close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4547 nurgalieva a. a kasipkerlik

код для вставкиСкачать
б 65(5К)
Н86
А. А. Нургалиева
КЭС1ПКЕРЛ1К
Ш
ш ш
Павлодар
б ~ б & (я $
Казахстан Республикасыныц Б ш м жэне гылым министрл1п
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекегпк университет"!
А . А . Н ур гал и ев а
КЭС1ПКЕРЛ1К
Оку куралы
!е
!
Б Е Й С - М Б А Е Е А Т Ы Н Д Л ГЫ Г Ы Л Ы М И К1ТАПХАКА1
~'
<
3^
'ЭКУ 5ЛЯЫ
1
*
ч и т а л ь н ы й ?.дг ,
« А у ч н л т ; Б И Б Л И О Т Е К А И!
о . БЕЙСЕМ БАЖ .
•
^.торй-'ыгсч.» '
Павлодар
Кереку
2014
|I
& .9 (Я г о $ сд
0О Ж 338.43(075.8)
КБЖ 65.32я73
Н 86
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университетМн
Гылыми кенес 1мен баспага усынылды
ПМрсарапшылар:
С. Т. Зиядин - экономика гылымдарынын докторы, профессор,
К,аржы- экономика факультетшщ деканы;
Ж. Т. Атабаев - экономика гылымдарынын кандидаты, доцент,
экономика кафедрасынын менгеруипс»;
С. К. Кунязова - экономика гылымдарынын кандидаты, профессор,
экономика кафедрасынын менгеруийс!.
Нургалиева А. А.
Н 86 Кэсшкерлж : оку куралы / А. А. Нургалиева. - Павлодар :
Кереку, 2 0 1 4 .- 159 б.
15ВЫ 978-601-238-417-8
Усынылып отырган оку куралында кэсткерлш пэнш игерудеп оку
материалдар толыгымен камтылган.
Экономикальщ жэне экономикалык емес мамандарды даярлайтын
жогары оку орындарынын студентгерше жэне экономика саласы
кызыктыратын кепш ш к окырмандарга арналган.
Бул енбекте немесе оныц белжтерш атордыц келк1мшс13 таратуга
жэне авторлык кукык женш деп нормаларга кайшы келетш баска да
эрекеттерге тыйым салынады, эр! зан бойынша жазаланады.
атындагы П .Л У -д т
0О Ж 338.43(075.8)
К Б Ж 65 32я73
г А П У' г © Нургалиева А. А., 2014
15ВЫ 978-601-238-417-8
© С. Торайгыров атындагы ПМУ, 2014
Материалдын дурыс болуына, грамматикалык жэне орфографиялык кателерге авторлар
мен к^'растырушылар жауапты
Клркпе
Бупнп жаЬандану жагдайында когамдык ерлеу элеуметпк жэне
экономикалык урдштердщ дамуга кажегп жагдай жасайтын улттык
шаруашылык кешеншщ барлык салаларын жетшд1руге кабшетп. Бул
кызмегп материалдык жэне элеуметпк инфракурылымдар аткарады.
Когамдык удайы ондф1Стщ дамуында енд1р1ст1к жэне
кэсшкерлштщ алатын орны алдыцгы катардагы езект! мэселелердщ
б5р1 е к е н д т белгш . Олар бупнп тацдагы аукымды экономикалык
взгерютер кезеншде когам е,\пр'шп{ барлык саласын жан-жакты
камтуда. Сондыктан да элеуметпк, экономикалык жэне гагы баска
курдел1 мэселелерд 1 шешуде
кэсшкерл 1 кт 1 дамыту жэне оны
жет1лд 1ру - бупнп куннщ басты талабы.
0ткен тэуелс13Д1к кезеншде Кдзакстаннын экономикалык жэне
когамдык ем 1ршщ барлык салаларында тубегейл 1 езгерктер болды.
Шаруашылыкты журпзудш нарыктык жуйес 1 калыптасу кезеншде
мемлекеттщ когамдык-саяси устанымдары жанарды, ел 1м 1з эрш тестк
пен езара эрекеттестштщ хальщаралык ыкпалдастыгына багыт алды.
Тутас когамньщ, соньщ шпнде ауылдык жерлерд 1 коныстанган
тургындардьщ элеуметпк-экономикалык дамуы когамньщ алуан турл!
кажеггшктерш канагаттандыру жуйесшщ кызметше байланысты.
Халыктьщ ем 1р суру децгеш мен оньщ сапасына елдш тургын уймен,
б ш м беру, денсаулык сактау, сауда, кол 11с, мэдени кызмет керсетумен
камтамасыз етшу дснгеш пкелей эсер етедь
Казакстанда кэсш керлк женшде 90-жылдардын, басында, кайта
курудын басталуымен айтыла бастады. Бул кезде былайша айтканда,
«комсомолдык кэсшкерлш» басталды, кептеген белсенд 1 жас адамдар,
непзшен комсомол жетекинлер 1 , жастардьщ шыгармашылык гылымитехникалык ортальщтары непзшде кооперативтер кура бастады.
Несиелеудщ ж ещ лдк жагдайлары жасалды. Муньщ устше, еспел1
инфляция жагдайына дэл осы кэсшкерлктщ алгашкы толкыны тетеп
берш кана коймай, сондай-ак кажетп, былайша айтканда, бастапкы
капитал жинай алды, себебх несие акша «кымбат» алынып, «арзан»
кайтарылды.
Тутастай алганда, непзп меншпк мемлекегпш болып кала
бергешмен, жалга беру туршдеп аздаган босацсулар б 1ршама
дэрежеде кэсшкерлж белсендшкке жагдай жасады.
Экономиканы туракты болуы жэне оньщ бэсекелк сипатын
калыптастырудьщ басты куштершщ бгр! кэсшкерлжт! жетшд 1ру
болып табылады.
3
Нарыкты экономика кезшде кэсшкерл 1ктщ максаты тек ешм
немесе кызмет корсету гана емес, осы табыс алу кезшдеп
кэсшкердщ максатына ж ету д еп 1 с-эрекеттер 1 .
Кэс 1пкерл 1к табыс-табыстын ерекше тур!, ягни юкерлш жэне
арнайы шыгармашылык белсендш п ушш сыйакы, шагын бизнес
салас ындагы коммерциялык табыс экелетш жаца ойлар, техника мен
технология енпзгенде пайдаболады.
Экономикалык
реформанын
басты
багыттарыныц
б 1рх
Казакстандагы дэл каз 1рп шагын кэсшкерлжт! калыптастыру жэне
дамыту болып табылады. Ко гам шагын кэсшкерл 1к нарыкты к
тет 1ктерд 1 курастыратын шарттарынын непз 1 екенш жэне каз 1рп
нарыктык жуйен!
курайтын бел1П болып табылатынын кобгрек
утынды.
Шагын
кэсш керлктщ
дамуы
«Казакстан-2030»
стратегиясынын непздершщ б 1р 1 енеркэсшт 1к сектормен б 1 рге.
Казакстандагы шагын кэсшкерлш тек нарыктьщ жуйен!и Гир бел 111
гана емес, ол когамньщ элеуметпк курылымынын непзп
элементтершш б 1р! болып табылады.
Казакстан монополизм жэне бэсекелест!ктщ дамытуын женуге
багытталган батыл ернектеулер талап ететш нарыктык когамньщ
элеуметпк багдарламасын курастыруга курс жариялады. К эстк ер л к ,
жеке адамдардын мшез-кулыгынын, нарьщтык мшез-кулыктыц
дагдыларыньщ жинагы, мемлекет масштабындагы курастыруды
нарьщтык экономикага ауыспалы мерз 1мнщ н еп зп буындарыньщ б!р
бола тура удетп.
Кэс1пкерл1кт1 дамыту коптеген мэселелер жиынтыгымен тушсед 1 ,
оньщ 1Ш1нде акпараттык, каржылык, институционалдык, мемлекегпк
(жемкорлык, бюрократизм) мэселелер!, б 1рак булардын барлыгы
шеш 1М1 табылатын мэселелер.
Кэс 1пкерл 1к класстьщ б ш м 1 нарыктык экономикага багдарланган
кез келген когамньщ турактылыгына керек. Жеке кэсшкерлкт!
дамыту барлык бастапкы мумкшджтер б 1рдей белшген, кэсшкерлш
мумкш шш ктщ тен бершуш талап етед 1 .
Кэсшкер тутынушынын акша телеп алатын кажетп заттарын
енд 1руд! ез мшдетше алады.
Экономиканьщ непзш ею фундаменталды акикат курайды жэне
олар шын мэншде экономиканьщ барлык мэселелерш камтиды.
0 нд 1ру
4
1 Кэс 1пкерл 1к: туспйп жэне
уйымдастырушылык нысаидары
онын
н епзп
гурлср^ж энс
1.1 Кэсшкерл1ктщ м о т , мазмуны жэне онын турлер!
Кэсшкерлш деген1М13 - бе*лгш б!р 1ст! ктей б1лу. 1с ютеу адамнын бел сен д ш т жэне ю к ер л т. Белсендш к жэне 1скерл 1к адамньщ еркш ем1р суру тур 1 . Белсендшк, юкерлш адамдардыц мшезкулкы типтер 1мен байланысты болатын шыгар. Кэсшкерлж ею
магынада пайдаланылады: б 1ре \1 - белгш б!р к т щ тур 1 ; екшшк) - сол
кпен шугылданатын нактылы когамдык; тап. «Кэсшкерлж» деген
угым ем1рде экономикалык белсендшкке колданылады. Антогонистж
когамда, ол адамды адамньщ канауы, ал кэсшкерлер табы каиаушы
тап болады.
Экономикалык белсендш к - бул барлык энергетикалык процесс
тауар 0 нд 1рю 1мен айырбас аркылы пайда табуымен байланысты.
Онддркте, айырбаста шектелген белсендш пн емес, адамдардыц жанжакты белсендш пн талап етед1. Сондыктан экономикалык
белсендшк, к к е р л к еркш з немесе еркш болуы керек.
К эсш керлк - ежелден келе жаткан адамдардыц к к ер л к
белсендш п, кабшеп. Ал оныц дамуы орта гасырдан басталды:
кепестер, саудагерлер, кол енер 1 кызметкерлерк Кэсшкерлктщ
алгашкы дамуында кэсшкер курал жабдьщтарга и е л к ете отырып,
ездер! сол кэсшорында колдап жумыс ктеген. Бул тауарлы ещцрктш
бастапкы жабайы тур 1 .
XVI гасырдыц ортасынан бастап акционерлк капитал пайда
болды, акционерлк когамдар курьша бастады. Мысалы, 1554 жылы
Англия сауда компаниясы, 1660 ж. Ост-Индия сауда комианиясы.
XVII гасырдыц аягында акционерлк банктер к к е косылды.
Ресейде, Кдзакстанда кэсш керлк ерте заманнан келед!.
К,азакстанньщ квшпел1 шаруашылык жагдайында кэсш керлк еркш
дамыган жок. Ресейде Петр I патшалык ету кезецшде кэсшкерлк
ерекше дамыды, 61'рак крепостной когам тежед!. Капитализмнщ
дамуымен кэсш керлк те дамыды. 1861 жылгы реформадан кейш
тем 1р жол курылысы, ауыр енеркэсш салалары орын алды.
Кэсш керлктщ субъектк! - жеке адамдар, сонымеи б!рге, заццы
тулгалар, б 1р ккен серктестер: арендалык ужым, ашык жэне жабык
акционерлк когамдар, шаруашылык ассоциациялары, эртурл1
б 1рлестштер.
К эсш керлктщ ерекшелктерк
- дербес нк жэне тэуелиздк;
- экономикалык ынталылык;
5
- шаруашылык тэуекел жэне жеке жауапкершшк;
- жанашылдык.
Экономиканьщ непзш ею фундаментальды акикат курайды. Олар
шын мэншде экономиканьщ барлык проблемаларын камтиды.
Б 1 ршш! акикат: когамньщ материалдык каж еттш п ш еказ немесе
тойымсыз.
Нарьщтык эко н о м и к а ж агд ай ы н д а е н д 1р 1СТ1К н ем есе баска да
1спен ай налы саты н кез келген кэсш о р ы н д ы н е п з ш д е к эсш кер деп
ай та алам ы з.
Кэсшкерлер деп жацалык енпзуд 1 жузеге асыратын жаца ТЭС1ЛД1
колданатын шаруашылык субъектшерд! айтамыз. «Кэсшкер» угымы
кэс 1пкерл1к 1с угымымен катар журед 1 . Кэсшкерл 1к ю дегешм1з
енд 1р 1с, кызмет керсету, жумыс орындау сиякты шаруашылык жэне
баска да 1сте пайда туЫру максатымен жеке адамдардьщ кэсшорындар
немесе уйымдардьщ зан жузшде жузеге асыратын ХС1. Кэсшкерлж
ктщ субъект1лер 1 жеке адамдарда эрттестердщ б 1рлест 1п де бола
алады.Кэсшкерл 1к гстщ субъектю 1 ретшде жеке адамдар, жеке немесе
жануялык кэсторындарды уйымдастыру аркылы бола алады.Мундай
кэсшкерлер ез енбегшщ шыгынымен гана шектеледь
Э рттестердщ б1рлестт кэсшкерлж гстщ субъектшер 1 ретшде
шаруашылык кауымдастыктьщ эртурл 1 формасында керше алады.
Мысалы: сер1ктест1ктер, акционерл1К когамдар жэне т.б.
Шаруашылык кауымдастыкка- бул накты максаттарды шешу
ушш курылган жеке адамдардьщ немесе кэсторындардын келгс1М
непзш деп б 1рлесу 1 .Кауымдастыктыц катысушылары мешшпндеп
каржы жэне материалдык ресурстардын белгш бе.шпн гана
б1р1КТ1реД1.
Кэсшкерлш гстщ мацызды белгшерше б 1 здщ ойымызша келеа
шамаларды жаткызуга болады:
1 ) шаруашылык субъектшердщ д ер б естт, тэуелс 1 зд 1 п, езш -ез 1
билеуш ш т. Кез келген кэсшкер кукыктык нормалар непзшде кез
келген мэселелер бойынша ез 1 дурыс деп айткан шеипмд1 кабылдай
алады;
2 ) кэсшкердщ экономикалык м удделш п, кызыгушылыгы.
Кэсшкердщ ен басты максаты - жогары децгейде пайда тус1ру,
сонымен катар кэсшкер пайда туе 1ре отырып,когамньщ да суранысын
канагаттандырады;
3) шаруашылык кауш пен жауапкершшк. Кез келген накты
есептеулердщ езшде белп аздж , еюуштылык, кауш жагдайы
туындайды.
6
Жогарыда керсетшген кэсшкерлш ютщ мацызды нышандары б1рб 1р 1мен тыгыз байланыста болады.
Кэс 1пкерл 1кт1ц мэш жэне шыгу тарихы
Экономиканьщ дамуыньщ барльщ даму сатыларындагы непзп
•пзбек кэсшорын болып табыладт. б й т к е т кэсшорында жумыскердщ
енд1рю куралдары мен тжелей байланысы аньщ квршедь Жеке
енеркэсш'пк кэсшорын дегетм1з енд 1р 1стж- техникалык б‘фл'1п
бар,уйымдастыру- эю мш ш к жэне шаруашылык тургыда тэуелаз
0 нд 1р 1ст 1к б 1рл 1 к болып табылады.Кэсшорын ез 1С1Н жузеге асыра
алады, с алы к жэне баска телемдерд 1 телегеннен кешн тапкан
пайдасын, шыгарылган ешмд1 керепнше жумсай алады.
Нарыктык катынастар жагдайында кэсшкерд 1 ен басты тулга деп
тану керек. Кэсшкердщ статусы, кэторы н мемлекетпк Т 1р к е у д е н
еткеннен кейш гана беютшед 1 .Кэсшкерлш ютщ субъ екпа ретшде
жеке тулга да жэне азаматтардьщ б1рлест1п де бола алатынын айта
кету керек.
Нэтижеде кэсшорын деп, жеке кэсшкер немесе коагжерлердш
б1рлест1п курган, когамдык тутынушылыкты канагаттандыру жэне
пайда табу максатымен ешм онд1ретш, жумыс аткаратын, кызмет
керсететш жеке шаруашылык субъектю деп тужырым жасауга
болады.Жогарыда айтылып кеткендей кэсшорын к ш щ максатыкогамдык тутынушылыкты канагаттандыру жэне пайда табу .Кедес
одагы кезшде, кэсшорындардьщ непзп максаты - когамдык
тутынушылыкты
канагаттандыру
болатынДаз1рп
нарьщтьщ
экономикага ету кезшде, осы максатты алып тастап, пайда табуды
гана максат етш коюга бола ма?
Шындыгында, кэсшкерлжтщ непзп максаты - пайда табу, б (рак
жетшген нарыктык катынастар жогарыда айтылган ею максаттьщ
уйлес1 мд 1
болуын
талап
етедг Эрине, бизнес-кэсшкерлердщ
экономикалык
олардын улкен келемде пайда туару внер 1 мен
м у м кш д т, тш мдш ктщ жогары болуын камтамасыз егуч деген
магынаны
бщщредь
Сонымен
катар,
нарыкты
экономика
жагдайындагы бизнестщ дамуы туты ну нарыгыньщ тауар мен кызмет
турлер 1 жэне оньщ толыгуына эсер етед!, экономиканыц курылымдык
дамуын
жандандырады,
гылыми-техникалык
жет1стп<тердш
енпзшуше себешш болумен б1рге, енд1рютщ тш м дш п нщ жан-жакты
жогарылауына ыкпал жасайды.
Кэсшорынды куру алдында, кез келген кэсшкердщ жэне
кэсшкерлер тобыньщ алдында накты белпленген максаты болуы
керек. Бул максат - ез ешмше немесе кызметше бхркалыпты
тапсырыстьщ болуымен б ек тл у ! керек. Шыгарылатын ешм немесе
7
керсетшетш кызмет кажетп материалдык ресурстармен камтамасыз
ечллу! керек. Одан ксГпн жаца 1СТ1 бастау барысында ез капиталыньщ
эр уакытта толыктыруын камтамасыз ету жагдайларын ойластырган
жен. Осы барлык мэселелерд 1 н еп зп кужат кэсш керлк бизнесжоспарда накты эр 1 толык керсеткен жен.
Каз 1р п замангы кэс'шкердш ец басты мацызды касие'п - тез
езгеретш жагдайларга бей1мд1 болуы. Ол ушш ез 1 тандаган к
жасайтын органы кэсткер жан-жакты менгере бшу 1 керек. Кэсшкер
кездеген максатына сай алдыга умтылушылыгымен, кез келген
сэтаздж ке ушыраган жагдайда оган тетеп беретш Ж 1 гер л ш п н е сай ез
тарапынан болатын олкылыктардьщ орнын толтыруда ж1бершген
кателжтерге сын кезбен карай алатындай болган жен, сонымен катар
одан калай шыгудьщ жолын карастыра алатындай табандылыгы
болуы керек. Кэсшкер ез гсшдеп ортак эрштестершщ сеюмд 1 болуын
ойластыруы тшс. Бэсекелестак куреске дайын болуы кажет.
Маркетинга накты уйымдастыра бшген жен. Сонымен катар кэсшкер
шиюзатпен,
материалмен,
жартылай
ецделген
ешммен
(полуфабрикат), жабдыктаушы буйыммен камтамасыз етушшермен
жэне 6 Н1МД1 тутынуда тапсырыс берушшермен ресми байланыста
болуы ТИ1С.
Екшпп акикат: экономикалык ресурстар шект 1 немесе сирек.
Экономикалык
ресурстар
дегешмгз
тауар
ещйруде
колданылатын барлык табигат, адам жэне адамдардыц ещнрген курал
жабдык ресурстары. Олар: фабрика, зауыт жэне ауылшаруашылык
курылыстары; эртурл 1 жабдьщтар, инструменттер, енд1р1ст1к тауарлар
мен ауыл шаруашылык ешмдерш енд!руге колданылатын машиналар;
эртурл! транспорт, байланыс куралдары; материалдык байльщты
ещпруге катынасатын алуан турл 1 ецбектер; жер жэне казбалы
байльщтар. Олар мынандай улкен ею категорияга белшедн
1) материалдык ресурстар - жер оньщ табиги байлыгы жэне
капитал;
2) адамдар ресурсы - енбек жэне кэсш керлк кабшеттшк.
Жер - деген т у а т к к е барлык табиги ресурстар жатады, енд1р1сте
Колданылатын барлык «табигатгьщ эншешн байлыгы». Оган
мынандай ресурстар юредк жыртылган жер, жайылыстар, ормандар,
минералдар мен мунайдьщ кен байлыктары, су ресурстары т.б.
Капитал немесе «инвестициялык ресурстар» - барлык енд1р1лген
ещпрю куралдары, ягни инструменттер, машиналар, жабдьщтар,
фабрика - зауыттар, койма, тарнспорт, куралдарыньщ барлык турлер 1
жэне тауар етюзу торабы. Курал жабдыктарды ещцру жэне
корландыру процесш инвестициялау дейд 1 .
Тауарлар ешге болшедк
1) инвестициялык тауарлар, олар тутыну тауарларын внд!руд1
камтамасыз етед 1 ;
2) тутыну тауарлары когамньщ кажетш тжелей канагаттандырады. Инвестициялык тауарга акша капиталы юрмейдь Акша
ештеце енд^рмейд!, ягни экономикалык ресурска жатпайды. Акша бул финанс капиталы, ягни накты капитал емес, жапган капитал.
Ецбек - бул кен магыналы термин. Экономистер оны адамдардьщ
тауар 0 нд 1ру жэне кызмет керсетудеп куш акыл-ой кабшетплпн
бейнелейд 1 .
Кэс 1пкерл 1к кабш еттшк - адамдардьщ ерекше таланттылыгы.
Оны тусшу ушш кэсшкердщ терт функциясын тусшу керек:
1) кэсшкер барлык ресурстарды: жер, капитал, ецбект 1 ешм
енд1ру процесше косу ынтасын вз жауапкершшпне алады, ягни
внд!р!стщ козгаушы куш 1 , себеб! гстеген 1С1 пайда беретш не сенед!;
2) кэсшкер енд|р1с процесшде барлык непзп шеш 1 мдерд1 ез
Колына алады жэне фирманьщ гс багытын айкындайды;
3) кэсшкер - бул жацашыл, коммерциялык непзде жана тауар
внд!руд1, жаца технологияны енпзу, бизнес™ уйымдастырудьщ жаца
формаларын енпзуге аянбай жумыс гстейтш К1С1 .
4)кэсшкер - бул тэуекелге баратын юс!. Тэуекелге бару ушш
гстелетш к т щ егжей-тегжешн айкын талдап, кортындысында ие
болатынын бшген жен. Кэсшкер тек кана ез уакыты, енбег!п, гс
кабш еттш пн тэуекелге салмайды, сонымен б1рге енд 1р|ске кеткен
езш щ жэне езш щ серштестершщ немесе акционерлердщ каржыларын
тэуекелге салады.
Кэсшкерлш 1ст 1 н козгаушы куш! - мол пайда табу. 0нд1ргс
факторлары жеке кэсшорындарга акшалай табыс ретшде бер1ледк
1) материалдык ресурстар бергеш ушш капиталга пайыз алады;
2) жер, су бергенше рента алады;
3) жумыс кушш жалдаганы ушш ецбек акы алады;
4) кэсшкерлш табысты пайда деп атайды, ол зиян да болуы
мумкш.
Экономикалык гылым сирек ресурстарды тшмд 1 пайдалану
женшдеп гылым екешн кэсшкер жеке тусшуч керек. Экономикалык
тшмдыпк - бул «шыгын-ешм» мэселесш камтиды. Экономикалык
тш мдш ктщ критериясы эрб1р ешм б 1рл1 Г1не шакканда негурлым аз
шыгын жумсау. К,орытып айтканда когам барлык ресурстарды тшмд 1
пайдаланып негурлым кеп ешм ещцруге талаптанады. Ол ушш
ресурстарды толык 1ске косып толык камтуга жэне енд 1ргс колемш
толык камтамасыз ету кажет. «Толык камтылу» деген пайдалану га
9
жарамды барлык ресурстарды 1ске косу, жумысшылар жумыссыз
калмауы керек; епске жарамды жерлер, курдел! жабдыктар бос
турмауы, ягни барлык жарамды ресурстарды юке косу керек.
Ресурстардьщ барлыгы жумыс ютесе шыгын кебейедк жумысшылар
енбек акы алады, инвестицияльщ тауарлар сатылады т.б. ягни ел
байиды, нарык тауарга толады, адамдардьщ элеуметпк турмысы
жаксарады. Казактыц маканы бар «шыгын болмай, тыгын болмайды»
деген. Когамньщ ем1р суру непзш материалдык ещцрю, ягни
адамдарга кажет байлыкты енд1ру курайды.
Кэсшкер 0 нд 1р 1ст 1ц непзп уш факторын 1ске косып, ез! тертшый
фактор болып ресурс иелерше телем телеуд1 камтамасыз етед1: жумыс
кушше енбек акы; капиталга пайыз; жер иелерше рента; кэсшкерлерге
кэсшкерлш пайда.
Социализм мен капитализмнщ экономикалык айырмашылыгы:
б 1р 1нцпс1нде жумыс кушшщ ендфген косымша куны буки когам
муддесше жумсалады, ал екшипсшде - косымша кун ушке белшедк
пайызга, рентага жэне кэсшкерлш пайдага.
Жана когамньщ непзш туракты, тшмд 1 куру ушш кэсшкерлер
табын даярлау керек. Кэсшкерлш каб1лет1 каражаты бар тапты куру
ушш, б 1ршип, б ш м керек, екший, еюмет экономикалык саясатын
тубе гейш кайта карауы кажет. Елдщ болашак тагдырын б ш к п
кэсшкерлер шешед 1 жэне олар ез елшщ гулденуше аянбай жумыс
ктейтш , езш щ де пайдасын табатын, ккер азаматтар болуы керек.
Кэсшкерлш б 1 рнеше турлер 1 бар. Аткаратын кызметше карай
былай белшедк енд 1рютш, коммерциялык, каржылык жэне
консультациялык.
Менинк турлерше бойынша жеке меншш, мемлекеттш,
муниципалды, сонымен б1рге когамдык курылымдар меншш.
Меншштер саны бойынша кэсшкерлмс к жеке адамньщ немесе
коллектив™ курамы болуы керек.
Кэсшкерлш формасы бойынша еюге белшедк ужымдыккукыктык жэне ужымдык-экономикалык.
Ужымд ы к-ку кы кг ы к
кэс1пкерл 1ктер.
Сер 1ктестер
адамдардьщ б1рлест1п, онда ею жэне одан да кеп серштестер болады.
Олар ез капиталдарын косады жэне эрб1р муше езш щ капиталымен
жеке жауап бередг Олар ш еказ жауапкерш ш кп серштестер,
командитп
(сешмге
негхзделген)
серштестер
шектелген
жауапкершшктер.
Ужымдар (коагмдар) ездершщ каражаттарымен б1р1гед1.
Шектелген
жауапкершшют
когам
мушелер 1
ужымньщ
мшдеттемелерше жауап бермейдь Олардьщ жауапкерш ш п ездерш ч
10
коскан пайларыньщ мелшершде болады. Ал косымша жауапкершшп
бар ужымдар ездершщ барлык дуние-мугшмен жауапты.
Акционерлк когамдар: ашык жэне жабык турде болады.
Кэсш керлктщ ужымдык-экономикалык формалары.
Концерн
кепсалалы * акционерлк
когам,
эр
турл '1
компаниялардыц бакылау пакеттерш сатып апады.
Ассоциация - экономикалык дербес кэсшорындардыц е р к п
б1рлест1г1. Маманданган кэсшорынныц неп зп максаты гылымитехникалык, ещ црю тк, экономикалык жэне элеуметпк мшдеттерд 1
б1р1Г1П шешу.
Консурциум - бул 1р 1 каржы операцияларын ютеу уш!н б:рккен
кэсшкерлердщ б1рлестш.
Сидикат - б1р саланыц кэсшкерлерш тауар сатуга б1р1кт!ру.
Картель - тауар, кызмет керсету багасы, нарык аудандарын белу,
ещ црк мелшер! женшде кел1С1М.
Каржы - енеркэсш тобы - банк, сактандыру жэне сауда
капиталыныц бхрлестт.
Каз 1р Казакстанда мынадай ужымдык-кукыктык формалары
кэсшкерлктер курьшуда:
1) Шаруашылык серктеепк - толык серктестк. Олардыц
мушелер1 езара кэсшорын куру женшде келгамге кол кояды. Куруга
керект1 серктес мушелердш. каражаттарын б!р| кт|ру. С ерктестктщ
пайдасы, зияны пайга карай белшеди Эрб1р муше езш щ табысына
пайданы косып сонан сальщ телейдц
2) Коммандиттк сер ктестк. Барлык с ер к тестк мушелер!
сер ктестк атанган 1 с журпзушшер шйнен б 1реу немесе б1рнеше
му шел ер! зиянныц тэуекелш ездершщ коскан улестер 1 мелшершде
жауапкершшкке алады;
3) Шектелген жауапкерш ш кп когамдар. Оныц мушелер!
когамныц мшдеттемелерше жауап бермещй, ал зиян тэуекелше
ездершщ улестер 1мен жауап бередц
4) косымша жауапкерш ш т бар когам мшдеттемелерше ездершщ
заттарымен жауап беред1;
5) ашык жэне жабык акционерлк когам;
6) енд 1р 1ст1 к кооперативтер - еркт! турде б1рккен когамдар;
7) унитарлы кэсшорын - коммерциялык мекеме, м енш ктк
кукыгы жок. Унитарлык кэсшорынныц мушктер 1 белшбейщ.
Унитарлык кэсшорын тек мемлекеттк немесе муниципалдык болады.
Унитарлы кэсшорын федералдык казына кэсшорны болып есептеледь
Нарык жагдайында тэуекел кэсшкерлктщ шешуий элемента
Тэуекелдщ ерекшелктер! кэсш керлк юте б е л п а зд к , кутпегендк,
11
сенбеушь'пк болжамдылык жетктжке жетуге кедерп болуы мумкш.
«Кэсшкерлш 1с туралы» завда жазылгандай кэсшкерлш гс ез
тэуекелдш пне, кэсшорынньщ уйымдастыру кукыкгык формасы
шепндеп мулштш жауапкерш ш пне непзделген.
Нарык жагдайында тэуекелдшшт 1 бэсендету ушш б1рнеше
ад'ютер бар: кэсшкерлш жоба жасауга к п жетш бшетш кецесшшерд!,
мамандарды
тарту;
жобалау
алдындагы
мумюн
болатын
киындыкгарды жете бшу; енд 1ршетш ешмге суранысты болжау;
тэуекелд 1л 1 кт1 жобага катынасушылардыц взара бвл 1 су 1 ; сактандыру;
болжамсыз шыгындарды жабуга керект: каражатты кезекке устау.
Тэуекелдщ жумыс тапсырушы мен жумысты орындаушы
арасындагы башнушщ жалпы концептуалды моделш.
Тэуекелдш ктщ б1рнеше тур 1 бар: ещ црктш , коммерциялык,
каржылык, инвестициялык, нарыктык.
0нд1р1ст1к тэуекел. Бул ешмд! ещпрумен жэне оны етмзумен
байланысты. Бул тэуекелге енш нщ ешмнщ белгшенген келемшщ
езгеру 1
жэне
етк 1 зу
каркыны,
материалдык
жэне
енбек
шыгындарыньщ артык жумсалуы. Нарыктагы бага децгеШнщ кему 1,
брак, рекламация т.б. себептер тшелей ьщпал жасайды.
Коммерциялык тэуекел - бул кэсшкердщ сатып алган ешмд 1
нарыкта етюзушде пайда болады. Коммерциялык кел'югм жагдайында
баганыц темендеуш, тауар етюзуде кездесепн косымша шыгындарды
ескеру керек.
Каржылык тэуекел - каржылык кэсшкерлш 1спиде кездеседь
Мысалы, каржылык кел 1С1М тэуекелдш к шарттасушылардьщ б1р
жагыньщ толем кабш еттш пнщ кемдшнен пайда болуы, т.б.
Инвестициялык тэуекел - бул кэсшорынньщ езшщ жэне сатып
алган кунды кагаздарыныц кунсыздануы аркылы болуы мумкш.
Нарыктык тэуекел - бул улттьщ акша б1рл1гшщ нарыктагы
процент ставкасыныц немесе шет ел келю м серштестштершщ валюта
курсыныц езгеру1мен байланысты.
Ойлаган жобаны гске асыру максатында потенциалды
серштестштерд 1 негурлым кеп тарту ушш тэуекел талдау жасайды.
Ек 1нш 1 басты мэселе тэуекелден келетш зияндар турлерш
аныктау.
1) материалдык зиян - бул жобада каралмаган енд1р1стш
шыгындар, немесе тшелей материалдык объектшерд 1, ешмдерд 1 ,
материалдарды, шиюзаттарды жогалту;
2) ецбек зияны - жумыс уакытын жою, кехдейсок немесе
болжамсыз себептермен болган жагдайда;
12
3) каржылык зиян - бул тшелей акшалай зиянмен байланысты:
твлемдер, айыптар, уакыты озган несиелерд1 толеу, к,оеымша
салыктар т.б.;
4) уакытты жою - бул егер кэсшкерлш ю жобалы уакытган кешн
калатын болса пайда болады;
5) арнайы зиян турлер! - бул зияндар адам денсаулыгына жэне
адам ем 1р 1не, коршаган ортага, кэсшкердщ беделше кесел келпретш
жагдайлар;
6) саяси факторларга байланысты: 1скерлш белсендшктщ
бэсендеу!, енбек жэне орындау тэрибш щ децгешнщ бэсендеу 1 , гелем
мен езара есептесудщ бузылуы, сальщ ставкасыньщ тураксыздыгы т.б.
1.2Кэс1пкерл1к
кызметпн
элеуметпк-экономикальщ
аспект 1лер!
Нарыктык; экономиканьщ басты принцип! - тауар ещцрушшердщ
ерган бэсекелестт. Бэсекелестш - бул енд!рушшер арасындагы курес
немесе жабдьщтаушьшар, кэсшорындар, фирмалар арасындагы ошм
енд 1ру жэне 8 Н1МД1 ТИ1МД1 етюзу ушш курес.
Нарык жуйесшде бэсекелестш тутынушылар ушш сайыс. Бул
нарыктагы взше лайыкты орын алу ушш курес, ол тауардьщ сапасы
мен арзандыгына байланысты.
XIX гасырдьщ орта кезшде нарыкта ерюн бэсекелестш кец ор!с
алды. Мундай нарык сураныс пен усыныс непзшде баганьщ
ауыткуымен байланысты болды. Ол тутынушылардьщ талабымен
есептесш, тауардьщ сапасын жаксартуга, ецбек еш м д ш п н арттыруга,
0 нд1р 1 ст 1 улгайтуга, ешм б1рл!пне шыгынды азайгуга ынталандырды.
Бэсекелестщ непзп ею тур> бар.
Бхр сала ш ш д еп бэсекелестш - бул б1р саланьщ тауар
енд1руш1лер1 арасында болады. Онда ен жогары енбек еш м д ш п бар,
гылыми-техниканы колданатын кэсшорын жогары табыска жетед 1, ал
артта калган кэсшорындардыц табыстары темен болады, ппт 1 куйреу1
МуМЮН.
Салааралык бэсекелестш - бул халык шаруашылыгы салалары
аралык курес. Мунда темен децгейдеп пайда табатын саладан капитал
пайда децгеЙ! жогары салага куйылады. Оньщ кортындысында жаца
сапалы тауарлар
кошен
шыгарылып, халыктын
эл-аухаты
жогарылайды. Ол саладагы пайда децгеш твмендегенде гылымитехникалык жетктштер негаш ен жаца тауарлар пайда болады, сапасы
жогарылайды, халыктыц табысы кебейген сайын сураныс есед1,
осылай жаца сатыга все бередь
13
Еркш бэсекелеспктщ неп зп белплер! - бул ш еказ нарыкка
катынасушылардьщ эр кайсысы кэсш керлктщ кай туркмен болмасын
айналысуы жэне кэсшкерл 1кт1 коюга ерк 1 бар. К эс ш к е р л т щ алуан
тур1 бар: б1реу, ез1 араласып кэсш жасайды, екш ппа - жумысшылар
жалдайды, ушшшкп — акция, облигация сатып алады, тертш цйа,
акшасын банкке салады, кейб 1реу енд 1р 1ст 1 каржыландырады т.б.
Эрб 1р кэсшкер немесе бэсекелестшке катынасушылар ез акшаларына
косымша пайда тауып, байлыгын арттыруга тырысады, кем дегенде
сол пайда аркылы кунш керуге тырысады. Ерюн бэсекелеспк
жагдайда усыныс пен суранысгьщ ауыткуы б;р салада вн'шд '1 кеп
шыгарып дагдарыска ушыраса, екшии салада тауар жет1спейд1. Б1р
фирманыц табысы ессе, екшипс 1 куйрейд 1, сондыктан енд1р1с пен
капитал шогырланып орталыктанады, ол монополия курылуына
экелед]. Ягни нарыкты басып алады, ЭЛС13Д1 шыгарады. Монополия
деген сбзд 1ц магынасы: моно - жалгыз, полия - сату.
Жет1лмеген бэсекелестж нарыгы - бул таза монополия,
монополиялык бэсеке, олигополия.
Таза монополия - ешм шыгаратын б!р фирма бэсекелеспп жок.
Онын терт ер екш ел т бар:
1) сатушы тек кана б!р фирма;
2) сатылатын тауардыц орнын басатын тауар жок;
3) монополист нарыкты билейд!, баганы бакылайды;
4) нарыкка к<рер жерге ете алмайтын кедерг! кояды.
Буларга: электр, газ компаниялары, сумей камту, байланыс, жылу
жуйес!, транспорт, кэс 1порындары, метрополитен т.б. жатады.
Кепшш 1к жагдайда бул салалар мемлекет менш 1пнде болады, немесе
мемлекеттщ катац бакылауында болады.
Монополиялык бэсеке - нарык жагдайында кеп ещцруцнлер
уксас тауарлар усынады. Бул жагдайда ешм жэне кызмет сапасы
улкен роль аткарады, оган косымша сатып алганнан кеГпн сервис
жумысын аткарады.
Олигополия - муныц ер екш ел т бэсекелест!ктер кеп болмайды.
Олар езара бага женшде, нарыкты белш алу жен1нде кел1С1м жасайды.
Мунда бэсекелеспк шектелген. Олигополия с е з1Н1ц мэн1: Олиго - кеп
емес, азгантай; полия - сату.
Монополияга карсы мемлекегпк реттеу нарыктык экономика
елдер!нде колданылады. Монополиялык енд 1р 1ст 1 тежеу максатында
мемлекет эю м ш ш к жэне экономикалык шарадан баска, зац бойынша
эд1летт1л'1К шаралар колданады.
Жалпы
корытып
айтканда,
енд1рушшерд1ц
нарыкты
монополияландыруынан коргау максатында монополияга карсы
14
реттеу ушш еюмет эммшыпк, экономикалык жэне зац актшерш
колданады.
Монополияга карсы реттеу жумысына енд1ркп шогырландыру
жэне монополиялау децгешн реиеуге, кэсшорынньщ стратегия жэне
тактикасын, ш етелдк экономикалык катынастарды, бага жэне
салыкты реттеуге араласады. Монополияга карсы комитеттщ непзп
функциял ары:
- ен д |р к жэне айналым сфераларында монополияны тежеу ушш
шаралар жасактау жэне оны кк е асыру;
- тауар нарыгы мен бэсекелест1кт1 оркендету шаралары жоншде
нускау жасактау;
- шаруашылык субъектшерд! курганда, кайта курганда жэне
жойганда монополияга карсы талаптарды бакылауды кадагалау;
шаруашылык субъектшершщ внд1рк саласында дара
басымдылыгы болмау ушш 1р 1 мелшерде акциялар сату жэне сатып
алуды бакылау;
- монополияга карсы комитет тауар нарыгын жэне бэсекелес пк п
жет 1лд 1ру максатында бил1к жэне баскару органдарына кеп1лдеме
жасактау;
- еркш, реттелген. Алдын ала белгшенген багалардыц
колданылатын ортаны озгерту;
- ш ет ел и н вестиц и ясы н ы нталан ды ру, б1р1ккен кэс|'поры ндар
ж асактау;
- экспорт-импорт операцияларына лицензия беру;
- еркш экономикалык аймактарды жасактау жэне дамыту.
Бшпк органдарына жэне шаруашылык субъект 1лер 1не тиым
салынган 1с-эрекеттер туралы мэл 1меттерд 1 1 — суреттен керуге
болады.
Фирма, кэсшорындардыц жумысы мэл1меттерд1 купиялауга
занды правосы бар, оны жариялау олардын 1С1не улкен нуксан келт!ру1
мумкш.
Кэсшорын, кэс1пкерлер вздер!Н1ц 1стер1 туралы мэл1меттерд1
купияда сактауга кукылы, оны жариялау нарыктагы орнына зиян
келт1ру1 мумк!н.
Кэс 1пкерл 1 к купил - бул енд1ркт1к купия, гылыми-зерттеу
жумысынын кортындысы, жоба—конструкторлык технологиялык
зерттеулер жэне енд1р1сте пайда болатын жеке косалкы мшдеттер
ш еш 1М1. Бул сонымен б1р арнайы техникалык шеипмдер, накты
экономикалык процест1 баскару эдктер1не жататын жумыстар.
Кэс1порындар туралы завдар бойынша мемлекеток органдарга
мэл 1 мет бермеуге кукыктары бар, егер коммерциялык купия болатын
15
болса. Сонымен б1рге кэсшорын мемлекетпк органдарга, мемлекетпк
статистикалык мэл1меттер, салык телеу ту рал ы, жылдык есептерд!
беруге ТИ1СТ1.
Оюметтщ каулысы бойынша коммерциялык купияга жатпайтын
мэл1меттер Т131М1 бершеда. Олар: кэапорынды т 1ркеу кужаттары,
■пркеу аньщтамасы, патенттер, лицензиялар, бекшлген форма
бойынша бершетш есептер, ол салыктьщ дурыс есептелш теленуш
бакылау ушш жэне бюджетке тусетш туммдер туралы мэл^меттер,
кызметкерлер саны мен курамы, олардьщ жалакы коры, енбек
жагдайы, бос жумыс орны туралы жэне коршаган ортаны сыныптау,
т.б. мэл 1метгер жатады.
Алгашкы франчайзинг к е л 1С1М XIX гасырда тш н машинасын
ешцретш компания мен оньщ диллер 1 арасында жасалды. Екшин
дуние
ж узш к
согыстан
кешн
франчайзинг
принциптер!
фармацевтикальщ бизнес, белшек сауда жэне конак уй кешеш
саласында кен колданыла бастады.
Франчайзинг компаниясы езш щ франчайзи - мушелерше фирма
атын, сауда маркасын, ешмш, технологиясын жэне т.с.с. пайдалану
кукыгын бередь Франчайзинг жанадан бастаушы кэсшкерлер ушш
жана бизнеске, бупнп кундеп кэсшорын мен оньщ жумысшылары
жинакталган улкен тэж 1рибелерд 1 пайдалануга мумкнш к беред 1,
сондыктан шетелдеп эрб1р 12-шг кэсшорынньщ франчайзингпк
болуы кездейсоктык емес. Франчайзингпк катынастар жуйес) - тек
кана б1зде емес, сондай-ак шет елде де айтарлыктай жана кубылыс,
сондыктан бул тусшжтш терминологиясына толыгырак токталу
кажет.
Республикамыз
ушш
шагын
бизнестщ
непзш
калау
формаларыньщ шннде, жана бизнес курудан баска франчайзинг пен
жануялык бизнес формалары ен езект 1 деуге болады. Бшпк органдары
мен шаруашылык субъектшерше тиым салынган ю-эрекеттерг 1 суретте керсетшген.
16
1-сурет -Билш органдары мен шаруашылык; субъектшерше тиым
салынган ю-эрекеттер
Франчайзингпк катынастьщ 3 тип! бар:
1) Франчайзер - ешм ещируип немесе кызмет керсетуш! фирма,
езшщ ешм енд1ру немесе кызмет керсету кукыгын франчайзига
беред1;
2) Франчайзер - непзп ешм евдйруии, ез ешмш щ кетерме сату
кукыгын франчайзига береди
3) Франчайзер - кетерме сатушы, тауарды белшек сату кукыгын
франчайзи фирмасына береда.
Цакадемик С .Б эй евм бс'
атындагы гылыми
•
,*
К1ТАПХАНАг:
:
М аркетингтк комектш мэш - бул франчайзи тарапынан
франчайзердщ жаксы танылган жэне айтарлыктай кен аукымды
тутынушылары бар сауда маркасы мен атын пайдаланылуы болып
табылады. Франчайзидщ жарнамага жэне тауардын алга жылжуына
косымша шыгын жумсауыньщ кереп жок, себеб 1 онымен франчайзер
фирмасы айналысуда. Франчайзер окытып, Э31рлеу процесшде
бизнес™ баскарудьщ непзп эдгстерш де жш уйретедь Франчайзер
фирмасыньщ мундай арсеналын иеленген Франчайзи бурыннан бер!
жинактаган тэж!рибесш пайдалана отырып, тек бизнес™ тез бастауга
гана емес, сондай-ак бизнестш ен басынан табысты жумыс 1стеу
мумюндИне ие болады. Франчайзингтш карым - катынастардьщ
жуйесз 2-суретте.
2-сурет- Франчайзингтж карым - катынастардьщ жуйеа
Франчайзингтш
катынастардьщ
н еп зп
кемшшктерше
франчайзингтщ кунын, фирма ес1мшщ, шарт мерз1мшщ жэне
тэуелаздш тщ шектеулЫгш жаткызу шарт. Франчайзингтщ кунына
ец алдымен франчайзи франчайзердщ сауда маркасын, атын, ешмш,
технологиясын, «ноу-хау» жэне т.б. пайдалану кукыгын алганы ушш
18
телейтш франчайзингпк толем юредь Осы жерде егер франчайзер
жана компания немесе тез осу кезецшдеп компания болса, оньщ
капиталга деген кажегш пп курт есед! жэне ол бул проблеманы
кебшесе франчайзи есебшен шешуге тырысатындыгын есте устау
керек. Бул жагдайда франчайзингпк толем жогары болуы мумюн.
Сондыктан кептеген франчайзилер эрштес 1здеген кезде 1р1,
туракталган фирмаларды тандауга тырысады. Франчайзи будан баска
материалдар мен толыктырушыларга, курал-жабдыктарга, ецбек акы
телеуге кететш шыгындарды квтередь Шыгынньщ молшер! мен
курылымы франчайзи-фирмасыньщ тур 1 мен франчайзингпк
катынастьщ сипатына тэуелдь
Фирма кызметшщ аумактык ерйнн кеиейтух кобше оньщ непзп
осу жолы болып табылады. Дегенмен дэл осы фактор франчайзингпк
шартта шектеуон факторга айналады. Франчайзи тек шартта
керсетшген аумакта гана эрекет ете алады.
Керсетшген кемшшктерге карамастан франчайзингпк нысан
букш элемде бизнест! уйымдастырудьщ толык кукыкты тур! болып
есептеледь Оньщ устше сонгы жылдары оньщ одан эр 1 карай таралу
тенденциясы байкалуда.
1970 жылдан
1990 жылга дейш
франчайзингт1к фирмалар аркылы жузеге асырылган сатылым колем!
10-нан 15%-га дейш есть Шагын бизнест! уйымдастырудьщ б1р
нысаны рет 1нде ф ранчай зинтц кеи аукымдык сипатка ие болгандыгы
жайлы келеа сандардан коруге болады. АК,Ш-та франчайзинптк жуйе
аркылы жузеге асырылган сату мен кызмет корсету колем! 758 млрд
долларды курады, франчайзерлердщ саны 2177, ал франчайзи 542000
б1рл1кке тец. АКД1-та 374 франчайзерд1н шет елде 35000
франчайзилер! бар, олардын, 75% - Канадада, Жапонияда, Шыгыс
Еуропада жэне Австралияда. Франчайзингт 1 к катынастардьщ
интернационализациясы туралы айткан кезде, ен алдымен оньщ
салган капиталы жогары дэрежеде пайда экелетш, белшек жэне
сервист1К жел1с! дамыган елдерге умтылатындыгын атап кету кажет.
Сонымен катар элеует! жогары нарыктарды жаулап алып, ол жерде оз
эсер1н орнатуга деген умтылыс франчайзер уш1н басты дэлелдеуш!
факторга
айналады.
Халыкаралык
франчайзинг
устанатын
факторларга шетелге шыгумен байланысты шыгындар жатады. Бул
жерде франчайзер эрине нарыктык стрстегиясын взгертуд1 кажет
етпейтш жэне табыс табу децгеш бурынгыдай болатын елдерд! табуга
умтылады. Интернационалдык ф ранчай зинтн дамуын токтататын
факторларга,
шыгындардан
баска
коб1несе
халыкаралык
менеджменттеп тэж1рибен1ц жетк1Л1К13Д1Г1 жэне баска мемлекеттер
тарапынан белг!ленген занды тоскауылдар жатады.
19
Казакстандык кэсшкерлер ушш халыкаралык франчайзинг ен
алдымен б1ржкен кэсшорын, лицензия сатып алу, тжелей инвестиция
жэне мемлекетпк д ен гей дт келгс1м туршде болуы мумкш. Кеп нэрсе
осы баггта 1ске асырылуда, б!рак еюшшке орай батыс
бизнесмендершщ колдарындагы Казакстан нарыгы оньщ элеует! мен
дамуы туралы алган мэл'|меттер 1 аз. Шетелд1к франчайзерлер ушш
арзан жумысшы куин мен жогары б ш к т 1 мамандардьщ болуы, колда
бар ресурстар, оцтайландырылган инфракурылым, саяси турактылык
жэне кэс 1 пкерл 1кт 1 колдауга багытталган мемлекетпк саясат утымды
факторлар бола алар е;ц.
Шагын бизнестщ непзш калаудын тертшгш жолы - б1р отбасы
мушелершщ куилмен непз1 каланып, жумыс 1степ жаткан отбасылык
бизнес. Отбасыльщ бизнестщ кебю - шабын, б1рак отбасылык
бизнестщ |р 1 кэс 1порынга айналып, отбасылык болып кала беретш
мысалдары да к жузшде аз кездеспейдь
Кез келген отбасылык бизнес - бул отбасы мен бизнестщ
симбюзы. Отбасыньщ максаты - балаларды тэрбиелеу жэне отбасы
муш елерте карау. Бизнестщ максаты - ещнрю жолымен немесе тауар
сатып, кызмет керсетш пайда табу. Бул ею максат кебшесе б 1р-б 1рш
тольщтырып отырады, б1рак урыс-керю жагдайлар да болуы мумкш.
Менеджер кызметкерд! жумыска кеынгш келген! уннн сегу! мумкш,
б1рак сол кеш ш п келген кызмепш ез отбасыньщ му шее 1 болса, онда
бул проблематикалык жагдайга айналады.
Отбасылык бизнестщ басты артыкшылыгы - кез-келген
киыншыльщтарга карамастан бизнес^ журпзуге кемектесетш
туыстык байланыстьщ б ер ш тт. Отбасы мушелер] бизнесп агымдагы
кажетпл 1ктер 1 ушш ездершщ енбек акылары мен дивиденттерш жи 1
Курбан етедг Жумыска бершгендш, жогары эдептш нормалар,
тутынушылар ушш тшелей жауапкершшк - отбасылык бизнестщ
непзп критериялары е к е н д т белгш . Кэсшорын отбасылык бизнестщ
тагы б1р артыкшылыгына, 1р1 корпорацияларымен салыстырганда
жумысшыларга карау децгешнщ жогарылыгы жатады.
Отбасылык бизнес кэсшорындары келемдер 1 бойынша, усынатын
ен 1 мдер1 мен кызмет турлер 1 бойынша эр алуан болуымен
ерекшеленедг Отбасыньщ бизнеске катысу децгеш бойынша былай
айыруга болады:
1) толыгымен отбасы баскаратын жэне бакылайтын бизнес;
2) отбасы бакылайтын, б 1рак маман менеджерлер баскаратын
бизнес;
3) отбасы тарапынан баскарылмайтын бизнес.
20
Франчайзинг бизнес журпзудщ накты аймактык шекараларын
белплейдь Франчайзор франчайзидщ бизнесш журпзу аймагын
белгшейдк Бул аймактьщ шекарасы франчайзинг к е л 1С1М шартында
керсет 1лген. Франчайзи ез бизнесш осы аймакта дамыта алады.
Франчайзингпк карым-кать&астардын терминологиясы
1кестеде бер!лген.
I-кес ге Франчайзингпк карым-катынастардыц терминологиясы
Термин
Франчайзинг
Франчайз
Франчайзи
Франчайзер
Франчайзингпк шарты
Франчайзингпк ешм
жэне сауда маркасы
Бизнестщ
Франчайзингпк модел1
Белшек
Франчайзинг
Франчайз
сатылымы
бойынша кызмет
Мультифранчайзи
Аныктама
Б1
р тарап (франчайзер) ез кукыктарыньщ б!р белн ш
(сауда маркасын, технология, «ноухоу» ешмдерш
жэне т.б.) ек1нш1 фирмага (франчайзи) бел гш
телемакыга беретш еш тарап арасында келю м нщ
жасалуын уйгаратын нарыктык взара карым-катынас
жуйес1
Кукык беретш
(франчайзер) фирма мен осы
кукьщтарды алатын (франчайзи) фирма арасындагы
арнайы кел!С 1
мде ескерщетш кукыктар
Арнайы кел 1С1м де аныкталган кукыктарды алатын
кэсшорын
0з кукыктарын баска кэсшорынга беретш кэсшорын
Франчайзи мен франчайзер арасындагы зан жэне
кужат
Бул франчайзердщ франчайзи фирмага пайдалалануга
беретш кукыктары, еш м жэне сауда маркасы
Франчайзер пайдалану кукыгын тен еш мге, кызмет
кермсету, сауда маркасына гана емес жэне де бизнес
концепциясыньщ взш де беретш дш н керсететш
КСЛ1С1М
1
р| дукендердщ (франчайзер) белшек сауда кукыгын
баска фирмага (франчайзи) беру1
Франчайзерлер мен к а ж е т кецесгерд! жузеге асыру
жэне оларга франчайзингтж операциялар кукыгын
беретш лицензия сату ж урпзу максатында франчайзер
атынан
элеуетп
франчайзерлерд 1 1здеепрумен
айналысатын фирма немесе жеке агентгер
Фирма франчайзи, ез кезепнде, б^рнеше бвл 1
мдерден
турганда жэне ф ран ч ай зи н тк карым-катынастардын
жуйесш езш щ барлык бвл!мдерше таратканда пайда
болады
Бул осы франшизага ие болган баска фирмалармен
бэсекелес'пктен коргайды. Жеке кэсшкер кай аймакта бэсекелестш
кеп е к е н д т н бшмейд 1 , сондыктан оныц аймагы бэсекелесткке ашык
калады.
21
Кдзакстан Республикасы Президентшщ Казахстан халкына
«Казакстаннын элемдеп бэсекеге кабшегп 50 елдер катарына юру
Стратегиясы. К,азакстан ез дамуыньщ жана талпыныс алдында»
Жолдауында
белпленгендей
«Б 13
Казакстанды
жаЬанды
экономикалык тенденцияларга сзйкес дамып келе жаткан мемлекет
ретшде керпм 13 келедь»
1.3
Шагын кэсшкерл 1к - тшмд! нарыктык шаруашылык
курудын жалпы саласы
Буп нп
тандагы
эм1ршш-эк1мш1лд1к
жуйеден
нарыкты
экономикага етудеп ен ер екш ел т - шагын кэсшкерл 1кп дамыту
болып саналады.
Казахстан Республикасыньщ 1997 жылгы 19 маусымдагы №131-1
Зацыньщ 3-бабына сэйкес шагын кэсш керлк субъекттер1:
1) занды тулга курмайтын жеке адамдар жэне кызметкерлершщ
орташа жылдык саны 50 адамнан аспайтын жэне активтершщ жалпы
К^ны орта есеппен бхр жыл 1шшде алпыс мьщ еселенген айлык есептк
керсетюштен аспайтын, кэсш керлк кызметпен айналысатын занды
тулгалар шагын кэсш керлк субъектшер1 болып табылады;
2) шагын кэсш керлк субьектшер 1 Казакстан Республикасыньщ
колданылып журген зандарына сэйкес кэсш керлк кызметтщ кезкелген турш жузеге асырады;
3) занды тулга курмайтын жеке кэсшкерлер, сондай-ак мынадай
уйымдык-кукыктык нысандардагы зацды тулгалар:
- толык серктестк;
- командитп серктестк;
- жауапкерш ш п шектеул! серктестк;
- косымша ж ауапкерш ш п бар шектеуш серктестк;
- енд 1р 1ст 1к кооператив - шагын кэсш керлк субъектшер! болуы
мумюн.
Шагын кэсткерлк-тш мда нарыктык шаруашылык курудын жэне
бэсекеге тез 1мд 1 болып келетш жалпы саласы. Ол нарыкты
экономикада колайлы икемдш к, халыктьщ хрх каржы жэне енд1рютк
ресурстарын жумылдыруды, езше куатты антимонополиялык элеует
экелед 1 , курылымды кайта курудын накты факторларын жэне
гылыми-техникалык прогрестщ багытгары бойынша дамуды
камтамасыз етед!, сонымен катар жумыссыздык жэне баска да
элеуметтк мэселелерд! шешедь
Шагын кэсш керлктщ экономикалык манызын талдау багыттары
ею жагдайда аныкталады: б 1ршш 1ден, экономиканьщ секторы ретшде
ез! калыптасады жэне дами алады (улттык, аймактык, жергшкт!
22
деигейде); еюнинден, ол кэсшкерлш кызметтщ ерекше тур1 болып
саналады.
Экономиканьщ секторы ретшде шагын кэсшкерлжке кешу
когамдык енд 1р 1с'пц ек1 ж акта б 1рл!пн айкындау непзшде
калыптасты: уйымдык-техникалык жэне элеуметтш-экономикалык.
Уйымдык-техникалык жагы енд 1р 1стш ку игл дамытуды уеынады,
ягни анд!р 1ст 1 н материалдык-техникалык элементтер1 жумыс купи
жэне енд 1р 1ст 1 уйымдастыру нысандарынын, сонымен катар енд1ркт1
шогырландыру, мамандандыру жэне орталыктандыру жуйеа мен
эдютершщ жиынтыгы.
Элеуметтш-экономикалык жактары ещ йрктш катынастарды
курайды жэне теменде аталган жагдайлармен толыктырылып, шагын
кэсшорындардьщ калыптасуына мумюндш жасайды:
- меншш иелершщ жэне оньщ отбасы мушелерппн жеке енбеп
аркылы;
- меншш иесшщ ещ йрктш баскару кызметтер1мен жэне
жалдамалы енбект! пайдаланумен сэйкес келуь
Шагын кэс 1пкерл1кт 1 дамыту икемд! аралас экономиканы
калыптастыруда
жалпы
элемдш
ур/нстерге
жауап
беред!,
шаруашылык улплерш жэне эр турл1 мен пн к нысандарынын уйлесу],
бэсекеге кабшетп нарыктык экономиканьщ курдел 1 жинакталуы, 1р1,
орта жэне шагын енд1р1стерд1 мемлекетпк реттеу. Егер 1р| бизнес бул кацка жэне дамыган экономиканьщ б е л д т болса, онда орта жэне
шагын кэсшкерлш - шаруашылык т!р1 организмнщ булшык еттер 1
болып саналады. Бул кептеген жагдайда экономикалык есудщ
каркынын, халыкты жумыспен камту жагдайын, жалпы улттык
ешмнщ курылымын жэне сапасын аньщтауда бастапкы секторлары
болып табылады.
Шагын
кэс 1пкерл 1 кт 1
дамыту
кептеген
манызды
артыкшыльщтармен ерекшеленедп
- меншш санын улгайту аркылы орта класты калыптастырудемократиялык когамда саяси турактылыктьщ непзп кегпл/пп;
- халыктьщ экономикалык белсендш пш ч улес 1 артады,
азаматтардыц табыстылыгын арттыру жэне эр турл1 элеуметтш
топгардьщ жаксы турмыстарында тепе-тещпкп реттейдн
- аз гана капитал жумсау аркылы, жана жумыс орындарын куру,
эаресе, кызмет керсету саласында;
- азаматтардын, оньщ 1 ипнде мемлекетпк сектордан босап
Калгандардьщ, сонымен катар халыктьщ элеуметпк темен топ
еюлдершщ жумыска орналасуы;
- енд1рктш монополияны тарату жэне бэсекел! ортаны куру;
1
23
- материалдык, каржылык жэне табиги ресурстарды жумылдыру,
оларды аса тш мдш кпен пайдалану.
Экономикалык гылымда «кэсшкерлш кабшеттшк» деген угым
бар. Кэсшкерлш кабш еттш к дегешм13 - адамнып бизнесте
жаналыкты аша бшу кабш еттш п, 61 рак бизнеске катысатындардьщ
барлыгыньщ колынан келе бермейдь Баска журт калгып, кыдырып,
той-думая жасаганда, барлык куш куатын барынша жумыс ка жумсап,
новаторлыкпен, максаттылыкпен, коммуникабельдшшпен, ягни,
адамдармен тез арада байланыс жасау кабш еттш п, олармен взара
жаксы катынастар кура бшу, бэсекелестерше Караганда айналасына
баскаша квзкараспен карауда окшауланып тирады. Бизнесмендердщ
1Ш1нен мундай кабшеттшкпен окшауланатындар жш кездесе
коймайды. Демек, бизнес- бул табыс экелетш адамныц экономикалык
кызмет!. Кэсшкерлш-бул да адамньщ экономикалык кызмеп, б!рак
бул кызметт! жаца 1здешске багыттайды жэне осы жацалыкты жузеге
асыру ушш тэуекелге бас урады.
Кэс 1пкерл!к бизнес саласында жузеге асады, сондыктан да
экономикалык эдебиеттерде олар унем 1 пара-пар угым ретшде
карастырылады. Ал егер бизнестщ новаторлык жагын карастыратын
болсак, онда кэсшкерлш кызмет тер м и т колданылады.
Кдзакстан
Республикасы
Президентшщ
«Шаруашылык
серш теспп жайлы» жэне «Мемлекегпк кэсшорын туралы»
Жарлыгына сай кэсшкерлш кызмет шаруашылык серштестшнщ
турше карай жеке жэне уйымдык болуы мумкш:
- жай, ол б 1рлескен кызмет шартына непзделедц
- толык, барлык мулшке ынтымактастык жауапкершшк
жуктеледц
- жауапкерш ш п шектелген, салынган салым куны шецбершщ
жауапкерш ш п жуктеледц
- коммандитп, аралас жауапкершшк (б|реудщ толык мулимен
жэне б(реуд 1Н салынган салымымен);
- косымша жауапкершшкпен, езш щ салымдарымен жэне оган
жататын мулшпен косымша жауапкершшк мойнына алынады;
- енд 1ргс жэне тутыну кооперативтер 1;
- консорциумдар;
- акционерлш когамдар.
М емлекегпк
жэне
казыналык
кэсшорындар.
Б1ршцпс1,
шаруашылыкты журпзу кукыгына непзделсе, екшш1С1-оперативт1
баскару кукыгына непзделген. Шын мэншде, мунда шаруашылык
есептщ ею тур ‘1 колданылады: таза мемлекеттш-толык шаруашылык
есеп, казыналык-толык емес шаруашылык есеп.
24
Кэсшкерлжтщ уйымдык, турлер 1 алдыменен менинк тур1мен де
айцындалады. Олар мынандай турде болуы мумкш:
- азаматтар менпнпне непзделген жеке кэс'торыпдар;
- ужым м ен ш тн е непзделген,кэсторындар (3-сурег).
Артыкшылыгы: уйымдастырудагы каранайымдылыгы;
к,ызмет жасаудьщ толык е р к ш д т ; нарыктык саладагы
мшез-кулкыньщ икем дш ш ; кызмет! ж н купиялыгынсакгау
м ум кттп:
багшык
табы с
табупагы
максимальны
капиталды
кептеп
тартудагы
киындыктары; болган зардаптарга жауапкеришпктщ
шекшзд1п; барлык уйымдык жэне баскарушыяык гсЭреКеГГ! б1р1КТ1руД1Н каж еттш п.
Кемштктерг.
Артыкшылыгы: баскару бойынша мшдеттерд 1 болу;
каржы тартудагы улкен мумкш джтер; еркш жэне
оперативок гс-эрекетпц эрштестермен кел 1
су кезшдеп
эрштестердщ
изара сеш м Ы здтн щ
ыктималдылыгы;
сешмс1зд1ктщ
элеумегпкпсихологиялык колайсыздыгы; эрштестердщ азара
к ел 1сп еуш ш ш тц тураксыздыгы.
Кемштктерг.
косымша капиталды тез>рек жэне
кещрек тарту мумшндич; корпорация кызмечч эртурл!
сала шецбершдеп капитал козгалысыныц еркшднч;
акционерлердщ шектеул! ж ауапкерш ш п.
Артыкшылыгы:
Кемштктерг: баскарудын тым к у р д ел ш п жэне онын
оперативтййгшщ т ем е н д ш п ; акционерлердщ баскаруга
катыеуы мен бакылау денгейшщ жогары емест 1
п;
кэс 1
би купияньщ ашылу мумкшдйга.
З-сурет-Кэсшорын
кемшшктер 1
кызметшщ
артыкшылыктары
мен
Кэсшорын кэсшкерлк кызметгщ енд1р|ст1к нег131 болып
табылады. Осы жерден бастап жэне ары карай «кэсшорын» мен
«фирма» утымдарын баламалап караймыз.
Рас, олардыц б1р-б1ршен езара айырмашылыгы бар: «фирма»
термиш жиынтык угым, оган б1р немесе б1рнеше кэсшорын мен
енд 1р 1с ену 1 мумкш. Одетте, кэсшорынга б1р жакты, б1р ошмд!
енд1ретш процест! жаткызамыз. К,аз1рп жапа жагдайда нарыктык
катынастар жагдайында кэсшорын езш щ енд1р1стк кызмет]нде толык
25
ез бетшше еркш дш н алуда: ол барлык халык шаруашылыгы
кешен'шен техникалык, уйымдык, экономикалык жэне кукьщтык
тургыдан дараланган.
Кэсшкерлж кызметтердщ эр турл 1 белплер1 бойынша жжтелу14суретте келт1ршген.
Уйымдыккукыктык
нысаны
бойынша
Картель.
Синдикат
(консорциум).
Трестер.
Концерн.
Концернконгломерат.
Холдингкомпания.
Акционерлш
когам
(корпорация)
Кооператив.
С ержтеепк.
Салалык
кызметше
карай
Менш1к
нысаны
бойынша
внеркэсш .
Ауыл
шаруашылыгы
Сауда.
Байланыс.
КвЛ 1К.
Каржы.
Несиел 1
к.
Мэдениет.
0нер.
БЬим.
Гыльш.
Денсаулык
сактау.
Тургын уй
шаруашылыгы.
М емлекетпк.
Казынапык.
Ужымдык.
Жалгерл1К.
К о оп ер ати в™
Шаруашылык
сипатына карай
0НД1Р1СТ1К.
Саудалык.
Делдалдык.
Банктж.
Сактандырушылык
Инвестициялык.
Инновациялык.
Инжирингпк.
Венчурлж
(тэуекелдш к).
Консалтингпк.
Аудиторлык.
Трасталык.
4-сурет - Кэсшкерлш кызметтщ
Ж1ктелу1
Акционерлж.
Ж еке (дербес).
Аралас
(б1р1ккен).
М емлекетпк
Кооператив.
Ужымдык
жекемен 01рге.
Мемлекетарал
ык (б1р1ккен
КЭСШОрЫН).
эр турл1 белп лер1 бойынша
Ужымдык кэсшорындар кооперативттк немесе акционерлш турде
болуы мумкш. Кооператив™к кэсшорын акшага емес, жеке тулганын
пайлык непздеп мулжтж жарнасына жэне олардьщ б1р1ккен енбек
кызметтерше непзделедг
акционерлш когам турнин непзш деп кэсшорын, акционер
менилпнщ непзшде кызмет жасайды;
26
мемлекегпк жэне казыналык кэсшорындар жалпы мемлекегпк
М1 ндеперд 1 шешу ушш курылады;
курылтайшылар м у л т н щ косылуы непзшде б1р 1ккен
кэсшорындар курылады, ягни оган шет ел заццы тулгасы мен
азаматтарына енед 1 .
Казакстан Республикасы Азаматтык Кодексимен, «Шаруашылык
кызметшщ ериц щ п жэне кэсшкерл 1кп дамыту туралы» республика
зандарына кэсшорын кез келген мен ил к турлершде жэне онын 031
курган б1рлест 1 ктерде болу м у м кщ д т айкындалган.
Каз 1р п кезде нарыктык; экономикасы дамыган елдерде б^рнеше
миллиондаган эр турл! фирмалар кызмет аткаруда.
1.4 Кэсшкерл 1 к1 1 ц даму тарихыныц ш етелдк тэиирибес!
Кэсш керлктщ
дамуыньщ букш элем дк тарихы кептеген
халыктьщ терец еткен шагына кетш барады. Осы зерттеуде 613 АКД1 тьщ кэсш керлк дамуынын тарихына токталамыз. Осы мемлекетп
тацдап алган себеб1М13, бул елде кэсшкерлкке байланысты мол
тэж 1рибе мен мемлекеттщ бизнестщ дамуы ушш улкен назары болып
табылады. АКЩ-ты бизнестщ туган жер 1 деп санайды. Ай сайын
мунда он мьщдаган енеркэсштер курылады. Эр б)р америка тургыны
езшщ жеке бизнесш армандайды. Осыньщ барлыгы неден басталды,
амермкальщ кэсшкерлктщ кайнар коз1 кандай?
1810 жылы жаца мемлекегп курганнан кеШн АКШ аграрлы
мемлекет болды. Н епзп енеркэсш тк тауарлар Улыбританиядан
экелшдк О зш дк оцд 1ру болмаган. Бизнес негаш ен кещендк,
делдалдык, толайым жэне белшектеп сату болды. Сол кезде тек б!р
токымашыльщ фабрика жумыс гстеген. Капитал иелер 1 оз
капиталдарын ©з елшде емес, Германия, Франция, Ресей немесе
Жапонияга жогары девиденттерд 1 алу максатында коипрдк Ешк 1м де
АЩЛ-тыц куатты индустриалды ел болатынына сенген жок.
Георафиялык алыстыкка байланысты нарыкты камтамасыз ету киынга
туст1 . Сураныс тауардьщ усынысынан эркащан жогары болды.
О зш дк
кэсшкерлктщ
дамуына
Еуропа
тауарларынын
импортына эмбаргоныц алуы тепю болды. 1807 жыл мен 1812
жылдагы согыс импорттьщ санын кыскартгы. Бул жагдай Еуропаныц
бэсекелест1пн темендетп, осы кезде кептеген американдыктар езшщ
жеке кэсш керлк базасын дамытуга болатынына кездер! ашылды.
Нарыктыц белсенд 1 дамуына халыктыц кдркынды кабекм де эсер егп.
Халы к саны 1810 жылдан 1880 жылга дешн 7 рет есть Тауарга деген
сураныс усыныстан 1873 жылгы депрессияга дешн жогары болып
27
турды. Тек ка на осы кризистш аралык'ган вткеннен кешн нарыктын,
каныктыгы мен оньщ гурактануы калпына келе бастады.
XIX
г-н басы мен аягы - АЩ11
кэсшкерлшнщ тарихына
жагымды, Америкалык кэсш керлктщ курылуыныц жаркын кезещ.
Осы кезде капитал дар нарыгы калай дамыганын карастырайык.
Кэсшкерл1кт1 тежеген фактор ретшде жеке менннкпк капиталдын
болмауы болып саналады. Бул жагдай 1850 жылга дешн сакталган.
Кеб1 айналымдагы каражаттьщ аздыгынан зардап шеккен. Оньщ
н е п з п себеб! банкт1к несиенщ пайыздык ставкасыньщ жогары
болуында. Осы себептерге байланысты кэсшкерлер езш щ бизнесш
ете аз каржылык салымдардан бастаган.
Сауда - саттык саласы мен токымашылдык енд 1р!стен баска
каржылык нарык элс13 дамыган. Одан баска шетел инвесторлары
тауар 0цд1руге ез каржыларын салуга тырыскан жок. Ал банктгк жуйе
аз каркындыкпен дамыган. Б1рак та 1812 жылдан бастап кел1к
магистралдары салына бастаганнан мемлекет капитал тузуип
механизм банк пен сактандыру компаниялары туршде дами бастады.
Сактандыру
компаниялары
жумыс
ютей бастаганда шетел
инвестициялары жогарлай бастады.
К,аржылык нарьщтьщ дамуы 1850 жылга дешн жалгасты.
Калифорниядагы алтын корларыньщ ашылуына байланысты, баска
елдермен сауда- саттык катынастарга байланысты жэне шетел
инвестициялары аркасында каржыныц кайнар коз 1 2 рет есть вткен
гасырдьщ 70-нп жылдарынан бастаган аралыкты индустриалды
капитализмнен каржылык капитализмге ету кезещ деп те атауга
болады.Жаца мемлекет непзшен езш щ ресурстарын колданган.
Токымашылык
вцд 1р 1С оцтустж
плантациялар
шиюзатымен
камтамасыз етщщ. Ауыр внеркэсш ишнен тек металлургия енеркэс1б1
кем 1р мен рудалардьщ болмауынан киыншылык керген. Соган
байланысты болат пен шойын ецщр1С1 1850 жылга дешн токтатылган.
1810 жылдан бастап американ енеркэсштер 1 технологиялык
кемшшктерге урынбаган. Себеб! олардьщ кеб 1 Еуропадан экелшдь
Одан баска е з ш д 1К технологиялар белсенд! дами бастады.
Сондыктан
американдык
кэсшкерл 1 кт1
талдай
отырып,
экономикалык курылыс ец жагымды турде тузшу 1, ягни табиги
ресурстардыц келемд! мелшер 1, жумыс кутш кеп болуы,
технологияларга ашык жол, капиталдар нарыгыныц дамуы
кэсшкерлктщ дамуына жаркын жол ашты деген корытынды жасауга
болады. Жагымды жагдай мемлекеттщ солтуститнде курылды, себеб1
мунда неп зп онд 1р 1стер, гидроэнергетикалык жел 1 , капиталдар мен
жумыс купи дамыган болган.Америка индустриясынын 1810 жылдан
28
1880 жылга деш нп каркынды осу 1 непзшен технологиялык,
материалдык, уйымдастырушылык жэне еш м дш к жацашылдыкты
ецпзуде жатыр. Кептеген жацашылдьщтар Еуропадан эмиграция
нэтижесшде экелшген. Бул коццепцияда Жапон кэсш керлктщ
феномеш курылган.
Инновациялык
жацашылдыктар
уйымдастырушылык
пен
толыктырылган. Ец алгаш тауар багасын есепке алу ецпзщць
Паул Уилкен езшщ «Кэсшкерлк. Салысгырмалы жэне тарихи
анализ» атты кггабшда сол кездщ келеадей суреттейд1: « Сол кезде
алыпсатырльщ, кезс 1э тэуекелдк енеркэсштер курылды. Олардыц
максаты ещцру емес, лездей каржылык осуд 1 кездеген». Америка
кэсш керлктщ тарихын талдаган кезде, оныц К^азакстандагы
кэсшкерлктщ жагдайымен б 1рдей екеш кершд!.
Расында да, егер б1здщ енеркэсштерд 1 алсак, олардыц коСм ощцру
ушш улес 1 аз. Кептеген енеркэсштер сауда мен алыпсатарлыкпен
айналасуда. бщцрудщ аякталуына байланысты жумыссыздыктьщ
б 1р 1нш 1 толкыиы басталды.Бупнп танда Казахстан куатты еш мдш к,
гылыми - техникалык, жогарыбшкт 1 ецбек потенциалы жэне дамыган
инфраструктура жагынан кершедь Республикада керект 1 барлык
шиюзат пен материалдар, пайдалы кец казбалар кеп. Уюмет саясаты
нарыктык реформаларды к к е асыру ушш багытталган. Мемлекет
кэсшкерл!ктщ дамуына кажетп зандарды кабылдайды. Осыныц
барлыгы бизнестщ объектив™ жэне субъективп дамуына жол
сштейдь Америка кэсш керлктщ жогары белестерге жету жолын
талдап, 613 Казахстан кэсш керлтнщ дамуымен 61рдей екендкш
кердк:
- импортттык тауарларга эмбарго енпзу;
- салык тарифтерш темендету;
- банк жуйесшдеп езгерк;
- технологиялык, уйымдастырушылык, материалдык жэне ецбек
инновацияларын енпзу;
- корпорациялар куру жэне акцияларды шыгару процедурасын
жещлдету;
- шектеул 1 жауапкершшк механизмш енпзу.
XX
гасырда кэсшкерлк езш щ дамуын жалгастырды, б1рак XX
гасырдьщ е к 1НШ1 жартысында кец кулаш жайды. Кептеген авторлар
бул кубылысты «уне 13» революция деп атады жэне оны XX гасырдыц
гылыми-техникалыК революция катарына кояды. Сонымен катар,
гылымдардыц болжамдарына К ар аган д а кэсш керлк бум XXI
гасырдыц ец эй гш ерекшелш болады.Казакстандагы кэсшкерлктщ
ерекшелктер! б 1ркагар н акты мэселелерге байланысты:
29
1) ш етелдк тэяарибеш пайдалану жэне оны Казакстанга енпзу
мэселей. Б у п н п куш шетелде тутынушыга, енд1р1стщ келем! мен
мелшерш улгайтуга, сату мелшерш кебейтуге, баганы темендету
жэне рыноктьщ барлык салаларын элеуметтещцруге багытталган
еркениетп элеуметпк рынок калыптаскан. Ал Казакстанда реформа
нэтижесшде сауда-делдалдьщ кызмет пен каржы операцияларына
непзделген «жабайы» рынок калаптаскан. Калай болганда да пайда
табу эрекеи
ецщршнц жалпы
келемшщ темендеу 1 жэне
жумыссыздык
пен
инфляцияныц
есу1мен
катар
хальщтьщ
табыстарыньщ дифференциациясына экелдь Сондыктан каз1рп
жагдайда
кэсш керлкке,
бизнеске
йркер
алдында
Слздщ
кэсшорныцыз осы, капитал мен еркениетп нарыктык субъектшер
массасыньщ жепспеушЬнпмен катар ж уйелк тэуекелддк
карым
катынас саласына тусетшш ескерген жон;
2) осы жагдайда еркениетп рынокта бэсекелеспкке жарамды
бизнесп тавдау жэне оны уйымдастыру мэселесь
Соцгы ею жылы мемлекет децгешнде жэне кэсш керлк салада он
езгерктер байкалатынын атап еткен жен, онын улпс 1 - 2030
мемлекегпк багдарламасы. Онын манызды ерекшелш енд1р1с
саласына багытталуы, бул сальщ жуйесшш енд 1р 1стщ пайдасына
езгерушен жэне ещнргспен айналысатын кэсшкерлерге мемлекегпк
жещ лдктер бершушен байкалады.
2003 жылдьщ соцында басталган нарык дамуынын жаца кезец 1 ец
алдымен к к е р л к и талап етед 1 , ушметтщ эз1рлеген Казакстанныц
инновациялык даму Стратегиясына сэйкес бул кезенде кэсшкерлктщ
инновациялык технологиялар, элем дк стандарттарга сэйкес келетш
гылыми тауарлар непзшде дамуы алгашкы катарга шыгып отыр.
Бакылау еурактары
1. Гылыми зерттеулердщ ушшнн сферасыныц функциялары
зерггеуде кай ЭД1С непзп болып табылады?
2. Кэсш керлктщ мэш неден турады?
3. Шагын кэсш керлкн дамыту жолдарын атаныз?
4. «Кэсш керлк кабшеттшк» деген угымды калай тусшешз?
5. Кэсш керлк кызметтердш эр турл 1 белгшерш атаныз?
6. М емлекеттк жэне казыналык кэсшорындар женшде не
айтасыз?
7. Казакстанда кэсш керлктщ даму барысы.
8. К эсш керлкн мемлекет тарапынан колдауы?
30
2 К эсш керлш кы зм егп жоспарлау
2.1
Кэсшкерлш кызметп жоспарлау урдкп мэш жэне онм
жузеге асыру сатылары
Кэсшкерл 1к к ы зм е т п жоспарлау урдкй: мэш жэне он ы жузеге
асыру сатылары. К эс т к е р л к кызметп жоспарлау урдкш щ
уйымдастырушылык факторлары. Кэсшкерлж кызмегп жоспарлау
урдкш щ
уйымдастырушылык факторлары.Кзсшкерлк кызмегп
жоспарлау турлерьБизнес-жоспар - к эс тк е р л к жобаларды жузеге
асыру жоспары. Бизнес-жоспарды куру эд!стемес1 жэне жасап
шыгарылуы. Качакстан Республикасы толык нарыктык катынаска,
макроэкономикалык реттеуге етуде тек кана б |р 1НШ1 кадам басты.
Жоспарлау - когамньщ эр-турл! салаларында болашак кызмеперд1ц
жобасын жасау барысы. Жоспарлау кез-келген жуйелерд! баскарудьщ
мацызды бел1ПН1Н непзп (болжау, Т1к е л е й баскару, бакылау
Кызметтер1 мен катар) баскару к ы зм е гп .
Жоспарлау - алдагы уакытта белгш бIр жагдайга кол жегк1зуд1
максат етш кою болып табылады.
Болжам - алдагы уакытта обьектшщ мумкш жагдайын жэне оны
жузеге асырудьщ альтернативт1 жолдары мен мерз1мдер1Н1Н гылыми
непзделген ойластырылуы.
Жоспарлау келес 1 белплер бойынша жтктелед1:
- масштабына байланысты (келемше);
- уакыты бойынша;
- максаты бойынша.
Масштабына байланысты:
- микроболжам;
- макроболжам.
Уакыты бойынша:
- узак мерзхмд1 (5 жылдан 15 жылга дешн);
- орта мерз1мд1 (1 жылдан 5 жылга дешн);
- кыска мерз1ммд1 (1 айдан 1жылга дешн);
- шугыл (1 айга дешн).
Максаты бойынша:
- нормативтж;
- 1зден 1с.
Сонымен жоспарлау - алга койган жумыстарды непздеугге,
мшдеттеуге, тшмд 1, реттеуге, акпаратты вндеуге, багытталган акыл-ой
процесс!.
Тэж1рибеде жоспарлаудьщ непзг! 5 эдютерш ажыратады:
- балан сты к;
31
- есептк-конструктивтц
- багдарламалык, максатгык;
- экономикалык-математикалык;
- нормативт 1-ресурстык.
Жоспарлау жуйес! - б 1р-б 1р 1 мен тыгыз байланыстагы жэне б1рб 1рше ыкпал етуип жоспарлау процесстержш ж и и ы н т ы г ы .
Жоспарлаудьщ келес 1 турлерш карастырады:
1) стратегиялык жоспарлау;
2) тактикалык жоспарлау;
3) о п е р а т и в т к (ш у гы л) ж оспарлау.
Стратегиялык
жоспарлау фирманьщ
барлык
даму
концепциясын аньщтайды, баскарудыц ен жогаргы звеносымен
дайындалады жэне орта мерзз 1мд 1 мен узак мерз1 мд1 жоспарлаудан
туратын непзп кужат болып табылады.
Стратегиялык жоспарлаудьщ н еп зп максаты - фирманьщ аз
шыгын жумсай отырып, кеп мелшерде пайда табуга, негурлым тшмд1
кызмет ету багытын гандау болып табылады.
Тактикалык ж оспарлау- бул шаруашылык операциялардын
жагдайларын жоспарлау (енд1р1с куаттылыгы, капиталы, инвестицея,
мамандарды жэне т.б), кыска мерз1мд1 жэне орта мерз1 мд 1
жоспарларга жатады жэне стратегиялык жоспар тактикасына жету
болып табылады.
Оперативт» (шугыл) ж оспарлау- бул арнайы багдарламалар
мен жумыстарды жоспарлау. О перативтк жоспарлаудьщ узактыгы
операциялардьщ масштабына байланысты болады.
Операивт1 жоспарлау - кэсш керлктщ пайдалы даму ушш ец
керекп бвЛ 1П , ягни уйымдастыру, к-эрекетш анык тауып, мэселелерд1
шешу, мшдеттер мен шеш!мдерд 1 араластыру, операция келемш,
нарыктагы ем 1 р суру жагдайын, сату келем! мен пайдасын, сонымен
катар керекп мэселелерд 1 алдын ала аныктап, болдырмау жолын
карастыруда улкен роль аткарады.
Жалпы экономикалык теория фирма и ш л к жоспарлаудьщ
мэнше, мшдеттерше, максаттары мен кезецдерше кезкарастардын
бгртутастыгы эз 1рше жок.
Сондыктан оньщ жузеге асуыныц жалпы кабылданган непзп
элементтерше токтаймыз.
Жоспарлау - белгш б1р болашакта фирманьщ максаттарын
аныктау, ресурстармен камтамасыз ету мен жетютктерге жету
эдютерш талдау процеа, ол стратегиялык (узак мерз 1 мд 0 жэне
агымдагы (кыска мер-имдеп) жоспарлау болып б атн ед ь
Оныц непзп элементтер! катарына мына элементтер юредк
32
- болжам жасау, мемлекегпк децгейде жасалган улттык
экономиканьщ
жэне оньщ
жекелеген
аймактарыныц даму
болжамдарына суйене отырып фирма езш щ болашакта дамуын
зерттеуд 1 карастырады;
- жалпы М1ндеттерд1 калыптастыру, бул фирманыц даму
болжамдарынын негвшде оньщ орындалуымен ресурстармен
камтамасыз етшушщ белгш уакытымен жузеге асады;
- фирманыц эрб!р бол1Мшес1мен жоспарды накты орындау
багдарламаларын жасау, бунда енццргс сатылатын ш иш ат,
материалдарды дер кезшде жетк131уд1, енд1р1ст1к жэне откеру
операцияларын есепке ала отырып байланыстыру;
- фирмалар б 0 Л1мшес1Н1ц арасында ресурстарды белу фирманыц
акшалай табыстары мен шыгындары балансын куру багдарламаларын
жасау, онда шиюзат, материалдар, ецбек акы, курдел! курылыс
шыгындарыныц к0 рш 1С1 орын алады;
- осыныц непзшде фирманыц эрбхр бел 1мшесшщ функциялары,
оларды
орындаушылардыц
жэне
белек
процесстермен
операцияларды орындауды жауапты адамдар аныкталады;
- аяктаушы кезек - фирманыц теменп буындарына кабылданган
шеш 1мдерд! тарату жэне накты тапсырмаларды жасау, осыдан
жоспарда керсетшген мшдеттерд! жузеге асыру басталады.
Фирма 1Ш1Н жоспарлауды уйымдастыру бойынша ею
теоретикалык кезкарас, жопарлауды уйымдастырудыц ею схемасы
бар: жогарыдан томен ге, томеннен жогарыга.
- жогарыдан томенге жоспарлау. Осы схема бойынша жумыс
жогарыдан басталады. Фирма басшысы пайда бойынша жоспар
керсетюштерш, максаттар мен мшдеттерд 1 аныктайды. Содан кешн
осы керсетюштер белшек нысанда фирманыц ец томенп
курылымдарына жэне бел 1мшелерше жетюз 1лед 1, олар бел 1мшелер
жоспарларына енпзшедц
- теменнен жогарыга карай жоспарлау. Жоспарлаудыц осы
схемасын колданганда фирманыц теменп бел 1мшелер 1 жоспарлык
есептерд1 бастайды. Осыдан кешн осы керсетюштер алдагы уакыт
кезецшдеп фирманыц шаруашылык кызметщщ б Iртута с жоспарына
енед 1 .
Жоспарлаудыц кез келген схемасын колданганда фирманыц
барлык бел1мшелершщ жоспарларыныц, ещцргстж жэне еткеру
операцияларын жалпы уйлес1М1 мен с э й к е с п п кажет.
Фирма шшпк жоспарлаудыц артык элементгер! болып б1ртутас
жоспарлык баланста б!р1кт 1ршетш пайда бойынша жоспар мен каржы
33
жоспары. Соцгысында фирманьщ турактылыгыньщ керсетк 1штер 1
керш е алады.
Фирма турактылыгыньщ н еп зп керсеткш терш е мыналар
жатады: активтер - жыл аягындагы непзп жэне айналымдагы
куралдардын куны; ешмдер мен кызметтерд 1 етеруден 61 р жыл 1шшде
тускен акша куралдарыньщ сомасы сатылу келем!; накты непзп
капитал,
жер,
гимарат.
Амортизациялык
куны
шегершген
кондырмалар мен жабдыктар; «кэшлоу» пайда мен амортизациялык
туамдердщ куралатын кассалык туамдер бул фирманьщ кыска
мерз 1мд 1 рентабельдЫгш аныктауга мумкшдш бередь
2.2 Кэсшорында жоспарлау жуйесш уйымдастыру
1 шк 1 ещ йрю тк жоспарлауды уйымдастыру. Жоспарлау жуйесш
жасай отырып, эрб)р кэсшорын келеадей тугырнаманы аныктауы
кажет:
- жоспарлауды уйымдастыру максаты;
- жоспарлаудьщ уакытша м умкш ш ш п;
- жоспарлы кужатгардьщ кажетп турлерш жасау;
- жоспарлау эдютемесш тацдау;
- жоспарлау технологиясын аныктау.
Жоспарлау максаты жоспарлаудьщ непзп мшдеттерше, сондайак кэсшорын кызметшщ ерекшелшше байланысты болады. Максат
коя 61 лу - жоспарлау м ум кш ш ш пн тацдауга тэуелдг Кэсшорынньщ
уакытша тандап алган мумкш шш гш е байланысты стратегиялык
максаттар аныкталады немесе тацдап алынган даму стратегисына
сэйкес оларды белшектейд 1 . Кэсшорындагы жоспарлау эдютер1 - бул
жоспарлы керсетюштер 1 есептеудщ жэне аньщтаудьщ накты тэсшдер 1
мен эдюгерг Кэсшорында колданылатын жоспарлаудьщ келесщей
эдютерш белш керсетуге болады:
- норматива эдю (б ек тл ген мелшерлер мен нормативтер
непзшде кэсшорынньщ материал, каржы, енбек ресурстарына
кажетт 1л 1ктер 1 есептелед!, сондай-ак осы каж еттш кт 1 жабу кездер!
аныкталады);
- есептеу-талдамалык эдил (базальщ керсеткшггщ сандык мэш
мен жоспарлы кезендеп оньщ озгеру индексш талдау непзшде,
керсеткплтщ жоспарлы мэш аныкталады; бул эдю керсетгаштер
арасындагы ткелей емес, жанама езара байланыс болганда
колданылады);
- тецдестк эдю! (материалды, ецбек, каржы тецдестжтерш куру
кезшде бар ресурстар мен оган деген накты кажеттшктщ
байланысына кол жетюзшед!);
34
- жоспарлы шеш 1мдерд 1 ТИ1 МД1 ету эдютер 1 (дамудыц бфнеше
нускасын жасау жэне оньщ пшнен негурлым тш м дкш тацдау);
- экономика-математикалык улплеу (экономика-математикалык
эдютерд1 пайдалану жэне кдрреляциялык байланысгар мен
тэуелдш ктернепзш де улгшер куру). Кэсшорында жоспарлау
онд 1р!ст1 баскару дын курамдас б о л т болып табылады. Олар
уйымдастырушылык турлершщ эртурлш пмен ерекшеленедь
Баскару жуйесшщ уш н еп зп турш б о л т корсетуге болады:
1) орталыктанган;
2) ортальщтанбаган;
3) аралас, ею жуйенщ де элементтер! бар.
Баскару
жуйеа
орталыктанган
1р!
кэсшорындарда
(корпорацияларда) онд 1рют1 баскару жэне жоспарлау функциялары да
орталыктанган болады. Жогары жетекшшкте жоспарлаудьщ
орталыктанган кызмет! болады. Бул кызмет ткелей бас директорга
(президентке) немесе бас директордьщ орынбасарына (вицепрезидентке) багынады, сондай-ак болашактагы жэне агымдагы
жоспарларды жасаумен айналысады. Осылайша жоспарлаудьщ
орталыктанган жуйесшде взара байланысты кэипорынныц жумысын
уйлест 1ру жецш жэне ш ю кэсшорындык, зауытаралык жетюзулерд 1
байланыстыруга болады. Б1рак орталыктанган жоспарлау шеп езара
байланысты кэсшорындардыц б1р кешешмен шектеледь Компания
кызметшщ келемш кенейтумен, эртараптандыру урдкш кушейтумен
1 ШК1 кэсшорындык баскарудьщ орталыктанбаган жуйесш колдану
кажетт1Л1 п пайда болады.
Жоспарлаудьщ ортальщтанбанган жуйесшде компанияньщ бас
директорга ткелей (президентке) багынатын баска бел!мдер1мен
катар жоспарлаудьщ ортальщ бел 1 М1 болады. Сондай-ак енд 1р к т к
топтар мен бел1мдердщ (эр топта немесе бвл1мде) жоспарлау
бел 1мдер 1 болады. 1р1 кэсшорындарда болашакты жоспарлауды
ортальщтандыру онд1р1стк мумюндктерд! негурлым толык ескере
отырып, агымдагы жоспарды куру кезшде, кэсшорындагы жэне
бел1мдеп ынтаны арттыруга алып келетш орталыктанбаган агымдагы
жоспарлаумен уйлесу! кажет.
Жопарлаудьщ норматив™ - акпараттык базасы.Кэсшорынныц
норматив™ шаруашылыгы - бул оларды есептеу ушш эдктем елк
кужаттар жэне мелшер мен нормативтер, ал «акпараттык революция»
шартында - бул осы молшерлерд! калыптастыру ушш багдаламалар
мен мелшерлер тобы, норматива шаруашыльщты енпзу жэне
уйымдастыру бойынша нускаулар. Табиги жэне кундык нормативтер
жуйеа курдел! курылысты материалды-техникалык камтамасыз ету,
35
онд 1р!с жоспары жэне тецдестжт! куруды жеплд!ру максатында
эжоспарлаудыц барлык денгешнде кызмет етед!. «Мелшер» угымы
латын тш н ен аударганда кен магынада удерк немесе оньщ
нэтижесше багынатын ережеш бщщредь Мелшер дегетм1з ешмнщ
б1р данасын дайындау уийн каржы, энергия, жылу, материалдар,
шиюзаттардыц
абсолютп
шыгыныньщ
мумкш
болатын
(жоспарланган кезеннш енщргс шартында б ек т л ге н сапаныц немесе
жумысынын орындалуы) шамасы. Норматив дегешм13 - ецбек заттары
мен кздралдарыныц пайдаланылуыньщ, олардьщ аудан, салмак
б 1рл 1 пне
жумсалуынын
салыстырмалы
шамасын
(децгешн)
сипаттайтын
керсетюштер
(мысалы,
металдьщ
пайдалану
коэффициент! жэне т.б.), сондай-ак мелшерд 1 есептеу кезшде
колданылатын шамалар немесе мелшерд! элемент бойынша
курастырушылар.
Норматива керсетюштерш калыптастыру кезшде жоспарланган
кезецге жаца техниканы ещцру, енд 1 р к жэне оны уйымдастыру
технологиясын жетшддру бойынша непзп шаралардьщ ескершу!
кажет. Сонымен катар норматива керсетюштер непделген болуы
тшс, ягни жоспарлы есептелердщ барлык турш журпзу ушш непзш
(ецбек шыгыны, курал-жабдыдты пайдалану, материалдар жэне
шиюзаттар шыгынын жоспарлау жэне т.б.) курау кажет. Мелшер жэне
нормативтер жиынтыгы сапасы, гылым жэне техниканыц ж еистш н,
алдыцгы катарлы енд 1ргстж тэж1рибе мен 1ШК1 ещцргснк резервтер
кандай шамада ескершгендцш аныктайтын жоспардын норматива
базасын курайды. Жоспарлы мелшерлер оралымды жумысты
колданьшатын мелшерлерден темендеплер бойынша ерекшеленед 1 :
- экономикалык, уйымдастырушылык, техникалык жэне баска да
шаралардьщ жузеге асуын карастырады, жоспарды куру кезшде
белгшенген езгерютерд], ецщрш шартында ескередц
- кебшесе, жоспарлы кезенде кол жетюзшетш шыгындардыц
орташа децгешн керсетедь Кэсшорынньщ норматива базасыныц
курамы кэсшорынньщ агымдагы, орташа мерз1мдеп жэне узак
мерз) мдеп керсетюштерш жасау талаптарына жауап беру! тшс.
Сонымен катар агымдагы жоспарды есептеу ушш колданылатын
мелшерлер ереже бойынша кэсшорынньщ орташа мерз 1мдеп жэне
узак мерз1мдеп жеке мелшерлер1мен салыстырмалы болуы тшс.
Кэсшорында кызмет ететш мелшерлер мен норманмтвтер арасында
келеС1лерд1 белш керсетуге болады:
1) материалды нормативтер;
2) ецбек нормативтер!;
3) куетпзбелк-жоспарлы нормативтер жэне т.б.
36
Материалды нарык жагдайында, ешм данасын дайындауга
жумсалатын н еп зп внд 1р 1СТ1к ресурстардыц шыгыныныц шамасын
(жумыстыц,
кызметтщ
орындалуы)сипаттайды.
Материалды
нормативтерге жататындар ецбек заттарыныц жэне енд1рю
корларыныц шыгын (буйым материалдары мен шиюзагтарыныц
шыгын молшер!, белшек, ешм тур1 (жумыс, кызмет), станок
жуктемеа мен ауысымдьщ коэффициент!, жабдыктыц жумыс аткару
тэрт 1б 1 , ешм шыгымыныц коэффициент!, жабдьщты пайдаланудыц
экстенсиви жэне белсендо коэффициенттер 1, станоктардыц еш м дш к
коэффициент!, жабдыкты жацарту жэне куаты бойынша пайдалану
коэффициент! жэне т.б.) мелшерг Ецбектщ молшер! мен нормативтер 1
адамныц (кэсшкерлж, шаруашылык, ощпрюпк жэне т.б.) ецбек
кызметшщ эр тур!н жузеге асыратын ецбек шыгыныныц шамасын
аныктайды. Ецбек мелшерше жататындар: еш м дш к молшер 1, кызмет
корсету молшер 1 жэне норматива саны.
Куштзбелж-жоспарлы нормативтер ещиркт! уйымдастыруда
улкен рол аткарады. Олардын непзшде кэсшорынньщ каркынды
жумысыныц орындалу т^збеп жасалады, кэсшорынныц непзп
корларын толык пайдалану децгешжоспарланады, аякталмаган
ещ цркке кажетп айналмапы корлар есептеледь Кунтобелжжоспарлы нормативтердщ непзп турлерк буйымныц ещцрютж
циклшщ узактыгы, белшектерд 1 ендеу партиясыныц молшер!,
енд1ркте партиялардьщ кайталану кезектш п, толымды пзбек тип!,
технологиялык шек бойынша куцпзбелк алга шыгу, аякталмаган
енд 1рютеп материалдар мелшерь в щ и р к т уйымдастыру типше
тэуелд 1 (жаппай, топтамалы немесе б!рл1кт1 ) кунттзбелж норматив
курамы озгеред!.
Жоспар сапасы коб!несе, акпараттыц сеш мдш пмен аныкталады.
Акпарат дегетм1з нысан жагдайы немесе к жагдайы жвн'шде
мэл 1меттер немесе акпараттар. Акпарат бул кэсшорынньщ немесе
оныц жекелеген бвл 1мшелершщ ещцрктс-шаруашылык кызметшщ
нэтижес! женшде хабарлама. Акпарат сол жуйеге катысты 1ш и жэне
сол жуйеге келш тусетш сырткы акпарат болып бвлшедг Жуйенщ
дурыс кызмет ету 1 , жоспарлануы жэне баскарылуы ушш кажетт!
мэл!меттерден туратын кужаттар жиынтыгы акпараттык базаны
курайды. Жоспарлау ушш кажетп акпарат, жоспарлаудьщ эрб!р
жуйес! уш!н алдын ала курастырылган акпараттар тсм.чпмен
камтамасыз етшедь ТЫм эрб 1р жуйе ушш акпараттык курамын
калыптастыру жолымен жоспарлау мшдеттершщ мазмунына,
жоспарлау урдкш де колданылатын мэл1 меттер жиынтыгына терец
журпзшген талдау непзшде жасалады. Акпараттык базаныц алгашкы
37
бшпп - мэл 1 меттер тобы, ягни жумыстын белгш б]р кезецше жататын
пайдалану гэсш мен курамы бойынша б'фтек'п керсетюштердщ
жиынтыгы. Акпараттар тобы норматив^-акпараттык, агымдагы
акпараттык жэне акпараттык болып яактеледо. Акпараттык базаньщ
д у р ы с уйымдастырылуы жоспарлы шешмнщ оралымдылыгы мен
тш м дш пне тэуелд 1 болады. Акпараттык базаныц калыптасуындагы
к у р д е л 1С1 норматив^
акпарат болып саналады. Нормативтер
кэсшорынды жоспарлаудьщ барлык жуйелер 1 бойынша арнайы
топпен жасалады. Жумысты жоспарлаудьщ норматив^ базасын
жасаудагы киындыктарга, мысалы, инженерлж жумысты орындау
ерекшел1 ктер 1 жатады. Акпараттык жуйеш жасаушылар агымдагы
жоспар тужырымдамасымен жетекишйк ете отырып, материалдьщ
кэсшорын технологиясыньщ барлык сатысынан етуш (шиюзат,
материалдар жэне жартылай в вдел ген ешмдерден бастап, дайын
етм нщ
шыгуы
мен
етк Ы л у те
дейш)
карастырады.
Жоспарлаушылардьщ
жумысында
эаресе
б1р1гу
акпараттык
жуйелершдеп алгашкы мэл1меттерд1 пайдалануды камтамасыз ету
мацызды. Бул жагдайда, жоспарлаудан улкен пайда табуга болады.
2.3 Жоспарлау нысаны мен кезендер!, жоспарлаудын жуйел 1к
ЭД1С1
Дерективт! жэне индекативп жоспарлау.Директивт 1 жоспарлау
оны орындайтын беллм уипн мш дегп болып саналады. Директива
жоспарлау нарыктык катынаста балама туршде бола отырып,
мемлекетпк баскару мен кэсшкерлште, мысалы, кэсшорында
агымдагы жоспарлау ушш колданылады. Индикативт! жоспарлау
макроденгейде жш колданылады. Индикативт! жоспарлаудын
тапсырмасы орындалуы мш дегп болмайды. Олар элеуметпкэкономикалык саясат багамындагы мемлекетпк баскару органыньщ
Э31рлеу
мен
калыптасуы
нэтижесшде
аныкталынган
елдщ
экономикасыныьщ даму багыты мен керсетгаштерш сипаттайды.
Индикативт 1
жоспарлау
елдщ
элеуметпк-экономикалык
дамуынын жалпы тужырымдамасынан, элеуметпк-экономикалык
дамуды болжаудан, мемлекетпк
жэне
аймактык максатты
багдарламалардан жэне экономикалык реттепштер жуйесшен турады.
Индикатвт1 жоспарга мшдегп тапсырмалардьщ шектелген саны гана
к!ру! мумкш. Индикативт1 жоспарлау директвт1 жоспардан айрыкша
ерекшеленед! жэне мш дегп сипатта емес, усынылатын сипатта
болады, сонымен катар ол жанама реттеуге, экономикалык
нормативтер мен жещ лдктер жуйесш, табиги керсеткпптер 1 емес
кундылык керсетк1штерд1 пайдалануга непзделген. Кэсшорын
38
индикативп жоспарды келесщей нысндардьщ б1ршде жузеге асыруда
катыса алады:
1) республикалык немесе аймактык максатты кешенд!
багдарламаларда катысу;
»
2) 6 Н1МД1 жетюзу, мемлекетпк кажетплш ушш кызмет пен
жумыстардын орындалуы. Индикатив'п жоспарлау микродецгейде де,
оньщ !Ш1нде болашакты жоспарлауды куруда жэне жасауда
колданылады. Мазмуны, максатты жэне мшдеттерше байланысты
жоспарлаудын келес щей нысандарын саралауга болады.
Жоспарлау децгеш бойынша жоспарлады саралау. Жоспарлы
кезец (жоспарлау децгеш) узактыгы бойынша келесшерге бвлшедк
- узак мерз 1.мд1 (болашакты) жоспарлау;
- орташа мерз1 мд 1 (б;р жылдан жогары ) жоспарлау;
- кыска мерз1мд1 (агымдагы) жоспарлау. Болашакты жоспарлауды
баска жоспарлаудан болжа нысаны бойынша айыруга болады. Болжау
жоспарлаудын ажырамас элемент бола отырып, болашактагы м ум кш
жагдайы бар тэж 1рибел 1к мшеметтерге суйене отырып, суреттемесш
керсететш эд к болып табылады жэне удерк пен кэсшорынньщ даму
езгеркш е карай агымды суреттемесш аныктайды. Маркетинг,
кэсшкерлк, инвестициялау, инновация облысында кабылданатын
кептеген шеипмдер болашакта болатын жагдайларды багалауга
непзделген, ягни болашакта болатын жагдайлардын болжамы болады.
Жоспарланган нысанньщ немесе удергстщ дамуыныц эр турл 1
баламаларын болжау комепмен аныктау жэне тщмд 1 баламаны
таидауды непздеу болжауды болашакты жоспарлаудыц кезецдершщ
б 1р 1 ретшде карастыруга мумюндш бередк
Орташа мерз1мд| жоспарлау б'ф жылдан бес жылга дешн
жасалынады. Агымдагы жоспарлау б!р жылга деш нп кезецце жузеге
асады жэне жарты жылдык, токсандык, айлык, апталык жэне тэулштчк
жоспарлаудан турады. Жекелеген кэсшорындар орташа мерз1мд1
жоспарлауды агымдагымен б 1р 1кттред1 : езгермел 1 бес жылдык (уш
жылдык) жоспар курылады, онда б 1ршш 1 жыл агымдагы жоспар
децгешне дешн белшектелш керсет 1лед 1 . АКШ-та кэсшорындарда
жоспарлау б1р жылдан уш жылга дешн жузеге асады. Жапонияда
жоспарлар корпорацияларда 5 жылдан 15 жылга дешн жасалады.
Жылдык жоспарлар эс1ресе нарыктык экономикага етуге дешнп
соцгы жылдары жш реттелш отырады. Сондыктан кэсшорынньщ
агымдагы кызметш жоспарлаудыц непзп токсандык жэне айлык
жоспарлар болды. Каз1р п уакытта «ем 1 р суру» мэселеа бар
кэсшорындарда кэсшорынньщ агымдагы кызметш жоспарлау непз1
токсандык жэне айлык жоспарлар болып табылады.
39
Максат тур! бойынша жоспарларды саралау. Койылган максат
мацыздылыгы (максат тур1, жоспарлы шеиимдер мазмуны немесе
тартылатын инвестиция жэне материалды ресурстар келем1) бойынша
болшедк
- стратегиялык жоспарлау;
- тактикалык жоспарлау;
- оралымды жоспарлау;
- инвестициялык жобалау;
- бизнес-жоспар. Осылайша болашактык жоспарлау стратегиялык
мшдеттерд 1 шешуге багытталган узак; мерз1 мд 1 жоспарларды
калыптастырудан турады. Стратегиялык жоспарлау - сырткы ортаньщ
басты факторы ретшде нарыктык муддеге, нарыкты есепке алуга
жоспарлауды айкын багыттау болып табылады. Стратегиялык
баскарудьщ курамдас элемент! ретшде стратегиялык жоспарлау балама нусканы 1здеудщ кеп кезевдц урд1С1, олардьщ ец тш м дкш
тавдау, осы тандаудьщ непзшде жалпы даму стратегиясын куру, оны
жузеге асырудьщ арнайы тетЫн калыптастыру.
Элемд 1к тэж1рибе бойынша кобшесе узак мерз 1мд! жэне
стратегиялык жоспарлау т у с ш п колданылады. Узак мерз1мд 1
жоспарлау дамудын калыптаскан урдкш щ алдагы уакытта болатынын
жэне оларды жоспарлау улпсш де болашакты багалау ушш нег 13
болады. Болашактагы дамуга е т к е н зандылыктар мен курылымдык
сипаттамаларды ауыстыру, мундай ьщгайдьщ ерекшел1Г1 мен
кемш1Л1Г1 болып табылады, себеб1 болашак е т к е н кезенге К ар аган д а
жаксы болатындыгына ум 1ттел 1нед 1 . Стратегиялык жоспарлаудьщ
непз 1 болып «максат агашын» жэне жоспарлау багдарламасын куру,
жагдайлык улпнщ непз!нде жоспарлар жасау, шаруашылык эрекеттер
баламаларын сарапты жэне матрицалык багалау жэне т.б. саналады.
Жалпы корпоратив’п стратегиялык жоспарды жасаудьщ ерекше
кагидасы - оларды болашактан каз1рге дешн куру. Жоспарлаудьщ бул
нысаны 1р1 енерк1С1пт1к кэсшорынньщ стратегиялык баскару
тужырымдамасына жазылады (концерн, консорциум, картель жэне
т.б.). Стратегияны тацдау кезхнде жаца стратегияньщ кэсшорынньщ
жинакталган элеуетгне сэйкес болуын ескеру кажет.
в н е р к э с ш 'п к кэс1Порынньщ узак мерз1мд1 жоспарлау жуйес!нде
агымдагы корытындыларды багалау жэне сырткы ортаны болжау
нег131нде стратегиялык мэселелерд! аныктау жург131лед1. Узак
мерз1мд! стратегиялык саясат калыптасады, стратегияны б|р1кт!ру
уш!н орташа мерз1мд1 жоспарлар кабылданады. Максаттар эр екет ету
багдарламасына, бюджетке, кэс1Порынньщ эрб1р непзг1 бел1мшелер|
уш!Н жасалган пайда жоспарына айналады. Бел 1 мшен 1 ц жоспарды
40
орындауы бойынша мэл1меттер1 жиналады, олардьщ орындалуына
бака бершед 1 жэне уза к мерз!мд1 жоспарлардыц (кебшесе жана буйым
бойынша), сондай-ак жылдык жоспардын (кебшесе бурынгы буйым
бойынша), непзшде жоспардан накты керсетюштердщ ауыткуы
бойынша бакылау журпзшедх. 1р> жапондык корпорациялардыц 70-80
пайызы узак мерз1мд 1 жоспарлау жуйесш колданады. Стратегиялык
жоспарлау пзбеки-параллельд! жузеге асатын жэне келесщей терт
шеш 1мд 1 камтитын кеп кезещи удерю:
1) бизнеса аныктау (енд1р1лген ешмд 1, техника-экономикалык
керсетк1штерД1 ескере отырып, жумыс пен кызметп, тутынушылык
касиетш суреттейд 1 , сол ешм нарыгыныц келемш багалау, нарыкты
сегменттеу);
2) бизнес миссиясы (рел1) - олардыц сандык елшемшдеп
кептеген зерттелген максаттар, ягни миссия - даму максатын
керсететш сандык елшемдердщ жиынтыгы (сатылу келемшщ есу
каркыны, нарык уллсш щ мелшер 1 , пайдалылык жэне табыстылык
децгеш, таза табыстын шамасы жэне акшалай квлем1 жэне т.б. ).
3) аткарымдык стратегия - ецбек ресурстары жэне каржы,
инвестиция, енд1р1с, маркетинг, зерттеу облысындагы стратегия.
4) бюджеттеу - багдарлама, жоспар, стратегияныц жузеге асуын
камтамасыз ететш бюджеттерд 1 куру жэне ресурстарды белу жуйесш
калыптастыру.
Стратегиялык жоспарлау езшщ непзшде кабылданган жоспарлы
шеш 1мдерд 1 жыл сайын реттеу, сондай-ак осы жоспарларды орындау
бойынша сэйкес шараларды кайта карастыру. Осыдан келш,
стратегиялык жоспарлаудыц ерекше белпс! кебшесе кэсшорынныц
келем! мен мелшерше непзделген жоспарлы кезеннщ икемдЫ п
болып табылады.
Тактикалык жоспарлау - кэсшорын стратегиясыньщ жаца
мумюцщктерш жузеге асыру ушш, дэстурл! кабылданатын немесе
алдын ала бекгплген жетютсктер ушш кажетп мшдетгер мен
корларды непздеу ушш салдарлар жасау удеркь
1шк1 енд 1р 1ст 1к шаруашылык тетш н камтитын, техникаэкономикалык жоспардыц непзшде кэсшорынныц курылымдык
бел 1мшелершщ арасында байланыс орнайды, ецщрюте гылыми
непзделген парапарлы жэне непзп кызмет турлер! бойынша
кызметтер жасалады, сондай-ак олардыц орындалуына бакылау
журпзшедь Каз1рп жагдайда бюджеттеу жоспарлаудын жэне
мемлекетпк баскару мен кэсшкерлште бакылаудыц непзп куралы
болып табылады.
41
Кэсшорын бюджет'1 - белпл 1 б!р кезецге кэсшорын саясаты мен
мшдеттерш, максатын керсететш кэсшорынньщ шаруашылык
операцияларыныц барлык аспекплерш камтитын жоспар.
Оралымды жоспарлау кыска мерз!мд 1 кезенде кэсшорын
кызметшщ накты сурактарын шешу жэне тактиклык жоспарлау
керсетюштерш
нактылауга
арналган.
Оралымды
жоспарлау
жоспардын жогары денгейде белшектенуш сипаттайды, багыты
санаулы жэне колданылатын эдк-тэсьчдер эр турл 1 болуымен
сипатталады.
Инвеститциялык жобалар (курдел 1 салым жоспарлары) ещцрктш
куатты арттыруга багытталган, узак мер31мд1 сипатпен сипатталады.
Бизнес-жоспар жана кэсшорын жэне уйымныц курылуьш непздеу
у пин, нарыкка шыгу жэне шаруашылык кызметтщ пайдалылыгын
камтамасыз ету ушш журпзшедь
Баска да белплер бойынша жоспарды саралау. Жоспар
турлерк сондай-ак келес1дей белплерге байланысты ж1ктелу1 мумкш:
1) шаруашылык кызметтш мазмуны - зерттеулер (ГЗЖ жэне
УКЖ), енд1рю, маркетинг, етк 1зу, персонал, материалды жэне
шикззатты сатып алу, инвестиция каржы жоспарлары;
2) баскару децгей! жэне кэсшорынньщ уйымдастырушылык
курылымы - корпоративт!, кэс1порындык жоспарлау, филиалдардыц
жоспары, цехтык жоспарлау жуйес1 , жоспарлаудыц енд 1р 1ст 1к жуйес!
(бел 1мше, бригада, жумыс орны жэне т.б.);
3) пайдалану саласы бойынша - цехаралык, цех 1Ш1Л1к,
бригадалык, жеке;
4) жоспарлау нысаны - максатты жоспарлау (стратегияльщ жэне
тактикалык максаггарды аньщтау), багдарламалык жоспарлау (накты
багдарламаларды жасау жэне жузеге асыру, мысалы, маркетинг,
631НД1К кунды томендету, енд 1ргст1к багдарламалар, втк!зу) жэне
корларды жоспарлау (максатка жету уипн кажетт! куралдарын
аныктау, персоналды жоспарлау, енд 1р 1ст 1 ц техникалык кайта
жабдыкталуы);
5) жоспарлау т е р ен д т - шектелген жоспарлау (бер1лген
керсеткштермен шектелген, мысалы, бвл1мшелер сомасы бойынша
цехты, цехтар сомасы бойынша зауытты жоспарлау) жэне
белшектерд1 жоспарлау (терец есептеу жэне удерк пен жоспарланган
нысанда суреттеу);
6) камту децгеш бойынша (барлык кезецдер мен керсетюштер)
жалпы жэне белш екп (белгш б!р кезецдер, керсетк 1 штер жэне
облыстар) жоспарлау;
42
7) жасау кезендер! бойынша - (жоспар жобалары жасалады)
алдын ала жэне сонгы (бекшлгеннен кейш жоспарлар зацды кушше
ие болады) жоспарлау;
8) уакыт бойынша жоспарлаудьщ у й л еам д ш п - тпбек-п (эр
турл1 жоспарларды жоспарлдаудьщ келкшген т!збект 1 жузеге
асырылатын удеркп) жоспарлау жэне б'ф уакытылы (барлык
жоспарлардьщ керсетюштер! жоспарлау кезеншде аныкталады)
жоспарлау;
9) мэл1меттердщ езгерюш есепке алу бойынша - катан Дэне
икемд 1 жоспарлау.
Жоспарлау
кезецдерь
Жоспарлы
кызмет
каз1рп
менеджменттш
непзп
функцияларыньщ
бтр!.
Баскарудьщ
орталыктанган
жуйес!
жоспарлы-экономикалык
бел 1м
жэне
кэсшорындагы бухгалтерияга белшед 1 , ейткеш акша кобшесе есептеу
функциясын
орындайды.
Нарыктык экономика жагдайында,
кэсшорын стратегиясыньщ непз 1 юрю пен шыгысты жоспарлау
болады; жоспарлаудьщ каржылык аспектю 1 (бюджеттеу) жоспар
жасау кезшде жэне оны нактылап, орындау кезшде непз 1 болып
табылады.
Жоспарлаудьщ
бастапкы
кезещ
бола
отырып,
кэсшорынньщ даму максатын тавдауга, эрекет ету багдарламасын
аныктауга, койылган максатка жету эдютер! мен шараларын жасауга
багытталган удерктен турады. Жоспарлау у д ер 1С1 бес кезенге
белшген.
Б 1р 1 нш 1 кезевде болжау журпзшед!, алдымен бар ресурстарды
болжау максатында белгш б!р факгорларга жуйел! талдау жасалады.
Болжау жоспарга непзделген м ум кш дтн керсетедь Еюнип кезевде
кэсшорынды дамыту баламасына тавдау жасаланып, салыстыру
журпзшедь Баскаруда койылган мшдетпц шеипмшс б1рьщгай
болмайды.
Сондыктан эр турл 1 тугырнамада баламаны багалау кажет
(пайдаланылатын
ресурстардьщ
пайдалылыгын,
элеумегпкэкологоиялык мэнш жэне т.б.) жэне негурлым ьщгайлы баламасын
тавдау. Уилн пи кезен - максатты калыптастыру жэне мшдегп кою.
Максатты дэл аныктап, оган жету мерз1мдерш аныктау кажет.
Тертшип кезевде жумыстьщ сэйкес т1збеп мен эрекет ету
багдарламасы жасалады. эрекет ету багдарламасын жасау ушш
кабылданатын мшдеттердщ орындалуыньщ уакытша тобектшж пен
кезектш пн бегату кажет.
Бесшше кезевде багдарламаны кундык багалау жэне б 1ршип
кезекте каржылык ресурстарды белу жургЫледк Бухгалтерлк есептщ
баска жуйесше (негурлым тшмдГ) суйенетш каз1рп элемдш
43
тэж!рибеде бул кезен бюджеттеу, ягни бю джета калыптастыру деп
аталады. Ол еткен барлык материалдарды жалпылап, кундык гурде
кужаттардьщ стандартты жинагы туршде усынуга арналган.
2.4 1скерл1к органы жоспарлау (бизнес-жоспар куру)
Бизнес-жоспар агылшын тш нен аударганда «кэсшкерлк 1Сэрекет жоспары», «кэсшкерл1ктщ жоспары» деп аударылады. Бизнесжоспар дьщ ею кагидалы багыты бар:
- 1 шю кэсшорынныц кэсш керлк ю-эрекетш е зш д к багалау жэне
жузеге асыру кезендерше бел ш ген жобалык усыныстардын
багдарламаларын дайындау;
- сырткы - кызыккан кэсшорындар мен уйымдар, мемлекетпк
жэне жергшкт) уйымдарга, сырткы инвесторларга уйымдыктехникалык,
каржылык-экономикалык
жэне
баска
да
артыкшылыктары жоншде акпараттар жатады.
Жоспарлау тэж 1рибесшщ максатына карай бизнес-жоспарлардыц
б!рнеше
турлер 1
белгш :
ещ црю тк
бизнес-жоспар
немесе
кэсшорынды дамыту бизнес-жоспары; инвестициялык бизнес-жоспар,
жаца кэс 1 порынды, жана тауар мен кызметтерд1 курудын бизнесжоспары; несие алу ушш бизнес-жоспар жэне т.б.
Бизнес-жоспардьщ курылымы, келем 1 мен курамы кэсшорыннын
максаттарымен, ю-эрекет турлер 1мен, елшемдер1мен аныкталады.
Сонымен катар бизнес-жоспарды эз1рлеудщ 1шю логикасы мен
жалпыга танымал кагидалары болуга тш сп. Бизнес-жоспар мэтнп 25
парактан аспауы кажет жэне келес 1 бел 1мдерден турады:
- туйшдеме;
- кэсшорын мен оньщ ешмш щ жалпы сипатгамасы;
- маркетинг жоспары;
- 0 нд1р 1с жоспары;
- уйымдык жоспар;
- каржылык жоспар.
- тэуекелдьпкп багалау жэне сактандыру.
Туйшдеме. Бизнес-жоспар жасалганнан кешн туйшдеме
курастырылады. Н епзп максаты - усынылатын жобага каражаттарды
енпзу к а ж е т пн дэлелдеу. Туйшдеме бизнес-жоспар комьютерге
басылган мэтшнщ уш бетше кыскаша шолудан турады. Бул жоба
жарнамасы, содыктан оньщ мазмуны кыска да накты болуы кажет.
Тушндемеге тусш ктеме жеткшкт! дэрежеде еркш жазылуы тию,
б!рак мэт 1нд 1 бизнес-жоспардьщ максаттары мен мэселелершен бастау
керек. Кешннен зерттелепн ещцрюке карагандагы нарыктагы жэне
саладагы кэсшорыннын ешм артыкшылыктарына, кэсшорынныц
44
ресурстарына жэне оньщ агымдагы каржылык ресурстарына, енд 1р 1сп
жэне табысты жогарылату мумюншшктерше, инвеста цияньщ
кажеттшктерше жэне оларды пайдалану багыттарына, усынылатын
каржыландыру кездерше жэне карьг^арды кайтару тэрпбше, жобаны
кже асырудагы тэуекелдшкерге, онддргстщ экономикалык тш м дш пн
непздеуге тусш ктеме бершедк
Кэсшорын мен оныц вшмшщ жалпы сипаттамасы. Ен
алдымен кэсшорын гс-эрекет ететш экономика саласына сипаттама
бер 1лед 1, саланьщ даму кезендер 1 мен урд 1стер 1 (уш непзп тур! туракты даму, дамушы жэне дагдарыстык жагдай) корсетшед!,
сондай-ак кэсшорынньщ саладагы орны корсетшедь Кэсшорынга
сипаттама бершгенде оньщ нарыктагы баска уйымдар мен
компаниялардан келеа ерекшел!ктерше назар аудару кажет:
- кэсшорынньщ толык жэне кыскартылган атауы, оны ттркеу
орны мен куш, тчркеу куашпнщ ном|р! мен салык кызметшдеп есепке
алу н0 М1р 1 , кэсшорынньщ кукыктьщ мекен-жайы, банк деректемелерь
- кэсшорынньщ уйымдык-кухыктык нысаны;
- жаргылык капиталыньщ мелшер1;
- непзп менхшк иелершщ жаргылык капиталдагы улесш
кврсеткен Т131М1, олардьщ эркайсысыньщ кэсшорынды кургандагы
жэне кызметшдеп рв.ш;
- кэсшорынньщ непзп ю-эрекет тур 1 ;
- соцгы уш жыл 1Ш1ндеп кэсшорынньщ каржылык тш мдш к
керсетк 1штер 1 ;
кэсшорын миссиясыньщ калыптасуы, алдьщгы жэне
болашактагы максаттары мен мэселелерц
- кэсшорын усынатын 0 н1 м мен кызмеггер нарыгыньщ колем:;
- кэсшорынньщ бэсекелестш артыкшылыктары;
- кэсшорын мэселелерц
- баскарудьщ жогаргы шешндеп басшылардьщ сипаттамасы: бас
директор, орындаушы директор, директорлар, бас бухгалтер (теп, аты,
экесшщ аты, жасы, б|Д1М1 , б!л 1 кт!Л1Г1 , алдьщгы уш жумыс орны мен
кызмет1, ондагы кызмет ету мерз 1м 1);
- кэсшорын мен бэсекелестершщ кушгп жэне элс1з жактарын
талдау жэне багалау.
Кешннен нарыкка усы ныл атын ешм мен кызметтерге тутынушы
тургысынан тусшштеме жэне аныктама бершедь Оларды бэсекелестер
етм1мен салыстырып, ошмд1 жет1ЛД1ру жэне енд1р1СТ1 дамыту
кажетплш непзделедь Бизнес-жоспардьщ бул бел1М1 тусш ктеме беру
туршде болады. Онда кэсшорын усынылатын тауарлардьщ бэсекелес
тауарларына Караганда артыкшылыктары, оларндьщ техника-
45
экономикалык сипаттамалары, жет1лд1ру мен турленд 1ру жолдары
керсет!лед 1 . Кебшесе бизнес-жоспарда ешмнщ (тауардьщ) келесл
сипаттамалары керсетшедп
- ешмнщ аткарымдык максаты;
- косалык онд1рюте пайдалануды ескергендеп, ешмд 1 пайдалану
максаттары;
- сапалык керсетюштер (узактыгы, сеш м дш п , пайдалану жэне
жендеу
карапайымдылыгы
мен
каушс1зд1п,
кабылданган
стандарттарга ешмнщ сэйкест!п, технологиялыгы, эмбебаптыгы, акау
пайызы, сапаны бакылауга, сату алдындагы, сатудан кейшп жэне
кепшдемелш кызмет керсетуге талаптар);
- сырткы безенд 1ру мен кораптау;
- ешмнщ каз1рг1 кездеп сатысы (ой, жумыс жобасы, тэж 1рибел 1 к
улп, топтамалы енд 1рю жэне т.б.);
- тауардьщ (кызметтщ) артыкшылыктарына, элс1з жэне к у и т
жактарына тусш ктеме беру;
- баска тауарлармен салыстыру;
- 0 шмд 1 (кызметп) жет 1лд!руд 1н непзп багыттары.
Маркетинг жоспары. Бул бел 1 мде кэсшорын мумкшшшктерш
нарык жагдайларына сэйкестенд 1ретш маркетинг стратегиясына
тусш ктем е бершедь Маркетинг жоспары келес 1 бел!мдерден турады:
- маркетинг максаттары мен стратегиялары;
- тауар нарыктарын кешенд 1 талдау жэне жобалау;
- баганын калыптасуы;
- тауарды (кызметп) тарату жуйесш тандау;
- жарнама;
- сатуды ынталандыру эдктерк клиенттерге сервистш кызмет
керсетуд1 уйымдастыру.
Кешенд! талдау бизнес-жоспар дайындаудьщ н еп зп кезецдер1
болып табылады жэне шартты турде терт кезецнен турады. Б1ршип
кезедде - нарыктьщ ыктимал сыйымдылыгын багалау, ягни белгш
аймактьщ тутынушылары б1р айда, токсанда немесе жылда сатып
алатын тауарлардьщ жалпы келем1 аныкталады. Екшын кезенде нарык жагдаяты непзшде сатудьщ ыктимал келемш багалау, ягни
белгш мумюншшктерд! есепке алганда сату колемш аныктау.
Ушшнп кезенде - тутынушыларды белгш белгшер! бойынша топтау
непзшде нарыкты сегменттеу журпзшедгтертпшп кезенде - нарыкты
кешенд! багалау, ягни болашакка сату келемшщ жобасын дайындау.
1 р 1 кэсшорындарда мундай болжауды эз1рлеу эр турл! эдктердщ
(статистикалык акпараттьщ кеп келемш пайдалану аркылы
математикалык улгшеу, маркетинга к зерттеулер журпзу жэне т.б.)
46
кемепмен
аньщталуы мумкш.
Шагын
жэне
орта бизнес
кэсщорындарында кебшесе тутынушыларга сауалнама, кэсшорын
менеджерлершщ сараптамалык багалауларын журпзу аркылы
шектеледь Тауар багасы кептеген факторларды ескерш аныкталады:
ешмнщ 631НД1К куны, тауардьщ ф екш е артыкшылыктары, онын
сапасы, бэсекелестердщ уксас тауарларга немесе алмастырушы
тауарларга багасы, бершген тауарларга сураныспен аныкталган
багалар. Баганы бек 1ту эдк! мен кэсшорын жоспарлаган бага децгеш
кэсшорында
бага
саясатынын
калыптасканын
керсетед!.
Маркетингтеп бага саясаты темендеплерд1 камтитыды:
- нарыкка шыгу;
- нарыктан бэсекелестерд 1 ыгыстыру;
- жана тауарды нарыкка шыгару;
- «нарыктан каймакты калкып алу» стратегиясы непзшде жогары
пайданы алу;ешмд 1 енд 1ру жэне сатуга байланысты шыгындардьщ
орнын тез арада толтыру;
- кэсшорыннын нарыктагы улесш кенейту жэне б!р калыпга
устау жэне т.б.
Жарнаманьщ непзп функцияларыньщ б!р1 - бэсекелес тауарлар
арасынан жеке сипаттамаларымен ерекшеленетш, тек осы тауар
турше гана тэн (тугынушылык касиеттершщ кайталанбауы, жогары
сапасы немесе темен багасы, корапталуы) ешмд 1 белш керсету
болады. Жарнама белш нде жарнаманьщ тип! (тауарлык жэне
фирмалык) жэне жарнаманы тарату куралдары (сырткы жарнама,
басылым ен!мдер 1 , радио жэне тележарнамасы, келнстеп жарнама
жэне т.б.) тандалады. Кэсшорын жарнаманы ез 1 немее мамандардыц
кемепмен жасайтынын шешу! керек. Жарнама - кымбат ю-шара,
сондыктан жобаны 1 ске асыру кезещне жарнаманьщ бюджетш
аныктау кажет.. Жарнамага кететш шыгындар «внд1рш жоспары»
ббЛ1М1 нде керсет!лед1. Кэсшорындагы суранысгы калыптастыру ж эне
е н 1МД1 етк 1зуд 1 ынталандыру жуйесше туешштеме бер!лед|. Сервисп
кенейтудщ
кэсшорын
тауарларыньщ
бэсекеге
кабш еттшпн
жогарылатуда мэш зор. Бул бел 1мшеде сервиспк кызметтердщ сату
алдындагы, сатыдан кеш нп жэне кепшдемелж кызмет керсету
шарттарын керсету кажет.
0нд|р1с жоспары. «0нд1р'|С жоспары» бел1мшде кэсшорын
жакындагы 2-3 жылда ({р! компаниялар ушш мерз!м 4-7 жылга дейш
созылуы мумкш) ТИ1МД1 ешм (кызметтер) енд 1 руд! жоспарлау жолына
туешктеме бередь Бул бел 1мде - тауарлар кайда дайындалатыны,
кандай енд 1 р 1ст 1К куаттар кажет болады, кандай жабдык кажет жэне
жевспейтш жабдыкты кайдан сатып алуга болатыны жоспарланады,
47
ендорктк агымдар п зб еп кандай, шиюзат пен материалдар юмнен
жэне кайдан сатып апынады, енддргстк б 1рлесу жоспарлана ма,
сапаны бакылау жуйес! кандай, ещйршетш ешмнщ (кызметтердщ)
езш д к куны кандай? - деген сурактарга жауап бередь Бул бвл!мнщ
курылымы жэне оны эз1рлеу кезендер! темендепдей болады:
1) ещцргс жэне ен 1мд1 сатып алу багдарламасы (жылдар бойынша
токсандарга б е л т керсету): ешмнщ эрб!р тур 1 бойынша - табиги жэне
кундык К0 р 1Н1Стег1 внд 1р 1с келем 1, табиги керш ктеп сату келем 1 , ешм
б1рлшн сату багасы, сатудан тускен табыс, еш мд 1 сатудан алынган
жалпы табыс аньщталады;
2) технологиялык удерктщ Т1збеп: жобаныц техникалык базасы
болып табылатын станокты жабдыктыц, машиналардыц жэне
куралдардын тусш1ктемес1, кажет тешетш енд'рштш куаттар, энергия
кездерше талаптар, ш и т а т , материадарга, жинактайтын ешмдерге
жэне енд 1р 1СТ1к кызметтерге кажеттшж, ещцргст! дайындауга
талаптар, ещ и рк технологиясын жет1лд1ру мумкшшЫктерц
3) 0 нд|р 1ст 1 уйымдастыруга койылатын талаптар: онеркэсттж
(курылыс, кел 1 кт1 к, сауда жэне баскалары) енд 1р 1ст 1 уйымдастыру
турлерше, кэсшорынды баскарудьщ уйымдык курылымдарына
талаптар; ещ ц рктж удеркт1 уйымдастыруга талаптар, соныц йшнде
кэсшорынньщ
косымша
шаруашылыктарын
уйымдастыруга,
енд1рктщ
техникалык дайындыгына
материалдык-техникалык
камтамасыз етуд 1 жэне ешмд! етк 1зуд 1 уйымдастыруга, маркетинг™
кызметп уйымдастыруга, кэсшорын кадрларын калыптастыруга;
енбект! уйымдастыруга талаптар;
4) непзп куралдарга кажеттшк: ещ црктж аландар мен каз!рп
жабдыктардьщ саны жэне оган сэйкес жалпы кажеттшктер; непзп
жабдыкпен жабдыктаушылар жэне оньщ шарттары (сатып алу немесе
жалга алу). жабдык лизинп. амортизация турлер! (карапайым жэне
жеделдетшген). амортизациялык аударымдар мелшер 1, жеделдетшген
амортизация мелшерш пайдалануды непздеу;
5) жабдыктаушылар мен сержтестер: кэсшорын кандай
кэсшорындармен
жэне
уйымдармен
ккерлж
карымкатынасжасайтынын аныктау кажет.шикчзат жэне материалдар (атауы,
ж етш у шарты) жэне багдарланган багалар. материал жэне шиюзатпен
камтамасыз етудщ кездерц
6) айналмалы корларга кажетплж. шиюзат жэне ма-териал, жылу
жэне электроэнергия, ыдыстар, косалкы белшектер, сондай-ак
аякталмаган енд1рк, сатып алынган жэне ез 1 дайындаган жартылай
ецделген ешмдер, болашак кезец шыгындарын талдау кажет.
7) персоналдарга жэне ецбекакыга кажеттшк. Эр мамандык
48
бойынша жумыскерлер санын керсетш, мамандыктар тЫмш куру
кажет. Сонымен б!рге мамандар мен к,ызметкерлер, непзп жэне
кемекин енд1р1с жумыскерлер! бойынша талап етшген олардьщ
б ш к т ш п н керсету кажет; ечбектт ын-таландыру жэне ецбекакы
шартын, бетмш елердщ курамы мен курылымын, персоналдарды
окыту мумкшд1ктерш, кэсшорындардьщ даму децгеш вскен сайын
персонапдар курылымындагы мумкш болатын езгер 1стерд 1 бекггу
кажет;
8) еш м е н д 1р у д щ жылдык ш ы гы ндары : ешмд1 енд!ру ж эне е т ш у
ш ы гы ндары (ж ы лды к еш мге). айны малы (ен д 1р 1с кел ем ш е парапарлы )
ж эне туракты ш ы гы ндар (енд1р1С к ел ем ш е т э у е л а з). е ш м (кызмет,
ж умы с) бхрЛШНЩ ОЗШДДК КуНЫ.
9) куры лы с куны , ж об ал ы к -см еталы к ку ж аттар д а ж эн е сметалы ккарж ы лы к есепте карасты ры лган, ж обам ен б е к т л г е н курдел 1 салы м
куры лы м ы , он ьщ ш ш д е куры лы с-курасты ру ж ум ы стары , ж абды кка
ж умсалган ш ы гы ндар ж эне баска да ш ы гы ндар.
10) экологияльщ жэне техникалык кауш азджп камтамасыз ету.
табигатты коргау шаралары.
У йы м ды к жоспар. Бул бел 1м келесщей акпараттардан турады:
1) меншш тур 1 женшде (шаруашылык сер1ктест1ктер бойынша
курылу жэне сержтестш шарты керсетЬтед!, акционерлж когамдар
бойынша - акционерлер курамы жэне оларга тиесш улестер1 ,
акционерлж когамдар бойынша шыгарылган акциялар келем 1 мен
олардьщ эмиссиясы кврсет 1лед 1);
2) кэсшорынньщ уйымдьщ курылымы женшде (кэсшорынды
баскарудьщ уйымдастырушылык сызбасы, бел1мше курамы мен
олардьщ
функциясы,
филиалдары
мен
олардьщ
еншшес
кэсшорындары, олардьщ бас кэсшорынмен уйымдастырушылык езара
байланысы);
3) персонал женшде (директорлар кецесшщ мушелер1, кыска
ем 1рбаяны жайлы аныктамалар, каржылык кужаттарга кол коюга
кукыгы барлар, жетекый курам мушелершщ арасында мшдеттерд 1
белу, жетекш 1 персоналдардьщ енбекакы мэселелер!);
4 ) к эсш оры н кы зм етш кукы кты к кам там асы з ету ж ен ш д е
(к эсш оры н н ьщ куры луы м ен кы зм ет ет у ш щ ку кы кты к аспектш ер1).
К^аржылык
жоспар.
«Каржылык
жоспар»
бел 1мшде
карастырылган материалдарды жинактап, кундык ернекте керсету
кажет. Бул бел 1м непзп болып табылады, ол бойынша жобаны жузеге
асыру шыгындары жоспарланып, оньщ тшмдыпп аныкталады.
Каржылык акпараттардьщ келем1 мен белшектену!, оньщ накты
турлер! салалык ерекшелжке, бизнес-жоспар максатына карай,
49
инвестициялар мен кредиторлар талаптарыньщ эр турл 1 болуы мумкш.
Бул бел1мде келесщей сурактарга жауап керсетшу1 ти!с: сатылу келем!
мен жалпы пайда, айналым жэне ецщрю шыгындары мен
инвестициялардын жалпы келем 1, шыгындар мен табыстардын
пайыздык аракатынасы, жеке жэне карыз корларды пайдалану, олардын
кездер! мен карыздарды телеу мерз1мдер1, салымньщ етелу мерз 1м!,
дивидендтерд! телеуд 1 бастау мерз1м1 Каржылык ресурстарга
кажеттшк, жоспарланган каржылар кездер1 мен шамаланган
каржыландырудьщ сызбасы, карыз алушылардын жауапкершш п мен
жобада кабылданган кепшджтер ж уйеа толык суретгелу1 тшс. Каржы
жоспары ею бел^мнен туруы мумюн:
1) жоспарлы-есеггп к кужаттар;
2) бизнес-жоспарды жузеге асырудыц тш мдш к керсетюштершщ
есеб 1 .
Тэж1рибеде бизнес-жоспардагы каржылык жоспардьщ б^ршпп
бел 1 Г1 кебшесе непзп уш кужатпен керсетшедк табыс жэне шыгын
жоспары, акша козгалысы мен кэсшкерлердщ активтер жэне
пассивтершщ жиынтык жоспары.
Табыс жэне шыгын жоспары.Болжам кебшесе алгашкы уш жылга
жэне келеа кезендерге жасалады. Ол келесвдей керсетюштерден
турады: тауарларды (кызмет керсету) сатудан тускен табыс; ешм
онд1р1анщ шыгындары, сатудан тускен пайда; жалпы енд 1р 1епк жэне
коммерциялык шыгындар (турлер!
бойынша),
каушс1зденд1ру;
031НД1К
кунга
енпзшген
амортизациялык аударымдар жэне
каржылык нэтижеге жаткызылатын салыктар, непзп карыздан кутылу
жэне несие пайыздарын телеу (капитал ушш пайыздар), салык
алынатын пайда; салыкка теленген пайда, таза пайда. Кужаттын
непзп мшдеп - алдагы б1рнеше жылдын ш ш де жобада керсетшген
керсетюштер денгешнде куплген пайданьщ калыптасуын керсету
(б!рш 1ш кезекте сатудан тускен табыс пен шыгындар).
Акша каражаттарыньщ козгалысы туралы жоспар (кассалы
жоспар-бюджет).Акша каражаттарын болжаудьщ непзп максаты тускен жэне жумсалган каражаттардьщ б 1ртектш 1пн тексеру, ягни
кэсшорыннын кредитор алдындагы мшдеттемелерш кэсшорыннын
есеп шотындагы акша каражаттары есеб1 мен дер уакытында телеуге
кабш еттшпн тексеру. Акша каражаттарын болжау кутшген табыстар
мен акша каражаттарыньщ телемдерш табыс пен телем баптарын
нактылап, кезендер бойынша белш керсетедь Акша каражаттары
козгалысын курудын непз 1 - сату келемш болжау болып табылады. Ол
кэсшорыннын болашак табыстарын керсетедь
50
Акша каражаттарын жоспарлау кезшде - акша агындарын,
пайыздык жэне инфляция децгешнщ езгергс, салык зандылыктарыныц
езгер1С1 факторларын ескеру кажет.
Кэсшорынньщ активтер 1 мен п^ссивтершщ жиынтыц тендеепп.
Жиынтык тецдестш кэсшорынньщ б1рден-б1р уакыттагы каржылык
жагдайын сипаттайды, кандай каржыландыру каражаттары бар
е к е н д тн жэне бул каражаттар калай пайдаланылатындыгын
керсетедь Бул тендестк жузеге асырудыц б!ршцп кезещнщ басы мен
аягында жасалуы керек. Жиынтык тендеспк несие беруил
мекемелердщ мамандарыныц улкен кызыгушылыгын тудырады,
ойткеш кэсшорынньщ кандай пассивтермен бул активтерд1 алуды
калай каржыландыратындыгын багалауга мумкшдш бередд.
Каржыландырудыц екшой бел1п - тускен каржылык акпараттарды
алу, телемге кабшеттшктщ непзп корсегкшперш есептеу, жоба
тшмдшпн багалау, капиталды кандай турде тарту тш м д ш п н аныктау
жэне оны толык канша уакытта кайтаруга болатындыгын аныктау,
жобадан алынатын тЫ м дш ю т аныктау, кэсшорынньщ каржылык
стратегиясын жасау.
Тэуекелдйпк пен каушс1зденд|руд| багалау. Бул бол1м мумкш
болатын тэуекелдшктерд1 керсетед!, тэуекелдшктщ каушн азайту
сактьщ шаралары бойынша уйымдастырушылык мэселелерден турады
жэне тэуекелдшктен сырттай каушаздецщрудщ жэне езш-ез 1
каушаздещцру багдарламасын усынады. Тэуекелдш кп аныктаудыц
мацыздылыгы оны дэл есептеуде емес, кебшесе жетекшшщ
ш еберлтне, мумкш болатын тэуекелдш кп алдын ала бшуше жэне сол
тэу екел д ткл дурыс багалауына байланысты. Тэуекелдшкт 1 багалау
мен аныктаудыц келесздей алгоритмш усынуга болады:
1) тэуекелдш к Т131МШ куру, б1рщцн кезекте - каржылыкэкономикалык тэуекелдшк (3-кесте);
2) эр тэуекелдшктщ пайда болу ыктималдыгын аныктау;
3) пайда болган жагдайда болатын шыгын мелшерш багалау;
4) пайда болу ыктималдыгы бойынша тэуекелдцпктерд!
топтастыру;
5) кэсшорын ушш колайлы тэуекелдшк децгешн бекпу жэне
тЫмде негурлым мэнд 1 тэуекелдшктерд 1 керсету;
6) тэуекелдйс децгешн томендетуге мумюндш беретш шаралар
Т131М1Н жасау.
Кэсшорын ез зияндарын езш-ез1 каушшздещцру непзшде
(кэсшорынньщ айналмалы корларыныц есебшен арнайы резерв
корларыныц калыптасуы аркылы) жэне тэуекелджтщ белгш б1р
белпш кау1пс1зденд1ру компанияларына (кэсшорынньщ онд1р1ст1к-
51
шаруашылык
жэне
инвестицияльщ-каржылык
кызметш
каушехздещйру, персоналды каушсЬдещцру) жэне уйымдарга беру
аркылы азайтуга болады.
2-кесте - Каржылык-экономикальщтэуекелдшк
Тэуекел турлер 1
Пайдага кер! ыкпалы
вш м нщ сатьшмауы
вш м нщ сату келем1 мен оган
деген сиэаныстын кенет азаюы
Сураныстьщ тураксыздыгы
Баганьщ есушен сураныстьщ
Баламалы ешмнщ пайда болуы
Сураныстьщ темендеу 1
Накты шыгыннын жоспардан асып Пайданьщ темендеу! немесе
кету!
болмауы
Электр энергиясы, тасымалдау,
Электр энергиясыньщ,
шиюзат жэне материал багасыньщ тасымалдаудын, шшазатгьщ
0Су1
жэне материалдьщ багаларыньщ
Шик 1зат жэне сатып алынатын Шиюзат пен сатып алынатын
жартылай енделген ешмдер
жартылай енделген ешмдер
багасыньщ уакытша ауыткуы
багасыньщ уакытша езгеруше
Айналмалы капиталдьщ
0 нд 1р 1с келемш щ темендеу 1
ж епспеуш ш п
немесе несие келемшщ артуы
Жабдыктаушыларга тэуелд! болу, Баганын есуше байланысты
баламалы кездердщ болмауы
пайданьщ темендеу1
Бэсекелестердщ енд|рю келемшш 0Н1МД1 сатудьщ азаюы немесе
артуы
баганьщ темендеу!
Кэсшорын
бюджетюралымды
жэне
каржылык жоспарды
байланыстырады жэне кэсшорын кызмет!нщ соцгы нэтижесш - пайда
мелшер 1 мен шамасын болжауга мумюндш беред!. Кэсшорын бюджет!
оньщ ю-эрекетшщ барлык жактарын камти отырып жэне бел1мшенщ
оралымды жоспарларына непзделе отырып, онын бел 1мшелершщ
жумысын уйлеспруип курал болып табылады. Бюджетпк жоспарлау
кэсшорынньщ каржылык есептершщ барлык акпараттык непзш
камтитын бюджетгер жуйесш куруды усынады. Бул удерю операциялык бюджеттщ жэне каржылык бюджеттщ калыптасуы
болып, ею белжке белшу 1 мумкш.
Операциялыц
бюджеткужаттардьщ
келесз
жиынтыгын
курасгыруды усынады: сату бюджет^ енд1рю бюджет 1, енд]р1спк
корлар бюджет 1 (дайын ешм, аякталмаган енд|р!с, материалдар),
материалдарга тшелей шыгындар бюджет!, енбекакыга тшелей
шыгындар бюджет!, коммерциялык шыгындар бюджет!, баскарушылык
52
шыгындар бюджета, табыс жэне шыгын бюджет! (немесе пайда жэне
залал женшде есептеме болжамында кэсшорынныц кандай табыс
алганын жэне бул кезецге кандай шыгындар болганы керсепле;и).
Кдржы бюджета акша каражаттац агымыныц бюджетан немесе
кассалык бю дж ета н (кэсшорынныц кызметанщ барлык турлер1
бойынша шыгындар мен табыстар болжанады - непзп, каржылык,
жэне инвестициялык), есеп тецдесппнщ (болжам тецдестап) жэне
инвестициялык бюджеттщ дайындыгын керсетедг
Жоспарлауды баскару функциясы ретшде 1р1 енеркэсштк
кэсшорындарда олардыц жэне эрб1р б е л 1мшесш'щ максатын б е л г ш б 1р
кезенге нактылауда, мшдетта коюда жэне оган жету жолдарын
тандауда, койылган максат пен мшдеттерд! орындау ушш кажетп
ецбек, каржы, материалды ресурстарды аныктауда жузеге асырылады.
Накты максатка жетудщ багыты мен тазбектшпн, сонымен катар
технологиялык тазбектщ жолын аныктауда кэсшорынныц жекелеген
курылымдык б е л 1мшелер1н1ц 1С-эрекетан езара байланыстыруга
багытталган
шаралар кешеш жасалады (гылыми-зерттеу жэне
тэж1рибел1К конструкторлык нускауларды ецщр^ске ещнруге, етю зуге
жэне сервистк кызмет керсетуге дешн эз1рлеу). Бул ушш нарык
жагдаятыныц
болашагын,
тутынушылык
сураныс
урдюш,
колданылатын ресурстардыц негурлым тшмд1 пайдалану мумкшдшн
бшу кажет. Сондай-ак жоспарлау маркетингпен жэне бакылаумен
туракты уйлесу1 кажет. Жоспарлау болашакты жэне агымдагы
жоспарлаудьщ езара байланысты жиынтыгы туршде жузеге асады.
Б ак ы л а у суракгары
1. Кэсш керлк кызметта жоспарлау дегенд1 калай тусш еаз
2. К эсш керлк кызметта жоспарлау урдюше токталыцыз
3.
К эсш керлк
кызметта
жоспарлау
урдюшщ
уйымдастырушылык факторлары деген не?
4. К эсш керлк кызметта жоспарлау турлерш атацыз?
5. Бизнес-жоспар - кэсш керлк жобаларды жузеге асыру жоспары
туралы айтьщыз?
6 . Бизнес-жоспарды куру э д к т ем еа жэне жасап шыгарылуы.
7. Жоспарлаудьщ келес! турлерш ата?
8. Стратегиялык жоспарлауга токталу.
9. Тактикалык жоспарлау
10. Оперативта (ш угы л) жоспарлау болып табылады?
53
3 К э с ш к е р л к к ы з м е гп карж ы ланд ы ру
К эсш керлк кызмет каржылык камтамасыз етуд1 талап етед1.
Кэсшорынньщ акша каражаттарыньщ кездер1 эдетте езш д к Ошю)
жэне баска жактардан тартылган, карызды (сырткы) болып белш едь
© з м е н ш т н д е п каражаттардьщ н еп зп кездер1 болып жаргылык
капитал, пайда немесе резервтер, кэсшорынньщ жинактары, завды
жэне жеке тулгалардын турл1 жарналары табылады.
Жаргылык капитал - кэсшорынньщ шаруашылык кызметш
жузеге асыру уш ш курылтайшылардыц салган каражаттарыньщ
соммасы.
Калыпты даму устш деп кэсшорынньщ каражаттарыньщ н еп зп
кез1 болып пайда табылады — пайда кептеген факторларга
байланысты, олардьщ ш ш д е п ец мацыздысы болып кэсшорынньщ
К1р1стер1 мен шыгыстарыньщ ара-катынасы.
К,арыз куралдары. Карьп акша каражаттарын тартудьщ н еп зп
тэс1лдер1 болып
банктерден
немесе
езге де
завды
немесе жеке
тулгалардан несие алу, сондай-ак кэс1порын уш ш ерекше борыш
м1ндеттемес1 - облигация шыгару болып табылады.
Кэсзпорын ш-эрекетш каржыландыру каражаттары олардьщ
кажетт1Л1Г1не жэне усынылган мерз1мдер1не байланысты кыска
мерз!мд1 жэне узак мерз1мд1 болып белш у! мумк!н. Кыска мерз1мд1
каражаттар
кэсшорынньщ
агымдагы
кажетт1л 1к
жабу
уш 1н
Колданылады, мысалга ецбек акыны телеу бойынша, шик1зат,
материалдар, езге де агымдагы шыгындарды телеу бойынша. Узак
мерз1мд! каражаттар енд1р1ст1к курал-жабдыктарды, козгалмайтын
мулшке телеу уш 1н, узак мерз1мге инвестицияларды жузеге асыру
ушш (жаца цехтык курылысымен, жаца курастыру линиясын к к е
косу, енд1р1ст1ц жаца турщ ен п зу) колданылады.
Инвестициялау каржы салу болып табылады. Инвестициялау
субъект1лер1 болы п мынапар саналады:
1 ) материалдык б е л 1Г1 н еп зп
куралдар, материалдыц
айналымдагы куралдары;
2 ) колга устауга келмейт1н активтер - кадрлар;
3) каржыландыру ортасы - акциялар, облигациялар, сактандыру.
Бизнеса инвестрлеудщ н еп зг1 формалары болып:
1) несие;
2) залог (к е т л д к к е алынган нэрсе);
3) факторинг;
4) лизинг табылады.
54
Несие беруин кэсшкердщ усынысын багалап, неп зп 6 кездерге
кещл аударады. Бизнесменнщ каржылык; жагдайымен танысканда
несие беруш! алдымен оньщ баланстык есеб1, пайда жэне шыгын
женш деп есеб1, соцгы жылгы акшалай айналым есеб1, табыс
салыгыньщ декларациясыньщ кеипрмеа кызыгушылык танытады.
К е п 1ЛД 1К - зат салып, карыз алу. Карыз бергеннщ колында
кепшджке калдырган зат болады. Кепшдшке кел!ктер, курылыстар
туратын, акша, кунды кагаздар т.б. салынады.
КепшдЦктщ 2 тур! бар:
1) заклад (салып кою);
2) ипотека.
Салып кою туршде кепшджке салынган нэрсе кешлд!к алушыдан
кепшдж беруш ш щ иемденуше бершед!. Сонгысы оньщ сакталуына
толык жауапкершшкт!. ^арызды кайтарган жагдайда зат кешлдж
алушыга кайтарылады.
И потекада салынган нэрсе кепшдж берушшщ пайдалануында
калдырылады, карызды уакытында кайтармаган жагдайда толык
карыз беруппге бершед!.
Ф акторингшагын
бизнесп
каржыландыру
формасы.
Факторингалык операциялар - карыз алган адамньщ карызды тез
арада етегешн немесе карызды жою м ум к й ш п турапы талап кагазын
керсету!, ал кыска мерз!мге несие беру - факторинганьщ ец коп
тараган турь 2-3 кун !шшде талап кагазы бойынша 10-36 пайыз клиент
карыз алушыньщ баска клиенттен счетына акша тускен бойда алады.
Б ак ы л ау сурактары
1.
2.
3.
4.
5.
К эсш керлк кызметп каржыландыру?
Кэсшорын к-эрекетш каржыландыру ?
Инвестиция деген не?
Инвестициялау субъектшер1 н ата?
несие туралы тусшпк?
6 . факторингтуралы тусш пк?
7. лизинг туралы тусш пк
8. К е т л д ж деген не?
9. К эстк ер лж т! мемлекет тарапынан колдауы?
10. Ипотекатуралы тусшпк?
55
4 К эсш к ер лш уйы м дарлы к а д р лы к кам там асы з ету
Кадрлык камтамасыз етудщ мэш. Потенциалды ецбек ужымына
койылатын
талаптарды
калыптастыру.
Жаца
персоналды
1здеу
каналдары жэне оны тандау эдютерь Ецбек к елю м -шартына кол
кою.
Кэсшкерлш
кызметте
енбек
ресурстарын
жоспарлау.
Жумысшылардыц кызметш багалауды етю зу эдктерь
Ецбек катынастары - б ул жумысшылар мен жумыс беруин
кел1С1М1не непзделген, ецбек зацымен карыстырылган, жумысшыньщ
б е л гш мамандыгы, кызмет орны бщйынша б е к т л г е н ецбек акыга ез
мшдеттерш
орындауы. Бул
жагдайда жумысшы
!ШК1 ережелерд1
булжытпай орындауы, ал жумыс беруцй ецбек ету уипн барлык
мумк1нд1ктерд1 жасап жагдай тугызуы кажет.
Жумыска кабылданатын адамда мынандай кужаттар болуы тшс:
жеке куэлш , зейнетакы корымен жасапган келю 1м шарт, сонымен
б 1рге, кэсшкер жумыска турушы адамныц дипломын, ецбек
ютапшасын , резюме (туй 1н ) , е м 1р баянын, кадрлар б е л 1М1Н1ц есеб1
уш1н жеке парагын , санитарлык к1тапша, неке туралы куэлш,
балаларыныц тууы туралы куэл1Г1, фотосурет т.б. талап етуге кукылы.
Жумыска алынганы туралы жеке кел1с1м шарт жасалып, жумыска
алынган адам онымен танысып колын кояды. Егер жумысшы багалы
затгарды сактау, сату, ецдеу жумыстарымен шугылданатын болса,
онда материялдык жауапкерпнлук туралы жазбаша турде кел1С1м
жасаулары тшс.
Сондай жагдайда ган , егер зиян келген болса, толык
материялдык жауапкершипк сакталады. Сонымен б1рге жумысшы
мынандай жагдайларга жауап беред1:
- мул!к пен багалы заттар сен1м хат аркылы кабылданган болса;
- егер ес1ртк1, спиртт1к 1Ш!МД1К пайдалану аркылы зиян келт1рсе;
- материялдарды, ен 1мдерд1, инструменттер мен приборларды,
жумыс КИ1М1Н эдеЙ1 б у л д 1р1п, закым келт1рсе;
- коммерциялык купияны ашу нэтижесшде зиян келт1рсе.
Жумыска 16 жаска толган, адамдар кабылданады.
жумыска, зиянды,
кабылданбайды.
кау1пт1
жумыстарга
18
жаска
Ауы р
толмагандар
Кэс1пкер жумыска алынган адамга 3 айдан аспай мерз1мш
белп леуге кукылы. Егер жумысшы ецбек мугедект1г1не ушырыса,
жумыс барысында денсаулыгына зиян келсе, денсаулыгы калпына
келгенше баска женш жумыска ауыстырып, бурынгы ецбек акысынын
айырмасын телеу кажет.
56
Мынандай жагдайларда жумыс беруий ецбек туралы келю м д!
бузу га кукылы:
- фирма жойылатын болса (1 ай бурын жазбаша турде ескертш
орташа айлык ецбек акы мелшершде^отемакы телеу тшс).
- штат кыскарганда (1 ай бурын жазбаша турде ескертш , орташа
айлык ецбек акы мелшершде втемакы теленедО.
кызметкердщ
кэс1би
мамандыгыныц
жетгспеушемесе
денсаулыгыныц жарамсыз болуы;
- уакытша жумыска жарамсыздык есебшен 2 ай бойы жумыска
келмесе (У ю м е гп ц 07. 08. 2000 ж ) № 11121 «Жумыссыздыкка
жарамсыздыкка уакыт беруге тш ст1 аурулар турш ш Т131М1» деп
аталатын каулысын карацыз.
- фирмамаен б!рге баска жерге жерге ауысудан бас тарткан
жагдайда;
- жецЫ рек жумыска ауысуга келгспеген жагдайда;
- ецбек жагдайыныц озгергенше келшпесе;
- егер тэрт1пт1к жаза колданылган жагдайда, тэртш бузушылык
кайталанса;
- ецбек мшдеттерш орындауда бгр рет улкен кате Ж1берсе;
- б!р жумыс кушнде 3 сагат кешжсе;
- жумыскы 1Ш1МД1К1Ш1П немесе ес1ртк1 пайдалану эсер 1мен келсе;
- ецбек ережесш немесе ерт кау1ПС13Д1К ережелерш сактамаган
жагдайда.
- С от шеш1м1мен жумыста урльщ жасаган болса;
- Каржы жэне багалы м ул1ктермен жумыс аткарушыларга жумыс
беруш1н1ц сен1М1 болмаган
жагдайда ;тэрбие
жумыстарымен
шугылданатын кызметкерлердщ тэрбиелш^кке жат эрекеттер1 болган
жагдайда;
- С ол
жагдайда;
фирманыц
коммерциялык
купиясын
ашып
койган
- егер жумысшы денсаулыгына байланысты, зейнеткерл 1к жасы
келгенде, баска жерге ауысуына байланысты жумыстан босату уш 1н
ет 1Н1ш берсе, онда жумыс беруин кел1С1М шартты бузып , от 1Н1Ште
кврсеттлген мерз 1мше сай жумыстан босатуы ти1с. Баска жагдайларда
жумысберуш! 0т1ншт1 б 1р ай пшнде карауы ти 1с.
Жумысшыны жумыстан босату кез1нде пайдаланбаган ецбек
демалыс уш 1н етем акы толенед!. Егер жумысшы жумыска 1Ш1МД1К,
ес1ртк1 пайдаланып келсе немесе ереже бойынша емтихан тапсырмаса,
кажет болса денсаулыгы туралы тексеруден огпесе, онда жумыс
беруш 1Н1Ц жумыстан босатуга кукы бар.
57
Жумыс беруип ез ерюне байланысты жумыс уакытын аптасына 5
кунд1к немесе 6 кундж мерз1мге белп леуш е кукылы. Бул жагдайда б!р
аптадагы жумыс куш 40 сагаттан аспауы керек. Асы п кеткен жагдайда
мелшерден тыс деп есептелш (1 кунде 2 сагаттан асса) б 1р жарым есе
акаы теленед!. Демалыс немесе мейрам кундер! жумыс ютегендерге
ек! есе акы теленед! немесе косымша демалыс бершедь
Э леум етп к жэрдем акы жумысшы ауырып калган жагдайда
(жумыс 18 куннен аспауы тшс). Ек1 жыл бойы енбек демалыс
бермеуге болмайды (зан бойынша).
Жумыс беруип жумысшыга енбек акысыз демалыс беруге
кукылы. Окып жургендер оку демалысын алуга кукылы, ол мерз1мге
акы телеу - теленбеуш е кэсшкер ез1 шешед1. Кднша уакыт жумыс
ктегеш не карамастан эйел адамдаржукт1Л1п ушш жэне босанганнан
кешн 3 жыл жас баланыкуту ушш демалысалуга кукылы. Оньщ
кеШнп 1,5 жылы вт1н1ш жазганнан кешн гана занды. Сонымен б|рге
бала туганда б!р рет фирма есебшен жэрдем акы берщу! ти1с. Бул
ереже баланы эйелдер босанатын уйден асырып алган жагдайда да
орындалуы ТИ1С.
Ж умыс берупп фирма кызметкерлерше жумыстагы табыстары
уш!н кандай сый акы берет1н1н ез шеш1М1не карай белплейдк Кэс1би
шеберл1Г1н
жогарылату
ушш,
кадрларды
турактандыру
жолында
фирма есебшен окыту мэселес1н де жумыс беру ил ез1 шешед1. Мундай
жагдайда жумышы окыткан мерз1м1 уш 1н жумыс ютеу аркылы етеу 1,
егер жумыстан шыгуга мэжбур болса, акшадай етем акы телеу 1 ти1с.
Кэс1пкер тэрт1пт1к жазалардыескерту сеп с беру немесе жумыстан
босату туршде колдануга кукылы. Фирма кызметкерлер1 уш1н енбек
туралы, зейнеткерл1к элеум етпк камсыздандыру туралы К ?, занды
нормалары толык куш1нде сакталады.
Б ак ы лау сурактары
1 . Гы лы ми зертгеулерд1н уш 1нш1 сферасыньщ
зерттеуде кай эд1с н еп зп болып табылады?
2 . Кэсш керлж тщ мэш неден турады?
функциялары
3. Шагын к эстк ер л 1кп дамыту жолдарын атаныз?
4. « К э с т к е р л к кабш еттш к» деген угымды калай тусш еаз?
5. К эс1пкерл1к кызметтерд1н эр турл1 б елг1лер1н атаныз?
6 . М ем лек еток
айтасыз?
жэне
казыналык
кэсшорындар
7. К,азакстанда кэс1пкерл1кт1н даму барысы.
8. Кэсткерл1кт1 мемлекет тарапынан колдауы?
58
женшде
не
5
К эсш к ерлердж
ш а р у аш ы лы к сер 1ктестер 1мен келкймдйк
катынастары
5.1 Кэс 1п к ер л 1к к елш м дер жане онын турлерй
Кел1С1мшарт - кэсшкерлш (коммерциялык) кел1С1мдерд1 етюзудщ
непзп кужаты. Келю 1мшарттыц н епзп нысандары жэне олардыц
мазмуны. Сатып алу - сату кел1С1мшартына койылатын непзп
талаптар. Кел1С1мшарттыц непзп тарауларыньщ сипатгамасы.
Э р б1р
турист1к
кэсшорындардыц
жумысы
бизнес
бойынша
эрштестермен
(туроператор,
турагенттер),
сактандыру
компанияларымен
, туриспк
кызмегп
тутынушылармен
т.б.
уйымдармен келййм шарт (контракт) жасау аркылы жузеге асады.
Каж егп зацдылыктармен б1рге, кел1С1м шарт нарык субъекплер!
карым-катынастарын реттеупл аса мацызды кужат болып табылады.
О л кез-келген кэсш керлк к е л к 1мдерд1 орындаудыц курамдас б е л ш
ретшде мацызды роль аткарады.
Туризм баска да шаруашылык 1с-эрекеттерден ерекше белш бейдь
Сондыктан барлык нормаларга сай дайындалган келЫ м шарттар
туриспк фирмалар ушш де жарамды.
Кел1С1м - шарт белгйп Чнр зацдылыктарга непзделген, зацмен
коргалатын, орындалуга м ш дегп занды айгак- Кел1С1м шарт кел1С1м
жасаушылардыц карым - катынасыныц нэтиж еа болып табылады.
Контракт - б е л г ш мерз!мге б е к т л г е н ею жактыц кукы мен
м1ндеггер! керсетшген келкйм шарт.
Кел1С1м шарт жэне контракт субъекта ретшде мемлекетпк
таркеуден еткен, кэсшкер статусын алган шетел азаматтары мен занды
тулгалары, сонымен б'фге жеке тулгалар - туристак кызметтщ
тутынушылары да бола алады.
Кез-келген кел1С1м шарттыц б1р баш п ретшде алгы шарттары
(преамбула) болуы тшс. Преамбула (ргеатЬи1е француз сез1-алгы сез,
алгы шарт) кел1С1м шарттыц алгы сез1, оган катысты жагдайлар:
- кел1С1м шарттьщ зацдылык сипатын керсететш аты.
- кел1С1М шарт жасау орны мен мерз1м1 (бул мэл!мет соцында да
келт1р1лу1 мумкш)
- ею жактыц аты-жеш,бул жагдайда сатушы немесе усынушы
б1рший, ал
алушы -
екшип
(зацды
тулгалардыц толык
немесе
кыскартылган аттары).
- кел1С1м - шартка кол коятын жауапты кызметкерлердщ кызмет
орны, аты-жеш.
Кел1С1м шартка катысты н епзп жагдайлары:
- кел!стм шарттын магынасы;
59
- жумыстар мен кызметгщ , тауардьщ сапасы;
- кеш ам нщ багалы башм1;
- баганы катеру немесе туспру туралы;
- есептеу тэрт1б1;
- ек1 жактын мшдеттер! мен кукы;
- е й жактьщ жауапкерш ш ктер 1;
- мшдеттемелерд1 орындау мерз1мдер1;
- кел1С1м шартты езгерту нем есе бузу тэр п б 1.
Кел 1С1м шарттын непзп жагдайларына эрштестердщ келгамш щ
такырыбы
мен
мазмунын
талкылап
бей ту]
жатады
Кел1С1м шарттын жалпы жагдайларына катысты ережелер онын
мазмунына карамастан барлык кел1С1м шарттарга тэн;
Олар мыналар:
- арбитраждык нускау;
- форс-мажор немесе кутпеген жагдайлар (жер сигану, су
таскыны , ерт) когамдык езгерктер (эскери эрекеттер, кетерш стер),
мемлекегпк мекемелердщ тиым салу актшер1 (карантин, жук
тасымалдауды шектеу т.б.)
Аталган жагдайлар болганда келю'ш шарттыц мерз1м1н езгеруге
болады, егер
орындалмай
калганда, ек1 жакта босатылады
Кел 1С1м шарттын корытынды бел1М1Нде керсетшетшдер:
- ек1 жактьщ мекен жайы;
- пошта жэне банк реквезиттер1;
- кел1С1м шартпен б1рге магынасы бар косымшалар;
- ек1 жактьщ колы, ез мвр 1мен расталады;
- кел1С1м шарттын кажетт1 б1рнеше данасы;
- кел!с1м шарт жасалган жердщ аты жэне айы - куш
Турист1к кызмет кврсету жумыстары кел1С1м шарт нег131нде
жузеге асады. Т у р и с т кызмет кврсету ж енш деп кел 1с 1м шарт
Казакстан Республикасы зандылыктарына сай жазбаша турде
рэс 1мделед 1. Турист1к кызмет кел1С1м шарт, бул туроператормен,
турагентпен немесе туристпен оларга теп н кызмет кврсету ушш
дайындалатын келю!м.
Тег 1н кызмет кврсету - кел!ам шартында орындаушынын м 1ндет!
тапсырыс беруш 1Н1н айтканын орындау, ол тапсырыс беруш1 сол
кызметтщ акшасын телейд 1 ( 1999ж 1 маусымдагы №409 1<Р азаматтык
кодексу ерекше бел1М1, 33 тарау, 683-687 баптар.
Кел 1сим шарттьщ басты кврсетк1штер1 твмендег 1дей:
1)
туроператор немесе турагент туралы мэл1мет, турисик кызмет
жвн 1нде
лицензиясы
туралы,
аты-жен1,
мекен-жайы,
банк
реквезиттерг,
60
2) тури стк шараларды жузеге асыру женш деп м эл1меттер;
3) туриспк ешмдердщ пайдалы (тутынушылык) касиеп туралы
мэл1меттер, саяхаттьщ багдарламасы мен багыты туралы мэл1меттер,
туристердщ каушс1з д т , туриспк »кызметке сертификаты (куэлпт)
болуы тшс;
4 ) саяхаттьщ басталу жэне аякталу мерз1м1;
5) туристерд1 кутш алу, шыгарып салу, ертш журу;
6) туристж шаралардыц багасы жэне телем тэрт1б 1;
7) ею жактын мшдеттер1 мен кукыктары;
8) келш м шартты езгерту жэне бузу шарттары;
9 ) туристщ ж упн баратын жерге жетюзу шарттары жэне оны
орындамаган жагдайдагы жауапкершшк.
10) баска да келю1м шартта керсетшген жагдайлар.
Келклм жасаган ею жактын ею лдер! де, керсетЫген жагдайлар
орындалмаса, оны бузуга немесе взгеруге кукылы.
Кел1с1м шарттьщ непз1 туристок кызметп пайдалану уннн
туриспк жолдама алу болып табылады. Тури спк кызметтерд!
(жолдаманы) сатып алганнан кешн турист екенш дэлелдейтш кужат
турист!к ваучер болып табылады, ол туриспк кызмегп эр1 карай
пайдалануга мумкшдш беред1. Туристщ кшасынан келю1М шарт
орындалмаган жагдайда, туриспк кызмет толык теленедк Саяхат
багыты езгерген жагдайда немесе шет елдерде болганда туындаган
езгерютерге туроператор немесе турагент жауап беред1.
Баскару ецбеп вцщрютш ецбек болып саналады. Баскару ецбегш
енд1р1спк енбекпен салыстыруды мынадай белп лер бойынша
журпзедк ецбек заты, тшелей максат пен енбек нэтижеа, ецбек
куралы, ецбек сипаты, оныц мазмуны. Баскару ецбепнщ онд1р!с
ецбепнен айырмашылыгы ецбек затыньщ езгеш елш нде. Басшы
ушщ ецбек заты - мал!мет, ягни акпараттарды жинап, ецдеп, шеиим
шыгару. Осы мэл1меттерд! алмасу - басцару цуралы. Басшыныц
багыныштыларымен карым-катынасы акпарат алу мен таратудыц
ерекше тур!. Баскару ецбегтщ мацсаты - ужымныц куш-ж1герш
уйлеспру жэне акыргы жоспарланган нэтижеге жетуге арналган юэрекетп камтамасыз ету
Баскару ецбегг творчествалык сипатта болады, ягни логикалык
ой эрекетщ камтиды. Баскару ецбегшщ мазмуны - ещцрю процесше
тутастай ужымды катыстыру.
Басшыньщ
кундел1кт1
жумысында
айкын
емес
болашак
жагдайында проблемаларды карастырып, оцтайлы шеннм кабылдауы
оны куйзелю жагдайына экеп согуы мумюн. Сондыктан басшы ез
энергиясын дурыс жумсай бш у! шарт.
61
Болашак к-эрекетп жоспарлаудьщ мэн1 - к-эрекетп орындаудьщ
жолдары мен амалдарын ойластырып, куралдары н таццап, максатка
жетуд1 кездеу. 0 зш -ез1 дурыс баскара алатын адам табыс ка ж ететМ
С03С13. О л ушш дербес жумыс кун шщ тэрпб!, кэсшорын жумысыньщ
жалпы
тэрт1б!,
адамдарды
езара
алмастыру
графин,
жеке
творчесвалык
жоспары
жасалады .Д ер бес
ж ум ы с
кутнщ
тэрт1б1 жуйеленд!ршген, ягни жекелеген кызмет турлер1 ецбек
операцияларына
белш ш ,
ойластырылады. Ж умыс кунг
жумыс
уакытыньщ
курылымы
тартгбгнщ нег(зг1 мшдеттерг: б1р
жумыс куш ндеп, аптадагы, ай ш ш д е п басшылар мен мамандардьщ
жумысын ретке келт1ру, кэсшорын жумысынын ыргактылыгына кол
жеткпу максатында енд1р к т 1 баскарудыц оперативтш пн арттыру.
Кажет болган жагдайда кауырт кезендерге арналып жумыс кушнш
тэр п б 1
белгш енедь Жеке
творчествальщ
ж оспарга ещ црк
техникалары мен технологияларын ж етш дру, оны уйымдастыру мен
баскару, ецбек жагдайын жаксарту, осылайша тш м дш кт1 арттыру
женшде накты шараларды жузеге асыру кезделедь Ой ецбепнщ
гигиенасы ж енш деп усыныстардыц мацыздылары:
- ецбек етуде катты шаршамау, 61 рак; у з ш с п жшлетпеу;
- демалыс уакытын дурыс пайдалану, уакыт тапшылыгын
болдырмау;
жумыстыц
уйреш шкп
каркынын
(тездетпеу,баяулатпау);
- б!р кпен тым узак уакыт шугылданбау;
- зерттеуд1 гуракты ж урпзу, байланысты узбеу;
- аткарылатын жумыстьщ маныздылыгына кез
кешн гана оган ю р к у;
кадагалау
жепйзгеннен
- тыныгуга, тамактануга, денсаулыкка мэн беру.
Жоспарга сай жумыстыц орындалмауынын басты себеб1 кеп
жагдайда уакыттыц дурыс белш беуш де, ягни максаттыц дурыс
койылмауы, мшдеттер туралы накты тусхшктщ жэне оларды шешу
жолдарыныц
жоктыгы,
езге
жумыспен
тым
эуестену,
тиянактыльщтыц болмауы, мэ.щметтщ толык болмауы, оныц к е ш т п
келу!, акпарат таскынынан мацыздысын 1р1ктей алмау сиякты
кемшшктерге жол беру. Сондьщтан басшы ез м у м к ш д т н барынша
пайдаланып, саналы турде уйлестарш, эбкерш ш кке салынбау керек.
Басшы кездесудщ к еп ш ш п н кызмет барысында жузеге асырады.
Кабылдау мэнер1 бойынша басшылар 3 топка белш ед 1:
1 ) жалган демократ; б ул басшыга барлыгы тобымен келед1,
бейберекет кездесу болады.
2) бул басшыга ж олыгу да орнынан табу да киын;
62
3)
бул
басшыньщ
кабылдау
тэрпб!
болады,
кезектшк
регламент сакталады.
Кабылдауды ею турге беледк басшылар тарыпнан (шакырып
тапсырма беру, жумысты ауыстыру, жаза сеп с беру, жаза колдану
уш1н) жэне багыныштыпар{проблемаеын айту, муктаждарын 01лд 1ру
ушш) вт ш ш 1 бойынша.
Келуппш басшы ез кабинетшде тур л ш е кабылдайды:
- басшы орнынан турмастан, келген адамга карайды;
- орнында отырып амандасады;
- орнынан турып амандасады;
- келуппш карсы алып, орын усынады.
Г.П.М ицинг алуан турл! жагдайда гскерлш эцпмеш етюзудщ
неп зп бес принцишн ажыраткан: 1 - эцпмелесуш ш щ кец ш н аудару;
2 - эцпмелесуппш сезге тарту;3 - мукият непздеу (дэлелдеу); 4 эцпмелесуш ш щ к у д т н сешлту.
Осы принциптерд1 непзге ала отырып, эцпме етю зуде мына
нускауларды есте сактаган жен: эцпмелесуш ш щ сезш мукият сонына
дешн
тындау, мукият
тындалмагандыктан
эцпме
нэтижес1з
болады; э ц п м е л е с у ш ш щ
шынайы
айткан
сезш
тершке
шыгармау, фактшерд1 таразылап алып, п ш р айту керек;мумкшд1пнше
ашьщ жаркын, кпшпешл, сыпайы, енегел! болу, б'фак сыпайыльщтьщ
да ш еп болуы керек; кажетп жершде жтгерл! болып,кызу айтыска
айналдырмай салкын кандылык керсету, эцпмелесупп ашуга ерн<
берсе, шиелешске бармау; эцпмелесуш ш щ шеипм кабылдауын
асьщтармау, б^рлесш
шеипм
жасау; кездесуге
накты
уакыт
белп леу, 10 минут кенпксещз кеипрхм сураныз, 30 минут кеш ксещ з
баска уакыт белплещ з.
ккерлЫ м э ж ш с - б е л г ш б1р мшдеттерд! ойластырудьщ жэне
кепш ш к болып кабылдаудьщ кец тараган эдгсь М эж ш с барысында
койылган М1ндеттерд1 карауда журтшылыкгыц шюр1 ескершп,
мамандар мен кызметкерлер кецес1 тындалып, проблеманы шешуде ен
Колайлы жолдар тацдалады. Гскерлж м эж ш ете кызметкерлер усыныс
айтуга, сауатты сейлеуге, ез ойын айкын жетюзуге, езш щ позициясы
мен
дэлелш
тужырымдауга
дагдыланады.
1скер;пк
мэж ш с
карастырылатын мэселенщ ерекшелшне, катысушылардьщ курамы
мен сапасына, т.б. белплерш е карай белш едь
Карастырылатын
мэселелерге
орай
мэж ш етер
былайша
жштеледк
Проблемалык колайлы
шеппмдер
1здест1руд1
талкылау
нэтижесшде жэне дауыска салу аркылы шеипм кабылданады. Жаца
63
пен
проблема пайда болып, оньщ к ур д елш п
тапкылау кажет болганда уйымдастырылады.
мен
маныздылыгын
Нускаулык м эж ш с - жарлык беру ушш байланыс орнату, оларды
жедел орындау максатында уйымдастырылады. Басшы жиналгандарга
кабылданган шеннмдерд1 хабарлайды. Оган тшелей орындаущылар
шакырылып, мэселелер мукият талкыланып, тусш д’ф шедь
Ж едел мэжйпс - кунделжт! 1стщ жайы туралы машмет алу, п ш р
алмасу максатында уйымдастырылады.
Эрб1р мэж1Л1сте каралатын мэселердщ Т131МШ кебейту аркылы
оны отказу санын азайткан жен. Мэжшюке шакырганда онын
басталуымен коса, аякталуы мумкш уакытын да ескерткен абзал.
М эж ш стщ
табысты
ету!
баяндама
сапасына
байланысты.
Проблеманы жаксы бшетщ, онын маныздылыгын аша бшетш, сейлеу
мэдениет! жет1к адамга аяндаманы тапсырган жен. Катысушылар кун
тэрт1б 1мен алдын ала таныстырылып, карастырылатын мэселеге
катысты
ез
ойларын
айтуларына
мумю ндж
бер1л у 1 керек.
М умкш дш нш е мэж1л !с арнайы белмеде (мэж 1Л1с залында) етк131лген1
дурыс. Катысушылардын тугел келмеген1не карамастан мэжшю ез
уакытында басталып, регламент сакталуы керек, ягни эрб1р
баяндамашы накты уакыт аралыгында катысушыларды мэселемен
таныстырып, талкылауга салганнан сон шеш1м кабылдау кезен1не
етед1.
Адамдарга эсер ету куралы рет1нде менеджер ауызша карымкатынас жэне 1С-хаттарын жазуды колданады. Ойын жазбаша
жетктзудег! максат - проблеманы аньщ тус1нд1ре бшу жэне жана идея
туралы логикалык т1збек куру. Кезбе-кез энг!мелесу аркылы
тусш ккен хат жазганнан едэу1р ти!мд1 екенд!пне карамастан эрб1р
басшы ез ойын жазбаша б|ЛД1ре алуы керек. Хат жазудын жагымды
жэне жагымсыз тустары бар. Жагымды тустарына: хат мазмуны
жоспарланады, окушыга хаттагы сандык мэл1меттерд1 туеIну анайга
тусед1, хатты окушы тус1нбеген жерлер1н кайта окиды. Ж агымсыз
тустарына: хат жазушы ез ойын мимика, жест аркылы керсете
алмайды, хатты окушы оны тез кабылдап, жылдам окымауы мумк1н,
хатты жазушы ж1берген м эл1меттермен накты к1м танысатындыгын
бшмеу! мумкш.
5.2 К е л 1С1м ш артты н н е п з п т араулары н ы н сипаттамасы
Каз1рг1 кезде кэсшорындардьщ барлык басшылары экономикалык
кау!ПС13Д1КТ1н сен1мд| жуйес1н куру кажетт1Л1Г1н багалауга дайын
емес. Кау!пс13Д1К угымы ем 1р л 1к манызды кезкарастарды коргау
жагдайымен аныкталады. Б1рак когамньщ санасында бул облысты
64
мемлекет пен арнайы органдар сферасына жаткызу орын алып келедк
Бул
мэселеш
осылайша
дурыс
тусш беу
кэсшорындар
мен
уйымдардыц басшыларынын оны н еп зп емес кызметке жаткызуына
экелш
соктырады.
Осыган
байланысты
кептеген
басшылар
кэсшорындарда кузет курылымдарын
куру мен
шектеле;и, ал
акпаратгы коргаудын уйымдастыру-техникалык, кукыктык эд1стер1,
куралдары
мен
тэсшдерше
кецш
белш бейдк
Нэтижесшде
коммерциялык купияны коргау сурагы лицензиялык келгамдерде,
гылыми-техникалык ешмд1 куру га арналган мердн ерлж кел!С1Мшарттарда жи! каралмайды, сондьщтан коммерциялык манызды
акпараттыц таралып кетуше экелед!.
Ж екелеген кэсшорындарда акпараттыц сакталуын камтамасыз
ету шаралары масштабы мен формалары бойынша эр тур.п жэне
кэсшорынныц 0НД1р1ст1к, каржылык жэне баска мумкшдктерше,
коргалатын куниялардын келем 1 мен сапасына байланысты болып
келед1. Сонымен объектшщ экономикалык каушс1здш н камтамасыз
ету жобасы б1ртутас уйымдастыру-техникалык кешенд1 курайды. Оны
калыптастыру барысында объектшщ каушазд1пн камтамасыз егу
концепциясы
немесе
к а уш азд к
саясаты
ецделедь
объектш коргау бойынша 1С-кимылдардьщ
багытталган м ш дегп шаралар пз!мш курайды:
- Кдуш аздш кызметшщ курамын аныктау;
Оныц
жоспарын
непзш
ондеуге
- Кэсшорыннын уйымдастыру курылымындагы к а у ш а з д к
кызметшщ орны;
- К а у ш а з д к кызметшщ компетенциясы, кукыктары мен
екитеттш п сферасы;
Курылымдык
бел1мшелер
арасындагы
конфликплерд!
болдырмау бойынша ю-кимылдар варианттары.
Аталган
жагдайлардыц
сакталуы
кэсшорындардын
экономикалык каушазднгш камтамасыз етуге м ум кш дк береди
Экономикалык к а у ш а з д к саясаты уйымдастыру козкарасы
тургысынан коммуникацияльщ пен есептеу-техникалык ресурстарын
пайдалану эдюш дурыс аныктайды, объекпге руксат алу ережесш
аныктайды, купия акпаратпен жумыс ютеу ереж еан аныктайды,
сондай-ак к а у ш а з д к режимш бузуды апдын-алу процедурасын мен
оларга ыкпал ету процедурасын аныктайды.
К а у ш а зд к
басшыларыныц
саясатын жузеге асыру уйым кызметкерлер1 мен
б1рлекскен кызметшщ нэтижесш б!лд1ред1 жэне
к а уш а зд к саясатыныц жогаргы тш м д ш п н камтамасыз етедь
К а у ш а зд к саясатыныц эрекетше эсер етупп мацызды фактор ретшде
персоналдыц оньщ талаптарын орындауга дайындыгы, кау 1пс1зд1к
65
режим ш устап туру бойынша оньщ мждеттершщ эрбэр персоналга
жетк131лу1 есептеледь Каушс1зд1к саясатыньщ сандалуы эрб|р мэселе
бойынша жауаптыньщ болуы м ен кепщценедх.
К ауш аздш
саясатыньщ
барлык
негзп
кагидалары
сэйкес
кужаттарда б е к т л е д ь Оньщ курамы мен мазмуны объектшщ
ер ек ш елтм ен аныкталады. Б1рак, б1рде-б1р уйым коммерциялык
купия жешнде, акпаратты коргау жешнде, жуйенщ каутс1зд1п
жошндеп, акпаратка руксатты шектеу бойынша, купия акпарат
еццелупп б е л 1мге персонал мен бегде адамдардьщ руксатын шектеу
бойынша ереж елерш аз, кауш аздж ережесш бузу факпст бойынша
кызметпк тергеу ж урпзу т э р н б ш а з кызмет ете алмайды.
Акпаратты коргау кызметшщ жумысын камтамасыз ету жэне
колдау бойынша жумыстар, сэйкес баскару кужаттары жуйесш куру
уйымдастыру шаралары кешенше юредь Оньщ непзш де акпараттыц
кау шс1зд1пнщ жогаргы децгеш камтамасыз етшедь Б1рак аталган
шаралар кажетп децгейде коргау жуйесшщ кызметш б1ркатар
уйымдастыру-техникалык шараларды журпзбей-ак устап туруга
м ум кш дк бермейд1.Олардьщ толык П31М1 улкен болгандыктан, тек
олар езуакытылы акпараттыц сыртка шыгуыныц жаца каналдарын
аньщтауга, оларды жою бойынша шаралар кабылдауга, корганыс
жуйесш жетщщруге, кауш аздж режимш оперативт! ыкпал етуге
мумюндж беред1.
©цделген
кужаттар
каущсгздж
кызметшщ
жумысын
уйымдастыру упин кажетп функцияларды, сондай-ак оныц ез
кызметш
жузеге
асыратын
бакылау-тексеру
жэне
баска
арнайы
функцияларын аньщтайды. Олардьщ непзгшер1:
- эюмшЬйк-баскару - кауш аздж режимш устап туру бойынша;
к а у т а з д ж сурагы бойынша жауапты лауазымды тулгалардыц
мшдеттери кукьщтары, жауаптылыгын аныктау бойынша, сондай-ак
оныц кызметшщ бершген облысындагы кэсшорынньщ баскару
функцияларын жузеге асыру бойынша шепнмдер дайындау жэне
купиялылыгы;
- шаруашылык-баскару - кэсшорынньщ к а у ш а з д т н камтамасыз
ету бойынша мшдеттерш шепгу уш ш кажетп ресурстарды аныктау,
кэсшорынньщ мешш пнщ , оныц ш ш д е интеллектуалдык мешш пнщ
сакталуына багытталган уйымдастыру-техникалык жэне кукыкгык
сипаттагы шараларды дайындау жэне журпзу;
- есеп-бакылау -
коргауга катысты кэсшорынньщ каржылык-
экономикапык,
енд1р1стж-коммерциялык
жэне
баска
кызмет
турлерш щ критикалык мацызды багыттарын аныктау, сондай-ак
акпараттыц сыртка зацсыз шыгу бойынша мумкшд! каналдары жэне
66
кэсшорынньщ каржылык турактылыгына тенетш баска кауттерд]
аньщтау, олардьщ пайда болу кездерш багалау, эрекет ету ни
бакылауды реттеу;
уйымдастыру-техникальЯк;
-
каушшздж
кызметшщ
уйымдастыру
курылымын
куру,
сондай-ак
жумыстын
баска
багыттары (акпаратты коргау, экономикалык кауш аздш ) бойынша
баска курылымдар куру; кауптаз/нк саясатынын максатына жетуге
ьщпал етуш1 кэсшорынньщ курылымдык б е л 1мшелер1 арасында езара
1с-кимылды уйымдастыру;
- жоспарлы-онд1р1с'пк - кэсшорынньщ каушс1зд1пн камтамасыз
етудщ кешенд1 багдарламаларын ендеу, сэйкес шараларды дайындау
жэне журпзу;
- материалдык-техникалык - материалдьщ-техникалык жэне
технологнялык камтамасыз етуге багытталган кауш аздш кызмепнщ
жумысы, оньщ арнайы техникамен жаракталуы;
- гылыми-эд1стемел1к - каушс1зджт1 камтамасыз ету облысында
озат тэж1рибен1 жинактау жэне тарату; баска бол1мшелерде
кызметкерлерд1 окытуды уйымдастыру;
- акпараттык-аналитикалык - к а у т и зд ш сферасына катысты
деректерд1 жинактау, ендеу, оган кажетп техникалык жэне
эдктемелш куралдарды куру жэне пайдалану.
К,ау1пс1зд1к кызметш сешмд! куралдармен камтамасыз ету, оньщ
кызмепнщ басымдылыктарын дурыс калыптастыру, кез-келген бшпсп
жумыс сиякты арнайы мамандардьщ катысуын, олардьщ сэйкес
КЭСШТ1К дайындыктан етуш талап етед!, сондай-ак берлшен облыста
олардьщ
ж еткш кп
бай
тэж1рибесшщ
болуы н
кажет етед1.
Кэсшорынньщ к ауш азд к жуйесш нагыз мамандар куруы тшс,
олармен кызметтесу узакмерз1мд1 болса гана табысты болмак.
Б акы л ау сур ак тары
1. Кэсшкерлш келкммдер жэне оньщ турлерш ата
2. Шаруашылык сержтестер1 туралы ийтып бер
3. Кел1С1м шарт туралы не айтасьщ
4. Баскару енбеп енщрютш енбек болып саналама?
5. Болашак ю-эрекетп жоспарлаудьщ мэш кандай?
6. Жумыс куш тэрт1бшщ неп зп мшдеттерш ата?
7. Дербес жумыс куншщ тэртхбш ата?
8. Ой енбепнщ гигиенасы женшдеп усыныстарды ата?
9. Акпаратты коргау кызметшщ жумысын камтамасыз ету
10. Уйымдастыру-техникалык- каушс1зд1к кызметтерш ата
67
6 К э с т к е р л 1к мэдениет
К эсш керлк
моден иеттщ
мэш
мен
магынасы.
К эсш крелк
уйымдардыц
мэдениеп.
1скерлк жэне к эаби
этика. 1скерлк
катынастар - кэсш керлк моден иеттщ мацызды б о л т . Бизнесменнщ
неп зп ерекш елктерь
Баскару енбеп енд1рктк ецбек болып саналады. Баскару ецбепн
ещ нрктш ецбекпен салыстыруды мынадай белп лер бойынша
журпзедй енбек заты, т к е л е й максат пен енбек нэтижес1, ецбек
куралы, ецбек сипаты, оныц мазмуны. Баскару ецбеп нщ енд1рк
ецбепнен айырмашылыгы ецбек затыныц езгеш елш нде. Басшы
ушш ецбек заты - мэл1мет, ягни акпараттарды жинап, ецдеп, шепнм
шыгару. Осы мэл1меттерд1 алмасу - басщ ру цуралы. Басшыныц
багыныштыларымен карым-катынасы акпарат алу мен таратудыц
ерекше тур!. Баскару е ц бегт ц мацсаты - ужымнын куш-жкерш
уйлеси ру жэне акыргы жоспарланган нэтижеге жетуге арналган к эрекетп камтамасыз ету.
Баскару ецбегг творчествапык сипатта болады, ягни логикалык
ой эрекетш камтиды. Баскару ецбегшщ мазмуны — ещ н р к процесше
тутастай ужымды катыстыру.
Басшыныц
кундел1кт1 жумысында
айкын
емес
болашак
жагдайында проблемаларды карастырып, оцтайлы шеипм кабылдауы
оны куй зелк жагдайына экеп согуы мумкш. Сондыктан басшы ез
энергиясын дурыс жумсай бш у1 шарт.
Болашак к-эрекетп жоспарлаудьщ мэш - к-эр ек етп орындаудыц
жолдары мен амалдарын ойластырып, куралдарын тацдап, максатка
жетуд1 кездеу. Озш -ез1 дурыс баскара алатын адам табыска ж етепш
С63С13. Ол ушш дербес жумыс куншщ тэрт 1б 1, кэсшорын жумысыньщ
жалпы тэрт!б1, адамдарды езара алмастыру графип, жеке творчесвалык жоспары жасалады .Д ер бес ж ум ы с куншщ т эрт '161 жуйеленД1р 1лген, ягни жекелеген кызмет турлер 1 ецбек операцияларына
белшш, жумыс уакытыныц курылымы ойластырылады. Ж умыс кунг
тэртгбтщ неггзгг мшдеттерг: б 1р жумыс кунш -деп, аптадагы, ай
1шшдеп басшылар мен мамандардын жумысын ретке келт!ру,
кэсшорын жумысыньщ ыргактылыгына кол жетгазу максатында
енд1р1ст1 баскарудыц оперативтш пн арттыру. Кажет болган жагдайда
кауырт кезецдерге арналып жумыс куншщ тэ р п б 1 белпленедь Жеке
творчествальщ ж оспарга ещ ц р к техникалары мен технологияларын
ж етш дру, оны уйымдастыру мен баскару, ецбек жагдайын жаксарту,
осылайша тш м дш ю т арттыру женшде накты шарапарды жузеге
асыру кезделед]. Ой ецбегш щ гигиепасы ж енш деп усыныстардын
мацыздылары:
- ецбек етуде катты шаршамау, б 1рак уз1л[ел ! жшлетпеу;
- демалыс уакытын дурыс? пайдалану, уакыт тапшылыгын
болдырмау;
- жумыстьщ уйренпдкп каркынын кадагалау (тездетпеу,баяулатпау);
- б 1р юпен тым узак; уакыт шугылданбау;
- зерттеуд1 туракты ж урпзу, байланысты узбеу;
- аткарылатын жумыстьщ
кешн гана оган к 1р 1су;
мацыздылыгына кез жетюзгеннен
-тыныгуга, тамактануга, денсаулыкка мэн беру.
Жоспарга сай жумыстьщ орындалмауыньщ басты себеб 1 кеп
жагдайда уакыттьщ дурыс белш беушде, ягни максаттьщ дурыс
Койылмауы, мшдеттер туралы накты ту а ш к тщ жэне оларды шешу
жолдарыньщ жоктыгы, езге жумыспен тым эуестену, тиянактылыктыц болмауы, мэл1меттщ толык болмауы, оньщ кеиппп келуй
акпарат таскынынан мацыздысын 1р1ктей алмау сиякты кемшипктерге
жол беру. Сондыктан басшы ез мумкшдЫн барынша пайдаланып,
саналы турде уйлеепрш , эбкерш ш кке салынбау керек.
Басшы кездесудщ к еп ш ш п н кызмет барысында жузеге асырады.
Кабылдау мэнер1 бойынша басшылар 3 топка белш едк
1) жалган демократ; бул басшыга барлыгы тобымен келедц
бейберекет кездесу болады.
2) бул басш ыга жолыгу да орнынан табу да киын;
3) бул басшыныц
регламент сакталады.
кабылдау тэрт1б1 болады,
кезектшж
пен
К,абылдауды ею турге беледк басшылар тарыпнан (шакырып
тапсырма беру, жумысты ауыстыру, жаза сеп с беру, жаза колдану
ушш) жэне багыныштылар(проблемасын айту, муктаждарын б1лд!ру
ушш) вттшн бойынша.
Келунпш басшы ез кабинетшде турл 1ше кабылдайды:
- басшы орнынан турмастан, келген адамга карайды;
- орнында отырып амандасады;
- орнынан турып амандасады;
- келушш! карсы алып, орын усынады.
Г. П. М ицинг алуан турл1 жагдайда юкерлж эцпмеш етюзудщ
неп зп бес принцишн ажыраткан:
1 - энпмелесунннщ кец ш н аудару;
2 - эцпмелесушшх сезге тарту;
3 - мукият непздеу (дэлелдеу); 4 -
сешлту.
69
эцпмелесуш ш щ кудизн
Осы принциптерд1 непзге ала отырып, энпме етю зуде мына
нускауларды есте сактаган жен: эцгшелесушЫщ созш м щ ият соцына
дешн
тыцдау, мукият
тындалмагандьщтан
энпм е
нэтижеаз
болады; эцгшелесуштщ
шынайы
айтцан
свзт
тергске
шыгармау, фактшерд1 таразылап алып, п ш р айту керек'^иумюндггшше
ашьщ жарцын, кштешл, сыпайы, енегел 1 болу, б1рак сыпайылыктын
да ш еп болуы керек; цажеттг ж ерт де ж ггерм болып,цызу айтысца
айналдырмай салцын цандылыц кврсету, энпмелесуш !
ашуга е р к
берсе,
шиелешске
бармау; эцггмелесуштщ
шеийм
цабылдауын
асьщтармау, б1рлесш
шепйм
жасау; кездесуге
нацты
уацыт
белгыеу, 10 минут кеппксещз кеппр)м сураныз, 30 минут кепиксещз
баска уакыт белгшещз.
1 скерлт м э ж ш с - б е л г ш б;р мшдеттер;п ойластырудын жэне
квпш^л^к болып кабылдаудын кен тараган эдш . М эж ш с барысында
койылган м1ндеттерд1 карауда журтшылыктьщ шюр1 ескерш п,
мамандар мен кызметкерлер кенес1 тындалып, проблеманы шешуде ен
колайлы жолдар тандалады. 1скерл1к мэж ш сте кызметкерлер усыныс
айтуга, сауатты сейлеуге, ез ойын айкын ж етйзуге, езш щ позициясы
мен
дэлелш
тужырымдауга
дагдыланады.
[скерлш
м эж ш с
карастырылатын мэселенщ ер ек ш елтн е, катысушылардьщ курамы
мен сапасына, т.б. белгшерше карай белш едь
Карастырылатын
мэселелерге
орай
м эж ш стер
былайша
жштеледп
П робл ем ал ы к колайлы
шеипмдер
1здест1руд1 талкылау
нэтижесшде жэне дауыска салу аркылы шеипм кабылданады. Жаца
проблема пайда болып, онын к ур д елш п
талкылау кажет болганда уйымдастырылады.
Н ускаулы к
МЭЖ1Л1С -
жарлык беру
мен
упин
маныздылыгын
байланыс
орнату,
оларды жедел орындау максатында уйымдастырылады. Басшы
жиналгандарга кабылданган шеш1мдерд1 хабарлайды. Оган тшелей
орындаушылар
шакырылып,
мэселелер
мукият
талкыланып,
ТуС1НД1р1ЛеД1.
Ж едел МЭЖ1Л 1С - кундел1кт1 1стщ жайы туралы мэл1мет алу, шюр
алмасу максатында уйымдастырылады.
Э р б1р мэж ш сте каралатын мэселердщ Т131мш кебейту аркылы
оны етю зу санын азайткан жен. М эж ш ске шакырганда онын
басталуымен коса, аякталуы мумкш уакытын да ескерткен абзал.
М эж ш стщ
табысты
ету!
баяндама
сапасына
байланысты.
Проблеманы жаксы бшетш, онын маныздылыгын аша бшетш, сейлеу
мэдениет! жет1к адамга аяндаманы тапсырган жен. Кдтысушылар кун
тэрпб1мен
алдын
ала
таныстырылып,
70
карастырылатын
мэселеге
катысты
ез
ойларын
айтуларына
м ум кш дк
бершу!
керек.
М умкш дш нш е м эж ш с арнайы белмеде (м эж ш с залында) етю зш еш
дурыс. Кагысушылардын тугел келмегенше карамастан м эж ш с ез
уакытында басталып, регламент сакталуы керек, ягни эрб1р
баяндамашы накты уакыт аралыгында катысушыларды мэселемен
таныстырып, талкылауга салганнан соц шенпм кабылдау кезецше
отед1.
Адамдарга эсер ету куралы ретшде менеджер ауызша карымкатынас жэне 1с-хаттарын жазуды колданады. Ойын жазбаша
жетюзудеп максат - проблеманы анык тусш/пре б!лу жэне жана идея
туралы логикалык га б е к куру. Кезбе-кез эцпмелесу аркылы
тусшшкен хат жазганнан едэу1р тшмд1 ек ен д т н е карамастан эрб!р
басшы ез ойын жазбаша бшд^ре алуы керек. Хат жазудыц жагымды
жэне жагымсыз тустары бар. Жагымды тустарына: хат мазмуны
жоспарланады, окушыга хаттагы сандьщ м эл1меттерд1 тусш у ацайга
тусед1, хатты окушы тусшбеген жерлерш кайта окиды. Жагымсыз
тустарына: хат жазушы ез ойын мимика, жест аркылы керсете
алмайды, хатты окушы оны тез кабылдап, жылдам окымауы мумкш,
хатты жазушы ж1берген м эл1метгермен накты м м танысатындыгын
бш меу1 мумкш.
Б акы л ау сур ак гар ы
1. 1скерлк жэне кэс1би этика.
2. 1скерлк катынастар - кэсш керлк мэдениеттщ мацызды бел т .
3. Бизнесменнщ неп зп ерекш елктерш ата.
4. Баскару енбеп енд1р1стк енбек болып саналама?
5. Баскару енбепн ендпрк'пк енбекпен салыстыруды кандай
белплер бойынша журпзед!?
6. Басшы ушш енбек заты не?
7. Баскару куралын ата?
8. Баскару енбепнщ максаты не?
9. Баскару ецбепнщ мазмуны не?
71
7 К эсш к ер лш купня жэне оны коргау эд!стер|
Кэсшкерлш
купияныц
мэш.
Кэсшкерлш
купияныц
турлерк
енеркэсштш, гылыми-техникалык, технологиялык, коммерциялык.
Кэсшкерлш купияны курайтын мэл1меттердщ курамы мен келемн
Кэсшкерлш купияга юрмейтш мэл1меттер жинагы.
Кэсшкерлш
купияньщ
шекаралары. Коммерциялык купия
жарияланган жагдайдагы кэсшорынньщ шыгындары.
Коммерциялык купияга юретш м эл1меттерд1 аныктау бойынша
усыныстар. Кэсшкерлш купияны коргау бойынша шаралар жуйесь
Купияныц жариялануына эсер ету шаралары.
К аз1рг1 кезде кэсшорындардыц барлык басшылары экономикалык
Каутс1здшт1н сен1мд1 жуйесш куру каж еттш пн багалауга дайын
емес. К ауш аздж угымы ем1рлш мацызды кезкарастарды коргау
жагдайымен аныкталады.
Б1рак когамньщ санасында б ул облысты мемлекет пен арнайы
органдар сферасына жаткызу орын алып келедь Бул мэселеш
осылайша
дурыс
тусш беу
кэсшорындар
мен
уйымдардыц
басшыларыньщ оны н еп зп емес кызметке жаткызуына экелш
соктырады.
Осыган байланысты кептеген басшылар кэсшорындарда кузет
курылымдарын
куру мен
шектеледн
ал
акпаратты
коргаудыц
уйымдастыру-техникалык,
кукыктык
эдктер1,
куралдары
мен
тэсшдерше кецш белш бейд!.
Нэтижесшде коммерциялык купияны коргау сурагы лицензиялык
кел!С1Мдерде, гылыми-техникалык ешмд| куруга арналган мердшерлш
келгам-шарттарда
жш
каралмайды,
сондыктан
коммерциялык
мацызды акпараттыц таралып кетуше экеледк
Жекелеген кэсшорындарда акпараттыц сакталуын камтамасыз
ету шаралары масштабы мен формалары бойынша эр турл! жэне
кэсшорынньщ
енд1р1СТ1К, каржылык жэне баска мумкшдштерше,
коргалатын купиялардыц келем 1 мен сапасына байланысты болып
келедь Сонымен объектшщ экономикалык каушаздшш камтамасыз
ету жобасы б1ртутас уйымдастыру-техникалык кешенд1 курайды.
Оны
калыптастыру
барысында
объектшщ
каушаздшш
Камтамасыз ету концепциясы немесе каушаздш саясаты енделедн
Оныц непзш объекпш коргау бойынша 1с-кимылдардын жоспарын
ецдеуге багытталган м ш детп шаралар Т131МШ курайды:
- каушаздш кызметшщ курамын аныктау;
- кэсшорынньщ уйымдастыру курылымындагы
кызметшщ орны;
72
каушаздш
каушс13Д1К
е ю л е т т ш п сферасы;
курылымдык
кызметшщ
б е л 1мшелер
компетенциясы,
арасындагы
кукыктары
конфликт1лерд1
болдырмау бойынша 1с-кимылдар вйрианттары.
Аталган
жагдайлардьщ
сакталуы
кэс’ш орындардыц
экономикалык к а у ш а з д т н камтамасыз етуге мумкшдш бередь
Экономикалык кауш азд!к саясаты уйымдастыру кезкарасы
тургысынан коммуникациялык пен есептеу-техникалык ресурстарын
пайдалану эд к ш дурыс аньщтайды, о б ъ е к т е руксат алу ережесш
аньщтайды,
купия акпаратпен жумыс
к теу
ережесш
аныктайды,
сондай-ак к а уш а зд к режимш бузуды алдын-алу процедурасын мен
оларга ыкпал ету процедурасын аныктайды.
К а у ш а зд к саясатын жузеге асыру уйым кызметкерлер! мен
басшыларыныц б1рлекскен кызметшщ нэтижесш б 1л д 1ред1 жэне
каушйздж саясатыньщ жогаргы тш м д ш п н камтамасыз етедь
К а у ш а зд к саясатыньщ эрекетше эсер етупи мацызды фактор ретшде
персоналдьщ оньщ талаптарын орындауга дайьшдыгы, к ауш азд к
режимш устап туру бойынша оныц мшдеттершщ эрбэр персоналга
жетюзшух есептелед1. К а у ш а з д к саясатыньщ сакталуы эрб|р мэселе
бойынша жауаптыныц болуымен кепшденедй
К а у ш а з д к саясатыньщ барлык негзп кагидалары сэйкес
кужаттарда б е к т л е д ь Оныц курамы мен мазмуны объектшщ
ерекш елтм ен аныктапады.
Б1рак, б 1рде-б1р уйым коммерциялык купия жешнде, акпаратты
коргау жешнде, жуйенщ к а у ш а з д т ж еш ндеп, акпаратка руксатты
шектеу бойынша, купия акпарат еццелупп бел1мге персонал мен бегде
адамдардьщ руксатын шектеу бойынша ереж елерш аз, к ауш азд к
ережесш бузу фак-псч бойынша кы зметтк тергеу ж урпзу тэр п бш аз
кызмет ете алмайды.
Акпаратты коргау кызметшщ жумысын камтамасыз ету жэне
колдау бойынша жумыстар, сэйкес баскару кужаттары жуйесш куру
уйымдастыру шаралары кешенше юредн Оныц непзш де акпараттыц
кауш аздш нщ жогаргы децгеш камтамасыз епледк
Б1рак аталган шаралар кажетп децгейде коргау жуйесшщ
кызметш б 1ркатар уйымдастыру-техникалык шараларды журпзбей-ак
устап туруга м ум кш дк бермейдк
Олардьщ толык Т131М1 улкен болгандыктан, тек олар озуакытылы
акпараттыц сыртка шыгуыныц жаца каналдарын аныктауга, оларды
жою бойынша шаралар кабылдауга, корганыс жуйесш жеттд1руге,
к ауш азд к режим!н оперативт! ыкпал етуге мумкнццк бередь
73
мен
©нделген
кужаттар
к а у ш а зд к
кызметшщ
жумыс ын
уйымдастыру уцпн кажегп функцияларды, сондай-ак оньщ ез
кызметш
жузеге
асыратын
бакылау-тексеру
жэне
баска
арнайы
функцияларын аныктайды.
Олардын непзплерк
- эк1мш1л 1к-баскару - к а у ш а зд к режимш устап туру бойынша;
к а уш а зд к сурагы бойынша жауапты лауазымды тулгалардьщ
м 1ндеттер1, кукыктары, жауаптылыгын аныктау бойынша, сондай-ак
оньщ кызметшщ бершген облысындагы кэсшорыннын баскару
функцияларын жузеге асыру бойынша шеипмдер дайындау жэне
купиялылыгы;
- шаруашылык-баскару - кэсшорынныц кауш азд к ш камтамасыз
ету бойынша мшдеттерш шешу ушш кажетп ресурстарды аныктау,
кэсшорыннын мешшпнщ , онын 1шшде интеллектуалдык мешш пнщ
сакталуына багытталган уйымдастыру-техникалык жэне кукыктык
сипаттагы шараларды дайындау жэне журпзу;
- есеп-бакылау - коргауга катысты кэсшорынныц каржыльщэкономикалык,
ещйрштк-коммерциялык
жэне
баска
кызмет
турлерш щ критикалык мацызды багыттарын аньщтау, сондай-ак
акпараттын сыртка зацсыз шыгу бойынша мумкшд! каналдары жэне
кэсшорынныц каржылык турактылыгына тенетш баска кауштерд1
аныктау,
олардыц
пайда
болу
кездерш
багалау,
-
к а у ш а зд к
бакылауды реттеу;
уйымдастыру-техникалык
эрекет
ету ил
кызметшщ
уйымдастыру
курылымын
куру, сондай-ак жумыстыц баска
багыттары (акпаратты коргау, экономикалык к а у ш а зд к ) бойынша
баска курылымдар куру; к а у ш а зд к саясатыныц максатына жетуге
ыкпал етуш! кэсшорынныц курылымдык бвл1мшелер1 арасында езара
1с-кимылды уйымдастыру;
- жоспарлы-ендгрютк - кэсшорынныц к а у ш а з д т н камтамасыз
етудщ кешенд5 багдарламаларын ецдеу, сэйкес шараларды дайындау
жэне журпзу;
- материалдык-техникалык - материалдьщ-техникалык жэне
технологиялык камтамасыз етуге багытталган к а уш а зд к кызметшщ
жумысы, оньщ арнайы техникамен жаракталуы;
- гылыми-эд1стем ел1к - к а у ш а зд к п камтамасыз ету облысында
озат
тэж1рибен1
жинактау
жэне
гарату;
баска
б е л 1мшелерде
кызметкерлерд) окытуды уйымдастыру;
- акпараттык-аналитикальщ - к а уш а зд к сферасына катысты
деректерд! жинактау, ендеу, оган кажетп техникалык жэне
эд к т е м е л к куралдарды куру жэне пайдалану.
74
К,аушс1здж кызменн сешмд1 куралдармен камтамасыз ету, оныц
кызметшщ басымдыльщтарын дурыс калыптастыру, кез-келген б1л»кг1
жумыс сиякты арнайы мамандардьщ катысуын, олардьщ сэйкес
кэсштш дайындыктан отуш т а л а » етед1, сондай-ак берлиен облыста
олардьщ
ж еткш кп
бай
тэж1рибесшщ
болуы н
кажет етед1.
Кэсшорынньщ кауш аздш жуйесш нагыз мамандар куруы тшс,
олармен кызметтесу узакмерз1мд1 болса гана табысты болмак.
Б акы л ау сур ак тар м
1. КэСШКерЛШ КУПИЯНЫЦ МЭШ.
2.
Кэсшкерлш
купияньщ
турлерк
онеркэсштш,
гылыми-
техникалык, технологиялык, коммерциялык.
3. Кэсшкерлш купияны курайтын мэл1меттердщ курамы мен
квлем1.
4. Кэсшкерлш купияга шрмейтш мэл1меттер жинагы.
5. Кэсшкерлш купияныц шекаралары.
6. Коммерциялык купия жарияланган жагдайдагы кэсшорынньщ
шыгындары.
75
8 К эсш к ер лш к ы зм еттеп тэуекелдер
Кэсшкерлш
тэуекелдщ
(ш а р у а ш ы л ы к )
мэш.
Тэуекелдер
мен
жогалатулардьщ турлерй олардьщ Ж 1к т е л у 1. Тэуекелд! тудыратын
факторлар.
Тэуекелд1 багалау эд1стер1: статистикалык, экспертпк, есептеуталдаулык. Тэуекелд1 баскару урд1С1 мен эдктерк
Нарыктык экономика жагдайында тэуекелдшш кэсшкерлштщ
шешуш! элемент болып табылады. ТэуекелдЫ к дегешм13 табыска
жету жолындагы туындайтын сэтаздш тердщ алдын алу м у м к ш д т
болып табылады.
Т эуекелдш ктщ
белгшер1 белпаз
жагдайлар, кутпеген
жагдайлардыц туындауы, сеш маздш тщ болуы, табысты куту. Саяси
жэне
экономикалык
тураксыздьщ
жагдайларында
тэуелаздш
денгейлер! арта туседь
Т эуек елд ш к - бул кэсшорынньщ жоспары мен бюджетш
орындауы барысында туындайтын жагымсыз жагдайлар. Кэсшкерлш
1С-эрекеттерде тэуекелдш к жагдайлар туындауы мумкш жумыстарды
сол 1СТ1 жаксы бшетш, жауапкерш ш кп ез мойнына алатын 1скер
сен1мд1 адамга жуктеу кажет.
Тэуекелдш ктщ
н еп зп
турлерк
енд1р!СТ1к
тэуекелдш к,
коммерциялык, каржылык (несие алудагы), инвестициялык жэне
нарыктык тэуекелдш к.
0 нд 1р 1ст 1К тэуекелдш к онд 1р 1ске, ен 1мдерд 1 етюзу (кызмет)
жумыстарына жэне баска да енд1р1ст1к 1с-эрекеттерге байланысты .
Бул - белпленген ещйрю келемше, етю зу келем!, жоспарланган
материялдык жэне ецбек шыгындарына, баганьщ езгеруш е, ешмнщ
акауларына, шиюзаттыц сапасына байланысты туындайтын келецс 13
жагдайлар.
мен
Комерциялык тэуекелдш к кэсшкердщ сатып алган тауарлары
кызмет
керсету
жумыстарын
тутынушыларга
усыну
жагдайларында туындайды. Коммерциялык келгамдерде сатып
алынган заттардыц багасыныц орынсыз жогарлауына, темендеуше,
шыгындардыц кебеш п кету жагдайларына баса кещ л аудару кажет.
Каржылык тэуекелдш к каржылык кэсшкерлжте эртурл1 каржы
келю м дерш жузеге асыру кезшде туындауы мумкш.
Сонымен несие алу , каржы алгандардыц темен каб!летшщ
жойылуы, валюта-акша катынастарында каржылык тэуекелдш к
туындайды.Инвестициялык тэуекелдш ктщ себеб! езш щ мениикпк
багалы кагаздарына байланысты
инвестициясын каржылык
коржыныц
кунсыздануы
болып
табылады.Нарыктык
76
тэуекелдш к
улттык акша б | р л т н щ шетел валютасына пайыздык катынасыныц
езгеру1, оньщ пайыздык катынасыныц езгеру1, оныц пайыздык
ставкасыньщ езгеруш е байланысты.Кез-келген тэуекелдш к кел 1С1м
жасаушы эрштестерге тшелей байланысты. Кел!с1м жасау кезшде
эрштестер б1р1гш тэуекелдш к децгейше талдау жасауы кажет.
Кэсшкерлш
материялдык,
белш едь
гс-эрекеттердеп
енбек,
жойылу
каржылык
жэне
(ж огалту)
уакытты
жагдайлары
жогалту
болып
Жобаны каржыландыру мэселес1 бойынша тэуекелдш кт1 шешу
жагдайында мшдеттщ тшмд1 орындалуы ушш мынандай ек! мэселеге
кецш аудару кажет:
- жоспарланган жобаныц орындалуы ушш инвестиция агымыныц
уздк аздт;
- инвестицияныц оцтайлы курылымьша байланысты курдел!
каржы мен тэуекелдш ктщ темендеу1 жэне салыктыц жещлдштер.
Жобаны каржыландыру жоспарында мынандай тэуекелдш ктер
ескер1л у 1 тшс:
- жобаныц м ш дегп турде болуы;
- салыктык;
- карыздардыц теленбегеш;
- курылыстыц игерымеуь
Тэуекелдш кт! сактандыру - б е л г ш б!р тэуекелдш к турше
жауапкершшкт1 сактандыру уйымына жуктеу. Сактандырудыц н еп зп
ек! тур1 бар: м у л к т к сактандыру жэне кездейсок жагдайлардан
сактандыру.
Т эуек елд ш к п азайтудыц н еп зп тэсшдерп
- жобаны дайындауга
кецесшшерд! катыстыру;
бш ю п,
тэж1рби ел1 эрштестерд1 жэне
- жобалау алдында косымша мэселелерд1 терец талдау;
- ендаршетт ешм немесе кызметке суранысты, нарьщтык
конъюктураныц даму тенденцияларын алдын ала жобалау;
- тэуек елд ш к п
арасында белу;
жобага
катысушылар
мен
орындаушылар
- алдаын ала жоспарланбаган шыгындарды жабуга каржы 1рку;
Тэуекелдш кке байланысты шеипм кабылдау кезшде кэсшкер
объективп жэне субъекгивт1 тэуекелдш к жагдайларды ескеру1 тшс.
Тэуекелдш кке байланысты шеппм кабылдайтын адамньщ ерекше
ойлау кабшеп, ежет - табандылыгы, ез бет1мен шеипм кабылдау енер1
болуы керек.
77
Б а к ы ла у сурактары
1. Кас1пкерл1к (шаруашылык) тэуекелдщ мэш.
2. Тэуекелдер мен жогалатулардьщ турлер1, олардьщ жжтелуй
3. Тэуекелд1 тудыратын факторлар.
4. Тэуекелд] багалау эдютерг. статистикальщ, экспергпк, есептеуталдаульщ.
5. Тэуекелд1 баскару урд1С1 мен эдктерк
6. Нарыктык экономика жагдайында тэуекелдш к кэсш керлктщ
шешупн элемент болы п табылады.
7. Т эуек елд ш к дегешм13 табыска жету жолындагы туындайтын
сэтс1зд1ктерд1ц алдын алу м у м ш н д т болып табылады.
8. Т эуек елд ш к тщ бел п л ер 1
9. Т эуекелдш ктщ н еп зп турлер!
10. Инвестициялык тэуекелдш ктщ себеб!
78
9 К э с ш к е р л к к ь п м е п щ н н ф р аодры лы м ы
Кэсш керлк инфракурылымныц мэш мен ерекш елктерь Шагын
бизнес орталыктарынын кэсшкерлус инфракурылымныц институты
ретшде калыптасуы мен курылуы. Шагын кэсш керлкке акпараттык;
кызмет керсетуд! камтамасыз ету. К эсш керлк субъектшерше кецес
беруш ш к, занды жэне ко м му ни кативт к кызмет керсету. Кэсш керлк
кадрларды дайындау жэне шагын бизнестщ оку-кецес
беруш ш к
орталыктарынын дамуы.
К эсш керлктщ
дамуын
мемлекетпк
колдаудьщ
козгаушы
рычагынын б!р1 кэс1пкерл1кт1 колдаудьщ инфракурылымын дамыту
болып табылады, муньщ астарында шагын кэсш керлктщ бутшдей
енд1р1с процестершде жэне кызмет жасауында колайлы жагдайды
камтамасыз степи кэсшорындар, мекемелер жэне институттар
жиынтыгы туащ цреледь
Шагын кэсшорындарыц проблемаларын зерттеу жэне корыту,
шагын кэсш керлкке катысты мемлекетпк саясатты кальттастыруга
катысу, б и л к органдарында шагын бизнестщ мудцелерш колдау жэне
занды кукыктарын коргау, шагын кэсш керлктщ
нормативтк
кукыктык базасын жетшд1ру женшде усыныстар эз1рлеуге катысу,
мацызды
элеуметпк-экономикалык
проблемаларды
шешуге
кэс1пкерлерд1 тарту бойынша жумыстарды кже асыру - бул
функцияларды
кэсшкерлердщ
когамдьщ
б 1рлестктер1 жузеге
асырады.
Функционалдык багыттылыгына байланысты инфракурылымдык
институттардыц
курылымып
каржы
институттары,
когамдьщ
уйымдар,
салалык
кауымдастьщтар,
бизнес
инкубаторлар,
индустриялык жэне технологиялык парктер, акпараттык-талдамалык,
маркетингтк, консалтингтк, окыту орталыктары, халыкаралык
институттар айкындайды.
Экономикалык
турактылык
пен
экономикалык
кызметтщ
б е л с е н д ш т женшде банктердщ ресурстык базасы мен банктк
несиелердщ улгайганы куэ болады. Макроэкономикалык турактылык
пен каржы жуйесшш дамуы коммерциялык банктердщ несиелк
ресурстарын кэсшорынныц техникалык жанаруына, бэсекелесткке
кабшетп
жаца
енд1р1стер
куруга
багытталган
узак
мерз1мд1
инвестицияга карай улгайтык;.
Олардыц улгаюыныц туракты динамикасы байкалады. Жалпы
несиенщ ец кеп б е л т енеркэсш, сауда, ауыл шаруашылыгында
пайдаланылуда.
79
Сондай-ак,
неп зп
каржы
институтгары,
микрокредигпк
уйымдар, когамдык корлар («Казаксгаидык несиелеу коры » Шымкент
филиалы, «0 К ,0 Фермерлер мен кэсшкерлерд1 колдау Коры »
когамдык коры, «Ш агы н кэсшкерл1кт1 дамыту коры » А К аймактык
филиалы), лизингт1к компаниялар болып табылады.
УШ 1НШ1 денгейл! кредит беру жуйесшщ кызмет ету1 тек
микрокредит берумен айналысатын мекемелердщ кызметше тжелей
байланысты. Тек ез капиталыньщ есебшен, гранттардан жэне
багдарламага катысатын кэсшкерлердщ жарнасынан кредит беретга
микрокредитпк уйымдар мемлекет тарапынан томен дэрежеде
реттелетш кредигпк карым-катынас жуйесшщ денгей! болып
табылады.
Бул
ез
кезепнде
усак
кэсшкерлердщ
кызметш
каржыландырудыц н еп зп кез! болып табылатын зансыз каржы
делдалынын шыгуына ыкпал етедь
КР У к 1мет1 мен АКД1 У к 1мет1, сонымен катар Г Ф Р Ук1мет1 мен
КР
У к 1мет1
арасындагы
келю1мдер
аясында
Хальщаралык
Кайырымдылык Корпусы мен Халыкаралык Т А С И С уйымынын
каражаты есебш ен облысымызда курылган «Ф ерм ерлер жэне
кэс1пкерлерд1 колдау коры » когамдык коры 1997 жылдан бер1 жумыс
журпзуде.
К°РДЫН
н еп зп
кызмеп
ауыл
шаруашылыгы
енд1рушшерше,
шаруа
кожалыктары
мен
фермерлж
шаруашылыктарга жанар-жагармай ешмдер!, тынайткыш, ауыл
шаруашылыгы курал-жабдыктарын жетюзш беруге туз 1лген шартгар
бойынша телем жасау жолымен материапдык-техникалык колдау
керсету болып табылады.
Жобаларды
каржыландыру мына багдарламалар бойынша
ж урлзщ щ , атап айтканда:
1) «Жанармай. Тукым. Тьщайткыш»;
2) «Техника. Курал-жабдык. М ал шаруашылыгы»;
3) «А гроби знес. Ш агын жэне орта бизнес».
Кордьщ максаты тек материалдык кемек керсету гана емес,
сонымен катар кецес беру жэне тэж1рибел1к кемек керсету.
Каз1рг1 уакытта О нтуспк
Казакстан
облысында
Евразия
корыньщ, «П Р О О Н -н ьщ », Э лем Корпусыньщ техникалык колдауымен
халыкаралык
донорлык
уйымдардын
(Н емю
техникалык
ынтымактастык женш деп О Т 2 когамы, Сорос-Казакстан коры)
каражатына курылган «С о д Б и » бизнес-инкубаторы каз1рп уакытта
белсенд1 жумыс аткаруда. «С о д Б и » бизнес-инкубаторы корпоративт!
корыньщ н еп зп кызмет1 жанадан бастап дамып келе жаткан енд1р1ст1к
жэне сервистж кэсшорындарга кызмет керсету, белсенд1 адамдар
идеяларыньщ ж узеге асуына жэне дамуына колдау керсетуге
80
багытталган.
«С о д Б и »
бизнес-инкубаторы
жанадан
бастаган
кэсшкерлерге офиспк, койма жэне енд1р1ейк орындармен камтамасыз
етуге кемек бередь
Сонымен катар кэсшкерлер бизнес-инкубатордан бизнес журпзу,
бухгалтерлш, зандылык, маркетингпк курстар, занды жэне жеке
тулгалардыц Т1ркелу1 туралы кенестер алуына болады.
Кэсшкерлер
жумыс
процесшде
кептеген
проблемаларга
кездесед!, эаресе шагын кэсшорындардын калыптасу процесш
еткеру1 ете киын, ол онд1р1ст1к кэсшорындарда 3 жылдан 5 жылга
деш нп уакытты алады.
Казакстанга катысты жалпы проблемалар да катысты.
Бул:
- кемелше жетпеген салык саясаты;
- кэсшорындарда ж еткш кт1 айналым каражатынын болмауы;
- кэсшкерлерге каржылык кемектщ ш ек теулш п (кредита
сактандыру жэне кепйщ к ж уйеан щ дамымауы, шагын кэсшкерлж
субъектшерше кредигпк-инвестициялык кызмет корсетунп банктерге,
лизингпк
жэне
сактандыру
компанияларына
ж ещ лд к
беру
механизмшщ жасалынбагандыгы);
- мамандар кенесше кол ж етпеуш ш к салдарынан шаруашылык
журпзуцй субъектшердщ толык хабардар болмауы;
нарыктык
экономиканьщ
мэселелер!
бойынша
шагын
кэсшорындарда басшылар мен мамандар бгам децгейшщ ж еткш каз
болуы;
- зандык сауатсыздьщ. Кэсшкерлер когамньщ нагыз белсенд!
б е л 1п. Казакстан Республикасында оларга колайлы жагдайлар
жасалып отыр. Шагын бизнес саласында кеп беш нд1 кызметтермен
айналысуга кабылданган зандык база улкен мумкшдштерге жол
ашады. Сонда да бизнесмендер зацдылыкты бшмеушен жш келецадз
жагдайларга тап болып жатады;
- кэсшкерлер дайындыгынын тем ендМ - бизнесп журпзумен
байланысты
бизнеса
жоспарлауды,
баскаруды,
маркетинга,
бухгалтерлш есеггп жэне баска да пэндерд'1 бш м еуь Барлык уйретш п
жаткан багдарламалар
мен
курстардыц
кеш тпне
карамастан
кэсшкерлердщ дайындыгы сол темен денгейде калып отыр.
Жасыратыны жок, кептеген кэсшкерлер бизнес-жоспарды фирма
кызмет) шараларыньщ жоспары деп емес, тек несие алуга арналган
деп тусшедь Ец бастысы жанадан бастаган кэсшкерде каншалыкты ез
мамандыгы бойынша жогары кэс!би ш еберлш , жогары адамдык,
акыл-ой дечгеш болса да, ез1 мен ез бизнесш коргау эдютерш,
енд1р1ст1к шыгындарды темендету тэсшдерш, рынокты зерттеу
81
эд1стерш
бше
бермейд!,
бизн еса
уйымдастыру
мен
ездкш ш е
ж урпзуге таж!рибес1 болмайды.
- мемлекетпк курылым мен кэсшкерлер арасында кедерплердщ
болуы, ауылдык аудандарда кэсшкерлердщ проблемасы - экономика
саласындагы
кецес
беру пнл ер дщ
ж етк п еуш ш тн д е
жэне
ез
мумюнджтерш бше бермеухнде;
- акпараттык инфракурылымныц жоктыгы (мамандандырылган
веб-сайттар жэне порталдар) соньщ 11шнде мемлекетпк 'плде;
- ауылды жерлерде кэсш керлк субъектшершщ кэш билкш щ жэне
еш мдш ш нщ т е м е н д т ;
- темен б эсек елк кабшет (импорттык ешмдермен салыстырганда,
соньщ 1Ш1нде бзбекстаннан келетш зацсыз импорттык ешмдерге
байланысты);
- аудандардагы
кэсшкерлердщ
талаптарына
бешмдеместен
уюметтш емес уйымдар аркылы шагын жэне орта кэсшкерлжке
арналган оку багдарламасы;
шагын
жэне
орта
кэсшкерлжке
арналган
окыту
багдарламасынын туракты болмауы (к у н д е л к п емес).
Ш агын кэсш керлк саласындагы журпзйнп жаткан процестерге
эсер ету уш ш ж ер гш к п аткарушы бшпк тарапынан экономиканьщ
дамып келе жаткан шагын секторын колдау жэне оц динамикалык
даму урдктерш сактап калуды камтамасыз ету керек.
Жеке кэсшорын ашык рынокта табысты куресуге дэрмениз. Бул
м эл1мдеме б1ршама асыра айтылса да, акикатка ете жакын. Кез келген
кластер дамуыньщ н еп зп механизм! бэсекелеспк пен кооперацияны
б^рлеспру, барлык н еп зп катысушылардыц - шагын жэне орта
кэсшорындардьщ, б и л к органдарыньщ, жогары оку орындарыньщ
б 1рлесш даму шарттарын оцтайландыруга багытталган езара к-кимыл
жасауы болып табылады.
Бэсекелеспкке кдбш етп лк ж енш деп кецестерд! куру. Б уп н п
танда мемлекет пен бизнес элеум еттк эрш тестктщ жумыс ктейтш
моделш куруы кажет. Бизнесп ел1М13дщ алдында турган стратегиялык
М1ндеттерд1 шешуге тарту механизмдерш табу, б ул ретте бизнес пен
би.шктщ мудделерше кысым жасамау кажет. Осылайша когамда
калыптаскан кэсш керлкке сеш м с п д к п жоюга жэне узак мерз1мд1
элеум еттк жэне саяси тэуекелдерд1 темендетуге болады. Сонымен
катар мемлекеттщ шаруашылык журпзуий субъектшерге ьщпал ету
механизмдер! болуы тшс.
Бизнес пен бшшстщ езара к-кимы лы езара жаупкершшк пен
езара мудде непзш де б'флескен жобаларды эз1рлеген жагдайда мумкш
82
болады. Осы тектес мшдеттерд! шешу уннн ещ рлж денгейде
бэсекелесткке кабшеттйпк женшде кенес курылагын болады.
Бэсекелесткке каСилетплк женш деп кенес е щ р л к денгейде
енбек е ш м д ш п мен ещцрю т т м д ш п н арттыру уш ш жагдайлар
жасау аркылы когамдык лидерлерд!, бизнес лидерлерш, кэаби
кауымдастыктарды
жэне гылыми-кепш ш к
екшдерш
е л 1м1здщ
бэсекелесткке кабш еттш пн арттыру идеясы манына б 1рк т!ред1. Бул
к эаби кауымдастыктыц белсенд1 колдауын жэне мемлекетпк, е щ р л к
билк
органдары
мен
бизнес-кауымдастыктардын
куш-Ж1герш
топтастыруды талап етедь
О щ р л к орталыктардын манызды мшдет! жастар жэне эйелдер
кэсш керлтн дамыту болады. Каз1рп уакытта к эаби б 1Л!кт1Л1г1,
сондай-ак орта жэне жогары б Ы м 1 бар жастар мен эйелдердщ белпл1
б!р б о л т мамандыктары бойынша жумыска орналасуда едэу1р
кыншылыктарга тап болуда.
Бул ретте, олардын ауылда, калалар мен 1р1 калаларда
орналасуына карай эртурл1 проблема спецификасы байкалады.
Орталыктардын неп зп мшдет1 экономиканьщ турл1 салаларында
к э с т к е р л к кызметп дербес жузеге асыруга элеует! бар жастар мен
эйелдердщ максатты топтарын аныктаудан турады. Аныкталган
контингентке
кэстк ер лк
непздерш
окыту,
каржыландыру,
бухгалтерия жэне салык женшен бизнес-кенестер, инвестор 1здест1ру,
маркетингтк зерттеулер жэне т.б. усынылады.
Дамыган бэсекелк
ортага жарнама ещйру, баспа жэне
полиграфия, курылыстык, сэулеттк жобалау, жендеу жэне делдалдык
кызмет керсету, зан кызметш керсету, рынокты жэне когамдык шюрд!
зерттеу женшен кызмет керсету, бухгалтер лк есеп, зерттеулер мен
Э31рлемелер тургысында кызмет керсету, ком пы отерлк жэне онымен
байланысты кызмет керсету, жылжымайтын м улк п ен байланысты
кызмет керсету, керкейту жэне кегалдандыру, техникалык сынау
жэне талдау женшен кызметтер керсету, коммуналдык кызметтер
керсету, денсаулык сактау жэне кэаби б ш м беру женшен кызмет
керсету сиякты кызмет турлерш беруге болады.
М емлекетпк кэсшорындарды нарыктык ортага беру кезпщеп
н еп зп принцип шаруашылык журпзуцп субъектшердщ нарыктык
езара карым-катынастарына мемлекеттщ катысуын азайту болып
табылады.
М емлекетпк кэсшорындарга алдын ала жасалган талдау
нарыктык ортага шаруашылык ж урпзу жэне шугыл баскару
кукыгындагы
барлык
дер лк
м емлекетпк
коммуналдык
кэсшорындарды беруге болатындыгын керсетедь
83
Бул ушш:
1) мемлекегпк кэсшорындар мен табиги монополистердщ кызмет
турлерш, профильдш емес функцияларды аныктау тургысынан,
оларды бэсекелш ортага, ен алдымен шагын жэне орта кэсшкерлш
субъектшерше беру ушш курылтай кужаттарын тугендеуден етю зу;
2)
мемлекетпн,
кейб1р
акционерлш
когамдарга
жэне
ж ауапкерш ш п шектеул1 серштестштерге катысуыньщ орындылыгына
талдау журпзу;
3) бэсекелш ортага беруге жататын мемлекегпк кэсшорындар
мен мемлекегпк мекеме болы п кайта курылудагы мемлекеттш
кэсшорындардын т1збесш аныктау,
Б ак ы л а у сурактары
1. Кэсшкерлш инфракурылымньщ мэш мен ерекшелштерь
2.
Ш агын
бизнес
ортальщтарыньщ
кэсшкерлш
инфракурылымньщ институты ретшде калыптасуы мен курылуы.
3. Шагын
кэсшкерлшке
акпараттьщ
кызмет керсетуд1
Камтамасыз ету.
4. Кэсшкерлш субъектшерше кецес беруш ш к, завды жэне
комму ни кати втш кызмет керсету.
5. Кэсшкерлш кадрларды дайындау жэне шагын бизнестщ окукенес беруш ш к ортальщтарыньщ дамуы.
6. Гы лы ми зерттеулердщ ушшпн сферасыньщ функциялары
зерттеуде кай э д к н еп зп болы п табылады?
84
10 Кэсш керлж кызмет субъектйлершЫ ж ауап кери п лт
Кэсшкерлер ж ауапкерш ш пнщ мэш мен турлерь Кэсшкерлер
жауапкерш ш пнщ пайда болу шарттары. Кэсшкерлердщ кылмыстык
ж ауапершшп. Кэсшкерлердщ ез мшдеттемелершщ орндалуын
камтамасыз ету эдктер).
Казакстан Республикасыньщ 30.01.01 ж. №155-11 кодексшде
каралган эю м ш ш к жауапкершшк мынандай жагдайларда туындайды:
Кэсшкерлштщ кандай болмасын б|р тур1мен русаты бар
куэлш аз, лицензиясыз, арнайы руксат кужатынсыз шугылданган
жагдайда темендеп жагдайда айыппул телейд1:
- азаматтар ушш - 20 айлык есептш керсетк1ш (А Е К );
- лауазымды кызметкерлер уипн - 40 АЕК;
- завды тулгалар - 50 АЕ К .
Зан бузушылык кайталанган жагдайдагы айыппул м елш ер!:
- азаматтар ушш - 50 А Е К ;
- лауазымды кызметкерлер ушш - 20-дан - 50-ге деши АЕК;
- завды тулгалар ушш - 700 АЕК-дешн.
Монополияга карсы зандылыктарды бузган жагдайда:
- азаматтар ушш - 50 А Е К ;
- лауазымды кызметкерлер ушш -100 АЕК-деш н;
- жеке кэсшкерлер ушш - 100 АЕ К ;
- завды тулгалар ушш - 1000 АЕК-дешн.
Зац бузушылыд кайталанган жагдайда:
- азаматтар ушш - 80 АЕ К ;
- жеке кэсшкерлер ушш мен лауазымды кызметкерлер ушш - 150
АЕК;
- завды тулгалар ушш - 1500 АЕК-дешн.
Завды тулгалардын экономикалык жауапкеринлкке тартылуы К Р президентшш 17.04.95 ж. №22198 Каулысыньщ 18 статьясын
бузган жагдайда болады да барлык табысы бюджетке аударылады.
Завды
тулгалар
немесе
жасайтын болса, онда К?-
кэсшкерлер
лицензиясыз
жумыс
17.04.95 №2200 занын бузган болып
табылады да 24 статьяга сэйкес барлык табысы (сол кэсшкерлктен
тускен) бюджетке аударылады.
Жеке тулганыц кылмыстык ж ауапкершшп КР- 16.07.97 ж. №1671 Кылмыстыек Кодексш бузуына байланысты туындайды.
П ркелм ей лицензиясыз кэсшкерлкпен шугылданган жагдайда
мынандай жазалар колданылады:
- 300 ден 500-ге дей1нп мелшерде АЕК. айыппул немесе ,
85
- когамдык жумыс к тету 180-240 сагатка дешн немесе 6 айга
гуткындау немесе айыппумен коса 2 жыл бостандыгынан айыру.
Кэсшкерлш 1с субъектш соттьщ шеш1м1мен кызмет токтатуга
мынандай жагдайларда мэжбур етед1:
- кэсшорын банкрот болган жагдайда;
- т1ркеу кезшде тузетуге мумкш емес зандылыктарды бузган
болса;
- лицензиясыз жумыс к теуге руксат етшмеген жагдайда,
лицензиясы болмаса;
- б1р жылда б1рнеше рет тэртш бузган болса;
- баска да зан актшер1 нускауларын орындамаган жагдайларда.
Жеке
кэсшкерлердщ
Ю1
бакылау
журпзунн
мемлекеттж
органдардьщ етш 11ш бойынша токтатылады. Лауазымды мемелекеттк
орган К-Р- 19.06.94 ж. №2135-1 занынын 33 бабына 27.12.97 ж № 268X II занынын 19 бабына байланысты кэсшкерлшт1 токтату туралы
сотка 0Т1Н1Ш тус1ред1.
Туриспк кэсшорынньщ кызметш токтату ушш занды тулга
кызметш кайта куру немесе жою кажет.
Занды тулганы кайта куру жагдайында кэсшкерлш к-эрекет
мулдем жойылмайды, оньщ кейде оньщ кукьщтык иелпт уакытша
озгеред1.
Занды тулга жумысын жалгасатыруга ешкандай зандылык кукы
болмасы, оны кайта курудьщ бес турш бш у керек: косу, б1ршт1ру,
белу, шыгарып алу, кайта куру.
Кайта курудьщ жоюдан айырмашылыгы кэс1порын жойылганнан
кешн баскадай мшдет1 де кукы да болмайды.
Занды тулганьщ жойылуы ею турл1 болады, ез ерк1мен жойылуы,
мэжбур ету аркылы жою.
Занды тулган жою тэрт1б1 мемлекеттщ азаматтык кощдекс1
аркылы жэне мемлекеттщ т1ркеу жою ережелер1 бойынша жузеге
асады. Ж ою процес! мемлекеттш регистрга кэсшорынньщ кызметшщ
токтаганы туралы жазганнан кешн аякталады.
Шаруашылык субъектшердщ кызметшщ каржылык нэтижелер1
керсетк!штер жуйесше: пайданьщ, табыстьщ куралуы мен белш у!
керсетк1штер1, табыстылык (рентабельдшш) керсетк1штер1, каржылык
турактылык керсетюштер! жатады.
Халык шаруашылыгыньщ каржыларын багалау ушш оньщ
жекелеген салаларыньщ кэсшорындарыньщ, уйымдарыньщ каржылык
нэгижелер! жен1нде, акшалай жинактар женшде статистикалык
акпарат кажет.
86
Шаруашылык кызметте сонгы каржылык нэтиже мен а б с о л ю т
ТИ1МД1Л1К ретшде пайда керееткшд колданылады. М унда сонымен
катар жалпы пайда, ешмд] етм зуден тускен табыс, салык салынатын
табыс угымдары да пайдаланылады^
Кез келген кэсшорыннын кызметшщ экономикалык тш м дш п
онын табыс алуымен аныкталады. Табыстылык абсолю гп жэне
катысты керсеткнитермен сипатталады. А б с о л ю т а керсетюш - бул
табыстар мен гарютер сомасы.
Табыстар - бул есепт1 мерзгмде активтердщ артуы немесе
м 1ндететмелердщ темендеу! болып табылады. Ш ыгынсыз табыс алу
мумкш емес, ал табыс алмай кэсшорынныц дамуын жузеге асыру
мумюн емес.
А бсою тп керсетюштерге жатады: еш мд1 етюзуден тускен табыс,
жалпы табыс (пайда), н еп зп кызметтен тускен табыс, неп зп емес
кызметтен тускен табыс, салык салынганга деш нп табыс, салык
салынганнан кеЙ1нг1 табыс, тетенше жагдайлардан болатын табыс,
таза табыс жатады. Табыс рол1 нарыктык экономикада келеа
функциялармен аныкталады: мемлекетпк бюджет табыс кв31 жэне
кэсшорыннын енд1рюпк пен элеуметт1к даму коз!.
Н ег1зг1 емес кызметтен тускен табыс курамына К1ред1:
- Акциялар бойынша дивидендтер, облигациялар мен баска
кунды
кагаздар
бойынша
табыстар,
баска
шаруашылык
субъект1лерд1н кызмет1не улест1к катысудан табыстар;
- Мул1кт1 жалга беруден табыстар;
- Шаруашылык келю1м шартгы бузганы уш 1Н алынган штрафтар,
пенялар, санкциялар;
Тетенше жагдайлардан табыстар - бул тетенше жагдайлардан
табыс
салыгы
шегершгендеп
сальд1ленген
нэтиже.
Тетенше
жагдайлар бул
субъектшщ
карапайым
кызмет!нен
белек
операциялар мен жагдайлар.
Таза пайда есепт! мерз1мде занды тулгамен алынган сальд1ленген
нэтиже. О л салыктан кешнп табыс пен тетенше жагдайлардан болган
табыс сомасы рет1нде аныкталады.
Сонымен катар талдауда катысты кесетк1штер колданылады.
Олар пайданын катысты шамасын аныктайды, олар ретабельдш к
немесе табыстылык деп аталады. Оны есептеуд1н ек1 т э с ш бар: ен1м
рентабельд1л 1п жэне кэсшорын ретабельдш п немесе аванс1ленген
шыгындар рентабельдш п
0 нд 1р 1ст 1 уйымдастырудын акционерл1к формасынын ерекшел1п
мунда активтерд1Н б1р бел 111 акция устаушыларга тиес!Л1. Сондыктан
АК-нын каржылык нэтижелерш талдау барысында акционерлерд1н
87
кезкарастарын бейнелейтш керсетюштер колданылады. Оларга б1р
акцияга есептелшген пайда, акцияныц е с е г т багасы, акцияныц накты
багасы, акционерлш капиталдан кайтарымдылык, капитал курамы,
табыстар курамы мен т.б. жатады.
Б1р акцияга есептелшген пайда (П ), таза пайданьщ шыгарылган
акциялар санына катынасы ретшде аныкталады. Оньщ мэш
акционерлш
капиталдыц
кайтарымымен
(Котд.акц.кап)
жэне
акцияньщ есенп багасымен (Ц а ) аныкталады.
Котд.акц.кап. = таза пайда / акционерлш капитал = ЧП / Какц
Акционерлш капиталдыц цайтарымы таза пайданыц акционерлш
капиталдыц куны на катнасымен аныкталады. Акциянын е с е г т багасы
б 1р акцияга шаккандагы инвесторлардыц активтершщ размерш
бейнелейдк
Ца = акционерлш капитал / акциялар саны = Какц/Макц.
©з
кезепнде
акционерлж
капиталдыц
кайтарымын
барлык
активтердщ кайтарымы туршде (К отд.всех активов) жэне барлык
актвитердщ акционерл1к капиталга (К а ) катынасы ретшде беруге
болады.
Мекемелердщ карыжылык керсетюштер! туралы статистикальщ
мэл1мет кездерь Бул у пин мемлкегпк статистикальщ есеп беру,
уйымдардыц бухгалтерлш есеп беру! жэне каржыльщ уйымдармен
карастырылатын есеп беру уйымдары мен мекемелер! кызмет етед1.
М ем лекегп к есеп беру статистикальщ есеп берумен керсетшедь
Мекеменщ
каржьшык кызметшщ н еп зп
керсетюшшщ
Карыжыльщ нэтижелер жэне оларды колдану туралы есептер.
есеб1,
Каржылык нэтижелер туралы есептер мекемелермен жэне
уйымдармен усынылады. Онда демалыс багасымен етюзшген ешм
туа м ш щ машметгерш, жанама сальщтар, етюзшген ен1мд1 шыгаруга
шыгындар жалпы м эл1меттер болады.
Мекемелердщ каржылык керсетюштершщ неп зп кез1 болып
жылдьщ бухгалтерлш есептер табылады. Онда активтер жэне
пассивтер жайлы табыс жэне зала активтер жэне пассивтер туралы
жэне козгалысы жайлы м эл1меттер болады.
Казакстан
Республикасы
У ю м етш щ
екш етп п
жалпы,
мемлекеттщ аткарушы бш нпнщ жогары буыны ретшде белпленедь
Солардыц ш ш д е п ец бастыларына ел У ю м етш щ ю жузшде
Конституцияныц, заццардыц, Президент жарльщтарыныц, Ую м ет
багдарламасыньщ, халыкаралык шарттардыц, т.б. орындалуына
байланысты кукьщтары жатады. Б1рак Ую м еттщ екш етп п тек
Конституцияны, зацдарды, жарлыктарды орындаумен шектелш
калмайды, оньщ аукымы одан элдекайда улкен эр1 курдель Оган кейде
т!пп аткарушылык кызметке жатпайтын элементгер де енш кегедь
С ол ушш де 1995 жылы кабылданган Казахстан Республикасы
Конституциясыньщ 66-бабында У ю м егп ц н еп зп мшдеттер! мен
ек1летт1ктер1 керсетше отырып «...езш е Конституциямен, зандармен
жэне Президент актшер1мен жуктелген езге де кызметтерд1
орындайды» деп жазылса керек. Сонымен, Ук1меттщ басты
охшетпктершщ Ата занымыздьщ 66-бабында аныкталганын коремп.
Бул мэселе Казахстан Республикасы Президентшщ “ Казахстан
Республикасыньщ Ук1мет1 туралы”
конституциялык зац куш1 бар
жарлыгыньщ 9-бабында толыгырак эр! нахтырак ашыла ту сед 1.
Жогарыда атап етхеш м1здей, Казахстанда зандьщ нормалар
мемлекетпк билж тщ уш гармахка б ел 1ну принципше багындырылган,
ягни Ух1меттщ, Парламентт1ц жэне соттьщ арасында куш теп е-тец д т
мукият сакталады. Президент мемлекетпк бил1к тармахтарыныц
бэршен жогары турады. М ем лекетпк бшпк жуйесшщ мундай
курылымы б у п н п тавда Казахстан Республикасы уипн езш -ез1 ахтап
отыр. Дегенмен де, Казахстан Республикасы Ую м етш щ жумысын
ти1мд1рек етш, жауапхерш ш пн арттыра тусу ушш онын кызметше
байланысты зацнамаларды э л п де жетшд1ре тусу кажет.
Казахстан Республикасыньщ Ую м ет! мемлекеттщ орталык
аткарушы органы болып табылады. С ол себепт1 елдеп экономикалык,
саяси жэне кукыктык жагдайлар хебш е соган катысты шеинлмек.
Казакстан Республикасы У ю м етш щ кызмеп непзш ен адамга, оньщ
муддес! мен 1з гш п н е багытталуы тию.
Бул - каз!рп демократияльщ мемлекет дамуыныц ен басты
конституциялык принцип! мен багыты. Эрине, осынау мшдетпц
жузеге асырылу децгеш, каркыны жэне модел1 эр мемлекетте эргур.гп
болуы мумкш.
Б1рак, У к 1м етп жумысыныц тшмдййпне карап сол елдщ
турактылыгы женшде болжам айтуга эбден болады. Э р 1 бул ереженщ
демократияга бет бурган кез келген мемлекетке катысы бары жэне
аньщ.
Ую м еттщ кузыретше жалпы зер сала карайтын болсак, соцгы
уакыттарда дендеп ене бастаган нарыктык катынастарга байланысты
ел1м1здеп
экономикалык-шаруашылык
объекилерш щ
басым
к еп ш ш п мемлекетпк баскарудан жеке баскаруларга кешкенджтен
Ую м ет тарапынан реттеуш ш к мшдетшщ едэу1р хем1генш байкау
киын емес. Сондыктан Укхметтщ аткарушылык кызметшщ колем! де
б1ршама азайды.
89
Буган б!р жагынан реттеуш ш к сипатыныц тубегешн езгеру1 де
эсер егкен едь Нактырак айтканда, бурынгы орталыктандырылган
жоспарлау шаруашылыгына тэн пкелей мемлекетпк баскарудыц
нарыктык; когамга лайыкты реттеудщ баска тэсш н е ауыстырылуы ез
нэтижесш берген болатын.
Осы женшде М . Баймаханов
ете
дурыс
айтады:
“ Даму
кезендершде эрб!р мшдеттщ келем1, аукымы, каркыны не кебешп, не
азайып отырады. Сонымен катар, оньщ сипаты, анатомиясы, жузеге
асырылу нысаны мен тэ с ш , накты багыты да езгередй Мэселен,
нарыктык катынастарга етуге байланысты мемлекеттщ экономикалык
мш деп мулдем баска непзде кайта курыла бастады. М улжтерд!
мемлекетпк менипктен шыгару, жекешеленд1ру шаралары жузеге
асырылды.
Соньщ
нэтижесшде
экономиканьщ
едэу1р
бел1п
мемлекетпк емес курылымдардыц карамагына кешш, мемлекетпк
менилк коры б1ршама азайды.
Дегенмен, мемлекет барлык шаруашылык субъектшершщ (тек
мемлекетпк ем ес) жумысгарына эл1 де мейлшше ыкпал ете алады.
Мэселен, мемлекет олардьщ мэртебесш, кукыктары мен мшдеттерш
кукыктык жагынан реттеп отырады, барлык менилк турлершщ
кукыктык
тэрпбш
белплейд1,
каржы жэне
зац талаптарын
орындауларын бакылайды, кукык бузушыларды жауапкершшкке
тартады, аса мацызды шаруашылык турлерше лицензия бередц
аттестация журпзед!, салыктардыц уактылы теленуш кадагалайды” .
Сондай-ак мемлекет, соньщ 1шшде Казакстан Республикасыныц
У ю м еп каз1рп уакытта шаруашылык объектшершщ кеп б е л 1п
мемлекет м е н ш т н ен жеке мешшктщ карамагына е т т кеткенше
карамастан ел!М13дщ экономикалык ем1ршде реттеуш ш к релш
капысыз аткаруда. Эр! б ул реттеуш ш к тк елей емес, кайта нарыктык
катынастарга жагдай жасау, жеке менипкке ер1к беру, монополияга
шек кою, каржылык кемек керсету, салык жуйес! мен кеден саясатын
жеплддру, ецбек катынастарын реттеу жолдарымен жузеге асырылуда.
Осы айтылгандар ескер1ле отырып, кабылданатын шеипмдердщ
жауапкершшпн толык мойнына алуга кабшетп, ез алдына дербес
конституциялык институт ретшде Ую м етгщ рел! мен орны Казакстан
Республикасыныц Конституциясында жаца тургыда белгш ендь Ата
занымыздыц 64-бабыныц б1рший тармагына сэйкес Ую м ет аткарушы
органдардыц жуйесш баскарады жэне олардыц кызмепне басшыльщ
жасайды.
Будан баска, У й м е т - жалпы кузыреп бар орталык аткарушы
орган, эр! осы тургыда - аткарушы бил!ктщ жалгыз органы.
90
Зан эдебиеттершде ую мет туралы аныктама беру ушш онын
мемлекет механизмшдеп мэш, максагы, курамы, мшдеттер1 толык
жэне накты ашылуы тшс. Мысалы, рессешпк галым С. Кошкиннщ
жасаган тужырымы бойынша, ую мет - елде аткарушылык жэне
баскарушылык ж етекш ш кп, ягни эюмшшж кызметп жузеге
асырушы жалпы кузырет! бар алкалы орган [37, с. 97].
Дэл осындай кезкарасты жэне б1р ресейлж кукыктанушы - 3.
Гадыльшина да устанады. О л мынадай аныктама беред1: “ Ую м ет
деген1М13 - мемлекетке катысы бар барлык мэселелер бойынша
(президенттщ кузырына жататындарынан баскасы) мемлекегпк
баскарудьщ орталык органдары жуйесше жетекшшш ету ил жалпы
кузырет1 бар аткарушы 6ил1кт1н алкалы органы” [38, с. П .]. Бул
авторлар аткарушы билш органдарына катысты уюметтщ курамын
алкалы орган ретшде, оньщ кузыретшщ жалпы сипатын жэне
жетекш1Л1к релш атап кврсетед!.
Л.Калинина аткарушы бил1кт1н уйымдастырушылык-кукыктык
проблемаларын зерттей кел1п, ую м егп жалпы кузырет! бар орган
жэне ез кузырет1 шег1нде зандардын орындалуын жузеге асырушы,
Рессей Федерациясынын зацдары мен баска да акт1лер1Н1н аткарушы
би л к т щ
езге
органдары,
Рессей
Федерациясы
курамындагы
республикалардын,
автономиялык
облыстардын,
автономиялык
округтардьщ, елкелерд1н, облыстардын, М эскеу
жэне СанктПетербург калаларыньщ аткарушы билш органдары тарапынан
орындалуын уйлест1руш1 жэне бакылаушы аткарушы би л1КТ1н жогары
органы ретшде карастырады.
Ресейд1н к©рнект1 кукыктанушысы К. Арановский ук1метт1
мемлекетт1к эю мш ш к'п баскарушы жэне жалпыулттык баскаруды,
ягни бюджеттщ, зандардьщ орындалуын, сырткы жэне эскери
саясатгьщ уйымдастырылуын Ьэм журпз1луш, салык, кеден, несиел!ккаржылык, экономикалык жуйелердщ реттелу1Н, полицейл1к 1с пен
каутс1зд1к саласындагы жетекш1Л1кт1, т.б. М1ндеттерд1 жузеге
асыратын жогары саяси орган ретшде сипаттайды. Осы аукымда
уюметтщ саяси хал-ахуалы, оньщ кызмет1Н1Н нактылы жактары атап
отшед1.
У к 1мет туралы мешпнше толык угым беру уш1н ен алдымен онын
ерекшел1ктер1н аныктап алу кажет ед1. М1не, осы багытта алга кадам
жасагандардьщ б 1р! - 3. Гадыльшина болды.
О л бул ретте мынадай белг1лерш атайды:
1)
Ую м ет мемлекегпк бюнктщ ез алдына жеке тармагы
саналатын аткарушы бил1кт! жузеге асырады;
2) Ую м ет
баскарады;
1с жузшде
аткарушы
бшпк
органдары
жуйесш
3) У й м е т - экономикалык; жэне элеумегпк-мэдени дамуды
камтамасыз ететш барлык; салаларга жетекш ш к етуш1 жалпы
кузыреп бар орган;
4) У ю м ет - мемлекеттщ барлык аумагында жалпыга м ш детп
акт1лерд1 кабылдайтын алкалы орган.
Ресейде мемлекетпк бшпктщ уйымдастырылу проблемаларымен
айналысушы танымал ресешпк галым Б. Елисеев угаметтщ экономика,
элеумегпк-мэдени,
кукы к
коргау,
эюмшшк-саяси
курылыс
салаларындагы аукымды мшдеттерш, сондай-ак министрлктер мен
баска да аткарушы бшнк органдарыньщ кызметтерш уйлест1рш,
багыт-багдар берудеп релш арнайы белек керсетедь Оньщ пш рш ш е,
дербеспкпн жэне б1р б е л п а -У ю м е т т щ Конституцияньщ, завдардьщ,
Президент жарлыктарыньщ непзш де жэне соларды орындау ушш
каулылар, еюмдер шыгаруы.
Б1здщше,
У ю м еггщ
алкалы
орган
екендптн
керсететш
белплердщ катарын тольщтыра тусетш керсетюш ретшде оньщ
курамына барлык немесе арнайы кузыреп бар (салалык жэне
салааралык)
аса
манызды
мемлекетпк
баскару
органдары
жетекшшершщ, баска да лауазымды тулгалардьщ (мысалы, премьерминистр дщ орынбасарлары, ую мет аппаратыньщ жетекшю1, т.б.)
енуш атауга болар едк Сондай-ак, Ую м ет езш щ жауапкершшпмен
жэне есеп беру м ш д е т п л т м е н де сипатталады.
Сонымен, К,азакстан Республикасыньщ У ю м еп дегешм1з салалык жэне салааралык мемлекетпк баскару органдарыньщ
жетеюшлер1 мен баска да лауазымды тулгалардан туратын, ортальщ
жэне ж ергш кп аткарушы органдар жуйесш баскарып, олардьщ
кызметше
басшылык
ететш,
Президент
алдында
жауапты,
Парламентке есеп берепн, КРКонституниясыныц, завдарыньщ,
Президент жарлыктарыньщ орындалуын камтамасыз ету екш етппн
жэне зандарга байланысты бую л республика аумагына жалпы
м ш деттш к мэш бар норма™ впк актшер кабылдау кукыгын
иемденген, жалпы кузыреп бар аткарушы бшпктщ алкалы органы.
Ую меттщ мэш мен тагайындалуы женшде шюрлердщ эр
т у р л ш п экономикалык, саяси, элеуметпк, т.б. кептеген объективпк
факторларга байланысты болады. Цаз1р ел1м1здеп когамдык ем1рдщ
демократияландырылуы Казакстан Республикасы Ую метш щ мэнш,
оньщ М1ндеттер1 мен ею летпктерш аныктау мэселесш жана
кезкараспен кайта карауды келденец тартып отыр.
92
Б13ДЩ ойымызша, казакстандык когамньщ демократиялык жэне
кукыктык даму процесшде К РУм м етш щ
экономикалык жэне
элеум еттк мшдеттер1, сондай-ак онын, уйымдастырушылык рол 1 тек
артып, ал мэжбурлеу сипатындагы элементтер1 едэухр кеми туспек.
Ягни, ую мет те мемлекет сия'Кты адамзат дамуыньщ жемю1
болгандыктан, адамзат когамы дамуыньщ б е л г ш бгр сатысында пайда
болып, эр турл1 зандылыктардьщ нэтижесщде дамып, удайы
жет1лд1р1лед1. Демек, езш щ мшдеттерш жузеге асыруга байланысты
К,азакстан Республикасы Ую м етш щ кызмет1 казакстандык когамньщ
даму нэтнжеа деп тусшгешм1з жен.
Сырткы экономика мэмлесше кол коюжагдайлар мэселесшде
Казакстан Республикасы Ую м етщ щ аткаратын р ел1 ерекше болып
табылады. У ю м ет агымдагы баскаруды жузеге асырады. У м м еттщ
бул
кузырет!
Конституцияньщ 66-бабыньщ
6-тармагынан:
“ министрлштердщ, мемлекетпк комитеттердщ, езге де орталык жэне
жергшшп аткарушы органдардьщ кызменне басшылык жасайды” , деген талаптардан ербидь
Казакстан Республикасыныц Ук!мет! республиканьщ сырткы
саясатын ж урпзу женшде шаралар эз1рлейд1. Осы мшдетше сэйкес,
Ую м ет кел1С1мдер ж урпзу жэне уюметаралык келгамдерге кол кою
туралы шеиймдер кабылдайды; Казакстан Республикасыныц шет ел
мемлекеттер1мен, халыкаралык жэне аймактык уйымдармен карымкатынасын дамытуды камтамасыз етед1; сырткы экономикалык
саясатты жузеге асыру женшде к-шаралар эз1рлейд1; сырткы сауданы
дамыту женшде ю-шаралар кабылдайды; халыкаралык каржы
уйымдарымен ынтымактастык пен эрекеттеспк орнатады.
У ю м ет п ц халыкаралык шарттарды жасау мэселес1 1995 жылы
кабылданган “ Казакстан Республикасыныц халыкаралык шарттарын
жасау жэне оньщ бузылгандыгын мэл1мдеу тэрт1б1 туралы” Казакстан
Республикасы Президентшщ зац купи бар жарлыгы непзшде
реттеледь
Казакстан
Республикасыныц
министрл1ктер1,
мемлекетпк
комитеттер1, баска да орталык аткарушы органдары, сондай-ак
Казакстан Республикасыныц Президентше пкелей багынатын жэне
есеп берет!н мемлекетпк органдар Казакстан Республикасыныц
Сырткы !стер м ини стрлтм ен бмрлесе немесе келк е отырып, оздер1н!ц
кузыреп ш епндеп мэселелер бойынша Казакстан Республикасыныц
Ую метш е халыкаралык шарттар жасасу туралы усыныстар береди
Казакстан Республикасыныц У ю м еп осындай усыныстарды карап,
оларды Казакстан Республикасынын Президентше тапсырады.
93
Казахстан
Республикасыньщ
келюсездерш
ж урпзу
жэне
халыкаралык шарттарына кол кою туралы шеилмдердк
Казакстан Республикасыньщ Vюме'п - Ую м еттщ карауына
жататын мэселелер ж енш деп халыкаралык шарттарга байланысты;
Казахстан
Республикасыньщ
министрлер1,
мемлекегпк
комитеттердщ
терагалары,
баска
да
аткарушы
органдардьщ
жетекш1лер1, сондай-ак Казахстан Республикасыньщ Президентше
пкелей багынатын жэне есеп беретш мемлекегпк органдардын
жетекиллер! Казахстан Республикасыньщ Ую м еп м ен келке
отырып,
ведомствоаралык
сипаттагы
халыкаралык
байлансты кабылдайды.
Казакстан Республикасы Ую м етш щ карауына жататын
бойынша Казакстан Республикасыньщ мемлекетаралак
келюсездерш ж урпзу жэне халыкаралык шарттарына
екш етп пн Казакстан Республикасыньщ У ю м еп беред1.
шарттарга
мэселелер
сипаттагы
кол кою
Кел1ссездерд1 ж урпзу жэне мемлекетаральщ шарттарга, яки
Казакстан Республикасы Ую м етш щ карауына жататын шарттарга кол
кою екш етп пн Казакстан Республикасы Президент! нщ, яки Казакстан
Республикасы
Ую м етш щ
тапсырмасы
бойынша
Казакстан
Республикасыньщ Сырткы 1стер министрлш беру1 мумкш.
Казакстан
Республикасыньщ
Премьер-Министр!,
Казакстан
Республикасыньщ сырткы ктер министр! ешб1р арнайы екшетпкшз
Казакстан
Республикасынын
келксездерш
ж урпзуге
жэне
халыкаралык шарттарына кол коюга кукылы.
Казакстан Республикасыньщ мемлекегпк сипаттагы халыкаралык
шарттарын бею ту (ратификациялау) туралы усынысты Казакстан
Республикасыньщ Президентше
Казакстан Республикасы Сырткы
ктер министр л 1г1н1н усынуы бойынша Казакстан Республикасынын
У К1мет1 енпзедь
Казакстан
Республикасыньщ
министр;пкгер|,
мемлекегпк
комитеттер1, баска да орталык аткарушы органдары, сондай-ак
Казакстан Республикасынын Президентше тшелей багынатын жэне
есеп беретш м емлекегпк органдар Казакстан Республикасы Сырткы
ктер м и н и стрлтм ен б!рлесе отырып, немесе оньщ кел1стм! непзшде
езш щ кузыреп ш епн деп мэселелер бойынша ке.'нам-шарпарды
беюту туралы усынысты Казакстан Республикасыньщ Ую метш е
жолдайды.
Казакстан
Республикасыньщ
У им ен
халыкаралык
шарттарды
бею ту
туралы
усынысты
карап,
Казакстан
Республикасынын Президентше тапсырады.
94
Президент ез кезепнде шарттарды б е й т у туралы усынысты
карап, оларды Казакстан Республикасы Парламент! не бекпуге
Ж1беред1.
Казакстан Республикасынын Сырткы ютер министрлш Казакстан
Республикасы У ю м еп н ш карауына жататын мэселелер женшдеп
халыкаралык
шарттарды
бекггу
туралы
усыныстарды
Казакстан
Республикасынын Ую м етш е енпзедк
У ю м ет б у л усынысты карап, халыкаралык шарттарды бею ту
туралы шеиим шыгарады яки бас тартады.
Казакстан Республикасынын ратификациялауга жатпайтын, б|рак
кабылдануы тшс
халыкаралык шарттарын беютуд1
(кабылдауды)
уюметаралык сипаттагы халыкаралык шарттарга катысты Казакстан
Республикасынын У ю м ет1 жузеге асырады.
Ведомствоаралык сипаттагы халыкаралык шарттарды бею туд1
(кабылдауы) Казакстан Республикасынын тшст! министрлжтершщ,
мемлекетпк комитеттершщ немесе баска да орталык аткарушы
органдарыныц, сондай-ак Казакстан Республикасынын Президентше
тшелей багынатын жэне есеп беретш мемлекетпк органдардын
усынуы бойынша Казакстан Республикасынын У ю м е и юке асырады.
Б а к ы ла у сдоактары
1. Кэсшкерлер ж ауапкерш ш пнщ мэш мен турлерь
2. Кэсшкерлер ж ауапкерш ш пнщ пайда болу шарттары.
3. Кэсшкерлердщ кылмыстык жауапершшп.
4. Кэсшкерлердщ ез мшдеттемелершщ орндалуын камтамасыз
ету эдктерй
5. Шагын кэсш керлкп дамыту жолдарын атаныз?
6. «Кэсш кер л ж кабш еттш к» деген угымды калай тусш еаз?
7. Кэсшкерлж кызметтердщ эр турл! белплерщ атаныз?
8. М ем лекетпк жэне казыналык кэсшорындар женшде не
айтасыз?
9. Казакстанда кэсш керлктщ даму барысы.
95
11 К зс 1п керл 1к к ы зм е тп н т ш м д м т н б агал ау жэне талдау
Экономикалык; тауардьщ неп зп максаттары мен м ш д еп ер г
0 нд1р1с шыгындарын талдау. © тю зу нарыгындагы тауарды талдау.
Кэсшкерлш
кызметге
бэсекелестш
табыеты
талдау.
Кызмет
кортындыларын
талдау
-
активтердщ
табыстылыгы
мен
айналымдылыгын талдау, толем кабш еттш ю з жэне етчмдиикп
талдау. Кэсшорынньщ кэсшкерлш кызметш багалау. _ Кэсшкерлш
кыкзмет тш м дш гш щ эд1стемес1.
Кэсшкерлшпен эр тур л1 эдюпен айналысуга болады. Соз тек кана
пайда табу уш ш аткарылатын кызмет турлерше туралы гана емес,
сонымен катар бизнеетш молшер! туралы да. Ж еке кэсшкерлерге
патент непзш де аткаруга болатын кызмет турлер1 бар (фермерлык
шаруашылык, кшм Т1гу жэне жондеу, телеаппаратураны жондеу, к т п ,
газет, журналдарды сату, монша-юр жуу кызметш керсету,т.б.), б 1рак
лицензия алу непзшде занды тулганы калыптастыратын азаматтыр
ужымыман аткарылатын кызметтер де бар (енд^рктш кызмет,
курылыс материалдарын шыгару, оку мекемесш уйымдастыру,
зейнеткерлш корлардыц кызме-п).
Кэсэпкерлш шагын тур1 туралы жэне улкен бизнес туралы да
айтуга болады. Бищ\знест1 бастау эр кашанда тэекелге байланысты,
сондыктан
кэсшкерлердщ к еп ш ш п
аз мелшерден
бастайды.
Кызметте табыстарга жету бизнестщ келемш вс 1руге мумкшдш
бередь Бастапкы кадамдар ец киын болып табылады, бул 1ске жацадан
шрюкен кэсшкерлер комек кажет етедг Константин Боровский
мынаны айткан: «Е гер адам езш щ жеистшке ж ету1 ушш б1ренше
алгашкы кадамдарын вз1 жасаса, одан эр1 ез максатына жетпегенше ол
токтай алмайды».
Когам ем 1рш щ непзш материалдык енд1рк курайтыны б е л гш .
Сондыктан
КР зацнамасы енд1рктш
кызметпен айналысатын
кэсшкерлерД1 ерекше топка жаткызады.
Казакстан Республикасыньщ кэсшкерлнсп дамыту саласындагы
мемлекетпк саясаты шагын кэсшкерлшп дамытуга багытталган. Бул
саясатты кке асыру ушш зацнама шагын кэсшкерлш субъектшерш
кукыктык жагдайларын ерекше реттейдь
Б1рак шагын кэсшкерлш субъекплер1 туралы айтар алдында кез
келген кэсшкер бшуге тшс жагдайларды аныктап алу кажет.
Кэсшкерлш
субъектшершщ
кукыктык
жагдайлары
б1ркатар
нормативтш кукыктык актшермен реттеледг Ец бастылары:
-
1995
кызметшщ
жылгы
непзш
30 тамыздагы
калаушы
К?
Конституциясы
принциптер!
96
келесшер
Республика
болып
табылатынын
занды
турде
бею тп :
когамдык
кел1ам
мен
саяси
турактылык, халык и гш п н е ба* ытталган экономикалык даму;
казакстандьщ патриотизм, мемлекет е м 1рш щ н еп зп мэселелерш
демократиялык эдштермен ш еш у,» оньщ 1илнде республикалык
референдум немесе Парламентте дауыс беру.
-Казакстан Республикасыньщ 1994 жылгы 27 желтоксандагы,
1999 жылгы 1 шшдедеп Азаматтык кодека (жалпы жэне ерекше
бол1мдер|).
Н еп зп , базальщ экономикалык норм атив™ акт! -Казакстан
Республикасыньщ Азаматтык кодека. О л ек! б е л 1мнен турады: жалпы
жэне ерекше. Жалпы б е л 1М1 1994 жылгы 27 желтоксанда кабылданып,
кем дегенде уш айлык дайындык жумыстарын кажет еткен нарык
катынастарын бел п л еу жэне енп зуге байланысты жаналыктар ете кеп
болгандьщтан колданыска 1995 жылгы 1 наурызда енг131лд1.
Ерекше б е л 1М1 1999 жылгы 1 шшдеде кабылданып, колданыска
енгЫ лд], б ул бел1мн1ц 1999 жылдьщ ортасына дей1н болмауы
республикадагы кел1с1мд} экономикалык катынастарын реттеуд!
киындататын.
КР
1999
жылгы
1
ш1лдедеп
«Казакстан
Республикасыньщ Азматтык кодекс^н (Ерекше бел1м) колданыска
енпзу туралы » Зацына Казакстан Республикасынын Президент! сол
куш колын койды жэне колданыска енг1зд1. Жогарыда керсет1лгеннен
нен1 есте сактау кажет:
КР Азаматтык кодекс! - когамдагы экономикалык катынастарды
реттейт1н мемлекетт1н экономикалык конституциясы;
К Р Азаматтык кодекс! - зацгерлер мен нагыз кэс1пкерлерд1н
кундел1кт1 колданатын кужаты;
К Р Азаматтык кодека кэсшкерлш туралы, мэмшелер, сен'ш
хаттар, м ул1к турлер1н1н сипаттамасы, айып телем 1, кеп1лдеме туралы,
кел!С1м шарттарга кол кою немесе оларды бузу, тауар белплер1,
мурагерл!к жэне бизнесте кажетт1 т.б. мэселелер туралы нег1зп
кагидаларды камтиды; б ул к1тап С13Д1 оте манызды жэне падалы
акпаратепн камтамасыз етедь
К?
1999
жылгы
10
желтоксандагы
«Казакстан
Республикасындагы енбек туралы » №493-1 Заны азаматтардьщ
Казакстан
Республикасындагы
енбек
бостандыгына
деген
конституцияльщ цуцыктарытске асыру барысында пайда болатын
катынастарды реггейдг. Жеке енбек жэне
шарттармен реттелет1н енбек катынастары:
ужымдык
кел!С1м
1)
жумыс беруш 1 мен жумысшы арасындагы катынастар
нормативт1к кукыктьщ актшермен, ецбек туралы зацнамага сэйкес
б е к т л г е н жеке енбек, ужымдык кел1с1м шарттармен реттелед!.
97
2 ) жеке енбек, ужымдык келнлм шарттар б!р жакты езгертшу1
мумкш емес.
3) баска нормативтк кукыктык акплермен реттелетш ерекше
жумысшылардыц жумыс жагдайлары осы Занмен белпленетш
жагдайлардан темен болмау керек.
Жеке енбек, ужымдык келйпм шарттардын кейб!р шарттарынын
жарамсыздыгы жеке енбек, ужымдык келйпм шарттардын толыгымен
жарамсыз деп есептелу] деген сез емес:
1) осы Зан енбек катынастарын реттейтш жагдайлар мен кыска
мерз1мдерше жагдай жасайды. Жеке енбек, ужымдык кел!ам шартар
жасаскан тараптар б ул минимумды жакарта алады.
2 ) жеке енбек, ужымдык кел!ам шарттарын зацнамалык акплерге
карсы болмаган жагдайда тараптардын орындауы мш дегп.
Жумысшы кукылы:
- Занмен белпленген тэртште жумыс беруипмен жеке ецбек
шартка отыруга, оны езгертуге немесе бузуга;
- еш кемсп'ушииказ тец орындалган жумыс упин тец енбек акы
алуга;
- Кау1пс1зд1к жэне гигиена талаптарына сай ецбек жагдайларына;
- Кэсгаодак жэне баска уйымдарында муше болу ер ю н д тн е,
баскасы езге зацнамалык акноермен карастырылмаса;
- Демалыска;
- ецбек мшдеттерш аткаруга байланысты оныц денсаулыгына
немесе м у л т н е келт1р1лген зиянныц отелуше;
- кеп1л д 1к пен етеулер алуга;
- ецбек келкпеуш ш ктерш щ тараптардыц кел1С1М1 немесе сот
аркылы шеиплуше;
-жеке ецбек шартында тарап атынан катысатын лауазымдык
тулганынц ек ш етт ш тн талап ету;
- ужымдык кел1С1М шарт пен акплерд! эз1рлеуге катысуга;
- езш щ к эаби б ш к т ш п н арттыруга.
Жумысшыныц мшдеттер!:
- жеке ецбек келю!м шартымен, ужымдык шартпен, жумыс
берушшщ акт1лер1мен белпленген кызметпк мшдеттерш адал
аткаруга;
- енбек тэрпбш сактауга;
- жумыс барысында жумыс берушшщ м ум п н е зиян келтаруге
жол бермеу;
- ецбект1 коргау,
талаптарын орындау;
ерт
к ауш азд т
98
мен
енд1р1сп к
санитария
- оган жеке ецбек шарты
непзшде тапсырылган
кызметтк,
коммерциялыкнемесе зацмен
коргалатын
баска купия болып
табылатын акпаратты жариялымау;
- адамдардыц ем1рше, денсаулыгына, жумыс беруид мен
жумысшылардыц м у л т н е
каут
келт1ретш жагдайлар туралы
хабарлау;
- м ш дегп
зейнеткерлж
салымдар аркылы
зейнетакылык
камтамасыз ету туралы келгам шарггыц кенпрмесш тапсыру;
- жумысшыга зейнеткелк жинактарды б1р жинактау корынан
баскага аударган жагдайда м ш дегп зейнеткерлж салымдар аркылы
зейнетакылык камтамасыз ету туралы кел1С1м шарт туралы хабарлау.
Жумыс беруш ш щ кукыктары:
- Зацмен белпленген тэртш бойынша жумысшылармен жеке
енбек шартка, ужымдык кел1С1М шартка отыруга, оларды озгертуге
немесе бузуга;
- жумыска кабылдаган кезде жумысшыдан, оньщ б е л г ш кызметп
аткару кукыгы дэлелдейтш, Зацмен белпленген кужаттарды талап
етуге;
- ез ек ш етп п шецбершде жумыс берушшщ актшерш эз1рлеуге.
Жумыс жагдайларын езгертумен байланысты акилерд1 кабылдау
жумысшылар екшдершщ катысуымен жасалады:
- Зацмен жэне баска норматив™
кукыктык актшермен
белпленген тэртш бойынша жумысшыларды кетермелеу, оларды
материалдьщ жэне тэртш нк жауапкерш1Л1кке тарту;
- жумысшынын оган келпрген зиянныц орнын толтыруга;
- ез кукыктарымен мудделерш коргау максатында жумыс
берушшердщ уйымдарына юру;
- жумысшыга сынау мерз1мш белп леу;
- жумысшыны окытугажумсалган каражаттыц орнын толтыру,
егер буя жагдай жеке ецбек шартында керсетшсе.
Ж умыс берушипн мшдеттерк
- жумысшыларга К Р енбек туралы зацнамасына, жеке енбек
немесе ужымдык шарттарга сай жумыс жагдайларын камтамасыз ету;
- жумысшылар екшдершщ усыныстарын карау, келю1мдер
ж урпзу жэне ужымдык келю1М шарттарга кол кою;
- ез каражаты есебшен жумысшыларды жумыс мшдеттерш
аткаруга кажетп материалдармен, куралдармен камтамасыз ету;
- жумыска кабылдаган кезде жумысшылармен жеке ецбек
шарттарына кол кою, олардьщ ужымдык к ел ю м шартпен, жумыс
берушшщ акт1лер1мен таныстыру;
99
- енбек акыларын жэне Казакстан Республикасынын нормативтш
кукьщтык акт1лер 1мен, жеке енбек, ужымдык келппм шарттармен,
жумыс беруш ш щ акт1лер 1мен карастырылган баска да телемдерд!
толыгымен, уакытында телеу;
- жумысшыларга жыл сайын акылы енбек демалысын беру;
- Казакстан Республикасынын енбек туралы, каушшздш жэне
ецбек-п коргау туралы заннамасыньщ, жеке ецбек, ужымдык к елю м
шарттардыц талаптарын сактау;
- кызметш
аткару барысында жумысшыныц ем1р!
мен
денсаулыгына келнрш етш зиян ушш жауапкершшкт! сактандыру;
- жумысшыныц ем 1р1 мен денсаулыгына келт1ршген зиянын
Казакстан Республикасынын зацнамасына сай етеу;
- жумысшылардыц ецбек кызметш дэлелдейтш кужаттарды жэне
олардыц жинактаушы корларына телемдер! туралы м эл1меттерд1
сактау жэне мемлекегпк мурагатка тапсыруын камтамасыз ету;
- жумыс барысында жумысшыныц ем 1р1 мен денсаулыгына кауш
катер тенген жагдайда оны токтату;
- жумысшыларды жумыстьщ кауш п жэне денсаулыктарына зиян
келпрепн жумыс жагдайлары жэне кэс1би аурудьщ болу м у м ю н д т
туралы ескерту;
- жумыс орындары мен технологияльщ процестердеп тэуеклд1Ц
алдын алу бойынша шаралар колдану, енд1р1ст1К жэне гылымитехникальщ прогреет! ескере отыра алдын алу жумыстарын журпзу;
- жумысшыдан м ш детп
зейнеткерл1к телемдер
есеб1нен
зейнетакь1льщ камтамасыз ету туралы кел1С1м шарттын кеинрмесш
талап ету;
- жумыс уакытыныц есеб1н журпзу, соньщ !Ш1Нде жумыс
уакытынан тыс жумыстарды, кау1пт1 жэне денсаулыгына зиян
келт1рет1н жагдайлардагы жумысты, ауыр жумыстар уакытын.
Казакстан Республикасыньщ 2003 жылгы
13 мамырдагы
«Акционерлш когамдар туралы » №415-11 Зацы акционерлш когамды
калыптастыру, кызмет1н уйымдастыру, кайта куру жэне жоют1бш,
кукьщтык жагдайларды, акционерлерд1н кукыктары мен м1ндеттер1н,
олардыц мудделер1 мен кукыктарын коргау бойынша шараларды,
акционерлш
когамньщ
органдарын
калыптасытыру,
олардыц
кызме'пн, лауазымды тупгаларды тагайындау, олардыыц ек1летт1П
мен жауапкершш1ктер!н аныктайды.
Акционерлш когам - ез кызметш аткару ушш каражат тарту
максатында акциялар шыгаратын зацды тулга. К огамнын. ез
акционерлер1н1ц мул!Г1нен жекеленген ез мулнт бар жэне олардыц
М1ндеттер1 уш^н жауап бермейд!. Когам ез м у т п шецбер!нде ез
100
мшдеттер! бойынша жауап береди Когамньщ (акционерлк когамньщ
уйымдык-кукыктык
нысанында
курылган
коммерциялык
емее
уйымнан баска) облигациялар жэне баска да багалы кагазда шыгаруга
кукыгы бар.
Казакстан Республикасыныц зацнамалык акплер! кызметт'щ жеке
турлерш аткаратын уйымдарга акционерлк когамньщ уйымдыккукыктык нысанын куру мшдеттей алмайды.
Когамньщ «акционерлк когам» у йымд ык- ку кы ктык нысанына
нускау мен оньщ атауынан туратын фирмалык атауы болу керек.
Когам атауыныц алдында « А О » аббревиатурасын пайдаланумен
кыскартылуы мумюн.
К Р 1998 жылгы 22 сэу1рдеп «Ж ауапкерш ш г шектеул1 жэне
Косымша ж ауапкериплкп серктестктер туралы » Зацы с ер к т естк п
куру тэртгбш, кукыктык статусын, курылтайшылардыц мшдеттерш
сер к т естк калыптастыру бойынша кызметтерд1 аткаруга байланысты
баска да жагдайларды белгшедй
К Р 1995 жылгы 5 казандагы «О ц щ р ю тк кооператив туралы »
№2486 Зацы вщ ц р к тк кооперативтердщ кукыктык статусын,
олардыц
курудыц
уйымдык,
экономикалык
жэне
элеум еттк
жагдайларды, кызметш уйымдастыру, кайта куру, жою тэрпбш ,
мушелершщ мшдеттер1 мен кукыкарын, баскару жэне бакылау
оргнадарыныц ж ауапкершшп мен екш еттш пн аныктайды.
внд1р1стк кооператив - м уш елк непзшде еркш турде курылган
азаматтардьщ б1рлеспп, олардыц дербес катысулары непзшде
б1рлескен кэсш керлк кызмет аткару ушш. О цщ рю тк кооператив
коммерциялык уйым, зацды тулга болып табылады. Онд!р1ст1к
кооператив зацнамалык актшермен жеке кэсш керлкке тыйм
салынбаган кез келген кызметпен айналысуга кукылы.
Зац кушше иеленген
кыркуйектеп «М ем лекетп к
К ? Президентшщ
кэсшорын туралы »
1995 жылгы
19
№2335 Жарлыгы
мемлекетпк кэсшорындардыц кукыктык статусыныц, оны куру,
лицензиялау, кызметш реттеу, жауапкершшктщ, кайта куру жэне
жою шарттарынац ерекшелктерш белгшедй
М ем лекетпк кэсшорындар кызметшщ непзп багыты- когам мен
мемлекеттщ кажегтш пмен
мэселелерд! шешу:
аныкталатын элеуметпк-экономикалык
1) мемлекеттщ коргау кабш еттш г мен когам муддесш коргауды
материалдык камтамасыз ету;
2) когамдык ецщрютщ экономиканьщ жеке м енш к секторымен
камтылмаган немесе толыгымен камтылмаган салаларында ец кажетп
тауарлар (кызметтер, жумыстар) ещцру;
101
3)
мемлекетпк
монополияларга немесе мемлекет
функциясы
болып табылатын, бакылау жэне кадагалау функцияларынан баска,
салаларда кызмет ету.
КР 2002 жылгы 24 цплдедеп «К еш енд1 кэсшкерлж кызмет!
(франчайзинг) туралы » №330-11 Заны кешенд! кэсшкерлж лицензияга
байланысты
катыснастарды
реттейд1,
кешенд1
кэсшкерлж
лицензияньщ
келкйм
шарт
мазмунын
аныктайды
жэне
КР
франчайзинг кызметш дамыту мен мемлекетпк колдау керсетуге
багытталган.
Казакстан
Республикасындагы
франчайзинг
катынастарын
мемлекетпк колдау к елеа принциптерге непзделед1:
1) шагын кэсшкерлж, инвестициялар мен франчайзинг катынастарды мемлекетпк колдау нысандары мен принциптершщ 01рл1п;
2) франчайзинг катынастарды мемлекетпк колдаубарысында
мемлекетпк органдардьщ келю1мд1 кызмен;
3)
франчайзинг
катынастарыньщ
субъектшершщ
кэсшкерлж
кызметше
мемлекетпк
органдар
мен
олдардыц
лауазымды
тулгаларыныц н е п за з шруше жол бермеу;
4 ) бэсекелестнсп колдау жэне монополистж кызметп шектеу;
5) франчайзинг катынастарды мемлекетпк колдау шараларын
эз1рлеу жэне колдану кезшдеп жариялыльщ.
Ш агын жэне орта бизнес субъектшерше салык салу. КР 2001
жылгы 12 маусымдагы «Бюджетке толенетш салык жэне баска
мш детп толемдер туралы » Кодекс! бюджетке теленетш салык пен
баска мш детп телемдерд1 белгш еу, ж урпзу жэне санау тэр п б 1
бойынша билж катынастарды, сонымен катар салык мшдеттерш
орындауга байланысты мемлекет пен салык телуш е арасындага
Катынастарды реггей дь
Сальщ заннамасы К ? барлык аймагында колданылады жэне жеке
тулгаларга, зацда тулгалар мен олардьщ курылымдык белтмшелерше
катысты колданылады. К Р Салык заннамасы салык жэне бюджетке
теленетш баска мш детп толемдер/п телу м ш деттш пн щ , салык салу
эдш еттш п , салык жуйес! мен салык заннамасыньщ жариылылыгыньщ б1рл1п принцишне непзделедь
Жогарыда кврсенлген салыктарды есептеу жэне телеу кезшде
шагын бизнес субъектшерше салык салудьщ жалпыга белпленген
тэр и б1 бойынша карастырылган талаптар колданылмайды, салыктьщ
баска турлер1 бойынша (жер, келж, м улж салыутары) есептеу жэне
телеу жалпы тэртш бойынша журпзшедь
Салык телеуШ 1нщ кукыктары:
102
1) салык кызмеп органдарынан колданыстагы салыктар мен
бюджетке теленетш баска мш детп телемдер, салык зацнамасындагы
езгерютер туралы акпарат сурату;
2) салык катынастар м эселеа бойынша ез мудцелерш ез1 немее
езшщ ек1Л1 аркылы коргау;
3) салыктык бакылау нэтижелерш алу;
4) салык кызмет! органдарына салыктык бакылау нэтижелер'1
бойынша салык пен бюджетке теленетш баска да мшдетп телемдер
туралы туеш ктем елер усыну;
5) салык мшдеттемесшщ орындалуы бойнша бюдж етпк есептер
жагдайы туралы есеп шотынан кеипрме алу;
6) Осы Кодекспен жэне К,Р баска заннамалык акт!лер1мен
белгшенген тэртш бойынша салыктык тексеру жэне салык кызмет1
органдарыньщ
лауазымды
тулгаларыныц
хабарландыруларга шагым жасау;
эрекетгер!
бойынша
7) Салык купиясыньщ сакталуын талап ету;
8) Салык салуга катысты емес кужаттар мен акпаратты бермеуге.
Ш агын кэсш керлк субъектшерше салык салу ж е ц ш д т - салык
салу объектшершщ тускен пайдасына
арнайы (темендетшген)
мелшерлемелерш 3-кесте колдану.
3-кесте - Коммерциялык уйымдардыц уйымдастырушылык-кукыктык
нысандардыц сипаттары_________________________ _________________________
Катысушылар статусы
Нысан
1
2
жеке тулгалар
Толык сержтестж (ТС)
Коммандиттж сержтестж Толык
сержтестжтер
(жеке
тулгалар);
(КДС)
салушыла
(жеке
жэне
занды)
Ж ауапкерш ш п шектеул1 жеке
жэне
занды
сержтестж (ЖШС)
тулгалар; Ж Ш С жалгыз
катысушы
ретшде б1р
адамнан туратын баска
шаруашылык сержтестж
ретшде
катыстыра
алмайды
Косымша
Жеке
жэне
занды
жауапкершшжтеп
тулгалар, КЖ С жалгыз
сержтестж (КЖС)
катысушы
ретшде
61 р
адамнан туратын баска
шаруашылык сержтестж
ретшде
катыстыра
алмайды
103
Катысушылар саны
3
екщен кем емес
екщен кем емес, олардын
кем дегенде б1реу1 толык
сержтес, ал кем дегенде
б1реу1 салушы болу кажет
Гяреуден кеп, санына шек
койылмайды
Бгреуден кеп, санына шек
койылмайды
3-кесте жалгасы
2
1
Жеке
жэне
тулгалар
Жеке жэне
А кционерлк
тулгалар
кооператив жеке тулгалар
Акционерлк когам (АК)
Халыктык
когам (АК)
0нд1р1СТ1к
(0 К)
мемлекетпк
мемлекетпк
кэсшорын (шараушылык органдары
кызмет
журпзу
кукыгында)
3
занды Б1реуден кеп, санына шек
койылмайды
занды
500 ден кем емес
2
адамнан кем емес,
санына шек койылмайды
баскару менчик
белпленед!
иеамен
Сальщ телеуш ш щ мшдеттер1:
1) Осы Кодекске сай салык мшдеттемесш толыгымен жэне
уакытында орындау;
2) Салык кызметтершщ салык зацнамасыныи бузылуын жою
туралы занды талаптарын орындау, сонымен катар олардын ез
мшдеттерш орындау барысында занды кызметтерге бегет жасамау;
3) Уйгарым непзш де салык кызмета органдарыньщ тулгаларын
сальщ салу объектам немее салык салумен байланысты объект болып
табылатын мулжта тексеруге жчберу;
4) Осы Кодексте карастырылган тэртш бойынша сальщ есептер1
мен кужаггарды, сонымен катар трансферттак багаларды колдану
кезшде мемлекетпк бакылау мэселелерш реттейтан К,азакстан
Республикасынын
заннамасымен
карастырылган
акпарат
пен
кужагтарды беру;
5) Акшалай, банктак телем карточкалары аркылы, чектер аркылы,
жасалатын сауда операциялары барысында тутынушылармен есеп
айрысу,
мшдетта
турде
фиксалды
кассалык
аппараттарды
пайдаланумен жэне тутынушыныц колына бакылау чепн берумен;
6) Салык органына завды тулганьщ кайта курылуына немесе
банкрот
болып
есептелуше
байланысты
кужаттамалык
тексеру
ж урпзу туралы еташш беру;
7) Ш агын кэсш керлк субъекталер! ушш карастырылган арнайы
салык телеу тэртаб1 туралы не бшу кажет?
8) К у Слык Кодекам ен шагын кэсш керлк субъекталерше салык
салудьщ жещлдетшген эдю! карастырылган. О л салык салык салудын
арнайы тэртабш колдануды кездейдь Салык салудьщ арнайы тэртаб!
(С А Т ) шагын кэсш керлк субъектшер1 ушш келес1 сальщтарды
телеудщ жещлдетшген тэртабш белплейдк
9) элеуметтж сальщ;
104
10)
корпоративпк (завды тулгалар уш ш ) немесе жеке (жеке
тулгалар уш ш ) табыс салыгы.
Ш агын к э с т к е р лк субъектшершщ ез калауларЫ бойынша
теменде керсетшген салык телеу.тэр'пбш щ б1реуше жэне ол бойынша
салык есептемесш беруд1 тандап алуга кукыгы бар:
-
жалпы белпленген тэртш;
б 1ркундк талон непзш деп арнайы салык тэрт1б 1;
патент непзш деп арнайы салык тэрпб1;
жешлдетшген декларация непзш деп арнайы салык тэрт1б 1;
Ш агын кэсш екрлк с у б ъ е к т а жалпыга белп лен ген салык салу
гэрпбше кешкен жагдайда, С А Т -н е
кайта кешуге жалпыга
белпленген салык салу тэр п б 1 бойынша ею жыл жумыс ютегеннен
кешн гана руксат берЫедк
С А Т-ты келеа шаруашылык субъектшер пайдалана алмайды:
- филиалдар, екшет1Л1ктер1 бар зацды тулгалар;
- филиалдар, екшетшжтер;
- зацды тулгалардыц мерд1герл1к уйымдары мен тэуелд1
акционерл1к когамдар;
- эр турл1 елд1 мекендерде баска да жекешеленд1ршген
курылымдык б е л 1мшелер1 бар салык телеушшер.
С А Т келес1 кызмет тур л ер! не колданылмайды:
- акцизделмеген ен!МД1 шыгару;
- кецест1к, каржылык, бухгалтерл1к кызметтер;
- мунай ен1мдер1н сату;
- шыны ыдыстарды жинаужэне кабылдау;
- жер койнауын пайдалану;
- лицензиланатын кызмет гурлер!, мыналарды коспаганда:
- медициналык, дэр!герл1К, жэне ветеренариялык;
- тургын уй коммуналдык-турмыстык объект1лерд1 газбен
камтамасыз ету женшдеп курылыс, жендеу жэне внд1ру жумыстары;
- корганыс, ерт туралы сигнал беру жэне ертке карсы куралдарды
жобалау, монтаждау жэне техникалык кызмет керсету;
- ертке карсы техника мен куралдарды шыгару жэне сату;
- жолаушылар лифттерш монтаждау, жендеу;
- жолаушылар мен жукт1 автокел1кпен халыкаралык тасу;
- емдеу препараттарын шыгару жэне сату;
- алкоголь ешмдерш белшектеп сату;
ж обалаучздеспру,
сараптамалау,
жумыстары,
жумыстары;
курылыс материалдар мен
курылыс-монтаждау
конструкцияларды енд1ру
- дезинфекциялау, дезинсекциялау, дератизация куралдарыншыгару, внд1ру, сагу жэне оларды пайдалану бойынша жумыс
турлерь
Салык салудыц арнайы тэрнбш щ эр кайсысына токталайык:
Ыркундж талон непзш деп С АТ:
- кызмегтер! жылына жалпы алганда 90 куннен аспайтын жеке
тулгалар пайдаланады;
- кызметтер! жылына жалпы алганда 90 куннен аспайтын жеке
тулгалар жеке кэсшкер ретшде мемлекегпк т'фкеуден етуден
босатылады;
- олар элеуметпк салык телемейдц
- б 1ркунд 1к талон азаматгыц туратын жершдеп салык органымен
бершед1;
Патент непзш деп САТ:
- келес! шарттарга сай келетш жеке кэсшкерлер колданады:
а) жалдамалы жумысшылар ецбегш пайдаланбайтын;
э) жеке дербес кэсш керлк нысанындагы кызметп аткаратын;
б) жылдык табысы 1,5 млн. тецгеден аспайды;
-патент б|р кунтабелш жыл шецбершдеп б!р айдан кем емес
уакытка бершедц
-патент алу ушш келес1 кужаттар тапсырылады: Белгшенген
нысандагы епш ш жэне жеке кэсшкерд1 мемлекепк т!ркеу туралы
куэлж (лицензиландырылатын кызмет аткарганда лицензияны усыну
кажет);
-патент жеке кэсшкердщ туратын жершдеп салык органымен
бершед1;
- мемлекетпк -пркеу туралы куэл 1кс!з патент жарамсыз;
- патенттщ куны тускен табыстыц 3% мелшершде есептеледц
-патент жарамдыгыныц мер31м1 аякталмай кызметп токтаткан
жагдайда теленген акша кайтарылмайды немее кайта есептелмейд!
(кэсшкер кызметке жарамсыз деп танылган жагдайдан баска);
-тускен табыстыц нагыз мелшер 1 патент алган кезде телеген
каражатгыц мелшершен аз болтан жагдайда салык телеушшщ етшшп
бойынша теленген патенттщ артык мелшер 1 салык органымен
журпзшген хронометрл1к зерттеуден кешн кайтарылады;
Жецшдетшген декларация непзш деп САТ:
Шагын
кэсш керлк
субъектшерше
келеа
жагдайларда
колданылады:
- жеке кэсшкерлер ушш:
а) салык салу мерзгмшдеп т!з 1м бойнша жалпы кызметкерлер
саны 15 адамнан аспайды, жеке кэсшкердщ езш есептегенде;
106
э) сальщ салу мерз1мшдеп шект 1 табыс 4 500,0 мын тенге.
- занды тулгалар ушш:
а)
салык салу мерз1мшдеп тЫм бойнша жалпы кызметкерлер
саны 25 адамнан аспайды, жеке кэсшкердщ езш есептегенде;
э)
салык салу м ер тп н д еп шект 1 табыс 9 000,0 мын тенге.
Жещлдетшген декларация непзш деп салыктар телеуд! шагын
кэсш керлк субъект 1с 1 есеп беру мерз 1м 1ндеп тикгп мелшерлемелердеп салыктарды телеу аркылы журпзедк
Жещлдетшген декларация салык органына токсан сайын есеп
беру мерз1мшен кейшп айдьщ 10-нан кеипкт'фмей тапсырылады.
Жецшдетшген декларация бойынша есептелген салыктарды
бюджетке телеу есеп беру
меримшен кейшп айдьщ 15-нен
кенпкпрмей , жеке (жеке кэсшкерлер ушш) немесе корпоративен
(занды тулга ушш) табыс салыгы мен элеуметт 1к салык туршде
б1ркелк! улестермен теленед!. Кэсшкерлердщ табыстар мел шерл емес!
4-кестеде.
4-кесте - Кэс 1пкерлерд|ц табыстар мелшерлемес!
Мелшерлеме
Токсандык табыс
табыстьщ 3%
1.500,0 мын тенге
1.500,0-ден 3.000,0 мьщ 45,0 мьщ тенге + 1.500,0 мын тецгеден
асатын табыстьщ 5%
тенгеге дей1н
120,0 мьщ тенге + 3.000,0 мыц тецгеден
3.000,0 мын тецгеден кеп
асатын табыстьщ 7%
1.500,0 мьщ тенге
табыстыц 4%
1,500,0-ден 4.500,0 мын 60,0 мын тенге + 1.500,0 мьщ тенгеден
тенгеге дейш
асатын табыстыц 5%
4.500,0-ден 6.500,0 мьщ 210,0 мьщ тенге + 4.500,0 мыц тецгеден
тенгеге дейш
асатын табыстьщ 7%
6.500,0-ден жогары
350,0 мыц тенге + 6.500,0 мыц тенгеден
асатын табыстьщ 9%
Жендлдетчлген декларация осы салык салудьщ арнайы тэр1бш
пайдалану туралы етш1ш бер!лген жердеп салык органына
тапсырылады.Шаруа
(фермер) кожалыктары жеке кэсшкерл 1к
журпзуд1н нысаны ретшдеп шагын бизнес субъект1с! болып
табылады.
Б1рак шаруа (фермер) кожалыгына салык салу осындай
кожалыктар уш!н гана карастырылган арнайы салык тэрт1б1 бойынша
урпзьчедк
107
Бул режимнщ ерекшелжтерк
- б 1рыцгай жер салыгын телеуге непзшделген бюджетпен есеп
айырысудьщ арнайы торт1б1;
-бул тэрт 1пт 1 колдану кукыгы жеке менппк кукыгындаты жэне
(немесе) жер пайдалану кукыгындагы (жерд 1 екшыи рет пайдалану
кукыгын есепке ала отыра) жер тел 1мдер 1 болган жагдайында бершедц
- шаруа (фермер) кожалыктары жыл сайын 20 акпаннан
кеш 1кт 1рмей жер тел1мшщ орналаскан жершдеп салык органына
белпленген нысандагы отшшгп тапсырады (осы о т ш ш т белпленген
мерз1мде тапсырмау бюджетпен есеп айырысуды жалпы тэртш
бойынша журпзуге келюу болып табылады);
- салык толу мерз1мшде, ягни кунтзбелж жылбойы тавдап алынга
салык салу тэрпбш езгертуге болмайды;
- САТ ауыл шаруашылык ешмш шыгарумен, ез 1 шыгарган ешмд1
кайта ендеумен жэне сатумен айналысатын шаруа кожалыктарыныц
кызметше колданылады, акцизаз ешмдерд) шыгарумен, кайта
енд 1румен, сатумен айналысатын кожалыктардан баска:
-б1рьщгай жер салыгын телейпндер келес 1 салык турлерш
телемейдх: жеке табыс салыгы, косылган куннан алынатын салык, жер
салыгы, сальщ салу объекплер 1 бойынша к е л к салыктары, салык салу
объектшер1 бойынша мул к салыгы;
- 01рынгай жер салыгын есептеу ушш непз - жер тел 1мшщ немесе
жер пайдалану кукыгыньщ багалык куны;
- б|рыцгай жер салыгын есептеу жер тел1М1 багасыньщ 0,1%
есептеу аркылы журпзшедц
-б1рын,гай жер салыгы жер тел1мшщ орналасу жершде ею
мерз1мде таленедк агымдагы телем (толем мелшершщ 50%-нан кем
емес) 20 казаннан кеипкт1рмей, соцгы телеу 20 наурыздан
кеш 1кт 1рмейтвленед 1;
- 01рыцгай жер салыгын телеушшер жылдык салык есептерш
агымдагы жылдьщ 15 наурызынан кеш кпрмей телейд!, есепке
юретшдер:
а) есеп берет! н салык мерз1мшдеп агымдагы телемд1 есептеу;
э) жер тел1мше кукыгын куэландыратын кужаттын кеипрмесц
б) жер тел1М1 кундык багасын аньщтау актшщ кепирмес:;
в) алдагы салык мерзхмше жумысшыларды жалдау туралы
элеуметпк салыкты есептеуге кажетп деректер керсетшген
мэл 1меттер;
108
элеуметпк салык ай сайын эр жумысшыга, соныц ш ш де шаруа
кожалыгыньщ басшысы мен мушелерш есептеумен, ен темен жумыс
керсеткш ш щ 20% мелшершде есептеледь
Сонымен шагын кэсш керлк субъекплерше салык салу
салыктарды есептеу мен телеудш жещлдетшген шарттарын
карастыратын салык салудьщ арнайы гэрттб'1 бойынша журпзшедь
Бакы лау с у р а к ■ары
1. Экономикалык тауардын непзп максаттары мен мшдетгерк
2. 0 нд 1р 1с шыгындарын талдау.
3. 0 тк 1зу нарыгындагы тауарды талдау.
4. Кэсшкерлш кызметте бэсекелестж табысты талдау.
5. Кызмет кортындыларын талдау - активтердш табыстылыгы
мен телем кабшеттшюп жэне е н м д ш к п талдау.
6. Кэсшорынньщ кэсш керлк кызметш багалау.
7. Кэсш керлк кьщзмет тш м дш п нщ эд1стемес1.
8. Кэсш керлктщ мэн! неден турады?
9. Шагын кэсшкерлкт! дамыту жолдарын атаныз?
109
12 К эсш керл 1к кызметтщ уйы мды к-кукы кты к нысандары
К эсш керлк - бул, менцпк нысанына карамастан ез атынан, ез
жауапкершШ п бойынша тауарларга (жумыстар, кызметтер) деген
суранысты канаттандыру аркылы таза табыс алуга багытталган
азаматтар мен занды тулгалардын ынгалы кызмет1.
Занды тулганы калыптастыратын кэсшкерлж. Занды тулгалар
азаматтык кукьщ субъекта ретшде. Жалпы кагидаларЗанды тулга
туралы тусшш
Занды тулга-келес 1 сипаттары бар уйым (КР АК 33 бап) меншж,
шаруашылык журпзу немесе жедел баскару кукыгында жеке мешшп
бар езш щ мшдеттер! бойынша ез мушпмен жауап беред! ез атынан
м утктш жэне мулгктак емес кукыктар мен мшдеттерд1 апу кукыгы бар
сотта талапкер де жауап беругш де болу кукыгы бар дербес сметасы
барез атаулары керсетшген мер 1 бар. Занды тулгалардын турлер! мен
уйымдастырушылык-кукытьщ нысандары5-кесте.
5-кесте-Занды тулгалардын турлер1 мен уйымдастырушылыккукытык нысандары___________________________________________
Занды тулгалар
I. Коммерциялык уйымдар
II. Коммерциялык емес уйымдар
Шаруашылык сержгеспктер
уйым (мемлекетпк немесе жеке
1. толык серштестак
менойк)
2. коммандиттак сер1ктеетнс
корлар мен олардын турлер 1
3. жауапкерш ш п шектеул1
сержтестак
4. жауапкерш ш п косымша
серштестак
енд1рютак кооператив
тутынушылар кооператив!
Акционерлж кгам
Когамдык б1рлестактер.
саяси партиялар
дши б1рлестактер
шаруашылык кызмет журпзу
коммерциялык емесакционерлж
кукыгындагы мемлекетпк
когамдар
кэсшорындар
Ассоцияция (одак) нысанындагы
занды тулгалардын б1рлестап
ауыл шаруашылык сержтестактер
баска да уйымдастырушылык-кукыктык нысандар (нотаиалдык
палаталар, сауда-ещцрютак палаталар)
110
Занды тулганы калыптастыру аркылы журпзшетш кэсшкерлш
кызмет. Коммерциялык уйымдар
Кез келген занды тулга мемлекегпк т1ркеуден еткен сон гана
курылды деп есептеледд. Бул пркеу К ? Эдшет м инистрлтнде немесе
онын аймактык органдарында, ягни облыстык эдшет баскармасында
журпзшедь
М емлекегпк
Т1ркеу
процедурасы
менипк
нысанына,
катысушылар санына, кызмет турше карамастан
барлык занды
тулгаларга мшдетп болып табылады. Ал мемлекегпк Т1ркеу тэртчбшщ
ек 1 тур| бар: а) барлык зацды тулгалар уппн б ек т л ге н мемлекегпк
нркеудш жалпы тэрттб!; б) шагын кэсшкерлш субъегплерше
белгшенген жешлдеплген мемлекегпк Т1ркеу тэрт'161.
Занды тулгаларды пркеудщ жещлдетшген тэрпбш е токталайк:
-мемлкеттш т)ркеу туралы кужаттар пакет! облыстык эдшет
баскармасына тапсырылады;
- мемлекегпк т 1ркеу ф а г п а ол туралы куэлшпен расталады;
- Т1ркеу органына усынуга жататын кужаттар:
а) белгшенген нысандагы етЫ ш (арнайы бланк толтырылады)
э) курылтайшылык кужаттар: жаргы (б1р курылтайшысы бар
занды тулга ушш), жаргы жэне курылтайшылык келгам-шарт (ею
жэне одан кеп курылтайшылары бар зацды тулгалар ушш);
б) мемлекегпк т 1ркеу уппн телем туралы губ! рте к (акшалай телеу
жагдайында) немесе телемдш тапсырма (акшасыз телеу жагдайында);
телем жиынтыгы 5АЕК (5*1036=5180 тенге) курайды.
в) куралтайшылардьщ занды тулганы куру туралы шеипм!
(курылтайшылар саны ею немее одан дакеп болган жагдайда), оныц
кужаты-занды тулгага катысушылар жиналысыныц хаттамасы немесе
ОДаН У31НД1.
- т 1ркеу 3 жумыс куш аралыгында жасалады;
- калаган жагдайда шагын кэсшкерлш субъектшер! КР
Ук1мет1мен б ек тл ген Турпатты жаргыны пайдалана алады, б1рак бул
жагдайда занды тулганьщ курылтайшылары Турпатты жаргынын
барлык шарттарымен келку кажет.
Пркеу органы зацды тулганы т 1ркеуден бас тартатын жагдайлар
да болады. Оган келес! себептер непз болады:
-кужаттардын рэс1мделу1 белгшенген талаптарга сэйкес
келмейдц
- жаргы немее курылтайшылык келгам-шарт мэтшшде Казакстан
Республикасынын зацнамасына карам-кайшы келедц
-курылтайшылык кужаттарда кателер ж!бершген, мысалы, орыс
тш н деп нускасы мемлекегпк тшдеп нускасына сэйкес келмейд!;
- мемлекетпк пркеу салыгы теленбеген немесе жартылай
теленген.
Занды тулгалардыц курылтайшылык кужаттарына койылатын
талаптар:
жаргы жэне келк1м-шарт мш детп турде Казакстан
Республикасыньщ колданыстагы зацнамасына сай рэамделед 1, ягни
бул кужаттардьщ мэтшдершде колданыстагы нормативпк акплер
нормаларына карама кайшылык болмау керек.
жаргы жэне кел1С1М-шарт ею тшде эз1рленед1: мемлекетпк
жэне орыс тшшде (плд1 бшу децгейш карамастан), казак жэне орыс
тш н д еп нус кал ар б1р б1рше сай болу кажет;
курылтайшылык кужатгар нотариуспен беютшу 1 тик,
беютшудщ дурыс тэрт!бш нотариус камтамасыз етедц
курылтайшылык кужатгар мэтшшде езгергулер, калам
жазылган тольщтырулар болмау керек, компьютерде терген кезде
МЭТ1НД1 езгертуге болмайды;
Даналар саны - жаргыньщ ею тшдеп ею данасы жэне
курылтайшылык кел1С1М-шарттьщ ею тшдеп ею данасы (жаргыньщ
ею данасы мемлекетпк тщце 2 данасы, орыс тшшде 2 данасы,
курылтайшылык келхам-шарттыцмемлекетпк тшде 2 данасы, орыс
тш нде 2 данасы, сонымен: 8 дана).
Нускаулар:
Курылтайшылык кужаттардьщ дана санын 5 жасаган дурыс.
Неге? Бул 5 дана келеске жумсалады:
- 2 данасы-эдшет баскармасына тапсырылады, оньщ 1 данасы
мурагатта калады, 1 данасы кайтарылады;
- 1 данасы салык органына СТН алу ушш тапсырылады, ол
кайтарылмайды;
- 1 данасы банкке, есеп шот ашу ушш тапсырылады, ол
кайтарылмайды
Сонымен: курылтайшылык кужаттардьщ 3 данасы эр турл)
органдарга тапсырылды, калганы 2 дана, олар статистикалык есепке
туру, мерге тапсырыс беру, кызметп аткаруга лицензия алу,
сержтестермен шаруашылык мэмшелер жасау барысында, т.с.с.
пайдаланылады. Сонымен катар, кужаттардьщ тупнускаларын (ягни,
т1ркеу органыныц мерлер 1 басылган даналар) сейфте сактаган дурыс,
оларды кайта эз1рлеу акылы турде журпзшед!, сондыктан олардьщ
жогалуына жол бермеу керек.
Курылтайшылык кужаттар данасыныц 5 болуы кеп емес,
тэж1рибеде 6-7 дана даярлайды. Бул колайлы жэне унемдь Жаргы мен
курылтайшылык келк1м шарттыц ксерокшшрмелершщ зацды куш!
112
жок, сондыктан олармен жумыс журпзу ете киын. Ол кужаттардын
кез келген кепирмеа ногариуспен расталуы кажет. Сондыктан кажетп
даналар санын нотариуска алгаш рет барган кезде жасап алган дурыс,
алгашкы
куэландыру жеке зулга тарапынан болгандыктан
мемлекетпк баж кужат б1рл1гшен алынады, ал пркелег занды
тулганын курылтайшыльщ кужаттарынын кеннрмелерш нотариалды
растау кезшде мемлекетпк баж эр парактан алынады. Сондыктан осы
мэселелердщ бэрш алдын ала шешш алу кажет.
Жаргы
мен
курылтайшылык
келю1м шарт эз!рлеумен
кэсшкерлердщ ездер 1 айналыскан жагдайда курылтайшылык
кужаттарды эз1рлеумен айналысатын зангерге тексерту кажет.
Нотариус курылтайшылык кужаттардын мазмуны ушш жауапты емес,
о л келеи уш мэселеге гана жауапты:
- жаргыга кол коятын тулганынн колын куэландырады (бул
аткарушы директордын колы-серктеспктщ директоры, кооператив
терагасы);
- кел1С1м-шарттагы курылтайшылардын колдарын куэландырады
(барлык колдар нотариустын катысуымен койылады);
- курылтайшылардын занды тулганы б1ртн кургандары жэне
кызметп белгш шарттарда аткаратындары туралы кел1су факт1С1н
куэландырады. Кужаттьщ канша бет! нем1рленд1 жэне каншасы
Т1гшгенд1п туралы ТИ1СТ1 жазулар жасау аркылы нотариус аталган
фактктсрдщ
барлыгын
бек1тед1.
Сонымен,
нотаиус
С13Д1Н
кужаттарьщызды окымайды жэне мэт 11Ш1н заннамага сэйкестагш
тексермейд!. Сонынан т1ркеу органында кел1спеуш 1л 1ктер апыкталган
жагдайда барлыгын кайта бастап, нотарияспен кайта растау кажет
болады. Ал нотариус жана жумыс ушш акысын талап етедк
Сондыктан ен алдымен курылтайшылык кужаттардын мазмунына
катан кен 1л белу кажет.
Шагын кэсшкерлк субъект1лер| уш1н мемлекетт 1к Т1ркеуд1н
жен 1лдет 1лген тур] рет1нде же1илд|ктер манызын дурыс тус1ну уннн
занды тулгаларды мемлекетт1к т1ркеуд!н етюзуд1н жалпы жэне
жещлдетшген тур 1 керсет 1лген кесте бершед 1, бул шагын
кэс1пкерл 1кке мемлекетт1к колдау керсетуд1н мазмунын багалауга
мумк!нд 1к 6-кесте беред1:
113
6-кесте — Шагын кэсш керлкке мемлекеттк
мазмуны____________________
Занды тулганы мемлекегпк
Т1ркеуден етшзудщ жалпы тэрпб1
т^ркеу мерз!м1- 15 жумыс кун
пркеу ушш телем мелшер1-20
АЕК
белпленген нысандагы епнпи
курылтайшылык кужаттар (жаргы,
курылтайшылык кел1С1м-шарт)
жаргылык капитал немесе оньщ
б!р белш н камтамасыз ету туралы
кужат
курылтайшылардыц занды тулга
куру туралы шенпмдер1
занды тулганьщ орналасу орны
туралы кужат
•пркеу ушш телем туралы кужат
занды тулганы тур! мен кызметше
байланысты баска да кужаттар
колдау кврсету дщ
Шагын кэсш керлк субъектшерш
мемлекегпк пркеден етюзудщ
жедщдетщген юр-пб!
Т1ркеу м е р з М - 3 ж ум ы с куш
тИркеу ушш телем мелшер1 -5 АЕК
белпленген нысандагы ет1шш
курылтайшылык
кужаттар
курылтайшылык кел1С1м-шарт)
(жаргы,
пркеу ушш телем туралы кужат
курылтайшылардьщ
туралы шецлмдер!
занды
тулга
куру
Шагын кэсш керлк субъектшерше салык салудьщ жецшдетшген
тур 1 КР Салык кодекс 1мен карастырылган арнайы салык салу режимш
колдануды кездейд!.
Когам бМ1ршщ непзш материалдык енд1рю курайтыны белгш .
Сондыктан КР заннамасы енд1р1стк кызметпен айналысатын
кэсшкерлерд! ерекше топка жаткызады.
Бакылау сурактары
1. Гылыми зерттеулердщ ушшцп сферасыньщ функциялары
зерттеуде кай эдю непзп болып табылады?
2. Кэсш керлктщ мэш неден турады?
3. Шагын кэсшкерлкт! дамыту жолдарын атаныз?
4. «К эсш керлк кабшеттшк» деген угымды калай тусшеиз?
5. К эсш керлк кызметтердщ эр турл 1 белгшерш атаныз?
6. М емлекеттк жэне казыналык кэсшорындар жешнде не
айтасыз?
7. Казакстанда кэсш керлктщ даму барысы.
8. К эсш керлкп мемлекет тарапынан колдауы?
114
13 К эсш керлж 1СТ1 м ем лекетпк реттеудщ к а ж е т п л т
Казакстан
Республикасы
толык
нарыктык
катынаска,
макроэкономикалык реттеуге втуде тек кана б 1ршш 1 кадам басты.
Новелл сыйлыгыньщ лауреаты В. Леонтьевтщ айтуы бойынша
экономиканьщ кызмет ктеуш желкайыкка уксатады. «1с жаксы журу
ушш жел керек - ол мудце. Руль - мемлекетпк реттеу». Шведциянын
тшмд! экономика моделшщ авторы Клас Эклундтьщ п тр 1 бойынша
«реттелмейтш экономика болмайды жэне ещпрютщ тш м дш пн
арттыру максатында экономиканы мемлекетпк реттеу объективпк
кажеттшк»-дейд 1. Каз1р экономикалык теориянын классикалык,
неоклассикальщ мектептершщ уэкшдерг нарыкты реттеуге араласу
керек емес, нарык ез 1 автоматты реттелед! деген пш рде.
Осы проблема женшде жан-жакты дэлелд 1 теориялык кортынды
берген атакты агылшын экономна Дж М. Кейнс (1883-1946жж.).
Онын теориялык кортындылары 1929-1939 жылдардагы дуние
ж узш к экономикалык дагдарысган шыгуда практикалык колдау алды.
Ол элеуметпк-экономикалык процесст1 реттеуд 1 мемлекетт!к
реттеуд 1Н керек екенд 1г 1н гылыми тургыдан дэлелдед 1. Дж М. Кейнс
теориясы бойынша: тутастай сураныста ынталандыру жэне барлык
ресурстарды тугел камту, жинакты жэне инвестициялык ресурстарды
ТИ1МД1 пайдалану максатында ен алдымен фискалдык жэне акшакредит саясатын тшмд 11ске асыру басты максат деген шюрге келген.
Кейнс теориясы практикалык тшге айналдырганда: жумыссыздык
жойылса халыкта табыс кебейед 1, табыстьщ кобею! суранысты
артгырады. Сураныс усынысты, ягни енд1рктщ дамуын ер!стетед[,
онд1р1с инвестицияны коп талап етед 1, усыныс пен сураныстьщ орлеу1
салыктьщ массасын ос1ред!.
Ал салык массасы бюджетке туседц кортындысында мемлекет
бойынша внд 1р 1лген жалпы улттык ен 1м фискалдык саясат аркылы
онын, 40-45% кайта бел]тип елдщ элеуметпк-экономикалык жагдайын
жаксартады.
Жогарыдагы керсет1лген ойлардан шыгатын кортынды: мемлекет
экономиканы реттеуге батыл араласуы керек. Бул кагиданьщ
дурыстыгы бук1л жет 1лген Батые елдершщ Жапония, Оцтуст1к
Кореяньщ жет]ст1ктер1 улп бола алады. Бул елдерд 1н тэж1рибесшен
алынатын сабак:
1)
экономикалык ресурстарды тугел жэне ТИ1МД1 пайдалану
аркылы елдщ енд1р1ст1к енд1рг1Ш куштерд1н дамытып енд1р1ст1к
потенциалын арттыру, ягни елдщ байлыгын арттыру.
115
Сонымен нарьщтьщ экономика барльщ элеуметтк экономикалык
процесс герд! букш когам ушш жэне онын, эрб1р азаматы ушш
автоматты реттей алмайды.
Нарыктык экономика елдщ табысын эдш болмейд!, ецбек ету
кукыгына кепш дк бермейд], коршаган ортаны сактауга кецш
белмейд! жэне тургындардын коргансыз букара топтарын колдай
алмайды. Жеке бизнес жогары дэрежел 1 пайда бермейпн хальщ
шаруашылык салаларына капиталын салмайды, ол мемлекет ушш,
когам ушш ете кажет болса да. Нарыктык экономика кептеген
элеуметтк экономикалык мэш бар актуалды проблемаларды
шешпейдй Ол мэселелер тек кана мемлекетпк ю болады. Корытып
айтканда, кез келген елдщ экономикасы б1ркалыпты даму ушш
мемлекет колынан келепн жагдайлардьщ бэрш жасауы керек.
Каз1рп созылып кеткен экономикалык дагдарыс ещцрютщ
ерескел темендегенш инфляция, когамдагы элеуметтк наразылык т.б.
Колайсыз жагдайлар мемлекеттщ экономиканы реттеуд 1 жете
бш меуш ш тнен,
езше
жуктелген
функцияларды
аткара
алмайтындыгын керсетедь
Мемлекетке мынандай н еп зп функциялар жуктеледк
1) Кукыктык непзд 1 жасактау. Мемлекет менш к кукын
аныктайтын, кэсш керлк хсп реттейтш, ешмнщ сапасын камтамасыз
ететш т.б. зандар жасактап кабылдайды. Мемлекет кукыктык непздер
кемепмен кэсш керлк 1с субъектшершщ карым-катынастарын
реттейд!;
2) Елде кажетп кукыктык тэрп п п жэне мемлекетпк каушс1зд к т 1
камтамасыз ету ушш мемлекет эрб1р азаматтьщ, барлык когамньщ
нарыктык экономикасы субъектшершщ кукыгы мен кауш ш здтн
камтамасыз ету 1 керек.
Егер мемлекет бул функцияны орындай алмаса, ол жагдайда елде
кылмыстьщ ю-эрекегтер ер!с алады: кылмыстьщ 1стер, мафия,
коррупция, паракорльщ т.б. жагымсыз кубылыстар кэсшкерлк юке,
жалпы елдщ экономикасына апатты эсер етедк
3) Экономиканы турактандыру, ягни экономиканы туракты
дамыту, ол ушш макроэкономикальщ оптималды керсетюштерге
жету: жалпы улттьщ ешм, 1ШК1 улттьщ ешм, таза упттык ешм, улттык
табыс,
инфляция
децгеш
жэне
жумыссыздьщ,
бюджеттщ
жетюпеуш ш п т.б. Ол у пан мемлекет колда бар барльщ рычагтар мен
эдктемелерд! фискалдьщ, финанс - кредит, гылыми-техникальщ жэне
инвестициялык саясат аркылы 1ске асыруы керек.
Егер мемлекет экономиканы турактандыруга кецш аудармаса, ол
кэсшкерлк кке жагдай тургызбайды, элеуметтк жагдай нашарлайды.
116
Мысалы, егер мемлекет инфляциямен курес журпзбесе,
инфляция елдщ экономикасын берекете 1зден д1ред 1:
- улттык тауарлар импорт тауарларымен бэсекелес бола алмайды,
ол телем балансыныц ж еткпеуш ш пне экелед!, отандык ещцрю
темендейд 1, жумыссыздык еседц
- валютаны алып-сатушылык басталады;
елден валютаныц шыгуы, ол импорт тауарларыныц
кымбаттауына жэне жалпы баганыц есуше экелед1;
- тургындардыц жинактарыныц кунсыздануына;
- инвестицияныц кыскаруына т.б. колайсыз жагдайларга экеледк
4) Элеуметпк коргауды жэне элеуметпк кепщщкты камтамасыз
ету.
Мемлекет элеуметпк саясатты белсенд 1 турде журпзуге мшдетп.
Оныц мэш мынада: барлык жумыс !стейтшдерге минималды ецбек
акымен, кэрш к жэне мугедекпк зейнетакылармен, жумыссыздарга
жэрдемакымен камтамасыз етуге кепшдж; турмыс жагдайы ете нашар
жандарга кемек керсету; инфляциямен байланысты белпленген табыс
алатындардыц табысын индексациялау т.б.
Мемлекет бул саясатты журпзу нэтижесшде барлык азаматтарга
минималды кункер1с децгешн камтамасыз етед1, ол халык
наразылыгын бэеендетедг,
5) Бэсекелестж коргау. Нарыктык экономика жагдайында
бэсекелеспк - непзп реттеу инструмент!. Бэсекелестж - барлык
экономика сферасында прогрестщ непз1, ол тауар енд1руиплерд1
гылым жетюпктерш ещ цркке енпзш, ешм сапасын арттыруга,
ешмнщ 031НД1К кунын темендетуге ынталандырады. Сондыктан
мемлекет бэсекелестшп коргауы тшс. Бэсекелес жагдайда тутынушы
- кожа, нарык - агент, ал кэсшорын - оныц кулы. Ал монополия
жагдайында тутынушы кожалыктан, кулдыкка ауысады.
Б1рак бэсекелестж акырында монополиялык жагдайга экеледк
Бул жагдайды диалектиканыц б1рш1ш зацы - элемнщ б !рл 1гI жэне
карама-карсылык курса деуге болады.
Мемлекеттщ экономикага араласуы белгш б1р жагдай мен
себептерден болады. Жагдайларды колайсыз жэне колайлы деп екне
белуге болады:
1)
К^олайсыз жагдайлар. Мемлекеттщ экономикага араласуы
мына жагдайларда: мемлекегпк каушс 1зд 1кт 1 талап ету, когамдагы
элеуметпк шиелешс, экономикадагы колайсыз жагдай: енд'фктщ
темендеуц инфляция, жогары дэрежедеп жумыссыздык, курылымдык
баланстьщ бузылуы, бюджеттщ жетюпеу!, дуниежузшк нарыкта
117
отандык ешмдердщ бэсеке кабш етппнщ жоктагы, инвестицияньщ
темендеу1 т.б. коршаган ортаньщ нашарлауы.
Мемлекеттщ байыпты мшдеттер1 - уакытында колайсыз
жагдайлардьщ алдын-ала себептерш аныктау жэне оны болдырмау;
2) Колайлы жагдайлар. Бул экономикага, кэсшкерлж юке
колайлы ыкпал жасайтын адамдардьщ барлык 1С сферасындагы
жагымды кубылыстарды уакытында мемлекет колдауы керек.
Колайсыз жагдайларды багалау ушш мемлекет оны багалайтын
критериелерш бшу 1 керек. Мысалы, колайсыз жагдайлар: инфляция,
жумыссыздык соныц салдарынан енд1р1стщ темендеуь Мемлекет бул
жагдайларга араласуы ушш олардьщ критерияларын бшу 1 керек.
Жумыссыздык - бул нарыктык; экономикага тэн элемент. 4-6%
жумыссыздык бул табиги жумыссыздык, табиги децгеге жатады.
Мемлекеттщ араласуы табиги децгейдеп жумыссыздык аскан
жагдайда басталады, ягни циклдык жумыссыздык; енд1р1стщ
темендеу 1мен байланысты.
Сонымен жумыссыздыкпен куресу ушш оньщ критериясы табиги
жумыссыздык децгешне келт1ру.
Инфляция - тауарга, акылы кызметтерге жалпы бага децгешнщ
есуь Бул экономикалык кубылыс жумыссыздыкка Караганда элде
Кайда ш ытырман киын процесс. Инфляция буюл дуниежуз1Л1К
проблема, себеб 1 тауар мен кызметке бага ешуакытта туракты
болмайды. Сондыктан баганьщ болымсыз есу 1 вте кау 1пт 1 емес, ал
бфак инфляцияныц жогары децгей! экономика ушш, когам ушш вте
каушть Мысалы, Казакстанда 1990-2001 жылдар аралыгында тауар
мен кызметтерд1ц багасыньщ осу 1 65 мыцнан астам болды. Мемлекет
инфляцияны тежей алмады, эс1ресе 1991-1994 жылдар ете жогары
децгейде болды. Мемлекеттщ шаралары инфляцияныц децгешне
байланысты. Инфляцияныц уш тур 1 бар: 1) б1ркелк1, егер жыл шлнде
бага 10%-тен аспаса; 2) шокырактау жыл ишнде баганыц 10%-тен
200%-ке деЙ1нпс 1, ал 3) гиперинфляция, инфляция онан да тез еседг
Инфляцияга уарсы мемлекет шаралары тек кана инфляцияныц
децгешне байланысты емес, сонымен б1рге оньщ туындау себептер1н
аныктау керек.
Осыган байланысты инфляцияныц ек1 тип! бар: сураныс
инфляциясы жэне усыныс. Эрб1р тигпзц ез 1нд1ц ерекшел 1ктер1 бар
жэне оны емдеудщ взшд1к дэр 1С1 бар;
3) Бюджет ж еткп еу ш ш п - бул мемлекет шыгындарыныц
к1р1стен артык болуы. Бул проблеманыц акталатын себептер1 бар.
Мысалы,
АКД1
экономикасында
бюджепзн
ж еткпеуш ш п
дуниежузшдеп елдерден элде кайда кеп. Былай Караганда ел
118
карызбен кун керш отырган сиякты. Бул улкен мемлекетпк борыш
кеш 1р 1мд1 болады, болашак урпакка пайдалы болады, егер
инвестицияларды елдщ ещйрпш куштерш ныгайтуга жумсаса, ал
инвестиция каз1рп турмысты реттеуге жумсалса болашак урпакка
обал болады.
*
Экономикасы нарыктык багытка бет алган Казакстан ушш
кэсшкерл 1к п даму мэселес! - езекп мзселелердщ б!р1 болып
табылады. вйткеш , нарыктык экономиканьщ ез 1 - кэсшкерлк
экономика. К эсш керлкп дамыту - нарыктык дамытудьщ кепш .
Сондыктан да, кэсшкерлк теш репндеп кептеген мзселелердщ
кетерш п жатуы да онын экономикадагы релшщ ете маныздылыгын
дэлелдейдь
Казакстан Республикасы Конституциясында былай деп
жазылган: «Эрюмнщ кэсшкерлк кызмет ерюндише, ез мулкш кез
келген занды кэсш керлк кызмет ушш еркш пайдалануга кукыгы бар».
Бэр)М13ге мэл 1м, енд1рютщ непзп факторлары табиги, енбек,
ещнрюпк ресурстар болып табылады. Нарыктык экономика кезшде
осы фактордардьщ жумыс ютеп, козгалыска тусу 1не эсер ететш накты
куш бар. Олар, юкерлк, баскару жэне ез мумюндктерш белг1л 1 б!р
максатта жет 1ст 1кке кол жетмзуге пайдалана б 1лу икемд 1л 1г1.
Жалпы еркениетп елдерд 1н кай кайсысын алсак та ездершщ
экономикалык жэне элеуметтк мэселелерш шешуде кэс 1пкерл1кке
арка суйейд 1. Себеб1 кэс1пкерл 1к халыктын эл-аукатын арттырумен
катар косымша жумыс орындарынын ашылуына да себебш тиг 1зед 1.
Кэс 1пкерл1кт1н осындай жэне баска да экономикалык жэне элеуметтк
функциялары оны дамыту мэселесш манызды мемлекеттк М1ндеттер
Катарына жаткызуга жэне экономиканы реформалаудын ажырамас
бел1п деп карастыруга непз беред). Техникалык прогресс, тутынушы
суранысын толык канагаттандыру кэсшкерлктщ тш мдЫ пне
байланысты болады.
Кэс 1пкерл 1кт 1н турI формаларыньщ езара ти!МД1 антымактастык
куруы келешег 1 зор багыт. Шагын кэс1порындар гылыми техникалык
жет 1ст1ктерд 1 кабылдауга анагурлым каб 1летт 1, нарыктагы сураныс
езгерюше онай 6 еЙ1мделед 1. Сондай-ак 1рг кэсшорындарга тауарлар
жетк 1зу мен кызмет керсету кукыгы ушш езара бэсекеге барады,
мунын ез 1 олардын туракты табыстарына кеп 1лд 1к беред 1. Олар 'ф1
кэсшорындардын орныктылыгын жэне енд 1р 1ст 1к диверсификациясын
камтамасыз етш, монополист!к багытка карсы эрекет етед 1.
Кэс1пкерЛ1к нарьщта колсалтингт1к, брокерлк, маклерл 1к, делдалдык,
жарнама, колданбалы зерттеу жумыстары бойынша кызмет
керсетумен камтамасыз етш п, белсенд! рель аткарады. Кэсшкерлер
119
ездершщ куштер 1 мен каржыларын б1р1кт1рш, жалгыз бастылыктан
ужымдык 1скерл 1кке ш уге бешм тирады. Бул жагдайда ортак б|ргутас
кэсшорын курамында жекелеген кэсшкер ез мулкше ж екеменш тн
сактайды. Дегенмен де серктеспктерде, кооперативтерде оньщ
курылгайшылары мен катысушылары курал-жабдык жэне баска да
мул1кт1 толык немесе ш ш ара б1р!кт1ред1. Жеке кэсшкер.'пкпн бул
мумкщщп бизнеса дамытушы куш, манызды фактор болып
есептелшедь Сонымен катар, ужымдык бизнестщ кептеген
формалары капиталдьщ косылуы, ортак менипкт'щ курылуы, осы
б1р!гудщ барлык мулкше жауап беретш зацды тулга жасаумен
байланысты.
Кэсшкерл 1к п дамыту кез келген децгейдеп баскаруды жетйццру
ушш кажет. Кэсшкерлжт! дамыту мынадай суракка жауап пдеу!
керек: «Геосаясаттык езгерютер к к е р л к белсендшкке кандай эсер
типзедЬ>? Кез келген экономиканьщ бупш мен болашагында
«стратегиялык кезкарассыз» ешкандай даму болмайды.
Кэсшкерлж мэселелер1 букш ккерл1к элемд! толкытып отыр.
Сондыктан да 1990 жылы мамыр айында Вашингтонда еткен
стратегиялык
баскарудьщ
халыкаралык
конференциясыньщ
лейтмотив! - «кэсшкерлер жаца шаруашылык ойлауды 1здеспруде»
деп аталды. Онда кэсшкерлердщ уцщыр мэселелер1, экономикага,
уйымдастыруга, технологияга, ешмге деген жаца кадам 1здест1ру
туралы толганыстар карастырылды.
Кэсшкерл1кт1 жетшд 1ру экономиканьщ турактылыгы мен оныц
бэсекелж сипатын калыптастыруда басты куштершщ б1р1 болып
табылады. Кэсткерл1кп дамыту ушш субъект шщ белгш б>р
дэрежеде ерюндоп мен хукыгы, шаруашылык кызметшщ багытын
тацдауда ер1кт1гт, кабылданатын шеипмдерге, одан туындайтын
нэтижелерге тэуекелдштщ болуы кажет.
Еркш кэсшкерлш мешшктщ эр турл! формада, турде, типте
болуын калайды. Кэсшкерлш кызмепчц орын алар жер 1 ец алдымен кэсшорын. Зацмен б ек тл ген юкерлш кызмегп уйымдастырудыц
эд1стер1 бизнестщ немесе кэсшкерлштщ уйымдьщ-кукыктык эд|стер|
бизнестщ немесе кэсшкерлштщ уйымдык-кукыктык формасы деп
аталады.
Нарьщтык
катынастарга
етуде
халыкты
кецшен
кэсшкерлшке тарту кажет. Нарыктык экономиканьщ тшмд! жумыс
1стеу 1 ушш нарыктык 1с басындагы субъектшердщ толык езш-ез!
баскаруы мен олардьщ экономикалык т э у е л а з д т болуы кажет.
Халык шаруашылыгында жумыс гстейтш кэсшорын уйымдьщкукыктык курылысы, масштабы, кызмет аукымы жагынан эр турл1
болып келед!. Кукыктык жэне енд 1р 1ст!к жагынан алганда олар
120
жекелеген топтар мен турлерге белшед). Олар: шаруашылык
серктеспм ер' 1, акционерлк ко*амдар, енд1р1спк кооиерагивтер,
сондай-ак мемлекеттк секторында - мемлекегпк немесе улттык жэне
муниципалдык кэсшорындар.
Республикада кэсш керлкп дамытуга улкен ден койылып,
б1ркатар зандар мен жарлык, каулылар кабылданган. Алгашкы
Кужаттардыц б!р1 болып «Жеке кэсш керлкп коргау мен колдау
туралы» Зацы 1992 жылдын 4 шшдесшде кабылданып, онда
кэсш керлкп мемлекеттк коргау жэне колдаудьщ мэш мен мазмуны,
басты багыттары мен максаттары айкындалады. Кэсшкерл 1ют
мемлекегпк коргау жэне колдау дегешмЁз - аталган кызметп
орындаудагы кукыктык, экономикалык жэне уйымдастырушылык,
жагдайды
калыптастыру,
мемлекетте
жаца
экономикалык
курылымдарды орнату болып табылады. Республикада «Кэсш керлкп
колдау мен бэсекеш дамыту» Коры курылып, Президент жарлыгымен
1994 жылдьщ сэу1р айында «Кэсшкерлкт! колдау мен бэсекеш
дамыту жайындагы» мемлекеттк комиссия ез кызметш бастады.
Жалпы багыттык 1с-эрекеттерд1 жуйел 1 орындау максатында
Казакстан Республикасы кэсш керлкп мемлекеттк коргау жэне
колдаудьщ 1994-1996жж. арналган багдарламасы жасалынды.
Аталган багдарламаныц басты максаты - экономикада жеке м ен ш ктк
секторын
калыптастыру
жэне
дамыту,
кэсшкерлктщ
инфракурылымын жетшд 1ру болып табылады. Ел Президент!нщ
«Азаматтар женшдеп хукыгын коргау туралы» жарлыгыньщ
кабылдануы мемлекегпк кэсш керлкп дамыту мэселесше зор мацыз
бергенш дэлелдейдь Эр жылдьщ сэу1р айында Алматыда ететш
республика кэсшкерлершщ жыл сайынгы форумында да осы мэселеге
кеп кещл белшедь Мун да кэсшкерлктщ дамуына бага беру мэселеа
каралып, оньщ нэтижесшде кэсш керлкт 1 дамытудагы кедергшер мен
оларды жою багыттары карастырылады.
Эрине, кэсшкерлктщ кукыктык-уйымдастырушылык непзш
куруда ЭЛ1 де болса шеипмш куткен мэселелер айтарлыктай. Онын
уст! не лицензия беруип, тексерупп органдардыц кептш , кеден жэне
салык зацдарыныц жетшмегеш, кемшшктер, несие алудыц
киындыгы, кэсшкердщ муддесш коргайтын органныц болмауы,
бюрократия кэсш керлкп дамытуга елеул 1 кедерп жасайды.
Сондыктан да экономикада кэсш керлк субъекплерпиц сандык улеа
артса да, одан тусетш салыктык к1р1с мелшер! аз. Бюджетке сальщтыц
аз тусух салык жуйесшщ жетшмегеш де эсер етед 1. Себеб1 салыктыц
жогары болуынан кэсшкерлер табыстарын жасырады.
121
Кэсш керлк кызмегп дамыту максатында мынадай 1с-шараларды
жузеге асыру кажет:
- мемлекет тарапынан кэсш керлкт 1 барынша колдау;
- максатты бю джеттк каржыландыру саясатын журпзу;
- жешлдетшген несие беру саясатын журпзу;
- кэсшкерлер кукыгын коргайтын орган жумысын жандандыру;
кэсш керлк
кызмегп
т1ркеуден
етюзу
кезшдеп
киыншылыктарды жою;
- тексеру ни органдар санын кыскарту;
- завдардьщ орындалуын камтамасыз ету, т.б.
Жогарыда
аталган
факторлар
кэсшкерлк
субъектшерш
«квленкел1 экономикага», салык толеуден жалтаруга итермелейдь
Каз1рг1 кезде бизнестеп кризистк процестер онын ж уйеаз жэне
хаостык турде курылгандыгымен айкындалады. Бул жагдайдыц басты
себеб| - несие алудын жоктыгы гана емес, сонымен б1рге кэсш керлкт 1
колдаудьщ мемлекетпк стратегиясыныц жоктыгы. Бул шараньщ
кемепмен шагын жэне орта кэсш керлк нарыкта ез арнасын, жана
нарыктарды, жана тауар турлерш алады, сонымен катар экономикада
бэсекеш жаксартады,
Нарыктык экономика жагдайында кэсш керлк - шаруашылык
Кызметшщ манызды турк Онын релш Адам Смит былай деп
багаланган болатын: «Кэсшкер ез мудцесш ез 1 уш1н утымдылык
жагдайды кездейд! дей турганмен, ол когам муддесше де кызмет
етед1».
Каз 1р г1
экономика
кэс 1пкерл 1ктч
шаруашылыкты
уйымдастырудьщ
тур 1
рет 1нде
аныктайды.
Кэс1пкерлерд1н
экономиканы ерлетуге косар улес 1 ете зор,
Енбек катынастары - бул жумысшылар мен жумыс беруш 1
кел 1С1М1не непзделген, енбек занымен карыстырылган, жумысшыньщ
белгш мамандыгы, кызмет орны бщйынша б ек тл ген енбек акыга ез
мшдеттер'ш орындауы. Бул жагдайда жумысшы 1шк! ережелерд 1
булжытпай орындауы, ал жумыс беру пи енбек ету уш 1н барлык
мумкшдктерд! жасап жагдай тугызуы кажет.
Жумыска кабылданатын адамда мынандай кужаттар болуы тшс:
жеке куэл 1Г1, зейнетакы корымен жасалган кел1С1м шарт, сонымен
б1рге, кэс 1пкер жумыска турушы адамнын дипломын, енбек
к!тапшасын , резюме (тушн) , ем1р баянын, кадрлар бел1мшщ есеб 1
уш1н жеке парагын , санитарлык К1тапша, неке туралы куэлк,
балаларыныц тууы туралы куэл1п, фотосурет т.б. талап етуге кукылы.
Жумыска алынганы туралы жеке кел 1С1м шарт жасалып, жумыска
алынган адам онымен танысып колын кояды. Егер жумысшы багалы
заттарды сактау, сату, ендеу жумыстарымен шугылданатын болса,
122
онда материялдык жауапкершшк туралы жазбаша турде кел1ам
жасау лары тшс.
Сондай жагдайда ган , егер зиян келген болса, толык
материялдык жауапкершшк сакталады. Сонымен б1рге жумысшы
мынандай жагдайларга жауап беред*:
- мушк пен багалы заттар сешм хат аркылы кабылданган болса;
- егер еартга, спиртпк 1Ш1МД1К пайдалану аркылы зиян келт1рсе;
- материялдарды, ешмдерщ, инструменттер мен приборларды,
жумыс кшмш эдеш булд1р1п, закым келт1рсе;
- коммерциялык купияны ашу нэтижесшде зиян келт^рсе;
Жумыска 16 жаска толган, адамдар кабылданады. Ауыр
жумыска, зиянды, каушт1 жумыстарга 18 жаска толмагандар
кабылданбайды.
Кэсшкер жумыска алынган адамга 3 айдан аспай мерз!мш
белплеуге кукылы. Егер жумысшы ецбек м утедекттне ушырыса,
жумыс барысында денсаулыгына зиян келсе, денсаулыгы калпына
келгенше баска жецш жумыска ауыстырып, бурынгы ецбек акысынын
айырмасын толеу кажет.
Мынандай жагдайларда жумыс беруцй ецбек туралы кел1амд1
бузуга кукылы:
- фирма жойылатын болса (1 ай бурын жазбаша турде ескертш
орташа айльщ ецбек акы мвлшершде етемакы толеу тшс).
- штат кыскарганда (1 ай бурын жазбаша турде ескертт , орташа
айлык ецбек акы мелшершде отемакы теленед!).
кызметкерд!ц
кэаби
мамандыгыныц
жет1спеу| немесе
денсаулыгыныц жарамсыз болуы;
- уакытша жумыска жарамсыздык есебшен 2 ай бойы жумыска
келмесе (Уюметтщ 07. 08. 2000 ж) № 11121 «Жумыссыздыкка
жарамсыздыкка уакыт беруге ТИ1СТ1 аурулар тур1н1н Т131М1» деп
аталатын каулысын карацыз.
- фирмамаен б1рге баска жерге жерге ауысудан бас тарткан
жагдайда;
- жецш рек жумыска ауысуга кел 1спеген жагдайда;
- ецбек жагдайынын езгерген1не келюпесе;
- егер тэрт1пт1к жаза колданылган жагдайда, тэртш бузушылык
кайталанса;
- ецбек мшдеттерш орындауда б!р рет улкен кате Ж1берсе;
- б1р жумыс кун1нде 3 сагат кеш ксе;
- жумыскы 1Ш1МД1К 1Ш1П немесе ес 1ртк 1 пайдалану эсер1мен келсе;
- ецбек ережесш немесе орт кау1пс1зд1к ережелер1н сактамаган
жагдайда.
123
- Сот шеш 1м 1мен жумыста урлы к жасаган болса;
- Каржы жэне багалы мулктермен жумыс аткарушыларга жумыс
берушшщ сешм! болмаган жагдайда ;тэрбие жумыстарымен
шугылданатын кызметкерлердщ тэрбиелшшке жат эрекеттер 1 болган
жагдайда;
- Сол фирманьщ коммерциялык купиясын ашып койган
жагдайда;
Егер жумысшы денсаулыгына байланысты, зейнеткерл1к жасы
келгенде, баска жерге ауысуына байланысты жумыстан босату ушш
0ТШ1Ш берсе, онда жумыс беруил кел 1С1м шартты бузып , еташште
керсетшген мерз1мше сай жумыстан босатуы тшс. Баска жагдайларда
жумысберупл етжцгп б1р ай ш ш де карауы тшс.
Жумысшыны жумыстан босату кезшде пайдаланбаган ецбек
демалыс ушш етем акы теленедь Егер жумысшы жумыска шймд1К,
ес1ртю пайдаланып келсе немесе ереже бойынша емтихан тапсырмаса,
Кажет болса денсаулыгы туралы тексеруден етпесе, онда жумыс
берушшщ жумыстан босатуга кукы бар.
Жумыс беру ап ез ерюне байланысты жумыс уакытын аптасына 5
кундк немесе 6 кундш мерз1мге белплеуше кукылы. Бул жагдайда б1р
аптадагы жумыс кун! 40 сагаттан аспауы керек. Асып кеткен жагдайда
мелшерден тыс деп есептелт (1 кунде 2 сагаттан асса) б1р жарым есе
акаы теленед]. Демалыс немесе мейрам кундер 1 жумыс ктегендерге
ек 1 есе акы теленед 1 немесе косымша демалыс бершедь
0леуметт1к жэрдем акы жумысшы ауырып калган жагдайда
(жумыс 18 куннен аспауы тшс). Ею жыл бойы ецбек демалыс
бермеуге болмайды (зац бойынша).
Жумыс беруш! жумысшыга ецбек акысыз демалыс беруге
кукылы. Окып жургендер оку демалысын алуга кукылы, ол мерз1мге
акы телеу - теленбеугне кэсшкер ез1 шешед 1. Канша уакыт жумыс
ктегенше карамастан эйел адамдаржукт 1.пг 1 ушш жэне босанганнан
кей^н 3 жыл жас баланыкуту уш1н демалысалуга кукылы. Оныц
кейшп 1,5 жылы втшцц жазганнан кей!н гана занды. Сонымен б1рге
бала туганда б1р рет фирма есеб1нен жэрдем акы бершу 1 ти1с. Бул
ереже баланы эйелдер босанатын уйден асырып алган жагдайда да
орындалуы тиш.
Жумыс беруш! фирма кызметкерлер1не жумыстагы табыстары
уш 1Н кандай сый акы берет 1Н1Н ез шеипмше карай белг 1лейд 1. Кэс1би
шеберлюн жогарылату уш 1н, кадрларды турактандыру жолында
фирма есеб1нен окыту мэселесш де жумыс беруип ез1 шешед1. Мундай
жагдайда жумышы окыткан мерз 1м1 ушш жумыс 1стеу аркылы етеу1,
егер жумыстан шыгуга мэжбур болса, акшадай етем акы телеу! ти!с.
124
Кэсшкер т э р т т т к жазалардыескерту сепс беру немесе жумыстан
босату гуршде колдануга кукылы. Фирма кызметкерлер! уш'ш енбек
туралы, зейнеткерлк элеуметпк камсыздандыру туралы КР. занды
нормалары толык кушшде сакталады.
Бакылау сурактары
1. Гылыми зерттеулердщ ушшпй сферасыньщ функциялары
зерттеуде кай эд1с непзп болып табылады?
2. Кэсшкерлктщ мэш неден тирады?
3. Шагын кэсш керлкп дамыту жолдарын атаныз?
4. «Кэсшкерлк кабшеттшк» деген угымды калай тусш еаз?
5. Кэсшкерлш кызметтердщ эр турЛ1 белплерш атаныз?
6. Мемлекегпк жэне казыналык кэсшорындар жешнде не
айтасыз?
7. Казакстанда кэсшкерлктщ даму барысы.
8. К эсш керлкп мемлекет тарапынан колдауы?
125
ч
ТестЁк сурактар
1. Америка галымдарыны н ш ю рш ш е, кэсш керлш дегсш мв:
A) батыл, мацызды жэне киын жобаларды юке асыру бойынша
кызмет турц
B) байлыкты ес 1руд 1 динамикальщ процесс байдыкка барлыгынан
квб1рек езш щ акшасын, мулкш, карьерасын тэукелге ткетш , жеке к ш
ашуга уакытын аямайтын, тутынушыларга жаца тауар немесе кызмет
турш усынатын адамдар жетедц
C) кундылыгы бар жаца б1р нэрсен1 тудыру процесс;
Б ) уакытыц мен куш 1цд 1 алатын, езше финанстык, моральдш
жэне элеуметпк жауапкершшк жуктейпн процесс;
Е) юкери жобалау туршде жузеге асатын ккери белсендшкт!
журпзу енер 1.
2. Батые елдерш де к а й р п кэсш керлш былай сипатталады:
A) байлыкты еар у д щ динамикальщ процесс ретшде;.
B) кундылыгы бар жаца б|р нэрсеш тудыру ироцеа ретшде;
C) уакыты мен куш 1ВД1 алатын, езше финанстьщ, моральдш жэне
элеуметпк жауапкершшк жуктейпн процесс ретшде;
Б ) жаца мумкщджтерд! туракты гурд! 1здест1ру, инновацияларга
багытталу, койылган мшдеттерд! шешу уш!н алуан турл 1 кайнар
кездерден ресурстарды пайдалану жэне бешмдей бшу непзшде
жаткан шарушальщты ерекше новаторльщ, антибюрократиялык тур!
ретшдц
Е) акшалай к!р(с жэне жеке жет!ст1ктер1не канагаттанушыльщ
экелетш процесс реттнде.
3. К эсш керлш
бейнелейдй
экономикалы к
кубылыс
ретшде
мыианы
A) шыгарган ешмд! етюз максатында кэс!порын жумысын
жоспарлау жэне уйымдастыру;
B) нарьщтьщ экономиканьщ экономикалык заццардыц жэне
тауарльщ ещ црк пен катынастыц барлык куралдарыны непзшде езге
шаруашылык субъектхлермен кэсткерлерд! катынасыны тауарлык
сипаты;
C) пайда табуга багаттапган кэешкерлерд! курдеЛ1 1с-эрекет1;
О) кэсшкерлш ойдыц туу сэтшен бастап оны накты кэсшкерлш
жобаныц 1ске асу сэтше деш нп кэсшкерлердщ белгш б!р багыттары
курдел1 «т1збек»;
Е) жеке кажетп л 1пн канагаттандыруга жэне пайда табуга
багытталган кэсшкерлер жумысы.
126
4. Кэсш керл 1к типологиясы деп мыианы тусшемйз:
A) кэсшкерлж кызметтщ т о б е а ;
B) бершген накты экономикалык (шаруашылык) кызметтщ
аныкталган тишне (турше) жаткызылуына мумкшдж беретш накты
белгю 1 бойынша аныктапатын кэсшкерлж кызметтщ турл 1 типтер 1,
турлш п, саласы туралы ш м ;
C) кэсшкер айналыса алтын кызмет то б еа;
О) кэсшкерлж кызметп турл1 саласы;
Е) кэсшкерлж кызметтщ турлш п.
5. Кэс 1пкерл 1к кы зм етп мына белплер! бойы нш а Ж1ктеуге
болады:
A) меншжтщ калыбына, есужылдамдыгы мен пайдалылык
децгешне, жаа енпзшмдерд) пайдалану денгешне;
B) меншктщ калыбына, завдылыгына, камтитын аймагына, турл 1
аймактарга таратылатынына;
C) мешшкт! калыбына, зандылыгына, камтитын аймагына, турл1
аймактарга
таратылатынына,
курылтайшыларыны
курамына,
пайдалылык дегейше, жана енпзш мдерд! пайдалану дегейше;
Б ) меншжтщ калыбына, зандылыгына, камтитын аймагына, турл 1
аймактарга
таратылатынына,
курылтайшыларыны
курамына,
кызметкерлер санына;
Е) айналым келемше, осу жылдамдыгы мен пайдалылык
дегейше, жаца енпзшмдерд! пайдалану денгешне.
6. М енш 1кт 1Л1к калыбы катынасм карайтын болсак, онда
нарыктык экономикада кэсш керл 1кт 1 даму жолы:
A) менш жтшктщ жеке калыбы аркылы;
B) менш жтшктщ жеке жэне мемлеттж тур1 аркылы;
C) меншжтшжтщ мемлекетпк калыбы аркылы;
О) менш жтшктщ турл! калыбы аркылы;
Е) меншжтшктщ. жеке тулгалык туршде
7. К эсш керлж зандылык бел п сш е карай былай ж«ктелед 1:
A ) занды, жартылай жариялы, жариялы;
B) занды, засыз, жалган кэсшкерлж;
C) т!ркелген, Т1ркелмеген;
О) шартты кэсшкерлж, зады кэсшкерлж;
Е) занды жэне зансыз.
127
8.
Турлт
аймакмарга
к эсш керл к былай жтктеледп
таратылу
кызметтне
катысты
A) улттык, облыстык жэне элемдк;
B) жергшгсп, аймактык;
C) жергш юп, халыкаралык жэне элемдк;
13) жершикт!, аймактык, улттык, халыкаралык жэне элемдк;
Е) жерплйгп, аймактык, улттык, халыкаралык.
9. Ж еке 1С курылтайш ыларынын
курамына карай мы надай турлер! бар:
(катысуш ыларынын)
A) шагын, орта кэсшкерлк;
B) шагын, улкен кэсшкерлк;
C) эйелдер жэне жастар кэсш керлт;
О) шагын, орта, улкен кэсшкерлк;
Е) еркектер, улкен жэне улкен емес кэсшкерлк.
10. Д ам у жы лдамды гы на, пайдалы лмк децгеш мен К1р 1с
ктргпу котка рас ын а карай к эсш к ер л к уйымдарды былай белуге
болады:
A) жылдам дамушы, бизнеси ете тэукелд1 туршде жузеге асатын
жогары децгейл 1 к1р!с келтаретш жэне теменп рентабельд1 уйымдар;
B) жылдам дамушы, компанияньщ даму жылдамдыгы баяу
дамитын;
C) бизнестщ теменп тэукелдш п мен ете тэуекелд1 турлершде
жузеге асатын жогары децгейл! ктр^с келтаретш жэне теменп
рентабельд 1 уйымдар;
О) жылдам дамушы, жогаргы денгейл! к!р1с келтаретш жэне
теменп рентабельд! уйымдар;
Е) жылдам дамушы, компанияньщ даму жылдамдыгы баяу
дамитын, бизнестщ теменп тэукелдш п мен ете тэукелд! турлерше
жузеге асатын жогары денгейл! к1р1с келтаретш жэне
теменп
рентабельд1 уйымдар.
11. б зш щ
кызмет
урд1С1нде
иниовацияларды, жана
енпз!Л1мдерд1,
жана
технологияларды ,
инновациялык
менеджмент!, п рогрессией м а р к е т и н г а колдану кезкарасына
карай к эсш к ер л к кы змет мынау болып табылады:
A) шыгармашыльщ-1здеш стк, ешмд 1, тенкерш тк экономика
рутиналык, шаблонды, ешмс1з экономикага карама-карсыльщта;
B) бастамалык;
C) дэртурл!;
128
Э) дэстурл 1 экономиканы косатын шыгармашылыкмздешстж,
ен1мд1, текерютж;
Е) кэсшкерлердщ шыгармашылык кабшетш дамытатын.
•
12. Кэсшкерлвк орта дегешм13 -
A) нарыктык экономиканьщ барлык субъект1лерш1 суранысын
канагаттандыруга багытталган кэсшкерлж кызметпен айналысу ушш
1С эрекетке кабшетп азаматтарга экономикалык еркшджт1 камтамасыз
ететш
мемлекетте
жаксыс
элеуметпк-экономикалык,
саяси,
азаматтык-кукыктык жагдай ту дыру;
B) нарыктык экономиканьщ барлык субъектшершщ суранысын
канагаттандыруга багытталган кэсшкерлж кызметпен айналысу ушш
1с эрекетке кабшетп азаматтарга экономикалык еркшджт1 камтамасыз
ететш мемлекетте жаксы элеуметпк-экономикалык жагдай тудыру;
C) нарыктык экономиканьщ барлык субъектшершщ суранысын
канагаттандыруга багытталган кэсшкерлж кызметпен айналысу ушш
1с эрекетке кабшетп азаматтарга экономикалык еркшджт 1 камтамасыз
ететш мемлекетте жаксы саяси жагдай тудыру;
В)
нарыктык экономиканьщ барлык субъектшерш суранысын
канагаттандыруга багытталган кэсшкерлж кызметпен айналысу ушш
1с эрекетке кабшетп азаматтарга экономикалык еркшджт1 камтамасыз
ететш мемлекетте жаксы азаматтык-кукыктык жагдай тудыру;
Е) нарыктык экономиканьщ барлык субъектшершщ суранысын
канагаттандыруга багытталган кэсшкерлж кызметпен айналу ушш к
эрекетке кабшетп азаматтаргаэкономикальщ еркщджт1 камтамасыз
ететш мемлекетте жаксы когамдык жагдай тудыру.
13. Кэсшкерлер
ммна
жагдайларда кызмет етедй
жиынтыкка
куралган
белгЫ
A) кэсшкерлж жобалар мен шарттарды жэне пайда (юрю) табуды
кке асыруда, кэс1пкерлердщ алган койган максатын орындау ушш
табыска жетуде мумк1ндж беретш кэсшкерлж сала;
B) кэсшкерлж жобалар мен шарттарды жэне пайда (юрю) табуды
1ске асыруда, кэсшкерлердщ алган койган максатын орындау ушш
табыска жетуде мумкшдж беретш кэсшкерлж сэтплж;
C) кэсшкерлж жобалар мен шарттарды жэне пайда (к!р1с) табуды
1ске асыруда, кэсшкерлердщ алган койган максатын орындау ушш
табыска жетуде мумкшдж беретш кэсшкерлж тэуекел;
Б ) кэсшкерлж жобалар мен шарттарды жэне пайда (юр1С)
табуды кк е асыруда, кэсшкерлердщ алган койган максатын орындау
ушш табыска жетуде мумкшдж беретш турл1 (объективт! жэне
129
субъективт1) факторлардьщ интегралды жиынтыгын корсететш
кэсш керлк баетама;
Е) кэсш керлк жобалар мен шарттарды жэне пайда (к!р 1С) табуды
к к е асыруда, кэсшкерлердщ алган койган максатын орындау ушш
табыс ка жетуде м ум кш дк беретш турл1 (объективт! жэне субъективп)
факторлардьщ интегралды жиынтыгын керсететш кэсш керлк орта.
14. Экономикалы к еркшдЁктщ мэш:
A) завды кэсш керлк кызметп жузеге асыруда
кабылетп азаматтар мен олардьщ б1рлесппне (завды
нарык тарапынан кешлдктерд1 аныктауда;
B) завды кэсш керлк кызмегп жузеге асыруда
кабылетп азаматтар мен олардьщ б 1рлест 1пне (завды
бэсекелестер тарапынан кепш дктерд 1 аныктауда;
C) завды кэсш керлк кызметп жузеге асыруда
кабылетп азаматтар мен олардьщ б1рлесппне (завды
бакылаушы органдар тарапынан кепшдктерд 1 аныктауда;
О) занды кэсш керлк кызметп жузеге асыруда
кабылетп азаматтар мен олардьщ б1рлест1пне (занды
экономиканы баскарудьщ турл 1 денгейшде мемлекет
кетл д к тер д 1 аныктауда;
Е) завды кэсш керлк кызметп жузеге асыруда
кабылетп азаматтар мен олардьщ б 1рлест 1пне (завды
когамдык уйымдар тарапынан кеш лдктерд 1 аныктауда.
к-эрекерке
тулгаларга)
к-эрекерке
тулгаларга)
к-эрекерке
тулгаларга)
к-эрекерке
тулгаларга)
тарапынан
к-эрекерке
тулгаларга)
15. Экономикалы к е р к ж д к мынаны б|л д 1ред 1:
A) ез кабшетш пайдалана отырып табыс табу м ум кш дт;
B) барлык азаматтарга белсенд! экономикалык к ы з м е т жузеге
асыру ушш ездерш! кабшеттерш, озш дк ерекшелктерш, мулктерш
толык пайдалану мумкшднзне кепш дк беру;
C) белсенд 1 экономикалык кызметп жузеге асыру;
Б ) белсенд 1 экономикалык; кызметп жузеге асыра отырып, табыс
табу мумкшдш;
Е) барлык азаматтарга белсенд 1 экономикалык кызмегп жузеге
асыру ушш кепш дк беру.
16. К эсш к ер л к орта былай болшед!
A) кэсшкерлердщ ездерше тэуелаз сырткы орта
кэсшкерлердщ ездер 1 калыптастырган 1шю орта;
B)
кэсшкерлердщ
ездерше
тэуелаз
нарыктык
кэсшкерлердщ ездер! калыптастырган ш ы орта;
130
жэне
жэне
С)
кэсшкерлердщ ездерще тэуелаз сырткы орта жэне
кэсшкерлердщ ездер 1 калыптастырган 1ШК1 орта;
О) кэсшкерлердщ ездерше тэуелс1з улттык жэне кэсшкерлердщ
ездер 1 калыптастырган 1шю орта; »
Е) кэсшкерлердщ ездерше тэуелаз халыкаралык жэне
кэсшкерлерд! ездер 1 калыптастырган 1ШК1 орта.
17. Сырткы кэсш керлк орта деп
A) кэсшкерлктщ дамуы мен калыптасуына ткелей немесе
жанама эсер ететш сырткы факторлар мен шарттар жиынтыгы;
B) кэсшкерлктщ дамуы мен калыптасуына ткелей немесе
жанама эсер ететш кша факторлар мен шарттар жиынтыгы;
C) кэсшкерлктщ дамуы мен калыптасуына ткелей немесе
жанама эсер ететш сырткы жэне ш ю факторлар мен шарттар
жиынтыгы;
О) кэсшкерлктщ дамуы мен калыптасуына ткелей немесе
жанама эсер ететш коммерциялык кэсшорындар жиынтыгы;
Е) кэсшкерлктщ дамуы мен калыптасуына ткелей немесе
жанама эсер ететш езш дк ерекшелктер жиынтыгы.
18. Сырткы кэс!пкерл 1к орта плтсй былай жуйеленедп
A) 8 жэне одан кеп;
B) 6 жэне одан кеп;
C) 16 жэне одан кеп;
О) 10 жэне одан кеп;
Е) 5 жэне одан кеп.
19.Кэсшкерл1к табыс кептеген факторлардан турады , онын
пшнде маыздылары:
A) кэсш керлк орта, бул кэсшкерлк к-эрекеттщ кызмет етушщ
шла шарттарыньщ белг1л 1 жиынтыгы;
B) сырткы кэсшкерлк орта, бул кэсшкерлк к-эрекеттщ кызмет
етушщ пню шарттарыньщ белгш жиынтыгы;
C) 1ШК1 жэне сырткы кэсшкерлк орта, бул кэсшкерлк юэрекеттщ кызмет ету1н1н иию шарттарыньщ белпл1 жиынтыгы;
Б ) нарыктык кэс!пкерлк орта, бул кэс 1пкерл!к к-эрекеттщ
кызмет ету 1Н1н 1шк! шарттарыньщ белгш жиынтыгы;
Е)1ШК1 кэс 1пкерлк орта, бул кэсшкерлк ю-эрекеттщ кызмет
ету1Н1н 1ШК1 шарттарыньщ белг 1л 1 жиынтыгы.
131
20.1шк-| кэсш керлж органы 1штей былай жуйелеуге болады:
A) нарыкты бшу жэне маркетингтш зерттеуд! кэаби дегейде
журпзу;
B) кызметп нысанын тандау; серштестер командасын тандау;
- нарьщты бш у жэне маркетингтш зерттеуд1 кэаби дегейде
журпзу;
C ) кадр тандау жэне персоналды баскару, оньщ уэжд1
материалдык ынталандыру;
- кэсшкерлш купияны сактау тет1п т.б.;
О) б е л гш б!р келемдеп ез капиталыньщ болуы;
- кэсшорынньщ уйымдастырушылык-кукыктык тур! н дурыс
тандау;
Е) тхзшгендердщ ешкайсысы емес.
21.3ан тэрт!б|не сэйкес занды тулга бШмй жок азамат
кэсш керлж кызметпен ш угылдану ушвн мынаны алуы кажет:
A) жумысшыларды жалдау кукыгына куэлш;
B) мул1кт1 пайдалану кукыгына куэлш;
C ) т 1ркеу кагазы;
О) жеке кэсшкер к у э л т ;
Е) жогары бЫ м .
22.
1^Р А замаггы к кодекс1не сэйкес зацды тулга болып мына
уйымдар аныкталады:
A ) ез атынан мулштш, сондай-ак жеке мул1кт1к емес кукыгын
жузеге асыратын жэне сатып алатын, М1ндеттер 1н жургьзе алатын,
содта жауапкер жэне талап етуш1 бола алатын уйым;
B) жеке менш 1пнде, шаруашылыгында немесе кундел1кт1
баскаруында туракты мулю бар жэне ез М1ндет1 бойынша осы
мул1кпен жауап бере алатын, ез атынан мулштш, сондай-ак жеке
мулштш емес кукыгын жузеге асыратын жэне сатып алатын,
мшдеттерш ж урпзе алатын, содта жауапкер жэне талап ету ил бола
алатын уйым;
C ) содта жауапкер жэне талап етупп бола алатын уйым;
Б ) кунделшт! баскаруында туракты мулк! бар жэне ез М1ндет 1
бойынша осы мулшпен жауап бере алатын, М1ндеттер 1н ж урпзе
алатын, содта жауапкер жэне талап етуип бола алатын уйым;
Е) кунделшт1 баскаруында туракты мулк! бар жэне ез мшдет!
бойынша осы мулшпен жауап бере алатын, ез атынан мулштш
кукыгын жузеге асыратын жэне сатып алатын, мшдеттерш журпзе
алатын.
132
23. Занды тулгалар мынадай сэтпен бастап ез мэртебесш е не
бола алады:
A) сэйкес кужаттар алу;
B) занды тулгалардын б!рыцгай мемлекетпк пзбесше жазбе
енпзу;
*
C) мемлекетпк пркеу (талапка сай);
Б ) мемлекетпк пркеу (талапка сай) жэне кэсшкерлш кызметпен
шугылдануга кукык алу;
Е) мемлекетпк пркеу (талапка сай) жэне занды тургалардын
бхрыгай мемлекетпк пзбесше жазбе енпзу.
24. Кэсш керлер
жолы:
кукыгын
ереже
ретшде
калы ига рстыру
A) кэсш керлк кызметпен шугылдану к у эл тн ;
B) заннамамен;
C) юкери айналыс дэстур1мен;
О) юкери айналым заннамаларымен жэне дэстурлер1мен;
Е) КР конституциясымен.
25. бр к ек ен и ет п
касиеттер! болу керек:
жэне
табысты
кэсшкерлерд!
мынадай
A) унем 1 1здену, тэуекелге бара б1лу, коршаган ортаны
карсылыгын жее бшу, ой-ер!С1, езше кажетп дегенД1 зады турде ала
б1лу;
B) максатка жету жолында табандылык керсетуге, жауапкершшк
касиетш болуы, табандылык, улкен ергк-Ж1герлшк, шыгармашылык
бастаманын болуы;
C) енбеккор болу, жумыска деген жогары кабшепш болуы,
кажетп сержтестерд 1 тарта бшу;
О) адал, куз1ретт1, максатына жететш, бастамашы болуга,
кешбасшы бола 61луге;
Е) улкен ер1к-ж1герлшк, шыгармашылык бастаманын болуы.
26. Ж еке к эсш к ерл к деген1М13 -
A) ез аттарынан жузеге асатын табыс табуга багытталган
азаматтар мен уйымдардьщ инициатива кызмеп;
B) ез аттарынан, ез тэукелшде жэне оларды мул 1кг Iк
жауапкершшпнде жузеге асатын азаматтар мен уйымдардьщ ез
менпппне непзделген табыс табуга багытталган азаматтардьщ
инициатива кьпметц
133
С)
азаматтардыц мешшпне непзделген табыс табуга багытталган
азаматтардыц инициатива кызметц
О) азаматтар мен уйымдардыц меншкше непзделген табыс
табуга багытталган уйымдардыц инициатива кызмеп;
Е) ез аттарынан, ез тэукелшде жэне оларды мулштк
жауапкершшгшде жузеге асатын азаматтар мен уйымдардыц ез
менш кш е непзделген табыс табуга багытталган азаматтар мен
уйымдардыц инициатива кызметь
27. Ж еке кэсш керлш субъектш ерш е мыналар жатады:
A)орта кэсш керлк субъектшерц
B) микробизнес субъекплер 1;
C) шагын кэсш керлк субъектшер1;
О) жеке кэсш керлк субъект 1лер 1 жэне 1р 1 бизнес субъеюплерц
Е) кэсш керлк субъектшерь
28. Ж еке кэсшкерлЁкгпц субъекткиер! бола алады:
A) зацды тулгалардыц белплер 1 бар кэсш керлк кызметпен
шугылданатын жеке тулгалар;
B) кэсш керлк кызметпен шугылданатын жеке тулгалар;
C) зацды тулгалардыц белплерш с 13
шугылданатын жеке тулгалар;
кэсш керлк
кызметпен
Б ) зацды тулгалык бш м ! жок жэне зацды тулгалардыц
белплерш аз кэсш керлк кызметпен шугылданатын жеке тулгалар;
Е) кэсш керлк кызметпен шугылданатын зацды тулгалар.
29. Казакстан Республикасынын Азаматты к кодексшде
занды
тулгаларды ц
келес!
уйы мдасты руш ы лы к-кукыктык
турлер! карастырылады:
A ) жеке;
B) коммерциялык;
C) коммерциялык емес;
Б ) коммерциялы, коммерциялык емес;
Е) топтык.
30. Зацды тулгалардыц коммерциялык гурлерше жататыццар:
A) мемлекегпк кэсшорындар;
B) жауапкерш ш п шектеул 1 сер ктестк , жауапкерш ш п косымша
серктестк;
C) акционерлк когам, е щ ц р к т к кооператив;
Б ) толык серктестк, командиттк серктестк;
Е) е щ ц р к т к кооператив.
134
31. Занды тулгалардыц коммерциялы к смес турлер!
A) мекеме, когамдык б1рлестк, ецщркгпк кооператив, когамдык
кор, тутынушылар кооперативу
B) мекеме, когамдык б!рдестж, когамдык кор, ощ цркпк
кооператив, д1ни 61рлестк;
C) мекеме, когамдык б 1рлестк, когамдык кор, дши б 1рлестк,
тутынушылар кооператив!, одак (ассоциация);
О) мекеме, когамдык б 1рлестк, когамдык кор, командитпк
серктестк, дши 01рлест1к, тутынушылар кооператив), одак
(ассоцияция);
Е) мекеме, когамдык б!рлестк, когамдык кор, командитпк
серктестк, тутынушылар кооператив!.
32. Толы к сер1ктест1кт1 (ТС) кемшде курылтайш ы бола
алатын, ягни аша алатындар:
A) б1р азамат;
B ) уш азамат;
C) терт азамат;
Б ) бес азамат;
Е) ек 1 азамат.
33.
К ом андитпк
сер!ктест 1кке
(КС)
кеп
дегенде
катмсуш ы лар саны курылтайш ы бола алады , ягни аш а алады:
A)бес азамат;
B) занама аньщтамайды;
C) уш азамат;
О) ек 1 азамат;
Е) терт азамат.
34.
К ом андитпк
сср к т есп к т щ
мацызды айырмашылыгы:
толы к
сср 1ктест 1ктен
A) КС катысушылар болмайды;
B) КС уш катысушы болады;
C) КС терт катысушы болады;
О) КС ею катысушы болады;
Е) КС пен толык сер ктестк екеу 1 б!р нэрсе.
35. Курылтайш ылык фактш» рэс 1мдеу уш ш зз 1рлеуне кажетп
кужаттар:
А)
жаргы
кел^мшарты;
жэне
салымшылар
135
кол
койган
курылтайшылар
B) толык сер 1ктестермен катар салымшылар да кол койган
курылтайшылар жаргысы;
C) жаргы жэне те кукылы сержтестер кол койган курылтайшылар
кел1с1мшарты;
В)
жаргы жзне толык сержтестермен катар салымшылар да кол
койган курылтайшылар келюмшарты;
Е) салымшылар кол койган жаргы.
36.Ж ауапкерш Ы п косы мш а сер 1ктест 1к (ЖЦС), (Ж Ш С мен
Ж КС арасында ортак мэселелер ете кеп, олардын кукыгы 61р
зацнамалы к ак п м ен гана ажыратылады):
A) сер1ктест1кке катысушылар
непзп
капиталдагы
ез
салымындагы мшдет 1 бойынша жауап беред!, оны катысушылардын
жауапкершшк келемш ЖСК-га катысушылар ездер 1 жаргыда
аныктайды (мысалы, ж ауапкерш ш п 2 есе колемде, жауапкерш ш п 3
есе келемде т.б.);
B) заннама салынган капигалдын еселш пн керсетпейд 1,
сондыктан катысушылардын жауапкершшк келемш ЖКС-га
катысушылар езгер1 жаргыда аныктайды (мысалы, жауапкершш п 2
есе келемде, жауапкерш ш п 3 есе келемде т.б.);
C) сер!ктест1кке
катысушылар
непзп
капиталдагы
ез
салымындагы мш деп бойынша, ал бул жалпы сан жетпеген жагдайда
ез 1 салган салымньщ е с е л ш п келемшде езше тиесш мушкпен
косымша жауап беред 1 (сондыктан ол жауапкершш п косымша
сер1ктест1к деп аталады);
О)
сер 1ктеспке
катысушылар
непзп
капиталдагы
ез
салымындагы мш деп бойынша жауап беред 1, оньщ салым еселш пнщ
санын заннама аныктайды;
Е) серктестш ке
катысушылар
непзп
капиталдагы
ез
салымындагы мш деп бойынша жауап беред!, оны катысушылардын
жауапкершшк келемш ЖСК-га катысушылар ездер 1 жаргыда
аныктайды (мысалы, жауапкерш ш п 2 есе келемде, жауапкершш п 3
есе келемде т.б.).
37. Каты суш ы ларды ц бйр! бонкротка ушыраган жагдайда:
A) сер1ктест1кт1н мшдеттер 1 бойынша оньщ жауапкершшпн
саламдарына карай езге катысушыларга белшбеШп;
B) серйстеспктщ мшдеттер! бойынша оньщ жауапкершшпн
саламдарына карай езге катысушыларга тедей белуге болады, эйтсе де
катысушылардын езара кел 1С1М1 бойынша банкротка ушыраган
к,атысушыньщ мшдеттерш етеудщ езге жолын карастыруга да тайым
136
салынбайды, б1рак бул эрекет мшдетп турде курылтайшылык
кужаттарда керсетшу! кажет; езге жагдайларда ЖШС ушш
карастырылган ережелер ЖКС ушш де карастырылады;
С)
сержтестштщ мшдеттер! бойынша онын жауапкершш пн
катысушылардын б!р!не беруге болмайды, эйтсе де катысушылардьщ
езара кел 1С1М1 бойынша банкротка ушыраган катысушынын
мшдеттерш етеудщ езге жолын карастыруга да тайым салынбайды,
ЖШС ушш карастырылган ережелер ЖКС ушш де карастырылады;
Э) сержтеепктщ мшдеттер 1 бойынша онын жауапкершш пн
онын туыстарына белуге болады, эйтсе де катысушылардьщ езара
кел!С1М1 бойынша банкротка ушыраган катысушынын мшдеттерш
етеуд 1 езге жолын карастыруга да тайым салынбайды,езге
жагдайларда ЖШС ушш карастырылган ережелер ЖКС ушш де
карастырылады;
Е) сер1ктеспктщ мшдеттер 1 бойынша оньщ жауапкерш ш пн жана
катысушы беруге болады, эйтсе де катысушылардьщ езара келю1М1
бойынша банкротка ушыраган катысушынын мшдеттерш етеуд 1 езге
жолын карастыруга да тайым салынбайды, езге жагдайларда ЖШС
ушш карастырылган ережелер ЖКС ушш де карастырылады.
38. 0нд1р1ст1к кооператив (0 К ):
A) кооперативке катысушылар . кооператив мшдет 1 бойынша
ездер) енпзген пай келемшде жуктейд 1, ал кажетп жагдайда барлык
мулк1мен косымша жауапкершшк жуктей алады;
B) 0 К мушелердщ кызмет1 олардын жеке енбекке катысуына
жзне ездер!Н1н мул!кт1к жарналарын б1ршт1руге непзделген;
C) кооператив мушелер! екщен кем болмау керек, ары карай
шектеус 1з;
Б ) б1рлескен кэсшкерл1к кызмет уппн мушелж нег1з1нде
азаматтардьщ ез ерюмен б!рлесу1;
Е) кооператив мушелер1 ек 1ден кем болмау керек, ары карай
шектеус1з;кооперативке катысушылар кооператив мшдет! бойынша
ездер1 енг 1зген пай келем 1нде жуктейд 1, ал кажетт! жагдайда барлык
мулюмен косымша жауапкершш 1к жуктей алады.
39. Шагын кэсЁпкерлЁк субъектшер!:
А)
завды тулгалык б ш м 1 жок жеке тулгалар жэне орта есеппен
жылдык саны бойынша 50 жумысшыдан кеп емес жэне б!р жылдагы
активтерД1Н жалпы куны 60000 есе айлык есептеу керсеткпшнен
аспайтын жалпы багасы бар кэс 1пкерл!к кызметпен шугылданатын
занды тулгалар;
137
B) занды тулгалык б ш м 1 жок жеке тулгалар жэне орта есеппен
жылдык; саны бойынша 25 жумысшыдан квп емес жэне бгр жылдагы
активтердщ жалпы куны 60000 есе айльщ есептеу керсетюшшен
аспайтын жалпы багасы бар кэсшкерлш кызметпен шугылданатын
занды тулгалар;
C) занды тулгалык бййм! жок жеке тулгалар жэне орта есеппен
жылдык саны бойынша 50 жумысшыдан кеп емес жэне б!р жылдагы
активтердщ жалпы куны 50000 есе айлык есептеу керсетюшшен
аспайтын жалпы багасы бар кэсшкерлш кызметпен шугылданатын
занды тулгалар;
О) занды тулгалык бш 1М1 жок жеке тулгалар жэне орта есеппен
жылдык саны бойынша 5 жумысшыдан коп емес жэне б1р жылдагы
активтердщ жалпы куны 60000 есе айльщ есептеу керсетюшшен
аспайтын жалпы багасы бар кэсшкерлш кызметпен шугылданатын
завды тулгалар;
Е) завды тулгалык бшм1 жок жеке тулгалар жэне орта есеппен
жылдык саны бойынша 50 жумысшыдан кеп емес жэне б!р жылдагы
активтердщ жалпы куны 10000 есе айлык есептеу керсетюшшен
аспайтын жалпы багасы бар кэсшкерлш кызметпен шугылданатын
завды тулгалар.
40. Ш агын кэсш керл 1ктщ ец кен тараган субьектш ер!
A) командаттык серштестш;
B) енд1р1стш кооператив;
C) ЖШК;
Б ) жеке кэстерлш ;
Е) толык серштестш.
41. Ш агын кэсн 1керл 1кт 1 м ем лекетпк колдау жузеге асыру
багыты:
A) ею;
B) бес;
C) алты;
О) сепз;
Е) уш.
\
42.Ш агын кэсшкерлйкп м ем лекетпк колдау принцнптер) мен
багыттары бойынш а оП рленепн жэне кабылданагын кужатгар:
А)
1^азакстанныц белгш б!р облыстарында эз1рленген шагын
кэсшкерлшт1 дамыту мен колдаудыц мемлекеттш жэне аймактак
багдарламалары;
138
B) Кдзакстаннын барлык облыстарында эз1рленген шагын
кэсшкерл1к'п дамыту мен колдаудьщ мемлекетпк багдарламалары;
C) Казакстанньщ барлык облыстарында эз1рленген шагын
кэсш керлкп дамыту мен колдаудьщ аймактак багдарламалары;
О) Казакеганнын кейб1р облыстарында эз1рленген шагын
кэс1пкерл 1кт 1 дамыту жэне колдаудьщ мемлекетпк жэне аймактак
багдарламалары;
Е) Казакстанньщ барлык облыстарында эз1рленген шагын
кэс1пкерл 1кт 1 дамыту мен колдаудьщ мемлекетпк жэне аймактак
багдарламалары.
43.Казакстан Республикасыныц каз!рп зацнам асм бойынша
шагын кэс 1пкерл 1к м убъею злерш е керсеты етш ж ен 1л д 1ктер
пзбеск
A) он жэне одан кеп жещлдж;
B) бес жэне одан кеп жещлдж;
C) алты жэне одан кео жецышк;
О) тогыз жэне одан кеп жещлдш;
Е) уш жэне одан кеп жен]лд1к.
44. Э р б 1р уйы мдасгы руш ы лы к-кукы кгы к формадагы жеке 1с
ашу ушш мына тем ен деп лер болу керек:
A) ек! алгышарт;
B) алты алгышарт;
C) бес алгышарт;
О) жет 1 алгышарт;
Е) уш алгышарт.
45. Эдетте бизнестщ гамаша турП
A) болашак кэсшкердщ анагурлым куз1ретп болуы керек;
B) болашак кэсшкердщ анагурлым муддел 1 болуы керек,
сонымен катар кэсш керлкн журпзуде тэж1рибеа бар адам;
C) кэсшкерлйсп журпзуде тэж1рибесл бар адам;
О) болашак кэсшкердщ анагурлым муддел! болуы керек;
Е) кэсшкерл1кт1 журпзу ушш белгш 0!р етюзу нарыгы бар.
46. Ж еке 1сш ашуды жоспарлап отырган болаш ак кэсшкер
кандай мацызды нарыктык принциптерд! басшылыкка алуы
керек:
А)
бэсекелестердщ ю-эрекепн есептеу керек; тутынушылардын
сатып алу суранысын есептеу;
139
B ) анагурлым тем ен п багамен тауар ецщру;
C) бэсекелестердщ ю-эрекетш есептеу керек;
Б ) тутынушылардыц сатып алу суранысын есептеу1;
Е) тутынушылардыи сураныстарын аныктап алу.
47. Ж еке 1СТ1 аш удагы ш ешуин кезецд! к ер сеп ц п :
A) кэсш керлк ойды непздеу;
B) тауардьщ (кызмет) кажетп жарнамалык кампанияларын
журпзу;
C) непзделген бизнес-жоспарды эз 1рлеу;
Б ) белпленген тэртште фирманы мемлекегпк т1ркеу;
Е) фирманыц орналасу мекеш бойынша салык органында есепке
к;ою (жеке кэсшкердщ тургылыкты мекеш).
48. Ойды н каранайым жэне мацызды нары кты к прнциш:
A ) суранысты табу жэне оны кагаттандыру;
B) езш щ кэсшкерлш ойын жузеге асыру ушш жакын жэне
перспектив™ максаттар коя б!лу;
C) жеке хеш ашу бойынша уйымдастырушылык ю-шаралар
кешенш журпзу;
Б ) ез 1С1Н ашу туралы шеним кабылдау;
Е) кажетп кужаттар эз1рлеу.
49. Ж еке 1сш аш у т е т т н д е Н
кэсш керлш
уйы мдасты руда мацызды орын алатындар:
кызметгщ
A) кэсшкерлш ойды 1здеу жэАе максаттар кою;
B) езш щ кэсшкерлш ойын жузеге асыруда жакын жэне
перспертивалык максаттар кою;
C) жаца 1ске кэаби жэне сешмд 1 курылтайшылар тандау;
Б ) кажетп курылташылык кужаттар (уйымдастырушылыккукыктык нормаларына катысты) эз1рлеу;
Е) фирманьщ фукнциялануыньщ алгашкы сатысында кэсшкерлш
кызметп журпзу ушш кажетп финанстыц кайнар коэдерш аныктау.
50. Ж еке 1СТ1 аш у уйы мдасты руш ы лы к 1с-ш аралар кешенш
ж уоп зу уйгарылады :
A ) курылтайшылардыц алгашкы жиналысын етюзу, мерлер мен
табанмер дайындау;
B) курылтайшылардыц алгашкы жиналысын етк1зу, фирманыц
атауын таццау, кэс 1би кызметкерлер тацдау, мерлер мен табанмерлер
дайындау, тауар белпеш тацдау жэне т.б.;
140
С)
курылтайшылардын алгашкы жиналысын етюзу, фирманын
атауын тавдау, кэаби «ызметкерлер тандау;
О) курылтайшылардын алгашкы жиналысын етюзу, фирманын
атауын тандау;
Е) фирманьщ атауын тандау, кэаби кызметкерлер тандау, мерлер
мен табанмерлер дайындау, тауарлык белп тандау жэне т.б..
51. Ж еке к ш аш у кезшде де, кэсш керлж уим м нм н
функциялану кезеншде де кэсшкерлер к ы зм етж деп жетекнп
орындардьщ б|р|
A) кызмет керсету бойынша 1с-шаралар жоспарын эз1рлеу;
B) кадрларды жумыска алу бойынша ю-шаралар жоспарын
эз 1рлеу;
C) нарыкты тандау бойынша ю-шаралар жоспарын эз1рлеу;
О) нарыкты функциялары (мэселелер) керсетшген жеке 1сп ашу
бойынша ю-шаралар жоспарын яз!рлеу;
Е) зандарды орындау бойынша ю-шаралар жоспарын эз1рлеу.
52. Бизнес жоспарлау процесш деп н еп зп роль
A) бизнес-жоспар эз1рлеу;
B) курылтайшылардьщ алгашкы жиналысын етюзу;
C) кызмет керсету бойынша бизнес-жоспар эз^рлеу;
Б ) кэс 1пкерл 1к жобаньщ бизнес-жоспарын, уйымнын даму
бизнес-жоспарын эз!рлеу жэне жузеге асыру;
Е) кажетп кужаттарды тандау.
53. 0 з кызметш жоспарлауда кэсшкерлер мынаны есептеумеу
керек:
A) сержтестершщ бэсекелес мумкш дш пн;
B) шаруашылык ережелершщ езгеруш;
C) сырткы ортаны;
О) экономикалык дамудын тураксыздыгы;
Е) сержтестершщ жеке касиеттерш.
54. Бизнес-жоспар - мынадай сипаты бар кужат:
A) материалды жэне кадрлык мумкшдктер!, сонымен катар
кэсшкерлш жобаны юке асыру процесшде туындап, куплетш
тэуекелдер;
B) материалды жэне кадрлык мумкшднстер1;
C) кэсшкерлж жобаны юке асыру процесшде туындап, куткпетш
тэуекелдер;
141
Б ) кэсш керлк жобаны шке асыру процесшде туындап, кутшетш
тэуекелдер; материалды жэне кадрлык мумкшдштер!, сонымен катар
кэсш керлк жобаны юке асыру процесшде туындап, кутшетш
тэуекелдер;
Е) езш щ жэне карыз каржылык кездерш есептегендеп бэсекелес
нарьщта уйым дамуыньщ н еп зп бел 1мдер 1.
55. Гы лы ми непзделген бизнес-жоспар мынадай болу керек:
A) кэсшкерлердщ ез 1 ушш, сондай-ак оньщ серктестер1 мен
кредиторлары ушш сандык жэне сапалык керсетюш;
B) кэсшкер ушш сандык жэне сапалык керсеткии;
C) оньщ серктестер 1 уинн сандык жэне сапалык керсетмш;
Б ) онын кредиторлары ушш сандык жэне сапалык керсетюш;
Е) оньщ серктестер 1 мен кредиторлары ушш сандык жэне
сапалык керсетюш.
56. Бизнес-жоспар дегешмйз -
A) жоспарланган 1стщ (жобаньщ) акикагтыгын керсететш
экономикалык непзделген аналитикалык кужат;
B) ютщ (жобаньщ) акикаттыгын керсететш кужат;
C) жоспарланган ютщ (жобанын) акикаттыгын керсететш
экономикалык непзделген практикалык кужат:
Б ) жоспарланган ютщ (жобаньщ) мумкшдктерш керсететш
экономикалык непзделген аналитик^/шк кужат;
Е) жоспарланган ютщ (жобанын) акикаттыгын коре ететш занды
турде непзделген аналитикалык кужат .
57. Бизнес-жоспар болаш ак к1мдерге жарнама куралы бола
алады:
A) кызметкерлерге;
B) тутынушыларга;
C) бэсекелестерге;
Б ) инвесторларга, серктестерге;
Е) юбасарларга.
58. Бизнес-жоспардьщ
акпарат болу керек:
б ел 1мдерш
сипаттайтын
A) ете кыска;
B) мумкшдкшше анык;
C) непзделген;
О) айкын, келемд!, б1рак катысты турде кыска болу керек;
Е) аньщ жэне непздь
142
сандык
59. Тауар (кызмет) сипаты:
A) сатып алушыларга осы салада усынылган барлык; тауарлар
(жумыстар, кызметтер) сипатталган бел 1м;
B) сатып алушыларга (нарыкта) усынылатын барлык; тауарлар
(жумыстар, кызметтер) сипатталган бвл1м;
C) сатып алушыларга усынылып болган барлык тауарлар
(жумыстар, кызметтер) сипатталган бел1м;
О) сатып алушыларга серктестер аркылы усынылатын барлык
тауарлар (жумыстар, кызметтер) сипатталган бол 1м;
Е) сатып алушыларга серктестер мен бэсекелестер аркылы
усынылатын барлык тауарлар (жумыстар, кызметтер) сипатталган
бел1м.
60. Уйымдарды каржыландыр д е г е ш м в -
A) кецейтшген жана енд 1р 1СТ1 каржыландыр шарттары мен
принциптерц
B) карапайым жана вщйрют1 каржыландыру шартты мен
принциптер 1;
C) карапайым немесе кецейтшген жаца ецщрнпч каржыландыру
шарттары мен принциптершщ, турлер! мен эдютершщ жиынтыгы;
Б ) карапайым жэне кецейтшген жана енд 1р к т 1 каржыландыру
шарттары мен принцитерц
Е) турлер мен эдютерд! жиынтыгы.
61. Анагурлым
мынадай процесс:
кец
магынада
каржыландыру
дегешм13
A) акша каражатын ойлап табуда онын барлык турлер!н
уйымдастыру;
B) акша каражатын ойлап табу;
C) капитал жасау процесц
О) акша каражатын ойлап табу немесе капитал жасау процессшде
онын барлык; турлерш уйымдастыру;
Е) капитал жасау процесшде оныц барлык турлерш
уйымдастыру.
62.
© нд 1р!ст 1 карждыландырудын
шеиплетш н еп з 1 мэселелер:
A) алты непзге мзселе;
B) бес непзп мэселе;
C) уш непзп мэселе;
О) ею непзп мэселе;
Е) б1р непзп мэселе.
143
коздерш
тандауда
63. 0н д|р |ст1к уйы мдар кызметш каржыландырудын н еп зп
инка кездерк
A) табыс;
B) амортизацияльщ аударулар;
C) табыс пен адарымдар;
Б ) табыс пен амортизацияльщ аударымдар;
Е) н еп зп каптал.
64. К |р 1с бюджетке салы к турш де жэне езге ш рктермен б|рге
каржыланды ру уш ш найдаланады:
A) когамдьщ сураныстар;
B) мемлекеттщ ез функциясыныц орындалуымен камтамасыз
ету1;
C) мемлекетпк инвестициялык, ещ црю тк багдарламалар;
Б ) мемлекетпк инвестициялык жэне элеуметпк багдарламалар;
Е) мемлекегпк инвестициялык, енд 1рют1К багдарламалар;
мемлекегпк инвестициялык жэне элеуметпк багдарламалар.
65. Юркгпн эл еум етп к
аткарымен керш едй
функцинсы
оны
мына
кы зм егп
A) туракты табыс кез1мен;
B) кызмет керсету нарыгын кецейту кез 1мен;
C ) тутынушылардыц сураныстарын канагаттандыру квз1мен;
Б ) фирманыц кайырымдыльщ кызмет коз!;
Е) 0нд1р1ст1 кецейт кез1мен.
66. А мортизацнялы к адарулар дегеш м п A)
карапайым,
сондай-ак
Каржыландырудын 1шк1 кез 1;
кецейтшген
жаца
ещ цркт1
B) непзп куралдардыц тозуынан баганыц акшамен кершйп;
C ) материалдык емес активтердщ тозуынан баганыц акшамен
керш 1С1 жэне карапайым, сондай-ак кецейтшген жана енд^рют!
каржыландырдьщ 1ШК1 кез: болып табылады;
Б ) непзп куралдар мен материалдык емес активтердщ тозуынан
баганыц акшамен к е р ш а жэне карапыйым, сондай-ак кецейтшген
жаца енд 1р к т 1 каржыландырудын ш т кез 1 болып табылады;
Е) непзп куралдар мен материалдык емес активтердщ тозуынан
баганыц акшамен керш к! жэне карапайым жаца енд1рют1
каржыландырудын 1шю коз! болып табылады.
144
67. Амортизацияларды санау нысандары
A) шаруашылыкты журпзу м е н ш т жэне опреративт '1 баскару
кукыгында болатын непзп каражат нысаны;
B) косымша каражат нысаны;
C) оперативт1 баскару кукыгШ а болатын негзп каражат нысаны;
О) шаруашылыкты журпзу м е н ш т кукыгында болып непзп
каражат нысаны;
Б) шаруашылкты журпзу м е н ш т жэне опреративп баскару
кукыгында болатын косымша каражат нысаны.
68. ©з каражатты есебшен каржыландырдыц:
A) б1рнеше алгышарттары;
B) ек 1 алгышарты;
C) б!р алгышарты;
О) алгышарттары жок;
Е) тутынушы ушш алгышарттары бар.
69. О нд|р 1ст 1ц 031Н-О31 каржыландыру денгеш онын тек ним
мумкш д 1ктерше гана катысты емес, сонымен катар:
A) сырткы орта - салыктык, кедендж жэне мемлекет саясатынын
акша-кредитпк;
B) сырткы орта - салалык, амортизациялык, бюджетпк;
C) сырткы орта - салыктык, амортизациялык, мемлекет
саясытынын акша-кредитпк;
О) сырткы орта - салыктык, амортизациялык, бюджетпк,
кедендк жэне мемлекет саясатыныц акша-кредитпк;
Е) сырткы орта —мемлекет саясытыныц акша-кредитпк.
70. 0нд1р1ст1ц к ы з м е т п с ы р т к ы к а р ж ы л а н д ы р у д ы н н е п з п
турлерк
A) банкш к кредитгерд! тарту; салыктык жэне инвестициялык
салыктык кредит; факторинг;
B) банш к кредиттщ непзп турлерц уйыммен кредитпк
кел1С1мшарт жасасу; уйымды коммерциялык кредитте;
C) кунды кагаздардыц эмиссиясы; форфейтинг;
Б ) лизинг; овердрафт; инвестициялык кредит;
Е) банкш к кредиттерд! тарту; инвестициялык кредит.
71. Ецбек катынасы - магмнаган непзделген катынас:
А)
кызметкерлердщ акылы ецбек кызметш орында туралы
(белгш б1р мамандыктын, кэсштщ немесе лауазымныц жумысы)
145
кызметкер мен жумыс беруий
арасындагы келкгмге, жумыс
берушшщ енбек заннамасында карастырылган енбек шарттарымен
Камтамасыз етшде кызметкердщ 1шю тэртш ережелерше багынуына;
B) жумыс берушшщ енбек заннамасында карастырылган енбек
шарттарымен камтамасыз етугнде кызметкердщ ш ш тэрт!бш
ережелерше багынуына;
C) кызметкердщ 1шю тэртш ережесше багыну тралы кызметкер
мен жумыс беруш! арасындагы келюмге;
О) кызметкер мен жумыс берупн арасындагы;
Е) кызметкердщ белгш б1р мамандыктьщ, кэсшпн жэне
лауазымнын жумысын орындау туралы кызметкер мен жумыс
берушшщ арасындагы келнпмге.
72. Ж умы ска кабылданган кезде кандидат мына кужаттарды
уеынуы кажет:
A) жеке куэлж; СТТН; ЭЖК жэне зейнеткерлж кормен
кел1С1мшарт;
!
B) жеке куэлж; СТТН; ЭЖК;
C) жеке куэлж жэне зейнеткерлж кормен келгамшарты;
О) жеке куэлж; СТТН; жэне зейнеткерлж кормен келннмшарт;
Е) жеке куэлж; ЭЖК жэне зейнеткерлж кормен келк1мшарт.
73. Ж умы ска кабылдау кезш де кэсшкер к а п и т а н
кужаттар талап ете алады:
мына
A) диплом, енбек ютапшасы, кепшдеме хат; резюме; вм1рбаян;
кадрларды есепке алу ж енш деп жеке парак; санитарлык ютапша;
некеге туру туралы куэлж; бала туу туралы куэлж; суреттер т.б.
B) диплом; енбек ютапшасы; кепшдеме хат;
C) диплом, енбек ютапшасы, кадрларды есепке алу женшдеп
жеке парак; санитарлык ютапша; некеге туру туралы куэлж; бала туу
туралы куэлж; суреттер;
О) диплом, енбек ютапшасы; санитарлык ютапша; некеге туру
туралы куэлж; бала туу туралы куэлж; суреттер;
Е) диплом; некеге туру туралы куэлж; бала туу туралы куэлж;
суреттер.
74. Ж умы ска кабылдау кезш де кызметкермен:
A) кызметкер кол койып танысатын оны жумыска кабылдау
туралы буйрык шыгарылады;
B) жеке енбек келгамшарты жасалады да, кызметкер кол койып
танысатын оны жумыска кабылдау туралы буйрык шыгарылады;
146
С) жеке енбек келЫмшарты жасалады;
Б ) оны жумыска кабылдау туралы буйрык шыгарылады;
Е) ауызша келЫмшарт жасалады,
75. Егер кызметкер ен д 1р!« процесЁ кезшде оган берьлген
кундылыктарды сактау, ендеу, сату (етк 1зу), тасы маллау немесе
колданумен байланысты жумыска кабылданса, онда жумыс
берунм онымен мынадай шарт жасасады:
A) толык материалдык жауапкершшк туралы келюмшарт;
B) тольщ материалдык жауапкершшк туралы ауызша
кел1С1мшарт;
C)
толык
материалдык
жауапкершшк
туралы
жазбаша
кел1С1мшарт;
13) толык материалдык жауапкершшк туралы жазбаша жэне
ауызша келюЁмшарт;
Е) толык материалдык жауапкершшк туралы нотариалды
расталган келгамшарт.
%
76. Егер кызметкер енбек закымын, к эаби ауру немесе езге
дснсаулык акауларын алса, онда жумыска каб 1летт 1л 1к орнмна
келгенде дейш немесе мугедектж рэс 1мдегенге дейш жумыс
бер 1ШШ1ц мшдетк
A) езге жумыска ауыстуга;
B) кызметкер есебшен ецбек демалысына Ж1беруге;
C) ецбек демалысына жЁберу керек;
Б ) кызметкерд 1 езш щ айлык табысын
бурыцгыдан жецш рек жумыска аыстырга;
Е) кызметкердщ шартын орындауга.
сактай
отырып,
77. МерзЁмнен тыс жумыстарм мынадан аспау керек:
A) куш не ею сагат жэне уш есе келемшде теленедц
B) кунше ею сагат жэне ею есе келемде толенед!;
C) кунше ею сагат жэне б«р жарым есе келемшде теленед1;
Б ) куш не уш сагат жэне б Iр жарым есе келемшде теленедц
Е) кун 1не терт сагат жэне б!р жарым есе келемшде теленедк
78. Ецбек акы мынадай аралык мерзЁмде телену керек:
A) ею аптада б 1р рет;
B) айына ею рет;
C) айына бф рет;
Б ) ек1 айда бгр рет;
Е) аптасына б1р рет.
147
79. Ецбек акы колем!, сондай-ак езге жумы сгы орындау уш ш
косымша акыны жумы с беруип вз 1 шешедь Онын колем):
A) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ец
кем емес;
B) зацнамалык акплерге сэйкес белпленген ец аз
C) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ец
артык емес;
Б) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ец
ею есе артык жогары;
.
Е) зацнамалык актЫерге сэйкес белпленген ец
уш есе артык жогары.
аз келемдепден
келемде;
аз келемдепден
аз келемдепден
аз келемдепден
80.Демалы с жэне мереке кундерш деп жумы стьщ акысы:
A) езге жумыс кундершде демалыс ретшде компенсацияланады;
B) ею есе артык келемде немесе езге жумыс кундершде демалыс
ретшде ауыстыруга болады;
C) ею есе артык келемде;
Б ) жумыс берушшщ белпленген келемде теленед 1 немесе езге
жумыс кундершде демалыс ретшде компенсациялана алады;
Е) жумыс берушшщ белпленген келемде теленедд.
81. Фирма каражатынан
ецбекке жарамсы зды лы гы на
толенед!
элеум егг|к пособия уакытша
мына жагдайга байланысты
A) ецбек закымы мен кэс1би ару кез 1нде;
B) ж уктш к жэне босануга байланысты;
C) жалпы арумен;
О) бала асырап алганда;
Е) енбек закымы мен кэаби ару кезшде; бала асырап алганда.
82.
Кы зметкерлер
толенет 1ненбекдемалы сынакукы лы , оныцузактыгы
A) 18 кунт1збел1к куннен аз болмау керек;
B) 24 кун-пзбелк куннен аз болмау керек;
C) 14 кунт1збел 1к куннен аз болмау керек;
Б ) 30 кунт 1збел 1к куннен аз болмау керек;
Е) 40 кун'пзбелж куннен аз болмау керек.
83. Демалы с бермеу зацмен тыйым салынады:
А) ею жыл;
148
жылсайын
B) уш жыл катарынан;
C) ек 1 жыл катарынан;
О) б1р жарым жыл;
Е) 18 ай катарынан.
»
84. Ж ана кызметкер теленетш
акыттан кейш кукылы:
енбек демалысы на мына
A) С1здщ фирманыздагы жумыстын б 1р 1нцл жылы;
B) жумыстьщ б1ршпи жылы;
C) С13Д1Н фирманызда 56 кун жумыс;
Э) С13Д1Н фирманызда бес ай жумыс;
Е) С13Д1Н фирманызда он б1р ай.
85. Ж умы с берунп кызметкерге берге м ш детп:
A) демалыс акытын;
B) жумыс акытысын;
C) ез есебшен демалыс;
О) ешм;
Е) кызмет керсету.
86. Кы зметкерлерокдемалы сы налугакукы лы :
A) жумыс беруш 1 мундай демалыстын акысын телейд!;
B) жумыс берунп мундай демалыстын акысын телемейд!;
C) мундай демалысты телеу, телемеуш жумыс беруип оз1
бёлплейд!;
О) жумыс беруип мундай демалысты толеуге мш дегп;
Е) ез есебшен демалыс бершедь
87. Эйелдер ж ук тЫ к пен босануга байланысты демалыс
алуга, 3 жаска толганга деш н алгашкы 1,5 жыл м ш детп турде,
одан кеш нп 1,5 жыл арыз
бойынша жумыс орнын сактай
отырып бершетан бала купм ! бойынша косымша демалыс алга,
сондай-ак Ыздш фнрманыз есебш ен жуктел!к пен босану бойынша
б|р р етпк пособие алуга кукылы:
A) С13Д1Н фирманыз ею жыл жумыс ’ютегеннен кешн;
B) С13Д1Н фирманыздьщ жумыс 1сте узактылыгына катысты емес;
C) С13Д1Н фирманыз б!р жыл жумыс ктегеннен кешн;
Б ) С13Д1Н фирманыз ею ай жумыс ютегеннен кешн;
Е) с^здщ фирманыз б1р ай жумыс ютегеннен кешн.
149
88. Кэс1би кадрларды орны ктыру максатында жумы с беру ил
Кьпмстксрд1 фирма ессбш ен окы т туралы шеилм кабылдай
алады. Бул жагдайда мундай кызметкер:
A) жумыс беруиймен келю1пген мерз1мд1 жумыс ютен етеуге,
немесе жумыстан шыккан жагдайда о куга байланысты шыгындар мен
жумыс ютеп етеп улгермеген мерз1мнщ шыгындарын етеуге;
B) оку га байлансты шыгындарды телеу ге
C) жумыс берусшмен келюшген мерзтмд! жумыс ютеп етеуге;
Б ) жумыстан шыккан жагдайда окуга байланысты шыгындар мен
жумыс ютеп етеп улгермеген мерз 1мнщ шыгындарын етеуге;
Е) ештемеге мшдетп емес.
89. Кэсш кер тэр тш тж жазалардыц мына турлерш колдана
алады:
A) жазбаша ескерту немесе жеке ецбек келю1мшартты бузуга;
B) ескерту, сепс немесе жеке ецбек келю1мшартты бузуга;
C) ауызша ескерту, сепс;
Б ) ескерту, сепс;
Е) жеке ецбек келкпмшартты бузуга.
90. Эрбйр кэсшорынньщ кы зм еп мына нысандармен
кептеген к е л 1С1м ш а р т т а р т у зу м е н б а й л а н ы с т ы . Олар:
A) бизнес жешндеп серктестер, керсетшетш кызметп
ецщрушшер;
B)
бизнес
жеш ндеп
серктестермен,
сактандыру
компанияларымен, туристк кызмегп тутынушылармен;
C) бизнес жеш ндеп серктестер керсетшетш кызмегп
ецщрушшер, бизнес жеш ндеп серктестермен;
Б)
бизнес
женшдеп
серктестер
агрорлык
кызметт 1
тутынушылармен;
Е) бизнес женшдеп серктестер, керсетшетш кызметп
ещйрушшер, агрорлык кызметп тутынушылармен.
91. КазЁрп зацнамамен катар кел1С1мш арт:
A) серктестердщ езара катынастырын реттейтш мацызды
куралдардьщ б1р| болып табылады;
B) нарык субъектшершщ езара катынастырын реттейтш мацызды
куралдардьщ б 1р 1 болып табылады;
C) тауар катынастырын реттейтш мацызды куралдардьщ б1р1
болып табылады;
150
Б ) енддршг'щ жумысын реттейтш мацызды куралдарды» б!р1
болып табылады;
Е) мшдетп кужаттын б1р1 болып табылады.
92. Кел 1С1мшарт мына п р оцесп н курамдас б о л т :
A)
кез
келген
кэсткерлк
келЫ мнщ
дайындалуы,
корытындылануы мен орындалануы;
B) кез келген кэсшкерлж келгамнщ дайындалуы мен орындалуы;
C) кез келген к э с тк е р л к келгамнщ корытындылануы мен
орындалануы;
О) кез келген кэсшкерлж келгамшц орындалуы;
Е) кызмет нарыгын дайындау.
93. Кел 1С1м ш арт-
A) мшдетп кукыктык катынас тудыратын кецшен таратылган
ф акп а;
B) мшдетп кукыктык катынас тудыратын кецшен таратылган
фагпсц
C) мшдетп кукыктык катынас тудыратын факт;
Б ) жумысты уйымдастыруды тудыратын кецшен таратылган
фактЫ;
Е) мш детп жаргылык катынас тудыратын кецшен таратылган
фагспсь
зан
зац
зац
зац
94. Сонымен катар к е л т м ш а р т мына калыптастырудыц
кукыктык куралы болып табылады:
A)
меншжтщ,
шаруашылыкты
журпзудщ,
оперативп
баскарманыц м у л к т к кукыгы;
B) менш ктщ , оперативт! баскарманыц м у л к т к кукыгы;
C) менш ктщ, шаруашылыкты журпзудщ м у л к т к кукыгы;
О) шаруашылык журпзудщ, оперативп баскарманыц;
Е) шаруашылыкты журпзудщ.
95. Кел1С1мшарт зац факт1С1 ретшде:
A) оны жасасуга катыскан тулгалардыц келккен 1с-эрекет
нэтижес1;
B) оны жасасуга катыскан тулгалардыц ю-эрекет нэтижес1;
C) оны жасасуга катыскан уйымдардыц келккен ю-эрекет
нэтижесц
О) оны ж асасуга катыскан тулгалардыц экономикалык !С-эрекет
нэтижесц
Е) оны жасасуга катыскан тулгалардын занды ю-эрекет нэтижесь
96. Бизнест 1к кьпм ет керсету непздемесн
A) фирма мумкшд 1ктер;
B) тутынушылар суранысы;
C) кел 1С1мшарттар;
О) тутынушылар сураныстары мен фирма мумюн;иктер1;
Е) кабылдаушы тараптын мумкшдштерь
97. Бизнест|к кызмет корсету к ел тм ш ар ты :
A)
жазбаша
турде
жэне
Казакстан
Республикасынын
зандамасына сэйкес болу керек;
B) жазбаша турде жэне кабылдаушы тараптын зандамасына
сэйкес болу керек;
C) жазбаша турде жэне Казакстан Республикасы мен
Кабылдаушы тараптын зандамасына сэйкес болу керек;
О)
жазбаша
жэне
ауызша
турде
жэне
Казакстан
Республикасынын зандамасына сэйкес болу керек;
Е) жазбаша жэне ауызша турде жэне Казакстан Республикасы
мен кабылдаушы тараптын зандамасына сэйкес болу керек.
98. Дем алы с бермеу занмен тыйым салынады:
A) ею жыл;
B) уш жыл катарынан;
C) ею жыл катарынан;
О) б!р жарым жыл;
Е) 18 ай катарынан.
99. в тел етш
кызмет
орындауш ы м ш детп:
керсету
кел!С1мшарты
бойынша
A) тапсырыс беруипш кабылдау бойынша к-эрекетп жузеге
асыру;
B) кызмет керсетуге (белгЫ б1р ю ктеу немесе белгш б1р 1сэрекетп жузеге асыру);
C) тапсырыс берушшщ тапсырмасы бойынша кызмет керсетуге
(белгш! бнр 1с 1стеу немесе белгш б1р 1с-эрекегп жузеге асыру);
О) заннамамен белпленгенд 1 ютеу;
Е) кабылдаушы тараптын кызметш аныктауга.
110. Тапсы ры с беруш» м ш детп
А) тэртш нормаларын сактауга;
152
B) эд е гт болуга;
C) осы кызметтерд’| акысыи толеугс;
Б ) кш ш ейш болуга;
Е) кызмет акысыи толеуге жзне кызмегп туралы есеп беруге.
101. К елкЫ ш арттм н мацызды шарттына жатпайтындар
A) туроператорлар немесе турагент женшдеп акпарат;
B) саяхаттыц басталуы мен аякталуынын мерз 1м 1 мен уакыты;
C) туристж ешмнщ багасы мен оны телеу тэрт1б1;
Б ) тараптардыц кукыктары, мшдеттер 1 жэне жауапкершшктерц
Е) кабылдаушы тарппен кел1амшарт жасасудыц шарттары.
102. Тараптардыц эркайсысы келклмшарттм
езгерту талап етуге мына себептермен кукылы:
бузу
мен
A) келгамшарт жасасу кезшде алынган жагдайлардыц мацызды
езгеру 1мен;
B) ез сурау бойынша;
C) 1ШК1 шарттарга байланысты;
Б ) сырткы шарттарга байланысты;
Е) форс мажорлык жагдайларга байланысты.
103. Ж умыска кабылдау кезшде кэсшкер кандиттан мына
кужаттар талап ете алады:
A) диплом, ецбек кгтапшасы, кепшдеме хат; резюме; ем’ф баян;
кадрларды есепке алу жеш ндеп жеке парак; санитарлык ютапша;
некеге туру туралы куэлж; бала туу туралы куэлж; суреттер т.б.
B) диплом; ецбек гатапшасы; кепшдеме хат;
C) диплом, ецбек кгтапшасы, кадрларды есепке алу женшдеп
жеке парак; санитарлык ютапша; некеге туру туралы куэлж; бала туу
туралы куэлж; суреттер;
Б ) диплом, ецбек кгтапшасы; санитарлык ютапша; некеге туру
туралы куэлж; бала туу туралы куэлж; суреттер;
Е) диплом; некеге туру туралы куэлж; бала туу туралы куэлж;
суреттер.
104. Ж умыска кабылдау кезшде кызметкермен
A) кызметкер кол койып танысатын оны жумыска кабылдау
туралы буйрьщ шыгарылады;
B) жеке енбек келгамшарты жасалады да, кызметкер кол койып
танысатын оны жумыска кабылдау туралы буйрьж шыгарылады;
C) жеке ецбек келюмшарты жасалады;
153
О) оны жумыска кабылдау туралы буйрьщ шыгарылады;
Е) ауызша келклмшарт жасалады.
105. Егер кызметкер ен дф !с процесм кезшде оган бер 1лген
куидылыктарды сактау, ондеу, сату (етю зу), тасы маллау немесе
колданумен байланы сты жумыска кабылданса, онда жумыс
беруип онымен мынадай шарт жасасады:
A ) толык материалдык ж ауапкерш ш к туралы кел1С1мшарт;
B)
толык
материалдык
жауапкершшк
материалдык
жауапкершшк
туралы
ауызша
кел1С1Мшарт;
C)
толык
туралы
жазбаша
кел1С1мшарт;
Б ) толык материалдык жауапкершшк туралы жазбаша жэне
ауызша келгамшарт;
Е) толык материалдык жауапкершшк туралы нотариалды
расталган кел1С1мшарт.
106. Егер кызметкер ецбек закымын, к остн ауру немесе езге
денсаулы к акауларын алса, онда жумыска кабш еттЫ к орнына
келгенде дейш немесе мугедею пк расймдегенге дейш жумыс
берйшшщ м ш деп:
A) езге жумыска ауыстуга;
B) кызметкер есебшен енбек демалысына ж1беруге;
C) енбек демалысына Ж1беру керек;
Б) кызметкерд1 езш щ айлык табысын
бурьщгыдан ж ецш рек жумыска аыстырга;
Е) кызметкердщ шартын орындауга.
сактай
отырып,
107. М ерз 1мнен тыс жумы старм мынадан аснау керек:
A) кунше ек! сагат жэне уш есе келемшде теленедк
B) кун 1не ек 1 сагат жэне ек 1 есе келемде геленед!;
C) кунше ею сагат жэне б1р жарым есе келемшде теленед1;
Б) кунше уш сагат жэне б|р жарым есе келемшде теленед 1;
Е) куш не терт сагат жэне б|р жарым есе келемшде теленедь
108. Ецбек акы мынадай аралы к мерз 1мде телену керек:
A) ею аптада б1р рет;
B) айына ек 1 рет;
C) айына бхр рет;
Б ) ею айда б1р рет;
Е) аптасына бгр рет.
154
109.
Ецбек акы келсмЁ, сондай-ак озгс жумы сты орындау
ушш косымша акыны жумы с беруип он шешедь Онын келеми
A) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ен
кем емес;
•
B) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ец аз
C) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ец
артык емес;
О) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ен
ею есе артык жогары;
Е) зацнамалык актшерге сэйкес белпленген ец
уш есе артык жогары.
аз келемдепден
келемде;
аз келемдепден
аз келемдепден
аз келемдепден
НО.Демалыс жэне мереке кундерш деп жумыстьщ акысы:
A) езге жумыс кундершде демалыс ретшде компенсацияланады;
B) ею есе артык келемде немесе езге жумыс кундершде демалыс
ретшде ауыстыруга болады;
C) ею есе артык келемде;
Б ) жумыс берушшщ белпленген келемде теленед! немесе езге
жумыс кундершде демалыс ретшде компенсациялана алады;
Е) жумыс берушшщ белпленген келемде теленедь
111. Фирма каражатынан элеум етпк пособия уакытша
сцбекке жарамсыздылыгына
мына жагдайга
байланысты
теленедк
A) ецбек закымы мен кэаби ару кезшде;
B) ж уктш к жэне босануга байланысты;
C) жалпы арумен;
О) бала асырап алганда;
Е) ецбек закымы мен кэаби ару кезшде; бала асырап алганда.
112. Кызметкерлер жыл сайын теленетш енбек демалысына
кукылы, оныц узактыгы
A) 18 кунт1збел1к куннен аз болмау керек;
B) 24 кунт 1збел 1к куннен аз болмау керек;
C) 14 кунт1збел1к куннен аз болмау керек;
Б ) 30 кунт1збел1к куннен аз болмау керек;
Е) 40 кунт1збел 1к куннен аз болмау керек.
113. Демалы с бермеу зацмен тыйым салынады
А) ею жыл;
155
B) уш жыл катарынан;
C) ек 1 жыл катарынан;
Б) б1р жарым жыл;
Е) 18 ай катарынан.
114. Ж ана кызметкер теленетш ецбек демалысына мына
акыттан кешн кукылы:
A) С13Д1Ц фирмацыздагы жумыстыц б 1ршш 1 жылы;
B) жумыстыц б 1ршип жылы;
C) С13Д1Ц фирмацызда 56 кун жумыс;
Б ) С13Д1Ц фирмацызда бес ай жумыс;
Е) С13Д1Ц фирмацызда он б1р ай.
115. Ж умы с беруни кы зметкерге берге м ш детп:
A) демалыс акытын;
B) жумыс акытысын;
C) ез есебшен демалыс;
Б) ешм;
Е) кызмет к©рсету.
116. Кызметкерлерокдемалы сы налугакукы лы :
A) жумыс беруин мундай демалыстыц акысын Т0лейд1;
B) жумыс берутш мундай демалыстыц акысын телемейд1;
C) мундай демалысты телеу, телемеуш жумыс беруип ез1
белплейдЁ;
Э) жумыс беруцп мундай демалысты телеуге мшдетп;
Е) ез есебшен демалыс бершедь
117. Эйелдер жуктйнк пен босануга байланысты демалыс
алуга, 3 жаска толганга дейш алгашкы 1,5 жыл м ш детп турде,
одан кеш н п 1,5 жыл ары з
бойынша жумы с орнын сактай
отырып берйлетш бала купм ! бойынша косымша демалыс алга,
сондай-ак С1здщ фирмацы з есебш ен жуктелЁк пен босану бойынша
б|р р етпк пособие алуга кукылы:
A) С13Д1Ц фирмацыз ею жыл жумыс ктегеннен кешн;
B) С13Д1Ц фирмацыздыц жумыс юте узактылыгына катысты емес;
C) С13Д1Ц фирмацыз б1р жыл жумыс ютегеннен кешн;
Б ) с1зд1ц фирмацыз ею ай жумыс ютегеннен кешн;
Е) С13Д1Ц фирмацыз б1р ай жумыс ютегеннен кешн.
156
118. К эаби кадрлардм орныктыру максатында
беруш! кы зметкерд 1 фирма есебш ен окыт туралы
кабмлдай алады. Бул жагдайда мундай кызметкер
жумыс
шепйм
A) жумыс беруипмен келюшген мерз1мд 1 жумыс ктен етеуге,
немесе жумыстан шыккан жагдайда окуга байланысты шыгындар мен
жумыс ютеп 0теп улгермеген мерз1мнщ шыгындарын етеуге;
B) окуга байлансты шыгындарды телеуге;
C) жумыс беруипмен келюшген мерз!мд1 жумыс (степ етеуге;
Э)
жумыстан шыккан жагдайда окуга байланысты шыгындар мен
жумыс 1степ етеп улгермеген мерз1мшц шыгындарын етеуге;
Е) ештемеге мшдегп емес.
119. Кэсш кер т эр т ш т к жазалардын мына турлерш колдана
алады:
A) жазбаша ескерту немесе жеке енбек келкгмшартты бузуга;
B) ескерту, сепс немесе жеке енбек кел1амшартты бузуга;
C) ауызша ескерту, сепс;
О) ескерту, сепс;
Е) жеке ецбек келгамшартты бузуга.
120 . Э р б ф кэс1пкерл1кт1Н кызмет 1 м ы на ны сандармен
кептеген кел1С1мшарттар тузум ен байланысты. Олар:
A) бизнес женшдеп серктестер (туроператорлар жэне
турагенттер), керсеткетш кызмегп ещпруиплер;
B)
бизнес
женшдеп
серктестермен,
сактандыру
компанияларымен, турист!к кызмегп тутынушылармен;
C) бизнес женшдеп сер 1ктестер (туроператорлар жэне
турагенттер), керсетшетш кызметп енд 1руш 1лер, бизнес женшдеп
серктестермен;
О) бизнес женшдеп серктестер (туроператорлар жэне
турагенттер), туристк кызметп тутынушылармен;
157
Эдебиеттер
1 Назарбаев Н. Э. Казакстан ез дамуындагы жана серпш с жасау
карсанында. Казакстан Республикасынын Президент! Нурсултан
Назарбаевтын Казакстан халкына Жолдауы. - Астана : Елорда, 2006.
- 4 4 6.
2 Нургалиева А. А. Агробизнеса уйымдастыру : оку куралы. Павлодар, 2012. - 97 б.
3 «Казакстан —2030» стратегиясы
4 Ниязбекова Р. К., Рахметов Б. А., Байнеева П. Т. Кэсшорын
экономикасы: оку куралы. - Алматы : Экономика, 2008. - 791 б.
5 Умбетэлиев А. Д. Кэсшорын экономикасы жэне кэсшкерлк:
окульщ. - Алматы : Экономика, 2009. - 464 б.
Косымш а
6 Куатова Д. Я. Кэсшорын экономикасы: практикум. - Алматы :
Экономика, 2006. - 106 6.
7 Мешрбеков А. К., Эл1мбетов К. Э. Кэсшорын экономикасы: оку
куралы. - Алматы : Экономика, 2008. - 252 б.
8 Оразалин К. Ж. Кэсшорын экономикасы : тожлрибе сабагына
арналган оку куралы. - Алматы : ЬЕМ, 2007. - 294 6.
9 Тусшбеков Т., Тещзбаева Т. Кэсшорын экономикасы
(дидактикалык материалдар жэне кернекп куралдар) : оку куралы. —
Астана : Фолиант, 2008. - 192 б.
10 Нургалиева А. А. Ауыл шаруашылыгыньщ экономикасы : оку
куралы. - Павлодар : Кереку, 2012. - 97 6.
11 Бисенгазин М. Б., Хамитов А. Ш. Кэсшкерлш непздер1 : оку
куралы. - Алматы : Экономика, 2010. - 271 б.
12 Нургалиева А. А. Ауылдык аудандара элеуметпк
инфракурылымды дамытудьщ экономикалык механизм! : монография.
- Павлодар : Кереку, 2011. - 196 6.
158
Мазмуны
Юрюпе
1 Кэсшкерлж: тусш1п жэне онын н еп зп турлер1жэне
уйымдастырушылык нысандару
2 Кэсшкерлж кызметп жоспарлау
3 Кэсшкерлж кызмегп каржыландыру
4 Кэсшкерлж уйымдарды кадрлык камтамасыз ету
5 Кэсшкерлердщ шаруашылык сержтестер 1мен келгамдж
катынастары
6 Кэсш керлк мэдениет
7 Кэсшкерлж купия жэне оны коргау эдютер!
8 Кэсш керлк кызметгеп тэуекелдер
9 Кэсшкерлж кызмегпц инфракурылымы
10 Кэсш керлк кызмет субъектшершщ жауапкершш п
11 Кэсш керлк кызметгщ тш м д ш п н багалау жэне талдау
12 Кэсшкерлж кызметпц уйымдык-кукыктык нысандары
13 Кэсш керлк ют! мемлекетпк реттеуд1н каж еттш п
Тестж сурактар
Эдебиеттер
3
5
31
54
56
59
68
72
76
79
85
96
110
115
126
158
А. А. Нургалиева
КЭСШКЕРЛШ
Оку куралы
.
Техникалык редактор Б. В. Нургожина
Жауапты хатшы А. К. Темиргалинова
Басуга 28.04.2014 ж.
Эрш тур 1 ТЪпез.
Пшпм 29,7 х 42 / . О фсегпк кагаз.
Шартты баспа табагы 7,48 Таралымы 500 дана
Тапсырыс № 2294
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
4 305 Кб
Теги
4547, kasipkerlik, nurgalieva
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа