close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4273 jumataeva e orindaushilikh ner

код для вставкиСкачать
Жұматаева Е
ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ӨНЕР
Оқу құралы
ЭВЕРО
Алматы 2016
и
ӘОЖ 37.013 (075.8)
КБЖ 74.6 я 73
Ж 81
Редакция алқасы:
Ержанов Н. Т: (жауапты редактор), Беисова А. Е., Искакова 3. С.,
Кабдиева С. Ш., Асаинова А. К., Жаркумбаева М. М.
Пікір жазғандар:
Әбдікәрімұлы Б. - педагогика ғылымдарының докторы,
профессор.
Галиев Т. Г. - педагогика гылымдарыньщ докторы, профессор.
Жүматаева Е.
Ж Орындаушылық онер: Оку кұралы/ Жұматаева Е.. —Алматьг
Эверо,2016,- 152 6.
ISBN 978-601-310-459-1
Бұл оқу құралы қазіргі білім беру саласында болып жатқан
өзгерістерге, сұранысына негізделген мэселелерге жауап береді.
Орындаушылық өнерді игеру барысында халықтық педагогиканың
рөлі зор және этнопедагогиканың кайнар көзі болып табыпады.
Орындаушылык өнерге қатысты этнопедагогиканың (мақал-мэтелдер,
нақыл сөздер, эн-жырлар, ертегілер), хапыктық тәрбиенің факторы
секілді қисындык материалдар түзілген.
Этнопедагогика пэніне арналган бұл оқу құралында Құрманғазы,
Ақан сері жэне т.б. композиторлардың шығармаларына мэн берілген.
.013 (075.8)
я 73
ISBN 978-601-31v-,^-x
иичтлну/
ДI
жЖ
«
■
т w ^ м
Жұматаева Е., 2016
Эверо, 2016
АЛҒЫ СӨЗ
Кредитті технологияның силлабустық жүйесіне сай келерлік
бейімділікті дамытатын бұл оқу құралында студенттердің 45 сағат
(1 кредит) ауқымьшда орьшдаушылық өнерді этнопедагогика
ілімімен ұпггастыра отырып, теориялық материалдарға, мысалдарға,
тапсырмаларға, сұрақтарға, тестілерге, графикалық нысандарға ден
қойып, оның нұсқалығына көз жеткізуі қарастырылған. Осыган
байланысты қисындық нұсқаулықтың маңыздылығы мен мәнін
тереңдету іс-эрекетінде студентгер өзіндік жұмыс істеуге
бейімделіп, ізденіс жасап, ғылыми шығармашылық жұмысымен
айналысуға бейімдейді. Оқу құралында осы бағыттағы
орындаушылық өнердің мазмұны мен мәні терең ашылған.
Бұл оқу құралы қазіргі білім беру саласында болып жатқан
өзгерістерге, сұранысына негізделген мэселелерге жауап береді.
Орындаушьшық өнер төрт тақырыптан түрады.
Бірінші тақырыпта халық педагогикасының этнопедагогика
орындаушылық өнер
тарихының
теориялық
негіздеріне
дэйектемелер беріледі. Әрбір тақырып тақырыпшаларға бөлініп
берілген және теориялық пайымдамалар студентгердің меңгеруіне
қам жасалған.
Екінші тақырыпта орындаушылық өнер арқылы этномәдени
тэрбие беруді іске асыру жолдары айқындалап, студенттерді
тэрбиелеу мен білім беру іс-әрекетіндегі отбасы, ру, тайпа, ұлт пен
ұлыстардың
моральдық-этникалық
жэне
эстетикалық
құндылықтарының ежелден жинақталуына тұгырлы дәлелдер
келтірілген.
Үшінші тақырыпта Құрманғазы күйлерінің халықтық
педагогика негізіндегі құндылығы ашылып, халықтық педагогика
негізінде күй өнерінің алатын орны, күй арқылы этномәдени тэрбие
беруді іске асырудың мүмкіндігін талдап, қарым-қатынас, еңбекке
қатысты қауымдастық одақтар, жагымды мінез-құлықты
қалыптастыру амалдары және т.б. мәртебелі тұстары айқындалып
берілген.
Төртінші тақырыпта Құрмангазы күйлерінің халықтық
педагогикаға қосқан үлесі, оның зерттелу барысы және Құрманғазы
күйлеріндегі елге, жерге деген патриоттық сезімнің көрінісі мен
Құрмангазы күйлерінің жасөспірімдерге тигізер эстетикалық
з
ықпалын айқындап көрсеткен. Оқу-тәрбие беру үдерісінде
Құрмангазы күйлерін меңгертуде эр ұлттың өзіндік ерекшеліктеріне
қарамастан, оларға тән ортақ тәрбие, білім мен гылымға шыгар
харакеттік мәні берілген.
Орындаушылық
өнерді
игеру
барысында халықтық
педагогиканың рөлі зор жэне этнопедагогиканың қайнар көзі болып
табылады. Орындаушылық өнерге қатысты этнопедагогиканың
(мақал-мэтелдер, нақыл сөздер, эн-жырлар, ертегілер), халықтық
тэрбиенің факторы секілді қисындық материалдар түзілген.
Этнопедагогика пәніне арналған бұл оқулық қүралда
Құрманғазы,
Ақан
сері
жэне
т.б.
композиторлардың
шығармаларына мән берілген.
Орындаушылық өнер этномәдени білім беру негізінде
қарастырылған. Қазақстан Республикасында бірталай басқа ұлттар
мен ұлыстар тұрып жатқандықтан, этномәдени білім беру
мәселесіне ерекше көңіл бөлінгені болмыспен дәлелденген.
Мұнымен бірге этномэдени білім берудің негізгі қағидалары
жіктелген. Орындаушылық өнер этнопедагогикалық теорияның бір
тірегі ретінде көптілді тұлғаны тәрбиелеудің құрылымы ұсынылған.
Қазақстан
Республикасындағы
халықтардың
этномэдени
қажеттілігінің мәселесін орындаушылық өнер арқылы шешу
ұсыныстары берілген.
Орындаушылық өнер теориясы қазақ этнопедагогикасы
негізінде мазмұны ашылған. Орындаушылық өнер қазақи
сипатымен берілген.
Мәселен, ұлттық мерекелер, халықтық өнер, фольклор, күйлер,
жырлар, сап-серілік, иррационалдық, рационалдық сияқты
мазмұндары айқындалып ұйымдастыруда біліктілік пен іскерлік
көрсетіп, адамзат құндылығы деңгейінде білім алып жэне
тәрбиеленуге қол жеткізеді. Орындаушылық өнерде Құраманғазы
күйлерінің тэрбиелік мэні ашылған және оған жан-жақты талдау
жасалынған. Құраманғазы күйлерінің шығу тарихы, оны насихаттау
барысында белгілі композиторлар өз еңбектерінде жэне
шығармалық қойылымдарында қолданып, елге танымал еткен.
Қүрманғазы күйлерін музикалық композицияны, сюжетті
көркемдеуде орынды қолдана білген.
Орындаушылық өнердің теориясы этнопедагогика элементтерін
жеке тұлғаның ақыл-ойын, дүниетанымын ізгілендіруге бейімдейтін
4
халықтық педагогиканың нысандарын қазіргі заман талабына сай
оқу мен тәрбие жұмысында күнделікті пабдалануда аса мяңмчды
міндеттер қамтылған.
Оқу құралында берілген қосымшада «Ақан сері өнеріиің
қогамда алатын орны» атты сахналық көріністің үлгісі мен
Қүрмангазы, оның өмірі мен шығармашылығы жайлы деректер
берілген. Қүрманғазы күйлерін көпшілікке танытқан авторлардың
еңбектеріне тоқталған. Кейбір ұғымдарға гылыми сипаттама
(глоссарий) берілген.
5
ОРЫҢДАУШЫЛЫҚ ӨНЕР ТАРИХЫНЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Орындаушылық өнердің этномәдени тұрғысында дамуы
Мемлекеттің соны стратагиялық ұстанымы - «Мәдени мұра»
багдарламасы негізінде:
Бірінші, білім беру, қазақ халқының тарихы жайында Қытай,
Египет, Ресей, Өзбекстан және т.б. алыс жэне жақын шет елдерден
жэдігерлер мен мұрағаттарды табу;
Екінші, еліміздегі және кейбір шет елдердегі қазақтың тарихимэдени ескерткіштерді қалпына келтіру;
Үшінші, қазақтың эдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерін, ұлттық
әдебиет пен өткен ғасырлардағы жазуларымызды зерттеп, кітаптар
шығару;
Төртінші, қол жетпеген ең үздік әлемдік классикалық
шығармаларды қазақ тіліне аудару жұмыстары жүзеге асырылады.
Осы
«Мэдени
мұра»
бағдарламасының
стратегиялық
ұстанымына арқау болатын орындаушылық өнер негізінде
этномэдени тэрбие беруде «Халық педагогикасына» - халықтың
гасырлар бойы өріс алып, жинақталған тәжірибесін жан-жақты
бағамдаудың берері мол.
Халықтық педагогика тәрбиеге орай хапықтың ақып-тәрбиесі,
халық педагогикасын зерттегенде халық ауыз әдебиетінің
шыгармаларын, этнографиялық материалдарын, халықтық тэрбие
дэстүрлерін,
халықтық
ойындарды,
отбасы
тәрбиесінің
тэжірибелерін т.б. тірек етпеу мүмкін емес. Халықтық педагогика
халықтың өз аузынан таралды. Халықтық педагогиканы, атабабаларымыздың бай мұрасын зерттеу, бізге жеткен салтдәстүрлерді, тұтас өнегелерді оқыту-үйрету процесінде пэнаралық
байланыстарды, қоғамдық, әдеби және мәдени, мемлекеттік жэне
кэсіби мерекелер, жәрмеңкелер, кэсіби жэне басқа эртүрлі
тақырыптагы акциялар, аукциондар сияқты іс-шараларды қазіргі
заманға сай мазмұндап ұйымдастыру адамзат құндылығы
деңгейінде білім алып жэне тәрбиеленуге қол жеткізеді.
Халықтық педагогиканың негізі халықтық тәлім-тәрбие, өнеге,
адамгершілік сезім, достық, ынтымақтық, төзімділік, байсалдылық
мұрасы тұрғысында құрылады. Халыктық педагогиканың негізгі
iJ r
6
мақсаты - ұлттық рухани деңгейі биік, іскер, қабілетті, иманды,
әдепті адам тэрбиелеу.
Этнопедагогика ұгымы халықтық педагогика ұғымының мэнін
толық ашпайды. Этнос үлкен халықтың арасындағы ұлт өкілдері.
Мұндай ұлт өкілдерінде қалыптасқан педагогикалық талаптар жанжақты қарастырылмайды. Этнопедагогика халықтық педагогиканың
құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады.
Этнопедагогика — балаларды, этникалық топтарды тәрбиелеу
мен білім берудің отбасы, ру, тайпа, ұлт пен ұлыстардың
моральдық-этникалық жэне эстетикалық құндылықтарының
ежелден жинақталуы — эмпирикалық тэжірибесі жайлы ғылым.
ұлтгар мен ұлыстардың өмір сүру дәстүрлері мен салт, әдет-ғұрьш,
ырым-жоралғыларының қазақ халқьшда бэріне бірдей санасында
тұрақталып қалған тәлім-тәрбиесі.
Этнопедагогика - тұлғаны заңдылық сипаты бар әдет-ғұрып,
салт-дэстүрге бейімдеуге, әртүрлі элеуметтік бірлестіктердің
қарым-қатынасьшьщ құндылықтарынан үйренуге, ұлттық тәрбие
ісіндегі жетістіктерді нақты жагдайда пайдалануга бейімдейтін көп
салапы білімдердің ғылыми негізі. Мәдениет - адамның
қалыптасуының және шыгармашылыгының жетілу шыны.
Мәдениеті жогары болмаса адамның адамзат құндылығын
иеленуіне мүмкіндігі жоқ. Қоғамдагы біліктілік адамзат
жаратылысындағы аса бай білім мен тәрбиені меңгере білуді қажет
етеді. Еңбек, тұрмыс, сондай-ақ, берік сақталған адамдардың
арасындағы дәстүрлі қарым-қатынастар жоғары мәдениетке және
адамзат құндылықтарынан тыс қалмауга бейімдейді және оларды
жан-жақты меңгеруге жеткізеді. Бұл процестердің бэрі мектептерде,
жогары оқу орындарында жэне жалпы қогамда білімдендірудің
стандартына сай дифференцияланған модельдердің жасалуы
нэтижесінде іске асады.
Әр үлттың, халықтың өзіндік ерекшелігі бар. Отырықшылар
жэне көшпенділер немесе осы екеуін қатарынан басынан өткеретін
халықтардың да әу бастан «ұлт», «халық» деген мэртебеге ие
болганга дейінгі сана-сезімдері сәбилік дәуірден бірте-бірте есею
процестеріне өтеді.
Ұлттың танымдық деңгейі - оның ұлттық психологияны
қалыптастыруга бірден-бір себспші. Халықтық педагогиканың
арнасы кең. Барлық гасырлар бойы бүгінгі күнге дейін өшпей
7
келген салт, дәстүр, ырымдар мен жоралғы, ғұрыптардың барлығын
ғылыми негіздемеге салганда, ол өзінің ауқымын ықшамдайтын
дәрежеде болады. Сөйтіп, халық педагогикасының нысанында
этнопедагогика ілімі туады. Дүниетанымдық пайым алдымен өмір
сүру тәжірибесінде сыннан өту арқылы сараланады.
Педагогикалық мәдениет халықгар арасьгада өмірге қатысты
болып келеді. Үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету. Өзінен дәрежесі
жоғары адамдармен санасу, оларға тағзым жасау. Қыз бала мен ер
бала тәрбиесінің екі түрлі болуы және т.б. атап өткен орынды.
Этнопедагогика
халықтық
педагогиканың
сабақтастық
қағидасынан сараланған ғылым деп түйін жасауға негіз бар.
Этнопедагогикалық мәдениет - этнопедагогикалық білім, адам
қарым-қатынасьшың үлгі-өнегесі және технологиясы.
Қорыта келгенде, мэдениет арқылы этностың тарихи, мекендік,
мемлекеттік, экономикалық, элеуметтік, этнографиялық болмыс
бейнесі көрініс табады жэне кез-келген мэдениетті қоғам осы
талаптардың мүлтіксіз жүзеге асу тетіктерін заң жүзінде
қамтамасыз етуі керек;
Мәдениет өндіріс пен қогамдық сананың, білім мен тэрбиенің,
ғылым мен өнердің белгілі сатыдағы даму дәрежесін бейнелейді;
Педагогикалық мэдениет адам қызметінің тәсілі мен нәтижесі
арқылы көрініс табады.
«Этнос», «ұлт», «ұлыс», «үлттық топ» ұғымдары жоғарьщағы
заңдылықтар негізіне құрылган.
Этнопедагогиканың ерекшеліктері: педагогикалық білім беруде
этникалық арнайы өзгешеліктерін ескеру. Қазақ этнопедагогикасы —
бірегей:
қазақ этникалық тәрбиесінің ерекшелігі, нақты
этноэлеуметтік жағдайдағы тарихи қалып.
Әрбір халықтың өзіне тэн тәрбие жүйесін құру: тілдің эртүрлі
болуына, ұлттық сипатына, ұлттық санага, дэстүрге, салтқа, дінге
сай орайластырылады. Қазақ этнопедагогикасы қазақгың халықтық
педагогикасын зерттейді. Қазақ этнопедагогикасының объектісі:
ұлттық жэне тұрмыстық дэстүрі, этнопедагогикалық мэдениет.
Қазақ педагогикасының пәні —қазақтың этникалық тәрбиесі адам өмірінің соңына дейін үзіліссіз жүретін процесс. Нэтижесі:
этникалық құндылықтарды меңгеру, оның этноэлеуметтік апатын
рөлі, этникалық нормасы, этникалық сананың қалыптасуы, өз
халқына, оның тарихына, тіліне, мәдениетіне сүйіспеншілігі.
8
Қазақ этнопедагогикасының мақсаттары мен міндеттері:
педагогика гылым жүйесіндегі қазақ этнопедагогикасыньщ орнын
айқындау мен қазақ этникалық тәрбиесінің ерекшелігін зерттейді,
тэрбиеге этноұлттық тұрғыда келудің мәнін ашып, ұлттық мінезкұлық, ұлттық сананы қалыптастырудың ерекшелігін зерделейді.
Негізгі қызмеп: танымдық; ата-баба тәрбиесі заңдылыгының
мәні, халықтық педагогика тәжірибесіне талдау жэне сипатгау,
мақсаттары, эдіс-тэсілдері және т.б.; ұлттық дүниетанымын, ұлттық
ділін қалыптастыру; елжандылыққа, қазақ халқының тарихы мен
тіліне деген сүйіспеншілікті тэрбиелеу; үлттық мәдени
құндылықтар негізіне тэрбиелеу. Отбасындағы этникалық жагымды
тәжірибелерді дэріптеу; қазақ халқының өзіне тэн түрмыстық
дәстүрін сақтау.
Жалпы гылыми әдістері: талдау, жинақтау, жалпылау,
жалқылау, аналогын табу, жаңа өзгерістерге бейімделу, салыстыру,
бақылау, өлшеу.
Қорыта келгенде, қазақ этнопедагогика гылымы халықтық
педагогиканың бүгінгі күнге дейінгі сараланган нысаны. Ол нысан
белгілі бір заңдылықтар мен қагидаларга жүгінеді.
«Тэрбие», «Дәстүр» ұгымдарында өзара байланыс, ұқсастық
бар. Бүл түсініктердің негізінде белгілі бір ақпарат бейнеленген,
олар оқу орындары, отбасы жәие қоғам арқылы санага жетеді.
Солай дегенмен дэстүрде тұрақтылық бар. Бірақ, дәстүр
тұрақтылыгы қогамдагы, өмірдегі ерекешеліктерге орай заманауи
жагдайда басқа ұлттардың, түтас елдің дэстүрлеріндегі ұқсастыққа
байланысты байып, дамып отырады. Барлық елдерде ұлттық
дәстүрлер
халықтардың
адамгершілік
және
эстетикалық
құндылықтары ретінде ұрпақтан ұрпаққа жетіп келеді. Дэстүр
рухаии жэне материалдық құндылық, салт және кітаптар арқылы
ұзақ сақгалады.
Этнопсихология - адамдардың психикалық, этиикалық
ерекшеліктерін, үпттық мінез-құлқын, ұлттық сезім мен санасын,
ұлттық стереотиптерді және т.б. зерттейтін гылым.
Үлттық психология мынандай құрамдардан тұрады: ұлттық
мінез, балаларга сүйіспеншілік, кеңпейілділік, еңбексүйгіштік,
қонақжайлылық т.б.
Үлтгық мінез-құлық - хальщтың тарихи тәжірибесінде
қалыптасқан дагды және әдеттер жиынтыгы; барлық қасиет
9
УК™
I
'
I
'
1/
I
.
• %- г;ч>^. - %Ш '-г%;>
.
•
v > -.;; •
сапалардың бірлігі (барлық адамға тән) жэне барлық халықтың
қасиет сапапарының ереқшелігі. Үлттық сана - «біз, олар» деген
ұғымды түсіну, адамдар қауымдастыгындагы өзінің орнын түйсінуі,
өз ұлтының шығу тегін білу және оған деген сүйіспеншілігі, оның
жетістіктерін қадірлеу, эртүрлі тілдердің жалпы тілдің, халық
шығармашылығының қайдан шыққанын білу және т.б.
Үлттық салт-дәстүрлер - тұрмыстық норма, элеуметтік, мэдени
тұрақтылық болып табылады. Үлттық сезім - халықтың
қажеттілігіне қүбылыстар мен заттардың қарым-қатынасының
үйлесушілігі,
үйлеспеушілігі;
Ана
тіліне
сүйіспеншілік;
адамгершілік,
эстетикалық,
интеллеісгуалды
сезімдердің
қосындысынан тұрады. Этнопедагогиканьщ тірегінің негізі этнопсихология. Үлттық психология халықтың ділін анықтайды.
Үлттық психологияньщ тарихи өзгерістерге ұшырап отыратындыгы
байқалады.
«Мэдениет» деген ұғым белгілі бір халықтың ұлттық сипатына
қатысты дара, ұжымдық іс-әрекетті жүзеге асырудың сұрыпталган
барлық құралдарыньщ жүйесін білдіреді. Оны төмендегі
жіктемемен айқындауға болады:
1. Заттық мэдениет - зат-нәрсе, қару, киім, тамақ, сән, қүрылыс,
өсімдіктер.
2. Рухани мэдениет - білім, адамгершілік, дәстүр, құқықтық
норма, халық шығармашылыгы, діни сенімдер, адамның миына эсер
ететін түрлі ақпараттар.
3. Мэдениет - түрлі социумдардың ділдік негізі, оның өзіндік
эквиваленті. Мэдениет — жалпы халықтарга, этникалық топтарға
ортақтықты бөліп алушы нысана.
Этномэдени тэрбиесі адамдардың бойына ізгілікті қабілет сеуіп,
эртүрлі халықтардың мәдени сэйкестілігін аңғару, сақтау
мәдениетін арттыруға септігін тигізеді.
Этникалық мэдениет — халықтар мэдениетінің жиынтыгы,
күнделікті өмірлік іс-эрекетіне қатыстылыгын (Қазақ елінің
табиғатқа ыңғайланып, онымен үйлесімдікті өмір сүруі, оны
қорғауы) іске асыратын нысан.
Әр ұлттың мәдениеті оның жеріне, географиясына, ортасына,
элеуметіне, дэстүріне, қоғамына, өзіндік сана-сезім өрістеріне
қатысты дамиды. Қазақ халқының мәдениеті өзінің кэсібі мен
шаруашылыгының заңдылықтарына қарай өркендеп келеді.
ю
Қорыта кеЛгенде, эТникалық мәдениет ықылым заманнан
жинақталған
мэдени
тоғындардың
сұрыпталып,
замана
өзгерістеріне қарай ұшталып отыруымен құнды.
Мәдениэтникалық білім беру кеңістігі эр қоғамда эртүрлі
дамиды. Мемлекеттік білім беруге қамқорлығы мәдени мэртебенің
деңгейіне қатысты жүзеге асып отырады. Оның көрінісін мынадай
деректемелерден көреміз: 1) Білім беру дағдарысы (80 ж.). 2)
Қазақстан РеспубЛйкасындағы этноұлттық жағдаяттар. 3) 30жылдардағы ұлттық мектептердің жойылуы. 4) Ұлттық тілді
білмеушілік, 5) Жатсьгау, 6) Кез келген ұлттардың өмірлік
тәжірибесінің бірегейлігі. 7) Білім берудің көпмәдениеттілік
тәжірибесі. 8) Эвроцентризм мэселелері.
Жіктемемен берілген 8 мәселе этномэдени білімді таза күйінде
жүзеге асыруға үлкен кедергі келтіріп келеді.
Ұлттық тіл жэне этникалық мэдениет білімі - үйлесімді
дамудың негізгі бөлімі дей отырып, этномэдени білімінің мәні
айқындалынуы көзделеді. Білім берудің әлемдік деңгейіндегі
жалпыадамзаттық қүндылықтар дәстүрі мен ұлттық тэлім-тэрбиенің
жүйесін қалыптастыру ұдайы этномәдениетке үстемдік етеді.
Бүгінгі таңда қазақ халық педагогикасындагы орындаушылық
өнер арқылы тәрбие берудің ұлттық сананы қалыптастыруға,
эстетикалық тұрғыдан кәмалатқа жетілуінің басымдылығын
қамтамасыз ету қажеттілігі туындап отыр.
Теория грек сөзінен алынган tyecorio (энциклопедиялық,
философиялық сөздіктерде) байқау, зерттеу, сонымен қатар ұлттық
сана-сезімді, эстетикалық талғамды айқындайтын, жинақтайтын
дүниетаным, мұраттар жүйесі деп көрсетіледі.
Мәдени мұраның бір құрамы орындаушылық өнердің
қогамдағы алатын белгілері, тэрбиелік мүмкіндіктері аиіылып, жаңа
әдіснамалық бағытпен қогамдық жүмыстарына белсенділік
ұстанымда ұйымдасуына жаңа жагдай жасалып отыр.
Тамырын үңгілеп тереңге жіберген халыктық педагогика
тұрғысында таразыласақ, Қазақстаидагы орындаушылық өнері
бүкіл халықты тұшымсыз, қауқарсыз, жүтаң өмірден бір сәт болса
да ажыратып, пәс болган кірбің көңілдері мен болашығына құлып
салган үмітсіз жүректеріне опер сэулесімен қуаныш нұрын сыйға
тартқанын бүгінгі ұрпаққа жеткізу - этнопедагогиканың басымдық
ұстанымы.
I
Тэрбие мен білім беру іс-әрекетінде әннің, өнердің алатын орны
бөлек. Ән айту арқыльі адам өзінің кейбір сезімінің кезеңдерін
сыртқа шығарады. Негізінде өнер қуу үшін ән шырқалмаған.
Серілік пен салдық дәстүрдің нысаны болып келетін ән алдын ала
жасалған, құрылған жоспармен жүзеге аспайтыны белгілі.
. Бүгінгі зерттеушілер мен көне көз қариялардың айтуына
қарағанда эншілік, ақындар мен сал-серілік өнер арасында
эжептэуір айырмашылықтар бар. Серілердің сыртқы киім киістері
салдармен салыстырганда элдеқайда бірқыдыру түрақты. Олардың
дәстүрінде елден оқшау киіну, айшықты-айшық, әлем-жәлем
сэнмен, жарқ-жүрқ етпе көрініс-пішіннен бойларын аулақ ұстау
байқалады.
Ал, салдар болса, неғұрлым әшекейлі киім кисе, согұрлым
өздерінің басқалардан оқшау бағыт-бағдарын айқындай түседі. Ер
адам болғандарына қарамай, шалбарларының балақтары кең болып,
жарқылдақ моншақтармен әрленіп, әлемішті жасаулары мен
мүндалап түрады. Жалпы бас киімдерінен бастап, барлық киімдері
эртүрлі түстерден кең пішіліп, сүйретіліп жүретін сэнде болады. Бас
киімдеріне қалың үкі қадап, қымбат тастармен көмкеріліп келеді.
Салдар серілермен салыстырғанда, топ-тобымен, атқосшыжолдастарымен жүретіні байқалады. Әсіресе, ойын - сауық бар
жерлерге әуестігі аңғарылады. Оны біздер М.Әуезовтың «Абай
жолы» эпопеясындағы Біржан салдың Абай аулына келуінен
байқаймыз.
Этникалық мэдениетте онтологиялық сарын басым болып келеді. Оның басты себебі дала, сахарадағы адамның табиғатқа деген,
тылсым күшіне деген дүниетанымы, болмыстық деңгейі өркендеп
отырған.
Қорыта келгенде, қазақ халқының XV ғасырда Алтын Орда
қүлаған соң қүралған Ногайлы деп аталған хандық түсындағы
Қыпшақ, Қаңлы, Қоңырат, Үйсін, Арғын, Найман, Алшын руларының батырлары жайлы ауызша-жазбаша шыққан жырлардың
әуездік сарыны адамның элем тану іскерлігіне бағытгалған.
Сондықган бұл нысанды онтология аспектісіне жатқызуды біздер
орынды деп есептеп, сал-серілік онер барлық өнердің даму шегінің
өркендеуінен туған бөлігі деген қорытынды жасауға мүмкіндік алдық. Оның алғашқы әдіснамасы онтологиялық деңгей екені айқындалды.
12
Жырлардың ішіндегі лиро-эпикалық жырларды ажыратудың
басымдық көрсеткіштері төмендегідей:
1. Жыршылардың ауыл-ауылды аралап, шарлап жүріп
ғашықтық дастандарды жыр етуі және халықтың тұрмысын жырға
арқау ретінде өлеңге қосуы;
2. «Қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған заманды» көксейтін
сарында болып келуі.
3. Халықтың мұң-шерін, қалың бұқараның арман-тілегін атадан
балаға жеткізуші ілгерішіп мұраттардың ұсынылуы.
4. Жыршылық дәстүрден шежіре желісінің өріліп берілуі;
5. Жыршыны ентелей түсіп тыңдаған жұрттың сілтідей тынып,
тыңдауы, оны қос шекті домбырамен айтуы.
6. Тыңдармандардың жыршы сарынына ілесіп, оны қошаметтеп
толассыз қолдап отыруы.
7. Жырдың эрдайым асқақ, ақылгөй, таза, әсем ырғақтың неше
алуан қасиетін бойына жинай алатын қуатының эсер етуі.
8. Жырлардың тұтасымен халық меншігінің болуы.
Қорыта келгенде, жырларды тану іс-әрекеті өзіңді қоршаған
әлемді түйсінумен бара-бар. Міне, осындай қатысымдық үдерісте
рухани қуат берерлік этностық салт-дәстүрлер ешбір сырттан эшекейлеусіз нүсқалы сипатта елес береді. Әлем туралы түсінік ақиқатты мәнде қабылдануын біздер гносеологиялық деңгей демекпіз.
Үшінші аксиологиялық деңгей болып табылады.
Өнер мектебінің педагогикасында аталған деңгейдің апатын орны айрықша. Бұл деңгейлікте элем туралы сурет, түсінік адамның
өзін қоршаған табиғаттың тұрмыстық ерекшелігін қалыптастыру
үдерісін сезінуі, ұғуы.
Соның нәтижесінде эр адамның, жалпы бір этностың мәдениэлеуметтік орта құрып, өздеріне тән элем жасап, оның нысаналы
және құлықты (субъектілі) мэдени қарым-қатынас құруына жетекшілік рөлінің болуымен көрінеді. Сөйтіп, жыршылар элемінің сөз
өнері мен әуез өнерінің қосындысынан «Өнерпаз халықпыз» деген
түжырым шыгары сөзсіз. Әр халықтың тек өзінің кодына тэн,
шығармашылық қабілетіне орай құлықтылық белсенділігі сол этносқа ғана тиесілі әлем жасап береді. Өнер мектебінің мұншама
қүндылығынан әлем жағдайының шынайы бет ажары айқындалып,
этностың мэдени-өнер мектебінің қызметі эсер ететін қалыпқа
жетіледі.
13
Этнос құрамындағы эр биоәлеумет өзінің жырлардан алған, салсерілердің толғау жырлары мен өлеңдерінен алған ішкі эстетикалық
құндылықтары, жағымды қуат сезімдері рухани шабытқа, оңтайлы
тебіреніске келтіреді. Сөйтіп, тән мен жаньша өнер кеңістігінен нэр
алып, өзін ғарыштық кеңістікте жүргендей өршіл өмірсүйгіштік
бағдарға бағыттайды. «мен өнерлімін, таланттымын» деген түжырымын өмір тэжірибесінде тиімді қолдануға құлшыныс пайда болады
Щ 11 М щ
Ж.Таубальдиева музыка арқылы оқушылардың ізгілікті дүниетанымын қалыптастыруды айқындап берген. Бұл еңбекте де «Әбу
Насыр эл-Фараби өнер кеңістігі жайлы эдіснама мен әдістеме ілімдерінің тығыз байланыста екендігі анықталған. Ғаламдағы екінші
¥стаздың ғылыми кредосы болмыстың бастамасына сай келу
қағидасының басымдық мэні ашылған. Әл-Фараби ілімінің теориялық білімінің негізгі қоры - өмірде бар заттар мен құбылыстар,
білімпаз олардың «қалай және қайдан шыққанын» білуден бастау
керек деп атауы. Өнер мектебінде ойлау, өзінің түсінігін тексеру,
әуенді сазды зерттеу, оның мағынасын ұғу секілді ұғымдар тіректік
рөл атқаратынына да тоқталған. Зерттеуші аталған музыка
өнеріндегі ғылыми негіздің бүгінгі өнер мектебіне де жат еместігін
баса айтып өтеді. Оны төмендегі түзіліммен көрсетеді:
- Халықтың музыкалық практикасынан туындайтын ұстанымдар. Бұл ұстанымдарды индукция эдісін қолданып шығаруға болады. Олардан қорытынды салдарлар шығарылуы үшін дедукцияның
қажеттілігі ескеріледі. Қазақша ұғымға түсірсек, индукция - жалқылау, дедукция - жалпылау. Жырлардың композициялық қүрылымжүйесін
жеке-жеке
түсініп,
оны
тұтастыққа
апсақ,
Ж.Таубальдиеваның айтып отырған тұжырымы пайда болады.
- Өнердің халыққа қажеттілігі және оның адам жанына дауасының дәрежесі;
- Әл-Фарабидің үсынысындағы екі форманы негізгі нысанаға
алу:
1. Зерек шэкірттерге сараланып алынған музыка;
2. Орта оқушыларға арналған репродукциялық білім теориясының нысандары көрнектілік, техникалық жабдықтар.
Сөйтіп, Ж.Таубальдиева музыкалық іс-эрекеттің ерекшеліктерін
ескеріп, қалыптастырудың қүрылымына төмендегідей құралдардың
жиынтығын үсынады:
14
1. Эмоционалдық-мотивациялық;
2. Мазмұндық;
3. Мінез-құлықтық.
Аталған музыкалық іс-эрекеттін ерекшеліктерін ескеріп, оқушы
бойындағы өнерді дамыта отырып қалыптастырар құрылымдардың
3 түрлі құрапдарына өзінше сипаттама береді:
1.
Эмоционалды-мотивациялық құрам-музыкалы педагогикалық
іс-әрекеттердің маңызды құбылыстарын түсіну, тану, ұғыну, ынтаықылас қою. Музыкалық білім алу арқылы ізгілікті көзқарасын,
дүниетанымын қалыптастъіру. Оған қолайлы жағдай жағымды өнер
өрісінің таралымын туғызу. Мазмұндық құрам - қойған мақсат оқушыларды музыка арқылы танымдақ музыкалық әрекет
қабілетіне дамыта отырып, музыкалық теорияның жэне оның практикалық жагынан ұғыныгі түсінуге, талғам сезімдерін артгыра оты­
рып, әдістемелік бағыт алады.
Сезімталдық, жауаптъшық, адалдық, қамқорлық, ой елегінен
өткізушілік, шығармашылық, сараптамалық ой көздерін, сезімдерін
арттыру. Мінез-құлықгың құралы - музыка сабағында вокальдік,
хормен эн айту, тыңдау, дидактикалық ойындар арқылы
шыгармашылық қабілетгілігін дамыгу. Жеке тұлғаның музыка
арқылы іс-әрекетгегі белсенділігін көтеру.
Қорьгга келгенде, орындаушылык өнер арқылы тэрбие берудің
тарихы ежелгі дэуірден басталған. Өкінішке орай, ежелгі дэуірден
бүгінгі күнге дейінгі бұл мәселенің сабақтастығы көрсетілмегені
жайлы белгілі бір түйін жасау қиын. Өнер арқылы тэрбие беру амалын жүзеге асыру үшін қазақ халқы арнаулы мектеп ашпаса да,
оның орнын ел-жұрт, орта ауыстырып отырған. Орындаушылық
өнердің дамуы табиғат аясынан өздеріне рухани нэр алуы, табигаттың бір бөлігі ретінде өздерін сезінуі онтологиялық деңгейге жеткізген.
Сол секілді қоршаган ортасына, элеуметтік сипатқа ақиқатты
тұрғыда эн шыгару, күй арнау, койылымдар құру және т.б. амаддар
арқылы танымдық тагылымдар түйінделіп отырған. Бұндай ісэрекет өнердің гносеологиялық деңгейге багдарлаган.
Өзінің өнеріне ортадагы болып жатқан құндылықтардан куат
алуы және жамандықтан бойларын сақтауы сияқты амалдар өнердің
аксиологиялық деңгейге ұмтылуына қолайлы жағдай тугызған.
15
Орындаушылық өнер арқылы этномәдени тәрбие
берудің мазмүны
Бүгінгі күні - дэстүрлі этномэдениеттің құндылықтарын танып
білу, оның даму принциптерін ұғыну адамзаттың тыныс
тіршілігіндегі ең керекті тарихи құбылыстар.
Этномэдениет адамзаттың тыныс тіршілігінің мэн-мағынасын,
абырой-атағын, жеткен шыңын, жетер қиялын, пайымды идеалын,
әр құбылыстың өзіндік бастау тарихьш көрсетеді. Этномэдениеттің
бүгінгі ахуалын әлемдік мәдени-рухани процестерден тысқары
қарастыра алмаймыз. Қазіргі әлемдік мәдениетте оның ізгілік яғни
рухани адамгершілік мазмұн позициясын зерделесек, тығырыққа
тіреліп, өгейсіну мэдениеті қалыптасып отырғаны шындық.
Өйткені, адам өз айнала-дүниесін ғана емес, өз-өзі яғни өз болмыс
мазмұнын да жатсынып, мэдени жалған құндылықтарды шын
құндылықтан ажырата алмай күн кешуде. Ал нақгырақ келсек,
біздегі мэдениет, оның ішінде, әсіресе, үлттық мәдениеттің бүгінгі
жағдайы жэне ұлттық мәдениеттің «құлдырауы» туралы
әңгімелердің естілуі әлеуметтік экономикалық дамуымыздың
құр ылымындағы
өзгерістерімен
жэне
батыс
мәдениеті
құндылықтарына бет бұрыспен тікелей байланысты. Бұл орайда
бірнеше факторды атауға болады. 1 —Батыс үлгісіндегі көпшілік
мәдениет тоғыны. 2 - Біздің идеологиялық түжырымдамамыздың
элі түзілмегені. Көпшілік мэдениет тасқынын сараптаусыз қабыл
алушылықтың байқапуы. Ңцеологиялық ойдың әлі түзілмегенін ең
алдымен этномэдени даму мазмұнының жоқтығынан деу керек.
Бүгінде дүниежүзінде өрбіген саяси оқиғалар мен элеуметпк
үдерістердің күні ертең қандай нәтиже берері өркениетті елдердің
назарынан тыс қалмауда.
Бізге қажеті — жаны да, қаны да қазақы, халықтың тілі мен
дінін, тарихы мен сапт-дәстүрін бойына ана сүтімен бірге сіңірген,
туған жерін түлетуді, егеменді елінің еңсесін көтеруді азаматтық
парызым деп ұғатын үрпақ тәрбиелеу.
¥лттық тіл және этникалық мэдениет тэлімі - үйлесімді
дамудың негізгі бөлімі дей отырып, этномэдени тәрбиенің мэні
айқындалынуы көзделеді. Тэрбие берудің әлемдік деңгейіндегі
жалпыадамзаттық қүндылықтар дэстүрі мен ұлттық тэлім-тэрбиенің
жүйесін қалыптастыру ұдайы этномэдениетке үстемдік етеді.
16
Тэрбие берудің қазіргі заманға тэн талабы өзге мәдениетті тану,
онымен өзін байыта түсу секілді іс-әрекетпен байланысты.
Мәдениеттердің өзара ұштастығы, эсері жагдайында ғана әрбір
жекеленген мэдениеттердің принциптері мен ерекшеліктері айқын
толыга береді. Этномэдени білім оқыту мен тәрбие жүйесінің жай
гана бөлшегі емес, мэдени және тілдік саналуандық идеяға
негізделген техникалық және ақпараттық жарақтанудың әлемдік
деңгейін дәстүрлі мэдени құндылықтармен үйлестіретін оқыту мен
тәрбиенің ұлттық жүйесін құру дегенді білдіреді.
Қорыта келгенде, этномэдени тәрбие алдымен ұлттық сипатта
дамып, содан кейін 14 жастан әрі әр ұлттың, әлемдік халықтардың
мэдениетін меңгеруге ұмтылдырады. 14 жасқа дейін әр ұлт өкілінің
баласы өзінің ана тілінде этникалық мэдени дүниетанымын
өркендетуге міидетті.
Этномэдени тэрбие берудің негізгі қағидалары халықтық
педагогикамен сэйкес келеді. Десек те, халықтық педагогикада ең
бастысы сабақтастық қагида екенін ескерген орынды. Әр ұлттың
өзіне тән тэрбие беру негізінің қаланатыны белгілі. Олай болса, эр
халықтың тэрбие беру үдерістерінің әдіснамалық негіздері және
мақсаттары мен міндеттерін айқындаумен қатар, этномэдени тэрбие
берудің мазмұны арқылы ізгілікке тәрбиелеудің қағидалары
тэжірибенің іс-эрекетіне ендірілген. Мұнда эр тұлганың этномэдени
тэрбие алуына мүмкіндіктер туып, жаңа элемдегі жаңа
Қазақстанның өркениетті елдер қатарына қосылуына алдымен
ұлттық сипат ұялатар қағидалары төмендегі түзілімдер болып
есептеледі:
1. Адамды сүю қағидасы. Әрбір жеке адамды құрметтеу, жеке
психологиялық, интеллектуалдық өзіндік ерекшеліктерін, сонымен
қатар, денсаулығын, жағдайын білу, оның дұрыс дамьш жетілуіне
қамқорлық жасау, гуманистік идея негізінде этномэдени тэрбие алу
құқыгын қорғау, жан-жақты жарасымды дамуына жағдай туғызу
адамды сүйе білу қагидасының негізіне алынады.
2. Табиғатпен үйлесімділік қағидасы. Бүл қағида адам
табиғаттың бір құрамды бөлігі ретінде, оның дамуына биологиялмқ,
психологиялық, экологиялық ықпал жасау қажетті орта болатынын
көрсетеді.
3. Мэдени сэйкестілік (лайықтылық, үйлеетмділік) қағидасы.
Бұл қағида жеке тұлғаның дамуына арнайы біліми, мәдени ортаның
болуын талап етеді. Этномәдениеттің (тіл, өнер, дін, діл, тұрмыс
т.б.) бірлігін жэне дүниеЖүзілік өркениеттің ұлттық жэне
жалпыадаМзаттық мэдениет жетістігінің өзара бір-біріне ықпал
жасау жэне бірін-бірі рухани байыту мүмкіндіктерін, жеке тұлғаның
адамгершілік тұрғыда өзін-өзі дамытудағы ең күшті қүрал екенін
білдіреді.
4. ТүтасТық қағидасы. Бұл жеке тұлғаның этностық
болмысының әлеуметтік, адамгершілік, жалпы мәдени және кәсіби
қүзыреттілігінің үдайы дамуының бірлігімен сипатталады. Әрбір
адамды өзійдік дербестілікке, өзіндік ерекшелікке бағдарлап,
қоғамдағы
әлеуметтік
іс-эрекеттерді
өзара
кіріктіруді,
интеграциялауды қарастырады. Осыған байланысты бүгінгі Жаңа
әлемдегі жаңа Қазақстанда білім берудің мемлекеттік және
мемлекеттік емес білім берудің эр түрі құрылып, болашақ үрпақтың
барлық мүмкіндіктерін қанағаттандыру көзделеді.
5. Үзіліссіздік - үдайы дамушылықты жүзеге асыру қағидасы.
Мұнда әэтномәдени түлғаның элеуметгік-педагогикалық жүйе
үдерісінің бірізділік жэне сабақтастығын іске асыруы бағамдалады.
Жеке тұлға өзінің интеллектуалды әлеуетінің үдайы дамьт
отыратындығын қазіргі және болашақтың табыстарына сәйкес
бағалай алады, қоғамдағы жеке түлға мен мемлекеттің бір-бірімен
тығыз үндестігін қамтамасыз етуге ынталы болады.
6. Ізгілікті адамгершілікті тәрбиеге шығармашылықпен қарау
қағидасы. Бүл педагогикалық үдірістің гуманизациялануына ықпап
жасайды. Жеке тұлғаның әрбір өмір кезеңдерін, іс-эрекетінің
барысында және оның жалпы өмірінің дамуы, шығармашылық
әлеуетінің деңгейіне, кәсібилігіне қарай толығып отыруы, оның
жалпы қабілеттерінің өнімді нәтижеге бағдарлануына мүмкіндік
туғызады.
7. ¥рпақтар сабақтастығы қағидасы. Аға үрпақ пен болашақ
ұрпақтың арасында ешқандай байланыс болмаған жагдайда эрбір
жаңа үрпақ өткен мүраны, дәстүрлерді, орын алған жетістікті
білмесе, оны сақтамаса қогамның алға дамуы мүмкін еместігі
ақиқат. Осыған байланысты жаңа ұрпақ бұрынғының қүндылыгын
сақгап, болашаққа жеткізіп, жаңа жаңалықтармен байытып,
дамытып отырады.
Бүл сабақтастықта ұрпақтар бірлігінде халықтар дэстүрінің
өміршеңдігі нақтыланып, жаңа ұрпаққа тэрбие беру арқылы жаңа
Ш
18
қарым-қатынастардың өзгешеліктері айқындалып, жеке тұлғаның
тұлғалық қалыптасуына негіз болады.
8.
Шәкірттердің өз құрбыларымен жэне педагогтарымен өзара
қарым-қатынастық, тұлгалық бейне қағидасы.
Соңғы ондаған жылдар ішінде педагогикалық-психологиялық
зерттеулер білім беру арқылы тэрбиелеу жастардың жас өзгешелігін
ескерумен қатар, олардың жеке тұлғалық дербес те дара
ерекшеліктерін, мінездемелерін білу, есепке алынуы өте маңызды
екені басты нысанада болганын дэлелдейді.
Тұлғаныц этномэдени сұранымының қогамдағы басымдығы
туралы ереже қабылдау - әр тұлғаның біліктілігін заңдастыруға
басты себеп.
Қоғамдағы этномэдени келісімді қамтамасыз ету негізінде
мемлекеттік саясатты іске асыру басты нысанада екені ескеріледі.
Мэдениетті жаһандандыру жағдаятын құндылық ретінде
тәжірибеге ендіру эр халықтың ғылыми тапқырлыгына бағынысты.
Білімді мәдени үйлесімділік институты ретінде қабылдауды,
ұлтгың өзіне тэн тұрмысын дамытуды, сақтауды жүзеге асыру эр
ұлт ауқымында қарастырылады.
Көп үлтты мәдени қондырманы тұтастық кешенде шешуге
ынталы екені байқалады. Бұл ұлттық нақышты толық қамти
алмайды. Сондықган көпұлтты мәдени құндылықтар этностық
дэрежеде іске асырылды.
Мазмүнның алғашқы сатысы - ойлау әрекетін дамытарлық
қозғаушы күші. Олай болса, үстаз тыңдаушылардың қабылдану
әдістерін алты деңгейде қарастырып, ойлау, іс-әрекеттердің негізгі
қүрылымын мынадай жүйеде сақтауды көздейді.
Бірінші, ішкі ойлау әрекеті жоқ, тек жұрттың қүбылыс-пішін
әрекеттерін қайталаушылық. Адам өзінің ішкі ойын қажетке
жаратпайды, жұрт не істесе соны істейді.
Екінші, ішкі ойлау әрекеті сезімді алға қою арқылы жүзеге
асады. Бұл адамдар - әміршіл-әкімшіл өктем педагогикаиың
құрбандары, өздерінің ішкі «мен» деген құқысын айта алмайтын,
жұрттың пікірін өз мүмкіндігімен іштей салыстара алмайды.
Бұларда тек қүлдық психология. Кез-келген ортадан төмен
деңгейдегі мүғалімдердің басқаруына: «Сіздікі дұрыс емес» деп,
қарсылық білдіре алмайтындар. Болашақта мұндай адамдар басқару
ісіне араласса, халықтың соры болатындар. Себебі, бұлар
19
білімсіздіктен, дүрыс пен бұрысты, оң мен терісті, ізгілік пен
надандықты, асыл мен жасықты ажырата алмай, халықтың сан
гасырлар
бойы
жиған-тергендерін,
қүндылықты,
рухани
байлықтарын өз жұмыстарына субстанция (тірек) қыла апмайтын
пақырлар.
Үшінші, ішкі ойлау әрекеті - өздерінің ақыл-ойларына
сүйенетіндер: бірақ, бүлардың ақыл-ойлары, парықтық биікке,
тереңдік,
кеңдік
дәрежеге
көтеріле
алмаганадықтан, өз
мақсаттарына дөп жете алмайды. Мұндай адамдар тек бір істің бір
қырын ғана нысанада ұстайды, барлыгын тұтастықта ұстай
алмайды.
Төртінші, ішкі ойлау әрекеті - ішкі қабілеттілікті іппсі
қажеттілігімен үндестіре өз ыңгайына сәйкестендіріп, үздіксіз өсіл,
дамуға бағыттайтындар.
Бүл адамдар теориядан гөрі өз тэжірибешілігіне сүйенеді, өз
ыңғайларына басымдық береді, ескі қалыптасқан белгілі бір
түжырымды жаңа өмірге радикалды (түбірлі) түрде өзгерте
алмайды, бірақ оньщ бүрынғы үйреншікті әдіс-тэсілдерін, білімін
тек жетілдіру дәрежесінде қалады. Бір сөзбен айтқанда, тәжірибеден
басқа сүйенері жоқтар.
Бесінші, ішкі ойлау әрекеті —рухани жан азығы мен тэн азығын
қатарынан үздіксіз өнімді нәтижеге жеткізуге, оны дамытуға, Абай
тілімен айтқанда:
«Жан тәнге үй болғанда «Жан тәнге» жетекшілік жасауға
үмтылатындар». Бұл оқушыларға табиғи (атавизм), перцептив
(қабылдау
әдістері),
апперсепсе
(түйістіргіш)
эдістері
микрокосмостан қаланғандар, өздері өнерлі, бойларында дарындары
барлар. Бүларға ұстаздардың жеке жүмыс беріп, олардың ойлау
әрекетін өз қабілет, қажеттіліктеріне сай жүмыспен (интенсив)
бағыттап отырулары көзделеді.
Алтыншы, ішкі ойлау әрекеті - әрбір адамньщ дарындылық
санасының жоғары нэтижеге көтерілу қағидаларын меңгерту мәресі.
Бұл қағидалар әркімнің өзіндік меншіктеуі болғанымен,
классикалық философияға сүйенгендікті танытулары қажет. Мұньщ
бәрінің жүйесін, қүрылымын, заңдылығын, тұжырым-түйінін,
мүдде-мақсатын айқын түйіндеу эрекеті арқылы жүзеге асады.
Жоғарыда берілген ішкі ойлау әрекетінің өлшемдері мынадай
ішкі субъектілерден түрады:
20
- әр адамның орындаушылық өнер бойынша мұраттарын (идея)
шығару эдісі;
- әрбір тақырыпты тұтастықта түйсіну амалы;
- әрбір курстың ұсақ тақырыпшаларын өзінше жіктеу, қорғау
амалы;
- оқу арқылы ішкі рухани ой-түйіндеріне екшеп отыру амалы;
- адамдардың эрбір курсты меңгеру урдісінде берілу амалы.
Осының бэрін дұрыс шешу мақсатында эркім алдымен
фактыны жинайды, оны өзінің пікірімен байланыстыруы
нәтижесінде ауызша, жазбаша коммуникатив жүйелерінің
01Л1КПЛ1Л1К деңгеиіне жетіп, танымын толықтырып отырады.
Қоғамда бүгінгі таңда тәрбие берудің өндірісті қамтудан
этномэдени-эстетикалық, этикалық, ізгілікті мұратқа қарай ойысу
жолындағы келелі міндеті барлық оқу орындарында қайта
қарастыруды көздейді.
Гуманитарлық тэрбие беру адамның әлеуметтік-этномәдени
тұрпатын сомдау тәсілі ретінде көрінеді. Өйткені, ол жеке тұлғаның
дамуындағы сыңаржақтылық пен толымсыздықты еңсеруге
жэрдемдеседі. Әр адамның өнерді игеру тұгырына жетелейді. Сол
арқылы оның ішкі қуатын ашуына деген мүмкіндігін кеңейтеді.
Әлеумет - халық деген сөз. Мұнда ішкі әлеует басымдықта болса,
адамның өмір суретіне сара жол ашылады. Гуманитарлық
этномәдени тэрбие беру адамдардың элеуметтік-экономикалық
мінез-құлқына, этносаралық, элеуметтік, мемлекетаралық жайкүйіне тікелей ықпал етеді. Жаңа мемлекеттік тектестікті,
артықшылық берілетін құндылықтар (аксиология) жүйесін жэне
азаматтардың өмірлік бағдарын, ізгілікті қоғамның рухани бітімін
дамытады. Аталған парадигма өлшемдері ұстазды үздіксіз ізденіске
жетелейді.
Бізге өиер арқылы білімдендіру мен тәрбиелеудің тарихи
негіздерін, теориялық маңыздылығын, оның заңдылықтарын
(онтологиялық, гносеологиялық, аксиологиялық) ұрпақ тәрбиесінің
эстетикалық талғамын ізгілікті ұстанымга бағыттау үдерісінде
қоғам дамуыиа қосқан үлесіміз деп есептеуге болады. Эстетикапық
талгамын сал-серілік (білімдендіру мен тэрбиелеудің мазмұны)
өнердің ұтымды тұстарын білік пен тэрбие құралы ретінде any
тұрғысында тәрбиелеу қажет. Ал бейімдендіру мен тәрбиелеу
үдерісін дұрыс ұйымдастыру қызметі ұрпақтар ауысу барысында
21
жинйкталған (өнердің білімдендіру мен тәрбиелеуге) білім мен
тэрбие қорын (эстетикалық талгамды ұштауға) беру жүйесі болып
табылады.
. н
■<
Әрбір даралық тұлғаны ұлттыц жэне элемдік құндылықты
білудің capа жолына (эстетикалық талғам кеңістігіне) салудың жэне
оның жалпы адамгершілік, ізгілік тәрбиесінің қозғаушы күші
диалектикалық қарама-қайшылық заңдылығымен сипатталуы;
Ж.Аймауытовтын еңбектерінде саналы сезім, саңылау түйсігін
дамыту тұжырымдамасы; эстетикалық тэрбиенің құндылық
теориясы. Пэиаралық байлаиыс теориясы ретінде ұсынылады;
тарихи ұлттық сана-сезім теориясы; осылардың бэрі —
философиялық деңгейде ұсынылып отырғаи тұжырымдаманың
эдіснамалық негізі. Ұсынылып отырған даму мазмүны ғылыми
теориялық, жалпы педагогикалық, этиопедагогикалық тэрбие
заңдылықтарына жэне жеке тұлғаның эстетикалық талғамын
дамыта алуына негізделіп жасалған; отандық жэне әлеуметпк
эдебиеттерге талдау жасау, Қазақстан Республикасының жэие
шетел мемлекеттеріиің тәжірибелерін жинақгау негізінде құрылған.
Эстетикалық талғамның эрбір тұлғаның ішкі иителлектуалды
әлеуетіне айналуы, түлғалылық сонылыққа бағытгылық педагогика,
оның өзіне тэн барлық құрамдық бөліктері, қүндылықтары, мэдени
бағыттағы өнер арқылы білімдендіру және тәрбиелеу кеңістігіндегі
педагогикалық іс-эрекеттің шығармашылық амалдарын жинақтап,
мэдениет адамын тәрбиелеу ұсынылып отырған мазмұнның негізіне
алынган.
Эстетикалық тұлғалық, бағыттылық құндылықтар негізіне
жататындар:
а) парасатты адам - орта ретінде жас ұрпақтың жеке түлғалық
эстетикалық дамуына жол салушы жэне оның өнері мен білімінтэрбиесін тұтас өркендеуіне бағдарлаушы;
э) шығармашылық мэдени орта мәдениетті адамды (үлттық
дәрежеде) дамыту құралы бола алатындығы.
Эстетикалық құндылықтардың мэдени феномен (басқаға
ұқсамайтын даралығы) бола алатындығьш дэлелдейді. Эстетикалық
қабылдау эмоциясын ұтымды өзара әрекеттестік үрдісте,
эстетикалық құндылықтарды бағалау тұргысында жоғары сынып
оқушыларының түлғалық мақсат жүйесі ретінде эстетикапық
талгамын дамытушылық бағытта қалыптасады.
22
Даму мазмұнының әдіснамалық негіздерінің жеке мақсаттары
мен міндеттерін айқындаумен қатар, эстетикалық тәрбиені
меңгерудің заңдылықтарын қайта ұлттық мэдени деңгейінде
қарастыру қажеггігі туындайды.
Мұнда дара тұлғаны эстетикалық талғам дәрежесіне
ынталандыру және кейбір өзгерістер енгізуде эстетикалық тәрбие
негізгі құралы ретінде төмендегі жалпы қағидаларға негізделеді:
1. Өзіне өнер тетігін ашып берген барлық әлемді билеуші
Құдіретті табиғатты сүю қағидасы. Өзін - оның бір бөлшегімін деп
сезінуі.
2. Адамзат құндылығын игеру қағидасы. Өзін қоршаған
адамның бэріне кұрметпен қарау, оларда кездесетін өнерлі
қабілетгіктерді бағалауға ынталану, ізгілікті-адамгершілік сапаға
эстетикалық құндылықтарды ұтымды пайдалану, рухани жанға дауа
таба білу амалдарын меңгеру, тек әуезді ырғақтың шапағатын
сезінбей, оның маңызды тұстарын өзіне қуат ретінде қабылдай
алуы. Эстетикалық талғамын дамыту үдерісінде мэдени орта
жағдайында жастарды өнер арқылы білімдендіру және тәрбиелеудің
мазмұны - біздің оны іске асырудың іс-әрекетіне тікелей
бағынышты болып келеді.
Жогарыда анықталған міндеттерді шешу ұстаздардың
басшылыгы жэне көмегімен ұйымдастырылған іс-әрекет үрдісінде
жүзеге асырылады. Бұндай жағдайда жастардың біртіндеп өздерін
танытуы және өздерін-өздері білуі айқындалып, олардың ішкі
парасат-бағамдарының сараптау үрдісінде ширауы іс-әрекет
көрінісінде байқалады. Сөйтіп, эрқайсысының өнер кеңістігін
қаншалықты дэрежеде меңгергені жайлы мэлімет жинақталып, әр
тұлғаның өзін-өзімен «жарыстыру» секілді мэртебелі іс жүзеге
асады.
Өнер адамы болганымен (мүмкін мүлдем ол кеңістікте емес
шығар, бірақ өнерді екінші кэсібі деп есептейтін), бүгінгі таңда кезкелген адам ортаға шығып, қауымдастық іс-эрекетке түседі;
біріншіден, адам баласының өмірлік іс-әрекетінде отбасы
мәселесінде экономикалық, этникалық, демографиялық және т.б.
мәселелердің тауқыметіне байланысты жалпы езіне тән өмірін
дұрыс үйымдастыруы мен сақтаудың жалпы міндеттері қажетті
дэрежеге қойылуы; екіншіден, эстетикалық талгамын дамыта алу
үрдісінің кемелденуі;
23
Сол себепті эстетикалық тәрбиені, оның теориясын жэне
практикасын биоэлеумет талаптарына сай түбірінен қайта құру
бүгінгі күнде көкейкесті мэселеге айналып отыр. Нәтижесінде, жаңа
көзқараспен эстетикалық тәрбиесінің мэнін ашу қоғамдық
қажеттілікке ай налуда.
Эстетикалық тэрбие мақсатқа бағынатын парықгы бақылауды
жобалайтын қоғамның мәдени сапасының бір бөлігі ретінде
қарастырылады. Эстетикалық тәрбиенің көмегімен қогамда
кездесетін жағымсыз, көлеңкелі жағдайлар біртіндеп жойылып,
жастардың өздігінен шұғылданар іс-әрекеті болып, ізгілікті —
адамгершілік бағытына ие болады.
Тәрбие беруді гуманитарландырудың басты міндеті — бүкіл
тэрбие, білім беру, оқу және мәдениет саласын гуманистік
бағыттағы адамды тәрбиелеуге жұмылдыруға ұмтылдырады.
Орындаушылық өнер арқылы этномәдени тәрбие беруді іске
асыруцың үлгісі
Қазақ фольклоры XX ғасырдың бірінші ширегінде жеке ғылым
болып қалыптасты деген түжырым бар. Халық ауыз әдебиеті
жанрларының эртүрлілігі мен оның сипаты және жүйесі жайлы
аталған уақыт ауқымында айқындалғаны туралы да кеңестік дэуірде
бірталай пайымдар жинақталды.
Жалпы ауызша поэтикалы дәстүрдің түркі халқынан шыққан
заңдылықтары мен оның тәрбиелік-білімилік тағылымдарьшың
көрінісі элі де болсын бірнеше зертгеу еңбектердің тетігі болатьшы
сөзсіз. Қазақ халқы фольклорының тегінен адамзат баласының
ойлау қабілеті мен тәрбиесінің ізгілікті жолға қойылуына қатысы
бар мүмкіндіктерін үтымды пайдалану бүгінгі талап-мүдденің ең
басымдығы демекпіз. Қазақ фолыслорының түрмыстық типі мен
жіктемесі айқындалған.
Қазақ халқының фольклорының тұрмыстық сипатына
бақсылық, ақындар, сал, сері, жырау жэне т.б. түрлері жатады.
Фольклордың бұл түрлерінің бэрі дерлік адамның ішкі жинақтай
алған тәжірибесі мен тағылымдық нысандарына сүйеніп, халық
арасында үдайы өзгертулер мен түзетулер нәтижесінде іске асып
отырғаны туралы бүгінгі тәуелсіз Қазақстан кеңістігінде белгілі
болды.
24
Сана-сезімнің толыгуы, кемеріне келіп кемелденуі өзінің
ортасындағы түрлі-түрлі болып жатқан оқиғалар мен құбылыстарға
бағынып келетіні де соңгы кезде көбірек айтылып жүр.
Қазақ фольклорының ішіндегі «сал», «серілік» дәстүрге
ежелден непз оолған ақындық өнердщ өзі эртүрлі тарихи
кезеңдерден өткені туралы айтып өттік. ¥сынылып отырған
фольклор жанрыньщ әртүрлі болып келуінің бір себебі оның
халқымыздың дәстүрлеріне үндесіп келуі дер едік. Ақындық
өнердің түп тамыры лирикалық жэне эпикалық жанрлардың
пікірсайысындағы кереғар ой-тұжырым туғандығы анық.
Жыраулық өнер мектебі толғау мен терменің және эпикалық
қаһарманның қатысымен үш бірліктің белгілі бір тэлімдік,
тағылымдық құрал ретінде қолданылуы осы сал-серілікке апарар
жол.
Жалпы қазақ халқьшың фолыелорында сөз өнеріне 50 шақты
әнмен сүйемелдеп айтагын жанрлардың бар екені айқындалған.
Жекелеп қарастырсақ, тұрмыс-салт жырлары, соның ішінде, үйлену
тойына қатысты өлеңдер: жар-жар, беташар, той бастар, сыңсу,
қоштасу; баланың дүниеге келуіне орай: бата беру, ат қою,
шілдехана айту; жақын адамның өмірден өтуіне қатысты: естірту,
жырлау, көңіл айту; шамандық дінге қатысты шыққан өлеңдер:
арбау, бақсы сарыны, және т.б.
Қорыта келгенде:
1. Дәстүрлі енердің
педагоги калық
маңызы,
оның
шығармашылыгынан туындайтын мазмұндық құрамдары, тәлімдік
сипатты білім беру іс-эрекеті арқылы жүзеге асырады.
2. Дәстүрлі орындаушылық өнердің мұраты мен құрылым
жүйесінің барлық ішкі бөлімдерінің мәнісін түсінбей, оның
білімилік, тәрбиелілік маңызын ұғу мүмкін емес.
3. Орындаушылық өнердің фольклорлық сипатын зерттеген
классикалық үлгідегі галым — зерттеушілердің еңбегін елемеу,
негізгі мәселен і айқындауға кедергі болмақ.
Міне, осындай белді мәселелердің шешімін табу үшін
зерттелімнің маңызын айқындау орыидаушылық өнер арқылы
тэрбие берудің үлгісін құруға септігін тигізері сөзсіз.
Орындаушылық өнердің бірі сал-серілік өнердің шыгу тегіне
типологиялық тұжырым бсрсек, оның рет тәртібі былай болып
келёді:
25
1. Шаман —бақсы.
2. Жырау —жыршы.
3. Сыншы - сал-сері.
Сал-серілік дәстүр арқылы этномәдени тэрбие беруді іске
асырудың үлгісі ұсынылған тарихи —мәдени негізді жүзеге асыру
этногенетикалық үдеріссіз мүмкін емес.
Аталған рет —тэртіп тек айтуға ғана оңай, ой көзімен қарасақ,
оның қолдану барысы ежелгі дәуірден қаланып, фольклор жэне
ауыз эдебиетінің қалыптасу арнасына дейін жинақталған деуге
болады. Зерттеу барысында тагы бір ескеретін мәселе сал-серілік
өнерден тэрбие беруді іске асырудың үлгісін қүру үшін фольклор,
ауыз әдебиеті, этнография этнопсихология, этнопедагогика сияқты
ғылым салапарының интегралдьщ топтамасы тұргысында қарастыру
козделеді.
Сөйтіп, бүл мәселе кезеңдерінің біріншісін біздер тұрмыс-салт
дей отырып, оның шамандық сипаты ежелгі дэуір екенін атап
өтеміз.
Ал екінші кезеңі - идеалистік үгымның кемелденген шағы. Бүл
айтыс өнерінің қарқынды дамуымен оқшауланады.
Үшінші кезеңі — ақындар легінің қалыптасуы шамандық пен
түрмысқа қатысты ақындық ежелгі дэуірде пайда болса, бұл үшінші
кезеңде жырау, сал-серілердіқ өнерлері келеді.
Үшінші кезеңге тоқталсақ, бүрынгы адамдар арасындағы
қалыптасқан одаққа, қауымга, идеологияға қарсылық көрсетерлік
артистер, ақындар шыга бастайды. Алдымен серіліктен бүрын
салдар пайда болады. Салдар - әдеттегі адамдардан ерекше киініп,
басқаша тамақ ішеді, жалпы қоғамдагы қалыптасқан дәстүрге
өздерін бағындырмайтын түлғалар.
Салдар өздеріне тиесілі түрақты өмір іздемейді. Олар ауылауылды аралаған түста хабар алған жұрт салдарға арнал үй-жай
даярлап қою да қазақ хапқының өнер иелерін ерекше қүрмет түтуы
деп есептейміз. Салдар ел арасында тек жеке, жалгыз жүруді әдетке
айналдырған.
Салдар үшін отбасы қамын жасау, таптаурын болган еңбектің
қүлы болу жат іс-әрекет. Олар өмірдегі тұрмыстық жайдың басқаша
болуын көксеп, күйкі тіршіліктің татымсыздығын түйсініп, таным
деңгейін ел аралау арқылы халқына қызмет етуді өздерінің
міндетіне айналдырған. Салдар тіпті киіз үйге өз аяқтарымен кіруді
26
жөн көрмей, оларды қыздар топтасып, көтеріп киіз үиге кіргізіп
отырған. ;
Қазақстан Республикасының тәуелсіздікке қолы жеткен күннен
бастап,, ел тарихына, тіліне, мэдениетіне зердемен қарау эрбір
зерттеушінің міндетіне айналып отыр. Бүгінгі білімдену кеңістігін
үзіліссіз мэнде деп қарастырып, оның екі түрлі кеңістігінің бірбірімен тығыз байланыста екенін ескеріп келеміз. Біріншісі Жалпы білім беретін және жаңа типті мектептер. Екіншісі - Жоғары
оқу орындары. Қоғам өзгерісіне орай ЖОО-ндағы болашақ
мамандық иелерін кәсіби құзіреттілікте даярлау. Оларды
инновациялық пайымда оқыту ісі бірте-бірте өркендеуде. Десек те,
бұл мэселенің шешілмей гұрған көкейкесті тұстары да жоқ емес.
Әсіресе, таптауырьш болған, дэстүрлі оқыту мен заман талабына
сай жаңа бетбұрыстағы оқыту үрдісінің ара жігі айқындалмай
жүргені ащы да болса шындық. «Оқыту» үғымын теориялықтәжірибелік тұрғыда қолданғанда біздің өмір сүру уақытымызға
дейінгі айтылған дәйектемелерге ден қоюымыз орынды.
«Оқытудың» көрсеткіші - сананың өрлеу қарқыны.
Осындай жүйені түйсіне отырып, данышпандар өздерінің
еңбектерінде адам әлемінің өзіне тән жеке ерекшеліктерін айқындау
барысында «тән», «жан», «рух» секілді ұғымдарға анықтама беріп
отырған. Санаға қатысты сапаларды біртұтастық мэнде
қарастырсақ, алдымен таным, түйсік, іс-эрекет шыгады. Сана
көрсеткішінід үштіктен түрғанымен, адами қалыпта олар түтасып,
«Мен» деген бірлікке айналады. Олай болса, кез-келген «мен» деген
ұгымның үштіктегі көрінісі болмаса, ол Абай Құнанбайұлының
тілімен мақтанның кіші категориясына тэн ұғым оолып есептеледі.
Абай Құнанбаев өзінің қара сөздерінде мақтанның екі түрін
айқындап береді. 1) Кіші мақтан 2) Үлкен мақтан. Кіші мақтанда
А.Құнанбаев өз мақтаны, үй мақтаны, түз мақтаны бар дейді.
Осының ішіндегі зияны жоқ тек өзіне өз мақтаны болады. Міне,
«мен» деген аталған сапада қолданылмай, интеллектілі бағамда
пайдаланылса адцында айтып өткен жер, су, оттан рухани нәрді
жанына дауа етеді.
Қорыта келгенде, орындаушылық өнерінің педагогикалық
сипаты алдымен олардың өзіндік тұлғалық болмысындагы
басқаларга ұқсамайтын өнерлерінің қоршаган ортага пайда әкелуі
болып табылады. Бүгінгі гылыми пайыммен багалап қарасақ,
27
алдымен өнер адамдары - ауыл, ел-жұртқа ақпарат, мәлімет
тоғынын жеткізуші өкілдер. Ақпарат, мэлімет белгілі бір
адамдардың саяси-әлеуметтік жағдайларына қарай бақылаудан өтіп,
оған «жақсы» не «жаман» деген баға беріледі. Көбінесе,
орындаушылық өнеріне ел-жұрт ризашылықпен қараган. Сөйтіп,
бүгінгі күні де өзеқті больш отырган өнер адамы мен ел-жұрт
арасындагы өзара байланыс орнығып, өзіндік бағалау межелері
қалыптасады.
Орындаушылық
өнеріндегі
педагогикалық
пайымды,
тұжырымды оқу дегеніміз - олардың өлең өрнегіндегі ауылға, елжұртқа деген көзқарастары, іс-эрекеттері. Орындаушылық өнердегі
әрбір өнер иесінің жетістігі алдымен оның өзіндік берген іштей
багасымен өлшенеді. Ол баға кейде өлең өрнегінің ішінде байқалып
тұрса, кейбір мэтіндерде ол белгісіз болады. Бірақ ішкі баға өнер
иесінің көкейінде тұрады. Мұнымен бірге әрбір тұлғаның мэдени
өресінің элеуметтік маңызы байқалып, неғұрлым көргені көп болса,
түйгені терең болса, соғұрлым нысаны қарымды орында тұрмақ.
Орындаушылық өнердің педагогикалық пайымындағы ең
құнды тұсы - қоршаған ортадағы үдерістер мен құбылыстарға
өлеңмен берген адами тәжірибесі.
Оқыту нысанының бір құрамы оқу десек, оқу іс-эрекетінің
негізгі мақсаты - оқудағы танымдық қызмет. Нәтижесінде
орындаушылық өнердің педагогикалық пайымын танымдық сипатта
жіктеуге мүмкіндік туады.
Біздің тоқталып отырган «оқыту» ұгымы тарихи кеңістікке
қатысты орындаушылық өнердегі педагогикаға байланысты
талданылды. Бірақ, жалаң өткен өмірдегі оқыту үрдісіне тоқталу
жұмысымыздың бүгінгіге қажеттілігін қанағаттандырмас еді.
Сондықтан, орындаушылық өнердің педагогикалық пайымына
қатысты қолданылған «оқыту» іс-әрекеті бүгінгі «оқыту» ұғымымен
сабақтастықта келіп отырғанына жоғарыдағы дәйектемелер көз
жеткізеді.
Қорыта келгенде, орындаушылық өнердегі педагогикалық
пайымды оқыту - жұртшылық пен өнер адамдарының өзара қарымқатынасының тэртібі, олардың ішкі әлеуетті интеллекциясының
танымын басқарудың, тарихи-қоғамдық тәжірибенің ең құндысын
меңгерудің, нақтылы эрекетті іске асырудың тұлғалық дэрежеге
ынталанудың жолы.
28
Орындаушылық өнердег» педагогикалық пайымды оқыту
болашақта ұлтгық келбетті сақтау жэне оның уақыт пен кеңістікке
үндес дамып отыру үдерісін тарихи сананың негізінде іске асыру
деп түсінеміз.
«Білім беру» ұгымы «оқыту» ұғымымен синоним. «Білім беру»
ұғымы сыныптан тыс уақыт аралығында арнаулы курс өткізу
арқылы іске асады. Бұл жалпы мемлекеттік стандарт талаптарын
толық жүзеге асыру түрғысында нәтижелі болмақ. Олай болса,
«оқыту» ол әр ұстаздың өзіндік деңгейіне бағынышты болса, «білім
беру» белгілі стандарт ауқымына ұстаздың іс-әрекетін, қызметін
бағындыру болып табылады.
Қорыта келгенде, орындаушылық өнер арқылы тэрбие беруді
іске асырудың үлгісі адамдардың табиғатпен біртұтастық сезімін
ұштауға, білімнен тағылымдық алу шеберлігін шьщдауға меңгерген
өнерінен рухани құндылықтарды игеруіне мүмкіндіктер береді. Бұл
үлгіде орындаушылық өнер арқылы тэрбие берудің бүгінгі мен
жалғасуын ескеру қажеттілігі талдау барысында байқалды.
Мұнымен бірге оның қағидасын, адамның өзін-өзі тануын, рухани
құндылықтарды қалыптастыруын бір нэрсеге үнемі табынып
қалмауын, адамгершілігінің биік болуын қамтамасыз етуіне рөлі
ашылды.
29
ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ӨНЕР АРҚЫЛЫ ЭТНОМӘДЕНИ
ТӘРБИЕ БЕРУДІІСКЕ АСЫРУ ЖОЛДАРЫ
Орындаушылық арқылы этномәдени тәрбие берудің қазіргі
көрінісі мен жағдайы
Халық педагогикасындағы орындаушылық өнердің этномәдени
тэрбие беру процесінде өнерлі жастар тәрбиелеуге және эрбір қазақ
өкілінің өз тарихын білуге мүмкіндік мол. Дәстүрлі мәдениет жалпы
ұлттық мүддеге құрылғанда ғана эрбір тұлға өзінің өркениетп ел
қатарына қосылуына саналы, парасатты іс-әрекет тұрғысында
қосылуына жағдай туады. Қазақ этномәдени тэрбие беру
кеңістігіндегі орындаушылық өнердің ғылыми негізін зерттеудің өзі
алдымен «дәстүр» ұғымын анықтаумен сараланады.
Дәстүр (лат. traditio - тапсыру, жалғастыру) тарих барысында
қалыптасып, үрпақтан-үрпаққа жалғасып отыратын әдет-ғұрыптар,
салт-сана, қоғамдық тэртіп, заң, мұрат пен игілік, мінез-қүлықтар
қалыптары және т.б. қоғамда, ұлтта немесе жекеленген әлеумет
топтарда ұзақ уақыт бойы сақгалатын элеуметтік мәдени мұра
элементтері. Дәстүр мәдениеттің шығармашылық дамуымен
байланысты
прогрестік
жэне
өткен
кезеңнің
ескірген
сарқыншақтарымен байланысты реакциялық дэстүрлер деп
бөлінеді. Ғылымда дәстүр — білім мен зерттеу әдістерінің
сабақтастығын, өнерде стиль, шеберлік сабақгастығын білдіреді.
Дәстүр — ұлттық ғұрып. Халықгың атадан балаға көшіп,
жапғасып жэне дамып отыратын тарихи әлеуметтік, мәдени
түрмыстық, кэсіптік салт-сана, әдет-ғұрып, мінез-құлық, тэлімтэрбие жэне рухани іс-эрекетгің көрінісі дэстүр арқылы танылады.
Дәстүр —мэдениеттіліктің белгісі. Дәстүр байлығы —мэдениет
байлығы. Ол —ел өнерімен біте қайнасып кеткен рухани байлық. Бір
таңғаларлық жай қазақ халқы салт пен дәстүрге өте бай. ¥лт
дэстүрлерінің заңдылық ережелері бұзылып, сақталмауы эдепсіздік
пен берекесіздікке экеп соқтырады.
Дәстүр рухани іс-эрекет көрінісі болып табылады.
Қазіргі қоғамдық дамуда, біздің елімізде қанатын жайған
галамдық қатынастардың өркендеп дамуы, қоғамның эртүрлі
салаларындағы реформалар, өркениетті, дамыған елдердің қатарына
қосылу
жолында
ғасырлар
бойы
сұрыпталған дәстүрлі
30
мәдениетімізді жэне рухани құндылықтарымызды ескермесеқ,
ұлттық төлтума
мэдениетімЬден
айырылып
қалуымызға
ұрындырары мүмкін. Мэдениет мәселесі эр кезеңдерде ой
толгағына салынып, зерделеніп, өз заманына сәйкес бағасьш алып
отырған. Олай болса, мэдениеттің озық үлгілері қай кезеңде
болмасын біртұтас адамзаттық мэдениетті қалыптастыруда басты
бағыт-бағдар болған. Осылардың нәтижесінде дәстүрлі мәдениеттің
үдерістері аясында элемдік мэдени жаңғырудың өзі де жаңаша
сипатқа ие болып, жаңа сапалы жүйе — «жалпы адамзаттық
мэдениет» қальштасуда.
Соңғы уақытта түбегейлі өзгерістерге байланысты элемдік
мәдениетпен қатар ұлттық мэдениетке де жаңаша көзқараспен
қараудың қажеттігі айқындалып, тарихи-мәдени үдерістерді зерттеу
барысында қазақгың дәстүрлі мэдениетіне байланысты қарастыру
қажеттілігі туындайды.
Эрине, мэдениетке келетін болсақ, ол халықтың ежелден
жалғасып келе жатқан өзіне тән салт-дәстүрі, эдет-ғұрпы,
дүниетанымы есебінде қалыптасып жетіліп отыратыны белгілі.
Сонымен бірге, қазақ дэстүрлерін әлемдік философия аясында қарау
- бұл категорияның мэн-маңызын тереңірек ұғынуға қазақ
халқының тарихы мен мәдениетіне сай оларға тэн ерекшеліктерді,
айшықтай түсуге, сөйтіп қазақтың рухани дүниесін, мақсатмұратын, адамгершілік болмысын бүкіл адамзаттық өркениет
тұрғысынан зерделеуге мүмкіндік ашады.
Тарихи дамуда этномэдени дәстүрлер де өзгеріп отырады. Сол
себепті бүгінгі таңда қазақтың мэдени дэстүрлерін, этностық
сэйкестіктердің оның мэдениеттанулық негізін дүрыс корсете танып
білуге, мэдени дәстүрлерді жинақтап, зерделі зерттеудің маңызы
артып, жастарды сол үлттың салт-дәстүрдің негізінде тәрбиелеудің
қажеттігі өсіп отыр. Оның үстіне, өткен ұрпақтың бай тарихы мен
мәдениетіне тереңірек, жан-жақты көз жібергенде байқалатын
ақиқат - мақсат мүдделер жэне қажеттіліктер мен мүмкіндіктерді
қалыптастыруға барынша ықпал етіп, әлемдік өркениетке жету мен
халықтардьщ материалдық рухани аксиологиялық қатынастарын
жасауда қозғаушы күш болып отыр.
Халқымыздың сан ғасырларға созылған орындаушылық өнердің
өзіндік рухани тарихы, тағылымы, ой-пікірі, қорытынды түйіні
болады. Қазақ халқының сал-серілік дәстүрі, ұлттық өнегесі
31
гасырлар қойнауынан бастау алады, осыған орай бүгінгі таңда
мэдениеттің тарихи қозғалысын, заңдылық ерекшеліктерін,
жаһандық мэселелерін танып білудің маңызы артып отыр. Күн
санап халқымыздың дәстүрлі құндылықтарына, олардың қайнар
бастауларын тануға деген ықылас өсіп келеді.
■ Ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан қазақ халқының
орындаушылық өнердің ғасырлар сынынан еленіп, бүгінгі таңға
дейін жетуі, жетілуі оның өміршеңдігін, мәдениеттегі өзіндік
орнын, қажеттілігін айқындап түр. Ендігі жерде осы мүралардың
құндылығын арттыру, дәстүр сабақтастығын жалғастыру, ғаламдық
мәселелерді шешу, оған дәнекер болу эрбір ұлттық мәдениетке
көзінің қарашығындай қамқорлық жасау зиялы қауымның парызы.
Орындаушылық өнер —оның этностық ерекшелігі, үлттық қарымқатынастары мен өзіндік сэйкестігімен халықтың салт-дәстүрімен
білім болмысымен біте қайнасып келе жатқан, әсіресе, қазақгың
рухани болмысы мен мэдени талғампаздығын танытатын ерекше
бір құбылыс. Оны естен шығару, ұмыту мүмкін емес, ендеше оны
қайта жаңғырту, бүгінгі таңда ұлттық мэдениетте алатын орнын
белгілеу, өмірге іс жүзінде енгізу аса қажет. ¥лттық құндылықтар
деңгейін жоғары көтеріп, адамзаттық құндылықтар қатарына қосу,
теңестіру біздің баршамыздың да басты тілегіміз болса керек. Бар
қүндылықтарды
сырттан
іздемей,
оны
өзіміздің
асыл
мұраларымыздан іздеу орынды.
Егерде қоғамның барлық салалары түбегейлі өзгерістерге
ұшырап, элеуметтік тарнсформация процестері белсенді жүріп
жатса, онда идентификация мәселесі туа бастайды. Бұл ретте біздің
діліміз деңгейінде ғылыми салыстырудың маңызы зор. Олай
болмағанда бұрынғы күнделікті, жат емес реальды дүние
дағдарысқа ұшырайды, бұрынғы аксиологиялық қүндылықтар
жүйесі, моральдық нормалар, жеке пенде мен бүкіл қоғамның мінезқүлықтық ережелері мен бағыт-бағдарлары құлдырай бастайды.
Идеологиялық, руханилықтық, адам және қоғам онтологиялық
болмысының иедеялық негіздерінің қүлдырауы өз кезінде дүниеге
көзқарастың гносеологиялық негіздерінің күрт өзгеруіне, оны
жаңаша қарастыруға әкеп соғады.
Бұрынғы элеуметтік
институггардың қызметі тоқтап, қалыптасқан мэдени түсінбеушілік
хаосқа, тұрақсыздыққа, басқа да көлеңкелі көріністерге экеледі.
Бүрын болған этномәдениет жогала бастайды, бұл, ең алдымен,
32
мэдени жүйенің құлдырауы арқылы, ғасырлар бойы қалыптасқан
дәстүрлердің, өмір сүру салттарының, өмірлік стильдермен
формалардың күйреуі арқылы көрініс табады. Бұрынғы мәдениеттің
күйреуі (жоғарыда көрсетілген мағынасында) субъективті заманның
ақыры ретінде қабылданады.
Этном эден иетті ң күйреуі:
1) Дүниенің бүрынғы үйреншікті бейнесінің күйреуі, жеке
даралық және топтық деңгейде, сол секілді бүкіл қогам деңгейінде
теңестіруден айырылып қалу; Адам дүниені, ал дүние адамды
танымай бастайды (отырықшылық, отарлау саясаты дәстүрді
жойды);
2) Бұрынгыдан айрылған адам мәдени дамудың жаңа үлгілерін
іздей бастайды. Жаңа мәдениет тез арада бұрынғы дүниені тұтастай
қайтадан бір қалыпқа келтіруді қажетсіну (дәстүрдің басқа сапаға
ауысуы);
3) Қоршаған ортаның реакциясы (жауабы) адамның мүдделері
мен ынта ықласына сэйкес болатындай өзін-өзі үстау қабілетінен
айрылып қалуы, оның үлттық болмыстан апшақтану салдарьгаа әкеп
соғады.
Дүние (әлем) оның, яғни адамның әрекеттерін барабар түрде
жауап қайтармайтынын көріп, түсінеді.
«Этнос» деген ұғым тілі бір салыстырмалы түрде түрақты
мэдени жэне психика ерекшеліктері ортақ, сондай-ақ, жалпы өзіндік
атауы бар тарихи қалыптасқан адамдардың тұрақты жиынтыгы.
Этностық өзара қарым-қатынаста мәдени дәстүрлер екшеліп,
сараланады. Соның бүгінгі таңға дейін тэрбие беру іс-әрекетіне
қатысты жіті зерделенбей келе жатқаны сал-серілік дәстүрі
демекпіз. «Мәдениет» адам болмысының хайуандық өмірден
өзгешелігін сипаттайтын адамзаттық мазмұнды жүзеге асырумен
байланысты, қоғам өмірінің аса маңызды аспектісі ретінде
қарастырыла бастады. Этнопедагогика теориясындағы аса маңызды
проблемалардың бірі —қоғам жэне мәдениет ұгымдарын ажырату.
Мәдениет және қогам тепе-тең емес. «Мәдениет» әлеуметгік
өмірдің барлық қырлары мен сырларын қамтиды. «Мәдениеттен»
тыс, оның ықпалынсыз жүзеге асатын бірде-бір әлеуметтік феномен
жоқ деуге болады. Қазіргі таңда этномәдени тэрбие берүді
трансформациялау, яғни бар ақпаратты тығыздау, сығымдау,
түйіндеу үдерістері белсенді жүре бастады.
зз
Педагогика, соңың ішіңде, қазақ халқының этномэдени тэрбие
беру мрн оны дамыту нысанына зерттеущілердің тарабынан көңіл
қойып, оның келелі мэселелерін алға ұстанып, болашақ қамын өнер
арқылы тану деген іс-әрекет жоқтың қасы, көбінесе ғылымның бұл
саласы коммунистік идеологияның сынына, «қаһарына» ұшырап
келді.:
....... * .
Орындаущылық өнер арқылы этномэдени тэрбие берудің
қайшылықты тұсының жагдайларының басты себептері:
. - этномэдени тэрбие беру мен оны дамытудьщ педагогикалық
нұсқаларын теориялық тұргыда негіздеудің зэрулігі аталған
мәселеге қатысты ой-түйіндердің нақтылығына жетуге бірден-бір
кедергі келтірді. Себебі кешегі тоталитарлық жүйеде, кеңестік
билікте педагогика ілімі толыгымен маркстік-лениндік идеологияға
бағынған әдіснама негізінде түсіндірілді;
- жалпы педагогика ауқымында өнер арқылы тэрбие мен
білімдендіру кеңестік халықтар ұранымен қамтылып, жеке ұлттық
дәстүр сақталмады. Өнердің тек басымдық берілген ұлттардың,
жалпы кеңестік мемлекеттік өнер стилін білімдендіру мен
тәрбиелеудің құралы ретінде пайдалану жогарыдан төмендегілерге
міндеттелді;
- этномэдени білімдендіру және жасөспірімдердің эстетикалық
талғамын тәрбиелеудің оңтайлы тұстары педагогика ілімінде
ескерілмей, оның адам тұлғасына әкелер күш-қуатының мэністері
дарытылмай, ұлттық тэрбиенің өнер саласына қатысты заманына
лайықты парадигмасы бұрмаланып, қазаққа таныс емес өнер
арқылы тэрбие мен білімдендіру барынша батыл енгізіледі. Осының
салдарынан ұлттық психологияның дамуына, ұлттық өнер саласын
зерттейтін педагогиканың кемелденуіне зиян келді. Аталған
мәселелерден мынандай пайымдамалар жіктелді:
- тәрбиеленушінің эстетикалық ішкі талғамы ескерусіз қалып,
сырттай қайталап, топпен, ұжыммен сезімге, ырғаққа берілмей
айтып шығуына жагымды баға қоюшылықтың пайда болуы;
- өнерге бейімі жоқ тұлғалардың іс-эрекеттерін тэртіп
бұзушылықтардың санатына жатқызып, олардың ішкі шыгармашыл
мүмкіндіктеріне үңіле алмауы, сөйтіп, олардың іс-әрекеттерінің
сырхқы сипаты еленіп, өнерге қатысты атқарар міндеттеріне ден
қойып,
атқарар
қызметтеріне
сай
рөлдердің
алдын-ала
қарастырылмауы;
*»
#
. ***% *
* f +‘ *
***ь
і
^
Я
34
|
өнер арқылы тэрбие мен білімдендірудің дарындылық
дәрежесіне қарай жүргізілмей, тэрбиеленушілердің талабы мен
қажетсіну уәжіне мэн берілмей, көбінесе ақыл-кеңес айтудың басым
болуы.
Қорыта айтқанда, өнер арқылы білімдендіру мен эстетикалық
талғамға ынталандырудың дагдарысты жағдайларының басты
себептерінің бірі — ұлттық жетістіктерді жарияламау, тіпті оған
тыйым салу, немесе оны жоққа шығару.
Орындаушылық өнердің ең қажетті белгілері:
1. Қазақ халқының табиғаттану мүмкіндігі музыкамен үндес
болуы - үйлесімділікті анықтаушы нысан;
2. Қазақ даласындағы көшіп-қону дәстүрі еркіндікке, кеңдікке
ұластырып, эн-жьф, музыка өнерін дамытуға себеп болды;
3. Қазақтың космогондық, мифология, тұрмыстық-әмбебаптық,
мэдени сапада элемді тану мен түйсіну қабілеті әлем деңгейінде эн
мен жыр, музыка тудырған;
4. Этникалық жадынама жэне этникалыққа тән сырдың
(кодының) болуы оның маңыздылығына жататындыгы;
5. Қазақ халқының этникалық тарихында этногенезисі мен
этнопсихологиясының ерекшеліктері сақтальт, оүпнгіге деиін
көрініс беруінде;
6. Музыка өнерінде «элем» жэне «адам» деген ұғымдардың бірбірімен тыгыз жэне терең байланыста болуында;
7. Ғарыш пен адам үндестігінің кемелдігін қамтамасыз ететін
дыбыс, эуез, музыка.
Қорыта келгенде, орындаушылық өнер арқылы тәрбие берудің
қайшылыгы кеңестік дэуірде өрістеді. Мұндай қорытынды жасауға
негіз болған зерттеу еңбектерді талдау барысындагы сұрыпталған
түйіндер дер едік.
Орьшдаушылық өнер арқылы халықтың түсінігін ояту, білім
мен тэрбие беру ел ішінде ежелден таныс болғанымен, оның даму
тарихы бірде жогары, бірде төмен түсіп отырғанын еңбегіміздің өн
бойынан аңғару қиын емес. Қайшылық XIX ғасырдың орта шенінен
Қазақстан Республикасының тэуелсіздігін алғанға дейінгі кезеңді
қамтиды. Ал тәуелсіз Қазақстанның тұсында, бүгінгі кезецде
орындаушылық өнер жайлы зерттелімдер бірлі-жарым болса жа
жарияланып жүр.
35
Орындаушылық онер арқылы этномәдени тэрбие берудің
тәжірмбеде қолдану жолдары
Орындаушылық өнер арқылы этномәдени тэрбие беруде
қогамдық жұмыстар мемлекеттік стандарт шегіндегі біліктілігін
арттыруға көмегін тигізетіні бірнеше рет айтылып өтті. Бұл бағытта
адамдардың инсценировкаға қатысуы сол нысанның түпнұсқасымен
танылуына, оның мәні мен мағынасын пайымдауына бірден-бір жол
болып есептеледі. Біздер даяр инсценировка жоқ болғандықтан,
«Ақан сері өнерінің қоғамда алатын орны» атты сахнаға лайықты
қойылымның мәтіні сұрыпталды.
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы Біржанның Абай
еліне келіп, жастармен салдық құру сәті көркем сөз құдіретімен
суреттеледі. Бұл көрініс адамдардың эпопея үзіндісін қайта естеріне
алуына
және
ондағы
қазақ
халық
педагогикасындағы
орындаушылық өнердің этномәдени болмысын, табиғатын нұсқалы
тұрғьща түйсінуіне, көз алдарына елестетуіне мүмкіндік береді
(қараңыз қосымша Б). Орындаушылық өнердің екі түрлі екенін
аталған қойылым мен эпопея мәтінімен ажыратуға жол ашылады.
Эпопея мәтініндегі салдық құруды адамдардың аңғаруы үшін
іздендіретін төмендегідей эвристикалық (поиск) сұрақтар құрылды:
Сурақтар мен тапсырмалар
1. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы Біржан салдың
Абай еліне келуі қапай берілген?
2. Бүкіл ауылды осыншама дүрліктірген қандай қүбылыс?
3. Ән-думанға елдің қүмарлығын қандай жағдайлар арқылы
дәлелдей апасыз?
4. Сал-серілерге ауыл қандай қошемет, қүрмет көрсетеді?
5. М.Әуезов Біржан Қожағұлүлын тек «сал» дей ме?
6. Біржан салдың киім киісі қандай дәрежеде больт келеді?
7. Абай Біржанга қандай ілтипат көрсетеді?
8. Сал-серілік өнерді М.Әуезовше сипаттау бүгінгі зерделеумен
үндесе ме?
9. Өнердің ізгілік нұрын себетін жерді М.Әуезов қалай бейнелеген?
36
10. Сал-серілік өнерді сипаттау барысындағы М.Әуезовтің ұлттық нақышты өрнектеуі қандай дәрежеде берілген?
11. Біржан сапдың өнерін Абай қапай бағапайды?
12. Елге сал-серілердің қуаныш экелер сэтін Абайдың бағасымен М.Әуезов қалай суреттеген?
13. Өнер өлшемінің қазақ сахарасы нда болуының себебі неде?
14. Эпопеядағы «саналы көңілдің бір шемені еді» дегенді қалай
түсінесіз?
15. Біржан сал Абай елінде неге екі айдай болды?
16. Біржан салдың «Жанбота» өлеңіне қатысты Абайдың жұбату сөзінен нені аңгарасыз?
17. Біржан салдың ауыл адамдарына өнер нұрын себуін қандай
көріністен байқайсыз?
18. Әмірдің Біржан салдан «Жиырма бес» өлеңін үйренгенін
М.Әуезов қалай суреттеген?
19. Адам жанына орай шыққан өлеңдерге Біржан салдың да
қатысы барлыгын М.Әуезов қандай құбылыспен келтірген?
20. Жас қыздар мен әйелдердің Біржан салдан магыналы баға
алғандағы ішкі сүйіспеншіліктің қуат берерлік қарымын қалай сипатгар едіңіз?
21. «Сыпайы сыйластық ажарлары, өнерлі жастар мәжілісі
реңдене түскендей» - деген сөз тіркесінен сал-серілік өнердің
тәлімдік қуатын қапай бағалайсыз?
22. Біржан салдың өнерінен білім жиган Әмірдің, Үмітейдің,
Сүгірдің, Керімбала мен Әлімқожаның қонағы болуының себебі
неде?
23. Аталган жастар Біржан салдың қандай өлеңдерін орындайды?
37
Қ¥РМАНҒАЗЫ КҮЙЛЕРІНЩ ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКА
НЁГІЗШД ЕГІ Қ¥ҢД ЫЛЫҒЫ
^ * '** » І / **ІдІЯН *
®
%.
I .
»
»
ж k
«
k
і^слл
«V
e f J it
«
*
шш
в
<&
ж
Х алы қты ң педагогика негізінде күй өнерінің алатын орны
4м
Өткен дәуірдің рухани мұрасынан ауыз толтырып айтатын,
мақтанатынымыз - музЬіка' Көшпёлілік дэуірдің тұрақты сахна
тудырмайтын жағдайында театр өнеріміз дамымай қалды.
Исламның тірі жанды салдырмайтынының салдарынан сурет
өнеріміз тұншықтырылды. Музыка болса, өмірдің өзімен бірге
қайнап, араласып кеткесін оны тойтаруға ешкімнің шамасы келмеді.
Жапан далада мал соңында жүрген малшы қурай дан кесіп сыбызғы
жасап, күй тартып шерін тарқатты. Сиырға мініп, үстіне ақ киім
киіп, ел аралап жүрген дуана қарағайдан қобыз жасап, талдан
ысқыш, шыршадан канифол алып, бүл аспаптың сызылған үнін
пайдаланды. Екі шекті домбырада адам тілімен сөйлесіп, ымыраға
келе алмайтын болған соң, қазақ күйшілері ханның көрін «тілсіз
әңгімемен басты. Еріксіз малға сатып, ел асып бара жатқан қыз,
ұзатылар алдында агайын-туғанмен қоштасып, сыңсыды. Күйеуі
өлген келіншек басына кара жамылып, үш жыл бойы әндеткен
жоқтау айтып, зар қақты. Ауыл жастары кешқұрым алтыбақан
тепкеқде, оның ыргагына әнмен қосылды. Той болса екі бөлінген
топ эн мен жар-жар айтты. Тіпті, қүран оқыған молда да өлеңмен
жазылган сөздерін отырған айнапасына ұнау үшін өндетіп айтты.
Бүлардың бэрі де іштей музыка шыгарып тұрмын деп емес,
музыка үнін өмір кәдесіне жаратып, әрқайсысы өзінің істеп тұрған
ісіне бұрынгысынан да артық шырай, мэн беремін деп ойлады. «О
баста ән, сөйлеген сөз сияқты, өнердің емес, адам табиғатының
шығарғаны болды, адам қуанган сезімін де, кайғысын да, басқаға
айтқысы келмесе не айтуға болмайтын жагдайы болса, - ән арқылы
сыртына шыгарады,» «сондықтан, сезімнің бүлағы болған табиги
эн, табиғаттың шыгарганы болған себепті көркемдік жагын
ойлайтын өнердің шығарғаны емес, - онда ең жоғарғы көркемдік
бар, ол әдемілігін өзі сезбейтін сүлудай назарыңды аударып кетеді
Сондай-ақ, осы кезде неше с акта биленетін би де о баста өнердің
шыгарганы емес, өмірдің кәдесі, алғашқы адамдардың сөздігі
жетпей, аңға не басқа бір руға шабуылға барып қайтқанын айтып
берудегі толықтырушы қозғалыс: ым, аяқ, қол, дене қозғалыстары
38
болды. Бері келе ән де, би де алғашқы шығу негізі озгеріп, өнердің
шығармасы болыл кетті.
Құрманғазының «тіл байлығы» мол. Ол «Серпер», «Машина»,
«Кішкентай» күйлерінде екі ішекті үнемі бірге пайдаланбай, оларды
бөледі. Профессионал суреткерге тэн нэрсе - материалды
«үнемдейді». Күйдің басында, не орта жерлерінде айтайын дегенін,
суреттейін дегенін жалғыз ішек бойын қуып жүріп айтады.
Домбырашылар ол кезде астыңғы ішекті сол қол саусақтарының
ішкі жақ бетімен басып, тұншықтырып тастайды да, тек үстіңгі
ішектің дыбысын естіртеді. Жалғыз ішектің дыбысының өзі дауыл
апдындагы ішін тартып тынып қалған ауылдай, алда бір сойқанның
тұрғанынан хабар береді. Секірердегі кейін шегінудей сурет келеді.
Басқа домбырашыларда бұл жағдай кездесе бермейді.
Құрманғазы күйлерінің тіл өткірліктері, біздің заманның
тыңдаушыларының жүрегінен орын ала кететіні - күйшінің өмір
сүрген ғасырын сезуінен. «Көбік шашқан» күйінде бір жағынан
теңіз толқынының дүрсілі сырт сурет қана емес, біртіндеп
жақындап келе жатқан алыстагы революцияның сарыны болып та
естіледі.
Олай дейтініміз, өткен гасырдың ортасында Москваиың
университетінен, эскер қатарынан қашқан студенттер, эскери
адамдар Ордаға келіп революциялық әдебиет таратып жүргенін,
оларды қалай да болса тауып any керектігін жазган жандарм
бөлімдерінің қағаздарың біз архивтерде кездестірдік. Осының бәрі
де оқымаса да, естігені көп Қүрмангазыны қобалжытпады деп айту
қиын.
Құрманғазының күйлері композитордың өмір суретін түгелдей
беріп тұргандықтан кейбіреулер оларды «өмірбаяндық» күйлер
дейді. Біздіңше, Құрмангазы күйлері бір адамның өмір образын
баяндаудың тар қауызына сыймайды. Сондықтан оларды
«күнделік», «жол дептерлері» сияқты етіп қарау да жөн емес.
Жырыңнан бұрынгы сырың да сол болган соң «жарықтық сол
сырдың өзі неден басталган еді?» дегенді әр орайда зердеңе
орнықтырып, тірі сурет, қимыл-қарекет қалпында сақтайды екенсің.
Сол құдды әлгі әзірде болган оқигадай ойлаган сайын жаныңа
жақындай түседі екен. Бұл күндерде біреулер дастан, біреулер
өлеңмен жазылган роман десіп жүрген «Құрмангазы» атты еңбекте:
39
Елемей зекіргенін бір шалдың да,
Естімей десе біреу: қамшы алдың ба?
Таянып екі жағын осы бала
Күйшінің жатқан еді қарсы алдында, делінетін өлең шумагынан оқырман ¥зақ есімді ұстазының
қарсы алдында күйші өнерінің құдіретіне есі кете елтіп жатқан
қаршадай Құрманғазыны көреді ғой. Шынында ол ақьшның ойлау
жүйесінен өнген сурет емес, менің алты жасар кезімде өз басымнан
кешірген нақты бір оқиғаға негізделген. Туып-өскен жер табаны
біздің ауылға Құрманғазының Азғырынан да, кейінгі қонысы
Сахмадан да әлде қайда жақын Қабылан дейтін күйші жаз
айларының бірінде біздің үйдің қонағы болды. Кешкілікте малды
жайғап болған соң жиналған қанаттас ауыл адамдары есік-төрі
үлкен кісілерден ауыспаған алты қанат үйдің іргесін айнала түргізіп
сыртқа да тығыз орналасқан. Ел ағасының еркесі - мен ғана аспалы
шамның астында, Құрекең шэкірті кәрі Кабыланның карсы алдында
жаңағы бала Қүрманша жатып алсам керек. Ол сәттегі менің
үғымымда домбыра ұстағанның бэрі дерлік атын ауызға алмай күй
шертпейтін Құрманғазы - осы кісі. Кабылан Қүрекеңнің қай күйі
қандай жағдайда туғаньга ауызекі айтып отырып тартатын кісі екен.
Түннің бір уағына созылған қақтығыс-соқтығысы мол тарих пен
кеудеңе тура сөйлеп сұғынатын сиқырлы саздарға мен де көзімді
бір ашып, бір жұмып ұйып қалыппын. Соны жеңгем Балқия алқақотан апдында ұйықтап кеткелі жатыр деп ұққан. Үлкендердің
алдын орап ол жерге бара қою жас келінге қияметтен қиын. Әйелдің
өтініші бойынша ауыл жігіттерінің біреуі есік жақгағылардың ара арасымен бұқпантайлап келіп мені сирағымнан тартып ала қоймақ
болғанда қолыма іліккен кілем пұшпағын өзіммен бірге түре тартып
эрі оқыс айғайлап, елдің тыныштығын бүзыппын. Осы орайда
Қабылан былай депті:
Белгілі күйші Ерғали Ещанов осы баладай сәби шағында үйіне
түстеніп күй тартқан Қүрманғазыға жаңағыдай есі кете елтіп,
ақырында өзіңмен бірге мені ала кет деп жалынса керек. Күйші
үйрек басты шанасына мінерде қасқыр ішігінің шалғайына
тығылған баланың сағын сындырмай ел аралағанда апта бойы ала
жүріпті, «періштеге көрсеткен құлшылық қызметімнен ата-анасы
қүлағдар болсьга, алаңдамасын, баласын апарып саламын» деп
хабаршы жіберіпті. Мына бала да атасының шарапатына елтіген
40
шығар. Қорықпаңдар, бұны ұрлап әкеткендей менің қасқыр ішігім
де, шанам да, шарапатым да жоқ.
Тастап, тағылық, тасырлық дегендермен табиғаттың өз тілінде
салгыласа білген саз дүниесінің алыбына адам атаулының ойшыл
үлкені де, ойсыз сәбиі де бэрібір болғаны ғой сонда... Зады, ез
құдыреті кеулеп кіре алмастаи саңлаусыз сана жоғына кез
жеткерген ұлылық уытты қасиеттерін уыстап шашқанда біз соны
сезбейтін де секілдіміз.
Қүрманғазыны отыз төртінші жылдан бастап біздерге таныс.
Қай түлғаның болса да сондай жағдайларын өмірі мен қызметін сөз
ететін кездерде оның өзіндік ерекшелігін ескеріп, олардьщ алатын
орнын анықтау көзделеді.
Ахмет Жұбанов Құрманғазы жайлы жоғарыдағы жэне
төмендегі түзілімдерді құрастырған бірегей зерттеуші:
- Шынында да топырақгың асты емес-ау, ара - арасы түгелдей
түньш тұрған дерек дерсіз. Мен табысыма насаттанып, тер шыққан
сайын өз жүмысымды қыздырып, уысыма іліккенді ақсақалға
бердім. Ол маған әр бүйымды ажыратып айтты да, алған жеріме
қайта жасыртып отырды.
- Бұл - құраннан сүре.
- Міне, мынау Керенскийдің ақшасы.
- О, мынау Мекалайдың сөлкебайы ғой.
Тоқта, тоқта! Мына қагазыңыз не болды екен?... Сірэ осыныңыз
«Бақырғанның» бір жері-ау деймін. Айтпақшы, бұнда хиссалардан
талай сөз тасталған. Тасталған емес-ау баягы көк шатырлы пәтердей
мазардың барында осында олардың тұратын орны да болған. Мынау
желмен үйытқып, соқпаның ішінен шыга алмай әбден түбітше
түтілген мамықтар - сол хиссалардың қагазы. Осының көбі - көзінің
тірісінде татаршадан өзі оқыган нәрселер. Өзіне ақ паспорт беріп
қуғын-сүргіннен құтқарған правитель Мақаш Бекмұхамбетовпен
Бапаспен де (Дәулеткерейді айтады. - Е.Х.) байланыс ұстап,
солардан да оқитын ол-пұл алып тұрса керек;
- Бір дорба ұсақ тасгы не өзінің абақтыда, не шешесі Алқа мен
әйелі Әуестің үйінде отырып бал ашқандағы сәуегейлік құралы деп
жорамалдадық. 1959жылы біз басын басқаша карайтқанда бұларды
экскаватор түгелдей жапырып тастаса керек. Атырау мұражайына
алынған күлпытас пен өзінің өсиеті бойынша киізге орап көмілген
(асына сойылған) күрең биенің басынан басқаны көре алмадық.
41
Құлпытасты ашқан Астрахань татары өлген жылын «1889» деп
жазудың орнына «1879» деп жазып (бірі жоғары, бірі төмен қарап
«7» мен «8»-дің ашасын алмастырып) қойғанын Құбаш төбе басына
экелгенде бір-ақ білді деп, оны да Ыбыр растап берді. Тас бойынша
73 жасында опат болған адам 1816 жылы туған болады. Менің ауыл
мектебінде бірге окыған досым Өтешқали Есмағамбетовтың шешесі
Әуеске немере сіңлі болып келеді. Сол кісі бір сөзінде «жалды
жездем жылым барыс дейтін секілді еді» дегені үшін осы «1818»
жылды мен де қуаттадым.
- Қамалған, қашып шыкқан Астрахань, Орынбор абақтылары,
жер аударылып, айдалып барып қайтқан Үркіт (Иркутск), бірде
«Боз қаңғыр» атанып ақсүр атпен, бірде Асанқайғыша мая мініп
аралаган казағының жер-суы - қайдан да тағдыр татқызған дэмі осы адамның өмірбаянын құрайтынын Ахмет Жұбанов зерттеген;
- Түптеп келгенде осыларды «өмірбаянның» өзі деп білмек эділ
емес. Бұлар - қазақ өмірінде ешкімді қайталамаған, ешкім қайталай
алмаған, қайталауы мүмкін де емес ұлы дүниелердің жаратушысы
адамға берілетін аз өмірде толық болмысымен көрініп үлгеруі үшін
алла тағаланың үсті-үстіне асықтыра тынышсыз тықпалаған
қозғалыстары ғана. Олар өлмейтін өмірбаянды азықтандырып қана
отырды. Бірауық желе-жортып өтелікші: онсыз да жаралының
жанын күйзелткен «Ақсақ киік», ызаға тиген «Ақбай», ақкөкірек те
адуын «Адай», «Айжан кыз», бір мезет бұлт астынан жарқ ете
қалған күн көзіндей «Айда, бұлбұл, Ақжан-ай», кенет тұлданып,
ұлы мүратын көкке жаныған «Кішкентай», эр биігінен «Атган!»
салған Төремүрат», басқа тіршіліктің бірі жанып, бірі сөніп жатса
да мейірімі, төліне тілеуі түгесілмейтін шеше - «Қайран шешем, сен
аман бол!»... Қайсы бірін айтасың, осынау қонысынан куылған
көшпендінің «Жігерін» ояту үшін теңіз де күрсіне долданып «Көбік
шашқан». Қүдай- ау, бұ дүние не боп кетгі? Бұ қазақтың қашанғы
қат-қабат соры аздай, орыстың зеңбірегінен миымыз зеңгіп еді, ерді
қынадай қырып, жерді жаулап алып еді. Шығыстың зынданын да өз
заңымен сыйыстыра алмаған жүрттың енді даладай дарқан үнін,
сазын да абақты дейтін аждаһа жүтар болды ма?! Мәуелі багынан
басқа жерде сайраған бұлбұлды кім көріпті? Жо-жоқ, жатқа
жағынғандар темір торга тыққызған өнер сүлтанына тек қана «Кісен
ашқан», «Түрмеден қашқан» жөн. «Бұқтым, бұқтым, жырага
бұқтым, сайға бұқтым» сөйтіп құтылдым деп қашқын жан сырын
42
ақтарыП отырған адамы сатқан боп шыққанда одан да безген. Туған
топыраққа «Бекер келдім» күйі сонда туған. ¥лан-байтақ
Сарыарқаға сапар содан басталған. Қайран «Сарыарқа»!... Бұл күй
қазақ жүртының бірінші нөмірлі елұраны емес пе?! Осы қазақ тұтас
бір ту түбінен табылғанда нар жайылған жерден жау қайырған еді
ғой! Қан тамырға осыны қыздырып сіңірген бір саз бар десек, сол
«Сарыарқа- дай-ақ» болар;
- Орыс өмірімен арақатынастан туған «Балбырауын»,
«Перовский марш», «Лаушке», «Машина» мен «Не кричи, не
шумилердің» ызаға булыққан сарындары түгіл көңілді дегендері де
Қүрманғазы қаһарын төкпеген бір сэтті де білгізбейді. «Серпер»
мен «Бал қаймақтьщ» өзі де ел дэмі ерінге тиген мезетте, немесе
отбасы бүтінделген бір сәтте талайғы аңсағанын ғана еске түсірген
ерке дүниелер. Бірақ іштері - шамадан тыс ірі;
- ¥лы күйші-композитор шығармашылығы осылайша жүріп
отырып, ең соңғы «Итог» деп аталатын күйіне жеткенше қанша
дүниелер туып, қаншасы жер астына кеткендермен бірге
жоғалғанын бір қүдайдың өзі біледі. Өзін жекеге жатқызып, аз ғана
малын тартып алғанымыз үшін Алматыға шақырғанда да келмеген
Ерғали Ещановтың бір өзі үстазының алпысқа жуық күйін бермей
кеткенін немересі Ғ.Кайрошевтен естігенбіз. Ол тәкаппарлық та
шәкірттеріне Құрманғазының өзінен ауысқан. Қараға да, төреге де
өз қадірін осылайша өткізген Қүрманғазы да пенде емес пе, «Исатай
менен Махамбет өкіне ме екен өлдім деп?!» дей отыра өзінің де
опық жеместей асқақ сезімін бір орайда аңғартып алады: «Өзіммен
ұлы дуга бір түсетін үл туар мендей сірэ қатын қайдан?!» дейтін де
сөзі бар ғой оның;
- Қүрекеңнің елмен бірге қилы-килы өмір кешкен шыгармалары
біздің түсымызда бағы жанып, қазақ жері түрғай, бүрынгы Кеңес
одағына, одан дүйім дүние тараптарына танылғаны әмбеге аян.
Көптің көзі көргеніне эділ, оларды өзімізден де жоғары бағалаган
жүрттар бары айтылып, жазылып та жүр. Жалпы бұл салада казақ
музыка зерттеушілерінің еңбегін калай марапаггасаң да соган
татиды. Сауаттылыққа, ақиқат ісіне адалдыққа аңсап жеткен зиялы
жандар ең алдымен халық казынасына айрықша қүрметпен қарады.
Солардың ішінде Құрмангазы мен оның тагдырластарына бола
академик Ахмет Жұбанов төккен терді айыра-бөле айтпасақ, оны
қүдай да кешірмес. Ол кісі Орынбор, Орал, Атырау, Нарын,
43
Астрахань, бергі Мұғаджар, Арал, Сыр бойларынан да Құрмангазы
күйлерін тартушылардың талайын тапты. Ол басқалармен қатар ұлы
күйші-композитор еңбектерін де теориялық жағынан жүйелеп,
халыққа түсінікті тілмен кітап күйінде де оқытты, өзі тұңгыш
құрастырған ұлт аспаптары оркестрінің қуатты да әсем үнімен
құлаққа құйды.
Содан кейін-ақ Құрманғазыға Күй Атасы деген құрметті атақты
халықтың өзі берді. Құрманғазының есімімен аталған әлгі оркестр
жарты ғасыр бойы есейіп, есейген сайын өрісін ұзартгы - батыс,
шыгыс елдерін түгел дерлік аяқтай аралады. Соның үлгісімен бас
құраған басқа үжымдар да талай қүрлық жұрттарын қазақ өнеріне
тәнті қылды. Соның бәрінде күй атасының баға жетпес классикалық
туындыларына ақ, қара, сары нәсілдерінің қайсы бірі де айрықша
назар аудармай қала алмады. Тіпті баяғы орыс журналисі
Н.Савичевтей: «музыкадан сауаты болса бірінші жүлдыз осы болар
еді» - деп шарт та қоймай, «мынау адамыңыз жиырма бірінші
гасырдың музыкасын жасаған ғой» деушілер де табылды. Осы
орайда мынадай бір қызықтарды айта кетудің жөні келіп түр:
«Оркестр «Сарыарқаны» бастап жібергенде орындарынан дүрліге
көтерілген қытай солдаттары сол күйді аяқтарьгаан тік тұрып
тыңдады» деп Ахмет Жүбанов айтып келген еді. «Вашингтонда,
Біріккен ¥лттар Ұйымының залында «Төремұратты» тартқанымда
бір американдық қасыма жүгіріп келіп, маған артыңнан іздеп
барамын деді» дегенді Қаршыға Ахмедияровтан да естідім. Бұлар өз
алдына, мына сырт адамның сөзіне қараңыз: «Ертеректе мен өз
«Қүрманғазымды» орыс тілінде Мәскеудегі көркем эдебиет
баспасынан екінші мэрте шыгартқалы барғанымда сол баспаның
директоры Валерий Осипов маган өзінің бір әрекетін былайша
жеткізді:
- Америкаға сапарым алдында астана дүкендерін аралап, керек
жерінде сыйға тартуға татитын, ол жақта кездесе бермейтін бүйым
іздедім. Бір дүкенде Қүрманғазы күйлерінің күй табағы кездесе
қалды. Үйінде болғанымда соны менің қолымнан алған бір музыка
қайраткері (атын айтып еді, ұмыттым - Е.Х.) дереу ойнатып жіберді
де, Қүрмангазының мекенжайын сұрады, хат жазып қонағым
болуын өтінейін деп едім деді.
- Міне сізге дүйім дүние жұрттарының Құрекеңді қүптау
дәрежесін білгіңіз келсе, Бүрынырақта А.Жүбанов Қүрманғазы
44
күйлерінің елу шақгы нотасын кітап етіп шығарған еді. Каршыға
Ахмедияров қазір соған жаңадан жиналған 21 күйді қосып баспаға
табыс етті. Бұған қарағанда «ел іші-кенішінің» ата мұрасынан элі де
берері бар деп үміттенуге болады. Үлы мүраны элі талай
баһадүрлер алдына молайтып, байытып апару болашақтың ісі.
Құрманғазының композиторлық өнерімен танысқандар оның
ғаламат виртуоз күйшілігіне де табынумен келеді.
- Қарапайым күнделікті өмірде де біреумен сені кім, қалай
таныстырады, соған қарай да жүрт қабагы жұмылып, ашылады
деген емес пе, бұл арада бір тоға біліп алып, арнайы алғыс айтатын
топ - дирижерлер шогыры. Ахаңның ізін ала Шамғон Қажығалиев,
Нүрғиса Тілендиев, Алдаберген Мырзабеков есімдері тұлға
сипатында тұруға тиісті. Әлгі аталған Каршыға да біраз уақыт
қажырлы қайрат танытты. Атаның атындагы академиялық оркестрді
Айтқали Жәйімовтың басқаруындағы өзіндік өрнегі ел құлағын
тағы да елең еткізді.
Құрманғазы күйлері Қазақстан композиторларының
операларында, симфониялық шығармаларында, хор капелласының
орындауында, «Амангелді» киносынан бастап сан салалы
фильмдерде талантты пайдаланылганда бұрынғыдан бетер
құлпырып, күй атасы арманының ақиқатқа айналғанын көрсетті.
Е.Брусиловский,
М.Төлебаев,
Қ.Қожамияров,
Ғ.Жұбанова,
Б.Байқадамов, М. Қойшыбаев, Е.Рахмадиев, Б.Жұманиязов, С.
Мұхамеджанов, К. Күмісбеков секілді классиктеріміз бен соған
жетеғабыл таланттарымыздьщ қайсы бірі де Құрманғазыдай саз
дүниесінің сардарына қарыздас емес, бэрі де әулеттік парызын өтей
білді.
- Бұл күндерде Қүрманғазы шыгармаларын жинастырып
зерттеушілер баяғы А.Затаевичпен, тіпті Б.Ерзаковичтермен де
шектелмейді. Ахаң үлгісімен бүл бағытта Қ.Тастанов марқүм қанша
көз майын тауысты. Профессор Қ.Мұхитов та бұл жұмыспен
жылдар бойы шұгылданып келді. Соңғы әзірде Тұмат Мерғалиев
өзінің ізденгіш тапқыш-тығымен көзге түсіп жүр. Осы жігітке
жалгыз-ақ айтарым: күйдің Құрмангазы қолынан шыққандыгы
қуатынан, ауқымды тарихынан сезіліп тұрмаса кез келген
домбырашының «білгіштігіне» иланба. «Көбік шашқан» деп бір
нұсқаны тартқан адамның осы жігітке берген түсінігін оқығанда
жағамды ұстағаным естен кетпейді... Эрине, музыка мамандарының
45
теориялық жағынан бара алмай жүрген иірімдері, алып тұлганың
ашылмай жатқан құпия құбылыстары бәлкім бар да шыгар. Ол
жағын өздері бізден де жақсы біледі. Қалай болғанда да олар
атқарған жұмыс ұшан-теңіз. Айт та айт, Қүрманғазының өзін
қоршаған саяси-әлеуметтік ортаға көзқарасын бағалауға келгенде
кайыстай касаң калыптасқан бір жақты, керек десеңіз, тіпті теріс
пэтуаға амалсыз бас шұлғымагандар кем де-кем десек, оның жөні
бір басқа.
- Ана құрсағында нэр бөліскен, табигат таластырмай, ана сүтін
де екеуіне екі емшектен бұйыртқан егіз перзенттей тіршілік деп саз
бен сөз бірлігін айта алсақ керек. Казақта тіпті «кіндігің бір ме?!»
дейтін сөз де бар. Саз бен сез бірінсіз бірі қозғала алмай қалған
жағдайда менің ойыма осы бір тіркес жиі оралады. Ол өзінше ғой...
- Егіз туған адам да есейе келе екі түрлі тағдырға иелік етеді.
Ақындық өнер мен композитор туындыларының ондай түрлері
бары да белгілі. «Тоқпағы мықты болса киіз казық жерге кіреді»
демекші, Қүрманғазы күйлерінің құдіретп тартылыс күші
замандардан бері қалыптасқан сол заңдылықты да бұзды: Көкірегін
жарып шыққан жырлары көбінше күңіренген күйге ұқсас Тәжібаев
Әбділда ақын «Көбік шашқан» күйіне сөз жазды. Сөз болганда
кандай!... Оны қазақ хор капелласының орындауында тыңдасаңыз
көзге жас үйірмей отыра алмайсыз. Күйдің жырға айналған түстары
менің «Құрманғазымда» да ұшырасып отырады. Қүрманғазыға
өлең-жырларын арнаған ақындар арасынан Жұбан Молдағалиев пен
Жұмекен Нәжімеденовтің терең ойлы тебіреністерін бөліп айтуға
болады. Амантай Сатаев екеуміз күй атасын бейнелейтін бір
сценарийді киношы назарына үсынып көріп едік, одан берекелі,
бітік өнім алдық деп айта алмаймын. Марат Ысқақов екеуміз театр
сахналарына
шығарған
пьесаны
да
әдеби-режиссуралы қ
жақтарынан қайта қарау керек секілді. Ғ.Жұбановамен келісім
бойынша либреттосын мен жазған операның өзіне де өмір талабы
тұргысынан қайта бір оралсақ деген ойдамыз.
- Қүрманғазының мерейтойын бұған дейін де атап өткен
кездеріміз елдің есінде. Оның рухы риза болғандай, істерімізді
ешкім де жоққа шығара алмайды. Жоғарыдағыдай тындырған
жұмыстарымызды қорытып, қала, қыстақ, ауылдарда жиындар
өткіздік, талай шаруашылықтар мен көшелер, консерватория мен
ұлт аспаптар оркестрі де оның есімімен аталды. Тоталитаризм
46
■
•
#
Щ
Я
*
замаиында істеген істеріміздің бері бірдей көз қуанта алмаған да
шығар. Қазақтың өңкей бір кемпір-шалдарын опера театрыяа
мен
жинап,
соларға
Құрманғазының
өмірі
толтыра
шығармашылыгы туралы министріміз орысша баяндама жасаган
күнді де кердік. «Домбыраның заманы өтті, оны мұражайға тапсыру
керек» деген бір пысықай бастық тұсында да «Көбік шашқан» мен
«Кісен ашқандар» күңірене күрсініп, «Жігер» мен «Теріс
қақпайлар» тепсіне күш көрсетіп жатқандай сезіндік.
Соншалық талайгы қоқыс таптаурын боп нығыздалып калған
жердегі иіс-қоңыс капелімде қайда кетсін-ау... Күй атасының мынау
175 жылдығы әңгімені ақиқат арнасына бұрынғыдан әлдеқайда эділ
әрі батыл бағыггамаса, басқаны білмеймін, біздің буын өмірден
өкініп аттанатындай қылықтар да бар. Әлдеқашан дүниеден озған
адамның тірісіндегі қам қарекетін көпе-көрінеу өз мүддесіне қарай
бүрмалап, өз қажетіне жарата алса ғана жақсы деп, оған жарата
алмаганның күллісіне күл шашқан саясаттың Қүрманғазыға қылған
қиянатьі да аз емес. Белгілі бір тарихи түлға туралы барша
мағлүматтардың екшелген ең бір сығынды сөлі энциклопедияға
енгізіледі ғой. Содан үзінді оқытар алдында басын ашып айтарым:
бүл мақаланы сол кезде кім жазса да тек қана осы калпында өткізе
алар еді. Сондықтан Ж.Рсалдиннің қысылатындай дәнеңе де жоқ
Бұнда былай делінген: «Қ-ның бүкіл өмірі мен творчествосы
әлеуметтік әділетсіздік пен қанаушылыққа, озбырлыққа қарсы күрес
жолында етті». Егер сол әділетсіз, қанаушы, озбыр бүдан соңғы
сөйлемде өз атымен аталып отырса, оған кім қарсы?.. Бұл арада
мақала кімдерді жазғырып түрғанын ішіңіз сезіп те отырған шыгар.
Олар, әрине, баяғы сол «Би-болыстар мен байлар». Бұның енді
бұқпантайға салатын түгі де жоқ «Би-болыстар мен байлардың» ар
жагында түрғандар
солардың өздері емес, отар иелерінің
итаршылары. Қазақты қонысынан қуған орыс басқыншыларының
өздері түгіл солардың қол шоқпарын ел басқарған (Исатай,
Махамбет секілділер де көп болды ғой) адал елдерден, ел сыйлап,
береке-бедел түтқан дәулетті адамдардан бөліп апьгп айтуға да
аузымыз бармай түр ғой. Өз өтірігімізге шынымен сенсек
правительдің өзі қаматкан адамын өзі ақтағаны қалай деп те
дауласар едік. Жоқ, ол дерекке біз үндемей отырып, ішімізден соган
имандай иландық. Бұл - бір делік. Екіншіден, экімі бар, басқасы бар
- елдің игі-жақсыларына түгелдей қарсы бүзақы кімге қажет?!
47
Құрмангазыны соншалық азгын рөлде «мадақтауга» қия алдық па?..
Құдайдан күштімісің, амал құрыганда соган да қидық, Қиянат емей
немене бұл!
Еділ үшін егістік,
Жайық үшін жандастық,
Қигаш үшін қырылдык,
Тептер үшін тебістік,
Теңдікті колдан бермедік! деген адамды арманға бапап, солар да «өкіне ме екен өлдім деп»
деген, әттең сол кезде «Кішкентай» боп қанды айқасқа қатыса алмай
қалдым-ау деп, соган симфонияга бергісіз шыгармасын арнаган
Құрмангазыга ойлап тапқан орнымыздың сиқы әлгі. Елім деген ер
екендігіне генерал-губернатордың өзін сендірген, орыстың
шынжырлы төбеттеріне (урядникке) «Не кричи, не шуми!» деп,
құдіретті күй қуатымен зекіген қайсар қаһарманның шын болмысын
ашып айтсақ, Шортанбай, Мұраттарша сорлап қаларын да ойладық,
әрине. Қалай болғанда да оның өмірлік позициясын А.Затаевичке
«конокрад» деп жамандағанымыздай көпе-көрінеу ұсақтаттық.
'Үлы» деп отырып та «ұры» дедік. Өз басым Дөңбай қажы мен
Байғазының егес, ерегесіндей ауыл арасындағы ұсақ жанжалга
Құрмангазыны араластырған жоқпын. Старшина Ақбаев- ты
Перовскийдің алдында құрдай жоргалатқанда старшина болганы
үшін емес, Құрманғазыны орыстың жазалаушы отрядына өз
қолымен ұстап беріп, абақтыға айдатқаны үшін сөйттім. Оны да мен
аспаннан емес, өмірде дәл солай болған оқигадан және «Ақбай»
күйінің өз ішіндегі зыгырданы қайнаган, ауық-ауық шарасынан
асып-тегілген ашу-ызадан алдым.
Қысқасы, Құрмангазы Сагырбаев адам, азамат ретінде кім
болган деген сұраққа ендігі зерттеуш ілердің жауабында осы бір
ойсыраган олқылықтың орнын толтыру шарт. Шарасыздан берілген
жартыкеш, жалған бағадан бас тартатын күн туды. Саз сардары
Сағырбаев отаршыл саясаттың озбырлыгына еш төзбеген, тұтастай
соган қарсы, өр, өжет тұлға. Ол Әз Тәуке мен Абылайды, Сырым,
Кенесары, Исатайды білсе де тап тартысы дегеннің не екенін білген
жоқ. Ол - бар болганы музыкадагы Махамбет.
Мынау бөлек-бөлек БАБА баптасып, АТА беделін
салгастырып жатқан «ерке» де, ерсі тұста «Құрманғазы шынында да
дара тұрган жарық жүлдыз» десек біреулер соған да бәлкім
48
бұрынғыдан бетер тарынар. Тарынсын... Құрманғазының
саздарынсыз бір концерт, эфир экрандарда бір күн өтпесе де, әр
шаңырақга тойларда соның күйлерін шалқытып, халықтың аса
аяулы адамдары дүние сала қалғанда соның күйлерін еңіретіп
отырып та тарынып келдік қой. Сол тарынудың салдарынан күні
бүгінге дейін бейшараның еш жерде ескерткіші де жоқ.
Бұрынырақта соның ескерткішіне бәйге де жарияланған.
Қатысушыларға арналған орындарына қарай жүлдесі де төленген.
Сонда бірінші жүлдеге ие болған өз жұмысына байтақ қазақ
жерінен орын таба алмаған күйінде Кенбаев Молдахмет марқұм да
зарлай-зарлай дүниеден өтті. Бәлкім, Кеңестің 1988 жылы шыққан
энциклопедиялық сөздігінде аты аталған шығар десем, онда да
кезіндегі облыс хатшыларының аты бар да, үш мэрте Еңбек Ері
Қонаевтың жогы секілді, бүгінгі сазгерлердің талайы бар да
Сағырбаев жоқ.
- Ғылым пайдасына деп қабірден қазып алған Құрекең сүйегін
елден сыртқары жерге итеріп тастай бермей, жұртшылыісгың,
шетген келген қонақтардың да оның басына барып тэуіп етуіне
ыңгайлы Атырау қаласының бір жеріне жерлейік деген өтініш
орталық партия комитетіне де жазылды. Оған академиктер
Ғ.Мүсірепов, Ә.Марғұлан, АНүсіпбеков, жазушы Д.Снеган, мүсінші
Х.Наурызбаев, ішінде біз де бармыз - барлығы оншақты адам қол
қойғанбыз. Идеолог хатшымыз, жаңағыша, «қазақ байлары
сыйғызбаған соң орыс жеріне өзі барып жатқан» дегенді ойлап
шыгарып, біздің өтінішімізді бюрога да салғызбай қойған. Өтірікке
не шара, шынында ол кезде Астрахань губерниясына қараған ол
аймақ та казақ жері болатын.
Ескерткіш демекші Құрекеңнің портретін Х.Наурызбаев та,
М.Кенбаев та, Ә.Смайылов та жасады. Н.Шаяхметов бас сүйек
бойынша деп өзінше мүсіндеген болды. С.Романның бір жұмысын
казақ энциклопедиясының бетінен көрдім. Кай еңбек те өзінше
ойлы, өзінше нәрлі-ақ шығар. Бірақ осынша көп Құрмангазының бір
адамды танытқандай ортақ бет әлпеті байқалмауы мәдениетіміздің
жетілгендігін аңғарта қояр ма екен?...
- Абай айтқандай, алдыңгы аға толқынның ізін кейінгі іні
толқын басып, бәрі де бұрынгыдай көрінуін көрінер-ау. Сөйтсе де
әр толқынның апдыңғыдан алған ақ, адал аманаты кейінгіге саф
күйінде сақтап бере білуі мезгіл мінезіне де байланысты көрінеді
49
jH
^
&
---1
U
-
v
—.
A ?
•
"t
.щ
f
ж
^
л -
p
v |K ^ p
ғой. Әйтпесе өз өрнёгім^н өзіне дейінгіні байіытып қалдырудың
орнына көне жүзіктің көзін сындырғандай, дүниеден артын
жұтатып аттануға кімнің ары барсын. Әл-қадерінше, аштық пен
қыргын соғыстан өмірге әрең қайтқан біздің жарадар буын да
намысты қолдан бермеудің амалдарын аз істеген жоқ. Олжасыз да
емеспіз. Сонда да дегеніміз бола берді ме?... Кешегі күндері эдеп,
ибадат, эруақтан имену дегендердён тұл көргенсізге сенбесе де «сен
білесің» демеске Шарасыз болған буынның енді не істемёкті ойға
алса да соны тындырғанша алас ұрып асығуы заңды. Жасыратын
несі бар, осы жүрген біздер бізден кейінгілер қарғамаса да, қабақ
шытар межеден алыстап жарыған жоқпыз.
Белгілі бір түлғаның тойын тойлап, соның төңірегінде пікір
қозғасқанда тағдыры соған ұқсас тағы басқаларға мерейтойын
күтпей- ақ қызмет көрсетпекті ойластырған жөн. Өйтпесек қолдан
жасалған тарихтарды қалпына кайтарып үлгере алмаймыз. Уақыт
озған сайын алдымыз сиреп, артымыз қоюланып жатқан өзімізді де
ұмытпалық «Өгізге туған күннің» салқыны «бұзауға» да оңай
тимеген.
Азын-аулақ қалған өмірімізде адам бойындағы кісіліктің, арүяттың үстемдік таныта бастағанын касы- мыздағы ортақ мүдделі
үлкен-кішіден дем-тыныс денемізбен де сезіне жүрсек дейміз. Бас
пайдамыздан бүрын арақатынастағы жан семіртер жақсы дәстүрдің
орныға бастағанына көз жеткеріп, көңіл тоғайтып өтсек деп біз
соны көксейміз ғой. Солайша шын бармын, бауырмын деген
баршамызды Қүрманғазының аруағы қолдасын!
- Шайтани аралында жерленді деп жүрген Қүрманғазы зиратын
мен 1952 жылғы сапарымда қалмақша Күрлік, қазақша Албасты
төбе деп аталатын биік жотаның басындағы көне қорымнан тауып
қайттым. Оған мені Қүрекеңнің кезінің тірісінде көріп қалган Ыбыр
аға Досәлиев бастап апарып, қүлпытасын көрсеткен. Құлпытасқа
байланысты әңгімені сәл кідірте тұрып мына жағдайды айталық.
Осы төңірекге 1929 жылы сопалып қамалгандар лагері түрған
кезде Қүрекеңнің бүрынғы зираты - басында айы бар, түтастай
ағаштан түрғызылған көк шатырлы биік мазары қиратылып, отқа
жағылған. Біз көріп түрған аласа соқпа бейіт - Құрекең немересі
Құбаш марқұмның ашаршылық жылы әліне қарай істеген эрекеті
екен. Соны көріп бір түрлі қүлазып түрғанымда Ыбыкең:
- Сен өйтіп күйзелгеніңді қоя түр, - деді де, әуелі биік жотаның
50
тура түбінен жанап өтетін үлкен жолды нүсқады.
- Әне, анау түйе арбадан түсіп жатқан екі қатын, бір еркекті
көрдің бе?
- Көріп тұрмын.
- Көріп түрсаң, солар осы тұстан озып, жолдың сонау бір иін іне
іліккенше жаяу жүріп өтеді. «Жалды атасының» (елі оны солай
атаған) түсынан өткенше көлікті жолаушының бәрі сөйтеді.
Әңгімені одан эрі айтқызбай-ақ түсінуіме биіктігі бір
саржындай ағаш діңгек, оған байланған (қүраны оқылып,
түйіншектеріндегі ақшалары алынған) түрлі-түсті шүберектер.
Жэ, енді, - деп Ыбыкең сөзін жалғастырды. - Сен бүл кісіні
Кеңес өкіметінің арқасында әулиеге айналды деп тұрған шығарсың,
соқпаның ішіне секіріп түсе сал да, мына менің таяғыммен сыпаның
төңірегіндегі кез келген топырақгы түртіп ашып керші. Тапқан
олжаларыңды бір-бірлеп маған керсете бер.
Орыта келгенде, Қүрманғазы күйлерінің халықтық педагогика
негізіндегі құндылығы сонау XIX ғасырдагы қазақ өміріндегі
тарихты көз алдымызға елестетуге мүмкіндік туады. Күй
жанрындағы тыңдармандарға өмірсүйгіштік пен патриоттық сезім
дарытар қарымы оның нүсқалы, оңтайлы бағытына қарай
ажыратылады.
Біздер Ахмет Жұбановтың зертгеу еңбегіндегі Құрманғазы
жайлы деректердің алар маңызы жіктеліп, оның жалпы келер ұрпақ
үшін тәрбиелілік мүмкіндігіне маңыз берілді.
Күй арқылы этномәдени тэрбие беруді іске асыру мүмкіндігі
Күйлер жанры өзінің дәстүрлік ерекшелігіне, сабақтастық
қагидасына, орындалу мэнеріне, қүрылыс тәсілдеріне, кағыс түріне
қарай екі үлкен мектепке бөлінеді. Оның біріншісіне музыкалық
әуендік жагынан симфониялық сипатты бейнелейтін Батыс
Казақстан дәстүрінде орындалатын күйлер жатады. Ол күйлер
өзінің өлшемі мен ырғагы жагынан ұстамды болып, саусақтардың
бірыңғай сілтеуімен орындалады, сондай-ақ көбіне жігерлі, жогары
пафосты, еклінді, үдемелі, дауылды болып, тыңдаушының көңіл
күйін көтереді.
XIX гасырда өмір сүрген Құрманғазы, Сейтек күйлері және
олардың дәстүрін жалгастырушы Дина күйлері мазмұны жагынан
51
әлем суретінің жанын бейнелейді. Ел аузындағы аңыздарға сүйене
айтқанда Құрманғазының «Кішкентай» атты күйі негізінен Исатай
бастаған халық көтерілісін бейнелеген. Күй - өз құрылысы жагынан
шағын үш бөлімнен тұрады.
Оның алгашқы бөлімінде домбыраның үстіңгі ішегінен
басталып төмен жүретін сыңар ішектегі сарындық қозғалыс
тындаушысына ауыр эсер етіп, мұңга батырады. Бірден ауыр
басталған мұңлы саз біртіндеп екінші ішекті қосып алып, ашық
әуенмен ел ішіндегі күйзеліс өмірді баяндауға көшеді. Міне, осы бір
ауыр сезім бара-бара кек толқынына ұласқандай жігерге шақырып,
күйдің екінші бөліміне ауысып, өжет толқынына үласады. Исатай
қозғалысына қосылған халыктың үлкен күшін, ханға деген
наразылықтың үнін суреттейді. Күйдің үшінші кезеңі екпінді
бэсеңдетіп, кайтадан бастапқы ауыртпалықты суреттегендей
болады. Мелодиялық қозгалыс сазы өшкен үміт, көшкен ел,
құлазыған жұртты бейнелейді. Күйдегі симфониялық түр дегеніміз
осындай басталу, шарықтау, қорытынды элементтері айқын
күйлерден тұрады.
Көріп отырғанымыздай, бұл күй тарих іздеріндегі коллизиядан
хабар беріп тұр. Егер бір концертте бұндай элегиямен келетін
барлық күйлер болса, онда тыңдармандар төмендеп қалады.
Кейде күй талмаураған, талықсыған.
Кейде өжет, кейде долы албыртсынған.
Кейде паң, кейде дархан. кейде сергек.
Шаршы өрге кейде шапшып шауып тынған,
-деп, ардагер ақынымыз Ілияс Жансүгіров жырлағандай, өз
бойынан бар қасиеті төгіліп түрған суреткер Қүрманғазының асқақ
күилері жаңа дэуір сахнасының төрінен құрметті орын алады.
Оның күйлерін тыңдап отырып, қазактың дархан даласын, тауы
мен өзен суларын, өткен ғасырдагы өмір тартысын, Исатай мен
Махамбеттің түлпарының тұяқ дүрсілін, хандық пен әділетсіздікке
қарсы халықтың наразылық үнін, кек намыстың жігерлі
толқындарын жан жүрекпен сезінеміз. Оның «Кішкентай»,
«Ақбай», «Кісен ашқан», «Көбік шашқан», «Адай» сияқты күйлері
өзінің ішкі мазмұны жағынан өзі өмір сүрген ортаның тыныс
тіршілігімен астасып жатса, «Түрмеден қашқан», «Ақсақ киік»,
«Алатау», «Төремұрат» күйлері мазмұны мен оқиға желісін шебер
суреттеп береді. Бүл салада өнер тану ғылымының докторы,
52
академик Ахмет Жұбанов өзінің көп жылдық өмірін Құрманғазы
шығармашылығын зерттеуге жұмсап, баянды еңбек етіп, өнер тану
ғылымына үлкен үлес қосты.
Зерттеушінің табанды еңбегі мен баянды еңбегінің нэтижесінде
Құрманғазы мұралары толық жинақталып, өскелең өмірге үлес
болып қосылды. Казақтың мемлекеттік халық аспаптар оркестрі,
Алматының мемлекеттік консерваториясы күйші Құрманғазын ың
атымен аталды. Қүрманғазы күйлерін орындау жеке мектеп болып
қалыптасты.
Он тоғызыншы ғасырдьщ отызыншы жылдарының аяқ кезінде
Бөкей хандығьшда патша үкіметіне қарсылық білдіріп өздерін
саналы тұрғыда құрбандыққа шалған шаруалар көтерілісі болды.
Ресей империясы қазақ жерін, соның ішінде, Батыс Қазақстанның
территориясын 1731 жылы Әбілхайыр хан тұсында өз иелігіне
айналдырған. Соның нәтижесінде, шабындық, жазғы және қысқы
жәйілім жерлердің жақсыларын шаруалардан тартып алады. Бапық
аулауға тыйм салады. Тіпті мал суаратын суатқа шейін өздерінше
«тэртіп» орнатты. Осының бэрі еңбекші шаруалардың наразылыгын
күшейтіп, ақыры кең жайылған көтеріліске келіп соқты. Көтерілісті
бастаған Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов еді.
Исатай - Махамбет көтерілісі қазақ тарихында үлкен роль
атқарады. Патша үкіметінің екпініне төтеп бере алмай, жеңіліске
ұшырағанымен халық санасында мәңгі сақталды. Көтерілістің қару
күшімен басылуы, Исатайдың патша әскерлерінің қолынан қаза
табуы, көтеріліске қатысқан рулардың үзақ уақыт қудалануы
құрманғазының қанаушы тапқа деген ыза - кегін оятып, ымырасыз
күреске шығуға іштей бекіндірді. Қолындагы қаруы домбырасымен
халық арманы, игілігі жолында көзі жүмылганша қызмет етуге серт
берді. Көптен жан — дүниесіне маза бермей жүрген ой
толғаныстары, асыл арманы домбыра шанағынан күй болып құйыла
бастады.
Бүгінгі таңда біздер бұл күйді тек тарих ізі ретінде қабылдап,
оны қайталау қазақтың ұгысы еместігіне маңыз береміз.
30 шы жылдардың аяғында Құрманғазының алғашқы
творчестволық дэуіріне жататын күйінің бірі «Кішкентай» дегенге
келеді. Ол күйді Қүрманғазы «кішкентай інісінің үлкен ағасы
Исатайға арнауы» депті. Күйдің «Кішкентай» атанып кеткен себебі
осы болса керек. Өйткені «Кішкентайдың» сырттай көлемі де
53
мазмұны да, техникалық дәрежесі дё терең, күрделі күй. Тіпті бұл
күйдің жоғары деңгейлі шыгарма екендігін танй отырып
Құрманғазының кейініректегі творчестволъіқ белестерінің біріне
жатқызуға болар еді.
Құрманғазы өзінің күй шыгарудагы қадамын осылай бастайды.
Творчестволық қанатын осы айтылғандай қоғамдық үлкен мәні бар
оқиғаны суреттёу бағытына қарай қақты.
Құрманғазы күйлерінің хронологиялық тәртібін (шығару
мезгілдері тэртібі есебінде) дәлме — дэл көрсетіп отыру мүмкін
емес. ОЛ үіиін композитордың қағазға түскен толық өмірбаяны
біздің қолымызда жоқ. Бірақ шәкірттерінің жолын қуған
домбырашылардьщ, күйшіні көзімен көріп эңгімелескен қарттардың
айіулары бойынша осы бір алгашқы кезеңге жататын күйдің бірі
«Балбырауын» болса керек, орьшдап берген адамның айтуынша
«Балбырауын» жастардың ойын — сауығына арналған шығарма.
Күйдің музыкалық кейіпіне қараганда онда бидің негізі де бар
сияқты. «Балбырауын» жігерлі өмір жырын жырлайтын, көктем
желіндей көңілді оптимистік шығарма деп баға беруге болады.
Құрманғазының осы дәуір күйлерінің бірі «¥зақ Ақжелең».
Олай дейтініміз, Дина бір әңгімесінде: «¥зақ асқан орындаушы
болды, бірақ өз жанынан күй шығарған емес, мына Ақжелең
Құрекеңнің ¥зақ ұстазына арналган өз күйі» - деген болатьш.
Күйдің ауызда жүрген белгілі программасы жоқ. Музыкасының
ауанына қарағанда бүл күй бір шабыт келген кездің «көңіл үні»
болуы керек. Өзін бір жолата күй жолына бұруға себепші болған
Үзаққа, шэкіртінің «Рахмет» күйі деуге болар еді.
Күйшінің осы шамаға соғатын шығармасының бірі «Бас
Ақжелең». Хиуада болган қазақ, өзбек, түрікмендердің үлкен бір
мәжілісінде көптеген күйші, дутаршылардың жарыс тартыстары
болады. Сонда «Бас Ақжелеңді» Қүрманғазы күйі деп Лекер деген
домбырашы тартады да, одан Өскенбай домбырашы алады, кейін
Маңғыстауға жаяды. Бұл күйдің де белгілі программасы
айтылмайды, қандай жағдайда шыққаны жөнінде ешбір дерек жоқ.
Адай төңірегіндегі домбыра тартыстың түрінен бе, бүл
«Ақжелеңнің» орындалу түрі
басқалардан өзгеше, бірақ
Ақжелеңдерге тән көңілді, жүрдектік, жинақылық мұнда да бар.
Қүрманғазы бүл кездерде Бөкей хандығының шеңберінде қала
алмайтынына көзі жетіп, Жайықгың шыгыс жақ бетіне өтуге бел
^
%
< • ■j
i
4
*
f
* '
9
* '
v
А
ъ в
•
54
байлайды. Күндердің бір күндерінде Үстіртке келіп оның көтерілер
жердегі құз-қиясын көріп тамаша етеді. «Қаратүйе - Манатаның»
жоғары қарасаң басың айналатын жартас құздарын басып өтіп,
Үстірттің текше - тегіс үстіне шығады. Асулардың дыбысы мен
ж аң ғы р ы қ тар ы деп, «Маната» күйін шығарады. «Қаратүйе Манатаны» жылдар бойы садақаға шалған мал етінің исі мен
жерошақтың түтіні ғана шалса, Құрманғазы толғанысынан шыкқан
күйдің сиқырлы үндері енді оның құздарын шалып өтіп, шың
қуалап кетеді.
Бірінші рет өзінің туып өскен жерінен кетіп, «жасанды шекара»
болса да Жайықтан өтіп, Үстірт сияқты «жер шоқтығына» көтеріліп
отырғаның жәй жиһанкездік деп ұқпай, осы бір асумен өмірдің
жаңа бір белесіне қадам басқандай толғаныста болған күйші рухани
биікке өрмелеп бара жатқандай ой теңізіне жүзген тэрізді.
Құрманғазының бұл кезеңінің сырт түрлері де, ішкі мазмұндық
жақтары да еркіндік желінің соғуын күткендей ұғым береді. Осы бір
белестің күйлері бірінен бірі өткен пэрменді, көтеріңкі, шалқыған
болып келеді.
Сол пәрмен күйлерінің бірі, көпке аты мәлім «Адай». Бұл
күйдің шығуы жөнінде ел аузыңда мынандай аңыз бар.
Құрмангазы жолаушылап келе жатып бір адайдьщ үйіне түседі.
Үй ішінде шал, кемпір болады.
Үй иелері шаруаларымен далаға шыгып кеткенде, Құрмангазы
керегенің басында ілулі тұрған үкілі домбыраны көріп, қольша
алып, бір - екі қағып, эдейі теріс бүрып қояды. Біраздан кгйін
даладан кемпір, шал жэне 18-19 жасар шамасындағы бір қыз кіреді.
Ол Құрманғазыны көзіне де ілмей, керегенің басындағы ілулі
түрган домбырасын алып, күй тартпақшы болады. Бірақ
домбырасын бір-екі қағып, бұрауының өзгергенің сезіп эке шешесіне қарап:
-Мынаған кім тиген? - деп сұрайды. Олар сасып, «осы болар-ау
дәуде болса» деп ойлап, қонаққа қарайды. Қыз одан әрі ешнәрсе
айтпай, домбырасын бұрап апып күй тартып кетеді. Құрмангазы қыз
тоқтаған кезде оған қарап:
-Шырағым, күйдің шоғын тартпай, боғын тарттың гой!
Домбыраны бері берші, - дейді.
Бүрын - соңды ешкімнен мұндай қатты сөз есітпеген қыз, не
дерін де білмей, Қүрманғазыға домбырасын ұсына береді. Әке 55
шешесі де сасып қалады. Бір — біріне қарап күбірлеседі. Әлден
уақьітта шал-кемпір тұрып:
-Шырағым, осы сен Қызылқұрт Құрманғазы емессің бе,
домбыра тартысың біздің бұл араның күйшілеріне соқпайды екен, дейді. Құрманғазы әдетінше:
-Болсақ болармыз! —деп жауап қайтарады.
-Енді үй - іші болып қолқалап күй тарттырады. Бірнеше күн
жатқызып, сый құрметпен қайтарады. Сонда қыздың тартқаны
«Серпер» күйі екен, деген әңгіме бар. Бірақ Құрмангазының тікелей
шәкірттері,
жольш
қуған
домбырашылар
«Адай»
күйі
Қүрманғазының өз шыгармасы дейді. Күйдің құрылысына, өрбу
дамуына қарағанда ол әңгімелер шындыққа жанасады. Ал, күйдің
атына қарап мәселені оп-оңай шеше салуға болмайды. Ірі
суреткерлердің қай-қайсысында болса да, болатын бір жағдай олар белгілі бір жағдай, белгілі бір идеяны айту үшін тарихтық не
аңыздық елдің не бір басынан өткен оқиғаны ала салады. Сол
жағдай осы күйдің атында да бар сиякты. «Адай» Қүрмангазының
ірі шыгармаларының бірі. Онда заманының алдын ораган көреген
көз, өткір тіл бар. Әдебиет дүниесінен үлгі алар болсақ «Адай»
күйінде Махамбеттің жалынды поэзиясының кейіпі бар деп айта
аламыз.
Құраманғазының «Адай» шыққан кезеңіндегі күйінің бірі
«Серпер» қаншама иілтсе де, қаншама еңсесін басса да сынбайтын,
мойымайтын, қайта серпіп бүрынғы қаппына келе беретін болаттай
берік, халықтың қайыспас күшіне, қайтпас ерлігіне арналған
шығарма. Образдық жагын алсақ, мұнда: «Қайтпаған қалың жаудан
Құрманғазы, тағдырдың бөгелмейді дырауына» деген сияқты, өзін
халықтың бір мүшесі, күш иесі деп қарағандай үғым бар. Бір
әңгімеде Қүрманғазы жоғарыда айтылған адайдан қайтқан
сапарында өзі жүйрік, жүрісі де әсем аттың үстінде көңілді келе
жатып күреске беттеген өз ойын суреттей шығарыпты. Атының
серпіп тастап отыратын жүрісін образға алып, жігітте күш те
осындай болу керек, жорытқанда белі берік түлпардай қайыспайтын
болу керек деп шығарған екен дейді.
Қүрманғазы 1850 жылдар шамасында Адай сапарынан қайтады.
Жайықты кесіп өтіп, Бөкейге келіп өзінің ауылын тауып алады.
Жанқала жақтағы Ақбаев Әубәкір деген старшынға келіп,
өтелмеген әкесінің ақысын сұрайды. Әубэкір шабармандарына
56
айтып Құрманғазыны үрып-соғып, байлап тастамақ болады.
Құрманғазы:
«Әубеке, құдай куэ жазығым жоқ,
Мен ұрлап жалгыз тайың алғаным жоқ.
Баласы Байбақтының сен Әубэкір,
Жалықсам ен далада арманым жоқ.»
деп элді қолымен жағасына жармасқан жігіттерді итеріп
жіберіп атына мініп жүріп кетеді. Бірақ жан - жақты Әубәкір
Құрманғазыны ұстап, Оралға айдатады. Құрманғазы Орал
түрмесінде жатып шешесіне арнап «Қайран шешем» атты күйін
шығарады. Күй қапастағы халді суреттегендей жэй басталады.
Әлден кейін жарқ етіп тұрған айдай жарқын кейіпке көшеді. Күй
әсерленіп, қызынып, шапқан аттың алыстағы сарыны естілгендей
болады. Аяғында баяғы ауыр дыбыстар еріксіздік үндері
қайталанып келіп, ең соңында тағы да үміт сәулесі елестегендей
эсер етеді. Қүрманғазы бұл арада алдынан үміт күткендей болады.
Анасына өзінің түрмедегі ауыр халін айтқанда, анасы
Құрманғазыны шапалақтап бір тартты деген аңыз халыққа белгілі.
Міне, осының белгісі ретінде «Қайран шешем» күйі өмірге келді.
Ал күйдің аяқ жағының оптимизм болуы анасының берген жігері
деп түсінеміз.
Осы сапарда Құрмангазының «Түрмеден қашқан» күйі шығады.
Біреулер бір чиновник түрменің қасынан өтіп бара жатып,
Құрманғазының осы күйді тартып отырғанын естіп: «Мына бір
тұтқынның домбыра тартысы маған үнамайды, қашу күйі сияқты,
сақ болыңдаршы» депті. Ал шынында да «Түрмеден қашқан»
күйінде басынан аяғына шейін ат шабыс, қашу, айқай сүрең
дыбыстары бар. Еш жерінде тыным - тыныштық дыбысы жоқ деуге
болады. Әншілердің тілімен айтқанда бүл күй аяғына шейін «дем
алмастан» бірақ тартылып шыгады.
Құрмангазымен бірге түрмеде «ақ патшаға тлі тигені үшін»
статьясымен жатқан Лавочкин деген орыстың шешесінің
жэрдемімен Құрманғазы Лавочкин екеуі қашып кетеді. Осы сапарда
өзінің орыс досына арнап күйші «Лаушкен» деген күй шыгарады.
«Лаушкен» адамның ризашылық сезімін білдіру, адамшылық,
достық жыры сияқты шыгарма. Құрмангазының ірі шоқтықты
шыгармаларының қатарына жатпаганмен, өзінің жылылыгы
арқасында халық сүйіп кеткен күй.
57
II
{; | j;іч
^ ^1r | ::r-rjfe^. •.
Жогарыда айтылган Ақбайдың Әубәкірінің әлі де болса
Құрманғазының соңынаітүсуі қойылмайды. Сондықтан күйші тағы
да алыс сапарға жол шегуге бел байлап, ардақты анасымен
қоштасып, өзінің анага деген ыстық сезімін домбыраның шегіне
түсіреде. Бүл кейін «Аман бол шешем, аман бол!» деген атпен ел
арасына жайылады. Басқа күйлерден айырмасы бұнда Қүрмангазы
домбыраны шын мэнісінде «сөйлетеді». Күйдің кіріспесінен бастап
—ақ «Аман бол шешем, аман бол!» деген сөз тақылдап, ап-анық
айтылып тұрады. Әсіресе шебер орындаушылар тартқанда күй адам
тілімен сөйлеп тұргандай көрінеді. Бұл жағынан реалист күйші
орыс композиторлары Мусоргский мен Даргомыжскийдің
музыканы адам дауысына, үніне жақындатуды мақсат етіп
қойганымен ұштасады.
Бұл күйден біздер жалпы қазақ халқының ер азаматтары, қыз
балалары Анасын ерекше пір тұтқанын байқаймыз.
Тілі өткір композитор Ақбайдың Әубәкірін сыбағасыз
тастамайды. Оның озбыр, зорлықшыл түрін күйде қалдыру үшін
музыкалық «ескерткіш» соғады. Ол күйі халық арасында «Ақбай»
деген атпен тарайды. Күйші бұл арада сырттай суретке бармай,
Әубәкірдің қара халықты зар қақсатқан істерімен туған ауыр халды
суреттеуден бастайды. «Ақбайдың» басын естіген адам бірден
күйдің мазмұнынан хабардар болады. Бірақ қажырлы Құрманғазы
уәйім теңізіне бата бермей, алда ашық күн барына сеніп, енді бір кез
адамды алысуға шақырғандай үн береді. Сол арпалыс, адам бақыты
үшін болған күрес көп уақытқа шейін үдей береді. Күйдің аяғында
баяғы ауыр хал қайта келіп, сақтыққа, салмақтыққа шақырған
ұранмен «Ақбай» күйі аяқталады.
Аталып өткен күйдің тыңдармандарға оптимизм, хауас сезім
арқылы Отанына, Еліне, Жеріне, отбасына деген өршіл
сүйіспеншілігін оятады деуге болады.
1850 жылдардың ортасында Қүрмангазы Жем өзенінен кесіп
өтіп Төремұрат, Нарынбай, Өтен деген батырларға қарай мандай
түзейді. Олар Құрманғазының түп нагашылары екен. Сондықтан
қазақ эдеті бойынша Қүрмангазы оларга нағашы деп келеді. Шешесі
мен жұбайын (Құрманғазы Есенғұл-Беріш Игіліктің қызы Әуеске
үйленген болатын) өзінің жамагайыны Жәлел деген кісіге тапсырып
кетеді. Бірде нагашылары Шөкен деген қызды азғырып,
Құрмангазыга бір тойда бір - екі ауыз өлең айттырады. Өлеңінде
S8
'Г _
,
Шөкен күйшіні бозқангыр деп кемітбді. Ер жігіт өз елінде жүру.
керек, неге басқа елде қаңғыыпр жүрсің дейді. Қүрмангазы қызға
тиісті жауабын береді. Бірақ қыздың сөзі есінен шықпай қояды.
Кейін осы сапардан қайтып келгенде «жолшыбай шығарғаным еді,
деп «Бозқаңғыр» атты күйі тартады. Сонымен қатар Құрманғазы
осы сапарДа «Төремүрат», «Ақсақ киік» күйлерің шығарады.
Айтушылар «Ақсақ киік» күйі Төремұратпен бірге киік аулап
жүргенде шыққан деседі. Ал Қүрмангазының «Төремұрат» деген, ✓
күйі Төремүраттың ауылына жау тиіп, сол түнде үлкен ерлік
көрсеткен батырдың іс - қимылына риза болып шығарған күйі
деседі. Кей жерлерде ол күйді «Қыз Данайдың қырғыны» деп те
тартады. Бірақ күйдің өзі сол біз білетін «Төремұрат» күйі.
Құрманғазы осы сапарынан қайтып келе жатып, шөлдеп, тілі аузына
сыймай, бір жапғыз отырған қараша үйге келеді. Үй ішінде бір бой
жеткен қыз бар екен.
Ол тез шэй қайнатып, үй айналасында жүрген жалғыз сауулы
інгеннің сүтін құйып: «барым эзір, жоқ жай» деп Құрманғазыға сый
көрсетеді. Күйші әбден шөлін басып, көңілденіп, қызға қарап әрі
бері отырады да, қолына домбырасын алып күй шертеді. Қыз
ықыласпен тыңдайды. Күй біткесін қыз түрып: «Рахмет, күйіңіз аса
үнады. Сіз кім боласыз?» деп сүрайды. Сонда Қүрмангазы атыжөнін айтып: «Шырагым, сенің бүгінгі шәйің жэй шәй емес, құйған
сүтің де жәй сүт емес маған бұл берген асың балқаймақ сияқты тәтті
болды. Сондықтан мына күйді саған арнап тартып едім. Күйдің аты:
«Балқаймақ» депті. Сөйтіп Қүрм анғазы ның бұл сапарынан
«Балқаймақ» күй туады. Бұл аттас күй басқа авторлардың
қолдарынан шыққан, бірақ олардың әрқайсысы өзінше тартылады.
Құрманғазы бір жолында Еділ саласындагы көп тарам судың
біріне тіреліп, пароммен өтуге тура келеді. Онда ат арбасымен
түрған бір шаруаның қатарына әйелімен урядник келіп қалады. Бір
кезде ат қозғапып кетіп, арбаның тертесі урядниктің әйелін қагып
кетеді. Урядник ашуланып, шаруаны сабагысы келіп қоқырақтайды.
Айқай - шу шығарып, паромды басына көтереді. Сол кезде
Құрманғазы оган қарап, өзінің айбатты үнімен арыстандай ақырып
селт еткізеді де, орнына отырып домбыра тартады. Урядниктің
айқайы басылып, екі көзі күйшіде болып, тыңдайды. Күй біткен
кезде паромдағы жұрт: «Құреке, бұл не деген күйіңіз?» деп
сұраганда, ол «бұл анау ұрыншақ урядникке «Не кричи, не шуми!»
59
I
деп тартқан күйім» дейді. Сонымен бұл күй «Не кричи, не шуми!»
атанып кетеді.
Құрмангазы Орынбор түрмесінде жатқанда бір күні генерал губернатор Перовский піақырып алады. Ол Құрманғазыға домбыра
тарттырады. Бірнеше күй тартып келіп Құрманғазы аяғында бір
күйді өзгеше тартады. |Музыкадан төбесі тесік генерал: «Мына
соңгы тартқаның күй емес қой, ол не еді?» деп сүрайды. Сонда
Қүрмангазы «Ол марш еді» деп жауап береді. Перовскийдің
алдында тартылган себепті бұл марш «Перовский марш» атанып
кетеді. «Перовский марш» шын магынасында марш екпіні мен
өлшеуінде шыққан. Форма жагынан да маршқа дэлме дэл келеді.
Бүдан біздер Құрмангазының орыс халқымен жұғымды қарымқатынас жасап, олардың тілін таба білгенін байқаймыз.
Аңыз бойынша Перовский осыдан кейін Құрмангазыны
түрмеден босатуга жарлық беріпті мыс. Басқа жорамал бойынша
Құрманғазы түрмеден қашып кетеді. Осы сапарда ол тагы бірнеше
күй шыгарады.
Құрманғазының бұл кезеңдегі шығарған күйлерінің ішіндегі
ірілері: «Кісен ашқан», «Қызыл қайың», «Машина».
«Кісен ашқан» басынан аяғына шейін орнықты, жэй екпінді
күй. Әуенінің өткірлігі сай сүйегіңді сырқыратады. Әрине, онда
кісенді кесіп жатқан алмас араның құлағынды жаратын дыбысы
жоқ. Күйде аягын кісен қыйған жан ауруы бар. Тіпті бір
Құрмангазының емес, жалпы еңбекшінің аяқтары кісендеулідей
ауыр жагдай суреті бар. Бүл психологиялық күй десек
қателеспейміз. Бірақ ескере кететін нәрсе күйде мол трагедиямен
қатар үлкен жігер мен халықтың үні бар.
«Қызыл қайың» аттас күй халық арасында көп кездеседі.
Қүрмангазының «Қызыл қайыңы» эрине, басқа ол аттас күйлерге
ұқсамайды. Мұнда ана қойныңдай жылы, халқының әр ұлын
аялатқан жаратылыстың үлы қойнының, ұлы панасының суреті бар.
Шебер суреткер қайың образында туган жерінің өз ұлына деген
жылылыгын, аналыгын көрсеткен.
Өмір қыспагымен Қүрмангазы көптеген қалаларды көрді. Осы
замандагыдай айта қалгандай болмаганымен, жеңіл —желпі болса да
өндіріс орындарын, қаланың шуын көрді. Шамалы да болса техника
көрді. Ауыл жагдайымен салыстырганда Құрмангазы үшін ол үлкен
жаңалық болды.
60
ft
Сезімді суреткер бір күні домбырасын алып осы бір
жағдайларды да екі шектің бойына түсіргісі келді, күй шығарды.
Күйдің атын «Машина» деп қойды. «Мапгана» күйін бірінші
тыңдаган адамдар бірден ол күйдің осындай жағдайға арналып
шыққанын сезіп, күйшінің шеберлігіне риза болды. Шынында
«Машина» десе машина.
Көп күн жүріп Құрманғазы ауылына келгенде, оның алдынан
тағы суық хабар кездеседі. Құрманғазы қашып кеткеннен кейін
Орынбордан қазақ - орыстар шығып күйшінің жұбайы Әуесті
емшектегі баласы Қазимен қоса алып кетеді. Құрманғазы бір
байдың жылқысынан екі ат ұстап алып, әскерді қуып береді. Үш
күн өткеннен кейін жылқышылардың сілтеуі бойынша бекініп
жатқан әскердің устінен шығады.
Мылтықтарьга бір - біріне сүйеп қойьт, өздері қаннен қаперсіз
ұйықтап жатыр екен. Айдың астын ала, екі атты бір сайға қосақтап
тастап, шапан жамылып, баласын бауырына басып егіліп отырған
Әуеске белгі береді.
Солдаттардың сүйеулі тұрған бір мылтығын олжалап, сүйген
жыры Әуес пен кішкентай Қазиын атқа мінгестіріп, қараңғыға сіңіп
гайып болады. Тұтқын эйелдің орнын сипап қалган солдатгар
Орынборға келіп, Әуес қашып кетті, ен далада қасқыр жеп қойган
болу керек, барар жері жоқ еді деп рапорт береді.
Құрманғазы еліне келіп, баяғы еңбектеп бұғып барып Әуес пен
Қазиды алып қашқанын айтып отырып «Бұқтым - бұқтым» деген
күй шыгарады. Бұл күй қалжың, мазақ сияқты көңілді шығарма.
Домбырашылар да оны бір түрлі қағыспен тартады. Шектің үстінен
баса қагып, саусақтың үшын домбыраның бетіне тигізіп қояды.
Домбырашылар оны «домбыра бұктым —бұқтым деп сөйлеп түр»
дейді.
1860 жылдардың басында Қызыл — құрт, Ноғай руларын
билейтін правитель болып Дәулеткерей белгіленеді. Екі күйші
кездесіп, бірімен - бірі күйлер татып, жиі - жиі домбыра
тартыстырып отырады. Бір күні Дәулеткерей Құрманғазыға өзінің
«Бұлбұл» күиін орындап береді. Құрманғазы күйге үлкен баға
береді. Сол жерде домбырасын алып өзі бір күй тартады.
Дэулеткерей «Мынау не деген күйің?» деп сұраганда, Қүрмангазы:
Бұл менің «Бұлбұлым» гой дейді. Дэулеткерей сонда: «Жо, сенің
бұл күйің «Бұлбұл» емес, «Бұлбұлдың құргыры ғой» дейді. Содан
61
кейін Құрмангазының бұл күйі «Бұлбұлдың құрғыры» атанып
кетеді. Бұл күйде Дэлеткерейдің «Бұлбұлының» ырғағы жоқ емес.
Бірақ күйдің құрылысы Құрманғазыға тән ерекшеліктерге толы.
Әрине, мұнда да әнші құстың сайрауына еліктеген үндер бар.
Құрмангазы Бапаспен (Дәлеткерейдің хапық қойған аты. Дина
үнемі Бапас дейтін. А. Ж.) бірге Айжан қыздың ауылында да
болады.
Қыздың әсем тартысына риза болған Құрмангазы Айжанга
арнап күй шығарады. Ол күйдің атын да Бапас қояды. Ол бұл күй
«Айда, бұлбұл Айжан ай» болсын дейді. Сөйтіп, Құрманғазы мен
Дәулеткерейдің күй сапарларында тағы бірнеше творчестволық
табыстар кездеседі. Бірі Жэңгірдің жақын туысы, бірі Исатайдың
ала туының астына кірген рудан шыққан адам —Дәулеткерей мен
Құрманғазы күй айналасында., музыканың сиқырлы тілі арқасында
достасады.
Құрманғазының «Назым» атты күйінің шығуы жөнінде де
бірнеше түрлі аңыз бар. Назым қыздың аты. Сол қызды абайсызда
нар інген теуіп, талып қалған қызды өлдіге жорып, ағайьга туғандар жылап - сықтап көмейін деп жатқанда Қүрманғазы тап
болып, қыздың тірі екенін айтып у-шуды басады. Кейін есін жиған
қыз өзін құтқарған Құрмангазыны өмір бойы өз әкесіндей
құрметтеп кеткен көрінеді. Бұл Назым қызға арналған күй.
60-шы жылдардың аяқ кезінде Құрманғазы елде біраз жүріп
қалады. Оған мүмкіншілік - жоғарыда айтылған Бапастьщ беделі
болады.
Ел аузында кейбір аңыздар бойынша баяғы Әубәкір әлі
Құрманғазының соңынан қалмай, тағы ұстап «елге зиянды адам»
деп үкін шығартыл Үркітке жер аудартады. Сібірге бара жатқан
жолда Құрманғазы «Бозшолақ», «Арба соққан» деген күйлер
шығарады.
Үркітке аз уақыт болып, Алексей атты орыс надзирательдің
жәрдемімен Құрманғазы одан қашып кетеді. Қайту сапарында
Сарыарқаны, Алатайды басыл өтеді. Осы келе жатқанда атақты
«Сарыарқа», «Алатау» күйлері шығады. Бірақ «Сарыарқа» біздің
тар түсініміздегі Орталық Қазақстан емес, Құрманғазының
түсінігінде бүкіл қазақ жері деген мэнде.
Қүрманғазы еліне келеді. Онда тағы алдынан қайғылы хабар
кездеседі. Жалғыз баласы Қази ауырып жатады. Құрманғазыға ол
62
қатты батады. Қиындығы сол, Қазиға ішем Деген тамағын тауып
беретін Құрманғазыда хал болмай, соған қатты налиды.
«Күреңніц тақымынан піарттым таңба,
Бай менен бас имедім, биге, ханга.
Арықтап сары аурудан тұрганыңда
Ас тауып бере алмадым Қазижанга»,
- деген өлеңі іштің шеріндей ауыр ойдың нәтижесі.
Бұл кездерде Құрманғазының соңына тусіп жүргендердің
көпшілігі өліп, бірқатары басқа жаққа кетіп, күйшіні іздеп, соңын
бағу нашарлайды.
Бұл жетпісінші жылдардың аяқ кезі болатын. Бір күні бір
старшын Құрманғазыға қағаз береді. Ол Астрахань генерал губернаторы кеңесінің шығару қағазы болады. Құрманғазы біраз
ойланып, бармауға қорықты деп айтар деп жолға жиналады.
Жүрерінде: «Жамағат, жасым болса келді, енді пәлеге кездессем
құтыла алам ба, кім біледі, шалыңның қопггасуын тартып кетейін,
мына пәбескі тағы келді ғой!» деп бір күй тартады. Ол күйі
«Пәбескі» атанып кетеді.
Құрманғазы Астраханьда Бекмұхаммедов Мақаш правительді
тауып алып, оған өзінің жайын баяндайды.
«Торга түскен боз торгай,
Шырылдайды күнінде.
Талайы тоқтап бүл күнде,
Шыга алмай жүр үйінде.
Жақсылық сенен күтпеймін,
Отырсам да төріңде.
Тақыс біткен қисықпен,
Көңілім, жүмсап еріме.
Алпыстан асып жас кетті,
Төріңмен жуық көрім де»
- деп басталатын өлеңімен правительді бірқатар шенеп алып,
соңында өзінің жазықсыз екенін, қолына ешкім тимейтін қагаз
беруін өтінеді. Мақаш правитель генерал губернаторга өз қолынан
кепілдік беріп, Құрмангазының қолына «Ақпаспорт» ұсынады.
Сөйтіп Құрмангазы Астрахань жақтағы Сахма деген жерге
орналасып, қалган өмірін сол арада өткізбек болады.
63
1888 жылдары Құрманғазы Бекетай құмына барып, Динаиы
көреді. Бұл ардақты шәкіртін соңғы көруі болатын. Бекетайда
бірнеше күн болып Соқыр Есжан , Байжұма, Түркеш күйлерінің
варианттарын Динадан алып қайтады.
Сол сапардан келген соң өзі «Байжұма», «Терісқақпай»
күйлерін шығарып, шәкірттеріне үйретеді.
Біреулердің айтуы бойынша Құрманғазының «Саранжап» күйі
де осы сапарда шыққан дейді. Ол жөнінде де неше түрлі аңыз бар.
Бірақ «Саранжал» күйінде қалмақ музыкасының ырғагы бар екені
даусыз. Бидің элементі де бүл күйде анық көрініп түр. Сондықтан
бұл күй Саранжап батырға арнау деген аңыз жөнге келеді. Оның
үстіне Саранжап деген ат қалмақта, маңғұлда жиі кездеседі.
Түрмеде отырып шыгарды ма, жоқ басқа жағдайда ма, әйтеуір
«Саранжап» күйі қалмақ атымен байланысты.
Жайық өзенінің сол жақ бетінде өскен ақын Қашаған осы бір
кезде Орда жаққа барып, Қиғаш, Бозаң бойларын аралап, Сахмаға
барып күйшімен кездеседі. Біреулердің айтуы бойынша бұлар одан
бұрын да кездескен. Екеуі біраз уақыт бірге жүреді. Қашаған
Атырауды жагалай шығып, көп халықты қырып кеткен апатты
образға алып, еңбекші халықтың ауыр халын суреттеген «Көбік
шашқан» атты поэмасын айтып береді. Бұл жағдай күйшіні қозғап,
екеуінің достығынан тағы бір күй туады. Қашаған шығарған
поэманың желісі бойынша Қүрмангазы күйдің атын да «Көбік
шашқан» қояды.
Құрманғазы өмірінің соңғы кездерінде «Демалыс», «Итог» атты
күйлер шығарады. Бастан орыс сөздерін алуға бас тартпайтын,
күйлерінің атын «Каспий», «Не кричи, не шуми» деп беретін күйші,
өзінің творчестволық қорытынды күйлерінің бірі «Итог» деп
атайды. «Итогта» бұрынғыдай арпалыстың ноталары жоқ,
тыныштыққа көшкен адамның жанкейіпі бар. Бірақ өмірін
халықтың бақытына арнаған күреспен өткізген көп жасының босқа
кетпегеніне өзіне —өзі дем беру, ризалық, халық алдында ар - ұяты
таза адамның ақ пейілі бар десе болады.
Қүрманғазы 1889 жылдар шамасында сол тұрган жері Сахмада
қайтыс болды. Оның зираты Албасты төбе деген жерде. Ол төбе
Шайтани батагасының қасында.
Біреулер құрманғазы Шайтанида өлді дейді. Бірақ оның айта
қалғандай айырмасы жоқ. Шайтани мен Сахманың арасы дауыс
ф
64
естім жер. Құрманғазының баласы Құбаш (інісі Байғазьщан жас
басынан Құрманғазы асырап алып, өзінің баласы болып кеткен)
біздің ғасырдың басында Астраханнан бір тас шабатын татарды
алып келіп Құрманғазының басьша құлпытас қойдырған. 1959
жылы Құрманғазы төбенің (осы күнде Албасты төбе осылай
аталады) басындағы күйшінің зираты қайта оңдалып, оған биіктігі
сегіз метрлік темір бетоннан құйылган үжен ескерткіш қойылды.
Сол төбенің етегіндегі бұрын «Қызыл қазақ»« атанып келген
колхозға Құрманғазының есімі берілді. Қүрманғазының күйлері
біздің заманға оның шәкірттері, жолын қуған домбырашылар
арқылы жетті. Күйшінің Дина, Мәмен, Көкбала, Сүгірэлі, Меңетай,
Ерғали тағы сол сияқты көптеген шәкірттері болды. Ол
шэкіртгерінің шәкірттері болып, бірден бірге алып келіп біздің
заманға Қүрмангазының асыл күйлері жетті.
Қорыта келгенде, күй жанрындагы қазақ жұртына ғана тән
тэрбие беру мүмкіндігі байқалды. Құрманғазы өмір сүрген орта өте
күрделі тарихи оқиғаларға толы болғанымен, хапықтық педагогика
қүндылығы деп есептелетін «Жақсыдан шарапат» ұстанымымен
өмірсүйгіштік оптимизм, жігер орнықтыруға багдар жасапғаны
байқалды.
65
ҚҰРМАНҒАЗЫ КҮЙЛЕРІНІҢ ХАЛЫҚТЫҚГІЕДАГОГИКАҒА
ҚОСҚАН ҮЛЕСІЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ БАРЫСЫ
•
л
• *
* fc
•
•
•
* #
»
.
* ‘wLi
•
-
*
*
#
***
* •
.
«
*
•
с і I* ^
V
«
1
«
-
^
.
*. *
Ш
I
ЯҒҒ
і
Ш
В
І м
*
Т
•
.
й
.
А
в
•
.
»
»
.
^
Қурманғазы күйлеріндегі елге, жерге деген патрйоттық сезімнің
*
көрінісі
‘^
f
*
•
Л
& Ш* '
•
%
т
•
.
і '
і
**
f
/
*
<т Д Р
*
•
ч
* *
f
х
*
, «
* " * і
%
*
^
c j
*
fc
•
*
*
/*
л г *
*
Г
*
*
» V | \
*
,
•
'Т-
•
*
*
S S '
/
*
•
*
*
%
•
ф
"*
•
- J
^
f
» г
%
Күй жанры қазақ музыка мәдениетінің ішінде маңызды орын
алады. Ол ежелден адам өмірімен біте қайнасып келе жатқан рухани
азық, халық тарихындағы сан қилы өмір белестерін жіпке тізіп
көрсётетін көне шежіре. Күйде халықтың басынан кешірген
тауқыметі, әдіЛетсіздікке қарсы күресі, азат өмірді аңсаған асыл
арманы мен қуаныш, реніш сезімдері терең толғаныспен өрнек
бояуын тапты. Күй ғасырлар бойы қағазға түспей, ауызша түрде
сақгалып отырды. Бір орындаушыдан екінші орындаушыға, бір
қолдан екінші қолға ауысып, екшеліп, сұрыпталып, ең құндылары
ғана ұмытылмай біздің дэуірге жетті. «Ақылдьгаың сөзіндей ойлы
күйді тыңдағанда көңілдің әсері бар» деп ұлы Абай жырлағандай,
күй өмірдің түрлі қырын бейнелеп, адам жансезімінің нэзік қылын
шертеді. Ақынның осындай терең ойларьш заманымыздың заңғар
жазушысы Мүхтар Әуезов: «Жалпы музыка атаулы нәрсе елдің
сезім байлығы мен ішкі жаратылыс қалпын білдіретін болса,
солардың ішіндегі ең толғаулы, ең терең сырласы күй» деп орынды
айтып өткен.
Осындай үздік үлгідегі күйлерді дүниеге алып келген күй
атасы, озық домбырашы Құрманғазы Сағырбайұлы еді. Қүрманғазы
күйлерінің идеялық-эмоциялық диапазоны өте кең, тақырыбы бай.
Шаттық-шадыманды «Балбырауын», философиялық тыныстағы
«Кішкентай», серпінді «Серпер», арынды «Адай», салтанатгы
«Сарыарқа» терізді «кейде өжет, кейде долы албыртсынған»
Құрманғазы күйлері тыңдаушы жүрегіне әрқашан жол табатын, жан
тебірентетін нағыз классикалық үлгідегі дүниелер. Композитор
шығармаларындағы халық тағдырына байланысты терең ойлы
толғаныстар, суреткердің жанына бататын қоғам көріністері,
өмірбаяндық толғаулары романтикалық сарында бейнеленеді.
Белгілі «Көбік шашқан», «Ақбай», «Кісен ашқан», «Ақсақ киік»,
«Түрмеден қашқан», «Адай» жэне басқалар карқындылығымен қоса
әсерлі түрде дамитындықтан, кейде карапайым формаларға сыймай,
кемерінен төгіліп жатады. Күйлердегі кейбір сабырлы да сазды, кең
*■
66
тыныстагы өрбулер, бірде арнасынан асып, тасқы ндап көтерілуі,
немесе бэсеңсіп, сабасына түсе қалуы, көрнекті музыка теоретигі
Б.Астафьевтің байқағанындай, күйлерде «симфониялық дамудың
сарқылмас мүмкіндіктерінің бар екенін» делелдейді. Құрманғазы
туындыларының форма жагынан күрделілігі және үлкен көлемдегі
кейіпте өрістеуінің (көптеген күйлерінің диапазоны екі октаваға
жетеді) өзі шығарма мазмұнының тереңдігімен байланысты болса
керек. Күйші шығармаларының маңыздылығы тек тақырыптық
мазмүнында емес, дарынды композитордың алмастай өткір тіл
құралдарында, лирикалық- эпикалық жоспардағы өжет те айбатты
сарындағы күйлерін шығара білген даналығында.
Қүрмангазы күйлерінің ерекшеліктері - өзі түстас жэне өзінен
кейінгі домбырашылардан дарабоз болатын себептері мол.
Солардың бірі - домбыра мүмкіндіктерін мейлінше толық пайдалана
білу, музьпсаның үздіксіз толқындала даму қозғалысы жэне
борандатқан екпінді ырғақтардың шығарма бойынан ешбір толастамауы. Сондай-ақ, күйлердің ладтық-өлшемдік негіздерінің
қүбылмалылығы, басқаша айтқанда, бір күйде бірнеше ладтық
реңктердің көрініс табуы - халық композиторының алған
нысанасын, мақсат-тілегін дәлме-дәл суреттеудегі маңызы зор.
Батыс Қазақстан күйлерінде ырғақтық қасиеттер дербес мэнмаңызға ие болып, ерекше карқындылыгымен, айта қаларлықтай
сергітерлік куат, жігерімен көрінеді десек бұл Құрманғазы
творчествосынан да анық байқалады. Мұнда күй тақырыптарына
байланысты және бейнелеу-эмоционалдық эсерлігімен қоса, әр
килы екпінділік жэне агогикалық қүралдарды шебер қолдана білген.
Осылардың бэрі Қүрманғазыны демократиялық сипатқа ие болған
музыкалық дәстүрді бастаушылардың бірі ретінде көрсетеді. Ол
қазақтың аспапты музыкасының бай мүмкіндіктерінің барын
дәлелдей отырып, шыгармаларында тек шындықты суреттеуге,
халықтың бостандыққа, еркіндікке үмтылган ой арманын
бейнелеуге күш салды.
Қүрмангазының туған жері, өскен ортасында күйшілік өнері
ежелден-ақ өріс алып, дамыганын білеміз. Бұл өңірде өмір сүрген
үздік музыканттар Ұзақ соқыр Есжан, Боғда, Шеркеш, Байжүма,
Баламайсан және басқа да домбырашылардың игі әсерін бойына
сіңірген дарын иесі Құрмангазы болды. Осылардың қатарында
жүріп күй өнерін меңгерді, білгенімен тоқталып қалмай, күйшілік
67
салт-сананы эрі қарай өрістете жүріп жалғастырды. Асқан
домбырашылық-орындаушылық қабілетімен бірге өзі де музыка
шығарумен шұғылданды, өзіне лайықты шәкірттер қалдырды.
Осындай атақты ұстаздан күй үйренген Дина Нүрпейісова, Ергали
Есжанов, Меңдіғали Сүлейменов, Мәмен Ерғалиұлы, Көкбала,
Сүгірәлі, Меңтай, Меңқара тәрізді ізбасарлар ұлы композитордың
озық үлгідегі туындыларын кейінгі ұрпаққа жеткізді. Бірақ олардың
бірен-сараны болмаса көпшілігі біздің заманга дейін өмір сүре
алмады. Сондықтан да Қүрмангазының тікелей шэкірттері Дина,
Ерғали, Мевдіғали жэне Мәменнің аузынан шыққан естеліктері мен
саусақтарынан төгілген ісүйлерін есту үлкен олжа. Аттары аталған
өнерпаздар ұстазының музыка мұрасын бізге жеткізумен қабат ұлы
күйшінің бейнесін жасап, домбыра тартудағы мәнерін,
ерекшеліктерін, мінез-құлықтарын, ақындық талантын, өткір тілін,
мінезін жэне басқа да жеке дара адамдық қасиеттерін айтып берді.
Қазіргі көріп жүрген Қүрмангазы портретін жасауда да жоғарыдағы
шәкірттерінің эңгіме естеліктері негіз болды. Сондай-ақ, халық
күйшісінің туған, қайтыс болған жылдарын анықтауда да бұлардың
құнды деректері шешуші маңызға ие.
Ахмет Жұбанов Дина Нүрпейісовадан Құрманғазы туралы соны
деректермен қатар, «Қайран шешем», «Бүлбүл», «Төремұрат»,
«Ақжелең», «Айжан қыз», «Қызыл қайың» күйлерін, сондай- ақ,
Дәулеткерей, Мүсірәлі, Әлікей мен Түркеш күйлерін жазып алады.
Күрманғазыны көзімен көрген шәкіртінің тапшы екендігін ескерсек,
Динаның аузынан шыққан ұлы күйші туралы бір ауыз сөздің біз
үшін өте қүнды екені даусыз. Жэне де Дина Кұрманғазыны көріп
қана қоймай, жанына еріп, кала мен даланы аралады, көптеген
күйшілердің өнерінен тәлім-тэрбие алды, күй теңізінің түнығынан
сүзіп ішті. ¥стазының өсиетін катаң сақтай отырып, Дина өзі де күй
шығарумен айналысты, біраз тың тақырыптарға музыка шығарды.
Қүрманғазы күйлері бір қарағанда композитордың жеке басына
арналған өмірбаяндық толғаныстар болып керінгенмен, түптеп
келгенде қоғамдық-әлеуметтік тұрмыс көрінісін суреттеп, адам
рухын үстем бейнелейді. Қазақта күйлер де көп, күйшілер де
баршылық, бірақ Қүрманғазы туындылары қамтыған мәселелер
тереңдігімен, тақырыптық жан-жактылығымен, қүрылымдық түрсипаты жағынан күйшінін өзіне ғана тэн күйшілік ерекшеліктерімен
анықталады.
68
Қззақ музыка өнерінің өсіп, өрбу барысында Қүрманғазы
шыгармаларының алатын орны өзгеше. Алайда, ұлы суреткердің
орындаушылық шеберлігі туралы, өмірі мен шығармашылық
қызметі жайындағы мәліметтер бізге толық түрде жетті дей
алмаймыз. Оның домбырашылық, композиторлық бейнесін біз тек
ауызша айтылган хабар-деректердің негізінде көз алдымызға
елестете аламыз. Дегенмен екі ғасырға жуық уақыт өткеннен кейін
кәрі-кұлақ қариялардьщ ауызынан аңызға айналған әңгімелер көп
жағдайда үлкен өзгерістерге ұшырап, өнделіп, кейде бұрмаланып,
немесе мүлдем ұмытылып қалатыны белгілі. Сондықтан
Құрмангазының домбыра тартқанын көзімен көріп, қүлағымен
естігеннен артық не бар. Осы жөнінде ұлы күйшінің бейнесін
қағазға салып, күйлерін тыңдаған орыс журналисі Н. Ф.Савичевтің
«Оралдың эскери Ведомостілері» газетінде (1868, 27 қыркүйек)
жарияланган мақаласының мәні зор.
Көркем әдебиетте Абай бейнесін сомдаған М.О.Әуезов болса,
сол тәрізді ұлы домбырашы, күйші Құрманғазының музыкалық
тұлғасын жасаган қазақ өнерінің кош бастаушысы, академик Ахмет
Қуанұлы Жұбанов болды. Күй атасының өмірі мен композиторлық,
күйшілік қызметін өмір бойы зерттеген суреткердін халық
алдындағы атқарған еңбегі өлшеусіз. Қүрманғазыны айтқанда
аузымызға Ахмет Жұбановтың есімі оралатындығы да сондықтан.
Халқымыздың аяулы азаматы, белгілі ғалым, дарынды композитор
Ахмет Қуанұлының жан-жақты шығармашылығы ұлттық музыка
мәдениетіміздің мэңгі көнермейтін тарихи беті. Бар саналы өмірін
ол қазақ музыкасының өсуі мен қалыптасуына арнап өшпейтін із
қалдырып кетті.
Ғасырлар бойы атадан балаға таралып келген ұлттық салтдэстүрді, эдет-ғұрып, тіл мен мәдениетін жете білген А.Жұбанов
музыка жанрының барлық саласында жемісті еңбегімен үлесін
қосып, қайтпас қажырлық танытты. Жан-жақты дарын иесінің
табандылықпен шәкірттер дайындаудағы үстаздығы, республикада
тұңгыш тұсауын кескен халық аспаптар оркестрін ұйымдастырушы,
дирижерлығы, халық ән, күйлерін жинаушы-фольклоршы
галымдыгы, камералық, симфониялық опералық туындылардың
авторы ретінде үлкен композиторлыгы тағы бар. Сондықтан да
оның есімі туган халқының арасында эр кезде де зор ілтипат, аса
құрметпен атала бермек.
69
1933
жыльі музыкалық-драма техникумы, жанынан ашылган
ғылым-зерттеу қабинетінде жүргізілген жұмыстар АЖұбановтың
ойлаган мақсаттарын жүзеге асыруда шешуші мәңі болды. Кабинет
қызметкерлері казақтың халық музыкасын жинауда қызу іске
кіріседі. Мұнда көрңекті күйші-домбырашылар Махамбет
Бөкейханов, Лұқпан Мұхитов, Қамбар Медетовтар еңбек ете жүре
Құрмангазының күйлері туральі, өмірі жөніндегі білген
мәдіметтерін Ахмет Қуанұлына жеткізеді. Бір жылдан кейін үлттық
оркестр құрылғанда оның құрамындағы Науша БөкейханоВ, Кали
Жантілеуов, Оқап Қабиғожин, Ғабдүлман Матов тәрізді асқан
домбырашылардан А.Жұбанов Құрманғазы, Дэулеткерей және
басқа өнер иелері жайында аса қүнды материалдар жинап, күйлерін
қағазға түсіреді. Осылардың бэрі зерттеушіні қатты қызықтырады,
сөйтіп Ахмет Қуанұлы өмір бойы ұлы күйшінің шығармашылығын
зерттеумен
шүғылданады.
Қүрманғазының
музыкалық
ерекшеліктерін талдау үстінде АЖүбанов басқа да күйшілердің
өмірі мен шыгармаларына да көңіл қойып жазады. Сөйтіп, қазақгың
аспапты музыкасы, олардьщ авторлары жайындағы еңбектері
жарыққа келді. Осы күннен бастап Ахмет Қуанұлы өзінің алгашқы
мақалаларын жариялайды. Атап айтқанда «Қазақтың халық музыка
аспаптары», «¥лт оркестрі», «Қазақ музыкасының даму кезеңдері»,
«Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы» және басқалар.
Зерттеушінің осы тақырыпта жарияланған тырнақалды
«Қазақтың халық композиторы Қүрманғазы» (1936) атты очеркі
болатын. Мұнда айтулы күйшінің шығармаларының мазмұны мен
әлеуметтік астарлары, көркемдік касиеттері асқан білгірлікпен
суреттеліп, домбырашылық мәдениетті дамытудағы көрнекті орны
мен ролі анықталады. Осы очеркін АЖұбанов 1960 жылы
«Қүрманғазы» деген атпен қайтадан толықтырып жеке кітап етіп
шығарды. Монографияда ұлы композитор күйлеріндегі түрлі
формалардың, кульминациялардың, шығарма кұрылымының, халық
полифониясы
элементтерінің ерекшеліктері жайында бай
аналитикалық материалдар мол үшырасады.
Осы кітаптағы қамтылған материалдар үлы күйшінің
өмірбаяның барынша толықтырумен катар ел аузындағы мол
деректер бір жүйеге түсіріліп берілген. Елуінші жылдардан бастап
архивтерден табылған жазбаша мәліметтер де күйші басынан өткен
көптеген тауқыметтердің бетін ашады. Қүрманғазының турмеге
Ht
#
Ш
^
•
«м
*
щ
%
V
9
түскен жылдары анықталып, шығармаларының пайда болған
кезеңдері де жорамалмен болса да көрсетілген десек, осы жөнінде
автор: «халық композиторларының кайсысыныкі болса да өз
қолдарымен жазып калдырған хронологиялық күй тэртібі болмаған
соң жапғыз дерек ауызша айтылғандарға келіп тоқыраймыз.
Сондықтан біздің «творчестволық дәуірлеу дегеніміздің өзі де
жорамал», - деп ескертеді. Монографиядағы оқырмандар үшін
қызықты мәселе - Құрманғазы күйлеріне арналған ғылыми
түсініктер. Күй жөніндегі анықтамада композитор күйлерінің кай
жылы, қандай орындаушыдан нотаға түсірілгендігі, бұрынғы
жазбалармен
кейінгі
жазылған
үлгілерінің
арасындағы
айырмашылықгар салыстырыла каралады. Әрбір күйшінің
орындаушылық
қолтаңбасына
байланысты
Қүрманғазы
туындыларының неше алуан реңкке ие болып, құбылып
отырғандығы. Мәселен, О.Кабиғожиннан жазылған «Қызыл кайың»
мен Л.Мұхитов орындаған «Қызыл кайыңның» арасындағы кейбір
өзгешеліктері талданады. Алдыңғысы торт ширекпк олшемде
орындалса, екіншісі үш ширекте келегіндігі, екеуі де лирикалық
сипатта болуы, «Қызыл кайыңның» кейін биге арналғандығы, биге
катысатын персонаждарға байланысты аталмыш күйдің кейін
«Балдыз» деп аталғанын білеміз.
«Балбырауын» күйін О.Қабиғожин орындап береді. Күйдің от
жалындай қызуы, дүрілдеген екпіні, делебеңді қоздыратын жігерлі
музыкасы би мамандарының назарын бірден аударады.
Күйдің соңғы сағаға барып қайтатын бөлімінде үш ширектік
өлшем болатын. Осы жолдардың авторы сол арасын екі ширектікке
түсіріп, өлшем жағын біркелкі етті, - дейді автор («Құрманғазы»,
350 б.). Сондай-ақ, монографияда шыгарма табиғатына қарай кейбір
күйлер домбырада жақсы шығып, тыңдаушылар жүрегіне жол
тапса, ал енді бір күйлерінің тек оркестрдің орындауында әсерлі
болатындыгын да ғалым атап өтеді. А.Жүбановтың «Көбік шашкан»
күйіне де өзгерістер енгізіп, шагын кіріспе қосқанын да осы
кітаптан оқып білеміз. 1995 жылы Құрманғазының «Сарыарқа»
атты күйлер жинағы АЖұбановтың «Үлы күйші», Ғ.Жүбанованың
«¥лы күйші жэне оның ізбасарлары» деген кіріспесімен жарық
көрді. Күйлерді құрастырган және редакциясын карап, түсініктерін
жазган белгілі домбырашы-күйші Қаршыға Ахмедияров. Мұнда
халық композиторының бүгінге дейін белгілі болган күйлері,
71
олардың жаңадан табылған кейбір нұскалары орын алган. Жинаққа
Құманғазы туындыларын үздік орындайтын атақты домбырашылар
М.Сүлейменов,
О.Қабиғожин,
Л.Мұхитов,
М.Өскенбаев,
М.Бөкейханов, Дина Нүрпейісова, Қ.Жантілеуов, Ғ.Хайрошев жэне
басқа орындаушылардың күйлері енген. Бір айта кететін жағдай бұл
еңбек АЖұбановтың «Құрманғазы» (1961) деп аталатын
жинағының негізінде жасалған. Бұрынғысында күй саны елу бір
болса, соңғы жинақта жетпіс бірге жеткен. Құрастырушы белгілі
күйлердің жаңа нұсқадарын, соңғы уакытта табылған «Амандасар»,
«Күнжан қыз», «Ілме», «Арба соққан», «Жима» тағы басқа күйлерді
қосқан.
Күйлерді
ырғақтық-өлшемдік
жағынан
редакциялап,
қағыстарын қоюда Қаршығаның сіңірген еңбегін атап өткен жөн.
Қүрастырушының өзі жазғандай, Қүрманғазыға орьшсыз телініп
жүрген біраз күйлердің жинаққа енгізілмегені дүрыс болған. Алғы
сөздегі Ғ.Жұбанованың: «Соңғы кезде басқаны былай қойғанда,
Құрманғазы күйлерін де «өзінше» орындайтын мықтылар көбейіп
кетті» дегеніндей, күй атасына сапасы томен қолтаңбасы келмейтін
шығармаларды таңдауда Қ.Ахмедияров қырагылық көрсетіп,
коптеген нұскаларды кітапқа қоспаған. Бұрын халық күйі деп
жүрген «Айжан қыздың» жинақтан орын алганын құптаймыз.
Динаның айтуы бойынша бұл күйді Дннаның әкесі Кенже
Құрманғазының өзінен үйреніп, хейін кызына үйретіпті.
Құрманғазы күйлерінің кұдіреттілігі сол - оларда жеке бастың
ой-мақсаттарымен бірге адамның қоғамдық іс-әрекет тіршіліктері
де қатар бейнеленіп, компознтордың қайғы-қасіретке толы өмірінің,
зарлы жүрегінің себептерінің беті ашылады. Сондай-ақ, Қүрманғазы
шығармаларына тэн азаматтық әуен, өмірдегі сан-алуан құбылысты
суреттей алатын сыршылдығы, күйлерінің көркемдік дәрежесінің
терендігі - олардың барлығы Құрманғазының күй атасы деген
қүрметті атаққа сай екендігін дэлелдейді.
Қүрманғазы туралы мәліметті коп жинастырған академик
Ахмет Жүбанов өз кітабында үлы күйші 3-4 рет ұсталып, абақтыға
қамалған, бірінде Сібірге де жер аударылган деп жазады. Бірақ
қанша жасында, не себепті абақтыға жабылғаны айтылмайды. Бұл бір қиын мәселе жэне элі де ізденіп, анықтауды қажет ететін жай.
Өйткені, Қүрманғазы творчествосы көбіне осы ұсталып, абақтыда
жатуына, одан қашуына, куғындалуына байланысты өрбиді. Архив
72
деректерінен бізге күйшінің 1857 жыл жэне 1864 жылдары
абақтыда жатып шыққаны белгілі, бірақ олар турапы материалдар
толық емес тігін айтады. Тергеу орындары жүргізген іс қағаздары
табылмай, тек қосалқы материалдар ғана бар екендігіне тоқталған.
Бұл мәлімет бойынша, Құрманғазы 1857 жылы абақтыдан қашып
шығып, жасырыньш жүріп, 1864 жылға дейін қолға түспегеніне
береді. Ал 1867 жылдан кейін елде бірталай еркін жүрген. Сонда біз
Құрманғазы Сібірде, Орынборда қай жылдары болды дей аламыз?
Маңқыстау, Үстірт, Сыр бойында қашан болды? Бұндайда Үстірт,
Шың, Жем, Сағыз бойында күйшіге пана болған Төремұрат,
Нарынбай туралы, олардың өмір сүрген жылдары, мекені жөнінде
материалдар қажет. Архивтен бұлар туралы материал табу өте
қиын. Себебі олардың фамилиясы не руы белгілі емес. Ендігі үміт шежіре білетіндерден Төремұраттың фамилиясын, ағайындарын,
солардан оның мекенін, тіпті бейітін сұрастырып табуға болар еді.
Бірақ бұны құнттап іздестіріп жүрген ешкім жоқ деген үшін сэулесі
байқалады.
Құрманғазының күйлері өз басындағы, ел өміріндегі түрлі
оқиғалар мен құбылыстарға байланысты шығарылган. Бірақ бұдан
олар «өмірбаяндық» күйлер деген сөз шықпайды. «Біздіңше, - дейді
академик А.Жұбанов, - Құрманғазы күйлері бір адамның өмір
образын баяндаудың тар қауызына сыймайды». Шынында да, бұл
орынды тұжырым, элі де зерттеуді қажет етеді.
Ұлы күйшінің шыгармаларының ұзын санын әзір ешкім
анықтаған жоқ және бұл элі де көп зерттеуді керек етеді. Өйткені,
Құрманғазы күйлері еліміздің өр түкпірінде жүрген 60 жыл
аумагында шығарылган. Алгашқы күйі 1836-1837 жылдары ИсатайМахамбет көтерілісіне арналган болса, соңы күйі «Итог», «Не
кричи, не шуми» Астрахань қасында Еділ сагасында 1886-1889
жылдар шамасында шыгарылган. Арасы - 50 жыл. Бірақ,
Қүрмангазы күй шығаруды ертерек бастады ма деген пікір бар. Ал
ел аузындағы әңгімеде Қүрманғазы күйді бүдан да бұрын шыгарган
болып есептеледі.
Мысалы, жогарыда аталған Ә.Жантөрин жазбаларында
алгашқы күйі «Өсиет» 1823 жылдары шамасында шыгарылган
делінеді. Бүл күйлердің шыққан жері, географиялық шеңбері әр
түрлі. А.Жүбанов 40 шақты күйді өзінің «Қүрмангазы» атты
кітабында атап, 50 күйдің нотасын береді. Солардың 20 шактысына
73
ғана тарихи түсініктеме берген. Бір тобы - Бәкейлікте («Ақбай»,
«Кішкентай», «Алқа», «Бұқтым- бұқтым», «Назым қыз», «Жігер»,
«Серпер», «Лауышке», «Аман бол, шешем, аман бол», т.б.); екіншісі
- Үстірт, Ақтөбе, Маңқыстау даласында («Қызданайдың қырғыны»,
«Төремұрат», «Адай», «Бозқаңғыр», «Ақсақ киік», «Бас ақжелең»,
«Амандасар», т.б.); үшіншісі - Сібірде, одан қашып келе жатқанда
(«Алатау», «Сарыарқа», т.б.); төртінші тобы - Орал, Орынбор
абақтыларында жатуына байланысты («Ертең кетем», «Кісен
ашқан», «Түрмеден қашқан», «Қайран шешем», т.б.); бесінші тобы Еділ өзені бойында («Итог», «Машина», «Не кричи, не шуми»,
«Саранжап», «Демалыс») шығарылған деп айтуға негіз бар.
Бүлардың ішінде соңғы топтағылар күйшінің өмірінің соңғы
кезеңінде, яғни 1885-1889 жылдары шығарылғаны анық. Ал
басқаларының қай жылы, кайда пайда болганы белгісіз. Бұл
мәліметтерді Құрманғазы күйлерін жинап, жариялаушылар да
ан ықтамаган:
Құрмангазы күйлерін А.Затаевич 1931 жьшы шыққан өзінің
жинағына алгаш рет ендірген еді. Онда «Ақсақ киік», «Серпер»,
«Адай», «Кісен ашқан» жэне авторы аталмаған «Бозшолақ атты боқ
дүние», «Қыз ақжелең», т.б. күйлері бар, бірақ түсініктемелері тым
қысқа, тіпті кей жерінде қате пікір де жазылған. Оған таңқалуға
болмайды. Ахмет Жұбанов құрастырган Құрмангазы шығармалары
жинагына жоғарыда аталған А.Затаевич кітабынан 3-4 күй енбеген.
Белгілі музыка зерттеушісі Тымат Мерғалиев қүрастырған
«Домбыра сазы» атты жинақта Қүрманғазының 10 күйі бар.
Республиканың мерзімді баспасөз беттерінде 10 шақты күйі туралы
жарияланган, бірақ нотасы жазылмаған. «Өсиет», «Құлагер», «Нар
иген» секілді 12 күйі бар. Бірақ олар элі зерттеп анықтауды қажет
етеді. А.Жүбанов «Құрманғазы» кітабында тағы да «Каспий»,
«Бекер келдім», «Арба соққан» күйлерін әңгімелейді. Сонымен,
Қүрманғазы өз өмірінің саналы 50-60 жылында 60-тан астам күй
шығарған. Бұл аса көп және тым қымбат мүраның әлеуметтік мэнін,
тарихи маңызын, эстетикалық талгамын анықтай түсу музыка
зерттеушілері мен тарихшылардың, жанашыр қауымның ардақты
міндеті. Қай күйдің қашан шыққанын анықтау аса қиын жүмыс
болғанмен, ол ер күйді түсіну, оның мәнін, дәнін айыруға өте кажет.
Қүрмангазы жинағында күйлер шыгарылу ретімен қойылмаган.
Академик А.Жұбанов қүрастырған жинағы «Қызыл қайың» күйінен
74
басталады.' Оның себебі айтылмайды. Бұл жинақта күйші
шығармаларының қашан, қайда шығарылганы көп әңгіме
болмайды. Тек «Кішкентай» күйі ғана Исатай - Махамбет көтерілісі
кезінде шыгарылған алгашқы күйіне жатады. Біз жоғарыда
Құрманғазы күйлерің 5 кезеңде, бес жерде шығарылғанын
топшыладық. Бұның толық рас болып шығуы үшін әлі де зерттеу
жұмысын жүргізуіміз керек. Ол үшін тағы да архив деректерін,
әдеби мәліметтерді жинастырумен қатар қолда барын да ойластыру
жөн. Мысалы, алғашқы шығарылған күйлерінің катарына «Ақбай»
да жатуы мүмкін. Оған бірінші негіз - бұл күй нотасының басы
«Асықпай, ызамен» деп жазылған. Олай болса, «Ақбайда» күйшінің
ыза-кегі, езілгендердің есесі бар. Ақбай - Байбақты руының бір биі,
ол Қүрманғазы мекенінен, яғни Пакей маңынан төтелей 30- 35 км
жерде тұрады. Кедей Қүрманғазы байдың жалшылығында болуы
ықтимал. Ақбай XIX ғасырдың 1 жартысында жасаған. Өйткені,
оның баласы белгілі Әубәкір (Әбубәкір) Ақбаев патша қызметіне,
ягни өз аулына би болып 1859 жылы белгіленді. Айтылмыш күй
осы кезге дейін шыгарылуы тиіс қой. Бүдан эрі Ақбайдың баласы
Әубәкірмен арада тартыс басталады.
Біз жоғарыда атаған Құбиев Қабдолда қарияның қолындағы
Әбдірахман Жантөрин қолжазбасы бойынша Құрманғазы 1834
жылдары ұсталып, Сібірге айдалады. Бұның анық-қанығы элі
белгісіз. Дегенмен, Құрманғазының Сібірде болуы туралы ел
арасында аңыз - әңгіме көп. Осы жерде айта кетейік, ел аузындағы
тарихи әңгімелерге мэн бермеске де болмайды. Қүрманғазы туралы
мақала жазып, кітап шығарған музыка зерттеушісі П.Аравин архив
дерегін өзі қарамаса да, Қүрманғазы Астрахань жағында абақтыда
болған емес деп қайта-қайта жазған болатын. Біз Астрахань
облыстық мемлекеттік архивінен Құрманғазының абақтыда
жатқаны туралы материал көрдік. Сөйтіп, Қүрманғазы Астрахань
жа- ғында абақтыға қамалды деген әңгіме расталып отыр. Осы
секілді ұлы күйшінің Сібірде болуы да шындық болып шыгар. Бірақ
қай жылдары екені эзірге белгісіз деген ой-түйінді байқадық.
Сібірге барып, қайтқан сапарында Құрманғазы бірнеше күй
шығарған. Сібірге кетер алдында, ол қашып жүрген жерінде Самар
көлдері өңірінде үсталып, Өзен эскер линиясының орталыгы болган
Ескі қалага (орысша - Ф.Глинянский, Глинин. - И.К.) алып келінген.
Артынан азық-түлігі бар анасы Апқа асығыс жетеді. Осы жерде
75
алдағы ауыр жағдайы ойына түсіп әрі шешесін көріп,
Құрманғазының көңілі босайды. Сонда анасы баласына ақырып:
«Мен ұл таптым ба деп жүрсем, жаман, жасық неме екен ғой туғаным. Кімнің алдында көзіңнің жасын шығарып тұрсыд?» - деп
жағына шапалақпен тартып жібереді. Құрманғазы жалма-жан
анасынан рухани қуат алып, есін жияды, бойына қайрат, жігер
толады. Осы арада «Аман бол, шешем, аман бол» деген куйі
шыгарылган деген сөз бар. Анасының сөзі Сібірге айдалган кезінде
де Құрманғазыга талай медеу болады. Күйші Үркітке (Иркутскіге)
жер аударылады. Жогарыда аталган Әбдірахман Жантөрин
жазбасында күйшіні бір қалың орман ішіне, елсіз, жыртқыш аңдары
көп жерге апарып тастайды. Патшаның қатыгез қызметкерлерінің
жер ауган адам әлсіз жерде өзі азаппен өлсін дегені болар.
Құрмангазы эуелгі күні агаш бұтағына қонып шыгады. Ертеңіне көп
кезіп жүріп, бір қүлаған ағаштың қуысын баспана жасап, үстін шеп,
жапырақ, бұталармен жауып, ішіне шөп төсеп, сонда жатып жүреді.
Сосын талдан, гаштан оқ жасап, агаш ішіне жасырынып жатып,
келген аңды жақыннан атып апып қорек етеді, терісін төсеніш,
жамылгы жасайды.
Ал «Кайран шешем» күйі А.Жұбанов жазуында қапастағы
жагдайды суреттегендей, алып ананың образын бергендей болады,
аягында мұң ауырлай түседі. Бұл күй осында қапаста, аса бір қиын
жагдайда куат берер анасы есіне түсіп Шыгарылса керек. Сібірде
ұлы күйшінің қасында Лавочкин емес, басқа бір орыс азаматының
бірге болганы әңгіме етіледі. Міне, осы бір шақта «Қайран шешем»
күйі дүниеге келеді. Күй қапастагы жайды елестететіндей, жай,
салмақты басталады да одан эрі музыкага «Қайран шешем» деп
сөйлеп түргандай беріледі. Ә.Жантөрин жазбасында, Қүрмангазы
қыстай аңның қылын, жүндерін жинап, арқан есіп, әзірленіп,
көктемде еліне қарай қашады. Жолда Байқал көлінен өте алмай
қиналып эрі жол таба алмай, орманнан сырық, өрім агаштарды
жинастырып манагы арқанмен байлап, сал жасайды. Ескекпен есіп,
екі апта бойы Байқалды көлденең жүзе отырып, батыс жагасына
шыгады. Қыстайгы кептіріп жинаган азыгын қорек етіп, жолшыбай
ешбір елге соқпай қазақ жеріне келеді. Осы жолында бірталай қазақ
жерін аралап, «Сарыарқа», «Алатау», «Бас ақжелең», т.б. күйлерін
шыгарады. Қүрманғазы «Сарыарқа» күйінде өз кезеңіне, өз
дэуірінің рухына сай дыбыс тапқанын, ол әуені құйгыта шапқан
76
аттың, жеңіс жырының өжет, тегеурінді жауынгерлік екпінімен
басталып, тыңдаушысын бірден баурап әкететінін айта келіп,
А.Жұбанов «Сарыарқа» Құрманғазы творчествосының шарықтау
шыңының бірі деп әділ баға береді.
Ахмет Жұбанов жазғандай, Құрманғазы күйлері хронологиялық
тәртібімен қағазға түспеген соң қай күйдің қашан, қақда шыққанын
кесіп айту қиын. Шәкіртгері мен күйшіні көрген адамдардың
баяндауынша, Қүрманғазының жас жігіт кезінде шыққан күйлерінің
бірі - «Балбырауын», екіншісі - «Ақжелең».
Құрманғазының өлең шығару қабілеті де болған. Оның Шыман
төреге, Тәтімән деген досына, баласы Казиға арнап, т.б. оқиғаларға
байланысты өлеңдері бар.
Шыман төре (дұрысы - Шыңғали Орманов) «Құрманғазы»
деген кітапта Шыман «Шолтыров» деп қате аталған (Шолтыр
ұрпағында ондай есімді адам болған емес). Нұралы ханның ұрпағы
Кіші жүздің батыс белігіне 1825 -1830 жылдары билеуші сұлтан
болған, кейін патша экімшілігіне жақпай қалып, орнынан босаған.
Жэңгір хан оны өз қарамағына көшіртіп алып, Нарынның Бекетай
құмы жағынан қоныс берген. «Шыман қорығы» деген жер атауы әлі
бар. Шыман төре Исатай-Махамбет көтерілісін патша әскерлерінің
күшіне сүйеніп басып-жаншуда қатыгездігімен атағы шыққан
залым адам.
Ханға бағынбаған адамдарды атып, асып, ауылдарын түгел
өртеп, бесіктегі сәбиді найзаның ұшына шаншып алғаны, екі қабат
әйелдің ішін жарған сұмдық эрекеттері ел ішінде әлі күнге дейін
әңгімеленеді. Шыман - шаруалар табының зұлым жауы.
Құрмангазының кедейлігін басынып, қараша үйін кемсітіп,
«күйінен басқа байлыгы жоқ, құрым киіз үйде өткен өмірін еске
салып», «Құрымбай» деп мысқылдап ат қояды. Құрманғазы
Шыманнан кек алу ниетімен бірінде төренің отыз жылқысын айдап
кетеді де, жанашырларына үлестіріп береді, сосын бір шагын
жиында:
«...Сұрасаң менін атым «Құрымбайды»,
Жайықтың суы маған жұрындайды.
Шыманның отыз атын бір айдадым,
Құрекең жай адамга ұрынбайды», деп өлеқцетеді.
Шыман XIX гасырдың 1 жартысында өмір сүрген. Шыман 77
Құрманғазы күйлерін жоққа шығарушы адам. Ондай адаммен алысу
Құрманғазының езілген еңбекші тап мүддесін өзінше қоргап, олар
үшін әлінше қызмет істегенін көрсетеді. Қази сары аурумен ұзақ
ауырып, жүдеп қалады. Кедейліктің қысымына түскен Қүрманғазы
баласына дұрыс қуатты тамақ тауып бере алмай налып, төмендегі
өлеңін шыгарады:
«Сұрасаң менің атым Құрманғазы,
Құтқармас қашса қоян құмнан тазы.
Үйіне досың келіп құр аттанар,
Қайтейін, кедейшілік, малдың азы.
Күреңнін тобығьгаан тарттым таңба,
Бай менен бас имедім биге, ханга.
Арықтап «сары» аурудан тұрғанында,
Ас тауып бере алмадым Қазижанға.
Айтайын айт дегенде өлеңімді,
Білемін ертелі-кеш өлерімді.
О да бір маған берген бақыт шығар,
Кетейін жайып жұртқа өнерімді.
Қүрекең ұшқан құсқа мылтық атқан,
Жігітке жараспайды үйде жатқан.
Кешегі буырқанған кезеңімде,
Хандарды қабар едім зар жылатқан».
Бұл өлеңңің эні бар жэне оны зерттеушілер зор мәнді өлең
екенін, құндылыгын жазады. Бүл өлең жоғарыда айтылған, ұлы
күйшінің үстем таппен қолынан келгенінше арпапысып өткенін
дәлелдейді. Сонымен, Құрманғазының өлең шығару өнері бар екен.
Демек, оны да күрес қүралына айналдыра білген.
«Сарыарқа» күйінің аңызын сөз етпес бұрын Қүрманғазы ғұмыр
кешкен кезеңнің саяси - элеуметтік ахуалын көктей шолып өткен
жөн. Өйткені, бұл күй Қүрманғазы өмірінің айғагы ғана емес,
Құрманғазы гұмыр кешкен кезеңнің де жаңгырығы іспеттес.
«Сарыарқа» арқылы ұлы күйші қазақ халқының ең бір ширыкққан
тағдырын, шамырқанган болмысын көрсетеді. XIX ғасырдың екінші
78
картЫсына қарай қаіақ халқын шамырқанта ширықтырған 'яендей
хикМетеді?!
>
Ғасьірлар бойы Евразия көшпелілеріне қарсы саясат ұстанған
Қытай мен Россия XVIII ғасырда асықтарын алшысынан түсірді.
қалмақгар
салуға
табылатын қазақтар мен қалмақтар бірін-бірі оңдырмай
қансыратты. Сол сэтті күткен қытайлар Жоңғар мемлекетін жер
бетінен жойып жіберді. Тау-тасқа тентіреп қашқан қалмақ
балаларының қанымен жартастарға «қан төгу арқылы ғана
тыныштық орнатуға болады» деген иероглифтер жазып қалдырды.
Россия да қарап қалған жоқ. Қазақ елінің қоң етін ойып
алғандай - Әбілқайыр хан билеген Кіші жүз қазақтарын бодан етті.
Бұл - үш мың жыл бойы айдарынан жел ескен салт атты көшпелілер
тұңғыш
аттан түсті
патшалығы
қүс жүпрту саясатын үстанды. Ақ патшаның өзіне таққа отырарда
зеңбіректен он екі дүркін оқ атылса, Әбілқайырдың бодан болуы
қүрметіне жиырма төрт дүркін оқ атылды. Сөйткен Әбілқайыр
өлген соң, баласы Нүралы әкесінің далада калган сүйегін жабу үшін
мола салуға ақ патшадан соқыр тиын сұрап ала алмады.
«Жата-жата жамбасқа, жата келе қойынга» дегендей, XIX
гасырдың басына карай Россия қазақ еліне қатысты протектараттық
саясатын місе түтпай, хандық билікті жойып, тізгінді біржола
қолына алды. Тізгінді қолға алған соң-ақ, Бұқар жыраудың:
«Бауыздамай ішер қан ы ң дьі, Өлтірмей алар жаныңды, Қағазга
жазар малыңды, Есепке салар барыңды» деп болжағаны айнымай
келді. Қанаудың көз көріп, қүлақ естімеген түрін бастан кешу казақ
даласының өмір салтына айналды. Кез келген зорлық-зомбылықпен
әділетсіздікке карсылықтың болатын әдеті. Кіші жүз казақтарының
арасында бірінен-бірі үдеп соққан екі ірі көтеріліс болды. Бірі,
Байбақты руынан шыққан Датов Сырым бастаган халық көтерілісі
(1783-1797), екіншісі, Беріш руынан шыққан Исатай Тайманов пен
Махамбет Өтемісов бастаған халық көтерілісі (1836-1837). Бұл екі
көтеріліс патшаның зорлықшыл әкімдерін де, олардың жергілікті
сойыл согарларын да оңдырмай шошытты. Қазақ дапасы енді үрей
мекеніне айналды. Осы кезден бастап патша әкімшілігі билеп•
Ч
Т
'
;
3
•
I
V
I
І
— '
v ; '
_____*
-
I
я f
«
^
^
' і -
•.
79
*
\
•
төстеудің ең тиімді жолы ретінде репрессиялық тәсілді таңдайды.
Елдің еңсе көтерер азаматтарын қайтсе де есебін тауып қылмысқа
тартып, тұрақты түрде жойып отыруды тыныштыктың кепілі деп
біледі. Міне, Құрманғазы беттескен нэубет, оның өмірбаянына
айналган қасірет осы еді. Қүрманғазының ең бірінші рет
«қылмысқа» тартылып, түрмеге қамалуы 1857 жыл. Орда түрмесіне
қамалган Құрмангазы сол жылдың қараша айында Нұрбай Тұмашев
деген кісімен бірігіп қашып шыгады. Үлы күйшінің өміріне
катысты әрі даулы, эрі ақтаңдақ мәселе - осы жолғы түрмеден
кашудың нәтижесіне катысты. Академик Жұбанов Ахметтің айтуын
Құрманғазы Орда түрмесінен қашып шыққан соң көп кешікпей
қайта ұсталган (Жұбанов)
Ол кездің қатал төртібі бойынша қамаудан қашқандарды өзгеге
көз қылып, одан сайын қатты жазалап, Олонецк, Архангельск,
Иркутск (Үркіт) сияқты қалаларға жер аударатын болтан. Бұл
өңірлерге Бөкей ордасынан 1855 жылдан бастап айдалған
қазақтардың іс қагаздарын архивтен көруге болады. (ҚазССР-інің
Орталық... 78 қор, 3-тізім, 16- 17 жөне 18-істер; 4-қор, І-тізім, 5607,
5688 жэне 5689-істер). Яғни, осынау қатал жаза Құрманғазыға да
бұйырған деп болжауға негіз мол. Мұндай болжамньщ растығын
«Сарыарқа» күйінің тууына байланысты күні бүгінге дейін Арқада
айтылатын шежіре сөз орнықтыра түседі.
Арқаның көкірек көзі ояу, шежіре сөзге жүйрік, көне көз
қарттарының әңгімесінде бұл оқиға эйгілі күйші Тәттімбет өмірімен
жанаса айтылады. Қүрманғазы есімінің Арқада ұмыт болмай, күні
бүгінге дейін есте сақталуының себебі де оқиғаның Тәггімбетке
қатысты екендігінен болса керек.
Қазанғапұлы Тәттімбеттің 1860 жылы дүние салғаны белгілі
(ҚР ОМА, 374-қор, 439-бет). Сол жылы Кіші жүздің
Қызылқұртынан шыққан Қүрманғазы деген күйші бірнеше жыл
Үркіт түрмесінің азабын тартып, ақыры қапысын тауып кашып
шықса керек деп басталады шежіре сөз.
Сол жылдың қары қалың болып, жазы шаруаға мейлінше жайлы
болган екен. Жер астынан шықпаған тамыр қалмай Сарыарқаның
апайтөс сайын даласы көк майсага орана құлпырып, көздің жауын
алады. Табиғатпен кіндігі бір көшпелі ел де жазылып жай- лауға
қонып, мәре-сәре күй кешкен кез болса керек. Үркіттен көктем
шыга қашып шыққан Қүрманғазы Арқа даласына жаз бел ала
fK i
80
ілігеді. Әрине, қиындықты да көріп бағады. Жолай Енесаидың
(Енисей) мың сала бастауларын қиып өтіп, Барнауылға (Барнауыл)
жеткенде, қар суын куалай көшіп, жайлауға шыққан қазақ
ауылдарына ұшырасады. Бірақ, ел шетіне іліктім деп
босаңсымайды. Өкше ізге түскен қуғыншы болса қарасын үзе түсу
үшін, жағдайын түсінген ағайынның бірінен ат мініп, ілгері жылжи
береді. Құлынды даласына жеткенде қазақ ауылдары жиілей түседі.
Ағайынның қонақжай көңілі Қүрманғазының неше жылгы көрген
қорлығын, шеккен азабын сейілткендей болады. Әсіресе, Ертіс
бойыньщ сауыққой, өнерпаз жұрты Құрманғазының күйін тыңдаган
соң, айрықша құрмет көрсетіп, қолдан-қолға қолқалап шақырар
қонағы етеді. Алғаш рет Тэттімбеттің есімін Қүрманғазы осы Ертіс
бойында естиді.
Жай ғана есімін естіп қоймайды, ел-жұртқа аға болған кісілікқамқорлыгын біледі. Оған қоса сұлу сазды күйлерін тыңдағанда
Құрмангазы дүние дидарына басқаша карағандай әсерге бөленеді.
Бұрын аңғармаған, аңғарса да мән беруге мүршасы болмаган
сырлы-сезім өмірдің сәніндей, тірліктің мәніндей жанын баурайды.
Жанын баураған сайын Тәттімбеттің аулына арнайы ат басын
бұрып, бір көруге бел буады.
Ертіс бойынан шыққан Құрманғазы жолай Баянауыл өңіріне
жетеді. Бұл өңірде Тэттімбеттің даңқы тіптен зорайып, құдірет
өнерінің қуаты жүрек шарпып, шалқи ескендей болады.
Сарыарқаның сайын даласы, дала төсін өмір сахнасы еткен елжұрты Тәттімбеттің күйлері болып дыбысқа айналгандай.
Құрманғазының да жанын билеп, көптен бері салқын сабырга
көндіккен жүрегін шымырлата тербейді.
Сол жерде Құрмангазы ойға қалады: «Қой, менің сопиып құр
барғаным жараспас. Аз күнгі шеккен бейнет не тэйірі, басым аман,
бауырым бүтін, елім аман, жұртым тыныш екен. Өнер шіркіннің
қонганы рас болса, сол ел жүртыма бір белгі калдырайын. Ол
белгіні елдің азаматы деп Тәттімбетке тарту етейін!» деп толғанады.
Бұл толганысы «Сарыарқа» атты күйін дүниеге келтіреді.
Сол жазда Тэтпмбеттің ауылы Түндік өзенінің бойындагы
Желқара, Босаға деген жерлерді жайлап отырады. Бұл кез
Тәттімбетпң қыстан бері созылып ауырып, үйден шыга алмай
отырып калган кезі ексн. Құрмангазы келгенде төсек үстіиде
отырып сәлемін алады.
Құрмангазыдай қонақтың арнайЫ іздеп келіп, сэлем беруі, көңіл
жарасқан эңгіме- сұхбат құруы Тәттімбетті сергіткендей болады.
Алыстан келгён ардақты қонағына арнап үй тіктіріп, жолың деп тай
сояды, сыбагаң деп қой сояды. Төңіректің игі жақсыларын
шақырып мәслихат құрады. Құрманғазының аскақ та арынды
күйлерін құныға тыңдайды:
Әсіресе, арнай ы алып келген тартуым еді деп тартқан
«Сарыарқа» күйіне Тэттімбет айрықша тебіреніп, риза сезімге
бөленеді. Нүрбике, Шаншар болыстарының өнерпаз жастары
Қүрмангазының дауылпаз күйлерін қағып алып, Балқан таудың
сандық тастарын жанғырта тартады.
Арада бірнеше күн өткенде Қүрманғазы қайтпақшы болады.
Асыл азаматты қимағанмен бола ма, Тәттімбет қонағының жол
қамын жасап, ат-әбзелін сайлатып, апталық жерге шығарып салатын
жігіттерін сүрыптап, дайындықты қадағалайды. Содан қоштасар сәт
те жетеді. Сонда Тәттімбет отырып айтты дейді: «Е, Қүрманғазы,
таң атпайын десе де күн қоя ма, жамырап табысып, жыласып
айырылу пенде шіркіннің маңдайына жазылған. Өкініші көп
өмірдің жүбанышындай жан екенсің, жортқанда жолың болсын!
Сендей жанға еретін мал, тозатын дүние жолдас емес. Көкейімнің
түбіне байланған бір сарын бар еді, сол шығайын деді білем. Менен
де бір белгі болсын, қабыл ал!...»
Тәттімбет осылай деп, іргеде сүйеулі тұрған домбырасын алады
да, еті қаша бастаған саусақтарымен қос ішекті желпи қағып, бір
тың сарынды бастайды. Көптен көкейімнің түбіне байланған сарын
еді деп тартқан бүл күйі ел ішіне «Көкейкесті» деген атпен тарайды.
Екі үлы күйшінің екі үлы күйі бір-біріне осылай арналса керек.
Бұл - дүние-тіршіліктің қайғысын да, қуанышын да домбыра
шанағына сыйғыза алатын қос тарланның шер тарқатар күйлері...
Тәттімбет ауылының жігіттері Қүрманғазыны Арқаның үш
өзенінен өткізіп салғанша атқосшы болып ілесіп отырды. Бұлар
Балқаш көліне қарай жарыса агып жатқан Тоқырауын, Жемші,
Мойынты өзендері болса керек. Одан эрі Бетбақтың шелі басталады
да, әлді атпен үш-төрт қонып кеткен жолаушы Шу өзеніне тұяқ
іліктіреді. Шудың Шыгыс жақ басынан асқақтап Алатау көрінсе,
аяғы Сырмен ұштасып жатыр. Сырдың бойын көбелеп жүрген
жолаушы Кіші жүздің жеріне жетеді. Үркіттен қашып шыққан
Құрманғазының таңдаған жолы осы болатын.
82
Бұл жағдайды Құрманғазының өмірі мен өнерін қаузай
зерттеген, Құрманғазының кезін көрген төл шэкірттерімен
сөйлескен академик Жұбанов Ахмет те растайды. «Осы сапар
Құрманғазы Ертісті кесіп етіп, Сарыарқаның шетін басып, одан
солға қарай иіліп, Шудың бойын қуалап, ақбас Алатауды көріп,
Сырды төмен ағып, Жем-Сағыздың бойымен Жайықтан келіп өтеді.
Күндізтүн демей суыт жүріп отырып, Жиделіге келеді» - дейді
А.Жұбанов. (Жұбанов. 1978. 118-бет).
Құрманғазының Үркітке жер ауып, Сарыарқаны көктей өтіп
қайтқаны, ден қойған жанға, өз сөзінен де айқын аңғарылады.
«Сайқалдап кезіп жүріп Сырға бардым,
Құба жол адам жүрмес қырга бардым», дейді Қүрманғазы өз өлеңінде. Сыр төңірегіндегі адам жүрмес
қыр деп отырғаны Бетпақцала екені аян. Ал, Бетпақтың шөлін
Құрманғазы тек қана солтүстіктен қашып келе жатып басып өтуі
анық.
Жалғыз бұл емес, Қүрманғазы келесі бір өлеңінде:
«Менен нені сұрайсың,
Елден шыққан талқыдан,
Елсізге шығып еңіредім,
Апыстап кетіп халқымнан
Дүшпаннан қорлық көрсем де,
Іздейтін болмай артымнан», дейді. Міне, оңайлықпен мұңын шаға қоймайтын өр түлға
Құрманғазы бұл сөзінде хапқынан, елінен шет жерде азап шегіп
қайтқанын тасқа басқандай етіп айтып отыр.
Осы орайда, белгілі зерттеушісі П.ВАравиннің архивтен дерек
таба алмаганын айғақ етіп, Құрманғазының Сібір айналып
қайтқанына
күмәндануы,
жұмсартып
айтқанда,
қагазға
табынушылық сияқты эсер береді. (Аравин. Новые материалы...
1961, № 4). Біз, әрине, көшпелілердің талгам-тәрбиесімен
қалыптасқандықтан қагазга емес, адамға сенеміз.
Құрмангазының «Сарыарқа» күйін біреулер сыртқы бітімшалымына қарап адуын мінезді, арынды қуатты білдіретін күй
дейді. Рас, мінезді, куатты күй.
Тек, ішкі мінездің, рухани қуаттың күйі екенін әсте естен
шығармауымыз керек. Берісі казақ халқының, әрісі көшпелілер
болмысының ішкі әлеміндегі шарасынан асып төгілер рухани
83
куатты «Сарыарқа» күйінен асырып көрсеткен құдіреттің эзірше
жоқ екені күмэнсіз ақиқат.
Қорыта келгенде, Құрманғазы күйлерінде өзінің басынан
кешірген тауқыметті тұстар көп кездескенімен, оны негізге
алмағаны байқалды. Керісінше, елге, жерге деген патриоттық
сезімнің басымдықта екенін күй әуенінен аңғару қиын емес.
Қүрманғазы күйлерініц жасөспірімдерге тигізер
эстетикалық ықпалы
Құрманғазының артында көптеген шәкіртгері калды. Олардың
ішінде біздің тұсымызда өмір сүріп, күйшінің көптеген
шығармаларын біздің дэуірімізге жеткізіп бергендердің ішінде Дина
Нүрпейісова, Ерғали Ещанов, Меңдіғали Сүлейменов жэне Мәмен
(экесінің аты белгісіз) бар. Ерғали 1864 жылы туған. Өмірінің көбін
Астрахань айналасында балық кәсібінде өткізген. Домбыраны
жастайынан ұстаған. Қаламен байланысты болғасын орыс тілін
біліп, берегірек келгесін балық өндірісінде подрядшы болып қызмет
істеген. Ерғалидың бұл кызметі жөнінде архив деректерінде
кездеседі. Ерғали тек домбырашы ғана емес, өзі көптеген күй
шығарған композитор адам. Оның күйлері де формалық жагынан
шыныққан, көлемі ірі, мелодиялық тілі өткір келеді. Өмір
салдарымен Ерғали 1905 жылы Маңғыстауға барады. Солай қарай
кетерде өзінің туып өскен жерімен қоштасып тартқдн «Қоштасу»
деген күйі бар. Өте нәзік, лирикалық үнді, көркем ырғақты,
әндеткен мелодиялық күй. Маңғыстауда біраз уақыт болып, одан
еліне келгесін «Маңғыстау» деп шығарған да күйі де бар. Бұл да
айта қалғандай әдемі күйдің бірі. Ерғалидың «Бозашы» деген күйі
мазмұндық тереңдік, техникалық байлық жағынан аса жоғары
дәрежеде тұрған күй деуге болады. Жоғарыда баяндалғандай,
Ерғалидың Қүрманғазымен басқа бірге жүргендерін былай
қойғанда, ұлы күйшіні Астрахань түрмесінен қашып шыққанда үзақ
уакыт еш нәрседен тайсалмай тасалаған. Біздің екінішіміз сол
кісімен ауызба-ауыз сөйлесіп, көптеген деректерін қағаз бегіне
түсіріп кала алмадық. Ерғали 1949 жылы Астраханьнан 75 километр
жердегі Лебяжий селосында кайтыс болды.
Дина Нүрпейісова 1861 жылы Батыс Қазақстан облысының
Жаңақша ауданы, «Бекетайқұм» деген жерде туды. Тоғыз жасынан
84
бастап домбыра тартады. Қүрманғазының қасына көп жылдар еріп
жүреді. Жасы 19-ға келгенде Бесқасқа Беріш Нүрпейістің Нұралы
деген баласына күйеуге береді. Нұралы көп ұзамай кайтыс болады.
Одан кейін Дина балаларын тәрбиелеп, домбырасын күйттеп жүре
береді. Дина Бапастың баласы Салауаткерейді, домбырашы
Мақарды, Сейтекті, тағы басқаларды көреді. 1937 жылы Дина
Алматыға келеді. Қазақстан үкіметі Динаның еңбегін ескеріп, оған
республиканың халық артисткасы деген атақ береді. Дина бірнеше
орден, медальдармен наградталады. Дина 1955 жылдың қаңтар
айында қайтыс болды. Оның «Он алтыншы жыл», «Әсем қоңыр»,
«Партия туралы күй», «Ана бұйрығы» тағы басқа өзі шығарган
күйлерімен қатар бізге жеткізіп берген Құрманғазының «Қайран
шешем», 'Төремұрат», «Жігер», «Адай», «Серпер» тагы да басқа
күйлері бар. Құрманғазының шэкірті боғанымен, Динаның
орындаушылықта, творчествода өзіне ғана тэн дәстүрі болатын.
Дина Құрманғазы шэкіртгерінің ішіндегі ең күштісінің бірі, ұстазын
өле-өлгенше қадірлеу, мадақтаумен кетті.
Мәмен 1868 жылы Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы,
«Қарасамар» деген жерде туды. Жастайынан кісінің малын бағып,
кейін өмірінің көбінде егіс басында қорықшылық кәсіп етті.
Домбырамен бала жасынан айналысып, атағы ерте жайьщцы.
Мәмен де тек Құрманғазы күйлерін тартумен місе тұтпай, өз
жанынан көптеген күйлер шыгарды. Оның «Он алтыншы жыл», «Ақ
Шолпан», «Қайғылы қара», «Кербез Ақжелең» тағы басқа небір
әсем күйлері бізге келіп жетті. Мәмен 1931 жылы сол облыстың
Фурманов ауданының «Бекалмақ» деген жерінде қайтыс болды.
Мендіғали Сүлейменов 1867 жылы туып, 1942 жылы қайтыс
болды. Туып, өскен жері Батыс Қазақстан облысы, Жаңақша
ауданы. Мендіғали Қүрманғазьшың қасында көп болған. 1938 жылы
Алматыға келіп, мұнда біраз уақыт болып, еліне қайтып кетті. Ол
домбыраны
солақай
тартатын.
Қүрманғазының
басқа
домбырашыларда жоқ күйлерінен біразын беріп кеткен сол
Меңдіғали болатын.
Қүрмангазының тікелей шәкіртінен жоғарыда айтылгандардан
басқа Көкбала, Сүгіралы, Меңетай, Алабастың Қалиы, Тоғайбай,
Меңкара, Шора домбырашылгфды айтуға болады. Олардың
кейбіреулерінің Құрманғазы күйін таратушы өз шәкірттері болды.
Мысалы, Сүгіралының шэкірттерінен: Ұйқас, Дэуіталы, Әжіғали,
85
Қамза, Төреш, Нұралы, ал, Көкбаланың шәкірттерінен: Айтқұл,
Жәнібек, Құрмаш, Қопаш, Мәмен шэкіртгерінён: Өтёш, Әру,
Жэкіш, Мақат домбырашыларды айтуға болады. БұларДЬің бэрі де
Қүрманғазы күйін, оның орындаушылық дәстүрін халық арасына
жаюшы болған адамдар.
Бізге күйшінің көптеген қымбатты шыгармаларын алып
келгендердің ішінде көзге көбірек тусетіні - Охаб Кабиғожин
болатьш. Оның руы Қызылқұрт, туған жері - Жаңақала ауданының
№21 ауылы. Туған жылы - 1901 жыл. № 21 ауыл Қамыс-Самар мен
Нарынның ортасында болатын. Әкесі Қабиғожа жігіт кезінде
Құрманғазыны, оның баласы Қазиды көрген.
Қабиғожа кедей болып, құмаршық терумен күнелткен. 1916
жылы қазақтан қара жүмысқа кісі алғанда, Қабиғожа патшаның бүл
зорлығына арнап эн шығарған. Охаб 17 жасынан бастап жүмыс
істеп, өз еңбегімен күнелткен. Ол тамақ пісіруші де, пеш жағушы
да, балықшы да болған. Домбыраны кішкентайынан тартқан, әкесі
Қабиғожа, әсіресе үлкен әкесі Асау: «Осы неме Қүрманғазы
атасының жолын қуар ма екен!» деп қояды екен. Охаб скрипкада
ойнап, онда қазақ, татар әндерін де орындайды. 1924 жылы Охаб
Мәменді, Динаны көреді, домбырашы Төлеген Аршановты көреді.
1927 жылы Охаб балық кәсібін іздеп, Астрахань жаққа кетеді. Одан
қайтып елге келіп, 1929 жылға шейін шөп шабу кәсібінде болады.
Колхоз ұйымдасқан кезде Охаб бірден ауыл шаруашылық артеліне
мүше болып кіреді. 1929 жылы Охаб Алматыға келіп, драма
театрында артист болып қызмет істеп, бірақ көп үзамай еліне
қайтып кетеді. 1931 жылы Казталовка ауданына келіп, әуелі шөпті
қалыптаушы, кейін шөп жинаудың өкілі болып істейді. 1933 жылы
Охаб орталық Қаратопырақты облысқа (Центральная Черноземная
область) кетіп қалған үй ішін іздеп барып, таба алмай қайтады. 1933
жылдың ортасынан 1934 жылдың ортасына шейін Орал
қаласындағы театр-студияда қызмет істейді. 1934 жылдың жазында
Алматыға бірінші бүкіл қазақстандық слетке келіп, мүнда халық
аспаптары оркестрінде қызметте қалады. Құрманғазының баға
жетпес көптеген күйлерін алыл келіп берумен қатар, Охаб көп
жастарды баулып, домбырашылыққа үйретеді. Өзі нота сауатын
ашып, оркестрдің алдыңғы қатарлы адамы болады. Үлы Отан
соғысы кезінде Охаб өзінің денсаулығының нашарлағанына
қарамай, ауылды жерлердегі еңбек ерлері алдында өнерін көрсету
■"
«
'
•
I
' »
• *
*
—
м
86
Ч
үшін жаз демей, қыс демей гастрольде жүреді. Ауруы асқынып 1942
жылдың жазында Охаб қайтыс болады. Охабтың репертуарының
бәрі дерлік Құрманғазы күйі болатын. Оның орындаушылық
шеберлігі тыңдаушыны ұйытатын. Кейбір күйлерді Охаб
орындағанда Дина оның алдында бас иетін. Охабтың тартысында
поэзия толы болатын. Оның домбыраны ұстауы, отырысы, қағыс ы,
басқан қолдарының аппликатурасы (саусақ тэртібін орындаудагы
безендіру кезендері) ақыл жетпейтін дэрежеге көтерілетін кездері
болатын. Сонымен қатар, Охаб әңгімені «майын тамызып» айтатын.
Қүрманғазы туралы көптеген деректер берген осы Охаб болатын.
Охаб күй де шығаратын. Оньщ «Адасқан» деген күйі ірі шығарма
деуге болады.
Күйшінің аса багалы күйлерін берген, оның жолын қуған
домбырашының бірі Қали Жантілеуов. Қали 1902 жылы Батыс
Қазақстан облысы, Жаңақала ауданының № 10 ауылында,
Қамыссамарда туган. Кедей шаруаның баласы. Қали 5 жасынан
бастап музыкага әуестенеді. Жез легенді тауып альт, соны
дыңғырлатып, үй ішінің мазасын алады. Қалақ агашқа қыл тагын,
соны тартып әурелейді. Қалидың үлкен шешесі: «Осы баламнан бір
нәрсе шығады» - деп оған ащы ішектен домбыра ішегін иіріп береді.
Қали енді ірімшік араластыратын қалақты ұрлап далага алып барып,
содан домбыра сияқты бір нэрсе жасайды. Ішек тағып кәдімгідей
дыбысын шығарып тартады. Оны көргесін, экесі домбыра жасап
береді, 9 жасынан бастап домбыраны меңгеруге айналады.
Жоғарыда аты аталған Алабастың Қалиы бірнеше күйлер үйретеді.
Басында әкесі Калиды қазақ молдасына береді де, кейін тұрмыс
салдарынан оны оқытуга шамасы келмейді. Молдага алып баратын
экұмапық тагы басқа ақыларды таба алмайды. Он жасынан бастап
Қали малшылық кәсіп істейді. Осы кезде Нұртаза деген домбырашы
нагашысы Қалиға «Көңіл ашар», «Кеңес», 'Түрікпен» күйлерін
үйретеді. Жігіт жасына келе Мәмен, Тогайбай, Жұматай
домбырашылардан «Терісқақпай», «Ақбай», «Бапамайсан» тагы
басқа күйлер үйренеді. Қали домбырамен қатар, той-топырда ән де
салады. 1925 жылдан бастап Қали мал багу жұмысынан босап,
ауылда совет мүшесі болып жұмыс істейді. Сол жүргеннің өзінде де
күндіз калхоз жүмысын істеп, кешке домбыра қолынан түспейтін.
Кейбір ауылдың кертартпалары: «Сенің осы домбыраң жұмысқа
кесел келтіреді» деп тыйып тастагысы да келді. Бірақ ондайдың
87
заманы болмағасын мен өнерімді өрбіте бердім дейді Қали. 1934
жылы жоғарыда айтылған слетке келіп, Қали оркестрде калып
қояды. Өзінің сауатының кемдігіне қарамай, Қдли бірінші күннен
бастап нота сабағына қатты зер салып, соның нәтижесінде үзбестен
Қүрмангазы
атындағы
оркестрге
тенор-домбыралардың
концертмейстері (басшысы мәнісінде айтылады. А.Ж.) болып
келеді. Қали сол 1934 жылдан бастап жастарды айналасына жиып,
тәрбиелеумен келеді.
Алматының
консерваториясы
ашылғанда оның халық
аспаптары факультетіңде бірінші сабақ берушілердің бірі Қали
болды. Одан домбыра үйреніп бітірген көп жастар бүгінгі
республиканың белгілі музыка кайраткерлері болып жүр. Қалидың
домбыра тартысы Охабтан мүлдем басқа. Бү да асқан домбыра
шебері. Қүрманғазының тек көптеген күйлерін алып келіп беруде
ғана емес, Охаб пен Қали күйшінің орындаушылық әдісін шын
мәнісінде біздің жастарға берді. Қали борандатқан тез екпшді
күйдің орындаушысы. «Адай», Терісқақпай» сияқгы күйлерді элі
күнге Қалидың өзіндей ешкім тарта алмайды десек, өтірікші
болмаймыз. Ол сонымен катар, «Баламайсан», «Науайы» сияқты
кантиленалы (өндеткен) күйлерді де сызылтып-ақ орындайды. Оң
қолдың шынтағын көтеріп жіберіп, домбыраның дауысын дүр
өткізетін Қ ұ р м а н ғ а з ы н ы ң ойнау техникасын да Охаб пен Қали алып
келді. Қали республиканың халық артисі.
Лүқпан Мүхамеджанұлы Мүхитов 1894 жылы осы кездегі
Батыс Қазақстан облысы, Жымпиты ауданы «Қазақстан» колхозы
түрған жерде туды. Мүхамеджан домбыра да, скрипка да тартатын.
Тоғыз жасқа келгенде сол арадағы Ыбыраш Толеуов деген байдың
малый бақты. Лүқпан да жасынан энге, домбырага эуес болып,
атасы Мұхиттың:
«Мүхитта мал дегенде жалгыз сиыр,
Болады баспағымен төртеу биыл.
Мүхиттың шаруамен жүмысы жоқ,
Елдегі ойын менен жиынға үйір», дегені сияқты, бұ да сол малшы болып жүріп-ақ ойын-тойда эн
салып (Лүқпан 1933 жылы Алматыга келгесін де екі жылдай эн
салып, концертке, радиоға шығып түратын А.Ж.), домбыра тартып,
ал он беске келгенде сол айналаға белгілі «Шоңның энші,
домбырашы баласы атанады.
88
Құрмангазының сирек орындалатын көптеген күйлерін
Сейтектен, Ерғалидан үйреніп бізге жеткізген және күйші жөнінде
1937-38 жылдарда Жамбыл атындағы қазақ мемлекетгік
филармониясының жанында болған қазақ музыкасын зерттейтін
кабинет арқылы командировкада болып жақсы деректер жинап
алып келген Смагұл Көшекбаев болатын. Смағұл Гурьев облысы,
Теңіз ауданында 1904 жылы Ботақан ауыл советі жерінде туған.
Көшекбай оқымаған, бірақ кісіге есесін жібермейтін пысық адам
болады. Надандық шекесіне тигесін, Көшекбай Смағұлды жасынан
молдаға беріп оқытады. Қазаннан келген Fинаятұлла деген татар
молда хат танытады. Смағұл одан кейін «Мақаш ордасы» деген
жерде ашылған бір кластық казақ-орыс мектебін бітіреді. Совет
тұсында оқытушылық жұмыста болады. Смағұл домбыраны жеті
жасынан бастап тартады. өлең айтады. Домбыраны Сейтектен,
Ерғалидан үйренеді. 1937 жылы Смағұл Алматыға келіп
Құрманғазы атындағы оркестрге кіреді. Бір жағынан жоғарыда
баяндалған кабинетте қызмет істейді. Смағұл бұрын да көп
шығармалар жазған. Алматыға келгесін, нота сауатын ашып, әндер
шығарып, кейін бір актлы «Сейтек» атты пьесаның либреттосын да,
музыкасын да (эндерін) өзі жазады. 1942 жылы Смағұл эскер
қатарына алынып, майданда да көптеген пьесалар, эңгімелер, әндер
жазады. Смағұл 1945 жылы жазға салым майданда қайтыс болды.
Смағұлдың домбыра тарту манерасы алдыңғы айтылған
домбырашылардан басқа еді. Ол домбыраны тігірек ұстап, кесіп
кағып, елпілдете тартатын. Әсіресе, Сейтек күйлерін орындағанда
қызғын, жүрдек характер беретін. Құрманғазы күйлерін жэне ол
жөніндегі әңгімелерді жеткізіп беруде Смағұлдың еңбегі аса зор.
Құрмангазының бірқагар біз бұрын есітпеген күйлерін соңғы
жылдарда орындап беріп, нотага түсірткен домбырашының бірі
Гылман Хайрошев. Хайрош жоғарыда баяндалган - Ерғалидің үлкен
баласы. Ғылман 1914 жылы Гурьев облысы, Бақсай ауданы, Забурн
деген жерде туды. Атасы Ерғалидан келе жатқан дэстүр бойынша,
Гылман домбыраны ерте қолға ұстады. Бірақ ол домбыраны кәсіп
етемін деп ойлаған жоқ, 1939 жылы педагогтік училище бітіріп,
содан бері үзбестен мұғалім болып келеді. Гылман домбыраны
негізінде Жаңбырбай домбырашыдан үйренді. 1932-48 жылдар
арасында Ерғапиді көріп жүрді. Гылман осы кезде де домбыраны
сирек ұстайды. Сондықтан оның орындауында техникапық жақтары
89
біраз ақсап жатады. Бірақ күйлердің бәрін де толық біледі. Әрі-бері
тартқан кезінде қолы жүре бастайды. Ғылман тартатын Құрмангазы
күйлері оған Ерғалидың қолынан өтіп келген.
Құрмангазының «Бас-Ақжелең» деген күйін, эсіресе, аса
қымбатты «Қазижан» деген энін берген республиканың атақты
домбырашысьшың бірі - Мұрат Өскембаев. Мұрат қазіргі
Маңғышлақ облысы «Қарақия» деген жерде 1904 жылы туған. Әкесі
Өскембай Маңгыстауға аты жайылган үлкен домбырашы, ақын.
Соның әсерімен Мұрат жас басынан-ақ домбырага құмар және
қабілетті болады. Бірнеше жыл экесінің касына еріп домбыра
тартыстың қызу мэжілістерін көреді. Мүрат жиырма жасқа келгенде
Өскембай қайтыс болды. Енді Мұраттың аты жайылады. Мүрат
Өскембайдың, Тазбаланың, Сәулебайдың, Абылдың жэне басқа
дарынды күйшілердің репертуарын меңгереді. Сонымен қатар,
Мұрат совет жылдарының кейбір кезендерінде Түрікменстанда
тұрып, түрікпен күйлерін аса шебер орындаушы болып, түрікпеннің
дутаршыларымен тең правода тартысады. Мүрат домбырамен қатар,
эн де салады. Кішкене ғана музьпсалы дауысы бар, бірақ әннің
нақышын, ырғағын жақсы келтіреді. Мұраттың репертуарында үш
жүзге жақын ірілі-уақты күй бар. Мұрат тек шебер орындаушы ғана
емес, оның өзі шығарған ондаган күйі бар. Олардың көпшілігі біздің
заманның тақырыптарына ар налган. Мұрат жоғарыда айтылған
филармонияда қызмет істейді.
Құрманғазының «Бұқтым-бүқгым» күйін бізге орындап берген
домбырашы Зәмзәм Ещанова 1914 жылы осы күнгі Батыс
Қазақстанның Бақсай ауданында туған. Әкесі Хасен айта қалғандай
домбырашы болған. Хасен Тазбаламен кездесіп, одан күйлер
үйренген. Зэмзэмнан жеті жас үлкен апасы Барша да үлкен
домбырашы болтан. Зәмзәм домбыраны негізінде сол апасынан
үйренеді. Бірақ Барша жастай қайтыс болады. Зәмзәм осы кезде
Бақсай ауданының орталығы Яманка селосында түрады. Ол
домбырадан басқа мандолинада да ойнайды. 1958 жылы Гурьевте
болып,
Москвада
онкүндікке
дайындалумен
байланысты
мұнайшылар оркестрінде ойнайды. Сонда жүріп оркестр басшысы
С. Хұсаиновтан нота оқьш, бірқатар музыкалық сауатын ашады.
Зәмзәм Яманкадағы орта мектепте балалар бақшасында музыка
сабақтарын береді, өнерпаздық үйірмелер басқарады. Зәмзәмнің
домбыра репертуарында қазақтың халық композиторларының
Щ
90
отыздан аса күйі бар. Сонымен қатар, Зэмзәм өзі күй де шығарады.
Оньщ «Каспии толқыны», «Ақ жайық» жэне «Шаттық» деген
күйлерін біз орындатып тыңдағанымызда, Зәмзэмнің біздің заман
үшін, әуенін түсініп шығарғаны, оларды нотаға түсіріп орындатса,
советтік қазақ аспапты музыкасын толықтыра түсінетіні көрініп-ақ
тұр. Зәмзэм жақсы домбырашы. Оның тартысында сыртын
сұлулаймын деген талап жоқ. Күйлерді орнықты, ырғақ, екпін
жақгарын нақ ұстап тартады. «Бұқтым-бұқгым» күйінде Зэмзэм
әшмүкелік паузалардан кейін келетін эшмүкелік ноталарды алғанда
қағатын сұқ қолдың басымен ішектерді домбыраның бетіне тигізе
басып, «түттықтырады». Сонда кұлаққа «бұқтым-бұқтым» деген сөз
естілгендей болады. Бұл күйдің қағысында үлкен мэн бар: оң
қолдың саусағының бәрімен емес, бармақ, сұқ қолымен ғана
қагылады. «Бұқтым-бұқтым» күйін орындап берумен Зәмзәм
атасының өмірі мен творчествосына жақсы үлес қосты.
Құрмангазының «Қуаныш» атты күйін консерватория
жанындаты фольклор кабинетіне алып келіп берген Оразғали
Сүйімбеков те айта қалғандай домбьфашы. Ол 1889 жылы Батыс
Қазақстан облысы, Тайпақ ауданында туған. Оразғалидің
репертуарында оидаған эсем күйлер бар. Ол Абыл, Тазбала, Кауен
домбырашылардың дәстүрінде тартады. Кейбір күйлері Лұқпан
Мұхитовтың репертуарымен кабысады.
Оразғали өмір бойы домбыраны күйттеп, сол өреде күйші, энші
болып аты шыққан адам. Оның өзі шыгарган совет дэуірінің эрбір
белесіне арналған қызықты күйлері бар. Оразғали өмір бойы
домбыраны күйттеп, сол өреде күйші, энші болып аты шыққан
адам. Оның өзі шыгарган совет дэуірінің әрбір белесіне арналған
қызықты күйлері бар. Оразғали элі де домбыраны жақсы тартады,
элі де күй шыгарады. Ол Қүрманғазыдан басқа Өтемісов
Махамбеттің «Қайран Нарын», «Жұмыр қылыш» деген күйлерін
бізге орындап, пленкага жаздырды. Оразгали элі күнге дейін өмірі
де, творчествосы да зерттелмеген музыка қайраткері.
Құрмангазы күйлерінің бірқатарын А.Затаевичке орындап
бергендер Махамбет жэне Науша Бөкейхановтар. Олар
А.Затаевичке берген алпыс шамалы күйлерінің ішінде
Құрмангазының бес-алты күйін жаздырған. Бұлар Дәулеткерей
дәстүрінің орындаушылары болганымен, Қүрмангазы күйлерінің
кейбіреулерін бірінші жаюшы болған адамдар. Махамбет
91
Бөкейханов Алматыға 1933 жыддың көктемінде келіп, музыка
техникумының жанындағы бірінші ашылған музыка кабинетінде
қызмет істеді. М. Романенко деген аспап шеберінің қолынан
шыққан тәжірибе ұстаханасының бірінші домбырасын байқаған да
Махамбет еді. Сол техникумның жанынан құралған бірінші халық
асцаптары оркестрінде концертмейстер болған да Махамбет
болатын. Ол домбыраның шынығу белестерінде өзінің өмірлік жэне
музыкалық көп практикасының арқасында осы жолдардың
авторына аса бағалы кеңестер беріп отыратын. Махамбет
Құрманғазы атындағы оркестрге көп күй берді, көптеген жастарды
тәрбиеледі. Махамбет жөнінде А.3атаевич өте жақсы айтып кетті.
Махамбет 1890 жылы бұрынғы Бөкей хандыгына қарасты Шоңай
көлінде туды. Жасынан домбыра тартып, бүкіл Бөкей өресінде аты
шыққан домбырашы болды. Ол ұзақ жылдар Құрмангазы
оркеетрінде қызмет істеп, 1938 жылы қайтыс болды.
Науша Бөкейханов 1875 жылы туды. Туған жері сол Шоңай
көлі. Ол Бапастың жиені. Домбыраны ерте ұстаған. Алматыға 1935
жылы келді. Наушаның репертуарында 93 күй болатын. Сол
күйлерді ол бірін-біріне шатыстырмай тартатын. Оның тағы бір
ерекшілігі күйді тартып отырып, жаңылмай: «Мақар мархұм осы
арасын былай шыгатын еді», «Тұрып былай шығатын еді» деп
айтып отыратын (басқа адамдар домбыра тартып отырып сөйлей
алмайды. А.Ж.). Құрманғазының күйлерінің небір бағалыларын
беруімен қатар, Науша да оркестр жастарына көп көмек берді.
Әсіресе, ¥лы Отан соғысы кезінде Науша көп қызмет істеді. Ол
эңгімені көп айтпайтын, домбырасын ғана білетін адам еді. Науша
1944 жылы қайтыс болды.
Құрманғазы күйлерін көп таратқан, күйшінің Сыр бойына
баруынан қалған творчестволық із сияқты «Сыр Адайы» деген күйді
бізге алып келген домбырашы Мэлік Жаппасбаев туралы айтпауға
болмайды. Ол 1914 жылы Сыр бойында Қызылордаға жақын жерде
туған. Жасында аздап оқып, кейін тұрмыс салдарымен оны соза
алмайды. Домбыраны сол оқушы күнінен бастап ұстайды. Мәлік
1934 жылдың күзінде Алматыға келіп оркестрге кірді. Бірінші
күннен бастап ол өзінің аса өткір түрде музыканы есітетінін,
темірдей қатты ырғақ үстайтынын, бір түсірген дыбысты еш
уақытта үмытпайтынын көрсетті. Осы қасиеттерінің арқасында
Мәлік бірден оркестрдің концертмейстері болып тағайындалды.
92
Оркестр
мүшелерінің
қандаи
«аузымен
құс тістеген»
домбырашылары болса да бәрі жаңылатын.
Ол Құрманғазы күйлерін концерттерде эсем орындайтын.
Мәліктің тагы бір ерекшелігі - ол күйлерді тіпті жылдам үйренетін.
Қандай жаңа күй түсіргенде де ол көзді ашып-жұмғанша қағып
алатын. Құрманғазының «Сарыарқа», 'Түрмеден қашқан» сияқгы
алақұйынды екпінде жүретін күйлерінде Мэлік қаққан қазықтай
болып еш уақытта не қажетінен артық тездетіп, не кейін қалу
дегенді білмейтін. Жоғарыда аты аталган Ғабдүлман екеуі
оркестрдің «казыгы» болатын.
Құрмангазының орьгндаушылық дәстүрін қатты ұстап, оның
күйлерін үнемі үгіттеп келе жатқандардан Қүрманғазы атындағы
оркестрдің бірінші тенор-домбыра тобының концертмейстері
Үрістембек Омаровты айтуға болады. Үрістембек 1934 жылы он
төрт жасында оркестрге келіп кірді. Ол бірінші күннен бастап күйді
меңгеретінін көрсетті. Аз уақыт ішінде Қүрманғазы күйлерінің
жақсы орындаушысы болып кетті. Кейін Ленинград қаласындагы
музыка техникумында оқып жүрген жерінен ол әскер қатарына
алынып, Отан соғысына қатысты. Үрістембек домбыраны Охабтан
үйренді. Риза болганы сондай Охаб Үрістембекке өзінің әдейі
тапсырма бойынша жасатқан домбырасын берген болатын.
Үрістембек Алматының консерваториясын бітіріп, осы кезде
оркестрге ага домбырашы болып кетті. Құрмангазы күйлерін
бабына келтіре орындайтындардың ішіндегі күштісі. Үрістембектің
орындауында Құрмангазының асыл күйлерін бүкіл совет халқы
тыңдады. Ол Москвадан бастап ірі қалапардың бэрінде гастрольде
болып, көп жерге жайды.
Алтыншы дүние жүзілік жастар фестивалінің лауреаты,
талантты домбырашы Әзидолла Есқалиев осы кезде Қүрмангазы
күйлерін орындауда жогарыда аты агалган Үрістембектен кейін-ақ
аты аталады. Әзидолла Алматының консерваториясын бітіріп
шықпай тұрып-ақ, осы лауреаттық атты алды. Бітіргеннен кейін
филармонияда жеке домбырашы болып қызмет атқарды.
Әзидолланың орындау әдісі Үрістембектен басқа. Үрістембек күйді
«шегелеп», шапшаң, жай келетін буындарының бәрінде тастай етіп
түйіп, екпінін ауыстырмайды. Орташа үзындықтагы саусақтарымен
бір нотаны жаза баспай, бәрін де өз орнында етіп орындайды. Аты
апып қашқан кісідей домбырасының «тізгініне» ие бола алмайтын
93
кейбір домбырашылардай күйді баста алған екпінінен қуып кетіп,
аяғында кей жерлерінде сүрініп қалатын эдет Үрістембекте
болмайды. Кімнің стилі болса да, Үрістембек соның өзіне тэн
эдістерімен ғана тартады. Ал Әзидолла күйлерді, оның ішінде
Құрмангазының тез жүретін күйлерін өзінің байырғы екпінінен
тезірек алады. Әзидолланың қағысы да Үрістембектен баска,
қомақтырақ. Сондықтан кей кездерде оң қол мен сол қолдың
коорДинациясы (бірге тап баса жүруі) Үрістембек жағында дәлмедэлірек болады. Бірақ Әзидолланың орындауында Охабқа жақын
поэзия молырақ келеді. Әзидолла элі де өсетін, болашагы алдағы
орындаушы.
Құрманғазы күйлерін жеке де, оркестрге өзі түсіріп те көпшілік
арасына жайып жүрген жэне күйшінің өмірбаяны жөнінде халыққа
ауызба-ауыз көп түсініктер беріп, лекциялар, әңгімелер өткізіп
жүрген белсенді жастардың бірі - Сейілхан Хұсаинов.
Алматы консерваториясын бітіргеннен кейін Сейілхан Гурьевке
барып, онда 70 адамнан құралған үлкен оркестр ұйымдастырып, бір
жағынан музыка техникумының басшылық қызметін, педагогтік
жұмысын атқарып, халық аспабы мәдениетінің өсуінде айта
калгандай көзге түсіп келеді.
Сейілхан тек педагог орындаушы, ұйымдастырушы ғана емес,
ол жақсы дирижер, композитор. Оның басқаруында осы айтылган
оркестр бірнеше рет бәйге алды. Алматыда өткен республиканың 40
жылдығына арналған халық өнерпаздарының сынағында Сейілхан
басқарған оркестр тағы бірінші орын алды. Сейілханның «Мереке»
деген күйі, Түлдене бер, Гурьевім» деген әні осы кезде көпшілікке
тарап кетті. Сейілхан Қүрмангазының бізге жетіп болмаған
күйлерін Гурьев, Батыс Қазақстан облыстарынан элі де жинау
үстінде. Сонымен қатар, күйші жөнінде ел аузында сақталып келген
көптеген ауызша деректердің қызықтыларын жиған. Хұсаинов
басқарған оркестрде Қүрмангазы күйлері үлкен орын алады.
Қүрманғазы күйлерін осы кезде жастар арасында жақсы
тартатындардан Ғибатүлла Мәсәлимов, Еммат Марданов, Сафиолла
Сәрсенғалиевті айтуға болады. Олардың ішінде Ғибатұлла жас
жағынан жоғары, ағарту орындарында көптен қызмет істеп келеді.
Домбыра тартысында Охабқа жақын жерлер көп. Жогарыда аталған
Әзидолла домбыраны бастағанда осы Ғибатүлладан үйренсе керек.
Ғибатұллада Құрманғазының бірнеше күйі бар. Ол піскен,
94
формаланған домбырашы деуге болады. Алматыда< болған
өнерпаздар жарыстарықда бірнеше рет бэйгіге ие . болды.
Домбырашылар жөнінде деректер, эңгімелер жинап жүретін
Ғибатұлла көзі ашық, талапты адам деуге болады.
Құрманғазының өз эулетіне келсек, баласы Қази жасыңда
домбыра ұстап жүреді де кейін оны машық етпейді. Жай кэсіппен
күнелтеді. Қазидың баласы Бекқали да домбыра тартпайды. Балық
кәсібінде болады. Ал Қүрманғазының інісі Байгазының баласы і
Қүбаш пысықтау, еті тірілеу болады. Құбаш домбыра тартады.
Құбашты жасынан Құрманғазы бала қылып алады. Сондықтан
Құбаш Құрмангазының фамилиясьшда болады. Құрманғазының
басына берігірек келгенсін тас қойдырған да Құбаш. Оның
Астраханнан бір татар шеберін альш келіп, тасқа жазу шаптырған.
Ескі жеті мен сегізді (олардың айырмасы біреуінің ашасы жоғары,
біреуінікі төмен қарап тұрады. А.Ж.) шатыстырып «1889» деудің
орнына «1879» болып кеткені сол деуші де Құбаш.
Құбаштың баласы Төлеген бет әлпеті өте жылы, нағыз «келбеті
келген» дейтіннің өзі. Сол арадағы қарттар Құрманғазыға
Төлегеннің кейбір бетпішіндік жақтары келеді дейді. Күйшіге
ескерткіш қойылғанда, Төлеген мінбеге шыгып аз, дэмді етіп
сөйледі. Ол атасының басына сондай күмбез қойдырып жатқан
Коммунист Партиясының қамқорлыгына рақметін айтты. Өзі
Төлеген Құбашевич Құрмангазиев болып жазылады екен.
Құрманғазы
күйлері
біздің
советтік
Қазақстан
композиторларының
творчествосынан
кең
орын
алды.
Республиканың композиторлары күйшінің шыгармаларын үлкендікішілі формапы опустарында пайдаланды. Сонымен қатар,
Қүрмангазы күйлері филармонияның балет номерлерінде 1935
жыдцардан бастап енді.
Ең бірінші болып «Балбырауын» күйіне сегіз қыздың биін
қойды. Бидің аты күймен байланысты «Балбырауын» атанды. Одан
кейін «Қызыл қайың» күйіне сегіз қыз, бір жігіттің биі қойылып,
оның аты «Балдыз» атанып та келді. 1934 жылы бірінші рет
М.Әуезовтың «Айман-Шолпан» комедиясы қойылғанда, соның
ішіндегі «Қоян-бүркіт» деген би Құрмангазының «Ақсақ киік»
күйінің музыкасына қойылды. Кейін «Ақсақ киік» пластинкага
жазылғанда «Қоян-бүрқіт» деген атпен кетіп жүргені осыдан. 1937
жылы Жамбыл атындагы филармонияда бір актілі театрланган
концерт қойылғанда «Ақсақ киік» хор музыкасы болып
пайдаланылды.
1938 жылы Құрманғазының «Адай», Түрмеден қашқан»
күйлері
«Амангелді» кинофильмінде пайдаланылды. Онда
Аманкелдінің түрмеден шығып қашып бара жатқан кезеңінде
музыкада жүріп отырады. «Адай» күйінің интонациясында дауысқа
арналған бір номер де жазылды. Сол жылы, күйшінің туғанына 120
жыл толуына арналған
филармонияда болған концертте
филармонияның хоры «Көбік шаиіқан» күйін орындады. Оның сөзін
ақын Әбділда Тәжібаев жазган да, күйді С.Ларионов деген
композитор сегіз дауысты етіп полифониялық формада түсірген
болатын. Сол кеште «Кайран шешем» күйі де хорға түсіріліп (сөзі
Ә.Төжібаевтікі). «Қайран шешем,
сағындым-ау талайдан» деп
басталады. Жогарыда айтылған «Азат қыз» постановкасында жай
жүрётін биге «Кісен ашқан» күйі «пайдаланылды. Осыдан кейін
«Кісен ашқанды» Н.Тілендиев мемлекеттік эн-би ансамбліне жазып
берген бір картинасында пайдаланған.
1936 жылы композитор Е.Брусиловский «Балбырауынды» «Ер
тарғын» операсының соңғы актысындағы алпыс адам билейтін
финал биіне енгізді. Екі жыл өткесін Ленинградтан келген
композитор
А.Зильбер
«Қайта
туған
Қазақстан»
атты
симфониясында «скерцо» бөлімі етіп енгізді.
1941 жылы Е.Брусиловский өзінің «Сарыарқа» атты симфониясюитасында тағы «скерцо» етіп енгізді. Ол күйдің ортасына
«Жайдарман»
энін
енгізіп,
аягында
«Бапбырауынның»
секвенциялап төмендейтін буынын керісінше жоғары қарай
жүргізіп барып аяқтайды.
1940 жылы осы жолдардың авторы «Құрмангазының
ескерткіші» атты
халық оркестріне жазылған маршыида
«Перовский маршты» пайдаланды. Құрманғазының «Қызыл
қайыцыньщ» Лұқпан Мұхитов бергеи екінші түрі фортепианоға
түсті. 1954 жылы композитор Ғазиза Жұбанова өзінің бір бөлімді
квартетінде Құрманғазының «Терісқақпай» күйінің бірқатар
интонациялық кезеңдерін пайдаланды.
1947 жылы осы жолдардың авторы композитор Латиф Хамиди
бірге жазған «Төлеген Тохтаров» атты операда Құрмангазының
«Сарыарқа» күйінің кейбір бөлімдерін (совет эскерлерінің шабуыл
кезеңін суреттеген жерлерде) пайдаланды. Композитор Мәкәлім
96
Қойшыбаев консерваторияны бітіргенде диплом программасы
есебінде жазылған «Симфониясының» ішінде Құрманғазының
«Кішкентай» күйін пайдаланды.
Осы жолдардың авторы Құрмангазының «Саранжап» күйін
Муутяр Әуезовтың «Айман- Шолпан» пьесасының драмаға жазған
вариантында атпен билейтін би музыкасына енгізді. «Саранжап»
күйі бұдан бұрын фортепианоға түскен болатын. Құрманғазы
күйлерінің Қазақстан композиторларының творчествосында
пайдаланулары жөнінде бұл айтылғандар толық қамти алмайды.
Өйткені, осы жолдар жазылып жатқанда күишінің эсем
шығармаларын
творчествосына
арқау
етіп
отырған
композиторлардың болуы айдан анық нәрсе. Қолындағы қаруы домбырасымен халқының бақыты үшін өмір бойы күрескен,
музыкасында халық өмірінің ең көкейтесті мэселелерін тақырып
етіп алып көтерген реалист суреткер Құрманғазының шэкірттері
осы кезде Қазақстанның қай бұрышынан болса да табылады.
Оның музыкалық жолын, орындаушылық дәстүрін куған
эулеттері - музыкалық немере - шөберелері ел ішінде көп. Оның аты
осы кезде біздің Отан шегінен шығып, элем жүзіне тарауда.
Көптеген
оку
орындарының,
музьпса
коллективтерінің,
аудандардың, көшелердің аттары осы кезде күйшінің кадірлі
атымен аталады.
Қорыта келгенде, Құрманғазы күйлерінің жасөспірімдерге
тигізер эстетикалық ықпалы зор екенін күйшінің шәкірттерінен
байқау оңай.
Оқу-тәрбие беру үдерісінде Қүрманғазы күйлерін
меңгертудің жолдары
Қүрмангазы - халық кегініц күйшісі
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: Құрмангазы туралы түсінік. Дәстүрлі музыкалық
аспаптарды пайдаланып, ұлттық сана - сезімін ояту.
Дамытушылық: Музыканы тыңдауды меңгерту, музыкалық
нюанстарды дұрыс қолдана білуін дамыту.
Тәрбиелік: Халық күйіне деген сүйіспеншілігін арттыру.
Түрі: Музыкалық сабақ.
Көрнекілік:
«Халық
композиторлары»
сериясынан
Құрманғазының портреті, «Бұл қім, бұл не?» энциклопедиясы, 11
том, 197 —бет, видеокассета, ұлттық музыкапық аспаптар : қобыз,
домбыра және Өбу Сәрсенбаев, Махамбет ' Өтемісұлының
портреттерін сабақ ретіне қарай пайдаланылады.
Үй тапсырмасын сүрау: «Күй тартыстың мәиі», «Аңыз күйдегі
тартыс», «Күй тартыстағы әзіл —ойын» эристикалық сұрақарқылы
қорытындыланып, қайталанады. Одан әрі студеттердіңдайындалып
келген хабарламасьша қысқаша шолу жасалады (3 минут).
Ж аңа сабақ: Сабақ кіріспе - эңгіме ретінде басталады.
Жұмбақ шешу.
Үш қызық, екі желі, тоғыз ноқта,
Теңселіп тербеледі адам соқса.
Шешен тіл, созге жүйрік болғанымен,
Не пайда, үндемейді адам жоқта. (домбыра)
Студеттер жұмбақтың шешуін дұрыс тарты. Одан эрі жұмбақ
шешумен байланыстырып, эристикалық эдісімен кіріспе — эңгіме
өткіздік.
-Домбыраның
құрьілысы
қандай?
деген
сұраққа
Айшадомбыраны көрсетіп, жеке бөліктерін атады (қүлағы, шанагы,
ішегі, пернелері, беті).
-Қазір оркестрге лайықталып жасалған домбыраньщ прима,
тембр, бас жэне т.б. суреттерін көрсетіп, түрлері туралы түсінік
беремін. Біз оларды домбыра оркестрінің құрамынан көріп жүрміз.
- Балапар, халқымыздың ұлттық аспабы - домбыраға жан бітіре
сөйлеткен атамыз
Кім, ол кісі қайда, қашан дүниеге келген?
-Ол- Құрманғазы атамыз. Ол қазіргі Атырау облысы, Теңіз
ауданына қарасты Жиделі деген жерде туған.
- Енді сол аталарыңның қандай шығармаларын білесіңдер?
-«Адай», «Серпер», «Балбырауын», «Түрмеден қашқан»,
«Лаушке», т.б. күйлері бар.
-Дұрыс айтасыңдар, ал біз мен сендерге күйлердің шығу
тарихынан қысқаша айтып берейік. Қүрманғазы аталарың бірнеше
күй шығарган, әр күйдің озінше тарихы бар, сондықтан да ол кісіні
ұлы күйші, эрі композитор дейміз. Ол 1889 жылы Астрахань
облысының Зеленок ауданы, Сахма деген жерінде қайтыс болған
(Құрмангазы суретін тақтаға ілдік). Халқымыздың дарынды
күйшісінің есімі Алматы мемлекеттік консерваториясына берілген.
|І
%
98
Енді бүгін, біз осы сабақта атақты күйшінің бала кезінде
домбыраны қалай жасағандығы жэне кімдермен кездесіп,
жүздескені туралы жазған Әбу Сәрсенбаевтың «Халық кегінің
күйшісі» әңгімесімен толық танысамыз. Әбу Сэрсенбаев Құрмангазының жерлесі. Ол да Атьфау облысы, Теңіз ауданында
туған. ¥лы Отан соғысына қатысқан, майдангер — журналист
«Төлдер айтысы» кітабын жазды. «Еңбек Қызыл Ту» орденімен
наградталған. «Қазақ поэзиясы антологиясьгаың» 361 - бетінен
суретін көрсетеміз. «Халық кегінің күйшісі» атты әңгімені айтып
беремін.
-Ойланып көріңдер, эңгімеге қалай жоспар құруға болады?
Сонда балалардың жасаған жоспары:
Қой баққан бала болтан соң атын «Кішкентай» қойдым деп
жауап берді.
-Ендеше, студеттердің, сол «Кішкентай» күйін тындайық.
«Кішкентай» күйі Махамбет Өтемісұлына, Исатай батырга
арналтан. «Балбырауын», мен «Адай» күйлері тыңдалады.
Күй атасы - Қүрманғазы
И. Нүсіпбаевтың «Домбырасыз сән қайда?» энінің шыту
тарихын зерделеу.
Студеттердің ыртақты сезіну, орындау, есту арқылы тыңдай
білу қабілеттерін дамыту.
Халқымыздың музыка өнеріне сүйіспеншілігін оята отырьш,
ұлттық өнерге тэрбиелеу.
Атақгы күйші Құрманғазы Сагырбаевтың күйлері арқылы
оқушылардың білім - таным қасиетін арггыру.
Сабақтың түрі: Кірістірілген аралас сабақ (тарих, музыка,
әдебиет).
Сабақтың әдістері - талдау, жинақтау, феноменін табу және
т.б.
Сабақтың көрнекілігі: Күйшінің портреті, эн жазылтан кесге,
үнтаспа (магнитофон), баян аспабы.
Сабақ жоспары:
1. Үйымдастыру кезеңі.
2. Жаңа сабац.
3. Музыка тыңдау.
99
4. Үй тапсырмасын сұрау.
5. Дауыс жаттыгуы.
6. Ән үйрету.
7. Жаңа сабақты қорытындылау.
8. Үйге тапсырма, багалау.
-Бүгінгі өтілетін жаңа сабақтың тақырыбы — «Күй атасы —
Құрмангазы» деп аталады. Осы тақырып бойынша алдын - ала
тапсырма берілген болатын. (Студеттердің өздерінің Құрманғазы
жайлы жинаған мағлұматтары мен білгендерін ортаға салады.
Оқытушы оны эрі қарай қосымша деректермен толықтырады).
Құрманғазы күйлері жалпы үш кезеңнең тұрады. I кезең Кішкентай, Балбырауын, Адай, Серпер, II — кезең Қайран шешем,
Ақсақ киік, Кісен ашқан, Ақбақай, Аман бол, шешем, аман бол, Ш кезең Бозшолақ, Сарыарқа, Алатау, Саранжап күйлері. Алматы
қаласында Құрманғазы атындагы ұлт - аспаптар оркестірі бар.
Оның апғашқы үйымдастырушысы - Ахмет Қуанұлы Жұбанов. Осы
оркестр АКДІ - қа барып, Құрманғазы күйлерінің құдіретін, жалпы
қазақтың өнерін паш етіп қайтты. Олай болса, Құрманғазыны тек
Қазақстан елі ғана емес, жер жүзі түгел танитын болды. Қүрманғазы
жайлы орыстың этнограф галымы Н. Савичев былай деп жазған:
«Сағырбаев - музыкаға қабілеттілігі жағынан сирек кездесетін
түлға. Европаша білім алса, ол музыка әлемінде ең жарық
жүлдыздың өзі болған болар еді».
Музьпса тыңдау. (Үнтаспадан Қүрманғазының күйі «Адай»
тыңдалады). Күйдің шығу тарихы жайлы түсінік береміз. «Адай»
күйі туралы профессор А. Жұбанов өзінің «Қүрмангазы» атты
кітабында былай деп жазды: «Адай» - Қүрмангазының ірі
шығармаларының бірі. Онда өз заманының алдын ораган көреген
көз, өткір тілі бар. Әдебиет дүниесінен үлгі алар болсақ, «Адай»
күйінде Махамбеттің жалынды поэзиясының кейіпі бар деп айта
аламыз», - деген екен.
Студеттерге ДЭККО - деген ұғымды түсіндіремін (домбыра,
эстрада, компьютер, күй, орындаушы).
Үй тапсырмасын сүрау.
Төмендегі сүрактарды бере отырып, студеттердің білімін, үй
тапсырмасының орындалуын тексереміз.
1. Аспаптық музыка дегеніміз не?
2. Куй дегеніміз не?
100
3. Күйлер қандай аспапта орындалады?
4. домбыра күйлері қүрылымдық ерекшеліктеріне қарай қалай
орындалады?
5. Қүрмангазыдан басқа цандай кушиілерді білесіңдер:
6. Дәулеткерей Шыгайұлы туралы не білесіңдер?(өткен
тацырып).
7. Дауыс жаттыгуын 5 саусақты схема бойынша мажор
дыбыс қатарын айтамыз.
8. Ән үйрету. И. Нүсіпбаевтың «Домбырасыз сән қайда?» әнін
үйренбес бүрын оның қурылымы, әннің не туралы айтылатыны
жайлы түсіндіремін.
9. Жаңа сабақ пен өткен сабақты бір - бірімен байланыстыра
қорытындылауды Венн диаграммасын қолданамыз.
•
•
•
•
Схема
Құрманғазы
Ортақ қасиеттері
Дәулеткерей
1. Құрмангазы қай гасырда өмір сүрген?
2. Ол кім, күіаиі деп неге айтамыз?
3. Оның ұстазы кім болган:
4. Қандай отбасынан шыққан?
5. Қолына қару алып күреспесе де, оны күрескер деп айта
аламыз ба:
6. Күйлерінің көбі қандай болып келеді? Неге?
Дәулеткерей Шығайұлына да байланысты осындай сұрақтар
қойылады.
Екі күйшінің қандай ұқсастық ерекшеліктерін және қарама қайшы жағын студеттердің өздері табады.
7. Үйге тапсырма, багалау(деңгейлік тапсырма).
1. Щыгармашыльщ тапсырма. Құрмангазы Сагырбаев жайлы
реферат жазып келу тапсырылады.
2. Өз қалаулары бойыниіа Кішкентай, Кісен ашқан, Сарыарқа
күйлерінің иіыгу тарихын біліп келу тапсырылады.
3. Міндетті тапсырма. Әннің сөзін жаттау.
Сабаққа жақсы қатысып, жауап берген студеттер еңбегін
бағалаймыз.
101
«Күй атасы Қүрманғазы» аттьі тэрбие сағаты
™
%
я
•
*
w
w
0
*
a
Р
Ь
Ч
к
■
—
> 4
•
J
#
№
4
W
^
Ж
щ
•
^
ь *
-
%
^
Тәрбие сағатының мақсаты:
Білімділік: Құрманғазы шығармашылығын тану, күй тарихын
білу,
•
..
Дамытушылық: Композитор күйлерін ойнату арқылы
балалардың күй тыңдау қабілетін дамыту. Күйлерін колледж
оқушыларына ойната отырып, шәкірттердің қызыгушылыгын
арттыру.
Тәрбиелік: Күйші шығармашылыгын кеңінен баяндай отырып,
күйлерін сахнада еркін ойнауға, күй өнерін бағалай білуге
тәрбиелеу.
Көрнекілігі: Қанатты сөздер. Портрет. Қазақтың ұлы
ғұламаларының суреті. Ақпарат қүралдары.
Кітаптар тізімі: Қүрманғазы. «Сарыарқа», Алматы, «Өнер»,
1995 ж.
Ахмет Жұбанов. «Қүрманғазы», Алматы, «Өлке» баспасы,
2006ж.
Қүрманғазы, Алматы, «Арыс» 2001ж.; Дина, Алматы, «Арыс»,
201 Ож.
Құрманғазы, Күйлер, «Білім» баспасы, 2005ж.
Журнал
«Аңыз адам».
«Күй
атасы Қүрманғазы
Сағырбайұлы», №7 қазан, 20 Юж.
Техникалық қүралдар: Микрофон, 30 домбырадан түратын
ансамбль, ұрмапы аспап, үнтаспа.
Тәрбие сағатының барысы:
I. Үйымдастыру: студеттер зейінін тәрбие сағатына аудару.
Сахнада ансамбль мүшелері дайын отырады. Үнтаспада
Қүрманғазының «Сарыарқа» күйі орындалады.
II. Кіріспе. Оқытушы сахнаға шығып, тэрбие сагатының
тақырыбы жэне мақсатымен таныстырып өтеді.
III. Негізгі бөлім.
1-жүргізуші:
Екі ішектің бірін қатты,
Бірің сәл-сәл кем бүра.
Қазақ - нағыз қазақ емес,
Нағыз қазақ —Домбыра!
102
Білгін келсе біздің жайды,
Содан сұра тек қана,
Одан асқан жоқ шежіре,
Одан асқан жоқ дана.
2-жүргізуші: - Күй атасы —Құрманғазы - нағыз «сегіз қырлы,
бір сыплы» адам болған. Ол —қазақтың ұлы композиторы, шебер
күйшісі. Сонымен бірге, ақындық, мергендік, палуандық өнерімен
Де көзге түскен. Табиғатынан ешкімге тэуелсіз, жаратылысынан —
жасампаз, азат ойлы, намысқой адам болғандықтан, оттай жанған
мінезімен талай рет сол заманның күштілеріне еріксіз қарсы келіп,
қуғында, қыспақга, түрмеде айдауда өмір кешкен.
Ашу мен ызасын, күйзелісі мен толғанысын, қуанышы мен
жұбанышын, өмірінде кездескен түрлі оқиғалардың барлығын күй
өнерімен өрнектеген. Құрманғазы күйлерін тыңдаған кез - кедген
қазақ баласының делебесі қозып, көзі от шаша бастайды. Себебі,
бүл күйлерде кең даланы дүбірлеткен ат тұяғының дүрсілі, ию-қию
араласқан шайқас сарыны, сонау түркілік заманнан қанымызға
сіңген, қаншама жыл өзгелердің езгісіне түссек те, түсінігімізден
өшпеген жауынгерлік рухтың көріністері, баяндалады. Ұлы күйші
сол коріністерді жүрегінен қайта өткізіп, өлмес күй тіліне
айналдырады.
Құрманғазы күйлерінің тіл өткірліктері, біздің заманның
тыңдаушыларының жүрегінен орын ала кететіні күйшінің өмір
сүрген ғасырын сезінуінен көрінеді.
1-жүргізуші: - Қүрманғазының әйелдерге деген қарым —
қатынасы, махаббаты, ғашық болуы, жалпы отбасылық өмірі
туралы деректер көп сақталмаған. «Айжан қыз» - Құрманғазының
ең танымал күйі. Қүрманғазы —халықтық мәселені жеке басының
махаббаты мен эйелдерге деген сүйіспеншіліктен жогары қойған
қайраткер эрі батыр кісі. Әйел затына арналган санаулы ғана
күйлері оның қыз —қырқынмен кездейсоқ жолығып қалган өтпелі
оқигага байланысты әсерлерден туындаған тэрізді.
Қазіргі тыңдайтындарыңыз - Құрмангазының күйі - «Айжан
қыз». Орындайтын кіші топ домбырашылар ансамблі.
2-жүргізуші: - «Кішкентай» - Құрмангазының бірінші
тырнақалды күйлерінің бірі. XIX ғасырдың 30-шы жылдарының аяқ
кезінде шығарылган. Бұл күй «кішкене інісінің үлкен ағасы —
Исатайга арнауы». Сондықтан, күй «Кішкентай» атанып кеткен
103
дейді. «Кішкентай» - сырттай көлемі де, мазмүны да, техникалық
дэрежесі де терең, күрделі күй. Құрманғазы ол кезде шамамен 17
жаста болса керек. Өзінің күй шығарудағы қадамын осылай
бастады.
Құрмангазының күйі - «Кішкентай» қазір орындайды.
1-жүргізуші:
- Қазақтың
аспаптық
музыка қорында
«Балбырауын» атты күй көп кездеседі.
Тек домбырада ғана емес, бұл аттас күйлер қобызда да,
сыбызғыда да бар. «Балбырауын» күйлері Қазақстанның қай
жерінде кездессе де, қандай аспапта орындапса да, көңілді,
шабытты, ырғағы жеңіл болып келеді. Әрине, Құрманғазының
«Балбырауыны» бұл айтқан Балбырауындарға қай жағынан болса
да, барабар келмейді. Балбырауын - ауыл жастарының ойын сауығына арналған болса керек. Күйдің музыкалық кейпіне
қарағанда, онда бидің негізі бар сияқты. Қалайда «Балбырауын» жігерлі, өмір жьфын жырлайтын, көктем желіндей көңілді,
оптимистік шығарма.
Құрманғазының
күйі
— «Балбырауын».
Орындайтын
домбырашылар ансамблі.
2-жүргізуші: - Құрманғазының күйі - «Адай». Бұл күйдің
шығуы жайлы ел аузында әлденеше түрлі аңыз бар. Құрманғазы
жолаушылап келе жатып, бір Адайдың үйіне түседі. Сондағы
қыздың тартқан күйі — «Адай» да, Қүрманғазының тартқаны
«Серпер»күйі екен. Қорыта келе айтарымыз, «Адай»
Қүрманғазының ірі шығармаларының бірі. Бүл күйдің халық
қанына сіңіп кетуі — жай көрініс емес. «Адай» еркіндік ұраны
сияқты болып естіледі.
Халық арманын көксеген Құрмангазы бұл күйде «Халық - күш
иесі» дегенді музыка тілімен айтып кеткен және тағы бір аңызында
былай; Қүрманғазының балалық шағы да, одан кейінгі жалпы емірі
де бұлыңғыр. Әйтсе де, ол өмірінде бірнеше қыздармен жолыққан
екен. Мысалы: «Адай» күйінің шығуына адай руының бір қызымен
жолығуы себепкер болған» -деген аңыз бар. Қүрманғазының күйі «Адай » орындалады.
1-жүргізуші: - Қазақстанның батысында, оның ішінде Бөкей
ордасында «Байжүма» күйінің бірнеше түрі бар. Түркештің
«Байжұмасы», Бапастың « Байжұмасы», Динаның Байжүмасы»
дегендер. Тарихта Байжұма атты домбырашы болғаны белгілі.
104
Сондықтан, қазақ домбырашылары өткен ғасырда «Байжұма» деген
күйдің бір түрін форма етіп алып, «Ақжелең» сияқты әрқайсысы
өзінше күй шығарып кеткен болу керек.
Құрманғазының күйі - «Байжұма» орындалады.
2-жүргізуші: - Құрманғазының «Төремұрат» деген күйі
«Төремүраггың» аулына жау тиіп, сол түнде үлкен ерлік көрсеткен
батырдың іс - қимылына ризы болып шығарған күйі деседі.
Қүрманғазының күйі - «Төремұрат» орындалады.
1-жүргізуші: - «Серпер» - Құрманғазының «Адайы» шыққан
кезіңдегі күйінің бірі. «Серпер» - қанша иілтсе де, қаншама еңсесін
басса да сынбайтын, мойымайтын, қайта серпіп, бұрынғы қалпына
келе беретін болаттай берік, халықтың қайыспас күшіне, қайтпас
ерлігіне арналған шығарма.
Құрманғазы адайдан қайтқан сапарында өзі жүйрік, жүрісі де
әсем аттың үстінде көңілді келе жатып, күреске беттеген өз ойын
суреттей шыгарыпты.
Атының серпіп тастап отыратын жүрісін образға алып, жігітке
осындай күш, жорытқанда белі берік тұлпардай қайыспайтын болу
керек деп шығарған күйі екен дейді.
Құрманғазының күйі - «Серпер» орындайтын ансамбль.
2-жүргізуші: - Құрманғазының «Сарыарқасы» - тек күй деген
форманың шегінде қалып қоя алмайтын шығарма. Ол - жай
сахараның суреті ғана емес, «Сарыарқа» - еркіндік іздеген қазақ
халқының жаңа тұлғасы, характері, сол халықтың аузынан шыққан
«жеңіс жыры». Халқына көкжал бөрідей жалды Қүрманғазы атанған
күйшінің сол кейпі осы бір күйден көрінеді.
Құрмангазы күйлері о баста жалғыз домбыраға арналып
шығарылғанымен, оркестрлік қасиеттер күші «Көбік шашқан»,
«Ақбай», «Кішкентай», «Алатау» жеке домбырада тартқанда
шырайы шықпайды. Ал, «Сарыарқа» тек оркестр үшін жаралган
сияқты. «Сарыарқа» Қүрманғазының нағыз кемелденген шақта
шығарылғандығы байқалады.
Құрмангазының күйі - «Сарыарқа» орындайтын ансамбль.
IV.
Қорытынды: - құрметті, студеттер, бүгінгі тэрбие
сағатымызга «Күй атасы - Құрманғазының» өскен ортасы мен
күйлерінің шығу тарихын біліп, күйлерін жеке жэне ансамбльмен
орындауды тыңдадыңыздар.
Құрм анғазының күйшілік
өнерін
10S
тэрбие
сагатында
айту
«мұхитқа тамшы тамызғандай» ғана болар еді. Құрманғазы
шығармашылығын зерттеп кеткен, қазақ күй өнерінің ғылыми
негізін қалаған Ахмет Жұбанов болса, қазір де ғалым агаларымыз
бен апаларымыз зерттеу үстінде. Ал, біздің бүгінгі тэрбие
сағатымыз, сол күйші бабамыздьщ мұрасына қосқан кішкентай
үлесіміз деп білерсіздер. Осымен, «Күй атасы - Құрманғазыға»
арналған
тэрбие
сағатымыз
аяқталды.
Көңіл
қойып,
тыңдағандарыңызга көп рахмет!
Қорыта келгенде, Қүрманғазы күйлерін сыньшта орындату
үдерісіне арналған жүмыстарды үсынып отырмыз.
Әрине, күйді сабақ арқылы мазмұндау мүмкін емес. Бірақ,
сабақты өту үдерісінің өз заңдылығы бар болғандықтан, біздер сол
қүрылым-жүйені қамтыдық деуге негіз бар.
Әлемдік білім кеңістігіне ілесу ұлтгық мәдениет пен рухани
қүндылықтарды меңгеру тұрғысында іске асады. Білім беру үдерісін
тэрбиелеуді өркендету ұлттық нақышты ғаламдық кеңістікке
үштастыруды басымдықта үстауын көздейді. Болашақ үрпақтың
әрқайсысының интеллектуалдық, парасаттылық жэне бағамдықмэдени қоры білім жию мүмкіндігіне тікелей байланысты екендігін
педагогика гылымы мен білімнің даму тарихы айқындайды. Блімнің
даму тарихының мазмүны үлттық өнер кеңістігінде сараланады.
Өткен тарихты зерттеп саралау, оның замана тауқыметіне
қасқая төтеп берген, орындаушылық өнер арқылы ел-жұртты
тэлімділікке тарту іс-әрекетіндегі сұрыпталған тэжірибені үрпақ
тәрбиесіне қолдана білу ұлттық сипатгы жоғалтпауға, керісінше,
оган мэн беруге, жаңгыртуға мүмкіндік жасайды.
Орындаушылық өнер арқылы тэрбие беру Қазақстан
Республикасының Мемлекеттік стандартында, білім мазмүнында
(жогары оқу орны шегінде) жіті қамтылмаған.
Бүгінгі нарықтық қогамда әр адамның басына түскен
түрмыстық тауқыметтер өнер кеңістігіне кіруге, одан түшымды
тэлім алуларына әжептәуір кедергі екені белгілі. Өткен ғасырларда
да адамдардың «белбеуі бос» болмағаны сараланды. Тек ол
гасырлар мен бүгінгі кезеңдегі түрмыстық тауқыметгер эртүрлі
мазмүнда болып келеді. Ал орындаушылық өнер халқымыздың
барша күйкі, пендешілік тіршілігінің бүғауынан бір сэт болсын өзін
ажыратып, көңіл-күйге рухани медеу, сүйеніш әкелер жогары
эуезді, пафосты жырлар әкелгені еңбегімізде анықталды.
106
«Адам», «табиғат»,. «қоғам» арасындағы диалектикалық
тұтастық музыкалық өнер еңбектерінен байқалды. Бұл өнердің
басымдыгы - адам баласы рухының ізгілікті бағдарда болуы,
табиғаттағы сұлулыққа сүйсіне де өзіне одан рахат табуы екені
байқалды.
Орындаушыдық өнер арқылы тәрбие берудің дағдарысты
жағдайлардың басты себептері айқындалды.
Қазақстан Республикасының жаңа ұстанымына орай жэне
әлеуметтік-мәдени хал-ахуалында, қазіргі жағдайында педагогика
ғылымы мен жогары оқу орны тәжірибесінде дамып келе жатқан
жетістіктерді, өнімді табыстарды есепке алу, оның үстіне
эстетикалық талгамды жогары дәрежеде өркендету мақсатында
бұрынгы өткен замандардан бергі бүгінгіге дейінгі өнер арқылы
тәрбиелеу мен білімдендірудің дамуы қарастырылды.
Қорыта келгенде, Қүрмангазы күйлерінің халықтық педагогика
негізіндегі қүндылығы сонау XIX гасырдагы қазақ өміріндегі
тарихты көз алдымызга елестетуге мүмкіндік тугызады. Күй
жанрындагы тыңдармандарга өмірсүйгіштік пен патриоттық сезім
дарытар қарымы оның нұскалы, оңтайлы багытына қарай
ажыратылады.
Біздер Ахмет Жүбановтың зерттеу еңбегіндегі Құрмангазы
жайлы деректердің алар маңызы жіктеп, оның жалпы келер ұрпақ
үшін тәрбиелілік мүмкіндігіне
маңыз беруге
метариал
жинастырдық.
Біздердің жұмысымызга дейін Ахмет Жұбановтың зерттеу
еңбегіндегі алгоритмге салынган түжырымдарын кездестірмедік
десек артық айтқандық емес.
Құрмангазы күйлерінің тіл өткірліктері, біздің заманның
тыңдаушыларының жүрегінен орын ала кететіні - күйшінің өмір
сүрген гасырын сезуінен. «Көбік шашқан» күйінде бір жагынан
теңіз толқынының дүрсілі сырт сурет қана емес, біртіндеп
жақындап келе жатқан алыстагы революцияның сарыны болып та
естіледі. Олай дейтініміз, өткен гасырдың ортасында Москваның
университетінен, эскер қатарынан қашқан студенттер, эскери
адамдар Ордага келіп революциялык эдебиет таратып жүргенін,
оларды қалай да болса тауып алу керектігін жазган жандарм
бөлімдерінің қагаздарын біз архивтерде кездестіруге болатынын
А. Жүбанов айтып өткен.
107
Осының бэрі де оқымаса да, естігені көп Құрманғазыны
қобалжытпады деп айту қиын.
Құрмангазының күйлері композитордың өмір суретін түгеддей
беріп түрғаид ықтан, кейбіреулер оларды «өмірбаяндық» күйлер
дейді. Біздіңше, Құрмангазы күйлері бір адамның өмір образын
баяндаудың тар шеңберіне сыймайды. Сондықтан оларды
«күнделік», «жол дептерлері» сияқты епп қарау да жөн емес.
Күй жанрындағы қазақ жұртына ғана тән тэрбие беру
мүмкіндігі байқалды. Құрманғазы өмір сүрген орта өте күрделі
тарихи оқиғаларға толы болғанымен, халықтық педагогика
құндылығы деп есептелетіи «Жақсыдан шарапат» ұстанымымен
өмірсүйгіштік оптимизм, жігер орнықтыруга бағдар жасалғаны
байқалды.
Құрманғазы күйлерінде өзінің басыиан кешіргеи тауқыметті
тұстар көп кездескенімен, оны негізге алмағаиы байқалды.
Керісінше, елге, жерге деген патриоттық сезімнің басымдықта
екенін күй әуенінен аңғару қиын емес.
Оның музьпсапық жолын, орындаушылық дәстүрін куған
әулеттері - музыкалық немере - шөберелері ел ішінде көп. Аты осы
кезде біздің Отан шегінен шығып, әлем жүзіне тарауда. Көптеген
оку орындарының, музыка қалуының, аудандардың, көшелердің
аттары осы кезде күйшінің кадірлі атымен аталады.
Құрмангазы күйлерінің жастарға тигізер эстетикалық ықпалы
зор екенін күйшінің шэкіртгерінен байқау оңай.
108
ПЫСЫҚТАУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ
Тест сүрақтары
1. Орындаушылық өнердің этномәдени бағдарламасы:
A) «Елім-ай»
B) «Атамекен»
C) «Мәдени мұра»
D) «Әдеп»
E) «Қазақ халықының салт-дәстүр»
2. «Халықгың педагогика», - деп ...
A) халықтық тәлім-тәрбиелік іс-шаралар
B) халық ауыз әдебиеті
C) халықтық іс-тэжірибеге негізделген жан-жақты білім
D) отбасы тэрбиесі
E) пэнаралық байланыс арқылы оқып-үйрету үдірісі
3. Халықтық тэрбие факторлары:
A) адам, табиғат және қоршаған орта
B) ұлттар, білім жэне тэрбие
C) тугаи жер, тарихи жер, өскен өлке
D) отбасы, ел жэне жұрт
E) қогам, дәстүр жэне салг
4. Этнопедагогика —...
A) хал ықтық педагогика жайлы гылым
B) педагогика ғылымы
C) жаратылыстану ілімі
D) музыкалық шыгармалар
E) енер туындылары
5. Орындаушылық өнер түрлері:
A) энші, өлеңші, жыршы
B) куй, сырнай, дабыл
C) биші, сиқыршы, спортшы
D) тігінші, етікші, құрылысшы
E) аспазшы, наубайшы, даяшы
109
I
6. Этнос - ...
A) әр ұлттың өзіндік ерекшеліктеріне қарамастан, оларға тэн ортақ
тэрбие, білім мен ғылым
B) әрекеті, тілі ортақ, дэстүрі, салт-жоралар комплексі, ұқсатығы
және қоғамдар ерекшілігі бар, белгілі бір территорияда этногенез
нәтижесінде тарихи қалыптасқан адамдар қауымы
C) педагогикалық мәдениет және халықтың рухани дамуы
D) халық педагогикасындағы кемелденген адам мұраты
E) халықтық педагогиканың негізгі құралдары
7. Әнші - . . .
A) әртүрлі жанрлар
B ) эн дер ді, вокальдық ш ы ғармаларды оры ндауш ы
C) өлең айтушы адамдар
D) жан-жақты өнер адамдары
E) ақын, жазушы
8. «Ө лең ш і» ұгымы ...
A) өлең жазатын ақын магынасында қолданылады
B) күйді орындаушы магынасында қолданылады
C) өлең айтушы, орындаушы мағынасында қолданылады
D) жыршы магынасында қолданылады
E) биші магынасында қолданылады
9. Жыршы — деп ...
A) өлең шыгарып, оны көпшілікке таратушы
B) жырларды жырлап, таратушы
C) ақын емес өз жанынан өлең шыгармайды, ол дайын өлең
жырларды айтып таратушы
D) өлеңдер жинағын құрастырып, таратушы
E) өлең жырларды жариялап, таратушы
10. Ән мұраларының жанрлары:
A) алгыс, бата, тілек, жарапазан, жұмбақ
B) той бастар, той тарқар, жар-жар, беташар, сыңсу
C) терме, толғау, дастан, айтыс
D) көркем әдебиет, ауыз әдебиет, эдет-гұрып, тұрмыс-салт
E) төрт түлік, дихан, аңшылық-саяткерлік, жұмысшы
110
11. Тұрмыс-салт әндері:
A) алғыс, бата, тілек, жарапазан, жұмбақ
B) үйлену, нақият, жаназалау, ертегі-аңыз
C) терме, толғау, дастан, айтыс, эпостық
D) бесік жыры, балалар мен жастар, еңбек, ауыл-шаруашылық, мал,
мен жануарлар
E) лирикалық, эпикалық, киял-ғажайып, сатира-юморлық
12. Мэдениет - д еп ...
A) аса бай білім мен тәрбиені меңгере білу
B) берік сақталған адамдардың арасындағы дәстүрлі қарымқатынастар
C) адамзат құндылықтарынан тыс қалмауга бейімдеу жэне оларды
жан-жақты меңгеру
D)
жалпы
қоғамда
білімдендірудің
стандартына
сай
дифференцияланған модельдердің жасалу нэтижесі
E) адамның әлеуметтік болмысты сақтап, қалыптасуы және
шығармашылыгының жетістіктері мен нәтижелері
13. «Салт-дәстүр» ұғымы...
A) эр ұлттың, халықтың діні, сенімі, тұрмыс тіршілігі, ұлттық
құрылым ерекшелігіне сәйкес ғасырлар бойы жинақталган гұрыптар
жиынтыгы
B) ұлттың тілі, діні, мәдениеті
C) халықтың сенімі, рухани дүниетанымы
D) ұлтгың тұрмыс тіршілігі мен әдет-ғұрпы
E) халықтың салт-дэстүрі мен тарихы
14. Халық-деп ...
A) тарихи негізде тайпадан шыгып, ұлтқа айналған адамдардың
этникалық қауымы.
B) алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы жэне жеке меншіктік
қатынастарда қалыптасқан қауым
C) тайпалар жэне тайпалық одақтардың араласуы нэтижесінде
пайда болған қауым
D) этникалық сана-сезім ерскшеліктері негізде қалыптасқан қауым
E) элеуметтік-экономикалық біртұтастықты білдіретін этностық
қауым
ill
15. ¥лтты ң танымдық деңгейі
A) ұлттық педагогика
B) ұлттық психология
C) ұлттық намыс
D) ұлттық ерекшелік
E) халықтық педагогика
16. Дәстүр —...
A) белгілі бір тарих барысында қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа
жалгасып отыратын әдет-гұрыптар туралы ілім
B) белгілі бір ұлттың, халықтың ұрпақтан ұрпаққа беріліп
отыратын, тарихи қалыптасқаи әлеуметтік ортада ұзақ уақыт
сақталып отырған әлеуметтік-мәдени құндылықтарды тәрбелейтін
ілім
C) белгілі бір тарих барысында қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа
жалгасып отыратын салт-сана туралы ілім
D) белгілі бір тарих барысында қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа
жалгасып отыратын қогамдық тэртіп, заң, мұрат пен игілік туралы
ілім
E) белгілі бір тарих барысында қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа
жалгасып отыратын мінез-құлықтар қалыптары туралы ілім
17. Этнопедагогикалық м әд ен и ет-...
A) адам қарым-қатынасының үлгі-өнегесі және тэрбиесі жайлы
білім
B) адам қарым-қатынасының үлгі-өнегесі жэне технологиясы
жайлы білім
C) адам қарым-қатынасыньщ үлгі-өнегесі жэне өнері жайлы білім
D) адам қарым-қатынасының үлгі-өнегесі және мәдениеті жайлы
білім
E) адам қарым-қатынасының үлгі-өнегесі жэне әдебиеті жайлы
білім
18. Қазақ этнопедагогикасы - ...
A) қазақ этникалық тәрбиесінің ерекшелігі, тарихи дамуы
B) қазақ этникалық тэрбиесінің ерекшелігі, тәрлім-тәрбиесінің
дамуы
112
C) қазақ этникалық тәрбиесінің ерекшелігі, нақты этноэлеуметтік
жағдақдың тарихи дамуы
D) қазақ этникалық тэрбиесінің ерекшелігі, мәдениетінің дамуы
E) қазақ этникалық тәрбиесінің ерекшелігі, салт-дэстүрдің дамуы
19. Қазақ педагогикасының пәні —...
A) қазақтың этникалық тэрбиесі
B) қазақтың тәлімдік мақал-мәтелдері
C) қазақтың ұлтгық күйлері мен билері
D) қазақтың ұлттық әндері мен жырлары
E) қазақтың ұлттық ойындары мен қолөнері
20. Жалпы ғылыми эдістері:
A) талдау, жинақтау, жалпылау, жалқылау, аналогын табу, жаңа
өзгерістерге бейімделу, салыстыру, бақылау, өлшеу
B) оқыту, үйрету, баулу, меңгерту, саралау, зерттеу, салыстыру,
бақылау, өлшеу
C) эңгімелеу, суреттеу, бейнелеу, жинақтау, есептеу, жалпылау,
жалқылау, аналогын табу
D) тарату, хабарлау, салыстыру, бақылау, зерделеу, жаңа
өзгерістерге бейімделу, талдау
E) ойнау, ойлау, есте сақтау, ауызша айту, жазу, сызу, талдау,
жинақгау, жалпылау
21 Т эрби е-деп ...
A) ұрпақты қоғамда өмір сүруге жэне еңбек етуге бейімдеу
B) озық дэстүрді ұрпақ бойына сіңіру жэне баулу
C) ғасырлар бойы жинақталган білімді меңгерту және тарату
D) қоршаган ортамен қарам-қатынасқа түсе білуге үйрету
E) ұлттық тэрбие кеңістігінде тәлім-тәрбие беру
22. «Дәстүр» ұғымы «traditio» ... тілінен шыққан «тапсыру»,
«жалғастыру» деген мағынаны білдіреді.
A) латын
B)араб
C) қазақ
D) грек
E) агылшын
М3
23. ЭтиЬпсйхблогйя - ... зерттейтін гылым.
А) адамдардың психи кал ық, этникалық ерекшеліктерін, ұлттық
мінез-құлқын
B) адамдардың психикалық, этникалық ерекшеліктерін, ұлттық
мінез-құлқын, ұлттық сезім мен санасын, ұлттық стереотиптерді
C) адамдардың психикалық, этникалық ерекшеліктерін, ұлттық
мінез-құлқын
D) адамдардың психикалық, этникалық ерекшеліктерін, ұлттық
стереотиптері
E) адамдардың психикалық, этникалық ерекшеліктерін, тәлімділік
ерекшелігі
24. ¥л тты қ психологиялы қ құрамдары:
A) ұлттық мінез, өнер, адамгершілік, білімділік
B) ұлттық мінез, сүйіспеншілік, кеңпейілділік, еңбексүйгіштік,
қонақжайлылық
C) ұлттық мінез, өмір сүру, еңбек ету
D) ұлттық мінез, ұлттық тэрбие, парасаттық
E) ұлттық мінез, балалардың психикасын дамыту
25. Үлттық міиез-құлық —халықтың тарихи__
A) тәжірибесінде қалыптасқан барлық қасиет сапалардың бірлігі.
B) тәжірибесінде қалыптасқан халықтық ерекшелігі.
C) тәжірибесінде қалыптасқан дағды, эдеттер жиыитығы және
барлық қасиет сапалардың бірлігі (барлық адамға тән) мен
халықтың қасиет сапаларының ерекшелігі.
D) тэжірибесіиде қалыптасқан және халықтың қасиет сапаларының
ерекшелігі.
E) тэжірибесіиде қалыптасқан дағды және эдетгер жиьштығы.
ця
26. Халық мәдениеті (халық ауыз эдебиеті) —....
A) адамдар қауымдастығындағы өзінің орнын түйсінуінен құрған
B) өз ұлтының шығу тегін білу және оған деген сүйіспеншіліктегі
C) кәсіптік дайындығы жоқ, белгісіз шығармашылар құрғаи
D) жетістіктеріи қадірлеу, эртүрлі тілдердің жалпы тілдік
E) халық шыгармашылығының қайдан шыққанын
114
27. Ұлттық салт-дәстүрлер —...
A) тұрмыстық норма, элеуметтік, мэдени тұрақтылық
B) табиғи құбылыстар мен заттар
C) үйлеспеушілігі; ана тіліне сүйіспеншілік
D) адамгершілік, эстетикалық, интеллектуалды сезімдер
E) адами қарым-қатынастардың үйлесушілігі
28. Этнопедагогиканың тірегінің негізі -...
A) педагогика
B ) халық педагогикасы
C) педагогика тарихы
D )этнопсихология
E) психология
29. Затгық мэдениет - ...
A) ұлттық сипатына қатысты дара, ұжымдық іс-эрекеттер
B) барлық құраддарының жүйесінің бірлігі
C) жалпы халықтарга, этникалық топтарға ортақтықты бөліп алушы
нысаны
D) эртүрлі халықтардың мэдени сәйкестілігін аңғару, сақтау
E) зат-нәрсе, қару, киім, тамақ, сән, қүрылыс, өсімдіктер
30. Рухани мэдениет —...
A) этномәдени тәрбиесі адамдардың бойына ізгілікті қабілет
B) этномәдени тәрбиесі адамдардың бойына патриоттық қабілет
C) түрлі социумдардың ділдік негізі, оның өзіндік эквиваленті
D) білім, адамгершілік, дэстүр, білімділік, іскерлік, парыздылық,
мэдениеттілік
E) білім, адамгершілік, дәстүр, құқықтық норма, халық
шыгармашылыгы, діни сенімдер, түрлі ақпараттар
31. Этникалық мэдениет —...
A) ұлттық сана-сезімді, эстетикалық талғамды айқындау
B) жинақтайтын дүниетаным, мұраттар жүйесі
C) тэрбиелік іс-әрекеттер
D) білім мен тэрбие үдерісі
E) күнделікті өмірлік іс-эрекетіне қатыстылыгын іске асыратын
нысан
115
32. «Теория» грек сезінен алынган ...
A) «traditio» - тапсыру, жалгастыру
B) «absolutus» - шектелмеген, шартсыз
C) «chronos» - уақыт, күнтізбе
D) «tyecorio» - байқау, зерттеу
E) «logia» - ілім, гылым
33. Ә.Н.әл-Фараби ұсынған екі форма:
A) 1-бі лім теориясы, 2- тәрбие
B) 1-көрнектілік, 2-техникалық жабдықтар
C) 1-сараланган музыка, 2-репродукциялық білім
D) 1-көрнектілік, 2-репродукциялық білім
E) 1-білім теориясы, 2-сараланған музыка
34. Музыкалық іс-әрекет ерекшеліктері:
1. Эмоционалдық-мотивациялық; мазмұндық; мінез-құлықгық
2. Мазмұндық; теориялық; тәрбиелік
3. Мінез-қулықтық; іс-эрекеттер; білімділік
A ) 2 ж ән е3
B)1
C )3
D) 1 және 2
E )2
35. Орындаушылық өнердің рет тәртібі:
1. Жырау - жыршы, күйші - күйді орындаушы, сыншы - сал-сері
2. Шаман - бақсы, жырау - жыршы, сыншы - сал-сері
3. Сыншы - сал-сері, әнші - орындаушы, шаман - бақсы
A) 1 және 2
B )3
C) 2
D) 2 және 3
E) 1
36. Құрманғазыны... жылдан бастап біздерге таныс
A) қырқыншы
B) жиырма бесінші
C) елу бірінші
116
D) отыз төртінші
E) алпыс төртінші
37. Құрманғазы ... жылы Бекетай құмына барып, Динаны көреді.
A) 1880 жылы
B) 1858 жылы
C) 1888 жылы
D) 1868 жылы
E) 1878 жылы
38. 1934 жылы бірінші рет М.Әуезовтың «Айман-Шолпан»
комедиясы қойылғанда, «Қоян-бүркіт» деген биге Құрманғазының
... күйінің музыкасьша қойылды.
A) «Түрмеден қашқан»
B) «Ақсақ киік»
C) «Адай »
D) «Балбырауын»
E) «Терісқақпай»
39. Құрманғазының «Адай», «Түрмеден қашқан» күйлері ... жылы
«Амангелді» кинофильмінде пайдаланылды.
A) 1938 жылы
B) 1928 жылы
C) 1948 жылы
D) 1958 жылы
E) 1968 жылы
40. 1936 жылы композитор Е.Брусиловский «Ер тарғын»
операсының соңғы актысындагы алпыс адам билейтін финал биіне
Құрмангазының... күйін енгізді.
A) «Түрмеден қашқан»
B) «Балбырауын»
C) «Қызыл қайыц»
D) «Ақсақ киік»
E) «Терісқақпай»
41. Құрманғазының «...» күйін Лұқпан Мұхитов берген екінші түрі
фортепианога түсті.
117
A)«Терісқақпай»
B) «Қызыл қайың»
C) «Түрмеден қашқан»
D) «Балбырауын»’
E) «Ақсақ киік»
,
.
42. Құрманғазының «...» күйін Мұхтар Әуезовтың «АйманШолпан» пьесасының драмасына атпен билейтін би музыкасына
енгізді.
A) «Сарыарқа»
B) «Балбырауын»
C) «Саранжап»
D) «Терісқақпай »
E) «Қызыл қайың»
43. Жырды шығарушыларды, айтушыларды ... деп атайды.
A) күй, күйші
B) ән, энші
C) би, биші
D) жырау, жыршы
E) музыка
44.... - өз жанынан өлең шығаратын адам.
A) Ғалым
B) Жазушы
C) Әнші
D) Ақьга
E) Суретші
45.... —әдептілік мінез-құлық жайындағы ілім.
A) Этнография
B) Этнос
C) Этнопедагогика
D) Этнопсихология
E) Этика
f i t
46. Менталитет, діл — латынша «...» - жан құрылым
А )) «traditio»
B) «absolutus»
C) «chronos»
D) «tyecorio»
E) «menta»
47. «...» грекше «ethnos» - халық, «pedagogika ethnos» - балаларды
тэрбиелеу деген ұгым.
A) Этнопедагогика
B) педагогика
C) педагогика тарихы
D )этнопсихология
E) психология
48. Дина Нүрпейісова ... жылы Батые Қазақстан облысының
Жаңақша ауданы, «Бекетайқұм» деген жерде туган.
A) 1938 жылы
B) 1928 жылы
C) 1948 жылы
D) 1958 жылы
E) 1861 жылы
49. Құрманғазының «Балбырауын» атты күйін ... жылы
Е.Брусиловский «Сарыарқа» атты симфония-сюитасында «скерцо»
етіп енгізді.
A) 1939 жылы
B) 1941 жылы
C) 1948 жылы
D) 1954 жылы
E) 1961 жылы
50. 1954 жылы композитор Ғазиза Жұбанова өзінің бір бөлімді
квартетінде Құрмангазының «...» күйінің бірқатар интонациялық
кезеңдерін пайдаланды.
A) «Сарыарқа»
B) «Балбырауын»
C) «Саранжап»
D) «Терісқақпай»
E) «Ақсақ киік»
119
ТЕСТ ЖАУАПТАРЫ
1
с
С
3
4
5
6
А
А
А
В
7
8
В
С
9
с
10
д
2
11
12
Е
13
А
14
А
15
16
В
В
«Мэдени мұра» багдарламасы
Халықтық іс-тэжірибеге негізделген жан-жақты
білім
Адам, табиғат және қоршаған орта
Халықтық педагогика жайлы гылым
Әнші, өлеңші, жыршы
Әрекеті, тілі ортақ, дәстүрі, салт-жоралар
комплексі, ұқсатыгы жэне қоғамық ерекшілігі
бар, белгілі бір территорияда этногенез
нәтижесінде тарихи қалыптасқан адамдар
қауымы
Әндерді, вокальдық шығармаларды орьшдаушы
Өлең
айтушы,
орындаушы
магынасьшда
қолданылады
Ақын емес өз жанынан өлең шығармайды, ол
дайын өлең жырларды айтып таратушы
Көркем әдебиет, ауыз әдебиет, эдет-ғұрып,
тұрмыс-салт
Бесік жыры, балалар мен жастар, еңбек, ауылшаруашылық, мал, мен жануарлар
Адамның
элеуметтік
болмысты
сақтап,
қалыптасуы
жэне
шыгармашылығының
жетістіктері мен нәтижелері
Әр ұлттың, халықтың діні, сенімі, тұрмыс
тіршілігі, ұлттық құрылым ерекшелігіне сэйкес
гасырлар
бойы
жинақталган
гұрыптар
жиынтығы
Тарихи негізде тайпадан шығып, ұлтқа айналған
адамдардың этникалық қауым
¥лттық психология
Белгілі бір ұлттың, халықтың ұрпақтан ұрпаққа
беріліп
отыратын,
тарихи
қалыптасқан
әлеуметтік ортада ұзақ уақыт сақталып отырган
әлеуметтік-мәдени құндылықтарды тэрбелейтін
ілім
120
17
В
I Адам
-
18
С
19
20
А
А
21
А
22
А
В
2
3
24
в
25
|с
26
С
27
А
28
29
Е
30
Е
31
Е
32
33
34
35
36
С
В
С
қарым-қатынасының үлгі-өнегесі жэне
технологнясы жайлы білім
ІҚазақ этникалық тәрбиесінің ерекшелігі, нақты
1этноәлеуметтік жағдайдьщ тарихи дамуы
Қазақтың этникалық тэрбиесі
1Талдау,
жинақтау,
жалпылау,
жалқылау,
аналогын табу, жаңа өзгерістерге бейімделу,
салыстыру, бақылау, өлшеу
1Ұрпақты қоғамда өмір сүруге жэне еңбек етуге
бейімдеу
1Латын
1Адамдардьщ
психикалық,
этникалық
ерекшеліктерін, ұлттық мінез-құлқын, үлттық
сезім мен санасын, ұлттық стереотиптерді
1Үлттық
мінез,
балаларға
сүйіспеншілік,
кеңпейілділік, еңбексүйгіштік, қонақжайлылық
Тэжірибесінде қалыптасқан дагды, әдеттер
жиынтығы және барлық қасиет сапалардың
бірлігі (барлық адамға тән) мен халықтың қасиет
сапаларының ерекшелігі.
Кәсіптік дайындығы жоқ, белгісіз
піыгармалар құрган
Тұрмыстық
норма,
әлеуметтік,
мэдени
тұрақтылық
Этнопсихология
Зат-нэрсе, қару, киім, тамақ, сән, құрылыс,
өсімдіктер
Білім, адамгершілік, дэстүр, қүқықтық норма,
халық шыгармашылыгы, діни сенімдер, түрлі
ақпараттар
Күнделікті өмірлік іс-әрекетіне қатыстылығын
іске асыратын нысан
«Туесогіо» - байқау, зерттеу
1) Сараланган музыка, 2) Репродукциялық білім
1
2_________________________________________
Отыз төртінші жылдан бастап біздерге таныс
37
38
39
С
В
А
41
42
43
В
С
45
46
47
48
49
50
Е
Е
А
Е
В
1888 жылы
«Ақсақ киік»
1938 жылы
«Балбьгоауын»
«Қызыл қайың»
«Саранжап»
Жырау, жыршы
Ақын
Этика
«Menta»
Этнопедагогика
1861 жылы
1941 жылы
«Терісқақпай»
122
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. А. Историческая память, национальное согласие и
демократические реформы - гражданский выбор Казахстана: доклад
на IV сессии Ассамблеи народов Казахстана. // Казахстанская прав­
да. - 1997. —7 (пеня.
2. Концепция этнокультурного образования в Республике Казах­
стан. - № 3058. -1996. - 15 июля..
3. Абу Насыр аль-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии. // пер. с
арабского. - Алматы: Ғылым, 1993. - 456 с.
4. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы, 1999. - 112 б.
5. Таубалдиева Ж. Музыка арқылы бастауыш сынып оқушыларының гумандық қасиеттерін қалыптастыру. - Алматы, 2003. - 1356.
6. Аязбекова С.Ш. Культурфилософский анализ музыки в картине
мира казахов: док. дне. - Алматы, 1999. - 300 с.
7. Төлебаева Ж.Ә. М.Төлебаевтың музыкалық мұрасының қалыптасуы мен дамуы. - Алматы, 1995. - 161 б.
8. Жарықбаев Қ.Б. Қазақстанда педагогикалық даму тарихы
багдарламасы / Қ.Б.Жарықбаев, КБөлеев. - Жамбыл, 1992. - 1 0 6.
9. Жарықбаев Қ. Әдеп жэне жантану: оқу құралы / Қ.Жарықбаев,
Ә.Табылдиев. - Алматы: Ата мұра - Қазақстан, 1994.- 144 б.
10. Жарықбаев Қ.Б. Қазақ тәлім-тәрбиесі: оқу құралы /
К.Б.Жарыкбаев, С.ККалиев. - Алматы: Санат, 1995. - 352 б.
11. Қалиев С. Этнопедагогика ұлттық тэрбие үлгісі // Заман
Қазақстан. —1998. - 1 9 маусым.
12. Ұзақбаева С.А. Балаларга эстетикалық тәрбие берудегі халық
дэстүрі. - Алматы, 1990. - 30 б.
13. Ұзақбаева С.А. Халықтық педагогикадагы эстетикалық тэрбие:
пед. гыл. докт. дис. автореф. - Алматы, 1993. - 46 б.
14. Төлеубекова Р.Қ. Бала тәрбесіндегі халықтық педагогика:
әдістемелік құрал. - Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1994. 140 6.
15. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке
тәрбиелеуде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану:
пед. гыл. канд. дис. автореф. - Алматы, 1994. - 24 б.
16. Наурызбаев Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. - Алматы: Ана
тілі, 1995. - 192 б.
123
17. Қожақметова К. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір
гылыми жэне теориялық мәселелері. —Алматы, 1993. - 247 б.
18. Болатбаев Қ.К. Болашақ бейнелеу өнері мұгалімдерін
дайындау процесінде халықтық педагогиканы қолдану: канд. дис...
автореф. - Алматы, 1995. - 24 б.
19: Табылдиев Ә. Этнопедагогика —ел тэрбиесінің негізі. —Тараз,
2003.-241 б.
20. Бөлеев К. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие
беруге кәсіби дайындау: теориясы жэне практикасы. — Алматы:
Нұрлы Элем, 2004. - 295 б.
21. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері: монография. —
Алматы, 1995. - 463 б.
22. Назарбаев Н. «Мэдени мұра» - мемлекетгің соны стратегиялық
ұстанымы. // Анна тілі, 2007. —15 ақпан.
23. Табылдиев Ә. Халықтық тагылым. —Алматы: Қаз.МУ., 1992. —
165 б.
24. Сейдімбек А. Қазақ элемі. Этномэдени пайымдау. —Алматы:
Санат, 1997. —464 б.
25. Әлімбаев М. Халық —гажап тэлімгер. —Алматы: Рауан, 1994. —
144 6.
26. Төлеубекова Р.К., Жұматаева Е. Этнопедагогика. Жогары оқу
орындарының студентгеріне арналган оқу құралы. - Павлодар,
2007. -1 2 4 б.
27. Кожахметова К. Казахская этнопедагогика: методология, тео­
рия, практика - Алматы: Ғылым, 1998. —317 б.
28. Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. —Алматы: Дайк-Пресс, 2001.
- 439 б.
29. Жұбанов А. Ән-күй сапары. - Алматы, 1976. - 268 б.
30. Ахмет Жұбанов. —Алматы: Өнер, 2006. —206 б.
31. Маргұлан Ә. Ежелгі мэдениет куэгері. — Алматы: Қазақстан,
1966. - 256 б.
32. Қазақстан Республикасының элеуметтік-мэдени дамуының
тұжырымдамасы. - Алматы, 1994. - 56 б.
3 3. Каракулов Б.И. Симметрия музыкальной системы. - Алма-Ата
: Наука, 1989. - 178 с.
34. Төлебаева Ж.Ә. М.Төлебаевтың музыкалық мұрасының педагогикалық негіздері: канд. дис. - Алматы, 1995. -144 б.
35. Таубальдиева Ж. Музыка арқылы бастауыш сынып оқушылаф
124
*
рының гумандық қасиеггерін қалыптастыру. - Алматы, 2003. 135 6.
36. Жарықбаев Қ., Наурызбай Ж. Қазақтың ұлттық тәлім-тәрбие
атауларының түсіндірме сөздігі. - Алматы: Ғылым. - 1993. - 234 б.
37. Табыддиев Ә. Мектептегі тәрбие жұмысы. - Алматы, 1978. 130 б.
38. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. - Алматы: Санат. 2001.-284 6.
39. Әуезов М. Қазақ халқының эпосы мен фольклоры. / ауд. А.
Нұрқатов. Жиырма томдық шығармалары. 17 Т. - Алматы, 1985. 205 б.
40. Абылқасымов Б. Телқоңыр (қазақтың көне наным-сенімдеріне
қатысты гұрыптық фольклоры) / жауапты ред. С. А. Қасқабасов. Алматы: Атамұра; Қазақстан, 1993. - 160 6.
41. Енсепов Ж. Он екі перненің құдіреті. // Дала мен қала газеті. 2005. - 1 9-тамыз.
42. Білім туралы: Қазақстан Республикасының заң ы - Алматы. 7 маусым. - 1999. - № 389.
43. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан - 2030. Барлық қазақстандықтардың
өсіп-өркендеуі, қауыпсыздығы жэне эл-ауқатының артуы: Ел
Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. - Алматы, 1997. - 24 б.
44. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан Республикасында білім беруді
дамытудың
2005-2010
жылдарға
арналған:
Мемлекеттік
бағдарламасы. // Егемен Қазақстан. - 2004. - 16 қазан. - 4 6.
45. Баймағанбетова Ж.Т. Қазақ ақын-жыраулармұрасындағы жас
кезеңдеріне қатысты тәлім -тәрбиелік ой-пікірлері (XVIII-XIX ғ.ғ.). Алматы, 2004. - 148 6.
46. Негимов С. Өлең өрімі. - Алматы: Ғылым, 1980. - 136 6.
47. Негимов С. Өнерпаздық өрнектері: Әдеби мақалалар. /
С. Негимов. - Алматы: Ана тілі, 1996. - 88 6.
48. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелігі. Алматы: Ғ ылым, 1991. - 200 6.
49. Негимов С. Шешендік өнер. - Алматы: Ана тілі, 1997. - 88 6.
50. Жұбанов А. Құрмангазы күйлері қалай шыққан ? - Алматы:
Өркен, 1993.-38 6.
51. Затаевич А.В. 500 казахский песеп и кюев. - Алматы: ДайкПресс, 2002. - 375 с.
52. Тұрсынов Е. Өзектес өнер. // Қазақ эдебиеті. - 1973. - 4 6.
125
53. Магауин М. Көк балақ. Қобыз сарыны. XV-XVIII ғасырларда
жасаған ақын-жыраулары. —Алматы, 1968. —189 б.
54. Жұбанов А. Құрмангазы. —Алматы: Өркен, 2006. - 416 б.
55. Қалиев С. Ақын-жыраулардың педагогикалық ойлары. Алматы, 1980. —156 б.
56. Ұзақбаева. Тамыры терең тэрбие. - Алматы, 1995. —156 б.
57. Елубаев Р.С. Қазақ тілін оқыту үрдісінде этнопедагогика
арқылы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеудің гылыми негізі Тараз, 2003. —195 б.
58. Бахтиярова Ғ.Р. Қазақ этнопедагогикасы материалдарын
педагог икал ық әндерді оқытуда пайдалану. —Алматы, 1999. - 150 б.
59. Гумилев JI.H. Хунну. Средняя Азия в древние времена Алматы, 1960. —168 с.
60. Байдильдина С.Х. Қазақстанда мэдениет пен енер мамандарын
даярлаудың тарихы: канд. дис. —Алматы, 1999. —300 б.
61. Молдагалнев Т. Өлеңдер. —Алматы: Жазушы, 2005. - 375 б.
62. Негимов С. Қазақтың сал-серілері. Ғылыми эсселер. - Алматы:
Ана тілі, 2005. —128 б.
63. Сагындықұлы Қ. Өлең-дастандары, зерттеу еңбегі. - Алматы:
Арыс, 2002. —230 б.
126
Қосымша №1
«АҚАН СЕРІӨНЕРІНЩ ҚОҒАМДА АЛАТЫН ОРНЫ» АТТЫ
САХНАЛЫҚ КӨРІНІС
Халқымен эні мұңдасқак,
алдаспан Ақан —жыр -дастан.
Сахнада Ақан серінің портреті, Ақан серінің «Сырымбет» эні
күйтабақтан беріліп тұрады.
1-жүргізуші:
«Ақан сері - заманның сұңқары, қызыл тілдің ділмәрі, жігіттің
құлпы жібегі, сөздің ағытылған тиегі» (Мәшһүр Жүсіп Көпеев)
2-жүргізуші:
Ақан сері - халықтық сал-серілік салтының озығын ұстаныл,
оны өзінің бөлек болмысымен шырқау биікке көтеріп, тұтас бір
заманның көркем бейнесіне айналдырған асқақ тұлға.
1-жүргізуші:
Даласы мен тауларын, көк орманын, көлдерінен эуелеген әнмен
тербетіп, қауымньщ жүрегіне, жабықтан түскен жарықтай құйылып,
қазақтың аруларьгаың атын атап өлеңге қосып, мерт болған қүсы
мен Қүлагер атына әлемде кездеспейтін эн шығарып, өзіне-өзі мэңгі
тозбас, ескерткіш соққан ұлы ақын, әнші.
2-бастаушы:
Ақан сері — гашығына созган қолы жетпеген, алғаны мен
аяулыларынан қайта-қайта айрылып, қайғырса да, аласармай
қайгырған, рухы күшті, жаралы жаны жүмбаққа толы қайсар жүрек.
1-бастаушы:
Сол —Ақан, жүрген жері сайран Ақан,
Жүрегін махаббатқа жайған Ақан.
Өзі жылап өтсе де, қалың елін
әнімен әлдилеген қайран Ақан!
2-бастаушы:
Кісі емес Ақан төрде билік айтқан,
Үры емес ауыл торып, ел шулатқан.
Нәпсісін дүниенің бойга жаққан.
1-бастаушы:
Ол емес және өзінің малын баққан,
127
Жалшы емес жэне байдың отын жаққан.
Кісіні ит етінен жек көретін
Дау қуып, арыз айтып, биге жаккан.
2-бастаушы:
Төренің қзсындагы қасына ерген
Өзін ел құрмет қылган көрген жерден.
Жерлерді тоқты сойган тұлпар қылып,
Сал сурей, саңлақ мініп, сұлу сүйген.
1-бастаушы:
Жүйрік ат, сонар соят, қыз-қырқынмен,
Өмірді өткізген жан өз ырқымен.
Өмірдің ащы емес, тұщысын да
Қызықтал жігіт ойын, қыз күлкімен.
2-бастаушы:
Саңлақ ед шыққан мыңнан, озған жүзден
Көп сұлу көзін сүзген күнді вткізген.
Қызықтың айдынында қүлаш ұрып,
Армансыз қаздай қалқып, қудай жүзген.
1-бастаушы:
Рухани қазынамызды байыта түскен дарынды дала перзенттерінің арасында Ақан серініц аты айрықша ардақгала аталады.
Ақан серінің өнері ерек, өмірі бөлек. Өнері дейтініміз «Сырымбеттің сұлу сазы», «Мақпалдың ерке назы, «Қүлагердің» қайғы зары,
«Маңмаңгердің» маңғаз сәні, «Үш тоты құстьщ» сиқыр үні,
«Балкадишаның» мөлдір мұңы, «Алтыбасардьщ аспанга шапшыган
шері, «Қараторғайдың» сай-сүйекті сырқыратар сырлы әні кімді
толқьгпіаган, кімді тебірентпеген?!
Музыка: Назарларыңызға «Балкадиша әнін ұсынамыз эн тарихына тоқталады.
(Көкшетаулық Баймүрат Азнабаевтың
естелігінен).
Қызы едің Ыбыекеңнің, Балқадиша,
Бүралган белің нэзік тал Қадиша,
Жиылган осы тойға қалың қыздын
Ішінде қара басың —хан Қадиша.
Қызы едің Ыбырайдың, Балкадиша,
Боларсың біздің сөзге зар, Қадиша.
Бұлаңдап асау тайдай жүрген басың,
Боласың қандай жанга жар, Қадиша?
128
Қызы едің Ыбырайдың, Бал қадиша,
Өзенді өрлей біткен тал, Қадиша.
Бір түгіл екі жеңгең келіп отыр,
Рұхсат бізден сізге бар, Қадиша.
(«Ауыл кеші көңілді» Алматы, 1989 жыл)
Сахнаға қыз-жігіттер шығады.
Асан Баймұрат «Жамал қыз» деген энді орындап келе жатады.
(Саңқылдаған, ойын-тойға жиналғандар).
Қырмызы: - Ал, құрбылар, түгелдей екенбіз, енді бос отырмай,
ойын-сауық құра отырайық, Ақанның қыздар мен жігіттерге арнап
шығарған бір өлеңі бар еді ғой, соны еске алсақ қайтеді?! «Жігіттер
сипаты».
(Қыздар сахнада жігіттерге айтады)
Алтын: «Айтамын замандасқа біраз кеңес».
Айтайын замандасқа біраз кеңес,
Жігіттік талап еткен жаман да емес.
Өнермен талпынам деп орға түссе,
Өкініп өз ісіне қайғы жемес.
Атағы артта қалған кей сабаздың
Өлсе де оның сөзі өлмек емес.
Жұлдызы ер жігіттің оңынан шыгып,
Бақ қонса ғажап емес ертел і-кеш.
Келмейді қайта айланып бұл жиырма бес.
Жастықта әр тараптың басын шалсаң,
Қармақты тәуекел деп суға салсаң,
Еңбегің еңбектенген кетпес зая,
Міндетке бір жетерсің ойыңа алсаң.
Жігіт бар он үш түрлі біз білетін,
Соларды баяндайық құлақ сапсаң.
Бірінші жігіт туралы /Гүлнүр/
Әуелі абзалында жігіт басы,
Биік боп тұрар оның дәрежесі.
Бэйгеден күнде келген ол бір саңлақ,
Жабының тең келмейді жүз багасы.
Ілмейтін көлден таңдап қудан басқа
Апынган ақ тұйгынның томагасы.
Бір мінез әрі дана, дарқан лебіз,
Айнымас темір қазық уәдесі.
129
Қолға алса күллі жанды раушан еткей.
Дүниенің мысалы абзал гауһар тасы.
Екінші жігіт туралы /Елдар/
Екінші бір жігіт бар баулы құстай,.
Бауынан босанбайды жазы, қыстай.
Ерігіп құсқа салсаң, ілмей түспес,
Босатар тегеуріні мықтап қыспай.
Зауыттан жаңа шыққан екі жүзді
Алмастай, майысатын емес мыстай.
О дағы қаз ілінгендей бір қаршыға,
Жіберсе бабын тауып көлге нұсқай.
Үшінші жігіт туралы /Алтын/
Үшінші бір жігіт бар толық торы,
Ойлайды кез келмесе деп дұшпан орны.
Ауызбен «нағыз асыл жігітпін» деп,
Кеудесін көтеретін таудай зоры.
Құлашын жас кезінде сермей алмас,
Тең тұрар таразыда оң мен солы.
Қырандай бау аспаған көлбелеңдеп,
Көмескі із түспеген жүрген жолы.
Білемін бір жігіттің білсе-дагы,
Не керек зайығы кеткен білген молы.
Төртінші жігіт туралы /Бота/
Төртінші бір жігіт бар мінезі ауыр,
Асылзат ажар берген, өңі тэуір,
Жетсе де неше атырапқа атақдаңқы,
Қажымас қара етті аттай берік ауыр.
Алмай ма аманатын қолын созса,
Желдетіп соқса-дағы дауы,
Ton көрсе бәйге атындай шабатұғын,
Тұрады жалы барға өкпе бауыр.
Бесінші жігіт туралы /Айдын/
Бесінші бір жігіт бар терең ойлы,
Сыр ашып еш адамға бермес бойды.
Өнерін жақсы-жаман інгге сақтап,
Шығарып майда тілмен сұрақ қойды.
Адамға жүйрік ақыл бере тастап,
Талайдың қабыл-ғапыл сырын жойды.
Түсіріп ақ көңілді қайласына
Ішінен білдірместен бітеу сойды.
Ол жігіт түлкіге ұқсас айлакер-ді,
Із тастап бірдей жортты қыр мен ойды.
Алтыншы жігіт туралы /Пәкизат/
Алтыншы бір жігіт бар қарқылдаған,
Арсызды ілтифат қып алқьшдаған.
Ақ жарқын, ашық ықылас ол бір шахуаз,
Ақ көңіл, ашық мінез аңқылдаған.
Ажалсыз маған тағдыр келмейді деп,
Қарысып дұшпанынан тартынбаған.
Жетінші жігіт туралы /Әминә/
Жетінші бір жігіт бар желдей есер,
Байлаусыз эр сөзінің артын кесер.
Бір көрген жат адамға сыр алдырып,
Сырының іштен жанган бэрін шешер.
Баянсыз ұшпа бұлт секілденіп,
Дүниеден бей опасыз күні кешер.
Сегізінші жігіт туралы /Айгүл/
Сегізінші бір жігіт бар сегіз қырлы,
Нық сөзді, раушан көңіл, жалғыз сырлы.
Сөзінен тартқан сымдай теріс шықпай,
Сау басын шатыстырмас іске кірді.
Қалжырап ақ бүркіттей төңкеріліп,
Сөйлейді әр мәжіліске әрбір түрлі.
Жігіттің оңды -солды құлқын танып,
Әркімнің өзіне сай табар тілді.
Тоғызыншы жігіт туралы /Гүлім/
Тоғызыншы бір жігіт бар қоңыр бөрік,
Жел шықпай қозгалмайды белгі беріп.
Шыгармас сырын сыртқа сондай берік.
Кісіден ала алып, өзі бермей,
Қайла мен ақылына болган серік.
Қызбайтын топты көрсе қалың тері,
Базарда бағасы бар қырық теңгелік.
Оныншы жігіт туралы /Гүләйым/
Оныншы бір жігіт бар қатын жанды,
Киеді қатынынан артылганды.
131
Аяғын қия жерге бір баспайды,
Алдынан құрулы арқан тартылған-ды.
Біріне-бірі сондай машықтасып,
Қызықпен таңды сондай атырған-ды.
Бұл жігіт әйелімен бірге қисап,
әйелге жақын келіп ғапылданды.
эйелдің қолтығына кіріп алып,
Не айтса бэрін соның мақұлдады.
Он бірінші жігіт туралы /Күлпаш/
Бір жігіт он бірінші өсек айтар,
Ауызбен көп адамды ол байытар.
Кішкене торсығына сөз құйьіп ап,
Апарып әр ауылға барып шайқар.
Жамандап бірді-бірге құйылыстырып,
Қуанып ат алғандай үйге қайтар.
Дұрыс сөз ақылынан шықпаса да,
Қынадан жаман сөздің түбін байқар.
Он екінші жігіт туралы /Гүлшара/
Бір жігіт он екінші кербез —салды,
Бойына амандықты жиып алды.
Өзіне өз жұмысы мақұл болып,
Көзіне кеңес айтар ілмес жанды.
Кісіге бойын беріп жақын келмес,
Семірген мәстек аттай майлы —жалды,
Сіресіп, сықырлаған тэкаппар боп,
Ойланып өзгелерден білмес халды.
Майданда кейбір жігіт жалғыз тұрар,
Ойға алмай санамастан дүние малды.
Он үшінші жігіт туралы /Қапира/
Жігіттің тағы бірі түссін еске,
Семірген ол бір саз қара күшке.
Базары жігіттіктің ойында жоқ,
Ойланып білмек түгіл, кірмес түске.
Аманбек:
Қыздар, Ақан сері сендердің сипаттарың жайында да өлең
шығарыпты, кәне! Біз де айтып көрелік.
Қыз сипаты туралы /Арман/
Бірінші, бір қыз келер ақша маңдай,
132
Жамағат үлкен-кіші мақгағандай.
Анадан туғаннан-ақ болып дана,
Әлінше жақсыларды жақтағандай.
Құрбысын жауға бермес ол шаһыбаз,
Жолдасын сары алтындай сақтағандай.
Жүреді теңін тауып - ойнап-күліп,
Сыны жоқ жұмысының ақсағандай.
Қыз сипаты туралы /Айқын/
Екінші бір қыз келер тілі жорға,
Ұқсаған жұмақтағы бейне хорға.
Ажары, ақша беті сағымданып,
Жарасар құлағына алтын сырға.
Қыз сипаты туралы /Берік/
Үшінші бір қыз келер қара шашты,
Күлім көз оймақ ауыз, қиғаш қасты.
Шомылған айдын көлдің аққуьгадай,
Отырар ағажан деп кәрі-жасты.
Қыз сипаты туралы /Ернұр/
Төртінші бір қыз келер қара торы,
Бұлгақтар шекесіне таққан шогы.
Өз ісін өзі білмей жұртқа күлер,
Білініп жүрсе -дағы нәзік жолы.
Қыз сипаты туралы /Ақылбек/
Бесінші бір қыз келер сұрша жайдақ,
Отырар тәуекелге белін байлап.
Көңілі жас- кәріні бірдей көріп,
Нәпсіні семіртеді майдай шайнап.
Қыз сипаты туралы /Бекарыс/
Алтыншы бір қыз келер толық сары,
Бойына тең келмейді жанның бәрі.
Лайықты өзіне тең таппаган соң,
Кетпейді көкіректен қайгы-зары.
Қыз сипаты туралы /Апшын/
Жетінші бір қыз келер алым-салым,
Болганда мойны қысқа, шашы қалың.
Әрқашан осындайга кез келеді,
Қашаннан арылмаган соры қалың.
«Сүйген қалқа» ән.
133
/Домбыраға қосылып Қанат орЫіндайды./
Қалқатай, «кари глаз» екі көзің,
«Никогда не забуду» айтқан сөзің.
«Третий, второйлар» толып жатыр,
Ойласам «как родился» сенің өзің?
Қалқаның бес мың теңге бір басында,
«Восемсот три тысяч» сырғасында.
Ақ мерует, асылзада бекзат қалқам,
Мен сенің жараймын ғой жолдасыңа.
Серінің қолқасы бар бір басыңда,
Күн сәулең елес беріп тұр қасымда.
Өмірің өткіншідей өте шығар,
Қызықгы көре алмасаң дер жасыңда.
Кім кепіл өмір гүлі сынбасына,
Саяда тұрсадағы шың басында.
Армансыз жас шағыңда өткізіп қал,
Мен кепіл өмір өтпей тұрмасына.
/Музыка. Ақан серінің «Қараторғай» эні айтыльт жатады./
1 - бастау шы:
- Ақан сері - ойын-сауықтың, той-думанньщ гүлі эрі шешен, эрі
тапқыр, эрі кесіп айтатын турашыл болған. Халықтың жуан ортасында қаздай қалқып, қасына жыршы ақындарын, әншілерін,
күйшілерін, ойыншыларын, домбырашыларын, палуандарын ертіп,
топ құрып жүрген. Әншілік, орындаушылық, сазгерлік өнерімен
бүкіл қазақ даласына танылган ерекше дарын иесі. Әндері қазақтың классикалық эн творчествосының алтын қорына еніп,
бүкіл халқымыздың өлмес-ешпес мүрасына айналған туындылар.
Балуан Шолақ, Жаяу Мүса, Естай, Иманжүсіп, Қүлтума сынды
атақты сал-серімен жақын қарым-қатынаста болған.
/эншілер тобы, сал-серілермен әндетіп келе жатады/.
Қырмызы:
- Сарыарқаның сал-серілері, сұлу Ертістің эн еркелері! Қош
келіпсіздер, даланы энге болей келе жатқан түрлеріңіз бар,
төрлетіңіздер. Думан дүкенін дүмбірлетейік.
«Торыны таң аттырып мінген қандай»
/Жанаторындайды, домбырамен/
Торыны таң асырып мінген қандай,
Үкілеп, әсемдетіп жүрген қандай.
%
134
Тұсынан қызды ауылдың эн шырқатып,
Сыбанып ақ білекті түрген қандай.
Күнінде уағда еткен қалқажанның
Жетуге ынтызар боп жүрген қандай.
Ауылы қыз қалқаның қайда екен деп,
Жүгіртіп сайлау дермен келген қандай.
Атыңды бір тасаға байлап тастап,
Тұсына ақ боз үйдің төнген қандай.
Сөз салып қалқажанга жеңгесінен,
Құрбыңмен сыпайы ойнап, күлген қандай.
Ишарат әзілімен сөз қатысып,
Қыз сырын жеңгесінен білген қандай.
Апаңдай алабұртып тұрғаныңда,
Алдыңнан қарсы шықса ақша маңдай.
Құрбыжан ебін тауып келдің бе деп,
Ақсиып күрек тісің, күлген қандай!
Қалқажан күле қарап, жүр дегенде,
Ақ үйге есік ашып енген қандай!
Сол жерде айтылмаган сыр қалмайды,
Кілт ашып ақ санды қты атқарғандай.
Ойынның қызыгымен білмей қалып,
Машырықтан таң саргайып атқан қандай.
Сол кезде көңіліңе түссе қорқу,
Мысықтан тышқан қорқып сақтангандай.
Ақырын үйден шыгып таң алдында,
Манағы сайдагы атты тапқан қандай.
Шылбырын сол торының қызга беріп,
Шақшаны қагып-қагып атқан қандай.
«Маңмаңгер»
(Ернұр орындайды, домбырамен)
Маңмаңгер, кекілің келте, жалың майда,
Байлаған сені сылап қалқатай да.
Жүресің желмаядай жануарым,
Корейін қызыгыңды осындайда.
Қайырмасы:
Ахау, туған елім,
Балаң едім.
Өзіңе осынау әнді
135
Сала келдім.
Маңмаңгер, ән қосайын жүрісіңе,
дер екен қалқа қалаи келісіме.
Сыдыртып маңмаңгермен келе жатып,
Осынау эн күйдіріп түсті есіме.
Қайырмасы.
Маңмаңгер, кекілің келте, жалың майда,
Бал татыр қант қосса қагаз шайға.
Кісіден анау-мынау жалтару жоқ,
Ақ көйлек, дүрия бешпент сәулем қайда.
Сахнада қайғылы музыка ойнайды. Әнес «Құлагер» поэмасынан үзінді оқиды. Ербол Айтбаев «Құлагер» энін орындайды.
1-бастаушы:
Ақан серінің тағдыры - бір жағынан, сұлу өмір иесі сықылды,
екінші жағынан, өксік -өкініші, зар-наласы, мұң -ш ері шаш етектен
аянышты өмір.
Ақан қазақ қоғамының жай-күйіне де барлау жасайды, болашағын болжайды. Қазақ жерін қайғы бұлты торлайды, келімсектер
қорлайды. Көшпелі ерлер мұңайып жұқарып, ұр да жық есерлер
арам шөптей қаптап, ел мен жерді тоздырады. Қазақ баласы көк
майсалы жайлауынан, құйқалы, шүйгінді қоныстарынан, сулы, нулы, орманды жерлерінен айрылады. Мұны ақынның ұшқыр ойы, сезімтал жүрегі өткір де терең түсінеді. Отарлық езгіге қарсылық
көрсетіп, қарғыс оғын жаудырады.
«Бара-бар крестьянға тең болмадық»
(Назымбек жатқа оқиды)
Бара-бар крестьянға тең бол мадық,
Тартылып қай жараға ем болмадық?!
Мапымыз, жерімізден пайда тиіп,
Қапайша патшамызға дем болмады?!
Сексен бес жыл болыпты поддандыққа, («бодандық» сөзінің
шығу тегі)
Қайырсыз патшамызға ел болмадық.
Құр мен қоян секілді алуға оңай,
Қай жүртқа аңқаулықпен жем болмадық?
Қазақ малы азайса, халқың азар,
Қалайша бай көпестер дүкен жазар?
Патшалық дүкендердің бәрі көмір,
136
Сөзімнің дәлеліне салсаң назар.
Қазақ малы кемісе, бэрі кемір
Үрбіт, Мәскеу, Мэкәрші - күллі базар.
Сиыр, қой, жылқы қылы, май терісі
Фабрикте асыл пұлды жүннен тозар.
Шолақ мәстек, қубөшке крестьян,
Қазактың байлығына бермес ажар.
Сендер үшін қазақ малы азайды деп,
Фабриктер крестьянның шашын күзер.
Зираттың тақтайларын ұрлап алып,
Айуанша қараңғыда қазып мазар.
Үстіне егін шықса, қырқып алып,
Аузьгаа не түскенін итше қажар.
«Біз солдат патшаға бердік»дейді,
Омырауға салады өңкей ажар.
Қай жауды әскер беріп мұқатыпты?
Соғыста солдаттары жүреді азар.
Күллі халық кәсібі қазақпенен,
Қисап неге қылмайды думаншылар?
Пайдасы крестьяннан кейін бе екен?
Қазақтың қайран малы көлге жүзер.
Әскерге де ат керек, атаман керек,
Данышпандар қисапты қалса сезер.
Жер ауып, баққан малын алдыңызда,
Қазақтан бұл уақытта болдың безер.
дариға, дертті заман келгеннен соң,
Қаламга жан қалмады тізгін берер.
Қор болып крестьянның табанында,
Қалайша күн көрерміз, дэурен кешіп.
Темір айыр, ақ балта қолдарында,
Тілге келмей ұрады өңмеңдетіп,
Қоныс жоқ жан-жагынан тарылмаган,
Патша отыр жұтамын деп бір абжылан.
Қазаққа айдап салды шенеунігін,
Соқамен қазақ жерін жырымдаған.
/Музыка. «Көкшетау» әні күйтаспадан беріліп жатады.
Заманға қарап.
/Ержан жатқа оқиды/.
137
Болғанда мұндай күнде заманымыз,
Жай жатып сахарада қамаламыз.
Болыс, би ет пен шайга мәз болуда,
Қайткен де тура жолды таба апамыз?
Үйренген халықпыз ғой шегіншекке,
Кәсіпсіз сахарада еріншекке.
Байлар жүр малша күйсеп, малын айдап,
Ұйқымен өмірі өтіп тектен текке.
Жай жату - тек бүгінгі жанның қамы,
Қаперсіз шөп жейтұғын малдың қамы.
Өзді -өзі талап жеген элі жетсе,
Хайуан сахарада аңның қамы.
Бастаушы:
Ақан сері - қазақ халқьгаың рухани мәдениетінің тарихындағы
қайталанбас ерекше дарынды тұлға. Оның өлеңдерінің басты ерекшеліктері мен сипаты болашақ ұрпақтың рухани байлығы болып
саналатындығында.
«Адамның біліміне ақыл серік»
(Ерік жатқа оқиды)
Жігіттер, өнер үйрен заманыңда,
Денсаулық әлің келген аманыңда.
Жайылып сахарада жатамыз деп,
Мінекей, қалдық дұшпан табанында.
Жігіттің шешендігін дауда сына
Мақтаған қыран құсты ауда сына.
Қарын тоқта әркім-ақ үйде батыр,
Жігітті батырсынған жауда сына.
Жақсының өзі өлсе де, сөзі өлмейді,
Жаманның үлгі болар сөзі қалмайды.
1-бастаушы:
Ән еркесі, жыр серкесі, сері Ақаннан қалған тағылым-тэрбиесі,
үлгі өнегесі мол, пэлсапалық мэні терең, магыналы ғибрат, ділмэр
сөздер қаншама! Мысалы:
Дүние бір сырғанақ сайқал екен,
Күн түскен күзгі шөптің мысалындай немесе
Ақыл —шам, керек оған май мен білте,
Сасарсың кеш боп қалса, егер ерте.
Кеш болмай күн бұрыннан жабдық сайлап,
Қолыңа түсіре бер бірте-бірте.
Музыка.
2-бастаушы:
Қасиетті Көкшетау - туған жерің,
Әнің - асыл, жырың - от, сөзің - керім.
Шаттанып ерек біткен өнеріне
Дейміз біз: «Асыл бабам - Ақан серім»
1-бастаушы:
Сәт туды бір дүбірлер туған далам,
Ол сенің - ұлы тойың, заңғар бабам.
Халқың тұр еркіндік ап, есен-аман.
2-бастаушы:
Қалдырған өлмес мұра ұрпағына,
Сол халқың риза сенің аруағыңа.
Қалың ел -қазағыңды энмен тербеп,
Өтіпсің бұл өмірден, о, дариға!
1-бастаушы:
Өтіпсің махаббатгы жырлап дара,
Өтіпсің сұлуларға сыр ақтара.
Өтіпсің Құлагердей ат күйігіне,
«Құлагер» эніменен шыдап қана.
2-бастаушы:
Тербеліп Көкшегаудың әр алабы,
Осылай шыгар елдің жақсы атағы.
Әз бабам, осы ел жұртың аман болса,
Бір емес, сан тойыңды тойлар әлі!
Кеш Ақан серінің «Көкшетау» әнімен аяқталады. Қазір үлкен
ауылдың бұл шетіндегі қолы бос жас-желең де, шүйке есіп, ұршық
иірген кексе қатын, кәрі кемпір де түгелімен ауылдың екінші жагына қүлақ салады. Тегіс алаңдап, солай жүргілері де келеді. Олардың
бэрін еліктіріп, аса қыздырган - жалгыз бір шырқаган асқақ үн; ол ән. Ауыл үстінде шаңқай түсте, бүлтсыз көк аспанға шаншылып
шырқаған өктем, әсем жалгыз үн.
Шеткі үйлердің барлық жаны бұл әншіні бұрын алыстан болса
да естіп, дәндегендей.
Ән үқпайтын кішкентай немересін арқалаган бір карт шеше белі
бүкшие түсіп, ән тыңдауга асыга басады.
139
Мүкіс тартқан кәрі құлагының үстіндегі кимешегін кейін жиырып қойып, басын жогары көтере бере, қүлағын төсей түседі. Жалтыр күннен үялган жасты көзін сыгырайтып, қарт жүзіне сансыз көп
әжімін тереңдете, иреңдете жиып келеді.
Уа, өркенің өссін, эншібегім! Біздің көңілімізді көтерсең, сенің
көңіліңді қүдай көтерсін!... —деп, тіссіз иегін шошаңдата сөйлейді.
Бүл ауылдың атақты әнші қонағы соңғы бірнеше күн ел қыдырып кетіп, кешелер мүнда қайтқан. Ертең еліне қайтады, кетеді де­
ген хабарды да ауылдың бар адамы естіген. Енді соңгы әндерді
естіп қалуға ауылдың көп жаны бүгін эсіресе құмартатын.
Бірақ қүмартқанмен, шеткі қоңыр үй, малшы, жалшылар үйлерінен сол энді тыңдауға талпынған талай жан бара алмай,
өкінішпен күйікте қалған.
Қорыта келгенде, Ақан серінің өнерінен көрермендер хабардар
болуы мақсатында және ізгілікті үстанымдарынан үлгі алуына
мүмкіндік туғызу үшін Ақан серінің өнерін сахналандыруды жөн
көрдік. Адамдар Ақан серінің шығармашылыгына өздерінің дүниетанымын бщціреді. Бұнда Ақан серінің барлық игі істері, өнеріндегі
халқына сіңірген ізгілікті ұстанымдары студеттердің аузынан, сахна
төрінен айтылуы бүгінгі амалмен оқыту түрғысында жүзеге асады.
140
Қосымша №2
ҚҰРМАНҒАЗЫ ЖӨНІНДЕ ДЕРЕКТЕР ЖИНАУ ЖАИЛЫ
Қазақтың халық музыкасы, музыкалық аспаптары, әнші,
күйшілері
жөнінде
орыстың,
Европаның
этнографтары,
жолаушылары ¥лы Октябрь революңиясынан бұрын шыққан
баспасөз
беттерінде-ақ
көптеген
мэліметтер
қалдьфып
кетті.Олардың бәрі бірауыздан қазақ халқында эн-күйдің бай
екендігін, халықган шыққан көптеген талантты орындаушылар,
халық ком- позиторлары бар екендігін, қолдан істелген болса да
домбыра, қобыз, сыбызғы сияқгы аспаптарда ойналатын күйлердің
программапы, үлкен оқиғаға қүрылатындығын айтып кетті.
А.Аллекторов, А.Ивановский, Г.Потанин, А. Эйхгорн тағы
басқалары өздерінің көзімен көрген, құлағымен естіген эншікүйшілерінің өмірбаяндарын, орындау шеберліктерін, оларды
тыңдаушылардың алған эстетикалық әсерін жақсы эдебиет тілімен,
үлкен сүйіспеншілікпен баяндады. Олардың кейбіреулері, сонымен
катар, аз да болса эңдердің, күйлердің ноталарын да жариялады.
Сол адамдардың қазақ музыкасы, музыка қайраткерлері жөніндегі
жазып қалдырған деректері осы күннщ өзінде гылыми тереңдігін,
тарихи құнын жойған жоқ.
Әрине, музыкалық құбылыстарды терең талдауға олардың
көбінің музыкалық білімдері болмаған. Бірақ шын ықыласпен,
өздерінің алған рухани әсерлерін адал жазып қалдырудың ғылым
үшін үлкен мэні бар. Біздің заманның музыка зерттеушілері егер де
сол тарих тенізінің түбіндегі маржанын тауып ала білсе, онда баға
жетпейтін пікірлер, теңдесі жоқ табыстар көп. Сондықтан ол
адамдарға алгыстан басқа біздің буын ешнәрсе айта алмайды.
Өйткені қазақ халқының өнер тарихы былай тұрсын, тіпті
азаматтық тарихы ол кездерде қагаз бетіне түспеген. Бірен-саран
шежіре айтушылар «Қазақ халқы Әнес сахабадан бастапды» деген
мылжың әңгімелерден әрі аспайтын. Ғылыми тұрғыдан,
профессионалдық түрде қазақ музыкасының тарихы тек
революциядан бергі дәуірден ғана бастап қолға алынды. Оган
бірінші себеп болған 1932 жылы Алматыда қазақ тарихында бірінші
рет музыка техникумыиың ашылуы. (Соңгы кездерде табылган
архив деректеріне қараганда, Қазакстанда революциядан бурын да
141
кейбір қалаларда музыканың бастауыш мектептері болса керек.
Бірақ оларда қазақ балалары оқыған емес. А.Ж.) Осы техникумның
жанынан 1933 жылы Қазақстан Халық Комиссарлары Советінің
қаулысы бойынша «Қазақ музыкасын зерттейтін кабинет» және
«Қазақгың халық музыка аспаптарын өңдеп, жетілдіретін
шеберхана» ашылды. Кабинет казақтың ән-күйін жинап нотаға
түсіру, әншілер, күйшілер жөнінде деректер жинау жұмысымен
шұгылданды. Ол үшін ән - күйді жазатын музыка мамандарын,
оларға орындап беруші халық өнерпаздарын шақырды. Сөйтіп,
ғасырлар бойы бүркеулі жатқан халық музыканың тың
«бороздалары» аударыла бастады. Халықгық асыл музыка мұрасын
жинауда бұл үлкен қадам болды. Эрине, совет түсында бірінші рет
қазақ музыкасын қомақты түрде жинап нотаға түсірген, бірінші рет
шын мәнісінде қазақ музыкасы жөнінде профессионалдық пікір
айтқан, советтік музыка этнографиясында эпопея жасап кеткен,
қазақтың халық музыкасын тек біздің еліміз ішінде ғана емес, бүкіл
дүние жүзіне таратуға бірінші себепші болған орыс мәдениетінің
өкілі Александр Викторович Затаевичтің орны басқа.
Ал біздің әңгіме еткелі отырған қазақтын үлы композиторы
Қүрмангазының өмірі мен творчествосы жөнінде де бірінші
деректер отызыншы жылдардың басынан бастап көрінді.
А.Затаевич өзінің 1931 жылы жариялаған «Қазақ хапқының 500 әнкүйі» деген еңбегінде Қүрманғазының «Серпер», «Ақсақ киік»,
«Кісен
ашқан»,
«Терісқақпай»
(А.Затаевич
бүл
күидщ
Құрманғазыныкі екенін эңгіме етпейді. А.Ж.) «Ойбай, балам» (қате
аталған, «Қайран шешем» күйінің жүдеулеу бір варианты. А.Ж.)
күйлерінің ноталарын келтіріп, күйші жайлы бірқатар артық-кемді
пікір айтқан, А.Затаевич пікірінің біз нұсқап отырған шала жерлері
болса да күйші жөнінде совет түсында баспасөз бетіндегі түңғыш
дерек болғансын оған мән бермеске болмайды. Өйткені күйшінің
өмірбаяндық деректері болғанымен, профессионалдық музыкалық
талдауды Қүрманғазының күйлеріне бірінші жасаған А.3атаевич
екенінде дау болмау керек. Жалғыз-ақ өкініпггі нәрсе - қадірлі
күйші жөніндегі екі ұшты айтылған пікірдің біздің заманның
баспасөзі бетіне түсіп калганы.
1933
жылдың көктемінде жоғарыда айтылған кабинетте қызмет
істеп, күйлерді нотаға түсіруге Бөкейдің атақгы домбырашысы
Махамбет Бөкейханов келді. Ол жиьфмасыншы жылдардың
142
басында А;3атаевичке отызга тарта күй берген болатын. Махамбет
Дәулеткерейдің, Салауаттың, Мүсірәлінің, Әлікейдің, Сейтектің,
Түркештің, Байжұманның, Соқыр Бщанның күйлерімен қатар, сол
келгенінде бізге Құрманғазының бірнеше күйін орындап берді.
Олардың ішінде А.Затаевичке жаздырган күйлерінен «Ақсақ киік»,
«Кісен ашқан» (бірінші орындап берген Науша Бөкейханов. А.Ж.)
жэне ол жинаққа енбеген, Құрмангазының «Көбік шашқан» күйін
орындап берді. Сонымен қатар күйшінің өмірбаяны жөнінде аса
бағалы деректер берді. Құрманғазының туған, өлген жылдары
шамасы, Бапаспен кездескен кездері, «Көбік шашқанның» -шыгу
тарихынан көп мэлімет берді. Махамбеттің айтуы бойынша біз
Қашаганның күйші домбырасын қорғап айтқан өлеңін түгел білетін
қарт Хайролла Бегешевті тауып алып, ол кісіден Қашаганның:
«Қолымдағы қу агаш» деп басталатын өлеңін жазып алдық
Құрмангазы жөнінде дерек жинауға осы бір жағдайлар түрткі,
жетекші болды десек, артық емес. Өйткені бірінші Караганда
ескерімсіз бір жагдайдың үлкен іске себеп болып кетуі болып
тұратын нәрсе.
Махамбет Құрмангазы жөнінде тагы кімдерден дерек сұрауын
іздеп жүріп Қазақстанның батысының өткен кездегі біраз жагдайын
білетін Жаулыбай Қосыбаевты кездестірді. Ол кісі Құрмангазы
заманындагы кейбір саяси жагдайлар жайлы деректер берді.
Жаулыбайдың айтуы бойынша біз Бөкей тарихын жақсы білетін
адам Сейтқали Меңдешевке бардық Сейтекең бізге Уақытша
Советтің негізін, Бөкейде хандыктың жойылуы кезін, сұлтанправительдердің міндеті мен істерін, Бөкейдің Таргын, Талөкпе,
Қамыс- Самар тагы осындай болып жеті қисынга бөлінгенін,
Орынбор генерал-губернаторы Эссенның билеу кезі жөнінде аса
бағалы тарихтық деректер берді.
1934
жылдың июнь айында Алматы қаласында Бүкіл
қазақстандық бірінші халық өнерпаздарының слеті болды. Оған
республиканың түкпір-түкпірінен домбырашы, қобызшы, агаш,
алтын-күміс шеберлері келді. Олар қазақ халқының сақталып келген
қымбатты өнерлерін шүгылалы астанага жеткізді. Бұл слет
өнерпаздарды кең қамту жагынан, халық өнеріне назар аударудан,
профессионалдық өнерді орбітуде бірінші жагдай өнерпаздықтың
қолга апынуының қажеттігін сездіру жагынан тарихи слет болды.
Міне, осы слетке Қүрмангазының орындаушылық дәстүрін
143
куған көптеген музыкалық «немере», «шөберелері» келді. Біз
бірінші рет Құрманғазы шығармаларын өзінің дәстүріндегі
орындаушылардан есіттік. Көкбаладан үйренген Охаб Қабиғожин,
Мэменнің шәкірті Қали Жантілеуов, жанған оттай лаулап тұрған
жас домбырашы Ғабдұлман Матов, тағы басқа- лары күйшінің небір
өсем опустарын орындап, тыңдаушыларды таң қалдырды. Охаб
«Сарыарқа», «Алатау», «Балбырауын», «Бозшолақ», тағы басқа
күйлерін орындап берумен қатар, Құрманғазының жас шағы, жігіт
шағы, Сыр, Арқа, Жетісуға жол тартқан кезі, «Кішкентайды»
шығару тарихы және басқа толып жатқан күйші атасының өмірі мен
шығармалары жайлы көп дерек берді. Қапи Құрманғазының
«Абай», «Түрмеден қашқан», «Ақбай» күйлерін орындап берді.
Бірақ Қали жаратылысында әңгімеші адам емес екен, күйлердің
тарихы жөнінде қысқа-қысқа ғана эңгімелер айтып берді. Онда да
бэрі туралы емес. Құрманғазының «Перовский маршын» орындап
берген жэне сол дәуірдегі Құрмангазының басынан өткен
жағдайлары жөнінде жас та болса ауызша өте қызықты әңгіме
айтып берген Ғабдүлман болды.
Музыка кабинетіне келгендердің біріншілерінен Лұқпан
Мұхитов Құрмангазының «Қызыл қайың» күйінің бір вариантын
алып келіп берді. Лұқпанның творчестволық, орьгадаушылық негізі
Абыл, Тазбаладан бері келе, Сәулебай, Қауен арқылы өтеді. Алайда,
оның орындаған «Қызыл қайыңы» біреу болғанымен, бірегей күй
болып шыкты. 1935 жылы Құрманғазы атындағы оркестрге кепіп
кірген домбырашы Науша Бөкейханов «Терісқақпайды» қайта
орындап берді. Сондай-ақ, Науша «Ақсақ киіктің» Махамбегтен
қалып қойган бір буынын енгізді, «Көбік шашқанды» толықтырды.
Олай деп отырғанымыз Науша мен Махамбет репертуары жақын
болганнан ба, үнемі күйлердің дұрыс - бұрыстығы жөнінде таласып
қапатын да, біз ара-би болып екеуінің вариантын да қабылдап, кейін
оркестрге түсіргенде артығын «жонып», сымбаттап алдарына
тартқанымызда екеуі де риза болатын дейді зерттеуші.
Осы жылы қазақ тарихында бірінші рет, домбыра, қобыз,
сыбызғыдан қүралған отыз екі кісілік оркестр Қазақстанның
Жамбыл, Оңтүстік, Қызылорда, Ақтобе, Қостанай, Батыс Қазақстан,
Гурьев облыстарын аралады. Акгөбе облысының Ойыл ауданынан
батысқа қарай өтіп Каратөбеге барғансын- ақ запда күй
тыңдаушылар арасында әңгіме - сыбыр көбеюге айналады.
144
1943 жылы күйшінің туғаньгаа 125 жыл толуына арналған
үлкен кеш Абай атындағы Ленин орденді Академиялық опера және
балет театрында өтті. Онда халық сыймай кетті. Бірінші бөлімде
Құрманғазы туралы казақ, орыс тілінде осы жолдардың авторы
баяндама жасады. Екінші бөлім театрланған концерт болып
басталды. Оны сахнада қоюшы және Құрманғазы болып киініп,
гримделіп шығып, өз қолынан Динаға (Дина рөлінде оркестрдің жас
домбырашысы, жақсы орындаушы Адас Нүрпейісова-Динамен тек
фамилиясы үқсас) деген қыз шықты. Қараңғы сахнаға от Орнындай
гана жарық беріледі. Ол жарық келе жатқан Қүрманғазыға түседі.
Құрманғазы өзінің басынан өткен жағдайларын өлеңмен халықка
айтып келіп, аяғында домбырасын Динаға береді. Дина
«Сарыарқаны» қағып-қағып жібергенде сахнада караңғыланып
көрінбей отырып оркестр Динамен бірге бастап эрі қарай күйді
ойнап жүре берді. Шам жанады. Құрманғазы да, Дина да
көрінбейді. Оркестр Құрмангазының бірнеше күйін ойнап, концерт
аяқталады.
Осы жылдың басында «Казақтың халық композиторлары» деген
осы жолдардың авторының кітабына «Қүрманғазы» деген бөлімі
жогарыда баяндалган деректердің жиынтыгынан қүралды. 1936
жылгы кітапшаға қараганда бұл кітапта күйші туралы біраз жаңа
деректер жарияланды.
1951 жылдың күзінен бастап біз Қүрманғазы туралы архивтер
жинауға кіріскен. Алматьщағы мемлекеттік тарих архивының
«Бөкей ордасы» фондысындағы материалдарды актарып, күйші
жөнінде еш уақытта қағаз бетіне түспеген жаңа деректер болды.
Құрмангазы туралы 1857 жылгы Орынбор генерал-губернаторлыгы,
Орынбор шекаралық Комиссиясы, Бокей Ордасын басқарушы
Уақытша Совет жэне Астраханьдық Біріккен Сот палатасының
араларында жылга жақын жүрген қағаздар кездесті. Орал қазақ
Әскері жэне Хан Ставкасы арасындағы қағаздар шықты. Олардың
ішінде Құрмангазымен бірге оның інісі Байгазыны да қаралайды.
Оларға 1844 жылгы законды қалдану керегін айтады (кауіпті деген
адамдарды жер аудару законы). Сонымен қатар, бүрын ауызда гана
жүрген «Перовский марштың» шыгу әңгімелеріне жанасатын
деректер табылды. Мысалы, бір кагазында генерал-губернатордың
(Перовскийдің) нұсқауы бойынша Құрмангазылардың істерінің
қысқарылганын Уақытша Совет Шекаралық Комиссияға жазады.
145
Қалай болганда да Перовскийдің Құрманғазыға бір кешірімінің
болганын дәлелдейді. Ал сегіз правитель, сексен төрт старшынга
Құрманғазыны іздеп «болдық» (құлақғандыру мэнісінде. А.Ж.)
шашқанда олардың көбінің «Құрманғазы біздің қарауымыздағы
жерде жоқ» деген жауап- қағаздары кездесті. Соған қарағанда
халқы сүйген күйшіні әкімдердің көбі де қолдарынан ұстап бергісі
келмегендері көрінеді. Әрине, сол кагаздар, жауаптар беріліп
жүрген кездерде Құрмангазы ел арасында жүрді.
Соңғы жылдарда консерватория оқытушысы П.Аравин өзінің
«Қазақ халқының аспапты музыкасы» атты диссертациялық
тақырыбына байланысты Астрахань, Орал, Орынбор архивтерін
аралап, Құрманғазының «сот ісі» туралы көп деректер тапты. Ол
деректер бойынша, Құрмангазы түрмеге екі рет қана түскен.
П.Аравин, сонымен қатар, Құрманғазының «сот ісіне» байланысты
документгердің копияларын алып келді. Ол деректер кейін
жарияланбақ.
Біз ауызша деректер бойьгаша болса да
Құрманғазының түрмеге бірнеше рет түскенін айта кетуді мақұл
көрдік. Өйткені зерттеушілер үшін деректердің пайдасы болмаса,
зияны болмайды.
Әрине, күйші жөнінде әлі талай ауызша, жазба деректер
табылады. Біздің айтқандарымыз әлі талай өзгеріс өнер. Бірақ қолда
барды жариялай беруді дұрыс деп таптық.
146
_
J
* •*
к.
V
v
-
#
#
•
*ж
^ 4
В
V *
ГЛОССАРИИ , о
%т
Л"
'
I
»4
* *
. *
•
J
- * « ► ' * *
#
E-
;
•
* .
" ^
•
г
a,
»
%
% % V
•
'
/\
•» • .
«
* **
* #»
•
* •
•
<. ^ у
і д
T«
і Д
%
(
я
Ғ
J
•
* .'
a*r~
•
_
f*
• %
%*
а
»
л
•
Л
*
#
' -
•
•
*
*
*
• ; •
^
*
GW
|
%*
У
4, I
| •
•
w
1 Амал (тәсіл) - способ - бір істі атқарудың тиімді жольга
іздестіргендегі адамның іс-әрекеті.
2 Методология —(от греч. Methodos - путь исследования или
познания, lodos - понятие, учение) - системе принципов и способов
организации и построения теоретической и практической деятель­
ности, а также учение об этой системе.
3 Әдіснама - методология 1) учение о научном методе познания.
2) совокупность методов, применяемых в отдельных науках.
4 Ғылым1) білім негіздері, әсіресе ғылыми әдісті жүйелі түрде қолдану
нәтижесінде алынған негіздер;
2) негізгі принциптер мен жалпы заңдылықтарды қорытьш
шығаруға жұмылдырылған зерттеулер, не пәндер саласы;
3) табиғи құбылыстарды зерттеуге арналған эдістер мен амалдардың ғылыми принциптерге негізделген жүйесі.
5 Ғылым - адамның табиғат пен қоғам туралы объективті білім
қалыптастыруға мүмкіндік беретін танымның ең жоғарғы пішімі,
оның практикалық қызметінің бір саласы.
6 Жан - душа -адамның, жан-жануардьщ (кейде өсімдіктердің
де) бойындағы тіршілік қуаты туралы түсінік.
7 Душа - понятие, отражающее исторически изменявшиеся воз­
зрения на психику человека и животных; в религии, идеалистиче­
ской философии и психологии.
8 Душа - термин, употребляемый иногда в качестве синонима
термина психика. Этим понятием в истории философии выражалось
воззрение на внутренний мир человека, отождествляемый в идеа­
лизме с особой нематериальной субстанцией.
9 Жүйе - система - (греч. - составленное из частей, соединен­
ное) - совокупность элементов, находящихся в отношениях и связях
между собой и образующих определенную целостность, единство.
10 Когнитив —(лат. Codnitio - білім, таным) - айналаны қоршаған кеңістіктің таныс бейнесі.
11 Қолданбалы ғылым - прикладная - имеющий практическое
значение, применяемый на практике.
147
12 Өнер - искусство - специфическая форма общественного
сознания и человеческой деятельности, представляющая собой от­
ражение действительности в художественных образах, один из важ­
нейших способов эстетического освоения мира.
13 Өнер - 1) бір істі ұқсатып жасаушылық, шеберлік; 2) өмір
шцндығын көркем образдар арқылы бейнелейтін қогамдық сана
мен адам іс-әрекетінің өзіне тән ерекшеліктерімен дараланатьш
формасы.
14 Психология —(греч. Hsuche - душа и lodos —учение, слово)
- наука о законах порождения и функционирования психического
отражения объективной реальности в процессе деятельности чело­
века и поведения животных.
15 Психология —(греч. Hsuche - жан, lodos - ілім) - тіршілік
қарекетінің ерекше нысаны ретінде психиканың даму жэне функция
атқару заңдылықтары туралы гылым.
16 Педагогика - (греч. paidos - бала, ado -тәрбиелеуші, жетектеуші ) -жеке адамды тәрбиелеп қалыптастыру үшін белгілі
мақсатқа багытталган жүйелі тэрбие, білім беру туралы гылым саласы.
17 Дух - (лат. Spiritvs —буквально, духовение, тончайший воз­
дух, дыхание, запах) —в широком смысле слова понятие, которое
торжественно идеальному, сознанию, невещественному началу, в
отличие от материального начала; в узком смысле однозначно с по­
нятием мышления.
18 Рух - ой мен сананьщ шоқтығы, адамның психикалық белсенділігінің көрінісі, адамның сана-сезімі мен қимыл-әрекетінің
озық болжампазы, тарихи тәжірибенің идеалды түрі.
19 Pyx - 1) табиги материапдық бастамадан өзгеше, затсыз,
идеалды бастаманы білдіретін философиялық ұғым; 2) рухани күш,
қуат. Батылдық.
20 Сал — мудрый, знающий — әдемі киініп жүретін, ойынсауықшыл, өлеңші, әнші.
21 Сері - рыцарь, поэт-песенник- 1) сәнді киініп, салдық
құратын өнерлі жігіт; 2) нагыз жігіт, шынайы адам.
22 Тән - тело - 1) адамның денесі, тұлга бойы; 2) біреуге, бір
нәрсеге қатысты, телулі.
23 Таным - познание - коз таныс, үйреншікті, белгілі, таныс.
148
24 Технология - материалды өңдеу жэне оны дайындау тәсілдерінің жиынтық аты.
25 Трансформация - (лат. Transformation -кейпі өзгеру) —
негізгі ереже әрекеті нәтижесінде үстірт құрылымның ішкі құрылымнан туындау процесі.
149
МАЗМҰНЫ
алғы
сөз........................................;.............................................................з
ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ӨНЕР ТАРИХЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ........ 6
Орындаушылық өнердің этномэдени тұргысында дамуы..................... 6
Орьшдаушылық өнер арқылы этномэдени тэрбие
берудің мазмұны...................... ............................................................ 16
Орындаушылық өнер арқылы эпгномәдени тэрбие
беруді іске асырудың үлгісі......................... .......................................24
ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ӨНЕР АРҚЫЛЫ ЭТНОМЭДЕНИ
ТЭРБИЕ БЕРУДІІСКЕ АСЫРУ ЖОЛДАРЫ..............................................30
Орындаушылық арқылы этномэдени тэрбие берудің қазіргі
көрінісі мен жагдай ы........................................................................... 30
Орындаушыпық өнер арқылы этномэдени тэрбие берудіц
тәжірибеде қолдану жолдары ....................................................... ........36
ҚҮРМАНҒАЗЫ КҮЙЛЕРІНІҢ ХАЛЫҚГЫҚ ПЕДАГОГИКА
НЕГІЗІНДЕП ҚҮНДЫЛЫҒЫ...................................................................... 38
Халыюың педагогика негізінде күй өнерінің алатын орны________ 38
Күй арқылы этномэдени тэрбие беруді іске асыру мүмкіндігі..............51
ҚҮРМАНҒАЗЫ КҮЙЛЕРІНІҢ ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКАҒА
ҚОСҚАН ҮЛЕСІЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ БАРЫСЫ........................ .......66
Қүрманғазы күйлеріндегі елге, жерге деген патриоттық
сезімнің көрінісі........................ .............. ...... |__________________.66
Құрмангазы күйлерінің жасеспірімдерге тигізер эстетикалық
ықпалы........................................... .................. ..................................84
Оқу-тәрбие беру үдерісінде Қүрмангазы күйлерін меңгертудің
жолдары.................................. .... ................................... .......... ..........97
ПЫСЫКТАУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ..................... .......... 109
Тест сүрақгары............... ................. ........ ..........................................109
ТЕСТ ЖАУАПТАРЫ____________ _____________________________ 120
150
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМ І......................................................................................... 123
Қосымша№1
«АҚАН СЕРІ ӨНЕРІНІҢ ҚОҒАМДА АЛАТЫН ОРНЫ»
АТТЫ САХНАЛЫҚ КӨРІШС...........................................................................127
Қосымша №2
ҚҰРМАНҒАЗЫ ЖӨШНДЕ ДЕРЕКТЕР ЖИНАУ ЖАЙЛЫ........................ 141
ГЛОССАРИЙ........................................................................................................ 147
151
Ж ұ м атаева Е
ОРЫНДАУШЫЛЫҚ ӨНЕР
Оқу құралы
Пішімі 60x100 1/16
Тығыздығы 80 гр./м“. Қағаздың актығы 95%.
Қагазы офсеттік. РИЗО басылымы.
Көлемі 152 бет. Шартты баспа табағы 9.5
ЭВЕРО
«
«Эверо» баспасында басылымга
дайындалды жэне басып шығарылды
ҚР, Алматы, Байтұрсынұлы к., 22.
тел.: 8 (727) 233 83 89,233 83 43,
233 80 45,233 80 42
e-mail: eVero08@mail.ru
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
8 340 Кб
Теги
jumataeva, 4273, ner, orindaushilikh
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа