close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4509 elemesov a. kh. malgajdarov kh. a khazangap bi satibaldiuli

код для вставкиСкачать
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
. Торайғыров атындағы ГІавлодар мемлекеттік
университеті
X. Арғынбаев атындағы ғылыми-практикалық
орталығы
ҚАЗАНҒАП БИ
САТЫБАЛДЫ¥ЛЫ
УДК 94/15/19/(574)
ББК 63.3(5 Каз)
Қ 19
Редакциялық алқа:
Арын Е.М. (бас редактор), Артықбаев Ж.О., Нұрбаев Қ.Ж.
(жауаітгы редакгордар), Қадысова Р.Ж., Еңсебаев Т.А., Қосаяқов Б.Қ.
Қ 19 Қазанғап би Сатыбалдыұлы. Құраст. : Ә.Қ. Елемесов, Қ.Ә. Малғаждаров. - Павлодар: «Кереку», 2008 - 173 б.
18ВК 9965-842-41-8
Бұл кітап XIX ғасырдың танымал мемлекеттік жөне қоғам
қайраткері, 1843-1848 жылдары Баянауыл сыртқы округінің ағасұлтандық қызмегін атқарған Қазанғап Сатыбалдыұлының
өмірі мен қызметіне арналған.
Аталмыш еңбекке Кереку-Баян өңірінің белгілі зерттеушілері
М.Ж. Көпейүлының, Ж.Мардановтың еңбектеріндегі материалдар жөне аймақ өлкеганушыларының, тарихшы-ғалымдардың
Қазанғап би мен оның үрпақтарына, жалпы Бәсентиін руына қатысты мақалалары, сонымен қатар кейбір мұрағат құжаттары енген.
Кітап тарихшыларға, жалпы көпшілік оқырманға арналған.
^
6503020905
20(05)08
І5ВМ 9965-842-41-8
ББК 63.3(5 Каз)
С.Тораиғы ров
роь
С.Торайғы
атындағы
У-ДІН
а і ы н д а ғ ы ПМ
ПМУ
-Д ІН
I аксдемик С ьейсе © Торайғыров атындағы ПМУ
Іі
_____« л с и
лги іП Ш М И
‘1
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
3
АЛҒЫ СӨЗ
Қымбатты оқырман қауым! Бұл кітапша Ертіс бойындағы
исыл перзентердің бірі, XIX ғасырдың ірі қайраткер тұлғасы Қачанғап Сатыбалдыұлының өмір жолына, қоғамдық қызметінс арналады. Бұл кітапшаны оқырман қауым, жергілікті азамлттар ұлкен монографиялық еңбектің алғашқы, яғни кіріспе
(м)лімі деп ұққан жөн. Себебі, Қазанғап Сатыбалдыұлы туралы
•ісрттеулер жаңа ғана басталып, өріс алып келеді. С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің ғалымдары жаңа қолға алып жатқан бұл тақырып болашақта бірнеше
кітаптар мен диссертацияларға өзек болады деген пікірдеміз.
Қазанғап қыстауы аталатын қоныс Павлодар қаласынан 10
шақты шақырым ғана Бауыртас деп аталатын жерде. Ол кісінің
бейіті де қалаға аса алыс емес, Ертістің сол жағасында қазіргі
Қамаш Қамзин ауылына жапсарлас атақты Бөрі қбрымында.
Біздің тарихымыздағы ірі тұлғалардың, қайраткерлердің өмір
сүрген, табанының ізі қалған қасиетті орындарының қалалық
жоне облыстық орталыққа таяу болуы аса бір ғанибет. Егер де
біз бұгін басын көтеріп жатқан Қазанғап бейітінің орнында ергеңгі кұні ірі мәдени-мемориалдық кешен ашылып жатса, нұр
үстіне нұр болар еді.
Қазанғап Сатыбалдыұлы аса бір күрделі заманда өмір сүрді.
Ол кезеңде Қазақ хандығы өзінің бір тұтастығынан айырылған, бірақ өлі де толық бодандыққа көшпеген уақыты. Сол себепті, елдің ішінде ірі тайпалар мен ұлыстарға әкімдік жасайтын қайраткер тұлғалар көп болды. Олар Қазанғаптың замандастары Шоң Едігеұлы, Шорман Күшікұлы, Құнанбай Өскенбайүлы т.б. Бұл бір қарағанда алыптардың заманы, яғни ірі
көсемдердің заманы. Сонымен бүл кезеңде Ресей империясы
да Ертіс бойындағы шүйгін алқаптарға қызығып, өз қолына
қарата бастаған кезі. Қазанғап сияқты тұлғалар осы күресте
қашан да ел жағында болып, өз қандастарының туып-өскен
жерінен, базардағы үлесінен құр қалмауы үшін күресті.
4
Әр заманда осындай күрескер тұлғалар біздің төуелсіздігімізді
ақырындап жақындата берді. Қазанғап тұлғасы бізге осы қырлармен де қызықты. Осындай ірі тұлғаның аты елге беймөлім
жатқаны, басының көтерілмей, құлазып жатуы бізді аса қынжылыстарға бөледі. Осы себептен, осы өлкенің Қуат Есімханов,
Оралбек Қожанов, Әбілхақ Тұгелбаев сияқты азаматтарын қолдап, С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті де осы іске өз үлесін қосуды мақсат тұтады. Сіздердің назарларыңызға ұсынып отырған еңбек осындай ниеттің белгісі.
С. Торайгыров ат. ПМУ ректоры, эх.д., профессор Е.ІУІ.Арын
ҚАЗАНҒАЛБИ САТЫБАЛДЫҮЛЬІ
5
I Гарау
қлинғлп
БИ САТЫБЛЛДЫҰЛЫНЛ АРНАЛҒЛН
ЗЕРТТЕУЛЕР
Көпеев М.Ж.
Ь інгснтиін ш е ж ір е с і
|Жанарыс - Қаракожа - Арғын - Кенжесопы - Бәсентнін]
Іиірлыбай үранды Бәсенгиін. Бірінші қатынынан - Ақмайдан,
Ік кмайдан, Тоқмайдан. Екінші қатынынан - Ақтілес, Күшік.
| К үшіктен]: Жылқыайдар. Үшінші қатынынан - Бері. Төртінші
міп.іпынан - Сырым. Ақмайданнан Көкшекөз, мүнан Байымі»с і , Жолымбет. Бекмайданнан - Апай, [Апайдан]: Нарбота. Тоқм.ііідаппан - Қатыс. Байымбеттен - Жаманай, мүнан: Қойсары,
I і> іыбақ, Рысбек (Ырысбек), Сәтібек. Қатыстан - Бөрі, мүнан:
К с і і д с н , Қыста, Қақа, Сатыбалды, Жаңбыршы. Жаңбыршыдан
Жопібек. Күшіктен: Итемген, Байымбет, мүнан - Ханкелді,
мүнан - Байбол, мүнан - Жетібай - (Жетесбай). Байымбет - Жоиымбетгің Жолымбетінен: Маңдай, мүнан Сәмеке. Байымбети и: Бейсен, Жаманай, Қоянбай, Рысбек (ЬІрысбек), Көшен,
111үрек, Таңатар. Бейсеннен - Таз.
Жаманайдан - Қойсары. Таз төрт ағайынды: Бөкі(ге), Шоқнй, Отеп, Матай, Таз. Магайдан: Қосымбай, Қүтымбай, Қар'Кну, Омір, Қойбақ.
Қыпшақ - Еламан, Қосайдардан - Секен, Қожан. Секеннен
I сгвлі. Бегәліден - Тілеуберді. Қожаннан Сүйерқүл. Сүйерқүлдан - Үмбетей, Жарылғап, Есіркеп.
Еосенпшін, Сырым
Мен өзім Павлодарда гүрдым. Керекудің ол жақ, бүл жағына қатынап жүрдім. Шежіреге жүйрік, ата білетүғын жанды таба
алмадым. Бүрын жазып алып жүргендер кім көрінгеннен сүрап,
айтқанын жазып ала берген. Менің сүрыптап, ақ тарыдай актарып жазғаным осы.
6
Бәсентиін
А қм айдан , Б екм айдан, Т оқм ай дан. А қм ай д ан н ан Көкшекөз, бұл - Көкшекөзден - Бойімбет, Жолымбет. Бәйімбеттен - Бейсен, Жаманай, Қоянбай, Көшен, Шөрек, Таңатар.
Бейсеннен - Таз, Бөкі, ІІІоқай, Өтен, Матай. "Бейсеннің бесеуі" делінеді. Матайдан - Қаржау, Өмір, Қойбақ. Бұл Өмір би
қара қылды қақ жарған, ауыл биі болып атағы шығыпты.
Мұның бір қара гобеті болыпты, төрінде жатады екен. Торт
аяқты, қайқы құйрықты болғаны болмаса, ит деп айтуға бір жанның аузы бармаса керек. Өмір би:
- Құтым, құтым, - дейді екен. Сонан "Құтым" атанып кетсе
керек. Бір кұні өзінің де, сөзінің де бір бастас биі қоныи отырып сұрады дейді:
- Мұны мұнша ардақтап ұстағаныңыз қалай? - деп.
Сонда Өмір би айтыпты:
- Бұл ит емес, ырыс. "Жеті қазынаның бірі" деп айтылған
анық осы. Бүл жазғытүрым мал төлін төгіп жатқан кезде жас
қозыны, жас лақты, жас бүзауды, жас құлынды, жас ботаны
алып келеді. Алып келгені мал болып өсіп-өніп малға қосылады... Жалғыз-ақ бір басты, екі аяқты адам баласын алып келген
жоқ депті. Осы сөзді айтқаннан кейін қара төбет жоғалып
кетіпті. Бір жүмадай жоқ б о л ьт кетіп, бір жас бала алып келіп,
еркелеп тұр дейді. Өмір би:
- Бұл Құтым алып келген "Құттыбайым" деп ат қойған. Сол
Құттыбай озі осіп-өніп, Қаржауды көбейтіп, берекелендірген
осы Құттыбай деседі.
Бәйімбеттің Жолымбетінен - Мандай, мүнан Сәміке. Майданда оқ шашқандай от шашатын сырттаны Бәсентиін, ер Сырымбет атанған батыр осы Сәмікеден шыққан, Кешегі Жәңке
де, Нұрташ молдалар да осының ұрпағы еді.
Жаманайдан - Қойсары, Қозыбақ, Ырысбек, Сағанай, Тайлақ... Ырысбектен - Шақабай, Қарабатыр, Бәкебай, Шақабайдан - Жәнібек, Әйімбет. Жәнібектің Кейкі деген бәйбішесінен
Сарықұл, Айқүл, Байқүл. Қалмақтан өзі барып олжалап алып
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАДЦЫҮЛЫ
7
іоқалынан Сорыпкел, Манамбай, Айқұлдан - Жамані ійй, Мүса, Боқтыбай. Жаманбайдан - Тасболат... қараМ ұса ата....... Мүпан Омар, Имаш, Жәнібек батыр. Бір барған жолында
і ч і ім.ік іап екі қыз, қырғыздан бірбала алып келһен. Екі қыздың
•нIии юқалдықка өзі алып, онан Манамбайлар туған. Біреуін
і' і 'іН іі|>ы Байқожаға байлап, ол Байқожа асырап алған баласын
кііиклманга қосып, қара шаңырагына ие болатұғын жалғыз
ішиііи .1 Жүмағұлмен еншілес қылып, қара шаңырағына ортақ
i. м іи ;ін Жүмағұлдан Ақжан, мұнан Жүсіп, Қалқаманнан - Бай1 1 нгу, мүиан Әжібай, мұнан... Сүлеймен хажы. Қырғызданалып
ін ііичі баланың аты Бертіс, онан Күреңше туып, онан Олжаі ніһ, ( )лжабайдан - Айтбай, Айтбайдан - Сейіт, Ахмет. Он шақii.і үіі бпр шығар. Кімсің?- дегенге Ырысбек, Манамбай аулым і . і к і м г і дейді. Сүлеймен хажыдан: "кімсің?" - дегенде, «Қойса1 ' і . і м і . п » дейді. Өзі Қалқаманның тұқым-жұрағаты.
Мопда Мошһүр Жусіп Көпейбаласының жинаган сөздері.
Мпгпн кектен Жебірейіл періштерухы келтірген жоқ. Қағаз
і ү имде жазылған қазақта шежіренің нұсқасы жоқ. Естіген
нуіілмі.щ жазығы жоқ... Естігенімді жаза бергендіктен шежіI><і111 а іандым.
Керскуге жиырма бес шақырым жерде Құрман тұзы деіі-іі гү >бар. Сол Құрман Қыпшақ екен де, өзі мейлінше бай
і н і і і г і і н екен. Ж ылқысының есеп-санын өзі де білмейді. Жалі і.іч баласы болыпты.
Күидердің бірінде салт атты, сабау қамшылы, бір бөрі тонді.і , (юртс атты жігіт келіп, бала болыпты. Малға шын жаны
піін.ііі қарағандықтан, жылқы билігі сонда болыпты. Байдың
/кліігыз баласы сері болыпты. Он жігітпен жүреді дейді. Жазғі.і і үрым бие құлын төгіп жатқанда бай баласы жылқы аралапі ы Жаңа туып жатқан қара құлынды сойып, терісін ала беріпті.
( >і і.і жүрі ен он бірімізді де бір түсті кылып қара құлын жарғақ
киемі і деп. Бөрі тонды, бөрте атты жылқышы мұны көрген соң,
ііііі күйіп жылап, долданып байға келіпті:
М ' і ц і іі
- Бай, маған батаңызды беріңіз, малға менің иелігім болмады. Мына қорлықты көріп жүргеннен өлгенім артық деп... Бай
жалынып-жалпайып тоқтата алмайды:
- Мен риза, күдай риза, осы жылқының қақ жарымын ал,- депті.
- Жоқ, бай, бір тай да алмаймын, батаңды бер, - депті.
- Жоқ, балам, дәнеме алмай кетсең, бата да бермеймін, ризалығым да жоқ, - депті.
- Олай болса, теңбіл көк сөурігіңді бер, үйірінде бес байталы бар. Соны үйірімен берсеңіз, шын батаңызды бергеніңізді
сонан білемін,- депті.
- Уа, шырағым, маған қүт болған, қыдыр болған, көбікті көкгің
тұқымы еді. Өзімнің аузымды көбікті саумалға тигізген жануарым
еді. Мал қадірін білмеген қу жалғызға болғанша, мал қадірін білегұғын сенде болғаны жақсы, - деп, батасын берген екен.
Байдың батасын алып, алты тұяқ жылқымен Ергістің бер
жағына өтіп, Апай деген жесір қатынның қызын алып, онан бес
балатуады: Келден, Қыстау, Қақа, Сатыбалды, Жаңбыршы. Малы
да, басы да өсе бастайды. - Жоғарыда айтқан малдың "Көбікті
көк" аталып жүргені биеге шапқан айғырдың қасасынан ақ көбік
шұбалып, үзілмей ағып тұрады екен. Соны Бөрі өз алақанына
тосып алып, балаларына әкеліп жалатады екен. Бір баласы жаламайды екен. Сол жаламағанның ұрпағы ана төртеуіндей болмады деседі, жарлы-жақыбай, өсімсіз-өнімсіз болды деседі.
Жесір қатын Апай атанған - Қаракесек қатыны еді деседі.
Байы өлген ж есір қаты н үй-отаны м ен, қара-кұрасы м ен
төркініне келген. Артынан Қаракесек іздеп, келіп, бұрын да
тапқан бала-шағасы болса керек, екіқабат кетіп еді десе керек.
Ер ұл тапқан екен де оны бөтен бір жерге асыратқан екен. Екіқабат кепмеді деп, жан беріп, нандырып алып қалған екен. Қаракесек көзі бар балаларды алып қайтыпты. Жесір қатын байсыз
отыра ала ма? Бұл жақта тиген байынан бала туып, "Апай,
Апай" аталған атпен руым бұтағы "Апай" атанып, Апаймен
Бөрі оттас, ораздас болып кеткен. Біздің жақта тұрған биік Бөғембайды сол Апайдың ауызынан туған бала осы дейді. Мұның
ҚАЗАНҒАП БИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
9
|>үм-бұтағы осы Баянаула бауырынан жаңада кетсе керек.
I><іріпің бел баласы Келден қыстауы екен депті... Баянаулада
нір асуды Қазанғап асуы дейді. Бөріден шыққан, атағы жер
/мірган Қазанғап қыстаған жер дейді.
Көп арғынның жолаушылары келе жатып он екі жасар бір
(тла тауып алады. Бәсентиінге байлайды, сөйтсе ол бала:
- Қожант шәһәрінікімін, хан баласын ойнатып жүрген банплар едік, ортамыздан хан баласы суға кетті. Сонан соң барсақ бізді хан өлтіреді ғой деп, тоз-тоз болып, жолға қашып
іиығып кеттік. Түбім-тегім түрііспен еді деген соң, Бәсентиін
бала қылып алыпты. Мұнда келген соң, жерінде көрген өнеі есі болған соң, балық аулайтыи бала болып, "балықш а
гүрікпен" атанып, күні бұл күнге шейін тұқым-жұрағаты,
үргіағы бар дейді. Ол келе жатып бір жас сұлу қатын тауып
алыпты. Соңына еріп жүрген бір кішкене баласы бар дейді.
- Бұл балаң кімдікі?-дегенде:
- Өзімнің күшігім,- депті.
Ол қатынды да Бәсентин алыпты.. Қойнына жатқанда буаздығы білініп:
- Бұл қалай? - дегенде:
- Бұл жанға айтпайтұғын сырым, - деген екен. Сол баланың
атын Сырым қойған екен. Осы екі бапа қатын алып, өсіп-өніп, бірінің
тұкымы "Күшік" атанып, бірініңтүқымы "Сырым" атанып, ел-жұрт
болып кеткен. Күндердің күнінде осы қатынның артынан жоқшы
келді дейді. Белгілі байы жоқ, қыз күнінде бала тауьш, тағы буаз
болған соң, өз үйінен өзі ұялып, кдшып шығып кеткен екен. Белгілі
байы болмағандықган ешкімнің де сөзі болмады. Қатын да, екі бала
да Бәсентин олжасы болып қала берді дейді.
Сырымнан тарайды: Танаш, Жабық, Мұрат. Мұратган тарайды: Дөнен, Сегізбай, Сасық, Бестібай, Теңізбай, Алтынбай. Жабықтан тарайды: Болай, Самай. Болайдан - Тілеу, онан Өтебай. Самайдан - Сексенбай, Тоқсан, Досым. Тоқсаннан - Қара, Қысырау...
Самайдан Досым, мұнан Тоқтауыл батыр, мұнан Малайсары батыр, мұнан Тілеуқабыл, мұнан Бесмолда, мұнан Арап...
10
мұнан Омар... Малайсары батырдың тоқалынан Жолдыбай,
мұнан Садақ, мұнан Қашқын, Қозғанбай, мұнан Тұран, мұнан
Қабдімжас жігіт балалы-шағалы.
Саман баласы Досымнан - Төлебай, мұнанНарымбай, мұнан
Ыбырай, мұнан Қыстаубай, бала-шағалы Керекуде тұрады.
Сырымның көбі Жабық болады. Қазанғап баласы, Дөнентайлар. Бұлар да Досымнан. Қысыраудан... Сырым... батыр
болған, мұның балалары Байжан, Бекше батыр. Байжаннан...
Әлтік, Қозыбақ, Құдайқұл, Қосай. Бекше батырдан - Төпек батыр, өзі жалғыз туып, қара жарғақты, күрең атты атанып, қыршын өліп, тұқымсыз кеткен.
Күшіктен - Жылқайдар, Итемген, Қангелді, Қайып, Кенжебай, Бөйімбет.
Мұраттан - Аралбай, Бәйсейіт, Жауқашар, Жаубасар. Аралбайдан - Тоқпан, Ақпан.. Бәйсейіттен - Барақ, Жабағы. Жауқашардан - Сарымырза, Баймырза, Жаубасардан - Тілеуберді, Қуат,
Саржан. Ырықұлдан - Шыңдауыл, мүнан Қошқар, Мойнақ.
Төрт сары тоқпан ұрпағымыз дейді.
Тоқмайданнан - Қатыс, Қатыстан - Маңдай, Тілмәмбет.
Маңдайдан - Айты, Есенгелді, Андас, Келдес. Андас бір жаугершілікте буаз қатын олжалап алған.
- Кімнің қатынысың? - деғенде:
- Сарай Кентте Сарыабыз деген атақты кісінің қатыны едім,
- деген. Іштегі бала ер ұл болып туған. Бұл иманы толық жерден бітіп келген бала деп атын "Иман" қойған.
Алтын Орда атанған Жошы ұлысының үлкен ханы тұратұғын орын екен. Ноғайлар оны Сарыкент дейді екен. Бұл Сарай
Кент бұл күнде Еділ суының бойында, Аштарқан мен Саратыптың аралығында, Тысарып деген қала.
Иманнан - Өкей туады. Өкейдің бәйбішесінен - Есенбай; Есенбайдан - Бағай, Серкебай. Органшы қатыннан - Тілеуберді. Тоқал
қатынынан - Дәулетбай туады. Дәулегбайдан - Тілеуқабыл батыр
туады. Тілеуқабыл деген аты қалып "Батыр" атанып кеткен.
ҚАЗАНҒАІІБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
11
I>үл батырдан - Түгелбай, Құндақбай, Серкебай, Еділ, Еркебай, Қабанбай. Түгелбайдан - Құрамыс, Құрамыстан - Сәрсен,
<'орсеннің бәйбішесінен - Тұрсынхан, тоқалдан - Ысмайыл,
Самарқан, Тұрсынқаннан..:
Тілеуқабыл батырдың түңғышы - Ақша, мұнан Дәріпсәлі,
мүнан Таңатар, мұнан Жүсіп, Қали молда, мүнан ақсақҚамит...
Иманнан Жирентай, мұнан Орал, Байқұлақ. Бұлардың замамында қалмақ шауып, тоғыз салт атты, сабау қамшылы наймапга қашып барып, онда да қалған, мұнда да келгені болған.
Бүл Орал, Байқұлақ тұқымын Боранбай деседі.
Иман десе Иман екен. Ат - арыстан, нұр бейістен хақ сөз.
[ Аргын тайпасы
«Ве£_Машзам» арыгы
1. Қуандык 4. Шегеідік
2. Сүйіндік 5. Қаракесек
_~3. Оеіенак
«Жеті Момыңх.
лги.іп.і
арысы
#Ек1 ш* к ү » ^ГҺІТ
'
1. Жоғары шекті
2. Төмен шеюі
қ°йсары і Г66”” ~І
----------------------- -— I Сатыбалды
Сатыба/шы і
і—'—-і
~
^
і
~т~------
п—
І-Сауырбай
1 |~Байкэбек
I-------------- һ I____ ,—
I (Рахима)
I (Котаххет) | І---------------- _
,----------- Г
I Солтані Г~^---------------- 1
---------
[ОСүяж^П
[|
;
—(
Р ^ Г ] Г^№
ГшШакен
акен
----------
1----- г - ----- -
(Мәрім)
З.Муса
4.Арын
[Б е р тағы
1
Қапай
1
|
1
| Әкбар
(Рахила)
..... 1
!
!
| | Мұхтар ( | Бәпи | { Қалық
л
СФаузия)
Пәруаз
[
1
| (Нағииа)
(Мүслмма)
Нвгербек
І.Ңабыш
(Заида)
(Мақпоп)
(Сара)-езбек
(Кулпәш)
(Бибі)
Жүқан
(Фэйзә)
(Нүрһан)
Ғабділ-Бари
Нұрбаев
Жэкен
л
(Айгүл)
'
1 .......
| (Наэипа) |
(Капүра)
(Шақагай)
(Бибізат)
Серікбай
Құдайберген
Ыбыран
Қайрат
(Бақытаан)
1
| Пазылбек
(Қалида)
(Зекен)
Аспандияр
(Әскен)
|
Дияр
( Жаудат (Заида) |
Қайырболат
Ерболат
Қасым
7.(Қорыш)
Б.Уахит
2.Хаикт (Қаныш)
1
Рашит
Фарит
(Шәмкіі)
Ч.Макен
(ҒабділМанап)
З.Жәкен
(Қорыш)
4 қыз
(Света
Зинат.б)
} Хаят }
Валера
| (Запош)
|
Ризабек ~| | (Файзура)
| | Рашит
А м ангай
Б-ул ш еж іре ыуска Тілеке Ж еңістін Бәсеіггиш руы ішіңдегі Б ері атасы бойынша жинактаған ш еж іреге*
ш гізд ел іп алынды. Буган косымш а Ж үм аш А бдуллин, Ш ора Камзин, К азыбек Нұрашш, Қабыкеш
М аш рапов, Рақьтмжанов С аттар, Ғ алләмов Рахьш бек секілді ағаларымыздын бергш шежіре мөліметтеріімея
толкгқты рьглыгт отыр.
( ) - ж акш а ішіне алы нған есімдер әйел азаматш аларды білдір еді
14
Тілеке Жеңіс
Қазанған бидің емірі мен қызметітарихынан
Баянауыл сыртқы округі
Баянауыл сыртқы округы 1833 жылы 22 тамызда ашылғанда, оған аға сұлтан болып төре Бопы Тәтенұлы сайланғанды.
Бірақ, Шоң би бастаған топ бұл шешімге наразылық білдіріп, жиналған жұрттың көзінше Бопы гөренің басын жарып, "Төртұлы"
одағының (Сүйіндік руына жататын 4 ата - Айдабол, Қаржас,
Орманшы, Күлік) адамдарын ертіп алып кетіп қалады. Жазушы
Қ. Исабаевтың пікірінше, бұл жанжалдың тууына себеп болған
жағдай, Шоң округ ашылардан бұрын Омбы облысы басшыларының алдына: "Баянаулада дуан салып, Төртұлыға оңаша округ ашып, оған мені аға сүлтан қойсаңдар ғана, Ресей қанаты
астына еніп, боданы боламын", - деп шарт қойыпты. Бұл шартқа
Сібір әкімшілігі лажсыз көніпті ("Дауа" № 11/41/, 1994 ж., 4-бет).
Сонымен, Баянаулаға округті ашу үшін арнайы келген орыс
өкімі подполковник Камаев Батыс-Сібір генерал-губернаторына
мән-жайды айтып хат жазып, ақыры (1.11.1833 жылы) Шоң
Едігеұлын Баянауыл сыртқы округының аға сұлтаны етіп тағайындау жөнінде бұйрық шығартады. Міне, сәйтіп, төре түқымынан сайланған Бопы Тәтенұлының орнына қарадан шыққан ИІоң Едігеүлы аға сұлтан болып тағайындалады.
Қазақ тарихында бұрын болмаған бұл оқиғаның басты
ерекшелігі сол, мұнда ата-баба салты да, ақ патшаның 1822
жылғы Жарғысы да бұзылды.
Лта салтыныц бузылуы. Сонау Шыңғыс хан заманынан бері
қазақ даласында ел басын тек төреден сайлау салты берік қалыптасып, ата-бабаларымыз оны бұлжытпай орындап келгені белгілі.
"Жер төбесіз болмас, ел төресіз болмас" деген мөтелдің халық арасына кең тарауы оның уақыт сынынан еткендігін білдірсе керек.
Бұл ата салты жөнінде кемеңгер Абай өзінің 39-қара сөзінде былай дейді: "...бұрынғы ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
15
ірты қ екі мінезі бар екен. Сол екі мінезі жоқ болған соң, әлгі үйрені сі і онеріміздің бәрі де адамшылыққа ұқсамай сайтандыққа таріі .ім барады. Жұргтықтан кетіп бара жатқанымыздың бір үлкен
і ебебі сол көрінеді. Ол заманда ел басы, топ баеы деген кісілер
(юлады екен. Кош-қонды болса, дау-жанжалды болса, билік сошірда болады екен. Өзге қара жүрт жақсы-жаман өздерінің шаруаи.імен жүре береді екен. Ол ел басы топ басылары қалай қылса,
кплай бітірсе, халықта оны сынамақ, бірден-бірге жүгірмек болмийды екен. Мал айтып, тілеу қылып, екі тізгін, бір шылбырды
ііордік саған, берген соң, қайтып бұзылмақ түгіл, жетпегеніңці жеі ілтемін деп, жамандығын жасырып жақсылығын асырамын деп
і ирысады екен. Оны зор тұтып, әулие тұтып, онан жақсылары да
коп азбайды екен. Бәрі өз бауыры, бөрі өз малы болған соң, шы11 ыменен жегесіңде жоқ болмаса, солардың қамын жемей қайтеді?"
Ата салтын бұзғаннан, ескіден қалған бәтуалы жолды тастап, шиырға із салғаннан елдігімізге, ұлт мүддесіне қандай
иайда келді? А қиқатқа жүгінсек, бұл жағдайдың пайдасыиан найзасы зор болды: билеуші орыс үкіметінің отаршылдық ниетіне дөп келді. Қазақ шонжарларының арасында мансапқорлық, рушылдық, бақталастық белен алды. Ал, отаріиылдық езгіде отырған бодан елдің берекесі бұдан азаймаса
кобейген жоқ. Оған мынадай дөлел келтіруге болады.
Баянауыл сыртқы округінде алғашқы сұлтан Шоң биден
бастап соңғы аға сұлтан Мұса мырзаға дейінгі 20 жылдың (18331853 ж.ж.) ішінде осы қызметте 10 адам болыпты. (4-кесте).
Басқаша айтқанда, орта есеппен әрбір екі жылда бір аға сұлтан
ауысып отырған. (Шу баста бұзылып басталған дүние бұзыла
беретіні белгілі ғой). Айта кететін жағдай, осы 10 аға сұлтанның кем дегенде үшеуі белгісіз себептермен мезгілсіз қайтыс
болған: Шорман Күшікұлы - 49 жаста, Боштай Тұрсынбайұлы
- 37 жаста, Бердіәлі Қазанғапұлы - 40 жаста.
Не нәрсенің болсын артық-кемі салыстырумен анықталады. Мысалы, Шоң би мойындағысы, бағынғысы келмеген көрші
Қарқаралы сыртқы округіндегі жағдай мүлде басқаша болды.
16
1824 жылы Қарқаралы дуаны алғаш шаңырақ көтергенде округке аға сұлтан болып сайланған Тұрсын төре Бөкей хан немересі орын ауыстырмастан тура 20 жыл ел басы болды. Дуан
ашылған күннен бастап 20 жылдың ішінде Баянауыл округінде 10 аға сұлтан ауысқанда Қарқаралының бұқарасы Абай айтқандай тілеу қылып, екі тізгін, бір шылбырды өзі сайлаған төресіне берген соң, оны әулие түтып, аға сұлтандыққа ешкім таласпады. Халқы өздерінің шаруасымен айналысып, ел ішінде
тыныштық орнады. Тек қана 1849-1852 жылдары қарадан шыққан Құнанбай Өскенбайұлы осы округке аға сұлтан болған кезде
ел ішінде бақталастық, негізінде ру аралық таргыс күшейіп, бірбірінің үстінен жоғарыға шағым жазу күрт көбейді. Мысалы,
Құнанбайдың үстінен жазылған арыздар бойынша қозғалған
қылмысты іс 21 том болғаны белгілі.
Халық қамын, үлт мүддесін бір рудың, топтың, жеке адамның мүддесінен жоғары қоя білген көп рулы қазақ жұрты үшін
ел басын (аға сұлтанды) төреден сайлау салты ғасырлар бойы
жинақталған, талай сынақта өзін-өзі ақтаған, мол төжірибенің
аса пайдалы жемісі деп түсінген жөн.
Патша жаргысының бузылуы. 1822 жылғы жарғы бойынша, сыртқы округтың аға сұлтаны тек төрелерден ғана сайлануға (тағайындалуға) тиісті дедік. Жарғының бұл бабы ғасырлар бойы қалыптасқан хандық билік жойылғаида өр рудың
ішіндегі төрелер (бектер, сұлтандар) ел билеу ісінен шеттетіліп
қалып, олар тарапынан наразылық болмау үшін жасалынған
амал болатын. Кейіннен патша отаршылдары қазақ халқының
әдет-ғұрпын, мінез-құлқын, күшті-осал жақтарын жетік біліп
алғаннан кейін, қараны төреге қарсы айдап сап, төрелерді билік
басынан ығыстыра бастады.
1868 жылдан бастап қазақ даласында аға сұлтандық жойылуына байланысты, төрелер билігі де тоқталды деуге болады. Қазақтың ру-тайпаларының барлығына бірдей қарайтын, олардың ешқайсысын алаламайтын "русыз" төрелер ел билеу ісінен шеттетілгеннен кейінгі жағдай белгілі: "бас-басына би болған өңкей
17
киқым" көбейіп, "құм жиылып тас болмас, құл жиылып бас болм і і с " деген заман орнады. Сөйтіп, отаршыл империяның әуелден
іипдегені бірте-бірте, кезең-кезеңмен орындала бастады.
Енді 1822 жылғы жарғының Баянаула жерінде бұзылу се()ебіне тоқталайық. Жаңадан Баянауыл округын ашу, оған аға
сүлтанды төреден емес қарадан сайлау жөнінде жалпы қандай
мүдделі адамдар (топтар) болуы ықтимал?
/. Болашақжаңа округқа кіретін қазақжуртының муддесі.
Алайда бейбіт заманда ру-ру болып көшіп-қонып жүрген
дала қазағының рулық қауым шеңберінен сыртқа шығаратындай елден алабөтен мақсат-мүддесі де, рубасы, биінің ырқынан
і ыс өз бетімен жасайтын қимыл-әрекеті де болмайтын. Сондықтан, ол кездегі бұқара өз руының мүддесінен жоғары түрған
жалпы халықтық мәселелерге араласуға дайын да, мүдделі де
омсс. Осы орайда Ф. Энгельстің шаруалар жөнінде "...жалпыға
()і рдей сайлау правосы енгізілген елдерде болмаса, басқа елдерде
іп мүдделерін еш уақытта алға тартпайтындығы және жеке тап
ретіндегі рөліне таласпайтындығы белгілі" деуі, қазақ шаруаиарына (бұқарасына) да қатысы бар пікір.
2. Орыс отариіылдарының муддесі. Қазақ даласын Ресейдің
Сшсыбайлы отарына айналдыруды көздеген патша үкіметі өзінің
0 гаршылдық саясатын асқан зымияндықпен, әртүрлі айла-амалдарды пайдалана отырып жүзеге асыра бастады. Атап айтқанда, дуандарды көбірек ашып, қазақ даласын округтарға, болыстарға бөлшектей беру, қараны төреге қарсы қою, ел ішіндегі
беделді, ықпалды билердің мансапқорлығын, өзара бақталас1ығын қоздырып, бір-бірімен қырқыстыру т. с. с. Бұған дөлелді
гек бір ғана Баянауыл сыртқы окрутының тарихынан көптеп
кездестіруге болады. Батыс-Сібір генерал-губернаторының
I 833 жылғы 1 қарашадағы бұйрығымен аға сұлтан болып тагайындалған Шоң би орыс отаршылдарыны осындай қитұрқы
саясатының қармағына ілінген алғапцрш рды ң бірі болды.
3. Ж еке бастың муддесі. Баянауыл. ^щ ^г^^ліС^тгі^ның
ашылуы, оған аға сұлтан болып Шонкбңдай тағаңындалуы
сі 'Ч' 0
ғылыми
Г к іТ А П Х А Н А Г һ !
18
ту р ал ы б асп асө з б ет ін д е ж азы л ы п , ай ты л ы п ж ү р ген
әңгіменің ұзын-ыргасы мынаған саяды.
Едігеұлы Шоң бидің тегеурінді саясатының арқасында
Төртұлы одағы 1824 жылы ашылған Қарқаралы мен Көкшетау
округтарының ешқайсысына бағынғысы келмей, төрелерге
тізгін бермей, 200 мыңдай (?) жұртымен көшіп-қонып жүріпті.
Шоң би Батыс-Сібір әкімшілігінің алдына: "Төртұлыға оңаша
округ ашып, дуанды Баянауладан салсаңдар, оған мені аға
сұлтан қойсаңдар ғана Ресейдің қанатының астына еніп, боданы боламын", - деп шарт қойыпты.
1833 жылы 22 тамызда Баянауыл округы ашылғанда оған
аға сұлтан болып төре Бопы Төтенов сайланады. Бұған наразы
болған Шоң би жаңа сайланған аға сұлтанның басын жарып,
жиналған жұртты тік көтеріп алып кетіпті. Осы оқиғадан кейін
Батыс-Сібір генерал-губернаторы Шоң биді аға сұлтанның басын жарып, жиналған жұртты тік көтеріп алып кетіпті. Осы
оқиғадан кейін Батыс-Сібір генерал-губернаторы Шоң биді аға
сұлтан етіп тағайындайды. Бұл өңгіменің кейбір қисынсыз
тұстары оқырманды иландыра алмай, дүдамал күйге түсіруі
ықтимал, сондықтан арнайы тоқтап өткен жөн болар.
Біріншіден, Ресей империясының боданы болып, оның
қанатының астына ену мәселесі Сүйіндік руының ішіндегі төрт
ата Төртуыл ғана емес, бүкіл Орта жүз қазақтары үшін әлдеқашан шешілген болатын. Атап айтқанда, 1740 жылы 28 тамызда
Ор қаласында Орта жүздің ханы Әбілмөмбет пен Абылай сұлтан
ант беріп, бодандықты қабылдағаны белгілі.
1740 жылдан бастап хандық жойылғанға дейінгі 80 жылдың ішінде Орта жүз Ресейдің қол астына еніп болғанды. Бүл
дөуірде қазақ хандары ақ патшаның ресми бекітуімен ғана таққа
отыратын. 1822 жылдан бастап Ресейдің төртіп үлгісі негізінде
жасалынған жаңа өкімшілік басқару жүйесін енгізу үшін көшпелі
қазақтарды белгілі бір жерге (қыстау-жайлауға) тұрақтандыру
қажеттігі туды. Ол үшін жергілікті рубасы, билерден жаңа
ҚАЗАЛҒАП БИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
19
гортіпті мойындайтыны жөнінде ант алынды. Міне, сөйтіп,
к.пақ еліне ұзын арқау, кең тұсау салынып, басына ноқта ілінді.
Шоңның туған інісі Торайғыр бидің "орысқа бағынған
казақ та - орыс" деп, жұртты бодандықтың "қайыс ноқтасына"
мойынсұнбауға шақырғаны, осы мөселе жөнінде ағайынды екі
(>и қарама-қарсы пікірде болып, ақыры, ағасына наразы Торайгыр би ат құйрығын кесіп, елден кеткені белгілі. Ал, Шоң би
соңынан ерген нсұртымен орыстардың заң-төртібіне бағыныші ы екенін мойындап, ноқтаға мойынсұнған соң, аға сұлтандыққа қолы жетті.
Енді қазақ шонжарларының аға сұлтандыққа құштар болу
ссбебіне тоқталайық.
Аға сұлтан - Ресей империясының қазақ даласындағы отарінылдық саясатын қолдаушы, іске асырушы. Сонымен қатар ол ііатша үкіметі орнатқан әскери-өкімшілік басқару жұйесінің өкілі
ретінде сол округтағы бұкіл билік тізгінін уысында ұстап отырған жоғары лауазымды әкім. Мұндай биік мансапқа жеткен адамі і ы ң атағы да, айбары да, өртүрлі игіліктерді иемдену мүмкіндігі
де былайғы қазақтан әлдеқайда басым болатыны белгілі. Атап
айтқанда, көшпелі өмірдегі қазақтың тіршілік көзі, несібесі жердің түгі, мал өсімі болғандықтан, ең шұрайлы жерлерді, мал
жайылымдарын ең әуелі ел билеуші таңдап алатын болған. Сонымен қатар аға сұлтан дәрежесіне көтерілген адамға дүние-мал
жинаудың, сөйтіп, баюдың әртүрлі көздері кеңінен ашылатыны
белгілі. Мысалы, Құнанбай Қарқаралы округына аға сұлтан болған кезінде тым байып алған (М. Бейсенбаев. "Абай және оның
заманы", "Жазушы", Алматы, 1988, 98-бет).
Отаршылдық езгіге түскен қазақ елінің өкімінің мансап-лауазымы жоғарылаған сайын оның жеке басының мүддесі өз елжұртының мүддесінен барынша алшақтай берегіні белгілі болды. Қазақ шонжарлары бұрынғы кездегідей ел ұйытқысы, басқарушысы емес, халықты талаушы, езуші сипатында көріне бастады. Бұл жағдайды өз көзімен көрген Дулат ақын Бабатайұлы (1802-1874 ж.ж.) кейбір аға сұлтандардың болмыс-бітімін:
20
Кешегі өткен заманда
Қасиетті еді, хан-царац,
Мынау азган заманда
Қарасы антқор, ханы арам,
- деп сипаттаса, енді бірде:
Төсекте жатып керіліп,
Тузге отырса ерініп,
Аягын буган қойга уқсап,
Мойынсунып беріліп,
Қол созбайды азатқа,
деп, олардың "жатқа кегі жоқ, өз еліне ебі жоқ" салбөксе
тоғышарлығына, намыссыздығына күйінеді. Әсіресе өз мансабы, жеке басының үстемдігі үшін өзіне сенім артқан ел-жұртының мүддесін сатып, оларды орыс отаршылдарының езгісіне
салуға себепші болған қазақ әкімін былай сипаттайды:
ІЛен - шекпенге сатылып,
Батпаққа елін батырып,
Душпанына оқ салып,
Еліне қарай атылып,
Біздіц естімін деген жақсылар,
Ақыл-ойга тапшылар, деп, немесе:
Жатып ішер жалмауыз,
Борсық тумсық қанды ауыз,
Үлық қылган қудай-ай,
Қазақтан и/ыққан кәпірді, деп, мұндай орысшыл өкімнің іштен шыққан жау, сатқын
екенін өшкерелейді.
__________________ҚАЗАНҒЛЛБИ СА ТЫБАЛДЫ ҮЛЫ_______________ 21
Халық қамы, ел мүддесі үшін қызмет істеу түрғысынан қараі анда Дулат ақы н сынаған аға сұлтан, әкімдерден Шоң бидің
:цп ықшылығы байқалмайды. Ал, орыс әкімдері мен шенеунікісрінің Шоң биді мадақтап айтқан сөздеріне» қарағанда бидің
жасаған қызметі отаршыл үкіметке үнағанын білдірсе керек.
Екіншіден, бүкіл қазақ даласын өскери шептермен айнала
қоршап алып, өзінің басыбайлы отарына айналдыра бастаған
ақ патшанығц 1822 жылғы ж арғы сы н мойындамай, орыс
өкімшілігінің алдына үзілді-кесілді шарт қойып, ол шарт орындалмаса жанжал шығарып, округтік сайлауды төркі ететіндей
осынша күш Шоң биге қайдан келді? Өзінде қаруы да, әскері
де жоқ, орысқа бодан елдің бір ру тармағының биі кімге арқа
сүйеп, доңайбат, күш көрсетіп отыр? Шынын айтсақ, орыс
окімшілігімен алдын-ала келіспей, олардың қолдауынсыз өз
ырқымен мұндай іс-әрекегке орысшыл Шоң би барады дегенге илану қиын. Сондықтан, Жарғыны бұзуға негіз болатын бұл
оқиға Шоң мен орыс әкімшілігінің өзара (астыртын) келісуі
бойынша алдын-ала дайындалғанға ұқсайды. Өйтпесе, заңды
жолмен, мысалы, сайлау арқылы Шоңның аға сұлтан болуы
неғайбыл. Шынында да, егерде 1833 жылы 22 тамызда ол Бопы
Төтеновпен қатар сайлауға қатысып, заңды жолмен жеңіп
шығатынына сенімді болса, жанжал шығарып, төреге қол
жұмсап, дүйім елді дүрліктіріп қайтеді? Жалпы Шоң бидің қандай қайраткер болғанын білу, оның ұстанған саясатын түсіну
үшін мынадай сұрақтар төңірегінде ой жүгірткен абзал.
Шоң би өз халқының асыл зат, текті түқым төрелерін жек
көріп, жат пиғылды, кәпір текті отаршыл орыстардың әкім-төрелерін жақсы көруі қалай? Қазақ халқының басын біріктіріп, ел
қылған төре әулетімен тіл табыса алмай, ел ішіне жік салып,
басыбайлы боданы қып отырған орыстардың төрелерімен тіл
табысуға бейім болуы неліктен?
1820 жылдардың басында алғашқы округтардың ашылуына байланысты, Омбыдағы орыс әкімдері мен әскери адамдардың қазақ даласына келуі, рубасы-билермен жақын танысып,
22
білісуі жиілегенді. Сол кезден бастап орыс әкімдерінің тілін
табудың, кез-келген мөселе жонінде олармен келісудің бір жолы
- пара беру екені анықталған-ды. Кейіннен пара алуға еті
үйреніп, құныққан Омбы облыстық басқарманың әкімдері мен
кеңсе шенеуніктері, Шоқан Уөлихановтың жазбалары бойынша: "Параны керемет көп жөне ашықтан-ашық алады, бүгін
орныңнан түс деп бұйрық жазады, ертеңінде ақша алады да, ол
бұйрығын бұзады, тағы сол сияқты. Менің әкем Омбыға баруды қойды". (К. К. Гутковскийге жазған хатынан).
1862 жылы Атбасар сыртқы округіне аға сұлтан болу үшін
сайлауға қатысқан ғалым, төре Шоқан Уәлиханов 25 дауыс
алып, қарсыласы Бағаналы-найманның ірі шонжары Ерден
Сандыбаевты (14 дауыс) жеңсе де, Омбының генерал губернаторы сауатсыз Ерденді аға сұлтан етіп тағайындайды. Өйткені
Шоқан сайланса, Шоқанның өз сөзімен айтқандай, "Облыстағы
чиновниктер аға сұлтаннан алатын мың-мыңдаған ақшасынан
айырылатын болады" (Ф. М. Достоевскийге жазған хатынан).
Ал, Ерден Омбыдағы губернатордың секретарына параны сұрағанынша беріп, аға сұлтан болып тағайындалады.
Шоң би аға сұлтан болу үшін осындай амалды қолданбады
деп кім айта алады? Қалай болғанда да Баянауыл округын ашуға
келген подполковник Камаев Батыс-Сібір генерал-губернаторына жазған рапортында Шоң биді мақтап, оны аға сұлтан етіп
тағайындаудан басқа амал жоқ екенін дәлелдеуге тырысады.
Ал, Омбыдағы генерал-губернатор Империяның қазақ даласындағы отаршылдық мүддесі үшін 1822 жылғы Жарғыны бұзып,
бұл ұсынысты орындауға "мөжбүр" болады.
Округ тургындарының саны. Жаңадан округ ашу, оған
енетін жұртты анықтау ірі ру басы билердің пікірімен санасып,
олардың келісімі бойынша жүргізілген. Мысалы, 1823 жылы
Қарқаралы сыртқы округы ашылар қарсаңында Сүйіндік руының ішіндегі Төртуыл қазақтары Қаракесек еліне қарасты ауылдармен өуелден араз екені ескерілді. Сондықтан, Төртуыл қазақтарының өтініші бойынша Сүйіндік руы болашақта ашылатын
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
23
Ішянауыл округына қарайтын болды. Оның ұстіне Қарқаралы
округының қарамағындағы ауыл, түтін, адам саны Сүйіндік
руының ауылдарын қоспай-ақ мөлшерден тыс тым көп болаі ын. (Қараңыз: 1-кесте).
*
Кейбір сыр ікы округіаріа қарасты ауыддар мен түгидер саны
Кесте № 1.
С ы ртқы
О круг
Ж а р гы
бойы нш а
м ө л ш е р і:
- азы
- кө б і
Қ арқаралы
К екш етау
А қмола
Б аян аүл
'
Болы с
15
20
17
10
15
12
А уы л
Т ү т ін
(Үй)
150
240
419
144
118
791
122
(2)
7500
16 8 0 0
22864
8778
6655
18 1 3 2
6955
,
А дам
1
үй дегі
адам
с ан ы ,
о р га
есеппен
ч
146655
56918
67081
65457
65465
6 ,4
6,5
10
3,6
9,4
.
(І.Бекмазанов Н.Е.Формиранис многонадионального Казахстана и Северной Киргизии. М., 1980. таблица №13; 2. Муканов М.С. Этническая терриория казахов в XVIII - начале XX веков. А.,1991. С.21)
Сондықтан, Қарқаралы сыртқы округының Баянауыл қазақтарын өзіне қаратып, бағындырып алғысы келуі неғайбыл еді.
Ал, Көкшетау сыртқы окруты Баянауыл жерімен шектеспегендіктен, оның да қызыға қоюы екіталай. Міне, Шоң бидің Төргұлы
одағын ертіп алып, Қарқаралы дуанына да, Көкшетауға да "бағынбай", "ешкімге ырық бермей" жүруінің сыры осындай.
Кестеде көрсетілгендей, Баянауыл сыртк,ы округында 18132
емес, ең көп болғанда 10 мыңдай ғана түтін болғаны белгілі
болып отыр, себебі бір үйде шамамен 6-7 жан болуға тиіс. Жаңадан окруғ ашу үшін түтін санын мүмкіндігінше көп етіп
көрсету керек болған төрізді.
24
Баянауыл сыртқы округына қазіргі Павлодар облысының
Баянауыл, Екібастұз, Ақсу, Май және Қарағанды облысының
Ульянов, Молодежный аудандарының жерлері қарады, оның
жер аумағы 57 мың шаршы км болды.
Баянауыл сыртқы округына мынадай болыстар қарады:
Кесте № 2
Болыстар
Күлік-Орманшы
Қозган-Түлпар
Айдабол
Қүлеке- Қа ржас
жэне
Сатылган-Қаржас
Акгілес-Кушік-НайманБэсенгиін
Апай-Бөрі-Күшік
Бэйімбет- Бэсентиін жэне
Сырым-Күшік-Бэсентиін
Сэмек- Бэсентиін
Қоеайдар-Қыпшақ
Бүлтың- Қыпшақ
Өжібай-Қанжыгалы
Мүрат-Уақ
Руы
Сүйіндік
Бегендік
Сүйіндік
Сүйіндік
Сүйіндік
Бэсентиін
Бэсентиін
Бэеентиін
Бэсентиін
Қыпшақ
Қыпшақ
Қанжыгалы
Уақ
(ҚРОМА 15-қор, 1-тізбе, №2048-іс, 105-бет).
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЦЦЫҮЛЫ
25
I иді Баянауыл сыртқы округы тұрғындарының азайып,
ііпипо себептерінетоқталайық. (Қараңыз: 3-кесте).
1>;іиііауыл сыргқы округы тұрғындарының саны
Кесте № 3
Жылдар
IИ10 жьпіы
IК »() ж и ііл ы ң аяғы мен
I Н4() ж к ш д ы ң басы
ІМ о ж ы л д ы ң аяғы мен 1850 жыдцың
Қазақтар
Барлық
тұрғындар
65457
40141
проценті
65457
100
63463
99,2
63986
Омсһі
IН50 жы.вдың о ртасы
I Н<>() жылдары
ІН70 ж (ІІавлодаруезі)
44289
38141
140505
37178
130824
97,5
93,11
(Т) Бекмаханов Н. Е. Формирование многонацио-нального населения
Км інхстана и Северной Киргизии. М. "Наука" 1980. табл. 13-16,19, 28.
1833 жылы Үшбұлақ сыртқы округынан Баянауыл окруі і.іна 650 үй көшіп келді. 1830 жылдардың аяғы мен 1840 жылдардың басында округ тұрғындарының саны күрт азаюы олардың Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысына (1837-1847
ж. ж.) қатысуына байланысты болды. Осы жылдары Көкшетау, Ақмола, Баянауыл, Қарқаралы, Аягөз және Құсмұрын округтарынан барлығы 87653 адам оңтүстік жаққа қоныс аударып, оның 1844 жылы 25552-і қайтып оралды.
1842-1843 жылдары Қозған болысының екіге бөлінуіне байланысты, Баянауыл округына 1 шаңырақ көшіп келді. Осы жылда Қарқаралы округында 70 үй ауыстырылғанды.
1848 жылы Үшбұлақ округы жабылуына байланысты оның
тұрғындары Көкшетау, Ақмола, Баянауыл, Көкпекті округтары бөліп берілді. Баянауыл округына 23845 адам қоныс аударып, соның нөтижесінде 15 болыс ел болды (4-кесте).
1868 жылгы реформа
Қазақ халқын толық багындырып, жұмса жұдырығында ұстайтындай басыбайлы боданына айналдыру үшін орыс отаршылдарына екі аға сұлтандық басқару жүйесі қолбайлау бөгет бола бастады.
26
Баянауыл сыртқм округмна қарастм болмстар
(1851 ж. дерек)
Кесте № 4
рет
саны
1
Болы сты ң атауы
Болыс бастыі ы
Ақбура-ТұлпарОрманшы
Алдоңғар Қарқымбаев
24.02.1837
Болыс
бастыгыніі
туған
ж ылы
1795
Торсықбай Құсақов
13.02.1837
1794
Байтоқ Жұмагылов
26.05.1843
1800
Бэзіл Тұрсынбаев
26.05.1844
Мұстафа Шорманов
10.04.1843
Үкібайііайзабеков
13.02.1837
Саудагер Сүгірэлин
14.03.1842
Ақжан Жұмагылов
10.09. 1843
2
Алгаиі болыс
болі ан уакыты
Күлік
3
Айдабол
4
Жаңгозы-Айдабол
5
1822
Күлік-Қаржас
1793
6
Саты л ған-Алты нтор ы
7
1797
1809
Қозған
8
Бәйімбет-Бәсе нтиін
9
*
1812
МомынбекҚазангапов
26.02. 1843
Т ебен Сэрсенбин
24.10. 1842
Бәсентиін
10
1800
Әйте й-Бэсентиін
1809
Тоқпан Айгуаров
11
Сэмек-Бэсенттн
1813
ЖұрынЖүсіпбеков
31.10.1842
Айтуар Жарылғапов
13.02.1846
1797
Бозғозы-Буранайман
Әли Көкшалов
5.06.1839
1788
Жэуетей-Буранайман
Жандыбай Алтыбасаров
26.11.1838
1797
12
Акгілес-Күшік Бэсенттн
13
14
15
Әжібай-Қанжығалы
Өйткені сыртқы округтарга, болыстарга бөлінген дала қазақтары негізінен өзін-өзі басқаргандықтан, билеуиіі үкіметтің жогарыдан берген нұсқауларын орындауға келгенде, көп жағдайда,
сенімсіздіктуғызды. Әсіресе, Кенесары бастаганұлт-азаттыққозғалыс кезінде кейбір ага сұлган, болыс басшылары тарапынан қанына тарту, бүйрегі бұрушылық байқалды. Сондықтан, қазақ даласын
тырп еткізбей ұстау үшін оны 6 облысқа бөлді. Жетісу мен Сырдария облысы Түркістан генерал-губернаторына, Орал мен Торгай
облысы Орынбор генерал-губернаторына бағынды. Семей облы-
ҚАЗАНҒАЛБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
27
і іііна Семей, Павлодар, Қарқаралы, Зайсан, Өскемен уездері қарады. Уездер болыстарға, болыстар әкімшілік ауылдарға бөлінді.
Облыс әкімшілігін әскери губернатор баскарды. ол өрі осы
ч()іыстағы әскери казактардың атаманы қызметін қоса атқар/ц.і. Сонымен екі тізгіннің екеуі де бір қолда болды.
Уезд бастығын, облыс өкімшілігінің ұсынуымен генералi убернатор тағайындады. Оның аға және кіші көмекшісі болды. Кіші көмекшісі, кобінесе, қазақтан тағайындалды. Уезд баii ығына сол жерде орналас.қан барлық өскери құрылымдар мен
молиция бөлімшелері тікелей бағынышты болды.
Вір болысқа 1000-нан 3000-ға дейін жеке шаруа, бір әкімшілік
пуылға 200-300 түтін бағынышты болды. Әрбір 50 жеке шаруаға
бір сайлаушы (елу басы) сайланып, осы 20-дан 60-қа дейін елу
ішсылардың съезінде болыс басшысын жөне оған кандидат сайианды. Әрбір 10 жеке шаруаға 1 сайлаушы (он басы) сайланып,
7.0-30 он басылардың жиынында аулыный старшина (ауылнай)
сайланды. Сайлау нәтижесін бекіту (бекітпеу), не қызметінен алу
моселесін тікелей уезд бастығы шешетін болдыЕңнегізгісі, 1868 жылғы "Уақатша ереже" бойынша, қазақтың
бүкіл жері мемлекет иелігінде деп жариялаещы Патшадан грамота
арқылы берілген жер ғана жеке меншіктікі деп табылды. Мысалы,
Іяюентиін ішіңде Бұқакүбір Рамазанов Жақай Қаратоғайдан 90 десятин жерді патшаның грамотасы бойынша өз меншігіне алған.
Жердің мемлекег мүлкі боп танылуы оньз қазақтың пайдалануі.інан алып, көшіп келғен переселендерге беруге заңды негіз болды.
Жалпы, 1868 жылғы реформа Ресейге бодан бұратана халықгы орыстың тәргібімен бір орталыққа бағьіндыруды көздеді.
Төрелер ресми биліктен мүлде ығыстырылып, бүкіл билік орыс
шенеуніктерінің уысына көшті.Сонымен қатар, отаршыл үкімет
қазақ даласындағы дөстүрлі рулық қарым-қатынасты жоюға
тырысты. Болыстар да, әкімшілік ауылдар да рулық белгілерге
емес, аумақтық принңипке негізделіп құрылды. Тіпті 1878
жылы болыстардың рулық аттары топонимикалық атаулармен
алмастырылды. (5-кестені қараңыз)
28
Павлодар уезіне қарасты болыс аттарының 1878 жылғы
өзгеруЬ
Кесте № 5
1878 жылга дейінгі аты
Күлік-Орманпіы
Қозған -Тұлпар
Айдабол
Қүлеке-Қаржас ж эне Сатылғзн Қаржас
А қтілес-Күшік-Найман-Бэсентиін
Апай-Бөрі-К\тнік
Бэйімбет-Бэсенгаін
ж эне
СырымКүшік-Бэсентиін
Сэмек -Бэсентиі н
Әжіба й-Қанжыға лы
Қосайдар -Қы пшақ
Бұлтың-Қыпшак
М үрат-Уақ
1878 жылдан ксйінғі аты
Қызылтау
Карамола
Далба
Баянауыл
А лқакол
Қараөткел
Ақсу
М аралды
Ақбеттау
Ү рық
Кен-Қ азат (Қызылагаш)
Тереңкөл
(ҚРОМА. 15-қор, 1-тізбе, №2048-іс, 105-6.)
Семей уезіне қарасты кейбір болыстардьщ атгарьшьщ өзгеруі
Кесте № 6
№
1
2
3
4
1878 жылга дейінгі аты
Бидалы-Уақ
Жансары-Уақ
Өйтсй-Бэсентиін
Жэуетей-Буранайман
1878 жылдан кейінгі аты
Бесқарагай
Сейтен (Малыбай)
Кеңтүбек
Айгыржал
Есжеріу бұл болмгтардьщ жерлері, пегізінея, қазірі Паиюдароблысьпш қарайды.
(ҚР. ОМА. 15-қор, 1-тізбе, 1248-іс, 107-бет.)
Қазақтардыц ылаңы
Патшалы Ресей әкімшілігі Ертіс бойына өуелі Сібірден,
кейіннен қылмысты істері үшін басқа жақтан жер аударылған
қаңғыбастарды көшіру арқылы қоныстандырып, оларды "казактар" деп атаған. Осы бүзық кірмелерге, отставкадағы офиңерлерге, шаруа-мұжықтарға жер бөлініп берілді. Олар иемденіп
алған жерлерді (учаскелерді) өз есімдерімен атап, карталарға,
статистикалық мөліметтерге казак-орыс офиңерлерінің жері деп
көрсеткен. Мысалы, Ақсу болысына қарасты өзен жиегіндегі
ҚАЗАНҒЛПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
29
імобі шүйгін шабындық, жайылым жерлердің аттары былай
іпгертілген (1897-1898 жылгы дерек): Копейкин, Козлов, Соі і о п , Русив Плотников, Чукеев, Карбышев, Березовский, Краснонеров, Богдашин, Макулков, Рыбин, Базанов^ Назаров, Лапіеіі, Трубачев, Кутушев, Калачев, Грязнов, Десятов, Белкин.
Қазақ даласының ең шұрайлы жерлерін казактар зорлықіюіі иемденіп, қазақ малға қолайсыз, сусыз, гақыр жерлеге ығысі і.ірылып тасталған. Бұл пиғылдарын іске асыру жолында олар
и і қылмыстарын қағаздары бойынша заңды етіп бекітіп отырғ.'ііі. Мысалы, Ертіс бойында Бәсентиіндер ежелден қоныс еткен жерлерге казактардың 6-шы әскери полкі орналасып алған
соң, жергілікті қазақтардың малдары маңайларына жақындаса
Оолды, әуелі жоғарыға арыз, шағымдарын айтып алып, сосын
жазалау саясатын қолданған (Қазақ Республикасы орталық мемиекеттік мұрағаты (ҚР ОММ) 345-қор, 1-тізбе, 1422-іс, 10 бет).
Лтап айтсақ, хорунжий Костылецкийдің куәлігі бойынша, Баянауыл дуанының заседателі (қазысы) Шабиновтың үкімімен
мынадай іс қаралған. (Істі заседатель Серебренников жүргізген).
1848 жылы жазда Баянауыл сыртқы округының аға сұлтаны
Қазанғап Сатыбалдыұлының қарамағындағы бәсентиіндер каіак өскерлерінің үлесіндегі жерге мал жіберіп, 29 мың сотық
жердің шөбіне зиян келтірген екен. (ҚР ОММ 345-қор, 1-тізбе,
1422-іс, 222-бет). Осы шығынды қазақтарға төлеу мөселесі казак
өскерлерінің сенімді уәкілі Каряковский мен дистанция бастығы
хорунж Выдринге тапсырылған екен. Хорунжий Костылецкий
айып шығынын толық талап ететіндей жағдайда аға сұлтан Қазангап Омбыға барып, қазақтарды кеп айып төлеуден құтқаруды
ойлаған. Қазанғапты арқа тұтқан бөсентиіндер салық төлеуден
мүлде бас тартып, малдарын өз жайылымдарына жіберген
көрінеді. Бұл өрекеттерді қылмыс етіп көрсе үшін, казак атамандары Ертіс бойына мал жайылдырған қазақтарды жоғары жаққа
қаралап көрсетеді. Бұған 6-шы казак полкінің командирі Карбышевтың Баянауыл округінің заседателъ Серебренниковке жазбаша берген хабар дәлел бола алады.
30
Бұл хабарда, сонымен қатар, сұлтан Қараәділов және
Бәсентиін Қазыбековтер тыйым салынған жерлерге жасырын
тұрде қыстау салғандары туралы да айтылған. Тәртіп бұзушыларды казак әскерінің жерінен жедел кетіру керек деген
ұсыныс жасаған. Бұл талаптарды орындау үшін жоғарыдан
рұқсат жөне көмек күтетінін айтқан, әрі қазақтарға айып салығын салу мәселесін қойған. Осыдан кейін, 1851 жылы 26
мамырда Шекара басқармасы Ертіс бойындағы казактар қоныстанған төңірекке мал жіберуге болмайтындығы жөнінде жарлық шығарады. Егер бұйрық орындалмаса қатаң шара қолданылатыны да жарияланған (аталған іс, 88 бет).
Полковник Карбышевтың көрсетуі бойынша, малдары егістікке, шабындыққа түсушілердің көпшілігі Қазанғап балалары және осы жерді ертеде қоныстанған қазақтар екендіғі
айтылған. Олардың ішінде, тергеу кезінде Ертістен Баянауылға қаш қандарды қоспағанда, Бөсентиін болысы Тебен
Сәрсенбин мен ауыл старшындары Жарасбай Жолбин, Қотан
Айбасов, Тайжан Шорманов, Бегімбай Әлиевтер бар. Бүл іс,
арасында үзілістерімен, 8 жылға созылады.
1856 жылы 12 шілдеде шығарылған қорытынды бойынша, бұл
іс патшалық өкімшілік заңының 173-бабындағы 2-тармақпен қаралып, Бәсентиіндер казактарға мол айып шығынын төлеумен аяқталады. Ал, ел ағасы Қазанғап Сатыбалдыұлы бұл тергеу аяқталмай, сол жылы 85 жасқа толған шағында қайтыс болады.
Кірме казак-орыстардың Ертіс бойындағы елғе салған бір
ылаңы осындай.
Бәсентиін
Арғын тайпасына жататын "Жеті момынның" бірі - Бөсентиін руының қай ғасырдан бастап тарих сахнасына көрінгені туралы нақтылы деректер әзірше табылмады. Бұл рудың атын өлемге әйгілі еткен оның батыр ұл-қыздары - қазақ халқының XVIГІ
ғасырдағы ұлт-азаттық соғысының қаһармандары екені белгілі.
Сондықтан, Бәсенггиін руы туралы әңгімені батырлардан бастайық.
ҚЛЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
31
іиін Ь арлы бай - шамамен XVII ғасырдың аяғы Ч \ III і н:ы рдың бірінші жартысы аралығында өмір кешіп, АбыИГІЙЧІ.Щ оц жағында отырған батыр. Иісі Бәсентиін руының
у | ііііи.і "Барлыбай" екені белгілі.
*
Носентиін үлы Барлыбай
<Імыраулап сөйлейді,
І\ ісі ы/іқына көнбейді:
( 'сн кок бөрідей желдің, хан.
Гоқал терек түбінде
Лттанып кеңес қүрдың, хан.
Иманды қолга түсеміз,
"Кел, қайтайық" дейді хан.
(Абылай туралы жыр.
III. Уәлиханов 1961, 74-бет).
Малайсары батыр. Шамамен 1700 жылдары туып, 1750
/кылдардың басында қаза тапқан. Руы - Бәсентиін, оның ішінде
Сырым тармағынан. Әбілмөмбет хан мен Абылай сұлтанның
іамлнындағы Орта жүздің ең ықпалды батыр, биінің бірі.
Малайсарының тарих сахнасына көтерілуі XVIII ғасырдың
Оасында бірлігі азайып, берекесі кете бастаған қазақ елін жоңғірлар, буруттар (қырғыздар), қарақалпақтар, башқұрттар, каіак-орыстар, Еділ қалмақтары жан-жақтан тартқылап, талай
бастаған кез болатұғын. Сол кезде ол Абылай сұлтанға кездесіп,
о і і ы ң ең алғашқы сенімді серіктерінің бірі болады.
Абылай ханнан қазақтың батырлары туралы сұрағанда, ол:
"Өз тұсындағы батырлардың ішінде байлығы, батырлығы,
мінезі жағынан Малайсары бөрінен де жоғары тұр", - депті. (Ш.
Уәлиханов. 5 томдық шығармалар жинағы, 1-т., 1961, 222-6).
Малайсары батыр Абылайды қалмақтың тұтқынынан босатуға, жоңғарлар мен қазақтардың арасыңдағы соғысты,
араздықты тоқтатуға, екі ел арасында достық қарым-қатынасты қалыптастыруға мәмлегерлік көп еңбек сіңіріді. Тар-
32
хан - орта ғасырдағы түркі халықтарыныц әйгілі өскер басына, беделі жағынан ханға (қаганға, қонтайшыға) жақын
түрған ел билеуші ірі шонжарға берілетін әскери атақ. Тархан атағына ие болған барлық алым-салықтардан босатылған, қылмыскер ретінде жауапқа тартылмаған.
Ш. Уәлихановтың жазбалары бойынш грамота қытайдың
(не тибеттің) ақ қағазынан жасалынып, оған тиісті сөздер қалмақ
тілінде жазылып, ең соңында дөңгелек мөр қойылған. Грамотаны Малайсарының ұрпақтары беріпті. (Ш. Уөлиханов. 5 томдық шығармалар жинағы. 3-т., 1985 ж, 300-302-беттер).
Малайсары батырдың атамекені Павлодар облысы, Май
ауданына қарасты жерлер: Ертіс жиегінен қырға Қалмаққырған, Қызылтауға дейін созылған үлкен алқап. Ф. Щербина бастаған экспедиция материалдары ("Материалы по киргизскому
землепользованию, ..." т.ІУ. Павлодар уезд. Воронеж, 1903)
бойынша, Ақсу болысына қарасты 7,8,9-өкімшілік ауылдар орналасқан Түндік өзені жағындағы Қарнақ, Қарнақ құдық, Қара
шеңгел деген жерлерді қоныстанушылар Бәсенгиін руы ішінде
Сырым тармағына жататын Тоқтауыл атаның ұрпақтары екені
көрсетілген. Тоқтауыл -Малайсарының әкесі, түйені көтерген,
жолбарысты жарып өлтірген белгілі батыр (¥лтты қ Ғылым
Академиясы Орталық кітапхана қолжазбалар қоры, 829-папка,
2-дәптер) Қарнақ - Малайсарының туған інісі. Малайсарының
4-5-ші ұрпақтары - белгілі балуан Бекбаудың Сүлеймені, Арынұлы Қожабек ұста; олардың ұрпақтары осы Май ауданының
тумалары. Малайсарының туған қарындасы Гауһар батыр Қаракерей Қабанбай батырдың жары. Қалмаққырған тауының
сыртындағы биік қарауыл төбеге Гауһар батыр шығады екен,
сондықтан ол Г ауһар төбе аталыпты деғен әңгіме ел ішінде бар.
Талдықорған облысы жерінде Алты жотасының жанындағы
таулы қырат "Малайсары" тауы деп аталады. Қанды шайқаста
тапқан батырдың денесі сол тау басына жерленген. Осы облыстың Киров ауданы Малайсары ауданы аталғаны белгілі. Павлодар облысы, Май ауданының Киров атындағы шаруашылық,
ҚАЗЛНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
33
пуыл, сол ауылдағы орта мектеп қазіргі Малайсары атында.
Малайсары туралы Деректерді, батырдың ата-тек шежіресін
жинақтан ("Қазақ халқының қаһарманы, ГІавлодар, 1991ж.)
і»қып, танысуға болады.
Жасыбай Өмірүлы - XVIII ғасырдың бірінші жартысында
имір сүрген батыр. Руы - Бәсентиін, оның ішінде Бесен тармаі ы. Өмірқара қылды қақжарған өділ би болыпты. (М. Жүсіп).
Ж асыбай батыр туралы ж ы р-дастан, аңы з-әңгім елер
ҮлттықҒылым Академиясы Орталық кітапханасының қолжазьшіар қорында сақтаулы. Павлодар облысы, Баянауыл ауданы
жерінде Жасыбай көлі, Жасыбай асуы бар. Батырдың денесі сол
юудың үстіне жерлені ен.
Сырымбет батыр - XVIII ғасырдың бірінші жартысында
имір сүрген батыр.
Майданда от шашқандай оқ иіашатын
Сырттаны Бәсентиін Ер Сырымбет, деп, "Батыр Баян" поэмасында Мағжан Жүмабаев жырлаі дн осы батыр.
Мәшһүр Жүсіп жазбалары бойынша, Сырымбет батыр
І.осентиіннің Сөмек атасынан шыққан. "Кешегі Жөңке де,
I Іүрташ молдалар да осының үрпағы еді", - дейді Мәшекең.
( 'омектердің қонысы - қазіргі Павлодар ауданына қарасты Кецес ауылы мен Түзқалаға (Ямышево) дейінгі аралық.
XVIII ғасырдың екінші жартысында қазақ даласы қалмақі ардан тазартылғаннан кейін, Бөсентиіндер ежелгі жайлауларына орала бастады. Бәсентиіндер осыдан былай Ертістің екі
жағасын қыстап, Семияр станиңасынан Қашырға дейінгі жиек
пен оңтүстікте Түндік өзеніне дейінгі аралықтарды қоныстанган. Жайлауға шыққанда оңтүстікке, оңтүстік-батысқа қарай
шамамен 50-100 шақырымға дейін ғана ұзап, көлді жерлерді,
Олеңті, Шідерті өзендерінің ылди-жайылымдарын жайлаған.
34
Ал, Ертістің оң жағындағы Бәсентиіндер ақ патшаның 1802
жылғы Жарлығы бойынша Ямышев пен Подстепное елді мекендердің аралығындағы жерді сыйлыққа алған болатын. Сонымен қатар, бұл Бәсентиіндердің біраз бөлігі Алтай таулы
өлкесіне қоныстанып, теріскейге қарай мал жайып, сонау Обьқа
дейін көшіп-қонып жүрген. (Баянауыл округіне қарасты СәмекБәсентиін деп аталған бұл болыстың XIX ғасырдың ортасындағы басшысы - Тоқпан Айтуарұлы).
Ертіс бойындағы Бәсентиіндер 1850 жылдары негізінен 5
болыс ел болған. Соның ішінде Ертістің сол жағындағысы 4
болысты құрады (1851 жылғы дерек бойынша):
1. Бәсентиін болысы (болыс басшысы - Момынбек Қазанғапұлы) барлығы 11 ауылдан құралған, онда 1300-ге тарта түтін
(үй) болған. Бір ру болса да ата, сүйек жағынан бұл болыстың
тұрғындары 4-ке бөлінген (1857 жылғы дерек бойынша):
Бөрілер 225 түтін, Апайлар 388 түтін, Ақтілестер 137 түтін,
Сырымдар 544 түтін. Сырымдардың, оның ішінде, негізінен,
Досым тармағының қонысы Түндік өзенінің бойында болған.
Бөсентиіндердің қыстаулары негізінен, Ертістің сол Жағалауынан шақырымдық алқапқа, яғни Батыс-Сібір казак өскерлерінің зорлықпен иемденіп алған жеріне орналасқандықтан,
жерге салық төлеген. Одан басқа өз атамекенінің шабындығын
Малайсары батыр пайдаланғаны, шөп шауып, отынға ағашын
алғаны үшін қазақ байғұстарға ертүрлі ауыр-ауыр салықтар
салынғаны белгілі. Мысалы, 1863 жылы Павлодар, Подстепной, Черноярский, Гриғорьевский, Песчаный станиңасындағы
казак өскерлеріне қазақ ауылдарының старшындары мынадай
мөлшерде салық төлеген: Бөрі атасы 95, Апай аталары 455,
Ақтілестер 71 сом (күміс) ақша.
2. Бәйімбет-Бәсентиін болысы (болыс басшысы - Ақжан
Жұмағұлұлы) барлығы 762 түтіннен тұратын 7 ауыл құрап, бір
болыс ел болған. Рулық құрамы жағынан Жаманай жұрты 5
бөлімшеден, оның ішінде сан жағынан ең ірісі Қойсарылар 4
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЩЫҮЛЫ
35
оолімшеден тұратын. Жаманайлар барлығы 4 ауыл ел болып,
онда 1857 жылы 522, 1860 жылы 463 үй бар еді.
Бесендер алты бөлімшеге бөлінген, барлығы 300 түтін.
3. Әйтей-Бәсентиін болысы (болыс баспіысы - 1842-1846
ж.ж. Кенебай Ақпанұлы, 1846 жылдан Тебен Сөрсенбіұлы)
мынадай ру тармақтарынан құралған бір болыс ел болды:
Көшеншүрек, Сағынай, Иман, Төртсары, Андас, Есенгелді,
I іимәмбет. Болысты құраған басты-басты 7 ауылда 1857 жылы
‘>86 үй, 1861 жылы 891 үй болған еді.
Болыстың қыстаулары Кривинка, Подпуск, Қиық (Лебяжье),
Қарақала, Тұзқдла (Ямышев) елді мекендерінің тұсындағы бегте,
нп іи қазіргі Май ауданы жерінде орналасқан. Көктем, жаз айларында
кдзақ ауылдары қыстауларынан оңгүстікке қарай 20-30 шақырым'іай көшіп, Қырыққұдық деп аталатын жайлауларына үй тігетін.
4. Ақтілес-Күиіік-Бәсентиін (болыс басшысы - 1842-1856
ж.ж. Жұрын Жүсіпбекұлы, 1856 жылдан Дөуек Жақашұлы) 8
іплғын ру тармақтарынан тұрады: Қайып, Бабақ, Кенжебай,
Күшік, Қангелді, Шақшан, Шелек, Итемген. Болысты құраған
(»арлығы 8 ауылда 1857 жылы 889 үй, 1861 жылы 1500 үй болі ін. Бұлардың ішіндегі Шелек, Кенжебай аталарының қыстауиары Песчан станицасының қарсысында болса, басқалары Преснов, Чернорецкі, Қашыр станицаларының жанында, қалғаны
Черный станицасы мен Павлодар қалашығының қарсысында
чрналасқан. Соңғы аталған елді мекендердің қарсы бетінде
кыстағандар жазға қарай қырға, 20-30 шақырымдай жердегі
гұіцы құдықтардың жанына орналасуға тырысқан. Ал, басқа
пталар Жөдігер, Тайқоңыр, Нарбота, Жөнібек, Байшұңқыр,
Қарамырза сияқты көлдердің маңын жайлаған.
Жалпы, айтпай кетуге болмайтын жағдай, Ертістің жағалауын қоныстанған Бәсентиін ауылдарының хал-тұрмысы аянышты
еді. Қазақ ауылдары әскери казак-орыстарға әрбір шабындық учаске үшін 15 сомға дейін (күміспен) төлеуге мәжбүр болған. Бұл аз
болғандай орыс отаршылдары әртүрлі салық салып, жасақ-жылу
жинап, елді әбден титықгатқан. "Приходиться платить, кроме ясака
и ремонтной пошлины множество сборов станичным обществам"
36
("Материалы для географии и статистики России". Область сибирских киргизов. 16-т., 1-бөлім, 1868 ж., 343-6.)
Бәсентиін елінің сол кездегі өлеуметгік тұрмыс жағдайын жылдан-жылга күрг төмендегенін мына кестеден де байқауға болады.
Небәрі 3-ақ жылдың ішінде (1857-ден 1860-қа дейін) малы бар шаруалар саны азайып, малы жоқгар көбейгені бадырайып көрініп тұр.
Кесте № 7
Болыстар
Ьәсеіггиін
Бэйімбег-Бәсентиін
Ойтей-Бәсентиін
Ақгілсс-Күгаік-Бэсентиін
4 болыс бойынша:
Малы бар қазақгар
1860 ж.
1857 ж.
874
953
1069
1206
753
949
853
803
3499
3962
Малы жоқ
1857 ж.
251
56
49
30
386
қазаіаар
1860 ж.
328
37
48
93
526
Солтүстік өңірде Бөсентиіннен өр заманда қилы себептермен
бөлініп, ұзаңқырап барып өсіп-өнген ауылдар бар. Солардың ішінде
Қангелді Күшіктің бір баласы - Айтпай деген кісіден тараған ұрпақ
қазіргі Көкшетау облысының Айыргау, Рузаев аудандарына қоныстаныпты. Айгпай - шамамен олардың жетінші аталары, ергеректе қалың Атығай-Қарауылдың ортасына келіп, батырлығымен,
кісілігімен төңірегіне сыйлы болып өткен екен. Жасы жетіп қайтқанында, сүйегін Түркістанға апарып, Қожа Ахмет Иассауи кесенесінің қасына жерлеғен. Кезінде Міржақып Дулатовтың, Мағжан Жұмабаевтың жан аяспас досы болған, Алаштың белгілі қайраткері, дәрігер, журналист Жұмағали Тілеуліұлы - осы күнгей
Көкшетаудағы Бәсентиін азаматы.
Жігіттері шеттерінен балуан, атқұмар, қызыққұмар, еңбекқор
бұл ауылдың жауырыны жерге тимеген Игіберген балуан; сынап,
баптаған аттары бәйгенің алдын бермеген Әубөкір; қасқыр алатын ит ұстап, қыран бүркіт салатын Қабдөш секілді атақты адамдары болды. Отан соғысында жаумен айқасып, аман оралған
Қуанышбай Сүлейменұлы, Фазш Рамазанұлы, Оразбай Саршаұ-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
37
•
иы, Көкөш Мұқашұлы сияқгы азаматтары елге ақылшы, басшы
болған тұстарда "15 жылдық Қазақстан" деп аталатын бұл ауыл
ауданда үнемі алда жүретін іргелі шаруашылық болып тұрды.
Көкше жерінде өсіп-өнсе де, бұл Бәсентиіндер өздерінің ата
жұртын, аталас туыстарын әсте естерінен шығармаған. Үжымдастыру, ашаршылық жылдарының алдында тіпті отыз шақты
үй бөлініп, Ертіс бойын бірер жыл мекендеп те қайтқан.
Мен сол Ертіс бойында туыппын, сонда біздің түп-тегімізді,
і уыстарымызды іздеп баруымыз 1926-1928 жылдары болса керек, - дейді құрметті зейнеткер Құбаш Мүхамедияұлы. - Ал, өкем
Мұхамедия (бүкіл ауыл ол кісіні жақсы көріп, Әкияй дейтін еді)
тіпті жетпісінші жылдардың басында жарты мың шақырымға
жуық жерге салт барып, тағы да туысшылап қайтқан болатын.
Бөрі
Тамыры бір ағапггың бұтақтарындай, бір атадан тараған ончаған түркі халықтарының ғасырлар бойы қалыптасып, әртүрлі
деңгейде сақталған ортақ рухани мұралары бар. Оларға жатаі ындар: тіл жақындығы, салт-дәстүр ұқсастығы, шығу тегімізге
байланысты аңыз-әңгімелерге, иланымдарға неғізделген танымдық нышандар. Соның бірі - "Бөрі" тотемі (киесі), яғни көкбөрі
(>ейнесін қолдаушы күш ретінде қастерлеп, қасиет түту.
Жазушы Т. Жұртбаев "Дулыға" атты еңбегінде: "... осынау
көк бөрі туралы аңызды айтпасақ, онда өзінің құрамы жағынан
олемдегі ең үлкен бір тектік (этникалық) және тілдік топты
кұрайтын иісі түркі халқының тарихи бастауын, олардың өзара
гамырластығын ескермегендік, әрі ата-бабалардың ғасырдан
і асьгрға шындық ретінде жеткізіп келген рухани өсиетін мойындамағандық болып табылар еді..." деп жазады.
Кек бөріге (қасқырға) табыну, оны қасиетті көзін керіп, кие
гұту сенімінің берік қалыптасуына мына бір аңыз негіз болған
сияқты. Біздің жыл қайыруымызбен V ғасырда Ордостан бес
жүз үйлі ашина түркі тайпасы Алтайға қарай үдере көшеді.
Ііұлардың жолын тосқан қарақшылар тайпаны қырып салады.
I айпаның соңғы тұяғы он жасар ұлдың екі қолын, екі аяғын
38
кесіп тастап кетеді. Белтіріктерінен айрылған көк бөрі қансыраған балаға кездесіп, сүті сыздаған емшегін емізеді. Жарасын
жалап, қанын тоқтатады. Сорлы бала қасқырға бауыр басып,
тағылық тіршілікке бейімделеді, ержетеді. Сөйтіп, көк бөрі баланың анасына, кейін иісі түркі халқының сиынар аруағына
(тотеміне) айналады. Жаңағы үланды түркілер "Көкбөрі", моңғолдар "Ашана" (бөрі), Қытайлар "Ашина" (мейірімді бөрі),
арабтар "ІІІанэ" деп атайды. Түқымы құрыған ел, осылай, көк
бөрінің аналық мейірімінің арқасы нда қайтадан түлейді.
Көкбөріден кейін өсіп-өнген түркілер Алтай аңғарынан шығып, айбынды Түркі мемлекетін құрады. Ал, "Ашина" деғен
ғылыми есім алған Көкбөріні сол заманда да түркі тілінде "Бөрі",
"Бүреқаған" деп атағаны тарихи шындық.
"Бөрі" тотемі, кие тұту нышаны қазақ жұртының тарихында да берік орын алған. Екінші Түрік қағанаты заманында қазақ
жасақтары бөрінің (қасқырдың) басының бейнесі салынған байрақты ту қып ұстаған. Көк бөрінің басының бейнесі, оның сүсы
мен киесі пәле-қатерден сақтайды деп есептеген. Тас белгілерде: "Жауынгерлеріміз бөрідей тисе, жауларымыз қойдай қырылады", - деген жазу да кездеседі.
Борі басы - үраным,
Бөрілі меніц байрагым.
Бөрілі байрақ котерсе,
Қозып кетер қайдагым.
Борілі байрақ астында
Богеліп корген жан емен.
Бөрідей жортып кеткенде,
Бөлініп қалган жан емені
Бұл - Сүйінбай ақынның (1815-1898) ұлт-азаттық қозғалысты дөріптеп айтқан ұлы шығармасының бірі.
Дулат ақында да осындай ұғым білдіретін тіркестер кездеседі. Ал, Махамбетте:
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
39
Исатайдың барында
Екі тарлан борі едім, деген жолдар бар.
Бөрі сөзінің төркіні: "Бөрі", "Буре", "Құрт" - бір ұғымды
оілдіреді. Ғалымдардың пікірінше, біршама атаулар көне тұркі
і іліндегі "Құрт" сөзінен пайда болған екен. Мысалы, қазақша қасқыр сөзі "қас" (хас) пен "құрг" деген сөздерден құралып "қасқұрг",
мгни "нағыз" бөрі деген мағынаны білдіреді. Сол сияқты башқұрт
(түркі жұргына жататын халық атауы) - башқұрт (мағынасы - бас
(>орі, басшы бөрі); "Бозқұрг" (Түркиядағы саяси ұйым) - боз-құрт
(мағынасы - боз қасқыр, сұр қасқыр, ал орысшасы "серые волки").
Иісі тұркі тектес халықтардың тамырластығын дәлелдейтін
деректің тағы бірі "Бөрі" деп аталатын рулық тармақ-топтардың
болуы. Мысалы, ноғайда: Ноғай-Қара Ноғай-Иембойлық-МесітІіорі өтпек. Қырғыздағы бөрілер Ош аймағына қарай топтасқан.
Қырғыз-Оң-Қанат-Әдігіне-Бөрі. Бөріден Буйла бөрі т.б. тарайды.
Қазақта Орта жүз Арғын тайпасына жататын Бәсентиін
руының бір тармағы "Бөрі" болса, басқа тармақтары "Күшік",
"Итемген", "Хангелді-Күшік" деп аталады. Сүйіндік елінің бір
діңгегі болған Едіге бидің баласы, Баянауыл дуанының алғаіпқы аға сұлтаны Шоң би өз балаларына "Итемген", "Құтемі ен", "Сүтемген", "Майемген" деп ат қоюы көк бөріден дарыган қүт-берекенің азаймауын меңзегені емес пе?
"Бөрі" атауы ежелгі түркі жүртының көне тарихынан
бүгінгі күнге дейін жеткен мұра, белгі деуге болады. Түз сырттаны бөрінің, қазақтың жеті қазынасының біріне айналған асыранды бөрілердің (иттің) аттарын зерделі аталарымыздың иемденуі, сайып келгенде түп-тегімізге байланысты аңыз-өңгімелерге, халық жадысына деген құрмет деп білуіміз керек.
Бұл ру тармағы қалайша "Бөрі" аталғаны жөнінде мынадай
оңгіме бар. Бәсентиіннің ұрпағы Қатыс батыр қалмақтармен
соғысып жеңген соң, олардың бір еліне хан болған екен. Бірақ,
әйелдері үл тапса, хан өлтірте беріпті.
40
- Мұныңыз қалай, Сізге мирасқор керек емес пе? - деп сұрағанда:
- Мені бұл ел сыйлағаннан емес, қорыққаннан хан қойып
отыр. Мен өлген соң, бәрібір тұқымымды құртады, - деген екен.
Хан Қатыс алыс жорыққа аттанғанда жүкті қалған өйеліне: "Қыз тапсаң, асырай бер; ұл тапсаң, өлтір", - депті. Ханша
босанып, ұл тауыпты. Іштен шыққан баланы қимай, әкесіне
көрсетпей бөлек өсіреді. Бала 12-13 жасқа келгенде, ханша оны
құтқарғысы келіп, бөрте ат алдырып, сауыт-сайман кигізеді.
Үстіндегі қару-сайманын жасыруға, әрі жатса-төсек, кисе-киім
болуға жарайтын бөрте жарғақ кигізеді, қоржынға азық салады. Баласына: "Үш кұнге дейін еш елге соқпа, кездейсоқ кісіге
бұрылма, тоқтаусыз жүре бер. Қазақ еліне жеткенше ешкімге
жөніңді айтпа, жатып тынықпа. Үш күн өткен соң атыңды тынықтыр, дем ал. Сүрастырып, өз туыстарың - Бәсентиін балаларын табарсың", - деп аттандырып жібереді.
Көп күн өткен соң бала аман-есен Бөсентиін еліне жетеді. Өзімен
немеретуған Бөйімбеттің қолында болады. Еті тірі, батыл жігіт қалмақтарға қарсы жорықтарға қатысып, ерлігімен көзге түседі, кейін
жасақ басқарады. Жауға бөрідей тиеді деген атаққа ілігеді.
Анасы атын Бері қойды ма, өлде бөрте ат мініп, бөрте жарғақ
киіп келгендіктен бе, әлде бөлтіріктей жас болса да көкжал қасқырша жалғыз жортып туыстарына қосылғанынан ба, өйтеуір, Бөрі
аты оның өзі түгіл кейінгі ұрпақтарына да мирас болыпты.
Сонымен, Бөрі Бөйімбеттің қолында жүреді. Біршама уақыт
өткенде ол: "Аға, мен елім деп келдім, мені ел қатарлы үстасаңдар, ел боламын. Әйтпесе, атарман-шабарман болсам немесе мал
бақсам, қалмақта да күн көруші едім", - деп айтып салыпты.
Бүл сөздің түбін ойлаған Бөйімбет қүда түсіп, Бөріғе өйел өпереді. Қолында күйеуі өлген туысы Апай екі баласымен отырады екен. Бөрінің отауын және осы Апайды балаларымен өзен
жағалауына қондырып, жиналған халық алдында: "Әуелде ел
қылам деген сөзім бар еді, енді қауымдасып бірге тұрсаңдар,
сендерді де Бәйімбет ауылы дейді. Сол себепті бөлек ауыл болып отырыңдар", - деп, Бөрі мен Апайға енші беріпті. Бәйімбет
ҚАЗАНҒАГІБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
41
малына ойық ен салады екен, Бөрі мен апасына берген малдың
сол құлағын тіледі. Сонымен, Бөрі мен Апай ауылының малының ені сол жақтан тілік, оң жақтан ойық. Міне, осылай АпайБөрі деген ел атанған екен,
♦
Ата қонысы. Бөсентиіннің басқа тармақтары сияқты 18
ғасырда өзінің ежелгі жайлауы Ертіс бойын қоныстанады.
Қыстауы қазіргі Ақсу қаласы мен Ақтоғай ауданы аралығында. Жер аттары:
Қызылшырпы, Күреңат, Қасқат, Балықтыкөл, Қаракөл, Қостерек, Дөлдіре аралы, Малыбай түбегі, Жалғызқұдық, Қойкеткен,
Ащы, Шақша, Тасқұдық, Торыат, Құлайғыр, Бозшакөл, Айырмола, Талды, Сарықамыс, Қарасор, Шұрық, Өлеңгі жәнеШідіргі езендерінің алқабы, төменгі Ақкөл-Жайылма, Баянаула жеріне қарай
Қазанғап асуы, одан әрі Ерейментаудың ығына қарай жайлаған.
Жоғарғы Бөрі, не Қызылшырпы Берісі, неғізінен, Жандәулет тармағы мекен еткен қазіргі Ақсу қаласы мен ГРЭС-тің аралығындағы Қызылшырпы деген қоныс.
Төменгі Бөрі, неғізінен, Бөрінің Байдөулет тармағы қазіргі
Қ. Қамзин атындағы шаруашылық орнаған жерде қоныс тепкен.
Сол арада (Қаракөлде немесе Ребровкада) Борілердің ұлкен зираты бар. Баянауыл дуанының аға сұлтаны болған Қазанғап Сатыбалдыұлы, оның ұрпақтары сол үлкен қорымға жерленген.
Нүркеш бабаның Алқұлы, Жаманқара, Пұсырман балаларынан тараған ұрпақтар бір себептермен Ертістің оң жағына
өтіп кеткен. Мысалы 1897 ж. санақ бойынша Маралды болысында Бөрілер 100-ге тарта түтін болған. Қазірғі кезде Алқұлылар Шарбақты ауданы, Алтай өлкесіне қарай орналасқан. Оларды Қарағай Бөрісі деп атайды.
Әйгілі адамдар
Қазангап Сатыбалдыұлы. 1771 -1856 жылдары өмір сүрген,
Бөсентиін елінің төбе биі, Баянауыл сыртқы округінің 18431848 жылдардағы аға сұлтаны.
Қазанғап арғынның асыл туған ардағерлерінің бірі екенін
Біржан сал Сара ақынмен айтысында былай білдіреді:
42
Үл тумас Қазангаптай ата үлынан
Туқымы дегдар шьщқан жатынынан.
Полковник шен алады туган бала
Шырылдап тускеннен соң қатынынан.
Баянауыл-Ертіс өңірін үлкен абыроймен билеп, халыққа
пана болған Қазекең патшалы Ресей жүргізген отаршылдық
саясаттың дауылына, рушылдық пен күншілдіктің өкпек желіне қайыспаған Арқаның бір бәйтерегі іспетті кісі болған. Оны
атақты Шөже ақыннын Ертіс бойындағы Бәсентиіндерді аралап жүріп шығарған мына өлеңінен де байқауға болады.
Әйтей бар, Көшеншурек Кеңтубекте
Гузқала етиі бопты Рыспекке.
Қойсары, Қозыбақтың қаласы жоқ,
Зергер бар Буқакубір, ел Сомекте.
Тусында Керекудің Анай, Борі,
Жақсының кунде жиын журген жері.
Жол бермей азулыга қарсы турган.
Қазекең өткен екен кемеңгері
Атақ-шені, дәрежесі:
1808 жылы Сібір қазақтарының ішінде бірінші болып СанктПетербургқа барған делегаттардың қүрамына кіреді, патшаның
дидарын көреді.
1810 жылдан капитан шеніне ие болады.
6.10.1817
жылдан штаб-офиңер. Бүған дейін Арқа қазақта
рынан офицер болгандар: төрелер Ғазы Бөкеев (1811 ж., Қарқаралы) пен Түрлыбек Көшенов (1813 ж., Ақмола).
2.04.1833 жылдан майор.
13.02.1837 жылдан болыс басшысы.
10.02.1843 жылдан 1848 жылға дейін Баянауыл сыртқы
округінің аға сүлтаны (дуанбасы).
ҚАЗАНҒАЛБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
43
Алған ордендері, ерекше белгі-сыйлмқтары:
26.10.1817
жылы кафтан мен былғары шапка жөне 500 сом
(күміспен) ақша.
1838 жылы 300 сом (күміспен) ақша.
5.12.1842 жылы Владимир лентасына тағылған алтын медаль.
9. 08. 1844 жылы алтынмен апталған күміс бокал.
Ага сұлтан Қазангап мөрініц ізі
Қазанғап орысша жақсы білген. Ол орыстармен тілмашсыз-ақ
еркін сөйлесе алатын туралы мүрағат құжаттары бар (ОММ 374қор, 606-іс, 4-п). Сондықтан, Батыс Сібір ғубернаторы мен Омбы
облысы әкімдері қазақ даласындағы істері бойынша алдымен осы
Қазеке арқылы байланысып отырған. Мысалы, Қалқаман көлінен
шығарылған тұзды түйелерғе артып, Керекуге тасымалдау жұмысын ұйымдастыруда Сібір үкімегіне үлкен қолқабыс тигізген. Жалпы, ол дала билері атынан орыс үкіметімен келіссөз жүргізіп, халқының игілігіне қажетті міндетгерді өз мойнына алыпты.
1820 жылдары Қазанғап Бөкей хандығынан да, төре билеген Қарқаралы округінен де дербес, жаңадан Баянауыл округін
құру үшін өзінің билігіндегі Бәсентиіндерді ғана дайындап
қоймай, көрші Бура-наймандарды да осы округке кіруге
көндіреді. Сөйтіп, жаңадан округ ашуға қажеггі мөлшерде түтін
санын қамтамасыз етуде ол көп еңбек сіңіреді. Бірак, қалай болғаны белгісіз, халыққа да, жоғарғы ұлықтарға да ықпалы күпггі,
шен-шекпен, сый-сияпатқа басқалардан бұрын ие болған Қазанғап 1833 жылы ашылған Баянауыл округінің жоғарғы билігі-
44
нен құр алақан қалады. Оньің есесіне, аз да болса толтырып,
қалың жатқан 5 болыс Бөсенгиін елінің көңілін аулау үшін Қазанғаптың үлы Бердіәліні қазы қып сайлайды.
1841-1842 жылдары Баянауыл округінің аға сұлтаны болған баласы Бердіәлі қайтыс болған соң, дуанбасы болып Қазанғаптың өзі сайланады. Ол дуанбасы болған 5 жылға жуық уақыттың ішінде округ көлемінде жер асты кен байлық көздері ерекше мол ашылады. Ел ішінде бейбіт өмір, тыныштық орнайды.
Қазанғаптың жерленген жері қазіргі Ақсу ауданы Қ. Қамзин атындағы шаруашылыққа қарасты Балықшы ауылының
жанындағы үлкен қорымда.
Қашнгаптың шешендігі
"Шоң би сөйлегенде қара арғымақгы су түбіне батырады, Қазанғап сөйлегенде ол арғымақгы судың бетіне шыгарады" деген ел
аузында сөз бар. Соған кэрағанда Қазекең мейлінше ділмар, бардыбар, жоқты-жоқ қып дәлел айтып сөйлеуге шебер болса керек.
***
Қазекең найман Ақтайлақ биден қалай бата алғанын еске
түсіріп: "Шамшырағың төбеңнен жанып тұр екен. Батамды берейін" деп, қасиетті бидің берген батасын алмасам, осындай
дөрежеге жете алмаушы едім", - дейді екен. (Бұл әңгімені айтқан Әлібаев Арын ақсақал).
***
Құнанбай Бөжеймен арыздасып (қағаздасып), Бөжейдің
арызы бойынша, Омбыға шақырылып, жолда Қазанғапқа сәлем
бере кетейін деп келсе, палау бастырып, шай береді. Жолдан
қарны ашып келғен Құнанбай ас иесінен бұрын палауды асап
жібереді де, бұл ісінің ерсілігін біліп:
- Қазеке, алыңыз, - дейді. Сонда Қазанғап:
- Соқыр қаздай қақшиып қагып салдың, ендігі иба-өдебің
өзіңе. Осы қалыпта қақшиып алып, қаға бер. Бұйырғаны бізге
де жетер, - деп әзілдепті.
ҚАЗАНҒЛПШ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
45
Құнанбай бұл сөзді көңіліне алып өкпелеп, ертең аттанбақ
<иіііпды. Бірақ күн тұман екен. Қазекең: - Жат, екі-үш күн тынық,
дсп жабысса, Құнанбай болмапты. Сонда Қазанғап:
*
Түман түбі - жүт,
Түмау т үбі- қүрт,
іакон түбі - сот,
Соттыц түбі - шорт.
Іэөжеймен аиыспа, араздаспа; жеңсең, өзіңді жеңесің; жеңілсең,
і н>йыңа мін - қарғыс таңба болады, - деп, ағалық ақылын айтқан екен.
Құнаңбайдың ісі Омбыдағы Ш екаралық бас басқармада
кпралып, ол аға сұлтандықтан босатылады. Бұл оқиға 1852
М.ІЛЫқараша айында болған. Омбыда бірер ай жатып, өзін ақтау
іколын іздестіре де ісі сөтсіздікке ұшырайды. Үміті кесілген
Қүнанбай еліне оралады. Қайтар жолда Қазанғаптың үйіне тоқіап, бастан кешірғендерін баяндайды. Сонда Қазанғап:
Божей менен Қүнанбай
Жүйріктігің қүландай,
Шүбарлыгың жыландай,
Агайынмен үстасып,
Омбыда жаттың бірталай.
Жеңемін деп жеңе алмай,
Не бетіңмен келесің,
Ел-жүртыңнан үялмай? деп өзіл-шыны аралас қағытады. Сонда Құнанбай:
Дүние - кезек бір күнді,
Ақсүңқар қүстың қанаты
Қия тасқа согылса,
Қарга мен қү ігын сыйынды.
Қайсысы соның боласың,
Қаргасы ма, олде қүзгыны? -
46
депті. Риза болған Қазанғап: "Жарайсың, Құнекем!" - деген екен. Сонда Құнанбай тағы да:
Туйгын тпүгырында отырып,
Қанат цақса, не еткені?
Ол - кемел куйіне жеткені.
Хан қатынына сөз салса,
Не еткені?
Ол - ханның абыройының кеткені.
Тарыццанда досың болмаса,
Не еткені?
Ол - кемеңнің цумга шеккені, деп, Қазанғапқа мұңын шағыпты.
Бердіәлі Қазангапұлы (1802-1842 ж.ж.) - белгілі би, Баянауыл округінің аға сұлтаны, аға сұлтанға кандидат, қазы қызметтерін атқарған қайраткер. Әскери шені - прапорщик.
1833-1837 жылдары Бердіәлі Баянауыл округінің дуанында қазы (заседатель) болып істейді.
1837 жылы аға сұлтан Шорман қайтыс болып, Баянауыл
дуанында сайлау өткізіледі. Сайлауда Бердіөлі Қазанғапұлын
қазылықтан босатып, оның орнына Тайжан Азнабайұлы келеді.
Бірақ, сайлау науқанын өткізуде өрескел бұрмалаушылық болса керек, бүкіл Бөсентиін елі көтеріліп, сайлау қорытындысына риза еместігін білдіреді. Бұл жөнінде мұрағат деректеріне
сүйенсек, анықтайтынымыз:
"Сайлауға шақыру бізге кеш келгендіктен, сайлауға мүлде
қатыса алмай қалдық. Оған Айдабол, Күлік, Қаржас, Орманшы руларының атақты ауқатты адамдары ғана жиналып, бізсіз
және біздің атымыздан қазылыққа Тұрсынбайдың Боштайы мен
Азнабайдың Тайжанын сайлап қойыпты. Ал, Бердіәлінің не
жазығы бар еді? Сайлау қайта жүргізілсе екен". Хатқа Жәуетей, Бозғозы, Бура-найман, Бөрі, Апай, Сырым, Бөйімбет ру
бұтақтары атынан мыналар қол қойыпты:
ҚАЗАІІРАПБІ1 САІЫ Б АЛДЫҮЛЫ
47
Сарай кеңесш ісі, төре Әли Көксалов; төре Қожакелді
Миңкішев; болыс басшысы майор Қазанғап; болыс басшысы,
и и - і і д і кеңесші Мырзағұл Елеуов; болыс басшысы Сарықұл Баймиикин; болыс басшысы Тоқсанбай Жұмато^; старшина БолпіИ Оміров; болыс басшысы Жұмағұл Байғожин; старшина
Жирты Құрсарин; старшина Тұман Ақжіғітов; би Асаубай Бап і . і қ о в ; би Күлен Тұманов; старшина Ш олақ Құттықов; би
Мүс гафа Шаныбеков; би Кербала Боқанов; старшина Аманбай
I мисупов; би Үйсінбай Тоқбаев; с гаршина Бейіс Қонақбаев.
Хатта көтерілген мәселелерді сол сайлауда аға сұлтан болып
спйланған Маман төре, Қарағозы болыс басшысы Тәукеханұлы
I Іүралы төре, Жанғозы болыс басшысы Ботпайдың Киіғі, ҚаржасКүлік болыс басшысы Шорманның Мұсасы, Сатылған болыс басііп.ісы Найзабектің Үкібайы, Ақбура-Тұлпар және Қақсал болыс
і місшысы Қарқынбайдың Алдоңғары да құптап, қол қойған екен.
( >сыған қарағанда, Бердіәлінің қазы қызметіне сайланбай, орныі і ш і босатылуын ұйымдастырған сайлау алдында аз уақыт аға
і үлтан міндетін атқарған Боштайдың қиястығынан болса керек.
1839 жылы жазда Баянаула төңірегіндеғі кейбір болыстарды Кенесары бастаған ұлт-азатгық көтеріліске қосылуға үгіт
-күргізді, көндірді деген айып тағып, Тайжанды қамауға алады. Оның орнына қазылық қызмегке Бердіәлі қайтып келеді.
1840 жылы 16 қарашада Сібір қазақтарының Шекаралық
Оасқармасының № 8525 бұйрығы бойынша, Баянауыл округінің
аға сұлтаны Бопы Татенов қызмеі інен босатылып, сайлауға
дейін аға сұлтан қызметін уақытша атқару старшина Боштай
Тұрсынбайұлына жүктеледі. Аға сұлтанға үміткер болып старшина, прапорщик Бердіөлі Қазанғапұлы сайланады. Екі қазының бірі болып Шорманның Мұсасы келеді.
Аға сұлтандық үлкен билік уақытша болса да, қолына тиген Боштай қызметті ең әуелі Ерейменді басып алудан бастайды. Бұл 1831 жылғы Қанжығалының 7 азаматы қаза болған,
бүкіл қазақ даласын көктей өтіп Петерборға дейін естілген Ереймен қанды оқиғасынан кейінгі екінші арандату болды. Жоға-
48
рыдағы ұлықтардың айтқандарына көнбей, Батыс Сібір губернаторының жазған хаттарына жауап бермей, жанжал бастағандағы оның бар мақсаты Ереймен жерін, Қанжығалы елін Баянауыл окруғіне қосып алу еді. Ереймен дауы қатты шиеленісіп,
бұрынғыдан бетер өрши түседі. Алған бетінен қайтпайтын қайсар Боштай ешкімді тыңдамай, орыс ұлықтарының наразылығын туғызып, өзі олардың қаһарына ілігеді. Нақтылы дерек
әзірше болмаса да, осы кезде (1841 жылы) аға сұлтанға үміткер
қызметін атқарып жүрғен Бердіәлі Қазанғапұлы аға сұлтандық
билік басына келеді. Оған бір дөлелді Құрбанғали Халидтің
"Тарих хамса" кітабынан табамыз: "... Шорман Кұшік баласы
кандидат болатын, соңынан аға сұлтан болды. Содан Бердіөлі
Қазанғапұлы аға сұлтан болып, баласы өлген соң, Қазанғап өзі
болды. Соңынан Әлі төре және Қанқожа төрелер болды".
1842 жылы жазда Бердіөлі ауырып, аға сұлтанның қызметін
қазы Секербай Малкелдин атқарады.
9.10.1842 жылы Бердіәлі Қазанғапұлы аурудан қайтыс болады.
Бердіәлінің бір қызынан Бидәулет би туады. Бидөулет Балқожаұлы, руы - Тәртсары, Қасқырбай - Жақсыбайлардың тұсында 18 жасынан би болған. Бидің зираты Май ауданы Баскөл
ауылында (бұрынғы "Қызыл-Құрама" шаруашылығы).
Момынбек Қазанғапұлы. 1810 жылы туған, ел ағасы, болыс басшысы. 1863 жылғы дерек бойынша 26.02.1843 жылдан
бастап 1863 жылға дейін Бәсентиін болысының басшысы. Жақсы қызметі үшін алған ерекше белгі, сыйлықтары:
- кафтан;
- Анна лентасына тағылған алтын медаль.
Ногербек (Ноке) Қазангапұлы. (1812-1882 ж.ж.) 8.10.1849
ж., 17.05.1855 ж., 1.10.1860 ж. Баянауыл округіне қазы (заседатель) болып сайланған.
12.04.1859 жылдан хорунжий әскери атағы бар.
1878 жылы Анна лентасына тағылған "За усердие" алтын
медалін алады.
ҚАЗАНҒАП БИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
49
Баянауыл дуанында 16 жылдай қазы қызметін атқарған,
ксйін бірнеше жыл болыс болған ол "халықтың пайдасын ойі і ш і , бір ояз елге бас болып, жақсылық келтірген еді" ("Дала
унлаятының газеті" №9-10, 1895 ж.)
Патша ағызам III Александрдың таққа отыру тойына Семсй облысының депутаты болып Москваға бара жатқанда жол/|іі қатты ауырып, Қазан шаһарының жанында дүниеден өтті.
Арон Н өгербекүлы Қ агангапов (1846-1895 ж.ж.) Павлодар уезінде 15 жылдай болыс болған, елді егін егуге, оқуға,
косіптік шаруаға шақырған. Арон мырзаның қайтыс болуына
ішйланысты "Дала уәлаятының газетінде", 1895 жылғы № 9-10
санында, Қорабай Жапанов былай жазады:
"... Есепсіз жомарт адам еді. Павлодар шаһарындағы мұсылман медресесіне өткен жылдары көп ақша құдайы қылып беріп
сді. Өтерінде халықтан алмақ он бес мыңдай теңге несие маиын құдайы қылып кешіп жіберді. Өзі орысша жазу мен тіл
һілуші еді. Жомарттығы Атымтайдай, ақыл-білімі, парасаты
( 'үлеймен патшадай десе де болар еді".
Иса Бердіәліүлы (шамамен 1825 Ж.-1899 ж.) бірнешежыл
ауыл старшинасы, биі болған. Иса мырзаның қайтыс болуына
Ьайланысты "Дала уөлаятының газегінде", 1899 жылғы 14 қарашадағы № 42 санында жарияланған мінақыпта (некрологта)
мынадай жолдар бар: "Иса Бердіәлі баласы қашан болса да
халық пайдасын ойлаушы еді".
Қабыш Исаұлы Бердалнн. 1873-1937жылдары омірсүрген
озық ойлы, үлтжанды азамат. Ертістің арғы-бергі жағына есімі
ойгілі ақын, енерпаз. Қазақша, орысша сауатты, талаптыға қамқоршы, ел-жұртына мейлінше беделді ел ағасы ретінде танымал. Қабыш әуелден бақ дарып, байлық қонған, елдің құт-берекесі болған әулеттің соңғы тұяғы еді.
1928 жылғы байларды кәмпескелеу науқаны жөнінде Қазақстан бойынша құрылған 12 округтің бірі - Кереку. Кереку округіне қарасты Кереку ауданы бойынша кәмпескеленген байлардың бірі Бердалин Қабыш туралы мынадай дерек бар:
50
"№ 5 ауыл тургыны, отбасы 6 жан, 55 жаста, сауатты.
Алаш партиясының мушесі, ГІавлодар қаласындагы Алаіи комитетінің төрагасы. 1928 жылы 1 цаңтарга дейін ірі царага
айналдырганда 50 бас малы болган". 1928 жылы 80 бас малы
алынып, 1930-1931 жылдары кәмпескеленген. Қабыштың отбасында өзімен 6 жан болған: Бибіш, Фарид, Фәйза, Нұран,
Ғабдыл-Бари. Билеуші үкіметтің ұстаған саясат-бағытын жақсы аңғарған ол мал-мүлкінің көбін көмпескеге жеткізбей-ақ өз
еркімен „Тоз"-ға тапсырып, үй-ішімен қоштасып, Омбы жаққа
бой тасалап кетіп қалуга мәжбүр болады. Артында қалған балашағасын Кеңес үкіметі Ақтөбеге жер аударады.
Бибіш Ақтөбе маңында қайтыс болды. Фарид 1941 жылы
әскерге шақырылып, соғыстың алғашқы айларынан хабарсыз.
Одан ұрпақ қалған жоқ. Фәйза 8 жасар Нұран мен 4 жасар Ғабдыл-Бәриді Омбыдағы детдомға апарып тапсырады. Бірақ өзі
аурудан қайтыс болады. Детдом басшылары Бәриді басқа детдомға апарамыз деп, Нұран өпкесінен айырып алып кеткеннен
кейін, біреулер асырап алады. Нұран Семей педагогика институтын бітіріп, Павлодар облысы Железинка ауданында мұғалім,
мектеп директоры болып істейді. Сонда Нұрбаев Жөкен (Жаңабай) деген домбырашы жігітке тұрмысқа шығады. Нұраннан туған Қайрат Нұрбаев деген жігіт Павлодар қаласында тұрады.
Міне, Қазанғаптай бөйтеректің бір жапырағы, Алаштың
азаматы Қабыш ақынның шаңырағына Кеңес үкіметі осылай
өрт қойып, ұрпағын өсірмей тастады,
Қабыш туралы ел аузындағы өңгіме бойынша, ол кісіге бақдөулет құдайдың ризығымен келген. М ырза ешбір адамға
қиянат жасамаған, қолынан келгенше халыққа жақсылық жасаған адам. Мысалы, ол өз қаражатына жолаушы, жүргіншілер
тоқтайтын үй салдырған. Ол алқалы топтың сүйіктісі, керемет
ақын, жаратылысы бөлек жан болған.
Қабыш ақынның өмір іздері, творчествосы әлі күнге зерггелмеген. Оның халық композигоры Есгай Беркімбаевпен жолдастығы
туралы жарияланған материалдар, негізінен, дерексіз жазылған.
51
ҚАЗАНҒАГІБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
БАУЫРЫМ-АЙ!
Бұл жоқтауды Қабыш мырза 1920 жылдары жазғытұрым
I ртіс өзенінен етіп, қалыңцығына кездесуге барар жолында суға
иеткен інісі Мокенге (Ғабдул-Манапқа) арнаған. Жоқтау ұзақ
болғандықтан ықшамдалып беріліп отыр.
Журт кулсе қайгылы адам қур куледі,
Басына келмеген жап не біледі.
Ойласам бір қайгымен ж уз қайгы кеп,
Тізіліп қатар-қатар тербеледі.
/
Журегім, өкпе-қолқа, бауырым-ай,
Ішінде бауырымныц тәуірім-ай.
Лаулаган жаңа гана бір шам едіц,
Сөнгендей куңгірт тартты ауылым-ай.
*
Антурган сум жалганның арбаганы-ай,
Білмеймін, әлде кімнің қаргаганы-ай.
Адасқан қулындайын шыр-шыр етіп,
Шыбын жан шыгарында зарлаганы-ай.
Медеуім, көңілге тоқ керегім-ай,
Үгатын ишарамен зерегім-ай,
Жолаушы мунарыңа бір қарайтын,
Өрімдей жаңа шыққан терегім-ай.
Айтқанмен қанша қақсап ем бола ма?
Тузы жоқ усақ сорлар кен бола ма ?
Баласы ылашынның тортеу болар,
Сонда да бәрі бірдей тец бола ма?
Бул бізге шыньіменен келген тагдыр.
Сөйлемей тоқта тілім қылшы сабыр.
Азырақ іиер тарқатып, ләбіз етті.м,
Қылмасақ іиукіршілік - жанга жөбір.
52
Қанаш Қамза
Ғалым Сұлтан
Баймұхамбет Қазаніапов 1874 жылы туған, 4.07.1916 лсылы
Павлодар уезі Павлодар болысының басшысы больііі сайланған.
Қанаш Қамзин (1919-1944) - Кеңес Одағының Батыры, Павлодар облысы Ақсу ауданы Жолқұдық ауыльшда туған. Жастай
жетім қалып, 1932-1935 жылдары Керекудегі "Казкоммунада"
' оқып, тәрбие алған. Туған жеріндегі шаруашылық, орта'мектеп,
Павлодар қаласындағы коше аты батырдьщ есімімен аталады.
Ғалым Сұлтанов (1902-1982) - республикаға еңбегі сіңген
дәрігер. Ташкент медицина институтын ұздік бітіріп, Ленинградта аспирантурада оқыған. Аштыққа ұшыраған жерлестерін
құтқару шараларын жасауға Павлодарға келіп, содан осы жерде еңбек еткен. Соғыста әскер қатарында болған.
1993 ж. Павлодар облыстық ауруханаға Сұлтанов ғалымның
есімі берілді. Ғұлама-дәрігер агьшда Павлодар қаласыңца көше бар.
Нұтфола Шакенов (1928-1983) республикаға әйгілі ақын.
Жиырмадан аса өлең кітаптардың авторы, үш жүзге тарта ән
өлеңдерін жазған ("Арман", "Сен ғана", "Ақ бидай" т. б.).
Сәлмен Рахметов (1909-1943) - Павлодар өңірінде алғаш қы Ленин орденін алған мүғалім, А ққу ауданындағы
Қ ызыләскер мектебінде тәрбие жүмысын басқарған. Отан
соғысында қаза болды.
Рәшит Мүлікұлы Жандәулетов (1912-1943) - Бердск қаласынан жетім балалар үйін ашу үшін Батыс Сібір өлкесінің басшысы Эйхоға барып рүқсат алған, сөйтіп, жүзден ас қазақ балаларын
аштықтан аман алып қалған 1935 ж. Қаз ОАК-де қызметте болып,
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
53
( 'ібірдегі қазақ ауылдарын елге көшіруді үйымдастырған. Тікелей
озі араласып, 2 колхоздағы 70 семьяны мал-мүлкімен көшірген.
Үлы Отан соғысында Москва түбіндегі шайқаста қаза тапты.
Ғабдынасыр Сүлейменұлы Баяндин ,(1900-1970) Аксу
оңірінің балалары үші алғашқы мектеп ашқан, қазіргі Жамбыл
/
агындағы орта мектептщ непзін қалауилы, оқу-ағарту саласында
40 жылдан аса еңбек еткен оқытушы, Бөрі ру тармағының шежі ресін жинаған адам.
Әбдірахман Баяндыұлы (шамамен 1860-1933) - ірі молла,
Ақсу ауданы Қызыл шырпы ауылында медресе ашып, оқу-ағаргу ісін ұйымдастырған. Кеңес үкіметі кезінде ол дін өкілі, оны
уағыздаушы деп айыпталып, жер аударылып қудаланған.
Жақсыбай Құттықадамұлы (шамамен 1780-1860 ж.ж.) - дана
ойлы, ат сүрінгенше ақыл тапқыш ділмар, ақын. Туған жері қазіргі
I Іавлодар облысы Ақгоғай ауданына қарасты Қызыл суат деген ауыл.
Жақсыбайдың өкесі Құттықадам кедей шаруа болса да балаларын ауыл молдасынан оқытып, хат танытқан. Жақсыбай
өмірінде байлық, мансап қумаған, өзінің ақыл-парасатымен,
ұрымтал тұстардағы сөз тапқырлығымен, турашыл шыншылдығымен қалың бұқараның құрметіне бөленіп, абыз атанған.
Өз жағдайын Жақсыбай абыз былай сипаттайды екен:
Көп алдына барганда, көп айтпады мінімді,
Хан алдына барганда, хан кеспеді тілімді,
Өз уйіме келгенде, итке берсін кунімді.
Жақсыбай абыз мұраларынан ел аузында сақталған мынадай әнгімелерін келтірейік.
.
.
Қара шаңырацтың босагасы
Ақтілестің бір үлкен ақсақалының үйінде той өткізілетін
болып, 10-12 жастағы Жақсыбай келсе, үйде отыруға бос орын
болмай, босағада ұзағырақ тұрыгі қалыпты. Өлең шіркін, ар
жағынан келіп тұрған соң, күңкілдеп айтып тұрыпты. Үлкендердің біреуі құлағы шалып қалыгі:
54
Әй, не деп тұрсың, дауыстап айтшы, - дейді. Сонда қар
шадай Жақсыбай былай деген екен:
Оцыгандарыц қазацтайын араб,
Ішкендеріц ңымыздайын шарап.
Келіп едім бул уйге той деген соц,
Ацтілестіц цара шацырагы санап.
Босагадан бос қайтпайды деуші еді,
Коп отырып қалдым-ау жерге қарап.
Сонда үйдегі үлкендер жағы ду етіп, Жақсыбайға орын
босатып, жандарына отырғызыпты.
Өлген аттыц есесі
Жақсыбай 13-14 жасында қүрдастарымен бірге салт жүріп
сейіл құруға, көрші ауылдарды аралап 2-3 күн айтшылауға
әкесінің жалғыз атын сүрайды. Маңдайға біткен жалғыз аттың
мінезі де жөнді бастықпаған болса керек, әкесі әрең дегенде береді. Қас қылғандай, екі ауылдың арасында шауып келе жатып
аяғын інге тығып алған ат жығылып, мойны үзіледі. Бауыздауға
жағдай болмай, арам өледі. Жасөспірім Жақсыбай аттың басын
құшақтап жылап отырғанда, көрші елдің 2-3 білікті кісілері кездесіп, мөн-жайді білген соң, баланы ертіп өкесіне келеді. Атының арам өлгенін естіген әкесі: "Жалғыз атқа мінбе, мінсең де
шаппа деп едім ғой", - деп назаланады. Сонда Жақсыбай:
Кедеймін деп журем бе ойнап-кулмей,
Ат жалгыз деп турам ба иіаппай, желмей.
Иесініц мандайы тайқы болса,
Жалгыз ат қайтушы еді солай олмей, депті. Жалғыз аттан айрылып, қапаланып отырған өкесі
баласының мына сөзіне, әсіресе кедейлігін бетіне басқанына
күйініп: "Атты өлтірген жайрағыр, енді мені өлтірейін дедің
бе?!" - деген сияқты сөз айтады. Сонда Жақсыбай:
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
55
Еліміз бір орынга жиылмаган,
Әкеміз бір қудайга сиынбаган.
Үлына өлім тілеп қаргаса да,
Арам ет қалды жолда буйырмаган, дейді.
Жасөспірім баланың сөз тапқырлығына риза болған әлгі
кісілер өкесіне өлген аттың орнына бесті ат, Жақсыбайдың өзіне
тай мінгізетін болады.
Апаныц аты
Жақсыбайдың мүшел жасқа жаңа толған жасөспірім кезі
екен. Бірде елдің игі-жақсылары жиналып, алыс сапарға бір топ
адамды іріктеп, аттандырғалы жатады. Жақсыбай да барғысы
келіп, өтініш айтып көрсе, үлкендер ерігкілері келмепті. Амалсыздан сол елдің ақсақалына барып айтып, ертіп келсе, сапар
шегетін топ енді аттанайын деп жатыр екен. Қария топ басын
тоқтатып: "Жақсыбайды ертіп ала барыңдар. Жақсылардың
жанына еріп, ел көретін алыс сапарда бір кәдеге жарайтын
мүшел жасқа толды", - дейді. Топ басы амалсыз көнеді.
Сапар шегетін топ елмен қош айтысып, аттанып бара жатқан кезде бір кісі қол бұлғап, қуып жетіп, мынадай аманат айтады: "Сол баратын жақтарында ертеректе ұзатылған апаларың
болуға тиіс. Қысылтаяң кез болса, кол ұшын берер". Бірақ, апаларыңның аты-жөні, қай елде түрмыста екені туралы ештеңе
айтып үлтермейді. Бүлар да қадағалап сүрамайды.
Елден шыққалы бір аптадай уақыт өткенде, бір күні бұлақтың жағасында дем алып отырған кезде дөң басынан бір салт
атты адам келіп амандасып, жөн сұрасады.
- Апамызды іздеп барамыз, - деп жауап береді жолаушылардың ішіндегі бір шыдамсыздауы.
- Апаңыздың аты-жөні қалай еді? - деп сұрайды салт атты
адам. Апаларының атын білмейтін жолаушылар үндей алмай
қалып, қолайсыз жағдай туады. Сонда 13 жастағы Жақсыбай
тығырықтан шығар жолды тауып:
56
Аламыздың Бәсентиін еліндегі аты "карақ" пен "шырақ" еді
Сіздің едце апамызды қалай атайтынын қайдан білейік, - деген екен.
Сонда жөн сұраған адам үн-түнсіз атын кейін бұрып ап,
келген жагына кетіп қалады.
Жолаушылар сапарларын жалғастырып, ег пісірімдей уақыт
жүргенде, алдарынан үлкен ауыл корінеді. Ауылдан бір топ
әйел, ортасындағы "ой-бауырымдаған" өйелді қоршаған күйі
қарсы жүреді. Ортадағы мосқал жастағы әйел жолаушылардың
«іздеген апасы» болып шығады. Апалары сол ауылдың ұйытқысындай болып отырған беделді бөйбіше екен. Қырық жыл
көрмеген төркіндерін аттан түсіріп, бір-екі күн қацьісыз кұтеді.
Баратын жерлеріне жетіп, қайтып оралғанға дейін мінуге өрқайсысына бір-бір құр ат береді.
Он шақты күннің шамасында қайгып оралған жолаушылар
апаларының ауылында тағы да бір-екі күн тынығып, елге қайтатын болады. Сонда төркіндерін аттандырып сап тұрған апай: "Жақсыға жорға жарасар", - деп, Жақсыбайға жорға мінгізген екен.
Осыдан бастап Жақсыбай абыз атағына ие болғанға дейін
Жорға мінген Жақсыбай атанып жүріпті деген сөз бар.
Алпыс Бөрібайұлы (шамамен 1800-1870 ж.ж.) - есімі
Арқаға тараған өйгілі балуан, алып күш иесі. Баянауыл дуанының түйе балуаны ретінде Қараөткелдегі Бақкерей асында бас
жүлдені жеңіп алған. Талай астарда жеңіп, күрес өнерімен халқын шаттандырған, сөйтіп, ата жұртымыздың бір арысы болған азамат. Алпыстың кенже баласы Кенжетайды көрген адамдардың айтуынша, ол - жай адам оның емшегінен ғана келетін
ұзын бойлы, атан жілікті кісі болыпты. Алпыс балуан қазіргі
Ақтоғай ауданы Жаңаталап ауылының сыртындағы Дөуек зираты деп аталатын үлкен қорымға жерленген. Алпыс балуанның да, Дәуектің де жерленген жерлерін көрсеткен - Дәуектің
шөбересі Рамазанов Керей ақсақал (1928 жылы туған). Керей
ақсақалға бұл зираттарды көрсеткен - Алпыс балуанның ұрпағы
Омарғалы марқұм (1900-1975 . ж.ж.).
ҚАЗАНҒЛПБИ САТЬІБЛЛДЫҮЛЫ
57
Алпыс балуан асуы. Павлодар жақтан даңғыл жолмен Баямаулаға жақындап 3-4 шақырымдай қалғанда, оң жақга Төлеу
ьүлағы кездеседі. Осы бұлақтың бойымен жоғары қарай жолмен өрлеп, 5-6 шақырымдай шыққанда кезде^етін үстірт "Алпыс балуан асуы" деп аталады. Ары қарай қозы көш жержүрғенде
Ьаянауыл окруғінің аға сұлтаны болған Қазанғаптың қыстаулары деп аталатын ескі жұрттың орны бар. Бұл қазіргі С. Торайғыров атындағы шаруашылыққа қарасты Жанғозы қонысы.
Күреске тусу
Ертіс бойындағы той-домалақтарда күрескендерін есептемегенде, сыртқа шығып, басқа елдің балуандарымен белдескені
іуралы ел арасында бірер әңгіме сақталған.
Алғаш рет үлкен топқа түсігі күресуі нағашы жүрты Қанжығалыға барғанда Мұса Әдепүлы деген түйе балуанмен болыпты. Алпыстың күші басым түсіп жығыпты.
* * *
Қараөткелде көршілес 3 дуан елдің съезі шақырылғанда елдің
игі-жақсылары Алпысты ертіп, осы дүбірлі жиынға барады.
Үш дуанның үстінен қарайтын қазы (советник) Зілқараның
арнайы ертіп өкелген Дүмше балуанын Қимадиден Нығыманов ақын былай сипаттайды:
Шынжыр тагып, тумша сап,
Бейне бір аңдай өкірді.
Жер тырнайды жата қап,
Қутырган аю секілді.
Жібер дейді бақырып,
Дауысы қулақжарады.
Бейне бір жыртқыш мақулық,
Тацданып халық қарады.
58
Осы Дүмше балуанмен белдескен Алпыс өзінің сүйікті өдісіне
салып, көгеріп алып тастап жібергенде, қарсыласының бір қабырғасы сынып кеткен екен. Сейтіп, Алпыс бас бәйгені жеңіп алады.
Бірақ, қуаныш үзаққа бармайды. Орыс үлығының алдында балуаны жеңіліп қалған советник Зілқара кектенеді. "Атағы бар, аты
бар, зардабы бар, заңы бар" Зілқара Алпысты кісі өлтірген үры деген айып таққызып, түгқынға алдыртып, Омбының түрмесіне жібертеді. Бүл кезде Омбыдағы генерал-губернатордың Песчан бекінісіне өскери-әкімшілік басшылыққа қойған адамы полковник Горбачев Иван Семенович еді. Қарамағында қарулы әскери отряды бар
Горбачевты ң ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс бол ып^осы өңірдегі
кез-келгеи мөселені өзі шешетін. Ол ГІесчан жәрмеңкесіи жандандырып, Ресейден өкелінетін өңцірім тауарларына айырбастап алынған малдарды Ірбітке жіберіп тұрады. Согысқа 1 эшалон ет дайындап, патшаға жағады. Қазақтың ішіндегі беделділерін, ру басыларын өзіне тартып, дос болады. Ол кезде Қазанғап - аға сүлтан,
Дөуек - болыс басшысы. Қазанғаптың айтуымен Горбачев дереу
корпускд барып, Алпыс балуанды түрмеден босатып алады.
А лпысқа Адырау деген жерді беріп, Д әуекке қосады.
Сөйтіп, Горбачев бүкі Арқаға әйгілі балуанды құтқарып, ел
алдынд абыройға ие болады.
*
*
*
Бір күні Қазанғап Алпыс балуаннан Қараөткел дуанында
өткізілетін үлкен асқа барып, Баянауыл дуанының атынан күреске түсуге дайындығын сұрайды. Дүйім елдің намысы ойлаған
Алпыс келісім береді. Бұл аска Қараөткелден басқа көршілес
Көкшетау, Атбасар, Баянауыл дуандары да қатысады.
Күреске бөйгенің басы ақ атан ме құндыз, ат жарыстың бас
жүлдесі қалы кіле жапқан атан түйе бастаған тоғыз тігілген.
Бұл күресте Қараөткелдің түйе балуанын жыққан Алпыс бас
бөйгені алады. Атан түйені елді ақсақалы Дәуекке тартады.
Дөуек елге келге соң арнайы үйлер тігіп, ту билерді сойы елдің
мерейін, Алпыстың жүлделі жолын тойлайды.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
59
Баянауылдагы ас
1850 жылдар Баянаулада бір ардақты кісіге арнап ас беріледі. Бұл жөнінде ел аузындағы өңгіме екі түрлі: біреулер әйгілі
ІІІорман биге берілген ас десе, екіншілер Үкібай биге арналған
ас дейді. Бұл хабар тиісімен Бәсентиіннін қарт биі Қазанғап
старшын Бәкі Басарұлынан:
- Жүйрік ат пен күреске түсетін балуанды қайдан табамыз?
- дейді. Бәкі:
- Қыр жылқысынан, өсіресе Қуандық елінің екі бәйге күреңінен озу қиын-ау. Бір озса, Ақтілес Бежудің торы бестісі озар.
Ал, күреске түсуге қартайыңқырап қалмаса, Алпыс балуаннан
басқа адамды айта алмаймын, - дейді.
Қазанғап Бежу мен Алпысты шақыртып сөйлеседі. Ер
көңілді, намысқой Бежу: "Шорекеңнің асында бәйгеге қосуға
жарамаса, торыны бауыздап кетемін!" - дейді. Ал, Алпыс балуанның жасы елуден асып, сырт буын болып қалған кезі екен.
Сонда да: "Бір шелек айран мен бір таба нан болса болды, күресе беремін. Қырдың балуанындай қазы-қарта, қымызбен қоректеніп, арнайы күтім тілемеймін", - дейді.
Асқа келген әр елге киіз үйлер тігіліп, алдарына қонақасы
байланады. Бәсентиіндердің үйлері жұпыны, көзге қораш
көрінеді, қонақасыға жалбыр жүнді байтал байланыпты. Бәсентиіндер: "Бұл қай мазағы, кетеміз!" - деп намыстанады. Сонда
асты басқару жөніндегі комиссияның мүшесі Бәкі Басарұлы:
Сабыр етіңіздер Бүгін Алпыс балуан жықса, ертең бәйге
торы алдынан келсе, бәрі орнына келеді, - дейді.
Күрес басталар кезде Шорманның Мұсасы екі ақбоз ат жеккен пәуескемен келіп, бетін қыр еліне, жонын тоғай еліне қаратып отырады. (Қазақ осындайларды қалт жібермей бағып,
құрыққа сырық жалғап отыратын әдеті ғой!).
Күрес басталады. Мұса мырзаның дөкей қара балуанын басына ноқта салып, екі адам жетектеп алып шығады. Алпыс балуан, аяғында сірі кебіс, шолақ шекпенінің бір жеңін белбеуіне
қыстырып, екіншісін бос тас-тап, балпаң басып ортаға шығады.
60
Екі балуан ұстаса кетеді. Дуанбасы Мұса мырзаның өз балуанына тілеуқор боп отырғаны мысын басты ма қалай, Алпекеңнің
қимылы бұрынғыдай тегеурінді емес екенін байқап қалған Бәкі:
- Мұса мырза басымызды билейді, кұшімізді билей алмайды. Соқ! - деп, айғайға басады. Сол кезде күш-қайраты тасып
келіп қалған Алпекең дәу қараны "әуп" деп көтеріп алған бойда: - Ал, Бәсентиін баласы, мынаны қайда тастайын? - дейді.
Көкжорға аттың үстінде түрған Бөкі іркілместен:
- Мұса мырзаның алдына таста! - дейді. Алпыс балуан қарсыласын сереңдетіи көтерген бойы айтқан жерге тастап жібереді. Күрестің бас бәйгесі осылай алынған екен. Ңртеңінде ат
жарыста Бежеудің торы бестісі алда келеді.
Алпыс балуанныц сурінуі
1840
жылдардың басында Қазанғап би дуандағы сайлауға
дешн тағайындалатын дуанбасылық қызметті Тұрсынбайдың
Бопггайынан алу үшін Омбыға баруға жолға шығады. Жолшыбай Бәсентиіннің бір үлкен шаңырағы деп есептелінетін Ақтілес Дәуектің үйіне түседі. Дөуектің немере туысы Алпыс балуан да сол үйде бірге болады. Кешкі қонақасыға бір астау етті
жалғыз өзі көтеріп әкеле жатқан Алпыс аяқ астынан сүрініп
жығылады. Мүны көрғен Қазанғап Дәуекке қарап: "Мен осы
арадан кейін қайтамын. Атан түйені көтергенде сүрінбеген
Алпысымыз, бір астау етке сыр білдірді. Ырымға жақсы емес,
бұл сапарда жолым болмас", - деп, ертеңіне қайтып кетіпті.
Келесі жылы Омбыға барып, корпустан дуанбасылықгы алады.
Бежу (Бекжан) Итемгенұлы (шамамен 1800-1860 ж.ж.) - өйгілі
атбегі, Жақсыбай абыздың немере інісі. Бежудің қонысы Алқакөл
болысы (қазіргі Ақтоғай ауданы) № 3 ауыл. 1897 жылғы санақ
деректері бойынша Бежудің баласы Құдайберген (шамамен 18301900 ж.ж.) осы № 3 ауылға қарасты Жаманкөт тоғайды, немересі
Оспан Құдайбергенұлы Үлкен көлді қоныстанған.
ҚАЗЛНҒАПБИ САТЫБАІІДЫҮЛЫ
61
Бежу кедей болса да қолы ашық мырза, жомарт адам болыпты. Ел аузында сақталған:
Мырза Бежу дейді екен бабам атын,
Бәсентиін Ақтілес аргы затым.
Қудайдан сурап алган жалбарынып,
Баласы Қудайберген Оспан атым, -
♦
деген өлең жолдары бар.
Бежу жылқы малына көзі мейлінше қырағы, жүйрікті танығыш ат сыншысы, әрі бапкер болған.
Ел аузындағы әңгімелер бойынша Бежудің есімін әйгілі еткен оның екі жүйрік аты болыпты. Мүның алғашқысы - торы ат
Баянауладағы аста қыр сәйгүліктерінен озып, Бәсентиіндердің
мерейін үстем еткен. Бежудің екінші жүйрік аты - Қүлаторы дуанбасы Қазанғаптың асында (1857 жылы) бөйгенің алдында келген.
Бежеудің қулаторысы
Бежу жасы үлғайған кезінде бір күні түс көріп, түсінде аруақтар "байталың қүлындап жатыр" деп аян беріпті. Таң ата атына міне салып тұспалмен келсе, байталы жайылымға шыққан
қойлардың жанында аман-есен құлындаған екен.
Бежудің көзі қойшының тұсаулы жүрген торы шолағына
түседі. Сонымен не керек, қойшымен айырбас жасап, құлынды биені қойшыға қалдырып, орнына өлі жүні түспеген торы
шолақ дөненді алып қайтады. Әуелгі кезде көнектен сүт беріп
әлдендіріп ап, кейін жанына 3 дөнен қосып жайылымға жеке
бағып, баптайды. Жыл сайын жанындағы бір дөненді сойып
отырады. Сонда алғашқы қыста сойған дөненнің жілігі - қаракемік, екінші жылғынікі - түсі ағара бастаған май, үшінші жылы
сойылған жылқының жілігінен ғана таза ақ май шыққан екен.
Тек осыдан кейін ғана етін ширатып жаратуға, бөйгеге қосуға
дайындайды.
62
Қазангаптың асы
Бежу осы Құлаторыны Баянауыл округінің аға сұлтаны
болған Бөрі Қазанғаптың асында бәйгеге қосады. Негізінен
бәсентиіндер мен сұйіндіктер қатысқан бұл асты Қазанғаптың
баласы Момынбек басқарады. Бәйгеге 70 шамалы ат тіркеліп,
олар ертеңінде таң ата жарысқа жіберілетін жерге (Баянауыл
жаққа) кем дегенде бір күн бұрын барып түнейді. Бара жатқанда аттарының шабатын жолын бағдарлап көз үйретеді. Таң ата
межелі уақытта бәйге басталады. (Ол кезде бәйге ат-тары қазіргідей, Европа үлгісімен шеңберді айналып жарыспайды, тура
шабады). Бәйгенің көмбесі қазіргі Ақсу ауданы Қацаш Камзин
атындағы ауылдың маңында болған.
Жетпіс шақырымдай қашықтыққа бөйгеге түскен аттардың
алдында қарасын үзіп, Бежудің Құлаторысы келе жатады. Бірақ,
көмбеге екі-үш қозы көш жер қалғанда тыңнан сары ат қосылып,
Бөрілердің өуелде қосқан сары аты жылыстап қалып қояды. Бұл
өзгерістерді Құлаторының үстіндегі Шөрке деген жасөспірім байқап қалады. (Бойы тым аласа, салмағы жеңіл болған соң Шөрке
деп атап кеткен). Сонымен көмбеге бірінші боп сары ат, онымен
құйрық тістесе Құлаторы жетеді. Шөрке ез көзімен көрген әділетсіздікке шыдай алмай жылап тұрып шағым айтады:
- Мына сары ат орта жолдан асқанда қосылды. Бұл алғашқы сары ат емес.
Бөйгеге қатысатын аттарды өз көзімен көріп, Құлаторысының
адцына ешқайсысы түсе алмайтынына нық сенген Бежу әлденеден
күдіктеніп, сары атгың озғанына илана алмай тұрғанды. Шөркенің
айгқан хабарын ести сала кдзылар алқасына келіп жүгінеді:
- Мына сары ат түптен шапқан ат емес. Бөйге менікі! - деп,
дау айтады.
Сары аттың иесі Нөке (Нөгербек) - Қазанғаптың баласы,
оңайлықпен көне қойсын ба:
- Бәйгенің алдында менің атым келді, - деп, ол қасарысады.
Сонымен айтыс-тартыс, дау-дамай басталып кетіп, ашу
үстінде Нөке жасы үлкен Бежуге қамшы жұмсайды. Мұндай
ҚЛЗАНҒАПБИ СА ТЬІБАЛДЫҮЛЫ
63
қорлыққа шыдай алмаған Бежу сапысын суырып ап, Нөкенің
астындағы сұр жорғасының қарнын жарып жібереді.
Дау ушығып, бөсентиіндер арасына жік түсетін қауіп
төнген соң, иғі-жақсылар бұл дауды ас тарқағанша шешіп,
төрелігін айтуды, сөйтіп, Бөрілер мен Ақтілестерді бі гістіруді
Бәкі шешенге жүктейді.
Бәкең Сүйіндік елінің білгір ат сыншыларына бәйгенің алдынан келген аттарды сынатады. Олар жүйріктердің терлерін
тілмен жалап, салыстырып т. б. амалдарды қолданып, сары
аттың бәйгеге кейіннен қосылғанын анықтайды. Сонымен,
Бежудің Құлаторысы бас бәйгені алатын болады. Бәкі шешен
енді екі жақтың даугерлеріне бір-ақ сұрақ қояды:
- Бөсентиін баласы, бауырларыңызға қандай айып тағасыз?
- дейді ақтілестерге қарап. (Бәйгенің тәргібін бұзған, үлкен
кісіге қол тигізген бөрілер жағы болғандықтан, айыптау сөзінің
кезегін бірінші ақтілестерге берген). Сонда ақтілестер жағы:
- Исі Бәсентиіннің көсемі, арқа сүйер кемеңгеріміз Қазекемнің (Қазанғапты айтады - Т. Ж.) асында жанжал шығарғаны үшін, жасы үлкен адамға қол тигізгені үшін Нөкеге 25
шыбық дүре соғылсын, - дейді. Сол кезде шөккен нардай боп
отырған Алпыс балуан сөз алып:
- Қайран, Қазекемнің қолынан талай дәм татып, батасын
алып едім. 25 шыбықтың біреуін мен беремін! -деген екен.
Қара бураны қақ бастан қамшымен тартқанда сеспей қатырған Алпекеңнің қолының салмлғын білетін жүрт ду ете түседі.
Бөкі шешен енді бөрілер жағына қарап, сұрағын қайталағанда олар ақтілес бауырларына мынадай айып тағады:
- Ардақты бабамыздың асында, оның баласы Нөкенің астындағы атына пышақ салып, жанын жаралағаны үшін, Бежудің
Қүлаторысы сұр жорғаның төлеуіне берілсін, - дейді.
- Бұл әңгімені естіген Бежу Шөркеге иек қағып сыбырлап:
"Тарт, елге!" - дейді. Шөрке көлеңкеде қаңтарулы тұрған Құлаторыға мініп алып, 70-80 шақырымдай жердегі Тайқоңыр деген жайлауға қарай түра шабады. Артынан қуған қуғыншыла-
64
рға жеткізбей құгылып кетеді. Сонда Құлаторы бір күннің ішінде
барлығы 150 шақырымдай жерді шауып өткен екен.
Даудың шешуі қиындай бастайды. Бөрілер: "Қүлаторы берілмесе, дүре де берілмейді", - деп түрып алады.
Бәкі шешен екі жақтың да келісімі бойынша, даудың
төрелігін айтуды Жақсыбай абызға береді.
Сонда абыздың айтқан төрелігі:
— Ең әуелі бүкіл елдің әкесінің асында бәйгенің тәртібін
бүзған, жанжалды бастаған, сөйтіп, ел арасына іріткі салған
тентек айыбын тартуы керек. Одан кейін өлген аттың қүны
төленсін. Егерде дүрені екі жақтың келісуімен жещлдету керек
болса, онда өлген аттың қүны да өзгереді, - дейді.
Екі жақтың ақсақалдары өзара сөйлесіп, мөмлеге келеді.
"Әкесінің асында баласына дүре соққан жараспас, ырымға да
жаман... Айыпты жеңілдетуін сүраймыз", - дейді. Осыдан кейін
Жақсыбай абыз бен Бәкі шешен екеуі мынадай үкім шығарып,
жиналған жүртқа жариялайды:
- Бәйгенің бас жүддесі Бежудікі. Жасыүлкен Бежуге қамшы кетеріп
қол жүмсағаны үшін Нөке бір тоғыз айып төлесін, қыз беріп қүда болсын. Нөкенің атына пышақ салғаны үшін Бежу ат-шапан айып төлесін.
Сонымен осы үкімге екі жақ бөтуапасып, жұрт тарқасады.
ҚАЗЛНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
65
Артықбаев Ж.О., т.ғ.д., профессор
Қазанғап Саіыбалдыүлыныц шежіресіне қатысты деректер
♦
Бәсентиін руы туралы
Қазақ өуел бастан "у ішсең - руыңмен" деп жақсысын да,
жаманын да румен сабақтап келген ел. Бір қарағанда қазақ баласының бөрі бір атадан тараған қандас туыстардың қауымы
сияқты, ал шын мәнінде өр ру белгілі дәрежеде көшпелілердің
саяси құрылымының бір бөлшегі, кірпіші. Қазіргі күні біздің
ауыл, аудан, облыс деп қолданып жүрген әкімшілік ұғымдардың барлық қызметін ХҮІІІ ғасырда рулық құрылым атқарды.
Қарап отырсаңыз өр рудың осы құрылымда алатын орны, атқаратын міндеті бар. Қазақтың бір руының жолы жоғары - аға
баласы, ал бір руының жолы кіші - іні баласы болу себебі де
осыған байланысты. Сонымен бірге бүкіл қазақ баласы бір атадан, яғни Алаша ханнан тарады деген аңыз көшпелілер қоғамын
бір негізге, бір ұлтқа біріктіретін мықты идеологиялық қару.
Біз осы тәртіппен күні кешеге дейін өмір сүріп келдік. Бүгінгі
күні ол төртіптентек "қарға тамырлы қазақ" деген сияқты фольклорлық фразеологиялық сөз тіркестері ғана қалды.
Бөсентиін руы осы мықты құрылымның салмақты бөлшегі.
Ол қазақтың құрамына кірген өзге де рулар қатарлы езіне тән
қызметті атқарады. Ол қандай қызмет?! Әуелі Бөсентиін руының өз ішінде бірнеше атадан тұратынын ескерткен дұрыс. Осы
рудың тамаша талантты бір екілі Қимадиден ақынның "Ақтілестің ауызша шежіресі" дастанында бәсентиін ішіндегі аталар
жөнінде былай делінген:
Аргыннның бір бутагы Бәсентиін,
Муны да кісі аты деп атау циын.
Осы атадан мен өзім тарайтын ем,
Талай бардым сурау сап елге жиын.
Баласы Бәсентиін алтау дейді,
66
Үлкені Буқа- Күбір, Ханпшу <)сін)і.
Жаманай, Маңдай, Боиімбет, Паманайы,
Бальщшы Турікпені жалқау дейді.
Айтады енді бірде тогыч боліп,
Ақмайдан, Тоқмайдан...- ден ауьп керін,
Жаза берсек қолдагы қагаз жетпес,
Әртүрлі, әркім с ө і і н тере беріп!
Осы тектес аңыздарға сүйенген ауыз-екі игежіре қазақтың
қай руында болмасын бар. Ақынның бәсентиінді біресе алтау,
біресе тоғыз атаға бөлінеді деуі де заңды. Себебі,бәсентиін бірнеше ұсақ рулардың - аталардың одағы, саяси құрылымының негізгі элементтерінің бірі. Өз кезегінде бәсентиін Орта
жүз арғын ішіне енеді. Шежіреден хабары бар адамдар арғынның екі үлкен топқа бөлінетінін білсе керек. Ең алдымен жолы
үлкен деп есептелінетін Мейрам сопы балалары. Олар бес ата,
одан кейін Момын бөйбішеннің балалары - олар жеті ата.
Тарихи деректерге қарағанда арғын тайпасының саяси
күшке айналуы - ғұн заманы, яғни біздің жыл санауымызға
дейінгі кезең. Осы одаққа негізінен ұйытқы болған Мейрамның үлкен бәйбішесінен тарайтын-мыс делінетін Қуандық,
Сүйіндік рулары көне жазба деректерінде, қазақтың ауыз екі
шежіресінде ерекше аталады. Олардан сәл жолы кіші Бегендік
пен Шегендік /Қозған, Қақсал/ Мейрам - Арғын одағына сөл
кейіндеу енген болса керек. Мүмкін бұл дәуір Ақ ғұн империясының құрылып, Парсының Сасанид өулетінің билігімен жан
аямас күрескен шыққан заманы болар. Қалай болғанда да бұл
көне түріктерге дейінгі мезгіл нысанасына деп келеді. Ал, Мейрам одағында жолы кіші, үшінші өйелдің /кейбір әңгімелерді күңнің /баласы болып енетін қаракесек/ Болат қожа арғындар
мен қарлұқ арасындағы тығыз қарым- қатынастың нәтижесі деп
білген жөн. Біздің қолымыздағы тарихи жазба деректері, қарлұқтардың рулық құрылымы /болат, шігіл, яғма/, ауыз екі деректер қаракесектің қарлұққа бір табан жақындығын аңғартады.
ҚАЗА НҒАП БИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
67
Көне оғыз-түрік тайналарының алапаты асқан заманда арғын
құрамына тағы да бірнеше ру енді. Қазақ шежіресінде олардың
саны жегеу делінеді: атығай, қарауыл, қанжығалы, тобықты, бәсентиін осылармен бірге шешесі бөлек, бірақ өкесі ортақ-мыс деяінетін Сарыжетім, Шақшақ ағайындары қосылады. Сонымен, Момын бәйбішенің тобы осы аттары аталған жеті үлкен ру.
Кей шежіреде Арғынның екінші өйелі Момыннан төрт бала
туды делінеді:
Ақсопы - одан Қанжығалы, Тобықты; Қарасопы- одан Бәсентиін Қарауыл; Сарысопы - одан Атығай; Тәнбісопы - одан Сарыжетім, Шақшақ. Бірақ, шежіренің көпшілігінде Момыннан
бесеу туды /Ақ сопы, Сары сопы, Қара сопы, Арық сопы, Нөдір
сопы/ делінеді. Осы соңғы Нәдір сопыдан Бөсентиін туған екен
дейді. Ал, Сары жетім мен Шақшақтың шешелері Айнамкөз ерте
оліп, жетім қалған екі баланы Момын бөйбіше бауырына салып алған екен-мыс. Шежіредегі мұндай келіспеушіліктер арғын одағын құрған рулардың бері бір атадан тараған қандас туі.ісқан емес екенін көрсетсе керек. Мұндай- мұндай хан қызында да болады дегендей, бұл мәселе қазақ құрамындағы ірі ру
құрылымдарының бәріне тән.
Енді ХҮІ11 ғасырдағы қазақтың белді - белді руларына, олардың ішкі қарым- қатынастарына бір шолу жасайық.
Қазақтың XVIII ғ. рулары жөнінде алғаш рет ең толық дерсктерді Ресей елшісі Тевкелевтің қағаздарының арасынан кез/іестіреміз. Елші, әсіресе, Кіші жүз рулары жөнінде мол дерекгерді қалдырғаны байқалады, ол бір жағынан түсінікті де. Регейдің Қазақ Ордасына аттанған елшілігі бодандық туралы
«ңгімені алдымен Кіші жүзден бастаған. "Алшын руы күшті,
нииынның өзі екіге бөлінеді-дейді Тевкелев, - яғни қаракесек
<м»не байүлы. Құрамына алты ру кіретін Қара-кесек бәрінен де
күшті, дәлірек айтсақ оның құрамына - Шекті, Қара-кесек,
ІІІомекей, Төртқара, Қаракете, Қарасақал рулары кіреді. Осы
шггы рудың да билігі Әбілқайырда болды". Одан әрі "Байұлы
іміра-кесектен гөрі төмен, ал бірақ қүрамында он екі ру санала-
68
ды, нақты айтсақ: Адай, Жаппас, Алаша, Байбақты, Беріш,
Масқар, Таз, Есентемір, Алтын, Ысық, Шеркес, Тана. Осы аталған он екі рудың билеушісі Нұралы сұлтан". Кіші жүз руларының тізімін К.Тевкелев Жетірумен бітіреді, оның да өзіндік себебі бар. "Жетіру, яғни жеті рудың одағы, Кіші жүзде бәрінен
де әлсіз саналады. Құрамын нақты айтсақ: Табын, Тама, Кердері, Жағалбайлы, Телеу, Рамадан, Керейіт".
К Тевкелев жазғандай рулардың күші қара күш мағынасында емес болса керек, жалгіы XVIII ғ. сөз қолданысы ежіктей, байыпты қарауды тапап етеді. Бұл жердеғі негізгі мәселе, Кіші жүз
құрамындағы рулардың ішінде біреуінің жолы үлквн - ағалығы,
екіншісінің жолы кіші ортаншыльны, ұшіншісінің - кенже, өке
мұрасының иегері екендігі. Шгжіреде егер бір рудың екінші рудан үлкендігі жайында әңгіме болса, кебінесе генеалогиялық туысу тәртібіне қарайтывы да сол себепті. Осы айтылған төртіп
бойынша Кіші жүздегі жолы үлкен, ағалығы басымы Әлімұлы
(қаракесек), ортаншыст,! Байұ.ял, хішісі Жетіру болып келеді.
XVIII ғ. зерттеушілері Жетірудың ру бірлестігі болып
қалыптасуы Әз Тәуке ханның эпманында болған оқиға дейді.
Жеке-жеке өмір сүріп, алшында есзсі кетіп жүрген рулар ағаларына арыз айтып баргаі; кезінде Әз Тчэуке Түркістанда тұрған.
Бұл руларды қалай қоргарын білмей хан ойланып барып, өзара
одақ жасауды ұсынып і і Егер басқа ел тарапынан келетін
реніш болса, әр ру жеке күрмей -кегеуі де бірігіп барып барымтасын алсын деген-мыс. 'Атпіікн'' деген ұғымның көбінесе Кіші
жүздің өзге руларына жэқын екен н Жетіру билеушісі Айшуақ
сұлтанның хаттарынан да кореміз.
Тархан тама Есет"іің ^аманында Кіші жүз ішінде Алшын мен
Жетіру жесір үшін даулзсып бір-біріне өкпелі болыпты. Төртқара жолының үлкендігіке, Атіжінның көптігіне сүйеніп есе бермей қойса керек, сонда ел басшылары ара ағайын деп, Қаздауысты Қазыбекті шақырыпты. Қазыбектің айтқаны Кіші жүз руларының өзара қарым-қатынасына жақсы айшық бола алады:
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДҺІҮЛЫ
69
Рамадан мен телеуің Кіші жуздің улкені,
Аргы тегі белгічі Аргымаңтан тараган.
Кердері, табын, таманы цоргап келді Кіші жуз,
Алшыннан бөліп оларды жауып журген жаладан.
Жагалбайлы, керейіттің Қудуармен туысқан,
Қиыншылық заманда олар да кунге жараган.
Қудуардан қос қожа осіп-өніп көбейген.
Байсары, адай урпагы қосылып оң мен солынан.
Осы айтылган жетіру қай руыңнан аз еді,
Аталары туысқан бәлінбей журсе тобынан.
Барлыгы да бауырлар, қашып келгендер емес.
Кіші жуздің бәрі алшын атагы бар жауынгер,
Қызылбастан өңгеріп келген қул емес.
Алшынның қара шаңырағынан он екі ата байұлы, алты ата
өлім, жеті арыс шөмекеймен бірге көтеріліп келе жатқан тама
мен табынды, кердері мен керейітті, рамадан мен телеуді, жағалбайлыны кім бөтен дей алады? Жылқыны үркіткен атынан айрылып қалады" деген, бүгін Әйтеке би таманы танымаса, ертең
Есетті елемесе, ертең мұның арты не болады - деп бітіріпті. Билер кеңесі тамага төртқарадан жесір орынына жесір бергізіп, 40
жылқы айып салып, Есетті жетіруға ру басы сайлапты" делінеді
Кіші жүздің шежіресіне қатысты әңгімеде. Егер тарихи жазба
деректерімен салыстырып қарасақ, бұл оқиға 1742 ж. кейін болуы мүмкін. 1742 ж. Жетірудің бас батыры табын Бөкенбай
түркіменге жорыққа барып, жанындағы 100 адаммен өлді. Ал,
Есет Бөкенбай өлгеннен кейін ғана Жетіруға иелік ете бастады.
Оның И.Неплюев қолынан тархан атағын алатын жыл 1743 ж.
Орта жүзге келетін болсақ, оның қүрамына кірген рулардың
ішінде ең күштісі деп, Тевкелев арғынды атайды. "Ол он алты
рудан тұрады, нақты айтсақ-қаракесек арғын, сары жетім арғын,
шақшақ арғын, қарауыл кесек арғын, атығай арғын, төртуыл
арғын, алтай арғын, темеш арғын, бөрші арғын, қарпық арғын,
ағыс-қалқаман арғын, қозған арғын, қақсал арғын". Елші
тізіміндегі арғын руының ішіне кіретін құрамдас бөліктер түгел
70
емес, негізінен Бес мейрам аталатын арғынның басты тарауы ғана
түгенделген. Тевкелевтің корсетуі бойынша бүл рулардың басшылары Барақ және Абылай сұлтандар. Арғыннан кейін Тевкелевтің тізімі бойынша найман руы. Оның деңгейі арғынға қарағанда төмен, найманның құрамында он бір ру бар: ақ найман,
бура найман, болатшы найман, қаракерей найман, терістаңбалы
найман, дөртуыл найман, көкжарлы найман, ергенекті найман,
семіз найман, бағаналы найман, садыр найман. Тевкелев бұл
руды билеушілердің қатарына атақты Қарасақалды да жазады.
Найманнан гөрі әлсіз деп, К. Тевкелев Қыпшақты нұсқайды.
Қыпшақтың құрамында тоғыз ру бар: торыайғыр қыдшақ, көкбері
қыпшақ, тұяқша қыпшақ, көтібақ қыпшақ, ұзын қыпшақ, бүлтың
қыпшақ, қарабалық қыпшақ, танабүға қыпшақ, көлденең
қыпшақ. Белгілі дейтін ортақ ұлыс басшысы жоқ.
"Орта жүздегі Уақ, Керей сияқгы рулар Төуке ханның кезінде
Кіші жүздегі Жетіру сияқгы біріккен. Орта жүздің басқа руларына
қарағанда алсіз болғанымен, барлығынан да байлығы аскдн" дейді
К. Тевкелев. Атап айтсақ бай рулардың қатарына Уақ, Керей, Тарақгы жатады. Бұл рулардың әміршісі қатарына елші Әбілқайыр
ханның ұлы Ералы сұлтанды қосады. Осы аталған рулардың қүрамына тағы да бір ел қосылады, ол - Төлеңгіт деп атап көрсегеді Тевкелев. 1730-1740 ж. Ресей деректері Орга жүз бойынша жасалған
қазақ шежірелері тарапынан да қолдау табады.
Мұса Шорманов шежіресіне қарасақ, қазақтың түп атасы
Құтан тайшы. Қазақтың үш жүзі Құтанның Ақжол, Алшын,
Үйсін атты балаларынан тараған. Ақжолдан сегіз ұл туған:
төртеуі бәйбішеден-Қыпшақ, Арғын, Найман, Қоңырат, төртеуі
тоқалдан - Керей, Уақ, Тарақты және Төлеңгіт. Соңғы төртеуі
бәйбіше балаларына қызмет істесе керек. Шежіре бойынша Керей үйді сыпырады екен, сол себепті таңбасы - шілік, Уақ болса
үй тігеді, таңбасы - бақан, Тарақты жылқыны күтеді, таңбасы тарақ, ал Т өлеңгіт болса қол ына найза алып жылқы күзетеді, таңбасы найза. Шәкөрім де "Төлеңгіт деген ел Арғындардың атасы
Дайырқожаның құлы" дейді, сол себепті деп шежіреден орын
ҚАЗАНҒЛП БИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
71
берген. Қазақ ішіндегі төлеңгіт аталып жұрген ел ру болып Орта
жүзге енгені XVIII ғ. болуға тиіс. Оған бір себеп қазақтардың
Таулы Алтай өңіріне ғасырдың басында және 60-шы ж., жасаган шапқыншылығы. Соңғы жорыққа Қошқарбай, Көкжал Барақ
сияқты ірі батырлар қатысқан. Дегенмен, шежіре деректеріне
қарасақ, төлеңгіт ішінде алтайлықгардан гөрі қалмақ, қырғыз,
гатар және қазақ руларынан қосылған топтар көбірек.
Орта ясүз руларының иерархиялық жүйесін Саққұлақ шежіресі
қызық іүсіндіреді. Оның айіуынша "Қыпшақ пен қоңырат қартайған қара нар, ердің алтын қасы - арғын, күміс қасы - найман, екі
қапталы - керей мен уақ рулары". Қалай дегенмен қазақ шежіресінде қазақтың ел болып қалыптасу процесі таза генеалогиялық туысу
регімен көрсетілген. Этникалық бірлесгікке ертелі - кеш қосылу
рулардың иерархиялық жүйедегі орынын анықтаған.
1752 ж. деректерден керей-уақ елінің бір тобын Есіл бойыпан кездестіреміз. Осыдан бес жылдан кейін Қожаберген бастап абақ-керейлер Ерен қабырға маңында болғаны анық. XVIII
ғ. керейдің ішіндегі ашамайлы және абақ одақтары ыдырамаған сияқты, екі арадағы тығыз байланыс, араластық 1770-ші ж.
бой көрсетіп қалады. Шежіре бойынша Абақтан шыққан тегі
үйсін елінен-әкесі бөлген еншіге ырза болмай керейге сіңіп
кеткен. Алайда, ол оқиға өте ерте заманда болған этникалық
процестер нәтижесі болса керек. П.Рычков керейлерді Орта
жүздің негізгі құрамына қосады. Керейлер туралы айтқанда
қазақ шежіресінің тағы бір үзік өңгімесі еске түседі.
"Қазақтар үш адамнан орбіп-өсіп үш жүз болған уақытында Қасен ханның тұқымынан Асан қайғы деген болады екен.
Жайлы қоныс іздеймін деп Бұқарадан өрі Жиделі Байсынға барып, сол жерден елге хабар айтып жеті адамды жібереді екен.
Ііірақ үш жүздің елі жаугершілікте жүрсе керек бара алмапты.
Жеті шабарман оңтүстікке қайтпай қазақтың ішінде қалыпты,
сол себептен әр ру өздеріне еншілес қылып оларды бөліп алады. Қаңлы мен Шанышқылыны Үйсін, Керей мен Уақты Орта
жүз, Табын мен Телеуді Кіші жүз қалап, ал енді жетінші адам -
72
Тама иесіз қалды. Сонда игі жақсылар жүйрік жарыстырайык
деп келісіп, сол бәйгеде Кіші жүздің құла аты бірінші келіп Таманы солар алған екен. Жетіру деп қазақ ертеден осы жетеудің
ұрпағын айтқан-мыс. Қазақ шежіресі көне дәуірдегі әлі де сыры
анық емес оқиғалардан хабар береді.
Қазақ ішінде Жетіру тек Кіші жүзде ғана емес, Орта жүз
бен Үлы жүзде де баршылық. Өз бетімен Жетіру аталатыны да,
Кіші жүздегі негізгі рулардан бастау алатындары да бар. Рулардың жетіру болып бірігуі табиғи түрде ме, әлде осы санды қасиет көруден келіп туындай ма ол арасы белгісіз.
Орта жүздегі белгілі рудың бірі - қоңырат. П.Рыаков тізімінде
бұл ру аталмайды. А.Левшин болса Тевкелевтің жазғанынан аса
алмағаны белгілі. Тек ғасырдың екінші жартысында зерттеу
жүргізген капитан Андреев "қоңырат елі Түркістан маңын қоныстанады, жазда Торғай мен Телікөлге көшеді" деп анық жазады.
1Үйсін болысымен көрші қоңырат еяін Болат хан мен Әбушай сұлган
басқарады, саны 3500 шаңырақ" - деп атап көрсеткен зергтеуші.
Тевкелев қоңыратты Орта жүзден шыққан ел, бірақ Үлы
жүздің өте күшті руы деп атайды. Осыған қарағанда қоңырат
руы Орта жүздің басқа руларына қарағанда күнгей өлкемен
көбірек және ертерек байланысты болса керек. XVIII ғ. тарихында қоңыраттардың Сөмеке, Әбілмәмбет хандардың қарамағында болғаны, Түркістан маңында хан билігін жүргізуге тікелей
ықпал еткені анық. XVIII ғ. соңында қоңыраттар Әбілмөмбетұлы Болат пен Сәмекеұлы Есім хандардың маңынан табылады.
К. Тевкелевтің жазуы бойынша Үлы жүзде "он ірі ру бар, барлығы қосылып үйсін аталады. Осы оргақ атауға ие бола отырып
өрі қарай былай жіктеледі, нақтылы көрсетсек: Ботпай үйсін, шымыр үйсін, жаныс үйсін, сиқым үйсін, албан-суан үйсін, сары
үйсін, шанышқылы үйсін, қаңлы үйсін, жалайыр. Бұлардың
берінің де билігі Ташкентте отырған ханда". Елші Үлы жүздің
жалпы рулық жүйесінің жобасын дұрыс жасап бергенімен арасында жегіспей жатқан жақтары да баршылық. Мөселен - жоғарыда баяндалған қоңырат руына қатысты мәліметтер.
ҚАЗАПҒЛГІБИ САТЫБАЛДЫҮ/ІЫ
73
Үлы жүз шежіресіне қарасақ, бір деректерде қазақтың түп
атасы Әбілқайыр делінеді, екінші деректерде жалпы қазақтікі
сияқты Алаша аты аталады. Осы кісіден үш ұл туады Байшора,
Жаншора, Қарашора. Үш жүздіц қазығы §сы ағайынды үш үл.
Байшорадан Жүманбай, одан Киікбай, одан Төбей, одан Майқы
би. Осы Майқы биден этникалық тарихта белгілі Бақтияр,
Қаңлы, Қырық жүз, Мың жүз деген төрт бала туады, яғни төрт
ру тарайды. Үлкен үлы Бақтиярдан - Үйсін мен Сіргелі.
Үйсіннен Ақсақал мен Жансақал (Жалайыр -Ж.О.). Ақсақалдан Қараша бек, одан Бәйдібек, оның бәйбішесінен Сарыүйсін,
үлкен тоқалынан Жалмамбет, сол Жалмамбеттің балалары
Шапырашты, Ысты, Ошақты. Байлыбектің кіші тоқалынан
Жарықшақ туады, одан үш бала Албан, Суан, Дулат.
Егер шежіре қусақ, XVIII ғ. Үлы жүз руларының ішіндегі
жолы үлкені Қаңлы, ең жолы кішісі Дулат болмақ, бірақ тарихи жағдай қашанда генеалогияны мойындай бермейді. Оның
үстіне қаңлы руын біз деректерден саны өте аз, шашыраңқы
орналасқан, орталықтан тыс перифериялық кеңістікте көреміз.
Әрине, ол жағдайда саяси белсенді кимыл керсету мүмкіндігі
өте аз. Оның есесіне зерттеліп отырған кезеңде дулаттардың
өр түрлі ішкі-сыртқы оқиғаларда атқарған қызметі мол. Соған
қарамастан Үлы жүздің өзі бас қосқан межілістерде жол тәртібі
қатаң қадағаланады. Бір шежіреде "жалайыр Үлы жүзде үлкен
саналады. Тойларда, табақ таріқанда - бүл жерде рулардың
ішінде үлкені - жалайырдан адам бар ма деп сұрайды" делінеді.
Жалайыр болмаған жағдайда жолдың ошақтыға тиетінін Н.Гродеков жазады. Шежіреге қарағанда езге рудан ошақты үлкен
деген бір еңгіме бар. Үлы жүздің анасы Жұпар бәйбіше бір азаматқа сырттан құмарта қарап ұлды болса керек, жұрттың сезінен
қорқып ошаққа тығып қойған екен. Тауып алған адамдар сол
себепті Ошақты атап кеткен. Жалайыр содан кейін туған дейді.
Үлы жүздегі саны да кеп, салмағы да мол Дулат баласы осы
аталған рулардан жол бойынша темен саналады.
74
Қазақтың XVIII ғ. рулық құрамының арқауы жоғарыда баяндалған құрылым. Рулық қатынастардың қалыпты жүйесі
қазақтыңқоғамдықтәртібінің, өкімшілік жүйесінің, этно-әлеуметтік емірінің іргетасы. Қазақ ұғымындағы ру тек генеалогиялық қатынастардың алғышарты ғана емес, ол тарихи құбылыс. XVIII ғ. қазақ ішінде кең тараған аңыз-еңгімелер қазақ
руларының барлығын бір ортақ бастаудан шығарады. Оның бір
айғағы әр түрлі деректерде қазақтардың "алаш ұлысы" атануы.
1718 ж. Сібір губернаторы М.Гагаринге жазған хатында қазақ
басшылары "Мамай сұлтан, Әбілқайыр хан, барлық Алаш
ұлысы атынан" дейді, немесе "Қайып хан, Әбілқауыр хан жене
барлық Алаш ұлысы" деген сез тіркесті қолданады. Қазақ руларының арасында тығыз ынтымақтың, жалпы этнос мүддесі
туралы түсініктің бар екенін осы деректер делелдесе керек.
Алаш туралы XVIII ғ. ел түсінігі қандай мазмұнда болғанын
Бұқар жырау толғаулары арқылы аңғаруға болады. Жырау бірде
Абылайға арнап:
Он сан алаш баласын,
Аузыңа қүдай қарагпып,
Жусатып және өргізіп
Жүмсап бір турсыц қолыңнан
десе, екінші толгауда "Өзіңмен бірге туысқан,
Алаштан бетер жат болар" - дейді.
Жырау "он сан алаш" деген штампты қолданғанмен, бұл сезге
кең мағына - кешпелі деген ұғымды сыйдырған сияқты. Қазақ
өлкесінің қай шетінде болмасын арғы атамыз Алаша хан туралы
ер түрлі генеалогиялық аңыздар кездеседі. Оның түп қазығы:
баланың туа болған ерекшелігі-алапес, әкесінің өз баласынан
безінуі - жетімдік, адам аяғы баспаған маң далада есуі - жердің
иесі, ержетіп ерлік керсетуі - аламандық. Яғни, алапес баладан
аламан есіп шығады. П. Рычковтың жазбасындағы "қазақ рулары емін-еркін кешіп жүреді, бастары сырттан жойқын қауіп
тенгенде, немесе олжаға аттанғанда ғана қосылады" деуі артық
ҚАЗАНҒА1ІБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
75
ійгылған тұжырым емес. Әр түрлі аңыздар мен деректерді салмцқтай келіп қазақтың ортақ атауы "алаш" көшпелілердің өмір
*алтынан туындаған идеалогиялық символ деуге келеді.
XVIII ғ. әр қазағы өз шежіресін бастан-аяқ жатқа біледі. Ең
ішстысы өзінің 15-20-шы бабасын аты Зіталған Алаша ханға
і іркей салады. Егер нақты зерттейтін болсақ, қазақ руларының
гіптен де бір атаға жатпайтынын, әр түрлі тарихи кезеңдерде
оз бетімен ел болған, мемлекет құрған рулардың жиынтығы
скенін көрер едік. Осы жагынан келгенде қазақ шежіресі құрақ
корпені көктеген жіп сияқты. Қазақ шежіресінің астары бойынша ұш жүздің ішіндегі үлкені Үлы жүз, кішісі Кіші жүз. Ш.Уәлиханов болса қазақ даласындағы негізгі автохтонды рулар деп
сртеде ноғайлы құрамында болған ұлыстарды атайды. Кіші
жүздің ішінде кенжесі Жетіру. XVIII ғ. аңыздары бойынша бұл
ру бірлестігі Тәуке хан кезінде пайда болды делінеді. Шежіре
бойынша Алаша ханның ұлы Алшында үш ұл болған: Әлім,
Қыдыр қожа, Қарт қазақ. Әлімнен алты ата тарайды, олардың
жолы үлкен, Қыдыр қожа ұлы көп болып Байұлы атанған - 12
ата, ал енді еш атақ-үлкендіксіздігі Жетіру атанған Қарт қожаның балалары. Негізінде тарихилығы жағынан Жетіру тайпалары қазақ жерімен көбірек байланыста, ертерек белгілі. Орта
жүз шежіресінде "Ақтабан шұбырынды" жылдары Баянаулаға
келген Мейрам сопы балаларының қонысын беліп берген жалғыз үйлі тама еді делінетін аңыз да бар. Сүйіндіктердің Сарыарқаға орнығуы XVIII ғ. 20-шы жылдары болса керек. Рамадан,
Жағалбайлы, Тама, Табын, Телеу рулары тек Орта жүзде емес,
Үлы жүзде, Құрама арасында, корші түрісі-мұңғыл елдерінде
мол. Дегенмен, шежіре Жетірудың атасы Қарт қазақ деп атап
көрсетуі бұл ру бірлестігінің тарихи еңбегін елегендік. Соныменен зергтеп отырған ғасырда көшпелі рулардың қарым-қатынасының тың моделі пайда болды деуге болады.
XVIII ғ. қазағының түсінігі бойыша қарапайым отбасы иесінен бастап Алаша ханға дейінгі шежіре айқын. Бірақ осы екі
арада бірнеше таксономиялық деңгейлер бар екенін аңғаруға
76
болады. Алдыменен жеті атаға дейін көбінесе қандас туыстардьщ ұйымы - ата баласы атанатын қауым. Бұл ортада сырттан
келгендер болуы мұмкін - олар жиен, нағашы, құда-жекжат атағымнен жүреді, яғни туыстық тығыз байланыста жеті атадан
жоғары тек ру ғана бар. Қазақ ұғымы бойынша саны миллионға
жақын арғын да ру, оның ]/4 болатын қаракесек те ру, қаракесектің ішінде қарашор да ру, оның ішінде кірме қарауылда да ру
болып саналады. Түптеп келгенде белгілі бір сандық мөлшер жоқ.
Сайып келгенде әр ру көшпелі этникалық құрьшымның бүтін
элементі, өзін-өзі басқаратын қауым. Егер саяси-әлеуметтік жағдай, қажеттілік болса ол өз орнын ауыстырып басқа көшпелі ру
құрылымына кіріп кетеді. Оның тамаша керінісі апдымен этнос
аралық қатынастарда көзге түседі. Мысалы қазақ ішіне XVIII ғ.
сіңіп кеткен бірнеше толқын қырғыздар: алдыменен Енесей қырғыздары - қырғызәлі, ескі қырғыз рулары атанды, Алатау қырғыздары - жаңа қырғыз, бай қырғыз рулары қарауыл-атығай
ішінде, сарыбағыш - уақ ішінде, қүсшы - төлеңгіт ішінде, Башқұрттан келген қырғыздар-естеке қырғыз руы - қаракесек ішінде
т.б. XVIII ғ. қазақ этносының ішіне майдай сіңіп кеткен қырғыздан басқа - қалмақ, башқұрт, түркімен, ноғай, телеуіт рулары аз
емес. Сырттан келген рулар көбінесе өзінің рулық атын үмытып
этникалық атымен шежіреге енеді.
Қазақтың ез руларының аралас қонуы XVIII ғ. тіпті жиі
кездеседі. Айдабол аталатын Сүйіндік - Арғын ішінде Кіші
жүздің Тама, Рамадан, Жағалбайлы рулары, Үлы жүздің Жалайыр руы, Орта жүз құрамындағы - Керей, Найман (Қызай,
Бағаналы, Бура), Қыпшақ, Уақ, Тарақты, Арғынның өзінен Темеш, Бөрі, Алтай-қарпық, Қанжығалы, Шақшақ, Қақсал,
Қозған, Тоқтауыл т.б. жүрсе, Шаншар агалатын ҚаракесекАрғын ішінде Кіші жүзден Тама, Рамадан, Үлы жүзден Үйсін
(Жалайыр), Орта жүз құрамындағы - Керей, Қыпшақ, Уақ
(Шаға, Сіргелі), Найман (Бура), Арғынның өзінен - Қанжығалы, Қарауыл, Бәсентиін, Қамбар руларын кереміз. Соныменен аттары аталған Айдабол және Шаншар ауылдарының 15-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛБІ
77
20 проценті өзге рулардан қосылған аталар болып шығады.
Оның үстіне біз төре, төлеңгіт, қожаларды санамай отырмыз.
Рулардың тығыз араластығының бір себебі XVIII ғ. ортасындағы қазақ жерін жайлаған жаугершілікте екені сөзсіз. 1742
ж. қазан айында Ор бекінісінен Жоңғарияға аттанған К.Миллер Орта жүздің Уақ, Керей, Найман руларының ауылдарының
үстімен жүрді. Қалдан Серенге жолықпақ болған елші жолай
Үйсін ел басылары - Бектемір бай, Келдібай мырза, Наурыз батырларға жолыққанын жазады. Хонгор деген қалмақ тілін
білетін үйсін жігітінен: "Үйсін руы Қалдан Серенге бодан болды ма?" - деп сүрадым дейді елші. "Бүрын біз бодан болғанбыз,
осыдан үш жыл бұрын оған алым төлегіміз келмей бері кеттік,
содан бері Орта жүзбен көрші көшіп жүрміз" деп, жауап береді
Үлы жүздің өкілі. 1745 ж. Абылайдың Тобыл губернаторы Сухаревке жазған хатына қарасақ, үйсіндердің бір тобы (300 шаңырақ) тіпті солтүстікте "үйсін аталатын үш жүз шаңырақ Жоғарғы қалмақ пен қазақ арасына қоныс теуіп, қашанда Ресейге
қарсы болып келген еді. Енді өз ісіне өкініп бұрынғыны қайталамаймыз деген уәдемен бодан болуға ниет білдірді" делінеді
хатта. Бодандық туралы әңгіменің шығуы себебі Тобыл түрмесіне үйсіннің Байжігіт Жаулыбаев деген адамының түсуі.
XVIII
ғ. көші-қон картасы рулық ауылдардың ірі екенін көрсетеді. Капитан Андреев жазбаларында Өскемен бекінісі тұсындағы қазақ ауылдары туралы: "Бекіністен 20 шақырым уақ-керей елі - 120 үй, көкжарлы - 900 үй, - 30 шақырым, Ертістің сол
жағасы, Аблайкит өзенінде 40 үйлі ошақты-үйсін, Бұқан өзенінде ақ найманнан - 500 үй", т.б. тайпалар аталады. Орта жүздің
шығыс алқабы осы дерекке қарасак, негізінен ірі рулардың меншігіне айнала бастаған, аты аталатын ірі рулар: төртуыл (арғын),
қыпшақ, қанжығалы атығай, сыбан матай т.б. Ру басылары қатарында ірі сұлтандарды кездестіреміз - Сұлтанмәмет, Орыс сұлтан,
Төре батыр сұлтан, Уөли хан. Дерек ауқымы қарастырылып отырған кезеңде меншік түсінгі тек руға байланысты болуы керек
деген ой туғызады. Қоныстың тұрақтамаған, малдың қауырыт
78
көп кезінде жан сақтаудың бір амалы ру ұяларын ажыратпау, ірі
ру одақтарын сақтау болуы заңды. XVIII ғ. көшпелілердің өлеуметтік жағдайына байланысты біреуінің алыс, біреуінің жақын
көшуі кездеспейтіні де осы себептен. Ру меншігі туралы осындай кезқарастың кезінде ру танбалары да түгел қалыптасып болса керек. Көне рулардың ыдырау процесі XVIII ғ. аяқталып, енді
олар жаңа құрылымда орын тапты. Мысалы, ерте кезде тарақ
таңбалы ірі қауым болса керек, ал XVIII ғ. осы қауымның бөлшектерін қазақтың үш жүзінен бірдей кездестіреміз: ұлы жүзде олар
жалайыр, Орта жүзде тарақты, Кіші жүзде табын атанады. Зергтеліп отырған кезеңде бірнеше ғасырларға созылған күрделі этникалық даму процесі тиянақгалды.
Этникалық консолидация процесінің үдеуіне ХҮІІІ ғ. қалыптасқан сыртқы жағдай-төнген қауіп әсер егкені сөзсіз. Тевкелев
пен Рычков 1759 ж. қазақ елінің саяси-этникалық тұрмысына баға
бере келіп: "Қазақтар бүрын соңды ешкімге алым төлемеген.
Ресей үкімегі қазақты бодандыққа қабылдаған уақытта оларды
"войско" есебінде қабылдаған. Олар Ресей шекарасын қорғайды
деген үміт те болды. Ал, енді бүгін империя тарапынан өскери
қысым жасалса қазақ руларының бірігіп кетуі мүмкін және олар
өздерінің күшті ел екенін сезінсе орысқа қиын болады. Қауіпті
жағдайда өз еркіндігін қорғап олар бір жеңнен қол, бір жағадан
бас шығарады, сол себептен ондай қысылтаяң сәтті туғызуға болмайды" - деп, қазақ этникалық құрылымының потенциалды
мүмкіндіктерін ашық нұсқайды. Бас басына бьггырап жүрген рулардың жұмылған жұдырықтай бірігуі оңай, себебі оған дайын
құрылым, дәлелді идеология бар. Осындай қасиетгерінің арқасында қазақтар XVIII ғ. екінші жартысында Орталық Азияның ең
күшті көшпеяі мемлекетіне айналды. "Қазақтың саны мол, жауынгер халық. Ерте заманда олардан жауынгер халық болмайтын.
Енді келіп, жер бетінен жоңғарлар жойылғаннан кейін қазақтар
тағы да ең көп, ең күпггі болып қалды" делінеді дерекгерде.
Орта жүз арғын одағы жөне оның ішіне енетін бәсентиін
руы жөніндегі деректер қадым заманнан басталатынын айттық.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
79
Біз жоғарыда оның бір ұшы ғұн дәуіріне басталатынын ескергік.
Арғын одағына көне түрік дәуірінде қосылған бөсентиін руы
ол кезеңдегі түрік дөуірінде "басмыл", қытай жазбаларында
"басими", батыс авторларында "басмюл^" атанғанға ұқсайды.
Біз сөз етіп отырған ХҮІІІ ғасырда бәсентиін аты қазақ
шежіресінің бетінде жиі кездеседі. Олардың ішіндегі еңтүшымды, қызықтылары Мөшһұр Жүсіп жинақтаған ежелгі қазақтың
ауыз әдебиеті үлгілерінде орын алған. Шежіреші ауыз екі
дәстүрге сүйеніп "Абылай ханның заманындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Көкжарлы
көкжал Барақ /жауды көп қашырады, жақсы аты Бараққа қалады делінген Барақ осы/, Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары:
Абылайдың мінгені ыңгай сары,
Айгайласып келгенде жердің тары.
Абылайды сан цалмаң қамап жатыр,
Туыңды алып шаба көр Малайсары,дейтугын Малайсары осы кісі" дейді.
Шежіреші Малайсарыны бәсентиін ішіндегі атасы Сырым
атымен бірге айтады.
Қазақ аңыздарына қарағанда "Ақтабан шұбырынды - Алқакөл сұлама" заманында бәсентиіндер Баянаула баурайын мекендесе керек. "Баянауланы Барлыбай ұранды бөсентиін жайлап, жұтган тышқан лақ өлтірмей, дін есен қалған екен", - деген
өңгіме бар. Осы кезеңге қатысты бір аңыздарда ХҮІИ ғасырдың
аты шыққан қаһармандарының бірі - Жасыбай осы бәсентиін арасынан шыққан батыр делінеді: "Сол күндерде бәсентиін ішінде
Таз аталған ұрпағынан Жасыбай деген батырдың беті қайтпай
жүрген күні екен. Өзі мерген, өзі жауырыншы екен". Дегенмен,
бәсентиін шежіресінде Жасыбайдың нақты қалай тарайтынын,
үрпақ қалған-қалмағандығын анықтайтын айғақ жоқ. Жалпы,
Жасыбай тарихы мен тағдыры әлі де зерттеуді қажет етеді.
80
Мәшһүр Жүсіп "Ақтабан шүбырынды" жылдары сүйіндік
рулары Баянаулаға келген кезде бөсентиіндердің Ақкөл - Жайылмаға қарай көшкенін жазады.
Бәсентиін баласы үран қылтан Барлыбай Абылай заманында
өмір сүрген қазақтың алапат батырларының бірі. Аңыздарға қарағанда Барлыбай мейлінше батыр, бір бет, қисық адам болса керек.
"Абылай туралы жырдың" /Шоқан нұсқасы/ мазмұнында
Барлыбай туралы дерек бар:
Тоқал терек түбінде,
Айланып кеңес қүрды хан.
Бәсентиін үлы Барлыбай
Омыраулап сөйлейді,
Кісі ырқына көнбейді:
- Сен көк бөрідей желдің, хан,
Тоқал терек түбінде
Аттанып кеңес қүрдың, хан,
Иманды қолга түсымыз,
Кел қайталық",- деді хан.
Бәсентиін елінің Ертістің орта тұсын мекен еткені ертеден
белгілі, ХҮІП-ХІХ ғасырлардың жазба деректері де бұл жағдайда
дәлелдейді. Щербина экпедиция жүргізген зерттеулерде бөсентиіннің апай жөне бөрі аталарының Кереку маңындағы қоныстары ХҮІІ ғасырда пайда болғаны жазылады: "Киргизы Алтыбаевской и Алкакульской волостей из Басентииновского рода
Апай пришли на территорию Павлодарский уезда в конце ХҮІІ
века и поселились на Иргыше против г. Павлодара, которого,
разумеется, в то время не было". Бұл жерде Апай- Бөрі руларының Ертіс бойында тұрақты қоныс салып, жартылай отырықшылыққа көшуі туралы айтылса керек. Негізінен бұл рулар өте
көне заманнан осы өзенді мекендеп келе жатыр, ал жоғарыдағы
дерек қазақтардың қыстау сала бастаған уақытын анықтайды.
Бәсентиін руы 1748 жылы Тевкелев жасаған қазақ руларының тізімінде арғын ру тайпасының құрамындағы он алты ірі
рудың арасында жүр: "В Средней орде сильной род Аргин,
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
81
числятся шестнадцать родов, а именно: Каракесек аргин, Сарчетем чакчак аргин, Каравол кесек аргин, Атагай аргин, Тобоклы аргин, Басентиен аргин...".
Орынбор генерал-губернаторы Г.Волконский "О киргизкайсаках, разделяемых обыкновенно на Большую, Среднюю и
Меньшую орду" жазбаларында /ХҮШ ғ. ортасы/, шамасы бәсентиін елі болса керек, арғынның руларының бірі екі ата болып
Ертіс бойында өмір сүрегінін жазады: "Аргынского роду в двух
отделениях до 9000 семей. Кочевья летом и зимою по Иртышу".
ХҮІІІ ғасырдың соңына Ертіс бойында қызмет атқарған
капитан И.Г.Андреев жазбаларында бөсентиін руын Семияр
мен Ямыш аралығында кездестіреміз: "начав от форпоста Семярского, вниз по реке Иртышу, далее до крепости Ямышевской, кочевья свои имеют казахи смешанных волостей, как-то:
уваковской, басентеинской и некоторая часть буранайманской,
о которых по местам их кочевья сих волостей уже описаны".
Ол кезеңде бөсентиін еліне қатысты деректерді Сүлтанмөмед
үлы Орыс сүлтанның Ресейдің Сібірдегі иеліктерінің басшыларымен жазысқан хат-хабарынан анықтаймыз. Орыс сұлтанның Абылай елшілігі құрамында Ресейде болып, Мәскеуден
сый құрметпен бірге мойнына алтын медаль салып келгені де
белгілі. Деректерге қарағанда бөсентиін аталары Ертістің екі
жағында бірдей қоныстанып, одан алысқа ұзап шыға қоймаған. 1851 жылғы құжаттарда Ертістен өрі қоныстанған қазақтардың отырықшы тіршілікке бейімделіп, Ертістің сол жағасына шығуын азайтқаны жөнінде айтылады:
"Киргизы эти, имея внутри линии мирное убежише, привыкли ко всему оседлому, поэтому никакие убеждения... не
подействуют на них идти на такие места /в глубь степей/".
Дегенмен, архив деректері бөсентиін ішіндегі кейбір рулардың Сібір-Алтайдың ішкі жағына дейін көшетінін хабар қылады: " Олардың ішінде сәмеке- бөсентиін руының 19 ауылы /1001
үй/ Бийск округінің Подстепенной, Босаға дейітін жерлеріне,
Күшік руының 4 ауылы /60 үй/ Барнауыл окруғінің Карағай,
82
Ақсеңгір деген жерлеріне дейін жайлап баратыны белгілі". Ресей үкіметі осы қазақтарды Ертістің сол жагалауына асырыгі жібереміз десе де, қанша жыл күресссе де епггеңе шықпады. Бүл рулар әлі күнге дейін Ертістің оң алқабын жайлап жатыр. Жалпы
қазіргі Қазақстан шекарасының солтүстік-щыгыс елкеде Ертістің
оң қабагын қамтуы, Құлынды сияқты тамаша қонысқа жайлы
мекендердің шетін қамтуы бәсентиін, қыпшақ, уақ, найман аталарының үлкен еңбегі. Олар қаншама қиындыққа, қоқан-лоқыга,
тікелей әскери, полиңейлік қугынга қарамастан Ертіс бойындагы
атамекен жерден айырылған жоқ.
Ф. Щербина экспедиңиясының материалдары XIX гасырдың соңына дейін Ертістің оң қабағын қыстаған рулардың
ішінде Обь өзеніне дейін кешетіндері болғанын нақты көрсетеді /қазіргі Томск қаласының маңына дейін/. Бүл шамамен 1000
шақырымға дейінгі қашықтық деп есептеуге болады.
Қорыта айтқанда, бәсентиін руына арнайы тарихи зерттеулер болмағанымен деректер баршылық. Олар өсіресе көне түркі
кезеңін /ерте орта ғасыр/ және ХҮІІІ -XIX ғасырларды қамтиды.
Болашақга тарихтың қайнар көздерін зерттеулерге терең пайдалана отырып, қазақтың іргелі руларының бірі - бөсентиіннің шежіресін толық қалпына келгіруге болатынына сенім күшті.
Бәсентиін болыстары
Бұл тақырып бір қарағаннан өте жеңіл сияқты көрінеді. Қазақтың кез келген ру-тайпасының құрамы сипаттап өте шығып
жүрген қазіргі аса қиын шаруа емес. Шын мәнінде өр ру, әр атаның тарихтың қойнауына тартатын қүпия сырлары көп. Менің
ойымша, біз зерттеп отырған бәсентиін руының құрамы өзге рулардың бірнеше есе күрделі. Олай болатын себебі басмыл, немесе бөсентиін әуел бастан қырық рудан құралған конфедеранңия
түрінде өмір сүрді. Бөсентиін ішіндегі аталардың тарихы, түптегі бірде ғұн еліне, бірде оғыз жұртың, бірде татар тарабына
қарай бастайды. Бір сөзбен айтқанда, бәсентиін руының құрылымын көне түркі дәуірінің шағын моделіне ұқсайды.
ҚАЗАНҒАЛБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
83
Осындай қиындықтарға байланысты бүгінгі күнге дейін
бәсентиін руының шежіре-тарихы жазылмай отыр. Біз осы тақырыпқа арналған бірнеше дерек көзіне тоқтап, толықтыра кеткенді дұрыс көріп отырмыз.
Жазба деректердің ішінен бөсентиін р$ын тарататын мәліметтерді Мұса Шорманұлы лсазбаларынан кездестіреміз. Бұл қолжазбалар Бәсентиін руына қатысты алғашқы қазақша дерек деп есептеуге болатын сияқты. Себебі оның алдында бұл тақырыпқа қалам
сілтеген каппган И.Г.Андреевті де, М. Красовский де рудың атын
атағанымен оның құрамын толық көрсетпеген.
Мысалы, И.Г.Андреев жазбасына үңілейік:
"Волость басентеиская, в которой старшины, разделенные
за многолюдством по частям, в форпосте Долонском Жеины Алыбаев и Курульса Атаяков. Подвластных оных кибиток 30. Сей
же волости старшина Булдак батыр. Кочевье свое имеет прямо
станца Черемуховой Забоки в степи от реки Иртыша в 200 верстах в каменных горах Кыржах (Мыржык - Ж.О.) и продолжается сия воласть кочевьем своим вниз по реке Иртышу, даже по
крепость Ямышевскую. И старшины по частям Бикнул Баркеев
и Бустабай Аталыков. А главным старшиною выбирали ныне
для командования над собой из волости дюртаульской Тюрясултана, сына Урустана. Но главным в сей волости почитается
Урус-султан, сын Султамамет-султана, жалованный при дворе
Ее Императорского Величества в бытность его в Москве при
коронации золотой медалью. Который в зимнее время непременное имеет житие в построенном ему прямо станца Черного
за рекой Иртышом деревянном доме, который построен ему по
расмотреннию Сибирскими лнннями от командующего генарлитега в 1780 году. В сей же волости басентеинской считается
кроме жен и детей лучших людей до 3500 человек. В зимнее
время перепускаются на российскую сторону со взятием обыкновенных подписок по реке Иртышу в займищах и островах".
XIX
гасырдың ортасында "Область Сибирских киргизов"
атты үш томдық еңбек жазған белгілі зерттеуші М.Красовский
84
бәсентиін руына қатысты мәліметтердін келтірген. Бірақ біз
жоғарыда атап өткен мәселе -құрылымының күрделілігіне байланысты бәсентиінді толық таратып бере алмағанда үқсайды:
"Издревле занимавшие словами кочевьями зимою берега
Иртыша от Семьярской станицы до Качирской и р.Тюндюка,
от уроч. Калмак-курган (Қалмаққырған - Ж.О.) до устья. Летом
прииртышное население, пользующееся в настояшее время угодьями одного левого берега реки, отходит к югу и юго-западному на 20 или 50 верстъ, к озерным лугам и низвям рр. Уленты и Чидерты, куда сообщаются джайлярить и тюндукские обитатели. Главных родов этого поколения четыре:^1) Басентеин, с 4-мя подродами: а) Бура, разбившися на 6
новых подразделений, образовавших сначала два, теперь один
ауыл, в котором по исчислению 1857 года считалось 225, а в
1860 году 115юрт. Б) Апай, с тремя отделенеями, вновь разбившимися на несколько подотделений, составлявших в прежнее (до 1835г.) время 5, теперь 4 аула, с 388 юртами в 1857
году и с 403-мя по исчислению 1860 года. В) Актелеш, с особым отделениеми Бийгаш, образовало один ауыл, в котором,
по обоим исчисленеями было 137 юрт. Г) Сарым, с 2-мя отделениями, разбившимися на 5 новых подотделений, зимовавших на Тюндюке в то время, как первые 3 подрода Басентеинского рода всегда стояли на Иртыше. Из 5 подразделений сарымовцев, составлявшихъ прежде 6 аулов, теперь образовано
5 с 544 юртами в 1857 г., и с 547 по исчислению 1860 года.
Вообще же из 4 подродов Басентеинского рода образована того
же названия волость, состоящая в настоящее время из 11 аулов,
в коих числится 1202 юрты. Волость кочует на прежнихь местах, т. е. занимает зимою земли левого берега Иртыша, принадлежащия теперь сибирскому казачьему войску, которому за
пользование угодьями кочевники уплачивають ремонтную, по
числу пригоняемаго к реки скота, пошлину. Кроме этого сбора, приходится еще платить жителям противолежащих аулам
Қ А ЗА Н Т Л /! Ш СА 1Ы БЛЛДЬП Л Ы
85
стании, за снимаемыс- > ьчпаков сенокосные участки, за летовку по числу скота, особо ію і октября й особо осенью, за вырубаемое по Иртышу тошхиво и д. Летом Буринский, Апайский и Актелешевский подроды отходять от Иртыша к югу от
20-50 верст. Осенью, расчиш вая
;тлатить, большинство
населения всех 3 подродов стайоватся у колодцев в 10 до 15
верстах от реки, а с началом коябрк занимает зимовки и против между станиц Подстепной. -і^очоирской и Григорьевской,
против г. Павлодара и ст. Пес
■ рымовской киргизы (в
числе 5 аулов) зимуют, по г<|»:
: •.. на ннзовях р. Тюндюка, от сопки Джиланды до с: ? :
.
і (реимущественно по
левому берегу реки; но (•■:: лсі : .
гу Аккуль уже не двигаются с 1859 года, т. е с ;
;
да между баянаульскими и акмолинскйАШ >ош о . ■.
упорный спор за
Аккульские зимовки”.
Енді Мұса Шорманүль: :•■•
,■ гдейік. "Қазақ халқының түп атасы Қотан", цейді ::;р ■: ' :■:: Оның үш үлы болған:
Ақжол, Аяшын жонс Үйсіп..
жүз тарайды, ал
үйсіннен - Үлы жүз тарайды. АшагчпйН: Кіші жүз. Үйсін баласы Тарақ пен Абақтан бастао тйрч:; : Мұса Шорманұлы әсіресе Абақтың үш баласы
-н,
. : ;чп қа көңіл бөлтен.
Ақжолдан сехіз ұл тарой.х:.о К.ьшіпақ, Арғын, Найман, Қонырат, Керей. Уяқ. 'Т
Тояенгхт. Шежірешініңайтуына қарағанда алғзт" '
бойбішеден, ал қалған
төртеуі кіші өйелдерінен ; . •;■; ;' ; себептен кіші ұлдар үлкендеріне қызмет жасау кер-.:
мік: біреуі киіз үйдің ішін
сыпырса, екіншісі киіз ■;;
: ь . гчшшшсі - атты ерттесе,
төртіншісі қолына найза : ; ; <
.-ш й і қорғаушы. Бұл аңыздың қай уақытта пайда
■. : ;од • •: •:■•. гау қиын, дегенмен
Ортажүзқұрамындағі.:
:■ де белгілі жол тәртібі
ерте заманда қалыптас*
; :.-іт■; ?гұ.:.кайды
АрГЫННЫҢ Мейрк
•.••■::■:• : Г: Ы ұЛЫ б о Л Ғ Э Н . ОсЫНЫҢ
ішінде Сары сопы біз
чыа очътрған Бәсентиін тайпасының атасы. Мұса іі:.-:
: >:.■•.*«, шежіресі Г.Н. Потанин
86
қағаздарының ішінде қазақшадан орысшаға аударылған кұйінде
жүр. Түп нүсқасын табу мүмкін болмағандықтан біз бәсентиінге қатысты негізгі әңгімені орысша бергенді жөн кврдік:
"У Сары-сопы сын Бәсентиин. У Бәсентиина два сына:
Катыс и Кокшакоз. У Катыса три сына: Маңдай, Баимбет, Боры.
У Баимбета 9 сыновей: Буқа, Шоқай, Кубыр (Губюрь), Коянбай, Джаманай, Кошен, Шурек, Танатар, Басен.
У Джаманая: Кожагул, Козыбак, Козгак, Койсары, Ырыскул (Рыскул), Наурызбай, Джанай. У Рыскула три сына: Шакабай, Бокабай, Кара батыр. У ІПакабая: Тоймас и Джандос. У
Тоймаса: Айдос, Сердын кожа, Избас. У Джандоса: Елшибай,
Сальджибай, Тэнэне, Сабыр, Бақыр, Алэ, Омар, Оспан. У Бокебая: Шока, Баки, Кушик, Саржан, Байгабыл.
У Шока: Доска, Кондыбай и Джаныс. У Джаныса Утемис,
у Утемыса Муса, у Мусы Еаймамбет и Абдырахым".
Осыған байланысты Г.Н.Потаниннің кішкене ескертпесі
қызықты көрінеді. Ғылым-зерітеуші М.Шорманұлы тізіміндегі
соңғы аталар шежірешіге информация берушілер болуы мүмкін
дейді: "Последние два может быть наши современники, вероятно и Муса, настояшие мусульманское имя, также или живушее лицо, или покойник, но память о котором еще жива. Может быть и Утемыс лицо недавно жившее. Родословные казахские обыкновенно составляюстся из двух источников: из народных преданий о предках, из которого составляется начало
родословной, нисходяшим путем, и из памяти живуших людей
об их умерших дедах и прадедах, по которой создается конец
родословной восходяшим порядком, на встречу нисходяшей линии предков. Две линий смыкаются произвольно. Определить
грань этих двух линий или точку смычки, т.е. сказать вот на
этом имени кончается восходяшая линия людей, действительно живших, а дальше иду имена легендарные - трудно, для этого на месте надорасспросить массу лиц....".
Бөсентиін руы туралы салмақты мағлұмат беретін деректі
біз ғасырдың соңына қарай жасалған Ф.Щербина экспедиция-
ҚАЗАНҒАЛБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
87
сының материалдарынан кездестіреміз. Сол кездегі Ресейдің ең
таңдаулы мамандары мен қазақтын алғашқы оқымыстылары
қатысқан бұл экспедиңия Қазақстанның далалық бөлігіне орналасқан 12 уезді толық зертеп, қазак халқының әлеуметтік шаруашылықтұрмысы туралы тамаша мәліметтерді қалдырды.
Павлодар уезіне арналған төртінші томның "Кіріспе"
бөлімін Ә.Н.Бөкейханов жазғаны белгілі. Бұл бөлімде қазақ
руларының уезд жеріне қоныстану тарихы сөз болады. Зерттеуші бәсентиін руларының Ертіс бойында ең кем дегенде
ғасырдан бастап тұрақтай бастағанын атап өттеді. Әрине, экспедиңия барысында бәсентиін руының арғы тұп-тегін зерттеуі
міндеті қойылмаған. Соның өзінде де зерттеуші бөсентиіндердің "ақтабан шұбырынды" заманынан да бұрынырақ осы
жерлерді мекендегенін айтуы ұлкен білгірлік. Жалпы ресейлік,
одан кейінгі советтік тарих ғылымы қазақ рулары Ертіс бойына тек 1723 жылдан бері ғана қоныстанды деген жалған тезисі
негізге алғанын оқырман білуі тиіс.
Енді Ә.Н.Бөкейхановтың жазғандарына келейік:
"Обширный род Басентиин, населяющий Иртыш, пришел
сюда из Туркестана. Киргизы теперешней Маралдинской волости из рода Басентиин и Кучукъ перешли Иртыш в 1800 тоду.
К этому времени относится образование казачих поселений по
Иртышу. В 1802 году султану Чанчару Султанмаметеву, жившему издавна среди рода Басентиин, была дарована русским
правительством земля находящаяся между поселками Ямышевским и Подстепным, где разные отделения рода Басентиин кочевали издавна. В начале XIX в- маралдинские киргизы свободно кочевали летом до самой реки Оби. В это же время род
Басентиин свободно селился на нынешних землях Алтайского
горного округа. С колонизацией последнего переселенцами
киргизов стали выселять обратно на областные земли. Так, в
семидесятых годах ХІХвека род койсары был возращен на областные земли в пределы Маралдинской волости. Киргизы Алтыбаевской и Алкакульской волости из Басентииновского рода
Апай пришли в Павлодарской уезд в конце XVII века и поселились на Иртыше против г. Павлодара, которого, разумется, в
то время не было. Киргизы рода Кельден и Сатылбалды II ст.
Алтыбаевской волости были вытеснены с восточного склона
Баян-аулинских гор тортууловцами в начале XIX века и приселились к своим родичам, издавно жившим на Иртыше. Повидимому, Басентииновские роды пришли в уезд из Туркестана. Раньше Суюндуковских родов, которые застают в горах остатки ушедших на Иртыш родов Басентиин и вытесняют их
далее на восток и север. О приходе в уезд рода Срым, заселяющаго восток и север, о приходе рода сырым, заселяющего часть
Аксуйской волости, у нас нет никаких сведений нет.
Наймановские роды Айдаболым и Бозкозы, населяющие
XII и XIII ст. Алкагульской волости, пришли на Иртыш в одно
время с соседями Басентииновцами и, поселившись на Иртыш,
летом вместе кочевали со своими родами айгыржальскими киргизами Семипалатинскаго уезда, летовавшими до ведения "Временного Положения 1868 года" на Аккуль-Джайльма, т. е. в
нынешней Аккульской волости. После 1868 года связь родов
Айдабол и Бозкозы с родичими Семипалатинского уезда порвалась. В первое время роды Айдабол и Бозкозы думали переселиться в Айгыржальскую волость, но однако, намерения эти
осталсь в области мечтаний.
Уруковская волость заселена преимущественно разными
отделениями рода Кыпчак и отчасти Басентиин. Как те, так и
другие заселили территорию волости во второй половин XIX
века. До этого Кыпчаковцы и Басентииновцы жили на Иртыше,
где и в настоящее время остаются немало киргизов этих родов.
Гр. 497 имеег на Иртыше собственную землю, дарованную русским правительствам в 1798 году киргизу Есильбаю и его родственникам. Когда именно Кыпчаковцы пришли на Иртыш, сведений у нас нет. Кыпчаковский род косайдар, расположенный
по левой стороне Иртыша на юг Омского и севере Павлодарского уездов, в 1798 году перешел на правую сторону Иртыша и
составляет теперь XI и XII ст. Уруковской волости.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
89
Кыпчаковские роды Кзылагачевской волости пришли на
Иртыш 150 лет т.н., т.е. в половине XVIII века. О просхождении родов Джолаба (V. VI стар.) и Елетен (ст. XI Кзылагачевской волости) сохранились у киргиз сле^ущее предание:
"Во время одного набега, предпринятого отделением Кыпчаковского рода Бултынгом, на дороге был найден сверток, а в
нем мальчик, который и был назван Джалоба. Елетен был джигит неизвесгного происхождения, приставший к кыпчакским
родам во время взаимных в степи набегов киргизских родов
друг на друта. Рода Джалоба и Елетен в просторечье называются Буралкы-кыпчак, т.е. кривой кыпчак; существует даже
поговорка: "Елетен ел болмайды - ешкі кой болмайды" т.е.,
"Елетену также трудно быть родным, как козлу быть бараном".
Теренгульская волость заселена преимущественно двумя
отделениями рода Уак: Абрай и Ажикей, которые в начале
XVIII века заняли свободные места на Иртыше по правую сторону. Спустя 50 лет по приходу рода Уак, в 1768 году пришли
к ним керейцы из рода Кудайберды, которого мы находим во
II ст. Кзылагачевской и в VII стар. Теренгульской волостей.
Род Кудайберды ушел из Акмолинского уезда, поссорившись со своими тамошними родичами.
Вышеприведенные отрывочные сведения дают основания
заключить, что Павлодарский уезд заселился в течение
XVIII века двумя волнами киргизских родов стремившихся к
Иртышу с юга и с запада. Впереди выходцев с Туркестана шел
род Басентиин, занимающий в настоящее время Алтыбаевскую,
Аксускую, Алкагульскую и Маралдинскую волости и поселившивийся уже в конце XVII века на самом Иргыше. За родом Басентиин следовали Суюндуковские и Бегендыковские роды занявшие горный район юга Павлодарского уезда, где расположились следущие волости: Аккелинская, Акбеттавская, Баянауыльская, Кзылтавская, Атагозиная и Карамолинская волости. В одно
время с Бегендык-Суюндуковскими родами пришел род Канжыгалы, составляющий теперь Аккульскую и Чакчанскую волости,
90
поселившие между Иртышем и горами, т.е. между родами Басентиин и Бегендык-Сундук. С запада пришли на Иртыш род Кыпчак, имеющий своих представителей в Кзылагачевской и Уруковской волостях, род Керей в той же Кзылагачаевской и Тереніульской волостях, и род Уак в Теренгульской волости".
Басентиін руының негізгі бөлігі Орта жұздің өзге рулармен бірге "Ақтабан шұбырындыға" дейінгі заманда Сыр бойында қыстағанын мойындауға болады. Ол кездегі тәртіп бойынша Сырдың басы Үлы жұздің қыстаулары. Орта тұста Орта
жүздің қысталары, ал Сырдың төменгі жазығы Кіші жүз руларының қыстайтын жері. Дегенмен, біздін қолымыздағы көптеген деректер қазақтың керей, уақ, қыпшақ, арғын ішінде бәсентиін, қанжығалының бірер атасы, найманның ішіндегі рулардың бір бөлігі қысты Ертістен аргы Құлынды даласы сияқты
орман -торғай өлкеде өткізетінін дәлелдейді.
Бөсентиін елі XVII - XVIII ғасырдагы жоңғар шапқыншылығы
кезінде де Ертіс бойынан қозғалмай, ұлы өзеннің бойында ата қонысқа ие болды. Ертістің тоғайын паналап, аралдарына малы мен жанын сақгап отырған рулардың көп болғанына еш күмән жоқ. Егер
жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақгар түгелдей Жиделі Байсынға көшіп, Сырға жан-сақтап отырса Ертіс бойындағы жер-су аттары түгелдей өзгеріп кетер еді. Бүгінгі күні осы ұлы өзен бойындағы
сонау көне түрік дөуірінен бергі топонимдердің сақгалып қдлуы
түпкілікті абориген халықтың бүл жерден ешқашан қоныс аудармағанын көрсетеді Әз-Тәуке хан заманыңдағы Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы шекара қақтығыстары, аздаған сауда-саттық,
елшілік Ертіс бойында ешқандай да жаугершілікке карамай қазақ
руларының қоныс теуіп отырғанына айгақ.
Шаң басқан архив деректері бетінен бейбіт елшіліктермен
қатар қым- қуыт жаугершілік, соғыс ызғары сезіледі. 1687 жылы
Ресейге Төшім батыр елшілігі, 1689-1691 жылдары Тұманшы
батыр мен Қабай /Сүгірәлінің ұлы Қабай емес пе?/ елшілігі, 1690
жылдар Жәміш көлі маңында, Түменде /Тархан острогі/, 1691
жылы Царев городище /қазіргі Курган/, Утяңкая слабода /То-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
91
больск/, Куртамаш /Орынбор жағы/ т.б. қазақ пен орыс арасындағы соғыстарды көреміз. 1692 жылдары қазақ қосындары Тара
/Қайын тура - Березовск/ бекінісін шауып жүр. 1693 жылы Тобылдың Ертіске қүяр тұсында қазақтар ЦІипицын слободасын
шауып, қолға түскен орысты жаяу айдап әкетті.
1693 жылы қазақтар Василий Шульгин бастаған орыс
өскерін Семізкөл маңында талқандап, тірісін тірідей, өлгеннің
басын кесіп алып кеткен.
XVIII ғ. басында қазақ елі Алтай мен Оңтүстік Сібірді мекендеген телеуіт, үранқай, қырғыз, шор үлыстарымен тығыз
араласқан. Әз Тәуке ханның заманындағы деректер қазақ жауынгерлерінің Сібір өлкелеріндегі орыс қоныстарына маза бермейтін және көрші үлыстармен бірге қимылдайтынын дөлелдейді. 1700 ж. Ресей құжаттарында "қырғыздар мен қара қалмақтар көп адам болып келіп деревняларды жағады, малды
қуады, жер жыртып жүргендерді ұрады, елді ешқандай кәсіпке
шығармайды. Том өзенінің жоғарғы ағасындағы алым төлейтіндерді тонап сыпырып алады. Маза жоқ. Аң аулау, әсіресе соболь аулау тоқтап қалды"" делінеді. Сол жылы Енесай қырғыздары Тайн Ерке бастап Кузнецк қаласын шапты. Қазақтар тарапынан Тобольск, Том, Красноярск маңына ылғи да қауіп
төніптұрды. Осы жәйіттер қазақгың бұл өлкеде XVIII ғ. бірінші
ширегінде белсенді саясат жүргізгенін көрсетсе керек.
XVIII
ғ. басында Ресей империясы Сібірдегі қазақ қоныстарына жақындады. Түрік-қалмақ тілдес тайпалары қатарында қазақтар да басқыншылыққа, отарпауға қарсы тұруға тырысты. 1703 ж.
Жонғарияда орыс елшісі Матвей Городничий қазақ елшілеріне
жолықты. Қазақ елшісі "осы күнге дейін Тобольск уезінің қоныстарын шауып, соғысып, көгггеген орыс адамдарын өлтіріп, толып
жатқан тұтқынды айдап келетінбіз. Қазіргі күні орыс адамдары
қатты қорғанатын болды. Қазақ Ордасы шапқанда қарсылық
білдіріп, олар бір адамды жоғалтса, біз де біреуді жоғалтып жүрміз"
деп ағынан жаралады. Шығынға қарамастан, қазақтар 1720 ж. дейін
Сібірдегі орыстарды ылғи да шабумен болды. 1716-1719 ж. То-
92
больск арқылы жүргізілген келіссөздер екі жақтан тұтқындарды
қайтару, айырбастау төңірегінде болды. Келіссөздерге екінші тақырып Жонғарияға қарсы әскери одақ құру еді. Тайқоңыр Құлтабайұлы, Байдаулет Бөріұлы, Бекболат Екешұлы, Федор Жилин мен
Никита Белоусов т.б. елшіліктер одақ құру мұмкіндігін таразылады. Болашақгағы қарым-қатынас баяны Қайыптың ойынша төмендегідей "Үлы патшамен сіз сияқты мәртебелі боярлармен мөңгілік
бейбітшілікте және одақтас өмір сүруді қалаймын. Соның белгісі
ретінде сіз бен біз дос жар адам болып, менің достарыммен бейбіт
жөне одақтас, жауларыммен достаспауыңызды тілеймін. Мен де
сіздің дос-жарларыңызбен адал одақ өмір сүріп, жауларыңызбен
қас боламын. Міне, біздің осындай бейбіт келісімімізді көріп, одағымызды танып дос қуансын, жауларымыз қорықсын". Осы хатты жазып отырған Қайып ханның ордасының маңында 200 орыс
тұқыны жүргенін айтқан ләзім.
Ал, Ресей саясаты сәл бөлек болғаны анық. Петр қазақ жерін
бақылауға алу жөніндегі шешімге 1722 ж. келген. "Қазақ Ордасы
даланың жеңілтек халқы болса да, Азияның басқа елдері мен жерлеріне бұл Орда кілт және қақпа, сондықган ол Орда Ресей протекңиясында болу керек" деген сөзді Парсы жорығынан қайтарда
айтқаны белгілі. Петр: "Қазақгарды тіпті миллион сом ақша жұмсасақ та, Ресейге қарату керек" - деп талап қойды. Осы мүддені орындау үшін 1715 ж. қазақ даласының екі бүйірінен өскери экспедициялар жабдықгала бастады. Ол бірін Бухгольц басқарғаны белгілі.
Ақыр түбі орыс Ертіс бойына иелік ете бастады.
Бәсентиін руларына қатысты деректерді кезінде жүйелеген
адам марқұм Жеңіс Марданов еді. Өлкетанушы бәсентиін руын
бірнеше атағатаратады: Көкшекөз, Қатыс, Балықшы, Апай, Бөрі,
Бесен, Бұқа-Кібір. Бұл жүйе жоғарыда баяндалған М.Шормановтың шежіре нүсқасынан бөлекше екені көрініп тұр. Екі жағдайда келіспеушіліктің негізгі себебі бөсентиін елінің рулық
құрылымының күрделі мөселелері деп білеміз. Осы тақырыпқа
кіріспес бұрын Ж. Мардановтың "Ертіс-Баянаула өңірі шежіресі" кітабындағы бөсентиін елінің XIX ғ. ортасына қатысты
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
93
әкімшілік жағдайы туралы мөліметтер келтірейік. XVIII ғасырдың екінші жартысында қазақ даласы қалмақтардан тазартылғаннан кейін, бәсентиіндер ежелгі жайлауларына орала бастады. Бәсентиіндер осындан былай Ертістің екі жағасын қыстап,
Семияр станицасынан жоғарыға дейінгі^жиек пен оңтүстікте
Түндік өзеніне дейінгі аралықтарды қоныстанған. Жайлауға
шыққанда оңтүстікке, оңтүстік-батысқа қарай шамамен 50-100
шақырымға дейін ғана үзап, көлді жерлерді, Өлеңті, Шідерті
өзендерінің ылди-жайылымдарын қоңыстанған.
Ал, Ертістің оң жағындағы Бөсентиіндер, ақ патшаның 1802
жылғы Жарлығы бойынша, Ямышев пен Подстепное елді мекендерінің маңайындағы жерді сыйлыққа алған болатын. Сонымен қатар, бүл Бәсентиіндердің біраз бөлігі Алтай таулы
өлкесіне қоныстанып, теріскейге қарай мал жайып, сонау Обьқа
дейін көшіп-қонып жүрген. Баянауыл округіне қарасты СәмекБәсентиін деп аталған сол болыстың XIX ғасырдың ортасындағы басшысы - Тоқпан Айтуарүлы.
Ертіс бойындағы Бәсентиіндер 1850 жылдары негізінен 5
болыс ел болған. Соның ішінде Ертістің сол жағындағысы 4
болысты қүрады (1851 жылғы дерек бойынша):
1.
Бәсентиін болысы (болыс басшысы - Алтынбек Қазанғапұлы) барлығы 11 ауылдан құрылған, онда 1300-ге тарта түтін
(үй) болған. Жалпы бір ру болса да ата, сүйек жағынан бұл болыс тұрғындары 4-ке бөлген (1857 жылғы жарғы бойынша):
Бөрілер 225 түтін, Апайлар 253 түтін, Ақтілестер 137 түтін,
Сырымдар 235 түтін. Сырымдардың, оның ішінде алдыменен,
Досым тармағының қоңысы Түндік өзенінің бойында болған.
Басентиіндердің қыстаулары, негізінен, Ертістің сол жағалауындағы 10 шақырымдық алқапқа, яғни Батыс-Сібір казак-орыс
әскерлерінің зорлықпен иемденіп алған жеріне орналасқандықтан, жерге салық төлеген. Одан басқан өз атамекенінің шабындығын пайдаланғандығы, шөбін шауып, отынға ағашын алынған
үшін қазақ байғұстарға өртүрлі ауыр-ауыр салықтар салынғаны
белгілі. Мысалы, 1863 ж. Павлодар, Черноярский, Григорьевский,
94
Песчаный станицаларындағы казак өскерлеріне қазақ ауылдарының старшындары мындай мөлшерде салық төлеген; Бөрі атасы
95, Апай аталары 455, Ақтілестер 71 сом (күміс) ақша.
2. Бәйімбет-Бәсентиін болысы (болыс басшысы - Ақжан
Жұмағұлұлы) барлығы 762 түтіннен тұратын 7 ауыл құрап, бір
болыс ел болған. Рулық құрамы жағынан Жаманай жұрты 5
бөлімшеден, оның ішінде сан жағынан ең ірісі Қойсарылар 4
бөлімшіден тұратын. Жаманайлар барлығы 4 ауыл ел болып,
онда 1857 ж. 552, ал 1860 ж., 463 үй бар еді.
Басеңдер алты бөлімшеге бөлінген, барлығы 300 түтін.
3. Әйтей-Бәсентиін болысы (болыс басшысы 1542-1846 жж.
Кенебай Ақпанұлы, 1846 ж. Тебен Сөрсенбіұлы) мындай ру тармақтарынан құралған бір болыс ел бодцы: Көшеншүрек, Сағынай,
Иман, Төртсары, Андас, Есенгелді, Тілмәмбет. Болысты құрған
басты 7 ауылда 1857 жылы 986 үй, 1861 ж. 891 үй болған еді.
Болыстың қыстаулары Кривинка, Подпуск, Қиық (Лебяжье),
Қарақала, Тұзқала (Ямышев), елді мекендері түсындағы бетге, яғни
қазіргі Май ауданы жерінде орналасқан. Көктем, жаз айларында
қазақ ауылдары қ ь ю т а у л а р ы н а н оңгүстікке қарай 20-30 шақырымдай көшіп, Қырыққұдық деп аталатын жайлауларына үй тігегін.
4. Ақтілес-Күшік-Бәсентиін (болыс басшысы 1842-1856 ж.ж.
Жүрын Жүсіпбекұлы, 1856 жылдан Дөуек Жақашұлы) 8 шағын ру тармақтарынан тұрады: Қайып, Бабақ, Кенжебай, Күшік,
Қанғелді, Шақшан, Шелек, Итемеген. Болысты құраған барлығы 8 ауылда 1857 ж. 889 үй, 1861 ж. 1500 үй болған.
Бұлардың ішіндегі Шелек, Кенжебай аталарының қыстаулары Песчан станңасының қарсысында болса, басқаларынікі
Преснов, Чернореңкі, Қашыр станңаларының жанында, біразы Черный станңасы мен Павлодар қалашығының қарсысында орналасқан. Соңғы аталған елді мекендердің қарсы бетінде
қыстағандар жазға қарай қырға, 20-30 шақырымдай жердегі
тұщы құдықтардың жанына орналасуға тырысқан. Ал, басқа
аталар Жәдігер, Тайқоныр, Нарбота, Жөнібек, Байшұңқыр,
Қарамырза сияқты көлдердің маңын жайлаған.
ҚАЗАНҒАПБИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
95
Жаііпы айтпай кетуге болмайтын жағдай, Ертістің жағалауын қоныстанған Бәсентиін ауылдарының хал-тұрмысы ауыр еді.
Қазақ ауылдары әскери казак-орыстарға әрбір шабындық учаске үшін 15 сомға дейінтөлеуге мөжбүр бсуіған. Бұл аз болғандай
орыс отаршылдары өртүлі салық салып, жасақ -жылу жинап, елді
өбден титықтатқан. "Приходиться платить, кроме ясака и ремонтной пошлины множество сборов станичным обществом", - деп
жазады 1860-шы жылдары М.Красовский. Бәсентиін елінің сол
кезендегі әлеуметтік түрмыс жағдайын жылдан-жылға күрт
төмендегенін мына кестеден байқауға болады. Небәрі 3-ақжьшдың ішінде (1857-ден 1860-қа дейін) малы бар шаруалар саны
азайып, малы жоқтар көбейгені бадырайып тұр.
Кесте № 1
Болыстар
Бөсентиін
БөйімбетБәсентиін
Өйтей-Бәсентиін
Ақгілес-КұгаікБөсентиін
4
болыс
бойынша
Малы бар ка іақтар
1857 ж.
953
1206
949
1860 ж.
874
1069
753
Малы
қазакгар
1857 ж.
251
56
49
жоқ
853
803
30
493
3962
3499
386
526
1860'ж.
328
37
48
Қазақ жерінің солтүстік өңірінде Бөсентиіннен әр заманда
қилы себептермен бөлініп, үзанқырап барып өсіп-өнген ауылдар бар. Солардың ішінде Қангелді Күшіктің бір баласы Айтпай
деген кісіден тараған ұрпақ қазіргі Көкшетау обылысының Айыртау, Рузаев аудандарынан қоныс алған. Айтпай, шамамен,
олардың жетінші аталары, ертеректе қалың Атығай-Қарауылдың
ортасына келіп, батырлығымен, кісілігімен төңірегене сыйлы
болды өткен екен. Жасы жетіп қайтқанда, сүйегін Түркістанға
апарып, Қожа Ахмет Иассауи кесенесінің қасына жерлеген. Кезінде М-Дулатовтың, М. Жұмабаевтың жан аяспас досы болған,
Алаштың белгілі қайраткері, дөрігері, журналистЖұмағали Тілеуліұлы-осы Көкшетаудағы Бөсентиін азаматы.
96
ХҮШ-ХІХ ғғ. бәсснтиін ішіндегі аталар.
Енді көне түркі қауымының белді өкілі басмыл /басими/ мен
қазіргі бесентиін арасын жіпсіз жалған жатқан рулардың тарихына аз ғана тоқталайық.
Әңгіменің басында ескертетін мөселе бәсентиін атауының әлі
де түсініксіздігі. Деген мен көне түрік дөуіріндегі баслым /басими/
мен бәсентиін бір ел екені хақ болуға тиісті /Мұса Шорманұлы
шежірісін қараныз/. Кейіннен ескі шежірені білетін адам сиреп,
жалпы рулық құрылымының, қорганыстың қажегі азайған шақта
бәсентиін ішіндегі үш ата маңында жүрген басқа рулар осылар.
Бірақ, бұлардың бәрі де қадым заманнан Ергіс бойын мекендеген
ежелгі оғыз-қыпшақ ұлыстарының құрамыңда болған аталар.
Мысалы, Балықшы Түркімен атасына келейік.Біз өңгіме
қылып отырған Малайсары тархан осы Балықшы Түркімен атасынан тарайды. Балықшыдан Сырым, одан Жабық, одан Досым, одан Тоқтауыл батыр, одан Малайсары тархан.
Балықшы Түркімен Орталық Азияға аты жайылған оғыз
елінен шыққан сияқты. Махмұд Қашқари /XI ғасыр/ "Оғыз түріктайпасыныңбірі. Оғыздар-түркімендер. Оларжиырма екі
ұрық, өрбірінің айырым-белгілері бар мен малға басатын таңбалары бар. Руларды,бір-бірінің малын сол таңбаларға қарап
таниды" деп жазады. Ал енді, түркі сөзінің магынасын М. Қашқари өте жақсы түсіндіреді: "ТҮРІК: Төңір жарылқаушы Нұқ
ұлының есімі. Бұл Тәңірдің Нұқтың ұлы Түрік балаларына берген есімі. Оның әулеті де Түрік деп аталады.
Тәңірдің белгілі бір аятындағы "инсан" сөзі ең алдымен
"адам" мағынасын, одан кейін көптік мағынаны білдіреді. Бұл
жерде жалпыдан жалқыны айырып алу бар. Бірақ, жалпыдан
ғана айырып алуға болады. "Түрік" сөзі Нұқ ұлының есімі болып келгенде, жеке бір кісіні білдіреді, Нұқ өулетінің есімі болып келгенде "бешег-бешер" сөзі сияқгы жалпылық мәні, көптеген адам тобы білдіреді, Бұл жеке де, жалпы да мағынада қолданылады. Мәселен: "Рүм" сөзі Тәңірі жарылқаушы Ысқақтың
ұлы Иусуға және Иусу ұлы Рүмге есім болғандықтан, Рум әулеттерінің де есімі болып келеді. "Түрік" сөзі де осындай.
ҚАЗАНҒАПБИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
97
Біз "Түрік" деген есімді ¥лы Тәңірінің өзі қойған" дедік. Қашқарлық Халефүлы имам Шәйх Құсайынның бір адамнан маған
айтып берген аңызында белгілі жар-жарлық Шөйх Әбубәкір ақырзаман турасында жазған деп танылған әйгілі бір кітабында үлы
пайғамбарымыздан нақыл келтіріп, мынадаи бір хадисті баян дайды: Үлы тәңір: "Менің бір тайпа қосыным бар, оларды "түрік" деп
атадым, олардың күншығысқа орналастырдым. Бір үлысқа ашуланып, назалансам түріктерді соларға қарсы саламын депті.
Бұл жай олардың (түріктердің) басқа жұртқа қарағанда үстем
екендігін көрсетеді. Соңдықтан да Тәңірдің өзі оларға ат берген,
жер жүзінің ең биік, ыңғайлы, ең әуесі таза шұрайлы өлкелеріне
орналастырғанда, оларды "өз қосыным" деп санаған. Оның үстіне
түріктер көркемдік, сүйкімділік, жарқын жүзділік, әдептілік,
жүрекгілік, үлкендерді, қарияларды құрметтеу, сөзінде тұру, мәрттік,
кішіліктік, тағы сондай сансыз көп мақгаулы қасиетгерге ие.
Бұл сыпаттар мынадай жырда жырланған:
Қашан көрсен оны түрік,
Айтар оған ел мұны:
Соған тиер ұлылық,
Содан кейін үзілер!"
(Бір адамды мададақтап; "Оның түрік алабында көрсе,
түрік деп білсе, қашан көрсе де, халық оған былай дейді:
"Үлылық, жақсылық осы адамға тән, соған ғана жарасады,
сонымен тоқтайды!" деп айтқаны).
М.Қашғари "түрік" атауын бұдан әрі терендете түсіндіреді:
"Түрік" сөзі мәнде де, жалқы мөнде де қолданылады. Мөселен:
"Сен кімсің?" мағынасындағы "Кім сен?" сұрағына "Түрк мен"
яғни "мен түрікпін" деп жауап берсе, бұл жалқы, жекеше түрдегісі.
Түрік қсшы атганды" дегенде, жалпылық, көпшілік мәнді білдіреді.
Оғыз-түрікменнің арғы заты ғұн дәуірінің санатына қосылады. Қазақ шежіресінде көбінесе "уыз", батыс жазбаларында
"гуз", "уз" аталатын да осы ел. Сонымен бірге оғыз қауымның
Ертіс бойындағы көне дәстүрлерге ие болып қалғаныда анық,
соның ішінде бір ерекше көңіл бөлетін мәселе-балықшылық.
98
"Балық" сөзі түрік тілінде екі мағына береді. Біріншіден-бұл
кәдімгі суда жүзетін балық. Екіншіден М.Қашқаридің жазуына
қарағанда: "балық - исламдықтан бұрын, ілгерлі замандағы түрік
тілінде шахар, қала. Үйғырша осылай аталады. Үйғырлардың ең
үлкен шаһарларының бірі Бесбалық аталады. Бұл "Бесқала" деген
магынада. Бұдан басқа бір шахарды "Чаны балық" деп атағаны
"Жаңа қала" дегені. Осыған қарағанда балықшы - түркімен атауы
біржағынан кәсіпті нұсқаса, екінші жағынан отырықшы, қалалық
елді көрсетеді. Белгілі этнограф С. П. Толстов 'Торода гузов" мақаласында осы екі ұғымның /омоним/ бір-бірімен байланысты туралы қызықты пікірлерін келтірген: "Мы видим, тадсим образом,
что на базе развития древнего, восходяшего к неолиту чередования в тюркских языках, возникает сравнительно молодой, оформленный живым аффиксом паралеллизм: город-рыба.
В этом связи не безинтересно будет напомнить, что у якутов термином балыхсыт именовалиь пешие якуты-рыболовы,
живущие по берегам озер рыболовеңкое население...
Тип хозяйства якугов, народа рано отделившегося от комплекса
ңентральноазиятских скотоводческих племен, вообще чрезвычайно
ингересен: это комплексное, скотодоводческо-рыболовеңкое хозяйсгво, с древними традиңиями оседлости /стаңионарное жилище/...".
С.Толстов қала мен балықшылықтың неолит жөне қола
дәуірінен бастау алатынын жазады. Ендеше балықшы-түркмен
елінің негізі де арғы тарихқа бойлайтынын шамалуымыз керек. Орта ғасырда бұл ұгымның орнына "кемек"-яғни өзен бойын мекендеушілері деген қалыпты термин енді де, Ертіс бойын қоныстанған отырықшы қалалық халық кемек /қимақ/ атала бастады. Олардың бір бөлігі көне оғыздарға, бір бөлігі қыпшақтарға, бір бөлігі басмылдарға туыс болғанына күмөн жоқ.
Міне, осы балықшы түркіменнен бөсентиін руның бірнеше үлкен атасы өз бастауын алады. Енді Кимадиден жазған
"Ақтілестің ауызша шежіресіне" көңіл бөлейік:
Кеткенде өзге ағайын жайлау көшіп,
Жұрт қалар жерошақта күлі өшіп.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
99
Түрікпен қармақ салып жұртта қальш,
Бір өзі балықшылық еткен кәсіп.
Кім білсін ол уақытта қандай кезең
Бойында деп айтады Есіл өзен,
«,
Ешкіммен сөйлеспей-ақ, қатыспай,
Етсе омір мен атамнан қалай безем,
Босқанда адам қашар қыр мен сайға,
Бармайды тағдыр айдап адам қайда.
Бір бала жетектеген жалғыз әйел,
Кез болған бабамызға өзен бойда.
Балықшы өйелді үйге алып келді,
Мүсіркеп жағдай жасап тамақ берді.
Бір шама үйренісіп алғаннан соң,
Екі адам-өйел, еркекке тілге келді.
Балықшы айтты: Екеуіміз қосылайық,
- Соңымда күшігім бар жасама айып.
- Күшігің күшік болсын екеуімізге,
Өмірден безінбейік бізге лайық.
Әйел айтты:-Ішімде сырым бар ғой,
- Сырың болса болсын, ол бала ғой.
Екеуі қосылған сон Сырым туып.
Төрт жан боп молаяды шіркін жарлы ой.
Одан соң дүниеге бала кепті,
- Мынау-ақтан тілеген балаң,-депті,
Қойыпты оның атын Ақтілес деп,
Табиғат құрастырған қандай епті.
Өсуге жаратылыс түрар бейім,
Үш ұлы үш рулы ел болған кейін.
Көп ел боп Күшік, Сырым өсіп өнген,
Ақтілес өз атамды мен сөйлейін.
Бүл өңгіме өте ерте заманда пайда болғандықтан оның ел
ауызында бірнеше нұсқасы бар. Жоғарыда келтірілген Кимадиден нұсқасы ең көне жөне шындыққа тікелей жол сілтейтін
дерек деп есептейміз. Дегенмен, осы әңгіменің М.Жүсіп шежіресіндегі бір вариантын келтіре кетейік:
100
"Көп арғынның жолаушылары келе жатып он екі жасар бір
бала тауып алады. Бөсентиінге байлайды, сөйтсе ол бала:
"Қожант шәһәрінікімін, хан баласын ойнатып жүрген балалар
едік, ортамыздан хан баласы суға кетті. Сонан соң елге барсақ
бізді хан өлтіреді ғой деп, тоз-тоз болып, жонға қашып шығып
кеттік. Түбім-тегім түрікпен еді", - деген соң, Бөсентиін бала
қалып алыпты. Мүнда келген соң, жерінде көрген өнегесі болған соң, балық аулайтын бала болып, "балықшы түрікпен" атанып, күні бүл күнге шейін тұқым-жұрағаты, ұрпағы бар дейді.
Жөне келе жатып бір жас сұлу қатын тауып алыпты. Соңына
еріп жүрген бір кішкене баласы бар дейді.
- Бұл балаң кімдікі? - дегенде,
- Өзімнің күшігім, - депті.
Ол қатынды да да Бәсентиін алыпты. Қойнына жатқанда
буаздығы білініп:
- Бұл қалай? - дегенде:
- Бұл жанға айгпайтұғын сырым, - деген екен. Сол баланың
атын Сырым қойған екен. Осы екі бала қатын алып, өсіп-өніп, бірінің
тұқымы "Күшік" атанып, бірінің тұқымы "Сырым" атанып, ел-жұрт
болып кеткен. Күндердің күніңде осы қатынның артынан жоқшы
келді дейді. Белгілі байы жоқ, қыз кұнінде бала тауып, тағы буаз
болған сон, өз үйінен өзі ұялып, қашып шығып кеткен екен. Белгілі
байы болмағандықган ешкімнің де сөзі болмады. Қатын да, екі бала
да Бөсентиін олжасы болып қала берді дейді.
Сырымнан тарайды: Танаш, Жабық, Мұрат, Мұраттан тарайды: Дөнен, Сегізбай, Сасық, Бесгібай, Теңізбай, Алтынбай. Жабықтан тарайды: Болай, Самай. Болайдан-Тілеу, онан Өтебай. Самайдан-Сексенбай, Тоқсан, Досым. Тоқсаннан - Қара, Қысырау...
Самайдан Досым, мұнан Тоқтауыл батыр, мұнан Малайсары батыр, мұнан Тілеуқабыл, мүнан Бесмолда (Бісмілда - Ж.О.),
мүнан Арап... мұнан Омар... Малайсары батырдың тоқалынан
Жолдыбай, мұнан Садақ, мұнан Қашқың, Қозғанбай, мұнан
Тұран, мұнан Қабдімжас жігіт балалы-шағалы.
Самай баласы Досымнан-Төлебай, мұнан Нарымбай, мұнан
Ыбырай, мұнан Қыстаубай, бала-шағалы Керекуде тұрады.
ҚЛЗАНҒАГІБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
101
Сырымның көбі Жабық болды. Қазанғап баласы Дөнентайлар.
Бұлар да Досымнан. Қысыраудан... Сырым... батыр болған, мұның
балалары Байжан, Бекше батыр. Байжаннан Әлтік, Қозыбақ,
Құдайқұл, Қосай. Бекше батырдан -Төпек йатыр, өзі жалгыз туып,
қара жарғьпсгы, кұрең атты атанып, қыршын өліп, тұқымсыз кеткен.
Күшіктен-Жылқайдар, Итемген, Қангелді, Қайып, Кенжебай, Бәйімбет.
Мұраттан-Аралбай, Бөйсейіт, Жауқашар, Жаубасар. Аралбайдан -Тоқпан, Ақпан. Бөсейіттен-Барақ, Жабағы. Жауқашардан-Сармырза, Баймырза. Жаубасардан-Тілеуберді, Қуат, Саржан. Ырықұлдан-Шыңдауыл, Мұнан Қошқар, Мойнақ. Төрт
сары тоқпан ұрпағымыз", - дейді.
Бұл аңыз Ертістін орта ағысында мекендеген көне оғыз,
қыпшақ, басмыл қауымдарынан бәсентиін руы құралатын тұста
шыққанға ұқсайды. Аңыздың негізгі атқаратын қызметі осы
жаңа қауымдастықтың өз ішінде бір-біріне туыс, бауыр екенін
дәлелдеу. Бұл қазақтың руларының қай-қайсына да қатысты
туысқандық идеологияның көрінісі.
Бәсентиін елінің құрамындағы ірі рулардың бірі Апай-Бөрі
аталатын қауым. Оның тарихы да көне түрік-қимақ (кемек) заманына кетеді және қазіргі Павлодар қаласы маңындағы Құрманкөл
(Құрмантұз) сияқты жер атауларының шығу себептеріне де қатысты. Бүгінгі күні Коряковка көлі аталатын осы Қүрманкөлдің
бұрынгы қожасы қыпшақтың Қүрман деген бір байы екен дейді
шежіре. Құрманның мейлінше бай болған сондай, жылқысының
санын өзі де білмейді екен. Жалғыз баласы болыпты:
"Кундердіц бірінде, салт атты, сабау цамшылы, бір бөрі
тонды, бөрте атты жігіт келіп, бала болыпты. Малга шын
жаны қарагандықтан жылқы билігі сонда болыпты. Байдыц
жалгыз баласы сері болыпты. Он жігітпен журеді дейді. Жазгытурым бие қулын төгіп жатқанда бай баласы жылқы аралапты. Жаңа туып жатқан қара қулынды сойып, терісін ала
беріпті. Осы журген он бірімізді де бір тусті қылып қара қулын
жаргақ киеміз деп. Борі тонды, бөрте атты жылқышы муны
көрген соц, іші куйіп жылап, долданып байга келіпті:
102
- Бай, маган батаңызды беріңіз, малга менің иелігім болмады. Мына қорлыцты көріп жүргеннен өлгенім артықдеп... Бай
жалынып-жалпайып тоқата алмайды:
- Мен риза, қүдайриза, осы жылқының қақжарымын ал, - депті.
- Жоқ, бай, бір тай да алмаймын, батаңды бер, - депті.
- Жоқ, балам, дәнеме алмай кетсең, бата да бермеймін, ризалыгым да жоқ, - депті.
- Олай болса, теңбіл көк сәурігіңді бер, үйірінде бес байталы бар. Соны үйірімен берсеңіз, иіын-батаңызды бергеніңізді
сонан білемін, - депті.
- Уа, шырагым, маган қүт болган, қыдыр бюлган, коб>ікті көктің
түқымы еді. Өзімнің аузымды кобікті саумалга тигізген жануарым еді. Мал қадірін бігмеген қу жалгызга болганша, мал қадірін
білетүгын сенде болганы жақсы, - деп, батасын берген екен.
Байдың батасын алып, алты түяқ жылқымен Ертістің
бер жагына өтіп, Апай деген ж есір қатынның қызын алып,
онан бес бала туады: Келден, Қыстау, Қақа, Сатыбалды,
Ж аңбариш, Малы да басы да өсе бастайды.
Жогарыда айтқан малдың "Көбікті кек" атанып жүргені
биеге шапқан айгырдың қасасынан ақ көбік иіүбалып, үзілмей
агып түрады екен. Соны Бері өз алақанына тосып алып, балаларына өкеліп жалатады екен. Бір бсиіасы жаламайды екен.
Сол жаламаганның үрпагы ана төртеуіндей болмады деседі,
жарлы-жақыбай, өсімсіз-өнімсіз болды деседі.
Жесір қатын Апай атанган - Қаракесек қатыны еді деседі. Байы
өлгенжесірқатынүй-отанымен,қара-қүрасьшентөркінінекелген.Артынан Қаракесек іздеп, келіп, бүрын да тапқан бала-ишгасы болса керек, екіқабат кетіп еді десе керек. Ер үл тапқан екен де оны бөтен бір
жерге асыратқан екен. Қаркесек көзі бар балаларды алып қайтыпты.
Жесір қатын байсыз отыра ала ма? Бүл жақта тиген байынан баш
туып, "Апай"аталганатпенруьш-бүтагы "Атй"атанып, Апаймен
Бөрі оттас, ораэдас болып кеткен. Біэдің жақта түрган биікБөгембайды солАпайдың ауызынан туван бала осы дейді. Мүныңрүм-бүтагы
осы Баянаула бауырынан жаңада кетсе керек. Бөрінің бел баласы Кел-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
103
ден қыстауы екен дейді... Бсчтаутда бір асуды Қазангап асуы дейді.
Бөріден шыққан, атагы жер жарган І^азангап қьістаәан жер дейді".
Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы жазып алып қалған бүл ғажайып аңыздағы оқиғалар Орталық азия оңірінде ІХ-ХІ ғасырларда өріс алған алапат миграциялардан сыр тартады. Ол заманда
қыпшақ үлысы Ертістің оң жағалауына иелік жасағаны, олардың дөулеті тасыған бай ел болғаиы Қүрман образынан мен
мүңдалап тұр. Аңыздағы бөрі тонды, бәрте аттың жігіттің образының астарында Орхон бойындағы ауыр соғыстардан кейін
батысқа қарай жылжыған түріктің жауынгер тайпаларының
бейнесін көруге болады. Бұл көші-қон шамамен 840-шы жылғы Қырғыз шапқыншылығына байланысты болса керек деген пікірдеміз. Себебі сол жылы Орхон бойындағы Қарабалғасын сияқты астана қаласынан, кең жайылым мен ыңғайлы қыстаудан айрылған елдің ішіндегі көпшілігі ұйғырлар, басмылдар мен қарлұқтар еді. Аңызда айтылатын Апай бейнесі, оның
қаракесектен туды - мыс делінетін баласы осы қарлұқ тегін
нұсқайды. Олай болса, қазақ шежіресіндегі Апай-Борі атымен
белгілі бұл ру қауымы басмыл-қарлұқ одағынан қалған жұрнақ.
Бәсентиін арасындағы шежіренің бірінде Бөрі батырдың әкесі
Қатыс деген адам екен, ол қалмақтармен соғысып жеңген соң сол
елге хан болған екен депінеді. Бірақ әйелдері ұл тапса өлтіре береді екен: "мені бұл ел сыйлағаннан емес, қорықаннан хан қойып
отыр. Мен өлгенен соң, бәрібір тұқымымды құртады" деп. Қатыстың бір өйепі жұкті болып, ұл тауып, ол ұлды ханға көрсегпей
асырайды екен де, бір сәті түскенде борте атқа мінгізіп, бөрі тонды киізіп батысқа қарай қашырып жібереді екен. Үш күнге дейін
еш елге соқпа, кездейсоқ кісіге бұрылма, тоқгаусыз жүре бер дейді
екен. Осылайша бөрі тонды бала, бөрте аты астында Ертіс жағасындағы бәсентиін еліне жетіп, Бәйімбет балаларын табады-мыс.
Бейімбет Бәсентиін аталатын елдің негізі болғанға ұқсайды. Бұл
аңыз Жеңіс Марданов жинақтаған аңыз-шежірелердің ішінде жүр.
Қалай болғанда да бұл аңыздардан шығатын қорытынды
біреу. Бері аталатын бесентиіннің ірі атасының бірі өзтарихын
Кене Түрік қағанатының заманынан алады.
104
Бөсентиін ішіндегі бір қызық ата - Бұқа-Күбір. Кимадиден
Бұқар-Күбірді Бәсентиіннің үлкені дейді. Оған қосымша БақаКүбір Хантау деп атайды. Бұл мәселердің түсініксіз тұстары аз
емес. Еңді осы тапқырыпқа байланысты бірнеше пікірді келтіре
келейік. Мұса Шорманұлы шежіресінде Бақа-Күбір Бәйімбеттің
тоғыз ұлының ішінде жүр, ал шын мәніңде бұлар да өз бастауын
көнеден алатын жеке аталар. Бақа-Күбір аталары бәсентиін арасында саны аз, онша көзге түсе бермейтің ел. Мүмкін осыған
байланысты болар, ел арасында өртүрлі әңгімелерде кездеседі:
"Бәсентиін ішінде Бүқа, Көбіріміз дейді. Бұқа, Көбір
кімнің баласы десең, әкесінің атын жан білме^йді. Көзімен
көріп, қолымен туғызып алған ешкім жоқ", - дей ді
М.Ж.Көпейүлы. Айтушылардың айтуы бойынша:
- Бұрыңғы замандарда Бұқар, Самарқан хандарының біреуінікі болса керек, Татарбай деген құл екен (Сол кезде асабашыларын Бөгеуіл дейді екен). Бұл құл сол ас жасаушыларға
қожайын екен. Қазынаға қиянаты білінген соң:
- Елге-жұргқа жолама деп, жер аударып жіберіпті. Ол заманда жер аударғанда Сырдариядан өрман өткізіп тастайды екен.
Қаңғырып жүріп, жеке -саяқ бір қаңғып жүрген қатын кез болып,
екеуі қосылып, ерлі-байлы болып жүргенде, егіз ұл тауып, бірінің
атын "Бұқа", бірінің атын "Көбір" қойыпты. Екеуі ержеткен кезде
бір қоңыр бұқалары болып, үйде ол артылатын сиыр жоқ, қанғып
кете беріпті. Ол кеткенде бір тауды жатақ қылып, соған бара беретұғын болған соң, сол тау "Қоңырбүқа" атаныпты. Басқа сиыр
жоқ өзі жалғыз бұқа болған соң, бір кесу білетұғын жан кез болған. Соған кестіріпті. Бұқаның еңі жалғыз екен, оны:
- Мен пісіріп жеймін, - деп бірі айтыпты.
Озді-өзі төбелесіп, айырып, арашалар кісі жоқ, бірін-бірі
көргісіз болып, бірі Сырға, бірі Қырға қашыпты. Бұқа қырға
қарай қашып, жолда бір қатын килігіп, ерлі-байлы болып келе
жатқанда жұртта қалған бір қара күшік еріп Сарыарқаға келіп,
Бөсентиін Маңдай - Бәйімбеттің малының өрісіне, балығы көп
бір суға жатақ қылып, қамыстан кепе қылып жатып алыпты.
ҚАЗАНҒАПБИ СА ТЫБАЛДҺГҮЛЫ
105
Қара күшік төбег болып, бұларға түн болса тамақ тасыпты. Майды қарнымен, ірімшік-қүртты боғжамасымен әкеліп, бұларды
ас-су, тамақтан тарықтырмапты. Малшы-құлшы көргендер елге
айтып, Маңдай, Бөйімбеттер өдейі келіп қеріп:
- Сендер бүйтіп елсіз-күнсіз жатпаңдар. Елге келіңдер, жылқының даяр қосы бар. Соны баспана қылып алыңдар. Өзіміз
жылқышыға жаңадан қос көтеріп аламыз, - деп елге алып жүрді.
Қазақтың ас-той деген мерекесі болды. Асқа барайық деп
жатырмыз, біздің басы артық ер тоқымыз, басы артық киімдеріміз болды. Қолыңа тигенді басы бүтін өзімдікі деп ал,
өзімдікі деп ки, - деп атқа мінгізіп алып жүрді. Асқа бара жатып, Мандай, Бәйімбеттер мұны қасымыз қарабауыр қылып
аламыз десіпті. Екеуіміз екі белек түсейік. Атын қайсымыздың
мойнына байласа, байлау сол болсын десіпті. Бұл Бұқа барып
түскен жерінде атын Маңдайдың атының мойнына байлап,
Маңдай меншіктеп, қара бауыр қылып алыпты.
- Бұқадан - Майемер, Майемерден - Тауасар. Бұлардың
түпсіз-тексіз екендігі мынадай жағдайдан білінеді. Тауасар
елгенде шулап жылайтұғын ағайын жоқ, үш күн жаназасыз
жатыпты. Кім болса, ол болсын, бір жолаушы:
- Мен жаназа шығару білемін, - деп, құран оқыпты.
Сонда оқыған дұғасы мынау:
- Мұның тегі Бұқа еді,
Бұқа шабы жүқа еді.
өзің-өзің, езіңе,
өзіңдікі екі қара кезіңе!
Бар, Тауасар, бара бер! Жаназаңды кеше оқыған мен, - депті.
Тауасар жаназасы Бәсентиін ортасында күлкі болған, мұнан
да әдемілеп айтушылар бар еді, еліп қалды.
Сол Тауасардан алтау-жетеу туады. Біреуінің аты Рамазан,
Рамазаннан туған Жақай. Жақай ахұн атанып, ескі законда
мүфти-хазіреттердің бір елге сайлап қойған ахұны болып, ақ
дегені алғыс, қара деғені қарыс болып тұрған күнде: байымен
араз болып қашып барған қатындарды қазақта неке жоқ деп,
пара алып, босатып жібере берген.
106
Жүртқа аты шыққан атақты бай уақ Нүркін байдың қызы
Зылиқаны Қасқырбайдың Жақсыбайы алып қалыпты. Нүркін
байдың бел баласы Түйте дуанбасы, Балтасы Семейде болыс...
Кереку Баянаулаға қарайды. Мүса дуанбасы, Секербай қазы.
"Қазақта неке жоқ" деп Жақай ахүн бұрынғы байынан айырып, өзі некесін қиып Жақсыбайға қосқан Зылиқаның өленіңе:
Кигені Жақсы екемнің жасыл шапан,
Бір кезі бес теңгелік асыл шапан.
Арасын Омбы, Семей ойнақ қылған,
Бозбала қалай екен Зылиқа апаң.
Зылиқа жаңа піскен қызғалдақтай,
Омбының ауырыпты шайы жақпай.
Петербор, Омбы, Семей арасында,
Қыз тумас өр қатыннан Зылиқадай.
Ар жақтан Секербай мен Мұса келсін,
Жақсыбай Қасқырбаймен қоса келсін.
Некемді мен Жақайға қидырған соң,
Законды жаман уақ қайдан білсің.
Базардан алып келген төуір кебіс,
Мұсаке-ау, айналайын маған болыс.
Балға ағам, Түйте ағаммен барып келген,
Жандарал Котковский қоймақ емес.
Тұсынан Қара қала қайық салдым,
Дұшпаннан қүтылдым деп көңіліме алдым.
Тас ауыр түскен жерге дегендей -ақ,
Қолына Нүке мырза келіп қалдым.
Зылиқаның өлеңі деген өлең бір қиссадай еді.
Қазақта неке жоқ деп байынан қашып барған қатынды пара алып,
босатып жібере берген соң кісі қазақ болып өспеген. Сол замандағы
Мұса, Секербаймен замандас ақсақалдардың аузында әңгіме болған:
- Түбі-тегі қазақ еместігі ғой,- деп.
Ырысбек Манамбай деген ақсақал айтып отырады екен:
- Жаназасыз қалған Тауасардан туған, қоянға құрық жіберген
жаман Рамазанның баласы-ай, өзімнің үйдей ақ өгізімді ұрлап
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
107
сойып, төлеу төлеген Жақай еді. "Әфтиектен алты қағаз оқыдым",
- деп жұрттың төбесіне ойнақтап кетті - ау деп отырады екен.
Ол сөзінің мәнісі Рамазан баласы Жақай жас бала күнінде
қашып кетіп, Көктеректе Олдан хазіретке қызмет қылып әфтиек
оқып, оқығаны бойына майдай жұғып, құлағына тиген сөзді жатқа ұғып алып, қазақ ішівде ол күнде молда бар ма, қожа бар ма?
Жалғыз қара болып көзге түсіп, ауызға ілініп, жұрт орысқа алғаш
қарап, дуан ашылғанда мүфти, хазіреттеріне ахұн сайланып Жақан ахун аты көтеріліп кеткен. "Қазақта неке жоқ" деп ноғайдан
болған указдармен қатындарды байынан айырып жібере берген
соң, таман дуанбасылар: бізге ноғайдан шыққан мүфтидің указының керегі жоқ деп, Қазақтың мүфтиден шығып қаяғандығы осы.
Сонан соң дуанбасылар Жақайдың өзінен құр жауап алған. "Қазақты Бұқар, Төшкент қараңдар" деп азғырып, материал жиып жүр
деп. Онысы да етірік емес. Тәшкент, Түркістанға кетіп бара жатқан жерінен ұсталып қалып, қыс ортасы кезде Баянаула қаласына
алып келген. Совда біздің әкеміз Көпей бір самаурын шай, бір
табақ ет алып барған. Біз сонда оқу оқығаннан басқа түк білмейтұғын баламыз. Совдай Жақай айтыпты деуші еді:
- Орыс барып ұстап алғанда басымда дағарадай сәлдем бар
еді. Жиған-терген материалдарымды сәлдемніңастынан қабаттап орап алып едім. Кәне, сәлдеме қол тигізші деп қарап тұрдым.
Сәлдеме қол тигізе алмады. Қойны-қойшым, қалта-салталарымды тінтті, дөнеме таба алмады, - деп еді.
Закон бұйрығын Баянауылада жасап, Мұса, Секербайлардың
көз алдында өз үйінен олай-былай шықпасқа қолынан хат алып,
Баянауылдан өтірет- солдатпен үйіне апарып, қайт деп жөнелтіпті.
Мұса, Секербай заманындағы қариялар айтатын:
- Жақай ахұнды қоянға құрық жіберген жаман Рамазаннан осындай бала туушы ма еді? Бұл Қойсары Балтабай
төренің баласы ғой", - деуші еді.
Біздің пікірімізше Бұқа-Күбір атасы Орталық Азияға атағы
шыққан көне татар қауымынан болса керек. Қазақ шежіресінде
көп мәселелер тікелей айтылмаса да, жанама мәлімет беріледі.
108
Бұқа-Күбірдің атасы бұрынғы замандарда өмір сүрген Татарбай деген адам деген дерек көзі осыны нұсқайды. Татарбайдың Ертіс бойына келіп, қамыстан кепе соғып күн көріп кетуі
де өте ескілікті аңыздарды еске түсіреді. Соның ішінде Татарбайдың өңгімесі Алаша-хан туралы қазақ мифіне келетінін де
есептеген жөн. Бұл өте көне заманның шежіредегі ізі.
Ал енді, аңыз-мифте кездесетін - Қоңыр бұқа, Қара төбет оларда көне заманнан бері түрік-моңғол тайпаларының сиынган тотемдері. Оларды аңызда әспеттеп көрсету /асыраушы, жан
сақтаушы, көмекші/ көне заман тарихындағы дүниетаным, жаратылыстану ерекшеліктеріне негізделген.
Бөсентиін ішіндегі белгілі атаның бірі Иман деп аталады. Оның
шығу тегіне қатысты қазақгың арасында мынадай бір аңыз бар:
"Тоцмайданнан - Қатыс, Қатыстан - Мацдай, Тіл-мәмбет.
Мацдайдан - Айты, Есенгелді, Андас, Қелдес. Андас бір жаугершілікте буаз цатын олжалап алган.
- Кімнің цатынысың? - дегенде:
- Сарай Кентте Сарыабыз деген атацты кісінің цатыны
едім деген. Іштегі бала ер ул болып туган. Бул иманы толыц
жерден бітіп келген бала деп атын "Иман" цойган.
Алтын Орда атанган Жошы улысыныц улкенханы туратугын орын екен. Ногайлар оны Сарыкент дейді екен. Бул Сарай
Кент бул кунде Еділ суының бойында, Аштарцан мен Саратыптыц аралыгында, Тысарып деген цала.
Иманнан - Өкей туады. Өкейдің бәйбішесінен - Есенбай, Есенбайдан - Багай, Серкебай, Ортаниіы цатынан - Тілеуберді. Тоцал
цатынынан -Дәулетбай туады,Доулетбайдан - Тілеуцабыл батыр
туады. ТЬіеуцабыл деген аты цалып "Батыр" атанып кеткен.
Бул батырдан - Тугелбай, Қундацбай, Серкебай, Еділ, Еркебай, Қабанбай. Тугелбайдан - Қурамыс, Қурамыстан - Сәрсен,
Сәрсеннің бәйбішесінен - Турсынхан, тоцалдан -Ысмайыл, Самарцан, Турсынцаннан. ..
Тілеуцабыл батырдың туцгыиіы - Ацша, мунан Дәріпсәлі,
мунан Жусіп, Қали молда, мунан ацсац Қамит...
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
109
Иманнан Жирентай мунан Орал, Байқулақ. Булардың заманында қалмақ шауып, тогыз салт атты, сабау қамшылы
найманга қашып барып, онда ада қалган, мүнда да келгені болган. Бул Орал, Байқулақ туқымын Боранбцй деседі.
Иман десе Иман екен. Ат - арыстан, нур бейістен хақ сөз"
Бұл аңызда айтылатын Тоқмайдан бір шежірелерде Бәсентиін
елінің түп аталарының бірі: Ақмайдан, Бекмайдан, Тоқмайдан
болып келеді. Бөсентиіннің үштік принңип бойынша тарауы қазақтың үш жүзге бөлінген әңгімесін (Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс)
немесе сақтардың үшке бөлінуі туралы хикаяларын еске түсіреді.
Бұл жердегі үштік бөлінуі көне ғұрыптардың негізінде ел құрамына енген руларды топтыстырудыңжолы. Бірақ ескеретін бір мәселе
Бөсентиін елі туралы шежіре деректерінде ізділік жоқ.
Бәсентиіннің бір атасы Иман туралы аңыз Ертіс бойындағы бәсентиін еліне Алтын Орда заманында біраз ел сырттан қосылғанын нұсқайды. Яғни Ертсі бойына миграция тек
шығыс өлкеден ғана емес, батыстан да жүріп жатқаны
аңғарылады. "Сарай-Кент" бұл Алтын Орда империясының
басты орталығы Еділ бойындағы Сарай Бату қаласы туралы
болса керек. "Тысарып" (Царев) - патшалық Ресей тұсында
Царицын, кейіннен Волгоград атанған қала. Алтын Орда орталығының қалдықтары да осы жерде орналасқан.
Мөшһүр Жүсіп жинақтаған бәсентиін шежіресінің ішінде
Құттымбай руының шығу тегі туралы қызықты аңыз бар. Оның
мазмұны көне түріктің қасқыр (ит-құс) туралы мифтік түсініктерімен байланысты болғандықтан Құттымбайың да тарихы сол
көне заманға астасады деп болжауға болады. Аңызға қарағанда Құттымбай Басентиіннің үлкені Ақмайданнан тарайды. Одан
Көкшекөз, одан Бөйімбет, одан Бесен /Бейсен/, одан Матай, одан
Өмір, одан Құттымбай. Енді аңыздың өзіне келейік:
"Бұл Өмір би қара қылды қақ жарған, ауыл биі болып атағы
шығыпты. Мұның бір қара төбеті болыпты, төрінде жатады екен.
Төрт аяқты, қайқы құйрықты болғаны болмаса, ит деп айтуға
бір жанның аузы бармаса керек. Өмір би:
110
- Құтым, құтым,- дейді екен. Сонан "Құтым" атанып кетсе
керек. Бір күні өзінің де, сөзінің де бір бастас биі қонып отырып сұрады дейді:
- Мұны мүнша ардақтап ұстағаныңыз қалай?- деп.
Сонда Өмір 6и айтыпты:
- Бұл ит емес, ырыс. "Жеті қазынаның бірі" деп айтылған
анық осы. Бұл жазғытұрым мал төлін төгіп жатқан кезде жас
ботаны алып қосылады...Жалғыз-ақ бір басты, екі аяқты адам
баласын алып келген жоқ, - депті. Осы сөзгі айтқаннан кейін
қара төбет жоғалып кетіпті. Бір жұмадай жоқ болып кетіп, бір
жас бала алып келіп, еркелеп тұр дейді. Өмір би:^
- Бұл Құтым алып келген "Құттыбайым" деп ат қойған. Сол
Құттыбай өзі өсіп-өніп, Қаржауды көбейтіп, берекелендірген
осы Құттымбай деседі"
Бөсентиін шежіресі осылай тарау-тарау болып, қызықты
•
•
*
• .
өңгімелермен өрнектеліп кете береді. Қазақтың әр ірі руында
кездесетін бұл әңгімелер Бәсентиін ішінде тіпті ерекше бояуларымен таң қалдырады. Оған себеп бұл аңыз-мифтердің көнелігі,
ерте заманда шыққандығы, тотемдіктүсініктерге негізделгендігі.
ҚАЗАНҒАП БИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
111
Артықбаев Ж.О., т.ғ.д., профессор
Қазанғап Сатыбалдыұлы - өтпелі кезеңніц ірі түлғасы
♦
XIX
ғасырдың бірінші жартысында Арқа өңіріне кең танылған ірі саяси қайраткерлердщ бірі Қазанғап Сатыбалдыұлы 1771
жылы туып 1856 жылы қайтыс болды. Бұл кезең қазақ тарихындағы аса бір күрделі, ауыртпашылығы мол уақыт болғаны белгілі.
Қандай бір тарихи дәуірде болмасын өтпелі кезеңнің халық басына түсірер ауыр салмағы болады. Ал, Қазанғап Сатыбалдыұлы өмір сүрғен жылдардың неғізгі ерекшелігі не еді?
Қазақ тарихын кезендестіру мөселесі көсіпқой тарихшылардың қашанда қызыға үңілетін тақырыптарының бірі. Оның жалпы нобайын /көне дәуір, орта ғсырлар, жаңа тарих/ біздің алдымыздағы буын жасағанымен де, осы өрбір кезеңнің іпгкі ахуалы,
сатылары ерекше. Осындай әлі де толық шешімін таппаған мәселенің бірі Қазақстанның Ресейге қосылу үрдісі. Біздің бүл тақырыптағы зергтеулеріміздің нөтижесіне қарағанда бұл үрдісті үшке
бөліп қарау керек. Оның алғашқы сатысы Әбілқайыр ханның Ресей патшайымы Анна Иоановнаға өтініш жасаған 1730-шы жылдардан бастап 1820-шы жылдары жоғарыда аты аталған үрдістің
екінші кезеңі басталады. Бұл вассалитег кезеңі, яғни жаргылай бағыныштылыққа өту. Оның негізгі белгілері метрополия ішкі билікке араласа бастайды, бірақ жергілікті билік халықтың өз көсемдерінің қолында. Қазақ хандығы біргұтас мемлекет есебінде өмір
сүруін тоқтатқан және жеке ұлыстарға бөлініп кеткен, жергілікті
көсемдер биліктен тайдырылган т.б. Оның үстіне қазақ жері Ресейдің 1860-шы жылдардағы Орга Азия өлкесіне шыққан жаулап
алу жорықтарынан кейін ішкі отарға айналған.
-Міне, Қазанғап Сатыбалдыүлы күрделі заманда өмір сүрді
деуімізге осы себеп. Ол протекторат анықталып, вассалитет
кезеңі басталған кезеңде өмір сүрді.
Қазанғап Сатыбалдыұлы туған 1771 жылғы оқиғалардың
мазұмынына көңіл аударайық. Олар өз заманының ахуалынан
тікелей сыр беріп тұрғандай.
112
-Капитан И.Г. Андреев Тобыл шебіндегі Кабанье бекінісіне
қарама-қарсы Қорған қаласына қарасты Батырев жөне Кривой
қыстақтарына 177 ] жылы шабуыл жасаған қазақтар мұжықтар
мен олардың әйелдерінен 22 адамды алып кетті деп жазады;
Абрамов деген тарихшы шекаралық алқаптардағы орыс
поселклеріне қазақтардың жиі шабуылдайтынын жазады. Олар
жүйрік аттарымен ызғытып келіп қырға шыққан орыстың мойнына бұғалықты /шалма/ салып жіберіп, сүйретіп ала жөнеледі
дейді. Осыдан кейін оларды не оңтүстіктегі қүл базарларына
апарып сатып жібереді, не табаның тіліп қара жүмысқа салады.
Абрамов қазақтар түтқынға түскен адамдарды қашып кетпес
үшін майтабанын тіліп, арасына жылқының қылын салып, қайтадан бекітіп тастайды деп сипаттайды.
-1771 жылы 16 маусымда Ресей сыртқы істер коллегиясы
Генерал майор Станисславскиге "Киргизам из-за реки Иртыша с конскими табунами на россискую сторону переходить
позволить" деп үсыныс берді. 1755-1765 жылдар аралығында
дау болып келе жатқан мәселе 1771 жылы қазақ пайдасына
шешілді. Ертістің оң жағалауына қазақ шаруасын шығармаймыз деген патша үкіметі амал жоқтықтан қыс уақытында қазақ
жылқысын Құлынды өлкесінде бағуға рұқсат берді.
И.Г. Андреевтің Ямыш және Железин таможняларының
қағаздары бойынша есептеулеріне қарағанда 1774-1785 жылдары бұл бекіністердің арасынан Құлынды даласына қарай 939000
жылқы, 4789 жылқышы өткен. Бұлардың көпшілігі Сүлтанбет
төреге бағыныпггы Ергістің бойындағы арғын /бәсентиін/, найман, қыгапақ елдерінің ауылдары еді. Сонымен қатар, Ертістің
оң жағалауына қарай ұмтылған қазақ руларының саяси басшысы Сұлтанбет төреге 1778 жылы Кереку форпостына қарамақарсы Ертістің сол жағасынан ағаш үй салып берді. Бұл Ресей
отарлық үкіметінің күш көрсету саясатынан алдап-арбау, келісімсөзге көше басгағанының бір көрінісі деп есептеуге болады.
Тура он жылдан кейін Ресей үкіметі Сұлтанбет төреге ағаш үйін
Ертістің оң жағалауына көшіруге рүқсат етті. Оның ұлы Орыс
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
113
сұлтанға 1780 жылы Черный /Қара қала/ форпостына қарамақарсы ағаш үй салынды. Осы Орыс сұлтан біз жоғарыда сөз еткен бәсентиін елінің ұлыс басшысы болғанын ескеру керек.
XVIII ғасырдың соңында осы өлкеде ^ызмет жасаған И.Г.
Андреев бұл турасында тамаша мәліметтер береді: "Волость басентинская ... главным в сей почитается Урус-сулган, сын Султанмамет султана, жалованный при дворе Ее императорское величества в бытность еғо в Москве при коронации золотой медалью. Который в зимнее время непременно имеет житие в построенном ему прямо станца Черноғо за рекой Иртышом деревянном
доме, который построен ему по рассмотрению Сибирскими линиями от командующего генералитета в 1780 году. В сей же волости басантинской считается кроме жен и детей лучших людей до
3500 человек. В зимнее время перепускается на россискую сторону со взятием обыкновенных подписок и аманатов, а прочий скот
содержат по реку Иртышу в займившах и островах".
Бұл жерде анықтай кететін мәселе, Орыс сұлтанның Екатерина II патшаның таққа отыру тойына қатысуы. Бұл 1762
жылы болған оқиға және оған қазақ елінің өкілі ретінде Орыс
сұлтаннның баруы арнайы зерттелетін мөселе.
Екінші Орыс сұлтан елінің жылқыны Ертістің оң жағына
қарай айдап /қыс мезгілінде/, ал өзге малды Ертістің тоғайында
ұстауы. Бұл мәселеде әлі зерттеле түсетін тақырып. Ертіс
өзенінің кейбір тұстары ондаған шақырымға жайылып, ғажайып табиғи көрініс жасайды. Ол езеннің бірнеше ішкі саласы,
қалың тоғай, белуардан келетін шалғын шөп. Өзеннің айырықтары мен аралдары қысты күні мал баққан ел үшін бір жағы
пана, бір жағы азық. Ең бастысы Ертістің осы қасиетін жергілікті
ел болмаса өзге жұрт біле қоймайды. XVIII ғасырдың жаугершілік заманында Ертістің бойындағы ен тоғайға тұтас рулар мен ірі аталар тығылып жан сақтап отырған. Қазанғап Сатыбалдыұлы осы ортада өмірге келді деп есептейміз.
Қазанғап бәсентиін руының ішінде бөрі деген рудан болады. Бөрілердің шыққан тегі туралы аңызды біз осы кітапша-
114
ның "Қосымша" бөлімінде келтірдік. Бөсентиін руының кәрі
құлақ ақсақалдарынан Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы жазып алған
бұл әңгіме орта ғасырлық тарихтың қойнауына бастайды. Аңыздың қысқаша мазұмынына үнілейік:
"Маған көктен Жәбірейіл періште рухы...
... Бөріден шыққан, атағы жер жарған Қазанғап қыстаған жер дейді".
Бұл жерде оқырман үшін пысықтай кететін мәселе бірнешеу:
-744 жылы ¥лы Түрік қағанатын құрған және оның иеліктерін екі жүз жылдай басқарған ашина өулетінің қолынан билік
біржолата кетгі. 731 жылы Күлгегін, ал 734 жылы Білге қаған қайтыс болғаннан кейін берекесі қаша бастаған Шығыс Түрік қағанатынан батысқа жылжыған топтардың ішінде бөрілер де бар еді.
Қытай деректерінде оларды "Фуле" деп атайды, "бөрі" деген сөз.
Қандай болғанда да, "Ақгабан шұбырынды" заманында бәсентиіндердің көпшілігі Ертіс пен Баянаула арасынан кетпеген. Сырдың Үлытауға, одан Баянаулаға жылжыған сүйіндіктердің ең алдымен кездестіретіні де бәсентиіндер, соның ішінде - бөрілер.
Қазанғаптың аталары туралы біздің қолымызда берекелі
дерек жоқ. Тек осы өлкеге танымал өлкетанушы Алтынбек
Құрманов Мәшһүрге сілтеме жасай отырып Малайсары мен
Байдаулет сарбаз арасындағы қысқаша диалогты келтіреді:
"Қазекемнің арғы атасы Байдаулет сардарға Сырым Малайсары айтқан екен...
сөйлеуге шебер болса керек".
Ата-бабасынан қалган құт па, жоқ өлде Құдай тағала өз
басына үйіп-тегіп бере салды ма, Қазанғап өз заманында қалың
қазақтың алдына озып шыққан жүйрік болыпты. Ауыз-екі деректерге қарағанда оның байлығы да, ділмарлығы да қапысыз
болса керек. Бұған қатысты деректерді біз жинақтап кітапшаның соңында беріп отырмыз. Ресей архивтерінің деректері Қазанғаптың вассалигет заманында билікке араласып, Баянаула округіне басшылық жасағанын көрсетеді.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
1808
жылдан бастап біз Қазанғап Сатыбалдыұлын Ресейдің
архив деректерінен жиі кездестіреміз. Оған бірнеше себептер
бар сияқты. Ең алдымен Қазанғаптың 30 - дан асқан шағында
бәсентиін елінің билігін қолына ала бастағаны күмәнсіз. Бірақ
ол кезде, бұл тайпа бұрынғы тұтастығынан айырылған, Ертістің
екі жағына тең бөлінген, бұрынғы өскери кұші әлсіреген болатын. 1783-1789 жылдары патша үкіметі Ертістің оң жағасына
өтемін деген қазақтарға кеңшілік беруді дұрыс көрген шешімдер қабылдады. Бірақ олар енді мөңгілік, яғни тұрақты, отырықшы түрге көшуге тиісті болды. Оларды орыс үкіметі "верно-поданные казахи" деп атайды. Ертістің қыр өңірінде жержайылым тапшылығын көре бастаған қазақ шаруаларының
оңдаған мың отбасы Құлынды өңіріне қарай көшті. Бұрын тек
қыс уақытында жылқыға жайылым болатын еңірді енді жылдың төрт мезгілінде жайлау керек болды. Бұл көші-қонның басында Сұлтанмәмет тұқымынан тараған төрелер, соның ішінде
Орыс сұлтан басқарады. Ертістің оң жағасында төрелердің қыстау салып тоқтаған жері Маралды көлінің жағасы.
Бірақ, Ертістің сол жағасында сүлтандарға ермей қалып қойған ел де аз емес еді. Біздің пікірімізше Қазаңғаптың ел билігіне
келуіне осы себеп те әсер етті.
Екіншіден, Түркістан өңіріндегі сауда қоныстарынан айрыла бастаған қазақ шарулары солтүстіктен жаңа сауда, айырбас
орындарын іздеді. Сол себепті орыстың Ертіс бойында салған
өскери қоныстарының көпшілігі сауда алаңдарына айналды.
Осындай жердің бірі Қазанғап қыстауларына жақын орналасқан Кереку өңірі еді. Қазанғаптың ауқаттылануына, оның тұқымының "көпмиллиондық байлық қорын" жасауына осы сауданың өсері тікелей болды /а.К. Гейнс/.
Бұл тақырыпты дөлелдеу үшін бір-екі түрлі құжатты салыстыра қарайық. Бірінші: 1808 жылы император Александр
І-нің жарлығы бойынша Ертіс, Есіл, Бүқтарма шептеріндегі
бекіністердің бәрін қосып "Сібір казак-орыс өскерінің" жасақталуы. Бұған себеп болған басты мәселе Ресейдің Еуропадағы
116
соғыстарға қатысуы және әлсіреуі, Наполеонның көтерілуі т.б.
Осы себептен тұрақты, сайлаулы әскері аз Сібір өлкесіндегі
азды-көпті жасақтарды қиын жағдайда бір қолға, бір тудың
астына жинақтау жөн болып табылған болар.
Екінші Соғыс шығындары көбейіп кеткен уақытта оның
орнын толтыру үшін сауда-саттықты амалсыз өркендету керек
болды. Ол байлықтың көзі қазақтың малы екенін білген үкімет
1809 жылы "малды баж салығынсыз" сатуға рұқсат берді.
Көшпелілердің қолындағы кез-келген нөрсен үстеме салықсыз
сату - малдың шекаралық аймақтарға көбірек келуіне жол ашты.
Үшінші: 0сыжылдары/1808жылы/ қазақСібірқазақгарыарасынан арнайы делегаңия Санкг Петербургке аттанып, оның құрамына Қазанғап сияқгы жергілікті қазаққа да, орыс чиновниктеріне
де өтімді қазақгар енді. Ресей патшасы Александр 1Ресей үшін қауіпқатерлі заманда Сібір және Еділ, Қазақ даласы мен Қырымды алдап-арбап, марапаттап басқару үлгісін енгізді. Ресей үшін басқа амал
да жоқ еді. Осы саясагтың жемісі 1810 жылы кдзақтың ішінен шықкдн бір топ азаматтардың әскери шен алуы /Қазанғап капитан шенін
алды/. Қазанғаппен қатар бұл атақты Қарқаралының белгілі төресі
Сұлганғазы Бөкей ұлы, Тұрлыбек Көшенов т.б. алды.
Қазанғап баласы Бердәлінің /1741-1742 жж./ және Қазанғаптың өзінің /1843-1848 жж./ Баянаула округіне аға сұлтан болуы да белгілі дәрежеде Қазанғап бидің өз заманында өз халқына да, Ресейге де жағымды болғанының көрінісі. Кенесары хан
көтерілісінің екпіні мен ызғары көптеген ауыр заманда Ресей
қазақ жерінде Қазанғап сияқты ел ішіне танымал, белгілі дәрежеде бейтарап, шекаралық саудаға тікелей кіріскен сенімді де,
салмақты адамдарды қолдауға бар күшін салғаны анық. Қазанғап өтпелі кезеңнің бір ғажап құбылысы. Өтпелі кзең осындай
компромисті ұлы тұлғаларды толқын бетіне шығарады.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
117
И Тарау.
ҚАЗАНҒАП БИДІҢ ТАНЫМАЛ ¥РГІАҚТАРЫ
Нұрбаев Қ.Ж., т.ғ.д.
Қосаяқов Б.Қ., т.ғ.к.
Қабьші Исаүлы Бердалин - Ксроку-Ертісөнірінің асыл азаматы.
"Алаш " деп аттанган,
Үлт намысын сатпаган.
Қалың қазақ қамы үшін
Көңілі жәй таппаган.
Хапқымыздың "Жақсының аты, ғалымның хаты өлмейді" деген
жақсы нақыл сөз бар. Осы орайда, халқының мүддесі үшін сара жольш сарп егіп, мұрасын тарихта "тайға таңба басқандай" егіп қалдыртан небір зиялылар киелі Кереку өңірінен шықса, жерлестеріміздің
қатарында Қазақстан Ғылым Академиясының негізін қалаушы
Қаныш Сәтбаев, қылышынан қан тамып тұрған қоғамдық-саяси
жағдайда отаршылдықгы ойрандата білген Кенесарыны азатгық айбыны егіп танытқан алғашқы тарих ғылымдарының докгоры Ермұхан Бекмаханов, өлемдік ғылымның аясына соңғы қола дәуірінің
Беғазы-Дәндібай мөдениегін алып шыққан Әлкей Марғұлан, өткен
ғасырдың басында ұлгымыздың азатгығын аңсап, тәуелсіздікке талпынған ұлг-азаттық "Алаш" қозғалысының қайраткерлері Қошмүхамбет Кемеңгеров, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Қабыш Бердалин, Ахмеголла Бартыбаев, Мұқыш Боштаев жөне
тағы басқа азаматгарды тізбектей беруге болады.
Павлодар уезіндегі "Алаш" демократиялық партиясы мен
жергілікті жердегі Алашорда ұйымының қызметі аймақтағы Алашорда Кеңесін басқарған корнекті саяси жөне қоғам қайраткері
Қабыш Исаұлы Бердалин есімімен тікелей байланысты. "Қалың
елім, қазағым" деп, ұлтжандылықты жүрегіне ұялата білген ардақты азаматтың саяси сауаттылығымен қатар оның ақындық
өнерін қаламынан туындаған өлең-жырлары дәлелдей түседі.
118
Атап айтқанда, "Шүкірлік", "Ғабдылманап (Манап) інісіне жоқтауы", "Мөқпуза бөйбішесіне арналған жоқтауы", "Қара ат",
"Иманқүл (Бозғозы найман) досына арналған өлеңі", "Кәмпескеге арналған олеңі", "Адасқанда", поэмасы (Екібастұз қаласындағы Қазыбек Нұралин деген азаматта сақтаулы). Алаш азаматының арап тілінде жазылған өлеңдер қолжазбасы Үлттық Ғылым
академияның ғылыми кітапханансындағы қолжазбалар және
сирек кітаптар бөлімінің № 563 папкасында сақтаулы.
Өкінішке орай, бүгінгі таңда Қабыш Бердалиннің өмірбаяны мен қоғамдық-саяси қызметі жайлы мәлімет аса көп емес,
сол себепті жерлесіміз жайлы дерек көздерді табу, оның тарихи тұлғасын ғылыми-танымдық тұрғыдан зерттеу - жақын
маңдағы міндеттің бірі болу керек. Айта кетерлік жәйт, Қ.Бердалин аймақтағы атақты адамдардың тікелей ұрпағы болып
табылады. Атап айтқанда, Баянауыл сыртқы округінің аға сұлтаны Қазанғап Сатыбалдыұлының немересі және Ертіс өңірінщ
белгілі кәсіпкері, Алтыбай болыстығының басшысы Иса Бердалиннің баласы. Қабыш Бердалиннің бойындағы азаматтық
жақсы қасиегтерді жоғары бағалаған ақсақалдар оны "текті адам
болған" деп еске алады. Мысалы, Қабыш Исаұлын 5-6 жасында көзі көрғен Қабиден Жұмабеков: " Ол кісі ұзын бойлы, сақалы кеудесіне түскен, мойны екі қарыс, аққұбаша" келген адам
еді деп суреттейді. Өткен ғасырдың елді қыспаққа алған 30жылдардағы аштықтың ықпалынан Қабиден ақсақалдың атаанасы Омбыға жер аударуға мәжбүр болады. Осы кезде олардың үйіне кеңес үкіметінен қашып жүрген Қабыш Исаұлы Бердалин келеді. Қазақтың салтымен келген қонақтың қолына су
құйған бала Қабиден алаш азаматының батасын алады. "Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас" дегендей, алған батаның ықпалы болар, отбасындағы он екі баланың екеуі ғана
аштықтан аман-есен қалып, соның бірі батасын алған бала болды. Жалпы, кейінгі кезеңде де согыстан он екі мүшесінің аман
оралуы мен қызмет бабындағы, отбасындағы жетістіктерге
(Қабиден ағаның бір баласы тәуелсіз Қазақстанның ірі кәсіпкері,
ҚАЗАНҒАП БИ САГЫБАЛДЫҮЛЫ
119
ТОО "Пульс" негізін қалаушы) әсер еткен "Қабыш ағаның батасы" деп, кетерінде отбасымызға Қабыш Бердалин сағатқа
жуық бата берген еді деп Қабиден ақсақал еске алады.
Арғын ішіндегі "бәсентаін-бөрі" ҚабыиьСазан шақырып қойған аты - Әбдіжапар) Бердалин 1867жылы (кей деректе 1873 ж.) сол
кездегі Семей облысьшың Павлодар уезіне қарасгы № 8 ауылда
(ата қонысы осы күнгі Қаныш Қамзин атындағы ауыл, ал жаз жаулауы "Ақкөл-Жайылмаға" жақын "Шүрық", "Сарықамыс" деген
өзендерінің бойы екен, бұл жерде көл және Қабыш аралы бар [1])
дүниеге келген. Кеңес үкіметі орнаган 1917 жылға дейін Павлодар
уезінің Қараоба болысын басқара отырумен қатар болысгық биге
сайланып, би-ақсақалдар сотына төрағалық жасаған. Қариялардың
айтуына қарағанда, Исаұлы Қабыш өте білімді адам болған, ағартушылық және діни сауаттылықты қатар меңгеріп, бірнеше тіл білген.
Еңбек ардагері Шоры Қамзиннің мәліметі бойынша 1965 жылы
Потанин совхозының "Күрең ат" жайлауында көп жылдар бойы
Қабыш мырзаның арнаулы ат кұтушісі, делбе үстаушысы болган
Шайхы ақсақалмен жолығып, ол кісінің Қабыш Иеаұлының адамгершілігін үлкен хикая етіп айтылғаны баяндалады [2]. Сонымен
қатар, 1936-37 жылдары Алматыда болған әншілер жиынына қатысқан Әбдіғазиз Әлтайұлы да (1967 жылы 80 жастан асып, дүниеден
қайггы) жас кезінде Қабыштың әнші-қосшысы болып, ел аралап,
жиын, той, бәйгеге қатысқан уақытгарын ІДора ақсақалға ерекше
өңгіме еткен [3]. Бұдан басқа қарамағында Файзурахман Тасыбайұлы қажы деген молдасы (7 ауылдікі, қазір Абушахман Бектасов деген тумаған баласы бар) жөне етікшісі болған.
Павлодар уезі және жалпы Семей облысы аумағындағы
тұрғындардың арасында Қабыш Исаұлы Бердалиннің беделі өте
жоғары болған. Оз заманында "Алаш" партиясының аймақтағы
беяді мүшесінің бірі болып, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов жөне өзге алапггың азаматтарымен сыйлас, сырлас болған.
"Қабыштың жаратылыс тұлғасы бөлекше еді. Үзын бойлы,
екі ш екесі торсы қтай, оте көрікті кісі болды. С абырмен
сөйлейтін, әрбір сөзі алтын еді"- деп, өкесінің айтқан сөзін
120
Жұмаш Абдуллин ақсақал (өкесі Абдолла Қ.Бердалиннің жолдасы болып, милициядан қашып жүрген Омбыдағы Қабышқа
арнайы барып қайтқан) есіне алады [4].
Кезінде Біржан Сарамен айтысында "Үл тумас Қазанғаптай
ата ұлынан" десе, Құдайберген ақын Қадишамен айтысында
Кереку-Ертіс өңірінде Қабыш Бердалиннің беделдігі атап өтіледі:
"Затында Апай-Бөрі Қабыш боп тұр
Қабыштар Керекуді қырына ілген" [5].
Тәркілеу болардан бұрын, Қабыш дүние мен малдан безіп,
"Күрең ат" деген атына салт мініп:
"Кетіп барам елімнен,
Туып өскен жерімнен.
Құтқара гөр Алла деп,
Елдегі белсендіден",
деп, Омбы жаққа кетіп қалғанын талай естіген едік дейді
Жұмаш ақсақал [6].
Қазақтардың әлеуметтік-экономикалық өміріне қатысты
маңызды жөне қандай да даулы мөселелерді шешуде халықтың
атынан делдалдық қызметті де атқарып отырды. Дәлел ретінде
мұрағат құжаттарын келтірер болсақ, "...Для подписания плана и заключения нотариального арендного доғовора с Киргизским Горнопромышленным Акционерным обществом и для
других дел мы единогласно избираем из своей среды Абдулжаббара, он же (Кабыша) Исина-Бердалина и Мухаметамина
Темирова и все что они в пределах настоящего договора законно учинят, мы верим, спорить и прекословить не будем. К
сему договору подписуемся:...23 января 1916 г. аул № 3 Павлодарской волости. Аульный старшина 3 аула Садвокас Джанпеисов, Народный судья 3 аула Павлодарской волости АбдрахманМолдабаев" [7]. Келесі бір құжатта: " ...1916 года 25 февраля, мы, нижеподписавшиеся волостные выборные Павлодарской волости и уезда, собравшись на волостном сьезде выборных в количестве 12 человек в присутствии волостного управителя Павлодарской волости постановили: Настоящий При-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЬІҮЛЫ
121
говор № 3 аула нашей волости от 23 января с.г. на отдачу в
аренду киргизскому Горнопромышленному Акционерному
Обществу земель из зимовых стойбищ и о избрании доверенным киргиза Абдулжаббара Исина-Берд^лина утвердить единогласно. В сем подписуемся:...Абдулжаббар Бердалин, Павлодарский волостной Управитель: Б.Кенжетаев [8].
Қабыш Бердалиннің Қазақстанның Солтүстік-Шығыс аймағында қоғамдық-саяси қызметінің жоне беделі жоғары болғанын
дөлелдейтін тағы тарихи дерек келтірсек. 1919 жылдың 7 шілдесінде құрамында Р.Марсеков (Семей облыстық Қазақ комитетінің
төрағасы), Қ.Бердалин (Павлодар уездік Алашорда Кеңесінің
төрағасы) және Т.Құнанбаев бар Семей облыстық делегациясын
Уақытша Сібір үкіметі Министрлер Кеңесінің төрағасы қабылдайды. Қазақтың сот ісі, қазақ жерлерінің әкімшілік құрылымы,
жер қатынасьш ретгеу сынды мөселелерімен келіссөз жүргізген
делегация мүшелері қазақ зиялыларын қудалауды тоқтату
қажегтілігін де назардан тыс қалдырмаған [9].
Қ абыш Бердалиннің Бибіханы м О спанқы зы нан (руы
"апай", әкесі Оспан уездегі белгілі адам) туған Исина Нүрөн
Қабышқызының (1925-1991) айтуына қарағанда, әкесі білімді
және діни сауаттылығы терең, құрметті адам болған.Той-думанның құрметті адамы болатын ол кісі тойда қолына домбыра алып, өн салатын. Сондай бір тойда бахадүр палуан Қажымұқан Мұңайтпасов та қатысқан. Исаұлы Қабыш елдегі діни
мәселеге ден көңіл бөліп, қызу қатысып отырған. Атап айтқанда, білімді жөне діни көзқарасы бар азамат ретінде Орталық
Рухани мұсылман Басқармасының Павлодар округіндегі өкілі
Қ. Бердалин Бүкілресейлік мұсылмандар сьезіне қатысқан.
"Алаш" халықтық-демократиялық партиясының қалыптасқан кезеңінен-ақ Қабыш Бердалин оның жақтасы болды.
Орынбор қаласында 1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында өткен II жалпықазақ сьезінің шешімі бойынша "Алаш"
ұлттық-аумақтық автономиясы жарияланып, оны басқаратын
Уақытша Алашорда Үлт Кеңесі құрылды. Орынборда өткен
122
сьезге Павлодар уезінен Ахметолла Барлыбаев және Қабыш
Бердалин сайланды. Міне, осьт тарихи оқиғадан кейін Дала
өлкесінің барлық облыстары мен уездерінде Алашорданың
жергілікті ұйымдары - облыстық және уездік Кеңестері құрыла
бастады. Сьездің қарарында төмендегі шешімдер нақтыланды:
"... I. Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқанның қазақ уездері, Амудария бөлімі, Каспий облысы, Алтай губерниясының қазақ болыстықтарынан ортақ тілі, мәдениеті, тарихы бар тұтастықта
ұлтгық- аумақтық автономия құру;
2. Қазақ облыстарының авгономиясына "Алаш".дтауын енгізу;
3. Алаш автономиялық облыстарының аумағы барлық байлықтарымен, қазбаларымен Алаш меншігіне тиелі..
5. Қазақ ұлтының арасында тұратын жекелеген ұлыстардың құқығы сақталады...
6. Алаш облыстарын анархия ыдырауынан қорғау үшін
құрамы 25 адамнан тұратын Уақытша Алашорда ¥ л т Кеңесін
құру, оның 10 орны қазақтар арасында тұратын орыс және өзге
үлт өкілдерінетиелі. Алашорданың орталығы ретінде уақытша
Семей қаласын белгілеу. Алашорда шұғыл арада қазақ даласындағы барлық атқарушы билікті алуы керек..." [10].
Аз да болса (екі жылға жуық ) халықтың болашағы үшін
қызмет қылған "Алаш" ұлттық-аумақтық автономиясының
үкіметі - Уақытша Алашорда ¥ л т Кеңесі 1918 жылдың 11-24
маусым аралыгында заңдық күші бар бірнеше қаулы қабылдады. Атап айтқанда:
1. Кеңес үкіметінің заңдары мен қаулыларын жою;
2. Земство мәселесі;
3. Әскери Кеңес құру;
4. Дін, баспасөз, жиналыс, жариялық пен бостандық;
5. Жермөселесі;
6. Темір жол туралы;
7. Мемлекеттік салық саясаты;
8. "Алаш" ұлттық-аумақтық автономиясының аумағында
жерді пайдаланудың "Уақытша ережесі"(12 бөлімнен құралған).
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
123
Шындығында, Алашорда үкіметі өз қызметін қалыптасқан
кезеңінен, яғни 1917 жылдың 13 желтоқсанынан бастады. Алайда, 1918 жылдың қаңтарында Семей облысында кеңес үкіметі
орнап, Алашорда үкіметінің Алаш қаласңнда орналасқан оның
шығыс бөлімі жүмысын уақытша тоқтатуға мәжбүр болды, тек
1918 жылдың маусымында большевиктер билігі қүлатылған
кезде ғана өз ісін қайта жалғастырды [11].
Семей облысының Павлодар уезінде больш евиктердің
ықпалы өте зор болды. Сондықтан да, Қабыш Бердалин басқарған уездік Алашорда Кеңесі Семей облыстық (төрағасы - Биахмет Сәрсенов, ал Кеңес мүшелерінің бірі Әбікей Сөтбаев
болды) жөне өзге уездік Кеңестерге қарағанда кеш құрылды
[12]. Большевиктерге бүйрегі бұрған Павлодар уезінің 7-ауыл
тұрғыны Қарамбаев халықты жинақтап, жасырынған орыс
большевиктерін құпияда сақтау керектігі жөнінде нұсқау береді [13]. Сол себепті, 1918 жылдың 15 ақпанында өткен Павлодар уезінің алғашқы қазақ сьезі большевиктер қыспағында
өтті (1917 жылдың желтоқсанында Павлодар қаласына майдангер өскерилердің келуі тепе-теңдік күшінің басымдылығын
жұмысшы жөне солдат депуттары Кеңесінің пайдасына шешіп,
1918 жылдың 18 қаңгарында Павлодарда болыневиктер билігі
орнаған еді [14]). Сьезде ұлттық қаржы қорын қалыптастыру
мәселелесі қарастырылды. Оның жұмысына Тұрағұл Құнанбаев жене Міржақып Дулатов қатысып, жиналған қауым алдында сөз сөйледі. Алаш азаматтарының ұлттық қаржы қорын
құру жөніндегі шақыру үндеуге жауап ретінде қала халқы 21939
сом жинап, бұл шара өз жалғасын табатынына сенім білдірді.
Сонымен қатар, қаланың татар тұрғындары да ұлттық қаржы
қорын өзіндік үлес қосу мақсатында қорға 8500 сом өткізген
[15]. Айта кетерлік жәйт, Павлодар қаласының және уездегі
қазақ халқы өзге облыстар мен уездер секілді кеңес үкіметін
құшақ жая оңтайлы қабылдай алмады. Онын басты себебі олардың саяси сипаттағы бағдарламасы болды, яғни бұл уез
қазақтарының дені қолдаған "Алаш" партиясының идеология-
124
лық бағдарламасына тіптен қарама-қайшы болды [ 16]. Қ. Кемеңгеров, Ж.Аймаутов, Қ.Бердалин, С.Торайғыров, М.Боштаев,
Әбікей және Қаныш Сәтбаевтар сынды қазақ зиялыларының
өкілдері, "Алаш" партиясының жақтастары өз қызметінің алғашқы күнінен-ақ ұлттық автономия құру идеясын жоғары ұстаған болатын. Ал, большевиктер (жұмысшы және әскерилер
депуттарының кеңесі) керісінше бұған қарсы бағыт ұстанып,
іс-әрекетінің нәтижесінде Алашорда үкіметін жоя білді. Алашорданың аяқ басқан уақытында қолдау көрсеткен Уақытша
үкімет, кейін оның орнына келген Уақытша Сібір үкіметі, Колчакшылдар мен Алашорда жетекшілерінің арасьцвда уақыт өте
қазақ жерінің болашақ ұлттық құрылымы жөніңдегі мәселелер
бойынша түсінбеуш ілік туындады. Осының нәтиж есінде
"Алаш" жетекшілерінін бір бөлігі кеңес үкіметінің жағына
шығып, қазақ мемлекеттігі үшін күресті жалғастырды. Осы
орайда Қабыш Бердалиннің көзқарасына келсек, ол өмірінің
соңына дейін өз үстанымына адал жөне ұлттық төуелсіздік
жолындағы күрескер ретінде қалып, кеңес үкіметін қаламады.
Павлодар уезінің II қазақ съезі қалада кеңес билігі құлаған
тұста (1918 жылдың маусым басында қалалық буржуазия, облыстық және уездік қазақ комитеттерінің ықпалымен кеңес
үкіметі құлатылып, қайтадан түпкілікті 1919 жылдың 29 қарашасында орнаған болатын [17]), яғни 1918 жылдың 13-16 маусым аралығында өткен болатын. Съезд қорытындысының маңыздылығы жоғары болды, себебі ресми түрде Павлодар уездік
Алашорда Кеңесі құрылып, төрағалыққа Қабыш Бердалин,
төраға орынбасары болып Ахметолла Барлыбаев сайланды [18].
1918 жылдың 9-28 шілде аралығында өтетін Павлодар уездік
Земство жиналысына үміткерлерді дайындау туралы шешім
қабылдаған уездің Алашорда Кеңесі, бұл міндетті уездік Кеңестіңмүшесі А.Барлыбаевқа тапсырады [19].
Қ. Бердалин жетекшілігіндегі Алашорданың уездік Кеңесі
жас қазақ мемлекетінің негізін қалыптастыруда айтарлықтай
жүмыс жүргізді. Атап айтар болсақ, уездік Алашорда Кеңесінің
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЬІ
125
басшылығымен Павлодар уезінде болыневиктерге қарсы күрес
үшін 150 жігіттен күралған "Алаш" әскері қүрылды (Алаш
әскерінің қүрылуы қазақ халқының кеңес биліі ін қабылдамауын ғана көрсетпей, сонымен қатар большев^ктерге қарсы күресте болганың корсе геді [20]). 1919 жылдың қараша соңында ГІавлодар уезінде кеңес үкіметінің толықтай орнауына байланысты
уездік Алашорда Кеңесі өз қызметін тоқтатуға мәжбүр болды.
Кеңес үкіметінің идеологиялық танымын қабылдамаған
Алаш азаматтарының кейінгі тағдыры тарс үзілсе, Қабыш Бердалин өмірінің қайғылы кезеңі де болыпевиктік билікпен байланысты болды. Қазақ ауыл шаруашылығына түпкілікті бетбүрыс жасаған жаппай үжымдас тыруға бет бүрған түста, яғни 1928
жылдың екінші жартысында Қабыш Исаүлының жанүясы 6
адамнан түрған (жүбайы Бибіханым, үлдары Фарит 1910 жылы
туған және Ғабдүлбәри 1927 жылы туған, қыздары Файза шамамен 1918 жылы туған және Нүрән 1925 жылы туған). 1928
жылдың 27 тамыздағы Қазақ Орталық атқару Комитеті Декретінің 1 және 5 бабтар негізіне сәйкес Павлодар округінің атқару комитетінің Президиумы 1928 жылғы 18 қазандаҚабыш
Бердалиннің мал-мүлкін тәркілеп, жанүясын (қосымшадағы
фотосуретті қараңыз) Ақтөбе округіне жер аудару жөнінде
шешім қабылдайды. Бүл жөніқде мүрағат қүжатында төмендегідей дерек келтірілген: "... Постановили: гражданина Павлодарского района Бердалина Кабыша, 55 лет, грамотный, членов семьи - 6 человек. На 01.01.1928 г. в переводе на крупный
рогатый скот имел 50 голов КРС. Во время царизма в продолжение нескольких лет бессменно состоял волуправителем.
Потомок потомственных граждан. Дед, отец и он имели от царского правительства награды - медали и халаты. Пользовался
громадным влиянием. При колчаковщине состоял членом
партии "Алаш" и был избран председателем Павлодарского
Совета "Алаш". Организовал добровольные казакские отряды
для борьбы с советской властью. Для этой же цели собирал
пожертвования деньгами и скотом. При колчаковщине состо-
126
ялгласным Земской Управы. В 1922г. во время восетания "черных банд" совместно с Раисовым организовывал геррористическую группу, поставившей себе целыо уничтожения казакских коммунистов. Представителем Центрального Духовного
Управления выдвигался на должность Мухтасиба, как наиболее религиозный и авторитетный человек в округе. В рукописях распространяет стихи антисоветского характера. Руководствуясь ст.1 и 5 Декрета КазЦИК от 27 авіуста с.г. постановили: скот и имущество конфисковать и выслагь с семьей в Актюбинский округ. Согласно п. 17 инстукции к Декрету предложить Бердалину с семейством в течение 2-х недельного срока со дня обьявления окруполномоченного выехать к месту
ссылки согласно п. п. 2, 3 и 4..." [21].
Қабыш Исаүлының жүбайы Бибіханым Оспанқызы Қазсовнарком төрағасының атына туған жерден қоныс аудармауьш өтініп,
оньщ себебін өзінің және балаларының еш кінәсіз екендігі мен бір
жасар баланың болуымен дәйекгейді. Алайда, жер аударудан босату туралы өтініш 1928 жылдың 14 қазанында Қызылордадағы
Қазақ Орталық атқару Комитетінің Президиумы жанындағы
тәркілеу Комиссиясында қаралғанмен, бүл шешім еш өзгермеді.
Тіпті, Қабыш Бердалиннің жанүясын Ақтөбе округіне көшіру
уақыты нақтыланып, ол 1928 жылдың 1 қарашасы боп белгіленді.
Аталмыш жерге қоныс аудару барысындағы ауыртпашыпық, соньщ
нәтижесінде жолда жабысқан аурудан Бібіханым Оспанқызы қайтыс болып, Ақтөбе қаласында жерленеді. Осыдан кейін үлкен үлы
Фаритгің басшылығымен барлық балалары әкесіне жақын Омбы
қаласына көшіріледі (жогарыда атап өткеніміздей, әкесі Қабыш малмүлікті тәркілеу шешімі жарияланғанға дейін Омбы облысына кеткен болатын). Осы кезде, яғни 1930 жылдардың басында елде жалпы аштық басталып, кіші балалары Нүрән мен Ғабдүлбәриді аман
сақтау үшін Омбы қаласындағы балалар үйіне тапсырылады (Омбы
облысының қазақ ауылына ерте түрмысқа шыққан үлкен қызы
Файза аштықтан келген аурудан қайтыс болған).
ҚАЗАИҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
127
Павлодар округтік атқару комитетінің тәркілеу мен айып
шешімін тоспай, жергілікті милиция мен ОГПУ ұйымдарының
қудалауынан жасырынған Қ. Бердалин алғашқыда Омбы облысының Қызылту ауданында, одан кейін^эсы облыстың № 4
ауылында тұрады. Осы өңірде өзге атты жамылған Қабыш Исаұлы "Алаш" партиясының жақтастарымен ынтымақтастықты
қызу жалғастыра отырып, кеңес үкіметінің қуғындау саясатының солақайлығын және жекелеген коммунистердің теріс іс өрекетін өлең жолдары арқылы халыққа таратып отырды.1934
жылдың 7 қаңтарда тыңшылардың жеткізуі барысында асыл азаматты ОГПУ ұйымдары тұтқындап, біразуақыт Омбыдағы қалалықтүрмедеұстайды. 1934 жылдың 15 наурызында Батыс-Сібір
өлкесінің ОГПУ ПП "Ерекше үштігінің" қаулысы негізінде
РКФСР ҚІ-нің 58-10-11 бабы бойынша революцияға қарсы қызметке қатысы бар деген айыппен 3 жылға бас бостандығынан
айрылады. Жазаны өтеу үшін ОГПУ Сібір лагерінің Юрга лагеріне жөнелтіледі. Толық емес мәліметтер бойынша, Қабыш Исаұлы Бердалин 1934 жылдың 3 маусымынан 1935 жылдың 1 қаңтарына дейін Сібір лагерінің Суслов бөлімінде, ал 1935 жылдың 1
қаңтарынан Сібір лагерінің Тайга бөлімінде қамалынып, 1935
жылдың 9 сөуірінде сонда қайтыс болады (қазіргі Кемеров облысының Тайга стансасы, 1943 жылға дейін Новосібір облысына қараған). РКФСР ҚҚК-нің 4-бабтың 5 - тармағына сөйкес 1957
жылғы 29 наурызында Сібір өскери округінің Әскери сотының
№ 260 анықтамасы Қабыш Бердалин іс-өрекетінде қылмыстың
еш жоқгығын анықтап, 1934 жылғы 15 наурыздағы ОГПУ Ерекше Үштігінің қаулысының күшін жойды. 1996 жылғы 18 маусымдағы Сібір өскери округінің Әскери сотының № 1360 анықтамасы Қабыш Исаұлы Бердалинді толықтай ақтап, оның негізсіз
сотталуы "үиггіктің" айыбы екенін айғақтап берді.
Дегенмен де, сол бір "шаш ал десе, бас алған" заманда қазақтың бетке шығар қаймағы қалқып алынды. Қылышынан қан тамып тұрған тұста халық Қабыш Бердалиннің атын атап, өлеңін
айтуға қорықты, кішігірім ортада батыл жандар ғана " ..Қайран,
128
асыл азамат!" - деп, тек күрсінумен болды. Бұған кінәлі қоғамды
"ашса алақанында, жұмса жұмыдырығында" ұстаған кеңестіктоталитарлық жүйе болды. Күйе жағылған асыл азаматтарымыздың атын атап, болашаққа мұра етіп қалдырған еңбегін елге таныстыру мен шығармаларымен шаттануға қатал тиым салған
коммунистік идеология халық жадынан өшіруге қаншама тырысқанымен, бұлөрекеті жүзегеаспады. Төуелсіздіктіңтаңымен
келген егемендіктің арқасында "өшкеніміз жанып, өлгеніміз
тіріліп жагқан" тұстағы алау отының бір шоғы болған Қабыш
Исаұлы Бердалин халық жүрегінде мәңгілік сақталмақ.
ӘДЕБИЕТ
1. Шора Қамзин.Уақыт озғанмен, асыл тозбайды. / Қызыл
ту. 23 наурыз, 1989 жыл.
2. Шора Қамзин.Уақыт озғанмен, асыл тозбайды. / Қызыл
ту. 23 наурыз, 1989 жыл.
3. Шора Қамзин.Уақыт озғанмен, асыл тозбайды. / Қызыл
ту. 23 наурыз, 1989 жыл.
4. Жұмаш Абдуллаұлы. "Қабышым Керекуді қарнына
іжен". / Сарыарқа самалы. 29 қазан, 1996 жыл.
5. Жұмаш Абдуллин. "Жіберді алыс жерлерге". / Сарыарқа
самалы. 16 мамыр, 1992 жыл; Жұмаш Абдуллаұлы. "Қабышым
Керекуді қарнына ілген". / Сарыарқа самалы 29 қазан, 1996 жыл.
6. Жұмаш Абдуллин. "Жіберді алыс жерлерге". / Сарыарқа
самалы. 16 мамыр, 1992 жыл.
7. Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік мұрағаты (бұдан кейін: ҚР ОММ). 15-Қ., 1-Т., 1605-1., 3-4 П.
8. ҚР ОММ. 15-Қ, 1-Т., 1605-1., 4-5 П.
9. Нұрбек Шаяхметов. Ел бүгіншіл, менікі ертеңгі үшін. А:
АМУ, 2001. 119 6. (бүдан кейін: Н.Шаяхметов).
10. ҚР ОММ. 15-Қ , 1-Т., 1605-1, 3-4 П. Ильясова К.М. Қазақ
сьездері: қаралған мәселелері, шешімдері жөне олардың орындалуы (1917-1919 ж. ж.). Тарихи талдау. А .,1999.157 б. (бұдан
кейін Ильясова К.М.)
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
129
11. Ерлан Сайлаубай. Алашорда үкіметінің Шығыс бөлімі.
Т.ғ.к. дәрежесін алу үшін арналған диссертация. А.,2001. 115 6.
12. Н.Шаяхметов. 106 б.
13. Ильясова К.М. 119 6.
й
14. Павлодар облыстық мемлекеттік мұрағатының қалалық
бөлімі (бұдан кейін: ПОММ ҚБ). 7-Қ., 1-Т., 20-1., 12 П.
15. Ильясова К.М. 115-1166.
16. ҚРОМ М . 992-Қ., 1-Т., 11-1., 12,16 П.
17. ПОМ М ҚБ. 7-Қ., 1-Т., 20-1., 12,16 П.
18. ІТавлодар облыстық мемлекеттік мұрағаты (бұдан кейін:
ПОММ ). 1466-Қ., 1-Т., 1,2-1., 12 П; ҚР ОММ. 14-Қ., 3-Т., 5-1.,
1,2 П; "Звезда Прииртышья". 28 января 1993 ғ.
19. Ильясова К.М. 116 6.
20. Н.Шаяхметов. 106 6.
21. ПОММ ҚБ. 11-Қ., 1-Т., 12-1., 181-182 П.П.
130__________________________________________________________
Мамыгова С.Н., к.и.н.
Торговый бжнес в Прииртышье во второй пол. XIX - начале XX века и иредприниматели Каіані аповы: истории и историография
Интерес к истории и современному состоянию делового
мира обусловливает необходимость изучения деятельности
национальной буржуазии, ее дореволюционного опыта.
Попытки изучения исторического феномена предпринимательства предпринимались еще в дореволюционный период. Ценность трудов таких исследователей степного края, как
М. Венюков, А. Гейнс, М. Красовский, Ф. Усов, Н. Коншин,
Т. Седельников и др., заключалась, прежде всего, в том, что
они содержали богатейший банк фактического материала
Факты, представленные в их трудах позволяют проследить
развитие предпринимательства в различных сферах хозяйства,
в частности, в торговом бизнесе.
В советской историографии, к сожалению, в оценке предпринимательства господствовали схематичность, так называемый
классовый подход. Как правило, деятельность предпринимателей
рассматривалась с точки зрения реализации материальных интересов. В сочетании с присущим марксизму радикальным социологическим детерминизмом, такой подход, по сути, игнорировал,
индивидуально-конкретные черты предпринимателей, устранял
творчество личности в процессе хозяйственной деятельности. В
результате чего предприниматель из субъекта хозяйства, наделенного сознанием и волей, превращался в объекг, и его деятельность
приобретала фатально предопределенный характер.
Особым требованием времени является преодоление односторонних идеологизированных оценок истории рынка, предпринимательства, национальной буржуазии, всего того, что
долгое время подвергалось фальсификаторской интерпретации.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
131
К числу современных историков, ведущих исследования в этом
направлении, относятся Б.З. Отарбаева, С.А. Жакишева, Д.Ж. Жакупбекова, В.В. Галиев, Т.А. Толебаев, А.Т. Бексеитова, Г.М. Ахмегова, Л.Н. Нурсулганова, К.Ж. Абилов, ф.М. Султанова и др.
В современной историографии общий процесс "гуманизации" знаний предопределил акцент на личностный подход.
Успехи экономического развития, рассматриваемые как результат взаимодействия безликих "производительных сил и производственных отношений", в настоящее время все чаще связываются с усилиями конкретного человека - с его личным опытом (жизненным и профессиональным), общественным положением, социальными амбициями и т. д.
Руководствуясь мнением мыслитеяя Сенеки о том, что "воспоминания о великих людях так же полезны, как и их присутствие",
обратимся к истории деятельности некоторых казахских предпринимателей, положивших основание в здание мира бизнеса в Казахстане и оставивших особый след в исторической памяти потомков.
Яркими представителями зарождающейся казахской буржуазии в Прииртышье были Казангаповы. Их с полной уверенностью можно отнести к крупным торговцам-предпринимателям. Как писал дореволюционный исследователь края
А.К. Гейнс: "Они вели обширную торговлю скотом и этою
торговлею составили миллионы" [1,с.326].
Приоритетное развитие торгового бизнеса в Казахстане, и
в частности, в Прииртышском крае, было обусловлено, прежде всего, колониальной политикой Российской империи. Авторы многотомного труда "Азиатская Россия" писали: "Главным было - стремление царских властей, русских помещиков,
предпринимателей и купечества удержать окраины в роли поставщиков сырья" [2, с.8].
Поэтому российский капитал устремился в основном в сферу
торговли. Из России привозили товары самого низкого качества.
А. Гейнс писал: "Товары, обыкновенно отпускаемые в киргизскую степь, состоят из простых сукон, приготовленных из киргиз-
132
ской овечьей и верблюжьей шерсти, .. .разные выделанные кожи
и меха, железная и медная посуда, особенно большие чуіунные
котлы для приготовления пшци... .Между тем весь этот хлам сбывается в степях киргизских очень выгодно при мене ея на скот"
[1, с.174]. Аналогичные суждения высказывал сибирский генерал-губернатор М.И. Сгіеранский. Он отмечал, что торговля с казахами доставляст России значительные выгоды [3, с.213].
Постепенно с развитием рыночных отношений во второй половине XIX века торговля принимала новые черты и особенности.
На смену торговле, носившей преимущественно меновой характер, к середине XIX века пришла денежная. Это было рбусловлено
рядом причин. Во-первых, развитиетоварно-денежных отношений
в казахском хозяйстве во многом ускорилось введением и распросгранением денежных податей. По подсчетам советского историка
Е. Федорова, все легальные сборы составляли в среднем на кибитку 8 рублей, а к 1910 году они возросли до 14 рубпей [4, с.65].
Во-вторых, происходил неуклонный рост потребностей кочевников в изделиях русских фабрик и заводов. В "Обзоре Семипалатинской области" сказано: "Им (казахам - авт.) приходилось всё более
и более отчуждать продукгы своего домашнего производства в обмен за товары, которых они сами произвести не могли, и мена продукга на товар становилась всё более неудобной и затруднительной" [5, с.45]. Это побуждало казахов к расширению денежной торговли. На ярмарках казахи продавали свой скот на деньги, а потом
на деньги покупали все, что им было нужно, в любой лавке [6, с.300].
Торговое предпринимательство с каждым годом получало все более широкое распространение среди казахского
населения. Среди побудительных мотивов в занятии торговым бизнесом среди казахов являлся неуклонно растущий
спрос на казахский скот и скотоводческую продукцию. В
одном из архивных документов записано: "Благодаря тому,
что в степь, с каждым годом, больше и больше наезжали торговцы из разных мест, цена на русские товары падала, а спрос
на степные товары в свою очередь возрастал" [7, л.54].
ҚАЗАНҒАПБИ САТҺІБАЛДЫҮЛЫ
133
Возможность обогащения за счет продажи степных товаров за
более высокую денежную плату акгивизировала торгово-предпринимательскую деятельность преимущественно состоятельных казахов. Именно из этой группы казахского на<5еления выходили крупные торговцы-оптовики. Размах их торгового бизнеса был настолько широк, что они вели крупные торговые операции не только на
внутреннем, но и на внешнем рынке. Как свидетельствует множество источников, казахские торговцы делали опговые закупки на
крушіейших российских ярмарках: Ирбитской, Макарьевской и др.
Развитию торгового предпринимательства в немалой степени, способствовало то обсгоятельство, что через Приирты шский край, в
силу его выгодного географического положения, велась крупная
транзитная торговля с Западным Кигаем и Средней Азией. Характер внешней торговли края заюпочался в следующем: наиболее крупные торговцы - оггговики (в условиях бездорожья, огромных расстояний только они могли позволить себе дальние транспоргные
перевозки) - отправлялись в крупные торговые центры, приобретая там крупными партиями товары, в основном в кредит. Цены на
товары, отпускаемые в кредит, естественно были значительно выше
цен товаров, продаваемых за наличные деньги. В свою очередь оптовики, реализуя часть приобретенного товара через имеющуюся в
их распоряжении торговую сегь, другую часть также в кредит продавали розничным торговцам, которые сбывали их в городах по
лавкам, развозили по ярмаркам, селам и кочевьям, выменивая их
на местную продукцию, которой обычно уплачивали свой долг оптовым купцам. В начале 80-х годов XIX века внешняя торговля
возросла почти вдвое по сравнению с предшествуюіцими годами.
Это было связано с подписанием торгового соглашения с Китаем.
Торговля с Китаем находилась в руках нескольких крупных торговых домов. В основном они принадлежали предприимчивым татарам. Изредка создавались торговые фирмы, принадлежащие казахским купцам. Отличительной особенностью внешней торговли в
Прииргышье "являлось участие в ней почти исключительно мелких капиталистов, которые недостаток средств старались вознаградить предприимчивостью" [8, с. 185].
134
Большая часть вывозимых товаров из Прииртышья приходилась на западно-сибирский и восточно-сибирский регион. Во
второй половине XIX века на всей сибирской линии, привозимых товаров из казахских степей, было свыше 4,5 млн. рублей
серебром. Известно, что многие казахские предприниматели
наживали состояния на торговых операциях именно с этим регионом. Например, Казангаповы накопили немалые капиталы
за счет продажи скота на золотые прииски Восточной Сибири.
Сохранялась и развивалась торговля со Средней Азией. Примерно четвертая часть всего товарооборота Сибири со Средней
Азией проходила через Прииртышье. Эта торговля преимущественно носила караванный характер. Самые большие караваны
ходили раз в год в прииртышские города. Они состояли из 20002500 и более верблюдов и совершали путь в 3-5 месяцев со значительными остановками в степи для мены. Средние караваны - от
300 до 1000 верблюдов приходили в степь 2-3 раза в год. Они
привозили, кроме своих фабричных изделий, много кирпичного
чаю и других китайских товаров. С купцами этих караванов местные купцы вели мену во всех волостях. Продажа шла за деньги,
преимущественно на золото. С ними вступали в торговые сделки
напрямую богатые казахи. Чай продавали от 50 до 70 руб. за цибик, ягоды, орехи, пшено сорочинское - все от 2 до 3 руб. сер. за
пуд. Третий разряд караванов - небогатых бухарских, ташкентских, кокандских купцов состоял из 100 верблюдов. Караваны эти
приходили по несколько раз в год и меняли все по мелочам преимущественно на скот. "О количестве всех караванов и о сумме
привозимых ими товаров, - пишет дореволюционный исследователь Г. Колмогоров, - нельзя сказать и приблизительно, отчасти
от скрытости торгующих, отчасти же по обширности пространству степей. Среди караванов с мелочными товарами были караваны казахов, китайских подданных [9, с.31-37].
Достаточно живописное описание жизни менового двора
при караванной торговле оставил А. Гейнс: "В 6 часов утра
ворота отворялись, и кочевники стадами стремились в них тол✓
у
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
135
пою... Купеческие работники теснились со всех сторон в толпу киргиз, хватали у хозяев за повода верховых лошадей и с
криком, а иногда дракою, отнимали хозяина киргиза друг у
друга; наконец, победитель вел свокЛкертву к лавке своего
купца.. .купец, осмотрев доброту скота, начинал торговаться...Запросы киргиз по болыней части были сообразны с доставленным ими на мену скотом, а потому им редко приходилось
переходить из одной лавки в другую; при том купцы всеми
мерами старались не допустить их к переходу. В 3 часа по полудни барабанный бой извещал о времени прекращения торговли. Киргизы тотчас же возвращались в степь, а все торговцы, выменянный скот и прочие предметы, доставляли к европейским воротам, из которых их выпускали, постепенно, по
уплате пошлин. Вслед за тем начиналась новая торговля. Приехавшие из дальних городов, так называемые гуртовщики, баранщики и т.п. выменивали скот для отгона во внутрь России
за наличные деньги; так что лавочники менового двора, продавая тут же на месте выменянный скот на взятые заимообразно товары, немедленно могли и расплатиться, получив при том,
конечно, немаловажную прибыль" [1, с. 170-171].
Основными отраслями торгового предпринимательства были
торговля хлебом, торговля скотом и скотоводческой продукцией.
В конце XIX века начинается процесс включения прииртышского региона во всероссийский хлебный рынок. Постепенное увеличение валового сбора зерна в конце XIX века а, следовательно, и рост излишков продукции земледелия способствовали расширению торговых операций зерном. Перевозка зерна
на дальние расстояния при имевшихся средствах транспорта и
бездорожья окупалась только при условии продажи крупных
партий зерна. Это породило фигуру скупщика мелкого и крупного масштаба: к первым относились в основном иногородние
торговцы и прасолы, ко вторым - городские коммерсанты, крупные купцы, промышленники и пароходовладельцы.
136
____________________________________
Павлодар счигался вторым, после Семипалатинска, пунктом
вывозной хлебной торговли края. В самый благоприятный год
для Павлодарского Прииртышья, 1909 год, было отправлено 870
тыс. пудов хлебных грузов. Хлеб к Павлодару подвозился гужем
из поселков, расположенных в Кулундинской степи. Торговые
операции зерном были ориентированы, в большой степени, на
местный рынок. Спрос на хлеб Прииртышья формировался, прежде всего, из потребностей населения казахской степи, заводсісих
рабочих, покупателей винокуренных заведений, а также местных
и российских мукомолов. С ростом городского населения увеличилась потребность горожан в хлебной продукции.
К концу XIX века торговцами хлеба становились и казахи.
Они в основном выступали в роли посредников в розничной продаже хлеба. 0 6 этом имеется небольшой фрагмент в труде А. Гейнса. Он пишет: "Почти все баянаульские киргизы запасаются мукой по линии от Павлодара до Железинской станицы. Казаки перекупают муку у томских крестьян горного ведомства и перепродают ее киргизам с разными обмерами и обвесами" [1, с.337].
В Корреспонденции из Павлодарского уезда, направленной в редакцию "Степной киргизской газеты", имеется упоминание об участии Казангаповых в товарном земледелии. Речь
идет об одном из потомков Казангапа Сатыбалдыулы - управителе Карауткельской волости Аруне Ногербекове, который
вел земледельческое хозяйство с достаточно хорошим урожаем: с десятины от 60 до 120 пудов хлеба [10, с.З].
О
нем же в Киргизской степной газете сказано, что его
предки "с давних времен славились между киргизами своим
богатством, благородными стремлениями, щедростью..." [10,
с.12]. И сам Арун Ногербеков активно занимался благотворительностью, делая постоянные пожертвования бедным, мечети, медресе. Арун Ногербеков также принимал участие во Всероссийской промышленно-художественной выставке, которая
проходила в Москве в 1881 году. В архивных материалах говорится о том, что он представил на выставку "деревянное
✓
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
137
блюдо (дена 3 руб.) н саукеле [свадебный головной убор невесты] (цена 350 руб.)" [18, л. 102].
Одной из главных статей "экспортных" операций в Казахском крае была торговля скотом и продуктами его переработки.
Капитал многих предпринимателей Прииртышского края, где
имелся в большом количестве скот, сформировался в торговле этим
видом товара. Так, во второй половине 50-х годов XIX века у казахов ежегодно закупалось 450 тыс. баранов на сумму 1 млн. 125
тыс. рублей и 110 тыс. голов скота на сумму 2 млн. 425 тыс. рублей. При продаже от этого скота скотопромышленники получали
прибыль почти на 1,6 млн. руб. серебром [11, с.225].
При сбыте скота выстраивалась определенная торговая
цепочка. Болыпинство крестьян - казахов продавали излишки
прямо в своих аулах или близлежащих населенных пунктах.
Оттуда скупщики обычно пригоняли сформированные партии
скота на Иртыш, богатый луговыми травами. Из отдаленных
районов казахи-хозяева редко доставляли скот; этим занимались мелкие барышники, которые скупали незначительное число голов, от 10 до 50, ценою не выше 10 руб. каждый, и старались сбыть их, как можно скорее, рассчитывая выиграть не на
болыних барышах, а на быстрых оборотах капитала. Они сдавали его рублем дороже против того, что сами заплатили, промышленникам более состоятельным, набирающим по 200 и по
400 голов. Из этих третьих рук товар поступал в четвертые руки
иртышских капиталистов, которые пригоняли скот в более
крупные торговые центры. Затем они продавали его, наконец,
в последние руки - скотогонам, т.е. купцам, занимающимся
поставкою скота в Россию и Сибирь. Таким образом, скот с
отдельного хозяйства, прежде чем дойти до места назначения,
мог миновать несколько перевалочных пунктов и пройти через множество посредников. При этом цена на скот увеличивалась непомерно, вдвое больше против первоначальной (около 20-25 руб. сер.) [12, с.21]. Не только наличие огромного количества скота, но и создание новых предприятий по перера-
138
ботке животноводческого сырья выдвигали торговлю скотом
на первый план. В "Материалах по обследованию хозяйства..."
усиленный спрос на скот, особенно в начале XX века, объяснялся увеличением заселения Прииртышского края. Сбыт скота и скотоводческого сырья производился на ярмарках, базарах, на городских кожевенных складах и на местах. Последнее
представляло большую выгоду для предпринимагелей, так как
"местные цены иногда были выше. Объяснялось тем, что весьма часто на месте скупщиками и отдельными хозяевами приобретались лучшие по качествам и более дорогие экземпляры"
[13, с.113]. Казахская буржуазия достигла определенных успехов в скотопромышленном бизнесе. Казахские скотопромышленники ежегодно на сотни тысяч рублей поставляли скот на
ярмарки русским промышленникам. Баи значительную часть
своего скота заранее планировали для продажи на рынке. Продав его, баи откладывали определенную сумму, а оставшиеся
деньги снова пускали в оборот. "На них бай по дешевке закупал у разорившихся шаруа скот, а затем снова перепродавал
его. Пущенные баем в торговлю деньги не только восстанавливались, но и приносили прибыль, способствуя тем самым
накоплению капитала" [14, с.60]. Так происходил ощутимый
рост доходов предпринимателей - скотопромышленников, действовавших в условиях более усложненной экономики.
Н.
Коншин приводит примеры казахских скотопромышленников. Среди них он называет и Казангаповых, которые "покупали много скота (преимущественно КРС) на ярмарках, и пригоняли его для поправки на Семиярский участок, от которого
скот весной следующего года, отводился в крупнейшие торговые центры. Арендаторы за деньги и в счет арендной платы исполняли все покосные работы и смотрели за скотом" [ 15, с. 107].
Стада торгового скота у скотопромышленников достигали огромных размеров. Некоторые казахские скотопромышленники открывали конные заводы, выращивали породистых лошадей на продажу. С целью увеличения прибыльности пред-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
139
приимчивые скотопромышленники организовывали племенные рассадники и по советам ветеринарных врачей проводили
случки. Однако, в силу проводимой имперской политики, ограничивавшей деятельность казахских пр%дпринимателей, число коневодов, имеющих заводы, было ограниченно.
В архивных документах сохранились сведения о некоторых крупных скотопромышленниках, которые были отмечены государственными наградами за успешное ведение коневодства. В их числе в 1897 году был отмечен серебряной медалью на Станиславской ленте Садуакас Мусин Чорманов из
Аккелинской волости Павлодарского уезда, табуны которого
состояли из 8 тысяч лошадей [16, л.4 об.].
Повелителем прииртышских степей, владельцем многочисленных табунов лошадей являлся еще один потомок Казангапа
Сатыбалдыулы - управитель Алтыбаевской волости Иса Бердалин. Среди казахов Степного края Иса Бердалин славился
не только богатством скота, но и пользовался неограниченным
авторитетом. Он, как и многие другие крупные предприниматели, оказывал материальную поддержку талантливой молодежи в получении образования, оказывал всяческое содействие
в открытии школ для казахских детей.
За усердную службу и особенные заслуги по приказу Степного генерал-губернатора 10 июня 1890 года был награжден
халатом 2 разряда. В период 1-й всеобщей переписи населения
Российской империи Иса Бердалин был утвержден в звании
члена уездной переписной комиссии Военным губернатором
Семипалатинской области 14 октября 1896 года [17, с.З].
Итак, можно с уверенностью сказать, что представители казахской буржуазии активно занимались торгово-промышленным и,
особенно, скотопромышленным бизнесом. Вместе с тем, их деятельность сопровождалась одновременно постоянной благотворительностью. Благотворительность национальной буржуазии была
вызвана не только крупными капиталами, но и желанием внести
свой вклад в развитие образования и культуры своего народа. На
140
наш взгляд, исследование истории деятельности национальных
предпринимателей станет важным шагом на пути восстановления
исторических связей в деятельности людей делового мира.
ЛИТЕРАТУРА
1. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. - СПб., 1897.
- Т.І. - 589 с. Карта
2. Азиатская Россия. /Под общим рук. Г.В. Глинки. - СПб.,
1914. - Т.І.: Люди и порядки за Уралом. - 576 с., портреты; Т.ІІ:
Земля и хозяйство. -638с.
3. ЮрасоваМ.К. Очерки истории Омска. - Омск, 1954. - 304 с.
4. Федоров Е. К истории Казахстана конца XIX - начала XX
века. //Болыневик Казахстана. - Алма-Ата, ] 939. -№11. - С. 60-65.
5. Обзор Семипалатинской обпасти. - Семипалатинск,1985. - 35 с.
6. Бекмаханов Е.К. Присоединение Казахстана к России. М.,1957,- 342с.
7. ЦГА РК - Ф.64. - Оп.1. - Д.338. - Л.52 об.,36.
8. Венюков М. Краткий обзор внешней торговли через Западную Сибирь в 1851-1860 гг. //Записки ИРГО - СПб.,1861. Кн.З. - С.161-186.
9. Колмогоров Г.В. О промышленности и торговле в киргизских степях Сибирского ведомства. //Вестник ИРГО. - СПб.,
1855. -4 .1 3 . - КнЛ. - С.1-38.
10. Дала уалаяты. - 1893. - №32
11. Шпалтаков В.Л. Формирование и развитие рыночного
хозяйства Западной Сибири в первой половине XIX века. Омск, 1997. - 307 с.
12. О киргиз-кайсаках вообще. - Бм. - Бг. - 28 с.
13. Материалы по обследоваиию хозяйства и землепользования киргиз Семипалатинской области. - Т.2. Усть-Каменогорский уезд. - Семипалатинск, 1913. - 208 с.
14. Статистическое описание Сибирского казачьего войска. /Сост. Ф. Усов,- СПб,1879. - 284 с. Приложения. -51с.
ҚАЗАНҒАЛБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
141
15. Коншин Н. Очерки экономического быта киргиз Семипалатинской области. Памятная книжка Семипалатинской
области за 1901 год.
16. ІДГА РК - Ф.64. - Оп.1 - Д.823. - Л.4 об.
17. Из истории первой всеобщей переписи населенияРоссийской империи. - Звезда Прииртышъя. - Павлодар, 1999. - № 16.
18. ЦГА РК - Ф.460. - О. 1 - Д.26. - Л.102.
142
Ш-Тарау
ҚОСЫМІІІАЛАР
А. ІУІұрағат деректері
Иса Бердалин участвовал на чрезвычайном съезде биев в
мае 1885 г. в урочище Карамола на берегу р. Чар при принятии
Ереже (Чарского законоуложения степного права) в качестве
представителя от Караоткельской волости Павлодарского уезда. К примеру, от Чингизской волости Семипалатинского уезда представителем был Ибрагим Кунанбаев (Абай Кунанбаев)
/ҚРОМ М . 64-қор. 1-тізбе. 2093-іс. 7-25-парақтар/.
Иса Бердалин 26.03.1894 г. военным губернатором Семипалатинской области был представлен к золотой медали на
Станиславской ленте
[ҚРОММ. 64-қор. 1-тізбе. 554-іс. 66-67-парақтар].
"Утверждаются в должностях на 3-х летие: 12 октября 1895 г.
Приказы военного губернатора Семипалатинской области:... Павлодарского уезда волостей: Акпеттавской, Управителя - Ж. Хусаинов, кандидатом к нему - Б. Кутемгенов, ...
Маралдинской, - Управителя К. Мусин, кандидат - А. Мусин,
... Алтыбаевской - Управителя Иса Бердалин, кандидата Абдулжапар Бердалин (он же - К абы ш )..., Алкакульской Управитель С. Оразбаев, кандидат - К. Оразбаев,... Аккелинской - Управитель Б. Мусин, кандидат - 3. Мусин, Кызылтавской - Управитель О. Дандыбаев, кандидат - К. Акымбеков,
Карамулинской - Управитель А. Дюйсекеев, Атагазинской Управитель Сатаев, Чакчанской - Управитель Б. Абенев..."
/ҚРОМ М . 15-қор. 1-тіібе. 309-іс. 22-42-парақтар/.
"... Павлодарскийуездныйсъезд крестьянскихначальников. 20
декабря 1916 г.: О выборе волостного управителя Павлодарской во-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
143
лости, народных судей и кандидатов к ним на 3-хлетие с 1917 по
1919 гг... Волостной управигель Баймухамет Казангапов, кандидат
к нему Абдулхамит Ьердалин, народные судьи и кандидаты к ним
выбраны закрытой баллотировкой законньйл большинсівом голосов и удовлетворяют требованиям 64 и 113 ст. Степного Положения.
... Баллотировочный лист на избрание в должность волостного унравителя по Павлодарской волости Павлодарского үезда на 3-х летие 1917-1919 гг. 4 июля 1916 г.:
1. Б. Казангапов - 42 года (17 избирательных шаров).
...Баллотировочный лист на избрание в должность кандидата к волостному управителю по Павлодарской волости Павлодарского уезда на Зх летие 1917-1919 гг. 4 июля 1916 г.:
1. Абдулхамит Бердалин - 36 лет, 17 избиратеяьных шаров..."
/ҚРО М М . 15-қор. 1-тізбе. 1568-іс.5-7 парақт ар].
"Приказ Семипалатинского губернатора. 13 января и 27 января
1917 г.: На основании сг. 63-70 Степного Положения и ст. 221-225
Туркестанского Положения утверждаются по Павлодарской волости Павлодарского уезда на 3-хлетие 1917-1919 гг. в должносги Волосгного Управителя Баймухамет Казангапов... кандидатом к Волосгному Управителю Абдулхамит Бердалин. (губернатор: О.Чернцов)"
[ҚРОМ М . 15-қор. 1-тізбе. 1568-іс. 13,18 парақт ар].
"... СвидетельствоВрачаИртышскойпереселенческойбольницы. 1 декабря 1916 г.: Дано Б. Казангапову, Волостному Управителю в том, что он болен туберкулёзом обоих лёгких и сильным малокровием, почему нуждается в отпуске ддя лечения..."
[ҚРОМ М . 15-қор. 1-тізбе. 1568-іс. 20 парақ].
"... Ввиду выборов волостных исполнительских комитетов должности волостных управителей в скором времени будут упразднены, поэтому исполнигельный комитет отделения
крестьянского признает, ходатайство Казангапова об отпуске
не подлежит удовлетворению..."
[ҚР ОММ. 15-қор. 1-тізбе. 1568-іс. 29 парақ[ .
144
.. Проект приказа Управляющего Семипалатинской области. 2 сентября 1919 г. Волостной Управитеяь Павлодарской волости Б. Казангапов исключается из списков за смертью. Исполнение
обязанностей Волостного Управителя возлагается на кандидата по
немХамигаБердалина дпядослужения3-хлетия 1917-1919гг....".
/ҚРОМ М . 15-қор. 1-тізбе. 1568-іс. 30 п арақ/.
"... 1916 года 25 февраля, мы, нижеподписавшиеся волостные выборные Павлодарской волости и уезда, собравшись на
волостном съезде выборных в количестве 12 человек в присутствии волостного управиіеля Павлодарской волости постановили: Настоящий Приговор № 3 аула нашей волости от 23 января с.г. на отдачу в аренду киргизскому Горнопромышленному
Акционерному Обществу земель из зимовых стойбищ и о избрании доверенным киргиза Абдулжаббара Исина-Бердалина
утвердить единогласно. В сем подписуемся:
Абдулжаббар
Бердалин, Павлодарский ВолостнойУправитель: Б. Кенжетаев".
[ҚРОМ М . 15-қор. І-тіібе. 1605-іс. 4-5 парақт ар].
"... Для подписания плана и заключения нотариального
арендного договора с Киргизским Горнопромышленным Акционерным обществом и для других дел мы единогласно избираем из своей среды Абдулжаббара, он же (Кабыша) ИсинаБердалина и Мухаметамина Темирова и все что они в пределах настоящего договора законно учинят, мы верим, спорить и
прекословить не будем. К сему приговору подписуемся:... 23
января 1916 г. аул № 3 Павлодарской волости. Аульный старшина 3 аула Садвокас Джанпеисов, Народный судья 3 аула
Павлодарской волости Абдрахман Молдабаев".
/ҚРОМ М . 15-қор. 1-тізбе. 1605-іс. 1,3-4 парақт ар/.
"... Главная контора Киргизского Горно-промышленного Акционерного Общества находится в Павлодарском
уезде, на урочище "Экибастуз-Туз"...
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
145
Заявление
Прилагая при сем приговоры волостных съездов № 8, от 7.
03. 1916 г. - Карамолинской волости, № 44, от 6 апреля 1916 г. Чакчанской волости и приговор № 2, от 23 января 1916 г. аульного схода Павлодарской волости, утверждённый волостным съездом Павлодарской волости 25 февраля 1916 г., об отдаче вышеозначенными волостями в арендное пользование своих земель в
количестве приблизительно до 20 тыс. десятин - Киргизскому
Горнопромышленному Обществу, прилегающих к копям и заводам этого Общества... арендная плата 10 когі. с десятины... 0 6 щество обязуется построить за свой счёт мечеть и школу. Жалование духовным лицам и учительскому персоналу, а также бесплатная квартира будут предоставлены Обществом, конечно, на этой
арендуемой земле на тех же основаниях будет выстроена православная церковь и школа для русских детей... Общество будет
прилагать усилия к тому, чгобы привлечь киргизов к себе, так как
"Общество", вполне понятно, нуждается в рабочих руках" (... мая
1916 г. П рисяж ный П оверенны й Б.Н. К айцасов).
[ҚРОМ М . 15-қор. 1-тізбе. 1605-іс. 31-32 парақт ар].
"Баллотировочной лист на избрание в должность волостного управителя по Аксуйской волости Павлодарского уезда
на 3-х летие 1917-1919 гт.: 25 июля 1916 г.:
Матий Казангапов - 43 года, 20 избирательных шаров...
Баллотировочный лист на избрание в должность кандидата к волостному управителю...:
1. Арын Баймурзин - 38 лет, 17 избирательных шаров"
[ҚРОМ М . 15-қор. 1-тізбе. 1628-іс. 4-5 парақт арі.
"Приказ Семипалатинского губернатора от 31 января 1917
г. за № 44: На основании... утверждается волостным управителем по Аксуйской волости Павлодарского уезда на трёхлетие 1917-1919 гг. Матий Казангапов. (губернатор: Чернцов)"
/ҚРО М М . 15-қор. 1-тізбе. 1623-іс. 17 парақ].
146
"Формулярный список о службе Волостного Управителя
Басентеинского волостного Баянаульского округа М. Казангапова за 1854 год.
1. 39 лет, магометанского исповедования, знаков отличия
не имеет... 42 руб. 42 коп. серебром
II. Из какого звания происходит - из штаб-офицерских детей
...VII. Где получил воспигание и окончил учебное заведение, когда в службу вступил, где проходил оную... - ни в каких заведениях не был, в службу вступил по выбору киргизского народа и утверждён Пограничным начальником Волостным Управителем в Басентеинскую волость 1843 года, 10 декабря. Омским областным начальником награждён старшинским листом 1833 год, 4 февраля.
XII. К продолжению статской службы способен и повышения чином достоин ли -* на п о д л и н н о м .сп о со б ен и достоин
XV. Холост или женат, на ком, имеег ли детей... - женат на Дамеше Елемесовой, дети у них родились: 1. Сулеймен - 5 ноября 1842 г.
2. Алимпидасан и Егис - 24 мая 1852 г.
2.
дочь Канипа - 10 ноября 1840 г., находятся при нём. Жена
и дети исповедования магометанского...".
/Қ Р ОММ. 348-қор. І-тіібе. 3-іс. 195-196 парақт ар/.
"... (об участии Семипалатинской области во Всероссийской выставке в Москве в 1881 году):
Список вещам, подлежащим к выдаче киргизам Павлодарского уезда: киргизу Арыну Казангапову: 1. деревянное блюдо
с чашкой посредине.
2. Саукеле - подвенечный убор киргизок
3. Седло, стремена, потник, подфея, узда, тепенки (нагрудника нет)..."
Акт. 14 апреяя 1884 г. Председатель Тюменского Вспомогательного по устройству Московской промышленно-художественной
выставки комитета дирекгор Тюменского реального училища Словцев и Тюменский окружной исправник Красин сим свидетельству-
ҚАЗЛТІҒАПБИ СА ТЫБАЛДЫҮІІЫ
147
ем, что вещи, полученные с Московской выставки и перечисленные
в настоящем акте были рассмогрены, уложены в особый тюк и отправлены в контору Бахирева для доставления в Омск действительному сгатскому советнику П.Н. Павлову-СиАшанскому:
1. деревяное блюдо с чашкой посредине
2 . саукеле
3. седло, стремена, потник, гепенки, узда, подорез киргиза
Павлодарского уезда Семипалатинского области обер-офицерского сына Арына Казангапова...
...Всероссийская промышленно-художественная выставка
1881 года в Москве. Фактура произведениям, представляемым
на... выставку 1882 г. в Москве от киргиза Семипалатинской
области, Павлодарского уезда, Карауткульской волости Арына Казангапова:
1. Деревянное блюдо с чашкой посредине: цена - 3 руб. (1 шт.)
2. Саукеле (1 пгг.) - 350 руб.".
/ҚРОМ М . 460-қор. 1-тізбе. 26-іс. 102,140,148 парақтар/.
"Донесение пограннчному Управлению сибирских киргиз о нежелании казахов Басентинской волости принять
русское подданство, 18 июня 1842 г.
Исправляющий при мне должность чиновника Особых
поручений Сотников был командирован мною для содействия
Асессору Пограничного Управления Вишневскому в устройстве киргиз Басентинской волости родов: Актемчиевского,
Кучуковского и Айтиевского, кочующих по линии от Корякова до форпоста Семиярского, ныне возвратясь оттуда, между
прочим донес, что главною причиною сопротивления киргиз
этих родов в принятии верноподданства и дачи исчисления есть
возмущение бия Кельдена Кусытова, султана Джуванши Матаева, Дюсенбы и Кувата Джансыбаевых, Тлепа Алтаева, Ута
и Джерыспай Байберековых, Томаш Бурина, муллы Джубая
Бурина и султанши Джайнак Матаевой, которые кроме султан-
148
ши Матаевой, скрывшись в степи и разъезжая секретно, всеми
неправдами возмущают народ, стараясь поставить в них дух
неповиновения законным распоряжениям Начальства.
Так как упомянутые возмутители по расіюряжению Его Сиятельства Господина Командира отдельного Сибирского Корпуса
преданы военному суду, и из них Кельден, Дюсенбы, Тлеп и Ерыспай захвачены , то о поимке остальных бунтовщиков, прошу Пограничное Управление немедленно предггисать Окружным ГІриказом, чтобы они в случае появления их ведомствах означенных
возмутителей, схватили их и за строгим караулом препроводили
в Омск для предания законному суждению и потом мне донести.
О содержании султанши Матаевой под строгим присмотром Баян
-Аульского отряда, мною сделано особое распоряжение.
Подписано: пограничный начальник полковник Вишневский".
/ҚРОММ . 374.-қор, 1-тізбе, 38-іс, 1-2 парақтар/.
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБЛЛДЫҮЛЫ
149
Б. Баспасөз және баспа магериалдары
Ел-жұрттың құты болған Қазанғап би
Қазанғап би Сатыбалды үлы 1771 -18 56 жылдары өмір сүрген.
XVIII ғ. соңында және XIX ғасырдың бірінші жартысында бес
болыс Бәсентиін елінің төбе биі, 1843-1847-ші жылдары Баянауыл сыртқы округінің аға султаны болған. Атақты би жонінде
мәлімет-деректер Батыс Сібір мұрағатында, Санкт-Петербург
оргалық мұрағатында және Алмагы қаласындағы Үлттық Ғылым
Академиясының оргалық мұрағаттарында кездеседі.
Қазанғап - М әшһүр Жүсіп Көпейұлының жинақтарында
өзіндік орын алған тұлға. Үлы ғұлама Мөшһүр Жүсіп атамыз
Қазанғап биге қатысты әңгіме дереіінде "Әкеміз Көпейдің
(Көпжасардың) інісі Мағұрнптың бойбішесі Бөжей шешеміз айтып отыратын "Жүсіпжан гуғаңда Бесентиін Қазанғапқа ас беріп,
сегіз болыс Сүйіндікпсн бес болыс Бәсеятиін, қала берді қалың
Қанжығалының, Қы пш ақш ң есінде қалар ас болды" деп. Қазанғап өлғенде Тобықты Қүнанбай, Жаксары Уақтың құты Нұрекен байлар Меккеге кетіп, Қазгнғаіггың асын солар келгенде
берғен екен. Қазекемнің аргы атасы Байдәулет сардарға Сырым
Малайсары айтққан екен дейді: "Бәйеке, Еартыбайдың жолы сіз
боласыз ба, сіз болмасаңыз Бөсентиш Барпыбайдың сапары оң
болғанын көрген жоқ едім, бата-құтычды кімге тастадың?" депті.
Соңда Байдәулет тұрып: "Менің құтым балам Сатыбалдының
тұнғышында қалады, онда қа тмаса мылтығымның ұнғысында
қалады" деген екен. Байдоулет батырдың айтқаны келіп, Сатыбалдының үлкені Қазаш апта қалі ан екен. Қазанғапты сұраған
сол заманның адамдарынан мынадай сөз бар: "Шоң сөйлегенде
қара арғымақты су түбіне батырад!.., Қазанғап сөйлегенде ол
арғымақты су бетіне піыгарады" доген. Қазекем мейлінше
ділмар, дауға төрелік айтыг, сейлеуте ідебер болса керек.
Құдайдың құдіре, і бі зге ?>:оруге ісазбапты, біз туардан жыл
жарым бұрын дүниеден оті'?> еке Қ »ра Ертіс пен Баянауылдың
даласын дүрілдеткен сол асты ортаншы баласы Момынбек басқа-
150
рып, Құнанбай қажы мен Нұрекен қажы бөс тігіп, бәйгесін көтеріп,
соңында қалған елте бір той болыпты. Құдай қырына алса құтылған пенде бар ма? Қазанғаітгың кіші баласы Нөгербек сол аста бөйге
бітімге дау туғызып, төбелес қылып, астың берекесін алса керек.
Әз аталасы Ақтілес Жақсыбай абыздың айтқаны дейді: "Әй, Негербек Қазекем саган өке болса, арқадағы елдің арқа күзеу ағасы
еді, сен кигіз кімдікіне салдың? Мен білетін Қазанғап болса, аруагы
тыныш жатпас, ажал жетіп елсең, қасынан орын бұйырмайды"
деген екен. Құтгықадам баласы Жақсыбай абыздьщ ауызына құдай
салды ма? Нөгербек жасы ұлғайғанда Ақ патшаның жүзін көремін
деп Мөскеуге барған сапарында жолдың ауыртпашылығын кетере алмай, Қазан қаласында өліпті, сүйегі Қазан шаһарыңца жатыр, Міне, бұрынғының сөзі далада қалған ба?
Кешегі Едіге баласы Шоңның заманында ел басқарған жақсылардың арасында Қазекем сырттаны еді. Құдай төрг кұбыласын түгел қылып жаратқан соң айтар сөз бар ма? "Әке көрген оқ
жонады, шеше көрген тон пішеді" деген. Баласы Бердалы жасы
40-қа келгенде Баянауылда дуан басы болып тұрғаныңда елді.
Бердалының жылы өткенше дуан басылық қызмет Секербай пан,
Малкеяді баласында болды. Жылы еткен соң Қазекем аға сұлтан
болып өзі келді. Содан бес жыл тұрды, Қазекем істің басын құдай
үйінен бастады. Дуанға мешіт салдырып, указной молда қылдырып Ғабул-Ғапар деген Қазан татарын алдырып, елге бас болды.
Сол молдамен бірге еріп келген Рамазан деген татар жігітін қолына ұстап сауда-сатгығын жүргізді. Сол Рамазан Ірбітгі (Ирбитск),
Сібірді аралап, елдің, озінің де керегін тапты, асырап-сақгаған
Қазанғаптың еңбегін еш жіберген жоқ. Қызылжар мен Омбыдағы
Керей Көшеннің Тұрлыбегі саудагерЖексембайға сұрағанын беріп
отқа қақтаған кірпіш алып, төрт құлақты басын көтереді. Басына
белгі ақ мөрмөрдан шен-шекпенін жазып, атын ойғызып тас қойдьі.
Баяғыда айтады екен: "Жақсылықты туғаннан көресін, бе, тумағаннан көресің бе?" деп, кешегі аузына ас, астына ат мінгізген татар Рамазанның баласы Абдулфаттах Керекудін, қазақ, ноғайына
Мұхаммедтің хақ діні исламды ұмытпасын деп, ұлыққа қарап шо-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
151
қынбасын деп ақ кұмбезді мешіт салды. Мыңнан бірін жарықтық
Қазекемнің қай жақсылығын айтып тауысасың? - деп доғарыпты.
Қазанғап би Сатыбалдыұлының еміріне қатысты мұрағат
деректеріне зер салсақ, балалары һөм нй^ерелері жөнінде СанктПетербурғ орталық мұрағатында сақталған.
Қазанғап Сатыбалды 1771 жылы дүниеғе келғен. Арқа
қазақтарының арасында алғашқылардың бірі болып 1808 жылы
Санкт-Петербург қаласында ақ патшаның қабылдауында бояған. Сол жылы старшин шенін алған және жыл сайын 50 сом
ақша алып түратын болған. 1810 жылы капитан шенін алды.
Сыйлыққа шекпен бас киімімен 500 сом акшадай алған. 1825
жылы Батыс сібір генерал-губернаторының шекпенін иеленді.
1833 жылы майор шеніне қол жеткізді, 1843 жылдан 1847 жылға дейін Баянауыл сыртқы округінің аға сұлтаны болды. 1856
жылы 85 жасында өзінің қыстау-қонысы Ертістің жағасындағы
Бауыртас деген жерде дүние салды.
Мүрдесі Бөсентиін руының Бері атасының балалары жерленген қабырстанда.
Қазанғап би Сатыбалдыұлының ұрпақтарынан мағлұмат:
1. Бердіөлі Қазанғапұлы (1802-1842). Бәсентиін болысының
биі (1833-1837), Баянауыл округінің казысы (заседатель), 1840
жылы аға сұлтанға кандидат. 1841 -1842 жылдары Баянауыл сыртқы округінін аға сұлтаны болып жүргенде дүние салды; 2, Момынбек Қазанғапұлы 1810-шы жылы туған. 1843-ші жылдан 1863ші жылға дейін Бөсентиін болысының басшысы болды, Батыссібір генерал-губернаторының бұйрығымен Анна лентасы тағылған. Алтын медаль, шекпен алған; 3. Нөгербек Қазанғапов
(1812-1883ж.ж.) 1849жылыжәне 1855жылдары Баянауылсыртқы округінің қазысы (заседателі) атанды, 1859 жылы хорунжий
шенін иелеңді. 1878 жылы Анна лентасына тағылған "За усердие" алтын медалін алды. 1883 жылы Қазан қаалсында дүние
салды. 4. Арон Неғербеков (1846-1895 ж.ж,), 1872-1874 жылдары Бейімбет Бәсентиін болысының басшысының орынбасары
болған билік саласыңда 16 жыл қызмет істеген. Арон Нөгербек-
152
ұлы дүние салғанда "Дала" газетіңде көңіл айту жарияланды; 5.
Иса Бердөліұлы (1838-1899 ж.ж.), Ауыл старшыны, биі, "Дала"
газетінде және "Особое прибавление Акмолинский областные
ведомсти" газетінде Иса Бердәліұлына кеңіл айту жарияланған.
Алаш үкіметінің ардақты азаматы Қабыш Исаұлы Бердалин (1873-1937 ж.ж.) Кеңес үкіметінің қуғын-сүргін құрбаны
болды. Павлодар уезінің Алаш комитетінің төрағасы болған.
[Қурманов Алтынбек. //Сарыарқа самалы, тамьи, 2008 /
Орта жүздің шежіресі туралы Қазаніап бидіц Саққұлақ
биге жазган хатынан үчінді
...Орта жүз: Арғын, Қыпшақ, Қоңырат, Найман.
Төртеуі туған екен Қотан байдан.
"Бес Мейрам", "Жеті Момын", "Екі Шекті".
Арғынның қай қатынынан қанат жайған?
Ошбай, Жаубасарлар кірме болса,
Керей, Уақ бұл жаққа келді қайдан?
"Ел жаманы Тарақты", оның өзі,
"Сегіз ноқта ағасы" боп Қоңыраттан.
Адамды адастырмай шындықты айтсаң,
Біз түгіл ұрпақтарға тиер пайдаң.
Қаржастың түбі шикі Сарт дейді ғой,
Сағаке, бастаңызшы осы жайдан...
Өлкетанушы Қаш бек Нүралин
Қазанғап Сатыбалдыұлы. Руы - Бөрі. Баянаула өкімшіліксыртқы округінің аға сұлтаны қызметін атқарған Бөсентиннің
төбе биі, алғашқы дуанбасы Шоң Едігеұлының үзеңгілес досы.
"Біржан-Сара" айтысында Біржан-сал: "¥л тумас Қазанғаптай
ата ұлынан...", - деп оны бүкіл Орта Жүз Арғынның арысы
ғып көрсетеді. Қазанғаптың жайлауы - Шұрық сордың маңы.
Зираты қазіргі Қ. Қамзин атындағы совхоздың жеріндегі Реб-
ҚАЗАНҒАГІБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
153
ровка селосының жанында. "Қазанғаптың асуы", "Қазанғаптың қоралары" деген жерлер Баянаулаға Павлодардан келетін
тас жолмен кіре берістегі Төлеу бұлағының бас жағында.
Бердөлі Қазанғапұлы. Қазанғап Сатыбвлдыұлының баласы, Баянауыл округі 1833 жылы ашылғанда сайланған дуанның қазысы (төбе биі).
... Өнерпаздар (ақындар, әншілер, т.б.).
1.
Қабыш Исаұлы Бердалин - ақын, атақты Қазанғаптың
шөбересі, руы - Бөрі.
/Ақсу өңірінің арыстары. /Д ауа. М 18. Ақпан, 1992 жыл].
"... Қазанғап бәсентиін елағасы,
"Бөрі" деп атанады арғы атасы
Баянда дуанбасы болған кезде
Қыстауы Қарабұлақ оң жағасы..."
/ Торайгыров Шаймардан. Баян. / Дауа. № 22. Маусым,
1992 жыл/.
ПРИКАЗ
Г. Степного генерал-губернатора, 10 июля 1890 г.№ 65.
За усердную службу и особые заслуги, местным начальством засвидетельствованные, награждаются мной по Семипалатинской области, Павлодарского уезда:
Халатами П разряда: управитель Алтыбаевской волости Иса
Бердалин.. .[Б. Кошумбеков. Наши земляки на страниңах газегы
"Далауалаяты"/"ЗвездаПрииртышья", 7.01.1997 г. № 2 (16002)].
"Пребывание Его Императорского Высочества государя
наследника Цесаревича Николая Александровича в г. Омске".
... Киргиз Павлодарского уезда Садвакас Мусин-Чорманов
поднес киргизское седло сивановского образца с серебрянными украшениями... Алтыбаевский волостной управитель Павлодарского уезда Иса Бердалин - айбалту (боевой топор), в деревянной ручке которого скрыт стальной кинжал.
/Б. Коиіумбеков. Наши чемляки на страницах газеты
"Дала уалаяты "]
154
"Звезда Прииртышья", 7.01.1997г. № 2 (16002)/.
Иса Бердалин участвовал в коронации последнего царя
Николая И-го в Санкт-Петербурге. Так, в первом номере российского журнала "Отечесгвенные архивы" за 1996 год опубликованы извлечения из дневника графа С.Д. Шереметьева
(1844-1918 г.г.) о коронации Николая ІІ-го, где в числе присутствовавших на коронации назван представитель казахов Степного генерал-губернаторства Иса Бердалин. Дневник хранится в Российском государственном архиве древних актов (Ф.
1287. Шереметьевы. Оп. 1. Д. 5042.).
/К.К. Абуев. Историчеекие очерки. Кокшетау, 1997/.
Открытие Баян-Аульского окружного приказа
Письмо председателя Омского областного правлении
генерал-губернатору Западной Сибири об открытии Аргынского окружного приказа
4 марта 1824 г.
Его высокопревосходителъству господину генералу от инфантерии, генерал-губернатору Западной Сибири и корпусному командиру отделыюго Сибирского корпуса и кавалеру Капцевичу.
ГІредседателя Омского областного правления подполковника Григоровского
РАПОРТ
После торжественного объявления в киргизской степи статей из высочайшего Устава о сибирских киргизах и прокламации, на их язык переведенных и в нескольких экземплярах им
врученных, явясь ко мне здесь в Петропавловске пять человек
старшин: 1. Алтай Минашев, 2-й Чокан Балкаев, 3. ДаулетЖарманов, 4. Кайдагул Алтаев и 5-й бий Садыбек Бозданов, прибывшие из орд, кочующих против ІІресногорковска и Звериноголовска, принадлежащих к Средней киргиз-кайсакской
орде, объявили, что в орды их дошли экземпляры высочайше-
ҚАЗАІІҒЛПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
155
го устава из посланных 1-го казачьего полка с сотником Швабским, и они, читав оной в своих ордах, собирались на совет к
султану своему Жуме, что сей султан, равно и весь народ, принимая особенным для себя счастьем даруемое им российское
покровительство, послали их депутатами к областному начальству, в Омск для испрошения о введении в ордах их устройства и порядка, который изъяснен в упомянутом высочайшем
уставе, и учреждения у них окружного приказа, что письменные их о сем желании, акты и султана Жумы просьба вручена
для доставления в Омске прежде их отправления помянутому
сотнику Швабскому. Действительно, до прибытия сюда сих
депутатов 28 числа февраля следовал при рапорте сотника
Ш вабского большой конверт по линейной казачьей почте в
Омск, к исправляющему должность областного начальника
гвардии г-ну полковнику Броневскому, но мне еще не известно тогда было о сем обстоятельстве, и что в след онаго посылается сия депутация, я, тот конверт не раскрывая, тот час приказал отправить чрез Омск к г-ну полковнику Броневскому. Депутаты сии объясняются мне, чго желание и просьбы султана
Жумы их и всего подведомственного им народа состоят в том,
чтоб составлен был из них особенный округ не зависимо от
Кокчетавского (который сам по себе будет чрезвычайно обширен и многолюден) из следующих волостей:
Аргынский
разделяющийся на 16-ть родов сии депутаты считают
В главных подразделениях: Число садящихся на лошадей
Каржаском - более 10.000 людей мужеска пола полагая
уменьшение.
Санжаковском - более 15.000
Кипчаковский
В 8 родах, принадлежащих к султану Жуме, кроме родов
отходящих к Кокчетавскому округу.
Карабальт, Танабуга, Бязачьты, Меймин, Арбасты, Кулмуинча и Конурдо - 18.000.
156
Кенжыгалинской, Уваковской и Тобуклинской (кроме родов, к Кокчетавскому округу ближайших) но относящихся к
султану Жуме в 6-ти родах - до 10.000
Итого более 40 тысяч
Депутаты сии узнали, что в Омске ныне нет ни Вашего высокопревосходительства, ни исправляющего должность областного начальника, не решались еще как поступить и обратно ли отправиться в свои орды; я уверяю их, что по желанию их вскоре
будет исполнено, что я ныне о сем доношу на разрешение Вашему высокопревосходительству в Санктпетербург, что равным образом и г. полковник Броневский, получивши писъменные акты,
не преминет их доставить к вам, что я чрез них напишу и султану
Жуме; но желание сих депутатов ко введению у них скорее желаемого устройства столь сильное, что они даже хотят теперь иттить со мною при отряде в степь к Кокчетаву, дабы их оттоль отправить прямо степью же к Каркаралину к г-ну полковнику Броневскому и решить скорейшее устроение просимого ими под названием Аргынского округа, но как поступят они: возвратятся ли
в Орды или пойдут со мною при отряде, в чем я предоставил на
их волю, решительпо мне еще не объявили.
Верно: подполковник Григоровский.
Марта 4 дня 1824 года
г. Петропавловск.
/Материалы по иетории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АН КазССР. -1960 г., - С. 152-156/
Письмо старшии Аргынского рода Омскому областному
начальнику об открытии у них окружного прика іа*
20 ноября 1824 г.
Его высочеству великому нашему султану
Семену Ьогдановичу. *
Всем нам, старшинам Средней орды Аргынского рода, передали, что наше письмо, посланное Вам, в котором мы проси-
ҚАЗАНҒЛП Б И САТЫБАЛДЫҮЛЫ
___________ 157
ли открыть здесь у нас окружной диван, Вы обещали представить на рассмотрение его величества императора, чтобы получить от него разрешение на открытие окружного дивана. Но
до настоящего временя разрешение на открытие у нас дивана
мы еще не получили и ожидаем его с нетерпением.
Всегда готовые к услугам старшина Алтай Минашев, ставлю свою печать.
Старшина Кайдагул Алтаев, ставлю свою печать.
Написано ноября 20 дня 1824 года.
По поручению Алтая Минашева писал Исмаил Токтамышев.
/Митериалы по истории политического строя Казахстана. (Отв.ред. С.З. іиманов, составителъ М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АН КазССР. -1960 г., - С. 156/
Письмо написано исправляющему должность омского областного начальника С.Б. Броневскому
Письмо Омского обласгаого управления генерал-губернатору
Заиадной Сибири с предложением опсрьпъ вмесго Аргьшского
Баян-Аульский окружной приказ
19 марта 1826 г.
Господину генерал-губернатору Западной Сибири.
При учреждении Каркаралинсого округа принято было в
основание, что волость Тортуыльская, происходя от главного
рода Каракисекского, из коего оный округ составлен, должна
присоединиться под управление одного приказа. Но в последствии найдено, что частные отношения султанов Букеевских с
родоначальниками упомянутой волости и существовавшие издавна несогласия между их киргизами, предполагают к тому
сильную преграду, которой предусмотреть, или, по крайнеймере, почтить таковой сначала было не можно. Известный бий
Шон Едигин, управляя Тортуыльскою волостию с большею
властию и доверенностью, нежели какие-либо султаны, поставил себя в такое положение, что никогда не решится добро-
158
вольно вступить под зависимость оных султанов, коих преимущества в управлении, определенные Уставом о киргизах, по
видимому, оскорбляют его права на принадлежность оной волости. Не менее того препятствуют соединению сих киргизов
и прежние их междоусобия, которые, будучи поддерживаемы
в настоящем случае родоначальниками, ведут к бесконечным
расчетам, если бы они и стали склоняться к примирению.
Т аким обра.зом волость Тортуыльская, оставаясь не вошедшею
на положение нового устройства и занимая места между Каркаралинскими волостями и линией, отделяет тем Каркаралинский
округ от здешних внутренних пределов, сближение которыми суть необходимый способ к утверждению в оном порядка.
Между тем, как объяснились уже причины, по коим тортуыльцы устраняют себя от вступления под зависимость Каркаралинского приказа, дошли сведения, что бий Шон соглашается на учреждение в волости, им управляемой, особого округа,
выжидая только на сие по свойственной гордости азиатца приглашения со стороны здешнего начальства.. По сему в проезде
отсюда сотника Карбышева, и поручено мною было ему сделать тому опыт при свидании его с упомянутым родоначальником. Бий Шон не только принял сие приглашение, но и вступил торжественно в подданство России, а вместе с тем отправил и депутацию от волостей Тортуыльской, Басентеинской и
Канжыгалинской (которая уже сюда и прибыла), из коих должен образоваться новый Баян-Аульский округ.
Вашему высокопревосходительству донося о сем, имею честь
представить у сего в описках полученный .мною по сему предмету от сотника Карбышева: 1) донесение его, 2) акт, составленный
би-ем Шоном, на вступление в подданство и учреждение при БаянАуле приказа, 3) особое письмо сего родоначальника, 4) два приговора почетных старейшин о выборе представителем в приказ
помянутого бия Шона и правителем волостным султана Хожагельды Мункучева и 5) опись родам, вступающим в состав округа
ҚАЗЛНҒАПБИ СА ТЫБАЛДЫҮПЫ
159
Поелику все сии бумаги в полной мере соответствуют первоначальному образованию округа, то и не остается ничего,
как приступить к открытию онаго. Польза открытия округа при
Баяне-ауле такова, что киргизы, на простванстве между двумя
внешними округами и здешнею линиею кочующие, со вступлением в ведение сего нового округа прекратят уже те беспорядки и .грабежи, какие от них претерпевали до сего соседственные волос ги, состоящие под управлением Каркаралинокого и Кокчетавского приказов; учредятся сообщения от одного приказа до другого; составится связь в управлении между
тремя округами, и, наконец, все сие совокупно послужит к
прочному восстановлению в степи порядка.
Предавая все сие на благорассмотрение и разрешение Вашего высокопревосходительства, в особенности обязываюсь объяснить-лредположения мои .касательно самого открытия округа.
Штатную сумму, ассигнованную в сем году на Аргьшский
округ, обратить на вновь образующийся при Баян-Ауле, так как
султан Жума Худаймендин, домогавшийся прежде об учреждении в аргынских родах округа по Уставу о сибирских киргизах,
вступил на положение об оренбургских киргизах и уполномочен уже от та-мошняго начальства исключительною властию.
Дабы -киргизов застать на зимних кочевьях, то открытие округа назначить сделать не позже первой половины .следующего
апреля месяца и ддя того на сих же днях распорядиться о сформировании в Ямышевской крепости отряда из 100 человек казаков и
одного орудия .конной аргиллерии с потребным числом резерва
и про-руг от здешних внутренних пределов, сближение которым"
обходимый способ к утверждению в оном порядка.
Между тем, как объяснились уже причины, по коим тортуыльцы устраняклг себя от вступления под зависимость Каркаралинского приказа, дошли сведения, чго бий Шон соглашается на учреждение в волости, им управляемой, особого округа, выжидая только
на сие по свойственной гордости азиатца приглашения со стороны
здешнего начальства.. По сему в проезде отсюда сотника Карбыше-
160
ва, и поручено мною было ему сдепать тому опыт при свидании
его с упомянутым родоначальником. Бий Шон не только принял
сие приглашение, но и вступил торкественно в подданство' России, а вместе с тем отправил и депутацию от волостей Торгуыльской, Басентеинюкой и ЬСанжыі алинской (которая уже сюда и прибыла), из коих должен образоваться новый Баян-Аульский округ.
Вашему высокопревосходительству донося о сем, имею
честь представить у сего в описках полученный .мною по
сему предмету от сотника Карбышева: 1) донесение его, 2)
акт, составленный би-ем Шоном, на вступление в подданство и учреждение при Баян-Ауле приказа, 3) особое письмо сего родоначальника, 4) два приговора почетных старейшин о выборе представителем в приказ помянутого бия
Шона и правителем волостным султана Хожагельды Мункучева и 5) опись родам, вступающим в состав округа.
Поелику все сии бумаги в полной мере соответствуют первоначальному образованию округа, то и не остается ничего,
как приступить к открытию онаго. Польза открытия округа при
Баяне-ауле такова, что киргизы, на пространстве между двумя
внешними округами и здешнею линиею кочующие, со вступлением в ведение сего нового округа прекратят уже те беспорядки и .грабежи, какие от них претерпевали до сего соседственные волости, состоящие под управлением Каркаралинокого и Кокчетавского приказов; учредятся сообщения от одного приказа до другого; составится связь в управлении между
тремя округами, и, наконец, все сие совокупно послужит к
прочному восстановлению в степи порядка.
Предавая все сие на благорассмотрение и разрешение Вашего высокопревосходительства, в особенности обязываюсь объяснить-предположения мои касательно самого открытия округа.
Штатную сумму, ассигнованную в сем году на Аргынский
округ, обратить на вновь образующийся при Баян-Ауле, так как
султан Жума Худаймендин, домогавшийся прежде об учреждении в аргынских родах округа по Уставу о сибирских киргизах,
ҚАЗАНҒЛПБИ СА ТЫБАЛДЫҮЛЫ
161
вступил на положенне об оренбургских киргизах и уполномочен
уже от тамошняго начальства исключительною властию. Дабы киргизов застать на зимних кочевьях, то открытие округа назначить сделать не позже первой половины .с^едующего апреля месяца и для того на сих же днях распорядиться о сформировании в
Ямышевской крепости огряда из 100 человек казаков и одного
орудия конной артиллерии с потребным числом резерва и прогов
при свидетелях, на вступление под управление России и составление внешнего округа с тем, дабы позволило Российское начальсгво занять в окружном приказе место старшего сулгана бию
ІІІону, как родоначальнику сих волостей, ими уважаемому, на
каковой предмет поместили и выбор онаго в данной от себя подписки, и 3-я о выборе волостным султаном Козганской и Коксальской волостей султана Кожегельды Мункучева по приверженности к оному сих волостей, а прочими волостями во управление
народ киргизской убедительно просит избрать вместо султанов
из среды их почетных биев, и по разрешению Вашего высокоблагородия в данном мне предписании согласились на предложение
мое послать депутацию, которую и составляют от торгуыльских
волостей сын Шона Такей, сын бия Ботбая Кейки, от Басентеинской уважаемой волостию бывшей при мне старшина капитан
Казангап Сатыбалдин, и от Канжыгалинской - старшина Туман
Акжигитов, всего с одним при них будущим 5 человек; по окончании ж сделанной мне поручительности с командою и означенными депутатами вышел сего месяца 7-го числа в крепость Ямышевскую благополучно, при сем доношу, что по убедительной
просьбе биев Канжыгалинской волости оставил бывших со мною
вверенного мне Каркаралинского военного отряда 3-х казаков для
возвращения барымтованных у них лошадей киргизцами Орманши Тортуыльской волости, изъясненных в приложенном письме
от Вашего высокоблагородия к бию Шону, которые по решению
дела и обратятся прямо в Каркаралы, волостям же имеющим составить Баян-Аульский округ Торгуыльской, Канжыгалинской и
Басентеинской, и часть могущим присоединиться Кипчакским,
162
учинив примерное близкое к истине посредством знающих людей исчисление с различением в оных происхождение родов, занимание оными летния и зимний кочевки, с изъяснением урочшц и примерного расстояния, также выписав почитаемых в настоящее время киргизцами биев и в числе оных одного сулгана, о
прочих, найденных мною, в волостях сих не управляющих, оными всего 21 к и по удостоверению моему о поведении оных за
нужное сочел изъяснить в том же описании, каковое с вышеизъясненными тремя подписями и письмом от бия Шона на имя Вашего высокоблагородияс нарочным, командированным мною ддя
поспешного доставления в случае могущего быть по сему зависящего распоряжения, на благоусмотрение при сем представить,
честь имею.
А следующая от волостей депутация имеет быть отправлена завтрашний день с урядником Шохоловым, коего, снабдив
для проезда от крепости Ямышевской до областного города
Омска по распутице на 4 лошади по расстоянию на прогоны
86 рублей, для продовольствия депутатов в пути нужными припасами и до отправки употребив на содержание оных с покупкою для езды 2 саней и одного войлока на 19 рублей, а всего
сто пять рублей, покорнейше прошу Ваше высокоблагородие
не оставить отколь будет следовать ко мне возвращением.
Сотник Карбышев.
[Материалы по истории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АНКазССР. -1960 г., - С. 156-159/
Подписка бия Шона Едигина о его согласии на открытие Баян-Аульского окружного приказа *
14 февраля 1826 г.
1826 года февраля 14 дня от Средней орды Тортуыльской волости бий Шон Едигин дал подписку начальнику отряда Каркаралинского окружного дивана господину сотнику Карбышеву в том,
чго для спокойствия и мира нашего народа согласен на открытие
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
163
окружного дивана при горе Баян-Ауле, желаю быть подцанным
мююстивейшего государя и обязуюсь исполнять все его законы, не
нарушать их, не совершать плохих дел и даже не думать об этом.
В удостоверение этой подписки, которук^я дал по собственному желанию, я ставлю свою печать.
Эту подписку писал Хожакул Жанкулетуглы по поручению бия Шона, что подтверждаю своей подписью.
Эту подписку бий Шон дал сотнику Карбышеву добровольно, что мы, как свидетели, удостоверяем, своими печатями.
Старшина Басентеинского аула капитан Казангап Сатыбалдыуглы.
Старшина КанжыгалинскоТО аула Утегулеу Тайпакуглы.
Старшина Жолоба-Кипчакского аула Аю Улжабайутлы за
неимением печати ставлю свою тамгу.
IМатериалы по истории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АН КазССР. -1960 г., - С. 161]
Подписка казахов Тортумльской волости о их согласии быть в ведении Баян-Аульского окружного приказа и
избрании старшим султаном бия "Шона Едигина"
15 февраля 1826 г.
1826 года 15 февраля эту подписку дали бий, почетные казахи Тортуыльской волости, начальнику военного отряда Каркаралинского окружного приказа сотнику Карбышеву. Нашу
подписку мы даем в том, что в силу подписки начальника нашей волости -бия Шона Едигеуглы от 14 февраля этого года
мы тоже добровольно выражаем свое согласие господину Карбышеву и желаем быть в подданстве и под покровительством
милостивейшего великого государя и управляться Баян-Аульским окружным диваном, который предполагается открыть в
Баян-Ауле, и чтобы в этом диване управлял за старшего султана указанный бий Шон Едиге-Углы.
В удостоверение чего мы приложили свои тамги.
164
15 февраля
Старшина Айдабол Тортуыльской волости Олжаб Дулатуглы в подтверждение ставлю свою печать и подписываюсь. Бий
Отар-Углы ставлю свою лечать и тамгу. Бий Ботабай Наруглы
в удостоверениё ставлю печать и подписываюсь. Бий Бектемир Ерали-углы в удостоверение ставлю свою печать и тамгу,
17 февраля.
Козган Тортуыльсокой волости бий Токбура Жолдыбайуглы в удостоверение ставлю свою тамгу и подписываюсь. Бий
Байсал Айдабсалуглы в удостоверение ставлю свою тамгу и
лодписоваюсь. Бий Жиренше Балапануглы ставлю тамгу и подписываюсь. Бий Ногай Жанибекуглы в удостоверение ставлю
свою тамгу и подписываюсь.
25 февраля.
Мы, старшины, бий и почетные казахи Канжьигалинской
волости, наподобие вышеуказанной подписки и вместе с почетными людьми Тортуыльокого рода, одобряя их действия, тоже
желаем быть под управлением предполагаемого к открытию
Баян-Аульского окружного дивана, в удостоверение чего прилагаем свои тамги и подписываемся. Старшина Утеулеу Тайбаков ставлю свою печать. Старшина Туман Акжигитов в удостоверение ставлю свою тамгу. Старшина Жапалак Жанбаев в удостоверение ставлю свою тамгу. Бий Алтыбай Куттыбаев ставлю свою тамгу. Байкулак Жалкыбаев ставлю свою тамгу. Бий
Тана Оспанкулов в удостоверение ставлю свою тамгу. Старшина Бижан Нурпебайуглы в удостоверение ставлю свою тамгу.
26 февраля.
Каржас Тортуыльской волости бий: Итбас Дербсалыуглы
ставлю свою тамгу "и подписываюсь. Койбас и Токтар Дербсалины ставим свои тамги и подписываемся. Ботабай Байкаокауглы в удостоверение ставлю свою тамгу и подписываюсь.
28 февраля.
Из Козган Т оргуыльской волости: Султан Хожагельды, сын султана Мункуча, за неимением печати ставлю свою тамгу. Бий Сапак
ҚАЗШ ҒАПЬИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
165
Каипбергенуглы в удостоверение ставлю свою тамгу. Бий Толыбай
Сердалиуглы в удостоверение сгавлю тамгу. Из Коксальской волости
Икен Койлыбайуглы в удостоверение ставлю свою тамгу.
2 марта.
«
Кулук-Тортуыльской волости: Бий Жазак Жанкебатыруглы
в удостоверение ставлю свою тамгу и подпись. Бий Толемис Тоншауглы в удостоверение ставлю свою тамгу. Бий Токпан Даулен-углы в удостоверение ставлю свою тамгу. Бий Узден Тансыкход-жауглы -в удостоверение ставлю свою тамгу. Бий Байтемир Тунсык Ходжа углы в удостоверение ставлю свою тамгу.
4 марта.
Орманшы Тортуыльской волости: Бий Бикай дар Бардистамуглы в удостоверение ставлю свою тамгу и подписываюсь.- Бий
Кучук Танрибергенуглы в удостоверение ставлю свою /тамгу.
Бий Тулеке Кул углы в удостоверение ставлю свою таміу.
6 марта Басентеинской волости капитан Казангап Сатыбалдин с старшинами, почетными казахами все одобрили открытие в Баян-Ауле окружного дивана и все согласились быть,
под его управлением.
Все вышезаписанные подписки туртуыльцев и канжигалиниев переданы сотнику Карбышеву по их собственному
желанию, что свидетельствуем своими печатями.
Старшина Казангап Сатыбалдин ставлю свою печать.
7 марта.
Суучи Байходжин в удостоверение ставлю свою печать.
/ Материалы по истории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АН КазССР. -1960 г., - С. 161-167]
Утвержденное положение сибирского комитета об открытии Баян-Аульского и Уч-Булакского округов
9 марта 1833 г.
8 заседании 27 февраля слушано представление генералгубернатора Западной Сибири, о разрешении открыть в степи
166
сибирских киргизов по Уставу 1822 года еще две округи под
именем Баян-Аульской (против Ямышевокой крепости), и УчьБулакской (на юго-западе от крепости Омской).
Сибирский комитет, не находя причин замедлять более открытие сих двух округов, полагал: дозволить генерал-губернатору учинить оное в течение будущего лета, и для сего назначить из казначейства в его распоряжение на нынешний год половину штатной суммы, а именно по 15 000 руб. на округу, что,
по мнению комитета, весьма достаточно, а на 1834 и последующие годы отпускать по штату 1822 года вполне, хотя да прежним примерам и будут от сей суммы значительные остагки.
В 9 день марта журнал о сем комитета удостоен высочайшего рассмотрения и собственною его и в рукою на оном написано: "Согласен",
IМатериалы по истории политического строя Казах/
/
стана. (Отв.ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АНКазССР. -1960 г., - С. 167/
"Утверждение положения Сибирского комитета об открытии Баян-Аульского и Уч-Булакского округов
9 марта 1833 г.
В заседании 27 февраля слушано представление генералгубернатора Западной Сибири, о решении открыть в степи сибирских киргизов по Уставу 1822 года ещё две округи под
именем Баян-Аульской (против Ямышевской крепости) и УчБулакской (на юге-западе от крепости Омской).
Сибирский комитет, не находя причин замедлять более открытие сих двух округов, полагал: дозволить генерал-губернатору учинить оное в течение будущего лета, и для сего назначить из казначейства в его распоряжение на нынешний год половину штатной суммы, а именно по 15 000 руб. на округу, что,
по мнению комитета, весьма достаточно, а на 1834 и последующие годы отпускать по штату 1822 года вполне. Хотя по прежним примерам и будут от сей суммы значительные остатки..
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ ___________
167
/Материалы по истории политического строя Калахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Иід. АН КазССР. -1960 л , - С. 167/
«
Письмо султанов, биев, волосгных управителей н старшин, подведомственных Баян-Аульскому приказу, омскому областному начальнику о избрании старшего султана
16 апреля 1836 г.
Баянаульские султаны, бии, старшины и волостные управители изъявляют свое желание
В прошлом, 1833 году с разрешения его и, в. был открыт БаянАульский окружной диван. I Іри открытии этого дивана бодыную роль
играл наш народ, который избирал людей в диван. Так, был избран на
должность старшего сулгана бий Шон Едигин, псльзующийся почетом среди народа и со стороны росийского правительство.
5
В Уставе 1822 года предположено открыть всего 8 округов; из них доселе открыто четыре: Аягузская, в 1831 году, против Семипалатинской крепости, на реке Аягузе, впадающей в
озеро Балхаш; Каркаралинская, в 1824 году; в северозападе от
Аягузской, против Ямышевской крепости близь озера, принимающего речку Талды; Акмолинская, в 1832 году, против Омской крепости; Между верховьями реки Ишима и рекою Нурою; Кокчетавская, в 1824 году, против Петропавловской крепости, на реке Чаглынке. (Примеч. в тексте).
Кандидатом Баян-Аульского округа был избран очень умный,
справедливый, хорошо знающий обычаи киргиз, бий Шорман
Кучуков. Теперь хотим довести до Вашего сведения, что в прошлом, 1835 году вышеупомянутый председатель дивана бий
Едигин умер, и с Вашем стороны было указание, чтобы наш народ избрал место него другого, после чего было вторичное предписание о необходимости выбора старшего султана. Поэтому
наш диван очень старался организовать выборы нового султана. 20 марта окружной диван сделал -нал счет этого распоряжение, но, к сожалению, это время было непод-1 ходящим для со-
168
брания народа, так как народ был рассеян по раз-4 нын местам и,
кроме того, скоту не хватало кормов, и народ забо-1 тился о прокормлении скота, чтобы спасти его от гибели. После того] приказ вторично распорядился /пригласить народ для выбора новоти султана на 12 апреля, но когда мы согласно этому приглашению! прибыли точно в установленное -время на месго выборов,
оказалось! что уже поздно, и новый старший султан уже избран.
Мы хотим заявить Вам, что коллежский асессор Нагибин, помимо окружного дивана, вместе с приверкенными ему старшинами в своем доме, написал приговор об избрании Итемгена Шопанов. Я приложиг к нему тамги л тех старшин, которые вовсе при
этом не: присутствовали, хотя значатся в описке, после чего этот
приговор был отправлен к высшему начальству. Мы же, как уже
указывалось выше, приехав в точно назначенное время, 12 апреля,
в присутсгвия его снова произвели выборы, и все султаны, волостные управители, бии и старшины единогласно избрали на должность старшего султана бия Шормана Кучуков а, который направляет сейчас эту должность и являегся российским капитаном. Он
наш избранник, а кандидатам к -нему мы избрали султана, надворного советника Али Кокшалова, потому чго, хотя Шорман и не
султанского происхождения, но он имеет чин российского капитана и пользуется уважением народа как первый бий, хорошо знающий дела киргизов и решающий их самым справедливым образом,
а потому мы, нижепоименованные, хотя и султанского происхождения, но уступаем Кучукову это звание из уважения -к нему за его
доброту и справедливость. Убедительно просим Ваше превосходительство согласно нашему единодушному желанию упвердить
Шормана Кучукова в звании старшего султана.
Еще (просим Ваше превосходительство удалить из нашего
округа коллежского асессора Нагибина, который занимается
обманом и составил ложный приговор, потому что если он останется в диване и если Вы утвердите в звании старшего султана Итемгена Шояанугльт, то все мы лишимся спокойной
жизни, в уверение чего ставим свои печати и тамги.
ҚАЗАНҒАПБИ САТҺІБАЛДЫҮЛЫ
169
Султаны: Маман Аблайуглы, Букетай Мулкучуглы. Габайдулла Сыгайутлы, Жаубасар Таукехануглы, Хожагельды Мункучуглы, Анымбет Рустемуглы, Байкет Рустамуглы, Кайсык
Ядыкуглы, Ералы Таукуглы, Рустем Жаубасаруглы, Тастен
Жаубасаруглы, Кучап Жаубасаруглы, Болат Рустемуглы. Орман Батыруглы, Такин Ормануглы, Досанбек Аблайуглы, Тарман Аблайуглы, "Ногай Мамянуглы, Гоймас Аблайуглы, Тохтамыс Аблайуглы, Ту. рехан Даируглы, Абайдулла Мункаруглы, Така Кожакел-дуглы. Волостные: Укубай Найзабекуглы,
Щодар Бакуглы, Муса Шормануглы, Айдос Чигируглы. Бит
Туменбай Жансаруглы, Малай Байтауглы. Старшины: Тойкулы Жайнакуглы, Торгунбай Байсаруглы, Казыбай Байтокуглы,
Жуман Зануглытеке Бекбайуглы, Телькара Есимбайуглы, Жылкыбай Койбасуглы, Урал Акжигитуглы, Бикендик Кызылбайуглы, Гыбас Айтпайуглы, Боже Мтемтенуглы, Каскаран Шортанбайуглы. 1836 года апреля 16 дня".
[Материалы по истории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З. Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АНКазССР. -1960 г., - С. 167-170]
"Донесение Баян-Аульского внешнего окружного приказа управляющему Омской областью о избрании в председатели приказа двух лиц.
1 мая 1836 г.
Господину управляющему Омской области и кавалеру
Во исполнение предписания г. Омского областного начальника от 14 марта за № Ю14 окружной приказ приглашал к месту приказа здешнего округа для выбора в председатели сего
приказа: волостных правителей с их старейшими, которые,
съехавшись из волостей Айдабульской, Козыганских двух,
Орманчинской, Кулпековской, Айманской и Акбура Тулпар
Коксальской, выбрали в должность председателя бия Итемгеня ИІопова кандидатом по нем бия же Чумека Сапакова, и приговор сей представлен уже Вашему высокоблагородию 9 апре-
170
ля, но после сего 15 числа для изъясненной же надобности прибыли из волостей султаны, волостные и аульные управители,
а именно: урманчинский султан Маман Аблаев со своими тюленгутами, да Сарыгыз Козгансокой, Ураз-Козганской, Алтын
Сатылган Карджаской, Коксальской по прежнему счету волостей в 60-ти человеках избрали в председатели сего приказа
кандидата по умершем Шоне Едигине Карджаской волости бия
и российского капитана Шормана Кучукова, кандидатом же
по нем Буранайманской волости султана надворного советника Али Кокшалова и, учиня о сем единогласно приговор, в 16е число сего апреля подали в приказ через Кучукова (из волостей же двух Басентинских, одной Буранайманской ни кого не
было по неизвестной причине), каковой выбор Вашему высокоблагородию окружной приказ при сем честь имеет представить на благоусмотрение Ваше с донесением, что хотя выбор
учинен на бия Шормана Кучукова шести родами, но он составляют две волости Карджаские и небольшая часть, при султане
Мамане Аблаеве Урманчинской его тюленгутов, но от народа
здесь в выборе написано, но не представлено доверий.
Заседатель: коллежской асессор Нагибин.
Заседатель: Бердалы Казангапов. Печать".
[Материалы по истории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составитель М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. А Н КазССР. -1960 г., - С. 170]
"Письмо председателя Омского областного правления
Баян-Аульскому окружному приказу об отмене выборов
председа геля приказа
9
мая 1836 г.
Баян-Аульскому окружному приказу
1
Іо рассматривании вступившей комне просьбы султанов,
биев стариіин Баян-Аульского округа, равно донесений приказа
от иго мая № 624, 625 и 626 с преждним таковым от 10 апреля т\\Ь 589 насчет выбора в сей приказ председателя, я при-
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
171
знаю в иасгпоящее время невозможным утвердить в сей должности ни бия ІЛормана Кучукова, ни такового же Итемгена
Шолова сколъко но вышедшимраспрям, имеющимся между киргизами, а не меныие и потому, что в саЛых выборах сделано
отступление от закона: 1351 статъи устава о службегражданской, в которой постановлено, что старшие султаны избираются одними султанами.
Почему предписываю окружному приказу нашачитъ другой выбор, произведя оный чрез одних только султанов, и кто
ими будет избран, представить приговор на мое утверждение.
О производстве того выбора донести мне предварительно и
заблаговременно, дабы я мог командировать для присутствия
при оном особого чиновника, ибо, заметив в сем деле пристрастные действия, не могу дать вероятия чинам приказа.
Подписал: полковник
Талызин.
*
Верно: столоначальник".
[Материалы по истории политического строя Казахстана. (Отв. ред. С.З.Зиманов, составителъ М.Г. Масевич). Алма-Ата: Изд. АНКазССР. -1960 г., - С. 171]
172
Семья Кабыша Исаулы Бердалина, председателя Павлодарского уездного Совета Алашорды (слева направо):
в верхнем ряду - двоюродный брат Газиз, сын Фарит;
в нижнем ряду - дочери Файза, Нюран, супруга Бибі-Ханым, сын Габдыл-Бари
(Павлодар, 1928 год, фото Д. Багаева)
ҚАЗАНҒАПБИ САТЫБАЛДЫҮЛЫ
173
Мазмұны
Алғы сөз................................................... ...................................... 3
1 Тарау.
ҚА ЗА Н ҒА П БИ С А ТЫ БА Л ДЫ Ү ЛЫ Н А А РН А ЛҒАН
ЗЕРТТЕУЛЕР
^Квпеев МЛІ. Бөсентиін шежіресі............................................. 5
I ТілекеЖеңіс ІҚазанған бидің өмірі мен қьізметі тарихынан........ 14
Артықбаев Ж.О. Қазанғап Сатыбалдыұлының шежіресіне
қатысты деректер........................................................................65
Арт ы ңбаев Ж.О. Қ азан ғап С аты балды ұлы - өтпелі
кезеңнің ірі тұлғасы........................................................................111
П Тарау.
ҚАЗАНҒАП БИДЩ ТАНЫМАЛ ҮРПАҚТАРЫ
Нурбаев Қ.Ж., Қосаякрв Б.Қ. Қабыш Бердалин - Кереку-Ертіс
өңірінің асыл азаматы......................................................................117
М амытова С.Н. Т орговы й бизнес в П риирты ш ье во
второй половине XIX - начале XX века и предприниматели
Казанғаповы: история и историография....................................130
Ш Т арау.
ҚОСЫМШАЛАР
А. Мұрагат дерекгері................................................................142
Б. Басііпсо і жоне басмп материалдпры (Алтынбек Құрманов, Қазбск I Іүршіин т.б.).............................................................. 149
Теруге 15.09.2008 ж. жіберілді. Басуіа 29.09.2008 ж. қол койылды.
Форматы 70хД00 1/16. Кітап-журнал қағазы.
Көлемі шартты 7,20 б.т. Таралымы 500 даиа. Бағаеы келісім бойынша.
Компьютерде беттегеи Д.Ж. Сужйменова
Коррекгоры: Қосаяқов Б.Қ.
Заказ№ 0749
«КЕРЕКУ» баспасы
С. Торайғыров атындагы
Павлодар мсміексітік университеті
140008, г. Павлодар, ул Ломова, 64, каб. 137
45-11-43
Е-таі1: риЫІ8һ@рки.к2
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
4 559 Кб
Теги
khazangap, satibaldiuli, malgajdarov, 4509, elemesov
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа