішкі сөйлеу концепциясының талдау
арқылы мынадай корытынды жасауға болады, осы модельдің баска
концепцияларға толыктай сэйкес келмеуі туралы болмаса, онда бүрын
айтылған психологтардың ережелерімен оның негізгі ережелерінің
сәйкес келуі туралы айтуға болады. Бұған ішкі сөйлеудің келесі
белгілерін жаткызуға болады: таусылмауы, мағыналы толықтығы,
ішкі сөйлеуді таза субъективті тіл кыла алатыны; ішкі сөйлуден
генетикалык байланыс пен ішкі сөйлеудің сырткы сөйлеуден
функционалдық байланысы, ойлау кызметін орындай білуі жэне түлға
аралык карым-катынас жасау үшін дайындык кызметін атқару.
Сөйлеу
психология
концепциясына
енетін
модельдер
(Б косымшасы) гікслсй бакылаудан жасырылған ішкі сейлеудің
манызды сипаттамаларын жаңгыртады, жэне осы мақсатта абетракті
қүрылымдарды баскарады, яғни «тэжірибелі деректерден тура
піі.іі іірі.і імніііыи, кейбір жалпы гипотезаларды ң негізінде «еркін»
’ М 'і' "
итсіілдық нысандар туралы түсініктер» [16, 6.86].
кслс, ксйбір интегралдық психологиялык модель
1 ................ .
• %I ' і і < і м і 111і.і іама жасауға болады, зерттеу объектісінің негізгі
1,1,1,11 псрмі корсстстін жэне объектінің кұрылымы мен кызметтері
іуршп.і
жица
кызығушылық
тудыратын
мәліметтер
алуға
м*мі һ нч сгіндсй зерттеу жүргізу керек (Б қосымшасы).
Сонымен, ішкі сөйлеу Л. С. Выготскийден кейінгі қазіргі заман
ііі нхолопарымен ішкі сөйлеу «өзіне» және «ішінен» ретінде, адамның
Ч’1-1 мсихикалық функцияларының дамуымен байланысты.
( Кі.ідші, ішкі сөйлеуде қажеттілік адамда өзінің ішкі ойын, ішкі
1\ ....... 1,1 мн амдық оймен салыстыру кажеттілігімен катар туындайды.
І|,|к* сөйлеу - «өзі үшін» және «ішінен» сөйлеу, таза
' ......
......... ..
функцияларды атқаратын, қарым-қатынас қүралы
..... ..
гибылмайды, ішкі сөйлеудің элеуметтік функциясын
іиффі рсициациялау аркылы пайда болады.
іііікі психологиялык функцияларды жүзеге асыра отырып, ішкі
іпііису сойлеу ой қүрамына кіреді, мүнда Л. С. Выготскийден кейін
"і.ф.і байланысқан үш жоспарды бөледі: ой, ішкі сөйлеу жэне сөз.
Кічпсген психологтардың көзқарасы бойынша (Л. С. Выготский,
А I*. Лурия) ішкі сөйлеу ой мен сөз арасында аралық орын алады,
■и им соэбен қарым-катынас жасауға ыкпал болатын маңызды кезең
.... .
іабылады. Бүл кезеңде алғашқы, семантикалық сызба
і шин іамасы
бар
сөз
сөйлеудің
ішкі
субъективті
мәні,
»іі!м ііі митикалық ашылатын сөз сөйлеуге немесе синтаксистік
м*и мнллар жүйесіне айналады. Ал ішкі сөйлеуді жүзеге асыру
- ічгтық-сызбалык» код аркылы жүргізіледі, табиги тіл сөздерінің
мііісриалдық белгілері жоқ және белгіленетін белгі болып табылады.
11" і'і сойлеу арқылы «ортадагы тіл» немесе «универеалды тіл» (Н. И.
і піікимпың терминдері) субъективті ойдың коммуникантгарга
" і ылікті ішкі сөйлеу тіліне ауысады.
Ішкі сөйлеу тілі - таза субъективті тіл және сөйлеудің осы
фнрміісы - сөйлеу сөзсіз екендігінен біз келесі корытындыга келеміз:
ІшкІ еойлеудің негізгі белгілеріне сәйкес келмейтін сипаттамалардың
I'ініуы, ол вербалдықтіл белгілерімен калыптасады.
Жалпы
түрде
зерттеліп
жаткан
кұбылыстың
негізгі
пі пхологиялық сипаттамаларын келесідей анықтауга болады.
Іівстауыштың барынша контекстік мағыналығына байланысты
(оның біздің ішкі ойларымызда үнемі болуы) ішкі сөйлеуге
іцм ш каіты қ синтаксикалық қүрылым тиісті.
Осы психологиялық феноменнің семантикалық кұрылысының
ерекшеліктері баяндауыштың мағыналык жүктелуімен белгіленеді.
Сонымен, ішкі сөйлеу идиомалык, көрнекілік-сезімді сипатка ие
болады, оның ішінде көп бейнелі, мағыналыктың бір күрделі сөзге
«кұйылуы» (Л. С. Выготский термині) байкалады.
Айтып өтетін жайт, предикативті синтаксис, семантикалық
бірліктер мен идиоматикалык ішкі ауызша диалогтык сөйлеуге
жатады, яғни жағдайды мотивациялау мен оған косылу. Алайда ішкі
сөйлеуде аталған сипаттамалар анық белгіленеді: көп бейнелі
мағыналы мазмұн, ішкі сөйлеудін бір сөзіне күйылып, оны ішкі
сөйлеу тіліне аударуға киындық тугызады.
Ішкі сөйлеудің фонетикалық ерекшелігі мынада, бұл жагдайда
сөзді аяғына дейін айтуға кажет емес, бул жерде «ішкі-сөйлеу»
дыбыстык жағының кыскартылуы туралы айтуга болады.
Сонымен, ішкі сөйлеудің маңызды белгілеріне мыналарды
жаткызуға болады: оның синтаксикалық күрылымының предикативтік
сипатын, мағынаның шекті койылануын (оньщ ссмантикалык
кұрылысының ерекшеліктері) жэне дыбыстык кыскартылуы (оның
фонетикалық ерекшелігі).
Ішкі сойлеудің негізгі сипаттамаларын корсете отырып, оның
генезисі мен функционалдық аспектісін назарсыз калдыруга
болмайды.
Ішкі сөйлеу коицепцияларын карастыру негізінде біз келесі
қорытындыга келеміз, оның сыртқы сөйлеумен генетикалык және
функционалдық байланысы бар. Інікі сойлеуге анализ жүргізе отырып,
онтогенезде ол сырткы сөйлеудің «психологиялык трансформациясы»
деп ұсынылады (А. Н. Соколовтың термині), ол алдымен жаңғырык
сияқты болады, ягни сөйлеу созінің кайталануы (Бұл жерде
А. Н. Соколовпен шығарылған жэне Н. И. Жинкин колдаган ішкі
сойлеудің «дыбысталуы» гипотезасы езінің дәлелдігін табады, есту
анализаторында өршуі күшейеді, жэне де сойлеу кимылдарында
кажеттілігі
жартылай
создің
дыбыстық
кұрамын
естумен
толтырылады). Бүдан эрі сойлеудің бүл формасы сойлеушінің созін
қыскартып шығарады жэне де ішкі сөйлеуге айналады.
Қарым-қатынас жасау кезінде ішкі сөйлеу сыртқы сойлеудің
алдында тұрады. Соңғысы (бүған жазбаша сөйлеу де жатады) ең
алдымен «ішкі-сөйлеу блогында қалыптасады» [4, 6.67], алдындағы
пікірге сойлеудін күрылуы пайда болады. Сонымен, біздін барлык
ойларымыз алдымен ішкі сөйлеуде белгіленеді, олардың комегімен біз
алдағы айтатын сөздін жоспарын кұрамыз. Тек содан кейін ғана
адамның сөйлеуі сыртқы пікірде іске асырылады.
I >і і.і (ічіі шііідші ііпкі сөйлеудің қызметтік аспектілері туралы
........і іиіі мпіім і н.і корытынды шығаруға болады.
Іпн і . и|1чі'\, « о і І үш ін» ж эне «оз іш інен» сойлеу бола түра, және
................и м.і ойлау кызметін атқара отырып, тура қарым-қатынас
....... .
иришімайды, сснды қтан коммуникативті емес. Бірак, сыртқы
■"іі н \ іііі (іііша черновик рөлін атқарады, ішкі сойлеу алдағы карыміиім.ішк жасауга дайындық қызметін орындайды. Ал ішкі сөйлеудің
міммуиикативті еместігіне келетін болсақ, мысалы, И. В. Страховтың
і іііі.і ЛоИмпша, сөйлеудің бүл формасы коммуникативті қызмет атқара
іімпды ішкі диалог жасау фрмаларын кабылдай отырып, немесе
іі.ііі і.і\ин.ііа элде эңгімелесушіге ойша сойлеу» түрінде ... » [41,
і' •К| Мрак буган маңызды түзету енгізу кажет, «коммуникативтілік»
иі и "іііреуге сейлеу» түсініктерін бір-бірінен айыра білу кажет.
■ иммміикагивтілік - бүл қарым-катынас жасауға арналған, ал
пірғм г сойлеу - бүл хабарламаның біреуге немесе бір нәрсеге
'І'ц і і\ іі, бағытталуы» [4, 6.67]. Сырткы сойлеудің екі белгілері бар,
иіімичіі ол карым-қатынас жасау кұралы жэне де адресатка арналады.
\ м і і д і і ішкі сойлеуге тек кана біреуге арнап сойлеу лайықты болады.
( >и немесе рефлексивті (ойлайтын субъектінің өзіне бағытталған)
іпмесе ойдагы әңгімелесушіге арналады. Тікелей карым-қатынас
*ш иу үшін ол озінің психологиялык табиғатына карай («ішінен»
>пііису бола түра, сондықтан дыбыстап айтылмайтындықтан), ішкі
і нН'Н'у арналмаған.
іііікі сойлеудің маңызды бір белгісі ретінде оның дыбысталмауын
■шин! отырып, психологтар қатары (мысалы, А. Н. Соколов,
II II Жинкин, А. Р. Лурия) онда жасырылған артикулляциялық
іч и| алыстардың барын белгілейді, олар ойлау міндеттерді шешу
ирпңссінде байкалады [42]. Алайда біз, И. В. Артюшковтан кейін,
ф и іиологиялық
эксперименттер
жасау
барысында тіркелетін
іічіі і.ірылған сейлеу қозғалыстарын ішкі айтуға емес, ішкі сойлеуге
ініім.иамыз. Соңғыеы заттық-сызбалык кодта іске асырылады, ал
ІшкІ іійіу табиғи тілдің вербалдык кодында жүзеге асырылады. Және
н П, С. Выготскийдің ойымен келіспеуге болмайды, егер де ішкі
шііисуді «ішінен айту» деп түсінетін болсақ, онда ішкі сойлеудің
■'> і "' іаи формада болуы ешқандай ерекше болатын психологиялық
фмікцияны орындамас еді, ал тек қана сыртқы сойлеудің ашылып
кічііііеп айтылу процесін кобейтетін еді, бұл вербализация
ііроцеетерінін ерекшеліктері жағынан аса ақпаратты емес.
1.3 Психолингвистикадағы ішкі сөйлеу түсінігі
Тілдік сөйлеудің пайда болуы - динамикалык үдеріс, мұнда
эдетте тілдік сөйлеу дэйекті түрде бірінен кейін бірі келетін кезеңдер
иерархиясы ретінде беріледі. Сөйлеуді тілдік эрекеттердің «саналы
мақсатка бағынышты болып келетін жеке үдеріс» [43; 57] ретінде
түсінілуі мен кызметінің біртүтас ыкпал кұрамындағы тілдік эрекет
ретінде анықтау кезінде пікірін тіл аркылы білдіруге себепші болатын
біркатар белгілер ерекше бөлініп көрсетіледі. Оларға уэждемелік,
кызметтің жалпы максатына тэуелді болатын максаттылық,
«жоспарлау мен жоспардың іске асырылуы» (бүл жерде ішкі
багдарлама жоспарының іске асырылуы) жэне максат пен нэтижені
салыстыру» жатады [44, 6.26].
Бүл көзкараска сэйкес әр тілдік эрекет төрт кезеңнен немесе
фазадан:
1) уәждеме фазаларынан;
2) тілдік интенция калыптасуының фазаларынан;
3) ішкі багдарламалау фазаларынан;
4) бағдарламаларды жүзеге асыру фазаларынан түрады деуге
болады. Демек, уәждемелік жэне максаттылық тілдік эрекет ішкі
бағдарламалау,
бағдарламаны
жүзеге асыру
және олардың
аракатынасы кезеңцерінен кұрылады.
Сонымен, уэж ойын білдіру кұрылымының бастапкы нүктесі
болып табылады. Ол сөйлеуде белгілі бір мазмүнды білдіру
кажеттілігінен туындайды. Алайда, тілдік эрекет бір уәжбен емес,
оның жүйесімен бағытталатынына байланысты, А. А. Леонтьев
П. К. Анохиннің ізінше, иерархиялык түрғыда кері уәждерді
багындыратын негізгі түрткі болған уәждемені ерекше атап көрсетеді
[44, 6.31].
Бұл «үстем уэждеме» тілдік интенция туындауының негізінде
жатқан негізгі фактор - сөйлеудің туындау үдерісінің келесі фазасы
болып табылады.
А. А. Леонтьев Л. С. Выготскийдің пікіріне қосылып, тілдік
интенцияны «міндетгі сезіну» жэне «көмескі тілек-қалау» деп атай
отырып, сондай-ак Д.Ж. Миллер мен тағы баскалардың пікірлерін
костап, «бүл кезеңде сөйлеушінін нәтиже бейнесі болады, бірак онын
осы нэтижеге жету үшін орындауға тиіс әрекеттер жоспары
болмайды» деп көрсетеді [45].
Берілген «Эрекет жоспары» сөйлеудің туындауының келесі
фазасында, яғни ті.ідік әрекеттерді ішкі багдарламалау жэне
жоспарлау кезенінде корініс табады, яғни кейбір схемалардың санасыз
ңры лы м ы ксзеңінде көрінеді, «оның негізінде кейін тілдік еөйлеу
і і ниііііді.і» 13, 6.7].
А А. Леонтьев көрсеткендей, багдарламалау «ішкі (субъективті)
ми і Гііриігін пайдаланудың» өзара байланыскан екі үдерісін камтиды
I 11 (і.ІК-Ч. Ьірінші үдеріске «осы бірліктерге белгілі бір мағыналық
•к^ к і смен і» косу жатады. Сонымен бірге сөйлеудің пайда болуының
<і\ і моделі, А.Н. Леонтьевтен кейін, «берілген субъекті кызметінде
ІІИ.ІІІЫМСН орын алып отырган орнының аралық әсерімен қарау
нркылы сана-сезімде шындығында көрініс табатын үзінді» ретінде
іусініледі [3, 6.162]. Ішкі багдарламалау қамтитын екінші үдерістіц
м.чіі «бүл бірліктердің кызметтік иерархиясын» қүруда жатыр [44,
б. 18.11. Лйтылатын ойдың синтаксистік үйымдастырылу негізін
і \ і ч.гк і ивті кодты пайдаланудың екінші жагы күрайтын болады.
Д. Д. Леонтьевтің пікірінше, пайдаланудың екінші үдерісі үшін
..... кушінің назары кімге - субъектіге ме, объектіге ме түскені,
■■•пчаіі-ақ оның тындаушыга деген мақсатының сипаты маңызды.
І..Н дарламалау үдерісіне қатысты жалпы алып карасақ, ол «бастапқы
кодті.іқ бірліктер түрлі психологиялық ақиқатқа сэйкес келген
<ічи иійларда эртүрлі ашылып беріледі [44, 6.184].
Ьірак А. А. Леонтьев М. С. Шехтердің ізінше «тілдік негізде
іы іы іі гасатын қосалқы көру бейнесін» багдарламалауга ец жақын,
ипіи і лц код деп санайды [44, б. 184].
Һүдан кейін лексика-семантикалык толық сөйлеу, лексикаі рнмматикалық толық сөйлеу, синтаксистік болжам және синтаксистік
...... . іаУ кезендерін қамтитын тілдік сөйлеудің іске асырылу фазасы
прып шіады.
Лекеика-семантикалык толық сөйлеу кезеңі сөздерді тандаумен,
"ііт
багдарламаның
жеке
түлғалық
ішкі
магынасының
иі-рошідануының жүзеге асырылуымен байланысты болады. Бүл
...........чану дәйекті түрде рет ретімен екі кезеңнен өтеді. Алдымен
•" I" ч цанудың бірінші кезеңінде ішкі бағдарлама элементтері
һпмгі мленген «ішкі сөздер» түрінде болады. Содан кейін
һнміч кіленген сөздер сөздердің, ягни «сыртқы сөздердің» толық
ф' '1>мін ында берілген жүйелі тілдік мағынаға аударылады [46].
< ойлеудін пайда болуыныц қарастырылып отырган модельге
•и'|>1 ііі і-н суреттемеде керсетілгендей, ішкі сөйлеу бөлігі өзінің нақты
•чірінігін оермейді. А. А. Леонтьев пікірінше, ішкі багдарламалау
........|м кызметімен анықталып, осыған орай «не ішкі сөйлеуге, не
■м|нм.і сойлеуге айналуы мүмкін» [3, б.]. Мүмкін ішкі сөйлеу ішкі
..........ршмшіау
кезінде
лексика-семантикалық
толык
сөйлеу
ін |к ни ішіудыц бірінші кезеңінде орын алады. Сондай-ақ ішкі
бағдарламаның ішкі сөйлеу кезеңінен өте отырып, сыртқы сөйлеуге
өзгеруінің мүмкіндіктері туралы автордың жағдай да маңызды болып
табылады. Себебі бүл жағдайда ішкі сөйлеу тілдік эрекеттің мүмкін
нәтижелерінің бірі ғана бола отырып, сөйлеудін пайда болуының
міндетті емес бөлігіне айналады.
Лексика-грамматикалык
толык
сөйлеу
тілдік
сөйлеу
фазаларының катар жүретін кезеңі болып табылады. Лексикаграмматикалык толык сөйлеуде А. А. Леонтьев казіргі гісихологтер
мен лингвиетер (Д. С. Уорт, Т. Карри, С. К. Шаумян, П. А. Соболева,
С. Лэимб
жэне
Г.
Глиссон)
пікірінше, сызықтык емес
(тектограмматикалык) жэне сызыктык (фенограмматикалык) кезендер
мен принциптерді ажыратады.
Сызыктык емес (тектограмматикалык) кезең нәтижесінде «толык
семантикалық сипаттамасы болмаса да, қосымша семантикалык
жүктемесіне не жэне балғдарламаны хабарлайтын (сын есім, етістік,
т.б. болатын) элементтеріне сэйкес келетін, эрі бір-бірімен
иерархияльщ катынаста болатын» объективті-тілдік код бірлігінің
жиынтыгы калыптасады [44, 6.184-185]. Бүл лексика-грамматикалык
толык сөйлеу кезеңі ішкі сөйлеу жоспарынан семантикалык жоспарға
ауысуына қатысты деп болжамдауга болады.
Лексика-грамматикалык толык сөйлеу кезеңінің келесі кезені фенограмматикалык кезең, ол сызыктык принципті үстанумен
байланысты. Берілген принцип, А. А. Леонтьев пікірінше, екі негізгі
амал-әрекет болган жайда қызмет етеді. Бірінші амалга галым «тиісті
тілдің қүрылымына байланысты бірнеше бірлік арасында бір кодтык
бірлікке бұрын «жүктелген» семантикалык касиеттерді бөлумен
байланысты «жалпылай анықтайтын үйлесімнің» пайда болуын
жаткызады [6, 6.70-71; 44, 6.185]. Содан кейін элі грамматикалық
сипаты жоқ келешекте пікір білдірудің кодтык бірліктерін сызбалык
бөлу амалының бүл кезеңіндегі соңгы болып табылатын екінші амаләрекет орындалады.
Одан эрі, бастапкы предикаттьщ кезең - жалғастырылатын
сөйлеу туындалуының шығу нүктесі көрінгенде, сызыктык кезенді
енгізумен катарлас сннтаксистік қүрылымның кұрылымына себепші
болатын айтылудын синтаксистік болжамының жүзеге асырылуы
басталады. Бүл жерде синтаксистік бакылау кезеңі де косылады:
күрылган синтаксистік болжам багдарламамен, мәтінмен, жагдаймен
жэне т.б. салыстырылады. Осыдан кейін не толык сөйлеуді
жалғастыру, не синтаіссистік болжамды қайта қарастыру мүмкін, не
«алдыңгы кезеңдердің бөліктерімен, тіпті ішкі багдарламалауга дейін
кайта байланыс жасау мүмкін [44, б. 184].
( 'оіілеудіц пайда болуының А. А. Леонтьев үсынған моделіне
ичічіпіи іалдауымызды қорытындылай отырып, оның орталық
ii м ііі ып «ішкі багдарламалау» идеясын ерекше атап көрсеткен жөн.
Іі\ і идея ойды білдірудің семантикалык-прагматикалық терең
\ ііі.імлік"гырылуы бойынша батыс галымдарының түжырымдамасын
ц1111' і пи отырып, Л.С.Выготский үсынган ішкі сөйлеу түсінігінің
і.імуы мен заманауи түсінігі болып табылады [47; 48, 6.59-60; 49].
1>үл
мэселеге
біркатар
казакстандық
галымдардың
(М. М. Мүқанов, М. М. Копыленко, А. Е. Карлинский, Г. Г. Гиздатов,
А Г Бейсембаевтың) еңбектері негізделеді, олар да Леонтьев
иік ірішііс, «адамның саналы кызеті субъективті (интенциялык)
і 11>і111.і11 объективті (сөйлеу) саласымен өзара әрекеттесу есебінен
ыіміпмііеыз
етіледі деп
есептеген,
яғни,
ішкі
сөйлеудің
і ми.і кгиіітілігін - интенция деп атаған, олардың ойынша, бүл
і ии.піпш ті
үдерістер
сөйлеуде
(«кең
магынасындагы
эрі
м и и.и і.шатын сөйлеуді, эрі ішкі сөйлеуді қамтитын мэтінде іске
.и і.ірі.і,ииды») [50]. Ішкі сөйлеудің вербалдануы туралы психология
і \ |н і.ісынан сөз ете отырып, Мүқанов бүл үдерісті ойлау кызметіне
і-.іі кі.ічиды да, кызметтік жэне символдық жоспарга бөлінеді, мүндағы
ііі.і іметтік жоспар - бүл «ойлау қызметінің танымдык жагы», осы
ііііиішрда автор, А. Лурия, Л. С. Выготский пікірімен келіседі. Ал
иімиоидиқ жоепар деп «ойлаган ойдың вербалдану үдерісін (мәтін
..........Ііи.чс ішкі сөйлеу түріндегі вербалдануды)» көрсетеді [50, 6.68<>'і ■'11 М. М. Мүқанов, Л. С. Выготский пікіріне сэйкес, ішкі жэне
. і ірім.і іойлеудің шығу тегінің өзара байланысы туралы ерекше атап
ИІЙДІ.
( 'омдай-ак ішкі сөйлеу кезеңі қарастырылған (алайда бүл
ң п і .ніі.іі' іікелей мәнге ие болмаса да) сөз жасауда сөйлеудің
1 ................... . өзінің жеке үлгісін шетел тілін игерудің психологиялык
• .......... ихолингвистикалык аспектілерін зерттеген, сонымен бірге
н іимні.ің ісогнитивті-коммуникациялык кызметіне психологиялык
і 11 і п (касиган И. А. Зимняя үсынган еді. [52]. Бүл мәселені
iii і ііи мі.щ мегізінде «сөйлеуді өз ойын тіл арқылы калыптастыру
і .п. ң Аі.ірымдау амалы ретінде анықтау» жатыр [53, 6.64].
і піі иміің берілген анықтамасының негізінде оның пайда болу
і нрн іііііі үш деңгейін көрсетеді: біріншісі - түрткі-уәжді деңгей
.
.'и піііііс мынадай тізбек кіреді: қажеттілік - уэж - мақсат), екінші
мніі.нш тудыру жэне түжырымдау деңгейлерімен бірге
. ............. м.ірушы (аналитикалык-синтетикалық) деңгей жэне үшінші N'"* ііч.іруіііы децгей. Осы көзкарасты басшылыкка ала отырып,
н \ Інмпнн оч моделін келесідегідей күрастырады.
Бірінші
деңгейде
кажеттілік
кызмет
нысанында
«өз
нактылығына» ие болады (А. Н. Леонтьев). Бұл децгей өз ретінде уэж
бен коммуникативтік ниеттің «коспасын» білдіреді. Сонымен катар,
И. А. Зимняя «уэж - берілген сөйлеу эрекетін сипаттайды, ал
коммуникативтік ниет сөйлеушінің естушіге кандай да бір ыкпал
етуді жоспарлай отырып, кандай мақсат койғанын көрсетеді» дейді
[53, 6.71]. Бірінші фазада келешек нәтижесі ретінде эрекет
мақсаттары, уәждері мен қажеттіліктерінің күрделі өзара эрекеттесуі
орын алады. Сөйтіп, бүл фаза әрекеттің ішкі кұрылымына енеді,
сондай-ақ оны анықтай отырып, бағыттайды. Коммуникативтік ниет
эрі лексикалык, грамматикалық, эрі фонетикалық, оның ішінде
интонациялық сипатына ие. Бұл деңгейде ой-пікірін білдіру нысаны
мен максаты калыптасады, ягни сөйлеуші «өзі нені айтып тұрғанын
гана емес, не туралы айтып түрі анын ғана біледі» [53, 6.72].
Сөйлеудің пайда болу үдерісінің екінші деңгейі - бүл «тіл
арқылы ойдың жеке қалыптасу деңгейі [53, 6.73]. Бүл деңгейде ойпікірді сөйлеу аркылы білдірудін логикалык жэне синтаксистік
ресімделуі жүзеге асырылады, яғни оның «мағына калыптастырушы
және түжырымдаушы» фазапар маңызды болып табылады, мұнда ойпікірді білдірудің мағынасы қалыптасып, түжырымдалады. И. А.
Зимняя «ойдың дәйекті түрде калыптасуы мен түжырымдалуы
(вербалдануы
емес)
үдерістің
кеңістік-түсініктілік
сызбасын
көрсетеді, мүнда номинациялау өрісі. яғни соз не туралы
болатынының өзектілігі артады жэне предикация өрісінде мезгілдік
толык сөйлеу жанданады [54, 6.75].
И. А. Зимняя кеңістіктік-түсініктік сызба уәжбен аныкталатын
сырткы акиқаттың нысандьщ катынасының «ішкі бейнесімен»
туындатылатын түсінік катынасыныц «торы» түрінде берілген деп
белгілейді (мағына жүйесі туралы түсінікте колданылатын осыған
ұксас пікір Л. С. Выготскийде кездеседі). Ал уакытша толык сөйлеу
сызбасы түсініктің бірізділігін жэне олардың арасындағы байланысты
көрсетеді, яғни «ой грамматикасының» калыптасуына себепші
болады [54, 6.75-76].
И.А.Зимняя пікірі бойынша, номинация өрісінің өзектілендірілуі
бүл өрістегі эрі акустнкалық, әрі моторлы күйде бір мезгілде вербалды
сөйлемді де өзекті ететін механизм болып табылады. Сол себепті
мағына тудырушы жэне калыптастырушы деңгейлердің арасында
тығыз байланыс қайқалган жағдайда тұтастай карастырылады. Одан
эрі, создерді тандау үрдісімен катар пікір айтудың грамматикалыксинтаксистік ресімделуі (оның элементтерінің орналасуы)
орын
алады. Сөйтіп, бүл мдельде сөйлеудің пайда болуының барлық
н ні <11лсрініц катар іске косылатыны байкалады. Демек, сойлеуді
1 'і " 11 исыратын деңгей де немесе оның жузеге асырылу фазасы бір
........... . косылады, ол анық көрсетілген сыртқы сипатқа ие болып»,
• Міікі Іітка бағытталған, максатқа сай, күрылымы бар, оз бетінше
іпн і\ іі|>і.і.іі;ггын әркеттердің реті» болып табылатын артикуляцияда
і"|ч и к іабады [54, 6.70].
Соидай-ак, сөйлеуді тудырудың осы моделінің үш деңгейін
кнріктыру барысында ішкі сөйлеу болігі — зерттеу жүмысымыздыц
іімі-шіы тікелей айқын еместігін айта кеткен жөн. Алайда, берілген
Лолік, Д. А. Леонтьевтегідей, бүл жерде ішкі бағдарламалау кезеңімен
ішііианысты жэне Л. С. Выготскийдің ішкі сөйлеу теориясынан
і і пі шйды деген ой бар. Мұнда алдымен ішкі сөздер формасына ие
...... 111,111
тұлгалык
мағыналар
немесе
түсініктік
өрістің
и. ........дануының бірінші кезеңі алынып отыр. Бірак, жоғарыда
" і і н і і кидай,
бүл кезең түлғалық мағыналардың сыртқы сөздерге
ііксіісіі аударылуына орын қалдыра отырып, сөйлеудің пайда болу
^ к-рісіне еңбеуі де мүмкін.
Ьул модельдерге өзінің идеологиясы түрғысынан А. А. Залевская
Н і.шган сөйлеу ойы қызметі үдерісінің түжырымдамасы жақын [55].
»Ніі.і алдағы модельдер сияқты олардың принциптік үқсастығына
"ли іапысты терең қарастырмаймыз, ал тек ішкі сойлеудің орны мен
......... . к о ң іл бөле отырып, сойлеуді тудыру үдерісінің бұл жерде
і. іі |Иіііс тапқан негізгі кезеңдерін атап өтеміз.
Ддамның субъективті лексиконын зерттеу негізіне күрылған бүл
м.. к ііі. торт кезеңнен түрады. Оған:
1) нәтиже бейнесінің қүрылымы (А. А. Леонтьевтің «тілдік
ннк'нциясы» идеясын жэне И. А. Зимняяның «коммуникативті ниет»
нчоіп.імен салыстыру);
2) семантикалык мағына немесе семантикалық бірлікті жэне
..... . Ч.і қиыстыру ережесін таңдау (А. А. Леонтьевтің «ішкі
•ни і.ір іамалау» теориясымен жэне И. А. Зимняяның «мағына
| 11і.іі11асгырушы деңгей» эрекетінің механизмімен салыстыру);
I) магыналык, субъективтік кодтың тілдік, объективтік кодка
й\ і.ісу с і ратегиясын тандау, сонымен бірге осы стратегиялармен
п и и и'лгсн сөздер мен оларды қиыстыру ережелерін таңцау (А. А.
Піііііг і .снтін
«лексикалық-семантикалык»
жэне
«лексикалыкі іиіммагикалық» толык сөйлеу кезендерінің катар қызмет етуі жэне И.
\ ііімііяяның «калыптастырушы деңгей» әрекетінің механизмі);
■И моторлы (қозғаушы) жүзеге асырылу жатады [56; 57, 6.134-
Бөлігі, жоғарыда карастырылган модельдердегідей, тікелей
көрініске ие болмайтын сөйлеуді шығару үдерісінде ішкі сөйлеудің
орны мен рөліне катысты алатын болсак, онда ол тағы да ішкі
багдарламамен (көрсетілген модельде - мағына мен оларды
қиыстыруды тандау кезеңімен) үштасып жатады. Демек, біздің
пайымдауымызша, бул жерде ішкі сөйлеудің пайда болуы
субъективті кодтың семантикалық бірліктерінің объективті кодтың
бірліктеріне ауысу үдерісінде мүмкін болады. Әрине, мұнда ауысу
үдерісінің ең бастапқы кезі, яғни субъективті элементтер ішкі сөздер
формасында шартты түрде көрініс тапқан кезі сөз етілуде. Ендеше,
көрсетілген модельде ішкі сөйлеу сөйлеуді шығару үдерісінің екінші
және үшінші кезеңдері арасындағы аралық бөлік болып табылады.
Ішкі сөйлеуді психолингвистикалық кұбылыс ретінде үлгісін
жасау тәжірибесі туралы жалпы толы к түсінік алу үшін, шетел
психолингвистері үсынған, гылыми түрғыдан маңызды болып
есептелетін екі сөз ойы моделіне талдау жасаған дүрыс деп ойлаймыз.
Сонымен катар, осы модельдерді талдай отырып, ішкі сөйлеуге
(зерттеу жүмысымыздың нысанына), оның сөйлеуді тудыру
үдерісіндегі алатын орны мен рөліне ерекше көңіл бөлетін боламыз.
Алайда,
сөйлеуді
жасаудьщ
жоғарыда
карастырылган
модельдеріндегідей, ішкі сөйлеу бөлігі нақты автономды мәртебені
осы ретте де ала алмайды.
Сонымен, 60-жылдардың соңында зерттеу назары шетел
психолингвистикасында тілдік ұзіреттілік моделінің (Хомскийдің Миллердің трансформациялық моделінің) грамматикалық дүрыс
сөйлемдерін тудыру мәселесінен тілдік колданыс моделін жасау
мэселесіне ауысты [58; 59; 60]. Осыган орай, сөйлеуші мен
тыңдаушының өзара эрекеттесуі кезінде тілдік акті үдерісінде жүзеге
асырылатын, катысушылардың белгілі бір коммуникативтік жэне
практикалык мақсатка кол жеткізуі үшін колданылатын сөйлем шетел
психолингвистерінің
(сондай-ақ
казакстапдык және ресейлік
психолингвистердің) басты назарына алынды.
Шетел психолингвистері үшін, біздің талдауға алынып отырған,
кызметтік амал-тәсіл барынша кұрылымды сөз ойы модельдер болып
табылады. Тағы айта кететін бір жайт, бұл жерде амалды тандау
көбінесе сөйлеудің кемшіліктерін, сондай-ак тілді калыпты деңгейде
игерген адамның сөйлеуіндегі кателіктер мен кідірістерді зерттеумен
жэне балалар тілін зерттеумен ынталандырылган.
Херберттің жэне Ив Кларктың [61] модельдерін талдаудан
бастайық, біздің ойымызша, тілдік хабарламаны жоспарлау үдерісінде
■"Н к ушінің алдынан туындайтын барлык мэселелердің кешенін
1' і|'і.ііііпа олық көрсете алған.
Херберт жэне Ив Кларк сөйлеуді жоспарлау жэне жүзеге асыру
м.игмссіне жүгіне отырып, кезең-кезеңмен жүзеге асырылатын
1'ін чир.памалардың төрт түрін көрсетеді;
I ) ойын айтудың немесе дискурстың жалпы жоспары;
) сойлемнің жалпы жоспары;
') үстірт қүрылымды «кұрайтын» жоспар;
4) артикуляция бағдарламасы.
Алдымен сойлеуші дискурстың түрін жоспарлайды жэне
м.чіндердің конвенционалдық «сызбаларына» сүйене отырып, ойын
ніһу м.пінінің иерархиялық қүрылымын жасайды.
1>аі дарламанын екінші турі сөйлемді жоспарлауды білдіреді. Бүл
«м р и- сөйлеуші сөйлемнің пропозиционалды және иллокутивті
міпмунын
және оның
тақырыптық
қүрылымын
таңдайды.
Iі|мипииционалды және иллокутивті мазмүнды таңдау тілдік актінің
іп н андық-логикалық қыры туралы және айтылагын ой пайымдау ма,
міініш пе, сүрақ немесе бүйрық па болатыны туралы шешім
Һііиылдаумен байланысты, яғни сонымен бірге пропозиционалды
ми імунын жеткізудің модальділігі анықталады (А. А. Леонтьевтегі
"удж» жэне «тілдік интенция» жэне И. А. Зимняядағы
і "ммуникативті ниет» ұгымдарымен салыстыру) [54, 6.85-89].
I ақырыптық қүрылымды тандау аркылы ішкі үйымдастыру,
чиПирламаны «түю» анықтамалары жүзеге асырылады да, «мәтін Һиммснт», «бастауыш - баяндауыш» деген боліністер іске қосылады.
1 "Ими. Херберт пен И. Кларктардың анықтамалары бойынша,
і*чн иарлай отырып, сөйлеуші алдымен толық сойлемнің негізін
ііми ийды, бүл негіз эрі карай бөлшектері бойынша дэйектелетін
......... ..
жопарды білдіреді. Осындай бөліктердің біріне, мысалы,
, ■' цчііі күрылымды қүрайтын бастауыштар тобы жатады.
Қарастырылып отырған модельдер авторларының ойынша,
иніміііі багдарламаны жоспарлау үдерісінде сөйлеуші жопарлаған
нч 11 іілдымен астарлы формага ие болады, ол Агенс + Эрекет
и.мОилық түрде белгіленген. Әрекетті белгіленген сызбага толык
' "іі чгу
кезінде тағы бір компонент - Нсыан қосылады, соның
..........'ч н д с қалыптастырылатын сөйлем Агенс + Эрекет + Нысан
'" " • 11с болады. Сонымен, мағыналық синтаксистік жоспарды
«■ мин і икалық синтаксиспен аударылатыны анық болады. Ішкі сөйлеу
МЛІГІІІО қатысты айтатын болсак, онда демек, осы модельде ол
...... 'імнлық синтаксистан семантикалық синтаксиске ауысу үдерісінде
...... ..
1'ойлемді сызбалы астарлы жоспарлауды жүзеге асыру
кезінде, яғни жоспарлаудың екінші жэне үшінші кезеңдерінде орын
алады.
Одан әрі, автордың пікірінше, «күрамдас» үстіртін кұрылым
жоспарын
жүзеге асыру
жоспарлауды
семантикалык жэне
синтаксистік деп бөліп ажыратуды білдіреді. Яғни сөйлеуші
синтаксистік негіз («бастауыш - баяндауыш») және лексикалықсемантикалык тавдау катар жүзеге асырылады («агенс - эрекет нысан» + сөз тандау). Сонымен қатар бұл көзкарасты олар сөйлеу
кателері
мен кідірістерді талдап дэлелдейді: жалпы жағдайда,
қателесе отырып, әдетте ойды айтудың барлык күрамдас бөліктерін
жаңғырта отырып, сөйлеуші өзін түзетеді. Кідіріс сипатына катысты,
авторлар синтаксистік негізделген кідірістер (кідіріс - күрамдас
бөліктерінің
шегінде)
жэне
лексикалык
бірліктерді тандау
қиындыктарымен негізделген кідірістер (бірінші атаулы сөз
алдындағы — кідіріс) деп ажыратады. Берілген кідірістің болуы
синтаксистік
жэне
семантикалык
жоспарлаудың
сэйкестігін
түсіндіреді.
Сонымен, «негізгі + күрамдас» нем есе «фрейм + слот» сызбасы
түрінде белгіленетін Херберт пен И в Кларк моделі койылатын
бірліктерінің категориясының ж әне/нем есе тәртібінің алғышарттарын
біддіретін қүрылымдык шегін (фрейм) тандау, сондай-ак фрейм
ұяшыктарының (слоттарының) элементтеріне тандау жэне кою
көзделеді
(біздің
түсінігіміз
бойы нш а,
бұл
терен
түрде
интериоризациялык эрекеттер ішкі әрекеттер болып табылады).
Сөйлеудің пайда болуы теориясы тұрғысынан М. Гарреттің
моделі ең тәжірибелі, жетілген болы п табы лады [62, 6.16-21; 63, 6.8589]. Өзінің сөйлеудің жасалуы м оделін күра отырып. автор сөйлеу
қателері мен кідірісгерінің зерттеулеріне, сонымен бірге бір катар
психологиялык тэжірибелердің м әліметтеріне, сондай-ак сөйлеу
кемшіліктерін зерттеу м атериалдары на сүйенеді. Сейтіп, түрлі
теориялык жэне тәжірибелік м элім еттердің камтылуы жағынан Гаррет
моделі Херберт пен И. Кларк моделі басы м түседі.
М. 1 арреттін кешенді м оделінде сөйлеуді жасау үдерісінің
кұрамына енетін бес денгей аж ы раты лады :
1) хабарлама деңгейі;
2) қызметтік денгей;
3) үстанымдық деңгей;
4) фонетикалыкдеңгей;
5) артикуляторлык деңгей [64]. С оны м ен бірге бір деңгейден
екіншіге ауысу (тым болмаса, екеуін е) жоғарыда карастырылган
«фрейм + слот» механизмі көмегімен ж ү зе ге асырылады. Қүрылымды
' З п й ? . (СИнтаксистік үдерістердің) ж эне элементтерді
> I сіерін ің
(лексикалы қ-семантикалык
үдеріетеплііП
.....:::
йхгк:
, I . і н ы с ш ь Г а д м боль, п хабаРл ама деңгейі - ақиқат уақы тта
к іім м у іш к и ти втік ниетін
,
к і и т і ) күйіне Со„яяй
И и. - и ;
кайта
" " "
^
БерІЛГСН ДеҢгеЙ С0Йле>ШІИІІ‘
Н
ЖЭ" ° Рухани
..... танымдық-түсініктік
сипаттай ° тырып’ м - гаррет ° ны«
фор*
™ ,
, и іп и -у л і жасаүлын я ' С ' СЦ келмеитш ш көрсетеді, мұнда магына
б'рт¥ТаС
.......... н икалық элементтепіменГсе63641^
лек<”
ыК емес
...
і н пілген ленгрН ■ р “ ен ^семантикалы К касиеттерімен) беріледі,
н м ^ - м катынасыня і
болаш акта ай™ латы н сөздің мағынасы на
11 "
ЬІнасьіна қарамастан орын алады.
ҚараПа?Ы
М
.. I>|,.|Імльік^Гпап^1й^ИЬІ^ а’
үСТІрТІН СӨЗДІКТІН эр бірлігі
ву ж»*і|
. І А І Пінібе
И Ги*
ЯПКТЛТТгт
а м і ц ц келеді
і ^Ж с)Н С(жэне
Д С О Лде0 ¥ол
Н Ы бүны
аркылы
п 'М рлікке ----сэйкес
|»мпс
арқылы ДӘЛеттлтчЛ
.
„„ р .и т й ы м үстіртін с « Г еГеН)' ӘРИИС' бүЛ т¥ жырымдар сөздігі
ч(И
11 >.лима
,!н.,,.,а
м аа дленгейіи'
і г е й і жоиылады
н і н деген
ДеГеН сөз
СӨЗ емес,
емес’ бірак
®рақ
уі іір гін сөзлік-тін Н1(Г К<)МП03ИЦИЯЛЬІК мҮмкіндіктеріне байланысты
і\ і ііі ік-танымдап го^!іЧЛіКТер,МеН ассо«иаЧияланбайтын карапайым
<...... ч " орай М Г а о п Г К0лданылатын бФліктермен берілуі мүмкін.
ім ы ны н іжанямяПГт
^ к З і Г ^ з д к п е н оұл де™
деңгеидің
түсінік...... ..мынын
ан ам ал ы
« түсінік.
іырған
кезде
олжамьм
жасаВДьі.
Сонымен
қатар
мұқият
КЙІМС
„ .
. . 1 сөздщ қызметтік мүмкіндіктері туралы Л С
О Ірпікю рмен жанамап^6 отырып’ ҮстФтін сөздіктің карапайым
і-пдін астаолһг (\
кағидаты барыеында хабарлама деңгейінде
и ІДС|
.......... •’» "^У РД Істері™ ы щ й д " " арЫ‘І‘ " ШаРТТ“
' :СЫІІ“ :,,“
......... '.'"ш ™
Г б е„ л *амының
а 1 Г „ ТЛ. Св"
Ж“ “ Р“ "а
гат“сөилеулін
™- МС.Выготскиид
ң ішкі
*»-■
...... . ырмлатын
м о д ел ь л ^ 1" " релетшІН'
модельдің
синтаксистік
карамасган,
қүрылымы
еңді
бағытталады, ал Л. С.Выготский оған дәл сипаттама берген. Жоғарыда
аталғандай, хабарлама деңгейінен кейін екі кіші деңгейшесі
(кызметтік жэне үстанымдык) бар сөйлем деңгейі келеді. Берілген
бөлініс тәжірибе негізінде алынған мэліметтерден жүзеге асырылады,
оның негізінде М. Гаррет келесі фактілерді күрайды. Осыдан
шығатыны, сөздердің ауыстырылуымен байланысты болатын
сөйлеудегі қателіктер жалпы ережелерге бағынады, осы ережеге
сэйкес ауыстырылатын сөздер эдетте бір класка жатады да, сөйлемде
бір рөлді аткарады. Сонымен катар бұндай ауыстырулар сөйлем
ішілік, эрі сөйлемаралық сипагка ие болады. Сол беліктерін және
буындарын ауыстыруға катысты айтатын болсак, олар синтагмафразалар ішінде орын алады, сонымен катар езара ауыстырылатын
сөздердің
синтаксистік
категориялық
жакындықтың
болуы
көзделмейді [65]. Бұл жерде дыбыстык жакьшдык: сөздің бірдей
басталуы және/немесе оның ұзындығы, сондай ақ екпіннің түсу орны
үлкен мэнге ие.
Белгіленген фактілерді негізге ала отырып, М. Гаррет сөйлемнің
кызметтік кіщі деңгейінде мультифразалык жоспарлау іске
асырылады, ал ұстанымдықта синтагманың бір фазасын жоспарлау
іске асырылады деп көрсетеді. Бірінші кіші деңгейде бірліктің
сннтаксистік рөлі назарға алынады, сонымен бірге бірліктер тәртібі
белгісіз болып кала береді. Сөздердің орын тәртібі сөйлемнің екінші
кіші денгейінде белгіленеді. Сонымен катар параллель түрде
лексемалардың неғізгі фонетикалык ерекшеліктер аныкталады.
Сөйлемнің макродеңгейінде синтаксис мәселесін козғай отырып,
сойлеудің пайда болу үдерісінде екі соңғы кезеңдерді талдаймыз.
Сонымен, позициялық макродеңгейден кейін фонетикалык
деңгей келеді, фонологиялык реттеуші үдерістердің салдары ретінде
сөйлемнің толык фонетикалык күрылымы калыптасады.
Сөйлемнің пайда болуының ең соңғы артикуляторлык деңгейде
фонетикалык сипаттардың артикуляторлык (моторлык) командалар
түрінде кайта жасыру немесе кайта кұпия сез жасыру болады.
Берілген модельге шолу жасауды аяктай отырып, бұнда зерттеу
жұмысымыздың нысаны - ішкі сөйлеу болігінің тікелей фактісі жок
екенін айта кетеміз. Бірак, М. Гарреттің түсінікті жанамалығы үстіртін сөздік бірліктерімен хабарлама деңгейіндегі түсінік туралы
болжамы гурғысынап мұнда қызметтік мүмкіндіктерінің букіл түрінде
ішкі сөйлеудің ішкі сөздері болады деп болжам жасауға болады [66].
Біз карастырған синтаксистік модельдердің жоғарьща талдау
жасалган сипаттамаларын диссертациялык жүмыстың косымшасында
берілген 2-кестеден көруге болады.
I Іроцедуралык синтаксистік модельдердің біз карастырған
і>\ ры.пымдық сипаттамаларын жалпылай отырып, сөйлеуді жасаудың
\ -ігрісінде келесі кезеңдерді көрсетеміз:
1) мотив;
2) сөйлеу интенциясы немесе коммуникативтік ниет; ішкі
1нігдарламалау;
3) лексикалық-семантикалык толык сөйлеу;
4) грамматикалык курылым;
5) тілдік сөйлеудің жүзеге асырылуы.
І-нді біркатар аралык қорытынды жасаймыз жоне осы мақсатта
'мнирыда карастырылған сөйлеудің пайда болу фазаларының бэріне
м.н кдшажалпы сипаттама береміз.
Сөйлеудің туындау үдерісінің бастапкы нүктесі немесе «іске
һосушысы» (И. А. Зимняя термині) болып уэж алынады, бул уәж
1"Плеуде кейбір мазмұнды білдіру қажеттілігін көрсетеді [54, 6.99].
Уэждеме сойлеу интенцияның пайда болуына негіз болады. Бұл
м чоіде сөйлеушінің «Нэтиже бейнесі» болады да, бірак элі «Әрекет
жиснары» (А. А. Леонтьев термині) болмайды.
Орекеттің сызбалық жосгіары үшінші кезенде туындайды, бүл
пикі бағдарламалау кезеңі ішкі, таза субъективті кодттың
"'Р-ііктерімен реттеледі. Берілген кезеңде сөйлеушінің жалпы ойы
іишмптасып, толық сөйлеу: субъективті кодтың алғашқы бірліктеріне
і ч’іігілі бір мағыналык жүктеме беріледі, одан кейін «бұл бірліктердің
һі.і імсттік иерархиясының кұрылымы» орын алады [44, 6.183].
( убьективті код бірлігінің А.А. Леонтьев белгілеген қызметтік
т'|шрхиясы келешек сөйлеудің синтаксистік негізін анықтайды.
І'.п дарламалар бірліктері тұлғалык мағынасына ие бола отырып,
ми імүидық жағынан келешек сөйлеу үшін маңызды компоненттерімен
і лііксстілікті іздейді, «мәлімет - жаңа» түрінің байланысын көрсететін
"ін.мі мағыналық сұлбасын жасайды. Сонымен бірге синтаксистің
"і и іпснген мағыналық ұйымдастырылуы үшін сөйлеушінің назары
ИІМГс (субъектіге немесе объектіге) бағытталғаны, сондай-ак оның
Н Ііиаушыға берілген кұрылғысының сипаты өте маңызды. іііікі
гіиі чарламалау сөйлеудіц формалды жағына катысты айтсақ, оның
інмтік коды болып «тілдік негіздегі косалкы көру бейнесі» (А. А.
11' 'чі іьев термині) есептеледі.
()дан кейін лексикалық-семантикалык толық сойлеу кезеңі өтеді,
м\и іа скі сатыдан түратын жеке түлғалық мағынаның вербалдануы
■*'\ 1,-1V асады. Бірінші сатысында ішкі программалау компоненттері
II' пірлы. ішкі сөздер түріндегі өзінің шартты сөйлемдерін табады. А.
\
Мпиітьев пікіріне қосылып, вербалдануды ң дәл осы сатысы нда
бағытталады, ал Л. С.Выготский оған дәл сипаттама берген. Жоғарыда
аталгандай, хабарлама деңгейінен кейін екі кіші деңгейшесі
(кызметтік жэне ұстанымдык) бар сөйлем деңгейі келеді. Берілген
бөлініс тәжірибе негізінде алынған мэліметтерден жүзеге асырылады,
оның негізінде М. Гаррет келесі фактілерді күрайды. Осыдан
шығатыны, сөздердің ауыстырылуымен байланысты болатын
сөйлеудегі қателіктер жалпы ережелерге бағынады, осы ережеге
сэйкес ауыстырылатын сөздер әдетте бір класка жатады да, сөйлемде
бір рөлді атқарады. Сонымен катар бундай ауыстырулар сөйлем
ішілік, эрі сөйлемаралық снпатка ие болады. Сол бөліктерін және
буындарын ауыстыруға катысты айтатын болсак, олар синтагмафразалар ішінде орын алады, сонымен катар өзара ауыстырылатын
сөздердің
синтаксистік
категориялық
жакындыктың
болуы
көзделмейді [65]. Бұл жерде дыбыстык жакындық: сөздің бірдей
басталуы және/немесе оның узындығы, сондай ақ екпіннін түсу орны
улкен мэнге ие.
Белгіленген фактілерді негізге ала отырып, М. Гаррет сөйлемнің
қызметтік кіщі деңгейінде мультифразалык жоспарлау іске
асырылады, ал ұстанымдыкта синтагманын бір фазасын жоспарлау
іске асырылады деп көрсетеді. Бірінші кіші деңгейде бірліктің
синтаксистік рөлі назарға алынады, сонымен бірге бірліктер тэртібі
белгісіз болып кала береді. Сөздердің орын тэртібі сөйлемнің екінші
кіші деңгейінде белгіленеді. Сонымен катар параллель түрде
лексемалардың негізгі фонетикалык ерекшеліктер аныкталады.
Сойлемнің макродеңгейінде синтаксис мэселесін козғай отырып,
сөйлеудің пайда болу үдерісінде екі соңғы кезендерді талдаймыз.
Сонымен, позициялық макродеңгейден кейін фонетикалык
деңгей келеді, фонологиялык реттеуші үдерістердің салдары ретінде
сөйлемнің толык фонетикалык күрылымы калыптасады.
Сөйлемнің пайда болуының ең соңғы артикуляторлык деңгейде
фонетикалык сипаттардың артикуляторлык (моторлык) командалар
түрінде кайта жасыру немесе кайта купия сөз жасыру болады.
Берілген модельге шолу жасауды аяктай отырып, бунда зерттеу
жұмысымыздың нысаны - ішкі сөйлеу бөлігінің тікелей фактісі жок
екенін айта кетеміз. Бірақ, М. Гарреттің түсінікті жанамалығы үстіртін сөздік бірліктерімен хабарлама деңгейіндегі түсінік туралы
болжамы тургысынан мунда кызметтік мүмкіндіктерінің бүкіл түрінде
ішкі сөйлеудің ішкі сөздері болады деп болжам жасауға болады [66].
Біз карастырған синтаксистік модельдердің жоғарыда талдау
жасалган сипаттамаларын диссертациялык жумыстың косымшасында
берілген 2-кестеден көруге болады.
I Іроцедуралық синтаксистік модельдердің біз карастырған
і , 1" 1м.імдық сипаттамаларын жалпылай отырып, сөйлеуді жасаудың
і Һріі іііде келесі кезеңдерді көрсетеміз:
I ) мотив;
.’) сойлеу интенциясы немесе коммуникативтік ниет; ішкі
і ми царламалау;
1) лексикалык-семантикалык толық сөйлеу;
4) грамматикалык күрылым;
5) тілдік сөйлеудің жүзеге асырылуы.
I
мді біркатар аралык қорытынды жасаймыз жэне осы максатта
.і.ніпрыда карастырылған сөйлеудің пайда болу фазаларының бэріне
11 и к.іша жалпы сипаттама береміз.
Сойлеудің туындау үдерісінің бастапкы нүктесі немесе «іске
! ■ миысы» (И. А. Зимняя термині) болып уэж алынады, бүл уэж
• "11'іпуде кейбір мазмүнды білдіру қажеттілігін көрсетеді [54, 6.99].
Уэждеме сөйлеу интенцияның пайда болуына негіз болады. Бүл
и н-ііде сөйлеушінің «Нәтиже бейнесі» болады да, бірак элі «Әрекет
•мчмары» (А. А. Леонтьев термині) болмайды.
Орекеттің сызбалық жоспары үшінші кезенде туындайды, бүл
іиіііі багдарламалау кезеңі ішкі, таза субъективті кодттың
і'ірчіктерімен реттеледі. Берілген кезеңде сөйлеушінің жалпы ойы
• і іі .ііі іасып, толык сөйлеу: субъективті кодтың алгашқы бірліктеріне
Оелгілі бір мағыналык жүктеме беріледі, одан кейін «бүл бірліктердің
м.имсггік иерархиясының кұрылымы» орын алады [44, 6.183].
• мн.ективті код бірлігінің А.А. Леонтьев белгілеген қызметтік
и* рирхиясы келешек сөйлеудің синтаксистік негізін аньщтайды.
ііііі ырламалар бірліктері түлғалык мағынасына ие бола отырып,
чіі імүндық жағынан келешек сөйлеу үшін манызды компоненттерімен
і .ііікіч-тілікті іздейді, «м әлім ет-ж аң а»түрін ің байланысын корсететін
.... . магыналык сүлбасын жасайды. Сонымен бірге синтаксистің
..........енген мағыналық уйымдастырылуы үшін сойлеушінің назары
йіміг (субъектіге немесе объектіге) бағытталғаны, сондай-ақ оның
м.ін іііушыға берілген кұрылғысының сипаты өте маңызды. Іііікі
•"н ырламалау сойлеудің формалды жағына катысты айтсақ, оның
иіиіік коды болып «тілдік негіздегі қосалкы керу бейнесі» (А. А.
'I' і>іііі,цв термині) есептеледі.
<
)дин кейін лексикалық-семантикалык толық сөйлеу кезеңі өтеді,
ц н і,і скі сатыдан туратын жеке тулғалык мағынаның вербалдануы
і'\ ісіі’ асады. Бірінші сатысында ішкі программалау компоненттері
іи ііір іы. ішкі сездер туріндегі өзінің шартты сойлемдерін табады. А.
\ Леонтьев пікіріне косылып, вербалданудың дэл осы сатысында
ішкі бағдарламалаудың ішкі сөйлеуге толық сөйлеудің болуы мүмкін
деп ойлаймыз. Ал берілген үдерістің екінші сатысында ішкі сөздер
толық, сыртқы сөздердің жүйелі тілдік мағынасына ауыстырылады.
Бүл миханизм эрекеті сөйлеудің грамматикалық кұрылымын жасау
үдерісімен катар жүреді деуге болады. Семантикалық синтаксистеу
кезеңіне ауысуды білдіретін предикативті негіз - агенс + әрекет +
нысан болған кезде, сөйлеудің туындауы грамматикалык кұрылымын
жасау кезеңінде жалгасын табады.
Мүнда сөйлемнің «бастауыш — баяндауыш» күрьілымдык
сызбасын таңдау кезіңде синтаксистік кұрылым жалпы жасалады,
сондай-ак
сөздердің
грамматикалық
формасын,
моторлы
бағдарламалау мен акустикалык-артикуляциялык касиеттерін таңдау
жүзеге асырылады.
Акыр соңында, ойды білдірудің фонациялык орындалуы сырткы
сөйлеуде іске асырылған кезде, оның (ойды білдірудің) пайда болуы
жүзег асырылу сатысында аякталады.
Ішкі бағдарламаның ішкі сойлеуге ауыс мүмкіндігі туралы
А. А. Леонтьевтің пікіріне келісе отырып, ішкі сөйлеу бөлігінің болуы
міндетті емес екенін ерекше атап өту керек. Ішкі бағдарламалаудың
субъективті мағыналары ішкі сөйлеу кезеңінен тыс сырткы сөйлеуге
тікелей толық сөйлей алады. Бүл коммуникативтік максаттарға,
сөйлеу типтерінен және, эрине, оның автоматизациялануы дәрежесіне
тэуелді. Бүл жағдай ішкі сөйлеу психолингвистикалық феномен
ретінде тілдік кызметтің мүмкін нәтижелерінің бірі бола отырып,
сөйлеуді жасаудың міндетті бөлігі болып табылмайды деген маңызды
корытынды жасауға мүмкіндік береді.
1.4 Л и н гви сти кадағы іш кі сөйлеу түсінігі
Жүмысымыздың бұл болімінде «шын мәнінде лингвистика» (тіл
жүйесінің күрылымдык-кызметтік сипаттамасы) кұрастыратын ішкі
сойлеудің
моделін
жасаудың
теориялык
алғышарттарын
карастырамыз. Біз ойымызша, талдауға алынған нысанның
лингвистикалық түргыда моделін жасаудың алғашкы кадамдарын
прагалық лингвистикалық үйірмесі (ПЛҮ) - Р. Якобсон. Н. С.
Трубецкий, В. Матезиус, В. Скаличкая, Ф. Травничка, Б. Гавранека
және тіл қызметі теориясының түтастығының калыптастырушысы
болып табылатын Прага кызметтік лингвистика мектебі жасаған
болатын [67].
Алға койган міндеттерінің шешімін табу жолында прагалыктар
«ішкі сойлеу кызметі мен айтылган тілдік кызметтің айырмашылығын
білу» кажеттілігі туралы айтқан, «соңғысы сөйлеушінің копшілігі
\ иііи жеке жағдайда гана болмайтынын. себебі лингвисгикалык
■ормшіар тілдік үдеріске Караганда, ойда жиі қолданылады» деп
Уәжін негізДІ тҮРДе корсеткен еді [68, 6.75]. (Нақтырак айтатын
........ . олаР жеке ішкі сойлеудің моделін жасауды мақсат етпеген.
Оіінрдыц зерттеу нысаны ретінде түрлі қызметімен коса алынған
4.... .
т‘л болатын, оның кызметтерін қарастыру барысында ішкі
«еИлсу кызметінің мэселелері үстіртін алынган). Тілдің зияткерлік,
ішмділік сияқты маңызды көрсеткіштік сипаттамаларын негізге ала
<>іі.ірып, сонымен бірге тілдік қызметті ішкі жэне жүзеге аскан деп
Лилу арқылы ішкі сөйлеуді лингвистикалык нысан ретінде өздігінен
г п і п е огырып, прагалық лингвистер бүл кұбылыс моделінің нобайын
і ими корсеткен, осы салада эрі карай нақты қадамдар жасамаған [69,
Лингвистикалык феномен ретінде ішкі сойлеудің үлгісін жасауда,
"іи іц ойымызша, генеративтік (туғызушы) грамматика идеясын
г • піатын Н. Хомский батыл қадам жасаган. Бұл жерде сондай-ақ
іЦііі.ім ішкі сөйлеудің моделін жасамау бойынша емес, тереңірек
і' пр.и’і ыру кезінде зерттелетін қүбылыстың болігі орын алатын тілдік
һі.іімсіті тугызушы моделін қүру бойынша жүмыс жасағанын айта
мч кен жөн.
II. Хомский ұсынған тугызушы модельге тэн қасиеттерін
.... 1"истикалық феномен ретінде ішкі сөйлеуді сипаттау үшін оның
..... '*ш|ылуы мәселесіне ерекше назар аудара отырыгі, қарастырамыз.
һгычушы модель деп симводцар алфавиті мен берілген тілдің
т ч і т көп дүрыс сойлем күруға жэне олардың эркайсысына
и\ |>і.і п.імдық сипаттама беруге кабілетті алфавит элементтерінен
ёиіудың калыптасу (кайта қалыптасу) ережелерінің соңғы санын
нмммпын күрылғы екені белгілі» [16, 6.107; 70]. Дәл осы
ң м ірымдаманы Н. Хомский басшылық етті, тапдау мен синтез
ц\ іі і.дсрі
арасындағы
аралық
жагдайды
алатын
өзіндік
ими ииетикалық моделін жасаган, мүнда тілдік қызметтің екі жагы да
п.іцдцу жэне сойлеу де іске қосылады.
II.
Хомскийдің туғызушы моделі - мінсіз сөйлеуші и.ін іііушының тілді білу моделі автордың тілдік кұзыретгерді осы
11111,1 икикат колданысына дэйекті түрде қарама-карсы қоюы
........ 111 к' жасалады. Н.Хомский біріншісі ретінде «сөйлеуші ІЫіідиуіпынын оз тілін» білуі, ал екіншісі «тілдің нақты
•*”" 1,1,1ідирды» ақиқат қолдануы деп түсінілген [59, 6.9].
•
Ні.шдай түбегейлі айырмашылыктар қарастырылып отырған
" и и.дің ең күрылымды мазмүнының логикалық салдары болып
"Н‘мы'(ы, ол үш компоненттен синтаксистік, фонологиялық және
семантикалык компонентгерден түрады. Соңғы екеуі біріншінің
түсіндірмесі ретінде кызмст етеді. Сол себепті, Н. Хомский пікірі
бойынша, «грамматиканың синтаксистік компоненті эр сөйлем үшін
фонетикалык түсіндірмесін аныктайтын үстіртін кұрылымын және
оның семантикалык түсіндірмесін аныктайтын терең кұрылымын
көрсетуі керек» [70,6.19].
Осыған орай осы синтаксистік компонент «базага» - ТҚ субкомпонент (тікелей емес кұрылымды грамматика) жэне
трансформатикалык субкомпонентке бөлінеді. Терең кұрылым
«біршама шектеулі (мүмкін соңғы) көптеге
базалык тізбекті
туындататын ережелер жүйесі» «базасының» көмегімен калыптасады
[70, 6.21]. Бүл коп емес, мүмкін, барлык тілдер үшін әмбебап болып
табылатын ережелер шамамен келесі сызбалык сипаттамаға ие:
Атауыштык топ + Етістіктік топ = Сөйлем. Трансформациялык
субкомпонентті еңгізу кезінде бүл ережелер үстіртін кұрылымға
ауысады. Егер де пайда болу үдерісінің жалпы жүйесін алсак, онда ол,
Н. Хомский түсінігі бойынша. келесідегідей беріледі: «база терең
күрылымдарды туғызады. Терең қүрылым семантикалык компонентке
беріліп, семантикалык түсінікке ие болады; трансформациялык
ережелер көмегімен олар үстіртін қүрылым болып кайта өзгереді, бүл
күрылымға одан эрі фонологиялык компонент ережелер кемегімен
фонетикалык түсінік беріледі» [60, 6.141; 63].
Сонымен, берілген деңгейлердің дәйекті ауысуы Н. Хомский
түсініктемесінде толык берілген пікірін білдіру пайда болуының
өзіндік бір жоспары болып табылады, Н. Хомский түсініктемесі адам
өмірінің лгашкы жылдары алдымен терең күрылымдарды игереді деп
ойлауға негіз береді. Осы кұрылымдар саны коп емес ережелермен
сипатталып, «барлык шексіз бай сөйлеу күрылымының негізінде»
жатады [71,14-6.].
Сөйлеуді жасаудың трансформациялык моделінің жактастары
болып казақстандық ғалымдар (М. М. Копыленко, А. Е. Карлинский,
3. К. Ахметжанова ж энет.б.) есептеледі [72-75].
Карлинский пікірі бойынша «сөйлеудің пайда болу жэне
түсінудің ішкі үдерісі ретіндегі еөйлеу әрекетінің негізі болып
индивидуум жадысында сакталатын тілдік компоненті табылады [73].
Қүзыреттілік статистикалык бөлікті білдіреді, ал сөйлеу әрекеті өздігінен үйымдастырылушы коммуникативті жүйенің үдемелі болігі.
Трансформациялык модельден баска статистикалык жэне тікелей емес
кұрылымдық (тікелей емес қүрылымдык грамматика) бар екенін
ескере отырып, ғалым, Д. Миллер жэне А. А. Леонтьевтіц пікірінше.
трансформациялык модельді ұстанады, себебі «индивидуум саны коп
•("ни формациясы бар сөйлемге Караганда, минималды саны бар
........<формациясы бар жай сөйлемдерді оңай қолданады» [73, 6.159І ыі |
ііі ідің ойымызша, дэл осы терең кұрылымдар ойдан толық
■иИи'уге ауысу болып табылатын (сойлемнің калыптаеуына негіз
о т н и м и ) аралық бөлікті білдіреді, сондай-ақ сөйлеуден ойға қайта
' ігу рстінде кызмет етеді, түсіну үдерісі үшін кажсгті кезец болып
ыоылады.
( )йды айтудың семантикалык кұрылымы мен табиги тілдіц
....... ікеистік кұрылымы (үстіртін қүрылым) арасы нда аралық
ин іиіііние болатын терең күрылы мны ң кұрылуы ны ц мәніне назар
і\ ы |м отырып, сөйлемнің туындауы кезінде алдымен семантикалы к
і інні і.ір децгейі қосылып, одан кейін бары нш а толы қ мэнді
імуііі.ііі анықтауга негіз болатын ішкі сөйлеудің көмегі арқылы
м |м м курылымга, ягни оның бекіткіш нүктелеріне ауы сты рылады деп
ііиііымдаймыз.
I і ср объективті көзкарас түргысынан карасак, онда ішкі сөйлеу
ң і и .піі.ісы
Н. Х омскийдің генеративті моделінде эксплицитті
іні|і|піі'ке ие болмайды, алайда оны мүқият талдау бары сы нда өзектік
ң р і.ш и м д ар ды ң ж асалу ереж елері үш ін қол ж етпейтін, ал грамматика
І -. н.ірушы трансформациялы к компоненттердің ереж елері үш ін одан
нрі һі>л ж етімсіз «метафизикалық мэн» ретінде қабы лданса да, зерттеу
і \ мі.н і.шың бүл объектісінің болуы мүмкін деп пайы мдауга болады.
<'ол себепті генеративті моделді ж үмысы мы зды ң осы тарауы нда
111 оіуге себепші болган ң мацызды ж ағдай, біздің кезкарасы мы з
гіині.нініц, бүл сойлемніц терец кұрылы мыныц сипаттамасы табиғи
■піі ігмніц синтаксистік күрылымы мен ойды айтудыц семантикалык
»\ Iч і іі.імы арасындагы аралық деңгей ретінде бары нш а мацызды
мнімунды белгілеуге мүмкіндік беріп, кейін тереңдің қүрылы мда іске
'н 111 'і і і.ііі.ін ішкі сөйлеу бөлігінің болуы туралы болж ам ж асауга негіз
іііим.і Ііүл, бірак, Н. Х омскийдің классикалык моделінде емес,
н іыруіііы семантика» ретінде белгілі бағыт аясы нда айқын көрінді,
н 111 1 мі'іі мүнда генеративті идеологияны ң жалпы ш егінен өте
I 14,1||,|.
II
Хомский трансформациялы к грамматика теориясы н дам ы та
' ' 111'іі 11
сонымен бірге тереқцік ж эне үстіртін синтаксистік
УIч 111 ,ім 'Цірды зерттей отырып, ойды айтудыц семантикалы к
кцімііммы па тым аз көңіл бөлген, синтаксистің дербестігін үнемі
• |*| і''и* •"**111і11 корсеткен. Синтаксистік қүрылымдар теориясы н жасай
іммрми. і ш і ы м оның қүрамы на енетін лексикалы қ бірліктерді сөздер
" ................ркестері кластарыныц тацбаларымен ауыстырган. Бірак
Т1ЛД1Ң ақиқат колданы сы нда бэрі одан д а күрделірек, сонымен бірге
оиды аитудың лексикалы қ бірліктерінің семантикасы тереңдік және
1 3 ™ 3 ™ ь “ “ д' ,рд“
» р і" і™ р л е н « ш г ң т ш
Чіи.ілы мдарды ж асауга қатысаты н сөйлеу байланыстарыны ң барлык
нІПиу пүсқаларын қүраитын аппараттар (парадигмалы қ аспектісі)
* ііслсді, ал берілген контексте орынды болып табылатын және
,У
қУРылымдарды ж асайтын нүсқаларды тавдау мүмкіңціктерін
аппараттар (синтагматикалық аспект) селекторлар деп
б,й
Терең семантикалық деңгейде қарастырылатын жэне оның терең
с и н т а к с и с т кұрылымдармен байланысын көрсететін лексикалық
ж ү и ел ^д щ мэнд, жактарь, Ю. Д. Апресян, И. А. Мельчук жэне
А. К. Жолковским жасаған бір катар лингвистикалык тәжірибелерде
аныкталган [76-79].
1
<
)йдың толык берілген мэтінге ауысуының дэйекті кезеңдерін.И
А Мельчук пен А. К. Жолковский жүргізген зерттеулері нәтижесінде
........Ч' ПП деңгеи ^ы ктал д ы . Ең терең жэне осыган орай, ен ш,гашкы
деп осы те° Р ^ авторларь, семантика.,ь,к түсінік денгейі
и.м .че семантикалық жазбалар деңгейін есептейді ([28 б ^ Г 37
" 1 ,1 МІ,Індағы семантикалык жазба деңгейімен салыст.). қарастырып
*‘,| ,гніі деңгеи магынаның қарапайым бірліктерінде - сызбаларда
ІММ исырылатын жеке магыналы түсініктерден түрады жэне
Ішкі сөйлеудің - зерттеу жүмыеымыздың нысанының теориялык
атғьшіарттарына көңш бөле отырып, И. А. Мельчук жэне
А. К. Жолковскии жасаган «Магына - Мэтін» моделіне ғана
токталатын боламыз
[80]. Бул модельді сөйлеу әрекеттің
лингвистикалык модельдерінің үшінші
түрі - аналитикалықнтетикалык
модельдерге
(синтетикалық
және
тудырушы
модельдермен катар) жаткызамыз. 3. К. Ахметжанова пікіріне сәйкес
«Магына
Мәтін» модель атауының өзі оның авторлары ойды
аитудың вербалдануы мен түсінуі (синтезі мен анализі) үдерісін
бакылаи отырып, мағына мэтінге (толық берілген ойын білдіруге)
калаиша алмасатынын аныктау максатында жалпылама ресімделген
оиға. ягни берілген сөйлеудің мағынасына негізделеді. Немесе
авторлар аитылған ойды түсінудің негізінде жатқан механизмдерді
анықтау үшін. сондаи-ак айтылган бүл ой (мәтін) қалайша мағынаға тывдаушы немесе оқып отырған адам кабылдайтын және тіркейтін
. а теп іаһ з) - ои тшіне жазуға өзгеретінін анықтау үшін толык
мәтінге сүиенеді.
'"и ІЫІІ тбьш ады Р
^ Одан эрі терең синтаксистік қүрылым деңгейі болады, бұл деңгей
| де отіп кеткен деңгейдщ магынасының қарапайым берліктерін
"•фган терең лексикалық бірліктердің символдары орналасқан
ы м и (ілік агашы формасына ие
деңгейде
терең
синтаксистік
күрылымдар
'н іін матикалық (сукцессивті) морфологиялық, фонологиялық жэне
I жінкилық толық берілуіне ие болатын үстіртін синтаксиетік
і'\ |м.і ‘іымдарга каита жасалу кезеңі орын алады.
Ой мен сөйлеудіц арақатынасы туралы мэселені шешу жолын
ц- і.іуга талпынган А. Р. Лурияньщ ойды сойлеу арқылы білдіру
Ч "«
аориясымен бер.лген «Магьша - Мэтін» моделінің анык
М м. ыкіарын қарастырып, біз осы галымның ізінше, бүл модельде
Хомскийдің тудырушы моделі іспеттес, ішкі сөйлем кезеңінің
" н ы мүмкш деген болжам жасаймыз. Семантикалык сойлеу
Табиги тілдің бүл лингвистикалык моделінің маңызды бөлігі
с о 3 ^ т ^ СТЫРЬ1ЛгаН ° РЬІС ТІЛІНІҢ тҮсінДІрме-комбинаторлы
здігін ( КС) күрастыру жұмыстарын жасай отырып, И. А. Мельчук
«Магына - Мэтш» теориясының келесі негізгі постулатын жасайдьг
«табиги тіл бұл берілген магына мен оның ой білдіретін барлык мәтін
арасындагы әйкестікті жүйесі; осыган орай кейбір тілдің
лингвистикалык сипатгамасы берілген тілдің магынасы бар
мәтіндердщ барлыгы кез келген магынага сэйкестік беретін көптеген
ережелерд. білдіреді» [80, 6.4]. Сол себепті бір ойдьщ толык берілген
синоним мэтшдердін көп белігімен берілуі мүмкін жагдайына сүйене
отырып, берілген модельдің құраетырушылары ойдың мәтінге және
керісінше алмасуды жүзеге асыратын деңгейлерге сипаттама беруге
тырыскан. Бүл алмасудың деңгейлерін сипаттау үшін оның жүзеге
асыратын ережелерді көрсету керек, бұл ережелер құрамына
генераторлар мен селекторлар енеді. Генератор деп терең
' СуреТТеЛетін паРада™ алы К сызбалар жүйесі
’
.........
.......... ..
М
«йлеу
« т е р е „ - „ „ та « и с т ік
белпленетін біршама мәнді мазмүнын бөліп көрсете
1........
ссмантикалық ж азбадан терең синтетикалы к күрь.лымга
• " ' " ' "•! жузеге асырады [28,6.21].
11
' ф осы кезге дейін ішкі сөйлеуді ойдың жайылма мэтінге жэне
' *'
° К 3 ЖаСШ,уЬШа негіз бола™ н аралык боліктіц көмескі
" . ......
сөил7 эРекеті моделінің шеңберінде қарастырсақ
' ....... Сой^.еу К¥бь,;іыска тікелей бакылау объектісі ретінде
................ ..
б,Р катаР лингвистердің көзкарасына назар аударамыз
Бұл объектінің ец бір кызығу тудырарлық және жетік амал деп,
біздің козкарасымыз бойынша, ішкі сөйлеудің И. Р. Гальперин
жасаған лингвистикалык түжырымдама есептеледі [81, 6.133-139; 81].
Ішкі сөйлеуді, ең бастысы, жеке субъектінің ойлары мен
сезімдерін білдіретін және оның өткен өмірінен алган тэжірибесін
көрсететін психологиялык күбылыс деп есептей отырып, карастырып
жатқан түжырымнын авторы адамдар эмоциясын заттандырудың
жалгыз тэсілі болып табылатын ойды білдірудің талдауга алынған
қүралдың экспрессивті кызметінің жетекші рөлін ерекше атап
көрсетеді. Сол себепті, психологияның категориясы бола отырып, ішкі
сөйлеу өзіне тэн сипатқа ие болады: ол — коммуникативті емес,
фрагментті жэне байланысы жоқ. Алайда И. Р. Гальперин ішкі сөйлеу
ерекшеліктерін
эдеби
шығармалар
мәтіндерінің
мысалында
карастырады, мұнда ойды білдіру ішкі сөйлеуде толык ресімделген
сипаттамаға ие, ал ішкі сөйлеудің өзі, психология тұргысынан ішкі
сөйлеу болмай, екінші тілдік кызметке - ойлайтын
субъектінің
басынан өтетін сезімдерді, эмоциялар мен ниеттерін окырманға
жеткізетін қызметке ие
болып, осыган орай тіл білімінің
категориясына
айналад.
Сөйтіп,
экспрессивті
кызметпен
салыстырғанда алдынғы катарға шыға отырып, кұрылымдары толык
ресімделген сипатка ие болатын ішкі сөйлеудің коммуникативті
қызмет оқырманға (ішкі сөйлеудің нағыз адресатына) жіберілген
хабарламаларды алып, оларды түсіндіруге мүмкіндік береді. Міне,
осы байланыста көркем шығармалар мэтіндерінде окырманға
каратылып айтылған ішкі сейлеу бейнеленген, я баскаша айтканда,
вербалданган ішкі сөйлеу болады [81, 6.241].
И. Р. Гальперин жасаған ішкі сөйлеу түжырымдамасын
модельдеу
түрғысынан
карастырғанда,
оны
талдаудың
лингвистикалык моделіне - мәтінді түсіну моделіне жаткызуга болады
(лингвист зерттеліп отырган қүбылысты ішкі сөйлеу субъектісі
жіберетін акпаратты жалғыз алушысы болып табылатын окырман
тарапынан қарастырады).
Сөйтіп, И. Р. Гальперин, бейнеленген ішкі сөйлеу моделін
жасаушы жэне бұл қүбылысты ішкі сөйлеу автордың коммуникативті
кұзыретеріне негізделген шығармашылык қиялдарынын жемісі болып
табылатын эдеби шығармалар мәтіндерінің материалы негізінде
зерттейтін басқа да лингвистерше, зерттеуге алынған объектінің
моделінің касиеттерін оның түпнүсқасы - тілдік жэне акиқат
объектіге, яғни тікелей бакылауға алуга келмейтін табиғи ішкі
сөйлеуге тарату талпынысын жасады. Бейнеленген ішкі сөйлеуді
кейіпкердің сөйлеу әрекетін авторлық көзкарас аралық эсері аркылы
' '* I ''*« сойлеу формасына жатқызып, сондай-ақ зерттеу күбылысы не
и і ' чіі.і, не жазбаша вербальды формасынан туындайтын кейіпкердің
■' іім іері мен ойларын білдіру үшін қызмет етеді деген фактіге көңіл
'" ' іі' оіі.ірып, И. Р. Гальперин оның кызметтік аспектілерін ерекше
ниш кипа қоймай, сонымен бірге оның кұрылымдық сипатының
*>|Н'кШеліктері мен авторлык хабарлауға енгізу тэсілдерін белгілейді
|МI 0.238].
Ііейнеленген ішкі сөйлеу күрылымы мен оның авторлык хабарлау
ымда кысқаша сипатталуы жайлы сөз қозгамас бүрын,
і іі і иіуғаалып отырган кұбылыстың қызметтік аспектісінің маңызды
■і» мнслігіне көңіл бөлеміз. Айтып кеткендей, көркем шығармапар
м ніндерінде сөздік-жазба формасына ауыса отырып, субъектінің
і і і і к і , імоционалды
жагдайын беру үшін қызмет ететін, ягни
і ■н|ігссивті қызмет аткаратын ішкі сөйлеу коммуникативті кызметке
.
[81,6.129-130; 82; 85].
Кейіпкердің сезімдері мен ойлары оқырманга жетімді болуы
\ммн. .111 гор түлі тілдік құралдарды пайдалаиады. Субъектілер бастан
'...... РСІІІ)
эмоциялардың
міндетті
түрде
вербалдануды
111" мгііндігіне байланысты бейнеленген ішкі сөйлеу, өз тарапынан,
.......111 ІІІІК' сөйлеудің негізгі қасиетін сақтайды, атап айтқанда оның
і|і|ин монгтілігі: бейнеленген ішкі сөйлеуі бар мәтіндер эллипстік
.............імдармен, паузациялармен, предикатсыз сөйлемдермен жэне
• ■піиі.срдің психологиялык жагдайын барынша дэл жеткізу үшін
......I’ "'"і колданатын басқа да кұралдарымен молайтады 186 б 195-
|||/|
ІісМиеленетін ішкі сөйлеудің қызметтік ерекшелігін талдауды
і»м|іі.і і і.шдылай отырып, біз карастырып отырган екі негізгі қызметтер
"|| нр^ссивті және коммуникативті - өз кезегінде, екі ішкі кызметке
'" " и м мумкін екендігін айта кеткен жөн. Осылайша, табиғи ішкі
ИіНиі\\ дің мәтіндік аналог, ягни бейнеленген ішкі сойлеу, оқырманға
п.н м 11 ііііып, коммуникативтік кызметке ие болып, бір мезгілде
...............';'К кызметті де атқарады, себебі бейнеленген ішкі сөйлеуде
Ч "и ін іілдік қүралдармен ресімделген ойды білдіру оқырман үшін
И "чІ Ппмілі бір акпарат береді [87, 6.128-139]. Сонымен катар,
(ЦФнгм күбылыс мэтінде кейіпкердің сезімін, ойын берудің
' ' "I" • >»«иі і қызметін аткара отырып, сыртқы эрекеттер мен
........... •'•ІН ойды білдіру себебін ашуға көмектеседі, сол арқылы біз
............ .. . чшатын немесе түсініктеме беретін деп атаган қызметті
ь і ' ін і ірццііі.
Фні іфі.іди айтылып кеткендей, бейнеленген ішкі сөйлеудің біз
*»«!"" 111|іі.іц откен қызметтер мен ішкі қызметтер морфология мен
синтаксистің ерекшелігін жэне ойды білдірудің жалпы ерекшелігін
көрсететін белгілі бір тілдік куралдар аркылы. бірінші кезекте
беинеленген ішкі сөйлеу анықтамасымен
жүзеге асырылады
Осылайша, біз көрсеткен жағдайдың алғаііщы бөлігінен (бүл жерде
кеиіпкердің ш к і сөзін авторлық таным аркылы беру сөз етілуде)
мынадаи корытынды шығады: мәтіннің бул түрі морфологиялык
түргыда өзгерютерге ушырайды, бүл өзгерістерді неміс тіліндегі төлеу
сөзінде кездестіреміз - нақ осы шак өткен шакка ауысады, ал бірінші
және екінші жактағы жіктеу есімдіктер үшінші жак жіктеу
есімдіктерімен^ ауыстырылады. Ал бейнеленген ішкі сөздегі
синтаксиске айтатын болсак, бул қубылыс өзінің кейіпкер саласына
катысын сактап калады, бул кейіпкердің ойы жиі фрагменттік сипатка
ие болады, лингвистикалык феномен ретіндегі ішкі сөз қурылымы
толық емес бір мүшелі сөйлемдермен де, лепті әрі сураулы
конструкциялармен де байытады, сонымен коса төл сөздін ұқсас
құрылымдарындагыдай, сөздердің кері тәртібі сақталады [88, б. 116].
И' Р' Га^ ьперин көзқарасы турғысынан, синтаксистік маркерлер
кеиіпкердщ ш к і еөзін мәтінде бөліп көрсетуге мумкіндік беретін
бірден-бір ғана кұрал болып табылмайды [82, 6.5-34]. Бұган сонымен
ірге, негізінен, графикалық жэне лексикалык куралдар: узак кідірісті
оеретін нүктелі үтірді қолдану, сондай-ақ күтпеген кідірісті білдіретін
сызыкшаны қолдану жэне ментальды жағдайдың етістіктерінде,
лекеикалық кайталауларда, эмфазалық қызметте сілтеу есімдіктерінің
қолданылуы жатады (ёепкеп, иеһегіедеп, §1аиЬеп т.с.с) [89].
Сонымен катар, кей кезде кейіпкердің ішкі сөзін авторлык
хабарлауға енгізу бір сарында жэне тіпті елеусіз өтетінін айта кеткен
жөн. Бул туралы оқырман тек жоғарыда белгіленген графикалык
маркерлер (нүктелі үтір, сызықша) бойынша жэне лексикалык
маркерлер (сілтеу есімдіктері, лексикалық кайталаулар) бойынша ғана
алады. Баска жағдайларда ішкі сөздің авторлық хабарлауға күрт
жэне күтпеген кезде қосылады, бұған еинтаксистік маркерлер (лепті
және сүраулы кострукциялар) дэлел, олар хабарлау жоспарының
накты ауысуын - автор сөзі кейінкердің ішкі созімен немесе керісінше
ауыеуды - білдіреді [90].
„ Үсынылып отырган модель табиғи ішкі сөйлеудің, дэлірек
аитқанда, бейнелі ішкі сөйлеудің лингвистикалык аналогі туралы
едәуір анык әрі бір мэнді тусінік береді. Берілген түжырымдаманың
авторы бейнелі ішкі сөздің негізгі аспектілерінің: қызметтік
курылымдық аспектілердің (осыған қоса соңғысының аясында
кейінкердің ішкі сөзін автордық сөзінен бөліп көрсететін маркерлер
...."и "'Ф ылады) жэне зерттеуге алынған
қүбылысты авторлық
шчірлауға енгізу кабшеттерінің біршама нақты шегін көрсетеді
Iі.ік. сөилеуді лингвистикалык феномен ретінде дэйекті талдауды
И А, Долинин [91] жасаған, ол бүл объектінің оның тілдік қүрылымы
тм ы сы н ан қарастырып, өзі атап кеткен «бейменшік-төлсөздін»
I мріқы жэне 1Ш К1 қасиеттерін негіздемелі сипаттаған
І.ейменшік-төл сөздің екі дауысты табиғатын және осыған
Пміілшіысты кеишкер «дауысын» авторлык хабарлаудың көпшілігі
мрікыішн анықтау киындыктарын ескере отырып, К. А Долинин
'" " ‘" и , 'ШК1 _с°и-теудіц қарастырылып отырган әдеби аналог!
н'ііі ілерінщ екі негізгі тобын: сырткы және ішкі белгілерді көрсетеді
" .і,ч қы
белплерге
ғшіым,
біріншіден,
жақ
пен
уакыт
Ч'.нь мозициясында берілетін грамматикалық ресімдеуді жаткызады:
ИЙІІікер сөзш авторлык танымга багындыру байланьюында
'•м кітінің «мен» дегені «ол» дегенге ауысады, ал осы шақ - өткен
й
кшшіден, осы топқа ол бейменшік-төлсөзді авторлык
нМішмУГа ені13уд" ' үіП К0мп03ициялык амалын қосады. Долинин
і Пышна, сөилеудің бул түрі қамтитын мәтін сегментінеI) толеу сөз түрінде кейінкердің басынан кешкен сезімдері я
■'Н і.ірі.і актісін эксплицитті түрде атайтын авторлык сөйлеу;
• ) гол сөз түрінде кейіпкер ойын көрсететін сөйлеу;
I)
кейіпкерге ойлау актісін имплициттеуші бір қатар әрекеттерді
р и п ■ііі еөилеу.
1' Д. Долинин сонымен бірге бейменшік-төл сөздің тагы біп
Міі. оның шннде: оның карастырылып отырган қубылыстың
......
“ не коммуникативті мазмунын сипаттайтын жэне
ИЧ"|ИЫҚ хабарлау букарасынан оны бөліп алу үшін қажетті болып
"" м і ын ішкі белгілері ерекше атап өтеді.
І.оИменшік-төлсөздің ішкі белгілерін оның атауыштық мазмұны
*.м
іан жіктеи отырып, К. А. Долинин екі жагдайга негізделеді
.......
ІШК1 сеилеУДіН карастырылып отырган түрі автор мен
.. .Фмшшьщ назарындагы кейіпкердің сана-сезім нысаны болып
,..........
* ............
рсфсреитп жагдаяттарды гана корсетеді. Екіншіден, бұл
тҮс |нікгеме беру кейіпкер устаны м ы на - қалайш а ол
ин|.п. іүсінік бере алатындыгына карай - гана сэйкес болуы керек
*.....
; 1Ш1. СӨЗД1Ң берілген жагдайлар негізінде К. А. Долинин
1"I" | пн и оелплерш атап өтейік:
I ) кейіикердің көзқарасын білдіретін қандай д а бір тулға немесе
лексикалык атауы ш ты қ тәсілдері (багалау сөздері - зат
и !«і и |' мічі сын есімдер);
2) хабарлаушы немесе окырман тұргысынан кейіпкердің сөзінде
қамтылатын паиымдау мен жорамал мағынасының сәйкес келмеуі;
3) автордың емес, тек кейіпкердің үстанымын сілтеу есімдіктері
мекен жэне мезгіл үстеулері, белгілі және белгісіздік артикльдері
аркылы референтті жағдаятты барынша оқшаулауға бағындыру.
Жеке емес-төл сөздің көрсетілген белгілерін атай отырып, К. А.
Долинин оларды жиі кейіпкер козкарасының белгісі болып табылса
да, сонымен бірге референтті жағдаяттың емес, ал баска контекстгің
элементтерін
белгілеу
үшін
қызмет
етіп,
бұл
жағдайда
хаоарлаушының үстанымына сәйкес келетінін байкайды.
Автор сәйлеудің каратырылып отырған формасының ішкі
лплерінің тобын - оның коммуникативтік мазмүнын аныктайтын
нышандарды:
1) стилистикалық нышандарды;
2) бастапқы сөйлеудің максагка багытталуымен байланысты
нышандарды (жеке емес-төл создің субъектісінің ойын айтуы);
3) бастапқы өйлеудің модальдігіне қатысты нышандарды ерекше
оөлщ көрсетеді.
Стилистикалық белгілерге К. А. Долинин берілген жанрға не
ерілген кезеңге тән хабарлаудың жалпы стилистикалық нормалардан
азды-көпті ауытқуларды, сондай-ақ авторлык хабарлаудың ішкі
стильдік нормасынан ауытқуларды жаткызады да, олардын ішінен
сигналдардың үш түрін көрсетеді:
1) кейіпкердің үстанымы мен мэртебесіне сәйкес келетін
ситилистикалык
мағынаның
айқын
әлеуметтік-жанрлык
компоненттері бар создер, сөйлемдер, кұрылымдар (ауызекі сөйлеу
тілі, дөрекі создер, арготизмдер, диалектизмдер жэне т.б.);
2) кейіпкердің алып отырған белгілі бір идеологиялык, саяси
философиялык үстанымы үшін тән болып табылатын сездер’
соилемдер, тілдік орамдар;
3) кейіпкердің эмоционалдық сөйлеуіне тән, осы белгісі бойынша
онын рухани күйіне сэйкес келетін лексикалык бірліктер жэне
синтаксистік кұрылымдар.
Бастапкы сөздің мақсатқа сай болуымен байланысты бейменшіктөлсездің белгілері туралы соз еткенде, лингвист олардын әрекетінің
жалпы кағидаты алдыңғы жагдайдагы кагидатпен: ішкі сөздің
карастырып отырған түрінің сигналдары болып хабарлаушының
созінде кездеспейтін мақсатка сай еойлемдер бір болып келетінін
аитады.
<)Дан кеиш> үшінші тобының формальды сигналдары болып
«м. іішқы соилеудщ модальділігімен байланысты бейменшік-төл
• іи/юр:
1) модаль етістіктер;
2) хабарланып отырған
1'I і претін модаль үстеулер;
фактіге ішкі
субъективті
қатысын
3) кейіпкердің хабарлаушыға деген субъективті қатынасының
•Мнционалды-экспрессивті реңктерін берудің арнайы ннтонациялық
нуршідары - таңғалу, күмәндану, сенімсіздік, сенімділік, қарсы шыгу
ироиия т.с.с жатады. Көрсетілген формалды синалдар кейде
мііііікердің емес, хабарлаушының көзқарасын көрсете алатынды
......11 оимен ға,1ЬІМ хабарлаушының ұстанымы үшін кандай да бір
*!;,Ср мен эм°иия.іардыц эксплицитті коріністері тән емес деп
[VIII ІЛСЙді. Алайда авторлық хабарлаудың нормалары түрлі сипатка ие
.......
ескере отырып, К. А. Долинин қарастырылып отырған
Ү""Дісі (фрагмент!) бейменшік-тол сөз болып табыла ма екенін
'•'.м ріп алуды үсынады. Ол үшін, осы кагидаттың авторының пікірі
ПоІІі.ініііа, «сөилемнщ қүрамындағы модалдык катынасты мағынасы
киіынші етістікке сэйкес келетін етістікке ауысатындай етіп, оны
"іср п п аиу керек, сол аркылы оны телеу созге айналдыру кажет
н'р контекст пен желілік жағдаят кейіпкер есімінің субъективті
•I. ііі і ретінде қолданылуына жол берсе, демек, бастапқы форманың
*птш.ділігі
оңғысының үстанымын көсетеді, ал фразаның өзі
11■"Іінк-төлсөзді білдіреді» [91, 6.232].
К, А. Долининнің вербалданбаган ішкі сөйлеудің вербалды
'" " • іііііц мэселесше деген козқарасын талдай отырып, келесі
ЯПЫіЫіідыга келеміз. Бүл объектінің моделін жасап, И. Р.
и імісринше, оны әдеби шығармалар матриалында оқырманга
Пйіыпшнин мәтш категориясы ретінде карастыра отырып, берілген
іулі.ірі.імдима авторы, оның алдынғы бастамашылары іспеттес
>«"" іиіикшімқ модель, яғни ішкі сөзді қамтитын мэтінді оның тікелей
»ічііі,и і.і оқырманның түсіну моделі.
Іііадіц ойымызша, аталған авторлардың козқарастарынан
.............'фуиіылықжағынан кем түстейтін Е. В. Ііадучеваның [92; 93]
'* і' ІИІКІ сойле> мэселесін шешу амалы ұсынылады Е В
•■ М и т,. К. А. Долининше, зерттелетін құбылыстың - бейменшікЧИІИ
«екі дауы стық» тілдік қүрылы мына көңіл боліп, оның
ітч кглстін хабарлау ф о р м а с ы н а - еркін ж анам а д и с к у р с к а -ж а н -
.................пспектілі талдау жасайды [94; 95]. Осы автор жасаган жэне
ііпі,сктісіне окырман түргысынан сай келген ішкі сойлеудің
............ ......... .
м°Делін ДО біз сойлеу эрекеттерінің аналитикалық
модельдеріне жаткызамыз (оқырман алдымен оның хабарлау
формасымен - еркін жанама дискурсымен - көрсетілген бейменшіктөл сөзді қамтитын мэтінді алады, одан эрі карай кейін сөз етілетін
бір катар белгілер бойынша бұл тілдік белгілерді анықтай отырып,
жэне осыған орай оны семантика мен синтаксис түргысьшаи талдап,
бүл мэтінді түсіну үдерісін жүзеге асырады [96-98].
Е. В. Падучева үсынған бейнелі ішкі сөздін моделін талдамас
бұрын, бірінші кезекте, неліктен лингвист мысалы, «ішкі монолог»
терминін емес, ал «еркін жанама дискурс» жэне «бейменшік-төлсөз»
терминдерін колданғанын түсіндіріп өту керек. Б. Макхейл [99]
колданган «еркін жанама дискурс» терминіне токтала отырып, оның
дүрыстығын дәлелдеу үшін Е. В. Падучева дәлел ретінде келесі
жагдайларды келтіреді. Біріншіден, еркін жанама дискурс «мен» жэне
«сен» кооперация түргысынан акиқат коммуникациясын болжамай,
бүл сондай-ақ дэстүрлі нарративтке де тэн, ал сонғысына карамакарсылык ретінде «табиги тілдіц кысаңдануын қажет етпейді» [11,
6.336], ягни, кейіпкердің дауысын тікелей жаңғыру элементтерін мимезисті - камтиды. Табиғи тілге тэн дейктикалык жэне
экспрессивті-диалогиялык элементтерін автор баскарады, алайда бүл
хабарлау формасында олардың түсіндірілуі өзгереді, біресе «еркін
жанама
дискурстағы»
эгоцентриктердің
иесі-баскарушысы
хабарлаушы болмайды да, ал кейіпкер: - кейіпкер тілдің
эгоценрикалык кабатын - эрі дейктикалық, эрі экспрессивті-диалогтік
саласын - «иемденіп алады» [11, 6.336].
Осыган орай, еркін жанама дискурс ерекше бір фигураны
білдіреді, бүл фигура «не сөйлеу дискурсында, не дәстүрлі нарративте
- бірінші жак кұкыгына ие үшінші жақта» өмір сүруі мүмкін емес [11,
6.336]. Міне осы себепті жанама дискурстың бүл типін бір мезгілде
еркін ретінде сипаттауга болады. Екіншіден, ойлаушы субъект мүнда
дегенмен үшінші жакта белгіленеді, ал етістіктің грамматикалык шагы
неміс тілінде - эдетте өткен нарратив (орыс тілінде бул осы шақта
болса да), етістіктер негізінен эрі претериталды коньюктивте де, эрі
индикативте де қолданылады. Демек, мүндай аспектілер, ойдың
субъектісінің үшінші жағы ретінде жэне етістіктің откен нарративті
мезгілі ретінде дискурстың карастырылып отырган түрін жанама
ретінде сипаттайды.
Осылайша, Е .В. Падучева мынадай логикалық тұжырымға
келеді, еркін жанама дискурстың тілдік кұрылымы бір мезгілде тура
жэне жанама тілге тән болып келетін касиеттерге ие.
Осы кезеңге біршама аныгырак тоқталып кетейік.
Гц біріншіден, еркін төлеу дискурсының төлеу сөзбен
іинн.ін-іасуы тура сөз мэтінінде «айтушының қатысуы ретінде
іуИмдІрілетін тіл элементтері бар деумен» расталады [11, 6.348].
Ц іпріи жогарыда айтылган ой субъектісінің үшінші жагы мен
і іі' і м>і ің нарративті өткен шагы жатады. Үшінші жақ бірінші жақтың
.........
растайды, ол үшінші жакты үшінші ретінде карастырады. Е.
Н I Іпдучеваның ойы бойынша, айтушы ғана осы бірінші жақ бола
і ііі іы I і істіктің откен шагын еркін төлеу дискурсында пайдалану да
імшиміімң бар болуын көрсетеді. Е. В.Падучеваның айтуынша,
••щи-м шақтың семантикасы нарративтік магынада синхрондык
Сійні.ілиушыны білдіреді және
мүндай
бақылаушының рөлі
•и | п пііажбен еркін төлеу дискурсында орындала алмайды, өйткені бүл
шші ііі і.і шак персонаждың шагы үстеумен білдіріледі, ал орыс тілінде
фиI ш'ы шак)» [11,6.349].
Іікіншіден, еркін толеу дискурсының тілдік кұрылымын
* . іататын формалдык сипаттамалар арасында (дейктикалык жэне
ми нрічсивті-диалогтық элементттердің), Е. В. Падучева келесіні
"* и I ісйді:
праксималды
(жақын)
дейксис;
қарау
сөздер,
ммигрніивтер, сүрақтар, одагайлар, модальды сөздер мен баска да
11 м|ччсивті-диалогтык маркерлар. Ерекше белгі ретінде (И. Р.
I йиыіеринмен жэне А. К. Долининмен айтылган, бірак та нақты
'інмііі.іімагандыктан, көлеңкеде қалып отыр. Бүдан кейін тезисті
■ним и стіп көрсету үшін каралатын концепцияның авторы өздік
імп гура
сөз
жеке
алынган
кез-келген
сөйлем
үшін
Ч'-ни фирмациялық оқиганы» алады.
I И. Падучева үсынган трансформациялык анализ, еркін төлеу
||НІ нурі' курылымы айтушы каралатын формада сахнадан шыгатының
| міі іпііды. Ягни, «еркін төлеу дискурсы сөйлемі - бүл кіріспе
і иіі и ммің субъектісі бола алатын (сөйлемейтін және хабарламайтын)
пропозиционалдык кұруының мазмүны) [11, 6.346].
•и .........
I ркіи төлеу дискурстың тіл қүрылымының екі белгісін мүкият
|И|ні> іі.ірып, Е. В. Падучева дейктикалык жэне экспрессивті.............
>лементтермен бірге талданатын күбылысты сипаттайтын
<*'" і і м і і і і і сишалдар болатын оның синтаксикалық маркерларын
Миш і ин.і орынға қояды.
Чі іі м ин хабарлайтын форманың субъектісі - «функционалдық
йі| іініііі ікик» скенін дэлелдей отырып, жэне де мэтінді еркін төлеу
МИН|мы ретінде сэйкестендіру үшін үшінші жақты бірінші жаққа
ММІЫру кажет, бірінші жақтың тура сөзін семантикалык
(М)нн іміі ніреыз алу үшін, Е. В. Падучева еркін төлеу дискурсының
—
Г "
НШ еСе ф о р м ал д ь,к м аРк еРлары б ол ы п есеп тел етін
к ұ р ы л ы м д ар м ен тіл эл е м ен тт ер к ат а р ы н ай ты п өтеді
онымен катар полифония еркін ж анама дискурсты ң дәстүрлі
Е ц б ф .ш ш д ен , бүл топқа жиі сұрак сияқты сөйлеу актілері ал
дәстурлі нарративте сұракты тек қана шегіністе кездестіруге болады
Екіншіден, ерки, т „ су дискурсьІНД!1 караіоа ^
ніфріітивтен негізгі ерекш елігі болып табылады (бірінш і ж ақты ң д а
.......... жактың да), еебебі оның мэні «эр түрлі субъектілердің -
өиткенг карастырылатын хабарлама формаоыш в а.ю р л ар нен
адресаттар - „ерсонажцар, Ал д^л ү р л і „а р р ,™ » ™ г а ” Г & л “, к
ұнда каратпа «тек кана мэтіннің хабарламалы формада емес - ол
хабарлаушыдан оқырманға арналады» [11 б 346-347]
МЛМСЫНьщ араеындағы накты шекараның жоқтығында» [11 6 353]
ПІрик 0НЬІ біР1нші жактык нарративте де. үшінші жақтык нарративте
Іі' Пііқылап отыру мүмкін емес (осы ретте қараңыз [12, 6.5-53]).
козкарасьТ ™
орынд алатын.
КЫЗЬ,К’
***? ^
^ ск у р сы н ы н кызметіне
"
шьіғармалардың
мэтіндерінде
Е. В. Падучеваның еңбегінде аталған және оеы хабарлаушы
фс рмада
жүзеге
аеырылатын
функциялардың
бірін
біз
с 1 ™ Г о т е м із ЩоГШ'ЛаУЬІ Пр0ВДСІНДе каРастыРЫп өткендігімізді ееке
“
е Г
п
ерКШ Г нама ДИСКУРСТЬ,Н тілдік құрылымын
Бірак та я л е б и
УШЫ СубъеКТ1нщ төл сөзімен жакындастырады.
жанямя
шығарманың кұраушы бөлігі бола отырып, еркін
жанама диекуреты кұраитын мәтін параллель түрде коммуникативтік
* у н .„ ™ „ ы„ ^
тасымалдаушысы емес, сонь.іен к.тар
»ас™ еге„Т в '
п
'
®
л а болады, б*л
мәселеген Е. В. Падучева көп мэн беріп, назар аударған
копкем0Г МеН’ Б' Макхейлден кейін Р Ч еРк>'н жапама дискурстың
көркем функциялары туралы мәселені көтере келе жэпе экспрессивті
функцияны нактылаи отыра (ол туралы И. Р. Гальперин мен К А
Д олинш нщ , Е. В. Падучеваның еңбектерінде айтылып өтті)’ Б '
Макхеилдщ көзкарасын Колдай отырып. оны үш косачкы
функцияларға бөледі. олар - ирония, эмпатия жэне полифония
Еркш жанама дискурс бір мезгілде хабарлаушының өз
о
- - ' Ир0ИИЯЛЫК алшактауының эдісі болса, сонымен бірге
™
Г ФаТИГ ЬІҚ жакындасУыныЧ ЭДІсі де болып табылатындыгы
мы м пяГ
басшылыкка ш 0 ТЫРЫП, осы концепцияның авторы
мынадаи тұжырымға келеді: ирония мен эмпатия - екеуі бір
функцияның - экспрессивті функцияның екі жағы [99 б 275] Бірак та
еркш жанама дискурстьщ манызды сипаттамаларьшьщ біріТ оньщ
емест1гьГпТ%
^2ГГЫ
НДаГтабылатындығына
Ы
/ ТРИбуЦИЯЛарЫ
НЬ
ЩЭДеЙІ біртеось,
кті
6.352]
болып
байланысты.
емеетіп» [11
кенейед[ШоЬл а н ° РМаНЫН ЭКСПреССИВТІ «¥Р<ВДарыньщ «репертуары»
ңеиеді, одан соң аталып өткен функциялардың екеуіне (олар да
косылады НаРРа™ВКе ТЭН б0ЛЬІП келеді) полифония
функциясы
..... ..
мен кейш кердің, бір кейіпкер мен баска кейіпкердін сана
Енді, ішкі сөйлеу мэселесіне біздің қарастырған барлық
ініи "истикалық көзқарастарымызды жалпылай отырып, сонымен
ІІ,1> Юі Д ■ А пРесян жинақтап, жалпы есебін шығарған модельдеудің
*рі шилерін негізге, жетекшілікке ала отырып, біз зерттелініп отырған
ңнмлыетъщ өзшіз ұсынған озіндік блок-сызбасын ұсынуға
Мрысимыз (В қосымшасы). Ең алдымен, лингвистикадағы ішкі
■нііішу іүсінігіне тоқталамыз. «Лингвистикалык терминдер сөздігіне»
11, 4
аталған нысан «дауыстап айтылмайтын, естілмейтін
Мі.иміу. тшсіз сөйлеу, ол оның субъектісіне айналады (өз-өзінеУ
ІНІЫМС" қатар «сыртқы» немесе «өзіндік» сөйлеудің пайда болуына
•" |Н оолатын процесс» ретінде анықталады [9, 6.386].
Ішкі сөйлеу - өз бетімен - психологиялық қүбылыс, ол
ими мистика секілді ғылымның модельдеу нысаны бола отырып
иирксм шығарманың мәтіндерінің материалында зерттелінеді, ол
іпкірлер вербалды жэне негізінен шартты еипатта болады
ИИіирдың жеке тэжірибесімен шартгастырыла отырып, ол өз кезегінде
1 *
бақылауға негізделеді, яғни баскаша айтеак. интроспекцияға
іиішеледі. Әдеби шығармалардыц мәтіндеріндегі табиғи ішкі
Рй/іеуді тура шығаруды жүзеге асыру іс жүзінде мүмкін емес, оған
'і іитгіп себеп бар. Біріншіден, табиғи ішкі еөйлеу еубъективті
иніідік-еызбалык кодта жүзеге асырылады, «жасырын түрде өтеді
N•••»’ Пиқылау үшін қол жетімсіз болады, міне сондықтан жалпыға
ГІЯ‘е ауыстырылмайтын болып табылады». Екіншіден, табиғи
е,.йлеудің натуралистік шығуы тіпті мүмкін болса да.
(М .ІЛ Ы К ІЫ Ц , шынайылықтың көркем эстетикалық шығарылуына
іифммн қайшы келеді, фактілер мен типтендірудің іріктелуін
......
білдіреді [5, 6.71-72].
< шідыктан, ішкі сөйлеуді модельдеу - тікелей бақылауға
........... .
қол жетпейтін кұбылыс болып табылады, біз де, басқа
....... :іи ,срмсн ^ т а р , бейнеленген ішкі сөйлеудің кешенді жүйесін
ол автордың шығармашылық фантазиясымен анықталады
*
0Һ 1иынайы, накты емес нысанды - табиғи ішкі сөйлеуді ІННмтнии категориясын модельдейміз, ал
идеалды нысан вербалды
ішкі
сөйлеу,
ол
эдеби
тілдің
көркем
бейнеленген ку ралдары - тіл білімінің категориялары. Сондықтан,
осылайша, біз зерттеліп отырган кұбылыстың идеализациясын
аламыз, себебі ішкі сөйлеу шынайы нысан ретінде тікелей бакылау
үшін күрделілігімен және қол жетімді еместігімен сипатталады.
ш«Лингвистикалық терминдер сөздігінде» келтірілген бейнеленген
ішкі сөйлеудің анықтамасына сүйене отырып, зерттеліп отырған
нысанның негізгі сипаттамасы оның ойлаушы субъектіге бағытталуы
болып саналады, ол бір мезгілде әрі адресант (айтушы). эрі адресат
(тыңдаушы) бола алады. Күл біріншіден, ал екіншіден, ішкі сөйлеу
сонымен қатар баска кейіпкерге - киялдагы. ойдағы әңгімелесушіге
арналуы мүмкін. Ең соңында, үшіншіден, даусыз бір мәселе - табиғи
тіл кұралдарымен ресімделген, вербалданған эрі түсінікті, әркашан
оқырманга арнап бағытталган ішкі сөйлеу, осылайша, жанама
коммуникативті түріне айналады. Біз ішкі сөйлеуді оньщ көркем
шығарманың мэтіндерінде модельденуі тұргысынан карастыратын
болғандықтан, алғашкы екі жағдайда біз туғызушы лингвистикалык
модельмен - аралық модельмен таныс боламыз, ол синтез бен
анализдің модельдерінің арасында орын алады, ал үшінші жагдайда —
таладудың лингвистикалык моделімен —мэтінді окырманның түсінуі
моделімен танысамыз. Ішкі сөйлеудің лингвистикалық моделін күра
отырып, біз зерттеу нысанына окырманның көзкарасы түрғысынан
караймыз, ол бейнеленген вербалды ішкі сөйлеуден түратын мәтінді
алады, сонымен катар оны өзіне танымал накты бір ережелердің
соңғы санынын көмегімен талдауга тырысады. Міне, сондықтан біздің
лингвистикалык кешенді жүйеміз, И. Р. Гальперин, К. А. Долинин
жэне сонымен бірге Е. В. Падучевалар үсынган модельдер тәрізді
бейнеленген вербалды ішкі сойлеудің аналитикалык моделінің үлгісі
немесе түп бейнесі болып табылады [101].
Мәтін күрушы категория бола отырып жэне композициялык
жоспарда автордың созі мен кейіпкердің сөзінің арасында аралық
орын ала отырып, бір мезгілде екеуінің де санасының көрінісінің
саласьгн бейнелей отыра, әдеби шыгармаларда ішкі сойлеу кобінесе,
көп жагдайда бейменшік-төл сөйлеу түріндегі тілдік кұрылымы бар
еркін жанама дискурстың хабарлаушы формасын иеленеді. Сонымен
бірге,
еркін жанама дискурстың кұрылымы табиги тілдін
редукциясын
талап
етпейді.
Сондыктан,
осы
формага,
хабарлаушының сөзімен катар мимезис элементтері қосылган —
кейіпкердің сөздерінің тікелей шыгуы.
Мәтіндерде ерекше
фигурадагы әдеби шығармалардың пайда болуы осымен түсіндіріледі,
ол әңгімелесу дискурсында да, дәстүрлі нарративте де мүмкін емес.
Осылайша, үшінші түлга мына жагдайды ескертеді: бір жагынан еркін
МШШМи дискурс хабарлаушының бар болуымен сипатталады, ол ушін
\іиніпіі түлга ушінші болып табылады, ал екінші жагынан мимезис
' ігменттері мынаган дәлел болады: хабарлаушы, мерзімді түрде
мічіадаи кете түрып, кейіпкерге орын береді. Сондықтан бүл ереже
мі.ін.ііай түжырым жасауга мүмкіндік береді: еркін жанама
ни к \ рс і ын, тілдік күрылымы бейменшік-тел сойлеуде бір мезгілде
іни.і юл сөзбен де, толеу созбен де жакындастыратын белгілерге,
іиіі иптсрге ие болады.
Іиііменшік-төл сөйлеуді төлеу созбен жақындастыратын
Пшігілср, негізінен грамматикалык ресімдеуді сипаттайтын болады.
*ічнцыда аталып откен үшінші түлгадагы ойдың субъектісінің мэнін
ИЫНДа енгізеді, сонымен қатар істің толык аякталмагандыгын
иі|ңсіетін етістіктің түрінің өткен нарративті шагы да енеді, ол
....... .. агымдагы сол мезгілді білдіреді.
Ьейменшік-төл
сойлеуді
тел
сөзбен
қүрылымдық
•нно.иідастыратын белгілерге біріншіден, дейктикалык элементтер
Ңнііцды, олар еркін жанама дискурстың номинативті мазмүнын
..... «чтвйды^ сонымен қатар автор мен оқырманның коз алдында
ңрпіі.пі кейіпкердің санасының нысаны болып табылатын референтті
йим 'іаіідарды гана корсетеді.
Ьсйменшік-төл
сөйлеуді
төл
сөзбен
күрылымдык
■иім.індастыратын сигналдардың екінші тобы негізінен еркін жанама
ни і. \ рсгың коммуникативтік мазмүнын анықтайды.
<*ган жататындар:
біріншіден,
бейменшік-тол
сойлеудің
......."ітикалық ерекше белгісі, ал екіншіден, алгашқы пікірдің
..... . п-дығымен байланысты ерекше белгілер: модальды етістіктер
и модальды үстеулер.
Iң
соңында,
бейменшік-төл
сойлеуді
тел
созбен
•мм.иі шстыратын соңгы белгі ретінде біз Е. В. Падучевадан соң
М|мнітиционапды қүрылғының мазмүнын айтып өтуді атап отеміз.
Нн.ііші байланысты бейменшік-тол сойлеуді авторлык хабарлауга
и і >\ (ін эдістері мен тэсілдерін карастырудың кажеттілігі туады.
Міисііснген
вербалды ішкі сөйлеудің
зерттелініп
отырган
фіі|іміц і .і н ы ң авторлық хабарламага косылуы аяқ астынан болуы
Щмкііі. |>ул жиі байқалады, бүл хабарлама формасының кіріспесі
'Ін іі.и уіаиһеп, иеЬеііесеп жэне тагы да басқа ойлау етістіктерінің
інчі і імі-н жүзеге асырылады, олар комментарий ретінде шыга алады
і*і* інціц.цы жспозитивтер) [102-104].
Қирі.ііындыда
бейнеленген
вербалды
ішкі
сөйлеудің
■Мииоиилды аспектіне - табиғи ішкі сойлеудің лингвистикалык
НІи іі н і.іиа іағы да бір рет тоқталып оту керек.
Түсінікті бола отырып жэне оқырманға багыттала отырып,
сонымен катар жанама коммуникативті бола отырып, бейнеленген
вербалданған ішкі сөйлеу коммуникативтік функцияны сөзсіз жүзеге
асырады, еркш жанама дискурстың формальды сигналдары болып
іабылатын деиктикалық жэне экспрессивті-диапогтык элементтер мен
конструкциялардың талдауының үрдісінде біз осыны дэлелдеуге
тырыстық. Бірак та, бейнеленген вербалды ішкі сөйлеу мэтін
қүраушы категория жэне оның модельдеуі тек кана көркем
шығармалардың материалдарында ғана мүмкін болады. Сондыктан
ішкі сөилеу, лингвистикалык феномен ретінде, ең бірінші ойлаушы’
суоъектінщ шікі психологиялык жағдайын көрсете отырып
коммуникативті функциядан басқа экспрессивті функцияны да
орындаиды. Б. Макхейлдің [99], М. М. Бахтиннің [105; 106] жэне Е В
Падучеваның [11] пікірлеріне қосыла отырып, біз былайша
тұжырымдаимыз, еркін жанама дискурс негізінен үш көркемдік
функцняларды атқарады, олар - ирония, эмпатия жэне полифония.
Ирония
хабарлаушыны
өзінің
кейіпкерінен
ойдың
субъектісінен шеттету, бөлу қүралы ретінде қолданылады, ал эмпатия
хабарлаушыны кейіпкермен жакындастырудың күралы ретінде
колданылады. Ирония мен эмпатия функциялары сонымен қатар
дәстүрлі нарративтерге де тэн [107, 108]. Міне сондыктан. еркін
жанама дискурстың дәстүрлі нарративтен негізгі ерекшелігі ретінде
бірінші жакта да, ушінші жакта да функционалдық жоспарда
полифония секілді көркем функция аталады [109]. Бірак төл сөз де әр
түрлі субъектілердің дауыстарының ашылуының саласын көрсету
кұралы бола отырып, ол да өз бетінше полифония құралы болып
табылады. Бірак.^ дауыстардың арасындагы шекаралар бұл жерде
тырнақшамен койылгандыгына байланысты осы функцияның рөлі
еркін жанама дискурста нсгүрлым аныгырақ болады.
Бірінші бөлім бойынша қорытындылар
«Ішкі сөйлеу» термин! деген кезде екі принципиалды әр түрлі
күбылыстарды түсінеміз, олар: психолингвистикалық ішкі сойлеу
( С) жэне коркем бейнеленген вербалды ішкі сөйлеу (БВІС).
Біріншісі психология мен психолингвистикадагы зерттеудің нысаны
болып табылады, ал екіншісі өзіндік лингвистикадагы зерттеудін
нысаны болып табылады.
Зерттеудщ нысаны немесе түпнұсқасы тура бакылауга кол
жетімсіз болатын гылыми салаларда модельдеудің кажеттілігі туады,
м'не сондыктан ішкі сөйлеудің моделінің кұрылуы толығымен занды,
орынды болып табылады. Психологияда, психолингвистикада жэнё
■мііідік лингвистикада модельдеуге ішкі сойлеу жатады, ол шынайы,
ретінде емес, идеалды нысан - конструкт ретінде алынады.
іііікі
сойлеудің маңызды белгілеріне гісихолингвистикалык
феномен ретінде мыналарды жатқызуга болады:
.і) синтаксистік күрылымның предикативті сипаты;
б) магынаның, мэннің мөлшерлі, шекті калыңдыгы, қоюлыгы
і ‘'иі.іц семантикалық қүрылымының ерекшеліктері);
в) дыбыстық қысқартылу (оның фонетикалык ерекшеліктері);
і ) функционалды ерекшеліктері. озгешеліктері (бір жагынан, ішкі
иііілеу тікелей карым-қатынасқа арналмаган, сондықтан ол
ипммуникативті емес, бірак, басқа жагынан алганда «ойлау
•мрновигінің» ролін ойнай отыра немесе ішкі сәйлеудің жоспарын
Ң|чііі о іыра, ол алдагы хабарламалары үшін дайындык функцияларын
Іі М' іісырады).
МКТЫ
Психолингвистикада ішкі сойлеудің моделі тілдік пікірлердің
іінІІДіі болуы процесінде оның орны мен ролі туралы түсінік береді,
ШІ ім кезегінде
кызметтің түтастық актісіне қосылады, оған
мпіиигілік, мақсатқа багытталушылык, жоспарлау мен іске асыру
ІМНе Гніқылау тэн болады.
Пингвистикада
шікі
сөйлеу
дегенде
айтылмайтын,
>іы0і,істалмайтын тілді түсінеміз, ол субъектінің өзіне багытталады,
Ішкі іийлеудің пайда болуына кері болатын процесс.
I
ибиги ішкі сойлеу, лингвистикадагы модельдеудіц нысаны бола
"Ц ' 1'і.ііі, осы аркылы вербалды формата ие бола отырып, сонымен
*...... габиги тілдіц бейнеленген күралдары бола отырып, мэтіннің
*«ич ориясына айналады, осылайша, тек қана керкем шыгармалардыц
ми н-риалында зерггеуге беріледі, ал бүл автордыц озіндік бакылауына
М ІI г КМI СП жеке тәжірибесімен шарттастырылады.
Ьпіиеленген вербалды ішкі сойлеу екі жақты жүгінушілігімен
..... «"-«явды. Кейіпкердіц позициясы түргысынан ол ойдың
И>0і.і-к гісінің өзіне багытталады, ол бір мезгілде бір түлгада эрі
<*і|чч пп і (ай гушы), әрі адресат (тыңдаушы) бола алады. Бейнеленген
іи |і(іціщі.і інікі сейлеудіц езіндік багытталган сипаты озіндік кешенді
....... 'истикалық жүйенің жүмыс жасауына мүмкіндік береді. ол
НМНчдІц моделі мен анализдіц моделініц (мэтінді түсіну моделімен)
»(ші і.игіа иралық орын алады. Кейіпкердіц ішкі создерінің үнемілік,
ПІ|і м. ігілдік жүгінуі автордыц оқырманга позициясы жагынан
'""Іічнси
вербалды
ішкі
сойлеудің
аналитикалық
жэне
..........‘'і-икшіық моделініц кіші образыныц қызметі туралы
ң *і і|>і.імі и келеміз.
Бейнеленген вербалды ішкі сөйлеу, мәтін кұраушы категория
Ла отырып, автордың сөзі мен кейіпкердің сөзінің араеында
композициялық жоспарда аралық орын алады, екеуінің де
түсішктерінщ панда болу ортасын көрсетеді, эдеби шығармаларда
көбінесе еркін жанама дискурстың (ЕЖД) хабарлау формаеына ие
олады, оның тілдік кұрылымы бейменшік-төл сөйлеу (БТС) ретінде
сипатталады.
’ '
"
Еркін жанама дискурстың тілдік курылымы — бейнеленген
вербалды ішкі сөйлеудің хабарлама формаеы - ерекше фигура бірінші жақ кұкыгына ие үшінші жақ, мұнда кейіпкер тілдің
эгоцентрикалык пластын «иемденіп алады» - оның дейктикалык және
экспреесивті-диалогтық элементтері, олардың бөлушіеі бола отырып,
оны төл сөзбен де, төлеу сөзбен де жақындастыратын белгілерге ие
болады. Беименшік-төл сөйлеуді төлеу сөзбен жакындаетыратын
белгілер, непзінен мыналар : а) ушінші жакта ой субъектісінің
елплері, 6) мэтінде агымдагы осы кезеңді білдіретін етістіктің өткен
нарративті шактары. Бейменшік-төл сөйлеуді төл сөзбен кұрылымдык
жакындастыратын белгілерге
жататындар: а) дейктикалык
элементтер, олар еркін жанама дискурстың номинативті мазмұнын
сипаттаиды, сонымен катар автор мен окырманның көз алдында
тұратын кеиіпкердің санасының нысаны болып табылатын референтті
жагдаиларды гана көрсетеді; б) екінші тобы негізінен еркін жанама
дискурстың коммуникативтік мазмұнын анықтайтын сигналдар. Оган
жататындар: біріншіден, бейменшік-төл сөйлеудің стилистикалык
ерекше б е л п с , ал екіншіден, алгашқы пікірдің модальдыгымен
аиланысты ерекше белгілер: модальды етістіктер мен модальды
үстеулер; в) еркін жанама дискурстың тілдік кұрылымының
игналдары, олар алғашқы айтылган пікірдің модальдыгымен
байланысты болып келеді; г) гипотактикалык конструкцияда
етютіктің жок болуы.
'
Еркін жанама дискурс түсінікті бола отырып жэне окырманға
оагыттала отырып, сонымен катар жанама коммуникативті бола
отырып, бейнеленген вербалданган ішкі сөйлеу коммуникативтік
функцияны сөзсіз жүзеге асырады, сонымен қатар көркем
шығарманың мэтіндік категориясы бола отырып, негізделген
коммуникативті функциялардан бөлек негізінен үш көркемдік
функцияларды атқарады, олар - ирония, эмпатия жэне полифония.
лар, өз кезегінде экспрессивті функцияның қосалқы функциялары
болып табылады. Ирония мен эмпатия, бір-бірімен озара байланысты
ола отырып, бірдей
екі функцияның екі жағы ретінде
карастырылады, біріншісі кейіпкерден авторлық ыгыстыру кұралы
Габь'ладьг1; ал екшшісі - онымен жакындасудьщ кұралы секілді
к исліктері. Полифония функцияларыньщ негізгі мэні мынада- эр
' !' субъектілердін - хабарлаушы мен кейіпкердің, бір кейіпкердің
* нк басқасының сана саласының накты шекарасының жоқтығынан
«рһіслі, еркін жанама диекурстың дэстүрлі нарративтен негізгі
......... ,СЛ| КТ®Р1 осылар, оган ирония мен эмпатияның тек қана
" 'I ">1млік функциялары гана тән болып табылады.
2 Вербалданған 1щк| сөйлеудін типологиялық әртүрлілігі
е р е к щ ё л ік т е р | С вЗ Д ,К
* « Р » ' " " “ - Ч р ь . л ы ™ ь,к
ж » „,
„ а ,ч
„д ы к
"•ІИ.К ГЫЛЫГЫ» эффект! туады [116, 6.161; 111, 6.210-215] Ішкі
и I судщ осы қаш стылығын көрсете отырып, сыртқы дишюгпен
• Д «« ла кеиіпкердің күраушь, тілдік партиясы ретінде шыгармаға
™™Г“ыт2 рГ^"к,^Т
“„а"Г““т
ьга” ВÔѲ и
Г і.с і,,. “
еР ? ™“ “ г- ™ "
Ішкі сөилеу - сойлеу эрекетінің ерекше бір түрі дедік. Ішкі
келетін, » й л е , мс,і Ч “ ™ “
к е л е т ін
ш ы ға р ™ „
о б р а зд ы ң
™ |Г
м азм ун ьш ы ң
™
е у
а » Г
“
ипы лы мы на
ба" лан“
РШ£
™
ЖӘНе
« » ""
КӘрКШ
Көркем шығарма^арда Ке2?Г р л еп д ін ҚЫЗЫіуШЫЛЫҚ танытады.
жүйелей отыра. біз <<о„ь"Г ж еке Г д к ” ЭТШДершің ЖИЫНТЫ™ Н
ЧТ«СТЫ К
сипалтам асы ц»
^
[ 1 ,0
І Г ы ,
««тілдік түлға» туралы жалпипанган ш '
болғандаи,
кезде қол жеткізғен д е п а ^ д е Г о Г к ө п ^
И
КаЗІРгі
кұрылымдық жағынан реттелген тілдік кабі'31™ ’ КӨП К¥3іреттілікті’
жиынтығы ретінде ж ү р ^ 1 эне ті л Г ш ь Г . РДЩ’ дагдылаР^ы«
қабылдауға дайын бол; '„
“ Ыгармаларды даиындау мен
д . даиын ооладьі деген тусінік бар [110 6 224 61
ось, с ™ ,
а Т С а ^
Т "
<0Л
болады) кейіпкепдін л и і
И рту' жаіІҒЬГРтУ Үшш кажст
диалогтық) жэне^ш кісөй
я СЬфТКЫ СӨЙЛСуГе (монол° ™ к жӘне
т ая „
■ •
сөИлеуге бөлш тастау кажет [111-1131
т а б ы л а т ь ш д ь ^ Г б е Т л Г 'Т ІШСТЫН
сөздерін бере отырып а„
«алады, о
с
ь
Г
; : Г
г С
мүмкіндік береді Г1І4 1 к і
м ағы ң ал ы к,
ш щ ік
м а , „ ү іі и Н ]
сипяттяй
аспектілі түпле
—
У м ^ г ік
^
і
\г •"
1а р ,е б Г ™ « и
көрсетеді» [116, 6.150].
1
Ф ° Р М а С Ы ДИШ1° Г б ° ЛЫП
Д& кеШпкеР ™
Г в
•
/■ ■ ■
Т
іш р а м .с т а н
“ " 'ТОЛЫГ
Диалогтык
“
жеткізуге, бере білуге
’
о™ яй ш ьш ы “ « Г
аитушыны
’ "
көп
Т
«атыстылыгын жэне т.б. ерекше бөліп
«абылдТйтын Т ш к Т М^ н т е ВеРбаЛДаНТ
^
СӨЙЛСУДІИ Ф°Рмась™
категория болып т а б ы л а т ь Г Г к і’Л у д е ^ а Г ’
біртіндеп, бөлшектеп сь,рТк", Т и іо п ы к с ө й п
Р Т° ЛЫКТаи НСМССС
сол аркылы кейіпкепге езі»;
У СеК1ЛД1 сырт калады’
береді.
оиларын өздігінен бере білу мүмкіндігін
яғни0СЫЛкей“пкердЫЛе1 <<0ҚЫрШННЬІҢ ° ЙЛау п Р ^ ^ ін д е қатысуы.
иіпкердщ эмоционалдық-психологиялық ішкі оміріне
и ііііҮ 16 ^ аМНЬЩ ойы мен білдірмек болған пікірі дыбыссыз
'• млады. Іштеи соилеуде сойлемнің бастауышы, не баяндауышы
:
, 3 Ы Да’ ° И *ҮйесІ Үзілді-кесілді сипатта болады. Қарым-катьшас
* Щ т дауыстап сөйлеу тәеілі колданылса, ал іштей сейлеуде
Іи -т Д
Іш гіУс ө й Т аЛ- КЬІЗМеТ' Н аткарады д а ’ ол езінің іс-әрекетін
нақты
ё и
у.
Т1ЛДЬ дүры сы, тілдік мағыналарды
коммуникация процесінен тыс пайдалану турлері
Я м Л ' * / ухаРен“
« т¥жьфымына сэйкес, ішкі сөйлеуді екі топқа
I
болады- 0 л аРды« біріншісі бірінші жактык хабарлама
Ф">. шсымен коркем бейнеленген ішкі сойлеудің формаларын
ИІРОШ. ол кейіпкердің создерін шыгарады: сананыц і г ы Г Т ш к і
*.
,шкі сөилеудщ аз косылулары, аутодиалог. Екінші топ
М; ІШ™
сөил™
формаларының бірімен беріледі, нақтырақ
'^
бейнеленген немесе ішкі бейменшік-тел сейлеумен ол
Г
Р
аВТОр'\ Ы[1 Дауыстарының косылуымен жэне үшінші
•
і хаоарлау формасымен сипатталады (Бұл бейнеленген
* | ' іВДьі ішкі сөйлеудегі түршелердің терминологиясын кабылдай
біз мұны осы бөлімде белсенді қолданамыз)
Осылаиша, хабарлаудың бүкіл массивіндегі авторлық сөздін
ыньщ
.......... »РН“ "» байланысты ішкі сейлеудік „ „ іядік
» №М п
көрсегуге бол щ ы. Біріншісі ушін * о г ,Рьи " Г ™ “ „
автордыц толықтай алыстатылуы, шеттетілуі тэн болады
« и ОЛ «
кеңістіктен «тыс» болады. Б^л жагдайда к е й і п к е ^
здері тел сөз ретінде графикалық, синтаксистік жэне
Г.... 1........
™ н а н озіне сэйкес келетін хабаРл "
біРк ш
I I
•«
.'К ад,стерш ей ресімдедеді. Бүл ж ерде ескеретін й р мэселе
М
Д бірінш, ж акты к бейнеленген вербалды іш кі сойлеу “
е„
'|'"|і»шлцрда керінеді, накты рак айтсак, ішкі монолог түрінде ішкі
Н И,и, туршде, аутодиалог түрінде, кейіпкердіц іш к ^ с в з ін іц ™
ш у ы іүрінде олардыц лингвистикалы к ерекш еліктерін біз осы
•М| Й) іың скінш, бөлімінде қарастыратын боламыз
......
«Нн
''. г ' р и з Т Л ПВ7
МЭТІНДІК К6ҢІСТІКТІҢ <<ішінде>> бодадь.,
, ' п’
РЭНДеС ЖӘНе тағы да баска лингвистердің
I •
с иынша,
автор
мен
кейіпкердің дауыстапынын
Ь іи Г б ііГ а д ы 'абЬ аЛ
кадЫ [85’ П 7 ;- 118]' КеЙІПКеРд і« көзкарасы устем,
|
’ Р
та <<0НЬ|Ң тілдік катысуының сигналдары саны
жағынан кашан да авторлык мэтінге орын береді және кейіпкер мен
әңгімелесу кұрылымының бір-екі цитаталық сөздеріне келтірілуі
мүмкін» [116, 173-6.]. Осылайша, өзінің жеңіл-желпі, үстіртін
(мәтіндік) ресімделуі бойынша бейнеленген вербалды ішкі сөйлеу
бейменшік-төл сөйлеу түрінде де берілуі мүмкін, ол еркін жанама
диекурстың хабарлаушы формасымен сәйкес келеді, бүл жерде шак
пен жақтың транспознциясына карамастан (осы шак өткен шакпен
ауыстырылады, ал ісһ жіктеу есімдігі ег немесе хіе болып
ауыстырылады), кейіпкердің көзқараеы өзінің басым позициясын
сактап қалады [118].
Атап өтетін жайт - бейменшік-төл еөйлеудің тілдік күрылымы
бар еркін жанама дискурстан түратын мәтіндер үшін, сонымен катар
бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің бірінші жағына тэн болып
келетін кәріністер де жатады (ішкі монолог, ішкі диалог, аутодиалог
жэне т.б.). Бүл ескертпе мынадай корытынды жасауга мүмкіндік
береді: осы аталган көріністерді бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің
жеке формалары ретінде карастыру дұрыс емес. Дүрысы, олар
техниканың бір түріне
жатады, кейіпкердің ішкі сейлеуінің
ерекшеліктерін беру үшін жазушы оеыган жүгінеді, ол оның
дискурсын ішкі сөйлеуімен бірге күрайды [86; 119-121].
Жэне ең соңында, соңғы жагдайда, хабарлаушыны шеттетудің.
алыстатудың максималды деңгейі көрінген кезде бейнеленген
вербалды ішкі сөйлеу «сана агыны» техникасын беру үшін
қолданылады (тесіііаііус Кесіе) [84. 6.289-305], оны хабарлаушы тэсілі
бойынша сонымен катар бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің
бірінші жақтық формасын жатқызуға болады, бірак бұл тақырып жеке
зерттеуді кажет етеді және бүл жүмыста ол тақырып козгалмайтын
болады
[122].
Соның
аркасында
табиги
ішкі
сөйлеудің
лингвистикалык аналогтың аталган осы түрі деграмматикаланган
мэтінді білдіреді, мүнда пунктуация ережелері толыгымен дерлік
еленбейді, сол кезде бірінші жактагы бейнеленген вербалды ішкі
сөйлеудің жогарыда аталған көріністері толықтай ресімделген
сейлемдерде өзінін кұрылымдык бейнелерін табады, біз сананың
ағындарын біздің келесі зерттеулерімізде жеке карастыратын
боламыз.
Біздің бақылауымыз бойынша, ішкі сөйлеу сонымен бірге төрт эр
түрлілікпен берілуі де мүмкін, олар адресация тәсілі бойынша
анықталады:
а)
кейіпкер өзімен-өзі диалог жүргізеді (аутодиалог), ягни, М. М.
Бахтиннің пайымдауы бойынша, «сананың диалогизациясы» жүреді
[123];
б) ішкі сөйлеу басқа кейіпкерге арналады;
в) кейіпкер оқырманга жүгінеді;
г) кейіпкер, оның атынан хабарлау жүргізіледі (дараландырылган
чи(шрлаушы), ягни бүл жагдайда ол — хабарлаудың авторы, өзінің
Сіпдерін оқырманга багыттайды. Кейіпкер, айтылган пікірдің авторы
Лила отырып, пікір таластырады. Оның ішкі сөздері оқырманға
тугінген кезде мәтіндік кеңістіктің шеңберінен шыгады.
3) және 4) жагдайларда біз экстратекстуалды коммуникативті
1>•іи іаныстарды бақылаймыз, сол кезде ішкі сөйлеудегі 1) жэне 2)
■мгдайларда интратекстуалды коммуникативті байланыстар көрініс
іипкан.
Осылайша, ішкі сөйлеудің карастырылып отырган төрт түрінің
іомендегі сызбалык сипаттамасын жасауга болады: 1. К - К (Кейіпкер
Ксйіпкер); 2. К1 - К2 (Кейіпкері - Кейіпкер 2); 3. К - О (Кейіпкер <Ікі.ірман); 4. А - О (Автор - Оқырман).
Ііірак, бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің бөлімшелері немесе
ннмелімі
адресация тәсілі бойынша қүрылымның көзқарасы
ңі"і>іеынан оның жіктелімі шеңберіне енетіндігіне байланысты
и іііикердің ішкі сөздерінің барлық төрт багыттылыгын мүмкін ететін
' 111 бөлімнің эркайсысына біз тек кана бейменшік-төл сөйлеудің
.... 1"истикалық ерекшеліктерінің талдауына (бейнеленген вербалды
ІІІІК І сойлеудің бірінші жагында бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудіц
И. I к урылымдык түрлерінің талдауында) гана тоқталып өтеміз.
Осы жерде, табиги ішкі сөйлеудіц мэтіндік аналогтарының осы
фирміуіарының лингвистикалык ерекшеліктерінде біз алда мынадай
йі иск і ілерге назар аударатын боламыз: синтаксистік —композициялық
мнксаі-гык үйымдастыру; функционалды жэне комму ни кати вті Мим и гык ерекшеліктері.
Осы бөлімнің негізгі тақырыбына көшпестен бүрын, нақтырак
'іііи.ік, талданып отырган кұбылыстьщ маркерініц немесе танымдык
МЛгЫсрінің сипаттамасына токталмас бүрын, атап өтетін жайт ■ і'м м эдсбиетте, XIX гасырдыц соцынан бастап жазушылар
И Шиіи-рдің ішкі элемін барынша толыгырақ көрсету үшін бейменшік(ИЛ «ойлеудің күрылымына барынша жиі жүгінеді. Осы жерде
іі' щ. і> іі деген сауал туындайды. Осы сауалга жауап бере отырып, М.
М Іімчшинің, Е. В. Падучеваның [11; 13] пікірлеріне косыла отырып.
І Іі мн.іірламаның массивінде еркін жанама дискурстың бейнеленген
■*>|іі»і і ц.і
ішкі
сөйлеудің
бірінші
жақтык
формаларымен
ИМЫі п.іріанда басым, үстем болатындығын. оныц функционалды
'И»*һ •Іі Інің ерекше сипаттарын түсіндіреміз. Бүл жердегі даусыз
М* ■" Сюііменшік-төл сөйлеу ішкі монологпен бірге, ішкі диалогпен
р е жэне жогарыда аталып өткен баска да табиги ішкі сөйлеудің
МӘТШД.К аналогынын көріністерімен бірге ең алдымен ирония мен
эмпатияның көршісінщ экепрессивті кұралы болып табылады Бірак
Г 1 л е™
Гформасына
ге" “ рб"иед Я
ішкі ол тілдік кұрылымы бойынша
хабарлаушы
болады,
беименшік-төл сөнлеу болады, ол кезде эмпатия мен ирониянын
Ф
у Г Г Г ™ол ” «эр
” “ турлі
ЙР Ф>ИК“
га «
“ • хабарлаушы
“ функциясы,
еубъектілердің
мен
кеиіпкердщ, бір кейіпкердіц жэне баскасьшьщ сана еадГьш ьТц „акты
шекарасыньщ» жоктыгынан корінеді [ 1 1 , 6.353]. БейнелеГен
Г и Г ' ШК1 СӨИЛеудің біРщші жа«™К формаларының төл сөзі де
гюлифонияның
озіндік ерекше қүралы болып табылады деп
ү індірме беріп кетеміз. Вірак. дегенмен де еркін жанама дискурс
Г ™ ,
0 ™ . р , екі „ с а с „ , д е „ * і « ^
жасау)
сипатына ораи оған сэйкес келетін тілдік кұрылымнын
барысында (автор мен кейіпкердің салаларының араласуы қосылуы)
ее, Г ™
,0 б ' - е
«V »™
бірак тел
м ін д е ^ п Г
ДСИ Ш' МаИМЬ'?- ° НЬЩ ^ ь і л ы м ы тырнақшаньщ
тү.рде болУьш меңзеиді, ол дауыстар арасындагы накты
шекараны тіркеп отырады [124]. Бейменшік-төл сөйлеудің полифония
“ ш” б Г б а Г Г б ФУНК° ” Г
6ІИІИ
н еп зГ л е к е і п
•
Ш табылады’ ол авторлық хабарламаныц
зінде кеишкердщ ішкі тшдік партиясының жеке бөлімдерге
лингвГтерКТ и ДзеТаДЬП КүРДелендІРе тҮселі- Сондықтан коптеген
репреВз ^ „ (яРс Г ь щ
"сы ^ й
козқарасының басым болуы туралы хабар беретін сырткьГжэнеТшкі
белгілерш немесе маркерлерін аныктауга тырысты [125].
Ф М ЛостоеГп4 <<РеШе™ е>>’ Б’ Келлерманның «Город Анатоль» және
Ф. М. Достоевскиидщ «Ңдиот» романдарын таңдап алу біз зерттеп
"ксагга|,ди
““уакыттык
шада"
назар аударатын “ мәселелері,
басты мэселееі географиялық
кеңютіктерге
тэуелсіз
турде
адам
жэне
элемінін
=Р ™рд II.ыкалаңдауды
*артинасың, к
өқобалжудың
рінеді’ авто^психологизмін,
сь™ “ ^яғни
кеиш кердщ психологиялы қ ж ағдайы н бейнелейді ж эне аш ады
ол
ЭДеб" ™ д і« « а р ы аркылы автор ец^е неп
табиги ішкі сөилеуде коршеді. Неміс жэне орыс тілдеріндегі коркем
мәтшдердегі вербалданган ішкі еойлеудіц мацызды с и п а ^ Г р ь ш
максималды корсету мен ,ам ту секілді максаттарга негізд“
рып
егерстщ « 0 ,е Е т 5сһеіс1ипё » [128]. Бернгард Келлерманньщ
«ОІе Масіі Апаіоі» [126], Ф. М. Достоевскийдің «Идиот» [1291 және
«Униженные и оскорбленные» [130] романдарына тоқталып еттік
Ч дс. біздщ козкараеымыз боиынша, басқа біреудің созінің барлык
I рлерінщ анык жэне дэлелді үлгілері берілген, біз, жогарыда а т ^ ы п
ииықтаймыз!МДаРДЫҢ
С0НЫНаН
МЫНадаЙ
6рекше
бір
жағд™
Ііркін ж анама дискурс бейменш ік-тол сейлеудің хабарлауш ы
формасы болатындыгы фактісіне қарамастан, м ен
ж эне сен
-і>п,.ект,лерш щ кооперациясын - ш ынайы коммуникацияны білдірё
йлмийды, бірақ осы ф ормада мимезис элеменггерінің - «кейіпкердің
«уысынын тура ш ы гуы ны ң» [ 1 1 , 6.336] бейнеленген вербалды 1
Ы іл еу д .ң болаты ндыгына байланысты бүл жерде табиги т іід іц
м у к ц и я с ы н а қажеттілік тумайды. Бейменш ік-төл сөйлеуде екі
исітщ бар болуы осымен түсіндіріледі, ол қасиеттер каоым
“
И” кш,оии™ 'ы к ж агдайы на тэн болады, нақты рақ айтеақ
.шдар
мен
КеИГ еРДІН санасының мәні больш табы латын гана
референттік ж агдайларды
гана білдіреді
ал
ӨЗШ1Ң 1ШК,. СӨЙЛеуІНІҢ экспРсссивтік-диалогтық
кнттерш щ кемегімен кеишкердің өз ойын білдіруі
Ал
Йймоншш-төл сөилеудщ субъекті бүл - функционалды бірінші жнк
„
С0НЛЬІКТан- ол 031 ғана «тілдің эгоцентрикалық пласты» (Е
М, Іидучеваның термині) - дейктикалық және экспрессивті-диалогтык
Мемснтгердщ бөлушісі болып табылады. Демек, еркін жанама
мп и р и а кеишкер - үшінші жақтагы түлга - бірінші жақтагы
іуліиііың қүқыгыньщ иесі болып табылады.
Осы түжырымдардьщ негізінде біз бейменшік-төл сойлеудін
■I I нкы және ішкі маркерлерінің бар болатындыгы туралы тұжырьУмга
Г ' Беименші™
сөйлеудің сыртқы б е л і е р і н Г б з еш
< мноастан, оньщ морфологиялык жэне грамматикалык р есім д ел у і
* .м м аламыз (еткеп нарративті шаҚ, жекеше түрдіц ү ш ін Т ж ^ қ
н м і-і). сонымен катар тел сез бен толеу с е з д Т т ір Г у л е Ы н де
•інкі.ііуга болады. Бұл маркерлер эдеби шыгармалардагы бейменшік-
1 7 ,;
5 Г
Г
Т
МПІНДеРІНДе ЖӘНе ЭС^ еСе Б КеллеИрМ
меаНнША.
1
‘
Достоевскийдің
қарастыры лып
отырган
11 ІШІдарыңда ез керш ю ш тапкан. М ысалдар келтіріп керейік
И А) Ег УегМашІ 5іе „ісһі. 8іе «сһіеп Ьое^е аиГІаспие^ ги 8еіп
СГ
Н а - йег Вагопіп
I Іы(1е 8Ісһ 'егапсіегі, оһпе ХүуеіГеІ. \Уа« үуаг еевсһеһеп^
« « Ь г , . Т г о м ™ етрГа„” ! г
*
;........ 1 "• * * « • и « и .н И и п в сііе лсһ щ іһ т уоіі/оК, *оо1і ег іп іһге Ш һе к а т . 8іе
....... ...
’ 8Іе тасһ1е еПуа!і
8Йгкеге*, Кіагеге* аи* іһ т .
\Уіе еіспй лүаг йа* ЬсЬеп! ХҮагит \уаг е* пісһі кіаг ипсі еіпҒасһ?
Сік'ісһ/сі)і” аЬег сгГііІІІс іһп еіпе ііеҒе Тгаиег: Оіе ЕпіГегпип^
гшзсһеп іһ т ипй іһг чсһіеп дгоззег §еүуоггіеп ги «еіп. Г)ата1$, а1« «іе
ги іһ т іп йеп НоҒ к а т , (Іптак \уаг зіе іһ т ^апг паһе. І)атаІ$ һаЛе
ег іһг Ғоідеп т іім еп - ег үуіігсіс е* емі§ Ьегеиеп!
8іе үуаг гаіхеіһай, 8оіуа. Іп іһ т сіа т т е г іе сііс піесісгсігііскспсіс
Егкеппһш, ііачя ег «іе еп«І£ІіМ£ уегіогеп һаМе. [126, 6.425]. (Осы
жерде жэне одан ары карай мәтіннін бөлінген сегменттері еркін
жанама дискурсты білдіреді, ол - бейменшік-төл сөйлеудін хабарлау
түрі, формасы).
Егер де мұндай сигналдар, етістіктің өткен нарративті шағы
ретінде болса ішкі сөйлеудің ушінші жағында субъектті білдіреді
8оп|а, зіе жэне жанама тілдің конструкциялары: 8оп(а һаііс яісһ
Усгапсісгі, оһпе ХүуеіҒеІ. ;8іе ясһісп кііһі, Ғгояіің ипсі Га«( Һаг(.
Тгоіггіеш етрҒап^ ег ЛеиШсһ йіе Уепуапгііищ», йіе «ісһ іп іһ т
уо1І2о§, «оой ег іп іһге ІЧаһе кагп. 8іе уег/аиЬегІс іһп, $іе та сһ іе
еһуа* і\еие5, 8іагкеге<>, КІагегсч аи« іһ т . ... Эіе ЕпКсгпипд хуүіясҺсп
Іһ т ипсі іһг зсһіеп §гб**ег депогсіеп ги §еіп. І)а т а Қ аі* *іе ги іһ т іп
гіеп НоҒ к а т , сіатак үуаг 8Іе іһ т §апг п а һ е.;
8іе \\аг гайеІһаЙ, 8оп|а. Іп іһ т сіа т т е г іе (Ііе піссісгсігіісксікіе
Егкеппһш, Йа85 ег яіс епгі§иНі§ у с г і о г с п һайе - синхронды
бақылаудын — хабарлаушы, сүраулы және лепті синтаксистік
конструкциялардын бар екендіктеріне дэлел болады: Найеп *>іе
ёегапкі?; \Уа* иаг ^ с һ е һ с п ? ; ҮҮаг иш \\аг ез пісһ* кіаг ипсі
еіпҒасһ?; \ \ і с еіепгі наг сіая Ьсһеп!; ОатаІ* һа«е сг іһг Го1§еп
тй$$еп - ег үүіігсіе ез е\\іц Ьегеиеп! - мына жағдайды ескертеді:
хабарлаушы, айтушы сахнадан кетіп бара жатып, тек кейіпкерге г а н а Янкога орын береді, ондағы тілдің тура айтылуының элементтері
(бірак та етістіктің формаларының өткен шағы мен шартты райы бұл
жерде сақталады) бейменшік-төл сөйлеуі бар мэтіннің осы
сегментінде бар болады.
Енді Ф. М. Достоевскийдің «Идиот» романындағы зерттеліп
отырған кұбылыстың грамматикалык және морфологиялық ресімдеу
тэсілдерін көркемдейтін мысалдарға жүгінеміз:
(1 Б) Десять минут назад, когда входила Настасья
Филипповна, он был так поражен, так ошеломлен, что
совершенно забыл о возможности появления на сцене Ардалиона
Александровича и не сделал никаких распоряжений. И вот
генерал тут, перед всеми, да еще торжественно приготовившись и,
и именно в то самое время, когда Настасья Филипповна «только
случая ищет, чтобы осыпать его и его домашних насмешками», (В
и ом он был убежден.) Да и в самом деле, что значит ее
■гиерешний визит, как не это? Сдружиться с его матерью и
«•гетрой или оскорбить их у него же в доме приехала она? Но по
юму, как расположились обе стороны, сомнений уже быть не
могло: его мать и сестра сидели в стороне как оплеванные, а
Настасья Филипповна даже и позабыла, кажется, что они в одной
г нею комнате... И если так ведет себя, то, конечно, у ней есть
спои цель! [129,6.134].
Олбетте, бірінші мысалда да (1 Б), сонымен қатар екінші мысалда
і.і ( I А), формалды сигналдар бар болады, еркін жанама дискурста
іілдік күрылымпың ерекшеліктерінің нақты, көрнекі дәлелі болып
іііі іылады, ал нақтырак айтсақ, бейменшік-төл сөйлеуді жанама тілмен
'і..ікындастыратын маркерлер, олар бейменшік-төл сөйлеуді тура
ііимен жақындастыратын хабарлаушы мен маркерлердің бар екендігін
і.ілелдейді. Біріншісіне жататындары —мына сөйлемдердегі етістіктің
ніксн нарративті шағы (неміс тіліндегі мысалмен салыстыру) (1
\>: Десять минут назад, когда входила Настасья Филипповна, он
пыл так поражен, так ошеломлен, что совершенно забыл о
ни іможности появления на сцене Ардалиона Александровича и не
■ клал никаких распоряжений; (В этом он был убежден.);
< іружиться с его матерью и сестрой или оскорбить их у него же в
шме приехала она? Но по тому, как расположились обе стороны,
| ..мнений уже быть не могло: его мать и сестра сидели в стороне
•..и. оплеванные, а Настасья Филипповна даже и позабыла,
|. ткется, что они в одной с нею комнате жэне үшінші жақта тілдің
і уігі.октісінің номинациясы: он, у него, его. Екіншісіне, ягни
і>гймсишік-төл сөйлеуді төл сөздің күрылымымен жақындастыратын
ч.іркерлерге және хабарлаушының сахнадан кетуі туралы куэлік
і и ми мына сигналдар жатады: (1) етіетіктің осы шагы сөйлемдерде:
• I нот генерал тут, перед всеми, да еще торжественно
"і""і)іовившись и, и именно в то самое время, когда Настасья
..... овна «только случая ищет, чтобы осыпать его и его
ІНМІІШНИХ насмешками»; Да и в самом деле, что значит ее
......'реніпий визит, как не это?; И если так ведет себя, то, конечно,
I ней есть своя цель!; (2) болымсыз тілдік актілер, ал нактырак
"ііі. ііі. мына сүрақтар: Да и в самом деле, что значит ее
м и! (іеінний визит, как не это? Сдружиться с его матерью и
'•I • рой или оскорбить их у него же в доме приехала она?; (3)
.мш. м.|
деген қыстырма сөздер «как будто, по-видимому»
м.и I ншеында жэне конечно «само собой разумеется» магынасында,
НІ піілаушы субъекттің алғашкы пікірінің модальдылыгын
нактылайды, ол - Гани Иволгина; (4) так үстеуінің кайталанып келуі
кешпкердің ішкі жағдайын көрсетуінің жоғары д е нге й ін білдіреді; ( 5 )
сөйлемнің соңында көп нүкте: Но по тому, как расположились обе
стороны, сомнений уже быть не могло: его мать и сестра сидели в
стороне как оплеванные, а Настасья Филипповна даже и
позабыла, кажется, что они в одной с нею комнате..., Гани ойлау
процесінің өтуі туралы дабыл беруші; (6) ксйіпкердін пікірін
тырнакшаға алу мен одан кейінгі келетін авторлык ремарканы
жақшага алу кейіпкердің санасының көріну саласының басым
болуына куәлік етеді: И вот генерал тут, перед всеми, да еще
торжественно приготовившись и, и именно в то самое время,
когда Настасья Филипповна «только случая ищет, чтобы
осыпать его и его домашних насмешками», (В этом он был
убежден.); (7) лепті сойлеу: И если так ведет себя, то, конечно, у
ней есть своя цель!
Эрине, аталган мысалдарда тек қана талданып отырган
күбылыстың сыртқы маркерлері гана емес, сонымен катар ішкі
белгілері де бар болып табылады, оларға біз К. А.Долининнен кейін
бейменшік-төл сөйлеудің пәндерін жаткызамыз, ол оның номинативті
және коммуникативті мазмүнын корсетеді. Осылайша. сөйлемнің
ішінде жиі колдану мен автордың $іе жэне ег есімдіктеріне айналуы
маркерлер болып табылады, олар бейменшік-төл сөйлеудің
номинативті мазмүнын сипаттайды, сонымен катар кейіпкердің .Гапко-ның позициясын көрсетеді.
Табиғи
ішкі
тілдің
карастырылып
отырған
түрінің
коммуникативті мазмүны бұл жагдайда сүраулы тілдік актілерді жэне
етістік формасының шартты райын сипаттайды.
1: ... На«еп «іе вегапкі?; \Уа* ууаг везсһеһеп?; ^ а ги ш үуаг е*
пісһі кіаг ипсі еіпГасһ?; \\'іе еіепй үуаг сіая ЬеЬеп!; Патаіх һа«е ег
іһг Гоі^еп тііем сп - ег үуііічіс ся е» і§ Ьегеиеп!
Бірінші мыеалға (1 Б) келетін болеак, онда үсынылып отырған
талдаудан корініп отырғандай, неміс мысалындағыдай сыртқы
маркерлерден баска, еркін жанама дискурста (етістіктің нарративті
өткен шагы мен ішкі сөйлеудің үшінші жақтағы субъектісінің
көрсетілуі) хабарлаушының бар екендігін дэлелдеуші түрғыда ішкі
маркерлер байқалып түрады, олар болса бейменшік-төл еәйлеудің
номинативті мазмүнын (осылайша үетеуін қолдану) да, сонымен катар
коммуникативті мазмүнын да бейнелейді (модальды кыстырма соз,
сұраулы және эмфатикалык синтаксистік конструкциялар).
Бірак, сол бейменшік-төл сейлеудің ішкі маркерлерінің арсеналы
тек қана оның жоғарыда аталған белгілерімен ғана шектелмейді дегсп
ссоептен, бүл сүракка барынша жан-жақты, анық тоқталып өтеміз,
сонымен қатар өз түжырымдарымызды әр түрлі мысалдармен
ДОлелдеиміз. Сонымен, неміс тілінде жіктеу есімдігінің жиі
Колданылуынан бөлек, (бейменшік-төл сойлеудің номинативті
м.нмуньш
сипаттайды) Б.Келлерманның
осы
шығармасында
(иміменшік-төл сөилеуі бар мэгіндер жиі кездеееді, олар осы максатка
номинацияның баска да тәсілдерін, амалдарын құрайды:
( А) Наизсіаше Ьеі Іазкиізкі? Каоиі 8сһ1и§ зісһ у о г сііе 8 ііт . Біехег
..II,• Ваиег! \¥е*һа1Ь уузг ег пісһі аиГ сіеп Сегіапкеп §е к о т т е п ,
нюіа аіз Г т р іа п ^ с іа т е ги еп^аеіегеп осіег *іе іп іг§ешМеіпег
I оі т ап зісһ ги Геиеіп? Каоиі сіасһге ап Сагоіаз үусійе Наиі, цпгі ег
»иі Іа}»еІап§ к а и т іпЫапсІе, еіпеп уетипШ ^еп 8аІ/ /и сіікйегеп.
ІИтсг имуш еш іе, ііи ш те, аііе Ваиег!.[126, 6.503];
(3 А) „Ыасһ Наш е!“ 8а§Іе ег гшп СһаиЯеиг т і і еіпег Ііе&п, іеіхеп
Ч ііт т е сііе Ш һеіі уеггіеі. 8еіп $ЮІ2 \уаг уегіеігі. Ег һайе егшайеі
I іиіаівка уег1еёеп ипсі шікісһег уоггийпсіеп, ЬееіпйиВЬаг ипсі зиееезІІЬеі’
"" ",ІП һаМе |һп с|іе!іе Ваиегіп аШи ^еууапсіі етріап§еп, шПегһаКеп
......"іпаи^котріішепйегі. 8іе һа«е іһп іо гт іісһ йһеггишреІГ, а и Ь о
" аг ег пісһ( Үогһегеіаі «еууеяеп. Сгиі еіпе Ласһ( уүііі *іе
........
‘|іе*е Киһ! Па8
Іа еіп \¥і1г! Е г ууаг 5еһг Ъоае, игкі
..... .
аһп1е пісһ*> ‘іам йегасіе іһге Вешегкип§ уоп скг „Ласһі
• І«' 4Ініі Іеп \У0І1е“, ВогІ8 іп сііе 8сһІесһ*е Ьаипе уегвеШе [126, б. 514]. *
ІІГІ коріп отырғанымыздай, йіекег, гііезе деген сілтеу есімдіктері
...... ,ІМС" катаР а11е Ваиег; шіууіквепсіе, сіи тте, аііе Ваиег; Ваиегіп; Киһ
ниорі (>сименшік-төл сөйлеудің номинация кұрапдары болыгі
ҺІІЦ.ІИЦДЫ.
ІІоминацияның үқсас
тэсілдерін «Идиот» романының орыс
ІІш и д т мотінінен де байқауға болады:
І>) У князя мелькнула странная мысль. Он посмотрел
........ .
на Аглаю и улыбнулся.
I му даже не верилось, что перед ним сидит та самая
............'"‘ Рияя девушка, которая так гордо и заносчиво прочитала
ынян-то письмо Гаврилы Ардалионовича. Он понять не мог,
•• и шк'ой заносчивой, суровой красавице мог оказаться такой
!#В»иок, может быть действительно даже и теперь не
ИИ.........пиши всех слов ребенок [129, 6.455].
!»и м| мысалда (2 Б) пікірде референтгік жағдайдың белгілерін
ИНйНіын, пакты айтсак, кейіпкердың - Мышкин князьдің таным
ІІИ.ний іи самая анықтауыш есімдігі; так наречиесі үстеуі сапаны
ІУЛІЦ жоғары өлшемін білдіретін, яғни мактаныш пен
і і.і білдіретін сөздер қолданылса, такой анықтауыш үстеуі
бірінші жағдайда сын есімнің алдындағы позицияда болады (в такой
заносчивой), ал екінші жағдайда - зат есімнің алдында (такой
ребенок); бағалау сөздері: высокомерная (девушка), заносчивая,
суровая красавица, ребенок жэне т.б.
Бірак, бейнеленген вербалданган ішкі сөйлеудіц қарастырылып
отырған формасының номинативті мазмунын бейнелейтін белгілерді
немесе маркерлерді талдай отырып, біз сонда да олардың
жеткіліксіздіктерін атап өтеміз (бүл эсіресе неміс тіліндегі ушінші
жақтағы жіктеу есімдігінің ғана колданылуына катысты, олар
автордың көзкарасын да көрсете, білдіре алуы мүмкін).
Тек қана бейменшік-төл сөйлеудін коммуникативті мазмунын
гана
сипаттайтын
маркерлермен
көршілес
жата
отырып,
номинацияның аталган
әдістері, амалдары кушке енеді жэне
кейіпкердің басым, устем
позициясының накты дәлелі болып
табылады, оған мысалдар (2 А, 3 А) дәлелдік етеді, мұнда жогарыда
аталган бағалау сөздері (лексикалык номинацияның тәсілдерініц бірі)
лепті синтаксистік конструкцияларда колданылады: 1>іс«ег аІ(е
Ваиег!; Біезег ипууіявепсіе, с іи т т е , аИе Ваиег!; ІІпсІ еіпе .Іасһі \\іІІ
*іе сһагіеп, йіезе Киһ!; эллиптикалық лепті конструкция: Пая і$(
еіп \М1/!: инфинитивті колдану /и еп§а§іегеп, хи ісччоіп. сонымен
катар ег есімдігінің кайталануы табыс септікте іһп, - Кейіпкердің
субъективті көзкарасының сигналдары аворлык хабарлаудың жалпы
стилистикалық нормасына тіпті сэйкес келмейтін тілдік стильді
курайды.
Осы аталган синтаксистік конструкциялар мен лексикалык
бірліктер, кейіпкердің ішкі сезімімен, ішкі жайымен сэйкестікте бола
отырып, бейменшік-төл сойлеудің карастырылған пікірлерінін
коммуникативтік мазмунын курайды.
Ф. М. Достоевскийдің «Идиот» романында баска да мысалдар
кездеседі, оларда формальды маркерлер, бейменшік-төл сөйлеутің
номинативті мазмунын сипаттай отырып, оның коммуникативтік
мазмунын анықтайтын маркерлермен көршілес болып, улкен маңызға
ие болады және кейіпкердың позициясы басым, устем болып
келетіндігінің нақты дэлелі болып табылады, салыстыратын болсак:
(3 Б) О, как он непростительно и бесчестно виноват перед
Рогожиным! Нет, не «русская душа потемки», а у него самого на
душе потемки, если он мог вообразить такой ужас. За несколько
горячих и сердечных слов в Москве Рогожин уже называет его
своим братом, а он ... Но это болезнь и бред! Это все разрешится!
... Как мрачно сказал давеча Рогожин, что у него «пропадает
вера!» Этот человек должен сильно страдать. Он говорит, что
«любит смотреть на эту картину»; не любит, а, значит, ощущает
потребность. Рогожин не одна только страстная душа; это всеЧІКИ боец: он хочет силой воротить свою потерянную веру. Ему
она до мучения теперь нужна ... Да! Во что-нибудь верить! В
кого-нибудь верить! А какая, однако же, странная эта картина
I ольбейна ... А, вот эта улица! Вот, должно быть, и дом, так и
•сть, № 16, «дом коллежской секретарши Филисовой. Здесь!»
Князь позвонил и спросил Настасью Филипповну [129, 6.255].
Бул мысалда бейменшік-төл сойлеу, формасы жагынан вутодиалог -князь Мышкиннің өз-өзімен диалогы, онда Ф. М.
Достоевский оныц кейіпкері - Мышкинді билеп, баурап алган ішкі
імоционалдық қызуды барынша ашып, накты, шынайы көрсетеді.
Бул жерде осы эсер тек қана номинативті қуралдардың көмегімен
гшіа жүзеге асырылмайды: сілтеу есімдіктері этот (этот человек- эта
міртина); анықтауыш есімдік какая (А какая, однако же, странна^ эта
ічіртина Гольбейна ...); вот сілтеулік демеулігі эта сілтеу есімдігімен
бірге (А, вот эта улица!) жэне багалау еөз тіркесі странная картина;
I I рис т а я душа. Бұл жағдайда, неміс тілді мысалдардағыдай (2 А, 3
Л), оларга жататындары: а) лепті сойлемдер: О, как
он
непростительно и бесчестно виноват перед Рогожиным!; Но это
Оонсзнь и бред! Это все разрешится! ... Как мрачно сказал давеча
1’о тж и н , что у него «пропадает вера»!; А, вот эта улица!; б) лепті ун:
А»!; в) эллиптикалық лепті конструкциялар: во что-нибудь верить! в
•"то-нибудь верить! Здесь!; г) аякталмаган, аяк астынан, кенеттен
\ ІІЛІП кететін толық курылымды емес немесе синтаксистік жагынан
ІПШ.ІК ресімделген,
бірақ та логикалық жагынан аяқталмаган
ІІЙлемдер:
За несколько горячих и сердечных слов в Москве
Снтжин уже называет его своим братом, а он ...; Ему она до мучения
м нерь нужна ...; А какая, однако же, странная эта картина Гольбейна
Қи нргі уақытта кейіпкердіц санасыныц қызмет ету саласы сэйкес
іі*мдердің қурылымында кездеседі:
О,
как
он
(есть)
и. просительно и бесчестно виноват перед Рогожиным! Нет, не
ирич кая душа потемки», а у него самого на душе (есть) потемки, если
ни ми, нообразить такой ужас. За несколько горячих и сердечных слов
| Москве Рогожин уже называет его своим братом, а он ... Но это
И и,) болезнь и бред!; Этот человек должен (сейчас) сильно страдать,
"и шпорит, что «любит смотреть на эту картину»; не любит, а,
......ощ ущ ает потребность. Рогожин не (есть) одна только
И|"и тая душа; эта все-таки боец: он хочет силой воротить свою
Миириииую веру. Ему она до мучения теперь нужна ...; (Он хочет) во
»" Нибудь верить! (Ему надо сейчас) в кого-нибудь верить! А какая,
однако же, (есть) странная эта картина Гольбейна ... А, вот (есть) эта
улица! Вот, должно быть, и, так и есть, № 16, «дом коллежской
секретарши Филисовой. Здесь!» жэне сэйкес жай келер етістікті шак:
Это все разреш ится! ...
Одан ары атап өтетін мэселе - Б. Келлерманның «ІЗІе 81аа1
Апаіоі» романында, А. Зегерстің «Эіе ЕпІ8сһеі(1и炙 романында жэне
Ф. М. Достоевскийдің «Идиот» романында сэйкес мэтіндерде
олардың коммуникативтік мазмұндарын анықтайтын бейменшік-төл
сөйлеудің ішкі маркерлерін карастырсак, кейіпкердің пікірлерінің
модальдығының формальды сигналдары да жатады.
(4 А) Еіпев Та§ев аЪег \уаг <іа8 „Вгіе&һеп“ сіосһ сіа! Іапко Ігаиіе
каит еіпеп Аи§еп. Оһпе ТлуеіҒеІ, Зоіцаз Напй! 8аһ т а п 8оп|а8
НапсксһгіЙ, 80 яаһ т а п 8оп|а уог віеһ, *о кіаг ипіі аиМеһІщ,
үуаһгһаЙ 8сһосп \чаг іһге 8сһгіЙ. ііік і гіа* Іаі „Лапко, йаз 8сһ\\еіп ?
Ег Ьекат веіп КпаЬеп§езісһі, ег шаг §апг зШІ, ипсі сіапп гігііскіе ег сіеп
ВгіеГап зеіп ] Ісг/. 1)а віеһяі (1и лүоҺІ? ііікі сіи һіейезі ез іііг ипто£Іісһ.
Іапко Іаз сіах „ВгіеГсһеп“ ипсі п а һ т ея 80§аг т і і іп сііе ВаіІе\\ аппе,
и т ез посһтаік т Іекеп. Е« з іе һ і\я уіеІІеісЫ сіосһ пісһі «о « с һ ііт т и т
йісһ, сіасһіс ег, аІ5 ег яісһ газісгіе. Ея 8Іпсі ]а 'іеіісісһі йоеһ поеһ еіп
рааг тепзсһіісһе 2йве гигиск§еЫ1еЬеп, ігоіг а ііе т . ҮЧйгсІе еіпе
8оп|а Ч0П8І зсһгеіЪеп? Кип, /л теіісп
сіи еіп ЪІ88сһеп, ги8е§еЪеп,
Йи ти**і ез (Ііг аЬ§елу6һпеп. ІІЬгі^еп* 1о§ ег пісһі іп 8оіца« РШіе!
№ ш т еггаһіеп 8іе пісһі шеііег, .Іапко9 Ргайе 8Іе гішеііеп. Асһ, е8 ізі іа
пиг еіпе Аіһегпһеіі, епүісіегіе ег т і і гоіет КорГ. Іп іһгег М аһеһаііе ег
аисһ кеіпе 8сһтиІгі§е Рһапіазіеп і т КорГе, т а п ти в з §егесһІ кеіп. 1а, ег
веһпіе 8Ісһ пасһ іһг, (Іаз шаз сіосһ пиг паіиегіісһ, иші еіп таі, аІ8 Кова Ьеі
і һ т \үаг, һаі ег 8Іе т і і кепеп §етеіпеп Оесіапкеп һехисіек, еіп еп/І£е$
Маі пиг.
.
... N 6111, поеһ І8І ег пісһі дап/іісһ уегіогеп! \\е п п 8оіі|а іһп һеЫе,
«о лүйгсіе ег уүісііег еіп М епзсһ лүсгсісп, ег піігсіе аийіогеп, ги ігіпкеп
ипй 2іі «рісіеп. [126, 6.234-235].
Бұл мэтінде сұраулы жэне сонымен бірге лепті сөйлемдермен
катар: Оһпе 2шеіГе1, Зощак Напсі!; Ва кіеһві сіи үүоҺІ? Ш сі сіи һіеһезі ск
йіг иптб§1ісһ!; \¥ипіе еіпе 5оп]а яопкі зсһгеіЬеп?; ЦЪгі§епз Іоц ег пісһі
іп Зощаз № һе! Бейменшік-төл сойлеудің синтаксистік маркері мен олардын
коммуникативтік мазмүнын корсететін сигнал ретінде \іе! Ісісһі
модальды үстеуі
алынады жэне сонымен катар Іа жэне <1осһ
модальды үстеулері, ал болымсыздык шылауы пеіп мына мысалдарда
көрінеді: Ев яіеһі ]а \іеІІеіеһ{ сіосһ пісһі 80 зсһііш т и т сіісһ, сіасһіе ег,
аІ8 ег вісһ газіеПе. Е8 8Іпс1 іа уіеііеісһ* Йосһ посһ еіп рааг тепзсһіісһе
/Ицс /шііскцсһііеЬеп, ігоІ2 аііет; ... \Члп. посһ ізі ег пісһі цап/1 ісһ
уегіогеп!.
Көрсетілген үстеулерден басқа, кейіпкердің позициясына сэйкес
мміетін модальдықты беру ісұралы ретінде бейменшік-төл сөйлеудің
Пул шығармалардагы карастырылған мәтіндерінде күмәнді білдіретін
еіісіікгің формаларының шартты райы секілді сигналдары қызмет
гісді: \Уаг(іс еіпе Зоща 80П8І зсһгсіһсп? (мысал (4 А); бір мезгілде
и ілюстрация, бейменшік-төл сөйлеудің синтаксистік маркері мен
уксас функцияларды іске асырушы шартты рай бола алады: О атаіз
ііііііс ег іһг Гоіцсп тіікзеп - ег даіігсіе е8 еш § Ьегеиеп! (мысал (1 А).
Ф. М. Достоевскийдің «Идиот» романында может быть деген
кыстырма сөз үксас функцияны атқарады, ол князь Мышкиннің
11иегін көрсетеді, сал.:
(4 Б) Князь немедленно хотел поворотить назад к себе, в
пчтиницу; даже повернулся и пошел, но через минуту остановился,
"іідумал и воротился опять по прежней дороге.
Да он уже и был на Петербургской, он был близко от дома; ведь
■И с прежнею же целью теперь он идет туда, ведь не с «особенною
идеей»! И как оно могло быть! Да, болезнь его возвращается,
но несомненно; может быть, припадок с ним будет непременно
<I I одни. Через припадок и весь этот мрак, через припадок и
«идея»!
Теперь мрак рассеян, демон прогнан, сомнений не
«ушествует, в его сердце радость! И - он так давно не видал ее,
• му надо ее увидеть, и ... да, он желал бы теперь встретить
Гшожина, он бы взял его за руку, и они бы пошли вместе ...
< • рдце его чисто; разве он соперник Рогожину? Завтра он пойдет
и скажет Рогожину, что он ее видел; ведь летел же он сюда, как
| кшал давеча Рогожин, чтобы только ее увидать! Может быть, он
|| шстанет ее, ведь не наверно же она в Павловске! [129, 6.254].
Может быть кыстырма созінен баска кейіпкердің осы орыс тілді
мысалда сырткы жоспардың оқигага субъективті қатынасын беру
Твеілдері неміс тіліндегідей (мысал (4 А) шартты райда болады,
мысилы: он желал бы теперь встретить Рогожина жэне етістік
фпрмасының шартты райы: он бы взял его за руку, и они бы пошли
ммосте.
Ь. Келлерманның романына қайта орала отырып, ішкі сөйлеудің
• мн.скіілерінің пікірінің модальдыгын беру үшін қызмет ететін басқа
1,1 (’>іркатар эдістерді атап өткен дүрыс. Біздің ойымызша, мынадай
фнцмальды
маркерлер де
үлкен назар аударуды қажет етеді:
Мидальды үстеулер
үүіткіісһ, үіеііеісһі. қайталанып келетін '\сіл
імысалы (5), модальды үстеулер |а «эрине» магынасында, үүоһі
(мысалдар (6, 7) жэне одағайлар ОҺ, О |а (мысалдар (6, 7), кейіпкердің
сырткы жоспардың жағдайларына субъективті катынастарының эр
түрлі эмоционалды-экепресеивтік өзгешелік ренктеріне ерекше көңіл
аударады, акценттейді, нактылап айтеак:
а) болып жаткан жағдайдын дүрыстылыгыи, нактылығын
танданумен, сенімділікпен шектейтін түсінбестік:
(5) \А/іе 1ап§е .Іапко сігаиззеп іп сіег Касһі хіапсі ипсі т і і ұегһаііепет
А іе т іп сЗіе Ғіпзіетіз һіпеіпіашсһіе, ши.чкіе ег пісһі. РІбЫісһ аЬег
уегпаһт ег шіесіег сііе Микік сііе 2і§еипег һіпіег сі еп гоіеп Уогһап§еп.
\ \ а г 8оп|а үуігкіісһ һег ңеуүеясп? ҮіеПеісһІ үуаг ег зо һегаиясһі, сіазз
ег е* 5Ісһ еіпЬіІгіеІе?
„АЪег пеіп, зіе шаг һіег, паійгіісһ шаг зіе һіег!“ гіеҒ ег Іаиі ипсі аиззег
зісһ уог Ғгеиііе аик. „Ісһ іиһіе (Іоеһ посһ іһге Напй, ісһ һоеге (іосһ поеһ
іһге Іеізе, шеісһе 8 і і т т е . “ 8іе шаг § е к о т т е п , ез шаг іһг пісһі
§1еісһ§йШ§, шаз т і і іһ т ^езсһаһ! Еіп Оесіапке сіигсһГиһг іһп: Ея ізі гіаз
Ъезіе, сіасһіе ег, сіи «еһяі
зоГог* пасһ ІІаияе ипсі т а сһ зі 8сһ1и«*,
'|еМ, посһ т й сіет КІапд іһгег {»іШ§еп 8 й т т е іш Оһг ипсі т і і йег
Егіппегип§ ап іһге діап/епсіеп Аи§еп. Ез шігй Іеісһі зеіп, ся үуі гсі
зсһоп «еіп. 8оп|а үуігсі й і г паһе зеіп ипсі гііеяеп Аи§епЫіск үегкіагеп.
Г)а аЬег егіппегіе ег хісһ ап сіая Уегяргесһеп, йа* ег 8оіца §е§еЪеп
һаМе. ҮУіе коппіе ег үуепіде Міпиіеп ярасіег чсһоп сіагап сіепкеп,
с1іе«>е8 Уегзргесһеп ги Ьгесһеп? N16 үүегсіе ісһ <ііг К и т т е г Ьегеііеп,
8оп|а, піе, піе! Ыеие НоЯһип§ егйііііе іһп, ег Яіһііе, шіе пеие,
§еһеітпізуо11е Кгайе іп іһп зігбтіеп, шісі т і і еіп рааг газсһеп 8а1геп
зргап§ ег сііе Тгерре етр о г [126, 6.298];
б)
өзінін
сезімдерінін
шынайылығына,
адалдығына
сенімділігі:
(6) Іапко ІасһеҚ сіая Ьасһеіп егһеііі зеіп §ап2 ез Оезісһі, ипіі ег зіеһі
рібігіісһ и т уіеіе .[аһге ]ип§ег аиз, шіе еіп КпаЬе. Оһ, 8оп|а кеппі |а
сіая С сһеітпія пісһі, т і і сіет ег зіе ііһеггаясһеп ү ү і і і . Е г 1*4 еЬеп
гіаЪеі, еіп ЗсһүуіттЬаяяіп /и Ьаиеп, сіаз зісһ іп еіп ет Раітепһаия
ЬсГіпаеі. \\ип(1егһаг ізі Геһегу Суиіа (Ііеясг ЕпПүигГ §е1ип§сп, аЬег
е« ія( Лапкоя ЕіпГаІІ. \¥ іе 8оп)а яіаипеп ү ү і і г с і с ! .Іа, яіе яоІНе ея лсһбп
һаЬеп һіег іп йіезег епііе^еікіеп 8»ас11, ипгі сіапп үүіігсіеп яіе іа геізеп,
у і с і геіяеп. Аисһ сіаүоп ясһүуагтіе 8оп|а ясһоп [126, б. 562];
в) айналада болып жаткан жағдайлардың шынайылығына
күмән келтіру:
(7) Б іезе Масһіе һаПеп зеіпе 2йсһіі§ип§ Ьезеһіоззеп; іиег «еіпе
Еііеікеіі, яеіпеп Випкеі, кеіпе Ьавіег зоШе ег §ейетй1і§1 ипсі іп сіеп 8іаиЬ
§еігеіеп шегёеп. О іа, пип һа«е ег уегяіаікіеп. І)іеяе аіідеяспүүагііцеп
Масһіе үегпісһіеісп іһп пісһі яоГогІ, яіе һіеііеп ея Гиег ңиі, іһп іпя
I гІ>еп /игіісккеһгеп ги Іаяяеп - үүая һаИеп яіе үог т і і і һ т ?
үүая
т б в е п яіе үүоҺІ т і і т і г ұогһаЬеп? 1гаё і нісһ .Гапко һаий§. Ез зіпсГуісіс
ыі.чеіһайе О т ёе іп яеіпет ЬеЬеп ееясһеһеп, ег шеіяя сй, аЪег ег у егтае
см тсһ і, іһгеп 8еһеітеп 8іпп т епігаізеіп. 8о һаі ег зеіпеггеіі сіісзет
®ег ОиЬгапке сіеп Ваиріаіг кеіпс8ше§8 аиз іаиіег ОиІһеггі§кеіІ
" ^екаий, шеіі сіехяеп Мийег орегіеіі шегсіеп яоіііе, о пеіп! І т М отепі,
, І)і|Ьгапке сіеп ҮсгкаиГ уогзеһ1и§, іп (Ііезет §1еіеһеп Аи§епЫіск, .Іапко
питеПе зісһ һеиіе посһ т і і ^гоззег Беиііісһкеіі сіагап, шикзіе ег, ёазз
інсзез ОгипёзШск іп зеіпет І.еЬеп еіпе §ап2 Ьезопсіеге Коііе зріеіеп
^йгае. \Уіе шаг ея іһ т тб§1ісһ, сіая /и үүіяясп, үүег Пия(егіе ез іһ т 2 и?
Пісясг .Іассціея Іасһіе іһп ул аия, (го(/с1ет. \Үіе к а т ез г и т Веізріеі,
іінчя ег сіая ОІ іп сіег (іеіеп Ғ.гсіе заһ, (Іепп ег «аһ ез, сіая іяі сііе
УУаһгһеІІ, Іаічціея коппіе іһп Іиег уеггііскі егкіагеп, яоіап^е ег
үүоІІІе. СаЬ ез Сеізіег, іііе іһп яеһепсі тасһееп? СаЬ ез СеізГег иікі
Оіітопеп, (Ііе йіе ЬиЙ һеуоікегіеп, Іаипепһай іп іһ ге т Уегкеһг т і(
'Іі іп Х(егЫісһеп, еіп таі дііСщ, еіп таі ңгаияат? Ап тапсһеп Та§еп
е -'апко сііезе Сеізіег иші Б ато п е п гт§ з и т зісһ, ап апсіегеп Іасһіс
гі сіагиеЬег [126, 6.427].
«Идиот» романына келетін болсак, модальдылықты берудің баска
лолдарының ішінде кейіпкердің танымының көрінісінің еэйкес
гшіаеындағы осы шығарманың бейменшік-төл сөйлеу мәтіндерінде
мі.шадай формалды маркерлер көрсетіледі:
а) конечно деген қыстырма сөз «само собой разумеется, без
сомнения» деген мағынада (1 Б мысалы): И если так ведет себя, то,
конечно, у ней есть своя цель! (6 мысалда неміс тілінің ]а модальды’
\ >геуінің кызметімен еалыстырамыз), сонымен катар:
(X) Хотя князь был и дурачок, - лакей уж это решил, - но вее­
шь»
генеральскому
камердинеру
показалось,
наконец,
неприличным продолжать долее разговор от себя с посетителем.
Несмотря на то, что князь ему почему-то нравился, в своем роде,
конечно. Но с другой точки зрения он возбуждал в нем
|Нтигельное и грубое негодование [129, 6.45];
б) да болымдылық демеулігі «так, действительно» магынасында
(мысал (4 Б): Да, болезнь его возвращается, это несомненно; может
"І.ИІ. припадок с ним будет непременно сегодня; и ... да, он желал бы
іпіерь встретить Рогожина и в значении «совершенно верно
конечно» (пример (3 Б): Да! во что-нибудь верить! в кого-нибудь
мерить!,
Ьірінші мысалда қолданылган князь Мышкинніц ойлануынын
н.иижелерін беру үшін, ал екіншіде - кейіпкердің субъективті
.....ьшасынын эмоционалды-экспрессивті рецкін беру үшін,
нақтырақ айтсак, князь Мышкиннің өзінін сезімінің, түйсігінін
негізділігіне көзін жеткізуі, сендіруі;
в) а жалғаулығы, ол Мышкиннің аяқ астынан баска ойға
ауысуын, сонымен катар оның ішкі пікірініц басқа такырыпка
ауысуын беру үшін колданылады (мысал (3 Б): А какая, однако же,
странная эта картина Гольбейна;
г) однако же кыетырма сөз тіркесі «тем не менее, все же, всетаки» деген мағынада (мысалы (3 Б): А какая, однако же, странная
эта картина Г ольбейна;
д) а одағайы, ол тану, білу мағынасын білдіреді (мысалы (3 Б):
А. вот эта улица!;
е) должно быть қыетырма сөзі «вероятно, по - видимому»
магынасында (мысалы (3 Б): Вот, должно быть, и дом, так и есть, №
16, дом коллежской секретарши Филисовой;
ж) ведь демеулігі князь Мышкиннін ішкі пікірінін негізгі
мазмүнын, нактырак айтсақ, оның пікірін күшейту үшін
колданылады (мысалы (4 Б): ведь не с прежнею же целью теперь он
идет туда, ведь не с «особенною же идеей»!; Может быть, он и
застанет ее, ведь не наверно же она в Павловске!;
и)
князь Мышкиннің ойлануының нәтижесін, корытындысын
беру үшін оның ішкі сөзінде колданьтлатын нет болымсыздык
демеулігі (неміс тіліндегі мысалмен салыстырамыз (4 Б):
(9)
Он пошел по дороге, огибающей парк, к своей даче. Сердце
его стучало, мысли путались, и все кругом него как бы походило на
сон. И вдруг, так же как и давеча, когда он оба раза проснулся на
одном и том же видении, то же видение опять предстало ему. Та же
женщина вышла из парка и стала пред ним, точно ждала его тут. Он
вздрогнул и остановился; она схватила его руку и крепко сжала ее.
«Нет, это не видение]»
И вот, наконец, она стояла перед ним лицом к лицу, в первый раз
после их разлуки; она что-то говорила ему, но он молча смотрел на
нее; сердце его переполнилось и заныло от боли. О, никогда потом не
мог он забыть эту встречу с ней и вспоминал всегда с одинаковою
болью [129, 6.481];
к) о одагайы, пікір айтудың экспрессивтілігін арттыру үшін
кызмет етеді (мысал (9)): О, никогда потом не мог он забыть эту
встречу с ней и вспоминал всегда с одинаковою болью (неміс тілді
мысалдармен салыстырсак: (6), (7);
л) очевидно кыетырма сөзі «вероятно, по-видимому, должно
быть» магынасында:
(10)
С другой стороны, опытность и глубокий взгляд на вещи
подсказали Тоцкому очень скоро и необыкновенно верно, что он
имеет теперь дело с существом совершенно из ряду вон, что это
именно
такое существо, которое не только грозит но и
непременно сделает, и, главное, ни пред чем решительно не
ос іановится, тем более что решительно ничем в свете не дорожит
ііік' что даже и соблазнить его невозможно. Тут, очевидно было
■ ю -ю другое, подразумевалась какая-то душевная и сердечная
Лурда, - что-то вроде какого-то романтического негодования
...| 129, 6.68];
м) бүдан бүрын айтылып откен сиякты қыстырма сөзі алдыңгыга
жиқын магынада, нактырак айтсак, «сиякты еді, балкім, шамасы»
Мшъшасында (1 Б мысал): а Настасья Филипповна даже и позабыла
4ЖСТСЯ, что они в одной с нею комнате ...
_ Бірақ, біздщ ойымызша, карастырылып отырган шыгармалардагы
сана-танымының көріну саласының репрезентациясының
М-1......
ИСіүрлым көрсетуші құралдары мұнда жиі кездесетін синтаксистік
миркерлер болып табылады, олар дэлелді емес, сауалды білдіпелі
мі.ашідарды караңыз (1 А, 1 Б, 4 Б), сонымен қатар:
( 1 1 А ) Е И е В а г о п і п Ііе В к і е у і е і а і і е і п . 8 і е х а в п е Ь е п а п , з е һ ш б к е г і е іп
ііс іі К и с һ е г п , с һ е і а с ч и е з т і і Ь г а с һ І е , и т § е Ь е п у о п і һ г е п Н ш і с іе п , с ііе а і і е
Г . >1 . і с г т о Ь е І
Ь езеШ
һ іе ііе п .
Ы ип
зсһ б п ,
з іе
һаП е
іһ г е
С е с іа п к с п
и ш М іе ш с һ і д І а и Ь е п , с іа з я з і е п і с һ і с іа с һ і е . . І а с д и е к у у а г е і п
т а п
р г а с һ іу о ііе г
І и п в с , (1 а8 з і а п с і й і г з і с & 5 І . Е г у е г с І і е Щ е С е І с І , е г н і і г с і е 8 е у у т Г г і і һ е г
" I . . ч р а іе г г е іс һ ү у е п іе п , М іШ о п е г У Іе ІІе іс һ І, т а п
Н іг
'У о һ І һ а Ь е п с І . Е і п е
Р а г ііе
Ш г 8 о іц а ?
һ і е І Г і һ п ) е Ч /Г я с һ о г .
Л а, у у езһ аІЬ
п іс һ і?
8 іе
һаИ е
І іШ і е г і> г о В е Р і а п е т і і 8 о п ] а ^ е һ а Ь і , а Ь е г у у а я п і і Ш е я с һ іі е я я і і с һ
и и м н т
N а т е , Н о һ е г А с іе і, \ \ е п п
п іс һ е е іп
У ето ^ еп
е іп
с І а һ і п ( е г ^ а п с 1 ‘’
К«ІспГаІІз У/оШе хіс сіеп ЬеМеп ОсІеёепһеі( ё еЬеп, зісһ паһеггикоттеп.
" ‘ "и т а п ІІІп”е ЬеіІІе аііеіп Іам і, *о к о т т е п ме еіп атіег і т т е г
иііін і , >,о һа( е* сіег Н і т т е і еіп§егісһ1еі [126,382];
( 11 Б) А впрочем, что же он взялся их так окончательно судить
им. сегодня явившийся, что же это он произносит такие приговоры^
А« по: Лебедев же задал ему сегодня задачу: ну, ожидал ли он такого
и 1 Псосдева прежде? Лебедев и Дюбарри, - господи! [129, 6.253]
Ьіідің козкарасымыз жагынан, барлық карастырылган мысалдар
■иш.п.III жеткілікті дэлел бола алады, ягни Б. Келлерман мен Ф М
Пн, іоевскийдің аталган романдарынан алынған мэтіндер нақты
,ң Нмсіііііік - төл сөйлеу болып саналады.
Ііірак, егер де аталган пікірлердің кейіпкерге катыстылыгының
Н«ии.ілығына, шындыгына күмэн туган болса, ол жагдайда текееріс
жүргізуге болады, оның максаты - бейменшік-төл сөйлеудің пікірлері
кейіпкердін позициясын көрсететіндігіне накты көз жеткізу керек.
Қарастырылып отырған кұбылыстын - еркін жанама дискурстын
хабарлау формасының идентификациясы үшін біз М. П. Брандес [84],
Б. А. Успенский [131], К. А. Долинин [91] жэне Е. В. Падучевадан [11]
кейін бұрын карастырылған неміс тілді кейбір пікірлердің талдауына
жүгінеміз, сол арқылы оны хабарламанын түрлі бірінші жактык
формаларымен жакындастыра түсеміз. Міне, осындай операция еркін
жанама дискурсты теңестіруге, үксатуға көмектеседі. Себебі, осыған
дейін бірнеше рет көрсетілгендей, бейменшік-төл сөйлеу мимезис
элементтерінен тұрады (кейіпкер созінің тура айтылуы), ол төл сөздің
күрылымының өзіне тэн сипаты болып табылады, гипотактикалық
конструкцияда осы түрінде етістіктің вербалданган ішкі сойлеуінщ
жоктығымен түсіндіріледі [11, 6.344].
Осы анықтамамен бейменшік-төл сөйлеудің кұрылымынын
трансформациясы төлеу сөздің емес, төл создің күрылымына
ауысуымен түсіндіріледі [133]. Бірак, атап отетін бір жайт - табиғи
ішкі
сөйлеудін
мэтіндік
аналогтарыныц
бірінші
жактық
формаларында пропозиционалды мақсаттағы етістіктің бар болуы
қыстырма сөйлемдерде көрінеді (ол туралы біз келесі бөлімде
толығырак айтып отеміз), ал бейменшік-төл сойлеуде ол үнемі онын
контексінің ішінде болады, ал кейде комментарий ретінде де беріледі
(1 А мысал): Іп іһш сіашпісгіе йіе піеііегйгискешіе Егкеппіпіз;
мысалы (2 А): Каоиі ясһіііц; «іеһ уог сііе 81іт.; мысалы (5): Еіп
Сссіапке сІигеһГиһг іһп; мысалы (7): Ез яіпсі уіеіе гаікеІһаГіе Біп§е іп
зеіп ет ЬеЬеп §езсһеһеп, ег шеізз ея, аЬег ег у егтаё ез пісһі, іһгеп
деһеітеп 81пп /и епігаізеіп; мысалы (11 А): Мип зсһбп, *іе һайе іһге
Сейапкеп, т а п т и іііе пісһі §1аиЪеп, сіазз 8Іе пісһі; сіасһіе.. мысалы (1
Б): В этом он был убежден; мысалы (2 Б): У князя мелькнула
странная мысль; мысалы (4 Б): Князь медленно хотел поворотить
назад к себе, в гостиницу; даже повернулся и пошел, но через минуту
остановился, обдумал и воротился опять по прежней дороге;
мысалы (8): лакей уж это решил; мысалы (9): Он вздрогнул и
остановился; она схватила его руку и крепко сжала ее).
Енді біз карастырып өткен бейменш ік-төл сөйлеуі бар неміс
мәтіндеріне тоқталамыз, олар бейнеленген ішкі сойлеудің осы түрінің
коммуникативті мазмүнын көрсететін белгілерінің бар екендіктеріне
дэлел бола алады, яғни накты рак айтсақ - онын синтаксистік
маркерлерінің - сүраулы (11 А, 7 мысалдар) ж эне лепті сөйлемдері
(пример (1 А), сонымен катар алғаш қы, бастапкы пікірдін
модальдығы мен байланысты маркерлер (6 А мысалы).
Бүл пікірлерді трансформациялык талдауға сала отырып,
ГіеЙменшік-төл сөйлеуді төл сөзге айналдыру жолымен бұл үшін ой
км іметінің өткен шактағы сіепкеп, зісһ яа§еп секілді кеңінен
ФЛданылатын етістіктерді енгізеді, сонымен қатар бүл жерде
\ иқыттың, шактыц (өткен шақтан —осы шаққа) жэне жақтыц (үшінші
'Какгын - бірінші жакка) сәйкес ауысулары, өзгерулері туралы
\ мытпастан, осы арқылы біз мынаны аламыз:
(11 А) Еіпе Рагііе йіг 8оіуа? За, иехһаіһ пісһі?, сіасһіс Вагопіп.
(7)
\Уіе І8І ех іһ т тб ёіісһ , сіаз ги \уІ8зеп, \\'ег ПіІ8ІеП е8 іһ т т і ,
ііасһіе Іапко.
ОіЫ ез Оеізіег, сііе іһп хсһспсі тасһ і? ОіЫ ех Оеізіег ипсі
I Ііітопеп, сііе сііе Ьий Ьеуоікеш, Іаипепһай іп іһ ге т Уегкеһг т і і сіет
МсгЫісһеп, еішпаі 2й§і§, еіп таі §гаизат?, 8а§1е ;апко уог зісһ.
(1 А) \Үіе еіеші іаі сіаз ЕеЬеп!; Оашаіз һайе ег іһг (оіцсп шйззеп —
‘ і \УІІгс1с ез еші§ Ьегеиеп!, сіасһіе Іапко.
(4А) -Іапко ааціс зісһ: „Ез зіпсі |а \іс11сіс!и ііосһ посһ еіп рааг
іт-ііхеһіісһе 2й§е 2игйск«еЫісЬсп, ігоіг а11ет“.
Ьейменшік-тол сойлеу сонымен бірге германистикада да (герман
м і чес халықтардыц тілі жэне әдебиеті, мэдениеті туралы ғылым)
і 'Іреудің сөзін берудіц озіндік түрі болып табылады.
Ьейменшік-төл сойлеудің дефинициясы, анықтамасы қазіргі
шміиігы тіл білімінде бір магынадатүсіндірілмейді.
Лингвистикалык әдебиетте бейменшік-тол сөйлеу дегенде
мі.ишны түсінеміз:
төл создіц модификациясы;
төл сөз бен төлеу создің араласуы;
сөздіц мағынасын мазмүндаудыц ерекше тэсілі;
«куйзеліс тілі», оқырманның бірге куйзелуін, мазасыздануын
....іллмдайды;
толеу сөздіц модификациясы [134; 109].
О. И. Москальская, М. П. Брандес [122, 118, 135, 6.136]
'и іімсншік-төл сойлеуді «күйзеліс тілі» (егІеЫе Кесіе) түрінде
Імрік' гырады, ол оқырманныц бірге кайғыру, бірге күйзелуінің болу
(IVН'цін білдіреді.
>ІСоіарыда келтірілген мысалдардан коретініміз, бейменшік-төл
неміс тілінде еркін жанама дискурсгардан мына
11" ммеліктерімен ерекшеленеді:
ол кобінесе сезім етістіктерімен енгізіледі;
ол контаминацияға ие;
мазмұндык бөлігінде етістік формалары индикативте болады.
Тіл маманы Т. И. Сильман, неміс мәтіндеріндегі бейменшік-төл
сөйлеудің қызмет ету ерекшеліктерін карастыра отырып, кейіпкер мен
автордың образдарының толык бірігуі, косылуы болмайтындығын
атап өтеді [137]. Зерттеушінің ескертпелері бойынша, бейменшік-төл
сөйлеу хабарлаушы мен каһарманды бөліп тұратын ара кашыктыкты
атап көрсету үшін кейіпкердің субъективті-тілдік жоспарын күшейту
үшін оның кұрылымында мәтінде колданылуы мүмкін. Ол мәтіндегі
жалпыламашы мағынаны қүрудың кұралы болуы мүмкін [138, 139].
Осылайша, бейменшік-төл сойлеу германистикада баска біреудің
сөзін берудің өзіндік түрі ретінде түсініледі.
Сонымен бірге
вербалданған ішкі сөйлеудің осы түрі төл сөз бен төлеу сөздің
арасындағы аралық жағдайда болады, яғни көркем мәтіндерде
бейменшік-төл сөйлеудін шеңберінде автор мен кейіпкердің
дауыстарының полифониясы жиі кездеседі.
Ішкі сөйлеудің алуан түрлілігі неміс тілінде сүраулы, лепті жэне
хабарлы сөйлемдермен ресімделуі мүмкін. Сүраулы риторикалык
конструкциялар неміс тілінде (4А кар.) претеритальды коньюктивте
де, индикативте де етістікті баяндауыштар болуы мүмкін [140].
2.2 Вербалданған ішкі сөйлеудің типологиялық әртүрлілігі
2.2.1 Іш кі монолог
Ішкі монолог (ІМ) деп әдетге табиғи ішкі тілдің кез-келгенін
мэтіндік аналогтарын атайды, бірақ оны коп жағдайда композициясы,
бейнесі, формасы, кұрылымы мен мазмүны бойынша әр түрлі болып
келетін кұбылыстарымен шатастырады. Сондықтан, ішкі монологтың
пакты, айқын анықтама беру кажеттілігі туады. Ішкі монолог деп
(неміс тілінде сәйкестілігі іппегег Мопо1о§) [24, 84] біз кейіпкердің кен
етек алған ішкі сөйлеуін түсінуге әуеспіз, ол мэтіннің кұрылымдык
бірліктерін білдіреді жэне ол мынадай белгілерімен сипатталады:
а) авторлык ескертпе, түсініктердің аздаған енгізілуіне катысты
ішкі сойлеудін субъектісінін салыстырмалы озіндік «ішкі-тілдік»
көріністерімен;
б) диалогтығының имитациясымен;
в) қарама-карсы койып салыстырудың прагматикалық жэне
жүйелік-лингвистикалык
(синтаксис,
морфология,
лексика)
деңгейлерімен.
«Іштей» монологтық мэтіндерді талдау процесінде ішкі
монологтың үш негізгі түрлері аньщталды.
Біріншіден, ішкі монологты кейіпкердің ішкі сойлеуін беру
формасынын козкарасы жагынан немесе авторлык хабарлама
субъективациясының деңгейінін көзкарасы жагынан карастыра
"".'ры п [101], немесе соңгысының ішкі сейлеуінде автордың немесе
ксніпкердің позицияларын керсету деңгейі [116, 6.9-73]. тол сөз
формасында ішкі монологты (тура ішкі монолог) жэне бейменшік-тел
і оилеудің формасында (жанама монолог) атап корсетеді.
Екіншіден, ақпараттык (семантикалык) кұрылымды ееенке
“ ,а 0ТЬ,РЫП (ипкі сойлеудің талданып отырган құбылысының
кіімпозициялық типтері негізге алынып отыр, ішкі монологтарды
проспектавті, озекті жэне ретроспективті деп белуге болады. Өзекті
монологтардың ішінде мыналарды ажыратып керсетеді: монологпіллюцинациялар, монолог ойлау-толгану жэне монолог-пайымдау
Шкір. Ал ретроспективті ішкі монологка әдетте толық ретроспективтівипаттама монологтар мен фрагментарлы ретроспективті-снпаттама
мопологтар жатқызылады [101].
Үшіншіден, прагматикалык козқарас түргысынан алганда ішкі
.......
екі н еп зп түрлерін атап корсетуге болады, ол адресаттың
і Гіи'ІШІЫК мОДелш ашып керсетеді: а) адресатпен ішкі монолог, ол
« коммУникативті актінің - кейіпкердің нақты, шынайы
кіі гысушысы болып табылады жэне б) адресатпен ішкі монолог ол
«нитей» коммуникативті актінің - оқырманның нақты, шынайы
мпысушысы болып табылады.
Енді біз бұл жерде оның түршесінің семантикасына, синтаксисіне
■мне прагматикасына назар аудара отырып, талданып отырған
ш кіелімнің қүрамына кіретін ішкі монологтың қандай да бір түрін
.И> үнпн автор езі қолданатын лексикалық, морфологиялық жэне
вИнтаксистік тшдік кұралдарды ескере отырып, ішкі монологтың
1■ч’ и.ік үш аталған түрлерін қарастырамыз.
ІШКІ монолог авторлык хабарлаудың субъектнвация деңгейі
пош лина
Лвторлық хабарлаудың субъективациясы деңгейіне сэйкес біз
НИМ монологтың екі түрін атап көрсетеміз: тура ішкі монолог (ТІМ)
* -не жапама ішкі монолог (ЖІМ). Мынадай мысалдар келтіреміз:
■О Іураіш кі монолог:
(I А) 8еіпе Наепсіе аЬег үүагеп 8еЬипс1еп. Ег коппіс Магу пісһі
Инітісп, т і і іһ т і т М теіш еег г.и 8с8сІп, пеіп. „М агу Ье іа еіпе
.........
Ғгаи“
ег Іеіяе аиі епйІІ,сһ у о г мсһ һіп, „аЬег т а п
....,ҺІГ еП¥а8 ЬіеСеп коеппеп. НаеИе ісһ еіпе 8е8еЦас1,(, 50 ииегсіе
!■ 1‘ тК т іг яеёеіп, сіа* і*1 «еиіем, ипсі пісһг т і і сііеяет Іапетүеіііееп
‘ (к‘г а т Та2е кеіпе геһп ҮҮогГе «ргісһі. АЬег ісһ һаЬе кеіпе
ипй ісһ Ьіп еіпшаі ішяапсіе, еіпе /и шіеіеп иіе сііеяе
•и іи і III . Ш ё шеііег сіепкі ег, т е 8Іе аііе Магу ү ет о еһ п еп [126,515].
■ (1 Б) ... Марья Александровна жила еп §гапс1.
«Нет, не вам перехитрить меня! - думала она, сидя в своей
карете. - Зина согласна, значит, половина дела сделана, и тут оборваться! Вздор! Ай да Зина! Согласилась-таки наконец! Значит и
на твою головку действуют иные расчетцы! [...] Но только ужас как
она хороша сегодня! Да я бы, с ее красотой пол-Европы перевернула
по-своему! Ну, да подождем ... Шекспир-то слетит, когда княгиней
сделается да кой с чем познакомится. Что она знает? Мордасов да
своего учителя! Гм ... Только какая же она будет княгиня! Люблю я в
ней эту гордость, смелость, недоступная какая! взглянет - королева
взглянула. Ну, как, ну как не понимать своей выгоды? Поняла ж
наконец! Поймет и остальное ... Я ведь все-таки буду при ней! ...
Одного боюсь: не слишком ли я ей доверилась? Не слишком ли
откровенничала, не слишком ли я расчувствовалась? Пугает она меня,
ох пугает!» [129, 6.80].
Біздің неміс жэне орыс тілдерінен келтірген мәтіндерімізден
көрінгендей, екі жағдайда да тура ішкі монолог төл сөз түрінде
ресімделеді: кейіпкердің ішкі сөзі, автордың дауысын толыгымен
дерлік ығыстыра отырып, тырнакшага алынады, ал бұл жерде
авторлық ескертпе, түсінік интерпозитивтік жағдайда болады.
б) Жанама ішкі монолог:
(2 А) Кісһагсі сіасһіе: Ісһ 1а§ гүуізсһеп КоЬегІ Ьоһзе ипй еіпеш піе һсіВІ ег пиг? Ег \\аг еіп Веиіясһсг. Мап һаііе ип«
2 и8агптеп§с 1е§1 , уүсіі \үіг аііе йгеі Беиізсһ зргасһеп. .Іа, Негһегі
Меіуег һаі ег §еһеіВеп. Веі йеп 8 р а п іе т һіеВ ег Іісгіһегіо. ОЬ ег
поеһ ІеЫ? \ \ о сіег *еіп т а д ?
__Ег үуаг 8ІІІ1 ипсі дссіиісіі". М іі і һ т теаг §и* аи якоттеп . Ег
Іа т т е г іе піеһі, ег Ьекіа^іе «ісһ пісһі. А1« ег яісһ /и егһоіеп һе«апп,
геіеіе е* зісһ, ёаВ ег уоп І\а1ііг §е$ргасһІ8 ипсі §апг ипіегһаііяат
лүаг. Ег усгігісһ ипн сііе 7 ліі. ГпсІ яодаг сііе 8сһтеггеп. Ипсі яодаг йіе
Ғигеһі. М іі четен Сезсһісһіеп. АиГ сіеиіясһ, аиС зраішсһ. ЕгІеЪіез,
Сеіезепез, Сесіасһіея. 8о§аг Сесіісһіе «иВ(е ег аітүепсіід [128, б. 35],
ср.:
(2 Б) А между тем Марья Александровна была в невыразимом
волнении. Одна уже Зина пугала ее ужасно своим грустным видом
и заплаканными глазами. А тут и еще затруднение: надо спешить,
торопиться, а этот «проклятый Мозгляков» сидит себе как
болван, которому мало заботы, и только мешает! Ведь нельзя же,
в самом деле, начинать такое дело при нем!. Марья Александровна
Жанама ішкі монологка келетін болсақ, тагы да екі мэтінде де біз
| ісімделуінщ ұқсастығын бақылаймыз: автор мен кейіпкегтін
беименшік-төл сейлеудіц формасында Д
М І Я [ ' абалы’ м¥нда 1ШК1 сөилеудің субъектінің тілдік партиясы
һеш 1 ш г?’
мпі!ает” ел ь Т е "
“ болшш’ К0Т0Р °“ У « • заботы, и только
• Д нельзя же, в самом деле, начинать такое дело при нем!
мон^огПаРаТГЫК' КОМПОЗИЦИЯЛЫК қ ¥Р ы лы м ы бойы нш а іш кі
Жогарыда айтылып кеткендей, ақпараттык кұрылымнын
каРасы жағынан ш к і монологты проспективті өзекті жэне
»с | роспективті деп болуге болады. Бірак ішкі монологтарды м ^
н'і ірезентациялау үстірт, жеціл-желпі болып т а б ы л а д ь Г о н ь щ
кҢбсрінде тағы да басқа төрт жіктелімді атап көрсетуге болады олар
и р.нщ ақпараттық-композициялык күрылымыньщ есебГ ен’ ішкі
СонымеГоаМа ЖаН' Жақты’ ™ і к т і ,
онымен, оған мыналар жатады:
а)
ішкі
монологтарды
то лы қ
сипаттама береді.
кең істік тік -у ақ ы тты қ
тусініктеп
! Г ! : ; " о т р Г 1КТеУ: ШеКТ" ПР° СПеКТИВТІ және Ретроснективті ішкі
О ішкі монологгарды и б а р л а м а такы р ы б ь, боЯь.ншя . ч п с ,
....
') ішк. монологгарды баяндаудын то л ы қ ты ғь ш ы н денгейі
йойынша жіктеу: фрагментарлы, толык.
монологтардың
жіктелуі
кеңістіктік-уақыггык
М .шастардың тарапынан ең жан-жақты, жеткілікті, толық болып
— индіпне байланысты ішкі монологгьщ калган үш болімшелеЫн
Ч° НШ0ІтаРДЫ>‘ хабарлама такырыптарын кореетеді Олардын
г г г
г
адістеріи — “« “»
*.......6,3 өзекті’ проспективті және ретроспективті
........ Уогтардың шеңберінде карастыратып боламыз.
ішкі
*>‘екті іш кі монолог
встала из-за стола в страшном беспокойстве [130,6.85].
1
Очекті ішкі монологқа біз ойлаушы субъектінің қандай да бір
РЛа б0Латын ЭР ТҮРЛІ сезімдері туралы сөз болатын мотінніц
осындай сегменттерін жаткызамыз. Әдетте мұндай монологтардың
баяндалу,
мазмұндалу әдістері хабаралама түрінде болады.
Хабарламаның тақырыбына келетін болсақ, бүрын да айтылып
өткендей, ішкі монологтың осы түрі үш түршеге бөлінеді. Олардың
біріншісіне жататындары монолог-галлюцинациялар.
Бүдан біз
мынаны түсінеміз: мәтіннің бөліктері, үзінділері,
оларда
ішкі
сөйлеудін субъектісінің физиологиялық жағдайының эр түрлі
көріністеріне көрнекі сипаттама беріледі, олар: елестеушілік
(галлюцинациялар), есеңгіреу, сандырақ, мүнда сезімдер толығымен
сананы билеп алады, одан басым болады, ал ақпараттык орталық
нақты көрсетілген болмайды, мысалы:
(1 А) .Ға, пип ізі ег уегіі§ г и т ,Ди1Ъгисһ“, шіе ег ез пеппі. Ег бШіеІ
сіав Ғепяіег шкі гіеһі сііе каііе Ь ий еіп. 8іе ег&ізсһі іһп, \\іе һеггіісһ ізі ез,
7М аііпеп. Тгоі/ а ііет , сііеяез ЬеЬеп ізі зсһбп! [126,305].
Іа, ипсі ріоеі/іісһ - сііе каііе Ьий іп сіеп Ьип§еп - Ггаці зісһ Іапко:
„ХУоги һаЬе ісһ сідспііісһ сііеяе Еііе? \¥іс?“ Ег коппіс еіпеп кісіпеп
8рагіег§ап§ ипіегпеһтеп, ег ІісЫс йіе*е ка1(е ЬиЙ. 8сһпее ііпсі
8оппе, « іе «тіпйегЪаг! Ег коппіс Ьі« гиш АЬепй §еһеп, ип(1 а т
АЬепй һайе ег зсЫіеззІісһ аисһ посһ Хеіі. Іп сіет дгаиеп Апги§ һаііе
ег гууапгі^ Кгопеп £ейіпйеп, уушніегуоіі, ег коппіс аЬепйз посһ еіпе
Ғ1а*сһе \¥еіп і т „Рагасііе«“ Ігіпксп, ипсі сіапп ІеЬе у у о Һ І , ясһоспс
\Уек! „Пая ія( аііся, ісһ §еЬе т і г сіпсп Та§ ІІгІаиЪ - сіпсп Та§ посһ,
Іапко!“ [126,305].
Ег һа( аікісгсп Ьеиіеп йа« \¥ог( §еЬгосһеп, еһгіо* дспи", ег
у у і г й зісһ «еіһзі сіаз \¥огІ Ьгесһеп и п с і еіп 8сһиЙ «еіп, еіп Ьапкгойег
8сһиЙ.
N0111! .1а ико ууігЙ (Іеп ІІііІ \уед ііпсі §еһі газсһ ипсі е п (8 С ІіІ0 8 8 е п
211 йег 8сһиЫайе, іп сісг *еіп К с у о і у с г Іісді. Ег п іш т( сііс \¥ ай е
һегаи* ипй ргией йіе Т г о т т е і. АЬег зсһоп сііс Вегиеһгші£ (Іех каііеп
8*аһІ8 егйіеШ іһп т і і Епізеігеп. Ег /іііегі, зеіпе Наепйе Яіе^еп, йіе
Мипйһоеһіе іяі аи*§е*госкпе1, ипіі л у іс сісг кііггеп йіе Хаеһпе
г ш а т т е п . Ег һаі Ап§я4 у о г с і с г \¥аіТе ипсі Іс^іе яіе \\с«. 8еіпе Веіпе
\уегс1сп §ап2 кгайіоз, ег т и зз 8 Іе һ чсі/сп. \е іп , пеіп, ег капп С8 пісһі,
ег Ы ги Ғеі§е йаги. ...
Всһепсі ап аііеп Сііесісгп, т і і 8(аггеп Лидеп, йаз §гаие Сезісһі
Ьейескі т і і кісіпсп 8сһууеІ8*рег1еп, §еһ{ сг гиг Тиег. АЬег аиГ сіег
Тгерре іга^еп іһп йіе Веіпе рІоеЫісһ пісһі: т е һ г , зеіпе Кпіе
8сһ\уапксп, йег Екеі уеггеггі 8еіп Сезісһі. Ег
уегглуеНеИ, у о і і с г
8 с һ а т , ег йіеһк яісһ Ъезсһтиігі, т а п тие88Іе і һ т іпз Сезісһі
ясЫадсп. Еіп еһгіозег, зсһатіозег ВеКІег
ег. Ег ясһіаеді йіе
Наепйе Үог8 Оезісһі ипй ууеіпі.
Меіп, пеіп, пеіп!_ІІпй ріосі/іісһ ксһгі .Іапко и т , ег ясһ\\апк( іпз
/ і т т е г гигиеск, н і т т і сіеп Кеуоіуег,
іһп ап сііе Вги*і ипй
<Ігисскі аЬ, оһпе ги сіепкеп. „Меіп Оо«“, ЯиезіеП ег.
Ег 8іііг 2і іп (Ііс ТісҒс. Ра һогі ег Ооппегясһіа^е ипй ойпеі
посһшаіз йіе Аи§еп. Еіп Мапп к о т т і аиПһп / и . Еіп Мапп, ууа* у у і і і
йіеяег Мапп? N 011 коіппК йег Мапп §апх паһе ипй за^* еіууа*. АЬег
Іііпко усг5Іеһ( іһп пісһі шеһг, ег ясһІісОі ууіесісг сііе Аиееп ипсі «іпкі
ін сіпе Ьойепіояс ууеісһе ТіеСе һіпаЬ.
[126,6. 306-307];
(1 Б) Ег д і п й >уе§. Ег
у у з г кгапк у о г 8 с һ т с г / ипсі Еп«аи*сһип§.
8ІППІ03 к а т е* і һ т у о г, зеіпет Майеі /и уег*ісһегп, ег зеі і т т е г
<Ісг, Ғііг гісп зіе іһп ^ е п о т т е п һа«е. Д¥и13іе йіе сіеші пісһі уоп кеІЬкі
\УСШ8ІС ёіаиһеп коппіе, сііезт \¥о1Г£ап§ ВиПпег осіег іһ т ?
АНе Мепзсһеп, *о «сһіеп е* іһш, «іпдсп і һ т аи* й е т \¥е§. О а т іі
Іһ т піетапй ег*1 сііс каііе 8сһиһег ги хсідеп Ьгаисһіе, 202 е г зісһ уоп
ясІЬ*і гигііск [126,368].
Кепітаіг заһ егхі іеігі, сіа/3 еіп Рояіеп
уог
сіег Тйг зіапсі.
8іе Ьеууасһеп шісһ, за ^ е ег яісһ, аия Йег НаІІе капп ісһ пісһі
т е һ г уу姧еһеп. Ісһ капп пісһі т е һ г аи* сіет \¥егк §еһеп. Ісһ капп
пісһі т е һ г \уе§ аиз Ко8*іп. Оег СеЙапке ізі екеіһай ипй 8етеіп , ісһ
Ыіппіе (іеп Ш 81иск*Га11 т і і АЬзісһі үсгясһиісіеі һаЬеп. Паті{ һаЬеп
«к* «сгссһпсі. Ісһ һаЬе еіпег УогясһгіЙ гиууійег §еһапйей. Ісһ һаһе
‘ 'и МепясһепІеЬеп уегясһиМеі. \¥епп т а п ууііі, пітпИ т а п ап, йаВ
І‘ Іі а||е* т і * АЫсЬ* Ш . 8сһоп еіптаі, йа* капп т а п аисһ аппсһтсп,
К' <|,,гсһ т ісһ йег 8(ааІ йсясһас1і«1 ууогйеп. 8о һа( ся |а «сһеіВсп, ипй
і<(/( ууігсі е« Һеі8еп& ег Ы еіп 8сһай1іп§. Ег һаі уег^ісһ», *ісһ һісг
і І"/іі5сһІсісһеп. Іп ипзег \¥егк. Іп ипяеге СезеІІ^сһаЙ. Іп йіе Рагісі.
ПиГііг й'Ь( е* апйеге Веізріеіе. - 8о 'легсіеп зіе зргесһеп, іа ипсі \уег
\уи-(і т іг һеІГеп? [...] [126, б. 373].
Л1ІС8 «іііед аия. Ег ёіп§ зсһпеіі уогап. АиГеіптаІ егзсһгак ег Ьа§
•Ісмп йая, \үаз ег Ьгаисһіе, ууігкіісһ іп зеіп ет ЗсһгеіЫіясһ? \Уег ууеій, оЬ
. 4 Пісһ( посһ і т Койег зіескіе; йеп һайе йіе Н а ш ^ а г й й а и ігдепйлуо
ті(сг}>еЬгасһ*. УіеІІеісһІ ууаг ея усгіогепцедапцсп.
Ег 8(11 г/іс йеп Ғіиг еп«ап§, ясһІоВ йіе Х іт т е г іііг аиГипй ҺЫег
«Ісһ аЬ. Ег зсһІоВ «еіпеп зсһгеіЫізсһ аиҒ, ипй ег Гапй зеіпе 8сһасһ*е1
іч.(Іот Ғасһ, сІа8 ег йаги Ь с8 ІіттІ һа«е. 8іе епіһіеіі аііегіеі ВгіеГе,
ііиі ііпісг ууаг еіп ипһс8сһгіеһепс8 Киуегі. 8о ип$іппІ£ С8 ууаг, ег һайе
і"і Іс'І2 (еп ЛицепЫіск «сйігсһіеі, е* к о ітіе Іеег зеіп. Ш й ег а*теІс
.... • аІ8 ег йагіп *еіпе ТаЫейеп Гапй, йіе аіш аһеп >уіе А*рігіп. Ег
5СІІ1 СІЭ8 т і і §гоВег Уог8Ісһ(, аІ8 8еі ег і т ВеңгіГГ, еһуа*
Уегһоіепеі ги ипіегпеһтеп, ипсі йав «Іискіепсіе \Үа«*ег усггаіе іһп
[126, б. 376].
Осы мысалдардан көріп отырғанымыздай,
осындай ішкі
монологтардагы ойлар түтас бір ағынды білдіреді және өздерінің
пайда болуына қарай беріледі. Сөйлемдердің үксастыктары
семантикалық жоспарда да, сонымен қатар синтаксистік жоспарда да
бай кал ад ы, оған мынадай сұраулы сөйлемдердің кеңінен колданылуы
ықпал етеді: \Уохи һаЬе ісһ сіцепііісһ сііеье Еііе? \Уіе?; Еіп Мапп, \уаз
\уі11 сііезег Мапп?; 8о үуепіеп кіе зргесһеп, |а, ипсі \уег шігсі шіг һеііеп?;
лепті Ысіп!, лепті конструкциялар: Тгоіг аііет, сііейеа ЬеЬеп іхі ксһбп!;
8сһпее ипсі 8оппе, \\іе ттсІегЪаг!, лексикальщ және грамматикалық
қайталаулардың үйлесуі, ұйқасуы мен есімдіктің анафорикалык
қайталануы ег, мысалы: ... аиз <3ег Наііе капп ісһ пісһі т е һ г
\үе««еһеп. Ісһ капп пісһі т е һ г аиз сіет \Уегк ^еһеп. Ісһ капп пісһі
теһг
аия Ко85Іп.(1 Б); Ег §іп§ үуе§. Ег үуаг кгапк уог Зсһтегг ипіі
Епйаи§сһип§. Ег зШгсІе сіеп Ғіиг еп(1ап§ (1 Б).
Ішкі монологтың осы түрлері бейменшік-төл сөйлеуді
білдіретіндігіне карамастан, автордың сөзінен тек қана ұшінші жақ
жэне индикативтің өткен претериалды, өткен перфектті түрлері мен
осы шақтың етістік формасы
индикатив пен шартты бағыныңқы
секілді формалары ғана қалады. Орыс тілінде сонымен қатар өзекті
ішкі монологтың барлық түршелерін көруге болады. Галлюцинация
монологтарынан бастаймыз. Мынадай мысал келтіреміз:
(1 В) Почему-то ему все припоминался теперь, как
припоминается иногда неотвязный и до глупости надоевший
музыкальный мотив, племянник Лебедева, которого он давеча
видел. Странно то, что он все припоминался ему в виде того
убийцы, о котором давеча упомянул сам Лебедев, рекомендуя ему
племянника. Да, об этом убийце он читал еще очень недавно._А
давеча так даже слишком заинтересовался в разговоре с половым
именно об этом же убийстве Жемариных. Половой с ним
согласился, он вспомнил это. Припомнил и полового; это был
неглупый парень, солидный и осторожный, а «впрочем, ведь бог
его знает какой. Трудно в новой земле новых людей разгадывать».
В русскую душу, впрочем, он начинал страстно верить. Но всякая
душа потемки, и русская душа потемки; для многих потемки. Вот
он долго сходился с Рогожиным, близко сходились, «братски»
сходились, - а знает ли он Рогожина? А впрочем, какой иногда
тут, во всем этом, хаос, какой сумбур, какое безобразие! И какой
же, однако, гадкий и вседовольный прыщ ик этот давешний
племянник Лебедева! А впрочем, что же я? (продолжалось
ч7лЧ
оТваеТк " яЯ Т как
к ,°«будто
РаЗВСсмешиваю...
° Н УбНЛ ЭТИ
этих У шменя
есть
ловек.
как СуЩеСТВа’
это странно!
голова что-то кружится... А какое симпатичное, какое милое
лицо у старшей дочери Лебедева, вот у той, которая стояла с
КаК° е НеВИНН° е’ КЯКОе почти детское выражение и
какой почти детскии смех! Странно, что он почти забыл это лицо
теперь только о „ем вспомнил. Лебедев, топающий н а Т х
йогами, вероятно, их всех обожает. Но что всего вернее как
Дважды два, это то, что Лебедев обожает и своего племянника!
А впрочем, что же он взялся их так окончательно судить он
Г
Г лТ Г
_
■410” 310 проюш,'"т
““ “
"У. ожидал л „ „ „
акого Лебедева. Разве он знал такого Лебедева прежде? Лебедев
Дюбарри, - господи! Впрочем, если Рогожин убьет, то по
Г Ре " е ТаКбеС" 0рЯЛОЧно -у бьетэтого не будет. По
I сунку заказанный инструмент и шесть человек, положенных
псунку
Г т Рр
~
В у 7 еУ
г РЯЗВе У Р° Г0ЖИНа П° РИСУНКУ «
"д р о г н у л вдруг князь [129, б ^ ш
Г " 0’ " "
- Й
У<5ЬСГ?! ~
мо„пппгМ1С МЭТІНДерІ секілді’ б¥Д сегмент езекті-хабарлаушы ішкі
монолог-галлюцинацияны білдіреді. Кейіпкердің ішкі сөздерінің
мен
бағдарламалауынын жоқтығы сонымен қатар
Морфологиялык жагынан да корінеді. Бір ішкі монологтын
м иіберінде темпоралды аралас-қүраластыгы байқалады: өткен шақ
ипдефинитті, осы Шақ индефинитті және келер шак индефинитті
Сскілді уақыт формалары бір-бірімен көршілес орналасады.
зекті шікі монологтың екінші түршесіне жататындапьг
онолог-оилану-толғану, олар фактілерді баяндау, мазмүндаудың
О Й лан Г Г ЖүИеЛІЛ1гшщ> Ре™ ДІпнін жоқтығымен сипаггалады. Бұл
•'Плану формасының жогары эмоционалдь, түрлснуімен түсіндірілеД
Л п Ь т ,1 !Д ҺПһ
СГ
0һпе 8еіп 2иІШ1’ йе1еп і һ т ^іесіег
һи і ипгі Кісһапі е т . Б іе зт а І хсһеисһіе ег яіе аиз зеіп ет КорҒ Киг/
1
СІІе УегЬіпс1ип§ т і і сіеп аііеп СеГаһгіеп уегіогеп һайе
«мімиші
Й Л іһгІ а
Т һ І еІПС ег
иПҒаВЬаГе
ҒеГПе
- *сһгіеЬ
ІП - і п е т К орг
ДЬЬіІсІлуепп
пасһсіасһіе,
ипсіёеГЙШ
үуепп ег
“
Ууагиш һа«е ег зісһ апҒ кеіпег У еяаттіи п е, аиҒ кеіп ет Уогігае
1е т ?
„с т К етрһоіГ Лаз Ы ш
,° ш “п
п
™Й8ІІСҺ, йасһ1е НегЬегі, коппіе пісһ* т б 81ісһ
° еііҺа1Ь Ь1еіЬі гіосһ « п Меп&сһ үуіе ісһ пісһі ГоП. Еіп
ееүүісһіщег,
еіп йеіегег
Сгип<1, «Іасһіе
ег
зеһпеіі,
еіп
ипйЬегЬгйскЬагег Ііп(егясһіесі, ти В сііе Еп(Ггеігіс1ип« уегигяасһГ
һаЬеп. К етрһ оіТ уүаг аЬег «сЫіеШісһ ап (іег епйеиМ ёеп Ггеппип»
зсһиісі [126,6.97].
. . .
,
Келтірілген мысалдардан көретініміз - бірінші жақтың хабарлауы
мен үшінші жактың хабарлауынын сәйкестігі осы ішкі монологтың
хабарлау формасын білдіреді.
Мәтіннің
қарастырылып
отырған
үзінділерінщ
жоғары
эмоционалды реңкіне келетін болсак, бұл нәтиже осы жерде ішкі
монологтың кұрамында бар сұраулы сөйлемдердің көмепмен қол
жетімді болады: \Уагшп һаПе ег зісһ аиГкеіпег Уезатш1ип8, аиі кеіп ет
Үогігаі; т е һ г Ыіккеп Іаззеп? 'УсіІ сіет К етр һ о й ' сіаз Сссіісһі пісһі
асГаІІеп һаііс?. лексикалык жэне грамматикалык кайталаулар: Эаз \үаг
пісһі іпо«1ісһ, сіасһіе НегЬегі, коппіе пісһі то« Іісһ зеіп; зсһһеШісһ
үстеуін қолдану жэне аЬег жалғаулык сөзін колдану ішкі сейлеудщ
модальдылығын беру үшін қолданады: КсіпрһоП \үаг аЬег ксһІіеШісһ
ап сіег епс1вйШ£еп Тгеппипд зсһиИ.
Енді осы монологты ойлау-пайымдау монологының орыс тшдегі
мәтінімен салыстырып кереміз.
(2 Б) - ... Приходите ко мне как-нибудь поскорее пить
шампанское. Все напьемся пьяны! Я всю компанию соберу! А что, вы
будете спать эту ночь?
- Как и всякую, князь.
—Ну, так спокойных снов! Ха —ха!
Князь перешел через дорогу и исчез в парке, оставив в раздумье
несколько озадаченного Келлера.
«Лихорадка, может быть, потому что нервный человек, и все
это подействовало, но уж, конечно, не струсит. Вот эти-то и не
струсят, ей-богу! - думал про себя Келлер. - Гм, шампанское.
Интересное, однако ж, известие. Двенадцать бутылок-с, дюжинка,
ничего, порядочный гарнизон. А бьюсь об заклад, что Лебедев под
заклад от кого-нибудь это шампанское принял. Гм... он, однако
же, довольно мил, этот князь; право, я люблю этаких; терять,
однако же, времени нечего и ... если шампанское, то самое время и
есть...» [129,6.384-385].
Баяндау, мазмүндау тәсілі жагынан орыс тілді мэтіндердщ
сегменті де
хабарламалы болып келеді. Бірақ, монологгаллюцинациялардағы секілді, мұнда да хабарлаудың логикасының
үзіліп қалуы айкыи нэрсе болады, бұл да синтаксисте өз көршюін
табады: лепті сөйлем мен толык кұрылымды емес сөйлемдерде
қолданылуында. Монолог-галлюцинациядан ерекшелігі ішкі монолог,
хабарлау такырыбы бойынша ойлау-пайымдау бола отырып,
хабарлаудың логикалылыгының үлкен дәрежесімен сипатталады, ол
бір уакыт формасының басым болуынан, ягни осы индефиниттік
шактан көрініс табатындыгы айқын.
Өзекті ішкі монологтың үшінші түршесі болып саналатын
монолог - пайымдауларға біз мына типтегі монологты жаткызамыз,
ол - ішкі монолог, онда тілдік форма толығымен ойдың логикасына
багынады, мысалы:
(3 А) Біезе Ғеіег §а11 (Зеш сіегі/еһпіеп іагеяіай сіег \¥іес1егкеһг сіез
^рапізсһеп Кгіе§ез.- Ег сіасһіе пасһ: \ \ а г ея пісһі посһ уіеі Іапдег һег?
І'.г гесһпеіе. Се\\іІ5, е* зііпітіе; сіісяе Ьеиіе шиГНеп е« «іззеп. Ү\'аз
ІіаПсп «іе яеііһег §е*ап? ҮУаа Ш еп зіс іеШ ? ҮУаһгесһеіпІісһ і т т е г
(ІнккеІЬе. ІҮІііһзат іһге Ғ атіііе егпаһегп, сһтп ип(1 ууапп еіпеп
У'ог(га§ һаііеп ипсі Агіікеі іп еіпег 2еі1ип§ зсһгеіЬеп, сііе еіп
І тійгапі й е т апсіегеп уегкаиЙ.
... НегЬеП сіасһіе: \¥іе һаі ег е« піззсп коппеп? Оапп сіасһіе ег т і і
еіпег Агі Сгоіі, \\а г и т сііезег зіагге ипсі яігепңе Мапп іһш дсгасіе һіег
іп гііе Оиеге к а т е . Ег Ігбяіеіс зісһ: Ег кеппі т іс һ |а §аг пісһі.
ЛиОегйет, ісһ капп һіег іип, үуаз т і г 8раВ т асһ і. ҮУагит «оіі ісһ
чііііі һіпдеһеп. № етап й сгҒаһгІ ея. Пагаия епШеһі шіг кеіп Агвег
1128, 6.197].
Өзекті ішкі монологтың осы түрі логикалык пайымдаудың
щементтерінен түрады, ол болса т езо сүраулы сөздері секілді
нсксикалық бірліктермен беріледі. Сондыктан эрекет бірізділікпен,
.күйелілікпен жэне толыктай айтылады, ал сойлемдер кұрылымдык
іопыктыгымен сипатталады.
I алданып отырган ішкі монологтың — бейменшік-төл сөйлеудің
ьнмпдау формасын біз келтіріп отырган мәтіндік сегментте уакытша
кеңістіктік жоспарын кұру үшін автор өткен перфектті шакты
і '1 1чанады. осы шак
индикатив пен етістіктің шартты райын
і " мишады. Осы ішкі монологтың мазмұігдалу. баяндалу тақырыбына
ып.істы айтар болсақ, логикалык пайымдаудың нәтижесі сүраулы
іиіілемдер мен коньюнктивтегі сөйлемдердің бірізділігі мен
міуііелілігінің көмегімен іске асырылады: \\'аг ез пісһі посһ чіеі 1ап§ег
һгГ’, \Үаз һаііеп зіе зеііһег §е1ап?, \Уаз (аіеп зіе іеігі?, \Үіе һаі ег ез
«т.чеп кбппеп?.
Орыс тілінде өзекті-баяндаушы монологнпііі.імдаулар сонымен бірге ереже бойынша күрылады, ол ереже
пііның логикасына багынады, сал.:
(3 Б) Какой-то инстинкт подсказал ей, что опасно оставаться в
Мордасове. «А уж раз в деревне, - рассуждала она, - так тут хоть
м« <I. город вверх ногами!» Конечно, и в деревне нельзя было
терять времени. Все могло случиться, все, решительно все, хотя мы,
конечно, не верим слухам, распространенным впоследствии про мою
героиню ее злоумышленниками, что она в эту минуту боялась даже
полиции. Одним словом, она видела, что надо как можно скорее
обвенчать Зину с князем. Средства же были под руками.
Обвенчать мог на дому и деревенский священник. Можно было
обвенчать даже после завтра; в самом крайнем случае даже и
завтра. Ведь бывали же свадьбы, которые в два часа
обделывались! Князю представить эту поспешность, это
отсутствие всяких праздников, сговоров, девичников за
необходимое сошше ІІ Гаи*; внушить ему, что это будет приличнее,
грандиознее. Наконец, можно было все выставить как
романтическое приключение и затронуть таким образом самую
чувствительную струю в сердце князя. В крайнем случае можно
даже и напоить его или, еще лучше, держать его постоянно
пьяным. А потом, что бы ни случилось, Зина все-таки будет
княгиней! Если же не обойдется потом без скандалу, например,
хоть в Петербурге или в Москве, где у князя были родные, то и
тут было свое утешение. Во-первых, все это еще впереди; а вовторых, М арья Александровна верила, что в высшем обществе
почти никогда не обходится без скандалу, особенно в делах
свадебных; что это даже в тоне. Что, наконец, стоило только
показаться в высшем обществе Зине, а маменьке поддержать ее,
то все, решительно все, будут в ту же минуту побеждены и что
никто из всех этих графинь и княгинь не в состоянии будет
выдержать той мордасовской головомойки, которую способна им
задать одна М арья Александровна, всем вместе или поодиночке
[131,6.107-108].
Мәтіннің осы сегментінде ойлардың жүйелілігі, қисындылығы
синтаксистік жағынан толық кұрылымды сөйлемдермен көрінеді, ал
лексикалық
жагынан мынадай бірліктермен дәлелденеді: одним
словом; наконец; в крайнем случае; во-первых; во-вторых, жэне т.б.
Проснективті ішкі монолог
Баяндау формасы жагынан проспективті монологтар да хабарлы
болып келеді, бірақ та өзекті ішкі монологтарга Караганда олардыц
айырмашылықтары олардың ирреалды модальды багыттылыгы бар
жэне олар эдетте шартты райда хабарланады [84], сал.:
(1 А) Ыип т і и і е ез аЬег Е т з і т і і Коза, сііе \Үеһеп зеігіеп еіп. 8іе
һайе епіхсігііісһс Ап§зІ. Іп сіег уегцапцепеп Ыасһі Ігаеитіе зіе, яіе зеі
§ез(огЬеп. 8іе Іаз іһге Тойезапгеі^е іп йег 2еі(ип§, Коза М агіат,
цезІогЪеп ап йег СеЬигІ іһгез Кіпгіез, пасһ ОоНез а11таесһіі§ет
Каізсһііізз. Піе ЬіеЬс \уаг зсһоеп, зіе \уо1Ис ІіеЬеп, аЬег зіе по!І(е кеіп
Кіпй һаһеп. Асһ, лүезһаІЬ һаПс Со(( сііезе \¥е11 зо ітісгк\\исгс1і*і
цсзсһайеп? раз Кіпсі пиегсіс зіе Іоеіеп, шп зеІЬяІ ги ІеЬеп. 8іе заһ
*ісһ 1п йег Ғіпзіегпіз ипіег сіег Егсіе 1іе§еп, піе уүисічіе зіе (ап/сп, зіе
«иегйе зіегЬеп, оһпе Рагіз «еяеһеп хи һаЬеп. 8іе Ъе§апп ги Ьеіеп,
шепп іетапсі зіе посһ геПеп коппіе, зо »аг ез сііе Ми«ег СоПез Г126
6.492].
1
’
Мысалдан көрініп тұрғандай, осы проспективті ішкі монологтың
ісмпоралды жүйесі үшін откен претериталды шак, шартты келер шак
іскілді уакытша формалар тэн болып келеді. Мұндай ішкі монологтың
ерекшелігі мынада —біздің алдымызда ішкі сойлеудің субъектісінің
белеенді кызмет етуші санасы.
Осылайша, біз мынадай корытындыға келеміз, проспективті ішкі
монологтар үшін гипотезалык, болжамды касиеті жэне модальдық
рецктілік тән.
Орыс тілінде проспективті ішкі монолог та ирреалды модальдық
ііаі ыттылығымен сипатталады, сал.:
(1 Б) Я бросил перо и сел у окна. Смеркалось, а мне становилось
нее і рустнее и грустнее. Разные тяжелые мысли осаждали меня. Все
казалось мне, что в Петербурге я наконец погибну. Приближалась
несна, так бы и ожил кажется, думал я, вырвавш ись из этой
скорлупы на свет божий, дохнув запахом свежих полей и лесов: а
я іак давно не видал их!... Помню, пришло мне тоже на мысль,
как бы хорошо было, если каким-нибудь волшебством или чудом
совершенно забыть все, что было, что прожилось в последние
■оды; все забыть, освежить голову и опять начать с новыми
силами. Тогда еще я мечтал об этом и надеялся на воскресение.
«Хоть бы в сумасшедший дом поступить, что ли, - решил я
наконец, - чтоб перевернулся как-нибудь весь мозг в голове и
расположился по-новому, а потом опять вылечился». Бы ла же
ікажда жизни и вера в нее! ... Но, помню, я тогда же засмеялся.
«Чго же бы делать пришлось после сумасшедшего-то дома?
Неужели опять романы писать? ...»
I ак я мечтал и горевал, а между тем время уходило. Наступила
ночь [129,6.67].
Белсенді эрекет етуші жэне ішкі сойлеу субъектісінің, Ваняныц
I миаеыныц жэне істің шынайылыгын білдіретін нәтижесі келер
мидефинитті шақтың көмегімен кұрылады.
Ретроспективті ішкі монолог
Осы ішкі монологтьщ ерекшелігі - ойлаушы субъекттің өмірінен
алынган оқиғалардың ретроспективті бейнеленуі.
Ішкі сөйлеудің қарастырылып отырған танылуы үшін сонымен
катар индикативті грамматикалық уақытты колдану тэн болып
табылады, оның сюжеттік-композициялық кұрылымы эрекеттің
нэтижелілігі мен ретроспективтілігін білдіретіндігіне байланысты
темпоралды жүйе бүл жерде индикативті осы шакта беріледі.
Осы ішкі монологтың мазмүныныц толыктығыныц деңгейіне
келетін болсақ, бүл жерде өткен жағдайларды, оқиғаларды еске алуды
білдіретін тек бір ғана эпизод көрінетіндігіне байланысты болса, онда
біз төменде келтіріп отырған мәтіннің үзіндісі фрагментарлы
ретроспективті ішкі монолог ретінде сипатталады:
(1 А) Вогіз к1іп§еһе ипсі Ъезіеіһе зеіпеп \¥һізку ипсі Ііезз Ноіг і т
К а т іп пасһіецеп. Г)іе АЪепйе ууагеп зсһоп киеһі. 8еіпе 8 і і т т е кіапц
гиЫ§ ипсі цесіасгпріг \уіе іт т е г , пісһіз уеггіеі сііе ипцсһсиге Егге§ип§, іп
сіег ег зісһ Ъеіапіі. ГЗапп зазз ег, сііе Веіпе аиз§езІгескІ, ипсі зіаггіе Ыозз,
т і і к аііет, §1аПет Оезісһі, іпз Ғеиег. АПез заһ ег іп йеп Ғ іа т т е п , зеіп
Зсһіскзаі, зеіпеп Ипіегцапц. 8іг Лаһпз Ласһі із( ипіепүеңз. Мап
Ь еіт Ьипсһ. Ег зіеһі Магу, ууіе зіе сіа* Сезісһі иеЬег йеп Теііег Ьеи§1,
зіе І83І ОаПеІп. Еіп 8оппешІгаһ1 зргііһі іп іһгеп һеііеп Наагеп. Магу
1іе§( іп һеІІЫаиеп, ууеііеп Нозеп ап Беск іп еіпеш 8іиһ1. Іһге кіеіпеп
§еЬгаипіеп Ғіійе зіескеп іп цеПосһІепеп 8апсІа1еп, сііе Ш ^еі іһгег
2еһеп зіпсі т і ( Неппа го( §ейгЫ . ІЧип к о т т і 8іг .Іоһп ипй зеІ/Г зісһ
ги іһг. Ег рІаисІегГ т і ( іһг. Вогіз зіеһ(, ууіе ег сііе Еірреп Ье\\е^(, ег
зіеһі ап сіег Ғ огтип« зеіпез Мипйез, сіа^з ег еп^іізсһ іргісһі. Ег
уегзіеһі Іазі, у\аз 8іг .Іоһп за^І, ипй сіосһ пісһс §апг. 8іг .Іоһп Ігаці
посһ і т т е г сіеп 8о1і(аг а т кіеіпеп Ғіп^сг йег Ііпкеп Напй. Сгііпез
Ғеиег ЫіШ йагіп, ууепп ег йіе һапй һе\\е«і. Уіеііеісһі у у і г й ег іһг йеп
Шп§ 2 ііг Егіппегип" зсһепкеп, үіеііеісһі зеіпе аКеп 8ип^$сһа1еп ойег
йіе зсһууаг/е К ’ап§-һі-Уа«е, йіе Шпйаизепй Ріипсі Ьеі Сһгізіі козіеіе.
Магу ІіеЬі А иітегкзаткеііеп. Мап капп іһге ЬіеЬе паіиегіісһ пісһС
йатіс каиіеп, аЬег *іе ИеЫ зіе Ігоігйет. 8іг Іоһп һас посһ і т т е г
Егіо1§ Ьеі Ғгаиеп, оһясһоп ег зесһгі^ із(. Үіеііеіеһі §еһогІ іһ т Магу
зсһоп? \¥ег ууеіз* е$? Леігі Іасһі яіе. \¥аге ег Ьеі іһг яо, зо ууіігйе зіе
ууоһі і һ т ңеһогеп. АЬег уіеііеісһі зсһоп пісһі т е һ г . \¥ег ууеізз ез? Баз
Негг зсһтеггі іһп. Эаз Ғеиег гаисһіе, ипй Магу ипсі 8іг .Іоһп
уегзсһууаікіеп. Асһ, ууіе ууаішмппід із( аІІ йа*! [126, б. 534].
Князь Мышкиннің өмірінің бір эпизодын сипаттайтын
фрагментарлы ретроспективті ішкі монологтың орыс тіліндегі
мысалымен салыстырып көреміз:
(1 Б) «В этот момент, - как говорил он однажды Рогожину, в
Москве, во время их тамошних сходок, - в этот момент мне как-то
( іановится понятно необычайное слово о том, что времени
больше не будет». «Вероятно, - прибавил он, улыбаясь, - это та же
самая секунда, в которую не успел пролиться опрокинувшийся
кувшин с водой эпилептика Магомета, успевшего, однако, в ту
самую секунду обозреть все жилища аллаховы». Да, в Москве они
часто сходились с Рогожиным и говорили не об одном этом.
«I огожин давеча сказал, что я был тогда ему братом; он это в
первый раз сегодня сказал», - подумал князь про себя [129, б. 251].
Бүл жерде, өзекті ішкі монологтағыдай, ақпараттық орталық
индикативте беріледі, бірақ соңгысынан ерекшелігі —ретроспективті
ішкі монологтар дисконтинуум формасы болып табылады, бүл оларды
нроспективті ішкі монологтармен жакындастырады.
Жогарыда келтірілген мысалдан көретініміз - бұл ішкі
монологтьщ ретроспекциясы өткен иңдефннитті шақ ретінде
ісмпоралды жүйенің осындай спецификалық формасы ретінде
корінеді, ол кезде неміс тіліндегідей бүл максатка әдетте индикативті
және өткен перфектті шак жатады.
Ішкі монолог адресаттың екі базалық моделінін негізінде.
Бүрын айтылып өткендей, ішкі монологқа
прагматикалық
козқарас түрғысынан адресаттың екі базалық модельдері сэйкес
келеді. басқа кейіпкер, оган ойлаушы субъект пен окырманнын ішкі
сөздері арналады.
Бірінші жагдайда ішкі диалогтылыктьщ бар екендігін атап өтуге
болады, ал екінші жагдайда - сыртқы. Сызба түрінде бүл
катынастарды былайша беруге болады: К1 - К2 и К - О.
ГЧ —П2 прагматикалық қатынастарынын негізіндегі ішкі
монолог
(1 А) „\¥іе зіпп1оз!“ заеіе ег зісһ еіпез Масһіз, аіз ег, іп сіеп Реіг
цеууіпкеһ, іп сііе зсһпеЫепсіе Каеке һіпаизігаі. „\Уіе ойе! Піезе \¥Иге,
нпй у у і с деууоһпіісһ «іпй йіезе М айсһеп!“ 8іе екеһеп іһп ап, іһге
іішшпеп З ііт т е п , іһг Іеегез Сеіасһіег, іһг епізеігіісһез Рагйіт, йаз ег
Посһ а т паесһзіеп Та§ ап зеіпеп Кіеісіегп госһ. Ег Ьезсһіозз, йеп „8а1о
( оІоз8ег“ пісһі т е һ г ги Ьеігеіеп, ег \уаг зсһііеззіісһ иеЬег йіезе Оіпце
І.тцзі һіпаиз.
и ® 1 ег йасһіе ап 8оща, \уіе ег зсһоп ой іп ііһпіісһег
( іппиізуег&ззшід ап зіе цеііасһі һаііе.
8оп]а! Іа , *іе ууаг £еЪіІйе(, Ьеіехеп, т а п копп(е т і і іһг ііЬег аііе
I>іицс гейеп, «іе ууаг «сһоп, оһпе 7,ууеіҒс1 йаз «сһбпйе М аейсһеп йег
8іа<К. \¥елһа1Ь пісһі? /луһсһеп іһг ш кі Лапко үуаг іа 1аеп£«1 аііе* аи*.
Іһг Коегрег? 8ісһег1ісһ һеггіісһ. В е/есһі |а"1е ег іп сііе ЕгсІоІзІасК
һіпаиі. N16 т е һ г „8аІоп Со1о**ег“ ! Ипсі іһг 8іоІ/ - үуоНеп \\іг 8а§еп:
Носһпші!
пип, ]есІеі> Масісһеп «ігсі зсһііеззіісһ еіпе Ғгаи, лүепп
т а п іһг ег8( с іп т а і сіах К іш е п һеі«еЬгасһ( һа(. „Б аз іяі аізо
аЬ §етасһ1, һоегзі с1и!“ за§1е ег ги зісһ, аіз ег у о г зеіп ет Наиз апһіеіі
[126, 6.373-374].
(1 Б) «П остой же! - думала Настасья Петровна, выбираясь из
своего чуланчика по отъезде полковницы. - А я было и бантик
новые идеи, все это проклятый женский вопрос! Разве не
вздумала было Аглая назад тому полгода обрезывать свои
великолепные волосы? Ну эта, положим, со злости делала, чтобы
мать измучить, потому что девка злая, самовольная,
избалованная, но, главное, злая, злая, злая! Но разве эта толстая
Александра не потянулась за ней тоже свои космы обрезывать, и
уже не по злости, не по капризу, а искренно, как дура, которую
Аглая же и убедила, что без волос ей спать будет покойнее и
голова не будет болеть? [...]» [129, 6.351-352].
розовый хотела приколоть для этого князишки! И поверила же,
дура, что он на мне женится! Вот тебе и бантик! А, М арья
Александровна! Я у вас чумичка, я нищая, я взятки по двести
целковых беру. Еще бы с тебя упустить не взять, франтиха ты
этакая! Я взяла благородным образом; я взяла на сопряженные с
делом расходы ... Может, мне самой пришлось бы взятку дать! Я
покажу вам обеим, какова я чумичка! Узнаете Настасью
Петровну и всю ее кротость!» [131, 6.80-81].
Бұрын да аталып откендей, ойлаушы субъектінің ішкі сөйлеуінің
рефлексивті
сипатын
есепке
ала
отырып,
прагматикалык
бағыттылыктың сипаты мен адресация әдістерін ішкі монологтыц екі
түрінде де сызба турінде былай көрсетуге болады: П - Ч.
Ішкі монологтардың үш жіктелімін карастыра отырып, оның
қурылымдық-семантикалык типологиясының негізінде бейнеленген
нсрбалданған ішкі сөйлеудің баска көріністеріне тоқталып өтеміз.
Ж - О прагматикалы қ қатынастарыныц негізіндегі ішкі
монолог
Аутодиалог, ол ішкі монологтың әр түрлілігі, өзгешелігі болып
саналады, яғни ол өз-өзімен сөйлесу, эмоционалды және рационалды
ішкі жэне сыртқы дауыстардың куресі дегенді білдіреді.
Ішкі дауыс ой-пікірдін сырткы жолымен, бірізді логикамен,
пакты бір жағдайлардың логикалық тапдауымен кактыгыска, айқаска
түседі.
Осылайша, (осы жерде де біз қайтадан М.М. Бахтиннен дәйексөз
лламыз) «сананың диалогизациясы жүреді» [13], сал.:
(1 А) Бег Тогі сіез Уаіегя егзсһіеп сііезтаі де\уізз, аЬег ег етрГапсі
/и зеіп ет еі§епеп Егзіаипеп пісһі сіеп тіпсіезіеп З с һ те г/, к а и т еіпе
І т е Таиег. Ег һайе пиг сіеп \Үипзсһ, йазз аііе іпоееіісһяі ясһпеіі уогЬеі
лоіп гпое§е, зсһоп Гигсһіеіе ег сііе ВезіІ2ип§. Уоііег Війегкеіі егіппегіе ег
иісһ ап сііе Теі1паһтз1озі§кеіІ, т і і сіег іһп сіег Уаіег іп сЗеп ІеМеп .Гаһгеп
Ьеһапйеііе, ]а, §апх зопйегЬаг, ег йп§ ап, йеп зІегЪепсІеп 7лі һаззеп!
<іІеісһгеіІі§ аЪег зсһатіе ег зісһ зеіпег ЕгЛпсІипдеп. Мап зеһе зісһ
ііацеёеп Вогіз ап, (іег пісһіз ізі аіз ЕгзсһиеМегипё, Газі е г з іа т у о г
‘м һтегг. Ісһ Ьіп еіп зсһіесһіег иікі уепүогГспег Мепзсһ, сіасһіе .Тапко,
а ііігепсі ег іп зе іп е т 2 і т т е г Ко«пак ігапк, Ьаі аііег паіигіісһеп
(.сГііһІе. Е г т а с һ іе яісһ сііе һе11і§8Іеп Уопуіігіе. .Га, ісһ һіп еіп
оһегЛаесһІІісһег, е§оІ8ІІ8сһег Меп*сһ, ііпсі амя й ісяет Сгип«1е уүігсі
''он.Іа т іс һ піе ІіеЬеп коппеп. 8іе Ііезі С оеіһе іт сі Неіпе, ісһ Ьіп іһгег
;■ісп/Іісһ ипууиегсИд, |еІ/1 іп Йіе*ег 8екипс1с егксппе ісһ ріоеігіісһ
(2 А) ) Веі сііезеп ХУогІеп шаг ІІоЬегІ гицісісһ Ггоһ ипсі Ь ек іо ттеп .
Ег сіасһіе: \¥еіВ \ о«£ үүігкіісһ, үүо/и ісһ §ееІ£пе! Ьіп? Ез §ІЫ піетапсі,
т іс сіет ісһ сіагііһег зргесһеп коппіе. М іі Кісһаггі? Вег ізі |еС/( аиі
зеіпег Бсһиіе, ууеіі уоп т і г у\е«. СоК үуеів, үуіе 1ап§е [128, б. 142].
Б а оЬеп, іп зеіпег КаЬіпе, Іепкіе ег сіеп В১ег гиһі§, т і і
С е ті£ іш т£ .
КоЬегІ йасһіе: Б е т О ііо Віп§, ]а, ( іе т һаЬ ісһ ңеһоііеп.- Іп
зе іп е т К о р і егһоЬ зісһ сііе Ғга§е, сііе і һ т ипсІеиШсһ ги зсһаііеп
т а с һ іе : Ісһ ьоіі /иігіесіеп зеіп т і г т е іп е г АгЬеіГ. Б іе те ізіе п , сііе т і і
т і г г ш а т т е п ууагеп іп 8рапіеп, Ь е к а т е п іпгүүізсһеп ууісһй§е
Аиі§аЬеп. Егууіп Епсіегз г и т Веізріеі, сіег ізі зоцаг (им^ег а1$ ісһ. 1*1
сіег к1й«ег а к ісһ? Веззег? К апп ег т е һ г ? - Зя, К ісһагё, аЬег сіаз і*1
үуаз апсіегез. Вег капп ууігкіісһ т е һ г . Иег ізі т е һ г . Оагап ізі пісһі т
гиііеіп [128, 6.143].
(2 Б) Всего более мучило ее подозрение, что и дочери ее
становятся такие же точно «чудачки», как и она, и что таких
девиц, как они, в свете не бывает, да и быть не должно.
«Нигилистки растут, да и только!» - говорила она про себя
поминутно. «Во-первых, зачем они замуж не выходят?» спрашивала она себя поминутно. «Чтобы мать мучить, - в этом они
цель своей жизни видят, и это, конечно, так, потому что все это
2.2.2 Аутодиалог
ІІІІС 5 .
М еһг посһ аія сІа$, ісһ Ъіп пісһі пиг оЬегйаесһІісһ ипсі е§оізЙ8сһ,
ісһ Ьіп аисһ гоһ, (іепп, и т сііе ҮУаһгһеіі ги яа«еп, ісһ үүагСе ]а аиҒ сіеп
Той сіе* згійеп Маппе* сіогі оЬеп, пиг и т аиз сіег Япаіш еііеп Мізеге
һ е гаи 8 § е к о тт еп , іп (Ііе т і с һ т е іп Ьеісһйіпп §еЬгасһі һаі. Ба* ізі
сііе \¥аһгһеіІ, ііая ізі сіаз үүаһге АпЫііг уоп Лапко 8йгЪеу!
Іп сіег Ыасһі к іа е й е сІитрГ еіп Нипсі, оһпе Раизе ипсі аиГ р я п ?
Ъезопсіеге ЛгІ. ҮіеІІеісһІ госһ ег сііе һедіітепііе Уегүуе8ші§? .Іапко
егзіаиегіе і т НаІЬксһІаГ.
Ое§еп Мог§еп зіагһ сіег Вагоп, „Оаз гоіе Еізеп“ \уаг егіозсһеп [126
6.159].
Біз аутодиалогтың өзіндік анализ екендігін көреміз, мұнда толық
сөйлемдер эрекет етуші тұлғаның жоғары эмоционалды жай-күйімен,
кейпімен беріледі
жэне түсіндірмелі немесе парасатты сипатта
болады, ал бұл логикалық ойлауға тән нәрсе.
Осылайша, бул ішкі күрес, ол эдетте қандай да бір шешімдерді
қабылдауды қостайды, екі оппонент катысқандай түрде тілдік
кұралдармен ресімделеді. Хабарлы сөйлемдерді қайта түсіндіруші
ішкі дауыстар индикативтің осы шағында және келер шағында
беріледі, сонымен қатар мынадай бағалау сөздерін қолданады: еіп
оһегйаесһйісһег, е^оізйзсһег Мепзсһ; еіп ксһіесһіег ипсі уепуог&пег
Мепзсһ; салыстырма айналымдар: Меһг посһ аіз сіаз; ісһ Ьіп пісһі
пиг... ісһ Ьіп аисһ гоһ. Осы аутодиалогтың қорытындысы ретінде
шешім-нәтиже алынады, ол лепті сөйлеммен беріледі: Пая ізі сііе
УУаһгһеіІ, сіаз ізі сіаз шаһге Апйііг уоп .Іапко 8йгЬеу!
Мэтіннің келесі сегменті неміс тіліндегі аутодиалогтың тағы бір
нұсқасын көрсетеді, олавтордың хабарлауының субъективация
деңгейіне сэйкестікте жанама ішкі монолог пен тура ішкі монологтың
сәйкестігі болып табылады.
(1 Б) Босһ КоЬеП һбПе ЬаШ пісһіз теһг, аІ8 зеіеп сііс З ііт т е п
уегзипкеп \¥Іе 8іеіпе і т Ғіизз. Іе Іаиісг зіе тігй еп , сісяю зсһпеііег
уегзапкеп зіе. Ег ЫіеЬ т і і зеіпеп Оесіапкеп аііеіп.
Ісһ һаЬ іһп а т А г т ^ераскі, ісһ һаЬ іһп Ьеі Каш еп «епаппі,
үуіезо һаг т і с һ Кісһаічі пісһі егкаппі? Ісһ һаеИе іһп зісһег егкаппі,
ап ]есіет Ог( ііпіі 211 ]есІег 8һіпс1е. ҮУа« яіпсі ііепп зсһоп пеип Лаһге?
8іе яіпсі п іе сіег ҮҮіпсІ уег};ап£еп. Ісһ т и з з т іс һ үегап<іег( һаЬеп, йаз*
ег т е іп ОеяісһГ пісһі егкаппі һаі. Б іе пеип уег£ап«епеп Лаһге, <1а<,
үүаг еіпе Еүуі§кей.
Еіпгеіпе \¥оПе с1гапёеп 211 КоЪеП, сііс уог гшсі Зшпсісп аисһ іп сіег
Уег8атт1ип§ егк1ип§еп шагеп. Ез шаг аисһ сііе Кесіе уоп Кісһагсі На§еп.
Оапп уегзапк аііез іп сіег ГісГс,- КоһсП сіасһіе: ҮУепп сііс Үсг^ап^спІк‘і(
Гііг Кісһаіч) йаяяеІЬе Ьесіеиіеп үүіігсіе, үүая *іе йіг т і с һ һсчісиіеі. сіапп
іа«е ег теіп е 8 й ш т е һегаи*§еһогі, ег үүаге «іиігід «еүүогсіеп Ьеі
т с т е т АпЫіск. Капп аисһ зеіп, ег һа< т іс һ егкаппі. Ег һаі «ісһ
пасһ т іг егкппйщі. І)апп һа* іһ т іе т а ік і 8е5а8(, т і і т і г зеі пісһія
І08. Ісһ һаейе аііс епИашсһ*, үүіс пеппеп 8Іе’з сіосһ? Ісһ һа«с т іс һ
чісһі епһуіскеК.
р а п п һа* Кісһаггі үүіесіег ап аііе* десіасһі, үүая Ігііһсг т і і шіг
раяяегі үүаг. Ііпсі ег сіепкі, е«
Ье*зег, пісһ( посһ еіп таі т к сіст
І оһзе ап/икпирҒеп. Зя, «о үүігсі ея деүүеяеп яеіп. Кісһагсі - гіег һаі
яісһег е т е үүісһй§е Агһеіі. Найе т а п іһп «ош* һіегһег деясһіскі?
паЪе ісһ іһш аисһ уоп кіеіп аиі* 2и§е1гаи^ [128, 6.23].
Баска мысалдан (1 А) айырмашылығы автор сырткы жэне ішкі
дауыстардың күресуінің эсеріне, салдарына жету ушін сауалдықжауаптық жүиені қолданады. Енді неміс тіліндегі аутодиалогтың
күрылымын орыс тіліндегі аутодиалоггың қүрылымдык саптарымен
салыстырамыз. Ол үшін мына мысалға назар аударамыз.
(1 В) А почему же он, князь, не подошел теперь к нему сам и
повернулся и повернулся от него, как бы ничего не заметив, хотя
• лаза их и встретились. (Да, глаза их встретились! и они
посмотрели друг на друга.) Ведь он же сам хотел давеча взять его
*>< руку и пойти туда вместе с ним? Ведь он сам же хотел завтра
идги к нему и сказать, что он был у нее? Ведь отрекся же он сам
от своего демона, идя еще туда, на половине дороги, когда
радость вдруг наполнила его душу? Или в самом деле было что-то
■ акое в Рогожине, то есть в целом сегодняшнем образе этого
человека, во всей совокупности его слов, движений, поступков,
.пглядов, что могло оправдывать ужасные предчувствия князя и
пошущающие нашептывания его демона? Нечто такое, что
нидится само собой, но что трудно анализировать и рассказать,
невозможно оправдать достаточными причинами, но что, однако
же, производит, несмотря на всю эту трудность и невозможность,
«онершенно цельное и неотразимое впечатление, невольно
переходящее в полнейшее убеждение?
Убеждение - в чем? (О, как мучила князя чудовищность,
-унизительность»
этого
убеждения,
«этого
низкого
предчувствия», и как обвинял он себя самого!) Скажи же, если
. меешь, в чем? - говорил он беспрерывно себе, с упреком и с
■•■-■швом, - формулируй, осмелься выразить всю свою мысль,
•НПО, точно, без колебания! О, я бесчестен! - повторял он с
•и г<>тванием и с краской в лице, - какими же глазами буду я
смотреть теперь всю жизнь на этого человека! О, что за день' О
Ложе, какой кошмар! [129, 6.257].
Автордың хабарлауының субъективациясы деңгейі бойынша
мәтіннщ бұл үзіндісі неміс тіліндегі
аутодиалогтың
бірінші
мысалына жақын болады, онда тура ішкі монологтьщ формасын
жанама ішкі монологтьщ басым түрі ауыстырады.
Талданып отырған аутодиалогтың қүрылымдык ресімделуіне
катысты айтар болсак, оның сауалдық-жауаптык жүйесі «жақтау»
және «карсы болудың» күресін барынша дәлелді, сенімді көрсе
отырып, оны біз келтірген неміс тіліндегі мысалдардың екіншісіне
жақындатады.
Парасаттылықтың,
рационалдылық
пен
сезімталдықтың,
эмоционалдықтың күресін мысалмен сипаттау үшін автор әр түрлі
синтаксистік жэне лексикалық құралдарды қолданады, олардың
сандық қатынасы бізге мынадай түжырым жасауға мүмкіндік береді:
талданып
отырган үзіндінің соңында ойлаушы субъектінің
эмоциялары оның парасаттылығынан басым түсіп, үстем болады.
Мәтіннщ осы үзіндісіндегі кейіпкердің киын ойлау процесінің даму
эволюциясын қарастырамыз.
Бірінші абзацта формасы жағынан сүраулы, бірак айтылу
мақсаты жагынан хабарлы сөйлемдердің жүйелілігі, бірізділігі ішкі
сөилеудщ субъектісі князь Мышкиннің сыртқы, пайымдаушылық
екінші «мен» жагынан наным, сенім қызметін аткаратын - оның
эмоционадды, сезімдік, ішкі дауысы, ол Рогожиннің ец қоркынышты
істі, әрекетті, ягни адам өлтіруді жасауына қабілеттілігінде (бұл
функцияның іске асуы ведь демеулігінін анафорикалық кайталануына
да ықпал етеді): Ведь он же сам хотел давеча взять его за руку и
пойти туда вместе с ним? Ведь он сам же хотел завтра идти к нему
и сказать, что он был у нее? Ведь отрекся же он сам от своего
демона, идя еще туда, на половине дороги, когда радость вдруг
наполнила
его душу?
Екінші абзацта сұраулы жэне лепті
кұрылыммен ауыстырылады: Убеждение - в чем?; О, я бесчестен 'повторял он с негодованием и с краской в лице, - какими же глазами
уду я смотреть теперь всю жизнь на этого человека. О, что за день! О
боже, какой кошмар! Дегенмен, атап кететін бір жайт - талданып
отырган аутодиалогтьщ соцгы абзацында сырткы дауыстьщ
<< ұзылуы»
байқалады,
оның
формальды
маркерлері
князь
Мышкиннщ екінші жақта өзіне-өзі жүгінуі, үндеуі мен императивтіеріктік күрылымдары болып табылады: Скажи же, если смеешь, в
чем? - говорил он беспрерывно себе, с упреком и с вызовом, -
формулируй, осмелься выразить всю свою мысль, ясно, точно, без
колебания! Бірақ осы императивті лептен кейін келетін: О, я
есчестен!, какими же глазами буду я смотреть теперь всю жизнь на
этого человека! О, что за день! О боже, какой кошмар! - парасатты
«мен» дегенді басады жэне сезім мен эмоцияның жеңісі тупалы
іүсінік береді. Соцгы максаттары да мынада: О одагайыньщ терт рет
Г
е с ™ ,Ь О
о Тбоже,
о Г “какой
Д' Р- кошмар
С” секілді
11РК“ ТЧ’™
"
оесчестен,
лексикалық
күралдар.
■
2.2.3 Қиялдағы ішкі диалог
ондаАкеТйіІп Г п ОГПеН бІР КаІ 3рҒа беЙНСлені сн Диалогты коюга болады,
онда кеиіпкер, өзін қандаи да бір жагдайга коя отырып өзінің тілдік
партияларын
ойлап
табады,
сонымен
катар
бейнеленген
эцпмелесуцплердің тілдік жүрістерін ойлап табады немесе ішкі
шрТетеміз:
*
аУЫСУДаН
0 н ы келесі мысалдармен
(1. ,А} 1Ка:Чеп,СІ Ү0Г ^ 111 зШтйе .Іапко іп сііе Ыасһі һіпаих Іт
іч м Г п к һ І ак
• % 81? 2^ І8-Сһеп ЙеП ^ е1пЬеГ8еп- ” Ісһ һа« е гееһі, ег
Ғгаск!“ ясһгіе ег, ,тс1 еіп ЮесІІІсһег
ІІа*5 §е§еп В о т П а т т іе іп іһ т . Мог8еп үүигсіс ег іһп / и т
Л исікатрІ һегаияГогсіегп, і һ т еіпеп Агтеегеуоіуег іп сііе ІТапгі
«Ігиескеп ипгі і һ т гигиГеп: „N 1111 зсһіеззе Іо*, сіи 8сһлует!“ Оһ Іапко
„ V 8 ШСҺЙ а ’5 е,п 8 с һ " с і" "П
Г һ я Г н СҺп 0Ш ВИ ксПП8*Іа ° Іапа! Е* һа«е пісМ уіе. 8еГеһҚ „ „ гі
' . аеМ® и‘е .®®8Ве анГ т іс һ 8еһе(гі. Ег һа«е ме (а зсһоп ги зеіпст
8 һ„*2 Ьеі з.сһ, сііе.ег Ғеі«Ііпй. Піапа үүегсіс ісһ тогееп еТпТасһ
с егзсһіеззеп, кпігзсһіе .Тапко, уоп еіп ет ріоеі/іісһсп Назз «еден (Ііс
<»««е сгГамІ, сі.е уоеШ8 ишсһи1<ІІ§ паг. Ег гаппіе ітш ег шеііег. Еіп
иІі§ег П іітткорҒ і$1 ег, шо§е ег уеггескеп’
2 и т ТеиГсІ, кеисһі .Іапко, ісһ үуегсіе е5 іһш һеішгаһіеп сІагаиГ
с*и й' сһ ' егіаиеп! Ісһ үүегсіе пісһ* йегЬеп - и п с і һіег яргасһ ег
/иш е т е п Маіе у о ш 8іегЬеп оһпе шісһ ап і һ т «егаесіц / » һаЬсп
ҺФІ р*?"’ , ц ипсі 1430,11 " егс1с ісһ с|агиЬег пасһйепкеп, уегвіезз сіа*
ін
, сҺ шаг е5 т и 8еіпег С1еісһ8й1іі8кеіі уогЬеі, үүее шіі іһг Ег
Г'
аисһ 8аг тсһІ яіегЬеп, үуег вргасһ (іауоп? Еіпе шіЫе Ве8іегс1е ги
с еп егГажіеіһп, ипсі і т §1еісһеп Аи§епЫіск Я а т т іе аисһ үуіесіег іепе
уегшп-епсіе Иее т іһ т аиГ, Зіе һаИе іһп ,сһоп уіеіе \Уосһеп С
һексһаейі^і, еһе іһп сііехе епівеігіісһе Ғ1е,сһё иекі8кеі( егё гі ГГ. У о т а г һ
уо т а г ^ кеіпе 2еі{ уегяаеиті! УіеІІеісһІ іяі е* 8апг 8иІ, сіа^ ег т іс һ
мня (ісш Наия \уагГ [ 126, 6 .260].
, и а ^ ег т ісп
......< ' Б> Іі а0иі1ҺаПе 8Ісһ шіесіег еіпта1 ёеІаеи8сһІ, ег 8аһ е5 еіп. Ег
ІіЯМе сі.еяе Сагоіа 8о8аг гесһі ои( һеігаіеп коеппеп, еіп рааг \¥осһсп
-..гсіеп гі,е Ғеиіе ЙагЙЬег йсргосһег, һаЬеп, „ісһ< Іапдег, оһ
вгісһіегууаг. Е т Ме88ег 8сһпіП іһ т іп8 Нег2, 8ооЙ ег Сагоіа егЫіскІе
т е 5,е , һ т 7иІЙсһе“ е, т і і ууеісһ Ғеіпет, Ға8і /аШ ісһ ет Ьасһеіп'
Іһге зап й 8сһіпіпіегпі1еп Аи^еп мі^Іеп і һ т , «еяһаІЬ һаяі сіи $о Іапңе
^с/о^егі, сіи Б и тш ко р Г ? І)и уүеі**1, ісһ һііііе еіпеп «сЬіІсіеІеп М апп
уогце/о«еп, аисһ үуепп ег пісһг Мііііопеп Ье$а*8 [126, 6.543].
Келтірілген мысалдардың негізінде мынадай қорытынды жасауға
болады - бейнеленген ішкі диалог аутодиалогка ұксас, сол сиякты.
Бірақ, егер де аутодиалогты карастыра отырып, бір әрекет етуші
тұлғаның эмоционалды жэне рационалды ішкі ой күресімен түйісіп
каламыз, онда бейнеленген ішкі диалогта окырман ойдағы эңгімесінің
куәгері болады немесе қаһарманның баска әрекет етуші түлгалармен
күресінің куэгері болады.
Бірінші мысалда Янко оны өз үйінен қуып шыкқан ағасы
Бориспен ойша күрес жүргізеді, бұл жерде ішкі диалогтың
репликалары ашу кысу мен наразылық, ыза болуға айналады. Екінші
мысалда Рауль бәлкім жүбайы болатын әйелмен ажырасуы туралы
өзін еш кешіре алмайды.
Енді Ф. М. Достоевскийдің «Идиот» романынан алынган
бейнеленген ішкі диалогтың мысалына келетін болсак:
(1 В) Князь очень беспокоился, всходя, и старался всеми силами
ободрить себя. «Самое большое, - думал он, - будет то, что не
примут или что-нибудь нехорошее обо мне подумают или,
пожалуй, и примут, да станут смеяться в глаза ... Э, ничего!» И
действительно, это еще не очень пугало, но вопрос: «Что же он там
сделает и зачем идет?» - на этот вопрос он решительно не находил
успокоительного ответа. Если бы даже и можно было каким-нибудь
образом, уловив случай, сказать Настасье Филипповне: «Не выходите
за этого человека и не губите себя, он вас не любит, а любит ваши
деньги, он мне сам это говорил, и мне говорила Аглая Епанчина,
а я пришел вам пересказать», то вряд ли это вышло бы правильно во
всех отношениях. Представлялся и еще один неразрешенный вопрос,
и до того капитальный, что князь даже думать о нем боялся, даже
допустить его не мог и не смел, формулировать как, не знал, краснел
и трепетал при одной мысли о нем. Но кончилось тем, что несмотря
на все эти тревоги и сомнения, он все-таки вошел и спросил Настасью
Филипповну [129, 6.162].
Осы бейнеленген ішкі диалог біз бұрын да келтірген неміс
тіліндегі
мәтіндер
секілді
ішкі
монологтың бір
калыпты
трансформациям болып табылады жэне князь Мышкиннің Настасья
Филипповнамен қиялдағы әңгімесін, нактырақ айтсак, ойлаушы
субъектінің репликасының бірін көрсетеді.
Жауаптық реплика, біз жогарыда келтірген неміс тіліндегі
бірінші мәтіндепдей тек қана өзінен-өзі түсінікті болады және
окырман өздігінен оның мәнін ашып, түсіне алады.
2.2.4 Ішкі сөйлеудің кіші қосылуы
Ішкі сөилеудің кіші енулерін карастырамыз, олар кейіпкердің
ішкі реакциясымен байланысты. Бейнеленген вербалданган ішкі
сөилеудщ осы түрі окигага катысушының болып жаткан оқигаға
іпапшаң^ жылдам (эмоционалды) реакциясын көрсетуге багытгалады
Ьіздщ оиымызша, ішкі сөйлеудің осы түрінің мысалдары пайыздык
катынаста оның басқа түрлерінен де көрінеді, сал.:
і
^ гА),.ОҺлоҺ1 5еш В1іск У0П е іп е т О езісһі гит апсіегеп §іпе, шаг е§
і һ т а и % е М е п , сіаВ Кіесіі ап зеіпег Зеііе сііе Вгаиеп /и 5а т т е п / о В, аія
(іег М ате К еп іта іг йеі. І Ш ег іігеһіе кісһ зсһагҒ ги і һ т иш ипіі Ггайе„Кеппеп 8іе Я е п ітаіг?"
е
Кгіе8^ еСІ1
е т М т е
2°§етс1: ”^ іг ^агеп бйегз г и з а т т е п , аисһ і т
„\¥а$ һаЬеп 8іе сіепп Яіг еіпеп Еіпсігиск у о п сііехет Меп$сһеп?“
„АІ8 Категасі? Оа Ьепаһш ег зісһ Ьезкег аІ8 сііе теІ8Іеп.“
,’’Асһ
5а81е ВйНпег, „аІ8 Іп§епіеиг.“ - „ОагйЬег һаЬ ісһ кеіп
I ІПеіІ , 8а§іе КіеШ. Виііпег сіасһіе Ье1и8ІІ§і: Біе һаЬеп зісһег т а і 8ігеі1
б 86]
*еГ кІССІ1 *'еһ1
Іап8 'үеі|і8 а и 5 , 1гиЬ*е1і§, тйггізсһ [128,
(1 Б) Вагопіп віаипіе 8Іе ап. Ыеіп, 8Іе һаПе Ғгаішкка піе 80 еепаи
апёезеһеп, аЬег 8іе һаііе §апг §е\уіе88 піе сііехе есііе Маяе ееһаЬі. Іһге
8сһоп еһ¥а8 ЙегЬ ёеүуезеп, іеігі үуагеп 8Іе зІгаГГ ипсі
Іішспгіһсһ. Асһ, (1и 8сһІап§е, сіасһіе сііе Вагопіп ипіег еіпег ріоеігіісһеп
г.іп§еЬип§, т і г тасһз* гіи пісһіз у о г , т і г пісһ*! Би һаз* гіісһ іп РагІ8
и. сіпет 8сһоепһеі*8Іп8«(иі Ьеһапсіеіп Іа88сп, сһ>8 Ы е*. „ШЙ шіе
ІіаЬеп 8іе аепп егіаһгеп, с1а88 \үіг һіег зіпсі, т а ’сһеге?“ [126, 6.547].
Ішкі реакция диалогтан пунктуациялық жагынан кос нүкте
мшылумен ерекшеленетіндігі корінеді. Бүл оны коммуникативті
инытталған мэтіннен біршама бөлшектейді. ішкі сөйлеудіц кіші
косылуларын бөлшектеу үшін қызмет ететін пунктуацияныц баска да
куралдарына сонымен қатар сызыкшаны да жатқызуга болады сал •
„№сһІ8 үүигсіе уегЬгапт“ гіеГ НегЬеП, ,Д е ЬапйагЬеіІег 8сһ1оз8еп
ап, шеіі 8іе т е 8к1ауеп Ьеһапсіеіі шісі у о п сіеп Гагтеп ёешогіёп
« иічіеп, ш еіт к ете АгЬеіІ теһг Гйг 8Іе сіа \уаг.“- „\Уаг8І Йи с1аЬеі?“ Ғгаеіе
\уі!сох. 8іе 8аһеп зісһ еіпеп АиёепЫіск һавегійіһ ап. - \ \ а г и т сіепп'>
'Уіія ЙіЫ ез сіепп? йасһіе Неіеп.
\ҮІ1сох сіасһіе: Еа « а г спЬсһісчІеп еіп Ғеһіег, іһп еіпхиіасіеп. \¥аз
Кіг еіпе Іогісһіе Апһап§1ісһкеіі ап сііе а г т е Егпа. Мап *о11 *ісһ еіп
іиг аіістаі уогпеһтеп, сІаВ т а п піе, піе іп Вегйһгип« к о т т і т і і
Ьеиіеп, Йіе іг§ешһуапп еіп таі еІл\а<> т і г Коіеп /и Іип §еһаЫ һаЬеп,Вагіоп егкіагіе, сііе Нй§е1сһеп аиГ сіет ХҮаззег зеісп аііезаті Кгокосіііе,
ипй ег п а һ т еіпе Гире аих зеіпег \Уе8Іепіазсһе [128, 6.129].
Бұл жерде анык көрінетін нэрсе - кейіпкердің жылдам, тез
эмоционалды
реакциясы бір жагдайда авторлык хабарламадан
сызықшаның көмегімен бөлшектенеді, ал келесіде сөйлемде ішкі
реакцияның бөліс кұралы қос нүкте болып табылады.
Салыстыру үшін Ф. М. Достоевскийдің «Униженные и
оскорбленные» жэне «Идиот» романдарынан мысалдар келтіреміз.
(1) Ну, уж и капризы! - подхватила Анна Андреевна
обидчивым голосом.
Старик смолчал и забарабанил пальцами по столу. «Боже,
неужели уж было что-нибудь между ними?» - подумал я в страхе.
- Ну, а что, как там у вас? - начал он снова [130, 6.49].
(2) У нее был жар и легкий бред. Но к утру она заснула крепко.
Добрый знак, подумал я, но, проснувшись утром, решился поскорей,
покамест бедняжка еще спала, сбегать к доктору [130,6.157].
(3) Я вскочил, накинул пальто, взял фуражку, но только было
хотел уйти, как вдруг Елена позвала меня. Я удивился: неужели ж она
притворялась, что спит? [130,6.161].
(4) Правда, Елизавета Прокофьевна уже с давних пор начала
испытывать ветреность своего супруга, даже отчасти привыкла к ней;
но ведь невозможно было пропустить такой случай: слух о жемчуге
чрезвычайно интересовал ее. Генерал выследил это заблаговременно:
еще накануне были сказаны иные словечки; он предчувствовал
объяснение капитальное и боялся его. И вдруг так кстати пришелся
князь. «Точно бог послал!» - подумал генерал про себя, входя к своей
супруге [129, 6.76].
(5) - Да каким же образом, - вдруг обратился он к князю, - каким
же образом вы (идиот! - прибавил он про себя), вы вдруг в такой
доверенности, два часа после первого знакомства? Как так?
Ко всем мучениям его недоставало зависти. Она вдруг укусила
его в самое сердце.
- этого уж я вам не сумею объяснить, - ответил князь.
Ганя злобно посмотрел на него [129, 6.113].
И вот всего только две недели спустя вдруг получено было его
превосходительством ведение, что Настасья Филипповна бежала в
третий раз, почти что из-под венца, и на этот раз пропала где-то в
губернии, а между тем исчез из Москвы и князь Мышкин, оставив все
свои дела на попечение Салазкина, «с нею ли, или просто бросился
за ней - неизвестно, но что-то тут есть», - заключил генерал [129
6.209].
Ойлаушы субъекттіц ішкі реакциясын білдіретін ішкі сөйлеудің
кіші косылуларын бөлшектеу үшін орыс тілінде мынадай графикалық
кұралдар кецінен колданылады, мысалы: тырнақшалар [мысалдар:
(1), (3), (6)], сызықша [мысалдар: (1), (4), (5)], үтір мен сызыкша
Імысап. (6)], тырнакшаның болмауы [мысалдар: (2), (3)], кейіпкердің
ішкі сөздерінің сигналы ретінде үтір мен авторлық ремарка алынады:
Я удивился [мысал: (3)], сонымен катар жақшалар [мысал: (5)]. Демек,
бейнеленген вербалданған ішкі сөйлеудің осы түрінің графикалык
ресімделуі орыс тілінде де, неміс тіліндегі тәрізді эр түрлілігімен,
алуандыгымен ерекшеленеді.
Кейіпкердің ішкі реакциясын ресімдеудің пунктуациялык
күралдарының талдауының негізінде екі тілде де дәйексөз алынған
шыгарманын материалында мынадай түжырым жасауга болады: неміс
гілінде де, орыс тілінде де тырнакша, жакша, үтір жэне сызыкша
секілді жалпы графикалык кұралдар осы максатка колданылады.
Ф.
М.
Достоевскийдің
«Униженные
и оскорбленные»
романындагы ойлаушы субъекттің ішкі реакциясын ресімдеу үшін
оган тэн ерекше касиеті —тырнакшаның болмауы болып табылады.
Кіші косылулар да, үлкен монологтар да кейіпкердіц тілдік
партиясының кұраушы бөлігі болып табылады. Ішкі сөйлеудің осы скі
іүріне де жеке, өзіндік дара кайталаулар, сүйікті, үнамды сөздер мен
пікірлер жатады. Бірак ішкі монолог үшін, аутодиалог үшін және
бейнеленген ішкі диалог үшін созылыңқылык сипаты, ойланудың,
ікіііымдаудыц бар болуы, жалпыламалык секілді касиеттер тән
болады.
Осылардын барлыгы сөйлеу элементініц енгізілуін шектейді жэне
һі кіби-әдеби
лексиканы пайдаланудың мүмкіндігін арттырады.
<К ылайша. өзінің лексикалык кұрамы бойынша ішкі монологтар,
пу іодиалогтар мен ішкі диалогтар каһарманның барлық тілдік
ішртиясының сөздігініц барынша үлкен кітаби бөлігін көрсетеді, осы
жерде кіші қосылулардың кұрамы ретінде эмоциялык жагынан
1юиулы және азайган сөйлеудін лексикалык бірліктерін байытады.
Өзінің узындығыныц шағын, кыскашалыгына орай бейнеленген
т-рбалды ішкі сөйлеудің кіші косылулары біздің көзкарасымыз
Гюйынша, ішкі сөйлеудің лингвистикалык аналогының функционалды
исмектін карастыру үшін және оның коммуникативтік-мақсаттық
ерекшеліктерін
усынады.
зерттеу
үшін
неіүрлым
ыңғайлы
материалды
Іш кі сөйлеудің функционалды ерекшеліктері
В.
А. Кухаренко, Л. Гинзбург, Э. Г. Ризельдің мына ойпікірлерімен, көзқарастарымен келіспеуге болмайды: ішкі сөйлеу
сюжеттің барысына ықпал етеді, оны түсіндіреді, бірақ оған тікелей
қатыспайды.
Кейіпкердің ішкі диалогтық сөздерінен ішкі сөйлеуді алып тастай
отыра, біз «сыртқы жагдайлардың себептік-салдарлық байланысын»
жоғалтамыз, сонымен катар қаһарманның жэне «шығарманың
көркемдік
күрылымының
түтастығының»
сипатын
бүзамыз
[116,6.171].
Кейіпкерлердің ішкі диалогтық тілінің тек репликасын ғана
назарға ала отырып, оқырман айтылган ішкі сөйлеудің шынайы, рас
мағынасы туралы шындықтан алыс пікір тудыруы мүмкін.
Тек қана ішкі сөйлеу кейіпкердің шынайы сезімі мен ойларын
анықтауға мүмкіндік береді.
Сонымен,
сыртқы
диалогтагы
ішкі
сөйлеудің
накты
функцияларын анықтауға тырысып көреміз.
Көп жағдайда ішкі сөйлеудің кірістірмесі алдыңгы сыртқы
диалогтық репликаның мағынасын анықтайды, оның импликатурасын
аша түседі, осы аркылы өзінің нақтылайтын, айқындайтын эр түрлі
функцияларын аткарады, сал.:
(1 А) „Ісһ шаг ііогі аіз Нарішапп зсһоп ү о г сіет ХҮайепзШІзІаші.
Меіпе Ғ ігта һайе т і г усгксһіссіспе Аийгаде т і і аиі' сіеп \Үе« §е§еЬеп.
Ісһ һайе Е т а уегзргосһеп, аіз зіе посһ ІеЫе, т іс һ пасһ іһгег Ғ атіііе
итгизеһеп. Б е т Уаіег шаг сіосһ Ап§е5Іе111ег іп сіеп Вепіһсііп-Шегксп? \Уіг тасһ іеп сіогі еіпе Везіашізаи&аһте. Веіле Ғ атіііе шаг аихдеЬотЬі.
8іе һаизіеп аііе г и з а т т е п іп е іп е т Ьосһ, сііе аііеп Геиіеп ипсі посһ еіпе
Ғгаи т і і е іп е т 8оһп“. - Баз шаг Оегсіа, сіасһіе НегЬеП. Уоп кіеіп аиГ
һаПе іп зеіп ет ГеЪеп пиг Е т а §е2аһк. ... „Беіп Уаіег §іп§ Та§ йіг Та§
и т сііе §ешоһп4е 2еіІ іп зсіп Вйго Һіпаи1.“ [128, 6.99].
Орыс тілінде біз үқсас кұбылысты байқаймыз.
(1 Б) - Право, не знаю, князь, - отвечал я, колеблясь, - я никогда
не ужинаю.
Ну, разумеется, и поговорим за ужином, - прибавил он,
пристально и хитро смотря мне прямо в глаза.
Как было не понять? «Он хочет высказаться, - подумал я, - а
мне ведьтого и надо». Я согласился [129,6.258].
Жогарыда аталган функцияларынан баска, ішкі сөйлеу, біздің
ойымызша, неміс тілінде де, орыс тілінде де мағынасын ашушы
қызметін де аткарады, сол аркылы Кейіпкер 1 - Кейіпкер 2
арасындағы өзара карым-катынастың шынайы мәнін береді, сал.:
(2 А) Вагопіп кіаипіе 8Іе ап. Nеіп, зіе һаііе Ғгап/ізка піе зо §епаи
ап§езеһеп, аЬег віе һаііе §апг §ешіе8з піе сііеке есііе № яе §еһаЬі. Іһге
Вгиезіе шагеп зсһоп еішаз сіегЬ §еше§еп, }еІтХ шагеп зіе зігаіГ ипй
]и§епс11ісһ.
Асһ, сіи 8сһ1ап§е, (Іасһіе сііе Вагопіп ипіег еіпег ріоеі/іісһеп
Еіп§еЬип§, т і г тасһхі йи пісһіз уог, т іг пісһі! Ои һазі сіісһ іп Рагіз іп
е іп ет Зсһоепһеіізіпзіііиі Ьеһапйеіп Іахяеп, сіая ізі ез. „Ш й шіе һаЬеп 8іе
ііепп егҒаһгеп, йазз шіг һіег зіпсі, т а ’сһеге?“ [126, 6.547].
(2 Б) ҮУепп т а п (Іеп ТеиҒеІ пеппі, ёасһіе Сакігісіих, йапп к о т т і
іг йсгеппі, „Еі, Оііо. - 8ргап§ег за§1е: „Оиіеп Та§, Негг Вепіһеііп."
[128,6.416].
(2 В) — Меня чрезвычайно заботит теперь одно обстоятельство,
Иван Петрович, - начал он, - о котором я хочу прежде всего
переговорить с вами и попросить у вас совета; я уж давно решил
оI казаться от выигранного мною процесса и уступить спорные десять
тысяч Ихменеву. Как поступить?
- «Не может быть, чтоб ты не знал, как поступить, —
промелькнуло у меня в мыслях. - Уж не на смех ли ты меня
подымаешь?»
- Не знаю, князь, - отвечал я и как можно простодушнее, - в чем
другом, ю есть что касается Натальи Николаевны, я готов сообщить
мам необходимые для вас и для нас всех сведения, но в этом деле вы,
конечно, знаете больше моего [129, 6.241].
(2 Г) Да каким же образом, - вдруг обратился он к князю, - каким
же образом вы (идиот! - прибавил он про себя), вы вдруг в такой
доверенности, два часа после первого знакомства? Как так?
Ко всем мучениям его недоставало зависти. Она вдруг укусила
его в самое сердце.
- Этого уж я вам не сумею объяснить, - ответил князь.
Ганя злобно посмотрел на него [129, 6.113].
Ішкі сөйлеудің үшінші функциясын салыстырып отырган
іілдердің диалогтарында экспрессивті немесе эмотивті деп атауга
болады. Ішкі сөйлеу бүл кызметінде кейіпкердің кобалжуының,
уайымының бар терендігін ашады, сонымен қатар бір уакытта сырткы
диалогтык сөздерді жандандырады жэне күшейтіп, каркындатады,
сал.:
(3 А) Аиі' сіет Ыасһһаи8еше§ шаг ег зеһг пасһсіепкіісһ. „\Үс1сһе
Зсһапсіе, сіахх аизіапсіізсһез Карііаі сііе Оіцисіісп һіег аазЬсиІсі!" заціе
ег. .Іапко Іасһіе. ,ДЭіе Ьсиіс уоп Апаіоі һаеііеп .Ьсциез §апг еіпіасһ 1'исг
еіпеп Ыаггеп егкіаегі, шепп ег у о п іһпеп сіатаіз Оеісі уегіапці Һа11е!“
Ьеісіег, Іеісіег, йа* Ьгаисһіе ег Вогіа §аг пісһі егзі /и »>а"еп.
Рібігіісһ ЫіеЬ Вогіз яісһсп ипсі яіаггіе ги Восіеп. „\Үа8 із4?“ ігаціе
Мпко.- „Оһ, пісһ1.ч!“ Вогіз Іасһеіі §Ісісһгписіі§ ипсі §еһ( шеііег. ЗоеЪеп
ізі іһпі еіп Оесіапке сіигсһ сіеп Корі' §езсһойеп, сіег іһп аиҒ Зскипсіеп
ЬеІаиЫе. Ез шаг }а кеіпезше§8 ги зраі, еіпе Оезеіізсһай т і і паііопаіет
Карііаі ги цшпсісп, ипсі аисһ сіеп М атеп сіег Оезеіізсһай һаі ег зсһоп
цсГипсІсп: „Ыаііопаі Ег(іб1.“ [126, 6.204].
(3 Б) - А я бы вам обоим служила, как служанка ваша, а вы бы
жили и радовались, - проговорила она чуть не шепотом, не смотря на
меня.
«Что с ней, что с ней!» - подумал я, и вся душа перевернулась
во мне [130, 6.292].
С. В. Крестинскийдің ішкі сөйлеудің сырткы формасы үнсіздік
болып табылады [141] деген көзқарасымен, пікірімен келісе отырып,
ішкі сөйлеудің функцияларын сырткы диалогта вербалды контексте
үнсіздікпен орындалған функцияларымен салыстыру дүрыс болып
табылады.
Әдейілеп немесе әдейілеп емес сөйлеуден бас тарта отырып
(оның дыбыстық формасын айтамыз), адам ойлауды токтата алмайды.
С.
В.
Крестинский үнсіздікті дискурстың вербалды емес
коммуникативті маңызды бірлігі ретінде аныктайды, ол нақты бір
ақпаратты білдіреді. Сонымен қатар, оның айтуынша, бүл вербалды
емес сипаттың естілетін формасы. «Естіледі, себебі үнсіздікті біз
естиміз...» [142, 6.77]. Коммуникативті маңызды үнсіздікті, В. В.
Богдановтың аныктауы бойынша, «айтушының үнсіздігін» диалогка
катысушы, ягни адресат болып табылатын екінші коммуникант естиді
[143]. Ол оны интерпретациялаудың тәсілдерін іздейді, солайша
вербалды немесе вербалды емес контекстен бас тартады. Окырман
болса, накты, дүрыс ақпаратты тікелей алушы болып табылады, ол
үнсіздікте болады, себебі ішкі сөйлеу (оньщ формасын қабылдайды)
сирек болады жэне эңгімелесушіге каратыла айтылган жағдайда ол
тек қана оқырманға ғана кол жетімді болып табылады.
Адресат айтушының ойларының мазмүны туралы тек түсінеді.
Сонымен, ішкі сөйлеу де «сөйлеушінің үнсіздігі» секілді, ішкі
диалогта акпараттык фокус кұрайды, ягни ақпаратты қ функцияны
атқарады, сал.:
(4 А) „Ісһ т о с һ іе §аг пісһі ше§, ісһ т а с һ е сііе АгЬеіІ |'а е е т , ипсі ісһ
ёІаиЬе аисһ шсһі зо зсһіесһі - “АЬег Зігиск.ч һайе пиг сіеп Корі'
ёезсһи іе і. „Уіеііеісһі §1аиЪ8І сіи сіах. А т АпГагщ шаг ея уіеііеісһі аисһ
ё е г Ғ а І І .Ш шщі / и т Оіиск уіеі т е һ г уегіапці. \Уеі6і сіи (Іепп, шаз т а п
уегіапді? Назі сіи сіепп іа ги сіаз 2еи§?“
• ♦ , „ ХҮІе А5,СҺе 1с8,еп 8Ісһ сііе5е
Коһегі аиіз Негг,- Ег сіасһіе
і и- и
1 гіЬеГ 80
т й Шсһаг£і ёезргосһеп һа«е, үуая үүагс
гіаЪеі һегаи^екотш еп ? Ег һа«е 8епап » 8<піскз деГгацС Наз* гіп
гіепп гіаз 2еи§ гіаги?
Ег §іп§ посһ т і і зоісһеп Сесіапкеп ги зеіпеп Ееһг1іп§еп [128 б 77]
Мысальг СӨЙЛСУ ° РЫС ТІЛІНДе Д6 СИН0НИМДІК Функцияны атқарады.
(4 Б) Ну как в самом деле сказать человеку грубость прямо в
глаза, хотя от стоит того и хотя я именно и хотел сказать ему
грубость? Мне кажется, князь это приметил по моим глазам и с
насмешкою смотрел на меня во все продолжение моей фразы, как бы
наслаждаясь моим малодушием и точно подзадоривая меня своим
взглядом: «А что, не посмел, сбрендил, то-то, брат!» Это наверно
гак было, потому что он когда я кончил, расхохотался и с какой-то
протежирующей лаской потрепал меня по колену.
«Смешишь же ты, братец», прочитал я в его взгляде. «Постой
же!» - подумал я про себя.
» , е м у“ " 2 9 ™ 0 ] .
ВеСеШ! “ " ЖР" , “ ° " ' ' "• ПР“ °- ”
,н ,ю
Акпараттык функцияга айқындаушы, шифрді шешуші жэне
экспрессивті функциияларды косуга болады, себебі ішкі сөйлеу өзін
осы барлык функцияларда көрсете отырып, накты бір ақпаратты
іасушы болып табылады (алдыңгы диалогтық репликаның
импликатурасын ашады, кейіпкерлердің өзара карым-катынастарыньщ
шынаиы магынасын, мәнін береді, кейіпкердің ойларын ашады, оның
Оіршама қобалжуының, уайымының бар тереңдігін ашады жэне т.б.).
Егер де ішкі монолог вербалды контексте сырттай «адресаттың
унсіздігі» немесе «сөздіц назарлы үнсіздігі» формаларын қабылдаса
. В. Богдановтың термині) [144], онда олар аткаратын функция
"см.с тілінде де, сонымен катар орыс тілінде де, сэйкес түрде рольді
коздегіш болады, сал.:
(5 А) „ Ш ё сіак һіег ізі АпаЮІ? АЬег Іһге 8іас!і ізі ]а и т уіеіез
цгоІЗег! - „ 0 ,е №рһІһа-8іаск шігсі АпаЮІ аи№-еззеп.“ Іасдиез Іасһіе.
'і п і " 'ГСІ ПиГ е т к1етег Үогогі Ү0П иП8 ^егсіеп. НаЬеп 8іе пип Ьизі
сііе ВоһгШгте ги Ьезисһеп?"
Вогіз һаііе ^сңиез йііһег каиш ^екаппі, ег Ъеһапсіеһе іһп һеиіе шіі
Ьсіопіег Асһіипц ипіі п аһт ез іһ т аисһ пісһі йЬеІ, (Іазз ег іһп іп еіпет
біһейескіеп КіПеІ етрйп§. 0Ьгі§еп8 зсЫеп е8 .Іасчиез уб11і§ §1еісһ§йШ§
ги зеіп, шеісһе Меіпип§ Вагоп Вогіз 8іігЪеу уоп іһ т һаПе. Ез \уаг зеһг
һбйісһ ги іһ т, аЬег ез шаг еіпе оЪегйасһІісһе, гегзігеиіе Нбйісһкеіі;
т е іп СоК, ша* § т § іһп сііезег Вогіз ап. „Іһге һііЬзсһеп Зсһиһс шегёеп
\уоҺ1 Ьеі сісп Зсһасһісп гиіпіеп шепіеп“, за§1е ег
Іасһеіпсі, іш іет ег аиҒ Вогіз’ пеие Ьоікіопсг Зсһиһе ііеиісіе [126,
6.202-203].
(5 Б) - Да разве Маслобоев приходил утром?
- Приходил, - отвечала она, потупив глазки.
- А зачем же ты мне не сказала, что он приходил?
- Т а к ...
Я подумал с минуту. Бог знает зачем этот Маслобоев шляется
со своею таинственностью. Что за сношения завел? Надо бы его
увидать.
- Ну, так что ж тебе, Нелли, если он ее бросит?
- Ведь вы ее любите же очень, отвечала Нелли, не подымая на
меня глаз [131, 6.292].
Коркем диалогты кура отырып, автор табиги коммуникацияны
имитациялауға тырысады.
Вербалды коммуникацияда «эллипсис - үнсіздік кана емес, ол
синтагматикалық жағынан артьщ компоненттің айтылмауы» [144, 23б.]. Бірак та, табиғи коммуникативті актінің эффектін күра отырып,
шыгарманың авторы кейіпкердің ойлауын жалғастыра беретіндігін
жиі көрсетеді. Кейіпкердің ішкі создерінің ендірмелері салыстырылып
отырган тілдердегі сыртқы сөйлеуде эллипсис формасында болады,
вербалды
коммуникацияда
синтактикалық-конструктивті
функцияны аткаратын болады, сал.:
(6 А) „\Уезһа1Ь Ьаиеп 8іе еі§спіІісһ пісһі, Іапко?“ йа§1е зіе,
шаһгепгі зіе ^езсһіскі шіе еіпе 2і§еипегіп сііе Кагіеп тізсһіс. „8іе
шоһпеп іп сіісзст аііеп, аЬхсһсиІісһсп Наизс. \Уаз шоііеп 8іе еідепііісһ
т іі аіі Іһгет ОеИ ап&п§еп?“ .Іапко зсһіійеііе сісп Корй сіаз аһе Наиз
§епіі§1е іһ т уоіікоттеп. Ла? ІЧип, Кгап/ізка шаг сіег Меіпищ», сіаі.і
зеіп Наиз еііасһ ипт6§1ісһ шаг.
„8іе коппеп ул. 8огу'а пісһі еіптаі гц еіпет АЬспсІеззеп еіпіасіеп,
шепп зіс гигіісккотті! Шсі 8іе һаЬ т |а пісһі еіптаі еіп гісһІі§ез
Васіегіттег!"
.Гапко еггбіеіс. Уіеііеісһі һаИе Кгап/ізка гесһі? [126, 6.519], ср.:
(6 Б)
с7зл“
А так как вы наблюдаете интересы известной особы то
коюСЛУШаТЬ’ 4X0 Я бУДУ Г0В0РИТЬ- Так ™ ? -
-
бмп 7, Вы Не 0Шиблись’ “ пРеРвал я с нетерпением (я видел, что он
был из тех, которые, видя человека хоть капельку в своей власти
сейчас же дают ему это почувствовать. Я же был в его власти- я не мог
оочень
ч ш ь Нххорошо.
о р Г о УГЕго
о ВСеГ0’
4X0 ° Низменился,
НаМ6реН бЫЛ
” больше
Ь- И и больше
эт«
тон вдруг
и все
переходил в нагло фамильярный и насмешливый). - Вы не о ш и " ь
Мне хотелось сказать: иначе ни за что бы не остался с вами но
м о е й п Г Г И ПСРеВерНуЛ П0'ДРУ™МУ> не из боязни, а из проклятой
моей слабости и деликатности [129, 6.260];
(6 В) Ипполит вспыхнул. У него было мелькнула мысль что
нязь притворяется и ловит его; но, вглядевшись в лицо его, он ™ мог
не поверить его искренности; лицо его прояснилось.
А вот все-таки умирать! - проговорил он, чуть не прибавивГ ~ ому челОЗ Д Ц < ак _ я!» - и вообразите, как меня допекает ваш
° Н ВЫДуМаЛ' В ВИде В03Ражения, что, может быть, из тех, кто
м Г я! [Г29Х
4Т
ТеТРаДКУ’ Тр° е-ЧеТВеР°
пожалуй, раньше
Енд1 Г. Грайстыц постулаттары тұргысынан ішкі сөйлеу мен
оның сыртқы формасын (үнсіздікті) салыстырамыз. В. В. Богдановтын
Г
~
С,ЗД1К' ВербаЛДЫ коммУникацияда нолдік тілдік акті бола
с ^ 1 Г Т
НеМеСе акпаРаттык постулатты канагатгандырады,
накты б‘Р т,лдж акт'Де үнсіздік әрқашан да акпаратты- сапа
"0етілатьІ“
“ * 6І У^іддік
6“ ™
“
і ол' о Г Г Г “
К П0СТуЛаТЬІН қанағаттандыруы мүмкін,
себеб Г
Г
6*
ТабЫЛадЫ немесе °Рьшсыз да болуы мүмкін,
ы 'Х м е Ы [ н Г ”
° " <ЯРТеКІІ б° “
біРаК ° ” Ш Г" *
Осы козкарас түргысынан А - О адресациясы тэсілі бойынша
пмыкталатын ш
сейлеудіц төртінші түрі көркемірек беріледі онда
-пп^РД Щ ш к . сөилеуі «өзіндік субъектіде» түйык, бекітулі болады
мрак сонымен б.р уакытта окырман оны өзіне арналған деп
'‘ ылдаиды. Осылайша, ішкі сөйлеу, үнсіздік секілді санль.к немесе
пчіараттылық постулатын қанагаттандыратындьггына көз жеткізуге
імміады, себебі оныц езіндік багыггалуы оныц бул постулатка сәйкее
лмеу. мүмкш екендігін керсетеді (кейіпкер бір уакытта а д р е с а та
ВДресат та бола алады).
’
Үнсіздік секілді, ішкі сөйлеу де сапа (шынайылық) постулатын
қанағаттандырады, себебі В.А. Кухаренконың пікірінше, «куәгер мен
әңгімелесушілердің жоктыгы кейіпкердің барынша, толықтай шынайы
болуын қамтамасыз етеді» [116, 6.166]. Кейіпкердің ішкі сөздері
релеванттық постулатына да тэн бола алады, себебі ол өзіне
бағытталған сипатта бола отырып, орынсыз болып саналмауы мүмкін
емес.
Ең соңында айтатын ойымыз - ішкі сөйлеу әдіс немесе аньщтық
постулатын канағаттандырады. Субъектінің өзіне бекіген бола
отырып, ішкі сөйлеу ол үшін қос мағыналы (амбигуэнтті) бола
алмайды. Себебі кейіпксрдің өзі - ішкі сөйлеуді жіберуші немесе
алушы. Үнсіздік қашан да біртекті бола бермейді.
Іш кі сөйлеудегі тілдік актілердін коммуникативтікмаксатты қ ерекшеліктері
Диалогтағы бейнеленген вербалды ішкі сөйлеумен жүзеге
асырылатын
функцияларды
қарастыра
отырып,
оның
коммуникативтік-мақсаттық ерекшеліктерінің талдауына көшеміз. Ол
үшін біз тағы да Б. Келлерманның
«Город Анатоль» жэне А.
Зегерстің «Решение» (В. Кеііегшапп „Оіе 8іасҺ АпаІо1“, А. 8е§һеге ,Д)іе
Епіхсһеісіипц") романдарынан ішкі сөйлеудегі пікірлер мысалдарын
карастыратын боламыз. Біз бүл мәтіндерді жайдан-жай тандаған
жоқпыз. Біріншіден, осы шығармалардың қаһармандарының ішкі
сөздерінің фрагменттері сыртқы оқиғаларға ішкі реакцияны білдіре
отырып,
сипаттамалық қызметті аткарады жэне сонымен катар
мәтіндік кеңістіктің накты бір болігін алады.
Екіншіден, осы шығармалардағы ішкі сойлеудің элементтері
грамматикалық жағынан дүрыс сөйлемдер болып табылады жэне осы
жерден оларда қандай да бір потенциалды иллокутивті күштердің
корсеткіштері бар екендігі туралы корытынды шығады. Аталған
шығармаларда ішкі сөйлеудің мэтіндерінің 214 мысалы келтірілген.
Олардың барлығы дерлік кейіпкердің сырткы жоспардағы оқиғаларға
вербалды емес реакцияларының үлгісін корсетеді. Олардың арасында
синтаксистік көзқарас түрғысынан
констативтер басым болады
(63,5%), олар «айтылу мақсатына карай» деген дәстүрлі түсінікте
хабарлы болып келеді.
Белгілі болғандай, олардың вербальды (дыбысталушы) қатынаста
жүзеге асырылуы репрезентативтерді білдіреді (Дж. Серлдың термині)
- тілдік актілер, олардың мақсаты мынада - «айтушының істің кейбір
жағдайлары туралы хабарламасы үшін жауапкершілігін тіркеу (эр
түрлі деңгейде)» [145; 146, 6.181].
Біздің ойлауымызша, неміс тілінде де, орыс тілінде де ішкі
пікірлер ішкі тілдік актілерді жүзеге асыра алады (бұл жағдайда —
репрезентаттар) сырткы тілдің пікірлеріне үксас болады.
Жогарыда аталған серлевски тезисі сонымен бірге іш кі
репрезентативтердін максаттарын сипаттауға колданылады, бірак та
«ішінен» сәйлеуші кейіпкердің наным, пікірінің м акси м алды деңгейі
туралы түсінігімен беріледі.
Себебі ішкі ойлау, пайымдау абсолютті түрде шынайы, нақты
болып табылады, сал.:
(1 А) „^аги ш һаі ег Іһпеп пісһі яеІЬяі £ексһгіеһеп?“
8о
һеіі \үаг ез сіосһ пісһі ап іһгеш Р1аІ2 үог сіет сігеіүіегіеі уоп
Т г і і т т е т уегсіескіеп Ғепзіег, и т іһг Оехісһі §епаи ипіегясһеісіеп ги
кбппеп. 8іе ап(\үогіеІе& „Ег һаі пісһі §екопп1. Бег Вгисіег сіег
8сһ\үа§егіп, йег іһп пиг кигг §еяеһеп һаі, ітсі ііЬег ип<і йЬег уегЬипйеп,
\ үігс ! пісһі еіп таі §епаи үүівкеп, \үаз і т Үегһапсі \үаг. 8е1Ы \үепп ег кеіпе
Напй т е һ г һаі, яоіі ег кеіпе т е һ г һаЬеп! Ег яоіі пиг к о т т е п ."
ЯоЬегі сіасһіе: \¥еп п ш ап істагн і һаі, йег еіпеп *о епуагіеі.
„8е1Ьз1 үүепп ег «іігекі һаі“, Гиһг Ьепе Го«, аія сіасһіе зіе Іаиі пасһ,
„ипеі ег һаі сіеп ВгіеГ е іп ет Ғгетсіеп §е§еЪеп, еіп ет, сіег іһп пісһі
Ьеіогсіеп һаі?“ [128, 6.71].
(2 А) „...8іе11 сііг уог, шеп ісһ рІбЫісһ ігеПе аиГ ипкегет
\Үегк§е1апс1е - йеп Н еіти і уоп К І е т т .“
Саігісіик сіасһіе: І)ая һа( ііег М еісһіог Вепііег уегпііпЙі§ д е т а с һ і.
Н аі іһп ІаиЛоя ипіег§еЬгасһі. Б ег Вигесһе іяі аисһ ясһіаи депогсісп.
ІІШ зеіпсп Мипсі - Ег Ғга§іе Іаиі: „\¥ая ІгеіЫ сіег сіепп ісій Ьеі еисһ^“
[128, 6.264].
Біз осы арқылы мынаны көреміз: ішкі сөйлеудің озіндік
бағытталған сипатына карамастан, ішкі сойлеудегі белгілеуші
пікірлердің осы мысалдары адресация тәсілі жағынан Кейіпкер Окырман (К - О) арасындағы катынасын көрсетеді.
Міне, сондықтан ішкі сөйлеуді тек қана кейіпкердің өзіне ғана
емес, оқырманға да арналғандығы ретінде карастыруға болады. Демек,
ішкі сойлеу оз-өзімен диалог кұруды ғана емес, оқырманмен болатын
диалогты да білдіреді. Сондыктан бүл жагдайда ішкі сөйлеудегі
кейіпкердің пікірлерін тілдік актілер деп атауга болады, себебі ол
(кейіпкер) фактіні белгілеу максатымсн оқырманмен қарым-қатынас
кезіндегі жағдайларда тілді қолданады.
Кейіпкерлердің жогарыда келтірілген ішкі сөздерінде ігакты бір
фактілер корсетіледі: бірінші мысалда (1 А) — согыстан кандай
мүгедек болып оралмаса да, жұбайын күту фактісі, екінші мысалда (2
Д) - үшінші түлғаның дүрыс емес (күмәнді) істері туралы факті.
Қарастырылып
отырған
ішкі
репрезентативтерде
біздің
көзқарасымыз бойынша, жоғарыда аталған тілдік актінің барлық үш
аспектілері жүзеге асады (локуция, иллокуция жэне перлокуция).
Кейіпкер (Роберт), адресант ролін орындаушы, ішінен сөйлемді
айтады, ол толықтай түсінеді жэне референтті қатыстылыкка ие
болады - сол арқылы локутивті акт жүзеге асырылады. Жоғарыда
айтылып кеткендей, бүл ой, пікір қандай да бір фактіні келтіреді,
демек, илокутивті акті орындалады. Осылайша кейіпкер осы фактіні
мәліметке алуга окырманды күштейді, себебі нақты Роберттің
создерінен біз (окырмандар) басқа кейіпкерлердің мінез-қүлыктары
туралы
жэне каһарманның өзінің мінез-күлықтарының шынайы
қырлары туралы нақты бір түсінік аламыз. Осылайша, біз
репрезентативтер (Кейіпкер - Оқырман адресация тэсілі бойынша)
осы шыгармада табысты, нэтижелі іске асады деп санаймыз.
Енді Ф. М. Достоевскийдің «Униженные и оскорбленные»,
«Идиот» романдары мен «Дядюшкин сон» повесінен алынған ішкі
тілдік актілердің орыс тілді мысалдарына назар аударамыз, сал.:
(1 Б) - Если он говорил искренно? Что это значит? Да разве он
мог говорить неискренно?
И мне тоже кажется, - отвечал я. «Стало быть, у ней мелькает
какая-то мысль, - подумал я про себя. - Странно!» [130, 6.126],
(2 Б ) ... - Ну, что, Ваня, как твои дела?
Я видел, что она хочет зачем-то замять наш разговор и свернуть
на другое. Я оглядел ее пристальнее: она была, видимо, расстроена.
Впрочем, заметив, что я пристально слежу за ней и в нее
вглядываюсь, она вдруг быстро и как-то гневно взглянула на меня, и с
такою силою, что как будто обожгла меня взглядом. «У нее опять
горе, - подумал я, - только она говорить мне не хочет» [130, 6.163].
Кейіпкердің пікірлерін ішкі сөйлеуде орыс тіліндегі мәтіндерде,
(бұл жагдайда Ф. М. Достоевскийдің «Униженные и оскорбленные»
романынан келтірілген) тілдік актілер деп те атауга болады.
Мысалдарда (1 Б) жэне (2 Б) ішкі сөйлеудің субъектісі - Ваня - нақты
бір фактілерді анықтау үшін коммуникативті актінің потенциалды
қатысушысымен - окырманмен қарым-катынас кезіндегі жагдайларда
тілді колданады.
Бір мысалда (1 Б) Ваня Наташаның бір түрлі, әдеттегіден тыс
мінез-күлқын көрсетеді; тагы бір мысалда (2 Б) - Наташаның өзінің
қайгысы туралы оган айткысы келмеу фактісі.
Біз бірқатар мәселелер бойынша неміс жэне орыс тілдерінен
мысалдар келтірдік.
Салыстырылып отырған романдарда (Б .Келлерман «П)іе 8іас1і
Апаіоі», А. Зегерс «І)іе ЕпІ8сһеіёи炙, Ф. М. Достоевский «Идиот» и
«Униженные и Оскорбленные») жэне Ф. М. Достоевскийдің
«Дядюшкин сон» повесінде айтылу максаты жагынан сұраулы болып
келетін, бірак тагы да нактылыкты көрсететін мысалдар коптеп
кездеседі, сал.:
(3 А) „Еззеп 8іе еіпеп Віззеп, 8іе яіпсі һип§гі§ уоп сіег Кеізе, сіапп
Ьеісһіеп 8іе.“
„ ^ а з йепп?“
„\Ү агат 8іе посһ пісһі уегһеігаіеі зіпсі, \үо зісһ сіосһ сііе Масіеіз и т
зіе геШеп.“ 8іе зсһіеһе Ъаісі Т о тз, ЬаЫ Віійпег ап. Шсі ВШіпег зіеіһе
зісһ еііегзиесһііе ипсі сігоһіе. Ег сіасһіе сІаЬеі т т егзіептаі: 8о11 Ісһ ез
іһг егхаеһіеп? Ез шаеге пісһі зсһіесһі, еіпеп Мепзсһеп т һаЬеп, сіет
іпап аііез еггаеһіеп кбппіе. - Ег ііасһіе аЬег зоГоП: Меіп. В е з ііт т і пісһі
һеиіе [128,6.278].
В примере (3 А) вопросительное по цели высказывания
предложение: 8о11 ісһ ез іһг еггаеһіеп?, которое в ситуации
внутреннего общения представляет собой репрезентативный речевой
акт, выражает утверждение: Ісһ зоіі ез іһг еггаеһіеп., ср.:
(3 Б) - Это мой веник. Я его сама сюда принесла. Я и дедушке
здесь пол мела. А веник вот тут, под печкой с того времени и лежал.
Я воротился в комнату в раздумье. Могло быть, что я грешил; но
мне именно казалось, что ей как будто тяжело было мое
гостеприимство и что она всячески хотела доказать мне, что живет у
меня не даром. «В таком случае какой же это озлобленный
характер?» - подумал я [130, 6.166].
Бір мысалда да (3 Б), баска мысалдағыдай (3 А), айтылу максаты
жагынан сұраулы, бірак сөздің дүрыс катарымен келетін сөйлемдер
бар: В таком случае какой же это озлобленный характер? Сонымен
катар эмфатикалық нақтылықты білдіретіндері де бар: В таком случае
какой же это озлобленный характер!
Одан ары, атап отуге кажет мэселе - кейіпкердің ішкі
сойлеуіндегі пікір айтуды корсету бойынша көптеген жекеліктерін
іске асыру салыстырылып отырған тілдерде экспрессивті тілдік
икгілерді білдіреді, ягни олар ішкі экспрессивтер. Сонымен катар
іагы да атап өтетін бір жайт - ішкі сөйлеудің осы түрі неміс тілінде
і ирегірек кездеседі, немесе ол ішкі монологтың бір бөлігі болады,
мысалы:
(4 А) ,Д сһ шаз“, за§іе НегЬеп, „уіеіез һаЬе ісһ егзі уогідез .Гаһг
сгіаһгеп. Шсі сіапасһ дезсһгіеЬеп.“ - „Капп зсһоп зеіп“, за§1е К е тр һ о й 1,
„аЪег уоп \¥ е т? Зісһег уоп Мспзсһсп, сііе уоіізіапсііц апсіегз зіпсі, аік (1и
Ьізі. Уіеііеісһі пісһІ?“
НегЬегІ шоіііс е т і ё е т : \Үа8 Шг еіп Ілізіпп! Босһ сііе Ғ атіііе
Меипіег йеі іһ т еіп [138, 6.451].
(5 А) Бег һаі сіеп гісһ1і§еп Топ гаиз, сіасһіс Вййпег. В етсі Ьегйһгіе
гийіесіеп Т о т з А гт , аіз сііезег вісһ пеЬеп іһп зеШе. Рібігіісһ, \үіе е8 іп
е іп е т ХҮаззег посһ еіп таі §1искзІ, іп сіаз сһ¥аз Зсішегез §е\¥огіеп
\уипіе, к а т ВйНпег аІ8 Ғоіце сіез сгвісп Оесіапкепз еіп гшеііег іп <іеп
КорГ: 8ріе1 йи һіег пиг сііе егзіе Сеі§е. Іһг аһпі пісһ(, уүег ісһ Ъіп.
[128, 6.272].
Осы сегментте біз кейіпкердің ішкі монологына ауысып келетін
ішкі экспрессивтің іске асуын бақылаймыз. Экспрессивтің локутивті
актісі бул жерде сөйлемді өздігінен ойша айтуы жолымен іске
асырылады. Иллокутивті акт кейіпкердің психологиялык жағдайының
көрінуі арқылы іске асады, накты айтсақ, «пропозиционалды
мазмұндагы
шеңберде
анықталған
заттардың
ережелерінің
шынайылығының шарты» [146, 6.183]. Мысалда (4 А) біз Герберттің
сезімдерінің «жүзеге асырылуын» көреміз. Сонымен катар бұл
максималды шынайылықпен болады, себебі кейіпкердің сөздері ішкі
болып табылады, яғни ең алдымен оның өзіне бағытталады.
Дегенмен, Дж. Серльдің тұжырымы бойынша, сыртқы
экспрессивтер жағдайында да пікір айтудын максаттык бағыт-бағдары
шынайы ниетінің, ойының айтылуымен анықталады: «Производя
экспрессивный акт, говорящий не пытается «приспособить» ни
реальность к словам, ни слова к реальности, скорее при этом
предполагается истинность выражаемого суждения» [146, 6.183].
Белгілеуші пікірлердің мысалдары ішкі сөйлеуде көбінесе орыс
тілінде кездеседі, мысалы:
(4 Б) - ... Ну, прощайте, я и в путь! Извините меня перед
Зинаидой Афанасьевной. Впрочем, непременно сюда ...
Благословляю вас, т о п а т і! Смотрите же, обо мне-то
поговорите с ним! Он действительно премилый старичок. Я давно уже
переменила о нем мои мысли ... Я и всегда, впрочем, любила в нем
это старинное русское, неподдельное ... Аи геуоіг, т о п а т і, аи гсүоіг!
«Да как это хорошо, что его черт несет! Нет, это сам бог
помогает!» подумала она, задыхаясь от радости [131, 6.86].
(5 Б) ... Известно, что человек, заблудившийся в незнакомой
части города, особенно ночью, никак не может идти по улице; его
поминутно подталкивает какая-то неведомая сила непременно
сворачивать во все встречающиеся на пути улицы и переулки. Следуя
этой системе, Павел Александрович заблудился окончательно. «А
чтобы черт побрал все эти высокие идеи] - говорил он про себя,
плюя от злости. - А чтобы сам дьявол вас всех побрал, с вашими
высокими чувствами до с Гвадалквивирами!» [131, 6.115].
Осылайша, Ф. М. Достоевскийдің «Дядюшкин сон» повесінен
алынып келтірілген мысалдар (4 Б жэне 5 Б), ішкі экспрессивтердің
нәтижелі жүзеге асырылуын көрсетеді. Келтірілген мысалда (4 Б) ішкі
сөйлеудің субъектісі - Марья Александровнаның психологиялык
жағдайы максималды шынайылыкпен көрсетіледі, нактырақ айтсак,
оның князьдің келуіне орай қуануы тағы бір мысалда (5 Б)
Мозгляковтың сезімдері көрінеді — оның ашуы мен өкініші. ызасы,
бүлардын бэрі оның каланың таныс емес бөлігінде адасып кетуіне
баиланысты. Кездесушілік деңгейі бойынша келесі тілдік актілер біз
карастьгрып отырған көркем шығармалардагы ішкі сөйлеудегі
пікірлермен берілетін ішкі комиссивтер болып саналады. сал.:
(6 А) \¥аз 80 І 1 т а п ү о п зоісһ е іп ет Мепвсһеп е т аП еп ? 2 и т
Геиіёі, кеисһі Іапко, ісһ уүегсіе е« іһ т һеітгаһіеп, с1агаиГ капп8і сіи сіісһ
уегіаввеп! Ісһ \\егсіе пісһі зіегЬеп - ипсі һіег яргасһ ег г и т егзіеп Маіе
Үот ЗіегЬеп - , оһпе т іс һ ап і һ т §егаесһІ ги һаЬеп. Ноегеі сіи, Та§ ипй
Ыасһі шегйе ісһ сіашеһег пасһсіепкеп. уег§іе88 сіак пісһі! Ріоеігіісһ шаг ея
т і і зеіпег С1еісһниекІ£кеіі уогЬеі, ше§ т і і іһг. [126, 6.260].
БІР мысалда (6 А) ішкі комиссив айтылу айтылу максаты
бойынша лепті сөйлеммен іске асырылады, ол келер шақка жатады:
ісһ шегсіе ез іһ т һеітгаһіеп, (ІагаиГкаппкі сіи сіісһ уегіаззеп!
Э к с п л и ц и т т і түрде мұндай пікір айтуларуэде берудің иллокутивті
күшін білдіреді. Комиссивтер бүлар арнайы иллокутивті актілер.
('лардың мақсаттары айтушыға міндеттеме жүктеу болып табылады
(иақты бір дэрежеде) [146, 6.182]. Ішкі комиссивтер үшін бұл постулат
іиімді, лайықты болады, бірақ мынадай ескерту, түсінік беру бар:
кейіпкер
(адресант)
максималды
шынайылығымен
кейбір
(>олашактағы әрекеттерді жасауга өзіне міндеттеме жүктейді.
Келтірілген мысалда (6 А) біз тағы да тілдік актіні (комиссив)
іабысты ретінде карастыруға бейім келеміз. Сөйлемді өздігінен,
іімінен айта отырып, Янко локутивті актіні іске асырады жэне сол
•ірқылы өзіне ағасының жазасын тарттыруга ант (уэде) береді, яғни
(іүл жерде иллокутивті акт бар болады.
Ф. М. Достоевскийдің «Дядюшкин сон» повесінен алынған
мысалға келетін болсақ, мұнда да ішкі комиссивтің бар екендігі
Опйкалады, сал.:
(6 Б) ... Но не успела она вскрикнуть, как подъехал экипаж,
иозок, в котором, очевидно, заключалась еще какая-то гостья.
Раздались радостные восклицания:
Марья Александровна! и вместе с Афанасием Матвеичем!
приехали! откуда? Как кстати, а мы к вам, на весь вечер! Какой
сюрприз!
Гостьи выпрыгнули на крыльцо и защебетали, как ласточки.
Марья Александровна не верила глазам и ушам своим.
«Провалились бы вы! - подумала она про себя. - Это пахнет
заговором! Надо исследовать! Но ... не вам, сорокам, перехитрить
меня! ... Подождите!» [131, 6.113].
Бул жерде біз үшін маңызды болатын мәселе - нақты белгілеуші
ішкі тілдік пікірлердің тізбегі: Надо исследовать! Но ... не вам,
сорокам, перехитрить меня!
...
Подождите!, олар жалпы
коммуникативтік-прагматикалык функциялармен біріктіріледі: ішкі
комиссивті тілдік актіні іске асыратын
уәделер (Марья
Александровна өзіне карсы ұйымдастырылған қастандыкты ашуға,
сонымен катар өзін жәбірлеуші адамдардан кек кайтаруға шын
ниетімен уәде береді).
Жоғарыда айтылып кеткендей, репрезентативті ішкі тілдік
актілерді карастырган кезде олардың жүзеге асырылуы айтылу
формасы жагынан сұраулы, бірак пайымдауды, пікірді білдіретін
сөйлемдермен іске асырылады [147,148].
Талданып отырган шығармаларда сонымен катар айтылу
формасы жагынан сүраулы сөйлемдерді, бірақ Дж. Серльдің
анықтамасы бойынша, директивтерді іске асыратын сөйлемдерді
кездестіруге болады, мысал келтіретін болсак:
(7) 8о һаі ез §еһеіВеп, ипсі }еЫ шігсі ех һеіВеп: Ег ізі еіп 8сһасШп§.
Ег һаі уегяисһі, аісһ һіег еіігадвсһіеісһеп. Іп ипзег \Үегк. Іп ипзеге
Оезеіізсһай. Іп сііе Рагіеі. Байіг ціЬі ез апсіегс Веіарісіе. - 8о шегсіеп зіе
зргесһеп, ]а, ипсі \\ег уу і г с і т і г һеИеп? [128, 6.373].
Дж. Серльдің ойынша сауалдар директивтердің жеке бір
жағдайы, себебі олар айтушының тарапынан тыңдаушыдан жауап
алуға кол жеткізуге тырысуын білдіреді, «ягни тілдік актіні жасау»
[146, 6.182]. Бүл түжырымды есепке ала отырып, мынадай түжырымга
келеміз: Кейіпкер - Окырман (К - О) адресациясы тәсілдері бойынша
ішкі сөйлеудегі директивтер толыгымен жүзеге асырыла алмайды.
Бірақ та оқырман (адресат) осы кейіпкердің локутивті сауалдарының
мэнін түсінеді [Кепітаіег мысалдан (7)].
Мысалдарда (7 А и 7 Б) біз тағы да соңына дейін кұрылмаган
директивті ішкі тілдік актілерді бакылаймыз, себебі бүл жерде тагы да
перлокутивті эффект бар болады, ол жауаптық репликаны
білдірмейді, сал.:
(7 А)
... Вот ты уговариваешь теперь меня воротиться, - а что
будет из этого? Ворочусь, - а завтра опять же уйду; свиснет, кликнет
меня, как собачку, я и побегу за ним ... Муки! Не боюсь я от него
никаких мук. Я буду знать, что от него страдаю ... Ох, да ведь этого
не расскажешь, Ваня!
«А отец, а мать?» - подумал я [130, 6.58].
(7 Б) Я спросил ее, не хочет ли она чего? Но она опять от меня
отвернулась и ничего не ответила.
«На меня-то за что она сердится? - подумал я. - Странная
девочка!» [130,6.158].
Кейіпкер Окырман адресациясының тәсілі бойынша
анықталатын пікірлерді ішкі сөйлеуде карастыра отырып, сонымен
катар олар аркылы жүзеге асырылатын ішкі тілдік актілердің түрлерін
атап өтуге тырысып. баска кейіпкерге арналган ішкі пікірлердің
мысалдарын назардан тыс калдыруға болмайды (К 1 - К 2), сал.:
(8 А) Вагопіп зіаипіе зіе ап. Меіп, зіе һаііе Ғгагшзка піе зо §епаи
ап§езеһеп, аЪег зіе һайе §апг §елуіезз піе сііеве есііе Ыазе §еһаЫ. Іһге
Ьгиезіе \уагеп зсһоп еІ\уа$ (іегЬ §ешеяеп, )еІЛ шагеп 8Іе кігаГГ ипсі
І иВепсі1ісһ. Асһ, сіи 8сһ1ап§е, сіасһіе сііе Вагопіп ипіег еіпег ріоеігіісһеп
Еіп§еЬип§, ш іг та сһ $ ( сііі п ісһй у о г , т і г пісһі! Б и һа*1 сіісһ іп Рагіз
іп е іп е т «сһоепһеі^іпхеііиі Ьеһапсіеіп Іахяеп, сіа*
е«. „Шсі шіе
ІіаЬеп 8іе (іепп егіаһгеп, сіахх \у іг һіег яіпсі, т а сһеге?“ [126, 6.547].
(9 А) КісһагсІ к а т іп йіезег \Уосһе пісһі пасһ Коззіп, ипсі аисһ пісһі
іп ^ег паесһкіеп. КоЬп сіасһіе: Ег һаі ш іг ги уіеі уегхргосһеп. 8еіп
І^еЬеп іяг сіісһі Ьезег/І. - Ег кошие кісһ шіесіег еіпек ОеГиеһІк у о п
і :тіаи8сһип§ пісһі етеһ геп . [169, 6.72].
Осы ішкі пікір айтуларды тілдік актілерді — репрезентативтерді
жүзеге асыруға талпыну, әрекеттену деп кана айтуга болады.
Дегенмен, адресант ішкі сөйлеуде тілді максатты түрде пайдаланады:
келтірілген мысалда (8 А) каһарман озін ешкімнің алдап кете
.ілмайтындыгы туралы хабарлайды (оның сөздері баска кейіпкерге
арналган); ал баска мысалда (9 А) Роберт өзінің жолдасының өмірі ол
үшін шын мәнінде, расында бос емес екендігін нық сеніммен айтады.
Дж. Серлю бойынша, тілдік акті нәтижелі, табысты болуы үшін
калыпты кіріс пен шығыстың шарттары сакталуы керек [145, 6.161].
Ал ішкі сөйлеудің айтылмауы салдарынан вербализация
мсханизмдерінің шығуы (К 1) блокта тұрады жэне сэйкес түрде
ідресаттың тарапынан түсінік жоқ (К 2).
Бүл мысалдарды К1 К2 адресациясының тэсілімен
Ф. М. Достоевскийдің «Униженные и Оскорбленные» романынан
алынған ішкі
репрезентативтердің мысалдарымен салыстырып
караймыз.
(8 Б) - ... И, наконец, что же я такое в глазах его, чтоб до такой
степени смеяться надо мной? Неужели человек может быть способен
на такую обиду!
Конечно, конечно! - подтверждал я, а про себя подумал: «Ты,
верно, об этом только и думаешь теперь, ходя по комнате, моя
бедняжка, и, может, еще больше сомневаешься, чем я» (Ф.
Достоевский, 130, 6.148).
(9 Б) — Так меня мамаша звала ... И никто так меня не звал,
никогда, кроме нее ... И я не хотела сама, чтоб меня кто звал так,
кроме мамаши ... А вы зовите; я хочу ... Я вас буду всегда любить,
всегда любить ...
«Любящее и гордое сердечко, - подумал я, - а как долго надо
было мне заслужить, чтоб ты для меня стала ...
Нелли»
[130,6.184].
Біздің алдымызда тагы да тек кана имитация, ягни ішкі
репрезентативтерді іске асыруга тырысу. Ішкі сөйлеуде Кейіпкер Окырман (К - О) немесе Кейіпкер - Кейіпкер (К - К) адресациясының
көмегімен неміс тілінде де, сонымен катар орыс тілінде де ең коп
кездесетіні
констатациялаушы
пікірлер.
Дегенмен,
бұл
грамматикалық дүрыс ресімделген сөйлемдер айтылу мақсаты
бойынша ылги да хабарлы бола бермейді.
Олардың арасында
формасы жагынан сұраулы болып келетін сойлемдер де аз
кездеспейді.
Салыстырылып отырган тілдердегі констатациялаушы ішкі
пікірлер тек қана потенциалды иллокутивті күшіне гана ие емес,
сонымен катар экспрессивті және комисивті ішкі тілдік актілерді іске
асырады, ол
адресанттың (кейіпкердің) шынайылыгының сыртқы
максималды деңгейімен ерекшеленеді [149, 6.150].
Талданып отырган шыгармаларда біз сонымен катар ішкі
директивтерді, нақтырақ айтсак мәселенің жиі болатын
жагдайларын жүзеге асыруга тырысуды атап отеміз.
2.3
көрінісі
Бейнеленген вербалданган ішкі сойлеудің графикалык
Бейнеленген вербалданган ішкі сөйлеудің эр түрлі түрлерінің
формальды-кұрылымдык жэне мазмұндық ерекшеліктерін қарастыра
отырып және оның қызметтері мен коммуникативтік-мақсаттык
сипаттамаларын талқылай отырып, бу.і қүбылыстың неміс тіліндегі
және орыс тіліндегі графикалық көріністеріне тағы да бір ерекше
назар аудару қажет.
«Ішкі-тілдік» пікірлерді берудің құралдарыньщ салыстырмалы
тіл аралық талдауы кешенді тілдік эрекеттерді, кимылдарды кұрайды,
олар сонымен катар коп жағдайда күрылымдық-семантикалык
типологияныц козкарасы түрғысынан ішкі монологтарды білдіреді,
ішкі сойлеудегі сойлемдердің синтаксистік кұрылымдарын бере білу
әдістерінде тек кана изоморфты қырларын анықтауга гана мүмкіндік
бермейді, сал., мысалы:
1 а) М осһіеп йіе Р го тіп еп іеп сіосһ іп сііе Ноііе Гаһгеп! (простое
полное двусоставное распространенное) [126, 6.98].
1 б) Пусть эти видные специалисты отправляются к дьяволу!
(жай толык екі кұрамдьг жайылма сойлем) [127, 6.62].
Ішкі сойлеудегі пікірлердіц мысалдары аталып көрсетілді, мүнда
соцгы позицияда эр түрлі графикалык кұрадцардыц (неміс тілінде сүрақ белгісі, ал орыс тілінде - леп белгісі) колданылуы
салыстырылып отырган сойлемдердіц коммуникативті типтерінің
арасындагы келіспеушілікті, сәйкессіздікті (неміс тілінде риторикалык сұрақты білдіретін сұраулы сойлемдер, ал орыс тілінде
- хабарлы болымсыз сойлем) гана емес, сонымен қатар олардың тілдік
актілердегі сипаттамаларының арасындагы айырмашылыктарды да
бекітті, сал.:
(2 а) 8іе £га§1е: „\Уая —шіг шоііеп пиг ко і т а11§етеіпеп зргесһеп -,
ша8 кбппеп 8іе 8ощ'а Ьіеіеп? Б аз Негг еіпег Ғгаи І8І сіак Нег2 еіпег Ғгаи!
ипсі сіав Нег/ еіпег Миііег І8І гіак Негг еіпег МиПег“.
1) Віеіеп? Ісһ усгяіеһе гііе Вагопіп пісһі. Віеіеп, іһг, 8оп|а!
реализующий вопрос+ экспрессив) 2) Кіпде,
ЕйеЫеіпе, іһг, сііеяеш уоп Ісіеаіеп егіііШеп Масісһеп! (репрезентатив!
(репрезентатив,
реализующий эмфатическое утверждение).
3)
Віеіеп, Ъіеіеп? (репрезентатив-диретнв, реализующий вопрос)
4) Еіпе Сагапііе Ғііг ііа^ дап/е ЬеЬеп? (репрезентатив-директив,
реализующий утверджение-вопрос).
Вег каііе ЗсһшеіВ Ьгісһі т і г аих сіег 8ііш [126, 6.87].
(2 6) Баронесса спросила: «Вот вы, например,- я говорю так,
отчетливо, - что вы могли бы дать Соне? Сердце женщины - это
сердце женщины, но сердце матери - это сердце матери».
1) Что я мог бы дать? Я не понял баронессы. Дать? Ей, Соне?
(репрезентатив, реализующий вопрос).
2) Кольца? Драгоценные камни? Ей, девушке с такими
идеальными стремлениями? (экспрессив, реализующий вопрос).
3) Что же? (репрезентатив, реализующий вопрос).
4)
Гарантию на вею жизнь? ... (репрезентатив, реализующий
эмфатическое утверждение). Холодный пот выступил у меня на лбу
[127, 6.55].
Салыстырылып
отырған
тілдердің
сөйлемдерінің
коммуникативтік тұрлерінің осындай ура келмеуі, үйлеспеушілігі
графикалық түрде әдетте леп белгісінің ауысуымен көрінеді, сонымен
катар орыс тілінде сүрау белгісінен кейін көп нүктенің
толықтырылуымен көрінеді.
(3 а) 1) „Ег іяі еіп «сһіаиег Вигзсһе", заціс ег, іазі т і і
Вешипс1етп§,
(репрезентатив,
реализующий
эмфатическое
утверждение); 2) „ег ууігсі ез ууеіі Ьгіп^еп! (экспрессив, реализующий
утверждение); 3) Еіп Бгійеі - йаз і$1 еіп §апг һііЬзсһег Рго/епһаіг."
(репрезентатив, реализующий утверждение) [126, 6.187].
(3 6) 1) «Да, этот парень себе на уме, - подумал он с
восхищением. - (репрезентатив, реализующий утверждение); 2) Он
далеко пойдет! (репрезентатив + утверждение); 3) Одна треть неплохой процент!» (экспрессив + утверждение) [127, 6. 115].
(4 а) 1) Х и т ТеиіеІ, кеисһі Іапко, ісһ ууегсіе е& і һ т һ е ітгаһ іеп ,
гіагаиГ капп$( сіи сіісһ уегіаззеп! (экспрессив + комиссив,
выражающий обещание); 2) Ісһ үуегсіе пісһ( зіегһеп - ііпіі Һіег зргасһ
ег г и т егзіеп Маіе у о т ЗіегЬеп - , оһпе т і с һ ап і һ т §егаесһІ ги һаЬеп.
(репрезентатив + комиссив, реализующий обещание) 3) Н оегзі сіи,
Та§ ипсі і\'аеһ( үуегсіе ісһ сіагиеЬег пасікіепкеп, уег}>іе*і8 с!а*> пісһі!
(репрезентатив+директив, реализующий угрозу) [126, 6.260].
(4 6) 1) - К черту! - задыхался Янко,- Я ему отплачу! Так это
тебе не пройдет! (экспрессив+комиссив, реализующий обещание); 2)
В этом ты можешь быть уверен. Я не умру, — в первый раз он
заговорил о смерти, - пока не отомщу тебе, слышишь?
(репрезентатив+комиссив, реализующий обещание); 3) День и ночь я
буду думать об этом. Не забывай! (репрезентатив, реализующий
утверждение; директив, реализующий угрозу) [127, 6. 158].
Бұл талдаудың нәтижелері мынадай ойга жетелейді: неміс
тіліндегі хабарлы сөйлем мен лепті сөйлемнің қызмет, әрекет ету
саласының басым, үстем болуы жэне орыс тіліндегі сураулы
сөйлемнің қызмет, әрекет ету саласының басым, үстем болуы айқын
көрінеді [151,152].
Ең соңында, назар аударатын нәрсе - қарапайым графикалық
ерекшеліктер, олар талданып, сараланып отырган нысанның екінші,
қайталама белгілерін білдіреді, ішкі пікірлерде паузацияның берілу
тәсілдеріндегі айырмашылықтар, өзгешеліктер неміс жэне орыс
тілдерінде жазбаша түрде ойлаушы субъекттің ішкі сөйлеуінің
стаккатообразды ритмдерін эр түрлі етіп береді [153, 154].
Бүл жерде сызыкшаны колдану дүрыс болады жэне неміс тілінде
мұндайдың жок екендігі мен орыс тілінде көп нүктенің колданылуы
дүрыс. Салыстырып көреміз, мысалы:
(5 а) \¥1е зсһоп «іе
ипсі ууіе ГгіясК, сіасІПе .ГасЧие8 ипсі шасһіе
еішая Үегііеһіе Аи§еп. 8іе һаі іһге ігііһеге >аІіігІісһкеіе
үіейегееҒппаеп. 8сһа(іе, сІаП іһг Ргеіч зо һосһ Ы , еіп йап 7 С8 ЬеЬеп!
АЬег УІеПсісһІ ' .ІссІспҒаІк уусгсіс ісһ |еШ ууіссісг бйег ги іһг к о т т е п
«оіэаісі іііе АгЬеіі т іс һ еһуа* ҒгеідіЫ. [167, 6.230].
(5 6) «Как она красива и как свежа! - подумал Жак и
посмотрел на нее томными глазами. - К ней опять вернулась ее
прежняя естественность. Ж аль, что ее цена так высока: вся
жизнь! А может быть? ... Во всяком случае, я теперь опять буду
™
ходить к ней, как только у меня поубавится работы» [127,
(6 а) ...шк1 Ғгаішзка та сһ іе §аг кеіп Неһі йагаиз, сІаВ іһг йег Іапее
пе §ейе1. Ег һаПе еіп зоісһ ттй егЪ аге Ғі§иг. Сізеіа аЬег ипсі йег
ЯиійейеІЬе Мг.Науук- пип, Ғгапгізка ууаг сііякгеі [126, 6.483].
(6 б) .. .и Франциска нисколько не скрывала, что ей нравится
долговязый датчанин. У него была чудесная фигура! А Гизела и
жел гшшцый мистер Гаук ... Ну что ж, Франциска умеет молчать
[127, 0.287].
(7 а) Ег заһ §1еісһ§ііШ§ аия, Ьеіпеһе 8сЫа&і§, ипсі ііосһ йасһіе ег
ап§е8Ігеп§1, 80 ууіе .Гапко сіепкеп коппіе, т і і зеіпеп Іпзііпкіеп, ууіе еіп
Тіег. \\іе 1а§еп «Ііе Ош^е? 8еіп Вгисіег уегЬоІ і һ т сіаз Наи8, еіп үоеіііц
пеиег АЬзсһтП зеіпез кеЬепз Ье§апп һеиіе аЬепсІ, ег уүиІЗіе пісһі еіптаі
\уо ег 8сһ1аГеп ууйпіе [126, 6.263].
(7 6) Вид у Янко был равнодушный, почти сонный. Но в то же
время он напряженно думал - так, как только и умел думать Янко:
руководствуясь своим инстинктом, как зверь. Так как же все это
было? ... Брат выгнал его из дому, и сегодня вечером начинается
новая жизнь. Он не знал даже, где он будет спать эту ночь [127, 6.160].
Екінші бөлім бойынша корытындылар
1
Бейменшік-төл сөйлеу - баска біреудің сөзін беру формасы
болган кезде, шектеулі диалогпен сипатталатын мазмүндау, баяндау
тэсілдері болады, оның форма кұраушы бірлігі ішкі сөйлеудің бірлік
енгізілуі де болуы мүмкін, ішкі монолог баска біреудің сөзін беру
нұскасымен көркем мэтінніц кұрылымының бірлігі болып табылады.
Ішкі монолог мынадай белгілерімен сипатталады:
а) ішкі сөйлеудің субъектінің салыстырмалы-өзіндік «ішкітілдік» көріністерімен;
б) диалогтық имитациямен;
в) прагматикалық жэне жуйелік-лингвистикалық (синтаксис,
морфология, лексика) қарама-қарсы қоюшыльщ деңгейімен. «Ішкі»
монологтық мэтіндердің талдауының процесінде ішкі сөйлеудің ұш
негізгі түрі анықталды:
(1) Ішкі монолог авторлық хабарлаудың субъективация деңгейі
түргысынан - тура ішкі монолог жэне жанама ішкі монолог;
(2) Ішкі монолог акпараттық (семантикалык) курылымынын
есебімен: проспективті, өзекті жэне ретроспективті ішкі монологтар;
(3) Ішкі монолог адресаттың екі базалык моделінің негізінде: ішкі
монолог адресатпен, ол «іштей» коммуникативтік актінің нақты,
шынайы қатысушысы болып табылады — кейіпкер мен ішкі
монологтың адресатпен, ол «іштей» коммуникативтік актінің
потенциалды қатысушысы - оқырманмен байланысты.
2 Ішкі монологта мына уакытша формалардьщ қызмет етуін
аныктауга болады: осы индикативті шак, откен претералды шак, өткен
перфектті шақ, келер индикативті шақ, осы шартты, шартты
претеритальды, перфектті жэне келер шартты шак неміс тілі үшін;
откен индефинитті, осы индефинитті шақ және келер индефинитті
шак орыс тілінде.
3 Аутодиалог —бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің түрі оның
қүрылымдық-семантикалық типологиясы түргысынан формальды
бейнесі бар кейіпкердің санасының диалогтагы ойын білдіреді.
Аутодиалогты сипаттайтын формальды маркерлерге мыналар
жатады: жеке түрдегі жэне копше түрдегі бірінші жак пен екінші
жактагы есімдіктер, модаль етістіктер мен сүраулы жэне
хабарлаушыльщтың қүрылымдық белгілерінің болуы, «автор окырман» коммуникацияларын беру үшін кызмет етеді, ол сонымен
катар
сау алдық-жау аптық
жүйені
эмоционалды
және
рационалдының күресін, бүдан басқа сыртқы және ішкі дауыстардың
күресін білдіреді.
4 Бейнеленген ішкі диалог, озінің курылымы жагынан сауалжауап жүйесі бола отырып, аутодиалогтың эртүрлілігін білдіреді.
Бірақ, мына жагдайда ішкі коммуникация ішкі сейлеудің субъекті мен
ойдан күрылған эңгімелесушінің арасында орын алады, ол сызба
түрінде былайша көрінеді: Кейіпкер 1 -К ейіп кер 2.
5 Ішкі сөйлеудің кіші енулері аз созылыңқылығымен
сипатталады және ішкі сөйлеудің субъектісінің сырткы жоспардың
жағдайларына жылдам, бір мезеттік эмоционалды реакциясын
білдіреді, ол лексикалык жэне синтаксистік ресімдеуде нақтылық,
дэлел табады: эмоционалды-боялган лексиканы белсенді қолдану
барысында, сонымен катар сүраулы жэне лепті конструкцияларды
қолдануда дэлелденеді.
6 Дналогта бейнеленген вербалды ішкі сөйлеу мынадай
кызметтер аткарады: анықтаушы (нақтылаушы), магынасын ашушы
жэне экспрессивті (эмотивті). Коммуникативті маңызды үнсіздік, ішкі
сойлеудің сырткы формасын білдіре отырып, онымен ортак, жалпы
функцияларга ие болады. Ішкі сойлеу «айтушының үнсіздігі» секілді,
акпараттык кызметті атқарады. Ішкі сойлеу, сырттай
вербалды
контексте «адресаттың үнсіздігі» формасын
немесе «создің
назарындагы үнсіздік» формасын қабылдайды. Кейіпкердің ішкі
создерінің кірістірмесі, сырткы сөйлеуде эллипсис формасында
болады, ал вербалды коммуникацияда синтактикалык-конструктивтік
арнайы кызметті аткарады.
7 Неміс тілінде де, орыс тілінде де мәтіндерде ішкі сөйлеудегі
коммуникативті-мақсаттық семантиканың козкарасы түргысынан кеп
жағдайда белгілеуші пікірлер кездеседі, олар нақтылыкты білдіреді
және ішкі репрезентативтерді жүзеге асырады. Жалпы олар айтылу
максаты бойынша грамматикалык дуры с ресімделген хабарлы жэне
сураулы сөйлемдермен беріледі. Белгілеуші ішкі тілдік пікірлер
сонымен катар экспрессивті жэне комиссивті ішкі тілдік актілерді
жүзеге асырады. Ішкі сөйлеуде екі тілде де ішкі директивтерді - жиі
сауалдарды іске асыру тәжірибесі байкалады.
8 Коммуникативтік синтаксис турғысынан, салыстырылып
отырган тілдерде сойлемнін коммуникативті түрлерінің арасындагы
шекараларының сэйкес келмеуі байкалады. Мундай сәйкессіздіктің
жазбашада эр түрлі графикалык коріністері бар, сонымен катар неміс
тілінде хабарлы жэне сүраулы сәйлемдердің қызметінің кең саласына
дәлел бола алады, орыс тілінде лепті сөйлемнің қызмет ету саласының
басым, үстем болатындыгына да дэлел болады, тек кана аздаган, сирек
жагдайларда гана осы сойлемдермен жүзеге асырылатын ішкі тілдік
актілердің
семантикалық-прагматикалык
сипаттамаларының
озгерістеріне ықпал етеді.
9 Неміс жэне орыс тілдерінде кейіпкердің ішкі создерінің
кідірісті, стаккато образдык ритмдерін беру үшін әр түрлі графикалык
кұралдар колданылады: неміс тіліндегі мәтіндерде бул максатқа
сызықша жатады, ал орыс тіліндегі мәтіндерде коп нүктені кою көп
кездеседі.
Қ оры ты нды
Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері мына корытындыларды
жасауга негіз болады:
1 Ішкі сөйлеу - өзінің табиғаты жағынан психологиялық
феномен, лингвистикадағы модельдің нысаны бола отырып, көркемдік
мэтіндердің материалында зерттеу жүргізуге болады. Осылайша,
оның пікірлері вербалданған, көп бөлігінде шартты сипатта болады,
бұл автордың жеке тәжірибесімен байланысты болып келеді, сонымен
қатар оның өзіндік бақылауына негізделеді. Вербалданған ішкі
сөйлеуді модельдей отыра - тікелей бакылау кол жетімсіз күбылыс
болып табылады жэне сипаттауға жеткілікті, толык болады, біз
шынайы емес нысанды модельдейміз - табиги ішкі сойлеу психология категориясы, ал идеалды нысан - конструкт — вербалды
ішкі сөйлеуді, әдеби тілдің кұралдарымен коркем бейнеленген түрі тіл білімінің категориясы. Ішкі сөйлеудің лингвистикалык моделінің
қосалкы образын аяқтап бітеді, бұл жерде зерттеу нысанына
оқырманның козқарасы түріысынан - бейнеленген вербалды
сөйлеуден түратын мэтінді алушы тұргысынан карай отырып, біз бүл
кешенді жүйені бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің аналитикалық
моделінің түп бейнесін анықтаймыз.
2 Бейменшік-төл сөйлеу - баска біреудің сөзін беру формасы,
шектеулі диалогтык тэн болып табылатын мазмұндау тәсілі.
Осылайша оның форма кұраушы бірлігі тіпті ішкі сөйлеудің бірлікте
енгізілуі болуы мүмкін.
3 Ішкі монолог - көркем мэтіннің күрылымының бірлігі, озге
біреудің сөзін беру нүсқасы, бейменшік-төл сөйлеумен салыстыратын
болсак, бүл категория тым тар. Ішкі монолог дегенде ойлаушы
субъектінің салыстырмалы өзіндік «ішкі-тілдік» көрінісін түсінеміз.
Ішкі монолог үш негізгі түрге бөлінеді:
(1) Ішкі монолог авторлык хабарлаудың субъективация деңгейі
тұргысынан - тура ішкі монолог (төл соз түрінде ресімделген) және
жанама ішкі монолог (бейменшік-төл сойлеу немесе төлеу сөздің
формасы бар);
(2) Ішкі монолог ақпараттык (семантикалык) кұрылымының
есебімен, кеңістіктік-уақыттык катынастарды кұрайды: өзекті ішкі
монолог, оган неміс тіліндегі етістіктік уакыттың осы шақ, өткен
претериалды, откен перфектті, келер шартты шак формаларының
кызмет етуі, ал орыс тіліндегі осы, өткен жэне келер индефинитті
шактары тән, олар хабарлама тақырыбы бойынша монолог-пайымдау,
монолог ойлау-толгану жэне монолог-галлюцинация болып бөлінеді;
проспективті ішкі монолог, неміс тілді мәтіндерде откен
претеритальды, өткен перфектті, келер шартты, осы шартты шактар
жэне орыс тілінде келер индефинитті шақтың эрекет саласымен
проспективті ішкі монолог; ретроспективті ішкі монолог, ол ішкі
монолог, онда негізінен мынадай етістіктік мезгілдік формалар кызмет
етеді: неміс тілдерінде осы және өткен перфектті шак жэне орыс тілді
мәтіндерге тэн откен индефинитті шак.
(3)
Ішкі монолог адресаттың екі базалық моделінің негізінде:
ішкі монолог адресатпен, ол «іштей» коммуникативтік актінің
накты, шынайы қатысушысы болып табылады - Кейіпкер - Кейіпкер
жэне Кейіпкер 1 - Кейіпкер 2, кейіпкер мен ішкі монологтьщ
адресатпен, ал «іштей» коммуникативтік
актінің потенциалды
катысушысы - оқырманмен байланысты.
«Ішкі» коммуникативті актінің - окырманның потенциалды
катысушысы болып табылатын адресатпен ішкі монолог, ол
коммуникативті багыттылык түргысынан Кейіпкер - Окырман жэне
Автор - Окырман түріндегі коммуникативті қатынастар тіркеледі.
4 Аутодиалог жэне киялдагы ішкі диалог формальды көрінісі бар
кейіпкердің - ішкі сөйлеудің субъектісініц санасының диалогтыгының
имитациясы болып саналады.
Аутодиалогты сипаттайтын формальды маркерлерге мыналар
жатады: жеке түрдегі жэне көпше түрдегі бірінші жак пен екінші
жактагы есімдіктер, модаль етістіктер мен сұраулы жэне
хабарлаушылыктың кұрылымдық белгілерінің болуы, «кейігікер
окырман» жэне «автор - окырман» коммуникацияларын беру үшін
қызмет етеді, ол сонымен катар сауалдык-жауаптык жүйені
эмоционалды жэне рационалдының күресін, бүдан баска сырткы жэне
ішкі дауыстардың күресін білдіреді.
Бейнеленген ішкі диалог, өзінін кұрылымы жагынан сауал-жауап
жүйесі
бола
отырып,
аутодиалогтьщ
эртүрлілігі
ретінде
карастырылады. Бірак, мына жагдайда ішкі коммуникация ішкі
сойлеудің субъекті мен ойдан кұрылган эңгімелесушінің арасында
орын алады, ол сызба түрінде былайша керінеді: Кейіпкер 1 Кейіпкер 2.
5 Ішкі сөйлеудіц кіші косылулары олар алып тұрған мэтіндік
кеңістіктің шагын, аздаган көлемімен сипатталады және ішкі
сөйлеудің субъектісінің сыртқы жоспардың жағдайларына жылдам,
бір мезеттік эмоционалды реакциясын білдіреді, ол лексикалык жэне
синтаксистік ресімдеуде нактыльщ, дэлел табады: эмоционалдыбоялган лексиканы белсенді колдану барысында, сонымен катар
сұраулы жэне лепті конструкцияларды қолдануда дэлелденеді.
Кіші қосылулар, оның пікірлерімен жүзеге асырылатын тілдік
актілерде өзінің функционалды аспекті мен коммуникативтімақсаттық сипаттамаларын қарастыру тұргысынан бейнеленген
вербалды ішкі сөйлеудің ең ыңғайлы түрі болып табылады. Диалогта
ішкі сөйлеудің кіші қосылулары мынадай кызметтер атқарады:
анықтаушы (нақтылаушы), магынаеын ашушы жэне экспресеивті
(эмотивті). Сонымен бірге, ішкі сөйлеуді өзінің сыртқы формасын
беретін үнсіздікпен салыстыра отырып, вербалды коммуникацияда
бүл
күбылыстар
ортақ
кызметтерді
атқарады:
ақпараттық,
ролемаркерлік жэне синтактикалық-конструктивтік.
6 Ішкі сөйлеудің коммуникативті-мақсаттық сипаттамалары үшін
екі тілде де жоғарыда аталған әдеби шыгармалардың материалына
жиірек кездесетін
белгілеуші пікірлер тән болады, олар пікірді
білдіреді жэне мыналарды жүзеге асырады:
1) ішкі репрезентативтер, олар айтылу мақсаты бойынша
грамматикалық дүрыс
ресімделген
хабарлы
жэне
сүраулы
сөйлемдермен беріледі;
2) ішкі экспрессивтер;
3) ішкі комиссивтер және
4) ішкі
сөйлеуде рефлексивті сипаты
бойынша ішкі
директивтерді - жиі сауалдарды іске асыруға тырысу.
7 Коммуникативтік синтаксис тұргысынан, салыстырылып
отырған тілдерде сөйлемнің коммуникативті түрлерінің арасындагы
шекараларының сэйкес келмеуі байкалады. Мүндай сәйкессіздіктің
жазбашада әр түрлі графикалык көріністері бар, сонымен қатар неміс
тілінде хабарлы жэне сүраулы сөйлемдердің қызметінің кең саласына
дэлел бола алады, орыс тілінде лепті сөйлемнің қызмет ету саласының
басым, үстем болатындығына да дэлел болады, тек қана аздаған, сирек
жағдайларда гана осы сойлемдермен жүзеге асырылатын ішкі тілдік
актілердің
семантикалық-прагматикалық
сипаттамаларының
өзгерістеріне ықпал етеді.
8 Неміс жэне орыс тілдерінде кейіпкердің ішкі сөздерінін
кідірісті, стаккато образдық ритмдерін беру үшін эр түрлі графикалык
күралдар қолданылады: неміс тіліндегі мәтіндерде бүл мақсатка
сызықша жатады, ал орыс тіліндегі мәтіндерде көп нүктені кою көп
кездеседі.
Атқарылған жұмыс неміс жэне орыс тілдеріндегі вербалданған
ішкі сөйлеудің типологиялық сипаттамаларын жан-жакты зерттеу
жолында тек бір кадам ғана.
Көбінесе, біздің ойымызша үнсіздік жағдайын одан эрі зерттеу
ішкі тілдік актіні жүзеге асырудың мүмкін болатын формасы ретінде
жаксы нәтижелер беретіндігі созсіз, сонымен бірге эбден, жан-жақты
талдауды кажет ететін мэселелер - кейіпкердің сөзіндегі маңызды,
мәнді үзілістің авторлык метакоммуникативтік сипаттамалары мен
үнсіздік актісінщ алдынғы және келесі вербалды актілермен өзара
әрекеті.
Ішкі
тілдік
актілердің
коммуникативтік-максаттық
сипаттамаларын анықтау туралы одан ары жасалатын жүмыстар да
болашакта аса маңызды. Бұл байланыста ерекше кызығушылык
тудыратын - көңіл жүбату, өзін-озі алдау секілді ішкі тілдік актіні
карастыру.
Бейнеленген вербалды ішкі сөйлеудің ерекше типологиялық
маңызды кұрылымдык жэне функционалды сипаттамаларымен ішкі
грамматикаландырылған мэтінге ие (сананың агыны жэне т.б.) секілді
түрі одан ары тереңірек, жете зерттеуді талап етеді.
Әдебиеттер
1 Жинкин Н. И. Механизмы речи. - М. : Акад.пед.наук, 1958. 370 с.
2 Соколов А. Н. Внутренняя речь и мышление. - М. :
Просвещение, 1968. - 248 с.
3 Леонтьев А. А. Внутренняя речь и процессы грамматического
порождения высказывания // Вопросы порождения речи и обучения
я зы к у .-М ., 1 9 6 7 .- С.9.
4 Леонтьев А. А. Язык, речь, речевая деятельность. - М. :
Просвещение, 1969. - 215 с.
5 Артюшков И. В. Аспекты исследования внутренней речи //
Филологические науки. - 1997. - № 4. - С. 66-75.
6 Леонтьев А. А. Психолингвистические единицы и порождение
речевого высказывания. - Л. : Наука, 1969. - 307 с.
7 Ж инкин Н. И. Язык - речь - творчество: Избранные труды. - М . :
Лабиринт, 1998. —364 с.
8 Веккер Л. М. Психические процессы. - Л. : Изд.Ленингр.ун-та,
1974.- Т . 1 . - 3 3 4 с.
9 Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. - 2-е изд. М . : Едиториал УРСС, 2004. —С. 386.
10 Кухаренко В. А. Интерпретация текста. - М., 1988. - 192 с.
11 Падучева Е. В. Семантические исследования: Семантика
времени и вида в русском языке; Семантика нарратива. - М. : ШК.
«Языки русской культуры», 1996. - 464 с.
12 Бахтин М. М. Проблемы поэтики Достоевского. - М. :
Советская Россия, 1979,- 318 с.
13 Падучева Е. В. Высказывание и его соотнесенность с
действительностью:
Референциальные
аспекты
семантики
местоимений. —М . : Наука, 1985. —271 с.
14 Соколова Л. А. Несобственно-авторская речь как
стилистическая категория. — Томск.: Изд-во Томского ун-та, 1968. —
281 с
15 Выготский Л. С. Проблемы общей психологии // Собрание
сочинений: в 6 томах - М. : Педагогика, 1982. - Т.2. - 504 с.
16 Леонтьев А. А. Основы психолингвистики. - М. : «Смысл»,
1 9 9 9 .-2 8 7 с.
17 Бахтин М. М. Вопросы литературы и эстетики: Исследования
разных лет. —М . : Худож. лит., 1975. —502 с.
18 Зимняя И. А. Педагогическая психология. - Ростов на Дону. .
Феникс, 1997. - 480 с.
19 Николина Н. А. О способах передачи чужой речи в
автобиографических произведениях. - М. : Изд-во МГПИ, 1987. - 102
с.
20 Домашнее А. И. Интерпретация художественного текста. - М .:
Просвещение, 1983. - 192 с.
21 Гюббенет И. В. Основы филологической интерпретации
литературно-художественного текста. - М. : Изд-во МГУ, 1991. - 205
с.
22 Лосев А. Ф. О методах изложения математической
лингвистики для лингвистов // Вопросы языкознания. - 1965 - № 5 С. 13-30.
23 Апресян Ю. Д. Идеи и методы современной структурной
лингвистики (Краткий очерк). - М., 1 9 6 6 .- 302 с.
24 Ревзин И. И. Модели языка. - М. : изд-во АН СССР, 1962 - С
9-11.
25 Шаумян С. К. Структурная лингвистика. - М. : Наука, 1965. 395 с.
26 Шаумян С. К. Философские вопросы теоретической
лингвистики. - М. : Наука. 1971. - 159 с.
27 Ревзин И. И. Метод моделирования и типология славянских
языков. -М . : Наука, 1967. - 299 с.
28 Ревзин И. И. Современная структурная лингвистика:
Проблемы и методы. - М. : Наука, 1977. - 263 с.
29 Леонтьев А. А. Речевая деятельность // Основы теории
речевой деятельности. - М., 1974. - С. 24-185.
30 Леонтьев А. А. Признаки связности и цельности текста //
Лингвистика текста. Материалы научной конференции. - М., 1975. 4 .1 .- С . 168-172.
31 Штофф В. А. Роль моделей в познании. - Л. : Изд-во
Ленинград.ун-та, 1 9 6 3 .- 128 с.
32 Штофф В. А. Моделирование и философия. - М.- Л. : Наука,
1966.-301 с.
33 Штофф В. А. Проблемы методологии научного п о зн ан и я.-М .:
Высшая школа, 1978. - 271 с.
34 Соколов А. Н. О речевых механизмах умственной
деятельности // Известия АПН РСФСР. - М., 1956. - Вып. 81. -С . 65.
35 Платон. Теэтет. - М., 1936. - С. 118-119.
36
Ғізсһег
Напя-Віеіег:
ЕіпГиеһгип§
іп
сііе
ііеиіксһе
8ргасһ\¥І55еп8сһай. - Миепсһеп. : Еһгепу/ігіһ. 2001. - 239 8.
37 Брудный А. А. Понимание как философско-психологическая
проблема//Вопросы философии.- 1 9 7 5 .- № 1 0 .-С . 109-117.
38 8исһаго\узкі \¥о1|£ап§. 8ргасһе ипсі Ко§пШоп. Ыеиеге
Регзрекііуеп іп сіег Зргасһшззепзсһай. - 1996. Ү/езкІеиІезсһег Уегіае
О тЬН , Оріасіеп. - 299 8.
39 Виеһіег К. 8ргасһІһеогіе: Оіе Ваг5Іе11ип§8ЙіпкІіоп сіег Зргасһе. Іепа : Оизіау Ғізсһег, 1934. - 343 8.
40 Лакофф Дж. Мышление в зеркале классификаторов //Новое в
зарубежной лингвистике. - М. : Прогресс, 1988. - Вып. XXIII. - С. 1241 Лурия А. Р. Внимание и память. Материалы к курсу лекций по
общей психологии. - М., 1975. - 104 с.
42 Жинкин Н. И. О кодовых переходах во внутренней речи //
Вопросы языкознания. - 1964. - № 6. - С. 26-38.
43 Выготский Л. С. Мышление и речь // Избранные
психологические исследования. - М., 1966. - С. 39-386.
44 Гумбольдт В. фон. Язык и философия культуры. — М. :
Прогресс, 1985. - 452 с.
45 Вайсбергер Й. Л. Язык и философия // Вопросы языкознания
- 1 9 9 3 .-№ 2 . - С . 1 14-124.
46 Пауль Г . Принципы истории языка. - М. : Изд.иностп лит
1960.- 5 0 0 с.
’’
47 Блонский П. П. Память и мышление // Избранные
психологические произведения. —М. : Просвещение, 1964. —546 с.
48 Лурия А. Р. Язык и сознание. - М .: Изд-во МГУ, 1979. - 319 с.
49 Ананьев Б. Г. К теории внутренней речи в психологии //
Психология чувственного познания. - М., 1960. - С. 348-369.
50 Аяпова Т. Т. Онтогенез речевой деятельности. Развитие
синтаксической семантики речи (на материале казахской детской
речи): дис. д. филол.н.: 10.02.19. - Алматы, 2003.
51
Горелов И. Н. Проблема функционального базиса речи в
онтогенезе. - Челябинск, 1974. - 116 с.
52 Бейсембаев А. Р. Языкова сущность и способы экспликации
эгоцентризма текста: дис. д. филол.н.: 10.02.19. - Алматы, 2003.
53 Жинкин Н. И. Речь как проводник информации. - М • Наука
1982.-161 с.
’
54
Муканов
М.
М.
Исследование
речемыслительной
деятельности / отв.ред. М. М. Муканов. - Алматы, 1974. - 196 с.
55 Ушакова Т. Н. Проблемы внутренней речи // Вопросы
психологии. - 1985. - № 2. - С. 51.
56 Страхов И. В. Психология внутренней речи. - Саратов, 1969. -
°СН0ВЫТе° рии Речев°й деятельности. -
Н ау к Г 1 9 7 ^ 3 6 8 ^ А '
а ф а , ™ . 5 ™ 9 7 5 Т:
М. :
» » « „ , дии ,„„ческой
В А х у іи н а И 6 и г ™ 5* ре\ еводг° м™ н и я в психолингвистике / Т.
3“
ая и др-; ° т в р и >-ь ф - т а > » “ -
384 с 2 ЗИ” " ” И А " СЛаг™ "'"'с “
и
*
—
о
л
?
-
Г
™
Г
Я ИЯ° СТРаЯ,ШИ “ “
з А: 1А35^ 0 й ,'~ “ психолингвистики. - Калинин. :
Залевская
А.
А
Слппг,
в с с м н и е . _ В0; 0 „ е —
П р о г ^ т о і-Ш с " ЛР П“ Ы" 'ЛрУ" Ура
иоро«™
п
‘
о—
И ,л .г« .,3" “
67
^
психология. - М .: Логос, 1999. -
" Т
с _ _
1
” ои°
„роблены > ™ Шй"и
оу„ ~ - М. :
мсжду производство»,
Г - м!
д т е л 0ьности” ™С“ „" А' Е' Н“ отаРые особенности речевой
деятельности на первичном и вторичном языках // Исслея Р
р е ч е м а д е я т - ™ / отв.ред. М. М. Муканов. - Алма-Ата, 1974
с
7?2 С һ о Г к у
73 Сіагк Н. Н., Сіагк Е. V. Рхусһоіоцу апіі 1ап§иа§е: Ап іпігосіисііоп
Іо рзусһоііпеиізіісз. - N. Ү., 1983.
74 ҺПр://\үшш.8еп1іп§.п№.ги/Р5у1іп8/ВОС/тосіеІ8.00С /Апсігеа
Ну8.
75 Звегинцев В. А. История языкознания XIX и XX веков в
очерках и извлечениях. - М. : Учпедгиз, 1960. - Ч. II. - 331 с.
76 Звегинцев В. А. Язык и лингвистическая теория. —М. : Изд-во
Московского ун-та, 1973. —248 с.
77 Апресян Ю. Д. Лексическая семантика: Синонимические
средства языка. - М. : Наука, 1974. —367 с.
78 Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса. - М. : Изд-во
Моск.ун-та, 1972. - 259 с.
79 Лурия А. Р. Нейропсихология памяти: нарушение памяти при
глубинных поражениях мозга. - М. : Педагогика, 1976. - 192 с.
80 Якобсон Р. О. Избранные работы. - М .: Прогресс, 1985. - 455 с.
81 Мельчук И. А. Русский язык в модели «Смысл - Текст». - М. :
Вена: Ш кола «Языки русской культуры», 1995. - 682 с.
82 Мельчук И. А. Автоматический синтаксический анализ. Новосибирск.: Сиб.отд-ие АН СССР, 1964. —Т. 1, —356 с.
83 Мельчук И. А. Опыт теории лингвистических моделей «Смысл
- Текст». - М. : Наука, 1974.- 3 1 4 с.
84 Гальперин И.Р. Очерки по стилистике английского языка. М., 1969.-386 с.
85 Гиздатов Г. Г. Когнитивная лингвистика // Концепции и
парадигмы.-А лматы, 1996.- С . 15-28.
86 Гальперин И. Р. Проблемы лингвостилистики // Новое в
зарубежной лингвистике. - М. : Прогресс, 1980. - Вып. VIII. - С. 5-34.
87 Гальперин И. Р. Текст как объект лингвистического
исследования. —М. : Наука, 1981. -1 4 0 с.
88 Апресян Ю. Д. Образ человека по данным языка: попытка
системного описания // Вопросы языкознания. — 1995. - № 1. —С. 8489.
89 Сильман Т. И. Эволюция повествовательного стиля Томаса
М анна // Языковой стиль Томаса Манна. - Л. : Наука, 1973. - 397 с.
90 Бенвенист П. П. Общая лингвистика. - М. : Прогресс, 1974. 774 с.
91 Брудный А. А., Шрейдер Ю. Д. Диалектический характер
семантики текстов // Философские науки. —1977. —№ 3. - С. 146-149.
92 Долинин К. А. Интерпретация текста. - М. : Просвещение,
1 9 8 5 .-2 3 2 с.
93 Падучева Е. В. Высказывание и его соотнесенность с
действительностью:
Референциальные
аспекты
семантики
местоимений. - М. : Наука, 1985.-271 с.
94 МсНаІе В. Ғгее Іпсіігесі ІЗіхсоигее: Ғ Зигүеу оГ Кесепі Ассоипів
// РТЬ: А .ІоитаІ Гог сіеясгірііуе Роеіісз апсі Тһеогу оГ І.ііегаіиге - 1978
- № 3 . - Р . 249-287.
95 Бахтин М. М. Эстетика словесного творчества. - М. :
Искусство, 1986. - 445 с.
96 Вежбицка А. Метатекст в тексте // Новое в зарубежной
лингвистике. - М. : Прогресс, 1985. - Вып. VIII. - С. 402-421.
97 Карабан В. И. Перцептивные импликации грамматики текста//
Психолингвистическая и лингвистическая природа текста и
особенности его восприятия. - Киев.: Вища школа, 1979. - 248 с.
98 Кибрик А. А. Когнитивные исследования по дискурсу //
Вопросы языкознания. - М., 1994.- № 5 . - С . 126-139.
99 Виноградов В. В. Проблема авторства и теория стилей. - М. :
Гослитиздат, 1961. - 614 с.
100 Успенский Б. А. Поэтика композиции. - М. : Искусство 1970
- 225 с.
101 Виноградов В. В. О теории художественной речи. - М 1971
- 240 с.
102 Виноградов В. В. О языке художественной прозы. — М. :
Наука, 1980. - 360 с.
103 Виноградов В. В. Проблема русской стилистики. — М. :
Высшая школа, 1981. - 320 с.
104 Винокур Г. О. Филологические исследования. - М. : Наука
1990.-451 с.
105 Макаров М. Л. Основы теории дискурса. - М. : Гнозис, 2003
-280 с.
106 Дорфман Я. Г., Сергеев В.М. Морфогенез и скрытая
смысловая структура // Вопросы кибернетики. Логика рассуждений и
ее моделирование.-М ., 1983.- С . 137-147.
107 Литературный энциклопедический словарь. - М. : Сов.
энцикл., 1987. - 750 с.
108 Лотман Ю. М. Структура художественного текста. — М. :
Искусство, 1970. - 384 с.
109 Гинзбург Л. О литературном герое. —Л.: Советский писатель,
1 9 7 9 .-2 2 3 с.
110 Лотман Ю. М. О русской литературе: Статьи и исследования
(1958-1993). - Спб.: «Искусство Спб», 1997. - 848 с.
111 Долинин К. А. О внутренних признаках несобственно-прямой
речи // Иностранные языки в школе. - 1980. - № 1. - С. 22-26.
112 Лингвистика текста. Материалы научной конференции. - М.,
1974.- Ч . 1 .-2 3 0 с.
113
Лукин
В.
А.
Художественный
текст:
Основы
лингвистической теории. Аналитический минимум. - М. : Ось-89,
2005. - 560 с.
114 Москальская О. И. Грамматика текста. - М. : Высш.школа,
1981.-183 с.
115 Яіекеі Е. Тһеогіе ипсі Ргахіз йег 1і§ио8Іі1І8ІІ8сһеп
Техііпіегргеіаііоп. - М .: „Носһзсһи1е“, 1974. -184 8.
116 Оиегіісһ Е., КаіЫе XV. Техізопеп: ПІІТегспгіешпцякгіГегіеп аиз
1іп§иІ8ІІ8сһег 8ісһІ.- ІтапкГигІ а .М .: А іһепеит УегІ., 1972. - 242 8.
117 Боротько В. Г. Элементы теории дискурса. - Грозный, 1981. 114с.
118 Брудный А. А. К анализу процесса понимания текстов // Знак
и общение. - Фрунзе, 1974. - С. 3-6.
119 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. - М. : Русские
словари, 1997.-411 с.
120 Ивлева Г. Г. Семантические особенности слов в немецком
языке. - М . : Высш.школа, 1978. - 104 с.
121 Винокур Г. О. Филологические исследования. - М. : Наука,
1 9 90.-451 с.
122 Грайс Г. П. Логика и речевое общение // Новое в зарубежной
лингвистике. - М .: Прогресс, 1985.-В ы п . XVI. - С. 217-250.
123 Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. Д. Значение текста как
внутренний образ // Вопросы психологии. - 1997. - № 3. - С. 79-91.
124 Мусхелишвили Н. Л., Сергеев В. М., Шрейдер Ю. Д. Дискурс
отчаяния и надежды: Внутренняя речь и депрагматизация
коммуникации // Вопросы философии. - 1997. - № 10. - С. 45-57.
125 Ревзина О. Г. Язык и дискурс // Вестник Моск.гос.ун-та. Серия 9. Филология. - М., 1999. - № 1 - С. 25-34.
126 Серль Дж. Что такое речевой акт? // Новое в зарубежной
лингвистике. - М .: Прогресс, 1986. - Вып. XVII. - С. 151-169.
127 Серль Дж. Классификация иллокутивных актов // Новое в
зарубежной лингвистике. - М. : Прогресс, 1986. - Вып. XVII. - С.
170-194.
128 Анализ художественного текста // Сборник научных статей.
М. : Педагогика, 1975.-В ы п . 1 .-1 4 1 с.
129 Чернухина И. Я. Очерк стилистики художественного
прозаического текста. Факторы текстообразования. -Воронеж- Изд-во
Воронеж.ун-та, 1977.-2 0 7 с .
130 Степанов Ю. С. В трехмерном пространстве языка - М •
Наука, 1985.-335 с.
131 Степанов Ю. С. Методы и принципы современной
лингвистики. - М. : Едиториал УРСС, 2003. - 312 с.
132 Москальская О. И. Проблема системного описания
синтаксиса. - М .: Высшая школа, 1981. - 175 с.
133 Бахтин М. М. Литературно-критические статьи - М ■
Х удлит, 1 9 8 6 .-5 4 1 с.
134 Караулов Ю. Н. Русский язык и языковая личность — М •
Наука, 19 8 7 .-2 6 1 с.
135 Караулов Ю. Н., Петров В. В. От грамматики текста к
когнитивной теории дискурса / Дейк Т.А. ван. Язык. Познание.
Коммуникация. - М., 1989. - С. 5-11.
136 Клобуков Е. В. Части речи в аспекте когнитивной
лингвистики // Вестник Моск.гос.ун-та,- Серия 9. Филология - М
1 9 9 9 .-№ 1 , - С. 138-145.
137 Свинцов В. И. Отсутствие информации как возможный
источник
информации:
логико-гносеологический
аспект
//
Философские науки. - 1983. - № 3. - С. 69-75.
138 Ахметжанова 3. К. Сопоставительное языкознание: казахский
и русский языки. - Алматы, 2005. - 408 с.
139 ЕгЬеп 3. ЕіпШһгип§ іп сііе йеиІ8сһе \УопЫ1сІип8х1еһге. - ВегііпАкасіетіеуегіа^, 1993. - 400 8.
140 Винокур Т. Г. Говорящий и слушающий. Варианты речевого
поведения. - М .: Наука, 1993. -1 7 2 с.
141 Долинин К. А. Имплицитное содержание высказывания //
Вопросы языкознания. - 1983. - № 6. - С. 37-47.
142 Лингвистическая проблема текста: сб.статей — М
МГПИИЯ. 1980.-191 с.
143 Чумаков Г. М. Синтаксис конструкций с чужой речью. Киев.: Вища школа, 1975. - 220 с.
145 ^еіп гісһ Н. \¥ е8е йег 8ргасһки11иг. - 8іиПё аП: Беиізсһег
Уег1а§, 1 9 8 5 .-3 9 0 8.
146 Ковтунова И. И. Проблема несобственно-прямой речи в
|рудах В. В. Виноградова // Вопросы языкознания. - 2002. - № 1. - С
65-71.
147 Кушкарова Г. К. Коммуникативно-прагматические функции
глаголов, вводящих прямую речь, в немецком художественно тексте:
дис. д. филол.н. - Алматы, 1999.
148 Старкова А. Г. Имплицитность как семантическое явление и
ее функции в художественном тексте (Романские языки): дис. докт.
филол. н. - М., 1983.
149 Лингвистика текста: сб.статей. - М .: МГПИИЯ, 1979. - 172 с.
150 Падучева Е. В. О семантике синтаксиса. - М. : Наука 1974 292 с.
’
151 Носенко Э. Л. Эмоциональное состояние и речь. - Киев.:
Вища школа, 1981. - 195 с.
152 Солганик Г. Я. Стилистика текста. - М. : Флинта-Наука
2 0 0 1 .-2 5 6 с.
’
153 Солганик Г. Я. Синтаксическая стилистика. - М. :
Высш.школа, 1991.-181 с.
154 Эсалнек А. Я. Основы литературоведения. Анализ
художественного произведения. - М. : Флинта: Наука, 2003. - 112 с.
155 Дейк Т. А. ван. Язык. Познание. Коммуникация. - М. :
Прогресс, 1989. - 310 с.
156 Аспекты семантических исследований. - М. : Наука, 1980. 356 с.
157 Почепцов О. Г. Коммуникативно-прагматические аспекты
синтаксиса // Филологические науки. - 1984. - № 4. - С. 29-35
158 Брандес М. П. Стилистика текста. - М. : Прогресс-Традиция
ИНФРА-М, 2004. - 416 с.
159 Ап(1ег姧 I. Іліегаіипуіззешсһайіісһе 8іШһеогіе. - ОбПіпееп
1977.-114 8.
’
160 Ғазеіош Оіяһегі. 8ргасһІһеогіе: Еіпе ЕіпЯіһгип§ іп сііе
Оепегаііуе О гатпш ік. - Т ііһ тёеп, 1990,- Всі. 1: Сішпсііасіеп ітсі
2іеІ8еІ2іт§еп, 1 9 90.-301 8.
161 Брандес М. ГІ. Стилистический анализ. - М. : Высш школа
1 9 7 1 .- 190 с.
162 Крестинский С.В. Коммуникативная нагрузка молчания в
диалоге // Личночтные аспекты языкового общения: межвузовский
сборник научных трудов. - Калинин, 1989. - 160 с.
163 Кифер Ф. О роли прагматики в лингвистическом описании //
Новое в зарубежной лингвистике. - М. : Прогресс, 1985 - Вып XVI
- С . 333-348.
164 Крестинский С. В. Интерпретация актов молчания в дискурсе
// Язык, дискурс и личность: межвузовский сборник научных трудов
- Тверь: ТГУ, 1990. - С. 38-45.
165 Богданов В. В. Молчание как нулевой знак и его роль в
" Я ,ы ю во е 06ш“ “
"
-
166 Богданов В. В. Функции вербальных и невербальных
І9 ”
Т 8В-25 РеЧеЮМ ° бЩеНИИ " ЯЗЫК0В° е ° бщеНИе- - Кал™™-
Вег1іі61964™8аГ587еі1еГтаПП'
5 Ы і АпаҺ)1- Үег1а8 у о1к ішсі \Үек. -
- м .! П р а м Л т -ш Т ” Г0Р0ДА"аТ0ЛЬ' пер- 3- А- в'Р“ "»«»ой'А'спаг9 , 969а - I е ЭТТ
Еп“
' И ™8-: Аи(Ьаи-Уег|,6 ВегЕп „„,1
170 Достоевский Ф. М. Идиот. - М . : Правда, 1981 - 640 с
« и т е р а ^ м ” -? 7 6 Фс
Сов. ^ Г
Г
У"
т М5б0ФсМ ' Се” ° с “
ны' и
»“
- Л , Хул.
»»-
- М,
Л косымш асы (терминологиялык)
АНЫҚТАМАЛАР
Ішкі сейлеу - дауыстап айтылмайтын, дыбыс шыгармайтын,
мылқау тіл, ол өзінің субъектісіне арналып айтылады (өз-өзіне);
«ішкі» немесе өзіндік сөйлеудің пайда болуына кері процесс. Ішкі
сөйлеудің белгілеріне жататындар: оның синтаксистік құрылымынын
предикативті сипаты, мағынасының мөлшерлі жиілігі (оның
семантикалык
құрылуының
ерекшеліктері)
жэне
дыбыстык
кыскартылуы (оның фонетикалык ерекшеліктері).
Бейнеленген вербалданган ішкі сөйлеу (ЬВІС) - мэтін кұрушы
категория, ол автордың сөзі мен кейіпкердың созінің арасындағы
композициялык жоспарда аралық орын алады, екеуінің де
түсініктерінің пайда болу ортасын көрсетеді, әдеби шығармаларда
көбінесе еркін жанама дискурстың (ЕЖД) хабарлау формасына ие
болады, оның тілдік кұрылымы бейменшік-төл сөйлеу (БТС) ретінде
сипатталады.
Модель дегеніміз бұл - «ойша ұсынылатын немесе материалдык
іске асырылған жүйе, ол зерттеудің нысанын көрсете отырып,
суреттей отырып немесе дауыстай отырып, оны уйрену бізге осы
нысан туралы жаңа ақпаратты беретіндей етіп орнын басуға қабілетті»
[В. А. Ш тоффтың термині].
Мэн — бул ойдың субъективті сипаттамасы, оның себептеріне,
мақсаттарына, сонымен катар кажеттіліктеріне сэйкес субъектіден
бөлінетін белгілерге ие [Л. С. Выготскийдін аныктамасы].
М ағы на — сөздің артында тұратын объективті байланыстардың
жүйесі жэне субъектінің кажеттіліктеріне қарамастан нақты, шынайы
кұбылыстарды көрсететін, бейнелейтін жуйесі, бұған осы жуйенің
байланыстары жауап береді [Л.С. Выготскийдің аныктамасы].
Топнк - бұл семантикалык синтаксистің кезеңіндегі мәлімет,
ақпарат (ой-пікірдің бастаіі кы нүктесі), (психологиялық бастауыш,
ягни айтушы мен тыңдаушының санасындағы бірінші келетін ой)
[Л.С. Выготскийдің аныктамасы].
Коммент - бұл семантикалык синтаксистің кезеңіндегі
алғашкысы (психологиялык баяндауыш, яғни айтушы немесе
тындаушының санасындағы екінші келетін ой (бастауыш туралы
айтылатын ой)) [Л. С. Выготскийдің аныктамасы].
Іш кі сойлеу - «ойлардың аса, өте-мөте жылдам жэне өзгермелі,
ауыткымалы ағыны, өзінің кенет өзгеруімен, ой-пікір, пайымының
аякталмағандыгымен бөгделер үшін аз таныс, түсініксіздеу болып
келеді, тіпті жеке сөздерге немесе тіпті сөйлемнің бір үзіндісіне,
кішкентай бір бөлігіне ауысуы да мүмкін» деген секілді болып
сипатталатын үрдіс [Л. С. Выготскийдің аныктамасы].
«Такырып» - бүл субъектіге әлдеқашан таныс, аян, белгілі
болып үлгерген нәрсе —пікірдің нысаны.
«Рема» - осы пікір нысаны туралы жаңалық.
Агенс - эрекет субъекті.
Патиенс —эрекет объекті.
Симультандык — терең синтаксистік күрылымдағы әуелгі,
бастапқы ойдың, түпкі ойдың ауысу үрдісі [А. Р. Лурияның термині].
Сукцессивтілік — жоғары кұрылымдағы сырткы ой-пікірдің
сөйлемдерінің бірізділікке, сонымен катар реттілікке өзгеру үрдісі [А.
Р. Лурияның термині].
«Фрейм» - «уйытқы, негіз + кұраушылар», кұрылымдык
шектің, шенбердің (фрейма) таңдауын білдіреді, болжамдайды,
белгіленген, косылған категория жэне/немесе кыстырма бірліктердің
тэртібі (біздің түсінігімізше, бұл терең интериорланған эрекеттер
жэне ол ішкі сойлеу болып табылады) [X. жэне И. Кларк бойынша].
«Слот» — фрейма ұяшықтары, олар элементтердің тандауы мен
косылуын, енгізілуін болжамдайды [X. жэне И. Кларки бойынша].
Генераторлар - тілдік байланыстардың барлык болуы мүмкін
нүскаларын кұрайтын аппараттар, олар терец кұрылымдарды құруға
катысады (парадигматикалык аспект) [И. А. Мельчуктің термині].
Селекторлар - осы конспектідегі орынды, кисынды нұскаларды
тандауга мүмкіндік беретін жэне жоғарғы, үстіңгі кұрылымдарды
құрайтын аппараттар (синтагматикалык аспект) [И. А. Мельчуктің
термині].
А рты кты қ — бірдей, бірнеше акпаратты эксплицитті түрде де.
имплицитті түрде де кайталап (бірнеше рет) беру.
Еркін жанама дискурс - басқа біреудің сөзін беру түрі, тәсілі,
мунда «кыстырма сөйлемнің субъекті болуы мүмкін (сөйлеп тұрған
емес жэне хабарлаушы емес) сол кейіпкердің пропозиционалды
нүскауының мазмүны ең соңында түскен болуы мүмкін» [Е. В.
Падучеваның термині].
Полифония — бейменшік-төл сөйлеудің формасы, ол сананың
салаларыньщ арасында накты шекараның жок кезінде
әр түрлі
субъектілерді - хабарлаушы мен кейіпкерді, бір кейіпкер мен
баскасын сипаттайды.
Мимезис - кейіпкердің сөзінің тікелей берілуі.
Бейменшік-төл сойлеу - баска біреудің сөзін беру формасы,
оның форма кұраушы бірліктері мыналар бола алады: ішкі сөйлеудің
жеке, дара енуі, мазмұндау тэсілі, олардың барлығы да біршама
шектеулі диалогтығымен сипатталады.
Дейктикалы қ (дейксис) —бейменшік-төл сөйлеудің қаеиеті, ол
тек қана кейіпкердің еанасының пэні болып табылатын нысандар мен
референтті жағдайларды ғана білдіретін карым-катынастың арнайы
каноникалык жагдайларына ғана тэн [Е. В. Падучеваның термині].
Экспрессивтілік - ішкі сөйлеуінің экспрессивті-диалогтык
элементтерінің көмегімен кейіпкердің өзінің ойын білдіру тәсілі, эдісі
[Е.В. Падучеваның термині].
«Тілдің эгоцентрикалык бөліктері» - бейменшік-төл еөйлеудің
субъекті - бұл функционалды бірінші жақ - кейіпкер, яғни ол
дейктикалық
және
экспресеивті-диалогтық
элементтердің
басқарушысы болып табылады, ал еркін жанама дискурста кейіпкер үшінші жақ - бірінші жактың құқығының иееі болып табылады [Е. В.
Падучеваның термині].
Іш кі монолог - (неміе тілінде сәйкестігі егіеЬіе Кесіе) кейіпкердің
ішкі жайылма сөзі, ол мэтіннің қүрылымдык бірлігін білдіреді және де
мынадай белгілермен сипатталады:
а) ішкі сөйлеудің субъектілерінің «ішкі-тілдік» еалыстырмалы
өзіндік көріністерімен;
б) диалогтық имитациямен;
в) прагматикалық және жүйелік-лингвистикалык қарсы қойып
еалыстыру деңгейімен (синтаксис, морфология, лексика).
Тура ішкі монолог - кейіпкердің ішкі сөзі, автордың дауысын,
сөзін түгелге жуық ығыстырып тастайды, тырнақшаға алынады, ал
авторлық ремарка интерпозитивті орын алады.
Ж анама ішкі монолог - автор мен кейіпкердің дауыстарыныц
араласуымен сипатталатын ішкі сөйлеу, бейменшік-төл сөйлеудің
формасында озінің көрінісін, бейнесін табады.
Өзекті ішкі монолог - ішкі жанама монологтьщ бір түрі, онда
ойлаушы субъекттің кандай да бір жағдайда сезінетін эр алуан
сезімдері туралы сөз болады. Мү.нлай монологтардың мазмұидалу,
баяндалу тәсілі, эдісі эдетте хабарлы, хабарлай айтылған болым
келеді. Хабарламаның такырыбына келетін болсак, ішкі монологтьщ
бүл түрінің өзі іштей үш түршеге бөлінеді.
Монолог-галлюцинация - ішкі монологтьщ бір түрі, ол ішкі
сөйлеудің субъектінің физиологияльщ жагдайының эр түрлі
көріністерінің
көрнекі
сипатталуымен
суреттеледі,
олар:
галлюцинация (елестеушілік), есеңгіреу, үмытып калу, сандырақ, ол
кезде сезім толығымен санаға басты лы к етеді, ал
ақпараттык
орталык нақты, анық көрсетілген болмайды.
Монолог
ойлану, ойга шому, толғану - өзекті ішкі
монологтың екінші түршесі,
ол фактілерді баяндаған кездегі
логикалык бірізділіктіц, жүйеліліктің жоқтыгымен сипатталады Бүл
оилаудың
формасының
жоғары
эмоционалдық
боялуымен
түсіндіріледі, мүнда монолог - галлюцинация тәрізді, сезім тағы да
сананы баскарады.
Монолог - пайымдау - өзекті ішкі монологтьщ үшінші түршесі,
онда тілдік форма толығымен ойдың логикасына бағынады.
Проспективті монолог - ішкі жанама монологтьщ түрі
мазмүндау формасы бойынша ол да хабарлы, хабарлай айтылган
болып келеді, бірак, өзекті ішкі монологтардан ерекшелігі оның
ирреальды модальды бағыттылығы болады жэне ол эдетте шартты
райда репрезентацияланады.
Ретроспективті ішкі монолог - ішкі жанама монологтьщ түрі,
оныҢ ерекшелігі - ойлаушы субъекттіц өміріндегі жагдайлардыц
ретроспективті сипатталуы болып табылады.
Ішкі сойлеудің карастырылып отырган көрінісі үшін сонымен
катар индикативте грамматикалык уақытты пайдалану тэн болып
келеді, ал оның сюжеттік-композициялық кұрылымы эрекеттіц
нэтижелшігі мен ретроспективтілігін білдіретіндігіне байланысты
темпоралды жүйе нағыз индикативті уақыт болып берілуі мүмкін.
Аутодиалог - ішкі монологтьщ эртүрлілігі, өзімен-озі эцгімелесу
секілді корінеді, ішкі жэне сырткы дауыстыц эмоционалды жэне
рационалды күресі тэрізді. Ішкі дауыс ой-пікірдіц, бірізді логиканыц
сырткы жолымен, пакты бір жағдайлардың логикалық талдауымен
дауласып, жанжалдасады немесе тартыска түседі. Осылайша, (М. М
Бахтин бойынша) «сананыц диалогизациясы болады».
Қиялдагы, ойдағы ішкі диалог - ішкі монологтьщ әртүрлілігі,
ЭР алуандыгы, мүнда кейіпкер, өзін кандай да бір жағдайда бере
отырып,
киялдагы, ойдағы эцгімелесушілермен өзініц тілдік
партиялары мен тілдік жүрістерін ойластырады немесе ішкі
монологка бірқалыпты ауысу кезінде көрінеді.
Ішкі сөйлеудің кіші қосылулары - бейнеленген вербалданган
ішкі сойлеудіц түрі, ол болып жатқан жағдайларга қатысушының
жылдам (эмоционалды) реакциясын көрсетуге кызмет етеді.
Репрезентативтер [Дж. Серля термині] - тілдік актілер, олардыц
максаты мынада: «істщ кейбір жағдайы туралы хабарлағаны үшін
аитушының жауапкершілігін тіркеу үшін (эртүрлі децгейде) жазып
тіркеп қою».
^ Ішкі констативтер - ішкі тілдік актілер, олар айтылу мақсаты
бойынша хабарлы болып келеді жэне пайымдауды, пікірді білдіреді.
Іш кі экспрессивтер — тілдік акт, иллокутивті акт, олар
кейіпкердің өзінің психологиялық жағдайын көрсетуі арқылы іске
асырылады, ол
«пропозиционалды мазмұнның шеңберінде
анықталған заттардың қатыстылык жағдайының шынайылык
шартымен» беріледі.
Іш кі комиссивтер - уәденің иллокутивті күшін эксплицитті
көрсететін тілдік акт.
Ішкі директивтер — тілдік акт,
оның іске асуы бекіту,
макұлдауды көрсетеді, айтылу формасы жағынан сұраулы сөйлемнің
аркасында жүзеге асуы мүмкін.
Б косымшасы (анықтамалық)
Психологиядағы ойлау мен сөйлеудің катынас моделі
Тәсіл
Үсынушы
Дж. Бале
В. Эггер
Уотсон
Мінезкұлықтықтеориялык
Психологиялык Пиаже
-дамытушы
Ереже
Механистік
Механистік
Сипаттама
Модель
Сөйлеу
ойды
хабарлаушы
М - ВР
Ой
сөздің
туындысы
М=Р
Идеалистік
Ойлаушыпсихологиялық
Л.С.
Выготский
Этноэлеуметтік
Б. Уорф
Психологиялык
Вюрцбургская
школа
К. Бюлер
Ойлау мен сойлеу
алдымен тэуелсіз
дамиды
(сөздің м
алдындағы
Р- м
ойлау), содан соң р
бірігеді
Прагматика Ойлау өзінің іске
лық
асуына дейін ІС- м - ВР - Р
де ондеуден өтеді
СебептікТіл ой
секілді
салдарлык
құрылымдайды
Р—
м
және анықтайды
Идеалистік Ойдың
сөзге
«рухани» айналуы м = и
р
Мінезкүлыктыктеориялык
П.П. Блонский
Механистік
Психологиялык А. Р. Лурия
Ойлау сөз бен
тілдің көмегімен М - Р
калыптасады
ІС
ойлаудың
құраушы бөлігі
ВР=М
Психологиялык А. Н. Соколов
Ойлаушыисихологиялык
Н. И. Жинкин
ІС бұл - ойдың
жылдам өзгеретін ВР=М
агыны
Материа
листік
Ойлау
пэндік- м - я
сызбалық
кодта
ВР
!
жүзеге асады
р
Г қосымшасм (анықтамалық)
Лингвистикадагы ішкі сөйлеу модельдері
В қосы м ш асы (ан ы қ там алы к)
П еихолингвистикадағы сөз тудыру модельдері
Тэсіл
Прага
лингвистика
лык
үйірмесі,
Р. Якобсон
Т ілдің кызмет
ету теориясы
Синтетикалық
(балаларда
ІС
пайда болуынын
моделі)
Тілдік
кұрылымдықфункционалды
сипатгамасы
1) козғаушы-мотивациялық;
2) калыптастырушы;
3) жүзеге асырушы;
Н. Хомский
Г енеративті
грамматика
Тілдік
пайда
моделі
Атаулы топ +
етістік тобы
= сөйлем
1) нәтиже образының кұрылуы;
2)
мағынаның
семантикалык
бірлігінің
тандауы
немесе
семантикалык бірліктің тандауы
жэне оларды араластыру ережелері;
3) мағыналық субъективті кодтың
тілдік, объетивті кодка ауысуы
стратегиясын тандау, сонымен катар
сөздің
тандауы
жэне
оларды
араластыру ережелері;
4) козғаушы жүзеге асыру;
И. А. Мельчук
М агына
Мәтін
Аналитикалықсинтетикалык
Ойдың генераторлардын
(парадигматикалык
аспекті) + селектордьщ
(синтагматикалык
аспекті)
көмегімен
мэтінге айналуы
И. Р. Гальперин
Мэтінді түсіну
моделі
Лингвистикалык
ІС
лингвистикалык
концепциясы, тілдің
экспрессивті
жэне
коммуникативті
кызметтерінің
экспликаторы
ретінде
К. А. Долинин
Табиғи
ішкі
сөйлеу моделі
Әдебианалитикалык
(вербалды
емес
ІС-дің
вербалды
үксастык)
ІС белгілерінің 2 тобы:
сырткы (жак пен шактын
транспозициясы)
және
ішкі
(ІС
номинативті
жэне
коммуникативті
мазмұнын
сипаттайтын
белгілері)
Е. В. Падучева
1С
«екі
дауысты»
тілдік
күрылымы
Лингвоаналитикапық
БТС
хабарлауш ы
формасы ретіндегі СКД
Қ уры лы м ы
4 фаза:
М одельдін кезендері
1) мотивация фазасы;
2) тілдік интенцияның қалыптасуы;
3) ішкі бағдарламалау фазасы;
4) бағдарламаны іске аеыру фазасы.
И. А. Зимняя
3 деңгей
АА.
Залевекая
4 кезен
Херберт
Ив
Кларки
М. Гаррет
пен Багдарламанын 1) пікірдің немесе дискурстың
жалпы жоспары;
4 типі
2) сөйлемнің жалпы жоспары;
3) сыртқы құрылымның «кұраушы»
жоспары;
4) артикуляция бағдарламасы;
5 деңгей
Үсынушы
лар
Модель
У сы нуш ы лар
А.А. Леонтьев
1) хабарлама деңгейі;
2) функционалды;
3) позициялык;
4) фонетикалык;
5) артикуляциялык-
кызметтін
болуынын
Ереже
ж үйенін
Д косымшасы (мысалдар)
Ф. М. Достоевскийдін «Идиот», «Униженные и оскорбленные»,
Б. Келлерманнын «Оіе 84ас11 Апаіоі» жэне А. Зегерстің «І)іе
Епізсһеійипд» романдарынан алынған көркем мәтіндердегі
ішкі сөйлеу турлерінін сегменттері
ІС т ү р л е р і н е м іс т іл ін д е
Бсймеишік-төл сөйлеу:
(1А)Ег уегзіаші зіе пісһі. Зіе зсһіеп Ьоезе
аиі' .Гасциез ги зеіп. НаИеп 8Іе цегапкі?
КорйсһйИеІпсІ уегііезз ег <1аз Наиз <1ег
Вагопіп.
Зогуа һаііе зісһ уегапсіегі, оһпе
2шеііе1. \¥ а з шаг §е8сһеһеп? Зіе зсһіеп
кйһі, ІГОЗІІ8 ипд Іазі һаіГ. Тгоігсіет
етрГапц ег сіеиііісһ сііе Уегшапсііипц, сііе
зісһ Іп і һ т уоіі/оц, 800Гі ег іп іһге Ыаһе
каш. 8іе уеггаиЬегіе іһп, зіе т а с һ іе еішаз
Ічіеиез, 8(агкегез, Кіагегез аиз іһш. \Уіе
еіспс! шаг сіаз Ьеһеп! \У аги т шаг ез пісһі
кіаг ипсі еіпіасһ? Оіеісһхеііій аЬег егйіНіе
іһп еіпе Ііеіе Тгаиег: Піе Е тГ ети п ц
гшізсһеп і һ т шкі іһг зсһіеп §гбззег
Вешогііеп ги зеіп. Баш аіз, аІ8 зіе /и і һ т
іп сіеп НоГ к а т , сіатаіз шаг зіе і һ т §апг
паһе. [іа т а із һаііе ег іһг іЫцеп шиззеп ег шйгсіе ез еші§ Ьегеиеп!
8іе шаг гаізеіһай, 8оп)а. Іп іһ т
сіаш тегіс сііе тедегёгйскепёе Егкеппіпіз,
сіазз ег зіе епсіцйіііц уегіогеп һаііе. [167,
425]
(2А)Наизс1ате Ьеі .Іазкиізкі? Каоиі
зсһіиц зісһ уог сііе 8 і іт . Оісзсг аііе
Ваиег! \УсзһаІЬ шаг ег пісһі аиГ <іеп
Оесіапкеп
^екоттеп,
Сагоіа
аіз
Е т р іа п е з д а т е ш епцаціегеп оёсг зіе іп
ітепікіеіпс]' Ғ о г т ап зісһ ги Геззеіп?
Каоиі (іасһіе ап Сагоіаз шеіВе Наиі, игиі
ег шаг Іацеіапц к а и т ітзіапсіе, еіпеп
у етй п Ш веп 8 аІ2 ги сіікііегеп. Біезег
ипшІ55епс1е, с іи т т е , аііе Ваиег! [167,
503];
(3 А) „Ыасһ Наизе!" заціе ег г и т
Сһаийеиг т і і еіпег ІіеҒеп, Іеізеп 8 і і т т е ,
ІС т ү р л е р і о р ы с т іл ін д е
(ІБ )Д есять минут назад, когда входила
Настасья Ф илипповна, он был так
поражен, так ошеломлен, что
совершенно забыл о возможности
появления на сцене Ардалиона
Александровича и не сделал никаких
распоряжений. И вот генерал тут, перед
всеми, да еще торжественно
приготовившись и, и именно в то самое
время, когда Настасья Филипповна
«только случая ищет, чтобы осыпать
его и его домаш них насмешками», (В
этом он был убежден.) Да и в самом
деле, что значит ее теперешний визит,
как не это? Сдружиться с его матерью и
сестрой или оскорбить их у него же в
доме приехала она? Но по тому, как
расположились обе стороны, сомнений
уже быть не могло: его мать и сестра
сидели в стороне как оплеванные, а
Настасья Ф илипповна даже и позабыла,
кажется, что они в одной с нею
ком нате... И если так ведет себя, то,
конечно, у ней есть своя цель! [170,
134]
(2Б)У князя мелькнула странная мысль.
Он посмотрел пристально на Аглаю и
улыбнулся.
Ему даже не верилось, что перед ним
сидит та самая высокомерная девушка,
которая так гордо и заносчиво
прочитала ему когда-то письмо
Гаврилы Ардалионовича. Он понять не
мог, как в такой заносчивой, суровой
красавице мог оказаться такой ребенок,
может быть действительно даже и
теперь не понимающий всех слов
ребенок [170, 4551
сііе Ш һ еіі уеітіеі. 8 еіп Зіоіг шаг \сгіс 1/І.
Ег һаііе егшагіеі, Ғгапгізка уег1е§еп ипсі
ипзіеһег уоггийпсіеп, ЬееіпйиВЬаг ип<і
зиёцеяІіЬеІ, ипсі пип һаИе іһп сііезе
Ваиегіп аііги {>ешап& стрГап^еп,
ипіегһаііеп ипгі һ іп аи зко тр іітеп ііеп . 5 іе
һайе іһп Іоггпіісһ йЪегштреК, аиі' 80
еішаз үуаг ег пісһі уогһегеііеі §ешезеп.
Ій ід еіпе .1асһі шііі 8Іе сһаПеп, сііеве Киһ!
Б а 8 І8І і‘а еіп \ҮіІг! Ег шаг 8еһг Ъозе, ип<і
Ғгапгівка аһпіе пісһі, ёазз цсгасіе іһге
В етегкип^ уоп <іег „ІасІК, сііе сһагіеп
шо11е“, ВогІ8 іп сііе зсһіесһіе Ьаипе
уегзеіхіе [167, 514]
(4 А) Еіпез Та§ез аЬег шаг <1аз
„ВгіеҒсһеп11 сіосһ да! іапко ігаиіе каиш
еіпеп Аи§еп. Оһпе 2шеіҒе1, Зоіуаз Напсі!
Заһ т а п Зоіуаз НапсксһгШ, 80 8аһ шап
Зоп]'а уог зісһ, 80 кіаг ипсі аийісһіі§,
шаһгһай зсһоеп шаг іһге ЗсһгіА. ІЛпсІ сіав
Іаі „.Гапко, сіаз Зсһшеіп"? Ег Ь е к а т зеіп
КпаЬепвезісһі, ег шаг §апг 8ІІІ1, ипсі (Іапп
гігйскіе ег деп ВгіеГ ап зеіп Негх. Эа
8Іеһ8І йи шоһі? ІІпсі сіи һіеііезі ез Гйг
иптоціісһ!
Іапко Іаз сіаз „ВгіеҒсһеп“ ипсі п а һ т е8
зо^аг т і і іп діе Васіешапле, иш е8
посһшаіз ги Іезеп. Е8 зіеһі )а уісііеісһі
сіосһ пісһі 80 з с һ і і т т и т <1ісһ, сіасһіе ег,
аІ8 ег 8Ісһ газіепе. Ез .чіпсі ^а уіеііеісһі
(іосһ посһ еіп рааг теп зсһіісһе 2іІ£е
2 игйск§еЫіеЬеп, Ігоіг а ііе т . ХҮйгсІе еіпе
5оп]'а 80П8І зсһгеіЪеп? Кип, гишеііеп
ІІЩ8І сіи еіп ЬІ88сһеп, 2 иве§еЬеп, ди т и з з і
ез сііг аЬі>еш6һпеп. ЦЪгі§еп8 1о§ ег пісһі
іп Зогуаз ІЧаһе! \¥ а г и т еггаһіеп Зіе пісһі
шеііег, іапко? Іп щ іе 8Іе гиисіісп. Асһ,
ез І8І |а пиг еіпе АІЬегпһеіІ, егшкіегіе ег
т і і г о іе т КорГ. Іп іһгег №іһе һайе ег
аисһ кеіпе зсһ ти ігщ е Рһапіазіеп і т
КорГе, т а п т и з з регесһі 8еіп. За, ег
зеһпіе 8Ісһ пасһ іһг, (іаз шаз ёосһ пиг
паіиегіісһ, ипсі еіпгпаі, аІ8 Коза Ьеі і һ т
шаг, һа( ег зіе т і і зепеп цсгпсшеп
Седапкеп Ьезисіеіі, еіп еп/іцез Маі пиг.
... N 6111, посһ із( ег пісһі уііпгіісһ
уегіогеп! ХУепп Зогуа іһп ІіеЬіе, зо шигде
ег шіесіег еіп Мепзсһ шегсіеп, ег ууйгсіе
(ЗБ)О. как он непростительно и
бесчестно виноват перед Рогожиным!
Нет, не «русская душ а потемки», а у
него самого на душ е потемки, если он
мог вообразить такой ужас. За
несколько горячих и сердечных слов в
М оскве Рогожин уже называет его
своим братом, а он ... Но это болезнь и
бред! Это все разрешится! ... Как
мрачно сказал давеча Рогожин, что у
него «пропадает вера!» Этот человек
долж ен сильно страдать. Он говорит,
что «любит смотреть на эту картину»;
не любит, а, значит, ощ ущ ает
потребность. Рогожин не одна только
страстная душа; это все-таки боец: он
хочет силой воротить свою потерянную
веру. Ему она до мучения теперь нужна
... Да! Во что-нибудь верить! В когонибудь верить! А какая, однако же,
странная эта картина Гольбейна ... А,
вот эта улица! Вот, долж но быть, и дом,
так и есть, № 16, «дом коллежской
секретарши Ф илисовой. Здесь!» Князь
позвонил и спросил Настасью
Ф илипповну [170,255].
(4
Б)
Князь
немедленно
хотел
поворотить назад к себе, в гостиницу;
даж е повернулся и пошел, но через
минуту
остановился, обдумал и
воротился опять по прежней дороге.
Да он уже и был на Петербургской,
он был близко от дома;
ведь не с
прежнею ж е целью теперь он идет туда,
ведь не с «особенною же идеей»! И как
оно могло быть! Да, болезнь его
возвращается, это несомненно; может
быть, припадок с ним
будет
непременно сегодня. Через припадок и
весь этот мрак, через припадок и
«идея»! Теперь мрак рассеян, демон
прогнан, сомнений не сущ ествует, в его
сердце радость! И - он так давно не
видал ее, ему надо ее увидеть, и ... да,
он
желал
бы
теперь
встретить
Рогожина, он бы взял его за руку, и они
бы пошли вместе ... Сердце его чисто; [
разве он соперник Рогожину? Завтра он
пойдет и скажет Рогожину, что он ее
видел;
ведь летел же он сюда, как
(5) \¥ іе Іапце Іапко гігаиззеп іп (Іег сказал давеча Рогожин, чтобы только ее
Ыасһі зіапсі ипсі гпіі үегһаііепет А іе т увидать! Может быть, он и застанет
іп ёіе Ғ іп зіе т із һіпеіпіаизсһіе, үуиззіе ег ее, ведь не наверно ж е она в Павловске!
пісһі. Р іо й іісһ аЬег у е т а һ т ег у/іесіег [170,254].
сііс М изік сііе Хіцеипег һіпіег (1 еп гоіеп
Уогһапцсп. \¥ аг Зопіа « ігк ііс һ
һег (8) Хотя князь был и дурачок, - лакей
это
решил,
но
все-таки
£е\уезеп? Ү іеііеіеһі шаг ег зо Ьегаизсһі, уж
генеральскому камердинеру показалось,
сіазз ег ез зісһ еіпЪіІгіеІе?
неприличным
продолжать
„АЬег пеіп, зіе \үаг һіег, паііігіісһ » а г наконец,
зіе һіег!“ псГ ег Іаиі и п д аиззег зісһ у о г долее разговор от себя с посетителем,
Ғгеисіе аиз. „Ісһ Йіһіе досһ посһ іһге несмотря на то, что князь ему почемуНапсІ, ісһ һоеге сіосһ посһ іһге Іеізе, то нравился, в своем роде, конечно. Но
тееісһе 5 і і т т с . “ 8іе \уаг ц е к о т т е п , ез с другой точки зрения он возбуждал в
\уаг іһг пісһі ^ІеісһвйИіё, \уаз т і і іһш нем решительное и грубое негодование
везсһаһ! Еіп Се<іапке (ІигсһГиһг іһп: Ез [170,45];
ізі сіаз Ьезіе, ёасһіе ег, ди цеһяі |е І/( (9) Он пошел по дороге, огибающей
з о й г і пасһ Наизе ипсі т а с һ з і Зсһіизз, парк, к своей даче. Сердце его стучало,
ІеІ/1, посһ ш іі сіет Кіап^ іһгег ёйііёеп мысли путались, и все кругом него как
З і і т т е і т Оһг ипё т і і сіег Егіппегипц ап бы походило на сон. И вдруг, так же как
іһге ціапгежіеп Аіщеп. Ез шігд Іеісһі и давеча, когда он оба раза проснулся
зеіп, ез \уігд зсһбп зеіп. Зогуа даігсі сііг на одном и том же видении, то же
паһе зеіп ип<1 діезеп
АицепЫіск видение опять предстало ему. Та же
уегкіагеп. Иа аЬег егіппегіе ег зісһ ап сіаз женщ ина вышла из парка и стала пред
Он
Уегзргесһеп, сіаз ег Зоіуа йе§еЬеп һаНе. ним, точно ждала его тут.
\¥ іе коппіе ег жепіце Міпиіеп зраеіег вздрогнул и остановился; она схватила
зсһоп сіагап сіепкеп, (Іісяез Уегзргесһеп его руку и крепко сжала ее. «Н ет, это
701 Ьгесһеп? Ыіе \уегде ісһ сііг К и тш ег не видение!»
И вот, наконец, она стояла перед ним
Ьегеііеп, 8оп)а, піе, піе! \ с и с Нойһипц
егіШҺе іһп, ег Яіһііе, \ у і с пеие, лицом к лицу, в первый раз после их
ц еһеітпізуоііе К гайе іп іһп зігбтіеп , ипд разлуки; она что-то говорила ему, но
гаіі еіп рааг газсһеп Заігеп зргапц ег <1іе он молча смотрел на нее; сердце его
переполнилось и заныло от боли. О,
Тгерре е т р о г [167,298];
никогда потом не мог он забыть эту
(6) Іапко Іасһеіі, сіаз І,асһе1п егһеШ зеіп встречу с ней и вспоминал всегда с
^апгез Оезісһі, ипё ег зіеһі рібігіісһ иш одинаковою болью [170,481];
уіеіе Заһге іш щ ег аиз, даіе еіп КпаЬе. Оһ,
Зогуа кеппі ]а сіаз Сеһеіш піз пісһі, шіі (10) С другой стороны, опытность и
д е т ег зіе йЬегтазсһеп XV111. Ег ізі еЪеп глубокий взгляд на вещи подсказали
сіаЬсі, еіп 8 сһ \у іттЪ аззіп ги Ьаиеп, сіаз Тоцкому очень скоро и необыкновенно
зісһ іп еіпеш Р аітеп һ аи з һсГіпіІеі. верно, что он имеет теперь дело с
\Үипс1сгЬаг ізі Ғеһегу Оуиіа сіісзсг существом соверш енно из ряду вон, что
Еп[»игГ §е1ип§еп, аЬег ез ізі Іапкоз это именно такое существо, которое не
непременно
ЕіпҒаІІ. \¥ іе Зогуа зіаипеп жигсіе! Ла, зіе только грозит, но и
зоШе ез зсһоп һаЬеп һіег іп іііезег сделает, и, главное, ни пред чем
епііецепдеп Зіаді, иікі сіапп т Ы е п зіе іа реш ительно не остановится, тем более
аийібгеп, ги Ігіпкеп шкі ги зріеіеп.
[167,234-235].
геізеп, уіеі геізеп. Аисһ сіаүоп зсһш агтіе
Зогуа зсһоп [167,562];
(7)Оіезе
Масһіе
һаиеп
зеіпе
2йсһІІ8ип§
Ъезсһіоззеп;
йіег зеіпе
Еііеікеіі, зеіпеп Вйпкеі, зеіпе Ьазіег
зоШе ег §есіетіШбі ипсі іп сіеп ЗіаиЪ
ёеігеіеп жегхіеп. О |а, пип һаПе ег
уегзіапсіеп.
Оіезе
аІкіе^егтнП і^еп
Масһіе үстісһ іеіеп іһп пісһі з о Ь п , зіе
һіеһеп ез Гиег ^иі, іһп іпз ЕеЬеп
гигіісккеһгеп /и 1аз8еп — \уаз һайеп зіе
'о г т і і іһ т ? Ла, \уаз шб§еп зіе л\ оһі т іі
т і г уогһаЬеп? 6-а§1 зісһ Дапко һаий§. Ез
зіпсі уіеіе гаізеіһайе Оіп§е іп зе іп е т
ЕеЬеп §езсһеһеп, ег шеізз ез, аЬег ег
уегша§ ез пісһі, іһгеп §еһеішеп Зіпп /и
епігаізеіп. Зо һаі ег зеіпеггеіі діезеш
ҒІіе^ег
ОиЬгапке
сіеп
Ваиріаіг
кеіпезлуедз аиз іаиіег Сиіһеггі^кеіі
аЬвекаиГі, үуеіі гіеззеп М ийег орегіеіі
жегсіеп зоіһе, о пеіп! І т М о теп і, сіа
ОиЬгапке сіеп УегкаиГ уогзсһіиц, іп
сііезеш діеісһеп
АирепЫіск, .Іапко
егіппеПе зісһ һеиіе посһ т і і ^гоззег
Оеиііісһкеіі (Іагап. луиззіе ег, сіазз (Ііезез
Огипсізіиск іп зеіпеш I еһеп еіпе §апх
Ьезопсіеге К.о11е зріеіеп \уйг(1е. \\ 'і с \уаг
ез і һ т т б а ііс һ . (Іаз ги \уіззеп, \уег
ЙйзІеПе ез і һ т ги? І)іс.чег .Іасс]ис.'. Іасһіе
іһп |а аиз, Ігоігй ет. \Үіе к а т е» г и т
Веізріеі, сіа.58 ег сіаз б і іп сіег ііе&п Егсіе
заһ, сіепп ег заһ ев, сіаз ізі сііе \УаһгһеіІ,
^ас^иез коппіе іһп Ғиег у е т іс к і егкіагеп,
зо1ап§е ег шоіһе. ОаЬ ез Сеізіег, сііе іһп
зеһепсі тасһ іеп ? ОаЬ ез Сеіхіег іаиі
Оашопеп, сііе сііе I и Гі Ьеубікегіеп,
Іаипепһай іп іһ г е т Хегкеһг т ц ^ е т
ЗіегЫісһеп,
е іп та і
цііііц,
е іп таі
§ гаизат? Ап тап сһ еп Та^еп Гиһііе іапко
сііезе Оеізіег ипсі О атоп еп гіпдз иш зісһ,
ап апдегеп Іасһіе ег (іагиеЬег [ 167,427].
(11 А) Оіе Вагопіп ІіеВ зіе уіеі аііеіп. 8іе
заВ пеЬепап, зсһ тбкегіе іп сіеп В й сһ ет,
сііе Іасциез шііЬгасһіе, иш^еЬеп у о п
іһгеп ! Ішкіеі]. (Ііе аііе РоІзІегшбЬеІ
Ьезеігі Іііекеп, Ыип зсһбп, зіе һаііе іһге
Оедапкеп, т а п тиВ іе пісһі қІаиЬеп, дазз
что реш ительно ничем в свете не
дорожит, так что даж е и соблазнить его
невозможно. Тут, очевидно,
было
что-то другое, подразумевалась какая
то душевная и сердечная бурда, - что-то
вроде
какого-то
романтического
негодования ... [170,68];
(11 Б) А впрочем, что же он взялся их
так окончательно судить, он, сегодня
явившийся, что же это он произносит
такие приговоры? Да вот Лебедев же
задал ему сегодня задачу: ну, ожидал ли
он такого от Лебедева прежде? Лебедев
и Дюбарри, - господи! [170,253].
зіе пісһі сіасһіе. Іасциез іуаг еіп
ргасһіуоііег іипце, гіаз яіапсі йіг зіе Ғезі.
Ег уегдіепіе Сіеісі, ег итігде ц е м з з Ғшһег
осіег зраіег геісһ 'леп.ісп. Мііііопег
уіеііеісһі, шап һіеіі іһп )СІ7.І зсһоп йіг
\уоһ1һаЬепс1. Еіпе Рагііс Яіг Зогуа? Іа,
\үезһа1Ь пісһі? 8іе һаПе ййһег §гоВе
Ріапе ш іі Зогуа цсһаЬі, аЬег шаз пйШе
зсһііеззіісһ еіп
цгоззег Ы ате, Ноһег
Асіеі, шепп пісһі еіп Усгпбуеп (Іаһіпісг
зіапсі? ДсёспГаІІз жоіііе зіе сіеп һеісіеп
Оеіецепһеіі цеһеп, зісһ п аһегги коттеп .
\Уепп т а п |ипце Ьеиіе аііеіп Іаззі, зо
к о ш т е п зіе еіпаікіег іт ш е г паһег, зо һа£
ез сіст Н і т т е і еіпцегісһіеі. [167,382];
а) Тура ішкі монолог
(1 А ) 8еіпе Наепде аЬег жагеп
йеЬипсІсп. Ег коппіе Магу пісһі еіпіасіеп,
т і і і һ т і т М іИ еІтеег ги зецеіп, пеіп.
„Магу ізі )а еіпе жипікгп/оііе Ғгаи“, 8ац(е
ег 1еІ8е аиГ епціізсһ уог 8Ісһ һіп, „аЬег
т а п т и з з іһг еішаз Ьіеіеп коеппеп.
Наеііе ісһ еіпе Зецеііасһі:, зо т іе г д е зіе
^а ш іі т і г 8е§е1п, <іаз ізі дешіезз, ипд
пісһі т і і сііезет Іа п ^ е іііц е п Іоһп, сіег
агп Тауе кеіпе геһп ШоПе зргісһі. АЬег
ісһ һаЬе кеіпе ЗсцсУасһІ ипд ісһ Ьіп
еіп таі ітзіапсіе, еіпе ги т іе іе п \уіе сііезе
Ваеиегіп". Ч пд и/еііег сіепкі ег, \уіе зіе
аііе Магу уеілуоеһпеп. [167,515]
(1 Б) ... Марья Александровна ж ила еп
ёгапд.
«Нет, не вам перехитрить меня! думала она, сидя в своей карете.
Зина согласна, значит, половина дела
сделана, и тут - оборваться! Вздор! Ай
да Зина! Согласилась-таки наконец!
Значит и на твою головку действуют
иные расчетцы! [... ] Но только ужас как
она хорош а сегодня! Да я бы, с ее
красотой пол-Европы перевернула посвоему! Ну, да подождем ... Ш експирто слетит, когда княгиней сделается да
кой с чем познакомится. Что она знает?
Мордасов да своего учителя! Гм ...
Только какая же она будет княгиня!
Лю блю я в ней эту гордость, смелость,
недоступная какая! взглянет - королева
взглянула. Ну, как, ну как не понимать
своей выгоды? Поняла ж наконец!
Поймет и остальное ... Я ведь все-таки
буду при ней! ... Одного боюсь: не
слиш ком ли я ей доверилась? Не
слиш ком
ли
откровенничала,
не
слиш ком ли я расчувствовалась? Пугает
она меня, ох пугает!» [170,80];
Ж анама іиікі монолог
(2 А) Кісһакі (Іасһіе: Ісһ Іа^ 2 \уізсһеп
КоЪеП Ьоһзе ипсі е іп е т - үуіе һеіВі ег
пиг? Ег №аг еіп Оеиізсһег. Мап һаііе ипз
ги з а ттеп й еіей і, \уеі 1 №'іг аііе сігсі
(2 Б)
А между тем Марья
Александровна была в невыразимом
волнении. Одна уже Зина пугала ее
ужасно своим грустным видом и
заплаканными глазами. А тут и еще
152
Оеи(зсһ зргасһеп. ]а, НегЪеП Меіуег һа
1 затруднение: надо спеш ить, торопиться,
ег §еһеівеп. Веі сіеп 8 р а п іе т һіей е
г а этот «проклятый М озгляков» сидит
НегіЬеПо. ОЬ ег посһ ІеЫ? 'Л'о сіег зеіі
себе как болван, которому мало заботы,
та§?
и только мешает! Ведь нельзя же, в
Ег \уаг 8ІІП шкі £еЛ ік% . Міі і һ т \уаг
самом деле, начинать такое дело при
8 и( аи.чкоттеп. Вг іа т т е П е пісһі, ег
нем! Марья Александровна встала изЬек1а§іе зісһ пісһі. Аіз ег зісһ ги егһоіеп
за стола в страш ном беспокойстве
Ье§апп, /еіц іе ез зісһ. сІаВ ег уоп Ыаіиг
[171,85]
Везргасһі§ ипсі §ап 2 ипіегһаіізат шаг. Ег
үепгіеһ ипз сііе 2еіІ. ипсі 80£аг сііе
Зсһтеггеп . 1 гкі зо^аг сііе Ғигсһі. МІІ
зеіпеп Оезсһісһіеп. АиҒёеиівсһ, аиҒ
зрапізсһ. ЕгіеЬіез, Оеіезепев, Оесіасһісз.
Зо^аг Сіесіісһіе жиВіе ег аиз\уепс1т
[169,35],
Өзекті ін ік і монолог
(1 В) Почему-то ему все припоминался
(1 А) За, пип із( ег уеПі§ г и т „АиіЪгисһ",
теперь, как припоминается иногда
^ іе ег ев пеппі. Ег бГГпеі <1а8 Ғепзіег ипсІ
неотвязный и до глупости надоевший
гіеһі сііе каііе I .иГі еіп. 8іе егГгізсһІ іһп,
музыкальный
мотив,
племянник
шіе һеггіісһ І8І ез, ги а іте п . Тгоіг аііеш,
Лебедева, которого он давеча видел.
сііезез ЬеЬеп ізізсһоп! [...]. [167,305].
Странно то, что он все припоминался
Ға, игкі ріоеігіісһ - сііе каііе ЬиГ( іп
ему в виде того убийцы, о котором
Йеп Ьипдеп - Ггаці зісһ іапко: „\¥ о ги
давеча
упомянул
сам
Лебедев,
һаЬе ісһ еі§еШІісһ (ііехе Еііе? \Уіс?“ Ег
рекомендуя ему племянника. Да, об
коппіе еіпеп кіеіпеп 8рагіег§ап§
этом убийце он читал ещ е
очень
ипіегпеһшеп, ег ІіеЫе діезе каііе Ьий.
недавно [...]. А давеча так даже
8сһпее ипд 8оппе, » іе теипсІегЬаг! Ег
слишком заинтересовался в разговоре с
коппіе Ьіз гигп АЬегкЗ ееһеп, игкі агп
половым именно об этом же убийстве
АЬепсІ һаНе ег зсһііеззіісһ аисһ посһ 2еіІ.
Жемариных.
Половой
с
ним
Іп сіеіп цгаиеп Апги^ һаие ег 2 лүапхі§
согласился,
он
вспомнил
это.
Кгопеп цеҒигкІеп. шипсіегуоіі, ег коппіе
П рипомнил и полового; это был
аЬепсІв посһ еіпе Ғіазсһе ҮУеіп і т
неглупый
парень,
солидный
и
„Рагасііез" Ігіпкеп, ип<і сіапп ІеЬе шоһі,
осторожный, а «впрочем, ведь бог его
ясһоепе \УеІ(! „Пах із і аіісз, ісһ е еЬе шіг
знает какой. Трудно в новой земле
еіпеп Та§ 1 гкшЬ —еіпеп Та§ посһ,
новых лю дей разгадывать». В русскую
.Іапко!" [...] [167,305].
душу, впрочем, он начинал страстно
Ег Наі апсіегеп І.еиіеп сіаз \УоП
верить [...]. Но всякая душ а потемки, и
ВеЬгосһеп, еһгіоз §епи^, ег \\іп і зісһ
вусская
душ а потемки: для многих
зеІЪя сіа.8 \УоП Ьгесһеп ипсі еіп 8сһиП
тотемки. Вот он долго
сходился с
8еіп, еіп Ьапкгойег 8сһий.
3огожиным,
близко
сходились,
N 6111! Дапко »ігЛ сіеп Пиі ше§ ипд
(братски» сходились, - а знает ли он
ёеһі газсһ ипсі епізсһіоззеп 7\\ іісг
Рогожина? А впрочем, какой иногда
8сһиЫас1е, іп сіег >еіп Кеуоіуег Ііе^І. Ег
гут, во всем этом, хаос, какой сумбур,
п іт ш і сііе ШаҒГе һегаиз ипсі ргаеіі сііе
<акое безобразие! И какой же, однако,
Т г о т т е і. АЬег зсһоп сііе Вегиеһшп^ сіез
адкий и вседовольный прыщ ик этот
каһеп Згаһія ег/иеік іһп т і і Епйеігеп. Ег ;
щвешний племянник Лебедева! А
гіпеп,
зеіпе
Наепйе
Ліецеп,
сііе
прочем, что же я? (продолжалось
Мипсіһоеһіе ізі аиз^еігоскпеі, ипд \уіес1ег ліечтаться князю) оазве он убил эти
153
кііггеп сііе 2аеһп е /изаітітеп. Ег һаі
Агщзі уог сіег 'Л,аІТс ипсі Іеціе зіе шец.
8еіпе Веіпе шепіеп §апг кгайіоз, ег т и з з
зісһ зеігеп. К еіп, пеіп, ег капп ез пісһі, ег
ізі ги Геіце ііа г и ....
ВеЬепсІ ап аііеп О ІІесіет, т і і зіаггсп
Аіщеп, сіаз §гаие О езісһі Ьесіескі т і і
кіеіпеп 8сһ»еіззрсг1еп, цеһі ег гиг Тиег.
АЬег аиГ сіег Тгерре 1га{;сп іһп сііе Веіпе
ріоеігіісһ
пісһі т е һ г ,
зсіпе Кпіе
зсһшапкеп, сісг Екеі уеггеггі зеіп Оезісһі.
Ег ізі уег/шеі('еІІ, үоііег 8 с һ а т , ег Іііеһ 1і
зісһ Ь езсһтиШ , т а п ти е з зіе і һ т іпз
Оезісһі зсһ1а§еп. Еіп еһгіозег, зсһ атіозег
Веіііег ізі ег. Ег зсһіасці сііе Наепсіе уогз
Оезісһі ипсі ш е іт .
Ыеіп, пеіп, пеіп! Ш<і ріоеігіісһ кеһгі
Іапко и т , ег зсһшапкі іпз 2 і т т е г
гигаеск, п і т т і сіеп К еуоһег, зеігі іһп ап
сііе В ш зі ш кі сігиескі аЬ, оһпе ги (Іепкеп.
„М еіп О оіГ , Пиезісгі ег. [...].
Ег 8ІІІГ2 І іп сііе ТіеҒе. О а һогі ег
ЦоппегзсЫаце ипсі бй һ еі посһш аіз сііе
Аицсп. Еіп Мапп к о гп т і аиГ іһп ги. Еіп
Мапп, шаз шііі сіісзсг Мапп? № 11 к о т т і
сіег Мапп ц ап / паһе ипсі за§( еішаз. АЬег
Іапко уегзіеһі іһп пісһі т е һ г , ег зсһІіеВі
шіеёсг сііе Аицсп ипсі зіпкі іп еіпе
Ьодепіозе ш еісһе ТіеГе һіпаЬ.
[167,306-307];
(1 Б)
Ег ціпц шец. Ег шаг кгапк уог
8 с һ т е г г шкі ЕпПаизсЬшц?.
Зіппіоз кага сз і һ т уог, зе іп е т Мікіеі
ги у егзісһ ет, ег зеі і т т е г сіег, йіг <1еп зіе
іһп § е п о т т е п һаііе. \ҮиВіе зіе сіепп пісһі
уоп зеІЬзІ, ш е т зіе £ІаиЬеп коппіе, гііезт
\ҮоІІцапң Вйііпег о ёсг іһ т ?
АПе М епзсһеп, зо зсһіеп ез і һ т ,
ёіп^еп і һ т аиз <іет Ше§. О а т іі іһ т
піетапсі егзі (ііс каііе Зсһиһег ги геіцсп
Ьгаисһіе, год ег зісһ уоп зеІЬзІ гигііск
[167,368].
К.епІтаіг заһ егзі )еІ 2І, сіаВ еіп Розіеп
уог дег Тііг зіаікі.
8іе Ъешасһеп т іс һ , за§1е ег 8Ісһ, аиз
скг НаІІе капп ісһ пісһі т е һ г шеццеһеп.
Ісһ капп пісһі т е һ г аиз сіст \Уегк ^еһеп.
Ісһ капп пісһі т е һ г ше% аиз Ковзіп. Р ег
существа, этих шесть человек? Я как
будто смеш иваю .. . как это странно! У
меня голова что-то круж ится... А какое
симпатичное, какое милое лицо у
старшей дочери Лебедева, вот у той,
которая стояла с ребенком, какое
невинное,
какое
почти
детское
выражение и какой почти детский смех!
Странно, что он почти забыл это лицо и
теперь только о нем вспомнил. Лебедев,
топаю щ ий на них ногами, вероятно, их
всех обожает. Но что всего вернее, как
дважды два, это то, что Лебедев
обожает и своего племянника!
А впрочем, что же он взялся их так
окончательно судить, он, сегодня
явившийся, что же это он произносит
такие приговоры? Да вот Лебедев же
задал ему сегодня задачу: ну, ожидал
ли он такого Лебедева? Разве он знал
такого Лебедева прежде? Лебедев и
Дюбарри, - господи! Впрочем, если
Рогожин убьет, то по крайней мере не
так беспорядочно убьет. Хаоса этого не
будет.
По
рисунку
заказанный
инструмент
и
шесть
человек,
положенных соверш енно в бреду!
Разве
у
Рогож ина
по
рисунку
заказанный инструмент
...у него...
но... разве решено, что Рогожин убьет?!
- вздрогнул вдруг князь [170,152-153]
Слесіапке ізі бкеіһап іпкі і’етпсш, ісі
кбппіе гіеп Ш еШ сЫ аИ ш іі АЬяісһ
уегзсһиШеІ һаЬеп. Оаш іі һаЬеп зіе
§егесһпеІ. Ісһ һаЬе еіпег УогзсһгіС
гишігіег
§еһап(1е1і.
Ісһ
һаЬе
еіп
МепзсһепІеЬеп уегзсһиісіеі. \Үепп т а п
шііі, п і т т і шап ап, йаВ ісһ аііез шіі
АЬзісІП іаі. 8сһоп е іп та і, <1аз капп т а п
аисһ аппеһтеп, ізі йигсһ т іс һ сіег 8іааІ
везсһасііеі шогсіеп. 8о һаі ез |а §еһеіВеп,
ішсі _]ІЛ/ 1 шігсі ез һеіВеп& ег ізі еіп
8сһа<11іп!>. Ег һаі уегзисһі, зісһ һіег
еіпгизсһіеісһеп. Іп ипзег 'Л'егк. 1п ипзеге
Оезеіізсһай. Іп сііе Раііеі. ОаГііг ё іЬі ез
апсіеге Веізріеіе. — 8о шегсіеп зіе
зргесһеп, ^а, ипй \уег \уіг<і шіг һеііеп'’
[...] [167,373].
АПез з1іе§ аиз. Ег уіпц зсһпеі! уогап.
АиҒ е іп та і егзсһгак ег; Ьа§ сіепп <іаз, \уаз
ег
Ьгаисһіе,
шігкіісһ
іп
зеіпеш
8сһгеіЫізсһ? \Уег \уеі8, оЬ ез пісһі посһ
іт
КоЯег зіескіе; ёеп һа«е сііе
НаизшаПзҒгаи іг^епсі\\'о ипІег^еЪгасһІ.
Уіеііеісһі \үаг ез уегіогепйеуапйеп.
Ег .ЗЙГ2 ІС йеп Ғіиг етіап ц , зсһІоВ сііе
2іш теП й г аиҒ ипсі һіпіег зісһ аЬ. Ег
зсһІоВ зеіпеп зсһгеіЬіізсһ аиҒ, ипсі ег Ғапсі
зеіпе 8сһасһ1е1 іп сіегп Ғасһ, сіа.ч ег сіа/и
Ь е з ііт т і һайе. 8іе епіһіеіі аііегіеі ВгіеҒе,
сіаш тег » а г еіп ипЬезсһгіеһепез КиуеП.
8о ип.чіппів ез шаг, ег һаие і т Іеігіеп
Аи§епЫіск ееГигсһіеІ, ез кбппіе Іеег зеіп.
Ипсі ег а іт е іе аиГ, аіз ег дагіп зеіпе
ТаЫеІІеп Ғапсі, <1іе аиззаһеп шіе Азрігіп.
Ег Яііке хеіп Оіаз т і і цгоВег Уогзісһі, аіз
зеі ег і т Всііп ІТ. еішаз УегЬоІепез ги
и п іе т е һ т е п , ипсі гіаз ціискзспсіе \Уа8зег
уеггаіе іһп [167,376]
О й л ан у -п а й ы м д а у м онологы
(2 А) Оһпе йаВ ег т і й і е ш аги т, оһле
зеіп 2и1ип, (іеіеп і һ т шіссіег КоЬеП ипй (2 Б) - ... Приходите ко мне как-нибудь
Кісһагсі еіп. Оіезшаі зсһеисһіе ег зіе аиз поскорее
пить
ш ампанское.
Все
зеіпеш К ор£ Кигг ипсі зсһаіТ, \\іе еіп напьемся пьяны! [...] Я всю компанию
Віііг, һайе іһп сіеі' Сііліапке сіигсһ/искі: соберу! А что, вы будете спать эту
8іе зіпс! (а Іоі,- 8еЦ ег сііе ҮегЬігкіипу т і і ночь?
сіеп аһ.ем СеГаһПеп уегіогеп һаИе, иагеп
- Как и всякую, князь.
аисһ зіе іп еіпе ипҒаВЬаге Ғ е т е ^егііскі.
- Ну, так спокойных снов! Ха - ха!
Іп зе іп е т КорГ епізіапсі іһг АЪЪіМ.шепп
Князь перешел через дорогу и исчез в
ег пасһдасһіе, ипд \уепп ег зсһгіеЪ.
\Уагигп һаііе ег зісһ аиі' кеіпег
У е з а т т іи п д , аиҒ к е іп е т Уогігац т е һ г
Ыіккеп Іаззеп? \¥еіІ (Іет К е тр һ о іТ сіаз
Оесіісһі пісһі цсГаІІеп һаИе? - Б а з \уаг
пісһі іпбціісһ, дасһіе НегЬегІ, коппіе
пісһі т б ц іісһ зеіп. ОезһаІЬ ЫеіЫ сіосһ
еіп Мепзсһ \уіе ісһ пісһі Ғогі. Еіп
це\уісһ1іцег, еіп ІіеҒегег Огипсі, сіасһіе ег
зсһпеіі, еіп ипйЬегЬгйскЬагег Ипіегзсһіеіі,
шиВ діе ЕпіГгетсІипц уегигзасһі һаЬеп.
К е т р һ о й ' шаг аЬег зсһІіеШісһ ап сіег
еп(1<5й1ііцеп Тгеппипц зсһиЫ [167,97]
можно даже и напоить его или, еще
лучше,
держать
его постоянно
пьяным. А потом, что бы ни случилось,
Зина все-таки будет княгиней! Если же
не обойдется потом без
скандалу,
например, хоть в Петербурге или в
Москве, где у князя были родные, то и
тут было свое утешение. Во-первых, все
это еще впереди; а во-вторых, Марья
Александровна верила, что в высшем
обществе почти никогда не обходится
без скандалу,
особенно
в делах
свадебных; что это даже в тоне [...].
Что, наконец, стоило только показаться
в высшем общ естве Зине, а маменьке
поддержать ее, то все, реш ительно все,
будут в ту же минуту побеждены и что
никто из всех этих графинь и княгинь
не в состоянии будет выдержать той
мордасовской головомойки, которую
способна им
задать одна М арья
Александровна,
всем вместе или
поодиночке [172,107-1081
парке, оставив в раздумье несколько
озадаченного Келлера. [...]
«Лихорадка, может быть, потому что
нервный человек, и все это
подействовало, но уж, конечно, не
струсит. Вот эти-то и не струсят, ейбогу! - думал про себя Келлер. - Гм,
шампанское! Интересное, однако ж,
известие. Двенадцать бутылок-с,
дю жинка; ничего, порядочный
гарнизон. А бьюсь об заклад, что
Л ебедев под заклад от кого-нибудь это
ш ампанское принял. Г м ... он, однако
же, довольно мил, этот князь; право, я
люблю этаких; терять, однако же,
времени нечего и ... если ш ампанское,
то самое время и есть ...» [170,384-385]
М онолог - пайы мдау, пікір
(3 А) Б іезе Ғеіег £аһ <1ега сіегігеһпіеп (3 Б) Какой-то инстинкт подсказал ей,
Іагезіац сіег \*/іес1егкеһг ёсз Зрапізсһеп что опасно оставаться в М ордасове. «А
Кгіецез,- Ег сіасһіе пасһ: \Уаг ез пісһі уж раз в деревне, - рассуждала она, - так
посһ Vісі Іапцег һег? Ег гесһпеіе. СешіВ, тут хоть весь город вверх ногами!»
ез зііш ш іе; (ііехе Ьеиіе тиВ іеп ез \уіззеп. Конечно, и в деревне нельзя было
\¥ а з һайеп зіе зеііһег цеіап? XVаз (аіеп зіе терять времени. Все могло случиться,
]е( 2 І? \Уаһгзсһеіп1ісһ ігшпег сіаззеІЪе. все, реш ительно все, хотя мы, конечно,
М й һ за т іһге Ғ а т іііе егп а һ ет, <іапп ипсі не верим слухам, распространенным
про мою героиню ее
иап п еіпеп УогІга§ һаііеп шкі Агіікеі іп впоследствии
еіпег 2еі1ип£ зсһгеіЬеп, сііе еіп Е тіцгапі злоумыш ленниками, что она в эту
минуту боялась даж е полиции. Одним
сіет апсіегсп уегкаий.
... НегЬегІ сіасһіе: \¥ іе һаі ег ез ууіззеп словом, она видела, что надо как
коппеп? Эапп сіасһіе ег т і і еіпег Агі можно скорее обвенчать Зину с князем.
же
были под руками.
Сгоіі, \у аги т діезег зіагге ип(1 зігепце Средства
Мапп і һ т цегжіе һіег іп сііе Оиеге к а т е . Обвенчать мог на дому и деревенский
Ег Ігбзіеіе зісһ: Ег кеппі т іс һ ]а §аг пісһі. священник. М ожно было обвенчать
АиВегсІет, ісһ капп һіег Шп, » а з т і г даж е после завтра; в самом крайнем
8раВ гпасһі. Ш аги т зоіі ісһ пісһі случае даж е и завтра. Ведь бывали же
которые в
два часа
һіп§еһеп. Ы іетапсі егҒаһП ез. Рагаиз свадьбы,
обделывались! Князю представить эту
епізіеһі т і г кеіп Аг§ег [169,197]
поспеш ность, это
отсутствие всяких
праздников, сговоров, девичников за
необходимое с о т т е іі Гаиі; внушить
ему, что это будет
приличнее,
грандиознее.
Наконец, можно было
все
выставить как
романтическое
приключение
и
затронуть
таким
образом самую чувствительную струю
в сердце князя. В крайнем случае
Проспективті ішкі монолог
(1 А) № п \уиг(1е ез аЬег Егпз( т н Коза,
сііе \Үеһеп зеігіеп еіп. 5іе һаііе
епІзеІгИісһе Ап§зІ. Іп сіег уег§ап^епеп
№ сһ і ігаеи тіс зіе, зіе зеі §езІогЬеп. 8іе
Іаз іһге Тойезапгеще іп <іег 7еііип§, Коза
Магіаш, ^езІогЬеп ап сіег ОеЬигі іһгез
Кіпгіез, пасһ ОоКез а ііт а е с һ гі^ е т
Каізсһіизз. Оіс І.іеһе » а г зсһоеп, ,чіе
\уо1Һе ІіеЬеп, аЬег зіе \уо111е кеіп Кіпсі
һаЬеп. Асһ, «е.чһаіһ һайе СоП ёіехе \ҮеІі
$о шегкжиегсіід дезсһаіТеп? Оаз Кіпсі
луиіігде зіс Іоеіеп, и т зеІЬзІ ги ІеЬеп. 8іе
заһ зісһ іп сіег Ғ іп зіетіз ипіег сіег Егйе
Ііе^еп, піе теіігйс зіе (апгеп, 8Іе іігсіс
«(егһеп, оһпе Рагі.ч §езеһеп ги һаЬеп. 5іе
Ъе§апп ги Ъеіеп, у/епп ісшапсі зіе посһ
геііеп коппіе, 80 хуаг ез сііе МиПег Соііез
[167,492]
(1 Б) Я бросил перо и сел у окна.
Смеркалось, а мне становилось все
грустнее и грустнее. Разные тяжелые
мысли осаждали меня. Все казалось
мне, что в Петербурге я наконец
погибну. П риближалась весна; так бы и
ожил кажется, думал я, вырвавшись из
этой скорлупы на свет божий, дохнув
запахом свежих полей и лесов: а я так
давно не видал их!... Помню, пришло
мне тож е на мысль, как бы хорошо
было, если каким-нибудь волшебством
или чудом соверш енно забыть все, что
было, что прожилось в последние годы;
все забыть, освежить голову и опять
начать с новыми силами. Тогда еще я
мечтал об этом
и надеялся на
воскресение. «Хоть бы в сумасшедший
дом поступить, что ли, - реш ил я
наконец, - чтоб перевернулся какнибудь
весь
мозг
в
голове
и
расположился по-новому, а потом опять
вылечился». Была же ж ажда ж изни и
вера в нее! ... Но, помню, я тогда же
засмеялся. «Что ж е бы делать пришлось
после
сумасш едш его-то
дома?
Неужели опять романы писать? ...»
Так я мечтал и горевал, а между тем
время уходило. Наступила ночь
[170,67]
Ретроспективті ішкі монолог
(1 А) Вогіз кіігщеііс ип<і ЪезІеШе зеіпеп
\Үһізку ипё Ііезз Н оіг і т К а т іп
пасһіецеп. Оіе АЬспсІе \уагеп зсһоп
киеһі. Зеіпе 8 і і т т е кіапц гиһіц ипіі
це<1аетрП \уіе і т т е г , пісһіз уеггіеі сііе
ипцеһеиге Еггсципц, іп сісг ег зісһ ЬеГапсІ.
Б ап п зазз ег, сііе Веіпе аиз§езІгескІ, ипсі
зіагпе Ыозз, ш іі к а к е т , цІаП ет Осзісһі,
іпз Ғеиег. АИез заһ ег іп сіеп Ғ іа т т е п ,
зеіп ЗсһіскзаІ, зеіпеп Ш іегвап^. 8іг
Іаһпз Іасһі ізі ип1етое§з. М ап зіШ Ь е іт
І д т с һ . Ег зіеһі Магу, \уіе зіс <іаз Оезісһі
иеЬег <1еп Теііег Ьеіщі, зіе іззі ВаКеІп.
Еіп Зоппепзігаһі зргиһі іп іһгеп һеііеп
Наагеп. М агу Ііеңі іп һеІІЫаиеп, \уеі1еп
Нозеп ап Веск іп еіпеш 8(иһ1. Іһге
кіеіпеп цеЬгаипІеп Ғіійе зіескеп іп
цеЛосһІспсп 8апсіа1еп, ёіе ЬіацеІ іһгег
2сһеп зіпсі гпіі ҒІеппа гоі цеРагЫ. Ыип
когпгпі 8іг Іоһп иші зеЫ зісһ ги іһг. Ег
ріаисісп т і і іһг. Вогіз зіеһі, даіе ег іііе
Ьірреп Ье\уе§1, ег зіеһі ап сіег Ғоппипң
зеіпез Мипсісз, сіазз ег спціізсһ зргісһі. Ег
уегзіеһі Газі, ууаз 8іг Іоһп заці, ипсі сіосһ
пісһі ёапг. 8іг .Гоһп ІгацІ посһ і т т е г сіеп
ЗоІІІІІг агп кіеіпеп Ғіпцег сіег Ііпкеп Напсі.
Огйпез Ғеиег Ы іИ сіагіп, \уепп ег сііе
һапсі Ьсу/еці. У іеіісісһі даігсі ег іһг деп
К іп^ гиг Егіппегип§ зсһепкеп, уіеііеісһі
зеіпе акеп 8ипцзсһа1сп одег сііе зсһу/аг/.е
К ’ап§-һі-Уазе, сііе іІіпЙаизепд РГипё Ьеі
Сһгізіі
козіеіе.
М агу
ІіеЫ
А иГ тегкзаткеіІеп. М ап капп іһге ІлеЬе
паіиегіісһ пісһі Лаіші каиҒеп, аЬег зіе
ІіеЬі зіе Іг о і/ё е т . 8іг Іоһп һаі посһ
іш т е г ЕгГоій Ьеі Ғгаиеп, оЬзсһоп ег
(1 Б) «В этот момент, - как говорил он
однажды Рогожину, в М оскве, во время
их тамошних сходок, - в этот момент
мне как-то становится понятно
необычайное слово о том, что времени
больш е не будет». «Вероятно, прибавил он, улыбаясь, - это та же
самая секунда, в которую не успел
пролиться опрокинувш ийся кувшин с
водой эпилептика Магомета,
успевш его, однако, в ту самую секунду
обозреть все жилищ а аллаховы». Да, в
М оскве они часто сходились с
Рогожиным и говорили не об одном
этом. «Рогожин давеча сказал, что я
был тогда ему братом; он это в первый
раз сегодня сказал», - подумал князь
про себя [170,251]
зесһгіё І5І. Уіеііеісһі §еһоП іһш Маг
У
зсһоп? \¥ег №еІ8з ез? Іеігі Іасһі зіе. \Уаг е
ег Ьеі іһг зо, зо тігсіе зіе »оһ1 іһгп
веһбгеп. АЪег уіеііеісһі зсһоп пісһі гпеһі
^ е г «'еізз ез? Б аз Негг з с һ т е г л іһп. Оа 5
Ғеиег гаисһіе, ип<1 Магу ипсі 8іг Іоһ
уегзсһүуапсіеп. Асһ, шіе іуаһпзіпліе ізі а]
сіаз! [167,5341
К 1 К2 Прагматикалы қ катынастар
негізіндегі ішкі монолог
О А) „\Уіе зіппіоз!" заЩе ег зісһ еіпез
т с һ і з , аіз ег, іп сіеп Реіг §е\уіпкеһ, іп
аіе зсһпеісіепсіе Каеііе һіпаизігаі. „\Уіе
огіе! Әіезе \Уііге, ипсі \уіе вежоһпіісһ
5іпа сіісзе МіЫсһепГ 8іе екеһеп іһп ап
Іһге гіш птеп
З іітш еп ,
іһг Іеегез
Оеііісһіег, іһг епізеігіісһез РагГигп, сіаз ег
посһ аш паесһзіеп Тац ап зеіпеп Кіеійегп
госһ. Ег Ьезсһіозз, сіеп „8а1о Со1оз8ег“
пісһі шеһг ги Ьеігеіеп, ег \үаг зсһііеззіісһ
иеЬег сііезе Оіп£е Іап§зІ һіпаиз.
Ш сі ег (1асһ(е ап 8оп|а, \уіе ег зсһоп ой
іп аһліісһег ОетйізусгГаззипу ап зіе
ёесіасһі һаііе.
8опіа! )а, зіе жаг ёеЬІІсІеі, Ьеіезеп, т а п
коппіе т і ( іһг йЬег аііе ! )т і:е гесіеп, зіе
\уаг зсһбп, оһпе 2\уеіҒе1 сіаз зсһбпзіе
Маесісһеп сіег 8іас1і. \Уе5Ііа1Ь пісһі?
2\уізсһеп іһг ипсі .Іапко \уаг)а Іаепцхі
аііез аиз. Іһг К оеф ег? 8ісһег1ісһ һеггіісһ.
Вехесһі ]ав1е ег іп <ііе ЕгсІоЫасІІ һіпаиГ.
N(6 т е һ г „8а1оп Соіоззег"! ипсі іһг 8іо1г
- шоііеп » іг за§еп: Н осһ ти і! - , пип,
Іесіез Мгісісһеп жіг(1 зсһііеззіісһ еіпе Ғгаи,
\уепп т а п іһг егзі е іп т а і сіаз Киззеп
Ьеіё еЬгасһі һаі. „Б аз І8І аізо аЬё етас һ і,
һоегзі с)и!“ заціе ег ги 8Ісһ, аІ8 ег уог
зе іп е т Наиз апһіеіі [167,374.374]
к - и Цраі матикалық катынастар
негізіндегі ішкі монолог
(2 А) ) Веі (ііезеп ХҮоПегг » а г КоЬеП
2и§1еісһ &оһ ипс! Ь екіотш еп. Ег сіасһіс:
\¥еіВ Уо § 1 үуігкіісһ, шоги ісһ вееіцпеі
Ьіп? Ез еіЬі піешапсі, т і і сіет ісһ гіагііЬег
зргесһеп кбппіе. Мі{ Кісһагсі? Оег ізі } е ія
аиГ зеіпег 8сһи!е, \уеіі уоп т і г \уед Оои |
(1 Б) «Постой же! - думала Настасья
Петровна, выбираясь из своего
чуланчика по отъезде полковницы. - А
я было и бантик розовый хотела
приколоть для этого князишки! И
поверила же, дура, что он на мне
женится ! Вот тебе и бантик! А, Марья
Александровна! Я у вас чумичка я
нищая, я взятки по двести целковых
беру. Еще бы с тебя упустить не взять,
франтиха ты этакая! Я взяла
благородным образом; я взяла на
сопряженные с делом расходы
Может, мне самой пришлось бы взятку
дать! [...] Я покажу вам обеим, какова я
чумичка! Узнаете Настасью Петровну и
всю ее кротость!» [ 172,80-81 ]
2
Б)
Всего
более
мучило
ее
юдозрение, что и дочери ее становятся
акие же точно «чудачки», как и она, и
ч
то таких девиц, как они, в свете не
б
ывает,
да и быть не должно.
«
Нигилистки растут, да и только!» -
\уеіВ, \уіе Іапце [169,142].
Б а оЬеп, іп зеіпег КаЬіпе, Іепкіе ег
сіеп Ваёёег гиһщ, ш іі Сепиціиипц.
КоЪегі дасһіе: Р е ш ОКо Вігщ, )а, ё е т
һаЬ ісһ §еһо11еп.- Іп зеіпеш КорС егһоЬ
зісһ <1іе Ғга;>е, сііе і һ т ишіеиШсһ ги
зсһаіТеп та с һ іе : Ісһ зоіі гийіедеп зеіп
т і г т е іп е г АгЬеіІ. Б іе шеізіеп, сііе шіі
т і г ги затгаеп даагеп іп 8рапіеп, Ь екатеп
іп 2 \уізсһеп ш сЬ й де Аиі§аЬеп. Епуіп
Ешіегз г и т Веізріеі, йег ізі зо§аг ^ п ң е г
аіз ісһ. Ізі дег к1й§ег аіз ісһ? Веззег?
Капп ег т е һ г ? - іа, Кісһагсі, аЪег сіаз ізі
\уаз аікіегез. Б е г капп \уігк1ісһ т е һ г. Оег
ізі т е һ г. Багап ізі пісһі ги гіійеіп.
[169,143]
говорила она про себя поминутно [...].
«Во-первых, зачем они замуж не
выходят?» - спраш ивала она себя
поминутно. «Чтобы мать мучить, - в
этом они цель своей ж изни видят, и это,
конечно, так, потому что все это новые
идеи, все это проклятый женский
вопрос! Разве не вздумала было Аглая
назад тому полгода обрезывать свои
великолепные волосы? [...] Ну эта,
положим, со злости делала, чтобы мать
измучить, потому что девка злая,
самовольная, избалованная, но, главное,
злая, злая, злая! Но разве эта толстая
Александра не потянулась за ней тоже
свои космы обрезывать, и уже не по
злости, не по капризу, а искренно, как
дура, которую Аглая же и убедила, что
без волос ей спать будет покойнее и
голова не будет болеть? [...]» [170,3513521
Аутодиалог
(1 А) Осг Тод ёез Уаіегз
егзсһіеп
ёіезш аі § е» ізз, аЬег ег ешрГапд ги (1 В) А почему же он, князь,
не
з е іп е т еі§епеп
Егзіаипеп пісһі деп подошел
теперь к нему сам и
тіп ёезіе п З сһ тегг, к а и т еіпе Іеізе повернулся и повернулся от него, как
Таиег. Ег һайе пиг деп \¥ипзсһ, сіазз аііе бы ничего не заметив, хотя глаза их и
шое§1ісһзІ зсһпеіі уогЬеі зеіп шое§е, встретились. (Да, глаза их встретились!
зсһоп йігсһіеіе ег <1іе Везіігипе- Уоііег и они посмотрели друг на друга.) Ведь
Війегкеіі
егіппегіе ег зісһ ап (Ііе он же сам хотел давеча взять его за
Т еіІпаһтзІозіякеіІ, ш іі сіег іһп дег Уаіег руку и пойти туда вместе с ним? Ведь
іп сіеп ІеШеп ^аһ^еп Ьеһапдеііе, )а, §апг он сам ж е хотел завтра идти к нему и
зопсІегЬаг, ег Гіп;; ап, сіеп зіегһепсіеп ги сказать, что он был у нее? Ведь
һаззеп! С1еісһ2еіІІ8 аЬег зс һ а т іе ег зісһ отрекся же он сам от своего демона, идя
зеіпег Егйпсіип2 еп. М ап зеһе зісһ еще туда, на половине дороги, когда
сіацецеп Вогіз ап, сіег пісһіз ізі аіз радость вдруг наполнила его душу?
Егзсһиейегип§, Газі егзіаггі уог З сһ тегг. Или в самом деле было что-то такое в
Ісһ Ьіп еіп зсһіесһіег ипсі уепуогҒепег Рогожине,
то
есть
в
целом
Мепзсһ, сіасһіе Тапко, \уаһгепё ег іп сегодняшнем образе этого человека, во
з е іп е т 2 і т т е г Ко§пак йапк, ЬаІ аііег всей совокупности его слов, движений,
паШгІісһеп СеШҺІе. Ег т а с һ іе зісһ сііе поступков,
взглядов,
что
могло
һейщ зіеп Уопуйгіе. 1а, ісһ Ьіп еіп оправдывать ужасные предчувствия
оЬегЯаесһІІісһег, еёоізіізсһег Мепзсһ, князя и возмущающие нашептывания
ипсі аиз сііезет Сгипйе даігсі Зощ а шісһ его демона? Нечто такое, что видится
піе ІіеЬеп коппеп. 8іе Ііезі Ооеіһе ипсі само
собой,
но
что
трудно
Неіпе, ісһ Ьіп іһгег цаепгіісһ ип\уиеп1іу, анализировать
и
рассказать,
Іеігі іп сііезег 8екип(1е егкеппе ісһ невозможно оправдать достаточными
ріоеігіісһ аііез.
Меһг посһ а к сіаз, ісһ Ьіп пісһі пиг
оЬегЯаесһІісһ ипё ееоізіізсһ, ісһ Ъіп аисһ
гоһ, сіспп. иғп сііе ДУаһгһеіІ ги за§еп, ісһ
"'агіе )а аиҒ (Іеп Тод сіез зііііеп Маітпез
*>« оЬеп, пиг и т аиз ёег Ғшаггаеііеп
Мізеге һ егаи з£ еко ттеп , іп сііе т іс һ
т е іп Ьеісһізіпп §еЪгасһІ һаі. Б а з ізі сііе
№аһгһеіІ, сіаз ізі сіаз \уаһге А пііііг уоп
Іапко ЗіігЬеу!
причинами,
но
что,
однако
же,
производит, несмотря на всю эту
трудность
и
невозможность,
соверш енно цельное и неотразимое
впечатление, невольно переходящее в
полнейшее убеждение?
Убеждение —в чем? (О, как мучила
князя чудовищность, «унизительность»
этого
убеждения,
«этого
низкого
предчувствия», и как обвинял он себя
1п ёег Касһі кІаеҒйе гіитрҒ еіп Нипсі,
самого!) Скажи же, если смеешь, в чем?
оһпе Раизе ипсі аиГ ^апг Ьезопсіеге Лгі.
- говорил он беспрерывно себе, с
Үіеііеісһі госһ ег ёіе Ье§іппепс1е
упреком и с вызовом, - формулируй,
Уепуезиіщ?
Дапко
егзіаиегіе
іт
осмелься выразить всю свою мысль,
НаІЪзсһІаҒ.
ясно, точно, без колебания!
О, я
Севеп Мог§еп зІагЬ <1ег Вагоп, „Б аз
бесчестен!
повторял
он
с
гоіе Еізеп“ теаг егіозсһеп. [167,159]
негодованием и с краской в лице, какими ж е глазами буду я смотреть
(1 Б) р о с һ КоЬегІ һбПе ЪаШ пісһіз теһ г,
теперь всю жизнь на этого человека! О,
аіз зеіеп сііс 8 і і т т е п уегзіткеп дүіе
что за день! О боже, какой кош мар1
Зіеіпе і т Ғіизз. Де Іаиіег зіе \уигі1еп, [170,257]
(іезіо зсһпеііег уегзапкеп зіе. Ег ЫіеЬ т і і
зеіпеп Оесіапкеп аііеіп.
Ісһ һаЬ іһп а т А г т §ераскі, ісһ һаЬ
іһп Ьеі N а т е п §епапп{, \уіезо һаі т іс һ
Кісһагё пісһі егкаппі? Ісһ һаейе іһп
зісһег егкагті, ап іесіет Огі игкі ги іесіег
8йтсіе. \Уаз зіпсі гіепп зсһоп пеип Ы г е ?
8іе зігкі \л'іе сісг ЛУіпсі уег§ап§еп. Ісһ
т и з з т іс һ уегап<ІеП һаЬеп, ёазз ег гпеіп
Сезісһі пісһі егкаппі һаі. Оіе пеип
уег§ап§епеп
.Іаһге,
сіаз \уаг еіпе
Е \уі§кеіі... Еіпгеіпе \УогІе дгапцеп ги КоЬеП,
(Ііе уог г\уеі Зішкіеп аисһ іп сіег
У егзаш тіип ё егк1ип§еп шагеп. Ез шаг
аисһ сііе К еёе уоп Кісһагсі На§еп. Цапп
уегзапк аііез іп гіег ТіеҒе,- КоЬегі сіасһіе:
^ п п йіе Vег§апдепһеіі Гііг Кісһагіі
сІаззеІЬе Ьесіеиіеп \уііг<1е, \уаз зіе й г шісһ
һссіеиіеі, сіапп һаііе ег т е іп е 8 і і т т е
һегаи5§еһ6гі, ег \уііге зййгщ й еш ж іеп Ьеі
т е і п е т АпЫіск. Капп аисһ зеіп, ег һаХ
шісһ егкаппі. Ег һаі зісһ пасһ т і г
егкипсіі^і. Оапп Һаі іһш ]етапсІ §еза§{,
т і і т і г зеі пісһіз Іоз. Ісһ һаейе аііе
епйаизеһі, хуіе пеппеп зіе’з ёосһ? Ісһ
һайе т іс һ пісһі етууіскек.
Бапп һаі Кісһапі шіегіег ап аііез
^есіасһі, шаз ігйһег гпіі шіг раззіегі шаг.
Ш д ег сіепкі, ез ізі Ьеззег, пісһі посһ
е іп т а і т і і сіет Ьоһзе апгиклйрГеп. Іа, зо
шітсі ез цешезеп зеіп. К ісһакі - сіег һаі
зісһег еіпе ш ісһіще АгЬеіІ. НаИе т а п іһп
80П8І һіегһег §езсһіскІ? Б а з һаЬе ісһ іһ т
аисһ уоп кіеіп аиҒ гидеігаиі [169,23]
Бейнеленген ішкі диалог
(1 А) Казеші уог \ҮиІ зй ігтіе ^ к о іп
(ііе К асһі һіпаиз. І т АіщепЫіск ЬеГаікІ ег
зісһ гшізсһеп сіеп ХУеіпЬегдеп. „Ісһ һайе
гесһі, ег ізі
пісһіз аіз еіп Зсһшеіп і т
Ғгаск!“ зсһгіе ег, ипсі еіп Іоесііісһег Назз
де^еп Вогіз й а т т і е іп іһ т . Мог^еп
шйгсіе
ег
іһп
ги т
2 ш еікатрГ
һегаизіЪгсіет, іһш еіпеп Агтеегеуо1уег
іп сііе Наікі сігиескеп ипё і һ т гигиіеп:
, № п зсһіеззе Іоз, сіи 8сһшеіп!“ Оһ,
Іапко шаг іо егтіісһ ІоШ Б и кеппзі '}а
Оіапа! Ез һаііе пісһі уіеі ееГеһк, ипсі ег
һаеііе діе Боцце аиГ т іс һ §еһ еИ . Ег
һаКе зіе }а зсһоп ги зеіп ет Зсһиіг Ьеі
зісһ, сііезег ҒеІ£Ііпц. Б іап а шегсіе ісһ
шог^еп еіпГасһ піесіегзсһіеззеп, кпігзсһіе
Іапко, уоп е іп е т ріоеігіісһеп Назз це(>еп
ёіе Бо£ц е егГаззІ, діе уое11і§ ипзсһиШіё
шаг. Ег гаппіе ішшег шеііег. Еіп
һо сһти й § ег Б и тш к о р Г ізі ег, т б § е ег
уеггескеп! [...].
2 и т ТеиГеІ, кеисһі ^апко, ісһ шегсіе ез
іһш һеітгаһ іеп , сІагаиҒ каппзі <іи <1ісһ
уегіаззеп! Ісһ шегсіе пісһі зІегЬеп - ипсі
һіег зргасһ ег г и т егзіеп М аіе у о т
ЗіегЬеп - , оһпе шісһ ап і һ т ^егаесһі ги
һаЬеп. Ноегзі ёи, Т ав ип<1 ІЧасһІ шегсіе
ісһ сІагііЬег пасһсіепкеп, уег§іезз сіаз
пісһі! Рібігіісһ шаг ез ш іі зеіпег
С1еісһ§йһіёкеі1 уогЬеі, ше§ т і і іһг. Ег
шоіііе аисһ ^аг пісһі зІегЬеп, шег зргасһ
ёауоп? Еіпе шіісіе Веціегсіе ги ІеЬеп
егіаззіе іһп, ипсі і т §1еісһеп АицепЫіск
П а т т іе аисһ шіеііег ]епе уегшіггепсіе
И ее іп і һ т аиГ. 8іе һаИе іһп зсһоп уіеіе
\¥осһеп 1ап§ Ьезсһаейійі, еһе іһп сііезе
епізеігіісһе
Ғіеісһ^^иеіііёкеіі
ег^пй'.
Уогшагіз, уогшаПз, кеіпе 2еіІ уегзаеиті!
ҮіеІІеісһС ізі ез р,ап2 виі, сіазз ег т іс һ аиз
(1 В) Князь очень беспокоился, всходя,
и старался
всеми силами ободрить
себя. «Самое больш ое, - думал он, будет то, что не примут или что-нибудь
нехорошее обо мне подумают или,
пожалуй, и примут, да станут смеяться
в глаза ... Э, ничего!» И действительно,
это еще не очень пугало, но вопрос:
«Что ж е он там сделает и зачем идет?» на этот вопрос он реш ительно не
находил успокоительного ответа. Если
бы даже и можно было каким-нибудь
образом,
уловив
случай,
сказать
Настасье Филипповне: «Не выходите за
этого человека и не губите себя, он вас
не любит, а любит ваши деньги, он
мне сам это говорил, и мне говорила
Аглая Епанчина, а я пришел вам
пересказать», то вряд ли это вышло бы
правильно
во
всех
отношениях.
Представлялся
и
еще
один
неразрешенный вопрос, и до того
капитальный, что князь даже думать о
нем боялся, даже допустить его не мог
и не смел, формулировать как, не знал,
краснел и трепетал при одной мысли о
нем. Но кончилось тем, что несмотря
на все эти тревоги и сомнения, он всетаки
вошел и спросил
Настасью
Филипповну [170,162]
аеш Наи8 шагГ [167,260].
(1 Б) Еаоиі һаие зісһ \\'ісс1сг еіпшаі і
§еІаеизсһ(, ег заһ ез еіп. Ег һаііе ёіезе
Сагоіа 80Ваг гесһ( £иі һеігаіеп коеппеп,
еіп рааг \Уосһеп
шйгсіеп гііе Ьеиіе |
сІашЬег рзргосһеп һаЬеп, пісһі 1ап§ег,
оһ, \уіе Ібгісһі ег шаг. Еіп Меззег зсһпіи
іһш іпз Негг, зоой ег Сагоіа егЫіскІе.
и п ё шіе зіе і һ т гиіасһеке, т і і шеіеһ
Ғ е т е т , Ғазі гаШісһеш Ьасһеіп! Іһге запй |
зсһішшепкіеп Аи^еп завіеп іһ т , шезһаІЪ
һазі <1и 80 1ап§е еегбееЛ, сіи Э итш корГ?
Би шеіззі, ісһ һаМе еіпеп §еЬіЫеІеп I
Мапп уог§его§еп, аисһ шепл ег пісһі
МіІІіопеп Ьезазз.
[167,543]
I Ітк-і сөилсуліц кііиі косы лулари
(1 А) ОЪшоһІ 8еіп Вііск уоп е іп е т
Оевісһі г и т апдегеп §іпв, шаг ез і һ т
(1) - Ну, уж и крапризы! —подхватила
аиҒ§еГа11еп, ёаІЗ КіеШ ап зеіпег 8еіІе (ііе
Анна А ндреевна обидчивым
Вгаиеп г и з а т т е п г о ё , аіз сіег № т е голосом.
К еп ітаіг йеі. Ш сі ег сігеһіе зісһ зсһагГги
Старик смолчал и забарабанил I
іһ т шп ип(1 £га§1е: „Кеппеп 8іе
пальцами по столу. «Боже, неужели
| Кепішаіг?"
уж было что-нибудь между ними?»
Кіеёі егшіііегіе 2 б§етс 1 : „\Уіг шагеп
подумал я в страхе.
бйегз г и з а т т е п , аисһ і т Кгіе§.“
- Ну, а что, как там у вас? - начал
„\¥ аз һаЬеп 8іе сіепп Шг еіпеп
он снова [171,49].
Еіпсігиск уоп сііезет Мепзсһеп?"
(2) У нее был жар и легкий бред. Но
„АІ8 К атегай ? О а Ь епаһт ег зісһ
к утру она заснула крепко. Добрый I
| Ьеззег аЬ сііе теізіе п ."
знак, подумал я, но,
проснувш ись
„Асһ ша8,“ за§1е Віійпег, , аІ8
утром, решился поскорей, покамест
Іп§епіеиг.“ - „ОагйЬег һаЬ ісһ кеіп
бедняжка еще спала, сбегать к доктооу
угіеіі , за^іе Кіесіі. ВйМпег сіасігіе [171,157].
"
ЬеІизІі§1 : Б іе һаЬеп зісһег т а і 8ігеіІ
(3) Я вскочил, накинул пальто, взял
ёеһаЫ. Эіезег КіеШ 8Іеһі іа 1ап8шеіІіё
фуражку, но только было хотел уйти,
аиз, ІгііЬзе1і§, тиггізсһ. [169,86].
как вдруг
Елена
позвала меня. Я
(1 Б) Вагопіп зіаипіе зіе ап. № іп , зіе
удивился:
неужели
ж
она
һаПе Ғгапгізка піе 80 §епаи ап§езеһеп,
притворялась, что спит? [171,161].
аЬег зіе һаИе §апг §ешіезз піе ёіезе е<іІе
(4) Правда, Елизавета Прокофьевна
^а^е §еһаЫ. Іһге Вгиевіе шагеп зсһоп
уже с давних пор начала испытывать
еішаз сіегЬ ^ешезеп, )е Ы шагеп 8Іе зІгаіТ
ветреность своего
супруга, даже |
ипсі іи 8еп(11ісһ. Асһ, сіи 8сһ1ап8е, сіасһіе
отчасти привыкла к ней;
но ведь
Фе Вагопіп ипіег еіпег ріоеігіісһеп
невозможно
было пропустить такой
Еіп§еЬип8, т і г тасһ 8 І сіи пісһІ8 уог, т і г
случай: слух о жемчуге чрезвычайно |
пісһі! Әи һазі сіісһ іп Рагіз іп еіпеш
интересовал ее. Генерал выследил это
Зсһоепһеіізіпзіііиі ЬеһапЙеІп Іаззеп, сіаз
заблаговременно: еще накануне были
181 ез. „ І Ы шіе һаЬеп 8іе сіепп егГаһгеп,
сказаны
иные
словечки;
он
I сіазз шіг һіег зіпсі, т а ’сһеге?“ [167,5471
предчувствовал____________ объяснение I
1(В) „ІЧісһІз \ушч!е уегЬгаппІ" гіеҒ
НегЬегІ, ,Д е ЬапсіагЬеіІег зсһіоззеп зісһ
ап, \уеі1 зіе үуіе Зкіауеп Ьеһапёеі! ипсі
уоп деп {агтеп §е\Уогіеп т іг д е п , \уепп
кеіпе АгЬеіІ т е һ г Я г зіе <іа \уаг.“- „ ^ а г з і
ди ёаЬеі?“ Сга§1е ^ ііс о х . 8іе заһеп зісһ
еіпеп АіщепЫіск һаВегЯШі ап. - \У аги т
сіепп? \¥ а з £!Ьі ез ёепп? дасһіе Неіеп.
\¥і1сох сіасһіе: Ез \уаг епізсһіедеп еіп
Ғеһіег, іһп еіпшіасіеп. \Уаз Яіг еіпе
Ібгісһіе Апһап§1ісһкеіІ ап сііе а г т е Е т а .
Мап 80І1 зісһ еіп й г а ііе т а і у о ш еһ теп ,
йай гаап піе, піе іп Вегііһгигщ к о т т і т і і
Ьеиіеп, діе ігцепд\уапп е іп таі еішаз т і г
Коіеп ги Іип §еһаЬі һаЬеп,- ВаПоп
егкіагіе, діе Нйдеісһеп аиГ д е т \¥аззег
зеіеп а ііе за т і Кгокосіііе, ипё ег п а һ т
еіпе Ьире аиз зеіпег \Уе8ІепІазсһе.
[169,129]
Нақты лауш ы , анықтауш ы функция
(1 А) „Ісһ \уаг догі аіз Н арітап п зсһоп
уог д е т ^айепзгііізіапс). М еіпе Ғігша
һайе т і г уегзсһіедепе Аийгаде т і і аиР
деп \Үец і>ецеЬеп. Ісһ һайе Егпа
уегзргосһеп, аіз зіе посһ ІеЫе, шісһ пасһ
іһгег Ғ а т іііе ишгизеһеп. Беіп Уаіег үуаг
досһ Ап§езІеШег іп деп Вепіһеіш\¥егкеп?
- \¥ іг тасһ іеп догі еіпе
В езіапдзаибіаһте. Оеіпе Ғаш іііе дааг
аиз^еЬотЫ . 8іе һаизіеп аііе ги затш еп іп
еіпеш Ьосһ, <1іе аііеп Ееиіеп иікі посһ
еіпе Ғгаи т і і е іп е т 8оһп“. - Иаз \уаг
Оегда, дасһіе НегЬегІ Уоп кіеіп аиГһайе
іп зе іп е т ЬеЬеп пиг Е т а цегаЫі. ...
„Оеіп Уаіег ёіп§ Тац Шг Т ае игп діе
ёедаоһпіе 2еіІ іп зеіп Вііго һіпаиС.“
[169,99]
капитальное и боялся его [...]. И вдруг
так кстати пришелся князь. «Точно бог
послал!» - подумал генерал про себя,
входя к своей супруге [170,76].
(5) - Д а каким же образом, - вдруг
обратился он к князю, - каким же
образом вы (идиот! - прибавил он про
себя), вы вдруг в такой доверенности,
два часа после первого знакомства? Как
так?
Ко всем мучениям его недоставало
зависти. Она вдруг укусила его в
самое сердце.
этого уж
я
вам
не сумею
объяснить, - ответил князь.
Г аня
злобно посмотрел на него
[170,113].
(6) И вот всего только две
недели спустя вдруг получено было
его превосходительством
сведение,
что Настасья Филипповна бежала в
третий раз, почти что из-под венца, и
на этот раз пропала где-то в губернии,
а между тем исчез из Москвы и князь
М ышкин, оставив все свои дела на
попечение Салазкина, «с нею ли, или
просто бросился за ней - неизвестно,
но что-то тут есть», - заключил генерал
[170,209]
Мағынасын ашу функциясы
(2 А) Вагопіп зіаипіе зіе ап. № т , зіе
һаИе Ғгапгізка піе зо §епаи ап§езеһеп,
аЬег зіе һайе £апг веүуіезз піе ёіезе есііе
N856 ^еһаЬі. Іһге Вгиезіе \уагеп зсһоп
еІ\уаз дегЬ §е\уезеп, Ы шагеп зіе зігай'
ипй ііщепсііісһ.
Асһ, ди 8сһ1ап§е, дасһіе діе Вагопіп
ипіег еіпег ріойгіісһеп Еіп§еЪип§, шіг
т а с һ зі ди пісһіз уог, т і г пісһг! Ои һа&І
дісһ іп Рагіз іп е іп е т Зсһоепһеіізіпзіііиі
Ьеһапдеіп Іаззеп, сіав ізі ез. „ Ш д \уіе
һаЬеп 8іе депп егіаһгеп, сіазз \уіг һіег
8ІПСІ, ш а’сһеге?“ [167,547].
(2 Б) \Уепп шап деп Теиіеі пеппі,
дасһіе Сазігісіиз, дапп когпші ег §егепШ;
„Еі, Ойо.“ - 8ргап§ег за§1е: „Оиіеп Та§,
Неіт Веп1һеіт.“ [169,416]
(1 Б) - Право, не знаю, князь, - отвечал
я, колеблясь, - я никогда не ужинаю
- Ну, разумеется, и поговорим за
ужином, - прибавил он, пристально и
хитро смотря мне прямо в глаза.
Как было не понять? «Он хочет
высказаться, - подумал я, - а мне ведь
того и надо». Я согласился [170,258]
(2 В)
- Меня чрезвычайно заботит
теперь одно обстоятельство, Иван
Петрович, - начал он, - о котором я
хочу прежде всего переговорить с вами
и попросить у вас совета; я уж давно
решил
отказаться
от выигранного
мною процесса и уступить спорные
десять
тысяч
Ихменеву.
Как
поступить?
- «Не может быть, чтоб ты не знал,
как поступить, - промелькнуло у меня
в мыслях. - Уж не на смех ли ты меня
подымаешь?»
- Не знаю , князь, - отвечал я и как
можно простодушнее, - в чем другом,
то есть что касается
Натальи
Николаевны, я готов сообщ ить вам
необходимые для вас и для нас всех
сведения, но в этом деле вы, конечно,
знаете больше моего [170,241].
(2 Г) Да каким же образом, - вдруг
обратился он к князю, - каким же
образом вы (идиот! - прибавил он про
себя), вы вдруг в такой доверенности,
два часа после первого знакомства? Как
так?
Ко всем мучениям его недоставало
зависти. Она вдруг укусила его в самое
сердце.
- Этого уж
я вам
не сумею
объяснить, - ответил князь.
Ганя злобно посмотрел на него
[170,113]
Экспрсссивті немесе эмотивті
функция
(3 А) АиҒ сіеш Касһһаизе\уе§ шаг ег зеһг (3 Б) - А я бы вам обоим служила, как
пасһдепкіісһ. „\Үе1сһе 8сһапсіе, сіавз служанка ваша, а вы бы ж или и
аизіапсіізсһез Карііаі діе ОЦиеНеп һіег радовались, - проговорила она чуть не
аизЬеиІеі!" заеіе ег. Іапко Іасһіе. ,ДЭіе шепотом, не смотря на меня.
Ьеиіе уоп Апаіоі һаейеп Іасциев §апх
«Что с ней, что с ней!» - подумал я,
еіпҒасһ Ғиег еіпеп ІМаітеп егкіаегі, -даепп ег и вся душ а перевернулась во мне
уоп іһпеп сіатаіа Сіекі усгіапуі һайе!“ [171,292]
І.еі(іег, Іеісіег, сіаз Ьгаисһіе ег Вогіз §аг
пісһі егаі ги зақеп.___________
Ріоігіісһ ЫіеЬ Вогіз зіеһеп шісі зіаітіе
ги Восіеп. „\¥аи із(?“ (гаціе .Гапко.- „Оһ,
пісһІз!“ Вогіз Іасһеіі ^ іеісһ ти еіщ ипд
8еһІ шеііег. ЗоеЪеп І5І і һ т еіп Оегіапке
Лігсһ іісп КорҒ ^езсһоВеп, <1ег іһп аиГ
Зекипсіеп ЬеІаиЬіе. Ез и аг |а кеіпезше^з
ги зраі, еіпе СезеІІзсһаА шіі п аііоп аіет
Карііаі ги цгшкіеп, ипсі аисһ с і с і і Ы атеп
сіег О езеіізсһай һаі ег зсһоп цеЛтсІеп:
„Каііопаі Ег<іб1.“ [167,204]
А кпаратты к функция
(4 А ) „Ісһ т б с һ іе §аг пісһі ше§, ісһ
т а с һ е сііе АгЪеіІ
^ е т , ипд ісһ цІаиЬе
аисһ, пісһі 80 ясһіесһі - “ АЬег Зігискз
һаііе пиг деп КорГ цечсһиПеІІ. „Уіеііеісһі
ЙІаиЬзІ (1ч даз. А ш ЛпГап^ шаг ез
уіеііеісһі аисһ сіег Ғаіі. Зсігі шіггі гшп
Оіііск уіеі т е һ г уег1ап§1. \УеіВі сіи сіспп,
шаз т а п уегіапеі? Н азі сіи сіепп сіаги сіаз
2ещ>?“
№ іе А зсһе Іе§1еп зісһ сііезе \Уойе
КоЬеП аиҒз Негг,- Ег сіасһіе |еГ2 і: \Уепп
ісһ ііЬег зо шаз т і і Кісһагд ёезргосһеп
һаііе, шаз шаге даЪеі һ егаи зд ек о ттеп ?
Ег һайе цепаи шіе Зігискз цеГга^І: Назі
<іи сіепп сіаз 2 еи § сіаги?
Ег цігщ посһ т і і зоісһеп Оедапкеп т
зеіпеп 1_еһг1іп£еп [169,77]
Рольді танбалау функциясы
(5 А ) „Цпд сіаз һіег ізі А п ай І? АЬег Іһге
Зіаііі ізі ]а и т уіеіез цгбВегГ - „Оіе
Харһіһа- 8 іас11 шігд А паіоі аийгеззеп.“
і асциез Іасһіе. „Алаіоі шігд пиг еіп
кіеіпег Уогогі уоп ипз шегсіеп. НаЬеп Зіе
пип Ідізі, (ііе ВоһгШ гте у.и Ьезисһеп?"
Вогіз һаПе іассіиез Ггііһег к а и т
ёекаппі, ег Ьеһапсіеііе іһп һеиіе ш іі
Ьеіопіег А сһп.па ипд паһш ез і һ т аисһ
пісһі ііЬеІ, (Іавз ег іһп іп е іп е т
бІЬеЯескІеп КіМеІ е т р й п ^ . ЦЬгі§епз
зсһіеп ез .Іасчиез уоіііц ціеісһуйіһц ги
зеіп, ш еісһе Меіпипу Вагоп Вогіз ЗіігЬеу
у о п і һ т һаКе. Ез шаг зеһг һбЯісһ ги іһ т ,
(4 Б) Н у как в самом деле сказать
человеку грубость прямо в глаза, хотя
от стоит того и хотя я именно и хотел
сказать ему грубость? М не кажется,
князь это приметил по моим глазам и с
насмеш кою смотрел на меня во все
продолжение моей фразы, как бы
наслаждаясь моим малодушием и точно
подзадоривая меня своим взглядом: «А
что, не посмел, сбрендил, то-то, брат!»
Это наверно так было, потому что он
когда я кончил, расхохотался и с какойто протежирующ ей лаской потрепал
меня по колену.
«Смеш иш ь же ты, братец», прочитал
я в его взгляде. «Постой ж е!» - подумал
я про себя.
- М не сегодня очень весело! вскричал он, - и, право, не знаю почему
[170,260]
(5 Б) - Да разве Маслобоев приходил
утром?
- Приходил, - отвечала она, потупив
глазки.
- А зачем ж е ты мне не сказала, что
он приходил?
- Так ...
Я подумал с минуту. Бог знает зачем
этот М аслобоев шляется со своею
таинственностью. Что за сношения
завел? Надо бы его увидать.
- Ну, так что ж тебе, Нелли, если он
ее бросит?
аЬег ев шаг еіпе оЬегіІасһІісһе, хегзігеиіе
НбПісһкеіі; шеіп ОоП, шаз зіп§ іһп
діезег Вогіз ап. „Іһге һііЬзсһеп
Зсһиһе
шегдеп
шоһі
Ьеі
деп
Зсһіісһіеп
гиіпіеП шегдеп“, за§1е ег
Іасһеіпд, іп д е т ег аиҒВогіз’ пеие
Ьопдопег Зсһиһе деиіеіе [167,202-203]
Синтактикалық-конструістивтік
функция
(6 А) „\Уезһа!Ъ Ьаиеп Зіе еіцепііісһ пісһі,
.Іапко?“ Ғгаңіс зіе, шііһгепд зіе еезсһіскі
шіе еіпе 2і§еипегіп сііс КаПеп шізсһіе.
„Зіе
шоһпеп
іп
д іе з е т
аһеп,
аЬвсһеиІісһеп Наизе. \Үаз шоііеп Зіе
е іе е т ііс һ т і і аіі Іһ гет СЗеІд апСапяеп?"
■Іапко зсһййеііе сіеп КорҒ, даз аііе Наиз
Вепй^іе іһш уоіікотш еп . ]а? ІМип,
Ғгапгізка шаг дег Меіпип§, сІаВ 8еіп Наиз
еіГасһ шішо§1ісһ шаг.
„Зіе кбппеп ]а Зогуа пісһі е іп т а і ги
еіпегп АЬепсІеззеп еіпіасіеп, шепп 8Іе
гигіісккотш і! Ш(1 Зіе һ а Ь т
пісһі
е іп та і еіп гісһііцез Вагіе2 І т т е г ! “
іапко еггбіеіе. Уіеііеісһі һа«е
Ғгапгізка гесһі? [167,519]
- Ведь вы ее лю бите же очень,
отвечала Нелли, не подымая на меня
глаз [172,292];
(6 Б) - А так как вы наблюдаете
интересы известной особы, то вам т
хочется
послушать,
что
я
буду
говорить. Так ли? - прибавил он со
злою улыбкою.
Вы не ошиблись, - прервал я с
нетерпением (я видел, что он был из
тех, которые, вңдя человека хоть
капельку в своей власти, сейчас же
даю т ему это почувствовать. Я же был в
его власти; я не мог уйти, не выслушав
всего, что он намерен был сказать, и он
знал это очень хорошо. Его тон вдруг
изменился, и все больш е и больше
переходил в нагло фамильярный и
насмешливый). Вы не ошиблись,
князь: я именно за этим и приехал
иначе, право, не стал бы сидеть ... так
поздно.
Мне хотелось сказать: иначе ни за
что бы не остался с вами, но я не сказал
и перевернул по-другому, не из боязни,
а из проклятой моей слабости и
деликатности [170,260];
(6 В) И пполит вспыхнул. У него
было мелькнула
мысль, что князь
притворяется и ловит его;
но,
вглядевшись в лицо его, он не мог не
поверить его искренности; лицо его
прояснилось.
А вот все-таки умирать!
проговорил он, чуть не прибавив:
«такому человеку, как я!» - И
вообразите, как меня допекает ваш
Ганечка;
он
выдумал,
в виде
возражения, что, может быть, из тех,
кто тогда слуш ал мою тетрадку, троечетверо умрут, пожалуй, раньш е меня!
[170,542]_____________
Ішкі сөйлеудегі тілдік актілердің
коммуникативті-максатты к
ерекшеліктері
костатив:
(1 А) „ҮУагат һаі ег Іһпеп пісһі зе1Ъз( (1 Б) - Если он говорил искренно? Что
£езсһгіеЬеп?“
это значит? Да разве он мог говорить
8о
һеіі \уаг ез йосһ пісһі ап іһгегп Ріаігнеискренно?
уог сіст сігетегіеі уоп Т г й ш т е т
И мне тоже кажется, - отвечал я.
уегсіескіеп Ғепзіег, и т іһг Оезісһі §епаи «Стало быть, у ней мелькает какая-то
ипіегзсһеісіеп т кбппеп. 8іе апІ\УогІеІе& мысль, подумал я про себя. „Ег һаі пісһі цекоппі. Цсг Вгисіег сісг Странно!» [171,126],
8сһ\уа;>егіп, сіег іһп пиг кигг везеһеп һаі,
(2 Б) ... - Ну, что, Ваня, как твои
ипсі йЬег ипё ііЬег уегЪишіеп, \уігс1 пісһі дела?
еіпшаі £епаи ^ іззеп , \уаз і т УегЬапсІ
Я видел, что она хочет зачем-то
\уаг. 8е1ЪзІ \уепп ег кеіпе Напд т е һ г һаі, замять наш разговор и свернуть на
80І1 ег кеіпе т е һ г һаЬеп! Ег зоіі пиг другое. Я оглядел ее пристальнее: она
к о т т е п .“
была, видимо, расстроена. Впрочем,
КоЬегІ дасһіе: ХУепп т а п ]е т а п ё һаі, заметив, что я пристально слежу за ней
(Іег еіпеп 80 епуагіеі.
и в нее вглядываюсь, она вдруг быстро
„8е1ЬзІ \уепп ег сіігекі һаГ , іиһг Ьепе и как-то гневно взглянула на меня, и с
ІоП, аІ8 сіасһіе 8Іе Іаиі пасһ, „ипсі ег һаі такою силою, что как будто обожгла
сіеп ВгіеС е іп е т Ғгетсіеп ёсцеһеп, е іп е т, меня взглядом. «У нее опять горе, дег іһп пісһі Ъеіогсіегі һа(?“ [169,71].
подумал я, - только она говорить мне не
(2 А)
„...Зіеіі сііг уог, тееп ісһ хочет» [171,163]
рібіхіісһ Ігейе аиҒ и п зегет ҮУегк^еІаіміе
- сіеп Н е іт и і уоп К 1 етш .“
(3 Б) - Это мой веник. Я его сама сюда
Саігісіиз (Іасһіе: Э аз һаі сіег Меісһіог
принесла. Я и дедушке здесь пол мела.
Вепсіег у е т й п й і§ д ет асһ і. Наі іһп
А веник вот тут, под печкой с того
ІаиЙоз шіІег^еЬгасһІ. Иег Вигзсһе ізі
времени и лежал.
аисһ зсһіаи цетогсіеп. Наіі зеіпеп Мипд.Я воротился в комнату в раздумье.
Ег Гга^іс Іаиі: „\¥ав ігеіЬі сіег депп ]е М
Могло быть, что я грешил; но мне
Ьеі еисһ?“ [169,264]
именно казалось, что ей как будто
(3 А) „Еззеп 8іе еіпеп Віззеп, 8іе зіпсі тяжело было мое гостеприимство и что
һип§гі§ уоп йег Кеізе, дапп Ьеісһіеп 8іе.“ она всячески хотела доказать мне, что
„ \¥ аз с!епп?“
живет у меня не даром. «В таком случае
„ \¥ а г и т 8іе посһ пісһі уегһеігаіеі зіпё, какой ж е это озлобленный характер?» \уо зісһ досһ сііе М адеіз и т зіе геіВеп.“
подумал я [171,166]
8іе зсһіеііе ЬаШ Т о т з , ЬаЫ Віійпег ап.
Ш сі Вййпег зІеШе зісһ еіГегзиесһгіё шмі
дгоһіе. Ег дасһіе (іаЬеі г и т егзіепшаі:
8о11 ісһ ез іһг еггаеһіеп? Ез \уаеге пісһі
зсһіесһі, еіпеп Мепзсһеп ги һаЬеп, д е т
т а п аіівз еггаеһіеп кбппіе. - Ег ёасһіе
аЬег зоіогі: № іп . В е зіітш і пісһі һеиіе.
[169,278]
Ішкі экспрессивтер
(4 А) „Асһ \уаз“, за^іе НегЬегІ, „уіеіез
һаЬе ісһ ег8І уогі^ез ЗаЪг егіаһгеп. Ш гі
дапасһ §езсһгіеЬеп.“ - „Кагш зсһоп
зеіп“, 8а§Іе КешрһоҒҒ, „аЬег уоп \у е т ?
8ісһег уоп Меп8сһеп, сііе уо11зІап<іі§
апсіегз зіпсі, аіз сіи Ьізі. Уіеііеісһі пісһі?"
НегЬегІ ууоіііе еп у ій ет: ^ а з Шг еіп
ІЛізіпп! ІЗосһ сііс Ғ а т іііе Меипіег Гіеі
іһ т е іп . [169,451].
(5 А) Оег һаі сіеп гісһіі§еп Топ гаиз,
сіасһіе Віійпег. Вегпд ЪегііКгІе гиҒгіеёеп
Тошз Аггп, аіз сііезег зісһ пеЪеп іһп
зеігіе. Рібігіісһ, \уіе ез іп еіпеш \Уаззег
посһ е іп т а і діискзі, іп даз еідааз
8сһ\уегез §е\уогіеп т іг д е , к а т Вййпег
аіз Ғо1§е дез егзіеп Оедапкепз еіп 2 \уеіІег
іп деп КорҒ: 8ріе1 сіи һіег пиг Йіе егзіе
Оеі§е. Іһг аһпі пісһі, \уег ісһ Ьіп.[169,272]
Ішкі комиссивтер:
(6 А) \¥ аз зоіі т а п уоп зоісһ е іп е т
(4 Б) - ... Ну, прощ айте, я и в путь!
Извините
меня
перед
Зинаидой
Афанасьевной. Впрочем, непременно
сюда ...
Благословляю вас, шоп а т і!
Смотрите же, обо мне-то поговорите с
ним! Он действительно премилый
старичок. Я давно уже переменила о
нем мои мысли ... Я и всегда, впрочем,
любила в нем это старинное русское,
неподдельное ...
А и геуоіг, гпоп
агпі, аи геуоіг!
«Да как это хорошо, что его черт
несет! Нет, это сам бог помогает!»
подумала она, задыхаясь от радости
[172,86].
(5 Б ) ... Известно, что человек,
заблудившийся в незнакомой части
города, особенно ночью, никак не
может идти по улице; его поминутно
подталкивает какая-то неведомая сила
непременно сворачивать во все
встречающиеся на пути улицы и
переулки. Следуя этой системе, Павел
Александрович заблудился
окончательно. «А чтобы черт побрал
все эти высокие идеи! - говорил он про
себя, плюя от злости. - А чтобы сам
дьявол вас всех побрал, с вашими
высокими чувствами до с
Гвадалквивирами!» [172,115]
Мепзсһеп епуагіеп? 2 и т ТеиҒеІ, кеисһі
.Іапко, ісһ \уегс1е ез іһш һеішгаһіеп,
дагаиҒкапшІ ёи дісһ уегіаззеп! Ісһ хуегсіе
пісһі зІегЬеп —ипсі һіег зргасһ ег / и т
(6 Б) ... Но не успела она вскрикнуть,
егзіеп М аіе у о ш 8 іегЬеп - , оһпе т іс һ ап
как подъехал экипаж, возок, в котором,
іһгп ёегаесһі ги һаЬеп. Ноегзі сіи, Та§ ип<і очевидно, заключалась еще какая-то
Касһі №егёе ісһ дагиеЬег пасһсіепкеп,
гостья.
Раздались
радостные
уегёіеяз <1аз пісһі! Ріоеігіісһ \уаг ез т і і
восклицания:
зеіпег 01еісһциеһі§кеі1 уогЬеі, \уе§ т і і
Марья Александровна! и вместе с
іһг. [167,260]
Афанасием
Матвеичем!
приехали!
откуда? Как кстати, а мы к вам, на весь
Ішкі директивтер:
вечер! Какой сюрприз!
(7) 8о һаі ез §еһеіВеп, ипсі ^е^2 ^
Гостьи выпрыгнули на крыльцо и
\уіг(1 ез һеібеп: Ег ізі еіп 8сһаШіп§. Ег һаі защебетали, как ласточки.
М арья
уегзисһі, зісһ һіег еіпгизсһіеісһеп. Іп
Александровна не верила глазам и
ипзег \Уегк. 1п ипзеге Оезеіізсһай. 1п сііе ушам своим._______________
Рагіеі. ВаГиг ціЫ ез ашіеге Веізріеіе. - 8о
хуегсіеп зіе зргесһеп, ]а, ип<1 \уег даігсі шіг
һеІГеп? [169,373]
(8 А) Вагопіп зіаипіе зіе ап. № іп , зіе
һаііе Ғгапгізка піе 80 вепаи агщезеһеп,
аЬег зіе һаііе &ап2 £е\уіезз піе іііезе есііе
Казе §еһаЫ. Іһге Ьгиезіе шагеп зсһоп
еһуаз сіегЬ §е\уезеп, }еІ 2І шагеп зіе зІгаГГ
ипсі )и§еп<і1ісһ. Асһ, <іи 8сһ1аіще, сіасһіе
сііе Вагопіп ипіег еіпег рІоеЫ ісһеп
Еіп{»еЬип§, т і г т а с һ з і сіи пісһіз уог, т і г
пісһі! Ои һазі «Іісһ іп Рагіз іп е іп е т
Зсһоепһеіізіпзіііиі Ьеһапйеіп Іаззеп, даз
ізі ез. „Ъ’пс1 \уіе һаЬеп 8іе сіспп егГаһгеп,
дазз \уіг һіег зіпсі, т а сһеге?“ [167,547].
(9 А ) Кісһагсі к а т іп Шезег \¥осһе
пісһі пасһ Коззіп, ипсі аисһ пісһі іп дег
паесһзіеп. ЯоЬгІ сіасһіе: Ег һа( т і г ги у і с і
уегзргосһеп. 8еіп ЬеЬеп ізі Шсһі ЬезеЫ . Ег коппіе зісһ \уіеііег еіпез Оеіиеһіз у о п
ЕпПаизсһипё пісһі епуеһгеп. [169,72]
«Провалились бы вы! - подумала она
про себя. - Это пахнет заговором! Надо
исследовать! Но ... не вам, сорокам,
перехитрить меня! ... Подождите!»
[172,113]
(7 А) - ... Вот ты уговариваешь теперь
меня воротиться, - а что будет из этого?
Ворочусь, - а завтра опять ж е уйду;
свиснет, кликнет меня, как собачку, я и
побегу за ним ... Муки! Не боюсь я от
него никаких мук. Я буду знать, что от
него страдаю ... Ох, да ведь этого не
расскажешь, Ваня!
«А отец, а мать?» - подумал я [171,58].
(7 Б) Я спросил ее, не хочет ли она
чего?
Но она опять от меня
отвернулась и ничего не ответила.
«На меня-то за что она сердится? подумал я. - Странная девочка!»
[171,158]
(8 Б) - ... И, наконец, что же я такое в
глазах его, чтоб до такой степени
смеяться надо мной? Неужели человек
может быть способен на такую обиду!
Конечно, конечно! — подтверждал
я, а про себя подумал: «Ты, верно, об
этом только и думаешь теперь, ходя по
комнате, моя бедняжка, и, может, еще
больше сомневаешься, чем я» (Ф.
Достоевский, 148).
(9 Б) - Так меня мамаша звала ... И
никто так меня не звал, никогда, кроме
нее ... И я не хотела сама, чтоб меня
кто звал так, кроме мамаши ... А вы
зовите; я хочу ... Я вас буду всегда
любить, всегда любить ...
«Любящее и гордое сердечко, - подумал
я, - а как долго надо было мне
заслужить, чтоб ты для меня стала ...
Нелли» [171,184]
Мазмуны
Кіріспе
Ішкі сөйлеу ерекшеліктері лингвистика мен ғылыми
зерттеулердің шектес салаларындағы талдаудың мәні
ретінде
1.1
Тіл мен сөйлеудің өзара карым-катынасының теориялык
негіздері; заманауи тәсілдері
1.2
Психологиядағы ішкі сөйлеу түсінігі
1.3
Психолингвистикадағы ішкі сөйлеу түсінігі
1.4
Өзіндік лингвистикадағы ішкі сөйлеу түсінігі
Вербалданған ішкі сөйлеудің типологиялық әртүрлілігі
2.1
Төл сездің формальды-кұрылымдық және мазмұндык
ерекшеліктері
2.2
Вербалданган ішкі сөйлеудің типологиялык эртүрлілігі
2.2.1 Ішкі монолог
2.2.2 Аутодиалог
2.2.3 Қиялдағы ішкі диалог
2.2.4 Ішкі сөйлеудің кіші қосылуы
2.3
Бейнеленген вербалданған ішкі сөйлеудің графикалык
корінісі
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
А косымшасы. Аныктамалар
Б косымшасы.
Психологиядағы ойлау мен сөйлеудің катынас моделі
В қосымшасы.
Психолингвистикадағы соз тудыру модельдері
Г косымшасы. Лингвистикадагы ішкі сойлеу модельдері
Г косымшасы. Ф. М. Достоевскийдің «Идиот»,
«Униженные и оскорбленные», Б. Келлерманның «Оіе
8іа<3і Апаіоі» жэне А. Зегерстің «Оіе ЕпІ$сһеіс1и炙
романдарынан алынған коркем мәтіндердегі
ішкі сойлеу түрлерінің сегменттері
1
з
5
5
7
27
40
61
61
81
81
96
ЮО
Ю2
119
125
129
139
144
145
146
147
М. С. Кулахметова
ІШ КІ СӨЙЛЕУДІҢ ФЕНОМЕНЫ:
НЕМІС Ж ЭНЕ ОРЫ С ТІЛДІ
КӨРКЕМ МӘТІНДЕР НЕГІЗІНДЕ
Монография
Техникалык редактор 3. Ж. Шокубаева
Жауапты хатшы 3. С. Нскакова
Басуға 01.06.2016ж.
Әріп түрі Тітск.
Пішім 60x90/16. Офсеттік қағаз.
Шартты баспа табағы 9,78 Таралымы 500 дана
Тапсырыс № 2815
«КЕРЕКУ » Баспасы
С.Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті
140008, Павлодар к-, Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
4 408 Кб
Теги
tildi, ishki, oris, 4127, jane, nemis, kulahmetova, negizinde, fenomeni, syleudin, krkem, matinder
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа