close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4572 bkeyhanov s tken kunde belgi bar

код для вставкиСкачать
б 63(5К)
Б78
Сырым Бекейханов
0ТКЕН КУНДЕ
БЕЛГ1 БА Р
Б 6 Ъ (6 $
Сырым Бекейханов
0ТКЕН КУЦДЕ
БЕЛГ1 БА Р
АЛМАТЫ
“Ж1БЕК ЖОЛЫ”
2008
В
ы
Б Е К 84 (5 Цаз) 7-44
Б 78
«ТАНЫМ» сериясы
Казахстан Республикасы Мэдепиет жэне аппарат
м инист рлт Аппарат жэне мурагат комитеттщ
багдарламасы бойынша шыгарылды
Бекейханов С. Р.
Б 78
бткен кунде белп бар. - Алматы: «Жлбек жолы» баспа уш,
2 0 0 8 ,- 160 6.
181Ш 978-601-7152-03-1
Халкымыздьщ ез тйпш н оз колына алып, егемен ел болуын
кексеген Алаш козгалысына биыл 90 жыл толып отыр. Осыган орай
жарык керген бул кпапка халкымыздйн тарихында жаркын 13 калдырган
0 . Бекейханов сынды б1ртуар тулганын ем1р! мен кызмет1 аркау болган.
Автор мурагаттардан жинастырган кужаттык деректердщ, ел есшдеп
естелжтердщ непзшде Алаштын асыл азаматыньщ гумыр жолыныц
кепшшкке беймаглум тустарын баяндай отырып, оныц адами, тулгалык
болмысын жаца 6\р кырынан танытады. Бекейхановтар сиякты еркенд1,
енегел! эулеттщ гум ыр на ма- шеж 1рее I, сондай-ак С. Сэдуакасов пен
Ш. Кудайбердиевтщ ем1рше катысты жана деректердщ окырмандар упин
кызыгушыльщ тугызары анык.
С.ТораЙРыров
атындагы ПМУ-д|ц
академик С.Бейсемба *1
атындагы гы лы м вБ Н 84 (5 Каз) 7-44
К1ТАПХАНАСЫ
О Б о ки й х а н о в С . Р., 2008
18ВИ 978-601-7152-03-1
© “ Ж 1бек ж о л ы " баспа у й 1, 2008
Алгы сез
Осы б 1р салмагы батпан ец бекп аткарудьг тагдыр менщ пешенеме
жазыпты. Ж азмыш тьщ ауанымен жакын-жуык, туыстарымньщ арасында мен э н п м е аркауы етшм келген адамдардыц ом 1р жолдарымен
менен баска етене таныс жандар калмаган екен. Кас1би жорналш ыга
талай деректерд 1 зерттеуш е тура келер ед 1, алайда олардьщ к е п ш т п
еищайда жарияланган жок, оныц устш е тшт! менщ ез1ме етене таныс
деген адамдар жайындагы алуан эсерлер1мнщ кобш толык эцпмелеп
берудщ 631 м ум кш емес.
Баяндалган окигалардьщ деш еш кайда жарияланбаган. М енщ
эщчмелегендерхмнщ барлыгы да айдай аньщ Ьам дэлелд! ме? Бул
сауалга мен тек кана талай дуниенщ к у в а болгандыгымды колденец
тартамын жене де кептеген ет жакын туыстарым мен таныстарымныц
маган сенш айткан ез болжамдарына, естелж терш е, кужаттарына,
одан калды, алган эсерлерш е де суйенуге болатын кукымды пайдаланамын. А дамзаттьщ Ш1м-гы лы мыны н мулде баска саласыньщ
м аманы болганды гы м нан, келт^ршген деректердщ куж аттарм ен
двлелдеуд! каж етсш етш ш толы гы нан тусш емш . К алай болганда,
мен гы лы ми трактат жазып оты рган жокпын гой. Бул ецбек, сайып келгенде, болып еткенд 1 пенде ретш де адами сипаттау гана,
сондыктан да оныц тш дш ж агынан турленш отыруы да К1Мтуралы ,
не ж айы нда баяндалуы на карай езгерш турмак.
Б1здщ бабалары мы здьщ басынан кешкен турл1 окигалар мен
олардьщ ем1р парактары ж айлы ж азам ы н -ау деген ой м е т талайдан бер 1 1ш тей м азалап ж уретш . Уакыт ете келе м енщ оган
купим ж етпесш е к е з 1м ж етт 1. Кес1би зерттеуге д ем 1м ж етпесш
угындым, ал у сп р т мазмундауга заукым болмайтын. Ол кезде менщ
эпсаналары мньщ кеш пкерлерщ щ кез 1 Т1р 1 ед1: эке де, Лиза апай да,
А хат ага да, Смекем атам да ж анымызда бар болатын. М анайымда
осы юсшердей карапайым пенделер-ау дейтш угымга мулдем сыйыспайтын жандар болганы на мэзбш , ез 1м нщ бэрш улгерермш деген
3
селкеу босацдыгымнан олармен эл 1талай бастан кешкен гумырлары
жайында эцп м елесуге улгеремш гой деп есептейтш мш . Ал уакыт
днркш коздегешн алып жатты. Ы рпн-б1ртш осы алы птар да ем1рден
оза берд 1. Олардыц гумы рлары ны н кездейсок деректер1 жайында
епщайда ж азы лган емес, ал экем болса унем 1 б1рдецеден секем алып
ж урд 1 бшем, отбасы м ы зды ц ж ы лнам а-ш еж 1рес 1 ж айы нда мулде
мардымсыз м эл 1мет калдырды.
0 уп 1р 1М тэщ р деп елдщ саяси ем 1рш де “ж ы лымьщ ” басталды,
халкы м ы зды ц эй гш 1 саясаткерлерш щ ем1р1 мен кы зм ет 1 туралы
д иссертаци я каж ет болган элд ею м дер келден ец н ен келбецдеп,
мацайымызды ж ш рек тещ ректей берд 1. Олар экем д 1 айналсоктап,
фотоларды жинасты ры п, архивтерд 1 копарыстыра бастады. Ал ез1М
1штей басканы калайтынмын. Мен оз жакындарымды олардьщ адами
Касиеттер 1 упин жаксы коретш мш . Саясат, болмыс ш ыргалацдары
олардыц кундел 1кт 1 пендеш ш ш ем 1рлер 1 ед1 гой. Сонымен катар,
отбасы мы здыц езш е гана тон кастерл1 кунды льщ тары да, элеми
мацызга ие болмаса да, жакын-жуьщ тарымыз бен таны стары мы зга
эсер 1 кымбат окигалар да болатын.
Сонымен, мен 613ДЩ еркенд1 эулет1М13дщ, улкен отбасымыздыц
гумырнама-шеж1ресше элдеб1р катысы мен улес1 бар-ау деген жандар жайында жазуга бел будым. К^алай болганда да мен туыстьщ
карым-катынастардыц ресми шекарасымен шектелем деген ойдан
мулде аулакпын. Б1здщ менталитет1м1здщ ерекшелтне байланысты
кандас туыстьщ карым-катынастьщ аясына талай-талай адамдарды
косуга болатын едь Осы себепп, метмен баскалардан гер1 жшрек
жуздескендер мен олардыц эркайсысыныц ез 0М1рлер1, олардыц
жакындарыныц тагдыры жайында айткандарын эцпмелеумен
шектелмекшн.
М унымен ш ектелш коймай, мен ф зн и ден озган дар ж ай ы н ­
да ен п м елем ек ойдамын. Ол аркылы мен к а з 1р п к е з 1 Т1р 1лерд 1Ц
К0ЩЛ1Н калдырамын-ау деп ойламаймын, ж азгандарым тек коршбес
кекжиекке аттангандардыц алдындагы парызымды етеу. Эрине, мен
б1реулер ж айы нда кеб 1рек, екш ш ш ер 1 ж айында аздау ецпм елейм ш .
Бул меш ц кш эм емес, бул м е т ц сорым. М еш ц олардыц эркайсысы
жайында толы гы рак материалдар, 0М1рлер1ШЦ неб1р кызгыльщ ты
деген деректерш ж инактауга уакы ты м тапшы. Ол унпн олар маган
кеппр 1ммен карайды деген у м т е м ш . Осы жолдарды жазуымныц
031Н ата-бабаларыма лайык болмаган тустарым, олардыц, белю м,
4
менен умггтенгендерш е колым жетпегеш болса, сол уппн арымньщ
алды нда ары луым деп караймын. Б1здщ соцымыздан да жаца урпак
ерш келедь О лардьщ ата-б аб алары м ы зга лайы кты болып есш еркендеуш е б 1р А лла жар болгай!
Бул кггапты жазарда маган талай дерек кездерш актаруга да,
кез1 Т1р1лерден мен э н п м е ербггпек болган кеш пкерлер жайында
бар бш етш ш негурлым толы гы рак энп м елеп беруш етш уге де тура
келдь Осыган байланысты маган бага жетпес кемек керсеткен тугантуы стары м —Ш апет Ембергеновке, Э ш ш пен Сеуле М укановаларга,
Зылнха Кудайбергеновага, ез карындастарым мен бауырыма, тамаша
жас ж урналш ы лар С ултанхан Ж усш пен Д ихан К амзабекулы на,
сон дай -ак К1тапты казак тш ш е аударган А лаш орда тарихы ньщ
б е л п л 1 зерттеуш 1С1 К айырбек С едуакасовка алгысымды бшдхрпм
келед 1.
М ен упин аса кы мбатты осы ец б ек п жазу барысында маган
керсеткен ж ердем -кем еп мен т ез 1м д ш 1п уппн ез 1м нщ отбасы ма
ерекше рнзаш ы лы гы мды бш д 1ремш . Сонымен б1рге, бул кггапты
жазу барысында меш руханн колдап, материалдык жагынан демеген
дос-ж арандары ма да ден риза екенд 1п м д 1 бш д 1рущ парызым деп
есептеймш .
5
Э кем м ен сухбат
2 6 . 11.2001
Армысыц, еке!
Аруацт ы оке, м ен взщ нщ бгздщ вулетгмгздщ вм гр-т арихы н
бгртутас б а йланы ст ырмак, болган ниетщдг аяцтауга бел будым.
Бул 61р цараганда саган да, сенщ балаларыц 61зге де, бгздщ келеш ек
ур п а щ а да материалдык, тургыдан царасак, ештеце де цоспайтын
эрекет сияцты, вйт кенмен сен бгзге взщ нщ бастап цойган бага
ж ет п ес ж а зб а ла р ы ц д ы к,алды ры псы ц. О лар узгк-узгк, кей д е
к,ужаттардан емес, эдеби ш ыгамалардан алынган екен, дегенмен,
ец алдымен солар маган взщ нщ ойларыцды тусшуге турткг болды.
в з щ бгздщ вулетгмгз бен туыстык, байланыстарымыздыц басын
бгргкгтретгн етене жацын адамдардыц мейлгнше курделг вмгр ж влдарын баяндамак, болган екенсгц. Бгздщ эулетгмгзге цатысты взщ
бглген, ж акын тутцан ж андардыц вмгр-тарихын эцггмелеу менщ
парызым деп есептеймт.
Смахан атамыздыц двптерлергн к,олыма тиггзгенщ ушгн саган
мыц да бгр разм ет . Атамыздыц к,ыздары Сеуле мен Эш ш т ен вз
экелерг мен бгздщ туыстар ж айында бар естергнде цалгандарын
ж азып берулергн вппндгм. Озще тете Гулнар апай ж вт нде маган
оныц келий Зылиха ж азып бердг. Ец алдымен Элихан туралъг, ягни
взщ ж айлы, Л иза апай, бгздщ б ащ а да ж ацындарымыз ж айында
мерзгмдг баспасвз бетш де ж арыц кврген бгрталай мацалаларды
ж инап алдым. М амам туралы ж эне бгздщ отбасымыздыц басца
адамдары ж айында айтып берген Ш апеттгц квп септггг тидг.
Ахат аганыц цызы Сара взгнщ улкен экесг Ш екергмнщ вмгрг мен
цалыптасуы ж айында маган бай мат ериал бердг.
Осыдан кейгн гана, ягни мен бгздщ эулетгмгздщ басынан вткерген
к^илы т арихы н баяндайт ы н дерекквздерм ен т аны сцаннан кеш н
гана вздерщгз — менщ ат а-бабалары м ж айында ж ене сгздермен
6
цатар омлр сургендер туралы к,апыптан тыс етт эцггмелеп берудщ
цаншалъщты ж ауапкериплш бар екендш н айръщша сезтдгм. вз1ц
де, мен де, б1зд1ц ж ацын туыстарымыздыц еищ айсымыз да атабабаларымыз ж айында гы лыми мацсатта да, бепйн аулах, цылсын,
эйгглену мацсатында да еш теце ж азган еместз. Тек к,ана эулет,
цан, ру, тегте тарту, болашац урпсщтар алдындагы ж ауапкерш ш к,
ат а-бабалар алдындагы пары з деген угы мдар бар емес пе?! Бул
угы мдар алуан багытты, сонымен цоса вз эулет щ мен вмгрдегг
орны ца келгенде сонш алы цт ы бадырайып, бедерленбейдг. Озще
де, бгздьц от басы мы здагы лардыц еш цайсысына да вм'гр бойы вз
ф амилиямыздан цосымша циыншылыцтардан, квбш е цырсыц пен
сордан басца ештеце буйырмаган екен. К,алай болганда да, бул бгздщ
эулепймгздщ пеш енесше ж азган тагдыр-болмысы.
Бгз ат а-бабаларымыздан материалдъщ ж агынан мура иелетп
к,алмасац та, олардыц рухани мурасы н бойы мы зга сщгрдгк, осы
са лм а гы ерен, екгт ц бгрт е буйы ра берм ейт гн ф а м и л и я га ие
болгандардыц бэрииц бастарына тускен ауыртпалыгын квтерд1к.
А ц и ц а т ц а ж угт сек, Б вке й ха н о в т а р д ы ц бэр1 б1рдей алды цгы
урпак,тыц рухы н сак,тап, оларга аягына дейт адал болды дей алмаймыз. Сталин заманында бул ф амилиядан к,ашк,ак,тагандар да
болды.
Мен взщ мен б1здщ туыстарымыз ж айында ж ш оцг 1мелесетшмгн, бграк, ж ас кезгмде ол т ек ж ай ж астъщ эуестЫ болатын,
берт т келе, есейген сайын бул ф амилияныц салмагы мен цастерш
мен вз басымнан да вткерд1м. Енд1 цазгр, ж аны мы зда взщ жок,
ж агдайда, бар ж ауапкерш Ш к к,амыты менщ мвйны м а ш ндг де,
сгздердщ , ягни ат а-бабалары м ы зды ц алды ндагы пары здан взге
ештеце цалмады. взщ нен кешн квптеген тустастарыц, туыстарыц
мен ж олдастарыц бул ф эниден аттанды. О здерм ен к,оса ортак,
р ухц а сет м дэу 'цп, улкендерд1 к,астерлеу, ж ан ж айсацды гы мен
ж урек тазалыгы ж огалып барады, езш щ эз зацдары м ен бгрегей
тэргтбг бар Улы Д ала баз кеш т барады. Цазгргг вркениет взш ен
бгрге цур баю цулцынын, тек утуды, зиялыльщ тыц бурмаланган
тусшггш, рухани байлъщтыц арзан цолды дуниеге алмаст ырылуын
альт келедг. М умкш менщ бул уйгары мы м тым цажыгандык, белгк1,
тунерт- туцыгендт болып цабылданар, б1рак, цалай болганда да бул
вз туж ырымым. Ал, бгздер —сет ц балаларыц, взщ е не уш т риза
екендШмгздг бглесщ бе?!
7
Сен 61361 к т а щ а к,умартуга баулыдыц, р ух бш кт ш ш ц цашан
да аск,ак, болуына бешмдедщ, бэрт щ баст ау к вз 1 адамныц рухы
екендггш, туыстар мен жацын-ж уъщтармен к,арым-к,атынастыц
тазалыгын вз вмьр-улгщмен дэлелдедщ. Бугшгь куш, о зш де базардан цайтып келе ж атцан шак,та, вт кенге квз ж уг 1р т 1п, ой бойлатып шолеан шагымда гана, не деген керемет жан екендггщдг ендг
тустдш. Ацьиа да, дуние де келедг де кетедг, ал бабалар рухы, олардыц
адамдарга деген ьщылас-пешл, ниепй мен суш спенш Ы ш — бор 1 де
бгздщ бойымызга сэт м ен ж ылж ып сщдг, 61з вз к,ал-к,адармм 1зше,
цабЫетгмьз ж еткенше сьздерге лайьщ болып, ец 1зг(, бар эспегтт
цасиет-сипат тарыцызды вз балалары мы зды ц бойына дарытуга
тырысамыз.
Басы м а 1с т ускен, циналган т уст а м ен балалъщ ш агы мды
ж эне со гы ст ан кеш нгг к,иын-к,ыстау ж ы лдары бгздь асы раптэрбиелеп, баулыган бейнецдг еске аламын. Кейде кесе-келденецдеген
к,иыншылъщтардан цайм ы щ ан тустарым уш ш уяламын. Олардыц
бэрг унем 1 цудалау купйп, сескент , секем алып вткен улкен отбасына бас квт ерер бола бшген взщ т ц гана шешуще тура келген
гстерще цараганда влдецайда куйш тгрлгк екен гой. Бар болганы
осы, аяулы. &31ЦН1Ц ешцашан естен ш ыгармауга тырысып, олар
туралы т ам-т ум дап м аглумат ж иган т уыст арымыз ж айында
дцг 1м елем екш 1мт . Мен бул вмгрден вткен, бпрак, 1здер 1 б1здгц жадымыздан вш пеген бабаларымыз ж вт нде вцглме ербипм м келедг.
Б 13 сгздердг ес1м1зде сацтаймыз ж эне сгздердщ рухани ж агынан
лайыцты ж алгаст ары цы з белуга тырысамыз деп айта аламын.
8
I бел 1м
Шр1спе
Б13 К1мб13, ата-тепм13 кайдан
тараган ед1?
М ен “Ресей империясы ньщ тэж Г ’ ф ильм ш коргенде б 1р тан
Калганым - фильм кеш пкерш щ уакытты созбак ниетпен эулиелердщ
шеж 1рес 1Н таратканы болатын. Ондай шубаланкы атамалауды тьщдау
тугш 1, оны окудьщ 031 жальщтырып ж1беред1-ау. Б1реулердщ озш щ
бес-алты атасына деш н бш уш щ ез 1 сирек жагдай.
Бул ж енш ен б1здщ жолымыз болган. Б 13 тере тукымынан тараймыз. Ягни, 613 Ш ывдыс урпагымыз. Бул дегешм13 сонау Туймшиннен
бастап оньщ барлык урпактары ж айы нда бар эдеби жэне тарихи
деректерд ен езге косы м ш а еш тене усы н а ала койм аспы з. М ен
жыпырлаган ш еж фе-кестелер мен тарихи хронологиялык Т1збелерд1
кайталап жатпаймын. Тек экем жазган жуйемен шектелсем деймш.
Оньщ бастау кез 1, белю м, В.В. Бартольдтьщ кестесшде жатса керек.
Бул туста экем нщ де, одан калды менщ де еш кандай улес-ецбепм 1з
жок деп пайымдаймын. Эйткенмен, эр1 карай баяндау уиин осы жуйе
бойынша жекелеген тулгаларга сш теме ж асауга тура келедь
Кытайлардын монгол тарихы ж енш деп ресми маглуматы “Ю аньШ иге” суйенсек, Ш ынгыс хан жылкы жылы, ягни 1161 жылы туган,
айры кш а ары н-екпш м ен, ш иры гы п-буы рканган ом1р сурген, 72
жасында баз кенпп, жамбасы жерге тиген. М онголдардыц ш ирак та
белсенгер тайпа б 1рлестш терш щ б1рш баскарган оньщ экес 1 ЕсугейбаЬадур татарлардыц монголдарга карсы шабуылын токтатып, оньщ
батыры Туйм1Ш1НД1 колга тус 1ред 1. М ерю ттерм ен ж анж алдасы п
калган да сол, олардьщ кесемдершщ бхршен тартып алган кальщдыгы
Оэлун онын еьа улыньщ - Туйм 1ш ш (колга туи рген баЪадурш щ
ес1м1мен аталган) мен Хасардьщ анасы болган.
Есугейдщ бул кылыгы меркггтер мен монголдардьщ арасындагы
кеппрюу болмас канды кек майдан-согыска тиек агытады, ейткеш сол
заманньщ каткы л зацдары бойынша тайпа зеб 1р керген аз руласын
калайда колдауга тшст! болатын. Душпанымен куресте колдау пдеген
10
Есугей езш щ тогыз жасар улы Туйм1шшд1 монголдагы айбары аскак
коныраттыц тайпа кесем ш щ кызы Бертемен атастырады. Бул окига
1171 жылы, Т у й м ш ш н щ жолауш ылап, кайтар жолында татарлар ас
устш де улап елт 1рмек болган жы лы ерб 1ген едь 16 жаста оны колга
тус1рш, к1сендеп койган екен. Сорган-Ш ира атты малай куткарыпты.
Туйм1Ш1Н атастырылган кальщдыгы Бертеге уйленед 1де, сейтш оньщ
тайпасыньщ колдауына ие болуына м ум кш дш ашады.
Т уйм 1ш 1ннен (Ш ыцгыс ханнан) тер т ул туган, олар - Жошы,
Ш агатай, Угедей мен Толе. Улкен улы Жошы 1182 жылы руы коцьграт
Бертеден туган. Жошыньщ да ек 1 эйел 1 коцыраттан болган. Б 1ршпи
эйел 1нен коб 1не Ежен ретш де таны мал Орда туган. Е к 1НШ1 эйелш ен
тарихта Бату (орыс эдебиет 1нде Батый деген атау калыптаскан) деген
атымен эйг1Л1 болган ул туыпты.
“Кдиына тартпаганньщ кары сынсын” дейд| казак. Жошы табигаты
каткы л деген шк1р болганм ен, э д 1л д 1Г1мен ерекш еленген екен,
сондыктан да казак даласында ол туралы меЙ1рбан ед 1 деген иг 1 п т р
калыптаскан. Ш ьщ гыстын улы урпагы ньщ каб 1р 1 Ж езказганга таяу
жерде жатыр. Айналасынын бер 1 иен дала, сол себепт 1 мазар алыстан
квр 1нед 1. Б1р Караганда мазардьщ аса окет 1П бара жаткан ерекш ел 1П
жок сиякты. Тек гасырлар рухы жайлаган оны айдаладан, тосыннан
коз токтатар беймэл 1м куш назарьщ ды ер1кс13 бурады. М унда вред!к
согатын туристерд 1н куаныш ына орай, аспанквк зер жалаткан кыш
сыныктары эр туста вЛ1 де ш аш ылып жатыр. Бул жерде мен ет жакын
туыстарыммен б1рге б1рнеше рет болдым. Кецш1мде тек кана кене
тарихымызга деген кастерл 11лтифат сез1М1 гана уялап калды. Даламыз
ол ж ен 1нде “Аксак кулан” ацызын ж ады нда сактап калган.
Ж ош ыньщ екш ии улы Батудьщ суЙ1КТ1 жары кы пш ак руынан
болган, сондыктан да оньщ балалары ныц ес 1мдер 1нен улы даланьщ
леб1 ес 1п туратын: Сартак, Тук 1хан, Аюхан, Улакшы.
Ж ошыньщ улкен улы Еженнен тараган урпактары (калыптаскан
дэстур бойынша ата тект 1 кврсететш еркек к 1нд 1кт 1лер 1н 1н аттарын
атаймыз): Сатактай, Коншы, Баян, Сасык-Бука, Иб1сен, Ш ымтай,
Орысхан, К уйы рш ы кхан, Баракхан, Ж эн1бекхан, Ж эд 1к, Ш ырайхан, Онданхан, Кайнар-Кошекхан, Бекей, Кудайменде, Турсынхан,
Баракхан, Бекейхан.
М1не, енд 1 гана, 613Д1Н тег1м1зд1н, фамилиямыздьщ к1мнен бастау
алган тусына да келдш. Бокейхан Орта жуздтц ханы болган. Бабамыз
1815 ж ылгы курылтайда хан болып жарияланган. 85 жыл ем1р сурген.
11
Оньщ ейелдер 1 дуниеге тогы з ул экелген, олар: Кексал, Шьщгыс,
Батыр, Бер 1, Уэли, Ес1м, Тэуке, Султангазы жэне Обшгазы.
Б13Д1Н бутагы мы з Баты рдан тарайды , оньщ тер т улы болтан:
Энимтай, Рустем, Бексултан жэне М ырзатай. К еш н п с 1 бгздщ аргы
бабамыз. Оньщ терт улы болган: Нурмухамед (б1здщ улкен экем1з),
Киоске, М этххан (кебш е ж урт оны Ш олак деп атап бш ген) жэне
Обд 1хан. Бул агайынды тертеуш щ улдарыньщ тагдыры енд 1 Кенес
ею м етш е тэуелд 1 болган ед 1.
М ысалы, Эбд 1ханньщ улы Касымхан 1928 жылы ел 1М жазасына
кесшген болатын, б1рак гайы птан аман кутылып, 1946 жылы Алматыда дуние салган. Мэтхханньщ (Ш олактьщ) улы М энерхан 1933
жылы Слб1рге айдалып, содан 13-тузс1э, хабарсыз кеткен. М эт 1ханньщ
жэне оньщ б1р улы Кржайхан алдымен айдалып кетш , одан майданга
яи б ер ш п , сонда каза тауыпты.
Агайынды Рустем мен М ырзатай (бпдщ улкен атамыз) Токырауын
езеш бойындагы Сарым елше 1858 жылы келген. Ол кездерде тереден
б1р ул туса, ата-аналары м урагерш щ келешекте мекендейтш жерше
тас белп орнататын дэстур болыпты. Онда да эрб1р орнатылган тас
б ел п уш ш болыстыкка 10 сом телеп отырган. Агайы нды екеуше бул
ещ р унайды да, сонда б 1ржола мекендеуге уйгарады.
Рустем сол ещ рдщ иес 1 Сарым Ш онбаймен «Сен б 1зге жер белш
берсен, 613 сеш болыстьщ ка етк 1зем 1з» деп уагдаласады . С ейтш ,
613Д1Н бабаларымыз Желтау, Токырауын, Актумсык, Аяк-Сарытерек,
Кызылашык деген жерлерге иел 1к етед 1. Шоцбай болыс болады. Бпдщ
бабаларымыз сезш де турыпты.
Р у с т е м н щ кы стагы Ж ел тау д агы К а р а у ц п р д е б о л ган , А якСарытеректе жерленш ть
М ырзатайдьщ кыстагы Караж алда болган екен. 031 ш ымыр адам
болыпты. Бурют салып, тазы ертш ж ш анга ш ы кканды унатыпты,
кой багыпты, ектем, жан-жакты адам болган екен. 93 жаска дейш
ем1р Сур1ПТ1.
Токырауынга Кызыларайдан бастау алатын Ж щ гак е е з е т келш
куяды. Осы езеннщ бойында б!здщ улы бабамыз М ырзатайдьщ улы
Нурмухамед жерленген. Бабамыз 1901 жылы 62 ж асында кайтыс бо­
лыпты. Бул молалар б1здщ ата-бабаларымыздьщ корымына айналган.
Ол жерде М ырзатайдьщ балалары 0 бд 1хан мен Мэт1хан, Рустемнщ
балалары 0б1тай мен К егалалы ньщ мурделер 1 м э н г ш к жай тапкан.
Нурмухамедтщ балаларына да сонда топырак буйырган. Айталык,
12
сол корымда 1932 жы лгы карашада 60 жасында кайткан б1здщ улкен
экем13 Э з 1хан, оньщ Ш1С1 Т эт 1хан (1905 жы лы 25 ж асы нда схбгр
кущ прпсш ен кайтыс болган) жерленген.
Н урм ухам едтщ кенж е улы Базы лхан (ж урт оны М укан торе
деп атап кеткен) бай ретш де С 1б 1рге айдалып, 48 жасы нда НовоКузнецкще кайтыс болган.
Д ала д эстурш д еп казагы мы здьщ салты бойынш а эйел адамды
куйеу 1мен катар жерлеуге болмайтын. Сол себеи п М укан торенщ
1918 жылы кайткан эйел 1 Бепм-анамыз сонда, 61раг< окшау жерленген.
Оньщ кектасында:
Жет 1М менен жемрдщ
Жел жагында панасы,
Ык жагында каласы,
Тоцганга болган тон,
Ш елдегенге болган сусын, -
деп жазылган.
Нурмухамедтщ улкен улы Элнхан 1937 жылы М эскеуде атылган,
жерленген жер! б е л п а з . Оган карамай, онын кенже Ш1С1 Смахан
Ж пиш кедеп эулет корымында Элекецнщ аты ж азы лган коктасты
орнаткан.
Б 13Д1Ц улкен экем13 Эз 1хан созылмалы наукастан кайтыс болганда,
Смахан оз 1 бас болып ол ю сш щ мурдесш журт “Талды беш т” атап
кеткен эулет коры м ы н а апары п ж ерлеген. К октасы н б ертш д е,
ку гы н -сурп н тусы ндагы тен п р еу саябырсыган кезде, 1953 жылы
орнаткан. Эз 1ханды (журт оны Эке деп атайды екен) 1932 жылы шолак
белсендшер “тутш н е а ” ретш де ауылдан шыгармай койган. Жагалай
аш тык жайлап, хальщ тоз-тоз болып, бет 1 ауган ж акка тым-тыракай
босып кеткен. Экемнщ туган апасы Гулнар апайдыц куйеу! Болатказы
тек 613ДЩ эжемгзд!, ягни Эзхханньщ бэйб 1шес 1 Кауияны, олармен
коса окуга апару керек деген желеумен Смаханныц улдары ЖаЬанша
мен Ж энп рд 1 елден алып шыгып улгередг Тутш нес 1, отагасы деген
сылтаумен экеме немере М агауняны , тагы б 1раз туы стары мы зды
босатпай, елде калдырады.
Улкен экем13 сол ж ы лы д уни е салы пты . Э з 1хан ды ата-баба
корымына жерлеген Смахан: “Ш олак белсендш ердщ Э з 1ханды бо­
сатпай койганы да б 1р себептен жон болды, маркумды оз колыммен
13
езш щ туган топырагына ак жуып, арулап койып ед 1м ”, - деп айтып
отыратын.
А та-бабамы здьщ корымы ж айы нда талай дуниеш айта тусуге
болады, ейткенмен б 1р дерект 1 келт 1рмесек энп м ен щ д ем 1 К1рмейд 1.
Нурмухамед кайтыс болганда оныц улкен улы Элихан б1р жакган
бразилия агаштарын экелш, экесш щ каб 1рппц манайына еккен екен.
К орым толып, о дуниелш болган туган-туы скандар коршау 1шше
сыймауга айналган. Ал енд 1 Жщшпсенщ бойындагы тамыр жайып,
бутактары аумакталган жанагы алып агаш ондаган шакырым жер­
дей мен мундалап керш ш турады. Бул бейтерек б1здщ эулет 1М1здщ
каси егп сайгак-рэм 1зше айналгандай. Б1р кещ л тогаяр шаруамыз - ез
экем13Д1 осы топырак буйырткан Алматыда жерлегешмхзде сол атабабамыздьщ зиратынан алынган б 1р уыс топыракты каб 1рш е коса
салдым.
Смаханнын ез 1 (туыстары ол к1с1 Н1 басында Смекем деп атайтын,
кешнде, дэм-тузы таусылганша, бер 1Ата деп к е т а ) сол корымда езше
орын белплеп, тш тен кулпытасын даярлап койган болатын. Ол орны
екес 1 Н урмухамедтщ жанында. Кулпытаста езш щ жаздырган:
“ 1917 жылы Семей облыстык сотыныц соттагандары:
1. М укыш Бошытайулы,
2 . Шекер1М Кудайберд1улы,
3. Иманбек Тарыбайулы,
4. Смахан Бекейханулы” деген жазуы бар.
Бэлю м , ата-баба корымына экеп т1реген эулет1М13дщ тарихына
арнаган ш олу-энпмем кещ л серпте, енсе се р тл те коймас, эйткенмен,
Бекейханов деген фамилияга не кандас кауымньщ бул да б1р езш дш
сипаты деп карарсыздар.
Будан кеш н мен 613Д1Ц зам ан д а стар ы м ы з ж а й ы н д а э н г 1ме
ерб1тем1Н, онда да аталган адамдардыц бгразыньщ ес 1мдер 1 ушырасады. Осымен мен е зш п д щ ш ы ккан тепм1з жайындагы мэселеш
айтылганмен т у й п м келедь М уньщ алдында айтканымдай пенденщ
ш ы ккан т е п курдан кур 613Д14 урпактьщ тагдырына есер етуге тш с
емес кой деген болатынмын. М енщ ез 1ме солай кершетш , алайда ем 1р
нпркш бул шаткаяк т к 1р 1МД1 жокка шыгарды.
14
0ткен1М1збен жолыгысу
А ктогай ауданы ны ц э ю м ы и л т Бекейханов атаулы урпакты
ес 1м д ер 1 бую л елге э й г ш 1, сол то п ы р ак та д у н и еге келген уш
арыстьщ мерейтойына арнайы ш акы рткан болатын. К азакты н алып
п ерзен п Элиханныц тж елей урпактары Ж еня мен оньщ улы Петр
Сарыарканыц т о а Кдрагандыга М эскеуден ушып келш , ем1рлершде
тунгы ш рет ез ата-журттары - Казакстанньщ топы рагы на тунгыш
рет табандары тиген с е т 1 елге у л п , талай тарихта тацсы к болар
сэт екен-ау деп ойлаймын осы кунде. Сол к у н д ер п естен кетпес
салтанатка б1здщ эулет 1М1з тугел жиналды к, тек кана тосек тартып,
уйден шыга алмай жаткан экем гана жете алмады. Мерейтой мерекес 1
мейл1нше алуан ш араларга толы болды. Онда да гасырлар бойгы
калы птаскан дэсту рл 1 салт-ж оралар — мерейгерлер аруактарына
катым куран багыштау, атаулы ас беру, бэйге-ж ары стар е т к 1зумен
катар таза кенестж зам аннан С1нген сан-алуан мереке р э с ш д е р 1
(кошелерге, мектептерге мерейгерлердщ ес 1мдер 1Н беру, кермелер,
ужымдармен кездесулер, салтанатты митингтер отк 1зу, боса болмаса
атаулы дастархандар жаю) б1р-б 1р 1мен едем 1 астасып жатты. Э йгеуф,
мойы н бургы збас эсерл ер лег1 мол болды . Жерлестер1М13 б 1зге
барлыгы да меЙ1рлене, 61р ж агы нан суЙ 1не карап, барлай-бакылап,
сонымен коса уйд 1-уйге шакырысып, суретке т у а р ш , сый-сняпат
жасап эб1гер. Осыншама ниет-пеш лмен кабылдау Женя мен Петрд 1Ц
естерш ш ыгарып Ж1берд 1. Олар буган дейш М эскеудеп студент пен
аспирант казактарды гана кергендер гой. Ол екеуш былай койганда,
будан бурын сан ж ы лдар бойы ты ндагы студент отрядтары м ен
кы рга талай ш ыгып ж урген менщ ез 1м осыншама сый-курметтен
басым айналды.
Актогай ещ рш щ бук1лалаштьщ манызы бар елке екенд1гш алгаш
рет ж ария етш , тарихи маны зы н келер урпак тус1н1П-туйс1нуге
м у м к 1н д 1к аш у децгеЙ 1н де е т ю зг е н бул ш арал ард ы туген д еп ,
т о л ы к т а у ж а л га са б е р е р 1 х ак . С он д агы к е зд е с у л е р д 1н 1ппнде
бер1м1зд1Н, оньщ 1Ш1Нде Бекейхан урпагы ны ц ж ады нда айрыкша
сакталатын бгр окиганы айтуды парызым деп есептейм 1н.
А ктогай ауданыньщ сол кездег! басшысы С агадат Ж апабайулы
Д уйсебековтен бастап бук1Л ел, аймак болып сол ен^рде дуниеге
келген алаш тьщ уш арысы - Элихан Бекейханов, Ж акы п Акбаев,
Э л 1мхан Ермековт1н мерейтойлары н куана карсы алып, лайьщты
15
етуш е атсалысуга катыскандардьщ берш б1рдей атай алмайтыныма
КеШ1р1М 0Т1НеМ1Н.
Э н п м е 1992 ж ы лы б у р ы н гы Ж езказган , каз1рп К араган д ы
облысындагы А ктогай ауданы нда алаш тьщ уш арысыньщ - Элихан
Б екей хан ньщ 125 ж ы лды гы , Ж акы п А кбаевтьщ 115 ж ы лды гы ,
Эш мхан Ермековтщ 110 ж ы лды гы на арналып етю зш ген мерейтой
жайында.
Дегенмен аталган ары старды н мерейтойы туган топырагында
етед 1 дегенге ерекше ш аттаны п, айрьщша мен берш , алдын ала
м уки ят е з 1рленш , бар б ш етш ойтолгаулары н сайлап, уйы м дасты ры луы мен етуш е айтулы улес коскан юс1 - айм агы ны н кез1
ашык, кек!рег 1 ояу, зиялы азаматтарыньщ б1р1, кеп жылдар бойы
Карасудагы С.Сейфуллнн аты ндагы мектепт 1Н директоры болган
К асенхан Алтынбеков деген агамы з екен. Ол К1С1 Батыр урпагынан
тарайды. Элихан бабамыз ж айы нда ест 1ген-б 1лген 1н, окыгандарын,
оньщ оскен ортасы мен эулетш е тускен кас 1рет 1 ж айы нда жазып та
айтып журген агамыз уш арыстьщ тойына жетуге ж ануш ыры п келе
жатканда, куаныш тан журег! ж арылады дегенн1Н накты дэлел 1ндей
журег^нен ауырып, ауруханага тусш калыпты.
Осы б1р жагдайсыз хабарды ест 1ген мен, Женя, Петр, баска да
тш еукорлар аудан орталы гы ндагы емханада жаткан сол К1С1ге барып, селем беруге, кец 1Л1н сурап, батасын алуга арнайы соктык. Эл
устш де жаткан келбет 1 кел 1ст 1 карияны н масайрап куанганы н, бекзат бойындагы бар куш -куатын жинап, ент 1ге сейлеп, арнап айткан
сездер 1 ж адымызда ж атталы п калды:
«Талай ж ы лдардан куткен таны м ы з жана атты. Ш уагы менг1
болгай. Елге келш , ата-бабалар топы рагы на б1р-б1р аунап-кунап
кай таты н болдьщ дар. Осы ел куаты , ж ер куаты бойларьщ н ан
кетпес 1Н... Ал ендх айтарым - астаналарда кешелер де сенд 1, кызыгы
да, сулу кыздары да к е п ... Б1рак та ата-бабаларьщ мен олар дуниеге
келген киел 1 топыракты еш каш ан естен ш ы гармацдар... Б1з калай
десек те карапайы м бы з, б1рак каш анда, е с 1ресе каж ет тусы нда
рухы мы з аскак екенд)Г1М13д! умы тпандар... Елд 1К тугы рларьщ ды
т е м е н д е т п е н д е р ... К а й д а ж у р с е ц д е р д е ам ан б о л ы п , ту п к !
там ы р-бастауларьщ С ары арканьщ каси етт 1 топы рагы н умытпай,
ж ур ектер щ н щ тер1нде сактап жур1ндер... Сонда гана еш каш ан,
ешнерседен адаспай ем1р суресщ д ер...»
Бул даналы гы терен сездерге енщайсымыз батыл барып ешб1р
16
сез коса алмадык- Дем 1\и з б ш п , даусымыз кум ы гы п, уны з гана бас
шулги бердш. Эттец, осындай рухы бшк сонгы могикандардын б!рш
акыргы рет керш турмы з-ау деген ойга баты лымы з бармап ед ь..
М ум кш б1рдеце сурар ма едш, мумкш б 1рдеце айтар ма ед 1к ...
О сы н дай м агы н асы ж ан адан м еш Ьур бола б астаган , д уы л д у м ан га толы ку н д ер д щ б 1рш де м ерейтойдьщ н е п з п уйткы сы
болгандардьщ б 1р 1 К^айырбек С едуакасов меш , Ж еня мен П етрд 1
Жошы хан мазарыныц басына барып кайтуга ш акырды. Тан кылан
бере ак «В олгам ен» 613 дала тескеш н е бет алды к. Т актатастар
ш аш ылган даланьщ сурлеу жолымен б1р сагаттай ж урш етт1К. Кенет
иен даланьщ кекж иегш де ерекше нокат керш е кетт 1, оган такалган
сайын бэр 1М1зд 1 баурай бастаган булынгыр кещ л толкуы одан сайын
удей туст 1.
М аш ина 613Д1 даланьщ сурлеу жолымен ш агын кы рат иыгына
орналаскан тулгалы гимаратка тетелей ж еп азш , тусына такап токтай
калды . Бул Жошы хан мазары ед 1. Б 13 маш инадан тусш , сабырмен,
баяу аяндап, бастары м ы зды ш алкайта суш не кез Т 1п п , сол б1р
гаж айып гимараттьщ жаны на келд 1к.
Кайырбек жолбасы Ьем ауыл иес 1 ретш де мазарды аралап керуд 1
усынды. Римараттыц жогаргы децгеш не д е ш н п ерлеу! 1ШК1 н е п зп
окпанды толы ктай кемерлеген ещ е белдеме ретш де салы ныпты .
Т еб ес 1 ж азы к ш аты рга орн аласкан . Сол б ш к п к т е п ден гей ден
айналага гаж айып керш ю аш ылып сала бередх.
Кекжиекке д еш н п айналаньщ бер 1 сайын дала. М азар тебесш деп
1рх к у м б е зд е к е зш д е ен бой ы н к а п та ган к у й м а та к та л а р д ь щ
калдьщтары сакталган. Уакыт ез табын калдырган, сондыктан мазар
курдел 1 ж ендеуд 1 каж етсш ш -ак тур.
Римараттьщ 1ШК1 куры лысын мукият керш , таны сканнан кешн,
613 сыртка шыгып, таяк тастам жерге барып, тп е бупп б1раз отырдык.
Э н п м е ж алгасты руга заукымыз жок. Эрк1м ез ойыньщ тущ и ы гы н а
шомып кетт 1.
М еш сол туста да, кеш нде де бул мазарды салган К1М екен, к е л е а
урпак уш ш сактауш ы м м деген сурактар жш мазалайтын.
Ертеде мундай гимараттарды салу ондаган ж ы лдарга созылатын.
Ол билеуш шер мен карапайым курылысщвгздрзшн-^я я я е багй'явтисты болатын.
С.Торайгыров
^
Еуропада тастан каланган ортагасы р:
бойы салынатын. Тас калауш ы шеберлер; щ
Б & Я -И
атындагы ПМУ-д!н
аР
м-
К1ТАПХАНАСЫ 17
дасты ры латы н. К урылысш ылардыц мундай когамдьщ уйы м дары
ездерш щ ага буындарыныц бастаган курылыстарын ж алгасты румен
ш у гы л д ан у ы м ен ерекш елен етш . Д ал а ги м ар аттар ы н д а д а осы
мэнзелдес урд 1с бой алып, жалгасы п жатады. Х алы ктьщ осындай
мэдени ескерти ш терш мемлекеттщ 031 естен шыгара бастаганмен,
ел 1Ш1Нде откен мурагерлердщ , бгздщ бабаларымыздын ж у п н ез
мойындарына алады.
Б абалар рухы ны н ш ы ракш ы лары , ягни беймаглум сэулетпплер - аталмыш козгалыстардьщ б^здщ Даламызда да болгандыгыньщ
делелд 1 б ел п и . Ж езказганга 613 элдебф жацалык аш кандай сез 1ммен
оралы п келе жаттьщ.
II бел!м
Элихан (Ахан,)
Б алал ы к ш ак
Т уткы ндалгандагы анкетасы нда Элихан туган куш ж вш нде ез
колымен 1866 ж ы лгы 5 наурыз деп жазган. Туган жер1 сол кездеп
Семей облысы К|аркаралы уезш щ Токырауын болысыныц № 7 ауылы
(каз 1рг 1 К араганды облысы А ктогай ауданыньщ Бекейхан ауы лды к
окруп).
Оньщ экес 1 Нурмухамед. Ел 1ш ш де ол кклш эдетте М укан торе
деп атайды екен. Анасы Бекжан (кебш е ж урт Бежекем деп атаган)
Тобьщты руынан.
А канны ц алты жаска келгенш е Т1Л1 ш ы кпаган дейд 1. Елде шайтанды айтып коркыту эдет 1 бар гой, б1рак балалар “Элихан келсе,
ш айтандар каш ып кетед1” дегенге эбден сен 1П алып, езгеш де соган
иланды рады екен. Асык ойнаганды жаксы К0 р 1п т 1. Оньщ курбыкурдастарыныц б1р1 Нуржан ( кеш нде акын болган Ш онулы Нуржан)
тамсана энпм елеп, былай деп еске алатыны эл 1 кунге ел жадында:
“Ой, ппркш-ай, ол асыкты керемет шебер ойнаушы едИ Б 1реуд 1утып
алса, бар утысын жен 1лген балага кайтарып беретхн. М енменс 1нген
ересек балаларды аямай сабап алатын. А лтыбакан немесе айгелек
ойындары кез 1нде кыздарды ти 1скен бозбалалардан коргап ж урет 1Н.
Ш алдуарлык корсеткендерге “Жайларьща журсецдерш 1” деп сабырга
ш акы раты н”.
Ауыл кеш кенде Акан туйеге М1н ген д 1 унатады екен. М ектептен
оралганда уйдег 1 бар малды суаратын, эс 1ресе бота мен ешк 1бакканды
жаксы кер 1ПТ1. Кенп-кон кез1нде жес 1р мен жет 1мдерд 1н жылкыларын
айдасатын. Ондай кезде ез! атка конып, шашау шыккан жылкыларды
Кайырысатын. Ауылдары коныс аударганда кудык казатын. Ж ы лкы
бакканда тун бойы кез 1лмейд 1 екен. К еш 1-кон кез1нде ж ш -ж ш ез1
Т1лен 1п кузетке шыгып, жолсокты болган малшыларды алмастырып,
уйьщ татып алып отырган. М ундай кундер 1 оньщ жагдайын 61луге
экес! жолай кагып, кус экел 1п тастайды , айтпесе алацдаган шешес!
20
согып кетед 1 екен. Бегде б1реулер: “М ына ю с 1 ю м? ” - деп сураса,
эзш деп: “К ш ю м ”, - деп жауап бере салады екен.
Э кес 1мен бфге ацга ш ы кканды жаксы к о р и т . Ыр жолы буркп тщ
031 уш а алмайтын сакы лдаган сарыш унак аязда, экесш щ жанынан
калмай, жан-тэшмен берше ан кагысыпты. Сол жолы ез1 ею кус алып,
ус 1ктен аман калыпты. Сонда А кан небэр1 15-те гана екен.
А лгаш сабакты ауыл дэстур1мен татар молдасы Зэриевтен алган.
Тогыз ж асы нда орыс тш ш уйренсш деп ^ а л и Бекм етовтщ уш не
орналасты рган. Оган к е щ л 1 тоя коймаган ол ез б ет 1мен мектепинтернатка тусед 1. Сонда жургенде оньщ келешек тагды ры на и п
асер 1 тиген тосын окига болыпты. Олардын мектеб 1не ойда жокта
генерал-губернатор Герасим Алексеевич Колпаковский согады. Ол
езш ш е сынамак оймен балаларга:
“Омбы мен Каркаралыньщ арасы 760 шакырым. Осы ек1 ара-
ны еткенше арбаньщ донгалагы неше рет айналады?” - деп есеп
бер1ПТ1.
С о н д а А к ан е с е п т 1 бэр1нен б уры н ш ы г а р г а н екен. С одан
К о л п а к о в с к и й д 1Н у с ы н у ы м е н А к а н О м б ы н ь щ т е х н и к а л ы к
училищ ес 1не ж1бер1л1пт1. У стш де ек^ден сырт жэне 1ш кшм1, тоны
бар А кан училищ еге окуга келед 1. Училище жаца гана басталган
С1б1р тем 1р жолына теменг! буын техникалы к кадр даярлау уш 1Н
аш ылган болатын. Бул оку орнында теориялык пэндермен ( механи­
ка, математика, маш ина тет 1ктер 1) коса агаш ецдеу жэне механика
ш еберханалары нда п ракти калы к сабактар жург131лед1. Ж огаргы
курстьщ окуш ы лары ен ер к эсш кэсапоры ндары нда практи кадан
0 Т1П отырган. Училищ еш узд1к б1т1рген А кан Санкт-Петербургт1н
И мператорлы к орман институты нда окуын ж алгасты рганды жен
керед!. Училищ ен 1Ц директоры Н.Е.Доброхотов ^аркарал ы уез1Н1Н
бастыгына:
“Султан Олихан Нурмухамедовке кыргыз когамдарыныц колем1
200 сом ды к стипендиясын беруд1 жалгастыруларыцызды от1нуд1
мэртебе санаймын, себеб1... атап отырган шэюрт Нурмухамедовт1Н
узд1к окуы мен ... улп Л1 тэрт1б1 оньщ жогаргы орнына тусу1 мейл1нше
кажет”, - деп арнайы ет1Н1М-хат жолдайды.
Соцгы курста жургенде А кац эз 1нщ фамилиясын Нурмухамедовтен Б екей хан ов деп езге р ту ге е п ш ш беред1. О ган карам астан
у ч и л и щ е ш б т р г е н д т ж е н 1н д е г 1 а т т е с т а т ы Н у р м у х а м е д о в
деп б ер ш е д ь У чилищ ен! б 1Т1рген н ен кей1н А к ан елге, ту ган 21
ту ы скан д ар д ы ц ортасы н а келед г Бгр айдан сон А кац 200 сом
“жолакы”, Н.Е. Доброхотовтыц профессор И .Н.Бородинге жазган
хатын, Д ала генерал-губернаторы кецсесш щ колдау хаты н алып
Санкт-Петербургке тартады.
Менен кейде б1рге туган агайындарыньщ 1ш ш ен неге тек Акан
гана оку окып, тамаш а б т м алган деп сурайды.
Б й рш н пден , е з д е р 1щ з с е з ш о т ы р г а н д а й , х ан т у к ы м ы н а н
ш ы кканмен, оньщ экес 1 бар баласы н окы таты ндай сонш алы кты
д эу л егп адам болмаган. Ол уйде бес бала всш -ерж етш келе жатты,
олардыц эркайсын аягынан Т1К тургы зу унин каражат керек бола­
тын.
Екшнпден, Элихан каршадайынан ерекше жаралган тулга болып,
устаздарыныц алдында улкен беделге не болган. Свйтш , олар оньщ
окуга деген ынтасын ездер 1 колдап отырган.
Уипнпиден, оныц багына карай тагды ры на Г.А. Колпаковский,
Н.Е. Доброхотов сиякты ест! басш ылар кез болган.
Н ева мен Е р т к ж агал ауы н да
Сайын дала мен С1б1р ормандарынан кешн С олтуспк Пальмирага
тап болган Элнханныц кандай куйде болганы н елестетем. ЭЙГ1Л1
бабамыздан кеп жыл кеЙ1н мен де сол жерде болып, кергендер1мнен
ез 1М де кайран болган-тынмын.
Петербург адамныц ой-ер1С1Н кецейт1п, аскак сез1мдер1Н оятып,
оны мулде езгерпп Ж1беред1. Акацныц студенттхк жылдары жайын­
да маглумат аз. Ол окуды эдеттег!С1нше жаксы окыган. Эйткенмен
оныц эрекетш1л табигаты, студенттер арасындагы революциялык
ахуал оны демонстрациялар мен ереу1лге каты суш ы лардьщ
Катарына экелд1. Ол маркснстер уй1рмелер1не катысып, материализм
кагидаларын мецгеру 1мен шугылданады. Сол Неваныц бойында
ол Ресейд1Ц талай болашак саяси кайраткерлер1мен танысады. Ол
студент кезшен бастап-ак полиция департаментшщ назарына 1Л1Г1П,
сен1мс1здер т 131М1не енед1.
А кац и н сти ту т б 1Т1р 1П, орман э к о н о м н а м ам ан ды гы н алган
соц 1894 ж ы лы О м бы га кайты п оралады . О нда ол буы рканган
окигаларга толы 14 ж ы л ем1рш етк 1зед 1. Ецбек жолын ж е р п л 1КТ1
орман мектеб 1нде сабак беруден бастайды. Содан кей1н ол едеу 1р
22
у ак ы т (1905 ж ы л га д еш н ) О м бы ньщ кепи -кон б аск арм асы н д а
ш енеуш к болып кызмет аткарады. А лайда кайдагы б1р ведомствода катардагы кы зм ет аткару Э ли хан н ы ц ерекетппл таби гаты на
аса кию ласа коймайды. С онды ктан ол саяси уйымдармен ты гы з
байланыста болып, турл 1 газет-ж урналдарга ж ш макала бастырады, Д ала жене К ы ргы з облыстарын зерттейтш Ф.А. Щ ербинанын
басш ылы гымен уйымдасты ры лган б1рнеше гы лы ми-зерттеу экспедициялары на катысады. Д ала елкесш щ Павлодар, Каркаралы, Эскемен, Семей жене Омбы уездерш тексергенде экспедиция мушелер1
олардьщ экономикалык, ш аруаш ылык курылымын, тургы ндарды ц
жене олардьщ шаруаш ыльщ тарыныц санагын жург131П, хальщтьщ
м ад ен и ет 1, турм ы сы мен салты н ж ан-ж акты зерттеген. Э лихан
казактарды ц ер ш ацы рагы ны ц ш аруаш ы лыгы н, олардыц малын,
пайдалануы ндагы жерш есепке алып, алуан этнографияльщ материалдар ж инауы мен б1рге таблицалар курасты ры п, казактарды ц
шаруашылыктарына талдау жасап, тургыльщты халыктыц жер иел 1Г1
мен жер пайдалануы ны ц нормаларын есептеп шыгарады. Кеш нде
бул зер ттеу л ер турл1 ж орнал, газеттер д е ж ари ялан ад ы , сейт1П
Э лиханны ц зерттеуш 1 р етш д еп айрыкш а каб 1лет 1Н делелдейд 1.
И п т е н б ер тш д е мен оныц кейб1р ецбектер1Н окы ганда
казактардыц сол жылдаргы экономикалык жуйес! жайындагы ойларынан ез1М уш ш талай дуниен1 аштым. Оныц ецбектершде неб1р
ойлы тужырымдар бар, олай дейпшм каз1рдщ ез1нде экономикалык,
ауыл шаруашылыгы, тарих кафедраларында оньщ Казакстанныц
солтуст1К облыстардагы казак тургындарыныц экономикалык жуйеа
жайындагы алгашкы ецбектер1не жуг1нед1. Элихан акталып, ол
жайында макалалар шыга бастаганда маган Ауыл шаруашылыгы
академиясынан телефон шалып, музей мен кермелерге кою уш ш
оныц суреттер1 мен шыгармалаларын беруд1 вт1нген болатын.
Каз1рге дей^н оныц ез1 мен 1сшщ студентт1к жене академиялык
ортада кастерленетш дт К0Ц1Л1МД1 шалкытпады.
Сонымен катар, экспедицияларда жумыс жасап жургенде А кац
казак халкы ны ц жер кауы м дасты гы ны ц тарихы н коса зерттеген.
Ол алгаш кы ларды н б1р1 болы п ж уздер мен руларды ц тараты лу
куры лы м ы н, ауа райына байланысты мал ш аруаш ылыгын дамытуды терец зерттеп, рулар мен тайпаларды ц орналаскан мекендерш
а н ы к т а п , о л ар д ьщ сай ы н д а л а д а г ы д естурл 1 к о н ы стар ы н ы ц
ш аруаш ыльщ ты ж урп зуге колайлы лы гы н ескере сейкестенд1рген
23
картасын жасаган. Бэлю м, содан болар, Элиханньщ ецбектерш оку
Катардагы окырманды жалы кты ры п Ж1беред1, б1рак бул ж эйт оньщ
терец бш 1м дш 1п н айкын сипаттап, дэлелдей туседь
Осы айтылгандардын езш ен Акан институт б т р г е н н е н кеш н п
он ж ы лды н 1Ш1нде-ак езш галы м-орманш ы, тарихш ы , этнограф,
экономист, мал маманы есебш де таны тып, елдщ когамды к ом 1ршен
де бойын аулак устамайтын тулга болып калы птасканы н ангаруга
болады. Ол сол жылдардьщ озшде Императорлык орыс географиялык
когамы (ИОГК) С1б1р бол 1м ш щ м у ш е а ретш де озш таны та 61ЛД1.
1901 жылы ол ИОГК бел1мшщ баскару ком итетш щ м у ш е а болды.
Элихан 1899 жы лы Омбыньщ алдьщ гы катарлы орыс зиялы ларымен жэне саяси жер аударылгандармен б1р1Г1П М эскеу ауыл
ш аруаш ы лы гы когам ы ны н б ел 1м ш ес 1н аш ады, оньщ м аксаты жергппк'п жерд1Н ауыл шаруаш ылыгын оркендетуге септесу бола­
тын. Ол когам Жер департамент! мен Кош 1-кои баскармасынан тускен
азы н-аулак каржы ны оз мушелер1 аркы лы жерг1Л1КТ1 тургы ндар
арасында насихаттап, тарату уппн тукы м алуга жумсайтын. Сонымен б1рге когам Ресейдеп саяси окигалардан да тыс калы п корген
емес.
Омбыдагы кызмет1гин алгаш кы ж ы лдары нан бастап-ак Элихан
жерг1Л1кт1 жэне орталы к газеттермен кы зметтес байланыс жасап
отырады, ойткен 1 ол тек букаралы к баспасоз аркылы гана зиялы
кауымга, сонымен б1рге бук1Л халы кка ш ы гуга болаты ны н жаксы
тус1нед1. “Степной край” газет! редакциясында жумыс 1степ журген
кезенде ол Слб1рге коныс аударылгандардыц урпагы Яков Севостьяновиен танысады. Оларды 0М1рд1Н магы насы н туйс1ну-багалаулары
мен саяси кезкарастары ж акы ндасты рады . Яков езш щ кызы Ольгамен Элиханны н таны суы на аса карсы бола коймайды. Кундердщ
кун 1нде жастар кыздын экес 1нен некелесуге батасын алуга келгенде,
ол муцайы п айткан екен: “К|ызым-ау! С аган еш каш анда Э лиханнан
артык калаулы жарды тш емес те ед1м. Б1рак екеу 1ц де алдары цнан
ш ы гаты н к и ы н ш ы л ы ктар га дайы н болулары ц керек. Ол болса
казак, калы птаскан ш арттыльщ тары мен салттары бар кырда ос1п,
тэрбие алган. Сен болсан орыссьщ. С ен 1Н кандастарьщ баска ултка
турмы ска шьщты деп ез1НД1 унем 1 сегет1н болады. О рысты тандап
алды деп ел^нде оны К1нэлайты н болады. Бактарьщ аш ылсын, батамды беремш, б1рак шыдамды болындар, махаббаттарьщ корганыш
болсын сендерге”. Бэлк1м, мен сол жолгы баталы сезд! тольщ жетк!зе
24
алм аган болармын, б^рак менщ С аш ага уйленбекш 1 болганы мда
меш ц экем нщ тура солай алацдаганы н айтканы мда, Лиза апайдьщ
маган жы миы п отырып айтканы осы едь 1903 жылы жас отауда
дуниеге кы з бала Лиза (казактардыц арасы нда оны баскаш а - Зейнеп деп атайтын) келген, ол ем 1р 1ш ц сонгы кунге деш н экесш щ
касы нда болган.
Элихан казакты ц улт-азатты к козгалы сы ны ц ж урт мойындаган
кесемш е айналады. Оныц нагыз ел бастауга лайык серкел 1п н ресми
мойындауга 1905 жылы Ресейдщ Земство жэне кала кайраткерлерш щ
Караша айында М эскеуде етю зш ген съезш е казак халкы ньщ ек ш 1
рет 1нде сайлануы дэлел бола алады. Съезге империяны мекендеген
хальщ тардьщ ден 1н 1н е к 1л дер 1 каты скан болаты н. О нда барлы к
улттар мен улыстардыц тецд 1п , тец сайлау кукыгы туралы , ана Т1Л1Н
пайдаланудагы ерк 1НД1к ж айы нда жэне баска кептеген мэселелер
каралды.
С ъездеп ез сез 1нде Элихан былай деген болатын:
“Мен Оралдан Алтайга дешн, С1б1р тем1р жолы жуйесшен Омбыга
деЙ1Н хр1 аумакты алып жаткан терт миллион хальщ тын е к ш м ш ...
б 1зде... казак Т1ЛД1 мектептер кугы н-сурпнге ушырауда, цензура 613Д1
де жаныш тауда. М ысалы, М1не, 13 айдыц ж уз 1 болды цензурадан
И.А. Крыловтыц кы ргы з т 1Л1не аударылган 46 мы салы н басты руга
руксат ала алмай журген 1ме.
Шаруалардыц бастыктары (кеб1С1 бурынгы ротмистрлер) 1с
Караганда казак Т1Л1Н пайдалануга жол бермейдь..
Кыргыздардыц таяу уакы ттагы ец зэру мэселес! ана Т1Л1Н
пайдаланудагы еркшдш, ол эс1ресе алдымыздагы сайлау у г т н д е
кажет, сондыктан мен съезден жерплшт! Т1лдерд1ц кукыгына байланысты барлык шектеулерд1 колма-кол алып тастауды усынган
жслдастардыц усыныстарына косыламын...” (Семипалатинский
листок. 1905. 8 желтоксан).
С анкт-П етербург пен М эскеудеп револю циялы к окигалар букш
Ресейд 1 ж ацгы ры кты рды . Ол толкулар С1б1рге де сокпай койган
жок.
24 казанда Элихан Санкт-Петербургке Эд1лет министрлшне, 1шк!
1стер министрл1Г1не жэне б1ркатар газеттерге телеграмма Ж1беред1:
“Буг 1н окуш ыларга 17 казандагы Ж огары м эртебел 1 М анифест!
окыганнан кеЙ1н барлык оку орындарыныц колдарында жалаулары
бар балалары, тургы н азаматтар коса катыскан бейб 1т шеру кешеге
25
шьщты. Осы тобы рга пошта аланы нда ек1 отряд казактар Ж1бершд1,
олар ж алан к ы л ы ш тар ы м ен , кам ш ы л ары м ен б ей б 1Т е т ш бара
ж аткандарды, ес 1ресе балалар мен ейелдерд 1 сы кпы ртып сабады.
Ж аралангандар саны аньщталуда. Дереу сот тергеуш уйымдастырып, казактарды ез жарльщтарымен шакырткаи губернатор Романов
пен генерал Сухотинд1 сотка тарту керек.
Бекейханов”.
Э лихан ол кун дер ж айы нда бы лай дейд! (“Д ала е л к е с ш д е п
сайлау”): “Омбыда М ан и ф ест алган куннщ ертецш де 613 Даланын
барлык калалары на жеке тулгаларга дербес кукы кты гы , ождан,
сез жене ж иналы старга бостандьщ тарту е т ш г е н д т туралы ха­
бар Ж1берд 1к. Бул хабарды бар жерде куаныш пен карсы алды. Б1з
Т1липлер 1м 1зден ш аттанган телеграммалар алдьщ. Казактарга е а р есе
есер еткеш жеке тулгаларга дербес кукьщ пен ождан бостандыгы
ж айындагы уеделер ерекше есер етт1. Булар дерею жансыздардьщ
(ть щ ш ы л а р д ы н ) о р ы с т а н д ы р у с а я с а т ы н а н у н е м 1 со к к ы ж еп
ж урген к а зак та р га т 1птен ту с 1н 1к т 1 ж агдай болаты н, себеб 1 ол
саясат меш 1ттерд 1, медреселерд 1 жауып, к 1тапханаларды терк 1леп,
казактарды ц Д1ни ожданына удайы кысас жасап келген ед1...
1905
ж ы лгы казан айыньщ аяк кез 1нде Омбыда тураты н зиялы
казактар 17 казандагы манифест! казак тш ш е аударып, ж ерг 1Л1кт 1
г а з е т т е р д 1н ц ен зо р ы в и ц е -гу б е р н а т о р Б .-н ы ц б атасы н ал ы п ,
Акмоланыц облыстык типографиясында бастырып, кырга он мыц данасын ж1берген болатынбыз. Казактардыц козгалыска елгезект 1Г1Н1Ц
аркасында манифест аз уакы тты ц 1иннде бук 1Л Д аланыц и п л т н е
айналды. Барлы к жерде казактар 1рш 1-уакты съездерге жиналып,
аста-тек той лап , м анифест! окы п, оны ц егж ей -тегж ей 1не деЙ 1Н
тус 1нд 1р 1с 1п, М емлекетпк Думаныц келешектег 1сайлауы меселелер1н
талкы лады .
Ец ш алгай деген болыстардыц казактарына деЙ1Н кыр калаларына
агыл-тегш жиналып, азаматтар етк 1зген кала митингтерш е катысып
отырды. Орыстар, татарлар, сарттар, казактар —бер1 де бгр бауырлас
уйелмендей болып кетт 1. Бурын-соцды кез кермеген гажайып уакыт
ед 1 гой ол! ”
О м б ы дагы о ки гал ар д ы б и л 1к б асы н д агы л ар д ьщ е зд е р 1нше
сипаттагандарын генерал Сухотиннщ Санкт-Петербургтег 11шк11стер
министрл 1Г1не жолдаган телеграммасы айдан анык баян етед1:
26
“...Сагат он б1рден бастап М анифест ж айы нда бш ш алган турл 1
орындардын окуш ылары, ересек адамдар коса катысып, еш кандай
ш ара ж асам аймы з деген уэделерш берш , ж уздеген адам тобыры
ултты к ту устап, хабарга куанган сыцаймен “Ура!” деп айкайласып,
ш еруге шьщты. Б1рак б1рнеше ж уз кадам жасасымен дукендерде кешеден бер 1 алынбай калган туларга тап берш , оларды жулып алып,
кызылынан езге тусш жыртып тастап, эр 1 карай тек кызыл тулармен,
“Ура!”деп айкайласып, тобырымен мен турган уйге карай тартты.
Д емонстрацияны н сипаты озгергенш ацгармай, окуш ылардьщ
согы с б асталган к езд еп д ей п атри оттьщ ш ер у ш щ кай талан уы н
куткен мен уш м нщ ш реберш не шыгып ед1м, олар меш айкай-шумен,
баска тудыц заманы туды, уш туст 1 туды ту а р у керек деп карсы
алды. М енщ оларды иланды рмак болган барлык сездер 1м тобырды сабы рга келт1ре алмады. М аган тас аткылай бастады, б 1рнеше
терезеш сындырды.
С ы рттан еш кандай кемек болмаган сон, олар келгенш е уакы т
утпак ойменен мен ту ж айы нда езара э н п м е ербггпм. У йдеп лер
жацылысып туды т у ар м ек болып, м унарага ш ы ккан ед 1, казактар
сау етш ж етш кел1п, тобырды айдады да ш ыкты. Ту тугы ры нда
калды.
Одан кеЙ1Н тобыр мен1н дуалым ньщ сы рты на жиналды. Б^рнеше
казак ет кызуымен кызыл туларды тарты п алмак болып тап берген ед 1, тобырдагылар оларды тас аткылап карсы алды. К азактар
оларды камш ыньщ астына алды, кейб 1реулерд 1н айтуы нш а кы лыш
та ж ум салган, б1рак шапканнан тускен жара кез1кпед1. Одан кеЙ1н
тэрт1ПС13Д1К кеш ю 8-ге деЙ1Н ж алгасты . Телеграф тагы ларды бас
котертуге куш темек болган ед 1, б1рак оларды карауыл куып шыкты.
Сагат 3-4 ш амасында станциядан жумыскерлерд^н келу 1 кут1лген
болатын. Ж агдай калай болады деген оймен батальон ш акы ртылды,
олар 8-ге дейш турды. Е ртен г 1 тан га д ан газа ж иы нды кайталау
белг 1ленд 1. Ою ш ш ке орай, педагогтер мен мугал1мдерд1н сабырга
ш акы р ган ы н кормед1м, кай та оларды ц кейб 1р еул ер 1 басш ы лы к
жасай ма дейм1н. М аган жэне менщ уш м е ш абуы лдаган тобырдьщ
арасынан кермесем де, олардьщ 1ш ш де бул ж ен 1нен вс1ресе козге
тускендер1: тус1нд1р1су кез1нде казактардан едэу 1р соккы жеген Пи­
щиков (казына палатасы бвл1мшес1н1н бастыгы), мугал1м Ш остаков
жэне статистик Бекейханов бар керш ед 1. Тогыз адам жен 1Л, б1реу1
ауыр жаракаттанды. Кунузак тобыр арасынан жекелеген, ал казактар
27
тарапынан уш рет мы лтык атылганы естш дь О к аспанга атылды.
Тобыр сагат бестщ мугдарында сеш лдь
С ухотин”.
1905
ж ы л гы ал гаш кы тол кул ар куш п ен б асы л ган н ан кеш н
когамныц алдьщ гы катарлы муш елерш щ к е п ш т п кугьгага ушырады. Гяреулерш жер аударды, б1реулерш туткьгнга алды. Элиханды
1906 ж ы л ды н 9 кан тары н д а туткы н д ад ы . Ол Э д ш ет министр!
Акимовка телеграмма жолдайды:
“Тергеу б и л т н щ каулысынсыз кы ры к куннен бер 1 енщандай
да К1Н9 тагусы з Павлодар турмес1нде отырмын, 0к1мш1Л1к согыс
ж агдайындагы ережен1н 23 жэне 8 статьяларынан жэне кылмыстык
сот ж ург 1зуд 1ц 70 статьясынан тыс эрекет жасауда, тергеуд 1 немесе
сотты босатуды талап етем 1н М эскеу земстволык караша съез1Н1Ц
муш ес 1 азамат Бекейханов”.
Туткындалган Элихан ез1н1н Павлодар турмесш де болган кундер 1
жайында былай деп еске алады:
“ 1906 ж ы лды ц кацтарында бостандьщ кундер1не байланысты Семейде облыстык сот белг 1ленген болатын. Мен1 Павлодардан Семейге
бара ж аткан ж олда Я мы ш евск кент1нде 8 кантарда туткы ндады .
Менщ баска кагаздарыммен б1рге мынадай телеграмма болатын:
“К аДэ партиясы ныц съез 1 4 кантарга М эскеуде белг 1ленд 1, кун
тэрт 1б1 поштамен. Корнилов”.
Тергеу ж урпзген Павлодардын уез бастыгы К. КаДэ айткан сезден
кау 1ПТ1 астырты н магы на 1здеп, осы сезд 1 колма-кол талдап беруд!
талап етт1.
Мен1 т у р м е д е п ен тэу1р аб акты га орналасты рды , ол б1рш1ш
Кабатта, ек 1 терезес 1, улкен орыс пеш 1 бар екен. Бастапкы бес кун
бойы турменхц кызметшшер1 мен1Н сейлесуге эрекеттенген 1ме таза
Т1Л катпай койды. Камерага унс13 К1р1П, унс13 от жагып, кайнаган су
экелш , ун-тунс1з шыгып, камераны ашып-жабатын...
Алтынш ы кун 1, бейуак мезг 1лде менщ камерамньщ ес 1Г1 ашылды
да, турме карауш ыларыньщ ен каталы, кайнаты лган шаяндай кыпкызыл болып К1р 1П келд 1 де, пешт1Н ернеу1не асыга б1р ж апы рак
кагазды лакты ра салып, аптыга жуг1ре ш ыгып бара жатып маган:
“Мен калага ек 1 сагаттан кеш н барамын” - дей салды. Кыскаш а
ж азбаны мен1н досы м ж азган екен, онда ол турм е сы рты ндагы
28
жацальщ тарды хабарлап, ойымда не бар берш б у к п е а з ж азы п, хатты
сен1МД1 адам, ягн и сол карауш ы д ан жонелтуд1 етш ш ть
О сы дан кеш н мен астан алы к уш газетт1, “С ем ипалатинские
областные ведомости” газетш , Павлодардан табуга болатын е з 1ме
кажет барлык ед еб и егп укы пты турде, м езп л ш д е алып тураты н
болдым.
Павлодар турмесш де торт жарым ай оты рганда мен куш ге кеш
сайын кезекнп карауы л солдаттары на сагаттар бойы П уш ки н д 1,
Лермонтовты жене Шекспирд! окып берш отырдым. Тындауш ылар
д эл 1зде, менщ е а п м д е п ш агын гана ойык тесш тщ карсысына орналасатын, мен ес1к жактагы пеш тщ ш ыгыцкы жер1не жайгасатынмын,
тасы м ал ш ам п еш тщ ернеуш е койы латы н. С олдаттарга эш ресе
Шекспирд1Н “К о р и о л ан ы ” ай р ы к ш а у н аган ы ж ад ы м д а ж аксы
сакталыпты.
Солдаттар сонымен катар сол кездеп газеттерд1 де ы кыласпен
тындайтын...
Сол кезде бук1Л Ресей бойынша отырган жолдастарымнын
улг1С1мен мен прокурорлык кадагалаушыларга жауап алуды, тергеу
журпзуд!, мен! сотка беруд1, онда да сотка дешн турмеден шыгаруды
усынып талай марте жолдау Ж1берд1м...
...Дала генерал-губернаторынын резиденциясынан шыгатын
оцшыл газет арандатушы хабар жариялады:
“Е сту 1м!зше, Э.Н.Бекейхан(ов)га ж азалау туралы заннаманьщ
1035-бабы бойынша айып тагы лган... жэне т.т.”
Бул деген мен1Н кандидатурамны ц Семей облысы казактарыньщ
атынан М ем лекетт 1к Д уманы ц мушел!г1не етуге кедерг 1 жасаудьщ
нагыз оцбаганды к каской врекеттер!н!ц б 1р 1 болатын...
Ал кырда сайлауга аз!рл1к журш жатты. “Биржевые ведомост1де”
конституциялык-демократиялык партияньщ дер кез1нде казак Т1Л1не
аударылган “катехизис! (кагидалары)” шыккан болатын. Осы аударма жасалганнан кеЙ1Н кеп кеиикпей уг1Т жасау уш1Н кырга шаруа
бастьщтары 1ссапарга ж!бер!лд 1. Олар кырда казактардьщ 1Р1-1Р1
съездер1н жинап, 17 казан М ан и ф ест тусшд1рш, буган д еш нп
зацдарды хальщтьщ турмысын бшмейтшдер жасаганын, зандардьщ
ем1р талаптарына сейкес келм егенд тн айтумен болды... патша
Мемлекетт1к Думаны зандарды ем1р талаптарына сэйкестенд^ру
уш1Н шакыртып отыр... Казактар да ездершщ депутаттарын сайлауы
29
керек. Турмеде отыргандарды емес, жаксы адамдарды тацдауы керек.
Тэу 1р адамды ую м ет турмеге отыргызбайды...
А ш ы к асп ан н ы н асты н д а е т ю з ш г е н б1р ж и н ал ы ста ш аруа
бастьщ тары езд ер ш щ тш м аш тары м ен коса ш енбердщ ортасына
орналасады. Ресми ш ешеннщ мацайында аукатты мацгаз карттар,
билер болады. Олардьщ сы рты на ж аяулы-атты лы демократия орна­
ласады. Сол туста ат устш деп балалайкалы энип жарымес болып
ойнап, халы кты ц м у д д е а уипн куресем ш деп жазыксыз турмеде
отыргандарды жактап у п т журпзгенсид!, олардьщ орыстын кай партиясы нда екещ цгш тусшд1ред1. Ж иналгандар жаппай “Рас! Рас!” деп коштайды. Ресми шешен (орыс) тшмашынан “Рас деген не?” - деп
сурайды. Букш жиналыстагы лармен коса балалайкаш ы-угптш мен
пигы лдас тш м аш жиналыс жогары м эртебел 1мен кел 1сед 1 деп мекерси аударады. Б13Д1 кош таган у п ти п л ер д щ сайлау алды ндагы
у Г Ш Н Щ СИКЫ осы”.
О кига тура детективтепдей орбид 1. Жогары лауазымды шенеуш ктер Э лиханга карсы жумыс жасайды. М ш дет айдан анык бола­
тын: кайткенде де Элиханды Д умага сайлатпау. Теменде мен оны
Павлодар турм есш де е т 1рш-шыны аралас желеулермен калай богеп
устагандары туралы сол ту стары кужаттарды келт 1ремш.
Семей округтш соты П рокурорыньщ 1906 жылгы 10 наурыздагы
№ 59 рапорты.
“Купия
(Колжазба ретш де)
Ж огары м эртебел 1 Эдш ет министр! мы рзага усынылады.
О.ж. 21 акпандагы № 667-ге кы ргы з Элихан Бекейхановтьщ П ав­
лодар турмесш де Омбы жандарм баскармасы бастыгыньщ о.ж. 10
кацтардагы каулысы бойынша оты рганды гы н хабарлауды мэртебе
санаймын.
Бул каулыдан Бекейхановтьщ революциялык партияньщ басшысы
екенд1Г1 жэне оньщ С1б1р эскери о кр у п н щ эскер колбасшысыньщ
1шк1 ютер министр! мырзаньщ ж арлы гы на непзделген буйрыгына
сэйкес М ем лекеттж кузет туралы Ереженщ 21-бабыньщ н еп зш де
камауга алы нганды гы керш едт
Бекейхановтьщ камауда усталуы ньщ мерз 1м 1 Семей облысыньщ
Э скери губ ерн аторы ньщ ж арлы гы бойы нш а, одан кеш н Омбы
ж андарм баскармасы ны н басты гы ньщ о.ж. 13 акпандагы № 185
жарлыгымен бхр айга узарты лган, оньщ маган хабарлаганы: Сгбгр
30
эскери окрупнщ эскер колбасшысы М емлекеттш кузет туралы Ереже
белгш егендей туткы нда устаудыц ец узак мерз 1м ш щ аякталу кунш
соцгысы деп есептеп, Бекейхановтьщ туткы ндалуы н б1р айга созган.
Сонымен коса, жекелей, бхрак сешмд1 м эл 1меттерден маган белгш!
болганы, Омбы жандарм баскармасынын бастыгы езш щ С ем ейдеп
кемекнпсше телеграммамен Бекейхановты Полиция департаментшен
жарльщ алганш а камаудан босатпау ж енш де усыныс жасаган.
Айты лгандармен б1рге Омбы жандарм баскармасы басты гы ны ц
усы ны сы бойы нш а ж андарм баскарм асы б асты гы н ы ц сем ей л 1к
кем ек и н а белпленген кы лмы сты к соттергеуш щ 1035-бабы ретш де
Б екей хан овты кы лм ы сты к ж и н акты ц 125-бабы нда керсет1лген
кы лм ы с бойынш а айы птап, 1с козгалганды гы н коса хабарлауды
м 1ндет 1м деп есептеген.
Бекейханов туракты Омбы каласында туратын болгандыктан жэне
Семей каласына кет 1п бара жаткан жолда усталгандыктан, Омбыныц
жандарм баскармасынын басты гы ны ц жансыздардыц м эл 1мдеулер 1
бойы нш а хабарлаганы ндай, оньщ кы лм ы сты к эрекеттер1 Семей
облысыныц ш епнде ешб1р 1с-ким ы лга айналып улгермеген.
Бекейханов кшэланушы рет1нде тергеуге тартылмаган жэне оны
тергеу, С1рэ, кылмыстык сот ж урпзу белг1леу1Н1Ц 105-бабы ретшде
багасын алуга ТИ1С, оныц устше усталган кезде Бекейхановтьщ
бойынан таратуга арналган кылмыстык мазмундагы не к1тап, не
К1тапша, не басылым табылмаган. Омбы жандарм баскармасынын
енд1р1с1нде Бекейхановка баскадай тергеу 1С1Н1Ц бар-жоктыгы
жешнде карамагымда мэл1мет1м жок.
Округт1к сот прокуроры ны ц лауазымын аткарушы
М .Ж данович”.
У м м ет енд 1 шеш1М кабылдауды соза бастайды. 03 1 Н1Ц дэрменС13Д1Г1Н б1рден м о й ы н д а й с а л у г а б о л а ма. Э д1лет м и н и с тр !
алы нган маглумат кагаздарды П олиция департам ентш щ бастыгы
Г.П.Дурновога Ж1беред 1.
“Купил
Ш апагатты Таксыр П етр Николаевич! Осымен Слздщ Ж огары
мэртебец 1зге Семей округт1к соты прокурорыныц о.ж. 10 наурыздагы
№59 катынасыныц кеш1рмес1Н Ж1беруд1 мертебе санаймын, онда ез1не
ешб1р К1нэ тагы лмастан камауга алы нганды гы на ш агымданы п, ез1н
31
не соттап, не камаудан босатуды суранган Элихан Бекейхановтан
мен еткен 19 акпанда алган телеграммага катысты м ел 1меттер бар,
белпленген телеграммада Бекейханов езш азамат, карашадагы Зем­
ство съезш щ мушес1М1Н деп атайды.
Ш апагатты Таксы р, ш ы найы кастерлеу 1мд! Ьем ш у б е с 13
бершгенд1пмд1 кабыл алгайсыз.
Акимов.
1906 жылгы 27 наурыз”.
Ж огаргы бил!К орын алган ж агдайдан лайы гы м ен ш ы гуды ц
амалын карасты рады , б1р жагынан, еш кандай кы лмы стьщ ешб1р
пуш пагы да керш бейд 1, еюнпп жагынан, Омбыда калыптаскан сол
б 1р жагдайда Элихан аса кауш ть Сондьщтан жогарыдан кайтадан
о к р у гп к сотка ш угы л хабар кетед1:
“Семей о к р у гп к сотыньщ прокуроры мырзага
1906
ж ы лгы 27 наурыз №1210. 10 наурыздагы № 59 катынаска
сэйкес Бйршпй департамент Эдш ет министр! мырзаньщ буйрыгы
бойы н ш а С 1ЗД1Н Ж огары М ер теб ещ зд ен П авлодар ту р м есш д е
камауда усталып оты рган кыргыз Элихан Бвкейхановка оньщ еткен
акпанньщ 19-дагы телеграммасына ол М ем лекегп к кузет туралы
Ереже н еп зш д е бас бостандыгы нан айы рылгандыгы н, сол себепт 1
оны камаудан босату шеипм1 Эдш ет министрш е байланысты емес
е к е н д т н хабарлауды етш ед 1.
Вице-директордьщ орнына кол койган Ал. О ссовский”.
С эл кеш н енд1 тел егр ам м а Омбы ж андарм баскарм асы ньщ
басты гы на женелтшед1:
“С13Д1Н 9 сеу1рдеп телеграм м аны зга - согыс ж агдайы на бай­
л ан ы сты т у т к ы н д а у м е р з 1м 1н у за р т у Г ен ер а л -гу б е р н а то р д ь щ
кузырында.
Д пректордьщ орнына Зубатов.
1906
Э лиханны ц турмеде оты руы оньщ кы рдагы елдщ алды ндагы
беделш одан сайы н аскактай тусуш е алы п келд 1. К еш пел 1 елдщ
ж ацальщ таратудагы “узы н к ул ак” ш апш ацды гы аркасы нда ха­
бар елге тез ж етш отырды. Элихан сол жылдардыц езш де улттык
КаЬарманга айналды.
Оныц шкл Смахан наурызда турмедеп Элиханга барып жолыкты.
Ол у й д е п л е р д щ ж агдайы н айты п, ол арга кам кор б олуга уэде
берд 1.
32
Татымды айгак табылмагандьщтан, ую мет оны одан узак камауда
устаудьщ ретш келп ре алмады. Элихан былай деп жазады:
“ 15 сэу 1рде меш Омбы турмесш е ауыстырды, одан меш сау 1рде
ез болысымда б1рауыздан сайлауш ы болып сайланганы м б е л п л 1
болган сон 30 сэу1рде босатты...”
С оны м ен, оны М ем лекетт1к Д у м а сай л ауы н а б 1рнеш е ап та
калганда гана еркш дж ке Ж1берд1.
Э л и х а н Р е с е й д щ б 1р ш ц п М е м л е к е т т 1к Д у м а с ы н а С ем ей
облысынын казак ж урты нын атынан сайланды. Дауыска салганда
176 сайлауш ыньщ 175-1 оньщ кандидатурасы н колдап шьщты.
К ы рд ан одан озге А хм ет Б1р1мжанов, А лпы сбай К алм енов,
С эл 1мгерей Ж анторин жэне Д эу 1Т Тундутов сайланды.
Элихан езш Д умага калай сайлаганы н былай эн п м ел ей д 1:
“Букш облыс бойынш а сайлауш ы болып елге б е л п л 1, кад]рл 1
кариялар, кажылар мен жас байлар сайланган болатын. Сайлаушылар бук1Л дала зиялыларыньщ, ягни ж уртш ы лы ктьщ жер-жердег1
когамды к саяси 1стер 1мен айналысаты н тобыньщ ек 1лдер 1 болатын.
Б1з топ-тобымен (бэрш сыйдыратын колайлы орын бола коймады)
сайлау жиналыстарын 0 ТК13Д1К. Ж иналыстар б1ркалыпша ет 1П жатты,
кы рдагы лар карсыластардьщ езара етк1р П1К1рталасымен етуге ти1с
сайлау жиналыстарын угы на коймады. Сайлауга байланысты бар
тайталас кырда, сайлауш ыларды тандаганда тугес 1лген.
Сайлауга ек 1кун калганда Оскемен мен Зайсандык сайлаушылардьщ
арасында (найман руынан) белг 1л 1 казак д эр 1гер 1 А. мен1Н кандидатурам а карсы у п т ж урп зш , ез кандидатурасы н усынып ж ур деген
хабарды 61ЛД1К...
К еш к 1ге мен1 сол дэр1герд1Н куйеу баласы, сайлауш ы Сэдуакас
Ш орманов конакка шакырды... Достарым маган конактан бас тартуга
кенес берд1, алайда мен М ем лекеттш Д ум ан ы ц д еп утатты гы н а
кандидаты сайлау ж иналыстарынан каш актауга болмайды деп уэж
айтып, Ш ормановка тарттым.
Оньщ у й 1нде б1ржакты екш елген кауым жиналган екен: басым
кепш1Л1Г1 молда, кажы, кариялар, узын-ыргасы кырьщ адам шамалас. Олар м енщ д ш ге калай карайты ны м а, М ем лекеттж Д умада
казактардьщ муддес1н коргай алам ба деген мэселелерге ден койып,
мен 1 туп-тура сьщаржак тергеуге алды. М енщ отбасыльщ жагдайыма
сурак кою га да кымсынбады. Дэр1гер А. б1здщ п1к1рталасымызды
ы нта койып бакылап отырды. С ухбаттасу тан атып, кун ш ы кканга
33
дешн созылды да, ескемендж кажы Кдйнарбай карияныц бэтуэл1
сезшен кеш нп батасымен тушнделш:
“К уш ер тен Э л и х ан д ы са й л а м а г а н д а р к э ш р б олы п к етш ,
катынынан айры лсын”, - деген казакты н антымен аякталды .
Д эр 1гер А. сол тацда-ак Семейден аттанып кегп...
Семейдщ генерал-губернаторы Галкин 613Д1евдтмелесу уцпн езше
шакырды. Мен ез жолдастарыма, губернаторга конак болу уцпн емес,
сайлауга келгендш терш айтып, барудыц каж ет 1 жок дедам. Сонда
сол Кайнарбайдьщ маган кайтарган жауабы:
“Айналайын балам-ау! Губернатордьщ 613Д1 конакка шакырганын
Кай заманда керш ен? Б 1з барайык, тьщ дайык, кереш к, калай сайрар
сандугаш екен 1н!”
Галкин тьщ дармандарга уагы з айтып, депутатты кка К1МД1 сайлап, К1МД1 кою керект 1Г1 жайында жен сш тедь Тьщ дауш ылар оган:
“Рас” Рас!” - деп коштап жауап кайтарып отырды , ал ертещ нде ез
б!ЛГеН1Н 1стед1”.
Сол кундер 1 “С емипалатинская газета” былай деп жазды:
“21 маусымда Семей облысыньщ кыргыздарынан М емлекетт 1к
Д ум ага муш е Э. Бекейханов е р 1 карай П етербургке ж ету уппн
Омбыга аттаны п кетт 1. К арсаны нда Бекейханов мы рзаны кемеге
шыгарып салуга орыс пен казагы аралас есепс13 кеп адам жиналды.
Ш ыгарып салу р эс 1М1 ак п еш лд 1, шын ж урект 1 сипат алды ”.
Акан Омбыдан Петербургке 3 нплдеде гана шыкты да, сол себенп
астанага тек Мемлекетт1к Д уманы куштеп таратудьщ карсанында
гана 1Л1КТ1. Кеш1гу1Н1Н себеб 1 оньщ Павлодар турм ес 1не камалуы
болатын.
Е к 1 ж узден астам д еп утаттар Д ум аны тарату ту р ал ы патш а
Ж арлыгына карсы лы к б1лд1ру уш 1Н финнщ Выборг каласы на жолга
шыкты, онда е й п л 1 “Выборг ундеу 1 ” туган ед 1. Кужатка 180 депутат
кол койды.
“С ан ктъ-П етербургт 1Ц сот палатасы ны н айры кш а баскосуы ”
Э ли хан ды баска “кол кою ш ы ларм ен” косарлап уш ай турм еге
камауга ук1м етт 1. Бул жолы оны Семей турмесш е салды.
Зац 1908 жы лдьщ кантарында куш 1не енд 1. Ел арасында Элихан
ау ы р ы п к а л ы п т ы д еген к а у есе т ш ы к к ан д а оньщ ж е р л е с т е р 1,
тобьщ тылар кун сайын кел 1п, оньщ кещ лш аулап, дем бер 1п оты р­
ды. Солардьщ б 1р 1 Оразбай ауылдан калага бие экел 1П, байлатып,
кун сайын саба-саба кы мы з бен куркетауы ктьщ етш вкел 1п турган.
34
Хальщ А кацды ж ан-тэш м ен жаксы керетш , сондьщ тан да уш айлык
камау уш ку н деп дей болган жок. Калай болганда ж ерлестер 1 солай
ойлап, кесем дерш щ осыншама эд ш етазд ш к е душ ар болуына байланысты ездерш осылай жубататын.
С ам ара окигалары
0 к 1 м е т Э л и х а н г а у й г е о р а л у га ж эн е е з ш е ж а к ы н б олы п
кеткен калада кы зм етш ж алгасты руга ты йы м салган болаты н.
Туткындаганнан кешн оны Омбыдан Самарага жер аударып, ол онда
уй- 11ш мен 1915 жы лга деш н турады. Бул ж ы лдар оньщ жаца саясн
партия курудагы ен б1р каркы нды кезещ болады. Осы баяндаудагы
бастапкы ойымда Аканньщ саяси козкарасын ашып керсетуден аулак
кету болатын, алайда олай ету мумкш емес екен.
Э й т к е н м е н , мен п а р т и я л ы к б а гд а р л а м а л а р д ь щ м а зм у н ы н
талдау, оньщ ту р л 1 партияларды ц м ш дет 1 мен максатына байланысты оньщ козкарасы н талдагы м келм ейд 1. Ол деген кептеген
саясаттануш ылардьщ ен н и а, сол тустагы пайда болып, эрекет еткен
партияларды ц саяси багдарламаларыныц рецкш зерттеу солардыц
шаруасы. Сондьщтан менщ бар айтарым: Элихан Омбыдагы ецбек жолын алгаш бастаган кезден-ак алдыцгы катарлы жэне демократиялык
н неттеп зиялылармен, саяси жер аударылгандармен тез арада араласып кетед 1. Д эл сол туста ол “Народная воля ” партиясыныц катарына
отед 1. КеЙ1Нде ол партия “Конституциялык-демократиялык партия”
(кадеттер) деген атаумен белпл1 болады. Э лихан осы партияныц
казак зиялылары мен саяси белсенд 1лер 1 окш дерш ен топ курады.
Оныц саяси сипаттагы макалалары “Степной край”, “Степной вест­
ник”, “Голос степей”, “И рты ш ” жэне астаналы к “Сибирские вопро­
сы”, “Новая жизнь” басылымдарында керш е бастайды.
Ол ж ы л дар ы Э л и х ан ек1мет сескенет1н саяси серке болы п
калы птасады . Омбы ны ц жандарм баскармасыныц бас шенеун1Г1:
“К ы ргы з даласы на орасан ы кпалы бар ен басты басшысы, сез жок,
коны стандыру баскармасыныц ш енеунш Бекейханов болып отыр
жене бола бермек”, - деп жазды.
Е к 1НШ1 рет турмеге камалганнан кеш н кала басш ылары оныц
О мбы да одан э р 1 бола беру1н мумкхн деп таппауы на тан дан уга
болмайды.
Б1рак Самарада да А кац ты ны ш тала коймады. М унда да ол сол
35
аймактыц ец ы кпалды кайраткерлерш щ б1рше айналды. Сонда Жер
банкш де ж умыс ютеп журш , ол Самарада Ресейдщ болаш актагы
ЭЙГ1Л1 к ;а й р а т к е р л е р 1 А .П .С в и д е р с к и й , к н я з ь В .А .К у гу ш е в ,
В.Н.Цю рупа, И .Г.Ц еретелимен таны сады . Сол жерде ол социалдемократтар партиясы ныц косем! А.Ф. Керенскиймен б1рнеше рет
кездесш турады . К е ш н п а м е н ол масон уйы м ы б ел 1М1 бойы нш а
байланыста болады, ол жайында мен кеш ш рек айтамын.
Осы кезецде олардьщ отбасында мурагер дуниеге келед 1 - 1910
жылы ©К1тай ес1мд1 ул туады, ол бертш келе унем1 орыс тш дш ердщ
ортасында болып, тагы б 1р атка ие болып, Сергей деген ес 1ммен
аталады,
К оны станды ру баскармасында жумыс 1степ ж ургенде Элихан
кешпел! хальщ тарга байланысты империялык; саясатпен бетпе-бет
уш ырасты. Ресей империясыныц бар саясаты - казак даласы ныц
солтуст1к жэне орталы к облыстарына Ресейдщ тупю р-тупю рш ен
орыстардьщ коныс аударушы шаруаларын жонелте беру болатын.
Коныс аударушылардыц саны жыл откен сайын кебейтше берд 1. 1909
жыл карсацыныц езш де коныстану тел 1мдер 1не казактардыц ец тэу1р
деген жер 1Н1ц 40 миллион гектардан астамы бер 1лген болатын. Онда
да дала облыстарыныц нег 1зг 1халкы ездерш щ орныккан жерлер1нен
тастак, кунарлы лы гы томен телгмдерге ы гыстыры лып отырылды.
Элихан езш щ жарияланымдарында ук1метт1н отарлау саясатын
аш ына эш керелей д 1, К^азак далалары на коны станды ру ж ен ш д еп
саясатыныц нег13с13 екенд 1г 1н гы лы ми тургы дан дэлелдейд 1, себеб 1
ол жерлер н еп зш ен мал ш аруш ылыгына жарамды, сондыктан ондай коны станды ру ег1Н ш аруаш ы лы гы нан мал ш аруаш ы лы гы на
ер 1кс 1зден кош уге мэжбур сол шаруалардыц ез 1не апатты жагдай
деп дэлелдеп-ак багады.
1914 ж ы лы Э ли хан косем д ерш щ бгрг А .Ф .К еренский болган
эсерлердщ съез 1не катысады. Сонымен коса к е й ш п а сол туста Са­
мар облысы атынан Мемлекетт1к Д уманы ц депутаты болатын. Ол
съезде Элихан “К ыргы здардыц Р есейдеп ж агдайы ” такыры бында
баяндама жасайды.
1915 ж ы лы оны кон сти туц иялы к-дем ократияльщ п арти ян ы ц
губерниялык комитет1Н1ц курамына кабылдайды, содан ол партияныц
алты нш ы бук 1л ресейл 1к съез 1не катысады. Онда Э.Н.Бекейханов
Самар тобыныц корнект1 басш ыларыныц б1р1 есеб1нде партияныц
орталык органы ны ц курамы на е н п з 1лед 1.
36
Э л и х ан н ьщ сол к е зе ц д е п ем1рш1ц кы зы кты оки гал ары н ы ц
б1р1 - оньщ Самараныц масондар уйымы бел 1мшесш куруга катысуы
еД1.
Элиханньщ ем 1рш щ тарихи кундерш таб ел ей беруд1 сел де болса
узш , ш амалап масондьщ тыц м е т ы ж айы нда жэне онда Элиханга
нелш тен орын табы лганды гы н эцп м елеш н .
М асондар мен б и л ж
Ф ранцуз сез1 масонныц дэлме-дэл аудармасы - еркш тас
калаушылар. Б1рак каз1р де, будан б1рнеше гасыр бурыныракта да
масон бауырластыгыныц мушелер1 ездер1Н1ц бастапкы арналуы мен
аталуынан алшактап кеткен болатын.
Бауырластьщ сэулет енершде готика эспеттелхп турган ерте
орта гасырдыц ез^нде пайда болган ед1. Готикалы к соборлар
керермендерд1 зэул1М б ш к т т м е н гана емес, ездер1Н1Ц керкемд^к
менерл1Л1Г1мен, мус1ндер1мен, сэнд1 ыргактылыгымен, ш ыны
ернектер1мен баурайтын, олар каз!р де коздщ жауын алады. Сэулет
енер1н1н ондай ескертк1штер1н салу ондаган жылдарга созылатын.
Олардыц б1регейл1г1н1ц б1р гажабы - аттары беймэл1м шеберлер
оларды алдын-ала жасаган жобасыз-ак сала берет1Н.
С онды ктан осындай соборлардыц куры лы сш ы лары баска
кэсштестершен езгешелеу болатын. Ондаган жылдар бойы олар ез
уйлер1нен жырак, “ложа” (1ос1§е - лашык, уакытша мекен) деп аталатын уй-жайда туратын. Осындай б1р ложага жиырмага тарта адам
орналасатын. Уакыт ете осындай ложа мушелершщ 1с-эрекеттер1нде
ез1нше белек ерекшелжтер пайда бола бастайды. Уакыт озган сайын
олар ездерш тек кана коленерш1лер емес, сонымен бфге айрыкша
рухани М1ндетт1 аркалаушылар деп есептеуге айналады. Олар
ездер1Н1Ц кэс 1би купияларын ыждаЬаттылыкпен жасырып, езара
айрыкша т 1лде сейлесет1н, т.т. Содан кешн олардыц ез рэм1здер1,
ложа м у ш е л тн е кабылдаудыц курделенд1р1лген ережелер! пайда
болады. Олар ездер1Н “франкмасондар” деп атайды. Б1рте-б1рте ложа
мушел1Г1не коленерш1лер гана емес, баска да, собор салуга тшт1
катысы жок адамдар кабылдана бастайды. Сейтш, “практикалык
масондардан” езге “ рухани масондар” тобына окш ауланы п
шыгады. Рухани масондар кебшесе мистикалык 1Л1Мдерге, купил
37
сырлы рэсш дерге, бауы рласты к арасындагы карым-катынастарга
кызыгуш ыльщ танытатын.
X V II гасы рд ы н езш д е го ти к ал ы к м эн ерде собор салу азая
бастап, масон ложалары рухани 1здеш с б 1рш т 1ретш , адамдардьщ
бауырластыгы мен езара тез 1м д ш п н е п зш д е п рухани гибадатхана
салуш ылар б1рлесппне айналады. М асонды кты Еуропаныц барлык
ресми ипркеу 1 колдай коймады. А лайда оныц данкы арта туст1, оган
масон ложаларына муше болган атакты адамдардьщ Т131М1- ак дэлел
бола алады. Олардьщ арасында тэж киген бекзадалар мен б е л п л 1
ж азуш ы лар ж эне м узы канттар - Вольтер, М оцарт, Бернс, Гете,
Вальтер Скотт, тагы баска сол заманныц коптеген эй гш 1 адамдары
болган. М асон ложалары элеум еттш жагдайы, улты, дш и сеш мдер 1
эртурл 1 мыцдаган адамдарды нес 1мен тарткан? М асонды кта ложа
м у ш е л е р ш щ ф о р м альд ы болсы н озара т е ц д т м о й ы н д ал ган .
Ложа муш елер 1 кедейлж ке уш ы раган эрш тестерш е, табиги апат
курбандарына кемектесед!, кайы ры мды лы к ж асауга мэн беред 1, т.т.
Ложа мушелер! кабылдау рэс!М 1не, рэм 1здерге, жацадан муш елш ке
кабылдаганда оте ауыр сынактардан отк 1зуге коп мэн беред 1. Осыныц
бэр 1 белг1л1 бхр дэрежеде бауырластывда жацадан катыскысы келген
адамдардьщ л еп н барган сайын кобейте тусед 1.
Орыс дворяндарыныц масондыкка ел 1ктеу 1 басында кур модадан
калыспауш ылыктан туган болатын. Ш убэ келп рм ес дерек мынау:
1737 жылы Улы Лондон ложасыныц гроссмейстер! лорд Ловель капи­
тан Джон Филипст! “Бую л Ресейд 1ц” провинциалдьщ улы шебер 1 ет 1п
тагайындады. В1рак бул эмиссар ол Ш1МД1 тек оз 1Н1Ц кандастарыныц
арасы нда ган а таратты . Н агы з м асон ды к Б у к 1л Р есей д 1ц жаца
гроссмейстер! болып орыс кы зм етш щ генералы Джеймс К ейттщ
тагайы ндалуы мен байланысты басталады.
Ресейдег 1 масонды кты ц орлеу11 А лександар патш алы гы тусына
келед1. М ысалы, “Косылган достар” ложасыныц мушелер1 патшаныц
бауыры князь Константин, А.Х.Бенкендорф, граф И.А.Нарышкин
жэне баска 1р 1 лауазым иелер 1 мен б е л г т кайраткерлер 1 болатын.
Патшаныц оз1 1818 жылы “Уш 1з п ” ложасына согып кеткен. Онда,
бауырластардыц арасында орныккан эдетпен, ложаныц басшысы
патш ага “сен” деп сойлейд 1. Бул Ж огары м эртеб ел ш щ ж урег 1не
мулде жайлы тим ейд 1. Оныц устш е ложада кеЙ1нде декабристер
деп аталган агайы нды М уравьевтар, К ю хельбекер, Л унин, Бестужевтер ложадагы жиналыстарды Ресейд! болаш акта кайта куру
38
ж енш де тал кы л у га пайдалаты нды ктары н бш ген соц, ол барльщ
жасырын когамдарды , оньщ 1ш ш де масонды ктарын коса жабуга
шеним кабылдайды.
Будан кеш н масондьщ узакка созылган сексен жыл бойы езгеше
б1р асты рты н уйы м га айналды.
Р есейдеп масонды ктьщ кайта ерб уш щ бастамаш ысы М аксим
Ковалевский болды. Онымен коса князь Давид екеу 1, кайта орлей
келе ж аткан масондыктьщ ен жаркырап ш ы ккан ею лдер 1 ретш де,
“самодержавиеш тек кана масондьщ жецед 1” деген ортак ш ю рде
болды.
М .М .К о в а л е в ск и й ф р ан ц у зд ы ц “Улы Ш ы гы с” л о ж асы н ы н
ресейлш ложасын ашу туралы колдауын алады.
1905-1906 жылдары ею ложа орнайды: М эскеуде “Возрождение”,
ал С анкт-П етербургте - “Полярная звезда”.
Орыс масондыгында бурынгыша кебше аристократтар, эскерилер,
жогары лауазымды ш енеуш ктер ею лдер 1 емес, ж ангы ргандарыньщ
н е п з п уйткы лары интеллигенттер, Дума муш елер 1, земстволар мен
калалар ок 1лдер 1, университет профессорлары болатын. М асонды к
заны бойынш а ею ложа да француздыц “Улы Ш ыгыс” ложасыныц
бел1М1 болды.
М асондарды ц субел 1 бел!Г 1 кадет партиясы на карайтын, онда
да нег131нен ОК мушелер1 болатын. М асондарды ц едэу1р б ел 1Г1
М емлекеттхк Д ум а м уш елер 1 болды (О бнинский, Б екей хан ов I Думаныц, Ш ингарев, М аклаков - III - IV Думаныц депутаттары, Ко­
валевский - М ем лекегпк Кецест1ц мушес1). Ложада трудтьщ тардыц
да, социал-револю ционерлерд1ц де е к 1л д ер 1 болды. 1906 ж ы лы
ложалар тек кана кос астанада гана емес, сонымен б1рге 1р 1 ен д 1р 1с
орталы ктары нда да жацгы ра бастады.
Орыс м асонды гы ны ц сол к езец д еп когамдьщ -саяси окигаларындагы, турл 1 одактар уйымдастырудагы, Акпан революциясыныц
болуы ндагы рел! ж айы нда зерттеулер б е л п л 1.
А.Ф.Керенский С анкт-П етрбургтщ “П олярная звезда” деп аталатын масонды к уйымы басш ыларыныц б1р1 болган. Осы ложаныц
кернект 1 ек 1лдер 1н 1ц б1р1 былай деп жазады:
“...Столыпинн1Ц жэне оныц каптаган кузет1Н1Ц кез алдында
дерл1к, жиналыс атаулыныц соншалыкты каталдыгына карамастан,
масондык барльщ ережелер1мен, рэам д ерш тольщтай устанып
уйымдастырылды...
39
Ж ацадан депутаттар Пергамент, Бекейханов, Караулов, Розанов,
Головин (II Думаньщ бурынгы терагасы), князь М аксудов, генерал
Субботин, доктор Светловский кабы лданды ”.
Ложа мушелер! арасында Элиханньщ алдында аталган экспедициялардагы ерш тестер 1 Л.К.Чермак, С.П.Ш вецов болатын.
А .Ф .К еренский мен Э .Б ек ей хан ов А кп ан рев о л ю ц и ясы н ьщ
алдындагы кезецде уш рет кездескен. Олар ертурл 1 партиялардыц
кесемдер 1 болды. Сонда олар неге жолыгыскан?
О р е, олардыц кездесулер 1масон уйымыныц мудделерше катысты
болуы ы ктим алдау. А .Ф .К еренскийдщ ез басы езш IV Д ум ага
сайлаганнан кеш н лож ага белсене каты са бастады . Э лиханньщ
ем1ршщ Самарадагы кезещнде олар ек 1 рет кездескен жене сол туста
самарльщ масондар ложасы пайда болады.
Керенский эсерлердщ, Элихан кадеттердщ кесем 1 болатын. Оларды тек кана ложа б1р1кт1ре алатын едь А йтпакш ы, IV М емлекетт 1к
Думага Элихан мусылмандар фракциясыныц ек 1Л1 рет 1нде катыскантын.
Осы тан ы ст ы к кей^нде Э л и х ан н ьщ А к п ан р ев о л ю ц и я сы н а
катысуында улкен рел аткарады.
Ш угы л буры лы стар
Элиханга Конституцияльщ демократтар (кадеттер) партиясыныц
багдарламасы езш щ кезкарастарына ец жакыны болып керш етш .
Оныц кейб 1р муш елер 1 Ресейд 1ц келешек курылымымен, ягни ортак
ата зац б1р!К'прген, автономдык тулгаларга бел1нген федеративт!к
ку р ы л ы м м ен б ай л ан ы сты р а к ар асты р аты н . О лар будан “Улы
Р есейдщ ” гулденген1н елестетгп керетш . Олардыц п1к1р1нше, само­
державие бул уш ш алынбас бегет болатын.
Патша ую метш кулату кадеттер мен социал-революционерлердхц
гана емес, сонымен б1рге баска да кептеген саяси козгалыстардыц
максаты болды.
Б ф ак та, Элиханды казак автономиясын куру ж ен 1нде колдап
журген, масондар кесемдерш щ ыкпалдыларыныц б1р1 Обнинскийдщ
ез1не ез 1 кол салып, мерт болганынан кей1н, Элиханньщ партиядагы
да, ложадагы да жагдайы елс 1рецк 1рейд 1.
“Самар кезещ нде” оныц жерлестер 1 - семейлгктер оны Ресейд1ц
мусылман халы ктары ныц б1ршцп съез1не ез 1Н1Ц ек 1Л1 ет 1П сайлады.
40
Санкт-П етербургте 1914 ж ы лдьщ маусы мында еткен “М усылман
съезш е” 10 халы ктьщ ек 1лдер 1 катыскан болатын (35 депутат жене
мемлекеттш Д уманы н 6 мушес1).
1913 жы лы Э лиханны ц белсене каты суы м ен кеш ш ректе жана
калы п тасы п келе ж аткан “А л аш ” парти ясы н ы ц саяси органы на
айналатын “К азак” газетш щ алгапщ ы саны шьщты. Бул газеттщ
басынан бастап аягы на деш н алм аспаган редакторы Элиханны ц
узец п лес с е р т А хмет Байтурсынов болатын.
К ел 1мсек ко н ы стан уш ы л ар м еден и ет ж агы н ан ту р гы л ы к ты
халы ктан басым болган жагдайда кеш нгш ер ы щ р ш п кететш 1 тарихтан б е л г ш . Ал егер ею ж агы да б 1р-б 1р 1мен тепе-тец турса, онда
олар б 1рдей кукы кты пайдаланы п, е зш щ ултты к м ш ез-сипаты н
сактай оты ры п, дам и алады . О ры старды к а зак ж ерлерш е ж аппай коны станды ру тургы лы кты ж у ртш ы л ы кты ц эконом икалы к
курылысын кайтсе де езгер к к е уш ыратады. Тш тен хальщ тыц ем1р
суру м эселесш щ оз 1 ш ирыга тусед1. Автономияны сактау уш^н 61Л1М
мен модепиетт! кетеру, ултты к едебиетт! дам ы ту уш 1н куресу кажет
болатын. 031НД1К ерекш ел1п бар м едениет 1н, Т1Л1Н сактаган, ана
тптшде ез 1Н1Ц эдебиетан жасаган халык кана тэуелс13 ом 1р суре алады.
Сондьщтан да казак зиялы ларыны ц косемдерх езд ер1тц бастапкы
кадам дары н агарту кы зм етш е карай аударган болаты н. Э лихан
“К азак ” га зе т ш щ ш ы гы п турган кезец 1нде т у р л 1 сипаттагы ек 1
жузден астам макала бастырган: олардыц арасында саяси макалалар,
медени шолулар, ецг 1мелер, экономика жайында макалалар, елецдер,
талдау макалалар, классиктердщ аудармалары болатын.
1916
жылы Элиханныц Самарага жер аудару мерз 1м 1 аякталады ,
б1рак оныц Омбыга кайтуы на руксат ет1лмейд1. Ол енд 1 Орынборга
коныстанады да, кала мен бук1Л казак елкесш щ когамдьщ жумысына
араласып кетед 1. Келес 1 ж ы лы -ак жаца каланы ц езш де оны халы к
калальщ думаны ц жариялы ек 1Л1 ет1п сайлайды. Оньщ хальщ тыц
арасындагы беделш осыдан-ак керуге болуш ы ед 1.
Б 1р 1НШ1дуниежуз 1Л1к согыс журнг жатыр. 1916 жылдыц ш1лдес1нде
Патша казак журтш ылыгын тылдагы жумыстарга шакыртканы туралы жарльщ жариялайды. Табигатынан аттын кулагы нда ойнап ескен
казак Ж1п т т е р 1 атты ескер бол 1мш елер 1Нде согы суга ниет б1лд1ред1.
Ш ьщ кан ж арлы к дала ж уртш ы лы гы н ы ц зы гы рданы н кайнатты .
Д аланыц ер киырынан карсыластьщ толкулары бой кетере бастады.
Элихан мен оныц “К азак” газетш д еп узецг 1лестер 1 А.Байтусынов
41
пен М .Дулатов ж ерлестерш ж арлы кка карсы ш ы кпауга ундейдь
Олар эз 1рл 1Г1 жок, 6ЛС13 каруланган адамдардыц патша жарлыгына
багынбауы толкуларды ж азалау отрядтарыныц жанш ып тастауына,
кы руар кан теп ске екелш согатыны н жаксы тусш дь Элихан мен
оньщ узенг 1лестер 1 б1ркатар облыстарды аралап, кы рдагы лар алды нда орын алып оты рган жагдайды тусшдгрш, сез сейлейдь Олар
халы кка кандай ауы ртпалы к туссе де, орындау керектш н айтады.
Элихан оларга: “Б1з аздерм ен б 1рге боламыз” -дед1. Ол шынымененак алдьщ гы шепке арнайы барып, майдан штабы жанынан тылдагы
жумыстарга тартылган казактар, кыргыздар мен буряттардыц каж егп
турмыс жагдайын жасауды ез мойнына алган “туземдш бел 1м” деп
аталган куры лы м ды уйымдастырды.
Олардьщ сактанды ргандары сеуегейл1к болып шыкты - Торгай
мен Ж етюуда кетерш ген отрядтар талкандалы п, туган жерлершен
к у ы л д ы . А к п ан рев о л ю ц и ясы б а с та л га н д а Э л и х ан мен оньщ
узенг 1лестер 1 М инск 1де, округ ш табында болатын. Олар Орынборга
телеграмма согады:
“Ресейд 1н барльщ халкы на бауырластык, тенд^к пен азаттыктын
кун 1 туды. Ж ана ук1метт1 колдау уш 1Н казактарга б 1р 1гу керек. Жана
тэр т 1п т 1 ны гайту уш 1н баска хальщтармен бауы рласты к дэнекерд 1
куш ей ту керек. К уры лтай ж иналы сты н сайлауы на эз1рлену ке­
рек. Б 1рл 1К пен ед 1л д 1к уш1н куресщ дер! Кудайдан езге еш к 1мнен
сескенбендер, жана ук1метт1 Ж1герлене колдацдар, халы ктьщ муцм уктаж ы н ж октандар!”
Элихан А кпан револю циясы нан кеп ум1т кутт1: бил 1К басына
либералдар (М илюков, Чхеидзе, Керенский) келд 1 де, казак халкы
канауш ы лы ктан азат болады деген ум1т пайда болды. Оньщ устш е
сэу1рде Элихан У акытш а ук1метт1н К азакстан бойынша комисса­
ры болып тагайы ндалады . Алайда, булдыр киял еп -сэтте сеЙ1Л1п,
оныц мацайы ндагы бауырластары мен жолдастарына деген карымкатынасы езгеред1. Бил 1К басына жеткен оньщ партиялас жолдастары
мен “масонды к” бауырлары енд 1 “империяны каз 1рг 1 калы птаскан
ш екарада сактауды ” калап, казак халкы ньщ автономиясы н куру
Ж0 н 1ндег 1 оньщ усынысынан бас тартады.
Буган катты ашынып, ездерш щ бурынгы узенг 1лестер 1нен кудер1н
узген Э лихан кадет п артиясы нан ш ы гады да, е зш щ м асонды к
м 1ндеттемелер 1нен бас тартады.
Ол енд! ултты к “А лаш ” партиясы н уйы м дасты рум ен белсене
42
ш угы лдана бастайды. Осы туста ол Т ом скщ еп С1б1р автономиясы
съезше катысады да, онда СЖир Республикасыньщ курамы нда казак;
халкы на автономия беру жонш де шенпм кабылданады.
1917
ж ы лгы ж елтоксан да О ры нборда Е кш п п б у кш к азак ты к
курылтай ет ю зш п , онда туцгыш Казак автономиясы - Алашорда жарияланады. Оньщ туцгы ш терагасы болып Элихан Нурмухамедулы
Бекейхан(ов) б1рауыздан сайланады. Бул ш ын мэш нде тарихи окига
болатын. Ж эш бек хан заманынан кеш н алгаш рет б1ртутас К азак
м ем лекеп куры лган ед 1. Э ттен, бул куры лы м ны ц гумы ры копке
бармады. Ресейдеп бил 1кт 1 жаулап алы п, больш евиктер бурынгы
империяньщ бойына тутасымен ез бауы рларыны н ездер 1 кандарын
суша агы зган азамат согысын зорльщпен ен п зд ь
Большевиктер канаушыларга карсы “кызылгвардияльщ шабуылга
ш ы гуга” шакырды. Ал Алаш кесем дер 1 болаш ак демократиялы к
реформалардьщ басты шарты ретш де ец кекейкест 1 м ш дет ултты к
теуелс 13Д1к деп есептед1. 0 з ерекеттер1мен большевиктер улт-азаттьщ
козгалы ска деген сеш м д 1 ж окка ш ыгарды. Ресей халы ктары ньщ
кукыгы ж енш деп Декларация кур бос мел1мдеу болып калды. Котам
как жарылды. Оныц б1р ж агына колонияланды руга карсы курестен
вткен, б1рак Слб1р Д иректориясы немесе Комуч* казак автономиясы
ж агында болады деп ацгалдьщ пер есептеген, зиялы ларды ц белсенгер б о л т шыкты. Екш пп жагында халы ктарга, олардыц п р ш Ы к
салты, ултты к е р е к ш е л т , дэстурлерш е, т.б. карамастан тек кана
тапты к курес кана осш -еркендеуге м ум кш дш беред 1 деп есептеген
больш евиктердщ жактастары болды.
Осындай дай-дай болып белш удщ салдары нан К азакстан халкы
ту п к 1 М1ндет1 — ултты к в 31Н-ез 1 билеуден мулде алш ак кетт 1.
А лаш орда куры лган алгаш кы ж ы лы жас м ем лекеттщ карулы
ку р ы л ы м д а р ы баресе С1б1р автон ом и стер1м ен , б1ресе К ом учпен о д ак та сы п , б о л ь ш е в и к т ш 6 ИЛ1КТ1 К а з а к с т а н г а ж ол атп ай
Карсыласты.
Алайда, 1919 ж ы лды ц аягы нда алаш кесем дерш щ Слб1р ук1мет1
де, Комуч те казак автономистерш щ олармен одактаскандагы шарттарын орындау ойларында жок е к е н д т н е кездер 1 ж етп .
А лаш ордалы ктар больш евиктердщ удеп келе ж аткан екпш ш е
*Комуч (комитет членов учредительного собрания) - курылтай жиналысы
мушелершщ комитет!.
43
тоскауы л болган ж алгы з куш болатын. К азак уюмет1 мен оньщ
кесем ш щ екш щ б 1рш тандау жолы гана калды: не мэн-магынасыз
карсыласа беру мен кур кантон е жолы, не болмаса болыневиктерге
косылу.
К еш н п лер автономияны сактаймы з деп уагда берш , келксезд ер
устелш е ш акы рган болатын. Э лихан тургы ластары м ен акылдаса
келш , кещлдер1 каламаса да, ж алгы з жагымсыз шепимге, ягни куш
кеш еп душ пандары —большевиктермен одактасуга токтайды.
Э лихан тец к ер 1с болган бетте е зш щ “С ары арка” га зе т ш д е п
макаласында билшт! карулы кушпен алганы мен Уакытша ую мет
муш елерш туткы н га алганы уш ш большевиктерд1 катал сынга ала­
ды. Ол жана “ую м ет билшке найза мен айбалтаньщ купимен келд1”
деп беюте айтады.
Сондьщтан да Элихан Кенес ую м етш щ Алаш партиясына кеппр 1м
жасау жене оларды кенес мекемелершде кызмет етуге тартуга келю 1м
берген Каулысы ш ы кканына карамастан, Кенес ею м еп м ен будан
былай кы зм еттес болуга А лаш орда кесем дерш щ 1Ш1нен кел1С1М
бермеген ж алгы з ез1 гана болатын.
Оньщ ж ана о к 1метке деген “оп пози ц ияльщ ” кезкарасы уш 1н
большевиктгк ук1мет Элиханды К азакстаннан жер аударуга шепим
кабылдайды. А кан ез1Н1н туган елш е тагы бхр барып кайтуга бел
буады. Онда ол астырты н кетед 1. В1рак кырда хабар тез тарайды гой.
Оньщ алды нда-ак ж урт арасында А кан Улытауга бет алыпты-мыс
деген елд 1 елендеткен дабыл жайылып кетед 1.
Сапарыньщ сонгы бел1пнде Акан жол-женекей лаумен ж уредг
ЧК-Н1Н (ЧК - Чрезвычайная Комиссия - Тетенше Комиссия) аудандьщ
кызметкер1 е з 1Н1Ц е й г т ж е р л е с 1 Н 1 Н келе ж аткан ды гы ж айы нда
алдын ала хабардар болган-тын. О ган Э лиханды туган ауылына
жетк1збей кам ауга алу женш ен буйрьщ бер 1лед 1.
А уы лга так ал ган туста А кацды 1Н1С1 Смахан мен кызы Л иза
кут 1п алады. Олар оны б1рден турмеге экетед 1 деп корыккан бола­
тын. Сагитов арбаны б1р1нш1 болып карсы алып, ез уш не баруды
усынады.
С агитовтьщ ей ел 1 К аркаралы ньщ кы зы болы п ш ьщ ты, оньщ
уетш е Э ли хан м ен бгр м ектепте окы ган-ты н. Сол себ еп т 1 де ол
чекистщ уЙ1ш ц табалды ры гы н аттаганда ез1Н1н кластасын кер1п,
суйс 1не танданады. Ол да куаныш тан м ере-сере болып, б 1рден ас
ез1рлеу камына к1р1СТ1. УЙД1Н бикес! Смаханга, Л изага жене баска
44
б1р топ адам га уйге ю руге руксат е г п . Сагитов Э лиханнан кенир 1м
етш гендей: “М енщ колымнан бар келгеш осы. Буйрык солай. Мен
ертен С 13Д1 М эскеуге аттанды руга тш сп ш ”, - дедх.
К рем ль д э л 1здер1
С м ахан мен Л и за С ем ейге ертерек ш ы гад ы да, Л и за эк есш
босатудыц бхр шарасын карастыру максатымен эр 1 карай М вскеуге
тартады. М эскеуде Лиза езш щ Самарадан таны с курбысы Ираны
шарк уры и 1зд ей д 1. Ол тагды ры тан гаж ай ы и адам - князь Вя­
чеслав А л ексан д р о ви ч К угуш евтщ кы зы болаты н. К угуш евтер
байыргы князь тукы мы на жататын, олардьщ коптеген имениелер1,
кэсш оры ндары болатын, басы нда В олгада турган, сонымен коса
М эскеуде де, С анкт-П етербургте де уйлер 1 болатын.
Вячеслав Александрович Кугушев (1863 - 1944) университеттеп
ж ы лдарынан бастап марксизм идеяларына ел 1ктеген жэне Ресейд1Н
корнект 1 когам кайраткерш е айналган. Ресейдег! демократиялы к
козгалы стьщ жана басталган кезш де-ак ол Д митрий Благоев (1883)
тобыньщ м уш ес 1 болган, ал 1901 ж ы лдан бастап искралыктармен
ж а к ы н д ас ы п , п ар т и я б асш ы л ы гы н ь щ кейб1р тап сы р м а л а р ы н
орындап келген. Онын 1Ш1нде ол “Искра” газетш ш ы гаруга талай
рет караж ат тауы п берген. Оньщ социал-демократтар партиясы н
куруш ылардьщ б 1р 1 болган Василий Ш елгуновпен досты гы ерекше
болатын. Б1раз уакы т ол Самарада турган болатын, Элиханмен ол
сонда таны скан ед 1. Олардьщ балалары да достасы п кеткен-т 1н.
Сондагы И ринага Л иза бастарына тускен жагдайларга байланысты
ж ольщ иак ед1. К угуш евтер ж иы рмасы нш ы ж ы лдары М эскеудег 1
“Н ациональ” конак уш нде туратын, ол кезде онда коптеген кенес
жэне партия кызметкерлер1 м екендейтш . 031Н1н курбы сы н Л иза
сол уйден тауып алады. Ирина холлда басыр болып калган Василий
Ш елгуновпен шахмат ойнап отыр екен. Лизаны кергенш е Ира бар
ьщыласымен куаны п калды.
Лиза экес1Н1Н жагдайын айтканнан соц курбысы оны Ш елгуновка
ерт1п келд 1.
“Вася агай! Бул К1м екенш тапш ы, кэнекей”, - деп колка салады.
45
Ш елгунов алаканы м ен Л изаньщ бетш жайлап сипалап етш , сэл
ойланып барып: “Оу, бул Элиханньщ кызы гой, б1рак ол неге жылап
тур?” - дейд 1.
Лиза экесш щ туткы ндалганы жайында эцп м есш кайталап айтып
беред 1. Ш елгунов сэл гана ойдан сон: “Ертец мешмен б 1рге Кремльге
барасын”, - дейд 1.
Сойтсе, оган байыргы большевик ретш де Кремльге еркш ю руш е
болады екен. Ал оньщ кез 1 кермейтш болгандыктан, ол К1С1Ш жетелеуге б 1реуд 1 ертш ж уруш е руксат етш етш . С ей тш Л иза оган
ж олсерж болып, ол К ремльге барганда касына ерш ж уред 1.
Наркомнац (Улттар 1С1 ж енш деп Хальщ Комиссары) И.Сталиннщ
к абы л дау б ел м ес ш е к е л е д ь Ф оти ева И осиф В иссари он ови чке
В асилий Ш елгуновты ц келгенд1г1н хабарлайды . Ол оны б 1рден
кабылдайды.
Василий Николаевич екеуара болатын эн п м еш Лиза тьщдасын
деп, к а б и н е т т щ ес1Г1Н эдеЙ 1 аш ьщ кы р ап к а л д ы р ад ы . К ел ген
ш аруасыньщ мэн-жайын тэп т 1штеп ж епазген соц Ш елгунов Сталинге айтады: “Коба! М ен Элиханга кеп 1лд 1к беремш, оны М ескеуге
кундел 1кт 1жай поезбен экелуге буйырсайшы”. Сталин Дзержинскийге конырау шалып, Элиханды М эскеуге к у зе т а з ж етк 1зу ж ен 1нде
буйрьщ беред 1.
Ол кезде А канды О ры н борга экел1п, турм еге М .Д улатовпен
б1рге камайды. Оны кунш е бес-алты сагаттан тергейд 1. Содан б1р
тун! ек1 солдат жет1П келш , Э лиханга шык деп буйырады. Дулатов бопсалаудан секем алы п, одан тунде шьщпауын е т 1нед 1. Б1рак
Элихан: “Ш ьщ пауга болмайды. Не де болса тэуекел, - дейд 1. Б1рак
солдаттардыц сез 1 кец 1Л орньщ тырады, олар: “Б1здщ арам ойымыз
жок. Б 1зге |С1зд1 М эскеуге ж етк 1зу керек”, - дейдь
М эскеуге келгеннен кеЙ1Н Э лиханды С талиннщ кабылдауына
ш акы рады . Э зара э н г 1ме у зак к а созы лады . А кац ньщ е з 1 ойлары н ерб 1туде тетес1нен тартудан каш кактаганы ж айы н да кулш
айтып отыратын. Ал ш ы нды гы нда, ол Наркомнацтын е з 1н калай
устанаты н ды гы н б 1л м еген д 1ктен болган ж агдай ед 1. С тал и н н щ
кабинетш е кабылдауга келген адам уппн 01р гана орындьщ койылуы
калы птаскан болатын. Ол б1р-б1рден гана кабылдайтын. С ейт 1П, ол
каЬарлы кесеммен бетпе-бет екеуара гана жуздескен болатын. Сейтш
оты рганда Элиханга куйты ркы сурак койылады: “Слзд1н жактагы
коммунистерд1Н жагдайы калай?”
46
Элихан сэл ойланып барып жауап кайтарады:
“С1з ш ыгыста ацыз аркылы баяндау калы птасканы н б ш е а з гой.
Маган да соньщ б1рш айтуга руксат етщ1з. Элбетте, Слз Кожанасырды
бшес13. Ол елд! ж ш аралап, оларды кулю ге баты рып ж уред 1 гой. Б1р
сапарында ол б1р ж иы нга тап болады, колында бхр тагасы болады.
Одан “К олы цдагы не н эрсе?” - деп сурай бастайды . Н есреддин
оларга: “Бул менщ есеп м н щ тагасы гой. Бар арманым орындалу
упин маган уш тага мен бхр есектщ жетпей турган ы гой ”, - деп
жауап кайтарыпты.
К азакстандагы коммунистердщ жагдайын мен осылай сипаттар
ед 1м ”.
Ж ауап С талинге унап калады да, сэл к ш р ш барып:
“Эзгрге М эскеуде бола ту р ы ц ы з. Мен С1зге п этер мен жумыс
1зд ест 1р деп Т ерекуловка тапсы рм а берд 1м. М енщ СЛзге коятын
б1р гана талабы м бар - ел1Н13ге кайтып оралмацы з жэне де К ырга
ш ьщпаныз”, - дейд 1.
Э лихан карсы соз ай тп ай ш ы гы п кетед1. О ньщ ж агдайы н да
б1рдене айту м ум к 1нд 1Г1 болмады да гой. Ол ж алгы з калды. Оны
достары нан, туган -туы стары н ан , суЙ1кт1 1С1нен, ж алп ы бэр1нен
айырган болатын.
Оны Улкен К исловски й ш олак к о ш е с ш д е п 4-Ш1 у й д щ №15
коммуналды к пэтер 1не орналастырады.
Ол п этерден оган ею болм е мен ш агы н дэл1з бел1п беред1.
Дэретханасы, колонкалы ваннасы, б1рнеше устел 1 бар асханасы ортак
болатын. Бул пэтердщ табалды ры гы н мен 17 жасымда, П итердеп
и н сти ту тк а тускен1мде аттады м . КеЙ 1Н1рек мен аспи ран турада,
мамандык жет1лд1ру курстары нда окып ж урген 1мде талай рет болдым. Он бес жыл бойы мен бул пэтерде талай кундер1мд1 етю зген
ед1М.
Б1р жолы (1967 жылы, элде бурынырак па екен) Л иза апай маган
“Ю н ость” ж у р н ал ы н д а кн язь К угуш ев ж ай ы н д а ж ар и я л ан ган
макаласын окуга берд 1. Мен оны окып болган сон ол маган Элиханды
босатуга байланы сты мен осы ньщ алды н да б аян даган хикаяны
э н г 1мелеп берд 1. Энг1мес1Н айтып болып, ол муная курс 1нген ед 1.
Б1раз ундемей отырды да: “ Ал Ирина Вячеславовна эл 1 де бар. Мен
оньщ телефоны н зорга дегенде тауы п, кездесуге ниет б ш д 1рген
ед1м. Б1рак ол одан бас тартты. Экпелепт!. М акала ш ы кканга деш н
47
ондаган ж ы лдар бойы оны еш ш м 1здеген емес дедь Я гни, езщ дей
достар дегеш м нщ бэр1 сондай болып шыкты.
М ен щ ом1р1мнщ де т э т т 1 С1 ш ам ал ы б о л га н ы н ол к а й д ан
уксы н”.
М эск еу - жер аудары лгандар мекеш
У лкен К и сл о вск и й ш олак к о ш е с ш д е п уй Э л и х ан н ьщ ем1р
сапарыньщ соцгы турагы болган ед 1. Герцен кеш есш ен ш ы кканда
ш олак кеш ен щ сол ж агы ндагы орналаскан коп кабатты тургы н
уйлердщ арасында оньщ экетш бара жаткан айы рмаш ылы гы ша­
малы болатын. Кос жактаулы ж алгы з ауыр есш орта тусы нда лифт!
бар дэлхзге алы п юретш . Ол жогары кетерп ш тердщ алгаш кы у л п а
болатын - ш ыныланган, сы ртка аш ылатын ес 1ктер 1 бар, одан эр1
тер т кы рлы жуан бшеу тем 1рден кураган тор сиякты екш нп ес 1к
жасалган. Ондай лифт1ге К1ргенде оньщ ез 1не гана тон сарт-сурт,
ш иык-ш иык дыбыстарынан лиф тш щ козгалып келе жатканы, яки
токтап турганы ец жогаргы кабаттагы баспалдак алацы нда да анык
ест1Л1П туратын.
П этерге кдребер 1с ес 1ктег 1 коцырау туймелер! саны ныц когпчг1
сонша, алдымен токтай турып кай туймеш ен 1 басу керектп пг зерттеп
алу керек болатын. Бгр сезбен айтканда - коммуналка. Ол деген С13
накты б 1реуге коцырау ш алганда баска еш к 1м ест1мейд! деген сез
емес. Ол тургы ндарды ц эркайсысы ез 1не келген адам га ес 1КТ1 ез 1
ашсын деп едеЙ 1 жасалган болатын.
Дэл13 бойымен кез келген пэтерге етуге болады, ейткеш олардын
ес 1ктер 1 ж атакханалардагы дай ортак ы цгайж айлармен пайдалану
унин ортага шыгарылган. Уш п этер оц жагында орналаскан, сол
жагында, ДЭЛ13 туб1нде бгр гана пэтер болатын, ал кас бет1ндег1
тупте Элиханньщ пэтерш е к1рет1н ес1к болатын. 1955 ж ы лы мен осы
пэтерге алгаш аяк басканымда Лиза апай кшгкене гана жарыгы жок
К1ребер1С1 (оган тек кана диван мен тш м д е й етпен1Ц карсысында
ж азу у стел 1 койы лган болаты н) мен 1ШК1 аулага караган улкен
терезес 1 бар орташ а белмеш гана паналап отыратын. Ол белмеде
сы кы рлауы к еск1 шкаф, К1таптар мен ыдыс-аяк койылган сервант
пен тесек туратын. Согыстан майор атагымен оралган доцент Лиза
апайы мы з осы ндай жагдайда тураты н. Элихан усталганга дейш
олардьщ тагы б1р белмес! болы пты , оны кеш нде керш1С1не алып
48
берген. Он бес жыл бойы осы пэтерге согып ж ургеш мде, кейде тш-п
турганы мда да мен оньщ кабыргаларынан не Элиханньщ , не болмаса
оньщ куйеу 1 Смагул С едуакасовты ц кэртоткесш керген емесшн.
Себеб 1 ол дегеш щ з катер тец щ ру 1 мум кш ед 1.
У йдщ е з 1 каланы ц к е р н е к п аум агы нда орналаскан болатын.
К еш енщ б1р шет1 К алинин кеш есш киып, ал екш пп ж агы Герцен
кош есш е шыгатын. Одан К ремльге он минут 1ппнде ж етуге бола­
тын. Улкен Кисловский кеш есш де кептеген э й г Ы адамдар туратын.
Ж олды ц карсы б етш д е к и гаш тау орналаскан т е р т кабаттты уй
болатын, онда Денсаулык сактау Халкомы Семашко туратын. Ол
согыстан к еш н п жылдары Л иза апай жумыс ютеген медициналы к
институттыц кафедра мецгеруш 1С1 болатын. Сол уйде кептеген э й г т
медик-галымдар туратын.
Элиханны ц эйел 1 Ольга Яковлевна 1918 жы лы кайты с болады
да, мэскеул 1к пэтер1нде кы зы Лиза мен улы Окггаймен (Сергеймен)
турады . Лиза апай Смагул С эдуакасовка турмы ска ш ы кканда да
экес 1мен б1рге тура беред1. Смагул мен Лиза апайдыц улы Ескецщр
(Кенка) де ез 1Н1Ц тутамдай гана вм1рш осында етк 1зген. Сол пэтерден
ол согыс басында халы к жасагы на аттанады. 0 к 1тай агай осында
мектеп б т р ш , Тау-кен институты на тусед 1, ал Лиза апай медицина
институты н б 1Т1ред 1. Бул пэтерде осындай кы мбатты адамдардыц
рухы сакталган. Студент болган ж ылдарымда мен Элихан ж айында
б 1лет 1Н1М шамалы болатын. Экем мен Лиза апай б 1здерд 1, ездер 1Н1ц
пайы м дауы нш а, басы арты к м аглум аттардан сактауга ты рыскан
екен. Заман солай болатын. Э йткеш 613 халы к жауларыныц туы стары болатынбыз. Дегенмен 613 осы петерд 1ц сонау ж иы рма ек 1НШ1
ж ы лгы иелер 1не оралайык. Сонымен, Элихан Отаны нан жыракта,
езш е бейтаныс жагдайда, колында балалары, жумыссыз, келешектер 1
туралы ешб1р ум^ттен ада куйде. Терекулов Сталинн1ц тапсырмасын орындап, Элиханды Ресей халы ктары ныц О рталы к баспасына
ж ум ы ска орналастырады.
Сол жылдар жайында ш агын гана кужат былай дейд1:
1927 ж ы лгы 5 караш а № 115-Л
П I К IР
Азамат Э.Н.БОКЕЙХАНОВ 1922жылдын 14 желтоксанынан 1927
ж ы лды ц 1 казанына деЙ1н М ескеудег! КСРО Халы ктары О рталык
49
баспасыныц К азак секциясы ньщ эдеби кызметкер: болып кызмет
аткарды. Орталык баспадагы гы лы ми жэне эдеби кы зметш де азамат
Э.Н.Бекейханов казактардыц тш ш , шаруашылыгын жэне турмысын
тубегейл 1 бшумен катар, езш е жуктелген м ш деттерш е мейш нш е
адал карайтындыгы н кер сегп .
А зам ат Б екей хан ов 1927 ж ы лгы 1 казан нан б астап аткары п
келген эдеби кызметкер кы зметш ен ОРТАЛЬЩ БАСПА штатыныц
кыскаруына байланысты босатылды.
Бас редактордыц орынбасары
Хатшы
Великовский
Д урасс
1926 жы лы академик Ферсман Элиханды Рылым академиясыны ц А в то н о м и ял ы к ж эн е О д ак ты к р ес п у б л и к ал ар ы н зер тте у
ж еш н деп Ерекше К ом итетш щ жумысы на К азакстан бойынш а сарапшы ретш де шакырады.
Тап сол жы лы Адай уезш е ж е р г т к п ж уртш ы лы кты н ш аруа­
ш ы л ы гы н , эк о н о м и к асы н ы ц ж а гд а й ы н , т а б и г а т коры н ж эн е
медениетш зерттеуге 61 р топ кызметкерлер Ж1берш ед 1. Ж огарыда
айтканы м ы здай, Э л и хан га кы рга ш ы гуга ты йы м салы н ган б о­
латын, алайда экспедиция басш ылары катердш б эр 1 артта калды
гой деп есептейвд. Элихан уезге келед 1 екен деген лакап К^ырга тез
жетедь Ж ерлестер 1 оныц келу1не байланысты дайы нды гы н бастап
Ж1беред 1. Аса м эртебел 1 курм еттщ белг 1С1 рет 1нде Э лиханга арнап
жеке аппак КИ13 уй т 1Г1лед 1. Элбетте, ол жайында ол мулде бейхабар болгандыктан, еш бф алацдамайды. Топ ж етски п а Руденконы
Элиханнан белек орналастырады. А кац ауыл иелер1не Руденко каз1р
ез 1Н1ц басты гы екен 1н жене оны взамен б 1рге орналасты ру керек
е к е н д т н тус 1НД1рмек болады. Б1рак ацгал да акпейш казактарымыз
оган:
“Сен, Элихан, бгздщ ханымызсыц, сондыктан оцаша орналасуыц
керек! Ал сен1ц басты гы ца да 613 жаксы жататын орын дайындап
койдык”, - дейд1.
Кулес 1ц бе, жылайсыц ба мундай жагдайда. М эселенщ катерл 1С1
сол, жандайш ап “жаны аш ыгы ш тар” каш анда табы ла калады емес
пе, узынкулак алы пкаш па кауесет жацальщты тшст1 органдарга 131Н
суытпай ж етк 1зед 1. С ейтш , Элиханды 13 кы ркуйекте туткы ндап,
50
М эскеуге аттанды рады, онда оны Бутыр турм есш е камап, 15 кун
устайды.
Одан босаты лганнан кеш н болган жайды ез аузымнан естюш
деген оймен ол С талиннщ кабылдауына ез 1 суранады. Бул жолгы
кездесу суык етед 1. С талин оньщ алдына баягы э ц п м еш келденец
тартады:
“ Откен жолгы кеэдесу 1М13де менщ саган не айтканымды умыткан
жоксыц ба? Саган Кьгрга шыгып кереп жок едГ’.
Сол жы лдары Э лиханды академик С.Н.Ш вецовтыц басшылыгы ндагы ж умыстарга тартады. К е ш н п а былай деп жазады:
“...ж. Б ек ей х ан о в м е н щ б асш ы л ы гы м м ен етк131лген С1б1р
тем 1р жолыньщ Челябинскщ ен Томсюге д е ш н п аумагындагы мал
шаруашылыгыныц экономикасын зерттеуге катысты. Осы жумыстьщ
нетижес1нде казакы кой мен казак кой ш аруаш ы лыгы жайындагы
жан-жакты монография 6Л1 кунге деЙ1Н осы тектес зерттеулерд1ц ен
теу 1р 1 болып отыр.
...Осымен катар б1р мезг1лде ж. Бекейханов баска да жумысты
ты нды рды - каз 1р г 1 К азакстанны н солтуст1к б е л т н д е п 1р 1 кара
мал туралы монография курастырды, ол койды зерттеген жумыспен
коса бастырылды.
Казакстан экспедициясы ны ц эконом икалы к отрядыньщ
курамында ж. Бекейханов Казакстаннын ен зерттелген бел1Г1 - Адай
ел1Н1Н статистикальщ-экономикалык жене турмыстык жагдайы ту­
ралы зерттеулер жург 13Д1.
Э.Н.Бекейхановтьщ барльщ гы лы ми енбектер 1 автордьщ зерттеу
такыры бын терен б 1лет 1НД1Г1мен, мукиятты лы гы м ен, материалды
1р 1ктей б 1лет 1нд 1г 1мен жэне соньщ бэрш ерекше кунды да сапалы
ететш сирек ы ждаЬаттылыгымен ерекшеленед 1.
1928 жылгы 5 кантар”.
О р та л ы к б асп ад ан б о саты л ган н а н к е ш н Э л и х ан отб асы н а
караж ат табу упин б1рнеше жерде катарынан жумыс ютей бастайды.
Сол кезде оны Л енинград университетш щ профессоры кызмет 1не
бек 1тед 1. Кесте бойынш а ол солтуст 1К астанага барып турады. Ол
жерде ол Пулков кыраттарында, обсерватория манынан пэтер жалдап
турады . Б1р жолы менщ экем, Райымжан, Ташкент университет 1нен
ш ы гары лганнан кеЙ1Н, ез1Н1н агасына конакка барады. С ейт 1П, олар
П итерде Пулков кы раттары н да кездескен болаты н. Экем маган
51
Элиханньщ ойлап тапкан тацгаж айы п эдю темелш т э с т туралы
айты п оты руш ы едь Ол биология ф акультетш щ студенттерш ен
емтихан кабылдап жатады. Профессор мен студенттер жолыгысатын
ау д и то р и яд а ем ти хан б и л ет тер 1 ж ай ы л ган устел кой ы лм аган .
Олардьщ орнында гулдер, буталардыц сабактары, турл 1 е с 1м д 1ктер
толы улкен ваза турган. Емтихан тапсыруш ылар е а м д ж т е р д щ бхргн
суырып алып, сол турал ^.1 м укият жауап ез1рлеуге тш с болатын.
Элихан осы туста да ж анаш ы лды гын таны ткан ед1.
У р ей л 1 ж ы л д ар к ы сп агы т е н е б астад ы . Т уган ел д ен оньщ
узенгш естерш щ туткы ндала бастаганы ж енш де жан турн и к п рер
хабарлар келш жатты. О зш щ окш ауланганын жэне ж алгы зды гы н
ол ез 1 де сезш етш .
С а п а р л а п к е л е т ш ж е р л е с т е р 1 У лкен К и с л о в с к и й ш о л ак
кеш есш деп пэтерге согуын да б1ртш-б1ртш сирете бастады. Сол б1р
кезецде Э лиханга М ария Пешкова б1рнеше рет келш -кетш журедь
Саяси кугы н-сургш жылдары ол “Кызыл К рестщ ” мемлекетт 1к емес
Кы
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
3 395 Кб
Теги
belge, 4572, kundu, bar, bkeyhanov, tken
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа