close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4585 kamalieva k saken seyfullinnin agartushilikh khizmeti

код для вставкиСкачать
1
5
S b& fc *
К
К. КАМАЛИЕВА
СӘКЕН
СЕИФУЛЛИННІҢ
АҒ АРТУШЫЛЫҢ
ҢЫЗМЕТІ
*• V
А Л М А ТЫ «МБКТЕП» 1983
Ь
^
І
.
З
-
Х
с
К ,fe '
* . . .
ц
,
Я
Бұл кітапшада Қазақстанда Совет өкіметін орнатушылардың бірі, революционер-ақын Сәкен Сейфуллиннің көп
қырлы қызметінің бір саласы — ж аңа оқу-ағарту ісінің көрнекті ұйымдастырушысы, педагог—ұстаз ретіндегі еңбегі қарастырылады. Сонымен катар акын творчествосының оқушы
жастар үшін тәрбиелік мәні де арнайы тақырып аясында сөз
болады.
Щ
Еңбек мұғалімдерге, студенттерге, тәрбиешілерге арналған.
■'
щ
■■
л
ма змұны
|
{Щ
ej
-и
V
Кіріспе
(
3
I. С. Сейфуллиннің қоғамдық-саяси және педагогикалық көзқарасының қ а л ы п т а с у ы ................................................................. 6
II. С. Сейфуллин — Казақстанда советтік халық ағарту ісінің
ұйымдастырушысы
.................................................................18
III. Сейфуллин — халық мұғалімі
50
IV. Сейфуллин көркем творчествосындағы оқу-білім, тәрбие
мәселесі
......................................................... .......
61
V. С. Сейфуллиннің педагогикалық публицистикасы . . .
VI. С. Сейфуллин — қазақ әдебиеті оқулықтарының авторы
.
К
!
J
1
j
і
j
j
j
1
87
92
4306000000— 018
263— 82
404 ( 05 )— 83
Издательство «Мектеп» 1983
КАПИЯ К А М А Л И Ғ В А
1А
f
|[
ТПт?
ТВОРЧЕСКОЕ НАС
И‘ НРАВСТВЕННОЕ
P it
ИБ
Редактор Ж . Сахиев
Техн. ред. Л. Тулькибаева
Худ. ред. Ш. Байкенова
Корректор Б. Жағипаров
пвивлвь
педагоги ского
1984
I
иноти
Сдано в набор. 29.12.82. Подписано к печати 20.10.83. УГ № 19176.
Формат 84Х1087за. Б ум ага типогр. № 3. Гарнитура литературная. Печать
высокая. Объем п. л. 3,0. Уел. изд. л. 5,04. Уч.-изд. л. 5,29. Т ираж
3000 экз. З а к а з № 4353. Цена 30 коп.
Издательство «М ЕҚТЕП » Государственного Комитета Казахской ССР
по делам издательств, полиграфии и книжной торговли. 480016,
Алма-Ата, пр. Абая, 143.
Типография оперативной и билетно-бланочной продукции производ­
ственного объединения полиграфических предприятий «КІТАП» Госу­
дарственного комитета Казахской ССР по делам издательств, полигра­
фии и книжной торговли, 480016, г. Алма-Ата, ул. К. М аркса 15/1.
І
я%
а%
3
КІРІСПЕ
Өзінің бүкіл саналы өмірін, күллі творчествосын революцияның ұлы ісіне арнаған жалынды революционер,
көрнекті мемлекет қайраткері, қ а з а қ совет әдебиетінің
негізін салушы Сәкен Сейфуллиннің азаматтық, ақындық жарқын бейнесіне деген жалпы халқымыздың да,
ғылыми жүртшылықтың да ықылас-ынтасы ала бөтен.
Ол жайында ж азылған толып ж атқан мақала, естеліктерді, әр ж анрда дүниеге келген көркем туындыларды
айтпағанда, Сәкеннін. өмір жолын, әдеби мүрасын тұтас
алып, ғылыми түрғыдан егжей-тегжейлі қарастырған
іргелі монографиялық зерттеулер де ж ар ы қ к ө р д і 1.
Москвада шығатын «Тамаша адамдар өмірі» сериясында Қазақстаннан түңғыш рет ж ар ы қ көрген кітап та
«Сәкен Сейфуллин» 2 деп аталады. Ақынныц революциялык мемлекет, қоғам қайраткері ретіндегі қызметіне арналған еңбек жазылды 3. Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен
творчествосын жоғары оқу орындарында арнайы оқып
үйренуге, ғылыми зерттеуге арналған қ а з а қ әдебиеттану
ғылымындағы түцғыш семинарий4 жуырда баспадан
шықты.
Алайда сонын өзінде көп қырлы талант иесі Сәкен
Сейфуллиннің сан салалы тарихи қызметінің барлы қ
ж ағы түгел қамтылып, жете танылып болды деп ешкім
де айта алмаса керек. Осындай арнайы әңгімелеуді керек
ететін сала — оның оқу-ағартушылық, педагогтық қызметі. Ж ұ р тк а белгілі, С. Сейфуллин ірі педагог, там аш а устаз, советтік Қ азақстанда социалистік оқу-ағарту ісінің
алғаш қы аса көрнекті ұйымдастырушысы болған кісі.
Сәкеннің осынау баға жетпес еңбегі ол жайында жазылған ірілі-уақты жүмыстарда тиіп-қашып қана айтылатыны болмаса, қазірге толық қарастырыла қойған жоқ.
Біз бүл кітапшада аз да болса осы олқылықтың орнын
толтыруға тырыстық...
1 Е. Исмаилов. Ақын және революция (1964); М. Қаратаев
«Асау тулпар» («Эпостан эпопеяға»), «Социалистік реализмиің к а ­
зак прозасында калыптасуы» (1965); Т. Кәкішев. Октябрь өркені
(1962); С. Кирабаев. Сәкен Сейфуллин. Творчестволык жолы.
2 Т. Какишев. Сакен Сейфуллин. М., «Молодая гвардия».
3 Т. Жангельдин. Сэкен Сейфуллин. Алматы, «Қазақстан» баспасы, 1965.
4 С. Кирабаев. Сэкен Сейфуллин. Семинарий. «Мектеп» баспасы, 1982.
3
С. Сейфуллин өз кезінің байырғы оқу орындарының
бірі — Омбының оқытушылар семинариясында мұғалімдік білім алып, педагогика тарихын, арғы-бергі әйгілі
педагогтардың еңбектерін терең оқып үйренді. Сәкеннің
өзінің осы білімдерін былайғы мүғалімдік-ұстаздық жұмысында творчестволықпен шебер қолданғанын дәлелдейтін деректер сақталған. Оның кейбір оқыту әдістері,
соның ішінде орыс тілін қ а з а қ балалары н а ана тілі
арқылы оқыту әдісі күні бүгінге дейін өз бағасын жойған жоқ.
С. Сейфуллин 1917 жылғы буржуазиялық-демократиялық февраль революциясынан бастап А км олада Со­
вет өкіметі орнағанға дейінгі аралы қта да мектепте,
кешкі курстар мен Ақмола училищесінде с а б а қ бере
жүріп, бүкіл уездің оқу-ағарту ісімен мықтап шүғылданды. Мектептер ашу, кадрлар даярлау, мүғалімдер
арасында үгіт-насихат жүргізіп, оларды большевиктер
ж ағы на тарту т. б. саяси-ағарту жұмыстарын жүргізді.
Байшыл-ұлтшылдарға, үстем таптың басқа д а кертартпа, реакцияшыл идеологтарына қарсы ымырасыз күрес
жүргізе отырып, оқу-ағартуда революциялық-демократиялы қ принциптерді табандылықпен қорғады. Ал А к­
молада Совет өкіметі орнағаннан бастап ақтарды д контрреволюциялық төңкерісіне дейінгі аралы қта (1918 жылғы 4 июнь) Ақмола уездік совет басшыларының бірі әрі
оқу-ағарту саласына ж ауапты адам ретінде өзінің ж анына ж ақы н бүл іске зор жігермен құлшына кіріседі.
Лениннін, Коммунистік партияның нұсқауларын ж үзеге
асыра отырып, советтік мектептер ашып, еңбекші таптың
үл-қыздарын қабылдау, ж аң а д ан мүғалім кадрларын
даярлап, ескілерін совет өкіметі ж ағы н а тарту т. б. істерінде аз ғана уақыт ішінде көп іс тындырды. Осындай ауқымды да жігерлі қызметінің нәтижесінде Сәкен Сей­
фуллин мүғалімдер жүртшылығы арасында зор беделге
ие болды. Кейін ол актарды ң түрмесінде ж атқ ан д а мұғалімдер одағы советтерінің оны қам аудан шығарып алу
жөнінде әлденеше рет арызданулары осынық айғағы.
Қ азақстан да совет өкіметі бірж олата орнағаннан былайғы жерде Сәкен Сейфуллин оку-ағарту майданынан
Қол үзген жоқ. Совет өкіметінің алғаш қы ж ы лдары н да
республика Халық Комиссарлары Советінің П редседа­
теле Халық-ағарту халы қ комиссарынын, орынбасары,
мәдени-ағарту жұмысы жөнінде күрылған әр түрлі мем4
лекеттік комиссияларды басқарушы ретінде партияның
оку-ағарту саласындағы лениндік саясатының жалынды
жаршысы, халыққа білім беру ісін талантты түрде ұйымдастыра білген көрнекті қайраткер болды. Мәдениеті
кенжелеп қалған, жаппай сауатсыз, ж артылай көшпенді
елде оку-тәрбие жүмысын ж аң аш а шешіп, аз уақытта аса
зор нәтижеге жетудің тарихи ғана емес, ғылыми-педагогикалық, практикалық та маңызы бар.
Сәкен өмірінің ақырына дейін мектептермен, жоғары
оқу орындарымен тікелей байлатшсты болды. Ол — оқушылар мен студенттерге арналған алғашқы қ а з а қ әдебиеті оқулықтары мен хрестоматияларының да авторы.
Ал олардың кейбіреуі өзінің ғылыми-методикалық қүнын
күні бүгінге дейін жойған жоқ. С. Сейфуллиннің Қазақстанда педагогикалық жоғары оқу орындарын ашып,
оған білгірлікпен басшылық ж асаудағы еңбегі де айтарлықтай. Ол бул институттарда көптеген жылдар қ а з а қ
әдебиеті тарихынан лекциялар оқыды. Оның шәкірттерінің арасынан белгілі қоғам, мемлекет қайраткерлері,
ғүлама ғалымдар, өнер саңлақтары мен дарынды суреткерлер көп шықты. Олардың бәрі де үстаздарының телегей-теңіз білімін, педагогтық керемет шеберлігін, жеке
басының асыл өнеге-үлгісін асқан ризашылықпен, мақтанышпен айтып та, жазып та келеді. Олай болса Сәкеннің
жеке басының үлгі-өнегесі, ұстаздық-азаматтық тұлғасы, оқытушылық қызметі зер салып танып білуді, ар­
найы зерттеуді керек етеді. Шәкірттерінің өмірінде дәл
Сәкен Сейфуллиндей жарқын із қалдырып, шынайы
сүйіспеншілігіне ие болған, соншама ірі түлғалар тәрбиелеп өсірген үстаздар санаулы-ақ болса керек.
Қазақстанда мәдениет революциясын жүзеге асыру
проблемалары жөнінде С. Сейфуллин республикалық
баспасөзде жиі жазып отырған публицистердің бірі.
Оның бұл тақырыптағы кейбір м ақалалары өзінің актуальдылығын әлі күнге жойған жоқ. Д ауы лпаз ақынның педагогикалық ой-пікірі, көзқарастары көркем
туындыларында да мол көрініс тапқан. Ол заңды да.
Сол себепті педагог-ұстаз Сәкенді ақын-жазушы Сәкен
аркылы да тереңірек тануға талпыныс жасалды.
Сайып келгенде, оқырманға үсынылып отырған бұл
кітапша С. Сейфуллиннің Қ азакстанда Советтік оқуағартуды уйымдастырушы кернекті қайраткерлік, педагогтық, үстаздық қызметін баяндауға арналған.
5
I. С. Сейфуллиннің қоғамдың-саяси және педагогикалың
кезқарасының ңалыптасуы
Ф. Энгельс өзінің данышпан көрегендікпен ж азған
хаттарының бірінде шығыстың артта қалған елдері үшін
Россияның прогрестік роль атқаратынын атап көрсеткен
еді. Қазақстанның Россияға өз еркімен қосылғаннан
кейінгі дәуірде, әсіресе өткен ғасырдың екінші жартысы
мен XX ғасырдың бас кезінде қ а з а қ жерінде болған
экономикалық, саяси-әлеуметтік, мәдени өзгерістер үлы
ойшылдың осы тұжырымының айқын дәлелі болды. Қазақстанның Россияға қосылуының прогрестік нәтижелерінің әсері экономика саласында да, саясат пен мәдениет саласында да бұрынғыға к ар аған д а нақ осы дәуірде өте зор болды,— делінген Қ а з а қ ССР тарихында.
Қ азакстан бұған дейінгі ш аруаш ы лы қ пен мәдени
ж ағы нан түйықталудан арылып, Россияның алдыңғы катарлы экономикасы мен мәдениетінің пәрменді ықпал
ерісіне тартылды».
Соның нәтижесінде өткен ғасырдың соңына қ ар ай
көп заман надандық шырмауында болған бұл өлкеде
қоғам ды қ ой шұғыл дамып, мәдениет, оның ішінде оқуағарту ісі тез ж андана бастады. Орыстың алдыңғы қатарлы озық мәдениетінің игі әсері арқасы нда қ а з а қ
халқының ішінен Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев секілді аса көрнекті ағартушы-демократтар
шықты. Ал олар қ а з а қ мәдениетінің былайғы жердегі
дамуында баға жетпес роль атқарды. Атап айтқанда,
қ азақты ң Октябрь алдындағы дем ократиялы қ мәдениетінің маңдай алды өкілдері, солардың ішінде С. Сейфул­
лин де, осы үш алыптың ізбасарлары болды. Бұлардын.
бәрі де кездейсоқ ж ай т емес еді, тарихи қаж еттілік, к а ­
з а к коғамында болып ж ат қ ан ж а ң а өзгеріс, құбылыстардың көрінісі болатын. XX ғасырдың бас кезінде бұл
ж аңалы қ, өзгерістер жедел дамып, терендей түсті. Оған
Қ азақ стан ға маркстік-лениндік идеологияның енуі ора-
сан зор эсер етті. Қ аза қ жерінде өнеркәсіп орындарының
дамып, қ а з а қ жұмысшы табының құрала бастауы, жасырын революциялық ұйымдардың құрылуы, 1905— 1907
жылдардағы революциялар, 1916 жылғы ақ патшаға
қарсы ұлт-азаттық қозғалысы, 1917 жылғы Февраль буржуазиялық-демократиялық революциясы — осының бәрі
Қазақстанды ұйқысынан оятып, ұлы революциялық өрлеудің арнасына тартты. Ұлы Октябрьдің әзірлігі іспеттес болды. Біз ағартушылық қызметін арнайы сөз еткелі
отырған С. Сейфуллиннің балалы қ және жігіттік шағы
міне осы дәуірмен тұспа-тұс келді. Бұл туралы кейіннен
С. Сейфуллиннің өзі де былай деген еді: «Менің екінші
«оқуым» Нілді заводының машина жанындағы ұсталар
дүкенінде болды... Үсталардың дүкен күйінен, аласұрып жұлқынған машина әрекетінен, машина түрінен, жер
астындағы жүмыс істеп шығатын шахта, кен жұмыскерлерінің ж атақ, тұрмыс күйінен, завод үстіндегі тас көмір,
көк тас — көп үйген жұмыскерлердің тіршілік күйлерінен
алған сабақ кеңілге нық орнаған «тоқу» болды» *.
Сәкен (Садуақас) Сейфуллин қ а з а қ жері осындай
тарихи-қоғамдық өзгерістер туа бастаған кезеңде бұрынғы Ақмола облысына қарасты Ақмола уезіндегі Нілді болысының І-ші ауылында (қазіргі Қарағанды облысынын Ж а ң а р қ а ауданы) 1894 жылы дүниеге келеді.
Оның балалы қ шағы Сарыарқаның шексіз жазығын
қуалай көшіп-қонған көшпелі ауылда өтеді. Сәкеннің
әкесі Сейфолла орта шаруалы, өз еңбегімен күн көрген
адам болады. Сәкен ж ас кезінен-ақ туған өлкесінің табиғат сұлулығына көз тойдырып, зерек көңіліне түйіп
өседі.
Сәкен өскен ауылда дарынды ақын, әншілер көп болған. Сәкен жасынан солардың айтыстарын тыңдап, өлеңжырларына қанып өскен. Бұл оның ой өрісінің, сезімқиялынын қалыптасуына үлкен эсер етеді.
Белгілі әдебиетші ғалым Т. Нұртазин Сәкен өскен
елке туралы айта келіп: «Сарыарқа тұрғындарының ортаазиялық халықтармен ертеден-ақ экономикалық, мәдени
байланыстары болды. Орта Азия арқылы мұнда фарсылардың, арабтардың, түркілердің фольклорлық және
әдеби туындылары молынан еніп о ты р ған » 2 — дейді.
1 «Жаңа әдебиет» журналы, 1931, № 6—7, 16— 17-беттер.
2 Т. Нуртазин. Яркая жизнь. «Ленинская смена». 1964, 23 мая.
Сөйтіп, бала Сәкен қ а з а қ халқының бай ауыз әдебиетімен ғана емес, сонымен қатар Шығыс пен Орта Азияның
ежелгі және кейінгі зам андағы ғаж айып әдеби мұрасымен де ж ақсы таныс болады. Бұл оның білім аясын, таным ауқымын кеңейтеді.
Сәкен тату-тәтті, өнерлі семьяда, көңіл көзі ашық,
сергек сезімді ата-ана тағылымын алып өскен.
Сәкеннің өзі: «Әкем саятшы, ан, аулағыш, домбырашы, ақ ж арқы н адам, шешем әңгімеші еді» — дейді. Иә,
әкесі Сейфолла өз кезіндегі мәдениетті, әншілік дарыны
бар, әдебиет пен өнерді өте қадірлеген адам болған. Ол
Шығыстың есімі әлемге әйгілі Фердауси, Науаи, Низами,
Саади, Хафиз, Омар һ а я м сияқты ақындарынын туындыларыи, «Мың бір түнді» білген, сондай-ақ халқымыздың көптеген дастандары мен әңгіме-жырларын ж а т қ а
айтады екен. Ал шешесі Ж а м а л да өте ақылды әрі
мейірімді кісі болған, оның үстіне өлең-жырлар ертегіақыздарды нәшіне келтіріп айта біледі екен. Сәкен «Қыз
Жібек», «Қозы Қөрпеш-Баян сұлу», «Ер Тарғын», тағы
басқа дастандарды ең алдымен ана аузынан естіген.
Сәкеннің әдебиетке деген қүштарлығын қалыптастыруда әжесі Болғанның да әсері а з болмаған. Ол кісі де
қ а з а қ халқының ертегілері мен әңгімелерін, ж ы рлары н
ж ақсы білудің үстіне сүйікті немересіне ж ал ы қ п ай айтып беріп отырған.
Сәкен Сейфуллиннің туған шаңырағында өзінен бас­
ка тағы да алты бала болады. Інісі М әж ит Сейфуллин:
Сәкен солардың ішіндегі аса сүйкімді де акылдысы еді,—
дейді.
Сәкен әуелі ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Biр а к тілі, мәні түсініксіз, құр ж аттау ға қүрылған мұндай
оқу әрі көңілсіз, әрі тұрған бір азап еді. Мұның әр нәрсеге қызыққыш, сергек көңілді баланы қан ағатты рм ағаны түсінікті. Бүл оқуды әрі қ ар ай ж ал ғасты р а беруді
әкесі де қүп көрмеген.
Сәкен туып өскен ауыл орыс селендеріне ж ақ ы н бо­
лады. Сәкеннің әкесі оны орысша оқытуды арман етеді.
С. Сейфуллин 1931 жылы « Ж аң а әдебиет» ж урналының
сүрақтарына берген ж ауаптары нда бұл жөнінде былай
Дейді: «...Қиіз үйдің ішіндегі маздап ж ан ған оттың қасында өткізетін ү за қ кештер есімде, әкем мені алдына
алып отырып, менің орыс тілін оқуым кәрек бкәндігін
8
жиі айтушы еді. Ол менің орыс тілін үйреніп, өз халқым
үшін қызмет ететін кезім туралы армандады»
1905 жылы ол он бір жасында ауылға жақын жердегі
Нілді мыс қорыту заводындағы мектепке келеді. Б ірақ
онда орыс тілін білмей оқу қиын еді. Сондықтан әкесімен жақсы таныс орыс жұмысшысы Лаврентийдің үйіиде
түрып орысша үйренеді, бір жағынан оның үй шаруасына қарайласады. Сәкенді орысша сауаттаидыруда
Лаврентийдің әйелі Марфа Тимофеевна үлкен табандылық, тіпті педагогтық шеберлік танытады. Сәкеннің өзі
де кейіннен: «Мейірбан да елгезек сол кісі — мені орыс­
ша сөйлеуге де, ж азуға да бірінші болып үйреткен адам
еді», — деп еске алады.
Келер жылдың күзінде заводтағы орыс-қазак мектебіне түсіп, оны 1908 жылы мақтау қағазбен бітіріп
шығады.
Содан соң оқытушысы Склянкиннің кепілдеме хаты
бойынша Сәкен Ақмола (қазіргі Целиноград) қаласына
барып, ондағы приход мектебіне түседі. Бұл мектепте
екі жыл оқып, кейін үш кластық қал ал ы қ училищеге түседі. Сэкен мектепте, училищеде оқып жүрген кезінде
орыс тіліндегі көркем әдебиеттерді құныға оқиды. Осы
үш-төрт жылдың ішінде оның орысша білімі де едәуір
өседі. Сәкеннің алғашқы ұстаздық қадамы да осында
басталды деуге болады. Ол алыс ауылдардан келген
қ а з а қ балаларына біраз уақыт сабақ та береді 2.
Сәкен 1913 жылы Омбы қаласындағы оқытушылар
семинариясына оқуға түседі.
Ақмолада оқыған бүл ж ы лдарда Сәкеннің білімі,
өмір тәжірибесі біраз өсіп, ой өрісі кеңіді. Оған мынадай ж ағдайларды ң оңды әсері болды.
Сәкен қарш адайынан-ақ қ а з а қ аулындағы кедей-кепшіктің ауыр тұрмысын, қ а з а қ байларының озбырлығын,
даланы түмшалаған надандықты, патша әкімдерінің өктемдігін көріп өссе, енді Нілді заводы жүмысшылары
арасында болған үш жылда ол щахтерлардың қайғылы
ауыр тұрмысының, олардық билеушілерге қарсы наразылықтары мен толқуларының куәсі болды. ЬІбырай,
Асан, Үсен мен Арғын секілді ж үм ы сры ларды ң жан төзгісіз ауыр жүмьіетан қалж ы раған түрлеріне қарап жаны
1 «Жаңа әдебиет», 1931, № 6—7, 16— 17-беттер.
2 С. Қирабаев. Сэкен Сейфуллин. Алматы, 1966, 17-бет.
9
шошыды. Ол жүмысшылардың ереуілін осы жерде тұңғыш рет өз көзімен көрді. 1905 жылғы декабрьде жүмысшылар тау-кен өнеркәсіпшісі К. Э. Корноның атына
ж азған петицияларында өздерінің тұрмыстарын ж аксартуды талап етумен бірге, «көп ұзартпай земство
мектептері типінде 3 бөлімді тұрақты орыс-кырғыз ( к а ­
за к .— К. К.) мектебін с а л у д ы » 1 талап етті. Осы кез
жөнінде бертінде Сәкен Сейфуллиннің өзі де менің бірінші оқуым орыс әліппесі, орыс ж азуы болса, екінші,
есімде мәңгі қалған окуым — рудник жұмысшыларының,
шахтерлардың өмірі б о л д ы 2 деп жазды. Осының бәрі
бал а Сәкеннің жан-дүниесінде терең із қалдырды.
Осыдан кейін Сәкеннін, Омбыдағы мұғалімдер семинариясында үш жыл оқуы оның өміріндегі елеулі кезең
болды.
Бүл ж ылдар оның коғамдық ой-пікірінің дамуында
үлкен роль аткарып, ақын әрі прогресшіл ағартуш ы
ретінде қалыптастырды. Бүл жерде ол білімін байытып,
орыс мәдениетінің кәусәрінен сусындады. О зы к ойлы
орыс интеллигенттерінің ықпалымен ж а с Сәкен Омбыдағы қоғамды қ саяси ж үмыстарға белсене араласып,
бойына прогресшіл идеяны терең сініреді.
Омбы Батыс Сібірдің «білімдік нүктесі», мәдени орталығы бола тұра ү за қ ж ылдар бойы қарам ағы н а Ақмол а және Семей облыстары енген сібір аймағының ірі
орталығы болды. Осы жерден қ азақ ты ң д а л а л ы қ киіз
үйіне орыс кітаптарымен бірге прогресшіл ойлар мен
идеялар да ене бастады. Білімге сусаған к а з а қ ж астарының осындағы оку орындарына келуі жиі-леді. Қ а з а қ
халкьіның дана үлы Ш. Уәлиханов та бір кезде осында
оқып, «Европаға терезе ашқан» еді.
Ол кездегі Омбы кең-байтақ өлкенің әкімшілік орталығы ғана емес, сонымен катар Сібірдегі жүмысшы козғалысы орталықтарының бірі болатын. Қ а л а 1825 жылғы декабристер қозғалысына катысуш ылардың осында
жер аударылуынан басталған революциялық дәстүрлерге бай еді.
Сәкен Омбыға 1913 жылы — куатты қоғамдық-саяси
өрлеу кезенінде келді. Бүл ж ерде ол ж үмысш ылардың
революциялық бой көрсетулерінің куәсі болып, орыс
1 Революционное движение в
Алма-Ата, 1955, стр 102.
2 «Огни Алатау», 1964, 28 июня.
10
Казахстане
в
1905— 1907 гг.,
интеллигенттерінщ
прогресшіл өкілдерімен кездесті,
олардың патша үкіметіне қарсы сөздерін естіп, лекцияларын тыңдайды. Мұнда Сәкен Я. А. Коменский,
К. Д. Ушинский, Ф. А. Дистерверг, Э. Мейман сияқты
әйгілі педагогтардын еңбегімен тұңғыш рет танысты, ол
сонымен қатар орыс және дүние жүзілік классиканы қүмарта оқыды.
Омбы оқытушылар семинариясының архивтік документтері семинарияда басты әдебиет ретінде (олардың
өз бетінше оқығандарын былай қойғанда) Сейфуллин
оқыған авторлар мен шығармаларды анықтауға мүмкіндік береді. Олар мыналар: А. С. Пушкиннің — «Рус­
лан и Людмила», «Полтава», «Медный всадник», «Борис
Годунов», «Евгений Онегин»; Н. В. Гогольдің — «Мирго­
род», «Шинель», «Женитьба», «Ревизор»; М. Ю. Лермонтовтың — «Москарад», «Герой нашего времени»;
И. С. Тургеневтің — «Рудин», «Записки охотника», «Дво­
рянское гнездо»; Л. Н. Толстойдьщ — «Детство», «Война
и мир», «Севастопольские рассказы»; И. А. Гончаровтың — «Обыкновенная история», «Обломов»; Р. И. Фонвизиннің — «Недоросль»; А. Н. Островскийдің — «Бед­
ность не порок», «Гроза»; Н. А. Добролюбовтың —
«Избранные
критические статьи»; В. Шекспирдің —
«Макбет», «Король лир», «Гамлет»; М. Сервантестін —
«Дон Кихот»; Ф. Шиллердің — «Орлеанская девасы»
және тағы басқалар 1
Бұл Омбы мұғалімдер семинариясының өзіндік орнымен де байланысты еді. Семинария Батыс Сібірдегі байырғы оқу орындарының бірі және сол кездегі мүғалім
кадрларды даярлаудағы маңызды мәдениет орталығы
болды. Оны халық ішінде «Сібір университеті» деп
атады.
Семинария патша үкіметінің саясатына шексіз берілген оқытушылар әзірлеуге тиіс еді. Б ірақ XX ғасырдың
бас кезінде кен өріс алған революциялық-демократиялы қ қозғалыс оқушы жастар мен семинаристерді де
мол камтыды. 1905 жылдың күзінде семинария бүкіл
қал а оқушылары революциялық қозғалысының орталығына айналды. Бүл оқу орындарының басшыларын қатты қауіптендірді. Шектен шыққан қатал тәртіп, аяусыз
1 Омбынын облыстық
единицасы, 88-бет.
архиві.
115-қор,
1-тізбек,
101-сақтау
11
басып-жаншу әрдайым семинаристердің ашу-ызасын тудырып отырды. Оқушылардың кұдай жолы дегендермен, патша заңдарымен санаспауы, міндеттерін орындаудан бас тартуы, аш ық карсы лы ктары көбейіп, педагогикалық совет сайын талқы ға түсіп жатты.
1913— 1916 ж ы лдардағы семинарияның педагогикалык, советінде студенттер мен оқытушылардың демократиялық-революдиялық ағымға бой үру фактілері мәжіліс сайын күн тәртібінен түспей, оған карсы ш а р а л а р
қолданылып отырды. Мұны Омбынын облыстық архиві
материалдарынан айқын көруге болады. Мәселен, 1914
жылы 27 октябрьде өткен педагогикалық советте Сәкен
Сейфуллинге екі тоқсан бойы кешкі сағат 6-дан кейін
интернаттан шығуға тыйым салынсын деген шешім алынды. Тіпті соңына тілсіз де салып қойды. Дегенмен бүл
сияқты ш аралар революциялык ой-пікір мен іс-кимылд ар ға тыйым сала алмады. Семинарияның прогрестік демократиялық бағыттағы шәкірттеріне самодерж авиенід
А. П. Васильев, Г. И. Томп және сол секілді реакцияш ыл
ж андайш аптары емес, орыстың гуманистік озық мәдениеті дәстүрін ж ақтайтын алдыңғы қатарлы педагогтары айтарлықтай ықпал ж асап отырды. Ал бүл кезде
семинария қабырғасында там аш а білімді, оқыту мен
тәрбиелеудің методикасын шебер меңгерген мүндай педагогтар көп болмағанмен, ж о қ емес еді.
Олардың аудиториядағы лекциялары мен оның сыртындағы әңгімелерінде өз кезінін көкейтесті мәселелері
көтеріліп, тәрбиеленушілерді өз беттерімен ізденіп, білім
алуға үйретті, олар студенттердің ж алпы дамуына баса
көңіл аударып отырды. Бүл үстаздар шәкірттерін ғылымньгң соңғы ж аңалы қтары м ен таныстыруға да ерекше
мән беріп, прогрестік ой-пікірлерінің қалыптасуына игі
ықпал жасады. Өз пәндерін там аш а білетіндіктерімен,
лекцияларының терең мазмүндылығымен бүл педагогтар аудиторияны баурап алып, шәкірттердің сүйіспеншілігі мен қүрметіне бөленді. Семинария Уставының
қысымы мен әр түрлі шектеуге қарам астан, әлгіндей
ұстаздардың жол-бағыт сілтеуімен студенттердің алдыңғы қатарлы бөлігі өздерінің табандылығы мен талпыныстарының арқасында озық пікірлі интеллигенциямен жақындасып, тыйым салынған әдебиеттерді оқуға
қол жеткізді. Сондай үстаздардың бірі — орыс тілі мен
әдебиеті пәнінің мүғалімі А. И. Покровский еді. Сәкен12
мен қатар оқыған В. К. Ивановтың естелігіне Караган­
да, А. И. Покровский там аш а лектор, шешен әрі нәшіне
келтіріп оқығыш кісі болған. Ол әрбір сабағында орыс
тілі мен орыстың классикалық әдебиеті шығармаларының әсемдігін, ұлылығын ерекше әсерлі де нанымды
етіп терең ашып түсіндіріп отырған. Покровский семинаристерді әдебиетті, құдіретті орыс тілін сүйе білуге үйретті. Ол тек педагог қана емес, В. Г. Белинский,
Н. Г. Чернышевский, Н. А. Добролюбов, М. Горькийдің
демократиялық идеяларының жалынды насихатшысы да
еді. Ол антик дәуірі мен шетел әдебиетін де жетік білген
әрі студенттеріне соларды жеткізуге тырысқан. Оньщ
басшылығымен семинарияда әдебиет, ән-би кештері, семинаристердің бейнелеу жұмыстарының көрмелері жиіжиі өтіп тұрады.
Бұл кештерде орыс классиктері мен шетел әдебиетінің үздік туындылары семинария программасы талап
еткеннен гөрі анағұрлым терең де ж ан-ж ақты қарастырылып, классикалық музыкалар орындалып отырды.
Ж а с Сәкен осындай кештердің белсенді қатысушысы
ғана емес, сонымен бірге тікелей ұйымдастырушыларының бірі болды.
А. И. Покровский жасап, 1914 жылғы 23 январьдағы
семинария педсоветі мәжілісінде бекітілген осындай бір
кештердің программасына Н. В. Гогольдің, И. С. Турге­
невой, А. П. Чеховтың, Л. Н. Толстойдың, композитор
А. Г. Рубейнштейннің, Даргомыжскийдің және басқаларды ң шығармалары енді.
А. И. Покровский мен ән сабағынан беруші В. Я. Россихин тәрбиеленушілердің ән салып, хорға қосылып өлең
айтуына үлкен мән беріп, күш-жігер жұмсап отырған.
Соның арқасында көптеген семинаристер нотаға қарап
әуенді оқи және орындай білген. Курсты бітіргендердің
аттестаттарында: «Хорды басқара алады» деген жазул ар кездесіп отырады.
Семинарияда Сэкен Сейфуллин де қ а з а қ жастарының
күшімен әдебиет, ән-жыр кешін ұйымдастырды, онда
халы қ әндерімен, музыкасымен бірге өзі шығарған әндер
мен әуендері де орындалды. «С. Сейфуллин тірі кезіндегідей ұзын бойлы, үршықтай үйірілген сымбатты бозбал а күйінде қазір де коз алдымда. Неге екенін қайдам,
әсіресе оны семинария залында рояльда қ а з а қ өлеңдеріне ән шығарып отырған күйін анық елестетем. Ол би
13
әуендерін де сирек орындаған емес» 1 — деп ж а за д ы өзінің естелігінде В. К. Иванов.
Сәкен сабактан тыс уакытының бәрін әдеби кітап
оқуға арнады. Әуелі оның көңілін аударған А. С. Пушкиннің, М. Ю. Лермонтовтың, Н. В. Гогольдің, М. Горькийдіц кітаптары болды. «1916 жылы окытушылар семинариясында оқып жүріп, М. Горькийдің ш ы ғарм аларын қызыға бас алмай оқыдым. Біздің семинаристердің
арасында оның «Д ауылпаз туралы жыр», «Сұнқар тұралы жыр» және басқадай ш ы ғармалары ең сүйікті
ш ы ғармаға айналды. Горькийдің жолы сол кездін өзінде біздің бәріміз үшін идеал болды» 2 — деп ж азд ы кейінірек С. Сейфуллин.
А. И. Покровский — С. Сейфуллинге қай ж ағы н ан д а
көп ықпал етіп, оның ж ан -ж акты терең білім алып шығуына зор қам корлы қ ж асаған ұстаздарының бірі. Әсіресе оның (С. Сейфуллиннің) эстетикалық дүниетанымының калыптасуына елеулі де игі эсер етті. П окров­
ский тағлымы кейіннен Сәкеннің педагогикалық қызметі
мен ізденістеріне де көп жәрдемдесті.
С. Сейфуллин көзқарасының қалыптасуына атакты
ғалым әрі саяхатшы П. П. Семенов-Тяньшанскийдің серігі, Батыс Сібір, Оңтүстік Алтай және Қ азақстанны ң
бірқатар бөлегін тынбай зерттеген ғалым — осы семинарияның оқытушысы А. П. Сидельниковтың д а әсері
күшті болды. А. Н. Сидельников өзінің идеялық сенімі
жөнінен «сенімсіздер» қатары на ж атқы зы лған кісі болатын. Ол өз пәнінің там аш а білгірі болды, окушылардың бойында туған жерге, табиғатқа деген шексіз сүйіспеншілікті оята білді.
Семинаристер әр жылы оның басшылығымен туған
жерге экскурсияға шығып, ж ердің геологиялық күрылымымен, өсімдіктер дүниесімен танысатын, гербарийлер жинайтын. Сонан сон осы ж иналған м атериалдар
өңдеуден өтіп, практикалы қ саб ақтард а көрнекі қ ұ р ал
ретінде пайдаланылатын, семинаристердің сурет көрмелеріне қойылатын.
Мүндай экскурсиялар ж астарды көп нәрсеге үйретті.
Олар табиғатқа аялай қарап, оның байлықтарын бағалай білуге үйренді.
1 Бізде сақтаулы естеліктерден.
3 Е. И. Ривлин. Уроки о жизненном и творческом пути писателя.
«Русский язык в казахской школе». А-Ата, 1968, № 5, стр. 55.
14
Сол кездегі ауыр ж ағдайға қарамастан, А. И. Покров­
ский, А. Н. Сидельников сияқты окытушылардын ыкпалы арқылы семинарияда педагогикалық практиканы
ұйымдастыру мәселесі ж ақсы жолға қойылды. Бұл бол аш ақ бастауыш мектеп мұғалімдерінің педагогнкалық
білімін қалыптастыруда үлкен роль атқарды. Практика
семинария жанындағы екі кластық үлгілі бастауыш
училищеде өткізілді. Мұндағы «педагогикалық конференцияларда» оқушылардың ж азбаш а жұмыстары барлык семинаристерді қатыстыра отырып тексерілді.
Жастығына қарамай біраз дүние көріп, дала мен
қала жайларын көкейіне түйген талапты Сәкен жоғарыда аталғандай үстаздарының тікелей жол көрсетіп, кол
ұшын беруімен семинариядағы оқумен ғана шектеліп
қалмады. Ол өз бетінше көп жұмыс істеді, орыс әдебиетінің таңдаулы туындыларын қүмарта әрі мол оқудың
үстіне, қаладағы прогресшіл көзқарастағы адамдармен
кездесіп, солар арқылы жасырын әдебиеттерді де оқып
жүрді.
Сәкен осында өзінің революциялық көзқарасының
калыптасуына елеулі ыкпалы болған белгілі большевик
Ф. Березовскиймен, жазушы А. Сорокинмен танысты.
Кейіннен Ф. Березовский сол кездерді еске түсіре оты­
рып, Сэкен Сейфуллин туралы талай рет жылы лебіз
білдіріп, оны қияға қанат қаққан даланың ж ас бүркітіне теңеді: «одан (Сәкеннен— Қ. Қ.) ақылды дана адам,
қалтқысыз революционер, да рынды жазушы шығады» § — деді. Міне осы кезде Сәкен өзінің білімдерін
кеңейтіп, тереңдетумен қатар, қоғамдық өмірге белсеңе
қатыса б а с т а й д ы 2. Ол программалық максаты «... қазақтар арасында мәдени-ағарту жұмысын жүргізіп, к а ­
з а к әдебиеті арқылы патша үкіметінің қысымШылығына
қарсы идея тарату, қ а з а қ әдебиетін кітап етіп шығару» 3
болған «Бірлік» атты жастар ұйымын құрушылардың
бірі болды. Оған Омбыныц әр түрлі оқу орындарында
оқитын қ а з а қ ж астары кірді.
Ұйым мүшелері әдеби кештер, концерттер ұйымдастырды, репертуарларына орыс, қ а з а қ халықтарының шығармаларымен катар жекелеген үйірме мүшелерініц төл
1 М. Каратаев. Мировозрение и мастерство. Алма-Ата, 1965,
стр. 150.
2 С. Кирабаевтын жоғарыда аталған еқбегі. 25-бет.
3 «Қазақ әдебиеті» газеті, 1936, 12 июнь.
15
туындыларын да кіргізіп, пьесалар койды. О л — халы к
арасына білім мен мәдениет таратуда бірталай пайдалы қызметтер атқарды.
«Бірлік» өз қызметін революциялық күрестін өрлеу
кезеңінде, қ а з а қ халқының самодержавиеге карсы үлтазатты қ қозғалысының қарсаңында жүргізді. Сондықтан да үйым мүшелері саясат мәселелеріне немқүрайды
қ ар ай алған жоқ. Осыған орай үйымның өз ішінде болып отырған пікір алысу, талас-тартыстар Сәкеннің.
идеялық сенімінің одан әрі шьщдала түсіп, әлеуметтік
күрес майданындағы тәжірибесінің артуына көп септігін
тигізді. Сәкеннің кейінгі революциялық және педагогты к қызметіне ж ақсы әзірлік болды.
Сәкеннің «Өткен күндер» атты түнғыш өлеңдер жинағы да осы үйымнын, көмегімен 1914 ж ы лы Қ азан қаласында басылып шықты. Оның бұл ж и н а қ қ а енген алғашқы өлендері XX ғасырдың бас кезіндегі ағартушыдемократ ақын-жазуш ылардың творчествосымен үндесіп
жатты. С. Торайғыров, С. Дөнентаев, М. Сералин, С. Көбеев сияқты Сәкен де өз өлендерінде әлеуметтік мәселелерді көтереді, туған халқының бастан кешіп отырған
түрмысына наразылық, келешегін ойлауға талпыну бар.
«Өткен күндер» жинағы Сәкеннің ағартуш ы лы қ бағыт
үстағанын анық аңғартады. Ол « Қ а з а қ сабағы» «Н адан
бай», «Оқымаған қазақ», «Інішегіме» атты өлеңдерінде
ескі түсінікті, «мал болса, болды» деп ойлайтын байлардың топастық танымын сынап, қар ақ ғы халықты өнербілім үйренуге, мәдениетті болуға шақырады, соны ж ас
өспірім ү рп аққа үміт арта айтады.
Ол «Оқымаған қ азақ » атты өлеңінде:
Ешкімге жәрдем қылмас көп болса да,
Басы бос, құр қарыны тоқ болса да.
Ол байдан өнер білген он есе артық
Атаулы бір қарасы ж оқ болса да,—
дейді.
Сәкен Сейфуллин өмірінің Омбыдағы кезеңі жайында әңгімелегенде, б о л аш ақ революционер, ақын-педагогқа Бүкілроссиялық география қоғамыныц аса бай кітапханасы мен музейі бар Батыс Сібір бөлімшесінің де игі
ықпал еткенін айтпай кетуге болмайды. Мүнда ж ари я
лекциялар, ғылыми баян д ам алар тыңдалып, кездесулер,
көрмелер, әдеби кештер өткізіліп түрды. Қоғамның му­
зей і мен кітапханасын А. Н. Сидельников басқарды, со-
ның ықпалы және көмеп арқасында семинаристер соларда болып түратын лекцияларды тыңдауға қатыстырылып, қажетті әдебиеттерді емін-еркін пайдаланды, ал
кейбір семинаристер музей мен кітапхана жүмысына
тартылды. Талапты шәкірт үшін мүның өзі таптырмайтын мүмкіндік еді, өйткені онда ой-өріске азық болар
дүниелер көп еді.
Сөйтіп, осы айтылғандардан көрінетіндей, С. Сейфуллиннің азаматтық, ағартушылық, күрескерлік түлғасының қалыптасуында орыстың алдыңғы қатарлы ой-пікірі
басты да шешуші роль атқарды. Мұны Сәкенннің қызметі мен көзқарасының бүкіл идеялық-саяси бағыт-бағдарынан, оның гуманизмі мен демократизмінің рухынан
анық аңғаруға болады.
С. Сейфуллиннің дүниетанымы Қ азақстанда XX ғасырдың бас кезінде шиеленісе түскен өткір идеялық
күрес жағдайында қалыптасты. Ол оқу-ағарту, білім
беру саласында бай-феодалдардыд реакциялық идеологиясына табанды түрде қарсы шығып, еңбекші таптың
іүддесін көздейтін демократиялық, гуманистік бағытты
ерік ж а қ т а у дәрежесіне көтерілді.
Ж а с Сәкеннің сенімі мен көзқарасы прогресшіл орыс
йымен шешуші түрде терең қалыптасты.
1916 жылы майда Сәкен Омбының окытушылар сеіинариясын бітіріп, Ақмолаға келеді. Бұл жерде ол Ақіиола уезі Бұғылы болысына қарасты Нүра өзенінің
бойындағы ауылдық мектепке мұғалім болып жіберіледі. Сонымен, Сәкен Сейфуллин енді «өмірінің өзекті
арманы» 1 педагогтық жүмысқа кіріседі. Бүдан былайғы
өмірінде оның алдында талай тар жол, тайғақ кешу,
асқар асулар, қ а з а қ жерінде Ленин жолын жүзеге асыі
рып, Совет өкіметін қүрудың, оны тап дұшпандарынаи
қорғап нығайтудың күрделі де тарихи маңызды жслы
жатты. Б ірақ соның бірінде де ол туған халқын білімге,
мәдениетке жеткізіп, ж ас үрпақты оқытып-тәрбиелеу,
партияның оқу-ағарту саясатын жүзеге асыру, советтік
мектептер ашып, оқу құралдарын ж асау ісіііен бір сәт
те кол үзіп көрген жоқ. Ендігі сөз сол жайында болмак.
1
С. Сейфуллиннің өмірі мен творчествосын әр қырынан зор
құнттылықпен зерттеп келе жатқан ғалым профессор Т. Қәкішев
революционер ақынның өмірінде оқу-ағарту ісі көрнекті орын алғанын талай рет атап керсетеді. Бұл сөз оның «Қызыл суңқар» атты
17
Тек бұл арада айта кететін бір ж эйт бар. Сәкен оқу
басталғанш а тек сол ж ы лды н ж а з айларында (сентябрьге дейін) осы кезде бүкіл Россия бойынша жүргізіліп
ж атқ ан ауыл шаруашылығының санак жұмысына к.атысады. Бүл жұмыс оны патша саясаты мен казак. аулының сол кездегі әлеуметтік ж ағдайлары н терең та ни түсуіне ж ағдай жасайды. Ақмола уезінін ауылдарын аралай жүріп, Сәкен қ ал ы д бүқараның қайы рш ы лы қ халі
мен тенсіздігін өз көзімен көріп, катты толғанады. Осы
сапарындағы алған әсері «Тар жол, т а й ға қ кешуч> атты
өмірбаяндық романында айнытпай суреттелген. Сәкен
екі ж ақты жаныштап, езудің нәтижесінде халықтьщ
патш аға қарсы 1916 жылғы ұлт-азатты қ көтерілісі қалай
бүрқ ете түскенін өз көзімен көрді. Мұны ол халыктың
ғасырлар бойы іштен тынып келген ашу-ызасының, кайнаған кегінін 1916 ж ылғы Июнь ж арлы ғы кезінде стихиялық түрде лау ететүсуі ретінде таниды.
Б ір а қ ол бұл кезде ұлт-азатты қ көтерілісін сырттай
бақылауш ы ғана болып калмайды. Б а р л ы қ он-ниетімен
көтерілісшілер ж ағы нда болады. Бір ж ағы н ан осындай
қиын кезде халы кка мықтап қол ұшын бсріл, ж ол кор­
сете алмағанына налыса, екінші ж а қ т а н ел арасында
түсінік жүмыстарын жүргізіп, олардың патш а үкіметіне,
озбыр болыс-билерге деген кегін оятады. О л Ақмола
уезінің бастығына арнайы хат жазып, онда патш а чиновниктерінің ел арасындағы арсыз істерін әшкерелейді, соған тыйым салынуын талап етеді. Осылайша ж а с жігіттің білім жинап, ой қуып келіп, өз көксегенін іске асыру
жолында өмірге өздігімен баскан алғаш қы кад ам ы дүбірлі кезең, үлы бетбүрыс қарсаңы на тура келді...
II. С. Сейфуллин — Ңазақстанда советтік халық ағарту
ісінің ұйымдастырушысы
Бурж уазиялы қ-дем ократиялы қ Февраль революциясы болып, самодержавиенің күлағаны туралы хабарды
С. Сейфуллин ауылда жүріп естіді. Ол бұл кезде Омбы
қаласындағы мүғалімдер семинариясын бітіріп, СілтіліБүғылы болысында аш ылған мектепке орыс тілінің мұғалімі болып орналасқан еді.
Ж а ң а хабарға бүкіл еңбекші елмен бірге Сәкен де
қатты қуанды. Бүған оның осы қарсаң да ж азы лған
18
*
*
>
1
«Асығып тез аттаидық» деген белгілі өлеңі дәлсл. Өзінің
барлы қ қабілет-қайратын халық бостандығына, оны рухани құлдықтан қүтқарып, мәдениеттендіруге арнағаи
азам ат акын мұндай тарихи дүрбеленді кезеңде ауылда
одан әрі қала алмады. Сол жылғы марттың орта шенінде Ақмолаға келді. Міне, осы кезден бастап Сәкен Сейфуллиннің революционерлік, ақындық, ағартушы-педагогтық, өмірбаянының жарқын да жаңа беті басталды.
Сәкен Сейфуллин Ақмолаға келген кезде қаланың
саяси-әлеуметтік жағдаиы өте күрделі, шытырман еді.
Сол жағдайды өзінің тарихн-өмірбаяндық романы
«Тар жол, тайғақ кешуде» ол былай деп сипаттайды:
«Елде де, қалада да патша түскен соң топ-топ жнналыс.
Гу-гу сөздер. Күн сайын жиналыс. Күн сайын митинг.
Екі күнде бір комитет сайлау... Барлы-жоқты, жөнді-жннсіз сөздер де жүндей сабалған. Неше заманнан бері
халықтың айтуға аузы бармай жүрген сездері енді бүркбұрқ қайнап шыққан. «Николай жауыз, кан ішкіш, Ни­
колай залым...» деген сөздер ананың да аузында, мынаның да аузында. Бұрынғы приказшік, шолақ саудагер,
алып-сатар, учитель, техник, мүғалім, хатшы, перевод­
чик, уақ чиновник, фельдшер, доктор және басқа оеындай
адамдардың бәрі енді әлеуме г пен саясат маііданына
шығып, «халық атынан» сөйлеп, «көсем» болып алған.
Қала халқы жік-жікке бөлінген. Мәселен: казак-орыс,
мещан, мүсылман (татар, қ а з а қ ) , учительдер қауымы’
каладағы солдаттар, еңбекшілер... Әркім ойындағысын
айтады. Әркім не қыларын білмейді. Тәжірибе жок, тәртіп жоқ, жоба жоқ.
Ж
Ж үр
скиидщ комиссарына жөнді бағынбайды, Сот дағдарып,
милиция әлсіз бола бастады».
(«Тар жол, тайғақ кешу», 54—55, 59-беттер).
Осылайша тұрмыс «мыс қазандай қайнап», бәрі бетінс шығып ж атқан осынау қым-қиқуыг тұста бұған дейін
Де әлеуметтік күрес майданына түскен, саяси мектептен
өткен, еңбекші ел, жұмыскер жұртшылығымен тығыз
баиланыстағы С. Сейфуллин ж алтақсы з бірден революциялық күрес маиданына түсті. Сөйтіп, болыиевиктердің
іс-қимылдарына білек сыбана қатысып, маркстік-лениндік әдебиетпен танысады. Ақмоланың қ а за қ комитеті
председателінің орынбасары, одан кейін председатель
19
бола отырып, болыпевиктер партияенныц басшылығымен халы қ бұқарасы арасында зор саяси жлне үйымдастырушылық жүмысын жүргізеді. Күн құрғатпаи ж ары са
өтіп ж ататы н митингілерде, ж иналы старда сөз сөйлегі.
уақытш а үкімет пен буржуазияш ыл үлтш ылдар саясатының реакцияшылдық мәнін әшкереледі. Кейініректе
ж азған өзінің өмірбаянында С. Сейфуллин осы кездегі
өзінің жүмысы жайында: «...Мен толассыз өтіп ж ататы н
толып ж ат қ ан әр түрлі съездерге, ж иналыстарға, митингілерге, сайлауларға қатысып, орыс демократиясының өкілдерімен бірлікте чиновниктер мен бурж уазияға
қарсы шықтым»,— деп жазды. «Ақмола уезінің «соты
да, милициясы да, үкіметі де» болған к а з а к комитеті,
С. Сейфуллиннің басшылығымен азғана уакы т ішінде
бірқатар революдиялық ш аралар жүргізіп, әйел теңдігін
ж ариялады . Чиновниктер мен өзге де бірқыдыру халыкқ а қысым ж асауш ы ларды орындарынан алды. Сәкен
бүрыннан жүрегіне етене ж ақы н халы қ ағарту, мектеп
ашып, қ а з а қ балалары н оқыту ісін бір сәт те ж ады нан
шығарған жоқ. Комитеттің қолға алған үлкен істерінің
тағы бірі қ а з а қ тілінде газет шығару болды.
Сәкен сонымен қатар ж астар арасында идеялық-тәрбиелік белсенді жүмыс жүргізіп, оларды қоғамдык, революциялык қызметке көптеп тартты. Бүл істе оның
инициативасымен 1917 жылдың ж азы н да қүры лған ж а с ­
тар дын революциялық-демократиялық үйымы « Ж а с к а ­
зак» үлкен жүмыс істеді. Бүл ұйымның басты мақсаты
Сәкеннің өзі атап көрсеткендей, «саяси-ағарту жүмысы»
Ұйымдастырушылары мен басшыларының бірі С. Сей­
фуллин болған «Тіршілік» газеті мен « Ж а с қ а за қ »
үйымының осы кезде ерекше ден қойған бір мәселесі еңбекші халықты ағартып, білім беру ісі болды. Оған
байырғы ағартушы, мұғалім Сәкен сөзімен де, ісімен
де құлшынып кірісті. С. Сейфуллиннің өмірі мен творчествосының білгір зерттеушілерінің бірі проф. Т. Кәкішев бүл орайда мынадай фактілер келтіреді. «Сәкеннін
үсынысы бойынша оры с-казақ училищесі ашылып,
Д . А. Гебузовпен бірге де с а б а қ жүргізді. Уәли Хангелдин, Ғаяз Абдуллин, Ғ алы м ж ан Қ үрм аш овтарды ң күші1 Марксизм-ленинизм институты қ азақ филиалының партархиві,
141-қор, 16-тізбе, 6—8 парақтар.
20
|
*
мен қ а з а қ мектептеріне мұғалімдер даярлайтын үш айлық педагогикалық жедел курс ашып, оның жұмысын
өзі қадағалады » |
Бұған дейін қалыптасқан мектеп, білім беру жүйесі,
оның оқыту мен тәрбиелеу әдістері еңбекші бүқаранын
мүдделеріне революциялық өзгерістердің талаптарына
қайшы келетін. В. И. Лениннің көрсеткеніндей, революцияға дейінгі Россиядағы мектеп түгелдей буржуазияның таптық билігін жүзеге асыру қүралына айналдырылды. Ал Февраль революциясынан кейін құрылған
уақытша үкімет те оқу-ағарту саласында ж а д а ештеде
де істей алған жоқ. Қайта ол самодержавиенід реакцияшыл саясатын ысқаяқтықпен бүркемеленген формада
күшейте жалғастырды. Білім беру саласына қатысты
бұрынғы барлық зад, ж арлы қтар сол қалпында калды.
Оныд реакцияшыл саясаты үлттық шет аймақтарда эсіресе айқын көрінді. Тілдердід тед праволылығы, ана
тілінде мектеп ашу мәселелері шешілмеген күйі қалды.
Ж алпы білім беру мен ағартудыд жайы «1913 жылдағыдан ж ам ан болмаса, жақсы болған жоқ» I Мемлекеттік мекемелер мен мектептерде бұрынғысынша қ а з а қ
тіліне жол берілмеді.
Ал буржуазияшыл үлтшыл-алашордашылар уақытша үкіметті қолдай отырып, Қ азақстанда феодалдықпатриархалдық құрылысты сақтап калуға барын салып
кірісті. Ол іс жүзінде әйелдерге бас бостандық беруге,
оқу-ағарту жүйесін ж адартуға қарсы болды. Оған дін
иелерінід ықпалын жоюды қаламады. Сайып келгенде
олар қ а з а қ байлары мен феодалдарыныд мүддесін білдірді. 1917 жылдың күзіне қарай С. Сейфуллин басқарған Ақмола уездік қ а з а қ комитетін басып алғандағы да
олардыд мақсаты сол болатын. Өйткені «Ж ас казак,4*
үйымыныд мүшелері Февраль революциясынан кейінгі
алғаш қы күндерден бастап-ақ большевиктік бағыттағы
бірталай әлеуметтік-саяси өзгерістерді жүзеге асырумен
қатар, халы қ ағарту жүйесін де революциялық жолмен
қайта қүру, оқудыд тегін болуы, біртүтас мектеп куру,
мектептегі окытудан дінді айыру жольшда күрес жүргізді. С. Сейфуллин Февраль буржуазиялық-демократия1 Т. Кәкішев. Қызыл сұңқарлар, «Қазақстан» баспасы, 1968,
101-бет.
2 Сембаев А. И. История развития советской школы в Казах­
стане. Алма-Ата, 1962, стр. 31.
21
лы қ революциясының еңбекші халы кка шынаиы бостанды қ әпермегеніне көзі тез жеткен күрескерлердіц бірі
ғана болды. Академик М. Қ аратаев былай дейді: С. Сей­
фуллин буржуазиялық-демократиялык революпияныц
пролетариаттық социалистік революцияға ұласатынын
ақылымен де, жүрегімен де түсініп, Ленин мен оның
партиясынын соңына батыл ерген алғаш кы ларды ц бірі
ғана емес, сонымен бірге сол кездегі ат төбеліндей азғана интеллигенциядан шыққан бірден-бір адам болды»
Сондықтан да С. Сейфуллин үлы Октябрь социалис­
т а революциясын тарихи ұлы бетбүрыс, еңбекші елдің
*
бостандық аңсаған ежелгі арманының шын жүзеге асуы
деп қабылдап, қуана қарсы алды. Совет окіметі Ақмолад а 1917 жылғы декабрьде орнады. Оған көрнекті революционерлер Б. Серікбаев, Ж . Нұркин, 3. П. Катченко,
Авдеев, Н. М. Мопиндермен бірге С. Сейфуллин де белсенді қатысты. Ол жонінде «Әр түрлі митинглер мен
жиналыстардағы қаж ы рлы да ү з а қ күрестеи кейін,— деп
ж азды С. Сейфуллин, — біз енді орыс ж олдастармен
бірлікте алғаш қы Ақмола Совдепін құрды қ, совдентің
торағасы Екібастүздыц жұмысшысы Бочек, орынбасарлары Катченко мен Серікбаев ж олдастар болды, мен
Совдеп президиумының мүшесі, кы рғы здарды ц (к азақ тардың — К. К-) басшысы және Акмола уезініц окуағарту комиссары болдым» 2.
1918
жылдың мартында Совдептіц атқару комитеті
халы қ ағарту жүйесініц басқару аппаратын қайта к у р ­
ды. Х алық училищелері инспекциясы мен халы қ ағарту
жөніндегі комитет таратылып, жұмысшы солдат, ш аруа
,
және мүсылман депутаттары Ақмола Советі ж аны нда
оқу-ағарту жонінде Совет қүрылды. Оны С. Сейфуллин
баскарды 3. Оку-ағарту жоніндегі советті басқару оның
бүл жүмысты бар күшін салып, тереңдетіп жүргізуге
мүмкіндік берді. Проф. Т. Кәкішев Сэкен осы орынға
белгіленген күннің ертеңіне-ақ мұғалімдерді жинап
алып, гимназия үйінде ж иналыс еткізіп, Совет өкіметін
мойындауға шақырғанын, мектептегі сабақты тоқтат1 Қаратаев М. Мировоззрение и мастерство. Алма-Ата, 1965,
стр. 154.
2 Қараңыз Т. Жанкелдин. С. Сейфуллин. Алма-Ата, 1965,
стр. 32.
3 Т. Жанкелдинніц жоғарыда аталған кітабынық 35-бетін
қараңыз.
22
»
»
пауды талап етіп, мүны істеген мұғалшдерге қүрмет те,
көмек те көрсетіледі деп мәлімдегенін айтады. Сәкен осы
жиналыста бүл талапты орындамаушыларға Совет өкіметі катан шара қолданады деп те ескерткен 1
С. Сейфуллин басқарған оқу-ағарту жөніндегі Совет
РС Ф С Р Халық комиссарлар советінің 1918 ж ы лға 21
январьдағы шіркеуді үкіметтен, мектепті шіркеудеч бөлу
туралы, 1918 жылғы 26 июньдегі мүғалім еңбегіне ақы
төлеу нормалары туралы Декреттерін, тұңғыш оқу-ағарту халық комиссары А. В. Луначарскийдің үндеуін (оида
болыпевиктер партиясы мен Совет өкіметі, шынайы демократиялық өкімет ретінде, жаппай міндетті тегін оқыту талаптарына ж ауап беретін мектептер желісін үйымдастыру жолымен ен. қысқа мерзімде еңбекшілердін.
сауатсыздығын жаппай жоюды өзінің бірінші кезектегі
мақсаты етіп қоятыны, совет үкіметінің бүл саладағы
аса маңызды міндеттерінің бәрі мұғалімдердің жағдайын
ж аксарту екені атап көрсетілді) басшылыққа алып отыр­
ды. Әрине, ж аң а советтік мектептер ашу оқу-ағарту
жөніндегі Советке оңайға түскен жоқ. Оның бәрі түгелдей дерлік сауатсыздық жағдайында, ешқандай материалдық база да, мектеп ашу мен үлттық мүғалім
кадрлар даярлау үшін керек қ а р а ж а т та болмаған жағдайда жүргізілді. Сондықтан бұл жұмыс орасан күш-жігер жұмсап, мәдени күштерді жұмылдыруды талап етті.
Сөйтіп, С. Сейфуллин мен оның серіктері білім беру мен
ағарту ісіне оқу-ағартудағы буржуазиялық-ұлтшылдықтың ықпалына қарсы күресуге ең алдымен мұғалімдер
қауымының өзін тарту жөнінде зор ұйымдастыру жұмысын жүргізді. Оларға партия саясатын түсіидіріп, ж алтақтык, екі үдайылықтан құтылуға табандылықпен кәмектесіп отырды. Ол кезде Сәкенмен бірге Ақмоланың
екі класты қал ал ы қ училищесінің оқытушысы болып
жұмыс істеген Д. А. Габузов: «Оның мұғалімдерге Сов­
деп жағына шығуды ұсынып, қал ал ы қ мұғалімдер жиналысында сөйлеген жалынды сөзі күні бүгінге дейін
жадымда. Көпшілік оны қолдап шықты»,— деп еске
алады.
Оқу-ағарту жөніндегі советтің ұсынысы бойынша
совдеп мемлекет есебінен халыққа жаппай білім беру
және мектептер салу жоспарын ж асау жөнінде шешім
1 Г. Кәкішев. Қызыл сұңқар, 121 бет.
23
кабылдап, ұлттық мұғалім кадрларын даяр л ау ға, кедейлердіц балалары н мектепке орналастыруға, ересектер
мен ж ас өспірімдер арасында сауатсыздықты жоюға,
әйелдерді қоғамды қ өмірге қатыстыруға ерекше мән беріп отырды. Бұл ретте Совет алдында тұрған шұғыл
ш аруаларды ң бірі мектепті оқу-ж азу кұралдарымен
қамтамасы з ету болды. Осы мақсатпен 1918 ж ылғы 15
майда Совет Ақмола уездік атқару комитетінен «...оқу
жылына арнап қаж етті оқу-ж азу кұралдары н алу үшін
Совдептің қараж аты н ан 222000 сомды Советтіц қарауына бөлуді» 1 өтінеді.
С. Сейфуллин бұл кезде Совдептегі аса ж ауап ты да
қ ар б а л ас жұмыстарынын, творчестволық қызметінің үстіне өзінің тікелей қатысуымен кедей б ал ал ар ы үшін
ашылған қ а л а л ы қ училищеде саб ақ береді. Бүл жөнінде
оның өзі былай дейді: «1917 және 1918 ж ы лды ң қысында
«Тіршілік» газеті редакциясындағы жұмысымды, ересек қ а за қ та р ға арналған кешкі курстардағы сабактарды
тастамадым және екі класты оры с-қазақ училищесінде
мұғалімдік еттім» I
«Тіршілік» газетін редакциялай отырып, С. Сейфул­
лин онда ж ари яланған м акала, сөздерінде қ а з а қ ж астарын білімге, мәдениетке, орыс халқымен достықка тынбай шақырып отырды. Сондықтан д а 1918 ж ылғы 3 июньде контрреволюция уақы тш а жеңіп, билікті қолына
алған кезде ец алдымен тарпа бас салып, аяусыз азаптағандарының бірі де Сәкен болды. Ол ақтарды ң түрмесі
мен айдауында 9 ай бойы ж ан түршігерлік ауыр күндерді бастан кешірді. Б ір а к соның бәрі де оны мойытып,
алған бетінен қайтара алған ж оқ, керісінше, ол бүрынғыдан да бекем, берік революционер болып шыкты.
Осынау ауыр күндердіц өзінде ол:
Отырман қапас түрмеде,
Дұшпаннан тәнім жеңілді.
Ж еңе алмас бірақ еш пенде
Асау, еркін көңілді, —
деп ж азды :
С. Сейфуллин түрмеде ж а т к а н кезде белгілі педагог,
мұғалім ретінде оны құткару жөнінде А қм ола мұғалімдер қауымы мен Батыс-Сибирь мүғалімдер одағының
1 Омбынын, облыстық архиві, 2069-қор, 1-тізбе, 7-іс, 104-бет.
2 Культурное строительство в Казахстане, Алма-Ата, 1965,
стр. 152.
24
советі едәуір әрекет жасағанын ж ай нәрсе деуге болмайды. Проф. Т. Кәкішев «Қызыл сұңқар» кітабында былай
деді: «Батыс-Сибирь мұғалімдер одағының советі ен,
ақырғы батыл қадам жасап, Сәкенді азат ету шарасына кірісті. 1919 жылдың үшінші мартында Колчактың заң министріне жалбарына-өтіне қатынас жазып
қарлығашша қанатымен су тасыды» *. Осы хатта совет
«Олар (С. Сейфуллин, Н. П. Горбачев және Н. Бекмұқаметовтерді айтады — К. К.) халы қ ағарту ісіне өте
пайдалы қызметкерлер» дей отырып, оған бұл адамдарды түрмеден босату жөнінде жергілікті мұғалімдерден
түскен көптеген арызды дәлелге тартады. «...Батыс-Си­
бирь мұғалімдер одағының советі оқытушы Горбачев,
Сейфуллин мен Бекмұқаметовтардың абақтыға отыруы
туралы мәселені қайта қарауға, ең болмағанда оларды
кепілдемеге беруге ж ар лы қ етуіңізді өтінеді.
Нендей шара көргеніңізді советке хабарлауларыңызды жалбарына өтінеміз» 1 — деп аяқтаған хатты. Мүньщ өзі де Сәкеннін педагог, мұғалім ретінде сол кездің
өзінде көрнекті тұлға болғанын көрсетсе керек.
1919 жылдың көктемінде С. Сейфуллин колчакшылардың түрмесінен қашып шығып Совет өкіметі орнаған
Әулиеатаға келеді. Мұнда ол уездік комитеттің ауылды
советтендіру ісіне қызу көмектесе отырып, өзінің бүйрегі
бүрып тұратын жұмысы мектеп, оқу-ағарту мәселелерін
де есінен шығармайды. Оның Түркістан өлкесінде болран кезі туралы деректерде ондағы мүғалімдермен танысып, жиын, ойын-сауық ұйымдастырғаны, өзінің әйгілі
«Ж ас қ а з а қ марсельезасын» оларға үйреткені жайында
айтылады.
1920 жылдың көктемінде С. Сейфуллин Ақмолаға
қайтып оралып, алдымен Ақмола уездік атқару комитетінің Басқару бөлімінің меңгерушісі, соңынан атқару
комитеті төрағасының орынбасары болып белгіленеді.
Өзіне жүктелген міндеттің қиын да көптігіне, ж ағдайдың күрделілігіне карам ай ол бүрынғыша ж аң а советтік
мектептер ашуға, балалар мен жастарды, әсіресе панасыз жетімдер мен кедей балаларын оқуға орналастыруға, мұғалімдер дайындап, сауатсыздықты жоюға баса
назар аударып отырады. Әйелдердің бас бостандығына
1 Т. Кәкішев. «Қызыл сүнкар», 162-бет.
2 Бұл да сонда, 163-бет.
ие болып, қоғамдық іске араласып, қы здарды ц ұл балалармен бірдей мектепке түсіп оқуына е р е к ш е м ә н береді. Елдің санасын оятып, советтік идеологияны насихаттаудағы мектеп пен мұғалімдер үлкен роль атқаруға тиіс
деп білді ол. Соған орай жүзеге асырылған ш ар ал ар ға
С. Сейфуллин тікелей өзі қатысып, қол ұшын беріп
отырды.
Осы жөнінде және ж алпы оқу-ағартуды дамыту мәселесінің ж ай-ж ағдайы жөнінде Ақмоланың (қазіргі Целиноградтың) облыстық архивінде Ақмола уездік халық
ағарту бөлімінің көптеген баяндам а қағазд ар ы сакталған. 1920 ж ылғы сондай есеп-мәліметтердін, бірінде пар­
тия, Совет органдары өкілдерінің көмегі мен табанды
күш-жігер жұмсаудың арқасында бір ж ы л ішінде 12
мектеп жақсартылып, 36 мектеп ж аң а д ан ашылғаны,
оқуға 2585 бала камтылғаны, алдағы уақы тта тағы да
бірінші сатыдағы 19 мектеп ашу көзделіп отырылғаны
айтылған | Ал мүсылмандар секциясынын есебінде 1920
ж ы лды ң ж азы нда қ а л а л ы қ және болыстық 20 мектеи
тексеруден өткізіліп, 1920/21 оқу ж ы лы нда тағы 53 мек­
теп аш ы лм ақ делінген.
С. Сейфуллин 1920 жылдың авгусында Бүкілодақты қ
О рталы қ Атқару Қомитетінің 1920 ж ылғы 26 августағы
Декретіне байланысты құрылған Қырғыз (қазақ. —
К- К.) революциялық комитетінің құрам ы на сайланады,
бұл комитет Қ азақстанды Қ а з а қ Автономиялы Советтік
Социалистік Республикасы деп ж ар и ял аған Қ азақстан
Советтерінің Құрылтай съезін әзірлеп, өткізді. Осы
съезде С. Сейфуллин Қ а з а қ А С С Р О рталы қ А тқару Қомитетінің Президиум мүшелігіне сайланып, бір мезгілде
оның әр түрлі тұрақты комиссияларының құрамында
жұмыс істейді.
1920 ж ы лды ң ноябрінде Қ а з а қ АССР О рталы қ Атқару Комитетінін Президиумы С. Сейфуллинді Мемлекеттік баспа күрылғанға дейін қ а з а қ тіліндегі әдеби басылымдарды баспаханаға тексеріп жіберіп отыратын
редакциялық коллегияның мүшелігіне сайлайды.
1921 жылдың көктемінде Сібір революциялық комитетінен Қ азақты ң Автономиялық Советтік Социалистік
Республикасының кұрамына Ақмола, Семей губерния1 Қ азак ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві. 5-кор. 21-сақтау
бірлігі, 440-бет.
{
t
ларын қабылдау және осы губернияларды басқаруды
үйымдастыру жөніндегі Қ азақ АССР Орталық Атқару
Комитетінің Төтенше тұрақты комиссиясы құрылып,
С. Сейфуллин соның мүшесі болып бекітілді. Сәкеннің
мәдениетті дамыту, халыққа білім беру мен ағарту жүмыстарын жүргізу, үлттық кадрлар әзірлеуге деген
қамқорлығы Орталық Атқару Комитетінің Төтенше комиссиясының мүшесі болып жүрген түста да жарқын
көрініс табады.
Мәселен, ол Кир Ц И К президиумында Сибирь ревкомына өкіл жіберу мәселесі қаралған кезде қ а за қ а р а ­
сында мәдени-ағарту ісін жүргізіп, газет шығаруды
үйымдастыру үшін, он да осы істердің жөнін білетін к а ­
за к жіберуді ұсындьг.
Қ аза қ Автономиялық Советтік Социалистік Республикасының құрамына Ақмола мен Семей губерниялары
кірген соң Қ аза қ АССР Орталық Атқару Комитетінің
Төтенше өкілдік комиссиясы С. Сейфуллинді олардағы
саяси шаруашылық және мәдени өмірді қалыптастыруға
практикалық көмек көрсету мақсатымен осы губернияларға жібереді. Сәкен бүл жерлерде қ а з а қ кедейлерінің
өмірі мен түрмысын жақсартуда, халықты авдтық пен
жалаңаштыктың зардаптарын жоюда үлкен жүмыстар
жүргізе отырып, халы ққа білім беру мәселесін жадынан
бір сәт те шығарған емес. Ол алыс ауылдардағы мектептерді көркейтіп, базасын нығайтуға, балаларды оқуға
тартуға, мұғалім кадрларын, халы қ ағарту қызметкері
лерін дайындау мен қайта дайындау жөніндегі курстарды үйымдастыруға, сауатсыздықты жою мектептері мен
курстарын кұруға көп көңіл бөліп, күпх-жігер жұмсап
отырды. Сон дай жүмыстардың бірі Омск ком иссиясының
табандылы қ көрсетуінің нәтижесінде қол жеткен келісім болды. Ол жөніндегі комиссиянын, шешіміне қол қойған да С. Сейфуллин еді. Бүл шешімде «Сибирь халық
ағарту бөліміне Семей, Ақмола губерниялары үшін
Омскінің жоғары оқу орындарынан 15 орын бөлуді, ғылыми мекемелер өкілдеріне Қырғыз (казак — К. К.)
республикасының Омск қаласының ғылыми мекемелерінін материалдарын пайдалануына право б е р у » 1 үсынылды.
1 Қ азак ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві, 5-қор, 2-тізбе,
6-іс, 37-бет.
27
1921—22 ж ы лдар бүкіл елдің ж ағдайы аса ауыр бол­
ды. Бүл кезде Қ а з а қ республикасы да өте қиын ж ағдайда еді. Елді шарпып өткен азам ат соғысыньщ өрт-жалыны, құрғақш ылық, жұт, кең тараған түрлі аурулар бас көтертпеді. Х алы ққа білім беру мен ағарту саласына ауыр
экономикалық ж ағдай мықтап эсер етті. А зам ат соғысы
кезінде қолда бар мектептерді а қ гвардияш ылар талқандап кетті.
Ал бұл міндеттерді шешуді осы кезде қалы птасқан
бір қатар ж ағд ай лар қиындата түсті. Ең алдымен, республиканың экономикалық ж ақ тағы кенжелігіне ж аппай
дерлік сауатсыздық пен мәдени артта қалуш ы лы қ қосақталды. Оның үстіне Солтүстік ж әне Шығыс К азакстан территориялары әлі де ақ гвардияш ылардың билігінде болды. Сондай-ақ Түркстан және Батыс-Сибирь
өлкелеріне қараған облыстар Қ а з а қ республикасына
тек 1920 ж ы лдан кейін ғана қайта қосыла бастады. Мәдени-ағарту ісін үйымдастыруға көшпелі тұрмыс көп
кедергі болды. Бұған қоса Қ азақстанны ң Х алы қ ағарту
комиссариаты аппаратында алаш ордаш ы л сілімтіктер
Де зз болған жоқ. Олар іс жүзінде Совет өкіметінің шараларын болдырмай тастауға барынша әрекет ж асап,
жекелеген шешімдерге, окулықтар мен оқу программалары на байшыл-үлтшылдық идеологияны енгізіп жіберуге тырысып отырды.
Осыған байланысты облыстық партия комитеті мен
К а з а қ АССР Х алық Комиссарлар Советі О қу-ағарту
комиссариатының аппаратын нығайту мақсатымен 1922
ж ы лды ң көктемінде С. Сейфуллинді халы қ ағарту комиссарының орынбасары етіп белгіледі, сонымен қатар ол
Х алық Комиссарлары Советінің жетекші бөлімін де баскарды. Айта кету керек, С. Сейфуллиннің комиссардың
орынбасары болып белгіленуіне комиссариат аппаратына еніп кеткен буржуазияшыл-үлтш ылдар кедергі ж асап
бақты. Соның салдарынан Р К П ( б ) облыстық комитетінің оны сол орынға тағайындау жөнінде 13 июньде алған қаулысына коса «С. Сейфуллиннің хал ы қ ағарту
саласында жүмыс істеуі үшін Қ а з А С С Р О рталы қ Атқару Комитеті арнаулы қаулы ш ы ғаруға (1922 ж ылғы
июль — К. К ) тиісті болды» К
1 Қ азақ ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві, 5-кор,
865-іс, 24-бет.
28
18-тізбе
’
»■*
V
Осы кезеңдегі оқу-ағарту ісінің Сәкеннің тікелей қатысуымен 'белгіленген негізгі бағыттары мыналар бол­
ды: «басқару аппараттарының ережелерін жасап, штаттарын белгілеу. ...Қаз АССР губерниялары бойынша
біртұтас тұрақты мектеп желісін жүзеге асыру; ... жүйелі
түрде барып нұсқау беріп тұру жолымен байланыс орнату, Қ а за қ АССР-індегі халыққа білім берудің жайкүйі туралы баспасөзде үнемі жазып тұру, оқу-ағарту
мекемелері мен олардың қызметі туралы есеп жүргізу;
Қаз АССР-інде халы ққа білім беру ісінің жайын зерттеу»1 және т. б.
С. Сейфуллин бірінші кезекте жергілікті халық ағарту бөлімдерінің жүмысын жолға қоюды қолға алды.
Осы ретте онын мектеп мәселесі жөнінде Бас кәсіподақ
органына, халыққа білім беру органдары мен мекемелеріне, педагогикалық институттарға ж азған хаттары
мен берген нұсқаулары көп жайды аңғартады. Сондайақ оның республиканың Бас кәсіподақ комитетіне 1922
жылы 9 оқу орнын ашу (оның ішінде 8 педагогикалық
техникум мен педагогикалық курстар — Семей, Ақмола,
Қостанай губерниялары мен Адай, Ақтөбе, Бөкей уездерінде) жөніндегі хаты ерекше назар аударады2.
Ол Қ азақстан Орталық Атқару Комитетінің бірқатар губернияларда қ а з а қ педтехникумдары мен педкурстарын, оқушылардың еңбек мектептерін ашып, арнаулы
оқу орындарының материалдық жағдайын жақсартуды
табандылықпен талап етеді. Екі миллионнан астам сауатсыздарды оқыту үшін 1030 сауатсыздықты жою
пункттерін (оның 60 проценті қазақтарға арналған) ашу
жөнінде үсыныс жасайды. Қ а за қ тұрғындары арасындағы сауатсыздықтың өте көп екендігі мұқият ескеріле
отырып, қ а з а қ мектептерінің санын жыл сайын 50—75
процент өсіріп отыру үсынылды.
Оның ағарту саласындағы үлан-ғайыр қызметі оқу
орындарын ашумен ғана шектеліп қалған жоқ. Ол Москвадағы музыка бірлестігіне музыкалық аспаптар, ноталар
жіберуін өтініп, хат жазды, мәдени-ағарту мекемелеріне,
оныц ішінде музейлер кұруға ерекше мән беріп, қамқор1 Бұл да сонда, 81-кор, 1-тізбе, 308-іс, 112— 112а-беттер.
2 Қ азақ ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві. 304-іс, 389-бет;
323-іс, 132-бет; 304-іс, 63-бет; 344-іс, 2 3 9 -2 4 3 —251-257, 2 5 8 -2 6 1 беттер.
29
лы қ жасады. О ларға мәдениет пен білім тарату орталығы ретінде қарады. Ол былай деп ж азды : «Архив материалдарының сақталуына, әсіресе қ а за к т а р қоныстанған
жерлердегі, маңызды мәдени-тарихи мән бере және музейлерді мәдениет тарихы, халы қ тұрмысы мен оның
өнеркәсібі жөніндегі білімдерді таратуға ат салысатын
маңызды ағарту әрі ғылыми мекемелер деп есептеп,
халы қ ағарту комиссариаты ең болмағанда оларға өйтіп-бүйтіп өмір сүре алатындай ж ағд ай тудыру керек
деп біледі»
Х алық ағарту жүйесінде жүмыс істейтін кад р л ар д ы қ
бірталайыиың бүл істі үйымдастыру жөніидегі практикалы қ шеберлік-дағдылары жетіспегені белгілі. Сондықтан бүл кезде халы ққа білім беру, мектептер мен
мектепке дейінгі мекемелерде оқу-тәрбие жұмысын үйымдастыруда едәуір тәжірибе ж инақтаған советтік Россияның ірі қалалары н а үйрету, тәжірибе алмасу мақсатымен кісілер жіберіп отырылды. Осыған орай С. Сей­
фуллин бір қыдыру қызметкерлерді оку курстары мен
практикадан өту үшін Москваға, П етроградқа жіберіп
тұру ш аралары н жүзеге асырды2.
1922
ж ы лды ң октябрінде өткен Советтердің Қ а за қ стандық III съезінде Сэкен Сейфуллин Қ азақстан Халық Комиссарлары Советінің председателі болып тағайындалады. Сэкен республика тарихындағы ең ауыр
кезде өкімет басына келді. Бұл империалистік ж әне
азам ат соғыстарынан кейінгі қатты күйзелген х ал ы қ
шаруашылығын қалпына келтірілу кезеңі еді.
Осы ж ы лдары партия мен өкімет барлы қ күшті
контрреволюциямен карсы күреске бағыттап, мәдениет,
халы ққа білім беру ж әне ағарту жұмыстарымен мықтап
айналыса алмады. Соғыска дейінгі ж ы лдармен салыстырғанда мектептер саны екі есе қыскарып, окуш ылардың 86,5 проценті мектептен тысқары қ а л д ы 3. Ағарту
мекемелерінің саны 4 е с е 4 азайып, халықтьщ 85 про1 Қ азақ ССР-ініқ Мемлекеттік орталық архиві. 304-іс, 63-бет,
389-бет.
2 К азақ ССР-інін Мемлекеттік орталық архиві, 81-қор, 1-тізбе,
308-іс, 667—672-беттер.
3 Қ азак ССР-інің Мемлекеттік архиві 81-қор, 1-тізбе, 383-іс,
Зба-бет.
4 Бұл да сонда, 308-Іс, 125— 129-беттер.
30
центтен астамы сауатсыз болды. Қайыршы, аш балалар
мен жасөепірімдердің саны 408022-ге жетті |
Ұлттық кадрлар жоқтың қасы еді, тек қ а з а қ мұғалімдерінің он процентінің ғана азды-көпті жобаға соғар
мамандык білімі болды. Қалғандары шала сауатты күйде болатын. Ана тілінде ж азы лған оқулықтар мен оқу
қүралдары ж оққа тән еді.
Кулактар мен байлар Совет өкіметіне қарсы барын
салып күрес жүргізіп жатты. Көптеген адамдардың санасын, Ленин сөзімен айтсак, патриархалдык, жартылай
ж абайы лы қ жайлап алған болатын.
Осындай аса киын да ауыр ж ағдайда республика
партия органдары мен үкіметі алдында халық шаруашылығын өркендетіп, материалдық база жасаумен бірге мәдениетті, халыққа білім беруді одан әрі дамыту
міндеті түрды. Осы кезде өкімет басында отырған С. Сей­
фуллин «Халық-ағарту комиссариатының жұмысын күшейтіп, мектептер жүйесін өсіру керек. Әсіресе, мүғалімдерді қайта даярлауды, қ а з а қ тіліндегі оқулықтарды
құрастыруды тездету қ а ж е т » 2 деп нұсқау берді. Ол
Халық-ағарту комиссариатын «ең маңызды, екпінді ко­
миссариат» деп санады. Халық Комиссарлары Советінің
Председателі болғаннан кейін бірнеше айдан соң-ақ
Халық Комиссарлары Советінің мәжілісінде «Қ азақ
АССР Оку-ағарту халық комиссариаты туралы ережелерін бекіту туралы» ұсыныс енгізді, онда нактылы тарихи ж ағдай мен алда тұрған міндеттерге сай Қазакстан
Халық-ағарту комиссариаты мен оның жергілікті органдарының правосы мен міндеттері күшейтіліп, нақтылан а түсті.
Халық-ағарту комиссариаты мен оның жергілікті
органдарының одан былайғы қызметінде бұл документ
үлкен роль атқарып, халық-ағарту органдарының жауапкершілігін арттырды. 1923— 1924 жылдары Халық
Комиссарлары Советінің мәжілістерінде әр түрлі мәселелер бойынша халық-ағарту комиссариатының есебі
әлденеше рет тыңдалды.
Қазақстан Халық Комиссарлары Советінің 1924 жылғы 23 апрельдегі резолюциясында жергілікті совет органдарына ағарту саласындағы қаржыны өсіру (әсіресе
1 Казак ССР-інің Мемлекеттік архиві. 308-іс,
2 Газета «Советская степь», 21 февраля 1924 г.
125— 129-беттер.
31
мүғалімдердің жалақысын көбейту, балалар мекемелері
жүйесін кеңейту) жөнінде нұсқау берілді.
Осымен қатар республика Халық Комиссарлары Со­
вет! Қ а за қ АССР-інде жалпыға бірдей білім беру жоспарын жасау, бұқаралы қ мектептің ең тиімді түрі мектеп-коммуналар жүйесін кенейту қажеттігі жөнінде шещім қабылдады 1
С. Сейфуллин мектеп-коммуналар жүйесін кеңейту
идеясын жүзеге асыра отырып, Спасск заводы мен
Ақмола губерниясындағы поселкеде мектеп-коммуналар
ашуды ұсынды.
«Қазақстан Халық Комиссарлары Советі өзінің 28
майдағы қаулысымен, — деп ж азды С. Сейфуллин, —
Ақмола, Атбасар уездерінің ашарш ылыққа үшырап
отырғанын айтты. Бүл уездерде аш -ж алаңаш балалар
өте көп, сондықтан да ол жерлерде мектеп-коммуналар
ашу қажет. Сондай-ақ Халық Комиссарлар Советі үлгілі поселке ретіндегі Қырғыз поселкесінде де мектеп-коммуна ашу қаж ет деп есептейді» I
Сәкен Сейфуллинге, өкімет басшысы ретінде жергілікті жерлерде ж ан а мектептер ашу жөніндегі өтініштер
үздіксіз келіп жатты. Әсіресе, шалғайдағы болыс, ауыл
тұрғындары көп жазды. Оралдағы бастауыш мектептін
мүғалімі Иванникова өз хатында былай деп өтініш білдірген: «Сізге балалар атынан хат ж а за отырып, аса
ауыр жағдайымызға көмек көрсетуіңізді сұраймыз. Бал а л а р ға киім, аяқ киім, қ а з а қ тіліндегі әдебиеттер, оқулықтар (екінші жыл оқитындарға) ауадай қажет».
С. Сейфуллинге «Айқап» журналының редакторы, әйгілі
ағартушы-журналист Мұхамеджан Сералин де осы мазмұндас хат жолдаған. Архивте С. Сейфуллинніц өзіне
келген хаттарды жауапсыз қалдырмағаны, тиісті комитеттер мен ұйымдар арқылы шалғайдағы елді мекендерде мектептер ашқаны жөніндегі документтер сақталған.
Ж а с совет республикасы халық ағартудық ж аң а
жүйесін аса ауыр ж ағдайда қүрды. Сәкен Сейфуллин
Қ азақстан Халық Комиссарлары Советінің Председателі және Қ а з а қ АССР О рталық Атқару Қомитеті Президиумының мүшесі ретінде халы ққа білім беруге арнап
бөлінетін қаржыны мүмкін болғанша ұдайы өсіріп оты1 К азақ ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві, 30-қор, 1-тізбе.
229-іс, 67-бет.
2 Бұл да сонда, 30-қор, 1-тізім, 364-іс, 171-бет.
32
руды колдап отырды. Ол осы мәселе бойынша Бүкілроссиялық О рталық Атқару Комитетімен, Р С Ф С Р Халық
Комиссарлары Советімен және Р С Ф С Р Халық-ағарту
комиссариатымен үзбей байланыс жасап отырды.
Р С Ф С Р Советтерінің XI съезінде сөйлеген сөзі оның
оку-ағартуды дамытуға зор камқоршы болғанын көрсетеді. С. Сейфуллин сол сөзінде мектеп жүйесін одан әрі
кеңейту қажеттігін айта келіп, көп қ ар ж ы бөлуді сұрады. Ол республика халқы түгелдей дерлік сауатсыз болса да білімге қатты қүштар екенін, бірақ олардың талабын толық қанағаттандыруға мүмкіндіктің жоқтығын
ашына айтады. Мынандай бір мысал келтіреді: 1923
жылдың күзінде Орынборға алые ауылдардан бес мыңға ж уы қ бала келіп, олардың екі мыңы ғана оқуға кабылданған *.
Республиканың мәдени құрылысындағы аса ауқымды міндет, мектеп және балалар мекемелері жүйесінің
үздіксіз өсуі педагогикалық және ағарту кадрлары на
деген қажеттілікті бүрынғыдан да арттыра түсті. Ал
көптеген мүғалімдердің ж алпы білім деңгейі, методикалы к әзірлігі бүл тал ап қ а ж ауап бере алмады.
Бұл мүғалім кадрларын ен алдымен педагогикалық
оқу орындары — институттар мен техникумдар арқылы
әзірлеу қажеттігін тудырды. Сөйтіп, бастапқыда педагогикалық техникумдар мен қысқа мерзімді педагогикалық
курстар ашылып, жұмыс істеді.
Сэкен Сейфуллин 1922— 1924 ж ы лдары республика
үшін мүғалім кадрларын д а я р л а у мәселесі бойынша
Бүкілроссиялық Атқару Комитетімен, Р С Ф С Р Халықағарту комиссариатымен, Москвадағы Қ а з а қ өкілдігімен, Федерация мен одақтас республикалардағы жекелеген ж оғары оқу орындарымен тығыз байланыс
ж асап отырды. Қ а з а қ жігіттері мен қыздары Москва,
Петроград, Қазан, Омбы, Баку, Ташкент қал ал ар ы н д ағы
педагогикалық оқу орындарына жіберіліп жатты. 1922/23
оқу жылында еліміздің ж оғары оқу орындарында Қ азақстаннан 800 студент білім алды, оның ішінде Москвад а — 100, Петроградта — 130, Омбыда — 80, Қ азан д а —
40, Ташкентте — 100 жігіт-қыз оқыды. Ал 1923—24 оқу
ж ылында Қ азақстаннан тыс жердегі оқу орындарына
450 адам жіберілді. Сөйтіп, 1922—24 оқу ж ы лдары нда
1 Газета «Известия», 22 января 1924 г.
өзге жерлерде 1250 адам оқыды, олардың 50 проценті
мемлекеттік стипендиямен кам там асы з етілді.
С. Сейфуллин Қ азақстан Х алы қ Комиссарлары Советінің 1924 жылғы сентябрьде өткен мәжілісінде Қазақстаннан тыс ж оғары оқу орындарында оқып ж а тқ ан
студенттер үшін 400 стипендия және Қ а з а қ АССР-індегі
оқу орындарының студенттері үшін 740 стипендия, косымша 1165 стипендия бөлу жөнінде орталы ққа өтініш
ж азады .
■■■Г
Тек 1923—24 ж ы лдары курстар арқылы бар л ы қ мек­
теп қызметкерлерінің 38,5 проценті, оның ішінде к а з а қ
мүғалімдердің 63,7 проценті даярланды.
Мүғалім кадрларын даярлауды одан әрі арттыра түсуде Р К П (б) О рталы қ Комитетінің 1924 ж ылғы 14 марттары «Село мұғалімдері арасындағы ж үмыс туралы»
қаулысы айрыкша маңызға ие болды. Қ аулы да жергілікті партия және совет органдарына педагогикалық
кадрларды д ая р л ау мен қайта д ая р л ау д а халы қ-ағарту
органдарына ж ан -ж ақты көмек беру қажеттігі атап көрсетілді. Р С Ф С Р Халық-ағарту комиссариаты Қ азақстанға тәжірибелі педагог-лекторларды көптеп жіберді.
М ұғалім кадрларын д а я р л а у мен қайта д а я р л а у жұмысына С. Сейфуллиннің өзі тікелей араласты. Ол Халы қ Комиссарлары Советінің мәжілістерінде курстарды
ж абдықтармен камтамасы з ету мәселесін көтеріп, бүған
Қ а з а қ АССР-і Хальщ-ағарту комиссариатының назарын
аударып отырды. 1923 ж ы лы 22 августа Қ азақ стан Халық Комиссарлары Советі Қ а з а к АССР-і Х алық-ағарту
комиссариатының есебін тыңдап, Х алы қ-ағарту комис­
сариаты үиымдастырған қы сқа мерзімді курстардың
оңды нәтиже бергенін атай келіп, ол курстар «мұғалімдердің материалистік көзқарастарын қалыптастыруға септігін тигізіп, олардың саяси сауатын ашты, еңбек мектептерінін ж аң а жолдарымен ж әне әдістерімен таныстырды, оған коса қ а з а қ мұғалімдерінін. ж алпы білім
беретін пәндер бойынша білімдеріндегі кемшін-міндерін
жойды» 1 деп көрсетті.
С. Сейфуллин педагогикалық оқу орындарын дамытуға, оның окытушылары мен студенттерінің тұрмысж ағдайы на үдайы назар аударып отырды. Оның тікелей
қатысуымен Қ а з а қ АССР Х алы қ Комиссарлары Советі■■■■
1 К азақ ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві, 30-қор, 1-тізбе,
229-іс, 47-бет.
*
34
s
J
ч
о*
ніц 1922/23 оқу жылына студенттер үшін белгіленген
425 мемлекеттік стипендиясының 310-ы педагогикалық
институттарға бөлінді, ал келер оқу жылына бөлінген
1140 мемлекеттік стипендияның 740-ы педагогикалық институттардың үлесіне тиді. Міне, бүл фактілер халықағарту ісін дамытудың негізі — мүғалім кадрларын
даярлауға қаншалықты маңыз берілгенін айқын көрсетеді.
Республика Халық Комиссарлары Советі қ а з а қ мек­
тептер! үшін мүғалімдер әзірлейтін Қазақстандағы бірден-бір жоғары оку ориы болып табылатын педагогикалык институтын қамкорлыққа алу жөнінде қаулы қабылдады.
С. Сейфуллин халыкка білім беруді үйымдастыру
және оның материалдық базасын ж асау істерімен ғана
мықтап шұғылданып қойған жоқ, ол сонымен бірге оқу
орындарындағы оқу-тәрбие жүмысының жай-күйімен
жете танысып, оқушылар мен студенттерге идеялық тәрбие беру мәселесіне үлкен маныз берді, әр дәрежелі оқу
орындарында жиі болып, студенттер ж атақханаларына,
аудиторияларына үнемі барып тұрды. Өзі институттарда
қоғамдық пәндерден лекция оқыды.
С. Сейфуллиннің окушыларға, студенттерге деген
шексіз камқорлығын айғактайтын документтер, оның
осы түрғыда тиісті орындарға ж азған хаттары республиканың Мемлекеттік Орталық архивінде сақталған.
Мұны бір кезде Сәкенніц тікелей көмектесуімен оқуға
түскен, тіпті оның пәтерінде жатып оқыған, соңынан
республикамыздың партия, совет, шаруашылық, мәдениет салаларында ірі қызметтер атқарып, жемісті еңбек
еткен көптеген кісілердің естеліктері толықтыра түседі.
Бір айта кететін жайт оқу-тәрбие жүмысының шешуін күткен проблемалары, оқушы, студенттердің турмыс ж ағдайлары т. б. мәселелер жөнінде С. Сейфуллинге
оқу-ағарту халық комиссарынан бастап мектеп окушыларына дейін хат жазып, өтініш айтып отырған. Ал Сәкен солардың бірде-бірін жауапсыз қалдырмай, көп
ж ағдайда хат-өтініш авторларының орынды тілектерін
қолма-қол қанағаттандырып отырған.
Мәселен, 1923 жылғы август айында Орынбор қаласындағы қазақ, татар пединституттарының қырық сту­
дент! өздерінің материалдық және денсаулық ж ағдайларындағы орын алып отырған қиыншылықтарды айтып.
35
С. Сейфуллинге хат жазып, материалдық көмек көрсетуді өтінді. С. Сейфуллин бүл мәселені Х алы қ Комиссарлары Советінің мәжілісіне қойып, «өлкелік қордан
30,000 сом бөлінсін» 1 деген шешім алдырды. Ал оның
жеке студенттердің өтінішіне орай әр түрлі орындарға
ж азған хаттары толып жатыр.
С. Сейфуллиннің қараусыз, жетім б ал ал ар ға көрсеткен әкелік қамқорлығы ерекше. Б а л а л а р үйлерін, баспаналарын, «кәмелетке толмаған право бүзуш ыларға
арналған реформаторийлер» ашу мәселелерін шешуге ол
тікелей өзі қатысып, жетім балаларды асырау үшін қар а ж а т табуға көмектеседі.
Бүл ретте С. Сейфуллиннің «Еңбекші казак», «Совет­
ская степь», «Советская Киргизия» газеттері арқылы
барлы қ мекемелер мен ұйымдарға арнаған үндеуі ірі
мемлекеттік қайраткер, ел қамқоры азам атты ң халы қ деп
соққан үлкен жүрегін танытса керек. Бұл үндеуде ол
былай деп жазды: «Советтік пролетарлық елдің балаларына ең ж ақсы тұрмыс ж ағд ай л ар ы туғызылуы тиіс.
Империалистік және аза м а т соғыстары, сондай-ақ енді
ғана аяқтаскан, бірақ әлі жойылып бітпеген аш тық артына зор ауыртпалықты мүра етіп қалдырды. Б а с қ а
түскен осынау пәле-сойқанның соққысынан мыңдаған
семья күйреп, шаңырағы ортасына түсті, сөйтіп толып
ж ат қ ан балалар қарайтын ешкімі болмай әрі бір үзім
нансыз қалды. Оқу-ағарту халы қ комиссариатының деректеріне қараған да сондай 51472 бала бар екен. Мемлекет осынау пәле-сүмдыққа қарсы бар күшін салып
күресуде, бірақ біздің экономикалық түрмысымыздьщ
объективтік ж ағдай лары жұмыстың бұл саласына жеткілікті қ а р а ж а т беріп, б ал алар мекемелерінің санын
арттыруға мүмкіндік бермей отыр.
Ж ап п ай күш-жігер ж үм сау арқылы ғана нақты көмек корсету мүмкін болмақ» 2.
Қалыптасқан нақты ж ағд а й ға сәйкес мәселені осылай дүрыс қоюдың нәтижесінде 1924 ж ы лды ң басында
қараусыз қалған жетім б ал ал ар саны 1922 ж ы лғы 15 октябрьдегі 183233-тен 45 мыңға дейін кеміді 3.
1 Қ азақ ССР-інін Мемлекеттік орталық архиві, 30-қор, 1-тізбе,
293-іс, 23-бет, 229-іс, 80-бет.
2 Бұл да сонда, 30-қор, 1-тізбе, 364-іс, 30-бет.
3 Бұл да сонда, 509-қор, 1-тізбе, 10-іс, 1—3-беттер.
36
I
Мектептердегі оқу мен тәрбие ісінің мақсаттары мен
міндеттері Советтік ж аңа өмірдің даму талаптарына
орай білім берудің бүкіл жүйесін қайта қүрып, мектеп
өмірінің қоғамдык негізін жасауды, ж аң а оқу жоспарларын, программалар мен оқулықтарды түзуді талап
етті. Бірақ, осыған дейін де айтылғандай, республикада
бүл іске кірісіп кете қоярлықтай даярлығы бар ғылымипедагогикалық кадрлар, тәжірибелі методистер саусақпен санарлықтай ғана еді. Сондықтан да ж аң а програм­
малар, оқулықтар мен методикалық қүралдарды жасағанда көп ретте қ а з а қ мектептерінің ерекшеліктерін
ескере отырып, орыс тілінен аударуға тура келді. Сөйтіп,
енді орыс тілінен сапалы етіп, білімдарлықпен аударма
ж асау проблемасы туды.
Ж а ң а программалар жасап, оқулықтар ж азуға бар
мүмкіндік пайдаланылып, таңдаулы педагогтар, мамандар, мәдениет қайраткерлері, партия, совет қызметкерлері, методистер мен өнер адамдары, тәжірибелі орыс
мүғалім-педагогтары жүмылдырылды. С. Сейфуллин
бул жүмысқа да қызу араласып, біріншіден үкімет басшысы ретінде, оқулықтар мен қ а з а қ әдебиеті нұсқаларын басып шығаруға қ ар а ж а т табуға көмектеседі, екіншіден, мектептерді оқулықтармен және методикалық
қүралдармен қамтамасыз ету мәселелерін республика
үкіметі мәжілістерінің күн тәртібіне енгізіп, оқулықтарды Москвада басып шығару жөнінде жоғары орындарға
өтініш білдіреді 1
Осынау келелі шараларды жүзеге асыруда «Қ азақ
АССР-інің бүкіл ғылыми және ғылыми-ағарту қызметін
басқаратын, біріктіретін және бакылап отыратын жоғары мемлекеттік орган — Қ аза қ АССР-інің Оқу-ағарту
халы қ комиссариатының Академиялық орталығы» 2 оның
жанынан 1922 жылғы 20 октябрьде Оқу-ағарту комиссариатының қаулысымен қүрылған ғылыми-әдеби Совет
үлкен роль атқарды. С. Сейфуллин осы Советтің мүшесі
болды. Совет халы ққа білім берудегі барлық педагогикалық және методикалық жүмысты үйлестіріп, тәжірибе-үлгі көрсететін оқу объектілерін ұйымдастыру мәселесін реттеумен шүғылданды. Советтің тірек мектептері
Орынбордағы 9 ж ы лды қ мектеп-коммуна мен Халық
Комиссарлары Советінің қамқорлығындағы № 1 Орта1 Бул да сонда, 30-кор, 1-тізбе, 234-іс, 6І-бет.
37
лык өлкелік қ а з а қ балалар коммунасы болды. Бұл Со­
вет программалар ж асауға, оқулыктар ж азу ға, к а з а қ
мектептеріне лайықтап методикалық-көрнекі құралдарды орыс тілінен аударып шығаруға баса назар аударды.
Қ а з а қ АССР-і Х алық Комиссарлары Советі халы ққа
білім беру мен ағарту саласындағы толғағы жеткен
мәселелерді кеңінен талкы лап шешу мақсатымен халықағарту қызметкерлерінін I съезін шақыру жөнінде қаулы
қабылдап, съездің окілдігін бекіту Х алық К омиссарла­
ры Советінің Председателі С. Сейфуллинге тапсырылды.
Съезд 1924 жылғы 1 июньде ашылды. Онда қ а з а қ тілінің алфавиті мен ж а зу ережелеріне енгізілетін өзгерістер мен қосымшалар жөніндегі мәселелер де каралды.
Кейін бұл мәселе Х алық Комиссарлары Советінің
1924 жылғы 5 сентябрьдегі мәжілісінде талкыланып,
20 сентябрьде О рталы қ Атқару Комитетінін мәжілісінде
бекітілді.
;5*5
С. Сейфуллиннің инициативасы бойынша Академиялык Орталықтың ғылыми Советіне ғылыми терминдерді, қ а з а қ тілінің орфографиясы мен дұрыс ж а зу ережесін ж асау тапсырылды. Осы ш ар алар ға орай С. Сейфул­
лин 1924 жылдың мартында «Еңбекші қ азақ » газетіне
«Оку-білім майданында» атты м ақ ал а жазды. Ол мақаласында қ а з а қ тілінің лексикасы мен орфографиясын
бір ізге түсіруге байланысты бірқатар қүиды пікірлер
аитты.
Сәкен социалистік күрылыстың өзгеруіне, экономика,
мәдениет, ғылымнын дамуына баиланысты қ а з а қ тілінің
создік күрамы омірге қажетті ж ан а создермен баий түскенін білгірлікпен атап көрсетті. Сонымен бірге ол сол
ж ан а сездерге қоса бүрыннан қолданылып келе ж ат қ а н
кейбір создердің де баспасозде, оқу кұралдары нда
түрліше мағынада қолданылып жүргенін де айтады. Ав­
тор бүл түйықтан шығудың дүрыс жолы қ азақ ты ң біртүтас әдеби тілін ж асау деп терең ғылыми пікір түйеді.
Осы мақсатта тіл мамандары мен әдебиетшілерді қатыстыра отырып, кең талқы лаулар, пікір алысулар
өткізу қ аж ет деиді.
лМЯ|
С. Сейфуллин қ а з а қ халкы мәдениетінің болаш ақтағы гүлденуін республика ғылымының дамуымен, этно­
графия, тарих, мәдениет, әдебиет, қ а з а к тілін, бай материалдық мұраларды зерттеп, оқып үйренумен тығыз
байланыста қарады. Осы м ақсаттарға байланысты ғыU
38
лыми-зерттеулер мекемелерін, қоғамдары мен олардың
филиалдарын көптеп ашу міндетін алға қойды.
С. Сейфуллиннің республика Халық Комиссарлары
Советі Председателі қызметіне кірісе салысымен ол қол
қойған Халық Комиссарлары Советінің «Ғылыми мекемелер меи олардың жаиында құрылғаи ғылыми-қосалқы
мекемелердің құрал-жабдықтары туралы ереже» қабылданды. Осы ережеге сәйкес Қ а за қ АССР-індегі барлық
ғылыми қоғамдар, филиалдар, бөлімшелер республика
Халық-ағарту комиссариатының қарауына беріліп, олардағы ғылыми материалдар меи мәдеии құнды қазыналардың республикадан тыс жерлерге әкетілуіие қатаң
тыйым салыиды. Бұлардың қызметін Халық-ағарту ко­
миссариаты үйлестіріп, қаржыландырып отырды.
Жеткіншек ұрпақ пеи калың еңбекші бұқараға коммунистік тарбие беріп, ж аң а идеологияны иасихаттауға
зор маңыз бере отырып, ғылыми советтің Академиялық
орталығы қоғамдық-саяси әдебиетті шығару жөнінде
бірқатар ш аралар қолдаиды. Сөйтіп 1922—23 оқу жылынан бастап Академиялық Орталықтың Ғылыми совет
мүшелері мен республикаиың партия-совет қызметкерлерінің қатысуымен қоғамдық-саяси брошюралар сериясы ж ар ы қ қ а шыға бастады. Олардың арасында С. Сейфуллиннің «Коммунистік семьядан — коммунистік қоғамға» атты еңбегі де болды.
С. Сейфуллин бұл ж ылдары мәдениет, оқу-ағарту
салалары бойынша қүрылған республикалық бірнеше
комиссиялар мен қоғамдардың мүшесі болды. «Студенттердің түрмысыи жаксарту» комиссиясының, 1924 жылы
яиварьда қүрылғаи «Сауатсыздықты жою» қоғамыиың
мүшесі ретінде белсенді жүмыс жүргізді. Қоғам президиумының тапсырмасымен баяндамалар жасап, лекциялар оқиды, «Сауатсыздықты жою» үяларын қүруға қатысады.
С. Сейфуллин бірнеше жыл қатарынан тарихи-этнографиялық «Қ азақ өлкесін зерттеу қоғамы» бөлімінің
де мүшесі болды. Бөлім алдына койылған міндеттердің
бірі төменгі класс оқушыларына арналған оқу кітаптары
мен өлкетану жөнінде мұғалімдер үшін көмекші кітаптар құрастыру болды.
Сәкен уездерді, губернияларды аралаған сапарында
партия, совет, комсомол органдарының басшыларымен
халы ққа білім беру мен ағарту мәселелерінің жай-күйін
39
үнемі сұрастырып отырды. Ол мектептерде, халы қ-ағарту
бөлімдерінде жиі болып, оқушылардың, мүғалімдердіц
түрмыс ж ағдайы на зер салды.
С. Сейфуллин 1923 жылдың күзінде Орал губерниясында жергілікті Советтердің сайлау науқанын өткізуге
барды. Ол осы сапарында да губернияда, әсіресе оның
алыс ауылдарындағы сауат ашу, мектеп және мәдени
қүрылыс жүмысының жайымен ден қойып танысты. Сәкен «Красный Урал» газеті тілшісіне берген интервьюінде педагогикалық және кәсіптік техникумдардың жанынан қ а з а қ балалары на арналған интернаттардың ашылуын қуана баяндады, халы қ-ағарту органдарының табыстарын ризашылықпен атап көрсетті. Еңбекші жастарды оқуға көбірек тартуға тілек білдірді *. Оның қатысуымен өткен Орал губерниясы Советтерінің съезінде
қ ар алған басты мәселелердің бірі де оқу-ағарту ісінің
жай-күйі болды 1
Коммунист-педагог, халы қ-ағарту ісінің республика
дәрежесіндегі қаж ы рлы үйымдастырушысы С. Сейфуллиннің бүкіл кызметіне ж оғары партиялылық, лениндік
принциптілік тән еді. Онын қоғамдық-педагогикалық
қызметі көне қоғамды қиратып, ж а н а қоғамды орнатуға
бағытталды. Аса көрнекті ағартуш ылар Ш. Уәлиханов,
Ы. Алтынсарин, А. Қүнанбаевтардың озык дәстүрлерін
ж аң а қоғам мүддесіне үйлестіре ж алғасты ры п дамыта
отырып, өзіне тән идеялық сенім, революциялық мақсаткерлік пен ж аң а советтік негізде қ а з а қ халқы арасында
пролетарлық интернационализм, үлы орыс халқымен
достық идеясын табандылықпен насихаттаушы болды.
Қ а з а қ халқын орыстың озық мәдениетімен таныстырып,
ж ақындастыруға аянбай енбек етті. 1923 жылы ж азға н
м ақалалары ны ң бірінде ол былай деп атап көрсетті:
«Артта қалған қ а з а қ халқы бостандық игіліктерімен
шын мәнінде пайдаланып, қазіргі кезде орыс пролетариатымен және еңбекші ш аруалары м ен қол үстасып,
адамзатты ң болаш ақтағы ортақ бақытына апаратын
жолмен қадам басу үшін қ азақ ты ң ецбекші халқына
орыс еңбекшілерінің мәдени дәрежесіне тезірек көтерілу
1 «Красный Урал», 1923, 16 октября.
2 К азак ССР-інің Мемлекеттік орталык
76- іс, 1-бет.
40
архиві, 5-қор, 4-тізбе,
керек. Ал бүл үшін көшпенділерді отырықшылдыққа үйрету... оқу-ағартуды дамыту қаж ет»1.
Оқу-ағарту, мәдениет мәселелері жөнінде С. Сейфуллиннің газет, журналдарға арнайы түрде ж азған макалалары, еңбектері өз алдына бір дүние. Ол сонау 1913
жылдың өзінде, Омбы мұғалімдер семинариясынын, сту­
дент! болып жүрген кезде халық арасында кеңінен мәлім
болған
«Айқап» журналында басылған «Омбының
центрально-фельдшерская школасы» деген мақаласында
осында Ақмола, Семей облыстары қазақтары на арнап
бөлінген 16 стипендияның пайдаланылмай қалғанына
қатты өкініш білдіріп, алдағы кезде тағы да осылай
болып жүрмесін дейді. Сонымен қатар бөлінген орынды
қалай пайдаланудың, емтиханға әзірленудің жай-мәнісін түсіндіреді2. Ал совет өкіметі тұсында, республикалык «Еңбекші қазақ» газетінің редакторы болып түрған
кезінде ж азған м ақалалары нда оның ірі қайраткер,
ағартушы-педагог, дарынды публицист ретіндегі қабілетталанты жарқыи көрініс тапты. Газет бетінде оку-ағарту
саласындағы партия саясатын дәйектілікпен насихаттап,
көкейтесті мәселелерді дер кезінде көтеріп, құнды пікірлер айтып отырды.
Тек «Еңбекші қазақ» газетінің бетінде 1922—25 жылдары «Біздің мақсатымыз», «Кедейлерге не кажет»,
«Партияның XII съезі және үлт мәселесі», «Кадрларды
әзірлеу», «Еңбекші қ а з а қ жастарына», «Губерниялық оқу
бөлімі мен халықка білім беру органдарына», «Барлы қ
күш білімде», «Оқушы жастар үлгісі», «Білім беру майданында», «Қ азақтар арасындағы сауатсыздықты жою
туралы», «Әрбір қ а з а қ мақсаты — білім» тағы баска мақалалары н жариялады.
Республикамызда халыққа білім беруді қалыптастыруда, үлттық педагогикалық кадрлар
даярлауда
1920—25 жылдардағы Советтердің қазақстанды қ съездерінің шешімдері мен Қ аза қ АССР Халық Комиссарлары
Советінің каулылары үлкен роль атқарды. Сол шешімдер мен қаулылардың алынуына С. Сейфуллиннің қосқан өзіндік үлесі айтарлықтай.
Партия басшылығымен жаппай күш-жігер жұмсау
нәтижесінде 1924/25 оқу жылынан бастап халыққа білім
1 «Красный Урал», 1923, 16 октября.
2 «Айқап» журналы, № 2 1 , 1913.
беру ісінде елеулі оңды өзгерістер болды. 1925/26 оку
жылында мектептер саны 2624-ке жетті (1922/23 оку
жылында 1906 мектеп бар еді), ал к а з а к мектептерінің
саны осы ж ылдары 590-нан 821-ге дейін өсті. Осыған
орай окушы қазақтар саны да 29233-тен 52245-ке көбейді, мектеп-коммуналар саны екі есеге артты. М үғалім
кадрлар катары анағұрлым өсті. 1920—25 ж ы лдары педагогикалык курстарды бітірген 4416 мұғалімнің 2482-сі
қ а з а қ еді. Мұның үстіне 14 педагогикалық техникум
және 26 д ая р л ы қ бөлімінде мұғалімдер әзірленді.
Сөйтіп, тап жауларымен аяусыз ш айқас үстінде азғана ж ыл ішінде оку-ағарту мен мәдениет саласында Советтік Қ азақстан да болған тарихи өзгерістер бұл өлкені
сауаттандыруға бірнеше ғасыр керектігін «есептеп шыққан» самодержавиенің асыранды ғалымсымактарының
«болжауының» күлін көкке үшырды.
Бұл В. И. Лениннің данышпандықпен көрсетіп берген сара жолының, советтік күрылыс артықш ылыктарының, партияның лениндік ұлт саясатын бүлжытпай
жүзеге асыруының нәтижесінде ғана мүмкін болды. П а р ­
тия, совет органдарының, С. Сейфуллин сиякты революционерлердің зор тәрбиелік және ұйымдастырушылық
қызметі аркасында, 1925 ж ы лы болған советтердің Бүкілказакстандык, V съезі атап көрсеткендей, мұғалімдер
жүртшылығы социализм, мәдени қурылыс, коммунистік
оқу-ағарту ісіне белсенді де калтқы сы з қызмет ету ж ағына жаппай және батыл қадам басты 1. Қ а з а қ АССРінің түкпір-түкпірінен Орынбордағы өлкелік курстарға
келген мүғалімдердің Р Қ П ( б ) О рталы қ Комитетіне жолдаған хаты осының айқын дәлелі болып табылады. Ол
хатта Қ азақстан мүғалімдері партияға, социализм ісіне
адалдыкпен кызмет етіп, ецбекші к а з а қ халқынын шынайы ағартушылары болады делінген 2.
Көнені киратып, ж аңаны ж асауды ң осындай күрделі
кезеңінде республика үкіметін сыннан откен ж алы нды
большевик, талантты мемлекет қайраткері, там аш а пе­
дагог С. Сейфуллиннің басқаруының Қ азақ стан д а оқуағарту ісін ж а ң а ш а ж олға коюда зор маңызы болды. Ол
шынында да оқу-ағарту ісінің жанкүйер байырғы қайраткерлерінің корнекті өкілі болатын. Бүл орайда оның
1 Қ азақ ССР-інің Мемлекеттік архиві, 5-қор, 5-тізбе, 85-іс,
108-бет.
2 Бұл да сонда, 81-қор, 1-тізбе, 835-іс, 148-бет.
Советтердің бүкілқазақстандық III съезі анкетасының
«Сіз езіңізді қоғамдық істің қай саласына бейіммін деп
есептейсіз?» деген сұрағына берген жауабы көңіл аударарлықтай. Онда: «Өзімді әкімшілік, партиялық және
ағарту жұмыстарында неғұрлым оңтайлы сезінемін»,—
деп ж ауап берген.
С. Сейфуллин 1925 жылдан бастап әдебиет және ғылыми-педагогикалық қызметке біржолата беріледі. Ол
Қазақстан Халық-ағарту комиссариаты ғылыми-әдеби
комиссиясының председателі, «Әдебиет майданы» журналының редакторы қызметтерін атқарады, пролетариат
жазушыларының Қ аза қ ассоциациясын кұруға белсене
қатысады.
1927/28 оку жылында С. Сейфуллин Қызылордадағы
халық-ағарту институтының ректоры болды. Бұл респуб­
лика аса зәру болып отырған педагогикалық жоғары оку
орындарының бірі еді. Оның үстіне бұл сол кездегі лек­
ция қ а за қ тілінде жүрген бірден-бір жоғары оқу орны
болды. Институт өзі жеті ж ылдық қ а за қ мектептері үшін
мұғалімдер, ал оның жанындағы даярлы қ бөлімдері мен
курстары ағарту институттары мен педагогикалық жоғары оқу орындарына студенттер даярлады. Сондай-ақ
институт халық арасында қоғамдық-саяси насихат жүргізіп, агрономиялық, өндірістік-техникалык білім берді,
теориялык мәселелермен айналысып, ұлттық орта мек­
теп кұру тәжірибесін зерттеді.
Қызылорда облыстық архивінде сақталған институт
педагогикалық Советінің 1927/28 оқу жылындағы протоколдары С. Сейфуллиннің өзіне тән мол тәжірибе, зор
жігермен жемісті еңбек еткенін көрсетеді. Ол институт
пен оның жанында жұмыс істейтін тәжірибе-ұлт мектебінің өмірі мен қызметінің барлық жағына жіті назар
аударады. Педагогикалық советте оқу-тәрбие жұмысының жай-күйі, студенттердің тұрмысы, оқу жоспарының
тұрактылығы сиякты мәселелер каралып, тиянақты шешіліп отырған. Институтты білікті кадрлармен камтамасыз ету проблемасы да күн тәртібінің басты мәселелерінің бірі болған. 1928 жылғы 16 мартта С. Сейфуллиннің инициативасымен педсоветтің мәжілісінде к а р а ­
лып, Р К П (б ) Өлкелік комитетінің үгіт-насихат бөлімі
мен Халық-ағарту комиссариатының адресіне жолданған
хатта институтты тұрақты кадрлармен комплектілеу сүралған. Өйткені алғашқы кезде окытушы кадрлардың
тапшылығы салдарынан онда республикалық мекемелерде жұмыс істейтін басшы партия, совет қызметкерлері,
мәдениет қайраткерлері лекция оқып тұрған. О ларды ң
ішінде С. Меңдешев, Т. Жүргенов, X. Қ. Ж ұбанов,
М. Ж олдыбаев, Қенжин сияқты кісілердіц болуы институттың тез қалыптасып кетуіне аса игі эсер етті.
Институт өз түлектерінің теориялық және методикалық әзірлігіне көп көңіл бөлді. Мәселен, ж оғары курстарды ц студенттері «пәндік комиссиялардыц жұмысына,
қ а з а қ мектептерінің III— IV топтарына арналған програм малар ж обалары н талқы лауға» 1 кеңінен қатыстырылды.
Студенттер тек институт қабырғасында, оның жанындағы тәжірибе-үлгі мектебінде ғана емес, сонымен бірге
ауылдардағы мектептерде де практикалы қ тәжірибе мен
методикалық білімдер алып отырды.
С. Сейфуллиннің педагог кадрлар д а я р л а у мен жоғары оқу орындарын дамытудағы жемісті кызметінің т а ­
ры бір белесі — оның 1928 ж ы лы Ташкенттегі Қ а з а қ жоғары педагогикалық институтыныц ректоры болуы. Бұл
Орта Азиядағы аса ірі ж оғары оқу орындарының бірі
еді. Оның қабырғасында аса көрнекті орыс ғалымдары,
профессорлар Виноградов, Фиолетов, Успенский, Орта
Азия мемлекеттік университетінің бір топ ғалым-педагогтары, оныц ішінде әйгілі профессорлар С. Е. М алов
пен В. В. Бартольд лекция оқыды.
С. Сейфуллин бұл институтка 1926 ж ы лды ң басынанақ, яғни Қ азақстан Х алы қ-ағарту комиссариаты ғылыми
комиссиясының председателі кезінен-ақ кам қо р л ы қ ж асаған еді. Оның қатысуымен және тікелей қолдауымен
институт функциясы біршама кеңейтілген болатын. Оған
2-сатылы мектептер меи техникумдар мұғалімдерін даярлауға коса педагогика және өлкетану саласында ғылыми-методикалық және ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, республика халқы арасында ғылыми көзқарасты
таратуға белсене қатысу тапсырылды.
С. Сейфуллин бұл аса ірі ж оғары оқу орнының жүмысына білімдарлықпен, үлкен ынта-жігермен басш ы лы қ
жасады. Ол сонымен қ атар институт ж аны ндағы жетіж ы лд ы қ үлгі-тәжірибе мектебі мен Орта Азия Комму1 Қ азақ ССР-інің Мемлекеттік орталық архиві, 4-қор
2-іс, 8-бет.
44
1-тізбе
*
*
і*
^
»
%
.
*
нистік университетінде сабақ беріп, лекция окыды. Тамаша білімді педагог, ақын-психолог Сәкен оқыған әрбір лекция өте тартымды, студенттерді баурап алатын
терең мазмұнды болған. Сондықтан да шығар, оның
көптеген шәкірттері кейін тамаш а мұғалімдер болды.
Ж алпы , Сәкен Сейфуллиннің ұстаз ретіндегі жеке басының тамаш а қасиеттерін танып білуде, окытушы-педагогтық қызметін объективті бағалауда оныц шәкірттері
ж азған естеліктердің маңызы зор. Бұл топтағы естеліктердің өзін мазмұны жағынан, шартты түрде екі жүйеге
бөліп қарастыруға болады. Оның бірі — С. Сейфуллиннің әдебиет жасағын тәрбиелеп, ж ас таланттарды тауыптанып қамқорлық жасаудағы еңбегі болса, екіншісі —
тікелей үстаздық-мұғалімдік, педагогтық қызметі. Ал
бүл салаға жататын материалдар сонау 20-жылдардан
бастап күні бүгінге дейін жалғасып жатыр. Олардың біразы Сәкен шәкірттерінің үстазын қыңыр-қисық сыннан
қорғап, араш алауы орайыида туса, ең комақты бөлігі
революционер ақынныц творчестволық қызметіне 20 жыл
толуы республикада кец колемде атап отілген қарсацда,
яғни 1936 жылдыц арж ақ-берж ағы нда жазылды. Ал
одан бергі жерде ақынныц туғанына 70 жыл, 80 жыл
толуы аталып өткен тұстарда да республикалық және
облыстық, аудандық баспасөзде осындай көп дүниелер
>ңарық көрді. Солардың бір парасы жинақталып, а р ­
найы кітап болып («Қызыл сұцқар», «Естеліктер жинағы») басылып шықты да. Мүның бәрін тәптіштеп отырған себебіміз С. Сейфуллинніц көрнекті революционер,
қ а з а қ совет әдебиетініц негізін салушы аса корнекті
ақын-жазушы ғана емес, оқу-ағарту ісініц көрнекті
ұйымдастырушысы әрі ірі педагог болғандығын, мүны
оның сол қызметін көзімен көріп, тікелей дәріс алған
адамдардын сөз-куәліктерімен де дәлелдей түсу.
Сәкен шәкірттерініц бірі ғалым-сыншы академик
М. .Қаратаевтің «Сәкеннің үстаздығы жайында» 1 деген
естелігінде телегей-теціз мол білімді, шебер де асқан
парасатты, студенттердіц бәріне бірдей сүйікті, әр сөзі — білім, әр қылығы — өнеге болған үстаз жөнінде жан
тебірентерлік сыр шертіледі. Ал Сәкеннің тағы бір шәкірті, көрнекті ғалым Қ. Ж ұмалиев өзінің «Бір сырлы,
сегіз қырлы» деген естелігінде ұстазы жайында былай
1 Қаратаев М. «Әдебиет және эстетика». Алматы, 1970.
45
деп жазды: «Ж ас ұрпақты патриоттыққа, Отанын сүюге,
халы қ тілегін іс жүзіне асыруда қандай кауіп-қатерден
де қорықпай, қиындыкты жене білуді үлгі етуде К азакстан топырағында Сәкенге
сай
келетін
адам
аз.
АдалО •
дык, ак көніл, кіші пеиілдік, ар азығына кір келтірмеушілік, кысқасы, шын адам деген құрметті атты таза сақтап, өзінің ісімен де, көркем туындыларымен де ол кейінгілерге үстаз. Оның ақындык, ж азуш ы лы к, ғылыми асыл
мүраларының мәні мен әсеріне, ықпалына айрықша мәселе деп тоқталмағанда, тек адамдык, азаматты қ, педагогтық қызметінің өзі д е кезіндегі ж а ст а р жүрегінің ең
жылы жерінен орын алды. (Астын сызған біз К. К.)
Біздін замандастарымыздың арасында Сәкен шын махабб атқа бөленген есім болды. Ж ән е бола да бермек» f
Ал Омбы семинариясында Сәкенмен бірге оқып, кейін
әлеуметтік маиданда тізе қосып еңбек еткен ж олдасы
Таутан Арыстанбековтің ж азб ал ар ы н ан нағыз үстаз-педагогқа тән қасиеттердің С. Сейфуллиннің бойында тіпті ерте қалыптасқанын көреміз. Ол: «Өтірікті, өсекті„
жағынуды, көлгірлікті, киянатты, әр түрлі л а с қылықты
(ішкілік, карта т. б.) жан-тәнімен ж ек көретіні туралы
Сәкен оқушылар арасында аса беделді болды. Әсіресе,
кемтарлықта жүрген балаларды ң мұң-мұктажын аса
сезгіш еді. Ол қолдан келген жәрдемін, ақылын аямайтын. Мысалы, үмытпасам, 1914 ж ы лы Быков дейтін бір
кедей орыс баласы бірінші тоқсанда үш пәннен «екі»
алып, педсоветте степендиядан уақы тш а шығарылып
тасталды... Тізім жүргізіп, екі тоқсанның аяғына дейін
жететін қ ар ж ы жинап берді... Сәкеннің мүндай істерін
талай к ө р д ім » 2, — деп ж азады . Сәкеннің інісі М әжит
Сейфуллин өзінің естелігінде ағасының Қ а з а қ С С Р Халы қ Комиссарлары Советінің Председателі болып түрған
кезінде оның он бөлмелі үйінің екі бөлмесі ғана өзіне
қалып, қалғаны нда әр губерниядан оқу іздеп келген
кедей-кепшік
балалары
түрғаны,
«Совнарком
председа°
U
теліне шаидың қызылы да жетпеи қалатыны» туралы
айтады.
Белгілі әдебиетші С. Камаловтьщ «Содиалистік Қазакстанның» 1936 ж ы лғы 2 июліндегі санында ж арияланған «Әдебиет окытушысы» деген м акаласы , атынан
1 Жүмалиев Қ. Бір сырлы, сегіз қырлы. «Ж айсаң ж андар»
кітабында. Алматы, 1969, 228-бет.
2 Қызыл сұққар. Естеліктер жинағы. «Жазушы» баспасы 1964.
46
с*
*
•
4
ъ
*
да көрініп тұрғандай, Сәкеннің ұстаздық қызметіне арналган. М акала авторы «Сәкен — үлкен ұстаз» деген
тезисті дәлелдей келіп, мысалға өзін алады: «Мені әдебиет майданына тәрбиелеген Сәкен. Маған қ а з а қ әдебиетін, қ а з а қ тарихын үқтырған Сәкен. Мені ж ас жазушылар қатарына баулыған да Сәкен. Сәкеннен оқыған
жастар көп»
С. Сейфуллиннің тікелей педагогтық, ұстаздық қызметін баяндайтын мүндай мақала, естеліктер баршылық.
Солардың қатарына Сәкеннен алғашында тәжірибе-үлгі
мектебінде сабақ алып, соңынан Ташкент каласында педагогикалық институтта лекция тыңдаған, казір фило­
логия ғылымының кандидаты, Шымкент пединститутыныц доценті М. Алтынбекованың, бүрынғы қаЗақ ж у р ­
налистика институтының (мұнда Сәкен қ а з а қ әдебиеті
тарихынан лекция оқыған) түлегі К. Мәмбеталиевтің,
Е. Ділмухаметовтың мақала-естеліктерін де ж атқызуға
болады. Мәселен, М. Алтынбекова Сәкеннің мектепте
оқыған балаларға ұдайы әкелік кам қорлы қ жасап, жатақхана-интернаттарда жиі болып, оқушылардың оқуына, түрмысына зер салып отырғанын айтады. Ол ауыл
балаларының, әсіресе қ а з а қ қыздарының әрбір табысжетістігіне баладай мәз болушы еді д е й д і2. Ал Е. Ділмұхаметов те озінің «Ташкент күндері» атты естелігінде
Сәкеннің өзінің жүмыс бастылығына карам ай оқушыстуденттердің ж атақханалары нда жиі болып, олардың
хал-жағдайларына, білім-тәрбиесіне коңіл бөлетінін, О р­
та Азия мемлекеттік университетінің әдебиет үйірмесінде к а з а қ әдебиетінің тарихы мен теориясы жонінде әңгімелер өткізетінін атап көрсетеді3.
Міне осынау С. Сейфуллин өмірінің әр түрлі кезеңдеріне катысты эр кезде әр түрлі адамдар ж азған мақала,
естеліктер өзінің рухы, мазмүны жағынан бір кісі, бір
мезгілде ж азған дүние секілді. Мүның өзі Сәкенніц ұстаздык қасиетінің тұрақтылығын, ұстаздық тұлғасының
сомдығын айқын көрсетсе керек.
Қ аза қ ССР-інің астанасы Алматыға көшірілуіне бай1 С. Камалов. Әдебиет оқытушысы. «Социалистік Қазақстан».
1936, 2 июль.
2 М. Алтынбекова. Үмытылмас ұстаз. «Оңтүстік Қазакстан»
1964, 23 май.
3 Е. Ділмухаметов. Ташкент күндері. «Қазақ әдебиеті», 1964,
29 май.
47
ланысты Сәкен 1929 жылы осында келіп, республикадағы тұңғыш педагогикалық институт — КазПИ-де (қазіргі Абай атындағы Қ азақ Мемлекеттік педагогикалық
институты) профессор міндетін атқарушы лауазымында
қ а з а қ әдебиеті курсынан лекция оқиды.
Ж оғары оқу орындарындағы қызмет атқарған он жыл
ішінде (1927—37 жылдар) С. Сейфуллин жоғары білікті
маман мұғалімдер мен журналистер даярлау ісіне зор
үлес қосты. Оның оқытушылары мен студенттердіц көпшілігі кейіннен аса көрнекті мәдениет және ғылым қайраткерлері дәрежесіне көтерілді.
Ол жоғары оқу орындарында жұмыс істей жүріп, өзінің педагогикалық шеберлігін үздіксіз жетілдіріп отырған. Замандастары, шәкірттері С. Сейфуллиннің әр лекциясының терең мазмұнды, өте тартымды, сонымен бірге
методикалық әдістері жағынан алуан түрлі болып келетінін бірауыздан куаттайды.
С. Сейфуллин лекциясын конспектісіз оқыған. Орын,
ретіне қарай цитаталарды, мақал-мәтелдерді ұтымды
қолданған. Сәкен жыр-дастандардан, ауыз әдебиетінің
өзге де үлгілерінен қызықты, тағлымды мысалдар келтіріп, лекциясын өз кезіндегі, айналадағы өмірден алған
мысалдармен де байытып, терендетіп отырған.
С. Сейфуллиннің халық ауыз әдебиетінің үлкен білгірлерінің, оны жинап, жүйеге келтіріп бастырушылардың, совет заманында қ а з а қ әдебиетінің ғылыми тарихының ірге тасын қалаушылардың ең көрнектілерінін
бірі екені белгілі. Оның бірталай кесек те елеулі көркем
туындылары (атақты «Көкшетау» поэмасы, «Аққудың
айрылысуы» т. б.) халық әдебиетінің сюжет, оқиғалары,
ертегі-аңыздарының әсерімен жазылғаны аян, Ол соны­
мен қатар сонау 1923—24 жылдарда ауыз әдебиетінен
интеллигенция өкілдері, талапкер жастардыц басын қосып лекция оқыған адам екені ж үртқа мәлім. Мұның көп
үзамай мектептер мен жоғары оқу орындарының шәкірттеріне арналған қ а за қ әдебиетініц хрестоматиялары
мен оқулықтарын жасауға айналғаны мәлім. Бұл жағынан алғанда С. Сейфуллииді қ а з а қ әдебиетін оқытудың
және оның методикасының негізін салушылардың бірі
ретінде де тануымыз керек. Сәкен дәстүрі оның талантты
шәкірттерініц, кейіниен республикамыздың белгілі оқуағарту қайраткерлеріне айналған кісілердің — үстаздардың іс-әрекеті арқылы ілгері жалғ>асып, дамыды де48
'
А
‘1
*
сек ағат айткандық болмайды. Мәселен, Сәкеннің педагогтық жолын куғандардың бірі: Ол (Сәкен — К. К.)
қазақтың халықтық дастандарын, аңыздарын ерекше
тартымды етіп түсіндіруші еді. Эпос қаһармандарының
образдарына тамаша талдау жасап, олардын, ерліктері
мен мінез-қүлықтарын, халкына, туған жерге деген перзенттік сезімдерін үлкен сүйіспеншілікпен баяндайтын.
Біз оның лекцияларын әрқашан демімізді ішке тартып,
аса рахаттанып тыңдаушы едік, оның айткан әр сөзін,
ойын зердемізге тоқып алуға тырысатынбыз. Сондықтан
да оның әр сабағын асыға күтетінбіз. Үстазымыз бізді
өзінің асқан адамгершілігімен, қарапайымдылығымен,
мінез-қүлқынын және сырт түлға-пішінінің сүлулығымен
тәнті ететін. Біз оның ақылы, ашык-жарқын тұрпатбейнесі алдында бас иетінбіз,— дейді. Осылай деп отырған кісі өзінің оқытушылық қызметінде үстазының өнегесін, оқыту-тәрбиелеу принципін жалғастырмады деуге
болар ма?!
Мүның бәрі С. Сейфуллиннің шын мәнінде өз кезіндегі алдыңғы қатарлы педагогикалық теория мен прак­
тика деңгейінде бола білген кемел педагог болғанын
көрсетсе керек. Сейфуллиннің осы үстаздық қасиеті к а ­
зак совет әдебиетінің кадрларын баулып өсіруде де өте
жемісті болғанына тарих куә. Сондықтан да қ а з а қ совет
әдебиетінің көрнекті өкілі, өзі де бір кезде Сәкенге шәкірт, іні серік болып өскен кісі, С. Мұқановтьщ: «Сәкен — қ а з а қ совет әдебиеті атты зәулім байтеректің
діңгегі де, өзгелері — оның бұтағы»,— деген түжырымына шәк келтірмейміз.
Қазіргі әдебиетіміздің ақсақалы, Социалистік Еңбек
Ері Ғ. Мүсірепов «халқымыздың ар-ожданы мен мақтанышы» деп атаған Сәкен Сейфуллин сонау 1922 жылы
ж азған «Зор міндет» деген мақаласында: бір кездегі
артта калған қараңғы қ а з а қ халкы енді бір жиырма
жылдан кейін алдыңғы қатарлы мәдениетті елдердің катарында болады деген болжау ж асаған еді. Ол болжау
толығынан жүзеге асты. Қемеңгер партиямыздың лениндік ұлт саясатын бұлжытпай іске асыруының арқасында
туысқан ұлттардың тату-тәтті семьясында бүгінде Қазақстан экономикасы мен мәдениеті шарықтап дамыған
республикаға айналды.
Міне осы ж аң а қоғамның іргетасын каласып, онын,
бүгінгі асқар биігіне көтерілуі жолында өлшеусіз еңбек
4— 4353
49
еткен халықтың ардагер перзенттерінің бірі — С. Сей­
фуллин. Оның басқа да тарихи зор қызметтерімен қатар,
Қазақстанда ж ана лениндік оку-ағарту саясатын жүзеге
асыруда, қ а з а қ совет мектебін қалыптастырып, дамытуда сіңірген еқбегі де айтарлықтай.
111. С. Сейфуллин — халық мұғалімі
1916
жылы күзде санақ жұмысы аяқталысымен
С. Сейфуллин Бұғылы болысына (қазіргі Қарағанды облысы Нұра ауданының «Энтузиаст» совхозының «Ақтөбе» бөлімшесі) келіп мұғалімдік қызметіне кіріседі К
Бұл жерде ол ауыл балаларын оқыту мен тәрбиелеу
ісін зор жігермен қолға алады. Әрине, қиыншылық та аз
болмайды, мемлекет мектеп үшін қарж ы бөлмеді. Оны
жергілікті халық ж арақтады. Оқу күралдары да ^жоқ
еді. Сабақ мектепке үш қайнаса сорпасы қосылмайтын
үйде жүргізілді. Ол жөнінде Сәкеннің сол кездегі шәкірті К. Дүйсенбеков: шағын бір бөлмеде қырық шақты
адам аласа үстелдерді айнала еденде отырып оқитын
едік. Онда ауқаттылардың да, кедейлердің де балалары
болды,— деп еске алады.— Сэкен онда орыс тілінен сабақ берді. Оның ерекше мән беріп, баса назар аударған
нәрсесі — балалардын оқытқанды біліп, менгеруі. Ол
шәкірттерінін «орысша тілін сындырудын» үтымды жолын көп ізденеді. Көп уақытын балалармен бірге өткізеді, серуен, демалыс, ойын-ермек кездерінің өзін олардың
сөз қорын байытып, тілін үстартуға пайдалануға тырысады. Сәкен ә дегеннен-ақ окушылардың бойында білімге деген қүштарлықты оятып, қалыптастыруға күш салды. Сонымен қатар С. Сейфуллин оқыту мен тәрбие
1 С. Сейфуллиннін аталған мектептегі мұғалімдік жұмысы жөнінде біздің қолымызда документальды мәліметтер жоқтын қасы,
алайда оның осы кезендегі идеялық-саяси және коғамдық-педагогикалық кезқарастары, балаларды оқытуда пайдаланылған оку кұралдары т. б. жөнінде сол кезде осы мектепте окыған шәкірттері
мен замандастарынын, естеліктеріне, кейбір жанама деректерге сүиеніп қорытынды шығаруға болады. Сейфуллинді жақсы білген адамдар мен шәкірттері оның педагогикалық талантының күштілігі мен
білім деңгейінің жоғарылығын әрдайым ерекше атап отырады. Одан
дәріс алғандардың арасынан көптеген белгілі қоғам, мемлекет каираткерлері, ғалымдар, көрнекті жазушылар мен журналистер шығуынын өзі Сәкен тағлымының өміршең д е жемісті болғанын көрсетсе керек.
'
жұмысын өз кезенінің көкейтесті әлеуметтік-саяси мәселелерінен бөліп қарамаған. Оның мақсаты — халыққа
қызмет ететін білімді азамат тәрбиелеу. Сондықтан да
ол оқушыларының бойында патша мен жергілікті билептөстеушілерге деген өшпенділік сезімін оятуға тырысады. Бұл жайында Сәкеннің сол кездегі оқушыларының
бірі А. Баймұқанов былай дейді: «1916 жылы қасында
бір топ ақсақал мен ауылнай бар мұғалім аулымызға
келді. Ж а ң а мұғалім халықтың тұрмыс жағдайын көп
сұрады. Сонымен қоса ауыл адамдарына Россиядағы
қазіргі жағдайды түсіндіруге және ондағы жұмысшы
табының өз бостандығы үшін күресуге әзір екендігін, бұл
іске басшылықты Лениннің жасап отырғандығын толғана әңгімеледі. Ол сонымен қоса, революцияның алауы
кең-байтақ қ а за қ жерін де шарпи бастағаны жөнінде
қуана да қүштарлана айтты.
Ж иырма екі жасқа жаңа ғана толған ж ас жігіттін
осыншама көп білетіндігі, бүкіл қ азақ халкының, тіпті
Росснядағы халықтың тірлік-тынысымен терең таныстығы қайран қалдырды. Мен оны ғұлама адамдай пір
түттым.
... Соғыс туралы әңгіме бола калса, ол мүлдем өзгеріп кететін. Бұл туралы ол салғырт тыңдай алмайтын.
Ж иырма екі жастағы С. Сейфуллин әділетсіздік пен
әлеуметтік теңсіздікке ешбір төзе алмайтын жан ретінде
менің есімде мәңгі сақталып қалды».
Сәкен шәкірттеріне мүмкін болғанша мол білім беріп,
неғүрлым жан-жақты дамуына барынша көңіл бөлді.
Оқушылардың ақыл-ой дамуын адамгершілік тәрбиесімен тығыз байланыстырып отырды. Ол өзінің әрбір сабағын үқыпты ойластырып, білім беру мен тәрбиелеу
методикасын жетілдіруді құнттады. Оның негізіне білімді меңгерудің шама жетерлік болуы, бірізділігі, беріктігі алынды. Бүл түрғыдан бірде-бір орыс сөзін білмейтін
қ а за қ балаларына орыс тілін оқыту әдісі айтарлықтай.
К. Дүйсебеков пен К. Ақынжановтың айтуларынша,
ол орыс тілін оқытуға кіріспей тұрып, орыс халқының
емірі мен тұрмысы, орыс тілінің сұлулығы мен ұлылығы, қоғамдағы ролі жөнінде қызықты етіп әңгімелеп
отырған. Орыс әдебиеті мен мәдениетінің байлығын зор
сүиіспеншілікпен түсіндіре келіп, міне содан орыс тілін
білгенде ғана еркін сусындауға болады деген ойға жетектеген. Екі тілді де аса жетік білетін ол орыс тілін ана
51
тілі арқылы үйренуге күш салған, жақсы нәтижеге
жеткен.
Ол салыстыру мен салғастыру әдісін кеңінен қолданады. Жанды, ауызекі сөзге зор мацыз берді. Бұл ретте
сөздердің мәнін түсіндіруге жетекші орын берілді. Оқыту «оңайдан қиынға, жайдан күрделіге қарай» деген
принципке негізделді. Бүл әдіс Оқу министрлігінің орыс
тілін үйренуде ана тілін қатыстыруды ж оққа шығаратын (оқытудың тура немесе көрнекі-натуралды әдісі дейтін) 1907 және 1913 жылғы бұйрықтарына қарсы қолданылды. С. Сейфуллин мағынасын түсіндірмей жаттату
арқылы оқытуды үсынатын мүндай әдіске мүлде қарсы
болды. Прогресшіл басқа да педагогтар солай істеді. Өз
еңбектерінде мүны Қазақстандағы оқу-ағарту ісінін тарихын көп зерттеген белгілі ғалым К. Бержанов та атап
көрсетеді *.
Сәкен Сейфуллиннің педагогтық алғашқы қадамы
оның дарынды үстаз екендігін аңғартады. Ол әр сабақты
үтымды өткізуге, әр оқушының дүрыс білім алуына
творчестволықпен даралай қарады. Өзіне қатаң талап
қоя отырып, оқушылардың бойына асыл қасиеттер дарытуға тырысады. Бойындағы мол білімі мен қабілетін
барынша пайдаланып, әр сабағын жандандырып отыруға, сол арқылы оқушылардың білімге деген құштарлығын арттыра түсуге күш салады.
Сәкен үстаздық еткен түста оқулық, оқу қүралы, педагогикалық, методикалық еңбектер, дидактикалық құралдар дегендер атымен ж оқ болатын. Міне, осы қиындықтарға қарамастан ол орыс, қ а з а қ тілдер мен әдебиеттері, мәдениеттері жөнінде оқушыларға мол да жүйелі
білім бере алды.
С. Сейфуллиннің сабақты прогрессивтік әдіспен жүргізгеніне көптеген естеліктер айғақ. Оның оқушылары
К. Ақжанов пен К. Дүйсебеков былай деп еске алады.
«Біздің оқытушымыз Сәкен сабаққа өте тиянақты дайындалатын. Біз келгенге дейін әріптер мен жеке сөздер
жазылған тақта ілінетін, сөйтіп оның беті сабақ басталғаннан кейін ғана ашылатын. Әуелі ж азы лған әріптер
мен сөздерді түсіндіреді. Әрбір әріпті өзі бірнеше рет та1
К. Бержанов. Русско-казахское содруж ество в развитии про­
свещения. Алма-Ата, 1965, стр. 170.
52
/
,
,
*■
»
•*
,
за әрі анық етіп айтатын да, онан кейін бізге қайталататын» *.
Көрнекі құралдарды С. Сейфуллин затты жай көрсету мен оқушыларға сезім органдары арқылы қабылдау
емес, ақыл қабілетін ояту ретінде қарады. Оның үстіне
ол көрнекі құрал байқағыштыкты дамытады, зат туралы нақты ұғым тудырады, оны бақылаудан түйгендерін
логикалық, өзінше қортындылай білуге үйретеді.
Сәкеннің балаларды табиғатты сүйе білуге, сүлулық
сырын тұщына білуге үйретті. Ол мүның балалар бойындағы сезім қырларының жан-жақты дамуына игі эсер
ететінін жете үғынды.
Талантты ұстаздын кызғылықты сабағы жайлы
К. Дүйсебеков былайша еске алады: 2—3 сағаттық сабақтардан кейін біз далаға, ауыл маңындағы өзенге жиі
экскурсияға шығатынбыз. Серуен кезінде табиғат тамашалары жайлы әсерлі сөз бен әңгімеге елтіп, уақыттың
қалай өтіп кеткенін аңғармай қалатынбыз. Оқытушыньщ
әңгімелері мен айтқандары бізді көп нәрсеге үйретті.
Серуен кезінде ол орыс тілін тез игеруге өзара сөйлесудің көмегінің мол екенін бізге ескерте отырып, бір-бірімізбен орыс тілінде сөйлесуімізді талап ететін» 1. Ал
мүғаліммен бірге болу оқушылар үшін де қызықты болатын. Омбыда алған мол білімі осындай кезде көп кәдеге асатын. Ж а с мұғалім шәкірттеріне А. С. Пушкин,
М. Ю. Лермонтов, А. Горький, Л. Толстой т. б. туралы
әңгімелеп, олардың туындыларымен таныстыруға тырысатын.
Ж а с мүғалім С. Сейфуллинді өзінің оқушыларының
білімсіздігі, караңғылығы ғана емес, олардың өмірлерінің
реңсіздігі, көнілсіздігі терең толғандырды. Балалардың
жан-жақты дамуын көздей отырып, негізгі оку кұралдарын өтумен катар ара-тұра әнге, ойындар мен музыкаға
уақыт бөлді. Сабақ арасындағы үзілістерде тікелей өзі
қатысып, көңілді ойындар ұйымдастырды. Сәкен домбырада шебер ойнайтын, әнді жақсы айтатын. «Оның аузынан біз алғаш рет «Әупілдек» әнін, домбырасынан «Сары
жайлау» күйін тыңдадық. Оның тамаша әуезді әуені
біздің көңіл-күйімізді сергітті. Бізге музыка мен әннен
артық ештене жоқтай көрінді. Мүндай күй мен әнді жиі
М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер ғылыми-зерттеу институтының архиві, № 537 папка, № 1 дәптер, 1—24-беттер.
53
тыңдауды аңсайтын болдық», — деп еске алады
Сәкен
жайлы Қ. Ақжанов.
Сәкен өте талап қойғыш, орнымен «қатал» да педагог
болды. Ол барлық тәрбиенін. негізгі — еңбекке айрықша
маңыз берді. Әдетте ж ұмсақ мінезді ол тапсырманы
орындамайтындарға, сабаққа кешігетіндерге төзе алмайтын.
Ол тәрбиеде ұсақ-түйек ештеңе ж оқ деп білді. Тіпті
мектеп тазалығын сақтауға, кіші-гірім жүмыстарын
орындауға шәкірттерді қатыстырып отырды. Сабақтан
соң оқушылармен бірге класс пен мектеп ауласын тәртіпке келтіретін. Мүны сол мектепте оқыған К. Дүйсебеков
те растайды. «Бізден сабақ біткен соң класты, мектеп
территориясын жинастыруды талап ететін. Біздерді
үкыптылыққа, тазалы кқа үйретіп, сыртқы түр-тұрпатымызға үдайы көңіл бөліп жүруді талап е т е т і н » — деп
ж азады ол.
С. Сейфуллин тәрбие мен окудағы негізгі нәрсенің 61pi — шәкірттердің өздерінің күштері мен мүмкіндіктеріне
деген сенімі деп білді. Ол балалармен өзін тең үстады.
Олар мүны жақсы сезінді. Сондықтан да окушылары өз
мұғалімін қатты сыйлады. Ж алпы, Сәкен балаларды
жаксы көруге шакыра отырып, оларға дөрекілік ж асауға қатты қарсы болды.
Сәкен тәрбиеде мүғалімнің жеке басының зор роль
атқаратынын ескеріп, балаларға өзінің іс-әрекет, жүрістүрыс, мінез-құлық жағынан үнемі үлгі болуға тырыс*
ты. Оны шәкірттері әрдайым мұнтаздай таза киініп ж үретін, тең адамша сөйлесетін, кіші пейіл, акжарқын адам
ретінде еске алады. Қ. Ақжанов естелігінде былай дейді:
«Біз, 12— 13 жасар ауыл балалары мұндай адамды бірінші рет көруіміз. Оның мейірбан, сүйкімді жүзі, ақылды, аялы көз жанары, өте әдемі келісті сымбат-көркі
біздін жадымызда өшпестей болып қалып қойды. Мүнын бәрі оған деген терең құрмет пен сүйіспеншілік сезімін туғызды. Біздін алғашқы мүғаліміміз осындай еді»2.
Қазір бізге онын сол жылдары тек мүғалімдік қызметпен ғана емес, саяси жүмыстармен де кен айналысқаны белгілі. Ол қ а за қ кедейлеріне елде қалыптасып
отырған саяси жағдайды, орыс пролетариатының көзде1 Е. Тәжин Ұстаз. «Тың өлкесі», 1964, 3 июнь.
2 Казак ССР FA M. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының архиві, № 537 папка, № 1 дәптер, 1— 24-беттер.
^
4
і
.
ген мақсаты мен революциялық қызметін түсіндіреді.
Сонымен қатар Омбы мен Ақмоланың революциялық
бағыттағы жастарымен де хат жазысып, үзбей хабарласып түрады...
Сәкеннің шәкірттеріне тигізген әсерінде шек жок.
Олардың көпшілігі кейіннен Қазақстанда Совет өкіметін
қалыптастырып, социализм күру ісіне белсене араласты. Ал кейбірі революциянын сонау дауылды жылдарында өз мүғалімдерімен тізе қоса отырып революциялық
күреске қатысты, содан кейін партия және совет органдарында жауапты қызметтер атқарды. С. Сейфуллиннің
бүрынғы шәкірттерінің бірі X. Жүсіпбеков аз жылдың
ішінде қоғамдық-революциялық және партиялық жұмыстағы жақын үзеңгілесі болды. X. Жүсіпбеков кейіннен көрнекті мемлекеттік қайраткер дәрежесіне көтерілді. Республиканың кәсіподақтар советінің председателі,
Заң халық комиссариатында, Қ азақ республикасының
халық шаруашылығы комитетінде жетекші қызметтер
атқарды.
С. Сейфуллин мұғалімдік қызметін сүйді, бірақ үлы
төңкеріс заманы одан тап тағдыры, халық тағдыры
шешіліп жаткан зор шайқасқа білек сыбанып араласуды талап етті. Ол солай істеді де. Февраль революциясынан соң іле-шала 1917 жылдың мартында, оқу жылының аяқталуына екі ай шамасы қалғанына қарамастан, Ақмола қаласына келіп, революциялық күреске
араласады. Ол осында орыс большевиктері бастаған революциялық қозғалыстың бел ортасында болады. Қөп
үзамай-ақ ол Ақмола уездік қ азақ атқару комитетінің
председателі болып сайланады. Осымен С. Сейфуллиннің
педагогикалық қызметінің бірінші кезеңі аяқталады. Бірақ ол революциялық оқиғалардың от-жалынында жүpin те халық ағарту ісін бір сәт те есінен шығарған жоқ.
Сәкеннің бастамасымен Ақмоладағы революциялық
жастар тобы 1917 жылдың жазында жастардың революциялық-демократиялық «Ж ас қазақ» үйымын қүрады,
онын, председателі Сәкен болды. Бұл ұйымның басты
максаты саяси-ағарту жүмысын жүргізу еді. С. Сейфул­
лин осы үйымның органы «Тіршілік» газетін үйымдастырушылардың және жетекшілерінің де бірі болды. Бүл
газет революциялық күреске қатысты көптеген мәселелерді козғай отырып, халық-ағарту мәселесіне де жиі
назар аударып отырды.
55
Ол кездегі мектеп жүйесі өзініц тәрбие беру және
оқыту әдістері жағынан патшаньщ отарлық саясатына
қызмет етуге арналып құрылған-ды. Ал Уақытша үкімет
осы оқыту, мектеп жүйесіне өзгеріс ендірмеді, ендіргісі
де келмеді. Ол қайта үлттар арасын ушықтыра түскен
патшаның реакциялық саясатын одан әрі жалғастыра
берді. Ұлттық тілдер арасындағы теңдік, ана тілінде
мектеп ашу сияқты маңызды мәселелер шешімін таппады. Тұтас алғанда, халықка білім беру 1913 жылғы
деңгейден де тәмен күйінде калды.
Уақытша үкіметтің саясатын буржуазияшыл ұлтшылдар мен кожа-молдалар қолдап отырды.
Міне осындай кезде Ақмола онірі қ а з а қ интеллигенттерінің революцияшыл болігі — ж ас казақш ы лдар ецбекші халықты бостандыкка жеткізу, ол үшін ескі құрылысты
күл-талқан етіп, аударып тастау жолын
таңдап алды. Большевиктер партиясынын дәйекті басшылығына сүйенген олар калың бүкара арасында үгітнасихат жұмыстарын жүргізіп, алашордашылардың халыққа қарсы реакциялық ой-пиғылдарын әшкереледі, к а ­
за к халқына тендік әперіп, мәденнет пен халық-ағартуға
даңғыл жол ашу мәселесін тек қана большевиктер партиясы, жүмысшы, шаруа өкіметі ғана дәйектілікпен шеше алатынын ұғындырды.
Буржуазиялық-демократиялық Февраль революциясынын халыққа
бостандық бермейтініне көзі жеткен
С. Сейфуллин қалың бұқараны болыневиктердің бағытын белсенді түрде колдауға, ж ана революция үшін, жүмысшы, шаруалар окіметі үшін күресуге шақырды.
1917 жылдың күзінде Ақмолада Совет окіметі орнады. Революция жеңісін әзірлеу жүмысына корнекті революционерлер Б. Серікбаев, Ж . Нұркин, 3. П. Катченко,
Н. М. Монин тағы басқалармен бірге С. Сейфуллин де
белсене қатысты.
1918 жылғы мартта жұмысшы, шаруа және мүсылман
депутаттары Советтерінің уездік съезінен сон Совдептің
кецейтілген мәжілісінде С. Сейфуллин қазактар арасын­
да жүмыс жүргізу жоніндегі секцияның председателі
болып сайланады. Ол осы күннен бастап мемлекеттік
аппаратты нығайту, қалың бұқараны Совет өкіметіне
тарту, ұлттық кадрларды дайындау жұмыстарына бел­
сене араласады.
ч
1
,
С. Сейфуллин жетекшілік еткен қазақтар арасында
жүмыс жүргізу жөніндегі секция патриархалдық-феодалдық қалдықтар — қалың мал, көп әйел алушылық,
барымта, құн, тағы басқа ескіліктің зиянды салт-санасына қарсы ымырасыз күрес жүргізеді. Секция алдына
қойылған басты міндеттердің бірі оқу-ағарту ісін қолға
алып, мектептер кұру мәселесі болды.
Осы жылдың март айында Совдептің атқару комитеті
халық ағарту жүйесін басқару аппаратын қайта құрды.
Жүмысшы, солдат, шаруа және мүсылман депутаттары
Акмола Советінің жанынан халық-ағарту жөніндегі Со­
вет дүниеге келді. Оған С. Сейфуллин басшылық етті.
1919
жылы 26 декабрьде В. И. Ленин қол койған ар
наулы Декрет бойынша Халық Комиссарлары Советі
8 бен 50 ж ас арасындағы сауатсыздардың бәрін де өзінің
ана тілінде немесе орыс тілінде оқып, сауатын ашуға
міндеттеді. Осы жылдарда советтік бірыңғай енбек мектебінің жүйесі қалыптасты. Бұрынғы гимназиялардың,
реалдық училищелердің, приходтық шіркеу мектептерінің, земство мектептерінің орнына енді екі басқышты бірыңғай еңбек мектебі қүрылды. Большевиктер партиясы
мен Совет өкіметінін жалпыға бірдей міндетті тегін білім
беру, халық-ағарту ісін жаңаша жолға қою жөніндегі
талаптарына сай еңбекшілерге қысқа мерзімде жалпы
білім беру арқылы мектеп жүйелерін үйымдастыру міндеті алға тартылды. Ж аң а совет мектептерін ашып, дамытуға қалыптасқан мектеп жүйесі мен материалдық
базаның жоқтығы, үлттық мүғалім кадрларыныц тапшылығы, көшпенді тұрмыс көп киындық келтірді.
С. Сейфуллин мен оныц әріптестері бүрынғы мұғалімдерді халық-ағарту жүмысына тарту, білім беру
жүйесіндегі ескілік қалдықтарын, бірқатар мұғалімдердің санасында әлі де болса орын алып отырған буржуазиялық-ұлтшылдық идеологияны жою, оларға партия мен
өкімет саясатын түсіндіріп, халыққа қызмет ету жолына
түсуге көмектесу бағытында кыруар жүмыс жүргізді.
Осындай кең көлемді ұйымдастырушылық жүмыстың
нәтижесінде Совдеп сауатты интеллигенцияның шағын
тобынан лениндік идеяның сенімді насихатшыларын топтастырды. Олардың арасында Ақмола мұғалімдер семинариясыныц мүғалімдері Николай Павлович Горбачев,
кейіннен ақ гвардияшылар кезінде С. Сейфуллинмен
57
бірге Ақмола түрмесінде азап шеккен Нұралы Бекмүхаметовтер болды.
Ақмола Совдепі Совет үкіметініц оқу-ағарту саласындағы саясаты мен шешімдерін басшылыққа ала
отырып, өзінің кезекті бір мәжілісінде халыққа жалпы
білім беруді мемлекет есебінен жүргізу және мектептер
қүрылысы жоспарын ж асау жөнінде шешім қабылдады.
Совдеп үлттық мүғалім кадрларын әзірлеу, кедейлердің
балалары мен қараусыз балаларды мектептерге орналастыру, ересектер мен жастар арасындағы сауатсыздықты жою, әйелдерді қоғамдық өмірге тарту мәселелері төңірегінде бірқатар шаралар жүргізді. Совдептің
алдында тұрған ешбір кезек күттірмейтін әрі шүғыл мә*
селелердің бірі мектептерді тегін оқулықтармен, ж азу
қүралдарымен қамтамасыз ету болды. Міне, осы мақсатпен оқу-ағарту жөніндегі Совет уездік атқару комитетіне
уездің ж аңа оқу жылында қажетті оқулықтар мен ж азу
қүралдарын алуы үшін Совдептің қараж атынан 222000
сом бөлу туралы 1918 жылдың 15 майында хат жол*
дады.
С. Сейфуллин 1917 жылғы Февраль революциясынан
кейін Ақмолаға келіп, қызу да қауырт жұмыстардың
бел ортасында жүрген кезде де тікелей сабақ беру, оқыту ісінен қол үзген жоқ. Совдептегі қыруар істерден бас
ала алмай жатса да Ақмола қалалы қ екі кластық орысқ а з а қ училищесін ашудың инициаторы болып, онда өзі
сабак береді. Ол кезде Сәкен Сейфуллинмен бірге осы
училищеде мүғалім болып, бертінде құрметті демалысқа
шыққан Д. А. Горбузов: «Училищеге бала алу ісімен біз
өзіміз айналыстық. Сәкен Слободкаға барып үй-үйге кіріп жүріп қ а за қ балаларын, ал мен орыс балаларын
жинадым», — дейді.
«1917 және 1918 жылдардың қысында «Тіршілік» редакциясындағы жүмысымды, ересек қ азақ тар ға арналған кешкі курстағы сабағымды тастаған жоқпын, екі
класты орыс-казақ училищесінде мүғалімдік еттім», —
дейді Сәкеннің өзі. Ал бүл айтылып отырған Ақмола
қалалы қ училищесі алғашқы совет мектептерінің бірі
болды. Оның ашылуы уездің қ а за қ кедейлеріне үлкен
қуаныш әкелді. Ақмола училищесіндегі Сәкеннін қызметі
жөнінде сол училищеде оқыған Ж . Орманбаев: «Мен Сәкеннен сабақ алдым. Біз 40 шақты адам едік. Онда тек
«
*
кедейлердің балалары ғана оқыды. Менімен бірге Сәкеннің інісі Мәжит те оқыды», — деп еске түсіреді.
С. Сейфуллин өзінің Ақмоланың қалалы қ училищесін
құрып, оған сабақ беру жөніндегі қызметінде Совет үкіметінің оқу-ағарту жөніндегі декреттері мен шешімдерін
басшылыққа алды. Сондықтанда өзінің мұндағы шәкірттеріне ол ж аңа социалистік қоғамды құрушылар, еңбекші қ азақ халқы арасына ж аңа мәдениет үрығын шашушылар ретінде карады. Сондықтан училище алдына
ж аңа қоғам талабына лайық кадрлар дайындау міндеті
қойылды. Бүл жеңіл міндет емес-ті. Өйткені мүның бәрін
де жаңадан бастауға тура келді. Басқаны былай қойғанда, жаңа училищеге арналған ж аңа оқу программасы мен оқу құралдары ж оқ еді. Ал бұның өзі оқу жүмысын жүргізуде аз қиыншылық келтірген жоқ. Қ азақ
шәкірттеріне арналған бүрыннан бар азды-көпті орыс
тілі оқулықтары ж аңа заман кәдесіне аспай қалды. Сэ­
кен оларды сол күйі пайдаланудан өзі де бас тартты,
өзгелерден де соны талап етті. Ол өзі Омбы семинариясынан жақсы білетін көрнекті орыс методистері
Н. А. Корфа, В. В. Водовозов, Д. И. Тихомиров, И. Ф. Бу­
наков және басқалардың енбектері, А. Е. Алекторовтың
методикалық қүралдары мен оқулықтарын, сондай-ақ
И. С. Михеевтін мол суретті оқулығын (бұл оқулық
бойынша оқушылар орыс сөздерінің мәнін тез меңгеріп
отырды) пайдаланды.
Оқытуда Сәкен оқушылардың ж ас ерекшеліктерін
қатаң түрде ескерді, олардың сабақты белсенді де санальі оқып үйренуіне күш салды. Балаларды орыс тіліне
үйреткен кезде ол үнемі ана тіліне сүйеніп отырды, өйткені ана тілі орыс тілін тез де сапалы түрде меңгеруге
мүмкіндік берді. Ол окушылардың сөз қоры мен нақты
түсініктеріне табан тірегенде ғана жақсы нәтижеге жеткізеді деп қарады. Сондай-ақ дауыстап оқып үйренуге,
айтылғанды қайталауға, ана тіліне және керісінше аударуға елеулі мән берді.
«Біз Михеевтің оқулығы (әліппесі) бойынша оқыдық,— деп жазады өзінің естелігінде Ж . Орманбаев.—
Ондағы әрбір сөздің төбесінде дыбыс екпінінің белгісі
болатын. Сәкен сабағын өте қызықты өткізетін. Ол орыс
тілін жақсы жүргізді. Ол әрбір окушыдан әріптер мен
сөздерді дұрыс айтуды талап етті. Әсіресе, біз үшін үлкен киындық туғызған дыбыстарды дұрыс айтуға көп
59
көңіл бөлді. Ол бізге орыс тілін ана тілімен салыстыра
отырып оқытты. Қиын сөздерді әрқашан аударып беріп
отыратын...».
Сәкен окыту әдісіндегі негізгі принципті — сабақ әдісін қатаң сақтады. Оқушылардың сабақтағы тәртібіне
зор мән берді. Қажырлы еңбек пен табандылық көрсетудің, оқыту ісін шебер жолға қоя білудің нәтижесінде Сәкен оқытуда көздеген нәтижеге қол жеткізіп отырды.
«Бұрын бір ауыз да орыс сөзін білмейтін біз Сәкеннің
оқыту әдісінің жақсылығы мен табандылығының арқасында жыл аяғына дейін сөздерді кәдімгідей ж ақсы түсініп, оқи және ж аза білетін болдық. Арифметиканың
төрт амалын да тәуір меңгердік»,— дейді Ж Орманбаев.
Шәкірттерінің айтуынша, Сәкен әрбір оқушысының
өзіндік ерекшеліктеріне қарай жүмыс істеген. Үзіліс кездерінде оны балалар қоршап алатын. Оның өзініц бала
кезі, Омбы өмірінен айтатын әңгімелерін шәкірттері қызыға тыңдайтын. Сәкен оқушылардың үйінде болып, атааналарымен сөйлесуге де уақыт табатын. Ол мектеп пен
семьяның тығыз байланыста жүмыс істеуі оқу мен тәрбие жүмысының жемісті болуының маңызды шарты деп
қарады. Сәкен ата-аналар арасында да аса беделді
болды.
Сәкен өте үқыпты мұғалім болған. Ол сабаққа ешқашанда кешікпейді екен. Өз тарапынан оқушылардан
да соны талап етіп отырған. «Біз мектепке келген бірінші күнімізде,— дейді Ж . Орманбаев,— сірә, сырт пішініміз Сәкенге онша үнамаса керек. Сабактан кейін бәрімізді жинап, әңгіме өткізді. Өзіміздін үсті-басымызға
үнемі көңіл бөліп жүруіміз, класта, мектептен тыс өзімізді қалай үстауымыз жөнінде айта келіп, сөзінің соңында ертең бәрің шаштарыңды алдырып келіңдер деді...
Біздің мұғалім оқыту мәселесін анағүрлым кең ауқымда
алып қарады, көп білім беріп, өмірге әзірлеуге тырысты...
Бір жолы Сәкен біздің ішіміздегі арабша оқып, ж а з а
алатын төрт баланы «Тіршілік» газеті басылатын баспаханаға алып барды. Баспахана қаланың бір шетіндегі
шағын үйдін подвалында екен. Онда барған соң Сәкен
бізге газеттің қалай теріліп, басылып шығатынын көрсетіп, түсіндірді. Кейінірек бізді корректурасын оқуға адрестерді жазып, оларды газеттерге жапсыруға қатыстырып жүрді. Одан соң бұл газеттерді тарату үшін почтаға
апарып беретінбіз.
... Осылайша ол менің және басқа жолдастарымның
журналистикаға деген сүйіспеншілігін оятты».
Идеялық сенімінің терендігі, педагогикалық көзқарасының кеңдігі, жан-жақты дарындылығы, өз ісіне берілгендігі мен моральдық бітімінің кіршіксіздігі С. Сейфуллиннің өз кезініқ маңдай алды үстазы болуына мүмкіндік берді.
IV. Сейфуллин көркем творчествосындағы
оқу-білім, тәрбие мәселесі
Сәкеннің педагогикалық көзқарастары оның көркем
творчествосында жарқын көрініс тапқан. Ол бүл жағынан алғашқы ағартушы-демократтар Ш. Уәлиханов,
Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаевтардың тікелей мұрагері,
солардың ісін жалғастырушы ретінде көрінді де, кейіннен, Октябрь қарсаңынан бастап ақынның педагогтық
көзқарастары мүлде жаңа сипат алып, лениндік, революциялық идеямен суарылды. Оның гуманизмге толы
көркем туындыларында: шағын өлеңдері мен әңгімелерінде, эпикалық дастандары мен роман, повестерінде,
драмалық шығармаларында ағартушылық идеясы, оқу,
тәрбие мәселелері мол орын алды.
/ Сәкеннің алғашқы өлеңдер жинағы «Өткен күндер»
деген атпен 1914 жылы ж арыққа шыққаны белгілі. Осы
ж инақка кірген «Кім басшы-аға халыққа?», «Надан
бай», «Оқымаған қазақ», «Ақын», «Інішегіме», «Жетімге» атты өлеңдерінде-ақ халықты оқуға, білім-өнерге
үндейді, надандықты, оны жақтаушы топас байларды
сынап, келекелейді. Әрине, сол кездегі қ а з а қ қоғамының
мешеулігіне, автордың жастығына, өмір тәжірибесі мен
ой өрісінің әлі шектілігіне байланысты бүл өлеңдердің
идеясы оқудың пайдалы екенін айтудан көп әрі кете
қойған жоқ. Оларда сол кездегі казақ қоғамында шешілмей отырған әлеуметтік проблемалар, жағымсыз
жайттар оқу мен мәдениеттің кенжелігіне байланысты
деген таза ағартушылық көзқарас орын алды. Бірақ соның өзінде ж ас ақынның осы кездегі шығармаларының
өзінен халық күшіне, оның болашағына деген сенім айқын сезілді.
Халықтың қараңғылығына, ауыр тауқымет тартқан
тағдырына қатты қынжыла отырып, талапты ақын ха-
лықтың оқуға, мәдениетке жетуіне топас, надан байлардың кедергі жасап, тосқауыл болып отырғанын айтады.
Бұл жағынан алғанда «Надан бай» атты өлең Сәкеннің
осы кездегі ағартушылық көзқарасын айқынырақ танытады.
Сендерден қайыршы артық, надан байлар!
Қүландай тұрағы ж оқ біткен тайлар.
Үдайы екі-үш боран соқса егер,
Жемтік боп сасып қалар терең сайлар.
Ілім, өнер ойыңа кірмес сенің,
Көрінер саған қисық сөзім менің.
Орнына біткен малды жүмсамайсың,
Білесің соқыр кеуде жайын ненің?
Өнерліге не керек — бәрі дайын...
Білеміз надан байдың түрмыс жайын:
Жарлыға, жетімдерге қараспайды,
Ұйқы көз, жуан қарын надан байың.
Ешкімге жәрдем қылмас көп болса да,
Басы бос, құр қарны тоқ болса да.
Ол байдан өнер білген мың есе артық,
Атаулы бір қарасы жоқ болса да,— деп
ақын малдан басқа уайым-қайғысы ж оқ надан байларды қайыршыдан да бишара деп бағалайды. Олардың
көл-көсір байлығынан өнер-білімді жоғары қояды. Мал
жиып бай болуға емес, оқу оқып, өнер табуға шақырады. Надан байлық — қайырымсыздық жолы деп түсіндіреді. Ол ж ал қ ау байға баршаға ортақ білімді адамның
рухани байлығын қарама-қарсы қойды. Білімді кісі бір
бас малы болмаса да байдан мың есе рухани бай және
жоғары тұрмақ. Сәкен байлардың өздерінің байлықтарын бұзылмайды деп келте ойлайтынына қынжыла тиіседі. Малдардың қырылып, ж оқ болуына екі-үш боран
ғана жеткілікті, ал білім мәңгілік байлық, өмірдің бағасыз қоры. Сәкен «Қ азақ сабағы» өлеңінде былайша
толғанады:
Мені ешкім зорлаған ж оқ шетте жүр деп,
Не «хасірет» болса дағы өзім таптым.
Шалқамнан жатар едім мен д е үйде,
Мен дағы үрпағы деп аруақтың.
«Өнер тап, жолдастығы жоқ» — дейді ойым
Атадан қалған артта мал мен бақтың» *.
С. Сейфуллин. Шығармалар жинағы, 1-том, 52-бет.
Мұнда ол шын парасаттылық пен игілік білімде, жоғары интеллектуальдылықта деген тұжырымға келеді.
Оларды қиын да болса еңбек пен ғылымнан іздеу керек
дейді ол. Бұл өлеңде не қиыншылықтан да тайсалмай
өнер, білім жолын қуып, халыққа қызмет етуді мұрат
тұтқан қазақтың сол кездегі жас азаматының обра­
зы бар.
Ж а с ақын туған халқының қараңғылық қапасқа қамалып отырғанына жаны ауырып, қатты күйзеледі. Ел
басшысымын деп кеудесіне нан піскендердің көбінің сөзінде пәтуә жоқ, халық тағдырын емес, өз қүлқынын
ойлап жүрген қулар екендігін ашып айтады. Мысалы,
ақын «Кім басшы — аға халыққа?» деген өлеңінде халыкты надандық құрсауынан құтқарып, білім жарығына
бастайтын, елге қызмет етіп, дүрыс жөн сілтейтін адал,
ардагер үлдарды аңсайды, өз сауалына жауап таба алмай дал болады. Ал «Інішегіме» деген өлеңде сол сұраққа өзінше былай деп жауап береді:
Бұл заманда ғылым білу — өнер алды,
Аталарың оны білмей артта қалды.
Шырға қылып қызартканға алданып,
Әр харамға ысырап қылып біткен малды.
...Біз қараңғы үйде отырмыз, қарағым!
Баска журттар жап-жарық қып шырағын.
Солардай боп біз де жарық көрейік,
Сендер де кеп шырақ жакшы, шырағым!
Ойынды қой, оқы, інішегім, алға басі
Жарқыратып ақ нүрменен көңіліңді аш.
Балалыққа жас миыңды алдатпа,
Ғылым үйрен, нүрға толсын кеудең жас,
Қамсыз жатып, артта қалып бү күнде,
Я шырақсыз, я сәулесіз қараңғы үйде.
Сырттан қарап жаны ашитын адам жоқ,
Ағаларың жатыр, қалқам, бұл күнде.
Сөйтіп,
ақын інішектеріне, өзінен кейінгі жас
буынға үміт артады, оларды өнер-білім үйренуге, мәдениет пен ғылымды меңгеруге шақырады. Осы өлеңнен
және жалпы осы түстағы туындыларынан байқалатын
бір нәрсе: Сәкен әйтеуір бір келер ұрпақ емес, нақ сол
өзінің өкшесін басып келе жатқандардан көп үміт күтеді.
Сол ұрпаққа кеңес бере отырып, соған сенім артады,
көп ұзамай Сәкеннің күш-жігерін аямай, аса бір зор
ықыласпен сабақ оқытып, тәрбие берген шәкірттері де
дәл осы інішектері еді. Олардан шынында да халық жүгін «Қара нардай көтерген», ел ішінде білім мен мәдениеттің шамшырағын ж аққан ер-азаматтар шықты.
«Өткен күндер» жинағына енген шығармалар Сәкеннің балаң жасында, шәкірт шағында ж азы лған еді. Тіпті
ол өлеңдердің көбі Омбыға дейін және Сәкен Омбыда
болған кездің алғашқы айларында дүниеге келген туындылар болатын. Ал С. Сейфуллин 1916 жылы семинарияны бітіріп шыққан кезде, жоғарыда айтылғандай, қай
жағынан болса да (идеялық, ой өрісі, көрген-білгені, білім-мәдениеті, әлеуметтік-қоғамдық жүмыс тәжірибесі,
саяси санасы) қатты өсіп, азаматтық беті айқындалған
жеке тұлға болып қалыптасып қалған еді. Оған 1916
жылғы үлт-азаттық қозғалысы мен 1917 жылғы буржуазиялық-демократиялық Февраль революциясынан кейінгі
саяси оқиғалар қосылып, оны тез есейтіп, өсіріп жіберді.
М. Әуезовтың дәл бейнелеп айтқанындай, «ерік-жігер
мен күш-қайрат, сана-сезім мен ақыл-парасат, өкініш
пен қуаныш, құштарлық пен шабыт — адам қасиетіне
тәннің бәрі замана таразысына қойылған» бүл кезде
бостандық пен теңдікті көксеген С. Сейфуллин түпадан
тура болыпевиктер жағына шығып, Үлы Октябрь со­
ц и ал и сту революциясын шаттана қарсы алады. Сондықтанда ол бала жігіт кезіндегі өлеңдерінде надан байларды сынап, ж ас үрпақты білім-ғылым үйренуге щақырумен тоқталса, ал енді оқу-ағарту, мәдениет тақырыбы
С. Сейфуллин творчествосында ж а ң а сапа тауып, идеялык ж аң а биікке кәтерілді, Ленин идеясымен, Октябрь
рухымен суарылды, сондықтан да ендігі Сәкен творчествосы идеялық-көркемдік сап асы жағынан қ а з а қ
әдебиетінде ж аңа дәуірді ашты, яғни қ а з а қ совет әдебиетінің ірге тасын қалады.
С. Сейфуллин енді оқу-ағарту, ж ас ұрпақты оқытып,
тәрбиелеу мәселесін ж аң а социалистік емір қүру түрғысынан жыр етеді. Ақын өзінің револ юцияльхқ пафосқа
толы оқу-тәрбие тақырыбынд а ғы өлеңдерінде ж ас үрпақты ж аң а қоғамдық қүрылыстың жасаушылары, Лениндік идеяның жарш ылары деп қарайды. Жеңген таптыц, еңбекші елдің еркімен құрылып ж атқ ан қоғамдық
қүрылыстың рухы, тарихи перспективасына сай Сәкен64
1
-
*
'
нің Октябрьдің қарсаңында немесе революциядан кейін
жазған жырлары романтикалық асқақ екпін, оптимистік
сенімге толы. Ж аң а социалистік қоғамның өзгешеліктерін бейнелеу, оны революциядан бұрынғы өмірдің сүрқай көріністеріне қарсы қою — осы кезеңдегі ақын поэзиясының өмір талабынан туған өзіндік ерекшелігі
болып табылады. Ақынның қай шығармасының да болмысын анықтап, идеялық мазмұнын құрайтын нәрсе —
социалистік революция дәуірі тудырған қоғамдағы өзгерістер. Сәкеннің 1922 жылы басылып шыққан өлеңдер
жинағы «Асау түлпар» деп тегін аталмаған. Ақын асау
түлпарды ж аца өмірдің айбынды белгісін, жеңімпаз
рухын, бостандық алған езілген тапты бейнелейтін образ
ретінде қолданады. Ол осы жинағыныц кіріспесі есепті
жастарға арналған өлеңінде былайша толғанады:
«Үнемдеп өлшеп күн өткеру үшін тумай, дүниенің
сасық байлығына жетуді мақсат қылмай, қырандай жеркөкке қанат жайып, қырандай дүние шетіне көз жіберген, асау тұлпардай қиырсыз жерге құлаш керіп, бақыт
үшін махаббат іздеген, жастар, сендерге арналды бұл
өлеңдер!
Шығыңдар далаға, жолға —
Бұрынғы ерлер салған жолға!
Жарқыратыңдар, жаңартыңдар ескі
дүниені,
қайратты,
ер жастар!»
Ақын өз сөзін азаттыққа жеткен елдің жастарына арнай отырып, оларды махаббат пен бақыт жолында қиырға құлаш сермеген асау тұлпарға теңейді. Сендер бақыт
үшін, бақытты еңбек үшін, дүниені жаңартып, қайта
ж асау үшін туғансыңдар дейді дауылпаз ақын.
J Сәкен жырларында ескі дүниені жоққа шығарып қана қоймай, жастарды жаңаға, жақсылықка үмтылуға,
ж аңа дүниенің салтанат қүруы жолында ерлік істер атқаруға шақырды. Ол осылайша қ азақ жастарынын мақсаты мен міндетін анықтай отырып, оларды ортақ іске —
көп мүддесіне қызмет етуге шақырады. «Қімде кімнің
тасқын судай қайраты» атты тамаша өлеңінде тағы да
жастардың алдына түтас бір программалық міндет
қойып, олардың болашағының зор перспективасын шаттана суреттеп, ж ас ұрпақты жалынды жігермен жаңа
5—4353
65
тұрмысқа жол аршып, табиғат кұпиясын ашуға, «аспандағы алыс қызыл жұлдызды жер көркі етуге» үндейді:
Қиырсыздың қиырына жетейік,
Өлшеуі ж оқ көк мұхиттан өтейік.
Аспандағы алыс қызыл жүлдызды
Ж ерге әкеліп, ж ердің көркі етейік.
Шешілмеген ескі ж ұмбақ шешейік,
Ж ерді, аспанды тынбай сүзіп көшейік.
Сансыз қиын бөгеттерді жолдағы
Қиратайық, уатайық, кесейік.
Асуы ж оқ асулардан асайық,
Ашылмаған тас какпаны ашайық.
Болмағанды болдырайық дүниеге,
Ж аңа тұрмыс қара жерге жасайық...
Бұл өлең өзінің идеялық, көркемдік қасиеті жөнінен
қ а за қ поэзиясындағы алғашқы ж аңа революциялық-романтикалық өршіл үнді туынды болып табылады. Осы
пафос оның «Жеткіншегім, тартынба!» деген ж ас шәкіртке арнаған өлеңіне де тән.
Зор майданға бәйгі алмақ —
Сендерге тиген сыбаға,
Арттағыны салмақтап,
Оларға беру сын-баға.
Бар әлемге бірдей кып,
Бақытты түрмыс жаратпақ.
Табиғатты пілдей қып,
Білімге жегіп қаратпақ.
Туысқандык, бостандық —
Міне, енді жаңа салтың бар.
Жолың түзу нүсқалды,
Көшті түзу тартыңдар!
Бурынғыдай бөгеттер,
Қиын емес жолыңда.
Аспан да, жер де сенікі,
Бар дүние қолыңда.
Бүл өлеңінде Сәкен осынын алдында келтірілген
туындыдағы идеяны тереңдете, нақтылай түсіп, ж астарға
әкелер мен ағалардың қанымен, жанымен қол жеткен
бақытты өмірді лайықты жалғастырып, ерлік эстафетасын биік ұстаңдар, құлшыныңдар, талпынындар, шабуылдаңдар, жаңаны жасап, дүниені танып-біліңдер, салар
ұраның — туысқандық пен бостандық, — дейді.
/ Сәкен ж аңаш а өмір сүріп, социализм кұру үшін оқубілім өте қаж ет деген қорытындыға келеді. Онсыз алда
түрған зор міндетті орындап шығуға болмайды. Білімөнер рухани азық, өмірдің нұры мен әрі ғана емес, ол —
күш-куат, аспан мен жерді игілігіңе асыратын құдырет
деп таниды. Бүл ой «Кәсіпшілерге» деген өлеңінде көрініс табады.
Оку-білім қазығы,
Адамның азығы.
Оқу — өмірдің сәні,
1іршіліктің шамы.
Сауатсыз, надан Қор болған адам.
Бұл өлеңнің кейбір жол, шумақтары халықты білімге,
оқуға шақырған ұран ретінде жазылып та, айтылып та
жүрді. Ол өлеңнен ҚазЦИК-тің қ азак ецбекшілеріне
арнаған үндеуінде үзінділер келтірілуі революция жаршысы болған ақынныц педагогикалық үгітінің өткірлігін
көрсетсе керек.
С. Сейфуллин өзінің көптеген көркем туындыларында
жеткіншек үрпаққа ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесін
беру мәселелерін кеңінен қозғайды. Бұл ойды ол әдеби
шығармаларындағы үнамды қаһармандардыц образы
арқылы да әсерлі етіп көрсетеді. Сәкен ж ас үрпаққа
тәрбие беруді ескі қоғамның адам санасындағы дерттерімен күресіп, феодалдық, діни моральды жоққа шығарумен, сонымен қатар еңбекші халық, жаңа қоғам үшін
қызмет етіп, революциялық дәстүрді жалғастырумен,
коммунизм жолында жан аямай еңбектенумен байланысты алып қарайды. Сондықтан да ол қай шығармасында
болсын үнамды бейне жөнінде сөз қозғағанда жаңа
адамның бойында болуға тиісті қасиеттер деп адамды
құрметтеп, сүюді, әділдікті, шыншылдықты, батылдық
пен ержүректілікті айтады. Оныц «Асығып тез аттандықтан» бастап қ азақ совет әдебиетінің негізін құраған
«Жолдастар», «Жас казақ марсельезасы», «Арнау»,
«Кімде-кімиің тасқын судай қайраты», «Маржан», «Мау­
зер», «Сыр сандық» т. б. лирикалық өлеңдері мен «Тар
жол, тайғақ кешу», «Жемістер» «Бандыны қуған Хамит»
атты прозалық кесек туындыларына, «Социалистан»,
«Альбатрос», «Аққудың айрылуы», «Көкшетау», «Қызыл
ат» тәрізді дастандарына осы ерекшелік тән. Мұныңөзі
Сәкенніц кәркем туындыны тәрбие құралы деп қарауымен де байланысты болса керек. Орыстың ұлы ағартушы-демократтары мен Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин,
А. Қүнанбаевтардың жолын қуушы ретінде С. Сейфуллин
өзінің творчестволық тұңғыш қадамдарынан бастап әдебиеттін ағартушылық, тәрбиелік роліне зор маңыз берді. Оның алғашқы өлеңдерінің бірінде:
Сөзіңді үлгі қылды білген адам...
Сөзіңнің жылдан-жылға қадірі асты,
Оқуға кұмар қылды талай жасты,—
67
деген жолдар бар. Мүнда ақын өзінің алдына қойған
ағартушылық мақсатын жүзеге асырудағы үміті аз да
болса ақталып, ж азған сөзін ж астар «үлгі қылып», «сөзінің... қадірі асып, оқуға талай жасты қүмар еткені»
турадан-тура айтылған.
£ : »;
Өзінің үлы ұстазы М. Горький секілді, С. Сейфуллин
де «Адам» деген атты өте жоғары бағалап, оған терең
;
қоғамдық мағына береді. Ол (Адам), ең алдымен, Отан
үлы, халық перзенті болуға тиіс деп қарайды. Сондықтан да акын тәрбие туралы толғанғанда осы көзқарасты негізге алды. С. Сейфуллин оқу-ағарту мәселесі,
|
оның ішінде жеткіншек үрпаққа тәрбие берудегі міндеттер, талаптар жөнінде толып ж атқан публицистикалық
мақалаларында да арнайы тоқталып, өз пікірін ортаға
салып отырған. Ол пікірлердіқ біразы өзінің актуальдылығын күні бүгінге дейін ж оғалтқан жоқ. Сәкеннің
бүл саладағы енбектеріне осы жұмыста жеке тарау арнағандығымыздан, біз бүл арада олар жөнінде тоқталып
жатпаймыз.
■' ^ : * щ ИИИВ
Сәкен өзінің шығармаларында коммунизм мүраттарына қалтқысыз берілген, жалынды коммунистердің
образдарын жасады. Олар коммунистік партияның идеясын іске асыра отырып, көнелікті күйретіп, жаңаны
ж асау жолындағы ауыр қиыншылықтарды жеңіп шығады. Оларға еңбекші тапқа деген зор сүйіспеншілік, қанаушыларға деген ымырасыз қарсылық, партия ісі жолындағы ерлік, адалдық, табандылық, ж ан дүниесінің
кіршіксіз тазалығы, биік адамгершілік тән. Сондай қаһармандар образын қ а з а қ әдебиеті тарихында С. Сейч
фуллин түңғыш рет өзінің әйгілі мемуарлық романы
«Тар жол, тайғақ кешуде» жасады. Романда ұлы бетбүрыс кезеқінің, дауылды күндердін панорамасы жасалып, автордыц өз басынан кешкен шындық арқау бол*
ған. Осынау ш алқар туындыда Қ азақстанда Совет өкіметін орнатуға белсене араласқан ерлер жөнінде жан
тебірентер сырлар шертеді. Кітаптағы А. Асылбеков,
Б. Серікбаев, 3. П. Катченко, Ж- Нүркин, Н. М. Манин,
А. П. Кондратьева, В. А. Мартынов сияқты большевиктердің ерлік образдары арқылы ж а с үрпақтың көптеген
буындары тәрбиеленді. Романдағы большевик-ақын, ж а ­
лынды революционер Сәкеннің өз бейнесі де күні бүгінге
дейін совет жастарының сүйіп, еліктейтін, сондай болсам, деп армандап, үқсап бағатын түлғасы болып келеді.
68
Бір сөзбен айтқанда, «Тар жол, тайғақ кешу» рома­
ны — қызыл ерлердің таптық шайқастардағы асқақ бейнелері терең ашып көрсетілген педагогикалық поэма.
Кітаптың асқан тәрбиелік мәні мен бай мазмұны осыған келіп саяды.
Сәкеннің Коммунистік партияның басшылығымен іске асқан социалистік революцияның салтанатты жеңісін
бейнелейтін шығармаларының бірі — «Қызыл сүңқарЛар» пьесасы. Пьесаныц бас кейіпкері — Еркебүлан
образының прототиві Сәкеннің өзі. Еркебұлан — өзінің
барлық өмірін пролетарлық революциямен, Ленин партиясымен тығыз байланыстырған қажымас қайратты,
ержүрек адам.
Сәкен өмірі патриотизмнің нағыз үлгісі болғанын бәріміз де жақсы білеміз. Ол Отан мен Коммунистік партияға деген шексіз сүйіспеншілігін «Казахстанская прав­
да» газетінің 1936 жылғы 15 июльдегі номерінде былай
деп білдірді: «Мен халқыма, партияға бойымдағы барлык күшім, қайрат-жігерім өмірімнің ақырына дейін
партияға, біздің социалистік Үлы Отанымызға сарқа
жүмсалатын болады деп мәлімдеймін».
С. Сейфуллин үшін енбекші халыққа жан аямай адал
қызмет етудің теңдесі жоқ үлгісі, ең жоғары мұраты
В. И. Ленин болды. Өзінің туындыларында қ а за қ ақынжазушыларының ішінен ең алғашқылардың бірі болып
данышпан көсеміміз Владимир Ильичті, Коммунистік
партияны зор махаббатпен жыр еткен де Сәкен болды.
Ол жас үрпақты Лениннің өмірі мен ісі үлгісінде тәрбиелеуді жаңа адам үшін күрес жолындағы басты міндет
деп білді. Сондықтан да революционер ақын қ а за қ әдебиетінде түңғыш рет Ленинді оның көзі тірісінде жырға
қосып, көсем салған жол — бақыт жолы, жеңіс жолы
екенін көрсетті.
Адамзаттың бақытыяа
Саты
Аят, хадис уақытына
Аты
Бүл дүниенің пайғамбары
Ленин
Төмен таптыц ой-айбары
Ленин...
Темен таптын колбасшысы
Ленин
Ж аңа түрмыс жолбасшысы
Ленин,-
деп еңбекші халықтың ең жақын қамқоры, даныш­
пан көсемі, болашағын болжаған көрегені Ленин екенін тебірене, қуана айтады. Ал ұлы көсемнің қазасы
Сәкенге «жай соққандай» эсер етті, талай-талай тағдыр
69
талқысын, ауыр сынақты бастан өткерген акиық ақын,
жұрт ағасы қайраткер кісі ж ас баладай солқылдап жылайды. Оның осы қаралы күнде ж азған өлеңінде орны
толмас ауыр қазаның күйініші мен Ленин салған жолдың мәңгілігіне деген сенім қатар өрілген:
Шя
Кек-қайрат көкірекке қайнап толған,
Тайдырмас үлкен аға салған жолдан.
Лениннің тігіп кеткен қызыл туын
Ешбір ж а у құлата алмас біздің қолдан!
Сәкен В. И. Лениннің тарихи алып тұлғасын көркем
шығармада сомдау жолында көп еңбектенді. Соның нәтижесінде идеялық-көркемдік дәрежесі жағынан ж аңа
биіктен көрінген, түр-нақышы да өзгеше новаторлық
туынды — «Альбатрос» дүниеге келді. Онда ж аң а өмір
үшін болған ұлы күрес, социалистік қоғам қүру жолындағы совет халқының қаһармандық ісі тарихи шындыққа сай зор ақындық шабытпен суреттеліп, соның бәрі
революция дауылпазы — В. И. Лениннің данышпандық
басшылығымен жүзеге асқаны айтылады. Ардагер ақын:
Ленинизм
Мәңгі мұқит теңізі...
Ленин жолы -—
жолдың жалғыз түзуі. B B S H
Мәңгілікке ж оқ оны ешкім бұзуы.
j
-
4
немесе
Ленинизм
Білімнің шың қүрышы,
Социализм
Тартқан жолдың дүрысы,—
V,
ЙйИЩі I
деп мақтана да қуана жыр етеді. Ж а с үрпақты халық
үшін Ленинше еңбек етіп, ж аң а социалистік қоғам орнатуға, Ленин ісін алға апаруға үндейді.
Сәкен Қ а за қ республикасының он бес ж ы лды қ мерекесіне орай ж азған «Жемістер» повесінде бір кездері
артта қалған мешеу, қарацғы қ а з а қ елінде советтік
ж аңа интеллигенцияның қалыптасу жолын шебер суреттейді. Ол мұны кедей жігіт Нияздың Совет өкіметі тұсында білім алып, ғылымға келу жолы арқылы тарихи
шындыққа сай шынайы көрсетеді. Совет ғалымы, геолог
Нияз Москвадағы тау-кен институтын бітірген соң туған
жері Қарсақбайға келіп, орыс мамандарымен бірге
Орталық Қазақстан территориясында ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізеді, ел байлығынын қайнар көзін
70
і
і
*
ашып, социалистік Отанның қажетіне жаратуға қүлшынып қызмет етеді. Қешегі сіңірі шыққан кедейдің қызы
Ғайни жаңа өмірдің арқасында оқу-ағарту ісінің белсенді қайраткеріне айналады. Мұны жазушы қазақтың ж а ­
на ұрпағының алдынан ашылған нұрлы жол деп шаттана суреттейді.
С. Сейфуллин жиырмасыншы-отызыншы жылдары
балаларға арналған бірқатар әңгімелер мен повестер,
естеліктер жазды. Оның кейіпкерлері әділдік туын жоғары көтерген ержүрек, қайсар адамдар болып келеді.
Мысалы, «Маузер», «Бандыны қуған Хамит» атты
шығармаларындағы басты кейіпкерлер дәл сондай жандар. Олар кескілескен таптық күрес үстінде шыңдалып,
сомдала түседі, олардың бейнелері революция романтикасымен нұрланған. Сәкен әңгімелері жас үрпақты
революция жауларына деген өшпенділік рухына тәрбиелейді. Ол жаңа өмірдін қаншама қиындықпен, ұзақ
та ауыр күреспен орнағанын ж ас үрпақ әрдайым ұмытпау керек деп біледі. Яғни педагог Сәкен болашақ со­
циализм, коммунизм қүрылысшыларын пролетарлық
революция дәстүрінде, осы жолда жан аямай күрескендердің еңбегі мен ерлігі дәстүрінде тәрбиелеу идеясын
көркем шығармаларында жиі көтеріп отырды. Осыны
біз ақынның «Маузер» өлеңінен әсіресе айқын ацғарамыз.
«Маузер» балладасының қаһарманы — революцио­
нер өзінің сөзін Советтер елінің жас үрпағына, бесіктегі
ж ас нәрестесіне арнап, ішкі-тысқы тап жауларымен күрес күралы маузерді соған мұраға беріп, аманат етеді.
Осынау керемет көркем де жан тебірентер әсерлі шығармада Октябрь дәстүрінің жас ұрпақ аркылы жалғаса
беретініне деген зор сенім бар.
Бесіктегі жас үлан,
Ержетсе өсіп балдырған
Мына кекті маузерым,
Саған мурам қалдырған...
Октябрьдің уланы
Тез дайындал майданға.
Іште, сыртта ж ау калың,
Бейбіт өспе, жайды аңғар!..
Күтіп үста, жас улан,
Әкең берген маузерын.
Біз тым жақсы білеміз
Ішкі, сыртқы жау сырын,
дейді лирикалық қаһарман. Міне осы әкелер қаруы
табыс етілген ұрпақтың ол қаруды тот бастырмай, серттескен жаумен шайқаста қалай сілтегеніне кешегі Үлы
Отан соғысы дәлел.
71
«Бандыны қуған Хамит» әнгімесінің оқиғасы Совет
өкіметінің алғашқы жылдарындағы елдін. берекесін
алып, коммунистер мен совет қызметкерлеріне тасадан
оқ атушы бандыларға қарсы күрестін, бір эпизодын көрсетуге құрылған. Ж а у жүрек, батыл жігіт Хамит бандылардың атаманының ізіне түсіп, ақыры қанды көз жауды
жекпе-жекте жер жастандырады. Осынау шағын әңгімеде совет жасынық үнамды мінез-қүлқы, рухани сүлулығы, қажырлы қайраты әсерлі суреттелген. Сондықтан
да бұл туынды қ а з а қ әдебиетінің оқушы-жастарға арналған барлык хрестоматияларынан орын алып, ж ас
қауымның сезім-түйсігіне, ерлік мінезіне игі эсер етуші
туындыға айналды.
Сәкен өзінің мүғалімдік, педагогтық қызметінде, айналасындағы адамдармен қарым-қатынасында өзара
қүрмет, шыиайы достық, коллективизм сезімдеріне зор
маңыз берді. Бүл тақырыптағы туындылар оның көркем
творчествосында да келелі орын алды. С. Сейфуллиннің
өмірімен азды-көпті таиыстығы бар кісі сенімді жолдастық йен адал достықтын, нағыз үлгісі оның өз басы
болғанына ешқандай шек келтірмейді. С. Сейфуллиннің
«Тар жол, тайғақ кешу» романын, «Қызыл сұңқарлар»
пьесасын, тағы баска да шығармалары мен өмірбаяиын
мектепте оқып үйренуші оқушы балалар ауыр кезең,
киын-қыстау күндерде де Сәкеииің сертке берік, сенімді
дос-жолдастары көп болғаны, адамдардың бойындағы
осындай қасиетті оның өте жоғары бағалағанын, ал өз
басы өмір бойы шынайы достыққа кір шалдырмай өткен
кісі екенін біледі. Әсіресе Сәкеи меи Бәкеи Серікбаев
достығы ерекше әсерлі.
Сәкеи Бәкенді Ақмолаиың бастауыш орыс мектебінде оқып жүрген кезінен білетін еді, олар осы жерде
достасып, ой-армандары бір екеиін біліскеи, қаш ан да
бірге болып, халық бақыты үшін күресуге, одан күшқайратты аямасқа серттескен болатыи: ш ықсақ төбеміз,
түссек шұқырымыз бір болсын? 1 — дейтін еді олар.
Оларды көзқарас ортақтығы, Отанға, халы ққа деген
сүиіспеншілік, сол үшін қызмет етуге талпыныс жақындастырған болатын.
Сол ант-серттеріне адал бүл екі азамат Ақмола уезінде Совет өкіметін қүру жолында бірге күресіп, «Жас
1 С. Ш өжеев. Ардагер азамат. «Социалистік Қазақстан» газеті,
1967, 5 сентябрь.
72
қазақ» ұйымында, оның органы «Тіршілік» газетінде
жұптарын жазбай бірге жұмыс істеп, Ақмола уездік
Совдепінде де бірлесіп қызмет атқарды.
Ал 1918 жылы Ақмолада ақтардың контрреволюциялык төңкерісі болып, үкімет билігі уақтылы солардыц
қолына өткенде Совдептің баска да мүшелерімен бірге
Сәкен мен Бәкен де тұтқындалып, түрмеге жабылды.
(Бүлік жайында, Совдептің тұткындалғаны туралы Сэ­
кен өзінің пәтерінде жұмыс істеп отырған кезде хабарлайды. Сондықтан оның белгілі мөлшерде жасырынып
қалу мүмкіншілігі де болды. Бірақ ол «жолдастарым
тұтқындалып жатқанда қай бетіммен өз басымды алып
қашып, жан сауғаламақпын» деп, әлгіндей ұсыныстан
үзілді-кесілді бас тартқан). Осынау ауыр күндерде Б. Серікбаев Сәкенге былай деп хат жазған: «Ж ау бізді аямайды. Біз өлеміз. Бірақ өмірімізді шындық пен әділдік
жолына қүрбан етіп отырғанымызды білеміз. Ж а у алдында тізе бүккенше, ерлікпен өлген артық. Келер ұрпақ атымызды жырға қосатын болады». Қолчакшылдар осы жиырма бес жасар қайтпас қажырлы большевикті 1919 жылы Омбы түрмесінде айуандықпен өлтірді.
Ал Сәкен сол досының азаматтық асыл касиеттерін
естен шығармай, ардақтап жырға қосып, басқаларға
үлгі етіп отырды.
Ақмола түрмесінде ардақты досы айтқан мына сөздерді де зор тебіреніспен еске жиі түсіріп, ж алпақ жүртқа жария етті: «Біз өлсек те, Сәкен, сен тірі қалсаң
едің. Біздіц қалай күресіп, не үшін күрбан болғанымызды жазып, айтып берер едің»,— деген екен Бәкен.
Бұл екі революционердің қалтқысыз достығы мен
бірлескен революциялық күресі белгілі мөлшерде орыстың революционер-демократтары А. И. Герцен мен
Н. П. Огаревтін үлы достығын еске түсіретін сияқты.
Сәкеннің көркем шығармаларындағы кейіпкерлерінің
де адамдық, азаматтық тұлғасы осы достық сезіміне, оны
кадірлеп-қастерлеуіне қарай айқындала түседі. Ақынның
ұнамды кейіпкерлерінің бойындағы ец жақсы касиеттердің бірі адал достық, достықты қастерлеу сезімі болып
келеді. Ол өзінің әйгілі «Қызыл ат» поэмасында 20-жылдардың екінші жартысында шаруашылыкты баскару
ісінде болған асыра сілтеушілікті, солақайшылдықты
сынайтыны белгілі. Міне, осы туындыдағы қаһарман
(ақын) ескі досы қызыл атқа елжірей тіл ката отырып,
73
оның (қызыл аттың) осынау мүшкіл қаліне мен де кінәлінің бірімін, қиын кезде шын достарша қасында бола
алмай, кала, завод жағалап, автомобиль мен аэропланды
ғана жырлап кетіппін дейді. Лирикалық кейіпкер ежелгі
досымен қайта табысқанына қатты қуанып, көңілі өседі.
С. Сейфуллиннің осы тақырыптағы ғаж ап көркем де
әсерлі туындысы — «Сыр сандық» өлеңі. Өмірдің ыстықсуығын да, қайғы-қуанышын да бір кісідей бастан өткерген, көпті көріи, алысты аралаған, өмір тәжірибесі
үшан теңіз, алғыр ойлы, нәзік сезімді ақын өткен жолын
ой көзімен шолып, өз жүрегіне үңіледі.
Сыр сандықты ашып қара,
Ашып қара, сырласым.
Сым пернені басып қара,
Басып қара, жырласын!
деп жан-жүрегін дос алдында ашып тастап, ағынан ақтарылады. Достыққа, адамгершілікке пайда түсіріп, керегіне ж арату тұрғысынан қараитын, әитпесе сырт аиналатын саудагерлікке, тұшымсыздыққа адал жанды ақын
ашына, жиіркене қарайды, ондайларды жәндікке са­
на йды:
Шырық айналар шіркін тауық,
Ж емің болса колыңда!
Қайдағысы сені тауып,
Топырлайды жолыңда.
Досыңмын деп ант береді,
Ж ем іздеген жанама.
Ж ем таусылса жалт береді
Сенерлік дос санама,— дейді.
Мұндай тамаша өлеңдерді ақынның творчестволық
өмірбаянымен ұштастыра отырып оқыту, әдеби кештер
мен кластан тыс тәрбие жұмысында шебер пайдалану
оқушылардың адамгершілік, эстетикалық сезімдерін қалыптастыруда үлкен нәтиже береді.
Ақынның Октябрь революциясынан кейін ж азы лған
көп өлеңі тікелей оқушы ж астарға арналғаны туралы
осыған дейін де айтылды. Мүндай туындыларында Сәкен оқушы жастарды еңбек сүюге, ж аңа техниканы
игеруге үндейді.
Тегінде Сәкен көркем туындысында болсын, ж азған
макалаларында, сөйлеген сөздерінде болсын еңбекті
ерекше қастерлейді. Сәкеннің өз басы ж ас кезінен дене
еңбегіне аса ықыласты болған. Ол тіпті бертінде де, аты
аңызға айналған жазушы, үлкен қызметкер кезінің өзінде де ауылға барғанда карттарына көмектесіп, таңнан
түрып, білекті сыбанып тастап аула сыпырып, қора та74
залап, отын жарып тастайды екен. Әрі соларды айпапжайпап тез, ұкыпты істейді екен. «Тар жол, тайғақ
кешу» романында азап вагоны мен Омбы түрмесінің тоғыз айға созылған тозағынан қашып шығып, аштықтан
өзегі талып, көктемгі лайсаңда калжырап келе жатқан
қашқын Сәкенге татар байының отын жарғызып көретін жері бар ғой. Сондағы Сәкеннің қажыры мен кайратына, ынтасына әлгі сәудегердің өзі сүйсінеді, осында
1—2 ай жұмыс істеп, еліне ж аз шығарып қайтуды сұрайды.
Еңбекке көзкарасы және оны суреттеу жөнінен Сәкенде Горький рухымен үндестік бар. Пролетариаттың
үлы жазушысы еңбекті өнер дәрежесіне дейін көтеру
туралы айтқан ғой. Ал С. Сейфуллиннің «Маржан»,
«Бұлшық ет», «Келіншектің бесік жыры» секілді новаторлық туындыларында да сондай идея жаткан жоқ
па. Тікелей енбек тақырыбына жазылмаған бесік жырында ақын кедей, жарлы адамның енбек мүратын көрегендікпен таи басып айтып берген. Кедей түрмысты жас
ана перзентіне зор болашақ тілейді. Сонда байлық та,
билік те емес, қайратты, дені сау, адал еңбеккер болса
деп армандайды.
Омырауы есіктей,
Ақ балтыры бесіктей,
Егінші боп, өзгеге
Нүска болар ма екенсің?
Отқа темір қайнаткан
Бұт балғаны ойнатқан,
Нанша илейтін темірді
Ұста болар ма екенсіқ?
Мүнда енбек адамының тамаша, әсерлі бейнесі жасалған. Жеткіншек ұрпақты, коммунизмнің жас қүрылысшыларын жасампаз еңбекке баулуда мүндай өлеңдердің эмоциялық-эстетикалық әсерін пайдаланудың маңызы зор.
Сонау 1923 жылы жазылған «Бұлшық ет» өлеңі —
тақырыбы және мазмұнының сонылығымен, көркемдік
шешімдерінің жаңалығымен қ азақ совет әдебиетінің тарихында ерекше орын алатын туынды. Оны жаңа қоғамның құрылысшыларына — бүкіл еңбек адамын мадақтауға арналған туынды деуге болады. Еңбек адамының
бүлшық етін суреттеу арқылы оның өзін, бүкіл еңбекші
таптын жасампаз, жеңімпаз, қүдыретті рухын көрсете
білген.
Айғырдың токпак, жалындай,
Бөкенніц серке санындай,
Кайыцныц кырган безіндей,
Шортаннын жұмыр белінден,
Ширатылып түйілген,
Болаттай күшпен иілген,
Бүлшық етті білек пен
Балтырдан күшті дене жоқ!
Мұны еңбек адамына деген асқан сүйіспеншілік жыры, еңбек гимні десе боларлық. Осындай тамаш а өлеңдердің бірі — жоғарыда айтылған «Маржан».
Маржан, Маржан, карағым!
Күлімдейді қабағың.
Түріліпті балағың.
Жаланаш балғын балтырың
Неткен сүлу, жарқыным? —
деп басталатын бұл әйгілі өлең сонау 1921 жылы жазылған. Мұнда совет заманында бас бостандығын алып,
әйелді кем көретін ескі әдет-салт құрсауынан босанып
шығып, ж аңа өмір жасауға кіріскен бакытты қ а з а қ қызының бейнесі жасалған. Ақын М аржанды ерікті еңбек
процесінде суреттей отырып, соған қуанады:
Маржан, көзің көмірдей,
Арам ет бітіп семірмей,
Денең күшті темірдей.
Бай қызындай керілмей,
Іс істе, жаным, ерінбей!
деиді
Бүл
жаңа заман, социалистік революция тудырған
енбекші таптың эстетикалық көзқарасы, нағыз әйел сүлулығы жөніндегі көркемдік танымының көрінісі. Д әл
сол кезде осындай көркемдік биікке көтерілу түрм ақ
өздерін жаңа әдебиеттін жанашырлары, жөнге салушыларымыз деп жүрген талайлардың «Маржанды» түсіне
алмай, одан идеялык, эстетикалық «мін» тапқандары да
болды. Бүл ақын ойының тереңдігінен, қиялының үшқырлығынан, рухынын жаңашылдығынан еді.
Ерлермен катар ж ана социалистік коғамның құрылысшысы болған, өзінің шын бақытын содан тапқан қазақтың еңбеккер әйелдерінің бейнесін ж асай отырып,
ақын енбекке коммунистік көзқарастың жалынды үгітшісі болды. Ол өзінің «Біздің сәуле» атты өлеңінде к а ­
зак кызының шабытты енбегін мадактайды.
Біздің Сәуле еркін ойлы,
Ер көқілді, ер мінез.
Қылымсыған, жылымсыған
Сумпай емес кер мінез...
Біздің Сәуле іске шебер,
Ауыр іске тым үста
Таудай істі демде женер,
Колы тисе жүмыска.
Жүмыс қылса оттай жайнап
Түріп жумыр білекті.
Ойнатады курайдай-ақ
Ауыр кетпен, күректі.
С. Сейфуллин осы өлеңінде және баска шығармаларында болсын енбекті рухани кажеттілік, әрбір ер, әйелдің, үлкен, кішінің жаны калаған ісі болуға керек деп
76
I
4
біледі. Сондықтан социалистік қоғамдағы ортақ мүдде
үшін істелетін еңбекте Маржан да, Сәуле де көңілді,
жігерлі, ынталы, шат, істері де қарқынды, нәтижелі. ЧШ
таз, педагог С. Сейфуллин жүмысшы қыздың қажырлы
еңбегін ғана сипаттап қоймайды, мінез-құлық, моральдық бітіміне де көніл бөледі. Ж аң а өмір жасаушы енбекші тап қызы азған таптьщ — ескі қ азақ байларының
қызындай «қылымсыған, жылымсыған... кер мінез», алдауыш, «сүмдық баққан, бояу ж аққан жанды қуыршақ»
емес, тұрлаулы, бір мінезді, тура созді, адал жанды, ақ
о
көңіл деиді.
Ақынның біраз өлеңдері окушы, шәкірт жастарға,
соның іщінде Совет өкіметінің арқасында алдарынан білім-өнер, ғылым есігі айқара ашылған қ азақ қыздарына
арналған. Ондай өлеңдер үлкен ағаның, ұстаздың ақыл,
кеңесі, жақсылыққа нүсқап, жамандықтан сақтандыруы
түрінде жазылған. «Совпарттағы қарындасыма» атты
өлеңде:
«Тасын кемір білімнің»
Білім үйрен, ерінбе?
Болып жүрме әуейі,
Ойынға артық берілме!
Алыстағы умытпа
Нашар, надан жүртыңды.
Бояу қуған қыздарға
Еліктетпе сыртыңды...
Тез даярлап совпарттан
Білім жинап қайтуға.
Елдегі көп сіңліңе
Ақыл, кеңес айтуға,— дейді
Әрине, бұл шығарманы ақыл айту, жастарды білім
алып, оны ел игілігіне асыруға шақыру ғана деп келте
түсінуге болмайды. Мүнда ақынды революция жеңісінің
алғашкы күндерінен бастап-ақ үнемі толғандырып, ойландырған жаңа адамды қалай тәрбиелеу қажет, совет
жолы қалай болуы керек деген сүраққа жауабы да бар.
Ол жауап: совет жасы халыққа аянбаи қызмет етуді
мұрат еткен, еңбек
еңоек сүигіш, сырт түлғасы келісті, іші,
ж ан дүниесі нәрлі, екінші сөзбен айтқанда, жан-жақты
жарасымды жетілген болуға тиіс.
С. Сейфуллиннің азаматтық, үстаздық өмірбаяны
мен көркем творчествосының тәрбиелік маңызы жөнінде
сөз еткенде акынның табиғатқа көзқарасы, табиғат тақырыбына жазылған туындылары жайында айтпай кетуге болмайды.
77
Жеткіншек ұрпақтың, оқушы жастардың жүрегінде
туған жер, байтақ еліміздің табиғатына деген сүйіспеншілік сезімін ұялататын, оны шексіз аялап, ардақтауға
баулитын шынайы көркем туындылар С. Сейфуллин
творчествосында елеулі орын алады. Ж алп ы к а з а қ со­
вет әдебиетінде табиғат корғау тақырыбына басқалардан бұрын қалам тартып, шынайы көркем ш ығармалар
берген де С. Сейфуллин. 1918 жылы Ақмолада үкімет
билігі уақытша колчакшылдардың қолына өтіп, қызыл
ерлер — большеви-совдепшілдер, соның ішінде С. Сей­
фуллин де камауға алынып, жан төзгісіз ауыр азап
шекті.
Сол түрмеде жатып ж азған «Қамаудан» деген өлеңінде ақын былай дейді:
Тас үйдегі түтқыңды
Аяған адам ж оқ болды.
Аяды бірақ табиғат,
Көңілім соған тоқ болды.
Терезенің алдына.
Торғайлар кеп ән салды.
Ызғарлы қамау тас үйге
Күйлендіріп жан салды...
Даладан көгал ж ас исін,
Ж іберді маған желменен.
Терезеде отырып,
Сөйлесті көңілім елменен...
Демін салып майда жел,
Қүшақтап сүйіп тәнімді:
Сүйгенімдей тербетіп
Ж убатты менің жанымды.
Қ а зақ ж азба әдебиетінде, Ы. Алтынсарин, онан кейін
ұлы Абай поэзиясында табиғат лирикасының небір ғажап көркем үлгілері болғаны мәлім. Бірақ С. Сейфуллинге дейін қазақтың арғы-бергі әдебиетінде дәл осы
«Қамаудан» сияқты өлең болған емес. Өйткені бұл өлеңнің лирикалық кейіпкері әйтеуір бір түтқындағы зардагер емес. Ол — мүлде ж аң а қаһарман, тарихтағы түңғыш социалистік революция сарбазы, революционер. Міне
осы қаһарманның рухы қандай биік, жаны қандай таза
да нәзік десеңізші! Ол — туған жер табиғатының төл
перзенті, өз жерінің ер үлы. Оның елімен, жерімен байланысы айрылмастай берік, айнымастай адал. «Дүспан-
I
нан тәні жеңіліп, күзет қамауда» отырса да ол жалғыз
емес, әлсіз емес, үмітсіз емес. Үлы табиғат, оның титімдей торғайы, көгінін исі мен жібек желі еңбекші ел үшін
күрескен ердің досы, күш-қуаты. Сондықтан да ол:
Ж еңе алмас бірақ еш пенде
Асау, еркін көңілді,—
деуге қақылы. Сәкен осы кезде жазған «Тулпарым»,
«Сағындым» деген өлеңдерінде де ата-ана, «езілген елге» деген балалық сағынышын айта отырып, туған өлке,
оның әсем табиғатын аса бір ыстық сүйіспеншілікпен
еске алады, сонымен тезірек қауышуға асығады. Алғашқысында:
Сыпыра шауып қырымды
Амандасып көлменен,
Буралған өзен, орманмен,
Зеңгір таумен, белменен.
Өңкей сорлы езілген
Көрісейін еменен,—
десе, соңғысында:
Өзенді, көлді жайлаған,
Кермеге түлпар байлаған,
Хабарсыз арам ойлардан
Сағындым мен аулымды
Айналып толғап өсірген,
Ақ сүтін беріп кешірген,
Тастамайтын есінен
Сағындым ғаріп анамды...
Таулары биік қиялы,
Орманы шалғын миялы,
Жылқы, қой, сиыр, түйелі
Сағындым Арқа — жерімді, —
дейді. Ажал тырнағына әбден ілініп, қапырық-қапас
түрмеде жауыз дүшпаннан күн сайын, сағат сайын өлім
жазасын күтіп отырып, туған жерді, көркем табиғатты
осындай күйлі, ширақ сөздермен төгілдіре жырлау үшін
оны қаншалық жақсы көріп, сүю керек екенін айтып
жатудың қажеті бар ма.
С. Сейфуллин творчествосындағы бұл мотив-сарын
оның кейінгі, совет өкіметі орнап, азаттық алған өлкесін
жырлаған туындыларында одан әрі дамып, жаңа мазмүн, тын көркемдік сипаттарға ие болды. 1923 жылы
Сәкен «Жазғы далада» деген өлеңін жазды. Мүнда со79
вет өкіметі орнағаннан кейінгі қ а з а қ даласында болған
жаңалықтар, бостандыққа шыққан ецбекші халықтыц
көқіл күйі табиғаттың ж азғы сұлу суреттерімен орайластырыла суреттеледі. Лирикалық кейіпкер — араға уақыт салып туған жеріне оралған бала да, ж азғы дала —
ұлына нүрлы қүшағын ашып, емірене бауырына басқан ана.
Ал Сәкеннің 1925 жылы ж азған «Қара жер» атты
толғауы өзінің идеялық мазмүны, философиялық ойыныц
тереңдігі, көркемдік қуаты жағынан қ а з а қ совет әдебиетіндегі шоқтығы биік туындылардың бірі. Онда кеңес
өкіметі қүрылып, революция қызыл туының астында
жалпы теңдік орнаған, біреуге-біреу жәбір көрсетпей,
қызықты ецбекке жүмылған кездегі «Мейірімді ана —
еркін даланың» қандай түрге енгені суреттелген. Ж ер
бүл толғауда тіршілік тұрағы, игілік көзі, жан-жануар,
адамзаттың асыраушы, өмір беруші мейірбан анасы ретінде сипатталады. Шынында да солай ғой.
Кеңсін, дала
Туған ана
Көйлегің кең көк ала.
Ж ан беретін
Тән беретін
Мейірімді ана, сен ғана.
Төсіңді емген,
Саған сенген
Ж ан-жануар баласы
Төсін сүтті
Баурың қүтты
Сен — тіршілік анасы.
Ж ібек жасыл,
Анық асыл,
Кестесі гүл киімің
Қөркем ана
Сенде ғана
Тіршіліктің түйіні.
Міне, жарты ғасырдан астам уақыт осынау тамаш а
сөздер окулықтар мен к а з а қ әдебиеті хрестоматияларынан берік орын алып, ж ас ұрпақты табиғаттың, өсіпенген жердің қадіріне жетіп, оны анадай аялап сүюге
тәрбиелеуде игі қызмет өтеп келеді. Ал ғылыми-техникалы қ революция кең өрістеп, қоғамның өндірістік күшқуаты орасан дамып, техникалық ж арақтану бұрын бо­
лып көрмеген дәрежеде өсіп отырған қазіргі кезде жердіц қадіріне жету (Табиғат қорғау) заманымыздың ен
көкейтесті проблемаларының біріне айналып отырғаны
белгілі. Сонау 20-жылдардың бас кезінде-ақ жерге көзқарас мәселесін тереңнен толғап, оны «тіршіліктің түйіні» деген ақынның данышпандығы мен сезім үшқырлығына қайран каласың. Сондықтан да бұл өлең бүгін де,
ертең де өзінің тәрбиелік күшті әсерін жоймақ емес. Бүл
арада С. Сейфуллиннің көркем мұрасының өміршендігі
80
ч
4
жөнінде сөз еткенде оның оқушынын, эстетикалық танымын, әсемдікті түйсініп, құрметтеу сезімін тәрбиелеудегі
ролі туралы ерекше атап айтқан жөн. Революцияның
дауылпаз жыршысы дүниені «сүлулық заңдарына сәйкес» (К. Маркс) қайта жасаудың да жаршысы болды.
Сондықтан да ол әлгі аталған «Қара жер» өлеңінде:
Әр мүшеңе
Бар мүшене
Қараса көз тояр ма?
,
v
s,
Сезгіш жүрек,
Еркін білек
Жыр қылуын қояр ма? —
дейді. Бүл жерде ақын Октябрьден кейін шын иесінің
қолына өтіп, жасарып, бусанып, бұлықсып түлеген жер
сүлулығына тәнтілігін айтып отыр. Осы туралы көрнекті
совет жазушысы, Г. Серебрякова да: «Әсіресе ол Қазакстаннын, сұлулығы мен бай табиғаты жайында ерек­
ше шабытпен және сүйіспеншілікпен әқгімеледі. Сейфуллиннің отты да әсем әңгімесін естіген соң бейтаныс алыс
өлке маған алғаш рет ұнап еді» ‘, — деген болатын.
Сәкен — жеке аң-құс, өсімдік, жан-жануарларға қатысты да жүрек тебірентетін талай тамаша жырлар
берген ақын. Олардың көбі қазірде хрестоматиялық дүниелерге айналып кетті. Оның жан-жануарларды ерек­
ше жақсы көргені, оларға адамның баласындай аялай
қарағаны туралы замандастарының естеліктерінде көп
қызықты мәліметтер кездеседі. Ақынның жары Гулбаһрам өзінің бір естелігінде: «Сәкен адам түгіл малды да
өте аяғыш еді», — дейді. Соның дәлелі ретінде мына бір
жайтті айта кетудің артықтығы жоқ. Сәкен ақтардың
Омбыдағы лагерінен қашып шыққаннан кейін көктемгі
лайсаңда 300 км-ден астам жерді ж аяу жүріп өтіп еліне
келіп, сәл тынығып алып, ол кезде совет өкіметі орнаған
Түркістанға жасырын өтіп кетуге жолға шығады. Астына
міңгені әкесінің күрең аты. Бүл сапар да оңай болмайды. Ж ан-жануарға аса мейірлі ақын жол азабын бірге
тартыскан күрең ат жөнінде былай деп жазады:
«Ылғи жүріс болған соң, жейтін шөбі, ішетін суы
нашар болған, алты ай мінсе азымайтын отты көз күрең
аттың қабағы қатып жүрді. Кешке түсіп байлағанда,
таңертең тұрып маңдайын, арқасын сипап ерттегенде
күрең ат мені иіскеп, ауыр күрсінетін болды. Қейде ку­
рен аттың қатқан қабағы, терең күрсініп қойғаны мені
қамықтыратын болды...
1 Қызыл сұнкар. Естеліктер. «Жазушы». Алматы, 1970, 9-бет.
6—4353
81
Күндегідей күрең аттың әдемі маңдайын, гауһардай
жайнаған көздерін, жұп-жұмыр жонын сипап, ерлеп
жатқанымда күрең ат менің кеудемді иіскеп, ауыр, терең күрсініп қойды... Мен аттың жібек жалды, барқыт
түкті мойнынан қүшақтап, бетіне, ерніне бетімді бастым... Жүрегім елжірегендей болды».
Түрме, жол, аштық азабын бір кісідей-ақ бастан өткеріп, қиын сапар тартып келе ж аткан адамның астындағы атын мініс көлігі ғана деп қарамай, жақын жолдас
санап, қас-қабағына қарап, «қажыды-ау, күрсініп күйікті болды-ау» деп қабырғасы қайысу биік адамгершіліктің, асқан мейірбандылықтың, нәрестедей пәк тазалықтың, нәзік сүлу сезімнің асыл жемісі болса керек. Ақынның жеке басының мүндай асыл қасиеті оқушы жастар
үшін өз алдына бір тағлым, үлгі-өнеге.
Біз жоғарыда ақынның бірталай шығармалары жеке
жан-жануар, аң-күс жайында деген едік. Солардың бірі — «Ақсақ киік» елені. Оны қ а з а қ совет әдебиетінде
табиғат қорғау тақырыбына тікелей арналған тұқғыш
туынды десе де болады.
Өлең аншының оғынан ж аралы болып, құла дүзде
қансырап, азап шеккен аң сүлуы ақбөкен жөнінде. Бірақ
ақын мүны жай ғана баяндап, хабарлап қоймайды. Өлендегі эпикалық сарын, жанды сурет, сезім шынайылығы
мен драмалы қ күй бұл туындыны өмір, тіршілік, табиғат жайлы үлы толғауға айналдырғандай. Шынында да
Бетбақдала көрінісі қандай сүрқай: шет-шексіз жапан
түз, сусыз, шәпсіз шөлейт, елсіз-жүртсыз күн қақтаған
иен елке. Осынау жапан даланың ж алғы з жәндігі — халқымыздың аңыз-дастаны, өлең-жыры арқылы жанымызға жақын болған аң сұлуы «киелі» ж ануар киік екен.
Жүрегің шым етеді! Енді сол киікті ақын қалай суреттейді деңіз:
Қап-кара екі көзі мөлдіреген,
Әдемі екі танау желбіреген.
Елеңдеп ж ас балаша жалтаңдайды,
Ж ел түрткен жусаннан да селдіреген.
:^
Қандай ғажап келісті, қандай керемет жанды көрініс.
Осы аң ба, адам ба, әлпештеген аяулы қарындасың ба,
әлде ақбөкен бе? Мұндай жолдардан ж ас шәкірттің көкірегіне мейірім, әсемдік нүры құйылар болса керек.
Ал содан кейін ол қазір де, кейін де табиғат жарасы-
мын бұзуға, ан-кұсты азаптауға
немесе қырып-жоюға,
аяқ басып жүрген жерін бүлдіруге бармас болар.
Таны аппақ, екі көзі мөлдір қара,
Тигендей емес адам көзі қиып,—
деп ақын алғашқы көріністен моральдық қорытынды
шығарды. «Көздері мөлдіреген ақ бөкенді адамның баласынан кем көрмегендігін» де айтады. Бұған кім сенбейді? Біздің өзіміз де сүйкімді сүлу қүрбымызға, сүйікті перзентімізге балап отырған жоқпыз ба... Біз дүниеде
ақ бөкеннің болғанына да, оны жырлаған ақынға да
ризамыз. Бірақ біздің бұл қуанышты көңіл күйіміз
ұзаққа бармайды. Біздің күлкімізді күйікке, тұнығымызды лаиға аиналдырған «аяныш сезімі жоқ» сүр мерген.
Құмарлықтың, құлқынның, мейірімсіздіктің салдарынан
жаратылыс жарасымы бүзылды, тіршілік қуанышын
қаиғы, азап алмастырды.
Бетбақта келе жатқан ақсақ киік,
Сандалып, қаңғырактап басын иіп.
Пана іздеп шыбын жанға сүйретіліп,
Мергеннің кеудесіне оғы тиіп.
Келеді қаңғырақтап жалғыз өзі,
Тілі жоқ, қүр жүректе айтар сөзі.
Шағады шыбын жанның қиналғанын
Жалғыз-ақ мөлдіреген екі көзі.
Жапанда еш сая жоқ шыбын жанға,
Моншақтап жерге тамған қызыл қанға.
Жапанда басын сүйер тірі жан жоқ,
Әл кетіп сорлы киік жығылғанда.
д
v
Қандай аянышты!
Ж а с өспірімдер мен мектеп оқушыларын табиғатты
қорғауға тәрбиелеудегі бүл өлеңнің орасан зор тәрбиелік күші де оның жаңағы ақ бөкенге деген сүйіспеншілік
сезімі мен қазіргі аяныш сезімін, сүр мергенге наразылық, жиреніш сезімін тудыруында. Осыдан барып оқырманның жан дүниесінде табиғаттың байлығы, ажар-көркі үшін жауапкершілік сезімі оянуға тиіс.
Өзінің «Ақкудың айырылуы» атты әйгілі поэмасында
да Сәкен адам мен табиғаттың ара қатынасы мәселесіне
қайта оралады. Лирикалық кейіпкер өзінің сүйікті айна
көлінің жағасына тынығып қайтуға келеді. Қөлдің көркі көз тұндырып, көңіл тойдыратындай ғажап: жібек
желмен дірілдей мөлдіреген түнық су, соның түбіне
83
сүңгіп маржан теріп, бетінде жүзіп билеп ойнаған, көгінде жырлап қалқып ұшқан алуан түрлі қүстар. Айналасы шымылдықтай судырлаған ну қамыс, мақпал
барқыттай қальщ қүрақ. Әйтсе де осыншама әсемдікті
ақын жүрегі олқысынады. Апыр-ау, тағы не жетпейді
екен, ә?! Жетпейтіні — жүбай аққу.
Көлдің бетін көзбен аңдып,
Ж убай аққу көрінбей,
Сәулемді іздеп жаттым қаңғып
Көл басында ерінбей,—
дейді ақын. Осының бәрі енді болғалы түрған ұлы салтанат, ашылғалы түрған тылсым сүлулықтың нышаны,
хабаршысы іспеттес.
Аққу куйі бір мезгілде
Сыңқылдады алыстан.
Ж әне бірі шыға келді
ЖақындағЫ қамыстан...
Жалғыз аққу жырақтағы
Әнге еалды «келем» деп.
Сыңар акку құрақтағы
Тұрды күтіп елеңдеп...
Бөлек екен екі ғашық,
Жайқынға кеп түйісті.
Сыпайы ойнап, сыңқылдасып,
Тәтті айқасып, сүйісті...
Екі сұлу еркелесті,
Бір-біріне жарасып.
Тағы нәзік «не — не» десті
Бір-біріне қарасып.
Біз оқырманға азды-көпті елестету үшін жүбай аққудьщ жолығысу сәті суреттелген ғажап жырдың үзінділерін ғана келтіріп отырмыз. Міне, өстіп бәрі өз
орнына келіп, табиғаттың ұлы гармониясы орнаған
кезде тас жүрек сүр мергеннің мылтығы ш аңқ етеді...
Енді жұбайынан айрылған сыңар аққу, жалғыздықтан
баз кешіп, азалы зарымен аспаннан мейірімсіз мергеннің алдына құлап түсіп, мерт болады.
Мұны өмірге, сұлулыққа мылтық кезеп, табиғат шырқын бұзушылыққа айтылған лағнет, шексіз қарсылық
деу керек. Мүны аллегориялық туынды емес, табиғатты,
оның ақбөкен, аққу сияқты сирек ац-құстарын сақтау
идеясын көтерген туынды деп түсіну керек. Поэманың
жоғары көркемдігі, қайғылы күйі оның оқушыларға
жасайтын эмоциялық әсерін, тәрбиелік ролін орасан
күшейтіп тұр.
5%
С. Сейфуллиннің әйгілі «Көкшетау» поэмасын да бір
есептен туған ел, туған жерге, оның әсем табиғатына
сүйіспеншілік дастаны, республикамыздың аса бір көрікті өңірі, «Қазақстан Швейцариясы» аталып кеткен Көкшетау әсемдігіне қойылған поэзиялық ескерткіш деуге
84
де болады. «Көкшетау», әрине, көп салалы эпикалық
туынды, әйтсе де мына жолдарды оқып көрелікші:
Арқаның кербез сұлу Көкшетауы,
Дамылсыз сулу бетін жуған жауын.
Жан-жақтан ертелі-кеш булттар келіп,
Ж үреді біліп кетіп есен-сауын.
Сексен көл Көкшетаудын саясында,
Әркайсысы алтын кесе аясында.
Ауасы дертке дауа, жупар иісі,
Көкірек қанша жутса тоясың ба?
Мөп-мөлдір Бурабайдың суы күміс,
Көргенде шаршаған жан алар тыныс.
Мінбелеп коршалаған шымылдықтай
Қарағай, қайың менен қалыц жыныс.
Бұл — туған елге, оның жер-суы мен тау-тасына,
жан-жануарына деген шынайы да ұлы сүйіспеншіліктің
жемісі.
Тікелей табиғаттың өзін суреттейтін жерлерді былай
қойғанда, ақын адамды, адамның басындағы алуаи
түрлі психологиялық халді айқын да нәзік бейнелеп
беру үшін де табиғат көріністерін, жан-жануарлар бейнесін асқан шеберлікпен пайдаланады.
Ел-жұрты, ата-ана, ағайын арасы қабағына кірбің
жуытпай әлпештеп өсірген сезімтал жанды ерке қыз —
17 жасар қялм ақ қызы жат жұрт, ата жауының тұтқыны
болды. Міне осы түтқын қыздын. сезім күйі қалай суреттелген десеңізші.
Сұнкардыц баласындай торға түскен,
Күланның баласындай орға түскен.
Туткын кыз жауларына жаутандайды,
Еліктін лағындай қолға түскен.
Қандай нақты, қандай әсерлі, қандай көркем суреті
Б ір ақ біздің бұл жерде атап айтқалы отырғанымыз
ақынның осы суретті жасау үшін халықтың сұлулық, нәзіктік туралы ұғым-түсініктерімен ұштасып жатқан аң,
құс балаларының басына түскен ауыр халді пайдалануы. Торға түскен сұңқар баласының, орға түскен құлан
құлынының, қолға түскен елік лағының қалі де окушының жүрегін тебірентіп, аяушылық сезімін оятады. Оқырман енді тұтқын қыз бейнесі арқылы әлгі аталған ақ-қүс
балаларының тағдырын жүректеріне жақын қабылдап,
терең тани түседі. Мұның өзі табиғаттың жан-жануарлары мен құбылыстарының сыры туралы оқушы ұғымын
тереңдетіп, оларға адамгершілік тұрғыдан қарауға,
олардың басындағы күйді адамның басындағы күй сияқты сезінуге үйретеді.
Ақын совет заманында Көкшетаудың әр түрлі үлт,
халық өкілдерінің бірлігі ж арасқан құт мекеніне айналғанын қуана жырлай отырып, Кокшенід болашағына
да коз жібереді. Болаш ақтағы Кокшетауды «Заңғар
тау — бейне күмбез қиырдағы» деп елестетеді. Елінің
нұрлы болашағына кәміл сеніммен құмарта, сүйсіне кәз
тіккен үлы ақын ғана бір жол олеңмен бір дастанға
лайық терең мағыналы осындай образ ж асай алса ке­
рек. Осылайша бүл шығармада табиғатты қорғау, ардақтаумен қатар, оны жасарту, жаңғырту проблемасы
да көтеріледі. Ақын табиғатты әлеуметтік теңсіздік
жойылған қоғамда ғана, теңдік алған еңбекші тап қана
ақылға сыйымды пайдаланып, озгертіп, ж аңарта алады
деген тұжырым жасайды.
Еңбекші ел іске жекпек соққан желді,
Тілесе бақша қылмақ батпак көлді.
Ж ер үстін тілегенше қайта жасап
Қөк майса гүлдендірмек бетпақ шөлді.
Тілесе ойпандарға тау тұрғызар,
Сортаңға үжмақ сынды бау тұрғызар.
Теңіздей бүйра қүм мен тақырларға
Кекорай жасыл ала қау тұрғызар...
Тілесе ен дарияның бетін бүрар,
Қиырсыз дөңді іншіктен оңай жырар
Суларын мүхит, теңіз, дарияның
Қақпалап тілегенше айдап сырар.
Партия басшылығымен социалистік қоғам орнатып жатқан еңбекші елдің жасампаздық, творчестволық күшіне
деген нық сеніммен болашақты данышпандықпен болжаған корегендік деп осыны айтса керек. Бүгінде біздің
бәріміз осы болжаудың толық іске асқандығының куәсі
болып отырғанымыз ж оқ па? Үлы Тың эпопеясы түтас
еліміздің қатысуымен осы олкеде жазылды ғой. Шардара, Қапшағай, Бүқтырма теңіздері мен су айдындары,
бүл күнде көкорай шалғын, бау-бақш аға айналған әйгілі
Бетпакдала, Қызылқүм, Мойынқүмдар, атақты ЕртісҚарағанды каналдары ше? Сонау Сібірдің ұлы озенде-
рін «Қақпалап айдап сырудың» жолдары қарастырылып
жатқан жоқ па?
С. Сейфуллин табиғатты қорғау, табиғат ресурстарын халық игілігіне дұрыс пайдалану, ортақ мекеніміз —
табиғатты келер ұрпақтар қолына бүлдірмей, жұтатпай
тапсыру мәселесін коммунистік партия басшылығымен,
социалистік қоғамдық құрылыспен тікелей байланысты
деп қарады. Бұл — окушы жастарды Сәкеннің көркем
шығармалары арқылы табиғатты сүюге, оны аялап қорғауға тәрбиелеуде үнемі есте болатын басты мәселе.
V. С. Сейфуллиннің педагогикалың публицистикасы
Сәкен Сейфуллин жұртшылыққа партияның оқуағарту саясатын түсіндіру, жас ұрпақты жаңаш а окытып, коммунистік тәрбие беру, мәдени-ағарту істерін
социалистік қоғам талабына сәйкес дамытып өрістету
мәселелері жөнінде қазақ, орыс тілдерінде республикалык баспасөзде жарияланған көптеген мақалалардың
авторы.
Ол осы еңбектерімен де Қазақстанда лениндік идеяларға негізделген педагогикалық ой-пікірдің туып, қалыптасуына елеулі үлес қосты.
Сәкеннің баспа бетін алғаш көрген еңбегі — 1913 жылы «Айқап» журналында басылған «Омбының централь­
но-фельдшерская школасы» деген мақаласы. Ол бұл
мақаласында аталмыш оқу орнында Ақмола мен Семей
облыстарының казактарына бөлінген 16 стипендияны
мектеп бастықтарының қ азақ балаларына бергісі келмей, ал қазақтардың өздері ол мүмкіндікті пайдалануға
керенаулық жасап жүргенін айтады. «Бұл стипендияларда бұрынғы, алдыңғы һәм былтырғы жылдардан үшақ қ азақ баласы оқып жүр. Қазақтың балалары аз
келіп, жоғарғы айтқан 16 стипендияның үшеуіне-ақ к а ­
зак баласы түсіп, өзгесі бос түрған соң Семей һәм Ақмола губернаторлары казак стипендиясын орыс бал ал а­
рына алып қойыпты. Биыл казактан 3—4 бала келіп,
экзамен үстап еді, оларға бүрынғы орыс балаларына
беріп койған қазақ стипендиясын босатып бермеді, не
орыс балаларына арналған бос стипендияға алмады.
Сорлы казак балалары сүмірейіп елдеріне қайтып кетті»,— деп қынжылады ол. М ақала соңында оқуға түсу-
дің жолдарын тәптіштеп түсіндіреді. Омбыға өзі де жақында келген жап-жас Сәкеннің бөтен оқу орнының жағдайын тиянақты зерттеп біліп алған зеректігі мен көп
ісіне икемі сүйсіндіреді.
Февраль революдиясынан кейін Ақмолада қүрылған
революциялық үйым «Ж ас қазақтың» қүрушылары мен
басшыларының бірі С. Сейфуллин болды. Ол осы ұйымның органы «Тіршілік» газетін редакциялады әрі онда
басқа мәселелермен бірге оқу-ағартудағы большевиктік
бағытты жақтап, ұлтшыл, діншіл, байшыл идеологияға
соққы беріп отырды.
Сәкен Сейфуллиннің публицистикалық дарыны жарқырап ашылып, оқу-ағарту мәселесін лениндік тұрғыда
тереңнен толғаған мақалалардың бірінен кейін бірін
ж азған кезі 1922—26 жылдар аралығы. Бүл тұста ол Қазақстан Халық Комиссарлары Советінің Председателе
Оқу-ағарту халық комиссарының орынбасары, әр түрлі
мәдени-ағарту ісі жөніндегі комиссиялардың бастығы,
«Едбекші қазақ» (қазіргі «Социалистік Қазақстан») газетінің редакторы болып істеді. Сондықтан да оның
мақалаларында оку-ағарту саласындағы партия саясатының кекейтесті мәселелері мемлекеттік деңгейде, республикалық ауқымда қойылып, шешіліп отырды.
Осындай еңбектерінің катарына оның «Еңбекші к а ­
зак» газетінде жарияланған «Біздің бағыт», «Барлық
күш оқуға», «Зор міндет», «Оқудағы жастар арасында»,
«Еңбекші
қ а за қ
жастарының
есіне»,
«Оқу-білім
майданында», «Қ азақ арасында сауатсыздықты жою»,
«Қызметкерлер даярлау», «Кедейге не керек?», «12-пар­
тия жиналысы ұлт мәселесін дүрыс шешуге ж аң а жоба
көрсетті», «Қазакстандағы губерниялық атқару комитеттеріне һәм оку бөлімдеріне». «Әр қазактың жадында
оқу болсын», «Оқушы ж астарға үлгі», «Екі мың» атты
м ақалалары жатады. Олардың бірінде «Оку бек кажет.
Оқусыз қазақтың болашақтағы күні қараң. Енді бір
жиырма жылдың ішінде қ а з а қ өнерлі халықтардың к а ­
тарына қосылуы керек»1 десе, енді бірде «Әр қазақтың
жадында оку болсын!» атты м акалада: «Казакстан ел
қатарына кірсін деген кісі оку ісіне бар ынтасын салып,
жәрдем, көмек қылуы керек. Губерниялық комитеттер
қараж атты ң көбін оқуға жұмсауы тиіс. Қ азақстанда қай
мекемеде қызмет қылып отырса да әр азаматтың бір көзі
1 С. Сейфуллин. Шығармалар жинағы, 5-том, 304-бет.
88
оку ісінде болып, соған қолынан келген жәрдемін
тигізіп отыруы мойынына артылған зор парыз... Ісінмен,
күшіңмен, тіліңмен болса да оқу ісіне жәрдем қылмасақ — кейінгі ж ас буынның қолы ж ағаңда»1,— дейді
толғанып. Осылайша совет өкіметінің жастардың, жалпы
халықтық білім алуына даңғыл жол ашып отырғанын,
әрбір ағарту қызметкері (мұғалім), әрбір сауатты адам
жастарды оқытуға, мектеп жұмысын жақсартуға барынша көңіл коюға тиіс екендігін сол кездің ең басты
міндеті етіп қояды. Сөйтіп, өзінің ағартушылық идеясын
қай мәселе туралы жазса да С. Сейфуллин барлық жағдайда ұлы көсем В. И. Лениннің нүскауларын, үкімет
пен партияның шешімдерін, басшылыққа алып отырды.
Ол өзінің «Қазақстандағы губерниялық атқару комитеттеріне һәм оқу бөлімдеріне» 2 деген үндеуінде халық
ағарту органдарын Советтердің X съезінің халыққа
білім беру жөніндегі шешімдерін жүзеге асыруға шақырады. Автордың пікірінше, оқу-ағартуды халықтың
өзі тікелей және белсенді түрде қатысып, жалпы интел­
лигенция қолдап, көмектесіп отырғанда ғана кеңінен
дамытуға болады.
Сондай-ақ ол оқу-ағарту жүйесін түбірінен жақсарту шараларын жүзеге асырудың ең басты шарты мен
жолы қазақтарды отырықшылыққа тезірек көшіру деп
қарады. Сондықтан өзінің мақалаларында осы идеяны
барынша қызу насихаттап отырды. Білім, мәдениет,
өнер, әдебиетті дамытудың негізі, деп жазды ол, отырықшылық. Оқу үшін отырықшылыққа көшіп, мектеп
салып, балаларды оқытып, табиғат байлығын игеру ке­
рек. Онсыз қ азақ халқының мәдениеті дамып, ілгері
елдердің қатарына косыла алмайды.
Сәкен халықтың өсуін экономикамен ғана емес, сауат
ашып, кітап оқумен, яғни рухани дамумен байланысты
алып қарады. «Адамзатка,— деп жазды ол үлы Абай
ізімен,— екі түрлі ас керек: біреуі — тәніне, біреуі рухына. Рухани керектің үлкені — газет, журнал, кітап
оқу». С. Сейфуллиннің оқу-ағарту ісін өнеркәсіппен,
қазақтан щыққан жұмысшы табының өсуімен байланыстырып қарауы көрегендік те батыл пікір еді. «Еңбекші
қазақтың» 1923 жылғы 6 майдағы санында басылған
мақаласында («Қазақ кедейлеріне фабрика керек!»):
1 С. Сейфуллин. Шығармалар жинағы, 5-том, 313—314-беттер.
2 С. Сейфуллин. Шығармалар, 5-том, 351—358-беттер.
89
♦
«Қ азақ кедейлерінің теңелуіне қатесіз екі жол бар: біРеУі
оқу, екіншісі — Қазақстанда кедейлердің тап
болып ұйымдасуы үшін һәм кедейлер азып-тозып
кетпес үшін кәсіп дүкенін орнату, кәсіп дүкенін жүргізу» — деп жазды. Осы тәрізді мәселелердің катарында
Сәкеннің ерекше қолға алып, жігерлі түрде жүргізген
мәдени-саяси мәні жағынан аса елеулі мәселелердің
бірі
к а за қ тілін мемлекет тіліне айналдыру ісі бол­
ды. Ол бұл туралы өз ойларын ортаға салып «Кеңес істерін қ азақ тілінде жүргізу керек» деген м ақала жазды,
онда істі төменнен бастауды, курстар ашып, кадрлар
даярлауды ұсынды. Қ а зақ кедейлері шын қатарға косыЛсын деген кісі бүл іске аянбай кірісу қажет, оған көп
болып кірісу ләзім деген талап қойды.
Сәкен оку-мәдениетті дамытуды жан-жақты, тұтастықта алып қарастырды. Ол, мәселен, 1923 жылғы 16
октябрьдегі «Красный Урал» газетінің тілшісіне берген
интервиюінде (Сәкен Сейфуллин Оралға совет сайлауын
өткізуге келген болаты н): «Артта қалған еңбекші қ-азақ
халқы қазір бостандықтың игілігін толық пайдалану
үшін, адамзаттың жалпы бақытты өмірІне бастайтын
орыс пролетариата және еңбекшіл шаруамен терезесі тең
болу үшін еңбекші қ а за қ халқына таяу арада орыс енбекшілерінің мәдени дәрежесіне көтерілуі керек. Ал бүл
үшін көшпенділікті тастап, отырықшылану, мал мен егін
шаруашылығын өркендету, ағарту ісі мен кооперацияны
жандандыру керек»,— деп мәселені тереңдете қояды.
Еңбекші ел балаларының, әсіресе бүрын теңсіздікте
жаншылған қ а з а қ қыздарының бостандық алып, біліммәдениетке жетуіне ұдайы қамқор болып отырған ол
Оралдағы совет-партия мектебіне үш қ а з а қ қызының
оқуға түсуін үлы ж аңалы қтардың бірі ретінде бағалап,
қатты қуанды. Мұны ж а л п а қ ж ұртқа үлгі етіп жазды.
С. Сейфуллиннің сонау 20-жылдардың бас кезінде-ақ
қ а за қ жастарын ғылым мен техниканың барлық саласында білім алып, оларды игеруге шақыруының маңызы ерекше еді. Ол бүл жөнінде былай деп ж азған бола­
тын: «Тұрмыстың әр түрлі тарауларынан ғылым беретін
талаи мектеп, школалар бар. Қ аза қ еңбекшілерінің балалары сол тұрмыстың әр түрлі тарауынан білім беретін
мектептердің бәрінен оқулары керек. Түрмыстың әр
тарауынан мағлұматтар алу керек, эр тарауынан білім
алу керек.
...Қөңілдегідей кіріп алып, жұмылып оқып, тез білім
алып шығып, түрлі тараулы тұрмыстың тізгініне ие бо­
лып, тұрмыстың қожасы еңбекші халықтын, қожалығын
жүргізулері керек... Қызметкерлер даярлау деген, негізгі окудың әр бұтағын, әр тарауын күшейту... өйткені
халыққа ең керекті, бірінші дәрежелі мұқтаж іс».
Ол «Әр қазақтын, жадында оку болсын», «Зор міндет» деген мақалаларында халық-ағарту қызметкерлерін
білім беру ісін жақсарта түсуге, халық арасында үгіттүсінік жұмыстарын кеңінен жүргізуге шақырды.
Дарынды педагог С. Сейфуллин жалпыға бірдей білім берудің кең программасын жүзеге асыру үшін негізінен мынадай шарттарды орындау қажет деп санады:
жігіттер мен қыздар тек білім алып қана қоймай, мамандық та алып шығуы керек, ол үшін сондай мамандар
даярланатын әр түрлі мектептердің, жоғары және арнаулы орта оку орындарының жүйесі кеңейтілуге тиіс.
Бүған әзірлік ретінде Сәкен тиісті оқытушы кадрлар
даярлау мәселесіне мән берді. Ол «Кадрлар әзірлейік»,
«Окушы жастар арасында» деген мақалаларында мұғалім кадрларын даярлау проблемасына тоқталды.
Сәкен 1924 жылы жазылған «Екі мың» атты мақаласында тек бір ғана Орынбордың өзіндегі әр түрлі оқу
орындарында екі мыңнан астам балалардың оқитындығын, олардың арасында қазақ қыздарының да бар екенін шаттана жазады. Бұл қ азақ халқының тарихында
бұрын болып көрмеген құбылыс еді. Автор «Егер біздін
жауларымыз «Совет өкіметі қ а з а қ халқына не берді?»
деп сауал қойса, біз осындай табыстарымызды куана
айтамыз»1,— дейді.
Ол бүл мақаласын қ азақ халқының рухани құлдықтан қүтылудағы барлық үміті сендерде, болашақтың
екі мың жас азаматы! Күштеріңді аяп қалмай, осы игі
максатқа әзірленіңдер, деп аяқтады.
Қ азақ әйелдерінің сана-сезімін оятып, оқу-мәдениетке, қоғамдык-саяси өмірге тартуда С. Сейфуллин аударып бастырған Н. К. Крупскаяның «Әйелдерді құлдық
бұғаудан күткару жөніндегі В. И. Лениннің өснеттері»
деген еңбегі айрықша маңызды роль атқарды.
С. Сейфуллиннің мақала-еңбектерінде көтерілген
мәселелердің ауқымы да зор, тақырыбы да алуан түр1 С. Сейфуллин. Шығармалар, 4-том, 272—273-беттер.
91
лі. Біз бұл арада кейбір басты-басты деген
қысқаша ғана тоқталып өттік.
ж ай л ар ға
VI. С. Сейфуллин — ңазақ әдебиеті оңулыңтарының
авторы
Жиырмасыншы-отызыншы жылдары республикада
оқулықтар мен оқу құралдарын ж асау мәселесі күн тәртібіне шүғыл қойылды. Бұл проблеманы шешу жолында
тәжірибелі орыс педагогтары В. Я- Струминский,
А. П. Чулошников, Н. В. Мельникова, А. А. Четыркин,
Чоглакова, Михайлова тағы басқалармен бірге казактын жас ғалымдары мен мүғалімдері де еңбек етті.
Партия, совет органдары к а з а қ оқулықтарының
сапасын жетілдіру мақсатында жедел ш аралар қабылдады. Бұған тәжірибелі педагогтар, халық-ағарту ісінің
алғашкы қарлығаштары М. Жолдыбаев, Қ. Тоқтабаев,
I. Жансүгіров, Б. Майлин, С. Мүқанов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, Ө. Түрманжанов, X. Ж ұбанов тағы басқалар
белсене қатысты.
Қ а з а қ әдебиеті оқулығын ж асауға С. Сейфуллин де
көп еңбек сіңірді. 1921 жылдың 31 январында Халықағарту комиссариаты мен республика Мемлекеттік баспасы жанындағы редакция алқасының бірлескен мәжілісінде С. Сейфуллинге I және II сатыдағы бірыңғай
қ а з а қ еңбек мектептері үшін қ а з а қ әдебиеті хрестоматиясын дайындау ж ү к т е л д і1. Ол сонымен катар оку-методикалық құралдарды өңдеуге тікелей қатысып, осы
бағытта кең көлемді үйымдастыру жұмысына да басшылы қ жасады.
Жиырмасыншы жылдардыц аяғы мен отызыншы
жылдардың басында ол к а за қ окулықтарын күрастыруға
кіріседі. 1929 жылы «Еңбекші қазақ» /қ азір гі «Социалистік Қ азақ стан » / газеті арқылы жұртшылықты қ а з а қ
халқының ауызша және ж азбаш а әдебиет мүраларын
жинауға көмек көрсетуге шақырды 2. Осылайша жиналған материалдар окулық ж азуға негіз болады. 1932 ж ы ­
лы С. Сейфуллин I. Жансүгіров, Ә. Мәметова, Б. Майлинмен бірлесе отырып, қ а за қ мектептерінің V класына
1 Қаэзқ ССІР-інің Мемлекеттік орталық архиві,
33-бет.
2 С. Сейфуллин. Шығармалары, 4-том, 389— 190.
92
1-тізбе,
85-іс.
*
4
,
арналған қ азақ әдебиетінің оқулық-хрестоматиясын
/«Әдебиет тану оқу құралы») 1 жазады. Мұны Қызылорда қаласындағы Қ азақ мемлекеттік баспасы 10 мың
дана етіп шығарады. Оқулық «Социалистік құрылыс»,
«Колхозды ауыл», «В. И. Ленин», «Октябрь», «Қызыл
әскер», «Ескі ауыл» атты алты тараудан тұрады. Бұл тарауларға қазақтың он бес ақын-жазушыларының 125
өлең, шағын әңгімелері, пьесаларынан үзінділері енген.
Бұл алғашқы қазақ-совет оқулығында ғылыми-методикалық жағынан кемшіліктер бола түра, ол өз кезінде мектептерді қазақ әдебиеті оқулығымен қамтамасыз
етіп, оқушыларға білім мен тәрбие беруде үлкен роль
атқарды. Оқулық кіріспесінде авторлардың атап көрсеткеніндей, онда балаларға қазақ даласында халық
шаруашылығын социалистік жолмен үйымдастыру барысында болған өзгерістерді ашып көрсету мақсат етілген.
Оқулықта Үлы Октябрь, ұлы көсем В. И. Ленин және
жеңімпаз Қызыл Армия туралы әңгіме-өлеңдерге мол
орын берілген. Оқулыққа енген Т. Жароковтың «Социа­
л и с т а құрылыс», «Каспий», «Аэроплан», С. Сейфуллиннің «Радио», «Току фабригінде», «Қалаушылар жыры»,
I. Жансүгіровтың «Алтын қазан» тағы баска әңгімеөлеңдерінде қ азақ даласындағы социалистік қайта
жаңғырулар, Үлы Октябрь жеңісінің салтанаты асқақ
үнмен, шалқар шабытпен жырланады. Бұлардан окушылар Түркістан-Сібір темір жолының күрылысы, К а р а ­
ганды көміршілерінің тамаша табыстары, бірінші бесжылдықтың кең тынысы жөнінде терец хабардар болды.
Авторлар әңгімелері мен очерктерінде партияның ауыл
шаруашылығындағы, коллективтендіру кезіндегі саясаты туралы окушыларға түсінікті тілде әңгімелеп, ерікті
де сапалы еңбектің үлы күшін шабыттана сөз етті. Бұл
материал іріктеудегі авторлардың үлкен жетістігі бо­
лып табылады.
Оқулыққа енген әрбір шығарманың соңында оқушылардың өз беттерінше жұмыс істеуі үшін сүрақтар
қойылып отырған. Бұлар окушылардың алған білімін
нығайтып, тереңдетіп, өз беттерінше жүмыс істей білулеріне жәрдемдесті. Окулықтағы шығармалар мен
сұрақтарды түзу методикасы бір мақсатқа бағындырыл1 I. Жансүгіров, С. Сейфуллин, Ә. Мәметова, Б. Майлин. «Әдебиеттану оқу кұралы», Қызылорда, 1932.
93
ған. Ол — балалардың білімін кеңейтіп, оларға республикадағы социалистік кайта жаңғыруларды әнгімелеп
беру, социалистік құрылыс жылдарындағы енді ғана
құрылып келе ж атқан ж аңа сөздермен тілді байыта түсу
болды.
С. Сейфуллиннің Ө. Тұрманжановпен бірлесе отырып
құрастырған қ а за қ мектептерінің бесінші класына арналған «Көркем әдебиет»1 атты оқулығы да назар аударуды қаж ет етеді. Көлемі 208 беттік бұл оқулық 1934
жылы Қызылорда қаласында он бес мың дана болып
басылып шықты. Оқулық төрт тараудан тұрады. Оған
қ а з а қ ақын-жазушыларының
туындыларымен қатар
туысқан республикалардың арғы-бергі атақты жазушылары И. А. Крылов, М. Горький. А. Лахути, Г. Гулям т а ­
ры басқалардың шығармалары да кірді.
Бұл оқулықтың ғылыми және методикалық дәрежесі
бүрынғылардан әлдеқайда биік болды. Мұнда С. Сейфуллиннің қ а з а қ әдебиет тану саласындағы зерделі зерттеуі, ізденісі айқын көрініс тапқан. Бұған әсіресе, терең
білімдарлықпен жазылған «XIX ғасыр мен XX ғасырдын
басындағы жазушылар» және «Фольклор» деген тараулар дәлел.
Авторлар бұл оқулықтарды құрастырғанда ВКП / б /
Орталық Комитетінің 1932 жылғы 25 авгусындағы «Бастауыш және орта мектептердің оқу программасы мен тәртібі туралы», сондай-ақ 1933 жылғы 12 февралындағы
«Бастауыш және орта мектептерге арналған оқулықтар
туралы» шешімдерін басшылыққа алған. Бұл шешімдердің негізінде оқулықтар балаларға ғылым негізінен білім
беріп қана қоймай, олардың коммунистік көзқарастарын
қалыптастыруға мүмкіндік беретіндей дәрежеде болуы
тиіс деген ой жатты.
«Көркем әдебиет» оқулығына халықтың өткендегі
ауыр түрмыс-халін, аға буын революционерлердің ж арқын болашақ жолындағы күресін, Ұлы Октябрь содиалистік революциясының салтанатын бейнелейтін шығармалар енді. Олар балалар бойында социалистік Отанға, халыққа деген шынайы сүйіспеншілікті қалыптастырып, тап жауларына деген ыза-кектерін оятуда зор
тәрбиелік міндет атқарды. О қулы ққа енген Б. Майлин1
1934.
С. Сейфуллин, Ө. Тұрманжанов. Көркем әдебиет, Қызылорда,
нің «Сағындық», «Кемпірдің ертегісі», «Қанды кек»,
«Коллективтің жырын айт», «Бөліс», С. Мұқановтын
«Кешегі жалшы мен бүгінгі жалшы», «Еңбек», Ғ. Мүсіреповтың «Өмірдің ертегісі» сияқты әңгімелері мен повестері аса тартымды болды. Абайдың туған өлке сұлулығын жырлаған жылдың төрт мезгілі, аңшылық жөніндегі тамаша өлеңдері де оқулық негізін құрады.
Қ азақ балалары «Көркем әдебиет» оқулығы арқылы
тұңғыш рет орыстың үлы классиктері М. Горькиймен,
И. А. Крыловпен тереңірек танысты. Оқулықтағы
М. Горький туралы өмірбаяндық материалды («Өмірбаяны мен творчестволық қызмет», Горькийдің балалық
шағы, Горький кісі есігінде, Горький қалай оқыған еді,
Горькийдің кызметіиің басталуы т. б.) С. Сейфуллиннің
өзі аударып қосты.
Халық ауыз әдебиетінің тамаша үлгілері — мақалмәтелдері, жүмбактар т. б. асқаи үкыптылықпен іріктеп
окулыққа еигізілді. Оқулық материалдары балалардың
жас шамасы меи ұғымына лайықталып қүрастырылған.
«Көркем әдебиет» 1935 жылы сол күйінде он бес мың
дана болып қайта басылды.
Сәкен 1929 жылы совет мектептері мен жоғары оқу
орындарына тарихтан да, әдебиеттен де білім беретін
оқулыктардың қажет екені туралы баспасөзде жазған
болатын
Ал ол 1932 жылы осы ойын жүзеге асырып,
«Қ азақ әдебиеті» деген монографиялық еңбегін ж а з ­
ды2. (Колемі 234 беттік бүл еңбекті 1932 жылы Алматы
қаласында Қ азақ Мемлекеттік баспасы шығарды).
Педагогикалык институттар үшін оку күралына айналған бұл еңбек нағыз ғылыми ерлік болды. Онда түңғыш
рет қ азак халқының көп ғасырлық творчествосы жиналып, ғылыми қорытындыланды. С. Сейфуллин қазақ әдебиетінің тарихи дамуын жүйеге келтіріп, оны халыктыц
тарихи даму процесімен, мәдени дәстүрлерімен байланысты алып карастырды. Сөйтіп, казақтың студент
жастары мен педагогтарына арналған жүйелі оку күралы дүниеге келді.
Осы кітапқа белгілі ғалым, СССР педагогика ғылымы Академнясының академигі болған маркұм М. Габ­
дуллин кезінде өте жоғары баға берді. «С. Сейфуллин1 С. Сейфуллин. Шығармалар, 4-том, 389— 390-беттер.
2 С. Сейфуллин. Қазақ әдебиеті. Алматы, 1932.
95
нің «Қазақ әдебиеті» оқулығы,— деді ол,— әрі ғылыми
еңбек, әрі оқулық-хрестоматия. Осының барлығы өзін
дік ерекщелігі. Осы еңбегі өз кезінде зор маңызды, та
рихтан, әдебиеттің тарихынан көптеген білім бергеь
Бұл кітап қазір де зерттеушілерге, оқытушыларға, оқу
шыларға қымбат, бағалы мұра»'.
«Қ азақ әдебиеті» оқулығында қазақ әдебиетінің теориясынан да тарихынан да бай материалдар жинақталған, ауыз әдебиетінің інжу-маржандары — тұрмыс-салт
жырлары, ертегілер, мақал-мәтелдер, ка#атты сөздер,
эпос кең орын алған. Кітап студенттерді қ азақ халқының тарихынан, дәстүрінен де мол хабардар етеді. Оған
енген халық ертегілері мен жырларының, аңыз әңгімелерінің басты кейіпкерлері еңбек сүйгіш, адал, әрдайым
қарапайым халықтың қамын жеп, жоғын жоқтайтын
жандар. Ал «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қыз Жібексияқты лирикалық поэмаларда мөлдір махаббат, адам
жанының сүлулығы жырланады.
Жоғары оқу орындары мен педагогикалық техникумдардың оқытушылары да осы оқулықтарды пайдаланды. Біздін қазіргі көптеген көрнекті ғалымдарымыз,
педагогтарымыз, мемлекет қайраткерлеріміз С. Сейфуллиннің өз аузынан осы оқулығынның жүйесімен оқыған
лекциясын тыңдады.
Совет үкіметінің 50 жылдығына орай орталық «Учи­
тельская газета» 1967 жылы октябрьдегі номерінде
С. Сейфуллиннің педагогтік қызметіне жоғары баға
бере келе: «Сейфуллиннің жоғары оқу орындарына
арналған окулығы күні бүгінге дейін өзінің ғылыми
күнын жоғалтқан жоқ. Оның қаламынан қ азақ оқушыларының көптеген ұрпақтары сусындаған әдебиет және
хрестоматия оқулығы шықты»,— деп жазды.
С.
Сейфуллин «Әдебиеттану оқу құралы», «Көркем
әдебиет», «Қ азақ әдебиеті» атты оқулықтарды жазу
аркылы Қ азақ әдебиеті ғылымына да, оқу-педагогика,
методика, окулық жасау істеріне де аса зор үлес қосты.
Кезінде бұл еңбектер ұдайы басылып түрды, ұзақ уақытка дейін мұғалімдердің, мектеп оқушыларының,
студент жастардың ең негізгі оқу құралы бол^і..
1 М. Ғабдуллин. Тьщнан түскен жол. «Қазақ
29 январь.
әдебиеті», 1925,
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
2
Размер файла
5 128 Кб
Теги
agartushilikh, 4585, khizmeti, seyfullinnin, kamalieva, sake
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа