close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4277 ospanova a. k simdikter januarlar mikroorganizmder bioaluanturliligi

код для вставкиСкачать
6 28
0-78
А . К. Оспанова, А . Б. Калиева,
А . К. Шар ипова
ӨСІМДІКТЕР, ЖАНУАРЛАР,
МИКР00РГАНИЗМДЕР
БИОАЛУАНТҮРЛІЛІГІ
Ш ятн
Павлодар
Қазақстан Республикасы білім жэне ғылым министрлігі
С.Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
А. К. Оспанова, А. Б. Каляева, А. К. Шарипова
ӨСІМДІКТЕР, ЖАНУАРЛАР,
МИКРООРГАНИЗМДЕР
БИОАЛУАНТҮРЛІЛІГІ
Оқу құралы
Павлодар
Кереку
2016
ӘОЖ 574.1(075.8)
КБЖ 28.0я73
О -ІГ
С. Торайғыров атындагы Павлодар мемлекеттік университетінін
Ғылыми кенесімен баспаға усынылды
Пікірсарапшылар:
Б. Б. Габдулхаева - биология ғылымдарының кандидаты,
Павлодар мемлекеттік педагогикапық институтының доценті
Г. к . Даржуман —биология ғылымдарыиын кандидаты, Павлодар
мемлекеттік педагогикалық ннститутынын доценті
Н. Н. Оспанова - педагогика ғылымдарынын кандидаты,
С.Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінін
профессоры
0-78
Оспанова А. К.
4
Өсімдіктер, жануарлар, микроорганнзмдер бноалуантүрлілігі :
оку құралы / А. К. Оспанова, А. Б. Калиева, А. К. Шарнпова. Павлодар: Кереку, 2016. - 90 б.
І5ВЫ 978-601-238-634-9
Оку кұралы 5В060700 Биология, 6М060700 Биология, 5В060800
Экология, 6М060800 Экология, 5В080100 Агрономия, 5В080700
Орман шаруашылығы мамандығынын студенттеріне арналган.
Әртүрлі систематикалык топка жататын өсімдіктердін, жануарлардын,
микроорганизмдердің
анатомиялық,
физиологиялық
және
экологиялык ерекшеліктері келтірілген.
ӘОЖ 574.1(075.8)
КБЖ 28.0я73
© Оспанова А. К. жэне т.б., 2016
© С.Торайгыров атындагы ПМУ, 2016
атындағы ғшяыми
амматикалык жэне орфографиялык кателерге
•күпастьюүшылар жаүапты
Өсімліктер организмінлегі тіршілік кұбылыстарына байланысты
динамнкалык проиестерді зерттейлн гылым — өсімдіктер
фнзнологиясы. Бұл ғылымнын зерттеу обьектісі — өсімдік
организімінін
әртурлі
ұйымдастырылу
денгейіндегі
(ягни.
бноиенотикалык. организмлік. мушелік. маманланған ұлпалар.
клетгалык. субклеткалык. молекул алык. субмолекулалык) процестер.
Өсімд: к организмінің аталган ленгейлерінлегі физиологиялык
проііестер өзара жэне коршаган ортамен тьіғыз байланыста болалы.
Өсічліктер
күн
жарығы
аркылы
өсіп.
коректен еді.
Жиьірмасыншы гасырльш орта шегіне лейн өсімдіктердін негізгі екі
топка бөлген: төменгі және жогары сатылағылар леп.
Төменгі сатыдагыларга: бактериялар. баллырлар. кілегейлілер.
саны рзук^л акт ар. кыналар жаталы. Ал жоғары сатъиагыларға:
ринийлер.
мүктәрізділер.
псилофиттер.
плаунтәрізділер.
кьфыкб> ынлар. кырыккүлактәрізділер. ашыктүкымлылар және гүлді
өсімліктер не жабыктұкымдылар болып есептел інел і.
Протозоа дуние тармағы (ргоюз - бірінші. гооп - жануар) бір
клеткалы орган измлерлін түрлі топтары. Карапайымдылар - бір
жасушальі. өте ^сак. микроскоп аркылы көрінетін жәндіктер.
Омырткасыздар $Іп\еггеЬгаха) - жануарлар әлемінлегі ен үлкен
топ. Бзрардын омырткасы болмайлы. Омырткасыздарлын кай кезле
пайда болтаны туралы лэл дерек жок. бірак карапайымдылар
кембрийге дейін. бір клеткалы организмдерден көпклеткалылардын
осылан I члрд. жыл бұрын пайда оолғаны белгііі.
Омырткатылар. басс^ііектілер (ҮеПеЪгаіа. Сгапіаіа) - хорлалы
жан> арлардын тип тармағы. Казба калдыктары ордовик - тем. силур
кеэендерінен белгілі.
Оку іэдхалы өсімдіктердін. жану арлардын. микроорган измдердін
биоал} антурлілігіне арналып. әзірленген.
1 Өсімдіктер
,|
Өсімдіктер әлемі - барлық жаратылыстың ең басты топть біріне
жатады. Себебі өсімдіктерді жер бетінін кез-келген бөлігін қа тиды.
Қазіргі таңда өсімдіктердін 375 000 түрі белгілі. Өсімдіктер күн
жарыгы арқылы өсіп, қоректенеді. Жиырмасыншы гасырдын орта
шегіне дейн өсімдіктердің негізгі екі топқа бөлген: төменгі және
жоғары сатыдағылар деп.
Төменгі сатыдагыларға: бактериялар, балдырлар, кілегейлілер,
саңырауқұлактар. қыналар жатады. Ал жоғары сатыдагыларга’
ринийлер,
мүктәрізділер,
псилофиттер,
плаунтәрізділері
кырықбуындар, қырыққұлақтэрізділер, ашықтұкымдылар және гудді
өсімдіктер не жабықтұқымдылар болып есептелінеді.
Өсімдіктер организміндегі тіршілік кұбылыстарына байланысты
динамикалық
процестерді
зерттейтін
гылым
өсімдіктер
фи з иологиясы. Бұл ғылымның зерттеу обьектісі - өсімдік
организімінің
әртүрлі
ұйымдастырылу
деңгейіндегі
(яғни
биоценотикалық, организмдік, мүшелік, маманданган ұлпалар’
клеткалық, субклеткалық, молекулалық, субмолекулалық) процестер
Өсімдік организмінің аталған денгейлеріндегі физиологиялык
процестер өзара жэне қоршаған ортамен тығыз байланыста болады.
Өсімдіктердегі эрбір морфологиялык ерекшелік жэне физиологиялык
процесс —бұл ұзақ мерзімдік эволюция нәтижесі.
Эволюция процесінде өзгерген орта жағдайьша есімдіктердің
оеиімделуі барысыида жаңа морфофизиологиялық қасиеттер пайда
болған. Вегетациялық өсу дәуірі ішінде өсімдіктер үздіксіз осіп
дамиды. Даму кезевдері этаптарга бөлінген жэие де эрбір этап өзіндік
морфофизиологиялық
қасиеттері
мен
сипаттары
бойыиша
ерекшеленеді.
Өсімдіктердің баска организмдерге Караганда өзіндік қасиеггері
ар. Негізгісі | өсімдіктер фототрофты (автотрофты) организмдер.
XX ғасырдың аяғында бактериялар мен саңыраукүлактар өз алдына
жеке патшалық болып бөлінді.
1.1
Төменгі сатыдагы өсімдіктер
^ ГТ. Қ¥РЛЫК жеР шаРы бетіні« 30 % жуығын алып жатыр, калган
бөлігі теңіздер мен мұхиттар.
н
Өзен кел және теңіз суларында өсімдіктер көптеп кездеседі Ұсак
жасыл өсімдіктер суда қалқьш
ке„б
е с к е Й ^
аталады,
■
Ц
К И
олар к»д,мп гүяаі Ц
Я
Н
Й Щ м Щ
ерекше Щ
^
көпшілігі
Н
негізінен су ө сім д іп ер і, легенмен кейбіреулері жер бетінде кездеселі:
топыракта, ағаш діңінде т.б.
Альгология (немесе фикология) балдырлар жөніндегі ғылым.
Букіл жер бетіне таралған олар. фотоавтотрофты агзалар ретінде
табигат тіршілігінде орасан зор рол атқарады. Суда олар органикалық
заттар жасаушы (тузуші) ретінде болғандыктан - қорек тізбегінің
алғашқы буыны. Келесі бір үлкен манызы балдырлар судағы
жануарлар мен өсімдіктер үтиін фотосинтез кезінде суға оттегін
бөледі. Оларда көбінесе хлорофилден баска да пигменттер болады.
Сондыктан олар саргыш, коңыр. кызыл түсті де болады. Әрине. жасыл
балдырлар да көп.
12 Жасыл балдырлар бөлімі (СНЬОКОРНҮТА)
Жасыл баддырлар эртурлі құрлыктағы Су коймаларында кең
таралган. сондыісган тірі күйінде оларды зерттеу колайлы. Жасыл
балдырлар бір жасушалы, көп жасушылы жэне колониялы болады.
Көп жасушалы баддырлардын денесі сабак. жапырак болып
оөл інбегенд і ктен таллом деп аталады. Жасуша кабықшасы
целлюлозалы (жасуныкты). Хлорофилі бар пластидтер хроматофор
деп аталады. (Гректін «хромое» - бояу. «форос» тасушы деген
сөздерінен). Хроматофорларда крахмал жинақталады. Хроматофорлар
эріүрлі формалы. Кейде ірі бір-бірден немесе бірнешеу
кейбіреулерінде - ұсак. дән тәрізді, өте көп. Балдырдын түр-түсі
хлорофилден баска каротин жэне ксантофиллдерге де байланысты.
Көбеюі екі жолмен жүреді - жыныстык жэне жыныссыз. Жаз
айларында колайлы жагдайлар ту ганда жыныссыз көбейеді. Бұл үрдіс
көбінесе түнде журеді. хламидомонада тоқтап талшыгын тастайды
(жогалтады),
бөлініп
2,4
кейде
8
ұсақ
жасушаларга
(хламидомонадаларга) айналады. Оларды зооспаралар деп атайды.
Зооспоралардын тапшықтары болгандыктан өз беттерімен козгала
алады. Сонымен хламидомонаданын жыныссыз көбеюі споралары
аркылы
жүреді. Споралар аналык жасушанын
кабыкшасы
жарылганнан кейін кішкене хламидомонада түрінде суга жүріп
шығады. Суда біраз жузіп журіп аналык жасушага дейін үлкейіп өскен
сон жыныссыз көбеюге кіріседі.
Хломидомонада, жэне оның жыныссыз көбеюі
Хпомидомонаданың жынаста көбеюі
Жынысты көбею күннін суытып. иірім сулардын кеуіп кетуі
сиякты колайсыз кезең басталганда журеді. Аналык жасушада 2
талшыкты гаметапар түзілеяі.
Олар аналык жасушанын қабьіқшасынан шыгып баска
хламидомонаданьщ гаметаларымен жұптасып косылады. Осынын
нәтижесінде тыгыз кабыкпен капталган зигота түзеді. Қолайлы жагдай
туганда зигота бөлініп одан 4 хламидомонада түзіледі.
Хлорелла (Сһіогеііа) - бір жасушалы көзге көрінбейтін усак
жасыл балдыр.
*
Домалак шар тәрізді хлорелла жасушасы кабыкшамен капталган
шшаде цитоплазма, ядро жэне жасушасын жасыл туске бояп таратын
ірі хроматофор бар.
...
^
хлоРелла өсімдігі. Хлорелла тек суда ғана
тұман
дщінщ жасыл түспен тұтылғанын байкауға болады. Осындай
құбылысты ылғал топырақ бетінен де көруге болады.
Өзінін аса кіші көлеміне карамастан хлорелла қазіпгі
галымдардьщ, 1, 2 - суретте келтірілге„,
оньщ іш щ ц ^ Х к
отаниктерді
ғана
емес
ғарыш
кемесі
консірукторларын
ғарышкерлердщ көңілін аударуда.
рукшрларын,
1-сурет - Хлорелла
-■сурет - Балдырлардың түрлері
13 Көп жасушалы жасыл балдырлар
Бір жасушалыдан баска суда көп жасушалы балдырлар да көп.
Осы балдырлар ішінде үйыскан түтас жіп тәрізді баддыр улотрикс
Улотрикс агыны катты сулардың беткі кабатында кездеседі.
Онын өсіндісі түтаскан шым тәрізді болады. Олар сумей тербеліп
жиектерде , жарларда және су астындагы тастарда бекінеді.
Улотрикстін жаксы тіршілік етуі үшін үнемі ауа ағыны қажет
сондыктан балдыр жағаға жакын өседі.
Улотрикс қысқа цилиндр тәрізді жасушалардан тұрады. Ол
жасушалар бір катарда тізіліп орналасып жіпше түзеді.
Талломның барлык жасушалары бірдей кұрылысты. Ризоиды
түссіз ұзын болып созылган жасуша. Су түбіндегі таска осы
ризоид тары мен бекінеді.
Спирогира - жіп тәрізді көп жасушалы балдыр. Жіпшесіндегі
жасушалары бір катарга орналаскан. Көпшілік жасушалары бөлінеді,
сонын аркасында жасушалар саны артады. Спирогира жасушалары
(клетчатка) жасуныкты кабыкшамен капталган.
Тұшы суларда кездесетін көпшілік балдырлардың бірі кладофора
(СІагіорһога) Кладофора теңіздерде де жиі кездеседі. Спирогира
сиякты кладофора да жіп тәрізді балдыр, бірак оның кұрылымы
күрделі болып келеді. Көпшілік жагдайда кладофора жіпшелері
тармакталып су түбіне бекініп түрады. 3-суретге эсіресе жас
өсімдіктері. Үлкейген өсімдіктер суда жүзіп жүреді.
Хроматофорлары ірі тор тэрізді бсдып келеді. Осы балдырдын
бір кызыкты ерекшелігі әрбір жасушасы көп ядролы. Бұндай
ерекшелік жоғары сатыдагы өсімдіктерде ешқашан болмайды.
3-сурет - Жасыл балдырлар
1.4 Қызыл балдырлар (КНСШОРНҮТА)
Балдырлардың осы типтеріне тэн пигмент қызыл
фикоэритрин. Қызыл балдырларда одан басқа хлорофилл, каротин
ксантофилл жэне фикоциан сияқты пигменггер де бар. Қ оңьт
балдырлар сияқты бұлардың да осы пигментгер көлемінің эр түрлі
болуына байланысты түстері де қара - қоңырдан ашық - қызылға
дежн өзгеріп отырады. Қызыл балдырлардың түсі олар мекендейтін
100 м тереңдікке дейін жететін күн сәулесіне байланысты.
Қызыл балдырлар көпжасушалы 4-сурет. Олар кейде жіп тәрізді
тармақталған ағзалар, кейде күрделі тармақталған таспа тэрізді болып
ұкТайді,. К¥РЫЛЫСЫ Ж0Ғаргы
сатвдағы
жапыракты
өсімдіктерге
Хлорофилдерінщ есебінен жарықта фотосинтез жүреді Осы
кезде суға оттеп бөлініп, судан көмірқышқыл газы сіңіріледі
Щ
Ш
И
5 § >
ма“-
кРахмал сияісгы органикалык
4-сурет - Кызыл балдырлар
1.5 Көк - жасыл балдырлар (СҮАІЧОРНҮТА)
Көк жасыл балдырлар жасушаларының карапайым
құрылыстылыгымен ерекшеленеді. Жасу шаларының кабыкшасы
пектинді, шырышпен қапталған (5-сурет).
Көк жасыл балдырлар прокариоттарға жатады калыптасқан
ядросы жок). Бұл балдырлардың әртүрлі пигменттері болады. Көк жасыл т \с беретін жасыл хлорофилл және көк пигмент фикоциан.
Осы екі пигменттен баска бірде аз. бірде көп мөлшерде кызыл түс
беретін - фикоэритрин жэне сарғыш түс беретін каротин де бар.
5-сурет - Көк -жасыл балдырлар
Т ақы ры п ты бекіту тесттері
1. Көп клеткалы өкілдерінін денесін калай аталады?
A ) таллом;
B) пектин;
C) хромотофор;
Э) рибосома;
Е) органоид.
2.
Балдыр биохимикалық касиетгеріне жэне клеткалык
курылымына қарай неше типке бөлінеді9
A ) 12;
B) 10;
І
C) 3;
I
В) 4;
■'
Е) б.
ц
А ) фипп фЛаРДЬ1 КЯНДаЙ аурудь' емдеУ Үшін колданады?
B)
C)
О)
Е)
мигрень;
жүрек - қан тамырлары;
бүйрек;
зоб.
4. Кызыл балдырлар қандай тереңдікте кездеседі?
А ; 1-2 м;
B) 5-10 м;
C) 6-15 м;
О) 3-5 м;
Е) 50-60 м.
5. Қазақстанда Қызыл балдырдын неше турі аныкталган?
B) 10;
C) 17;
о )2 о -\
Е) 22.
6. Қоныр балдырлардан қандай өнім өндіріледі?
а ) иод;
г
В) альгиннат;
С) моннит;
О) бор;
Е) пигмент.
7. Синфонды балдырлар кайда өседі?
A) 25 % өзенде;
B) 90% көлде;
C) 90 % теңізде;
О) 65 % мұхитта;
Е) барлыгы дұрыс.
8. Жасыл балдырлардыц кор заты не?
A) крахмал;
B) акуыз;
C) көмірсулар;
Э) липидтер;
Е) барлыгы дұрыс.
■\
9. Жасыл балдырлардыц Қазақстанда неше туысы белгілі?
A) 178;
B) 250;
C) 300;
В ) 100;
Е) барлыгы дұрыс.
10. Ағынсыз суларда есетін балдыр шіріп, неге айналады?
A) өсімдікке;
B) шіріндіге;
C) сапропельге;
В) тыңайткышка;
Е) барлыгы дұрыс.
Қыналар - төменгі сатыдагы өсімдіктердін ішіндегі ен көп
тараган, күй талғамайтын, ерекше құрылысты организмдер тобы.
Бүлар - балдырлар мен саңырауқулактардың селбесіп тіршілік етуінің
нәтижесінде құралган
морфологиялық,
физиологиялык және
экологиялық өз алдына жеке қасиеттері бар өсімдік. Кейде бұлардың
кейбір сыртқы құрылысына карай мүктермен шатастырып,
оларды «бұғы
мугі» және «Исландия
мүктері»
деп
аіайдьг
Қыналардың түсі сұр, сұр жасылдау 6-сурет, қоңыр, сары, сарғыш
кейде қара болып келеді.
6-сурет - Қыналар
ялық құрылысы. Қыналардың сырткы
• • •
у
пішіні мен көлемі - алуан түрлі. Оларды сыртқы пішініне қарай 3
топқа бөледі.
^
1. Қабыкгы (қаспақты) кынаның кұрылысы, басқаларына
Караганда, қарапайым келеді. Бұлардың талломы субстратка тығыз
жабысып өседі де, оны алганда бұзылады және көпшілік уақытта
ұнтақ, Дэн, кедір - бұдырлы немесе тегіс қаспак сияқтанып келеді.
Барлық кыналардың 80 проценттейі қаспақты қынаға жатады.
2.
Жапыракты
кыналардың
күрылысы
күрделірек
келеді, субстратка жайылып жататын пластинка пішінді, төменгі
жағында ризина деп аталатын гифаларының ұштары арқылы бекінеді
Субстраттан оңай алынады жэне дорзовентральды құрылысты келеді.'
3.
Бұталы кына күрделі кұрылысты болып, субстрагган сабак
тәрізді шығып көтеріліп тұрады да, одан жан - жаққа тармақталған
бұтакшалар кетеді. Бұлар тік өседі немесе орманды жерлерде ағаштың
кабығында төмен карай салбырап тұрады. Жапыракгы қыналармен
салыстырганда, бұл керісінше радиальды кұрылысты келеді.
Қыналардын көбеюі. Бұлар эр түрлі жолмен көбейеді. Олардағы
балдыр клеткалары жай екіге бөлінуі немесе козғалмайтын
автоспоралар түзу арқылы көбейеді.
Қыналардын
систематикасы.
Қыналарға
20 000-дай
тур жатады.
Бұлардың
классификациясынын
негізіне
саныраукұлактың жемісті денесі алынады. Сонымен катар
кіші топтарга бөлгенде балдырлар талломының пішініне, сондай-ақ
саныраукұлак спораларының ерекшеліктеріне негізделе
отырып
жіктеледі.
Құрамындағы
саңыраукұлактарга
карай
кыналарды
калталы (Азсоіісһепез) жэне базидиальды (ВазіАіоІісһепез) деп екі
класка бөледі. Біріншісіне - кыналардын көпшілігі, екіншісіне тропиктік жактардагы 10-15 шакты ғана турлер жатады. Қалталы
кыналар
екі
класс
тармағына
бөлінеді:
1)
дискомицетті фізсрІісМііез) қыналар. ол 42 тұкымдастан тұрады; 2)
пиреномицетгі (Ругепоіісһепез) кыналар, бұларга көпшілік кабыкты
(каспакты), аздаган жапыракты және бұталы кыналар жатады.
Бұл класс тармагына 16 тұкымдас кіреді.
Қыналардың ішкі кұрылысы.
Кыналардын ішкі кұрылысы ерекше. Оның денесі — қабаттама.
Ол бір —бірімен тыгыз байланысып бір ағзаны беретін балдыр мен
саныраукұлактан түрады. Қынанын кесіндісін микроскоп аркылы
карасак. саңыраукұлак жіпшелеріне ұксас бір - бірмен шырматылган
туссіз жіпшелер көреміз. Осы шырматылган жіпше арасынан акшыл
жасыл түсті дөнгелек тэрізді хлорелла балдырының жасушаларына
ұксас жасушалар көреміз. Бұл жасушалар тыгыздалып, қатарга
орналаскан. Ұзак уакыт бойы кыналардын жаланаш таста қалай
тіршілік етіп, калай коректенетіні белгісіз болды. 1867 жылы
кыналардын осы күпясын орыс галымдары ашты. Олар, кыналар
саныраукүлактар мен балдырлардын бірігіп тіршілік етуінен кұралған.
деген корытындыға келді. Осы кұбылыс ғылымда бірлесіп тіршілік
ету немесе симбиоз деп аталады. Қыналардың осындай кұрылысы
оларга баска өсімдіктер тіршілік ете алмайтын аса колайсыз
жагдайларда тіршілік етуге мумкіндік береді. Саңыраукұлак
жіпшелері су, минералдык тұздар мен органикалык заттарды ауадан
бірге түскен тозаңмен коса сініреді.
Қыналардың
симбиоздық
агзалар
ретінде
өте
ертеде
шықкандыгына кумэн келтіруге болмайды. Қыналардын кұрамына
кіретін көпшілік балдырлар мен саңырауқұлактар табиғатта өз
бетінше жеке кездеспейді. Көптеген миллион жылдар ішінде
кыналарда өздерінің көбею жолдары пайда болған. Мысалы, олар
саңыраукұлак жіпшелерімен шырмалган балдырдың бір, екі
жасушасынан тұратын бөлшекпен көбейеді. Осындай бөлиіектер
кыналар қабаттамалары ішінде көптеп тузіледі. Олардың көбейіп
өсуінен қына деңесі жарылып бұл бөлшектер желмен таралып кетеді.
Қыналар кабаттамаларының бір сынған бөлігімен де көбейе алады.
Қыналардын маңызы.
Қыналардын өте көне тарихы бар: олар Жерде жүз миллион
жылдар бұрын пайда болған. Көбінесе қыналар, ешқандай өсімдіктер
өспеген жерлерге бірінші болып мекен етеді. Осындай қунарсыз
жерлерді мекендеген қыналар-пионер (алғашқы, аддыңғы) деп
аталады. Қыналар өлген соң осы жерлердегі олардың шірінділеріне
басқа өсімдіктер өсе алады.
Т ақырыпты бекіту тесттері
1. Қыналар қандай өсімдік?
A) жоғары сатыдағы;
B) ашықтұқымды;
C) спорасыз;
Д) төменгі сатыдағы;
Е) вегетативті.
2. Қынаның неше түрі бар?
A) 17 мың;
B) 31 мың;
C) 28 мың;
Д) 26 мың;
Е) Юмың.
3. Қазақстанда қынаның неше түрі кездеседі‘>
A) 770;
B) 205;
C) 491;
Д) 387;
Е) 120.
4. Кыналар неше топка бөлінеді?
A) 2;
B) 7;
C) 5;
Д) 3;
Е) 10.
5. Қына көбейеді?
A) талшықтарымен;
B) түтіктерімен;
C) спорамен;
Д) соредияларымен, изидияларымен;
Е) жіпшелермен.
6. Қьіна суды қалай сініреді?
A) тамырымен;
B) бүкіл денесімен;
C) жапырагымен;
Д) сіңірмейді;
Е) спорасымен.
7. Бұталы кы на ж ы лы на неше мм өседі?
A) 3-5 мм;
B) 3-7 мм;
C) 7-9 мм;
Д) 6-8 мм;
Е) 2-8,мм.
8. Қьіналардан не алы нады ?
A) майлар;
B) О-витамині;
C) крахмал;
Д) глюкоза;
Е) ферменттер.
9. Қ ы наны зерттеушілер?
A) бриология;
B) орнитология;
C) лихенология;
Д) микробиология;
Е) микология
1в. Қыналар шпшщерше карай неше топка бөлінеді
A) 3;
B) 5;
О 7;
Д) 2;
Е) 4.
3 Жоғары сатыдағы өсімдіктер
Жогары сатыдагы өсімдіктердің төменгі сатыдағы өсімдіктерден
айырмашылыгы - құрылысы күрделі, көп клеткалы, коршаган орта
жағдайына бейімделген организмдер. Жынысты да, жыныссыз (да
көбейе алады. Спорофиттерінде козғалмайтын түзілетін көп клегкалы
спорангиилер дамиды, гаметофиттерінде кеп клеткалы жыныс
мүшелері дамиды. Кейбір түрлерінде арнайы ксилема (эр түрлі
клеткалардан кұралған өткізгіш ұлпа) жэне флоэма (органик, заттарды
өткізетін түтікше - талшыкты күрделі ұлпа) дамиды. бірак бұлар
өсімдіктердщ кейбір тобыида жойылып кеткен.
3.1 Мук тәрізділер бөлімі (Вгуорһуіа)
бөлімі түрлерінің саны жагынан гүдді
өсімдіктерден кейінгі екінші орында. Дүние жүзі бойынша олардың
22000-нан 27000-ға дейін түрлері кездеседі.
Муктер жер бетінің барлық жерлерінде кездеседі. Әсіресе ылғалы
мол жерлерде олар калың болып өседі. Орманның батпакты
жерлерінде мүктер жер бетін тұтас жауып жатады.
7-сурет —Мүктер
3.2 Шымтезек мүгі және ш ымтезектің тузцуі
Шымтезек мүгі (сфагнум — Зрһамит) ^ ь ц ғ ^ д ы ^ б^тпрцгы
жерлерде. әсіресе солтүстік ендіктерде кезжседі (8-сурет). 1
||«ІкЗД 0лЛ ік С
,_ к
Н ы ндәі ы І
I КІТАПХДНДСЫ
< ш
ё&
~
Шымтезек мүгі - сабағы жиі бүтақталған көпжылдық өсімдік.
Көкек зығырынан жэне баска да муктёрден айырмашылығы - оның
ризоиды болмайды. Су мен онда еріген минералды түздарды сабақ
арқылы сіңіред і.
Көбеюі. Шымтезек мүгі көкек зығыры секілді жынысты және
жыныссыз жолдармен көбейеді. Шымтезек мүгі бір үйлі, қос
жынысты өсімдік. Жынысты көбейгенде аталық жыныс клеткалары
сабақтың бұтақталған жеріндегі жапырақтардың қолтыгында жетіледі.
Олардың қасындағы жапырактар қызғылттау түске боялады. Аналық
жыныс клеткалары кыскарған сабақтардың бүтактарында орналасады.
Мүктердің маңызы. Мүктер фотосинтез процесінің нәтижесінде
органикалық эаттар түзеді жэне ауаға оттегін бөліп шыгарады. Олар
кұнарсыз топырақтарда алғашқы өсімдіктердің бірі болып өседі және
топырақ түзу процесіне қатысады.
Мүктер үя салып балапан шығаратын қүстардың корегі және өз
жауларынан тығылатын орны болып табылады.
Мүктер басқа өсімдіктер секілді курап микроорганизмдердің
көмегімен шіриді. Нәтижесінде қүнарлылығы жоғары шымтезекті
топырақ түзіледі. Мүндай топырақтарға жаңадан өсімдіктер өседі.
Шымтезекті шымтезек батпақтарынан өндіріп, отын ретінде кеңінен
пайдаланады. Шымтезектен спирт, карбол қышқылы жэне шайыр
сияқты шикі заттар алынады.
Мүктер - түщы су коры болып табылады.Батпақты жерлерде
судың жиналуы мүктерге тікелей байланысты
8-сурет - Мүктер
1. Дүние жүзі бойынша неше түрі бар9
A) 22-27 мың;
B) 22-25 мың;
C) 21-22 мың;
Д) 19-22 мыц;
Е) 20-2 Імың.
2. Муктерді зерттейтін ғылыіиды?
A) зоология;
B) бриология;
C) физиология;
Д) экология;
Е) ботаника.
3. Мүктердін биіктігі?
A) 50 см дейін;
B) 70 см дейін;
C) 91 см дейіи;
Д) 67 см дейін;
Е) 21 смдейіи.
4. Мүктердін ерекшелігі?
А ) хлорофилі бол майды;
В ) көбеймейді;
С) оттскті кажет етлейді;
Д) тамыры болмайды;
Е) ризоид.
5. Мүктердін аса кен тара га и неше өкілі бар?
A) 2;
B) 5;
C) 3;
Д) 6;
Е) 10.
6. Жасыл мүктін баскяша атауы?
A) екіүйлі;
B) жасыл июлак;
C) кекек зыгыры;
Д) ризоид;
Е) бірүйлі.
7. Мүктәріздестер қандай белдемеде көп таралған?
A) қоңыржай;
B) арктикалық;
C) экваторлық;
Д) субтропиктік;
Е) далалы.
8. Мүктер жыныссыз жане жынысты жолмен тек гана
көбейеді?
A) тірі ағзада;
B) қарашірікте;
C) топырақта;
Д) суда;
Е) ауада.
9. Мүктәріздестердің аса кең тараған өкілі?
A) ризоидті;
B) көкек жэне шымтезек;
C) жасыл эвглена;
Д) шымтезек жэне өткізгіш;
Е) жасылмүк.
10. Мүк сөзінің латынша аудармасы?
A) Мизсі;
B) Еуоіигіо;
C) Вгуорзігіа;
Д) Вгуорһуіа;
Е) Ғип§і.
3.3 Плаун тәрізділер бөлімі (ЬусоросііорһуЫ
ПіТЯҮН
- __ ____ •___
„
* * 7 _
лшиылып кеткен түрлерінің ішінде ағаштарыда кезлескен' КяТіпгі
( Ьусоросіішп сіаүаіит) жатады.
Ол карағайлы ормандарда жиі кездеседі. Плаунның сабағы жерге
төселіп, тік және басқа өсімдіктерге сүйеніп өседі. Төселіп өсетін
сабағынан жоғары карай ұсак жапырактары бар, өркендері, төмен
карай косалкы тамырлары жетіледі. Күзге карай жоғары бағытталып,
тік өсетін өркендерінің ұшында екіден (сиректеу 3 - 5 ) спора түзетін
масактары дамиды. Плаунның сабағының ішкі кұрылысы өте
карапайым. Сабактың сыртын жұка кабык жауып тұрады. Оның
астында жаксы жетілген кабык кабаты болады. Қабыктың сыртқы
кабатында тірек ұлпасы бар. Сабактың ортаңғы бөлігін шеңберлі шок
алып жатады
Көбеюі. Шокпарбас плаун вегетативті, жыныссыз және жынысты
жолдармен көбейеді. Вегететивті көбеюі төселіп өсетін өркендерінің
үзінділері аркылы жүзеге асады. Мұндай үзінділердің жас
клеткаларынан косалкы тамырлар, содан соң жас өркендер жетіледі.
Осылайша бір өсімдіктен бірнеше жас плаун пайда болады. Кейбір
түрлері (баска ағашка жабысып өсетіндер) өркендерінің ұшында
пайда болатын бүршіктері аркылы вегетативті көбейеді. Бүршік толык
жетілген соң үзіліп (0,5м кашыктыкка) түсіп. колайлы жағдайда өнеді.
Мұндай бүршіктер өркенде жылына бір рет түзіледі. Жыныссыз
көбеюі споралар аркылы жүзеге асады. Споралар масактарында
жетіледі. Плаунный спора түзетін масағының өсіне көптеген үш
бұрышты, ұшы үшкір спорофилдер бекиді. Спорофилл -түрі өзгерген
жапырак. Осы спорофилдерде бүйрек тәрізді спорангийлер
орналасады. «Спорангий» споралар дамитын орын. олардын ішінде
көптеген ұсақ, сары түсті споралар жетіледі. Споралардың
барлығынын пішіні мен мөлшері бірдей. Пісіп - жетілген споралар
спорангийлердің кабықшасының жарылуынын нәтижесінде жерге
шашылады. Плаун тэрізділердің кейбіреулері (мысалы, 8еІа§іпе11а)
эртүрлі споралы өсімдіктер болып келеді.
Жынысты көбеюі жерге түскен споралардың өнуінен басталады.
Плаун (9-сурет) спораларынын өнуінің екі типі белгілі. Жер үсті және
жер асты типтері. Бірінші жағдайда споралар жерге түскен сон
бірнеше күннен кейін жер үсті өскіншелерін береді.
9-сурет - Плаунтәрізділер
3.4 Қырықбуын тәрізділер бөлімі (ЕциікеСорһуІа)
Жалпы
----------------сипаттамасы.
Қырықбуын
тәрізділер
бұрынғы
геологиялық кезеңдерде алуан түрлі болған. Ертедегі агаш тәрізді
өкілдері түгелдей жойылып, қазіргі кезде тек шөптесін түрлері ғана
сақтал ған. Сабағы өте көп буын жэне буынаралыктарынан
тұратындықтан өсімдікті кырықбуын деп атаған.
Қазіргі кезде кездесетін қырықбуын тэрізділерге кырықбуын
туысы (род хвощ - ЕяиізеШш) жатады, онда 30 - 35 түр баи
Қырықбуындар (10-сурет) арамшөп ретінде егістікте, тың және
тьщайған жерлерде, ормандарда, су жағасында Н
|
өседі.
Ол
ылғалдылығы жоғары қышқыл топырақта кездеседі. Қазақстанда
көбірек тараған өкілдершщ бірі - дала қырықбуыны (хвощ полевой һцшзеПші агуепзе).
т й п ? . 1 ¥ЗЬШ’. б¥такгалған жерасты тамырсабағы бар көпжыддык
шөптесін өсімдік. Тамырсабағының буынынан қосалқы тамырлар
ж Г ы к ' ө п к е Г ? ЫННЫҢ Ж£РҮСТІ Өркендері екІ ТҮРЛІ: көкте« п және
/
Көктемп өркендері ерте көктемде тамырсабактың
] РШІК!-ер,НеН ПЗИда болады- Олардың биіктігі 20 см аспайды
К
аҒан боль,п келеД1• Жапырақтары буындарында қабыршақ
І 2 2 Г калыптасады; М^нДай өркендердің жоғарғы ұшында спора
масақтар жетіледі. Масақтарында споралар дамиды Жаздык
өркенде жанама бұтактары топтанып орналасады Ол
вегета^ивті
еркен. Кебеюі: Қырыкбуындар плаундар секідді в е г ^ т и в т і
іныссыз жэне жынысты жолдармен көбейеді. Вегетативті көбеюі
тамырсабактары
түйнектер
споралар аркылы жүзеге асады.
арқылы,
жыныссыз
көбеюі
Ю-сурет -Қырыкбуындар
Қырыкбуындардың табигаттағы және халық шаруашылығындағы
манызы. Қырықбуындар - егістіктің арамшөптері. Олар топырақты
эрозиядан сактаиды. Қырыкбу ынд ард ы ң бірқатар түрлері улы
өсімдіктер. Дала кырықбуыны - дәрілік өсімдік. Ол халық
медицинасында ертеден колданылып келеді. Дэрілік шикізат ретінде
жасыл сабактарын жинагі. кептіреді. Дәрілік шикізаты кан
айналымының әлсіздігінен болатын ісікке, несеп жүргізуге қолданады.
Сонымен бірге кырыкбуынның споралар түзетін масақтары мен
сабактарын тамаққа пайдаланады.
Такырыпты бекіту тесттері
1. Плаунтэрізділер аудармасы?
A) Ьусоросііорһуіа;
B) Роіуігісһиш;
C) 8рһа§пиш;
Д) Огуоріегіз;
Е) Ғип^і.
2. Көпшілік түрлері кай ж акт а ксездеседі?
А) батыста:
B)
C)
Д)
Е)
оңтүстікте;
солтүстікте;
шығыста;
шөлдала.
3.
Қ азакстаны н кы лкан ж апы ракты орманы нда неше турі
кездеседі?
,ғ
A) 1;
B) 5;
С ) 7;
Д)
Е) 10:
I
!
4. Споралы плаун тәрізділердін кен тараган өкілі?
A) шамшаттар;
B) кияқ;
C) алабота;
Д) шокпарбас;
Е) раушангүддер.
5. П лауннын сабағы калай өседі?
A) жердіч астымен;
B) жерге төселіп;
C) оратылып;
Д) тігінен;
Е) көлдененінен.
6. Плаундардын шөбін
колданады?
A) өтті тазартатын;
B) асқазанды тазартатын;
C) ішекті тазартатын;
Д) бауырды тазартатын;
Е) бүйректі тазартатын.
кайнатып
кандай
дәрі
ретінде
ка,,ляйТай!1!МІР
КеЗІНДе
0лаРдь,н
аль,п
агаш
тектес
формаларь.
кандаи биіктнсгерге жеткен?
І \ А/ч
A) 20 м;
B) 65 м;
C) 30 м;
Д) 45 м:
Е) 25
8. Плаун тәрізділер өзінің даму биіктігіне кай эранын
сонында көтерілген?
A) кайнозой;
B) архей;
C) мезозой;
Д) палеозой;
Е) таскөмір.
9. Қазакстаннын Кызыл кітабына енгізілген плаундар?
A) таңдамалы;
B) шымтезек;
C) шокпарбас;
Д) алабота;
Е) раушангүл.
10. Қазіргі кезде плаундардыц неше түрі белгілі?
A) 500;
B) 200;
C) 100;
Д) 50;
Е) 20.
3.5 Шанжапырактәрізділер бөлімі (Роіуросііорһуіа)
Папоротник тэрізділер жогарғы сатыдағы споралы өсімдіктердің
ішіндегі ең ерте пайда болган тобы. Ертедегі жойылып кеткен улкен
ағаш тэрізді түрлері ылғалды тропикалық орман болып өскен.
Қазіргі кезде папоротник тэрізділердің 10000-нан астам түрлері
белгілі. Папоротник тәрізділер троп и калы к ормандарда агаш, лиана
(баска өсімдікке оралып өсу), түрінде өседі. Суда өсетіндері де бар.
Австралия мен Жана Зеландияда өсетін агаш тәрізді түрлерінің
биіктігі 20 м жетеді. Қазакстанда агаш тәрізді папоротниктерді тек
ботаникалық бактардан гана көруге болады.
Папоротник (11-сурет) тэрізділер тек споралы жэне эр түрлі
споралы өсімдіктер. Қазакстанда кездесетіндері көпжылдық шөптесін
өсімдіктер. Олардың кен тараган өкілдерінің бірі еркек усасыр
папоротнигі(шитовник мужской - Огуоріегіз ЯІіх - тазз).
Көбеюі. Папоротниктер вегетативті. жыныссыз және жынысты
жолдармен көбейеді. Вегетативті көбеюі тамырсабактары жэне өнім
бүршіктері аркылы жузеге асады. Өнім бүршіктері папоротниктердін
барлыгында бірдей бола бермейд». Ол талақцәрі (аспленум)
папоротнигінің кейбір түрлеріне гана тән. Мұндай бүршіктер
жапырактык негізгі жуйкесін бойлай орналасады. Олардан
жапырақтын нышаны бар кішкентай папоротниктер пайда болады.
Осы папоротниктер үзіліп түсіп, тамырланып, топыракка бекиді де
нағыз папоротникке айналады.
11-сурет —Шаңжапырақтэрізділер
Папоротниктің бұл түрінің пайдалы жақтары да аз емес. Көптеген
өнімдерін
.
*
* --- ----- г
имиші. шыииіы,
Жапонияда кэдімгі еркек папоротниктің жас жапырақтарын жергілікті
халық тамаққа пайдаланады.
• Папоротниктердің тамырсабағы түрі өзгерген қысқарған сабак
деиді. Еркек усасыр папоротнигінің жапырактары өте баяу өседі
Мүқца үш түрлі жапырақ бар. Бірінші жылғы жапырактар бүршік
түрінде болады және тамырсабақтың ұшына жақын орналасады. Осы
үршіктерден екінші жылғы жапырактар пайда болады. Екінші жылғы
жапырактары бүктешп, сыртын түктер жауып тұрады. Үшінші жылы
көктемде бүктелген жапырактар жазылып қауырсынды тілімделген
нагыз жапыраққа айналады.
Көбеюі. Папоротниктер вегетатнвті, жыныссыз жэне жынысты
КӨбеиеді- Вегетативті көбеюі тамырсабақтары және өнім
бүршіктері аркылы жүзеге асады. Өнім бүршіктері папоротниктердің
баолығынла
Ь И бола брпмрйп;
^ппм срцщ
барлығында Щ
бірдей
оермеқді. Ол талакдәрі
талақдәоі (аспленум)
папоротнигінің кейбір түрлеріне ғана тэн. Мұндай
бүрщіктер
ШШ
жапырактың непзп
жүйкесін бойлай орналасады. Олардан
жапырактын нышаны бар кішкентай папоротниктер пайда болады
Осы папоротниктер үзіліп түсіп, тамырланып, топыраққа бекиді де
нагыз папоротникке айналады.
Жыныссыз көбеюі былайша жүзеге асады. Жаз кезінде еркек
усасыр папоротнигінін жапырағының астынгы бегінде, орталық
жүикені ооилаи коңыр төмпешіктер түзіледі. Оларды сорустар деп
атаиды.
« орус»
дегеніміз
спорангийлердің
жиынтығы
«Спорангий»
споралар
дамып
жетілетін
орын
Спорангиилері жапырактын астынгы бетінде ¥зын аяқшалары
аркылы непзгі жүйкеге бекініп тұрады. Сорустың үсгін жауып
тұратын бүирек тәрізді жарғакша жамылгысы болады.
Папоротник
тәрізділердің
табиғаттағы
және
халык шаруашылығындағы маңызы. Папоротник тэрізділердің сәндік
өсімдіктер ретінде жылыжайда (оранжереяларда) өсіреді жэне жұмыс
орыңдарын көгалдандыруга жиі пайдаланады. Папоротниктердің
кеиоір түрлері дәрілік өсімдік болып табылады. Мысалы, еркек
усасыр папоротнигі дәрілік өсімдік ретінде көп уакыттан бері белгілі
Оны ішек күрт ауруларына карсы қодданады.
Қазіргі кездерде папоротниктердің кейбір түрлерінің саны
жылдан жылга азайып келеді. Соган байланысты оларды қорғаудың
кажеттілігі туындауда. Мысалы, Қазакстанның өзінде олардың сирек
кездесетін, тіптен жойылуга жақын турлері бар. Бұларга мыңжылкы
усасыр папоротнигі (Огуоріегіз тіпсізһіікепзіз) мен шолпаншаш
сүмбілі (АсііапШт саррііив - уепегіз) жатады. Олардын екеуі де
Қазақстанның Қызыл кітабына енген.
Ашық тұқымдылар бөліміне шамамен 800-дей түр жатады. Олар
тұкымдары арқылы көбейетін ағаштар мен бүталар. Ашык
тұқымдылар жоғары сатыдағы өсімдіктердің ерте пайда болған
тобына жатады. Ғалымдардың пайымдауынша ашык түқымдылардың
арғы тегі эр түрлі споралы папоротниктер болган.
Ашык тұқымдылардың тұқымдары аналық бүрдің тұқымдық
қабыршақтарының төменгі жагында ашық жатады. Бұл әсіресе сібір
қарағайында айқьін байқалады. Ашық түқымдылар бөлімі деген атау
осы ерекшеліктеріне байланысты берілген.
Жалпы сипаттамасы. Осыдан 200 млн жыл бұрын ашык
тұқымдылар жер бетінде кең таралған өсімдіктер болған. Қалың
ормандар түзген. Қазіргі кезде олардың бірқатар топтары жойылып
кеткен. Қазақстанда ашық түқымдылардан шырша (ель — Рісеа)
карагай (сосна - Ріпиз), балқарағай (листвинница - Ьагіх), самырсын
(пихта - АЬіез), арша (можжевельник - Іипірегиз), қылша (эфедра Ерһесіга) туыстарының түрлері өседі. Ашық тұқымдылардың біздің
республикамызда кең таралғандарының » бірі —-I-----қарағай
туысы.
ап
іуьіСЫ.
Қарағаидың Қазақстанда екі түрі кездеседі: кэдімгі қарағай (сосна
обыкновенная - Ріпиз мІЬезІгіз) жэне сібір қарағайы(сосна сибирская Ріпіі8 зіЪіпса).
Қарағайлардың жас бүтақтарында қоңыр түсті ұсақ қабыршақ
жапырақшалары болады. Оларың қолтығында қысқарған өркендер
жетіледі. Кәдімгі қарағайдың қысқарған өркендерінде екіден
қоңырлау- жасыл түсті, қылқан жапырақтары орналасады
Қылқандары 3-6 жыл өмір сүреді, содаң соң қысқарған өркенімен
бірге түсіп отырады. Сондықтан, жерге түскен кылқандары екі екіден
біріккен болады.
Шырша қарағайдан сыртқы түрімен оңай ажыратылады және
төзімді келеді. Қоректік заттарға бай, ылғалдығы жогары топыракта
өседі. Шыршаның кіндік тамыры нашар жетілген. Жанама тамырлары
жердщ бетіне жақын жатады, сондықтан да оны жел тамырларымен
копары", аударып тастайды. Шырша ағашы 250 жылға дейін жасайды
жэне ОИ1КПГ1 40 метрден астам болады.
Балқарағайдың қылқандары жыл сайын күзде түседі Бші
жағынан ол жапырактары түсіп отыратын ағаштарға үқсас. Балқарагай
Сібірде көп таралған жэне үлкен алқапты алып жататын орман түзеді.
Қылканжап ырақтылард ы ң ішінде кішілеу ағаштар
ГТС1 ^лп ап і V
___ .♦ •
буталар болады .' Оларга'
“ Г ы , о™
жапырактары ине тэрізді, тікенекті. Бүрлері жасыл тусгі, сыргын
балауыз баскан, шырынды жеміске ұксайды. Ашық түкымдылардың
ішінде шөптесін өсімдіктер жоқ.
Көбеюі.
Ашық
тұқымдыларда
карақайдың
көбеюін
”
аМЫЗ- В В
барЛЫК ашь,к ^ м д ы л а р секілді түқымы
аркылы
көбеиеді.
Қарағайдың
ашылған
анш,ык
бүрінін каоыршактарының қолтығында екіден тұқым орналасады.
олар ашык жатады- Соған байланысты карағайды жэне басқа да
кылкан жапырақтыларды ашық тұқымды өсімдіктерге жатқызады.
Қарагайдын тұкымы калай пайда болатынын карастырайық.
Көктемде каргайдың жас бұтактарында екі түрлі : аталык жэне
аналык бүрлер пайда болады. Аталық бүрлер сарғылт жасыл түсті
болады, жэне жас өркендерінің түп жағына тығыз топтасып
орналасады. Аналық бурлер кызғылттау түсті болады жэне жалгыздан
орналасады.
Жабык тұқымдылар бөлімі осы кездегі өсімдіктер дүниесінін
ішіндегі жақсы жетілгендерінің бірі. Оларда 250000- дай түр бар.
Жабы к тұқымды өсімдіктерде гүл көбею мүшесі болып
табылады. Осы гүлдерде аталыктар мен аналықтар жетіледі.
Аналықтын жатынында түқым бүршіктері орналасады.
Жабық түқымдылардың гүлдерінің бір- бірінен мөлшері, пішіні,
түсі және құрылысы жағынан айырмасы болады. Бір жабык
тұқымдылардын гүлдері желмен тозаңдануға, ал екіншілері
насекомдармен
тозаңдануға
бейімделген.
Қандай
жолмен
тозаңданганына карамастан. тозаң дэндері аналыктын аузына келіп
түседі. Осы жерде олар өсіп тозаң түтіктерін түзеді. Тозаң түктері
аркылы аталық жыныс клеткалары түқым бүршігіне өтеді. Осы жерде
ТП1ЯН ті;тігіилогі
... «...____
__ІШ.'
.
“І Р Н І — ®
“ — ----------- р— ^
жұмыртқа
клеткасын ұрықтандырады. Ал екінші аталық жыныс клеткасы тұкым
бұршігінің ең үлкен орталық клеткасымен қосылады. Ұрыктанудың
тек гүлді өсімдіктерге тән мұндай түрін қосарланып ұрықтану деп
атайды. Сонымен, ұрықтанған жұмыртқа клеткасынан ұрық пайда
болады. Орталық клетка екінші аталық жыныс клеткасымен косылып
ұлғаиып эндосперм түзеді. Онда ұрыққа қажеггі қор затары
жиналады. Тұқым бұршігінен тұқым, ал жабынның қабырғаларынан
жеміс қап түзіледі.
Сонымен гүлді өсімдіктердің түқымы жемістің ішінде жетіледі
Сондықтан бүл өсіндіктерді жабық түқымдылар деп атайды.
Жалпы сипаттамасы. Қазіргі кездегі жабық тұқымдыларга
ағаштар,бұталар, шөптесін өсімдіктер жатады. Олар жер бетіндегі
құрлықтардың барлыгында кеңінен таралған.
Гүлді өсімдіктердің табиғаттағы жэне халық шаруашылыгындағы
маңызы. Гүдді өсімдіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі
маңызы орасан зор. Өсімдіктер адамға тамақ өнімдерін береді және
жем — шөп коры. Олао
шикізат ретінде өндірістің әр түрлі саларында кодцанылады.
Гүлді өсімдіктердің халық жэне гылыми медицинада кеңінен
колданылатын түрлері көптеп кездеседі. Гүдді өсімдіісгердің ішінде
көкөністік, жеміс - жидектік, бадды, эфир майлы, шыны майлы жэне
техникалық түрлер де бар. Гүдді өсімдіктерің ағаш тэрізді формалары
кұрылыс материалдары ретінде аса қүнды. Олардан эр түрлі үй
жихаздарын жасайды. Бүлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Оларды
парктерді, скверлерді, көшелерді, тіптен жүмыс орындарын
көгалдандыруға пайдаланады
н
Кұрылысы жағынан үксас түрлер туысқа біріктіріледі. Мысалы
ермен жусан мен дермене жусан бір туыстық - жусанның түрлері Бұл’
туыска тағы да көптеген баска түрлер жатады. Әр тілде бір өсімдіктің
езін эр түрлі атайды. Соган байланысты ғалымдар өсімдіктердің
латын лліндеп ғылыми атгарын енгізді. Өсімдіктердің латын тіліндегі
аттары дүние жүзі ботаниктерінің барлыгына түсінікті.
5.1
Қос жарнақтылар класы -ГНсоІуІеЛопеае
Қос жарнактылар класына 30-дай түкымдас жатады, олардың
біреулері ағаштар. сиректеу бүталар. ал екіншілері - вуда жэне
құрғақта өсетін шөптесін өсімдіктер, сиректеу бұталар.
Қос жарнактылардын гүлінің сырткы кұрылысы ашык
түкымдылардың стробильдеріне ұксас болып келеді.
| Гүл табаны ұзынша болып
келеді, оған спиральдін
боиымен саны жагынан аса көп болып келегін гүлдің әртүрлі
мүшелері орналасады. Қос жарнақтылар Евразияның, Солтүстік және
Оңтүспк
Американын
тропикалык
және
субтропикалык
аимактарында кеңінен таралған өсімдіктер.
Протозоа дүние тармағы (ргоіоз - бірінші, гооп - жануар) бір
клеткалы организмдердің түрлі топтары. Қарапайымдылар - бір
жасушалы, өте ұсак, микроскоп арқылы көрінетін жәндіктер.
Цитоплазм аньщ
орталық
бөлімінде
ядро
орналасады.
Қарапайымдылардың көпшілігінде ядросы біреу (моноэнергидты),
сондай-ак екі, көп адролы карапайымдыларда жиі кездеседі
(полиэнергидты). Ядрода қабықша, ядрошырыны, ядрошык және
хромосомалар болады.
Карапайымдыларда қозгалыс органойдтары жақсы жегілген.
Олар, жалған аяқтары, яғни псевдоподиялары - рзеисіоросііа (латынша
рзеікіо - жалған, росіа - аяқ) және жіптэрізді талшықтар мен
кірпікшелер.
Қарапайымдылардың көпшілігі жыныссыз жэне жынысты
жолымен көбейеді. Жыныссыз көбеюінде жасушаның негізгі бөліну
тәсілі митоз. Жынысты көбеюі аталық және аналық жыныс
жасушаларының (гаметаларының) бір-бірімен қосылуы арқылы өтеді
осындай процесті - копуляция деп атайды. Копуляция нэтижесівде
ұрықтанған жасушадан - зигота пайда болады. Зигота диплоидты,
өиткені ол екі гаплоидты жыныс жасушаларынын (гаметалардың)
қосылуы нәтижесінде түзіледі.
Саркомастигофоралар типінің өкіддері еркін немесе паразитгік
тіршілік ететін қарапайымдылар (12-сурет). Жер бетінде кең тараған
жануарлар тобы. Саркомастигофоралар типіңде бірклеткалылар
азклеткалылар, көпядролылар, колониальды және көпклеткалы
организмдер кездеседі.
ү - и . « ;• і\\ү? ?т *..*Л
.
*
Ш ІЫ І
V
4**/
»
Шс
12-сурет - Саркомастигофоралар
*ме
Р
еК' “ “ “
б“
“Г Г ; —
“
бастамсын берд.. Саркомастигофоралар
2 Г
ше6ал*Р’ теніз радиоляриялары
“ГеГ™
“
бвЛІНеді: Сч>>™иылар
« Я ™ * патшалыгынын
типіне жаланаш жэне
мен фораминифералар
ЖаИУарт' " ' С —
6.1 Споралылар типі - 8РОКОХОА
Споралылар
буылтык
кұртгардың,
буынаяктылардын, омыртқалы жануарлардың
*
—
4Е Й
моллюскалардың
жэне адамдардың
! ^ ч НД? ДСНе қуысында’ кан клеткаларында паразиггік тіршілік
епн бір клеткалы карапайым жәндіктер (13-сурет). Паразиттік
ршіліктін эсерінен ас қорьпу, жиырылгыш вакуольдері жойылған
коректік заттарды бүкіл денесі аркылы сіңіріп алады, ешқандай
козғалыс органоидтары болмайды, тек жынысты клеткаларында 1
микрогам етал ары нл а —талшығы болады.
13-сурет —Споралы буылтык кұрттар
Споралылар жыныссыз, жынысты жэне спорогония жолымен
көбейеді. Жыныссыз көбеюі ядроның кепке бөлінуі аркылы жүзеге
асады. б¥ны шизогония процесі деп атайды. нэтижесінде мерозоиггар
деп аталатын жас особьтар шыгады. Жынысты жолы - гаметогония
деп аталатын. гаметалардын пайда болуы. Копуляция нэтижесінде
түзілген зигота қалың кабыкшамен капталынып ооцистага айналады.
Грегариналар омырткасыз жануарлардың паразиттері. әсіресе
олар насекомдарда көп кездеседі. Бір ядролы сопакша келген
денесінін ұзындыгы 10-15 мкм-нан бірнеше миллиметрге дейін
жетеді. Цитоплазмасы екіге бөлінеді: эктоплазма және эндоплазмага.
Эктоплазмасында ұзына бойы және көлденен жаткан фибриллалары
(мионем жіпшелері) кездеседі. Сол фибриллалардын қыскаруы
нәтижесінде грегариналар өз еркімен козғалады.
Бұл отрядтың өкілдері буынаяктылардың ішегінде паразиттік
тіршілік етеді. Денесі сопақтау, ұзындау, сыртын калың қабықша пелликула каптап тұрады. Онын астында денесін бойлап эктоплазма
жатады, ол плазмалық перделер түзеп, грегаринаның бір клеткалы
денесін үш бөлікке бөліп тұрады. Бірінші - эпимерит, бұнда жіңішке
ілмешектері не қармакшалары болады, солар арқылы фегарина ішек
клеткаларына бекініп тұрады. Екінші | протомерит, цитоплазмага
толған, ядросыз бөлік. Үшінші - дейтомерит, ядро орналасқан
үлкенірек болып келген бөлік.
6.2
Микроспоридиялар (М ІС К 08Р0КШ ІА )
Микроспоридиялар (Місгозрогісііа) - қарапайым бір клеткалы
жануарлардың типі. Микроспоридиялар жэндіктердің жэне баска да
омыртқасыздар мен кейбір омыртқалы жануарлардын клеткасында
тіршілік ететін паразиттер. Бұлардың 1 отряды бар, оған 800-ге жуык
түрлер жатады. Дене мөлшері 4 - 6 мкм, өте сирек 10 мкм-ліктері де
кездеседі (14-сурет).
14-сурет —Споралы буылтық кұрттар
Спора өз иесіне түскеннен кейін атпа жіпшесі атылып, ішектің
эпителииіне енеді. Жіпшенің ұзындығы спораның ұзындыгынан 10
есе немесе оданда көп ұзын болады. Жіпшемен бірге спорадан амеба
тәрізд. ұрық-споро-плазма да шығады. Спороплазманың спорадан
шығу эдісі элі толык зерттелмеген. Иесінің клеткасына түскен
спороплазма тез көбейе бастайды, соның нэтижесінде тізбек сиякты
тізіліп көп ядролы плазмодиялар пайда болады. Соңында бір клеткалы
споралар құралады. Микроспоридиялардың спораларында атпа
жіпшелерінщ болуына байланысты бұларды миксоспоридиялар деп
атаилы.
г
Тақырыпты бекіту сүрактары
1. Қарапайымдылардын клеткадагы зат алмасу жолында пайда
болған несеп заттар сыртқа не аркылы шығарылады?
2. Қоректену тәсіліне қарай карапайымдылар кандай топпрға
бөлінеді?
*
Органикалық заттарды хлорофилл дәндерінің жэрдемінен синтездеу
аркылы алады, немесе фотосинтез аркылы коректенеді?
3. Кейбір гетеротрофты карапайымдылар жэне паразиттік
тіршілік ететін карапайымдылар дайын органикалық заттарды осмос
жолымен бойына сіңіру аркылы коректенеді. Мұндай коректену
тәсілін калай атайды?
4. Кейбір карапайымдылар автотрофты жэне гетеротрофты
тэсілімен коректене алады, бұларды калай атайды?
5. Қарапайымдылардың шамамен канша түрлері белгілі?
6. Саркомасти гофоралар типі кандай екі класка бөлінеді?
7. Буылтык кұрттардың, моллюскалардың, буынаяктылардың,
омырткалы жануарлардың және адамдардың ішегінде. дене куысында,
кан клеткаларында паразиттік тіршілік ететін бір клеткалы карапайым
жәндіктер?
8. Қандай карапайым жәндіктердің денесінде үлкен вегетативті
ядро жэне кішкене генеративті - екі екі түрлі ядросы болады?
9. Инфузориялар класынын кең таралган түрлерінің бірі?
Құрттар екіжақты симметриялы, үш қабатты, көпжасушалы
жәндіктер (15-сурет). Бүлардың денесін тері-бұлшыкетті капшық
қаптайды. Дене тұрқы шұбалаңқы келеді. Эктодерма мен энтодерма
аралығында дененің үшінші кабаты - аралык қабат мезодерма
орналасады. Зоология ғылымының паразит күрттарды зертгейтін
саласы гельминтология деп аталады.
15-сурет - Құрттар
Жалпақ
құрттар типіне жататын жэндіктердің негізгі
ерекшеліктері. Жалпы саны 15 мыңнан аса түрлерді біріктіретін
жалпак құрттар 5 класқа жіктеледі. Біз тек кірпікшелі қүртгар. соргыш
”
Ж
Л
ТаСПа ЩрТТарҒа ғана токталамыз. Бүлардың денесіңде
қуыс жоқ. Бауыр жағы аркасына жабысып, денесі жалпақ пішінді
болғандыктан жалпақ күрттардеп аталған. Жалпақ кұрггардын
көпшіліг.нің шшші жапыраққа немесе таспага үксас. Таспа тәЫзді
жалпак құрттардың денесі бунакты. Бас бөлігінде бунақ болмайды
" Г Г * Ж0™ ен тірш; лік ететін кұрттардың дене жабыныньщ
қүрылысы ерекше болады. Сорғыш қүрттар өкілі -бауырсорғыш
эпите К¥РТТаР ӨКШ “ СИЫР таспак¥РТЬІ - нағыз паразиттер. Олардың
эпителии ұлпасында жасушасы жоқ, оны тығыз түзіліс қалтайды Ол
катқарады.
э т Жалпақ
г г қүрттар
аталады-сір
қ
аб
ы
қ
қ°
рганыш
—
■
ш
з
&
і
типшдегі ағзалардың ішекқуыстыларда
болмаган жана жүйесі бар. Ж а„а жүйе зәршыгару (кажетТіз
б ^ ) «уиес, де„ аталады. Б*л - б * ™ дейін тірі апаларда б о л м С
АҚ С^ ш а ~ Ц
жататын
кірпікшелі
жүзіп қимылдайтын, жалпақ құрттарга
кұрт.
(Денесі
кірпікшелі
эпителий
жасушаларымен қапталған дыктан, кірпікшелілер класына жатады.)
Ол кірпікшелерінің көмегімен суда еркін жүзеді. Сұламаның (16сурет) дене кимылын реттейтін әр түрлі бұлшықеттері бар. Сыртқы
кимылға сакиналы бұлшыкеттер катысады. Аралық кабат қимылын
киғаш бұлшықеттер реттейді. Ал ішкі кабаттағы қимыл бірыңгай
салалы бұлшықеттер мен реттеледі. Кірпікшелі кұрттардың аузы,
аскорыту, зәршығару жэне жыныс мүшелері бар. Паразиттік жолмен
тіршілік ететін жалпақ кұрттардың көпшілігінде аскорыту жүйесі
мүлде жойылып кеткен. Бұл кұбылыс эсіресе таспа құрттардан
байкалады.
1 - жыныс жасушалары; 2 - мезодерма; 3 - энтодерма: 4 - эктодерма;
5 - ішек куысы: 6 - сакиналы бұлшыкеттер; 7 - кигаш бұлшықеттер; 8
- зәршығару жүйесі; 9 - жүйкелік созынды
16-сурет - Сұламанын денесінің көлденен кесіндісі
Жалпак кұрттардың жүйке жүйесі дененін бас бөлігінде
орналасады. Ол жүйке түйіндерінен басталыгі. денені бойлай екі
багана түзіп. созылып жатады. Екі багананы көлденен орналасқан
жүйкелер байланыстырады. Кірпікшелі кұрттарда сезім мүшелері
дами бастайды. Мысалы. ак сұламаның карапайым көзшелері бар.
Сипап-сезу сезімталдыгы едәуір арта түскен. Алайда бауырсорғыш,
сиыр таспақұрттарында, паразитті тіршілік ететіндіктен. көз
дамымаган.
Омыртқасыз жануарлардың ішіндегі улкен бір типі. Қазіргі
уақытта 9 мыңдай түрі белгілі. Буылтық қүрттар 2 тип тармагына
бөлінеді: белдеусіздер және белдеулілер. Белдеусіздердің 1 класы көпқылтанды құрттар, ал белдеулілердің 2 класы - азқылтанды
кұрттар жэне сүліктер бар. Буылтық құрттардың (17-сурет) денесі
ұзын, бірнеше мм-ден 3 м-ге дейін, біркелкі бөлшектелген
сегмеиттердеи тұрады. Эпителий кабатының астыида сақина тәрізді
киғаш бұлшық еттері ориаласқаи, солардың жиырылуы нэтижесінде
күрттар қозғалады.
і
*
1 7 - сурет - Буылтық құрттар
Буылтык құрттарда екі жақты симметриялы, сегмеиттелгеи, ішкі
сұйыққа толы өзіндік қабатының болуымен ерекшеленегін целом
қуысы болады. Буылтық құрттардың жүйке жүйесі жаксы дамыған
ол жұтқыншақ үсті гаиглиядаи және үзынынан орналасқаи
кұрсақ жүйке талшықтары тізбегінен тұрады.
Тақырыпты бекіту сұрактары
1. Зоология гылымының
саласы қалай аталады?
2. Екіжақты
жэндіктер?
симметриялы,
паразит
үш
құрттарды
қабатты,
зерттейтін
көпжасушалы
у
3. Жалпы саны 15 мыңнан аса түрлерді біріктіретін жалпак
құрттар неше класқа жіктеледі?
4. Еркін жүзіп қимылдайтын, жалпак құрттарға жататын
кірпікшелі құрт?
5. Ішекте өмір сүретін паразиттер ?
6. Буылтык кұрттар кандай 2 тип тармағына бөлінеді?
7. Ағза денесінің сыртында паразиттік жолмен тіршілік ететін
жәндіктер калай аталады?
8. Қандай кұрттарда қантарату жэне тынысалу жүйелері мүлде
жок?
9. Аппеіісіа - омырткасыз жануарлардың ішіндегі үлкен бір типі.
Қазіргі уакытта 9 мыңдай түрі белгілі?
10. Нематодтар - төменгі сатыдағы құрттар типі. Жер шарында
кең
тараған
(теңіздер
мен
мұхиттарда,
тұщы
суларда,
топыракта. биосферада),
кездеспейтін
жері
жоқ,
сондыктан
оларды космополиттік жануарлар катарына жаткызады?
8 Омыртқасыздар
Омыртқасыздар (ІпуеПеЬгаІа) - жануарлар әлеміндегі ен үлкен
топ. Бұлардың омырткасы болмайды. Омыртқасыздардың қай кезде
пайда болғаны туралы дәл дерек жоқ, бірак карапайымдылар
кембрийге дейін, бір клеткалы организмдерден көпклеткалылардың
осыдан 1 млрд. жыл бұрын пайда болғаны белгілі. Жануарлар
патшалығын бір жүйеге келтіруде Ж.Б. Ламарктың енбегі зор. Ол 19 ғдың басында жануарларды: Омыртқасыздар жэне омыртқалылар деп 2
топка бөліп, оларды сатылай орналастырды. Тірі организмдер
құрылысының күрделілене түсуін Ламарк градация (жогары көтерілу)
деп атап, мүны олардың іштей прогреске үмтылушылық қабілетінен
болады деп түсіндірді. Қазіргі кезде омыртқасыздардың 2 млн-нан
астам түрі белгілі.
8.1 Моллюскалар
Моллюскалар (Моііизса, латын шоііизсиз - жұмсақ), жүмсақ
денелілер - омыртқасыз жануарлардың бір типі. Қазба қалдықтары
кембрийге дейінгі тау жыныстарынан табылған. Моллюскалар
мұхитта, теңізде, қүрлықта, аздаған түрі тұщы суда таралған.
ұлардың 2 тип тармагына: бүйіржүйкелілер және бақалшақтыларға
жататын 130 мыңнан астам түрі жатады.
Қазақстанда 36 тұкымдасы, 69 туысы жэне 300-ге жуық түрі
кездеседі. Денесі сегменттерге бөлінбеген (тек кейбір төм. сатыдағы
өкілдерінде метамерияның белгісі байқалады), бас, түлға жэне аяқ
бөлімдеріне
бөлінеді.
Басында
аузы,
көпшілік
түрінде
қармалағыштары, көзінің бір бөлігі болады (кейде көздері жартылай
немесе толықтай редукцияға үшыраған).
Қосжақтаулы
моллюскалардың
(18-сурет)
тіршілік
ету
ерекшелігіне байланысты бас бөлімі жойылған. Түлға бөлімі қапшық
қапшық деп атайды.
Онда ішкі мүшелері орналасады. Денесінің сырты кутикула
қабатымен капталған, ал оның сыртын тек Моллюскаларга тән мантия
еРі катпаршағы) жауып тұрады. Мантия мен денесінін
аралыгындағы мантия қуысында желбезектері (тыныс алу органдары)
кеибір сезім мүшелері орналасады, онда жыныс және зәр шығару
органдарыиың
сыртқы тесіктері, аналь тесіктері ашылады
Мантияның сыртқы қабатынан бакалшақ түзіледі. Ол: сыртқы’
(органик, заттан), ортаңғы (қалың ізбестен), жэне ішкі (жүқа, жылтыр)
қабаттардан тұрады.
18-сурет —Моллюскалар
Моллюскалардың тіршілік етуіне жэне атқаратын кызметіне
қараи аяғының құрылысы да эр түрлі. Қозғалмай тіршілік ететіндерде
£ы с
устрица), кейбір паразит бауыраяқтыларда аяқ мүлдем
оолмаиды.
1
Моллюскалардың баска омыртқасыздардан ерекшелігі - ас
корыту жүйесіндегі жұткыншак бөлімінде қоректі ұсактайтын ерекше
аппарат радуланын (үккіштің) болуы. Қан айналу жүйесі ашық.
Жүреп карыншадан және екі жүрекшеден тұрады. Тыныс алу жүйесі
алғы желбезектер (ктенидия), бірақ кейбір түрінде олар жойылып
тыныс алу қызметін мантияның жұка кабаты - өкпе аткарады. Зэр
шығару жүйесі, көбінесе кос бүйректен тұрады.
Жүйке жүйесі шашыранды-түйінді. Жыныс диморфизмі
оайқалмаиды. Басаяқтылардың, бауыраяктылардың көпшілік түрі
іштей ұрықтанады, қалгаВДары сырттай ұрықтанады. Даму
жұмыртқалары спиральді бөлшектеніп, детерминативті жолымен
жүреді. Төменгі сатыдагыларында жұмыртқасынан трохофора
дернәсілі, ал көпшілігінде трохофоралык дернәсіл-велигер (желкен)
шьіғады. Моллюскалар балық. кұс, сүтқоректілердің корегі болып
саналады. Кейбір Моллюскалар адам мен мал гельминтоздарын
тудыратын паразиттер, ауыл шаруашылык дакылдарының зиянкестер.
8.2 Өрмекші тәрііділер
Өрмекші тәрізділер - омырткасыздардың бір класы. Өрмекші (19сУРет) тәрізділердің класына тыныс алатын мүшелері жапыракшалау
келген өкпелері мен кеңірдектері бар қүрлыкта тіршілік егетін
хелицералылар жатады. Денесі көкірекпен пен күрсақтан. бірақ
бұлары жогары сатыдагы өрмекші тәрізділерде - кенелерде (Асагіпа) жалпы
бір
бөлім
бірігіп
кетеді.
Бас
көкірегі
эдетге сегименттенбейді, бірак өрмекші тэрізділердің кейбір
отрядтарында оның кейінгі жағы дербес екі-үш сегментке бөлініп
келеді (сольпугалар). Бас - көкіректің алты жүп аяк-колдары болады,
бұлардың бірінші жүбы ауыздың үстінгі жағында жатады да, қалған
бес жұбы ауыздың кейінгі жағында жатады. Аяқ - колдардың бірінші
жүбы хелицералылар (сһеіісега) қысқарып, 2*3 мушелігі ғана қалган
Олардың ұшында тырнақ сияқты болып біткен мүшелік, яки ен сезімі
мүшесінің жүмысын атқарады. Бүл - пелипальпалар (ресііраіриз). Бас
көкіректің аяқ-қолдарының қалған басқа төрт жұбы жүру аяқтары.
Өрмекші тэрізділердің денесінің артқы бөлімі - қүрсағы - әдетте
сегменттелген. Қүрсакта аяқ - қолдардың рудименттері де болуы
мүмкін. Қүрсақтың алдыңгы жағында, екінші сегментте, сыңар жыныс
тесігі жатады.
м
■
Ш
Ш
Ш
Ш
Ш
19-сурет - Өрмекші тэрізділер
Өрмекшінің денесі жұмыртка пішіндес келген екі бөлімнен
құралад ы. Екі бөлімнің арасындағы байланыстырып тұрған
жіңішке сабақша құрсақтың алдыңғы жақтағы ең шеткі ұшы болып
табылады: ол қүрсақтың бірінші сегментіне сэйкес келеді. Бас
көкіректе алты жүп аяқ-қолдар болады. Аяк қолдар өспеген бос жері
көкфектің бетіндегі екі қалқанша болып саналады үлкен аралық
қалқанша бас-көкіректі жоғары жағынан, ілгері жағынан бүйірлерінен
жэне аздап артқы жағынан жауып тұрады. Арқалық қалқаншаның
алқалық бел мен ілгері жақтағы бетінің шекараларында да көлденең
қатар
І в і і оолып сепз
----В ш**
жаи көздер жатады. Арқалық қалқанша
сегменттелмеген. Бас көкіректің астыңғы жағынан сопақ қалқанша
төстабан жауып түрады. Төстабаны да сегменттелген. Бас - көкіректің
алты сегментінің бірігіп тұтасып кеткендігін, тек бірінен соң бірі
жатқан аяқтардың алты жүбынан ғана байқауға болады
Бастан шығатын екі мүшелікті хелицералар кресті өрмекшіде
өзінің негізп мүшелерінің бағытымен төмен қарай кеткен.
Мүшелерінің сайы болады, сол сайга хелицераның ұшындағы тырнак
тәрізді мүшелік жиырылып орналасады. Осы тырнақтың ұшына
жакын улы бездің өзегінің тесігі жатады, бұл без хелицераның негізгі
мүшеліпнде, бас көкіректің аддыңгы жағында болады. Аяк юо.тдардың келесі жұбы аяк - кармалағыштар (педипальпалар) алты
і^ш елікп . Аяк кармалағыштың негізгі мүшелігінің, әдегге өрмекші
тәрізділерде болатыны
сиякты.
жак тармағы
болады Жак
тармагынын екеуш.н арасыңда көдденен ауыз санлауы ^ а т а д ы
ауызды алдынгы жагынан етті бұдыр I жоғарғы ерін тежеп түрады да’
аргқы жагы мен төменп жағынан, жоғарыда айтылған, төменгі ерін
тежеп түрады. Жак тармағының жиегіндегі кылшықтар, өрмекшінің
соруына көмектеседі. Аталыгында сонгы мүшелік пен жыныстық
шағылыс аппараты байланысты болады. Жіңішкерген үш жагы инеге
(етЬоІиз) аиналатын ұшында тесігі бар нәк тәрізді домалак кейбір
ересек еркек өрмекшіде жыныстык шағылыс аппараты болып
саналады. Аталыгы мен аналығы шағылысып қосарланған кезде ине
аналык өрмекшінін екі тесігінің бірі аркылы үрык кабылдагышына
енеді де, сол кезде резервуарда жаткан шәует (сперма) ерекше бір
қысатын тесік аркылы сыгылып ұрык кабылдагышына күйылады.
Ормекшінін сырткы жамылгысы әдетте хитинді кутикуладан жэне
оны астарлап жатқан клеткалар қүрылысты гиподермадан түрады
Сырткы жамылгынын астында бұлшык ет кабаты жатады. бүл кабат
түрлі бағытта кеткен ет талшықтарынан күралады.
Орталык жүйке системасы бас - көкірегінін арткы жартысында
төстаоанның үстінгі жагында шоғырланып жатады. Осы жерде қүрсак
тізбегінің біріпп кетуінен цайда болган жалпайып келген нерв
массасы болады. Бүл жұткыншақ асты массасының сегменттенуі
бүйірдеп нервтердің бес жұбынын түп жактарынын жуандап
келетшдігінен көрінеді, бұлардын алдыңгы жүбы аяк кармалагышты
камтамасыз етеді де, келесі төрт жұбы жүру аяктарына кетеді. Артка
карай екі нерв тіні кетеді де, олар сабакша аркылы күрсакка еніп
қүрсақтың ішкі органын камтамасыз етеді.
Жүткыншак үсті түйін (ми) кыска және жуан коннективалар
аркылы жұткыншак асты массамен байланыскан. бүкіл орталык нерв
жүйесі тар жұткыншактын горизанталь иіні тесіп өткен жалпы нерв
массасына айналады. Жұтқыншақ үсті түйіннің алдынгы жақ бетінен
жұп негізі бар көз нервтері шыгады, бүлар кейін көздін санына сәйкес
сегіз бүтакка бөлінеді. Көз нервтерініц астыңгы жагынан тап сол
жұтқыншак үсті түйіннін алдынгы жақ бетінін өзінен хелицералардын
кос нерві шыгады.
Кресті өрмекшінің кан журу системасы, өадерінін меншікті
кабыргалары бар, кан тамырларынан және бірнеше қуыстардан лакундардан, яки синустардан, кұралады, бул қуыстар дененің ішкі
қуыстары болып табылады. Барлык кан тамырлары артериялык қан
тамырларының жүйесіне жатады: бұлардын барлыгы да қанды
журектен алып шығып, дененің барлық жерлеріне тотыққан канды
таратып алып кетеді. Синустар жүйесі вена қан тамырларының
орнына жүреді, ақыр аяғында келіп, барлык қан синустар жүйесінің
соңғы буыны - жүрек жанындағы синусқа келіп кұйылады.
Кресті өрмекшінің тыныс органдары ретінде жапырақ пішінді
келген өкпелері және кеңірдек түтіктерінің жүйесі бар. Кеңірдек
түтіктері
жалғыз
сыңар
болып
келетін стигма
мен
өрмекшінін бауыры жағына өрмек сүйеддерінің ілгері жағынан келіп
сыртқа ашылады.
Құрсактың
жүп
-
»
------------
МVIМУПДІ,
жатады. Осы екі саңылаудың екеуі де жапырақ тэрізді өкпелердін
стигмалары. Өкпенің саңылау тэрізді тесігі өкпенің кіреберісіне барып
тіреледі. Кіреберістің артқы қабыргасы да, төменгі кабыргасы да тұтас
келеді. Алдыңғы жақ қабырғасында бірқатар параллель саңылаулар
бар, бұл саңылаулар өздерінің санындай жалпақ қалталарға барып
жалғасады, ол катарлар жалпы бір текше болып жатады.
Қалталардың араларында дененің тар қуыстары жатады, сол
қуыстарға қалталарды шайып өтетін қан келеді. Олардың ’ жұқа
кутикулардан қабығы болады және өздері семіп беттесіп калмайды.
Оларға ауа ешбір кедергісіз кіре алады, өйткені кіреберістің де
сондай-ақ қапталардың да қабырғалардың беттерін ағаш сияқты
бүтақтанып кеткен өсіктер басып жатады, бүл өсіктер қалтаның қарсы
жатқан қабыргасына барып тіреледі. Кеңірдек үймесі бұтакганбайтын
қалтадан шығып ілгері
караи кетеді. Негізгі қалта өрмек сүйелдерінің ілгергі жағынан білінер
—оіліноес көлденең саңылау болып сыртқа ашылады.
Кресті өрмекшінің зәр шығару органдары екі түрлі - мальпиги
түтікшелері және коксальдық бездер. Бірінші аталган органдар ересек
өрмекшіде ғана қызмет атқарады. Ішектердің эр жағында
бұтақтанатын
екі
түтікшеден
болады,
бұлар
ректалдық
қуыққа қүярдың алдында бір-бірімен қосылып кетеді. Малъпиги
мүшелершщ бұтақшалары ортаңғы ішектің тұйық тармакгарының
оарлық жердеп аралықтарын алып жатады. Түтікшелерінің ішінде
өте көп ¥саК сұр түйіршіктер жиналады, бұлар - түтікшілердің
өздерінің бөлш шығаратын заттары. Кресті өрмекшінің коксалдық қос
3 аяқтарының бірінші жүбының түп жағында болады.
Току аппараты екі нәрседен - сыртқы өрмек сүйелдері жэне ішкі
өрмек бездері мүшелерінен құралады. Кресті өрмекшінің үш жуп
өрмек сүиелдері бар. Сүйелдің төбесіндкгі жаргақ бетінде ондаған
төсіктер болады, міне осы тесіктерден секрет - өрмек шығады. Бұл
өрмектер тесіктен шыққан кезінде ауада қатады. Тесіктердің өздері
пішіні де, үлкендігі де түрліше келген ерекше өсіктердің ұшында
жатады. Ол өсіктердін біреулкрі - үлкен сопак пішінді, екінші
оіреулері - ұсақ цилиндр сиякты немесе, ұшында қылтық тәрізді
косалкысы
бар
томпак
емшек
сиякты.
Өрмек
бездері аналык өрмекшінің кұрсағының ішкі қуысының төменгі
жагын толтырып жатады. Өрмек бездерінің пішіні де, үлкендігі де
бірдей болмайды. Бірак мұндай бездер көп емес, ал нэк сиякты ұсак
бездержүздепболады жэне олар өзара түйдек-түйдек болып бірлеседі.
8.3 Шаянтәрізділер
Шаянтәрізділер (20-сурет), (лат. Сшзіасеа) - буынаяктылардың
оір класы. Зерттеушілердің бір тобы шаянтәрізділер трилобиттерден,
екіншілері буылтык кұрттардан шықкан деген болжам жасайды'
Бұлардың казба қалдықтары кембрийден белгілі. Жер шарында кең
тараған, негізінен тұщы су коймаларында, теніздерде кездеседі. 6
класс тармагы (желбезекаяктылар, цефалокаридалар. бақалшақты
шаянтәрізділер, жогары сатыдагы шаянтэрізділер, максиллоподалар
және ремпедиялар), 30 мыңнан астам түрі белгілі. Олардын арасында
бентосты, планктонды, паразиггі және күрлыкта тіршілік ететін
түрлері бар.
Құрлықта тіршілік ететін шаянтэрізділер ылғалды жерлерде,
дымкыл ортада мекендейді жэне желбезекпен тыныс алады. осы
белгілері олардын суда тіршілік ететін түрлерден шыкканын
дэлелдейді.
Шаянтәрізділер Жер шарында кең тараган Тұщы су
коймаларында. теніздерде, барлык мұхиттарда кездеседі. 30 мыңнан
астам түрі бар. Құрлыкта тіршілік ететін шаяндар ""күршаян"" деп
аталады . Олар ылғалды, дымкыл жерде мекен етеді.
Бұршақ танкышаян - танкышаяндардын ең майдасы. Ең ірісі жапон танкышаяны. Онын аяктарымен косканда көлемі екі метрге
жетеді.
20-сурет - Шаян тәрізділер
Денесінің ұзындығы 1 - 2 мм-ден (ең майдасы су бүргесі Аіопеііа,
ұзындығы 0,25 мм) 80 см-ге жетеді. Ең ірісі жапон шаяны
(Масгосһеіга каешр&гі), оның құлашы 4 м болады. Ең ауыр шаян Солтүстік Атлант омары (Ношагиз атегісапиз), оның салмағы 20 кг.
Шаянтәрізділер денесін жауып тұратын кутикулада сыртқы қаңқаның
қызметін атқаратын хитин көп. Ол корғаныш қызметін атқарады,
бірақ екінші жағынан - үздіксіз өсуіне кедергі жасайды. Сондықтан
шаянтәріздер түлеу арқылы өседі.
Бұлардың денесі жеке бунақтардан құралган, әр бунағында жүп
бунақ аяқтары болады (бірақ эвол. даму барысында кейбір
аяқтарының жойылып кетуі мүмкін). Денесі 3 бөлімнен тұрады: бас,
кеуде жэне құрсақ. Бас бөліміндегі бунақтардың саны тұрақты акроннан жэне 4 бунақтан құралған, олардың 5 жұп өсінділері бар.
Бірінші жұбы - антеннула, екіншісі - антенна, қалған үш жүбы
қорегін ұстайтын жэне ұсақтайтын, түрі өзгерген аяқтары.
шаянтәрізділердің басында бір жұп күрделі немесе фасеттік көздері
бар. Кеуде және қүрсақ бунақтарының саны бірдей емес. Олардың көп
жағдайда кеуде аяқтары жылжу, жүзу, құрғақ жерде жүру қызметін
атқарады. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің құрсак аяқтары
дамыған әрі қос бұтақты. Құрсагы көпқылтанды құрттардың
пигидиіне (құрсақтың соңғы бөлімі) ұқсас тельсонмен (құрсағының
соңғы бунағы) аяқталады.
Жүйке жүйесі мидан жэне құрсақ жүйке тізбегінен тұрады. Ас
қорыту жүйесі жақсы жетілген. Ішегі ас үгітетін қарыннан жэне
бауырдан
құралып, ортаңғы ішекке ашылады. Бір клеткалы
организмдермен, өлексемен, органикалық заттармен, көп клеткалы
әсімдік жэне жануарлармен қоректенеді. Желбезектерімен. егер олар
болмаса, бүкіл денесімен тыныс алады. Қан айналу жүйесі түйык
емес, жүрегі арқа жагында орналасқан. Сезім мүшелері жақсы
теадік сактау мүшесі - статоцист жаксы дамыпщ. Шаянтарһділер
«об,„осе дара жыныстылар, тек . а д л а д д а р мев
гермафродиттік кездеседі.
«наяқтыларда
Тақырыпты бекіту сурактары
І.Ж ануарлар патшалыгын бір жүйеге келтіруде қай ғалымның
2. Қазіргі кезде омырткасыздардың шамамен қанша түрі белгілі?
•Баска омыртқасыздардан ерекшелігі | ас корыту жүйесіндегі
Ъіншак бАгттъс цпр глп о^; ____ Ш
___
к * «'іпсиндси
жұтқыншақ
(уккіштің) болуы қай класқа тэн?
__
._
*жапырақшалау
I---ОІЧ.1ІСЛСРІ мен
кеңірдектері бар құрлыкта тіршілік ететін хелицералылар^
кұралады?еКШІТЭРІЗДІЛеРДІН ТОҚУ аппараты
кандай екі нәрседен
жэнд^ктері?Ы аУЫЗДЫ’ КӨПЖаСуШаЛЫ’ еКІжақты симметриялы теңіз
7.Теңізкірпінің казіргі кезде шамамен қанша түрлері бап^
* Зертгеу,,,,гіл''п'"* ---- —
г
—
*
---іурд^п, СМНШІЛІ
оуылтык кұрттардан шыққан деген болжам жасайды?
9-Шаянтәрізділердін казбақалдыктары қай кезенненбелгілі?
10.Қурлықта тіршілік ететін шаянлап к-япяй
Жэндіктер,
немесе
бунакденелер
немесе
шыбыншіркейлер буынаяктылар
типіне
жататын
класы.
Қазба
калдыктары девон кезенінен белгілі. Филогенетикалык шығу тегі көп
аяктыларга жакын. аргы тегі сакиналы кұрттар деп есептелінеді. Жер
шарында кең тараган 1 млн-дай түрі аныкталган (барлыгы 1 ,5 - 2 млн.
түрі болуы мүмкін).
Жэндіктер екі класс тармағына бөліиеді: алгашкы канатсыз
жәндіктер жэнеканатты жәндіктер Қазақстанда 2 класс тармағына
жататын 28 отряды 550-ден астам тұқымдасы бар. Бұлардын дене
тұркы бірнеше мм-ден (ең майдасы - трихограмма - 0,2 мм) 1 33 см-ге
дейін болады. Жәндіктердің ең басты ерекшелігі - денесі бас, кеуде
жэне құрсак бөлімдерінен тұрады. Денесін тығыз кутикула эпителий
клеткаларынан бөлінетін тыгыз қабықша) жапкаи. Басында екі
күрделі фасеттік көздер, карапайым майда көзшелері, екі мұртшасы
болады. Ауыз кұрылысы коректену әдісіне карай: таракан, дәуіттер,
коныздардың аузы кеміруге; көбелектер шыбындардың аузы сұйык
коректі
соруға;
өсімдіктердің
шырынымен
және
адамнын,
жануарлардың канымен коректенетін бит, кандала, цикала т.б. аузы
шаншып-соруға бейімделген.
Жәндіктердің кейбір түрінде аузы болмайды. Үш бунакты
(алдынғы, ортаңгы және артқы) кеудесінде (әр буынында жұптан)
алты аягы болады, жэндіктердін ежелгі атының алтыаяктылар деп
аталуы осыған байланысты. Аяктары жамбасша, сирак жэне табаннан
тұрады.
Жэндіктердің жүруге, таракан, қоңыздар, секіруге шегіртке.
жүзгіш коңыздар, т.б.); казуга бұзаубас , т.б.); жемін ұстауга дэуіт гүл
тозаңын жинауға бал арасы бейімделген аяктары болады. Ортаңгы
жэне арткы буынында бір-бір жұп
канаттары бар. Тек
косканаттыларда арткы кеуде буынындагы канаттары -ы зы лдауы к
аиналған. Жәндіктердің басым бөлігінде ұшуға екі жұп қанаггарын
(көбелектер, инеліктер, торканаттылар, т.б.), кейбір түрі тек арткы
жұоын (қоңыздар, т.б.) ғана қағады
Құрсағы көп бунакты, кейбір түрінде 11 бунакты. Құрсагында
аягы болмайды. бірак олардың калдыктарырудимент (жұмыргқа
салатын мүшесі немесе шаншары. еркегінде - жыныс мүшесі) түрінде
сақталған. Жәндіктердің бұлшық еті тек көлденен жолақты. Ет
талшықтарының саны 1,5 —2 мыңға жетеді.
Бұлшык еттерінің жиырылып-жазылуы бас миымен тыгыз
байланысты жэне оларга бұлшық еттен бөлінегін жиырылгыш белок -
актомиозин эсер етеді. Жэндіктердің ас корыту жүйесі алдыңғы,
ортаңғы, артқы ішектен жэне сілекей бездерінен тұрады. Олар
қорегіне карай фитофагтар (өсімдік қоректілер), жыртқыштар өсімдік
шірнесі
мен
қоректенетіндер, некрофагтар (өлексемен
коректенетіндер), сапрофагтар (басқа жануарлардың өлексесімен
коректенетіндер), кан сорғыштар, т.б. болып бөлінеді.
Жэндіктер
атмосфералық
ауаны
- трахея
(кеңірдек)
жүйесімен жұтады, ал суда тіршілік ететін дернэсілдерінде екінші
реттік трахея не кутикулалы желбезек дамиды. Жәндіктердің дене
температурасы тұрақсыз, сондықтан олар салқынқанды жануарлар
тобы на жатады.
Қан айналу жүйесі нашар дамыған. Ол жүрек пен арқа
колкасынан құралған. Бірнеше камераларға бөлінген. Осы камералар
бір бағытта жиырылып қанды (гемолимфаны) арткы жағынан қолкаға
карай сырғытады. Гемолимфа колқадан бас куысына, одан кеуде және
құрсак бөлігіне ағып. кайтадан жүрекке құйылады.
Зэр шыгару жүйесі - мальпиги түтікшелері. Бұл суды жэне
организмге қажетті еріген затты гемолимфаға өткізеді, ал сіңбей
калган заттар артқы ішекке түсіп, аналь тесігі арқылы сыртқа
шығарыл ады.
Жүйке жүйесі бас миы, жұтыншак асты ганглия жэне құрсак
жүйке тізбегінен құралған.
Канатты жэндіктер (21-сурет), қанатты жэндіктер (Ріегу§оіа) нағыз жэндіктер класының клас тармагына жатады. Карбон дәуірінен
белгілі. Қазба калдыктары тас көмір кезеңінен белгілі. Жер шарында
кең тараған 30-га жуык отряды бар, негізінен, ылгалы мол тропиктік
аймактарда тіршілік етеді.
21-сурет - Қанатты жэндіктер
Алғашкы канатсыз жэндіктер (22-сурет), (Ар(егу§оІа) - өте ұсак,
төменгі
сатыдағы
жәндіктердің
бір
тобы.
Жер
шарының
барлык
А
оөліктерінде
кең
тараған.
Терісінің жұқа
болуына
байланысты күнсәулесі түспейтін ылғалды жерлерді — топырак
астын, орман төсенішін, шіріген томарларды, мүктердің арасын
мекендейді.
т
л
✓
22-сурет - Қанатты жэндіктер
Дене тұрқы 2-3 мм болады, ең ірілері 50 мм-ге жетеді. Көкірек
сегменттерінде аяқ жұрнақтарының сақталуы, протоморфоз немесе
аноморфоз жолымен дамуы сияқты ежелгі белгілерінің сакталып
калуына байланысты Алдыңғы 3 отрядтың өкілдерінің ауыз мүшелері
бас куысының ішінде орналасқандықтан энтогнаталар (Епіһосіпаіа), ал
ауыз мүшелері бас қуысының сыртында орналасқан кылшык
құйрықтылар - тизанура тектестер (Тһузапигаіа) тобына жатады.
Тақырыпты бекіту сүрактары
1.Жэндіктердің қазба қалдыктары қай кезенінен белгілі?
2. Жәндіктер кандай екі класс тармағына бөлінеді?
3.Жэндіктер атмосфералық ауаны не аркылы жұтады?
4. Бұлардың онтогенезі қандай екі кезеңнен өтеді?
5.Сирек жэне жойылып бара жатқан жэндіктердің қанша түрі қорғауға
алынып. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген?
6.Негізінен, ылғалы мол тропиктік аймақтарда тіршілік етеді (1 млннан астам | кейбір деректерде 2 млн-га жуық) түрі белгілі?
7.Өте ұсақ, төменгі сатыдағы жәндіктердің бір тобы. Жер шарының
барлық бөліктерінде кең тараған?
8. Алғашқы қанатсыз жәндіктерді 4 отрядқа бөледі?
И э н д ік т е р д ің дене температурасы бойынша қандай топқа жатады?
10.Бит, бүрге маса, шіркей, сона, т.б. кандай топқа жатады?
Балыктар - негізінен судағы тіршілікке бейімделген жануарлар.
Жүзу жағынан олар өзге жануарлардан асып түседі; балыктар аркылы
емес. желбезек аркылы тыныс апады. Балыктар тұзды суларда
(мұхиттарда), не болмаса тұщы суларда (өзен-көлдер мен су
коймалары) тіршілік ете алады. Жыланбалық сиякты кейбір балыктар
тұзды суда да, тұщы суда да өмір сүреді. Теңіз балыктары тұщы су
балыктарыннан әдетте ірілеу болып келеді. Балыктар (лат. Різсез) хордалылар типінін жактылар тобына жататын омырткалы су
жануарлары. Балыктардың 22000-нан астам түрі бар деп есептеледі.
Олардын үштен бір бөлігі тұщы суда өмір сүреді. Балыктар үш топка
бөлінеді:
жаксыз
(миксина сияқты),
шеміршекті
(акулалар және тұтасқанаттар) және ең үлкен топты қүрайтын сүйекті
балыктар. 20 мыңнан астам түрі белгілі, олардың 97 - 98%-ы сүйекті
балыктарға жатады, калғандары шеміршекті балыктар.
Қазакстанда 180-дей түрі мен түр тармактары кездеседі.
Балыктар девон кезеңінен белгілі. Қазіргі көптеген түрлері 500 мың
жылдан бері өзгерместен тіршілік етіп келеді. Балықтардың мекен ету
аумағы биік тау сукоймаларынан мұхиттың терен су түбіне дейінгі
аукымды камтиды. Олар -2°С-тан (арктикалык суда) 50°С (ыстык
бұлактарда) температура аралығында тіршілік ете алады. Тұздылығы
70%о суға төзетін балыктар да бар.
Балыктар дене тұркы, түсі, күрылысы, физиологиясы жағынан
айтарлыктай ерекшеленеді. Олардың дене тұркы 1 см-ден 20 м-ге
дейін болады. ап салмағы 1,5 граммнан 12 - 14 тоннага дейін жетеді.
Олардың пішіндері де эр түрлі: ұршық, жебе тәрізді, екі бүйірінен
немесе аркасынан бауырына карай кысынкы, жылан, таспа. шар
тәрізді, дөңгелек, т.б. болады.
Балыктын денесі үш бөліктен (бас, кеуде, кұйрык) тұрады.
Олардын жұп танау тесігі мен көзі, жұп (кеуде, кұрсақ) жэне дара
(арка, құйрық, кұйрык асты) канаттары болады. Кейбір балыктардың
канаттары жетілмеген. ал кейбір түрлерінде өте жаксы жетілген
(мысапы,
албырттардың
май
канаты).
Үйекті
балыктар (лат. Озіеісһіһуе$) - омырткалы жануарлар класы. казіргі
заманда балыктардың ең түрге бай тобы. Дене ұзындыгы 0,7-1.1 см,
ден 5-7 м дейін, салмагы 1,5 т жетеді. Ішкі каңкасы сүйектенген.
Әрдайым тері сүйектері болады. Қабыршактары эртүрлі: ганоидтык.
космоидтык немесе сүйекті, (цикпоидтык. немесе ктеноидтык).
Желбезектері
коршаулармен
бөлінбеген.
Кейбір
түрлердің
10.1
Шеміршекті балықтар класы - СЬошИсЫЬуез
I актажелбезектілер класс тармағы (ЕІ&тоЪгапсһіП
акулалар (8е1азһоісіеі) жэне скаттар (Ваіоісіеі).
Шеміршекті балыктар. Осы заманда тіршілік ететін балыкпшлын
ішіндегі
* п канкасы ш емірш екш , т у р а ™ каралайьш Т р З е т ы
ршекті балык-тяп
____:і озара'
м-рмлысты
шеміршекті
балыкгар. Желбезек тесі^ер
денеснік сыртыиа ашылааы. ЖелбезГк
Ш
т
*
Ш
а и а д д а м г =
=
—
:
Ш
І
Ш
в
шамамен 350 түрі, скаттардың 340 түрі белгілі Лене п і т і т т
тЖ
Шеміршекті балықтардың дене мөлшері 2 м-ден -15 Ш I
болады,ал кейбіреулерінің салмағы 1 5 тоннаға лейін
скаттардың ұзындығы 6-7 м-ге дейін болады
^
7
АЛ
жоне щ 7 М
Г ™ ш „ Ы,СГаРДЫҢ КӨбі
№ т т т >Н
балыкташьщ И
Н
Н
1 жэрдемім™ козгалады.Шеміршекгі
канатгары болады ЕркектепМн ™ ^ гориз° нталь °Р"шаскан кос
жағынан саусақ тәоізлі «н
• қ¥Рсағындағьі кос қанатының ішкі
кызметін атадрады Іс^йпыкЛСР
6ол“ “ .олар шагылысу
б о л м а й ,у с т Ы ^ Ыра?шасы\ л Г аТЬ'ШН ™ Ч » * ш ™ р ы біркелкі
ШеміршГк ^ е Г л Г к л ^ с ™
корытпа,
суй о"
Д Г * тар“ і* гаР“ »» белж еді.
т 6” а“ тармағ“ - В
В
І
■
В
І бекіре.
З агсор .еаді^ іддер і - л а 2 ^ Г лшнТй“ сТй Т
'
жер шарындағы мұхиттапля ТРНЬп
Сүиекті балықтар барлық
етеді. Тіршілік ж ам айлаоьтя і я п і - ^ ЖӘНе ТұЩЫ Суларда ТІРШІЛІК
алуан түрлі болып келелі Баппі. , й
^ы ктарды ң сыртқы пішіні де
суйекті балыктар
Г ™
І Ш
Ш
і^ б о л ғ а к д ы к г а н Ш
Н
иланысты оларда торсылдак жақсы жақсы дамыган. Бүл
сүйекті балыктар тобына, кейбір белгілері арқылы шеміршекті
балыктарға ұқсамайтын көне сүйекті балықтар да жатады. Дене
пішіні. Сүйекті балықтардың көпшілігінің дене пішіні тез, жылдам
жүзуге бейімделген акулалардың денесіне ұқсас, ал баяу жүзетін
балықтар (түқы тэрізділер) немесе судың түбінде баяу козғалатын
(мысылы камбала) түрлері жалпақ скаттарға ұқсас болып келеді.
Қозғалу мүшелері. Сүйекті балықтарда шеміршекті балыктардікіндей
так (арқа, аналь, құйрық) жэне жұп (кеуде, құрсақ) жүзу қанаттары
болады. Дара канаттары арқасындағы екі қанаттан, құйрық жэне аналь
тесігінің тұсындағы қанаттардан тұрады.
103 Қауырсынқанаттылар класс тармағы-Ас(іпор(егу£Іі.
Қазіргі барлык балыктардың 90 пайызынан астамы осы класс
тармағына жатады (23-сурет). Бұлар барлык суларға тараған,барлық
теңіздер мен мұхит суларында әртурлі қабаттарды мекендейді.
Олардың
көптеген
түрлерін
тұщы
сулардың-өзендер
мен
көлдерд ен ,бұл ақтар
менбөгеттерден
кездестіруге
болады.
Қауырсынқанаттылардың
өзіне тән
белгілері
бар.
Көкірек
канаттарынын қауырсындарыбірден иық белдеуіне бекиді. Сондықтан
бұл класс тармағын қауырсынқанатты балықтар деп атайды. Дене
қаңқасы толығынан сүйектен тұрады. Тыныс алу мүшесі
желбезек,ішектің үстінде жатқан жүзу торсылдағы бар. Эвалюцияның
барысында тез жүзуге, жауларынан қорғануға, эртүрлі судың ішінде
тіршілік етуге бейімделушілік қабілетінің болуы тағы басқа да
мүшелерінде өзгерістер болады. Бұл класс тармағы бірнеше отрядқа
бөлінеді:
23-сурет - Балықтар
СІиреіГоггпез
Барлык теңіздерде таралған (24-сурет), ал тұщы суларда аз
кездеседі,өткінші түрі де бар. Көпшілігінің балык аулау кәсібінде
маңызы зор. Майшабақтарға жақын сардина, килька, шпроггар, т.б.
24-сурет —Майшабақтар
10.5 Албырттәрізділер отряды-8а1топііогше$
■
тп-гі-т ж -п,_
• •
жұмсақ
/г
*
-------- іуаиіары
ООЛаДЫ
бүл катпарды маилы қанат деп атайды. Албыртгар өсіп - өнуі теңізде
өтіп,ал уылдырық шашу үшін өзендерге шығатын өткінші балыктар
Мысалы, Кета Амур бойымен 2мың км жоғары көтеріліп
уылдырықтарын өздері қазған арнаулы су түбіндегі шұңқырға
шашьіп,оның бетін уак тастармен немесе ірі қүмдармен жауып
стаиды. Шабақтары өзенде қыстап шығады да,көктемде теңізге
келеді. Ересектері уылдырық шашып болган соң қырылып қалады
Сөитіп, олар бүкіл өмірінщ ішінде бір-ақ рет көбейеді. Албырттардың
ішінде тұщы суды түракты мекен ететін түрлері де бар.Оларғагақ
сақапар, түркелер, таймендер жатады. Албырт балықтарына Қиыр
Шығыс теңіздері ерекше бай. Мүнда албырт тәрізділГрден
кета,ақсерке, бахтақ, хариус, түрке, т.б мекен етеді. Бұлар өзендерде
көбеиеді де, семіру үшін теңіздердің терең, қашық жерлеріне барады.
1
г
10.6 Түқымтәрізділер отряды-СургіпіҒогше*.
Түщы су балықтары, өткінші түрлері өте сирек кездеседі (25бастап,батпакты тоспа суларына дейін алуан түрлі
су коималарында тірш ш к етеді. Көпшілігі торта (плотва), аққайран
(язь), мөңке балық (карась), сарғыш қара балық (линь), табан (лещ)
т.б. мекенін ауыстырмайды, ал кейбір түрлері каракөз (вобла), тарань'
| Е
К
В
аУыстырады Н
кәсштік маңызы зор. Оларға: ақсахалар(сиги), сазан, табан, мөңке
оалык. дөңмаңдай (толстолобик) ақ амур жэне баскалар жатады.
ш
Г
; "
'
К0ЛДа 8СІреТІ" * « “
да
25-сурет - Тұқымтәрізділер
10.7 Жыланбалыкгар отряды-Ап§иі11ІГогте5
Денесі ұзын,жылан тәрізді болып келеді. Кейбір түрлерінде
күрсак, көкірек канаттары жоқ. Жүзу торсылдагы ішегімен
және өзенде тіршілік
етеді. Олардың ішінде өткінші түріде белгілі. Мысалы, өзен
жыланбалығы уылдырык шашу үшін өзеннен Атлант мұхитына
барады. Еуропалық жыланбалыктың кәсіптік маңызы зор.
10.8 Алабүғатәрізділер отряды-РсгсіГогпіех
Сүйекті балықтардың ішіндегі ең үлкен отряд (26-сурет).
Олардың гылымға шамамен 6000 түрі белгілі. Бүлардың
канаттарының бөліктері жеке - жеке ажыратылмай үшкір тікен
сиякты болып келеді.
Бүкіл дүниежүзі суларында таралған. Кейбір түрлері өмір бойы
өзендерде, ал екінші біреулері теңіздерде, тағы бір түрлері өзендерден
теңіздерге өрістеп шыгатын жартылай өткінші балықтарға жатады.
Денесінін үзындыгы сантиметірден 4-5 метірге дейін,ал салмағы 10-12
кг болатын кәсіптік балыктар.
26-сурет - А л абұғатэр ізділ ер
10.9 Қамбалатәрізділер отряды - РІеигопесЙГогше*
Қамоалатәрізділердің денесі екі бү-йіоінен Ки , и ц и ,
жыртқьіш балықтар. Торсылдагы болмайды. Су түбінде тіршілік
ететіндіктен бір бүйірімен жайлап жүзеді. Денесінін ж Ш Я М
10.10 Қалаққанаттылар отряды - Загсоріегуиі
арқылы*сүйекгі б ^ 7 к л ”
-
—
- С
У
Г
Рк
~
£ £
а™ Г
<™РлГо“
“ Кз Х Уі Г
Ыл
^
"
Р ^
ш & .—
гі“
Ы М6“ КИІШЮ
жұп
сырткы танаудан ауа кіріп тыныс а ^ ы н а «
ГУГКШгто ■*
Г
б а д
лжұп
О
Д
,
бГ
Г *
^ Үлкен емес) көлемі кіш іоек^тіппи
і
т Л Ғ г іГ < ~
~
“ш ш ш
пайдаланып жиекке шыгып ■ ■ ■
П
" Т
Щ
■*“
Бұл класс тармағы екі отрядка бөлін еп Г г3
У КоималаРына ке™ен.
костынысты балыктар.
‘ аусақканатты балыктар және
1. Негізінен судагы тіршілікке бейімделген жануарлар?
2. Балыктарлың канша түрі бар деп ссептелсді?
3. Акулалар (Зеіазһоісіеі) жэне скаттар (Ваіоісіеі) балыктардын
<андаи класс тармагына жатады?
4. Васынын тұмсық жагында болатын өсінді?
5. Оларга тән ерекшелігі арқасында жұмсак тері катпары
оолады,оұл катпарды майлы канат деп атайды?
6. Барлык теңіздерде таралган, ал тұщы суларда аз
кездеседі.өткінші түрі де бар, көпшілігінін балык аулау кэсібінле
маңызы зор?
7.
тобы?
Өте көне, толыгымен құрып біткен балыктардын ерекше
к
8. Қазіргі жагдайда дүниежүзінде тек 6 түрі тіршілік етеді:
австралиялык бір түрі ,африкандық төрт түрі және онтүстікамерикандық бір түрі?
9. Денесі екі бүйірінен кысыңқы келген жыртқыш балыктар?
10. Сүйекті балыктардың ішіндегі ең үлкен отряд?
Омырткалылар, бассүйектілер (УеПеЬгаІа, Сгапіаіа) - хордалы
'аолаолын тип тяпмяпл к’а-аЯа _________ _______
' 1
....... 1 •-*— • ~в*
қалдыктары ордовик - төм. силүо
кезеңдерінен белгілі. Омырткалылардың аргы тегі теңізде тіршілік
еткен төм. сатыдағы хордалылар (қабыктылар, бассуйексіздер)
Нағыз омырткалылар тұщы суларда пайда болып, олардын эвол
дамуының алғашкы сатылары сонда өткен. Жаксы жетілген козгалу
органдарының нэтижесінде су омырткалылары (негізінен балыктар)
су коймаларында тіршілік етіп, кейіннен теңіздерге таралған.
Тіршілік еткен су коймаларында оттектің жеткіліксіз болуы
девонда олардын кұрлыққа шығуына себепші болды. Алғашкы
күрлыкка
шыккан
омырткалылар ихтиостегилер.
Бұлар
саусакканатт-ы балыкгардан шыгып, космекенділердін; ал м езо зо й ^
К
дамыған
бауырымен
жорғалаушылардың,
триаста
к1ппкРеКТІЛеРД,Н’ ЮРЗ кезеңінде ^стардьщ аргы тегі болып саналады
Барлық омырткалылардың эвол. дамуы олардын дене кұрылысынын
курделенуімен сипатталады.
«чдадлысынын
Дене тірегі - хорда, эвол. даму процесінін барысында епесек
жануарларда (төм. сатыдағы балыктардан басқасында) хорда көбЫесе
омырткаға аЯиалааы (тип тармагынын аты осыдаи шыккаЕГ
11.1 Бауырымен жорғалаушылар
8 ппп ЖорғалаушылаРдыи нағыз кұрлыкта тіршілік етуге бейімделген
8 000-ға жуык түрлері бар. Жоргалаушыларга кесірпсепер. ж Т а в д Г
тасбақалар, күбылғылар, крокодилдер т.б. жатады.
’
Суда тіршілік ететін түрлері де бар. Бірак олар екінші пет
=
Л
; Р
ШІ*
П5™ ^ і м л е л ^ . Өйткені а ™
ауамен тек өкпесі арқылы ғана тыныс алады.
^ ^
Жорғалаушылардың (27-сурет) дене тұркы. пішіні әв тушіі
Құрлыкта, суда, ағаш басында, топырак астында тіршілік етеді
Й
Г
3ертГСЙТІ" 3<’0Л°™ ’' ГЫЛЫМЫ"Ы« <=“ “*■» герптотлогии л=п
27-сурет —Бауырмен жорғалаушылар
Жорғалаушылардың денесі бас, мойын, түлға, кұйрык және
бессаусақты аяқтардан тұрады. Жыландарда, аяқсыз кесірткелерде
аяктар жоиылган. Жоргалаушылардың қаңқасы бес бөліктен тұрады.
Олар: оассүиек. омыртқа жотасы, иык белдеуі мен алдыңгы аяқтары
жамбас белдеуі мен артқы аяктары жэне кеуде қуысы. Олардың
канкасында алғаш реткеуде куысыпайда болғанДүрделі қозгалыс
жасауларына
баййланысты
аяқтарында,
жақсүйектерінде
молйынында жэне кеуде куысында бүлшыкеттері дамыған’
Жоргалаушылардың ас көрытыу жүйесі космекенділерге үқсас.
Жүрегінің қүрылысы космекенділерге қүсас үш қуысты (екі
құлақшадан, бір карыншадан) түрады. Крокодилдердің жүрегі толық
төрт куысты (екі
күлақшадан, екі қарыншадан
тұрады).
Жорғалаушылар класы 4 отрядка бөлінеді. Олар: тұмсыкбастылар,
кабыршактылар. тасбақалар, крокодиддер.
112 Түмсықбастылар отряды (28-сурет)
Оның өкілі - гаттерия. Ол-Жаңа Зеландияның үсақ аралында
гана сақталган. өте ертеден келе жаткан жануар. ХТХО-ның Қызыл
кітабына тіркеліп, катан корғауга алынган.
28-сурет - Бауырмен жоргалаушылар
113 Қабыршақтылар отряды
Оның өкілдері - құбылғылар (хамелеондар), жыландар.
кесірткелер. Құбылгылардың денесі екі бүйірінен кысыңкы, мойны
кыска, қүйрыгы ұзын. Құйрығы ағаш бұтақтарын орап ұстауга
бейімделген. Аяктарын ұзын бес саусақтары болады. Корегін ұшы
жалпак ұзын тілін аузынан лақтырып жіберіп ұстайды. Үлкен екі көзі
бір-біріне байланыссыз қозгала алады. Денесінің түсі тез
өзгеретіндіктен , бұлар құбылғылар деп аталған. Жоргалаушылардың
6000 —нан астам түрі тікелей осы отрядқа жатады.
Жылан - мүшелік жыл санауга кірген 6-жыл (29-сурет). Жылан
кабыргаларының төменгі ұшы бүлшықетердің арасында бос жатады.
Сондыктан денесін ирелеңдетіп , тез козгала алады.
29-сурет - Бауырмен жорғалаушылар
Казакстанда кездесетін жыландардың 19 түрінін терт түрі улы
жыландар. Оған кзд.мг. жэне дала сұржыландары, қалқантұмсық жэне
—
Жа^ ДЫ Жылан ¥шы екі айыр тілі аркыль, айналоасын
сипап сезеді. Жыланның уы мөлдір, сарғыш түсті, иісі болмайды
НЫҢ
УЫ
*
Канга
ӘСер
етеді’
кейбіР
Улы
жьіландардын
(коора) уы адамның жүике жүйесіне эсер етеді.
п н.,иКа3! ҚСТаНДа кезедесетін жыланның ерекшен түрі -оқжылан.
нын денесі жінішке, басы шагын, көзі үлкен. Өте жылдам
козгалуына байланысты оқжылан деп аталған.
11.4 Тасбакалар отряды
Бүган жататын жануарлардың денесі мүйізді сауытпен
қапталған. Қазақстанда дала жэне батпак тасбакалары кездеседі (30сурет). Дала тасбакасы Қазакстаннын оңтүстік қүргак далалы,
шөлеитті аимағында кеңінен таралган. Теңіздерде мүйізді сауыты жок
жұмсақ терілі тасбакалар тіршілік етеді.
30-сурет - Тасбақапар
11.5 Крокодилдер отряды
Бұлар-жорғалаушылардың
жоғары
сатыдағы
тобы.
Крокодилдер отряды 3 тұқымдасқа бөлінеді. Олар нагыз крокодил,
колтырауын және аз&ы түқымдастпар деп аталады.
Қазақстанда жоргалаушылардың 51 түрі кездеседі. Тасбақаның
—2, кесірткелердің — 30, жыланның — 19 түрі тіршілік етеді.
Кесірткелердің түрлері: шұбар батбат, зайсандық батбат, келес.
сарлан, үлкен көз кесіртке, шұбар кесірке. Жыландардын
түрлері. жолак абжылан, кызылжолақ абжылан, сарыбауыр абжылан
төртжолақты абжылан.
*
ғ
’
11-6 Қосмекенділер
Алгаш кұрлыкта өмір сүруге бейімделген төртаякгы омырткалы
ЭЛаО.
ІІПЯП
йілі
л'гп
____
жануарлар.
Олар
екі
отада:
суда
да,
құрлыкты
да
! ! ^ ” ІНДІКТеН’ К0СМекенділеР деп аталады. Қосмекенділер суда
көбейеді жэне дернәсілдері сулы і
.
. ■
—* ортада дамиды. Қазшгі кезле
қосмекенділердің 4 000-нан астам түрі Жер шарының тропиктік
субтропиктік және қоңыржай аймактарында кездеседі КазГкстан ™
космекенділерлін ,2 түрі таралган (ЗІ-сурет). оГы н 3В
М
кездесетіндіктен, Қазақстанның Қызыл кітабіна (1996) тіркелген.
яав
ШМ
31 -сурет - Т асбақалар
Қүйрықты және қүйрықсыз қосмекенділер отряды Ленм-і
тұлға және көбінесен бес саусяк-гм ТОІуг
тряды. Денесі бас.
ІГ Г " 6
•
------- ^
^
# Ж\ V / ^ V I 1
\I
™ 6ер1 6аР- Космекенлілерле
р е т к ш і қанайналым шеңбері пайда болган. Оны
өкпелік
кұлактан
құлақ
Қүйры
1
* апТяа™ Н космекенділердің 350-дей түрі бар. Оган тритондар мен
саламандрлар
жатады.
Құйрықтылар
отряд ына
жататын
космекенділердің бірі- жетісулык бакатіс. Оны ж^ргілікті түргындар
«аяктя балык» деп те атайды. Қүйрыксыз қосм екенділе^трады
Бұлардын 3500-дай түрлері бар. Олардың ересектерінде күйрық
™
^ ™
3: М,ЗГе ТаНЫС КӨЛбаҚа’ Т° ҒаН бақасы> күрбакалар осы
Такырыпты бекіту сүрактары
1. Қазба каддыкгары ордовик - төменгі силур кезеңцерінен
белгілі?
2. Алғашкы кұрлыққа шыккан омыртқалылар ?
3. Жорғалаушылардың нағыз
құрлықта тіршілік
оеиімделген
етуге
4.
Бауырымен
жоргалаушыларды
зерттейтін
зоология
гылымының саласын қалай атайды?
5. Жорғалаушылар класы кандай 4 отрядка бөлінеді?
6. Жаңа Зеландияның ұсақ аралында ғана сақталган, өте ертеден
келе жатқан жануар?
7. Қазакстанда кездесетін жыландардың 19 түрінің неше түрі
улы жыландар?
8. Бұл отрядқа жататын жануарлардың денесі мүйізді сауытпен
капталган?
9. Алғаш кұрлыкта өмір сүруге бейімделген төртаякты
омыртқалы жануарлар?
10.
Қазакстанда
қосмекенділердің
қанша
түрі
сирек
кездесетіндіктен, Қазақстанның Қызыл кітабіна(1996)тіркелген?
Бұлар омырқалы жануарлардың ұшуга бейімделген тобы Ленесі
қауырсынмен калтальш, шщынгь, аякілрь, канатка а й н а і™ Й *
и в д е дүние жүзшщ турлі аймадарында күстардың 8 600-м жуык турі
аралған. Зоология гылымының құстарды зерггейтін салась7
орнитология. Қазакстанда құстардың 500-ден астам түрі мекендейді
Олардын дене температурасы т¥Ракты, ж ы лш қан да
'
Қүстар (32-сурет) барлық құрлықтарда кеңінен таралған Құстад -
* ^ а р Г р “ * а"УарЛарДЫ" іш ііие Ж*Р шарында о д і „ен гсрал™
Құстардың
топқа беледі. Олар: кыртессіздер (жүгіретін
кұстар (пингвиндер), қыртөстілер (ұшатын құстар).
жүзетін
32-сурет - Құстар
жалпак әрі о н ы н ^ р Г & л м Х ь і ^ л а р
топтастырады
д
~
Г
Мысалы •
’
Ж
а
ң
м м ^ Г 'б "
СЭИКСС Жеке
"°
°Ү" еГІ
отРадтарға
а
( 3 3 - с ^ Т Іо 7 СТаР (пингвиндеР) ~ кұстардың ішіндегі ерекше тобы
ұзын, сүйірленіп келеді
ИМ
I ^аңқа сүйектері жеңіл. Ұшатын ю/стап
пршшік и е т н орга жағдайына байланысты бірнеше топка бөлінеді
33-сурет —Жүзетін қүстар
Сулы, батпақты жерлердегі қуст арщ рлысына тән белгілері саусақтарының арасында жүзу жарғағы бар. Жақсы жүзіп, жақсы
сүнгиді. Көпшшіпнщ тұмсыктары жалпақ және тұмсығының
жиектерінде араның тісі тэрізді майда «тісшелері» болады.
Орман құстарының денелері көбіне шағын, қанаттары сүйірленіп
келеді (34-сурет). Орман қүстарына тоқылдактар, көкектер.
тотықұстар, жапалақтар, торғайлардың көпшілігі жатады.
34-сурет - Орман құстары
Ашық далалы алңатпардагы қүстардың канаттары кең,
калыктап ұшуга бейім болады (35-сурет). Кейбір түрлерінің аяктары
жаксы жетілген. Сондыктан олар жылдам жүгіре алады. Тұмсықтары
кысқа, доғал, кейде иіліп келген өткір. Құстардың тіршілігінде жыл
маусымдарының алмасуының ерекше манызы зор.
35-сурет —Жыртқыш кұстар
Құстард
тіршілігінде жыл маусымдарының алмасуының
ерекше маңызы зор.
Жыл кұстары (36-сурет) күзде оңтүстіктегі жылы аймактапгя
жұмыртқадан
« * " » К - » » . Ж *. ВДры„ Г Г Г
жауған соңғы қарлы қүс қанатының ызғары деп есептейді Т ы л ы
жактан ен алгаш караТОргайлар, «тыраулал,, т ы р Г а Г о р ^ і .
36-сурет —Жыл құстары
Көшпелі қүстар (37-сурет), (полюстік үкі
кейбір жыртқыш
күстар және т.б.) күзде, кыста ауа райыньщ
қолайсыздығынан
солтүстіктен оңтүстікке жылыстайды.
17-сурет —Көшпелі құстар
Қыстап шығатын кұстар (38-сурет) жыл бойы бір
аймақта
тіршілік
етіп,
көбейеді.
Ешқайда
жылыстамайды.
,Ондай
құстарға қарғалар, торғайлар, сауысқандар, шымшықтар жатады.
38-сурет- Қыстап шығатын қүстар
Сұнкартәріздестер - балықшы түйғын, жыланжегіш, бүркіт,
кезқүйрык, аққүйрықты су бүркіттер, сақалтай, жұршы, кұмай,
ақсұңқар; ителгі, бидайық, лашын т.б. Бүл құстарды халкымыз ерекше
кадірлеп, қыран күстар деп те атайды. Жырткыш кұстардың
тұмсктары, аяқтарындагы тырнактары өткір, корегін бүріп ұстауға
бейімделген. Қыран құстардың қоразы -«шәулі», мекиені -«ұябасар»,
балапаны —«акүрпек» деп аталады.
Тауықтәріздестерге жататын алтай ұлары биік таулы алқаптарда
кездеседі.
Тауыктәріздес құстардың тұмсықтары кысқа эрі доғалданы
келеді. Тырнақтары да догал, жіліншігінін артқы жагында мүйізді
өскіні бар. Оны тепкі деп атайды.
Тырнатәріздестер ак сұр, акбас тырна сулы, батпақты жерлерде
таралған.
Жапалактәріздестерден тек үкі гана Қызыл кітапка тіркелген
лалқымызда укі - ерекше құрметке бөленген күс.
Торгайтэріздестердің түрлері көп және кеңінен таралган
С ^ е Т !Г Да ЖОРГа Т° ҒаЙ’ КӨКК¥С’ үлкен 1с« 5алай сиРек кездеседі
адынган
К¥СПІР К° РЫКТарДа’ коРь,к;шаларда арнайы корғауга
Асыранды құстарды қолда өсіруді күс шаруашылыгь. деп атайды
Құс
А ляі
РУаШЫЛЫҒЫ- МЗЛ шаР У ™ ы ш н ь щ тиімді Салаларыньщ
Н еттін
Н .”гаЧ.М
е"_Ка“ТаМ
аСЫ
’Ш І И
Ш
“ “ НИЫН
тыңайтқыш.
Тақырыпты бекіту сдоактары
канша
ЖУЗЫІН
Ч -а р л ы к
2. Зоология гылымының күстарды зерттейтін саласы;
' Қазақстаңда құстардың канша түрі мекендейді9
— ^ ____
_______
Құстард I I I Л_
кандай 3 топқа бөледі?
4
5. Қыртөссіздер немесе жүгіретін күстарга жатады9
һ Құстард1"*
------: ---ескеккр яйи^тгом
-----^ т Ғлы ң ДЛДЫңгы аяктары
ескекке аиналған. ескек аяктарының көмегімен суда жаксы жүзеліэпі
жаксы сүңгиді?
^ ы жүзеді әрі
7. Орман қүстарына жатады?
О
г
^-
I~~
і§Н |
—
ШЩВ■
Ш
Н
= ,
™
лашын қүстар тобы қалай аталады?
’
^
агайлы'Т ™ 1"™™ * а"Уа?ЛІ‘Р душ “ ™
^ьідагь, тобьш
-*
✓----?
^І
и^оіиал
іын
* аи Д
Г : .7 '
сутіме"
*ьілыкаңды
жануарлар жатады. Қазіргі кезде сүткоректілердің 5 000 - ға жуық
түрі жер шарының барлық аймактарында кеңінен таоалған
Сүткоректілерді (39-сурет) зерттейтін зоология ғылымының саласын
«маммология» деп атайды. Сүткоректілердін тері жабыньГбаска
омыртқалыларға үқсас екі қабатган тирады.
39-сурет - Сүтқоректілер
Құрлықты. мекендейтін сүткоректілер - Антрактидадан баска
кұрлықтарда кеңінен таралган жэне көптеген түрлерді қамтиды (40сурет). Олар ашык жерлерде, бұта мен ағаш арасында, кейде ағаш
басында кездеседі. Ашық жерлерде саршұнақтар, суырлар, қосаяқтар
мекендейді. Тұяқты сүткоректіле: құлан, жолат, ақбөкен, қарақүйрық,
арқарлар да кұрлык аңдары. Бұта мен ағаш арасынан бұғы, бұлан, аю.
сілеусін, бұғындарды кездестіруге болады.
40-сурет
Құрлыкты мекевдейтін сүткореісті.пер
Жер астында тіршілік ететін сүткоректілерге көртышканлап
сокыртышқандар, капталы көртышқандар жатады (41 -сурег).
Кемірушиер отряды Бұл отрядқа күрек тістері жақсы жетілген
Г
І
Г
Ж
“У
Г
а
Р
Л
Ы
Н
2
5
0
0
-Г
'
*
>
'“*
^
кұрлыіста, ағаш басынла, суда, жер астыңда тіршілік ететін т т л о іі
бар Д ене ^ р ш 5 сантиметрден I „етрге лейін ж е г а іТ а з а Л ^ а
кемірушілерпдін 80-кен астам іурі таралган. Оньщ 8 Н
И
™ аКСТШДа“ " " " ' " ' " ' Р отРядынажататын күм.
р және ақ коян түрлері кездеседі. Шөлді, шөлейггі ж ерлем е күм
кең,нен таралган, онын кәсіптік мәні бар.
Р Р
^
41-сурет - Кеміргіштер
#
V
^уткооектілеп
мі»и
*
-----
_____
тіршілГЗе
Да ^
Б* ™ 250‘ 180
—
С
—
б»рык
Щ
тпп ЖыртқыштцР Щ ж ь"'а (42-сурет), 235-тей жануарлар тур!
топтастырылған. онын 31 түрі елімізде кездеседі. Олардьщ сойдак
а Т к Т Г еР1 ^ 1 ЖСТІЛГеН' С° ЙДаҚ ТІСТері
таралған
с>саР- т¥КЬІМДастарының
Казаксга^да
өкілдері кеңінен
л
42-сурет - Жыртқыштар
Тақырыпты бекіту сүрактарм
1. Ұрпағын
жануарлар ?
тірі
туып.
сүтімен
асырайтын
жылыканлы
2. Қазіргі кезде сүткоректілердің қанша түрі жер шарынын
оарлық аймактарында кенінен таралған?
3. Сүткоректілерді зерттейтін зоология ғылымының саласын
қалаи деп атайды?
4. Құлан, жолат, ақбөкен, каракұйрык. аркарлар. құрлық аңдары
қандай сүткоректілерге жатады?
5. Жер астында тіршілік ететін сүткоректілерге жатады?
6. Бул отрядқа 235-тей жануарлар түрі топтастырылған, онын 31
түрі елімізде кездесед і?
7. Мысық тұкымдастарының канша түрі Қазакстанда таралған?
8. Бұл отрядка дене пішіні уршык тәрізді 30-дан астам жануар
түрлері жатады?
9. ДІибөрі, қасқыр, қарсақ, түлкі, қызыл каскыр жатады?
10. Үшінші саусағы жақсы дамыған, қалған саусақтары нашар
жетілген. Қазір үш тұқымдасының өкілдері кездеседі?
Микробтар - тек кана микроскоппен
көруге болатын өте
^
ш ЫТ аНТА. ДеРВ
РеТ 17ГаСЫРДа
Г0ЛЛавд
ҒШьІЫМ
В. Б¥ЛЛевё
Левенгук
ашқан.
Микроорганизмдео
бао:ь™ а прокарио™ р
эукариотгар тобына жататындары
бар. Кейде микроорганизмдерге вирустарды да
жаткызалм
Микроорганизмдер мөлшері жағынан
тым ұсак
болгаңдыктан
оларды табиги субстраттардан окшаулап алуда (таза д а қ ь Г ^ й Г е Т
өсруде жэне зерттеуде ерекше тэсілдерді « у д ь Г
^ді
Микроорганизмдерд 1 зерттейтін гылым саласы - микробиология.
™
141 ПрОКарИОТТЫ және эУкаРи» ^ ь . микроорганизмдердін
клетка курылысына салыстырмалы сипаттама
10 м к м 7 с і Г ОГГаРДа І ™ П ° ’2 МКМ ^ ляРе” ” * коздыргышы) - т а х
Омкм (сібір жарасынын коздыргышы) Эукариоттарда — тг іп 5-7
МКМ (ЭрИТрппиттргЛ __ т о »
х
:
______
жЦ
жасушасы)
Пішіні: Прокариотгарда - шар тэрізді (стафилококк)- таяқша тәоізлі
( Х Г 7 о Г ь .р г Г ы " ТС
7
4
, 1
3
, 1
™
а “ б ш Г );
есківдГ(„ей
Р™ ір Т «
1
4
ж а с у ш ^ а о ь Г атРСаЛТ Ы МИ0ЦиттеР* пРизма тәрізді (ішек эпителиінін
жасушалары), тепе (эндотелий жасушалары)- куб тәпізлі
каналдарыньщ жасушалары).
У
Р Д' (бүирек
14.2 Эукариот пен прокариот айырмашылыгы
Прокариоттар жэне эукариоттар кагіоп - ядролы (өзек) леген
туем ж беретщ грек сезшен гуьш да™ . П р о к а^о т р ы Г - а д о ™
і ^
=
£ =
£ =
2 =
~ ^
-
дрода клетканың гендік материалдаоы (ПНК* гшшде р, к
заттар)
шоғыоланалкі
гт„
Р (ДНҚ’ онымен баиланысқан
айырмашылыгы олардың ай'ш нлалғРДЫҢ
Эукарио™ рдан
эндоплазмалық торы
ГЪльлжГ
органоидтері. ягни
болмайды.
’
жиынтыгы, митохондриялары
1'Микроорганизмдерді кім ашты ?
A) С.С. Шварц;
B) Т.Ф. Гаузе;
C) А. В. Левенгук;
О) Э. Геккель;
Е) К. Ф. Рулье.
2. Микроорганизмдерді зерттейтін ғылым саласы?
A) биоэкология;
B) аутэкология;
C) микробиология;
В) синэкология;
Е) макробиология.
клвткасына кажетті барлык заттарды синтездеу үшін
С 0 2-ні пайдаланады:
A) автотрофтар;
B) анаэробтылар;
C) аэробтылар;
О) ауэксотрофтар;
Е) паразиттер.
4.
Органикалык
микроорганизмдер:
A) ауксотрофтар;
B) анаэробтылар;
C) аэробтылар;
О) ауэксотрофтар;
Е) бактериялар.
заттарды өздері синтездей
5. Микроагзалар тіршілік ететін жер:
A ) ауа;
B) топы рак;
C) су;
О) барлык жауап дұрыс;
Е) адам организмінде.
6. Микроорганизмдер кай салаларда колданылады?
А) белок түзу;
алмайтын
B)
C)
О)
Е)
7.
A)
B)
C)
О)
Е)
шарап жасау;
нан пісіру;
дәрі - дэрмек жасауда;
барлыгы дурыс.
’
Ш ар тәрізді м икроорганш м дер қалай аталадьГ'
стафилакокк;
сузек вибрионы;
сифилис;
нейрондар;
эрироциттер.
8. П рокариоттардьщ эукариоггардан ай ы рм аш ы лы гы
) митохондрия мен рибосома жаксы жұмыс жасайды
* аикын органондтары болмайды;
е пі1аСТИЛТеР ЦИТОПЛаЗМазан екі ибат мембрана аркылы
шектеледі;
биаиланыскан
а й л а д 1 ,сЗ зГ
т ^ п Гшоғырланады;
аНЫҢ ГеВДІК МаТериа-гааРь* (ДНК, онымен
заттар)
Е) барлыгы дурыс.
9. Vтіртәрііді бактернялар
A) шартәрізді;
B) эрироциттер;
C) нейрондар;
О) су зек вибрионы;
Е) стафилакокк.
10, Бактерияларға тал ш ы к не ушін кажет?
A) ауада жылжу;
B) топыракта;
C) суда;
О) іщекте;
Е) адам организмінде.
Бактериялар (гр. Ьаһегіоп - «таяқша») — тек микроскопта гана
көрінетін аса ұсақ жасушалар жэне олар көптеген эр алуан аурулар
^ғы зааы
6,рак
көбінесе
„еЙ1ралды
кш м ті
а т в д Р
Бактерия - б.р жасушаль. организм, көбісі таяқша пішінді болып
келеді. Бактерия непзінен түссіз тек кейбіреулерінде гана аздап
ооягыш заттар кездеседі. Фотосинтез кұбылысы жүрегін көк -жасыл
КЫЗЫЛ түсті өкілдерін цианобактериялар деп атайды; ядросы
митахондриясы,
пластидтері
қалыптаспаған
өте
кішкентай
оіржасушапы организмдер.
Бактериялар - табиғатта ең көп тараған, негізінен бір жасушадан
тұратын, оқшауланган ядросы жок, карапайымдылар. Алгаш рег
бактерияларды 17 ғасырда голланд ғалымы, микроскопты жасаушы Антони ван Левенгук байкаған. 19 гасырда бактериялардың
күрылысы
мен
табигаттағы
рөлін
француз
ғалымыЛуи
Пастер, неміс ғалымы Роберт Кох және ағылшын ғалымы Джозеф
Листер зертгеді. Бактериялардың жасуша құрамында тұрақты жасуша
қаоаты, цитоплазмалық мембрана, цитоплазма, нуклеоид, рибосома
болады. Ядроның қызметін дезоксирибонуклеин кышқылы (ДНЮ
атқарады.
Бактериялар ядросы мембрана қабығымен оқшауланбаған жэне
онда хромотин жіптері түзілмейді. Бактериялар қарапайым бөліну
арқылы көбейеді. Мысалы, 1 г қара топырақта 2 - 3
млрд.
бактериялар, 1 г құмды топырақта 150 мың бактериялар, адам көп
жиналған бөлме ауасының 1 мЗ-інде он мыңдай бактериялар тіршілік
етеді. Олардың пішіндері эр түрлі: шар тәрізділерін - кокк,
қосарланғандарын - диплококк, таяқша тәрізділерін - бациллалар,
үтір тәрізділерін - вибриондар, таға тәрізділерін терроидтар, жүзім
тэрізді
шогырланғандарын
- стафилококтар деп
атайды.
Бактериялардың ұзындығы 1 - 20 мкм, ені 0,1 - 10 мкм, ал жіп
тэрізділерінің ұзындыгы 50 - 100 мкм-ге жетеді. Қолайсыз жағдай
туғанда сырты калың қабыкпен қапталып спора түзеді.
Бактериялар өте төменгі температурада (-190°С-та, ал
споралары -253 С-та) тіршілік ете береді. Оларды өте жоғары
температурада (+І000С-та) кептіргенде, кейбір түрлері (мысалы,
гонококтар) тіршілігін тез жойса, дизентерия таякшалары жеті тәулік,
дифтериянікі отыз тәулік, туберкулездікі тоқсан тәулік, ал түйнеменің
бациллалары он жылга дейін тіршілігін жоймайды. Бактерияларды
ультракүлгін сәулелері ерітіп жібереді. Қышкылды, қантты, тұзды
ортада тіршілік ете алмайды. Бактериялардың көпшілігі зиянсыз, ал
зиянды түрлері көптеген жұқпалы аурулар (туберкулез, тырысқақ,
көкжөтел, т.б.) тудырады.
Бактериялар ауа бар жерде де (аэробты бактериялар), жок жерде
де
(анаэробты
бактериялар)
өсіп-өнуге
бейімделген.
Өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарын минералдандыру аркылы
бактериялар табиғаттағы зат айналымына катысады. Мысалы,
бактериялар өсімдік калдығына эсер еткенде, онын кұрамындағы
крахмал, пентозандар. целлюлоза, пектин заттары су мен көмір
кышкылына ыдырайды. Тірі организмдерге шіріту бактериялары эсер
етсе, ондагы азот косылыстары аммиакқа айналады. Ал топырактағы
нитрификациялаушы бактериялар аммиакты азот кышкылы тұздарына
дейін тотықтырады.
Бактериялар
топырақ
құнарлылығын
қалыптастыруга.
химиялық элементтердің геохимиялық жолмен алмасуына катысады,
антибиотиктерді, амин кышқылдарын, витаминдер мен ферменттерді,
т.б. қосылыстарды түзеді. Бактериялар тамак жэне жеңіл
өнеркәсіптерінде (сүт тағамдарын әзірлеу, зыгырды жібіту, т.б.)
кеңінен пайдаланылады (43-сурет). Бактериялық сілтісіздендіру,
бактериялық шаймалау - кентастар құрамындағы бағалы кендерді
(уран, мыс, алтын, т.б.) микроорганизмдер көмегімен ерітінділеп алу
эдісі.
Металдарды бактериялық сілтісіздендіру арқылы бөліп алу
әдісімен өндіру 16 ғасырдан белгілі болған. Бірақ ол кезде
бактериялардың металдарды сілтісіздендірудегі рөлі белгісіз болды.
1947 жылы американың микробиологтары Холмер мен Хинкелл кеніш
суында бұрын белгісіз ТһіоЬасіІІиз Т. Ғеггоохісіапз бактериясының бар
екенін анықтады жэне оның сульфидті минералдардың барлық түрін,
күкіртті, темірді, сондай-ак Си+, 5е2-, 8ЪЗ+, 04-+- элементтерін
кышқылдығы (рН) 1,0 - 4,8, температурасы 5 - 35°болатын ортада
тотықтыра алатынын дәлелдеді. Бұл бактериялардың 1 г кендегі,
немесе 1 мл кен суындағы мөлшері 1 млн-нан 1 млрд-қа дейін болады.
1958 жылы АҚШ-та мысты Т. Ғеітоохісіапз бактериясымен
сілтісіздендіру эдісі патенттелді.
КСРО-да бұл жөніндегі зерттеулер 20 ғасырдың 50жылдарында басталды. Оның нәтижесінде зерттеушілер сульфидті
минералдарды, темірді, күкіртті тотыктыратын бактериялардың жаңа
(Ьеріозрігііішп Ь. Геггоохісіапз, ТһіоЬасіІІиз ог§апораІиз, ТһіоЬасіІІиз
Йііоохісіапз, т.б.) түрлерін ашты. Түсті металдарды кеннен
бактериялык сілтісіздендіру эдісімен алуда бактериялардың тиондық
түрі Т. Геггоохісіапз көбірек колданылады. Бактериялык
сілтісіздендіру процесін жылдамдату үшін кенді ұнтақтап немесе кен
үгіндісін (концентратын) жете араластырып, алынған қойыртпакты
аэраттап жэне бактериялардың әрекетке жарамдылығы толық
сакталатындай температура мен кышкылдылыкты (рН-ты 1 5 - 2 5
шамала) б,ркелкі *ш ,у кажет. Б*л жагдайда 1 мл к о н ц е н т р а т ы
бактерия жасушаларыньщ саны 109-1010 жетеді. Бірсага^шҮвде
* п ™
КОНЦеНТРатынан ° ’7 ^ мырыштан 1,3 г/л; калайыдан
І Г о Г ,Ге ТР*т ' Қал.айы мен мтыны баР Ү фдіден 70 (металлы)
43-сурет - Микроорганизмдер
143 Бактерияларды н жіктелуі
Тірі
дүние
жүйесінде
бактернялар жасушалылар
империясына, прокариоттар
дүние
тармағына немесе
оытыраңқылылар (Монера) дүниесіне жатады. 1991жылы Серавинның
жіктелу жұйесі бойынша молекулалы-биологиялык зерттеулерге
байланысты бактерияларда екі дүние тармагын:
1. Архебактериялар
2. Эубактернялар
1992 жылғы Мамоновтың жіктеуі бойынша үш дүние тармағын:
1. Архебактериялар,
2. Эубактериялар және
3. Оксифотобактериялар қарастырады.
Бактерияларды микроскопиялык ядросы жоқ организмдердің тобы
ретінде жэне ескі окулыктардагы бактерияны бір бактернялар дүние
деңгейінде карастыру, казіргі кезде ескірген. Л.Н. Серавиннің (1991)
пікірінше, бактернялар - бұл ерекше клеткага дейінгі (прокариотты)
бактериоидты денгейлі күрылысы бар организмдер. оның күрылысы:
• процитке,
• процит отарына.
• полипроциттерге бөлінеді.
Цианобактериялар - 2 мын түрге жуық 54 бактернялар тіршілік
етеді. Бүл үш млрд жыл бүрын пайда болган өте көне организмдер.
Жасушасынын
пішіні
догалы,
цилиндрлі
таякша
тәрізді
Цианобактериялар біржасушалы болуы мүмкін немесе көпжасушалы
кұраиды клетканың жарғақшасы целлюлоза, нуклеин жэне
пектин заггарынан тұрады. Сыртынан жасушалар тыгыз капшык
ядро болш йдь?МСН Қ~
-
БаРЛЫК ПР0КЗРИ0^
—
оларда
Цианобактериялар жасушаларының түсі эр турлі - көкжасьплан
күлпн кызыл жэне карага дейін. Щ И с п е к ^ 1 £ е к ш е Г г м е ^ е р
жинагымен аньнсгалады олар І хлорофилдерР ксантофилдер ж^не
?өбейелГНДеР' ЦиаН0бактеРиялаР жасушанын екіге бөліну аркылы
Тіршілік ету ерекшелігі фотосинтезбен атмосфералык азоггы
азотфиксациялау кабілеті болып табылады. Көне дэуірде Архей
заманында атмосферасы оттегімен цианобактериялардың фотосинтез!
кызметінін арасында байыған.
фоюсинтезі
Цианобактериялардың негізгі бөлігі тұщы суларда. ал кейбіп
“ " У урлер' ™ ™ еРде мекев
суларлын каркыщы
I
цианобактериалардын
көбеюімен
байланысты
АзоТфиксациялайтын цианобактериялар ауа азотын меңгела" ыс™ ;
21
баска организмдер пайдалана алатын колайлы косылыстаоға
аиналдырады. Цианобактериялардың маңызы: зат жэне энергия
аиналымында үлкен рөл атқарады.
БактепияляпРИЯЛаРДЬІН Қ*рь,лысы Ж9не т.ршілік процестері
Бактериялар - ядросыз, микроскопиялық бір клеткалы
рганизмдер (күрылымның прокариоттык типі) Бактериялардын
тэрһГі Т к л е Г н ТекьЯЛЫ (НуКЛе0ИД) цитоплазмада орналаскан сакина
тәрізді нуклеин кышкылымен (ДНК) берілген. Бактериялапльш
уклеин қышкылындағы гендердің саны адам клеткасындагыдан 500
Бактерия клеткасы жарғақшамен коршалған. Онын
сілемейлі капсуланы, клеткалық кабықшаны, және цитоплазмадык
жарғакшаны керуге болады. Клеткалык кабықша муреиннен тұряды
Клеткалык кабыкшалардын боягыштармен бояу к Х Т н е кашй
грамм - он жэне грамм теріс деп ажыпатялм
*
КР И
Грамм усынғян^
Р /
ажыратады (бұл эдіс зат галымы
баска заттаплын
пг.
°Н
териялаРдын муреин кабакшасына
зЩ
1 Ш Ш
плазмалык «аргакшась,
ішіке
тыныс алуда катысатын ферменттердің негіздерін күрайды.
Бактериялардын цитоплазмасында клетка органоидтарынан тек
рибосомалар гана бар. Эукариот клеткаларына тэн органоидтар (ядро,
митохондриялар, пластидтер, Гольджи аппараты) бактерияларда
бол майды.
Клеткалар бірігу ерекшеліктерінің түрлері жағынан бірнеше
топка бөлінеді: шартәріздес - кокктар. жұп байланыскан кокктар
диплококктар, жіп тәріздес стрептококктар, жүзім шогы тәріздес стафиллококктар, жіп тэрізді - таякшалар мен бациллалар. спиральді
иірілген - спириллалар. ұзын, катты иреленген-спирохеттер. Кейбір
бактерияларда
козғалыс
органоидтары
талшыктары
болады.
Спораның түзілуі тек кейбір бактерияларға ғана тән. мысалы
клостридиуль бациллалары.
Қоректену типі жағынан бактериялар екі топка бөлінеді:
автотрофты жэне гетеротрофтылар. Автотрофты бактериялар
бейорганикалык заттардан органикалық зарттар түзеді. Автотрофтар
пайдаланатын қуат көзіне карай фототрофты (жасыл және кызғылт)
жэне хемосинтездеуші (нитрификсациялайтын. темірбактериялар,
күкіртбактериялар) болып бөлінеді. Гетеротрофты бактериялар дайын
органикалык заттармен коректенеді: сапротрофтар — өсімдіктер мен
жануарлардың өлік қалдықтарымен, паразиттер мен симбионттар тірі организмдер.
Азотты пайдаланудың көзінен олар аминоавтотрофты және
аминогетеротрофты болып бөлінеді: біріншілері азоттың минералды
косындыларынан жэне ауадан (азотфиксациялайтын бактериялар).
белокты
синтездеу.
екіншілері
дайын
аминкышкылдарды
пайдапанады.
14.5 Бактериялардын көбеюі
Бактериялардың көбеюі клетканың екіге бөлінуі аркылы жүреді
(жыныссыз көбею). Бөліну жылдамдығыжоғары әр 20 мин. бір
бөлінеді. Мұндай жылдамдыкпен 6 сағат ішінде бір клеткадан 250
мың клетка түзіледі. Кейбір кезде бактерияларда жынысты көбеюге
ұксас процесс (генетикалык акпарат апмасу) байкалады. Қолайсыз
жагдайда бактериялар спора түзеді. Спора күйінде бактериялар
жогарғы және төменгі температурага төзімді және ұзак уакыт бойы
сакталуы мүмкін. Осылай сібір жарасының таякшасы спора түрінде 30
жыл бойы өз тіршілік ету мүмкіндігін сактайды.
Бактерияның вегетативті формасы 60 градус температурада 30-60
мин. ішінде. 80-100 градуста 1-2 минуттан кейін өледі. Споралар
төзімді болады. Сібір жарасының бацилласынын спорасы кайнатуға
10-20 мин., ал ботулизм клостридийдін спорасы 6 сағатка шыдайды
Қоректі заттағы бактерияның вегетативті формасын 60 градус
температурамен ұзак уакыт бойь, (30 мин) жоюды француз галымы
Л.Пастер оилап тапты. Бұл процесті "пастерлеу "деп атады
Микроорганизмдер
мен
олардын
спораларын' жогаргы
температура аркылы толык жою стерилизация деп аталады І ^
зааЗ ы Лвн ^СаПР°фитТер) өлі ^ім діктер мен жануарлардан ко р е^і
заттарды өндіред., оларды редуценттерге жаткызады. Олар табигагга
түзуде ^ л Г ,Н КаМТгаМаСЫЗ Ш
бактериялардьщ топыракты
түзуде рөл, зор. Гумустың мөлшерін көбейте отырып олар
топырактың кұнарлығын арттыруды болады.
Гетеротрофты бактернялар азық-түліктерге түсіп оларды
.
.
*
------ тудыратын
ІУДЬШІ
шіруін
бактернялар.
көміртеп субстратын ыдыратып сүткышкылды өнімдерді ашу
процесінш биологиялык рөлін француз галымы Луи Пастер аныкгады
ЩШШШЯШШт
айраТШ™
—
й
7Ү
Л ’ИЯсияқты
с аР
аШ
“
Т
Ь
Ш
сүтті-қышқыл
Г
™
*
саР“
ма“өнім дерді жасаүла
Г ' „ ■ 2 Г ШКШИЫ 6а««р»>™рга -
стрептококк, кілегеилі стрептококк ацидофилді таякша жаталы
үтқышқылды ашыту шшен (силос) дайындағанда, орамжапыракты
ашытканда, көкөністерДІ консервациялағанда пайдаланылады.
Тақырыпты бекіту тесттері
1.
жасыл
A)
B)
C)
И)
Е)
Бактериялардьщ фотосинтез қүбылысы жүретін көк кызыл түсті өкілдеріи қалай атайды?
фотобактерия;
цианобактерия;
коккалар;
вирус;
иірілгіш бактернялар.
А&
B)
C)
О)
Е)
ЖаСут,, КИ",МЫ,“ » кандай органоид болш йдь,?
мембрана;
вакуоль;
гольджи кешені;
хлоропластар.
3. Алгаш рет бактерияларды кім байкаган?
А; С.С. Шварц;
B) Т.Ф. Гаузе;
C) А. В. Левенгук;
Э. Геккель;
Е) К. Ф. Рулье.
4. Нешінші гасы рда А. В. Л евенгук бактерияларды байкаган?
А ) / г.;
B) 16 г.;
C) 5ғ.;
6 ) 18 г.;
Е) 13 ғ.
1
5. 19 ғасырда бактериялардын курылысы мен табиғаттағы
релін кай ғалым зерттеген?
A) Л. Пастер;
B) Р. Кох;
C) Д. Листер;
О) Э. Геккель;
Е) К. Ф. Рулье.
6.
A)
B)
C)
О)
Е)
1г кара топыракта бактериялар мөлщері кандай?
2-3 млрд.;
16 млн.;
2000-2500 мың;
3-4 млн.;
3-4 млрд.
7. Жүзім тәрізді бактерияларды калай атайды?
A) диплококк;
B) бациллалар;
C) вибрионлар;
О) терроидтар;
Е) стафилококтар.
8.
АҚШ-та
мысты
Т.
Геггоохі(іап$
сілтісіздендіру әдіеі нешінші жылы патенттелді?
A) 1955 жылы;
B) 1863жылы;
C) 1958 жылы;
Е§ 1898 жылы;
Е) 1904 жылы.
бактериясымен
9. Бактерияларда ядроныц қы зметіц не аткап ад ы 9
A) ДНК;
•« р я д ы .
B)
C)
О)
Н)
РНК;
акуыз;
хромотин жіптері;
амоний кышкыддары.
10. Қандай заттар бактерия тіршілігі үшін кажет9
A) фосфор;
B) сутек;
C) азот;
О) көміртегі;
І
Е) сутегі.
#
15 ( аңырауқулақтар
Төменп сатыдағы эукариоттар, тірі организмдер
Саңыраук^лактардың
ерекшелігі '
(козгалмайтындығы, шексіз өсуі, витаминдерді синтездеу қабілегі
Е В
«Р«ш асы ньщ
болуы),
жануарлар
Злгілерш щ ’
(гетеротрофты кореютену. клеткалық жарғақшада хитнннің болуы
гликогеннщ болуы, мочевинаның түзілуі), сонымен қатар ерекше даму
циклі
(ядролык
фазалардың
алмасуы,
дикариондардың
гетерокариоздың, парасексуальды процесстің болуы) болуында’
Саңырауқұлактар
I
бірклеткалы
(микроскопиялық)
немесе
көпклеткалы, көлемі мен кұрылысы жағынан әртүрлі организмдер'
гетеротрофтар, аэробтар.
Саңырауқұлақтардың әртүрлі кластары, әргүрлі талшықгылар
мен амебатәрізді организмдерден полифелитикалық жолмен пайда
оодды деген жорамалдар бар. Вегетативті дене субстратгың ішінде
немесе сыртында дамитын тарамдалган жіпшелер жүйесінен тарады
жэне коректік заттарды осмос арқылы сіңіру үшін жанасу ауданы
үлкен болып келеді. Саңырауқұлақгар вегегативті, жыныссыз жэне
жынысты жолмен көбейеді. Вегетативті көбею мицелий бөлімдері
иемесе арнайы фрагменттер ашытқылар - біршіктену аркылы жүреді.
Саңырауқұлақтар дүниесі үш бөлімнен тұрады: нагыз
саңырауқүлақтар - эумикота, оомицеттер және миксомицетгер
Қазіргі уакытта санырауқүлактардын 120 мын түрі белгілі жэне
ғалымдар жыл сабын жаңа түрлерді ашып, сипаттауда. Микология
саныраукүлактарды зерттеумен, алгашында ботаниканың бір саласы
болтан —микология (грекше "микес” —саңырауқұлак жэне “логос” —
ілім , ой ) ғылымы айналысады. Микологияның негізін салушы деп
саңыраукұлактардын классификациясын жасаган жэне олардын көбею
мехаиизміи зерттеп сипаттаган неміс биологы Генрих Антон де Бариді
(1831 - 1888) атауға болады.
15.1 С аңы рауқулакгарды ц манызы
Саңыраукұлактар - жұмбақ жаратылыстар. Жэй түлкі жем
немесе әдемі ак саныраукүлакта не гажап болуы мүмкін. Оларды
жинайды, кептіреді. куырып түздайды. Бұл кәсіппен адамдар көне
замандардан-ак айналыскан. Мүмкін оларды сол заманнын өзінде
саңырауқүлактардың санаулы күндерде жэне сағаттарда былай
Караганда ештемеден шығу кабілеті тандандырган шыгар. Толыгымен
білмегендіктен күдай саңырауқүлақтардың жемістісін - сыйга.
рщ ш
т о м га ж,ис^,сн1не сену онай. Кейбір саңырауқүлаістарда.
з“ ^ 1 п ҚаРб Г Г ЬШ Шп бЫН жұттарда наРк°тикалық эсер туғызатын
заггектер болады. Олардан адам қатты кұштарланады жэне
галлюцинацияларға ұшырайды. Бұл қасиеттер алты мың жыл бұрын
ж э н Г 1К и ь т Н'ш ° НДЫКТаН КЫТаЙ’ Алдь,ңгыЯ
Үндістан, Мексика
жэне Қиыр Шығыс тзднындарының рәсімдеріне саңыраукшіак
тұнбаларын пайдалану кездейсоқтық емес.
«ьіраукұлак
Иран мифологиясында қасиеггелген ішімдік хаома (авестадан
.
. сығу) маңызды рел атқарған. Тура солай Хаома деп осы
ішімдікке арналған қүдайды және оны жасайтын өсімдікті атаган Біп
гипотеза ооиынш а галлюцинация шакыратын * 3н“
^
К
О
С
Ы
Л
г
а
"
Ш
Ы
б
Ы
Н
даиындау мен ішу
у а к Г ш Т куш
“ра/к^аГрыХ
сенушілерге мәнгілікті
жасаған. Хаоманы
нышандаитын касиеггі іс болган. Кене Қытайда мэнгілік е м ір м ш
У елікті (ең жоғаргы күй қалып - “сянь”) сыйлайтын Чжи
саңырауқулағы, сикырлы больш саналган, ә с і р е с е Т ь щ І ^
ағаштарда немесе олардың түбінде өссе.
Саңырауқұлактарды зерттеумен, алғац,,," " л Й------саласы болган - микология (грекше “микес
логос’4 - “ілім” - пй’пТ
Ғ
микес І санырауқұлак және
салушы деп ^ н ь і р а у і ц и ш п а ч р д ы ^ ^ к и ^ и к а ц и я с ^ ^ а ^ ғ а ^ ^ н е
" емі‘ б"Г
=
зеоттеуле^'кя6^ * 4
аУРУЬІН
коздыратын
саңырауқұлақтарды
зерттеуде Бари
қыналар
саңырауқұлактар
клегкалары
мен
алдырлардан тұратынын дэлелдеген. Өсімдіктерге капағанля
ауад“ ш
*** ” * " * * * ЭНеР™ясын пайдалана алмайды ж ^ е
ол^ғГ й яп л
'Л ГаЗЫМеН к°Ректене алмайды. Тіршілік үшін
оларға барлык жануарларға сиякты өсімдіктер мен жануапляпшли
түрлі калдыктары түріндегі дайын органикалык затгар қажет.
15.2 С ан ы рауқулақтарды н биологиясы
Д
ар мен вакуольдар,
ядро немесе бірнеше «дролардан
Саңырауқұлактардың жасушалық қабырғасы көпқабатгы және
қабаттан тұрады
Аморфты матрикске кіретін микрофибриллалар жүйесін қурайды
Фибриллалар түр ерекшелігіне қарай целлюлозадан, глюкон
Т¥РУЫ МҮМК1Н' БаСКа полисахаридтер, ақуызда, пигменггер
[
Қ¥РЬІЛЫСТЫ^ кь,зметін атқарып, жасуша қабырғасының
микрофибриллярлы бөлігімен химиялық байланыстар қүрайды.
Мұндаи комплекстер кей заттардың өткізгіштігіне эсер етіп баска
қосылыстарға блокада болып табылады. Жасуша қабырғасының
тіректік миофибриллалар және оның матриксі кұрылу мен биосинтезі
боиынша ерекшеленеді.
Саңырауқүлақ жасушалық қабырғасының негізгі элементтері
болып | хитин, глкжаидар, акуыз, майлар жатады. Азоты бар жэне
азотсыз полисахаридтер еритін және ерімейтін комплекстерді
құрастырады. Жасушалық қабырга негізін 4-6 моносахаридтер
кұрайды. Әртүрлі саңыраукұлартарды олардың үлестік катысының
әртүрлігі біршама мөлшерді ғана ерекшеленді.
Полисахаридті фракциялар қүрамына глюкозамин, манноза,
глюкоза, ксилоза, т.б. кіреді. Бір саңырауқүлақтың эртүрлі клегкалары
жасушапық қабыгының қүрамы бірдей емес екендігін айта кету керек.
Саңырауқүлақтық жасушаларда бір немесе бірнеше ядролар
кездесуі мүмкін. Олар түқым қуалаушылық функцияларына жауапты
Ядролар көлемі дөңгелек не ұзынша келген. Хромосома құрамында
ДНҚ-сы болады. Ядро анастомоздары арқылы бір клегкадан
екіншісіне ауысып отыруы мүмкін.
Саңырауқұлактық жасушаларында көптеген волютиндер,
гликоген, липид, пигменттер жэне басқалар қосылымдар кездеседі!
Гликоген
эндогенді
тыныс
алуга,
волютин
энергетикалық
процесстерге қатысатын қосымша нэрлі зат ретінде қызмет атқарады
Деп саналады. Сонымен қатар протоплазмада миелоидты құрылымдар,
органикалық қышқыл тұздары, аминқышқылдар жэне басқа
қосылымдар кездесуі мүмкін. Микроскопиялық саңырауқүлактардың
морфологиялық элементтерінің барлыгы 2 топқа бөлінеді: мицелий
мен споралар. Мицелий мен споралар әртүрлі формада болуы мүмкін.
Мицелий
мен
споралар
морфологиялық
ерекшеліктері
саңырауқұлақтардың түрін аныктауда маңызды дифференциалдык
белгісі болып саналады.
153 С аны рауқүлактарды ң көбеюі
Санырауқұлақтардың көбеюі жыныстык жэне жыныссыз
жолдармен жүреді (44-сурет). Бұл белгісіне қарап олардың
дифференциациясы айқындалады, жетілген жыныстық жолмен ал
2 2 7 " * ТҮРЛ6РІ ЖЫНЫССЫЗ жолмен көбейеді. Жыныстык жолме^
көбеигенде жасушалар (гаметалар) екі гифтен біріге өсіп кетеді де
К е л е " (ЗИГ0ТЗ) ПЗЙДа бОЛадЬ,‘ ЗИГОТад3 клет- я д р о л а р ы ^ е д і ’
Келесі редукциялық бөлінуде хромосомалар саны сакталуы
жүред,, гамета санына тен болады. Б¥ндай кебею
комбинирленген жаңа ұрпактар пайда болуына септігін тигГзеді
Зигота гифтердің бір талломасынан (гомоталдды)
немесе екі
талломасынан (гетероталлды) құрылуы мүмкін
ж у р е ^ С Г Г Я Ж
саңырауқұлақтар
аткарады жэ„е де микроорганизмдер т о б і ь ж
«
Ж
ы
н
ы
“
ы
з
к
е
б
е
„
6Ы
ю
немесе аз дифференцияланған мүшелер көмегінсіз жүргізіледП және
репродуктивті (кебею мен түр сакга^уына кажет З ф е р е І ^ ы
клеткалары бар арнайы органдар пайда болуы арқылы) болады.
г
з
е
Пенициллин
МРІН
44 сурет
Ауру тудыратын саңырауқүлақтар
1. Саныраукұлақтар калай көбейеді?
А ) вегетатив;
B) жынысты;
C) жыныссыз;
Э) өсінді;
Е) барлық жауабы дұрыс.
2. Қазіргі уакытта саңырауқүлақтарлын неше түрі белгілі?
A) 150 мың;
B) 120 мын;
C) 2000-2500 мың;
Ә) 5 мың;
Е) 1-2 мың.
3. Микология гылымынын негізін салушы?
A) Генрих Антон де Барид;
B) Р. Кох;
C) А. В. Левенгук;
О) А. Б. Докучаев;
Е) У. Шарль.
4. Қай елдер ен алғаш рет санырауқұлақ тұцбаларын
колданған?
A) Үндістан. Мексика;
B) Африка;
C) Ресей;
О) Қазақстан;
Е) Туркия.
5. Протопласт дегеніміз не?
A) ядро белінуінін алгашкы дайындалу сатысы:
B) жасушалык кабыргасына кіретін саныраукүлак жасушасының
кұрамы;
C) рибонуклеидті денгелек дэн тәріздес. жасуша ак>ызын
синтезде\ ге катысатын зат:
В) жас\ ша ортасында не полюстарында орналаскан органоид;
Е) аминкышқылдар.
0
А М б -Уи,аЛЫК КабЫрГа негізІН канш а моносахарид ку райды?
B)
C)
О)
Е)
10-12;
5-6;
3-4;
19-21.
7. Цитогіла зм атн калы к мембрана курам ы кандай?
A) липидтер мен акуыздар;
B) майлар мен көмірсулар;
C) РНК мен майлар;
О) ДНК мен көмірсулар;
Е) споралар мен липидтер.
і
8. Жыныссыз көбеюдін интерфаза стадиясын ата:
Л) интерфаза - тыныштык сатысы;
B) интерфаза | ядро бөлінуінің алғашкы дайындалу сатысы
C) интерфаза - хромосомалар экваторға жакындаган;
интеРФаза - хромосомалар полюске ажыраған жана ядпоіап
курылады. аналык клеткасына сай хромосомдар саны сакгаладь^
Е) интерфаза - интерфаза сатысына кешу.
яр
* р г г ,Уд . енбек гінірген ғальім?
A) Бари;
B) Генрих Антон де Барид;
C) Т.Ф. Гаузе;
О) Э. Геккель;
Е) А. В. Левенгук.
10.
(аныраукулактардын
ТЫН — “ И Ч —
жасушалык
Ч -.
кабыпгягк,
ку,"»йль, Ь' * “ е ,РТУРЛ| ЗЛМ"Р«"“ "« ТЫҒЫМЫГЫ неше кабалы
A ) 5-10;
B) 2 0 -2 2 ;^
...Г'
C) 9-10;
О) 3-6;
Е) 5-14.
7
I
I
Әдебиеттер
|
1 Дүрмекбаева
Ш.
Н.
Өсімдіктер
морфологиясы
мен
100 бРаКТИКуМЫ: ОҚУ К¥ралы' ~ Көкшегау : Келешек2 Силыбаева Б. М. [және т. б.]. Жоғары сатыдағы өсімдіктер
систематикасы : оқу құралы. - Алматы : Ргіпі 8, 2012. - 614 6,
3 Искендирова Р. Ә. Өсімдіктің вегетативтік жэне генеративтік
мүшелері: оқу құралы - Алматы : Агроуниверситет, 2010. - 112 6
4 Дэуітбаева К Ә. [жэне т. б.]. Жануарлар алуан түрлілігі:
окулық. - Алматы : Дәуір, 2 0 1 1 .-7 1 2 б.
5 Ковшарь А. Ф, Ковшарь В. А. Қазакстандағы жануарлар элемі.
-А лм аты : Алматыкітап баспасы, 2012. -128 6.
6 Құралұлы А. Өсімдіктерге, жануарларға байланысты
терминдер мен сөз тіркестерінің түсіндірме сөздігі. - Алматы : Өнер,
2006. —76 б.
7 Олжабекова К. Б. Омырткалылар зоологиясы: ун-тердің
биология фак. бакалаврлары мен магистранттарына арналган оку
құралы / К. Б. Олжабекова, Б. Е. Есжанов. - Алматы : Қазақ ун-ті
2-бөлім. - 2007. В 367 б.
8 Толысбаев Б. Т., Бияшев К. Б. Микробиология жэне
иммунология : оқулық. - Алматы : Нур -Принт, 2006. - 497 б.
9 Нарымбетова ¥ . М. Микробиология : оку кұралы
(практикум). - Алматы : Нур - Принт, 2006. - 119 б.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1С
11
12
13
14
15
Кіріспе
Өсімдіктер
Қыналар типі
Жоғары сатыдагы өсімдіктер
Ашық тұқымдылар бөлімі (С утпозрегтае)
Жабық тұқымдылар бөлімі (Ап^еозреггпае)
Біржасушалы жануарлар
Құрттар класы
Омырткасыздар
Көпжасушалы жәндіктер
Балықтар
Омыртқалылар
Құстар
Сүтқоректілер
М и кроорган измдер
Саңырауқұлақтар
Әдебиеттер
А. К. Оспанова, А. Б. Калиева, А. К. Шарипова
Ө СІМ ДІКТЕР, ЖАНУАРЛАР,
М ИКРООРГАНИЗМ ДЕР БИОАЛУАНТҮРЛІЛІГІ
Оку құралы
Техникалық редактор 3. Ж. Шокубаева
Жауапты хатшы Е. В. Самокиш
Басуга 29.01.2016 ж.
Әріп түрі Т ітез
Пішім 60x90/16. Офсеттік қағаз
Шартты баспа табағы 5,18 Таралымы 300 дана
Тапсырыс № 2762
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті
140008, Павлодар қ., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
4 697 Кб
Теги
4277, ospanova, januarlar, mikroorganizmder, bioaluanturliligi, simdikter
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа