close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

239 mananbaev j.i. pavlodar oblisinin aleumettik -ekonomikalikh damu joldarinin ereshelikteri

код для вставкиСкачать
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
С.ТОРАЙҒЫРОВ АТЫНДАҒЫ
ПАЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Мананбаев Жеңіс Исаұлы
ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК –
ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ДАМУ ЖОЛДАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
(1938–2006 жж.)
Қазақстан Республикасы
Павлодар,2010 жыл
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………... .. .4
1.ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ НЫШАНДАРЫ МЕН БАСТЫ БАҒЫТ
БАҒДАРЛАРЫ.........................................................................................15
1.1 Павлодар облысының өнеркәсібі: кен өндіру, өңдеу өнеркәсібі,
химия
өнеркәсібі, металлургия өнеркәсібі, электр қуатын өңдіру
…………......................................................................................................26
1.2 Павлодар облысындағы құрылыс және инвестиция, көлік пен
байланыс,сауда мен
шағын кәсіпкерлік………………………...43
1.3
Павлодар облысының ауылшаруашылығы: егіншілік, мал
шаруашылығы,фермерлік қожалық
...........................................50
2. АЙМАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ДАМУЫНЫҢ ӨЗІНДІК
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ………………………………………………………...51
2.1 Павлодар облысы халқы санының өсу динамикасы мен этникалық
және әлеуметтік құрамы……………………………………………..…63
2.2 Павлодар облысы халқының әлеуметтік- тұрмыстық өмір сүру
деңгейінің көрсеткіштері……………………………………………..83
2.3 Павлодар облысындағы денсаулық, білім, мәдениет және спорт
саласындағы өзгерістер………………………………………………110
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………………….117
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ…………………………......125
2
Қысқартулар мен шартты белгілер
ҚР ОММ- Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік мұрағаты
ҚазКСР -Казақ Кеңестік Социалистік Республикасы
КСРО ХКК – Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Халық
Комиссарлар Кеңесі
ҒА –Ғылым Академиясы
АҚ-Акционерлік қоғам
БКП/ б / ОК -Бүкілодақтық Коммунистік партиясының /б/ Орталық
Комитеті
ҚК- Қалалық комитеті
АК – аудандық комитеті
КБК –Кең байыту комбинаты
ҚК – қалық комиссары
РФММ – Ресей Федерациясыңың мемлекеттік қоры
КСРО – Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
ПОММ – Павлодар облысының мемлекеттік мұрағаты
ҚРПМ- Казақстан Республикасы Президентінің
мұрағаты
ПОӘАМ- Павлодар облысының әлеуметтік экономикалық даму
бойынша
талдау материалдары
ЖЭО -Жылу электр орталығы
ГРЭС -Гидроэлектр станциясы
ФЗО -Фабрика зауыттық оқыту
Қазревком -Қазақ революциялық комитеті
ҚР – Қазақстан Республикасы
БАҚ – Бұқаралық ақпарат құралдары
Совхоз – кеңестік шаруашылық
МК- Министрлік кеңес
ОК –Орталық комитет
СЭС-санитарлық эпидемиялық станциясы
СНК- Совнарком
ОМ – орталық мектеп
Турксиб – Туркестан – Сібір магистралі
3
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Егемендік алып, тәуелсіз мемлекет
атанғанымызға жуырда жиырма жыл болады. Әрине, бұл екі ғасырға
жуық Ресей патшалығының бодандығында, одан соңғы 74 жыл бойы
кеңес үкіметінің құрамында болып, көп нәрселерден қағыс қалған
Қазақстан үшін қол- аяғын бауырына жинап аларлықтай ұзақ мерзім
емес. Алайда, осы аз уақыт аралығында біздің республикамыз саяси
тұрақтылық және әлеуметтік- экономикалық даму жағынан басқа да өзі
тектес елдерге қарағанда әлдеқайда ілгері кетіп, үлкен жетістіктерге, оң
нәтижелерге жетті. Осындай ортақ табысқа еліміздің ірі өндіріс аймағы
болып табылатын Павлодар облысы еңбекшілерінің де қосып отырған
үлесі ерекше деп білеміз. Өйткені өзінің географиялық орналасуы
жағынан өте қолайлы аумақта орналасқан (Солтүстік және Солтүстік
шығысында Ресейдің Алтай өлкесі және Новосибирь, Омбы
облыстарымен, батысында Солтүстік Қазақстан және Ақмола
облыстарымен, оңтүстік Батыс және оңтүстігінде Қарағанды, оңтүстік
шығысында Шығыс Қазақстан облыстарымен). Облыс шекарасы 2100
шақырымға, оның ішінде Ресеймен 800 шақырымға созылып жатыр.
Облыстың жалпы жер көлемі 124,8 мың шаршы шақырымға тең. Онда
758,9 мың адам тұрады. Яғни, әрбір шаршы шақырымға 6,1 адамнан
келеді [1,13 б].
Облыс аумағының бедері негізінде тегістік. Ертістің оң жағын
Барабин алқабы және Құлынды тегістігі алады, сол жағын -биіктігі 100-200 метр болатын Ертіс тегістігі алып жатыр. Оңтүстік батыс
жағын
Сарыарқа жеріндегі Баянауыл таулары (биіктігі 1026
метр),Кызылтау ( биіктігі-1055
метр),Желтау ( 959 метр) және басқа
таулар орналасқан. Жер қойнауында тас көмір, түсті және бағалы
металдар, тұз және
құрылыс
материалдары бар.Климаты
континенталды.Қаңтар айындағы орташа температура - 17-19 градус,
шілдеде
+
20-22
градус. Атмосфералық жауын-шашындардың
жылдық көрсеткіші 220-230 мм.
Облыс аумағымен (700 шақырым) Ертіс
өзені ағып өтеді.
Ұзындығы 458 шақырымды құрайтын
Ертіс-Қарағанды каналы
салынған. Облыс аумағында көлдер саны өте көп. Басым көпшілігі
тұзды көлдер.Мысалы , Кызылтаң(аумағы 175 шаршы шақырым),
Маралды (54,7 шаршы шақырым). Баянауыл тауларында әртүрлі
орман,Жасыбай, Торайғыр, Сабындыкөл, Біржанкөл және т.б. көлдер
бар. Баянауылда ұлттық табиғат паркі құрылған.
Облыс орталығы Ертіс өзенінің
жағасындағы
Павлодар
қаласында орналасқан.Ол 1861 жылы құрылған. 2006 жылдың каңтар
4
айында қалада 291,4 мың адам, яғни облыстың барлық халқының 39 ,2
пайызы тұрған. Облыста 10 ауылдық аудан,3 қала, 7 кент, 165 ауылдық
округ және селолар бар.Ондағы қала халқының саны 487,8 мың
адам(65,5 пайыз), ауыл халқының саны – 256 мың адам (34,4 пайыз).
Облыста 474 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді.
Ондағы оқушылар саны 124,3 мың адам. 35 колледж (25,4 мың), 5
жоғары оқу орындары және 7 филиал (33,3 мың студент) бар.
Облыста 69 аурухана бар, онда 2,9 мың дәрігер және 6,2 мың орта
буындағы медицина кызметкерлері жұмыс істейді.
Міне, осының барлығы де облыстың жер асты шикізат байлығы
және жер үсті табиғат байлығы жағынан Қазақстан бойынша алдыңғы
қатарда
екендігін көрсетеді. Атап айтқанда, бұл аймақтың жер
қойнауынан қоңыр және тас көмір, құрамында алтын, күміс, мыс,
қорғасын, цинк, молибден, кадмий, теллур, барий басқа да бағалы
элементтері бар түсті және бағалы металдар, ас тұзы, әк, балшық,
құрылыс материалдарын (құрылысқа пайдаланылатын түрлі- түсті
тастар, құм қиыршық тас, сылақ үшін қолданылатын шикізат) алуға
болады. Сондай- ақ, жоғарыда айтылғандай облыс өзінің географиялық
орналасуы жағынан қолайлы аймақта жатқандықтан энергетикалық
ресурстарының
молдығымен, пайдалы
шикізат
көздерінің
ерекшелігімен және жоғары сапалы кәсіби мамандарының көптігімен де
дараланады. Бұл тұрғыдан алғанда соңғы 70 жыл ішінде Павлодар
облысынан Қ. Сәтпаев бастаған 25 академик және 200- ге жуық ғылым
докторларының (ғылым кандидаттарын қоспағанда) шығуының өзі
ғылым саласында да тың серпілістердің барлығын көрсетеді.
Сондай ақ, облыста өнеркәсіппен қатар ауыл шаруашылығы да
қарқынды дамыған. Бүгінгі таңда аймақта 3773 ауылшаруашылық
құрылымдар болса, оның 3508-і фермерлік қожалықтар, оның үстіне
91625 жеке қосалқы шаруашылықтар тағы да бар. Олар жалпы
республика бойынша өндірілетін ауылшаруашылық өнімінің 4,4
пайызын береді [2,112 б]. Облыс диқандары 1,4 миллион гектар
егістіктен жыл сайын шамамен 294 мың тонна дәнді- дақылдар
жинайды. Сондай- ақ, малшылардың қолында 306,6 мың бас ірі қара,
269,3 мың қой мен ешкі,101,1 мың шошқа, 53,3 мың жылқы мен 1041,1
мың құс бар [3,27б].
Облыста ауылшаруашығында пайдалы 11,2 миллион гектар жер
бар.Оның 1,4 миллионы егістік. Мысалы, 2004 жылы дәнді-дақылдарды
өндіру 354,9 мың тоннаға жетсе, оның 255,3 мың тоннасы бидай,69,6
мың тоннасы көкөніс болған. Сондай-ақ,30,4 мың тонна күнбағыс, 179,8
мың тонна картоп,66,5 мың тонна ет (тірідей салмағы), 324,6 мың тонна
сүт,111,9 миллион дана жұмыртқа және 891 тонна жүн өндірілген.
5
2005 жылдың басында облыс бойынша алғанда ірі қара малдың
саны 333,6 мың басқа(оның 144,2 мың сиыр),қой және ешкі саны 308,1 мың басқа,шошқа -96,6 мың басқа, жылқы -59,2 мың басқа, құс –
1054,5 мың басқа жетті.Соның нәтижесінде облыс көлемінде 2004
жылдың қорытындысы бойынша 57 миллион тонна көмір,26 миллиард
киловатт-сағат электроэнергиясы,222 мың тонна болат, 10 мың тонна ет,
0,6 мың тонна сары май, 9 мың тонна өңделген сүт пен кілегей және 1,8
мың тонна шұжық өндірілді.Осының барлығы облыстың өндірісімен
қатар ауылшаруашылығына да жыл сайын халықтың әлеуметтік және
экономикалық жағдайының жақсаруына айтарлықтай үлес қосып
отырғандығын байқатады.
Осы жылдар аралығында облыстың негізгі корларын құруға және
ұдайы өндіріске жұмсалатын инвестиция (қаржы) көлемі үнемі артып
отырды. Мысалы,2004 жылы қаржылық емес активтерге инвестиция
жұмсау 57,3 миллиард теңгеге жетті. Сөйтіп, қаржылық емес активтерге
бөлінетін инвестициялардың жалпы көлемімен салыстырғанда негізгі
капиталға бөлінетін инвестициялардың көлемі 72 пайызды құрады.Ал,
материалдық айналым бойынша қаражат қорын толтыруға жұмсалатын
инсвестициялар көлемі -27,6 пайыз болды.
Бұл тұрғыдан алғанда инвестициялардың маңызды бағыттары
негізінде материалдық капиталға жұмсалатын инвестициялардың
көлемі: тұрғын үйлерге -4,5 пайыз, тұрғын үйлерге жатпайтын
ғимараттарға -38,2 пайыз,машина, жабдық, құрал-саймандарға -57,1
пайыз, басқаларға -0,2 пайыз болды.Сөйтіп, 2004 жылы облыс бойынша
құрылысқа бөлінген инвестицияларының көлемі 28,4 миллиард теңгеге
жетіп, алдыңғы жылмен салыстырғанда 1,7 есеге көбейген.
Бұл зерттеу жұмысына тағы ең басты ортақ болып табылатын
фактор - облыс территориясында 100-ден астам ұлттар мен ұлыстардың
өкілдері өмір сүреді. Мысалы, барлық 776846 тұрғындардың 315698-і
қазақтар, 31930- сі орыстар, 58342-сі украиндықтар, 8017-сі белорустар,
16329-сы татарлар, 35452-сі немістер, 23706-сы басқалар [4,46 б].
Мұның өзі бұл аймақтағы демографиялық жағдайдың басқалардан
өзгешелігін байқатады.
Сондықтан, бұл тақырыпты зерттеудің өзектілігі дау тудырмайды.
Қайта егемендік алып, тәуелсіз ел атанған соңғы он тоғыз жыл ішінде
Павлодар облысының әлеуметтік- экономикалық жағынан дамуымен
қатар саяси, тарихи және мәдени тұрғыдан да қаншалықты дәрежеге
жеткендігін көрсетеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Павлодар облысының зерттелу
тарихы ХІХ ғасырдың орта тұсынан, яғни Павлодар уезінің құрылу
тұсынан басталады. Бұл жұмыспен алғашқыда саяхатшы зерттеушілер,
6
патша үкіметінің шенеуніктері айналысқан. Атап айтқанда А.И.Левшин,
Н.Г.Андреев, Г.Ф. Миллер, П.С Паласс, М.Красовский, А.К.Гейнс,
С.Идаров және т.б өз зерттеулерін жеке бақылау, жергілікті
тұрғындардың әңгімелері негізінде, кейде ресми деректер бойынша да
жазған. Бұл еңбектер суреттеу сипатында болса да, танымдық және
фактілік жағынан құнды.(5,45 б)
Екінші жағынан, ХІХ ғасырдың ортасында тарихи өзгерістерді
білім,
ғылым,
ой-сананың,
тұрмыстың,
әлеуметтік,
ұлттық
қалыптасуымен байланыстыра қарастырған ағартушылық бағыт
қалыптасты. Оның жаңашылдығы өлкені зерттеуші тарихшылар мен
жазушылардың арасында жергілікті тұрғын өкілдері мен (Ш.
Уәлиханов,Ә.Бөкейханов,М.Шорманов, М.Сейдалин, Ы.Алтынсарин)(6)
осы өлкеде туған бірақ басқа ұлттар арасынан шыққан оқымыстылардың
(Г.Потанин, Ф.Усов, Н.Костылецкий)(7,1-15 б) болуы еді.
Үшіншіден, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
басындағы Павлодар уезін де қамтыған статистикалық зерттеулер жаңа
құбылыс еді. Бұл Ф.Усовтың, Н.Я. Коншиннің, Г.Е. Катанаевтың,
Ф.Щербинаның еңбектері болатын.(8,1-4б) Осы аралықта Орыс
география қоғамы бөлімдерінің, статистикалық комитеттермен қатар
басқа да қоғамдық ұйымдардың аймаққа деген қызығушылықтары
артып, жарияланымдардың көбеюіне алып келді. Соның нәтижесінде
«Күнтізбе анықтамалар», «Ескерткіш кітаптар», «Семей губерниясының
шолулары» сияқты басылымдар шығарылды. Ондай жұмыстар азамат
соғысынан кейін де жалғасын тапты. Оны Семейде құрылған «Қырғыз
өлкесін зерттеу қоғамы» (1925 жылдан «Қазақстанды зерттеу қоғамы»)
басқарды. Бұл кезеңнің маңыздылығы тарихи материалдардың көп
жиналуына байланысты оның шеңберінің ұлғаюы және әлеуметтік
мәселелерді қарауға деген ұмтылыс болды.
1930 жылдары аймақтың табиғи байлықтарын зерттеудің артуына
орай енді оның тарихи проблемаларын қарастырудың да қажеттігі
туындады. Ондай жұмыстар
И.Л.Лубны - Герцик, С.И.Руденко,
П.Драверт, В.Н.Рейнектің «Қазақстан аудандары» және басқа да
жинақтаушы еңбектерде байқалды [9, 21-27б].
Облыс тарихындағы және оны зерттеудегі ерекше бетбұрыс 1950
жылдардың орта тұсындағы өнеркәсіп пен ауылшаруашылығының
жылдам қарқынмен дамуына байланысты болады. Осы тұста Павлодар
облысы бойынша алғашқы талапқа сай еңбектер көріне бастады.(10,1228б) Сол ақпараттық- танымдық мақалалар мен очерктердің арасынан
З.В. Кузнецованың облыстың табиғи жағдайы мен облыс
экономикасының жүйелік сипаттамасын ашып көрсетуге арналған
монографиясы өзгеше ерекшеленді [11,12б]. Себебі онда бірталай
7
тарихи материалдар үзінді түрінде болса да берілген. Бірақ, автор
әлеуметтік- саяси, рухани аспектілерді қозғамаған.
1960 жылдан бастап Павлодарда жоғары оқу орындарының
ашылуына және облыстық тарихи өлкетану мұражайы мен мұрағатының
қызметінің кеңеюіне орай жергілікті авторлардың өлкетануға
қызығушылықтары артып, облыстық газеттерде осы сындас
мақалалардың саны артады (Д.Приймак, Э.Д.Соколкин және т.б.(12,79б)
Мысалы, БЛКЖО-ның 40 жылдығына арнап облыстың комсомол
комитеті мен мұрағат бірлесе отырып «Павлодар облысы комсомолдары
тарихының очеркі» деген еңбекті шығарды. Бұл Қазақстандағы осындай
жұмыстардың
алғашқыларының
бірі
еді.
Онда
мұрағат
материалдарынан, жарияланған түпнұсқалардан, әдебиеттерден басқа,
облыстың алғашқы комсомолдарының естеліктері жиналып берілген.
Еңбекте өз кезеңіне байланысты кемшіліктер болса да (комсомолдың
ішкі өмірінің қиыншылықтары туралы ештеңе айтылмай, тек
комсомолдардың табыстары мен ерекше белсенділіктері ғана
көрсетілген) бүгінгі күнге дейін танымдық, тарихнамалық бағалығын
жоғалтпаған [13,18б].
1970 жылы «Біздің Павлодар» атты брошюра шықты. Бұл қаланың
пайда болғанынан бастап оған арналған соңғы 30 жыл ішіндегі алғашқы
кітап болды. Еңбек ағартушылық- тәрбиелік сипатында жазылған. Онда
түпнұсқаларға сілтеме, библиография, деректерге талдау мен жинақтау
жоқ. Авторлар негізінен бұрын жарияланған тұпнұсқалар мен мерзімдік
баспасөзде жарық көрген өлкетануға қатысты мақалалар мен
заметкаларды пайдаланған.
1973 жылы жергілікті мұрағат негізінде С.И.Сергиенков Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы облыстық партия ұйымдарының қызметі жөнінде
кандидаттық диссертация жазып қорғаған. Бұл жұмыс кеңес кезеңіндегі
тарих ғылымына тән кемшіліктерге толы болса да, күні бүгінге дейін сол
тұстағы озық еңбек болып саналады [14,15-112б]. Сондай- ақ, Павлодар
облысына қатысты материалдар Бижанов К, Т.Ж.,Зозуля мен
Р.В.Григорьеваның
диссертацияларының
зерттеулеріне
арқау
болған.(15,34 б)Бірақ, олар өлкетанудың дамуына айтарлықтай тың
серпіліс бермейді.
Бұл жағдай 1980 жылдардың соңына қарай жоғарыдан реттелетін
тарихи үрдіс жүйесінің, тарихи әдебиетті жасау жүйесінің, кітап
өнімдерін жариялау және т.б жүйелердің күйреуіне байланысты
өзгеріске ұшырады. Осы жылдары әртүрлі бағыттағы басылымдар пайда
болып қана қоймай, тарих үшін, қызықты материалдар үшін, оның
ішінде тарихи тақырыптар үшін де күрес басталды. Газеттер мен
журналдарда ең алдымен бұрындары зерттеуге және жариялауға тиым
8
салынған тақырыптарға арналған мақалалар басылды. Толық емес
мәліметтерге қарағанда тек Павлодар қаласының басылымдарында ғана
1990-2006 жылдары облыс тарихына қатысты 1000-ға жуық мақалалар
жарияланған. (16,17-41б).Мұның өзі кеңес үкіметі жылдарындағыдан 4
есеге жуық көп деген сөз. Бұл мақалалар әр түрлі тұрғыдан, кейде
әртүрлі пиғылдан жазылды. Қалай болғанда да материалдар уақыт
сұранымына сай, қызықтылығымен ерекшеленді. Осыған орай тарихи
сананы тәуелсіздік ұғымына сай қайта қарастыру мүмкіндігі туындады.
Соның нәтижесінде облыста тарихи-өлкетану жұмысы бұрынғыға
қарағанда жанданып, оның нәтижелілігі артты. Жергілікті тақырыптар
бойынша Нұрбаев Қ.Ж.,Қосаяков Б.Ж., Сабданбекова З.Ә.,Эрназаров
Т.Я., Қуатов Б.А., және т.б. кандидаттық диссертациялар қорғап (17),
Павлодар және облыс тарихына,әлеуметтік-экономикалық жағдайына
қатысты Марғулан А.Х., Касымбаев Ж.Қ., Қозыбаев М.Қ. Әубәкіров
Ө.А., Шөкин Ш., Дахшлейгер Г.Ф., Нұрпейісов К., Қуандық Е.С.
Алексеенко Н.В.,Алексеенко А.Н., Сыдықов Е.Б.,. Ақышев А.А.,
Еңсебаев К.К., Байсарина Қ.Қ., Нұрбаев Қ.Ж. және т.б. монографиялық
еңбектері мен зерттеу мақалалары(18,4-41б) және
облыс тыныстіршілігіне байланысты бағалы құжаттар жинақтары мен облыс
энциклопедиясы шығарылды.(19,14б).
Осы тұрғыдан алғанда ғылым саласына енді ғана ене бастаған
«аймақтық тарих» терминінің де ел, жер деген мағынаны білдіріп қана
қоймай, аймақтық басқару, оның тұтастығы мен дербестігін,
экономикалық еркіндігін көрсететін сөз тіркесі деп білеміз, сондықтан
да бұл диссертациялық жұмыстың тарихи проблемаларға арналған негізі
Қазақстанның жалпы тарих ғылымында (Павлодар облысының
мысалында) аймақтық тарихтың алатын орнын анықтауға арналған.
Сөйтіп, аймақ түсінігі аймақтануда басты орын алып латыншадан
аударғанда «ел», «жер», «аймақ», «облыс» деген мағынаны білдіреді.
Түрлі кезең ғалымдары дәлелдеген бұл үш бағыт –нақтылық пен
ғылымилықтың бірлігі ретінде қарастырылады. «Аймақ тарихы» -бұл
территориялық, экономикалық, әлеуметтік, саяси, этникалық мәдени
тұрмыстық байланыстардың өзара бірлігін көрсететін біртұтас ұғым.
Бірақ осының барлығына да қарамастан Павлодар облысының 68
жылдық тарихына, әсіресе оның тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейінгі
соңғы 15 жыл ішіндегі әлеуметтік- экономикалық даму тақырыбына
толықтай арналған, бүгінгі көзқарас тұрғысынан жазылған бірде- бір
толыққанды ғылыми еңбек әлі де болса жарыққа шыққан жоқ.
Сондықтан да біздер назарларыңызға ұсынылып отырылған бұл еңбекті
келешекте Павлодар облысы туралы жазылатын қадау - қадау қомақты
зерттеулердің бастамасы ғана деп білеміз.
9
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бұл монография
жұмыстың мақсатын орындау үшін
автор Павлодар облысының
құрылғанынан бергі 68 жылдық, әсіресе әлі де болса ғылыми айналымға
түсіп үлгере қоймаған соңғы 15 жыл аралығындағы әлеуметтікэкономикалық және мәдени дамуы туралы мұрағат, статистикалық және
баспасөз материалдары негізінде, оның Қазақстанның қоғамдық
өмірінен алатын орны мен рөлін анықтауға күш салды. Сол арқылы
төмендегідей міндеттерді шешуге ұмтылыс жасалды1. Аймақтық дамуының ерекшелігіне әсер еткен негізгі
факторларды анықтадық;
2. Экономикалық дамуының өзіндік ерекшеліктерін көрсетттік;
3. Өндірістік құрылымдарының орналасу жүйесіне талдау жасап,
«А» және «Б» топтарындағы кәсіпорындардың даму дәрежелерін
нақтыладық;
4.Экономиканың аграрлық секторының даму деңгейі мен өзіндік
ерекшеліктерін айқындадық;
5.Тәуелсіздік тұсындағы нарықтық экономиканың туындауына
байланысты оның басқару жүйесі мен заңдылықтарында болған
өзгерістерге баға бердік;
6.Аймақ тұрғындарының сандық және саналық өзгерістерін,
әлеуметтік- демографиялық және этноұлттық құрылымын көрсеттік;
7. Облыс тұрғындарының әлеуметтік, білім беру және мәдени
көрсеткіштерінің даму динамикасына талдау жасадық.
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізгі ғылыми
принциптерге сүйеніп жазылды. Нақты статистикалық материалдарды
және облыстық, республикалық мұрағат деректерін жинақтап, талдап,
жүйелеп, қорытындылау әдістерін кеңінен пайдалану арқылы белгілі бір
нәтижеге қол жеткізуге тырыстық, оның үстіне тәуелсіздік жылдары
қайта құрылған облыс экономикасының Қазақстанның халықшаруашылығынан алатын орны мен рөлі тарихи қажеттілік ретінде
алынып, тарихи үрдістің заңдылық тұрғысынан қарастырылды.
Зерттеу жұмысының деректік негіздері болып мұрағат
материалдары, негізгінен алғанда Павлодар облысының мемлекеттік
мұрағаты (ПОММ) сондай- ақ, Павлодар облысының статистика
басқармасының зерттеу кезеңі аралығындағы жылнамалары (ПОСБЖ),
Қазақстан Республикасының мемлекеттік мұрағатының (ҚРММ),
Қазақстан Республикасы Президенті мұрағатының (ҚРПМ) және Ресей
Федерациясы мемлекеттік мұрағатының құжаттары саналады. Одан
басқа, бұл тақырыпты зерттеу барысында ізденуші ғылыми еңбектер мен
мақалалар, деректі әдебиеттер мен мерзімді баспасөз материалдарын да
пайдаланды.
10
Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік
мұрағатының 195 және Қазақстан Республикасы Президенті
мұрағатының 708 қорларында Павлодар облысының құрылуымен
әлеуметтік, экономикалық, демографиялық және мәдени дамуы
жөніндегі түрлі қаулылар мен резолюциялардың шешімдері сақталған.
Сондай- ақ, Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік
мұрағатынан біздер өзіміз зерттеп отырған тақырыптқа байланысты
Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің -689,
Қазақстан Ресубликасының мемлекеттік жоспарлау комитетінің -1479,
Ауыл шаруашылығы министрлігінің-1481, Денсаулық министрлігінің 1473, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің-1962,
1982 және т.б қорларды пайдаландық. Әсіресе, зерттеу барысында
Павлодар облыстық мемлекеттік мұрағатынан аса маңызды да қажетті
материалдарды кездестірдік. Олардың арасында біздің назарымызды
ерекше аудартқан Павлодар облысы әкімдігі аппаратының -1381,
Павлодар облысы ауыл шаруашылығы бақармасының- 1016, Павлодар
облысы статистика басқармасының- 909, Павлодар облысы жергілікті
өнеркәсібі басқармасының -822, Павлодар облысы халыққа білім беру
басқармасының-785, Павлодар облысы мәдениет басқармасының-400
және т.б қорлары болды.
Зерттеудің басты дерек көздерінің бірі болып 1979 жылғы
Бүкілодақтық халық санағының және 1999 жылғы Қазақстан
Республикасы халық санағының материалдары есептеледі. Себебі, ол
арқылы біздер жиырма жыл уақыт аралығында түрлі әлеуметтікэкономикалық үрдістер негізінде Павлодар облысы тұрғындарының
сандық және сапалық құрамындағы өзгерістерді анықтауға мүмкіндік
алдық.
Оның үстіне «Қазақстан және оның өңірлерінің өнеркәсібі»,
«Қазақстандағы баға», «Қазақстан Республикасындағы еңбекақы» деген
Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігінің
жинақтары материалдарымен қатар, экономикалық бағыт- бағдар
ұстанған республикалық газет- журналдар және Павлодар облыстық
«Сарыарқа
самалы»,
«Звезда
Приртышья»
басылымдарының
жарияланымдары да ғылыми айналымға түсірілді.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Еңбекте Қазақстан
тарихинамасында алғаш рет Павлодар облысының алғаш құрылғаннан
бастап күні бүгінге дейінгі (1938-2006 жж) әлеуметтік- экономикалық
дамуының проблемаларын, яғни жетістіктері мен кемшіліктерін жанжақты, шыншыл тұрғыдан кешенді түрде зерттеуге күш салынған.
Жұмыста бұрын арнайы зерттеу нысаны болмаған немесе кеңестік
кезеңде бір жақты идеологиялық бағытта қарастырылған бірталай
11
маңызды мәселелер бүгінгі күн тұрғысынан талдаудан өтеді. Олардың
қатарына жататындар:
-Кеңес үкіметі тұсындағы және оның ыдырап, тәуелсіздік алған
алғаш жылдардағы, яғни нарықтық экономика кезеңіндегі Қазақстан,
оның ішінде Павлодар облысының әлеуметтік - экономикалық
дамуындағы қиыншылықтар;
-экономикалық реформаға бағыт алу, нарықтық экономикаға көшу
кезеңдерінің өзіндік ерекшеліктері: зардаптары мен нәтижелері;
-Павлодар облысының өнеркәсібі мен ауылшаруашылығы,
мәдениеті және білім беру инфрақұрылымындағы динамикалық
өзгерістер;
-идеологияда және қоғамдық- саяси өмірде СОКП-ның
монополиялық
өктемдігінің
жойылуына
байланысты
бүкіл
республикадағыдай Ертістің Павлодарға қараған өңірінде де біраз
рухани жаңарулар пайда болды;
-тәуелсіздік
жылдарында
аймақтық
тұрғындарының
полиэтникалық құрамының қалыптасып, дамуы, яғни сандық және
сапалық дәрежесі артты.
Осындай нақты мәселелерге орай жаңа концепциалдық тұрғыдан
бұрындары қолдануға енбеген бірқатар мұрағат деректері мен
статистикалық дәйектер алғаш рет ғылыми айналымға түсіріліп отыр.
Монографияның негізгі тұжырымдары. Кеңес Одағының құлауы
өткен кезең қиыншылықтарының нәтижесі және жаңа үрдістер мен жаңа
қиындықтардың көзі болды. Қайта құру басталмай жатып-ақ, 1982
жылдың өзінде тұрғындарды азық- түлікпен қамтамасыз ету мәселесі
туындап, нәтижесіз азық- түлік бағдарламасының пайда болуына алып
келді. Облыс астық, ет, сүт, басқа да азық түлікті қажет мөлшерден
әлдеқайда аз алғандықтан оған деген сұраным жыл сайын өсе берді.
Жоғарыда
айтылған
қиыншылықтар,
бұрынғы
кеңестік
республикалармен
экономикалық,
әлеуметтік
байланыстардың
нашарлауы, қоғамның экономикалық- әлеуметтік негізін қайта құру
облыстың күш-қуатын төмендетіп жіберді. 1989-1999 жылдары
тұрғындардың саны 14,4 пайызға азайып, 806,983 адамды құрады.
1990 жылдардың басында республикада және облыста
экономикалық реформаға бағыт алып, нарықтық экономика құру
басталды. Реформаның алғашқы кезеңі (1991-1994 жылдар)
экономиканың
либерализациялануымен
сипатталады.
Соның
нәтижесінде 1991-1994 жылдары тұтыну тауарларының бағалары 10-30
есеге дейін өсті.
Өнеркәсіп және ауылшаруашылығы өнімдері
бағаларының арасында қарама-қайшылықтар туындады. Экономиканың
12
барлық салаларында өндіріс көлемін айтарлықтай қысқартулар
жүргізілді.
1995-2002 жылдары реформаның екінші кезеңі-көпшілігі таратылу
жағдайында болған кәсіпорындардың иелік ету түрі мен басқару
жүйелеріне қайта құрулар басталды. Бірқатар тау-кен және
энергетикалық кәсіпорындардың мемлекеттік акциялары шетел
инвесторларына сатылып, жаппай жекешелендіру өткізілді. 2001
жылдың басында кәсіпорындардың 78,9 пайызы жекеменшік иелерінің,
20,8 пайызы мемлекеттің, 0,3 пайызы шетелдіктердің қолында болды.
Ауыл шаруашылығында да колхоздарды реформалау, совхоздарды
жекешелендіру нәтижесінде, 2000 жылдың соңында облыста 3,2 мың
ауыл шаруашылық құрылымдар, оның ішінде 3 мыңнан аса шаруа
қожалықтары болды.
Осындай шаралардың барлығы да бірте-бірте экономикалық
жағдайдың түзелуіне алып келді. 2000 жылдың өзінде- ақ өнеркәсіп
өнімдерін өндіру 18 пайызға, ауыл шаруашылығы өнімдерін шығару 11
пайызға артты. Экономикалық саладағы осындай оң көрсеткіштер
әлеуметтік дамуға да әсерін тигізді. Облыста тұрғындардың табиғи өсімі
артып, эмиграция қысқарып, жұмыссыздық азайды.
Тәуелсіздік жылдарында Павлодар облысында рухани, яғни
мәдениет саласында да көптеген шаралар жүзеге асырылды. Атап
айтқанда, бүгінгі таңда аймақта республикада тіркеген барлық негізгі
партиялар мен «Аналар», «Тұтынушылар қоғамы», «Ардагерлер кеңесі»
сияқты әртүрлі қоғамдық бірлестіктер жұмыс істейді. Сондай-ақ,
мектепке дейінгі, жалпы білім беру, арнайы орта білім беру, жоғары оқу
орындары жыл сайын сандық және сапалық жағынан өсе түсуде. 2001
жылы облыста 526 мәдени-ағарту мекемелері (ұжымдары) болса,
солардың 31-і «халықтық», «үлгілі» деген атақтарға ие болған. Олардың
барлығы да жаңадан құрылып жатқан - мәдени ұлттық орталықтармен,
Қазақстан халықтарының кіші Ассамблеяларымен және басқа да
қоғамдық ұйымдармен, бірлестіктермен қоян- қолтық араласып,
көптеген игі істерді жүзеге асыруда. Бүгінгі таңда облыста 12 мұражай
бар. Жыл сайын оларды 250 мың адам тамашалайды.
Зерттеу жұмысының қолданбалы маңызы. Бұл еңбекте қол жеткен
нәтижелерді Қазақстанның бүгінгі тарихында тәуелсіздік алғанға дейінгі
және тәуелсіздік алғаннан кейінгі экономика мен әлеуметтік істерді
жүргізуге тарихи тәжірибе ретінде пайдалануға болады. Сондықтан, бұл
тақырып зерттеліп отырылған кезең аралағындағы мұрағат, статистика
деректерімен қатар, экономикалық бағытта шығып тұрған түрлі
бағыттағы басылымдардың материалдарын түпнұсқа негізінде зерттеп,
бүгінгідей тәуелсіздік алып отырған кезімізде халық назарына ұсынып,
13
кеңес үкіметі тұсындағы 53 және егемендік туы астында өткен 19
жылдық тарихын ой елегінен өткізудің теориялық әрі практикалық
мәнінің зор екендігінде дау жоқ.
Зерттеудің негізгі нәтижелері мен қорытындылары республикалық
түрлі басылым беттерінде жарияланған 8 мақалада ашып көрсетілген.
Диссертацияның жекелеген тұжырымдары 2002-2006 жылдары
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінде,
Павлодар Еуразия инновациалық университетінде және Павлодар
мемлекеттік педагогикалық институтында өткен республикалық,
халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларда баяндалған.
14
І.
ПАВЛОДАР
ОБЛЫСЫНЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІКЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ НЫШАНДАРЫ МЕН
БАСТЫ БАҒЫТ-БАҒДАРЛАРЫ
ХХ ғасырдың басында облыстың өнеркәсібі Қазақстанның
барлық аймақтарындағыдай артта қалған, яғни қарапайым еңбек
құралдарымен жабдықталған ұсақ кәсіпорындар, шеберханалар мен
цехтар болатын. Ал, ауылшаруашылығы болса мал шаруашылдық
өнімдерін қайта өңдеу салаларында ғана дамыды. Диірмен, дән үккіш,
қасапханалар салынды. 1908 жылы 200 диірмен (су және жер
диірмендері), бірнеше сыра кайнату, сабын шығару, тері зауыттары,
ауылшаруашылығы құралдарын дайындайтын және жөндейтін
шеберханалар, кірпіш зауыттары, электр станциялары, темекі фабрикасы
жұмыс істеді. Қалада және уезде етік, баскиім тігетін, құмыра жасайтын
шеберханалар, нан, шұжық шығаратын және смола қайнататын орындар
болды.
Павлодар уезінің ең негізгі байлықтарының бірі -тұзды көлдер
саналды. Олардың жалпы саны 40- тан асқан. Осыған орай ол кезде
аймақта тұз өндірісі дамыды. Тұз өндіру 1922 жылы құрылған
меклекеттік «Павлодарсоль» тресінің иелігіне қарады. 1927 жылы бұл
трест 16 тұзды көлді біріктіріп, тек Қазақстанды ғана емес, бүкіл Сібірді
,Омбыдан Иркутскіге дейін тұзбен қамтамасыз етті. 1927 – 1928
жылдары «Павлодарсоль» тресі мен мемлекеттік диірмендерден басқа
ірі өнеркәсіптің қатарына кірпіш, алебастр және сыра қайнату зауттары
да қосылды. Мысалы, Павлодар кірпіш зауыты 1920 жылдан жұмыс
істей бастаған. Мұнда 1926 – 1927 жылдары 600 мың күйдірілген кірпіш
шығарылған. Ал, алебастр зауыты Ақтау қойнауындағы шикізатты
пайдаланған. Алебастрдың негізгі батпақта болғандықтан оны өндіру
өте қиынға соққан. Сондай – ақ, 1926 – 1927 жылдары сыра қайнататын
зауыт 9250 шелек сыра өндірген. Ашытқыны да зауыттың өзі
дайындаған.
Осы кездері тау- кен ісі де дами бастаған. Екібастұз бен Майкөбе
көмірін өндіру сонау хх ғасырдың екінші жартысынан басталған. ХХ
ғасырдың алғашқы жартысында Құлынды- Павлодар (1923 ж.)
теміржолының салынуына және Ертіс өзенінде кеме қатынасының
дамуына байланысты бұл аймақта шаруашылық тез, көтеріле бастады.
1938 жылы облыс орталығына айналған павлодар қаласы Ертіс кеме
қатынасының және теміржол бойында орналасқандықтан Екібастұз,
Орал, Сібірмен байланыс орнатты. Бұның өзі облыс және қалалар
экономикасын одан әрі дамуына әсер етті. Осы кезден бастап облыс
көлемінде ірі өндіріс кәсіпорындары шоғырлана бастады.
15
1940 жылдың статистикалық көрсеткіштері бойынша Павлодар
қаласында жыл сайын оларда жұмыс істейтін 904 адамы бар 85
кәсіпорын тіркелеген. Мысалы қуаттылығы 4549 кВт сегіз генератор
жылына 819 мың кВт.с. электр қуатын өндірген. Соғыстан кейінгі
жылдардан бастап, пайдалы шикізат көздерін барлау жұмыстары үзбей
жүргізіліп келеді. 1954 жылы Екібастұздан көпір өндіру жұмысы
жаңғыртылды. Көпір өндіру және тың көтеру Павлодар- Еібастұз
аймақтық - өнеркәсіп кешенінің құрылу себебі пайдалы экономикалық –
географиялық орналасуына, өте бай табиған ресурстарына, көмір
қорына, көлік жолдарының молдығына, Ертіс – Қарағанды каналының
салынуына орай жүзеге асырылды.
Екібастұздың арзан көмірінің негізінде қуатты энергетикалық база
мүмкіндік туды. Атап айтқанда : қара және түрлі – түсті металлургия,
машина жасау, алюминий шығару, мұнай өндіру және химия салалары.
Бұл салалар республикалық маңызы бар мамандандырылған өнеркәсіп
түрлері болып саналады.(20,2-46б)
1.1 Павлодар облысының өнеркәсібі: кен өндіру, өңдеу
өнеркәсібі, химия өнеркәсібі, металлургия өнеркәсібі,
электр энергиясын өндіру
Айтар ойымыз орнықты, алған бағыт- бағдарымыздың дұрыс
болуы үшін ең алдымен қысқаша болса да өзіміз зерттеу нысаны қылып
алып отырған Павлодар облысының пайда болу, қалыптасу, даму
тарихына тоқталып өтелік.
Павлодар облысы 1938 жылдың 15-қаңтарында құрылған. Оның
құрылуының негізі болып КСРО-ның «КСРО Конституциясының
22,23,26,28,29,49,70,77,78 және 83 баптарына өзгертулер мен
толықтырулар енгізу туралы» Заңы және ВКП(б)-нің «Қазақ КСР-ның
Батыс Қазақстан облысын-Батыс Қазақстан және Гурьев облысына,
Оңтүстік Қазақстанды- Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облысына,
Шығыс Қазақстанды- Шығыс Қазақстан және Павлодар облысына бөлу
туралы» қаулысының жобасы саналды [21]. Көрсетілген заң 1938
жылдың 15-қаңтарында КСРО-ның Жоғарғы Кеңесінің бірінші
сессиясында қабылданып, айтылған қаулының жобасы да сондай-ақ,
1938 жылдың 15- қаңтарында КСРО-ның Жоғарғы Кеңесінің бірінші
сессиясында бекітілген болатын. Сондықтан, бұл күн Павлодар
облысының құрылған күні болып саналады.
Қазақ КСР-і Орталық атқару комитеті Президиумының 1938
жылдың 4- ақпанында қабылдаған «Батыс Казақстан, Гурьев, Оңтүстік
Қазақстан, Қызылорда, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстарының
аудандық- әкімшілік территорияларын бөлу туралы» қаулысына сәйкес:
Павлодар облысының құрамына Павлодар қаласы және Шығыс
16
Қазақстан облысының келесі аудандарын: Павлодар, Каганович,
Цюрупин, Ертіс, Үрлітүп, Максим Горький, Лозов, Бесқарағай және
Қарағанды облысынан бөлінген Баянауылды (Қарағанды облысының
Ворошилов ауданына өткен кейбір ауылдық советтерден басқа) берді.
Павлодар облысының орталығы болып Павлодар қаласы бекітілді [22,214 б].
Ертістің Павлодарға қараған өңірі 1932 жылдан 1938 жылға дейін
орталығы Семей қаласы болған Шығыс Қазақстан облысының құрамына
енді. Бірақ, экономиканың дамуына байланысты алыстағы Семейден
әкімшілік басшылық жасау қиынға соқты. Сондықтан шаруашылық
көлемінің ұлғаюына байланысты өз алдында бөлек әкімшілік басқару
орталығын ұйымдастыру мәселесі туындап, жаңадан Павлодар облысы
құрылды. 250 мыңға жуық тұрғыны бар жаңа облыстың аумағы 136,5
мың шаршы шақырымнан тұрады.
Ол жылдардың экономикасының негізін астық және мал
шаруашылығына бағытталған ауыл шаруашылығы құрады. Ауыл
шаруашылығы өнімдерінің негізгі өндірушілері колхоздар мен
совхоздар болды. 1938 жылы облыста 465 колхоз,24 совхоз және 22
МТС (машина- трактор станциялары) болды [23].
Алтын- Майқайыңда, көмір- Екібастұз, Жамантұз, Шөптікөл мен
Майтүбекте, тұз- Тобылжан мен Коряковкада өндірілді. Балшық, темір
өңдейтін, етік, тігін,ағаш бұйымдарын жасайтын қолөнер кәсіпшілігі
артельдері (олардың саны облыс бойынша 32 болды) «Кустпромсоюзге»
біріктірді. Ал, облыс орталығы Павлодар қаласында болса, ет
комбинаты,
кеме
жөндеу
шеберханалары,
совхоздардың
Холкоматтарының машина-трактор шеберханалары, екі кірпіш заводы,
балық артельдері, бірқатар ұсақ кәсіпорындар болды. Соғысқа дейін
онда хром және балық заводтары, нан комбинаты салынған болатын.
«Сельхозмука» тресі болса ауылдық жерлерге қызмет көрсететін 16
диірмен кәсіпорындары мен 10 жарма тартатын машинаны біріктірді.
Оның үстіне 121 колхоз диірмендері де жұмыс істеді [24,1-26б].
Облыста тас жолдары болған жоқ. Жалпы ұзындығы 1530
шақырым қара жол және ұзындығы 185 шақырым тегістеліп салынған
жол болатын. Ең жайлы жол болып 1940 жылы салынған, Павлодар мен
Осьмерыжск арасын жалғастырып жатқан 126 шақырымдық қиыршық
тас төселген жол саналды. Облыс орталығындағы жолдың жағдайы да
мақтанарлықтай болмады. Орталық көшелер Сәтбаев пен Естай, қалған
Ленин, Луначарский, Толстой (күні бүгінге дейін солай аталады) табиғи
тастан қол күші арқылы төселді. Оның сегіз шақырымы тас төселген, 37
шақырымы қара жол еді. Сол сияқты Ертіс өзенінен Володар көшесіне
дейін бірнеше жүз метр су құбыры жүргізілген. Сүт- консерві
17
зауытының тұрғын үй кварталы салынды. Алғашқы көпқабатты тұрғын
үй павлодарлықтардың мақтанышына айналды. Ол үшінші
бесжылдықтың маңызды құрылысы деп аталды. Оны облыс кірпіш
қалаушыларының жеңімпаздары салды.
1940 жылы кешенді түрде жүргізілген геологиялық барлау
жұмыстары Екібастұз көмір ошағының болашағын анықтап берді [25,5
б].
Облыстың денсаулық сақтау ісі 1938 жылы былай сипатталды: 10
қалалық және 24 ауылдық дәрігерлік стационарлық мекеме мен 8
қалалық және 32 ауылдық дәрігерлік мекемелер болды. Ауылдық
жерлерде стационарлық дәрігерлік мекемелерден басқа фельдшерлік
көмек көрсететін дәрігерлік участкелер жүйесі де жұмыс істеді. 1938
жылы осындай 47 фельдшерлік пункт, 6 акушерлік пункт безгекпен
күресетін екі тірек пункті, 24 дәрігерлік участке санақта тұрды.
Облыс алғаш ұйымдасқан кезде оның территориясында Павлодар
қаласында бір-ақ жедел жәрдем станциясы жұмыс істеді. Станцияда
жалғыз көлік болды. Штат бойынша қажетті екі дәрігердің орны бос
тұрды. Ауруларға көмекті орта дәрежедегі үш және кіші дәрежедегі екі
медицина қызметкерлері көрсетті. Облыс тұрғындарына арнайы
медициналық көмек көрсетудің тіс емдеу қызметі ғана болды. Облыста
өз алдында бөлек тіс емдеу мекемелері болған жоқ. Тек емханаларда екі
кабинет болды, оның біреуі балаларға арналған. Облыстың емдеу
мекемелерінде екі рентген аппараты және екі клиникалықдиагностикалық лабораториялар жұмыс істеді. 1938 жылы облыста
емдеу-профилактикалық
мекемелерде
мамандалған
медицина
қызметкерлері, әсіресе дәрігерлер жетіспеді. Сондықтан, 1939 жылдық
1- қаңтарында облыста 20, ауылдық жерлерде 10 дәрігер болды [26,108
б].
1938 жылы облыс территориясында 538 мектеп болса, ауылдық
жерлерде соның 523-і жұмыс жасады. Оның 222-інде қазақ тілінде сабақ
жүргізілді. 1938-1939 оқу жылдарында облыстың қалаларында және
қалалық қоныстарында 200 мұғалім мен 4710 оқушы болса; ауылдық
жерлерде 1803 мұғалім мен 38121 оқушылар болған. 1939 жылы облыста
12000 сауатсыздар және 14000 шаласауаттылар болғандықтан балаларға
арналған мектептермен қатар ересек сауатсыздар мен шаласауаттыларға
арналған мектептер де жұмыс істеді. 1939-1940 оқу жылының басында
мұндай мектептердің саны облыста 344-ке жетті. Облыста 404 орынға
арналған 9 балалар бақшасы болды [27,205-207б].
Облыс енді құрылған кезде мәдени- ағарту мекемелерінің
жүйесінде 302 клуб мекемелері, оның ішінде: оқу үйлері-154, қызыл
шайханалар-27, ауылдық клубтар-70, аудандық мәдениет үйлері мен
18
аудандық клубтар-8, пионерлер үйі-1, колхоз клубтары-42, бұқаларалық
кітапханалар-15 (48307 кітап қоры бар), мәдениет және демалыс паркі-1
бар еді. Сондай-ақ, облыста екі қазақ драма театры (Павлодар қаласында
және Бесқарағай ауданында) жұмыс істеді. 13 радиотарабына 5159
радионүкте қосылды. Екі облыстық және 10 аудандық газеттер
шығарылды. Орыс тіліндегі «Большевистский путь» облыстық газеті
12000, ал қазақ тіліндегі «Қызыл Ту» газеті 7000 данамен таратылды
[28,461б].
Еуразия материгінің ішкі бөлігінде жатқан Павлодар облысы
Атлант және Тынық мұхиттарынан бірдей қашықтықта орналасқан.
Оның солтүстік аймақтарына таман, шамамен алғанда сол ендіктер
бойында Москва, Лондон, Копенгаген қалалары бар. Павлодар
территориясының көп бөлігі жер бетіндегі ең бір ірі жазықтықтардың
бірі- оңтүстік Батыс - Сібір жазықтылығымен шектесіп жатыр. Ал
облыстың оңтүстік - батыс бөлігі болса, қазақтың ұсақ төбелерінің
тізбектерінен тұрады. Әсіресе, облыстың территориясының оңтүстік
бөлігінің жер бедері ерекше: жазық дала төбелермен алмасып, кей
жерлері тау жоталарымен қиылысады. Ең биік, әрі әдемісі Баянауыл
таулары (1026м), оның оңтүстік шығысына қарай Қызылтау таулары
(1055 м) орналасқан.
Қазақстанның басқа облыстарымен және шетелдермен арасындағы
шекара ұзындығы 2100 шақырымға тең. Солтүстік және солтүстік –
шығыста Ресей Федерациясының облыстарымен шектеседі (800
шақырым): Алтай аймағымен, Новосибирь және Омбы облыстарымен,
батысында Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарымен, оңтүстік
шығысында- Шығыс Қазақстан облысымен көлемі 124,8 мың шаршы
шақырымдағы аймақты қамтып, 758,9 мың адам мекендейді, яғни 1
шаршы шақырым жерге 6,1 адамнан келеді [29,8-14 б].
Облыста 140-тан астам өзендер бар, сондай- ақ, бұлақтар мен
басқа да су көздері кездеседі. Олардың ішіндегі ең ірі өзендер- Ертіс,
Шідерті, Өлеңті. Ертістің жалпы ұзындығы 4248 шақырым болса, соның
750 шақырымы Павлодар облысы арқылы өтеді. Ертістің суы тұщы
болғандықтан тұтынудың барлық түріне жарай береді. Ертіс Ақсу
қаласының маңынан құрылысы 1962 жылы басталған Қ.И.Сәтбаев
атындағы жасанды өзен- Ертіс- Қарағанды каналы бастау алады.
Каналдың жоғарғы жақ ені 30-50 метр, төменгі ені 5-7 метр. Облыстағы
екінші ірі өзен- Шідерті. Ол Қарағанды облысынан бастау алып,
Шығанақ өзеніне құяды. Өзеннің ұзындығы 502 шақырым, оның 399
шақырымы Павлодар облысы арқылы өтеді.
Жер бедерінің ойлы - қырлы болуы көптеген үлкен және кіші
көлдердің пайда болуына ықпал еткен. Облыстағы олардың саны 1200,
19
көпшілігі тұзды, тұщылары 100-ге жуық. Неғұрлым көрікті, адамдар
демалуларына қолайлылары Баянауылдың Жасыбай, Торайғыр,
Сабындыкөл көлдері. Павлодар облысының территориясы негізінен
далалық өсімдік аймағында жатыр. Ең шеткі солтүстік шығыс бөлігінің
оңтүстік шегі орманды дала аймағы болып саналады. Солтүстік
жағалауының оңтүстік бөлігі (Баянауыл ауданы) және оңтүстік шығыс
бөлігінің оң жақ жағалауында орманды өсімдіктер бар. Облыс
территориясында орман онша көп емес. Орман қарының жалпы көлемі
456,2 мың гектар, яғни облыс территориясының 2,5 пайызы. Облыстың
оңтүстігінің аздаған бөлігі шөлейтті болып келеді.
Облыс орталығы - Павлодар қаласы Қазақстанның ең бір әдемі
қалаларының бірі. Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан қазіргі
Павлодардың орнында сонау 1720 жылдың өзінде Коряков (Керегежар),
одан соң Коряков станциясы пайда болды. Ал Павлодар атауын 1861
жылы қала атағы берілуіне байланысты алды. Павлодар алдымен мал,
астық және өнеркәсіп өнімдерін ауыстыру пункті және тұз сақтау орны
ретінде көрінді. Бірақ, Ертісте кеме қатынасының дамуымен (Омбыдан
Павлодарға алғашқы кеме 1862 жылы келді) бұл жерден өзенмен
төменге қарай көп мөлшерде тұз, кейінірек астық, жүн, тері жіберіле
бастады. Сонымен қатар қалада жүн жуатын, сабын қайнататын шағын
кәсіпорындар мен сыра қайнататын заводтар және жел диірмендері мен
кеме жөндейтін шеберханалар пайда болды.
Павлодар облысының территориясында 1977 жылы құрылған
жалпы аумағы 48,2 мың гектарды алып жатқан Баянауыл ұлттық табиғи
паркі орналасқан. Бұл парк Павлодар облысындағы сирек кездесетін
табиғат бұрышын сақтап қалу мақсатымен құрылған.
Облыстық ауа райы күрт континеттік. Қыс ұзақ, қатты, боранды,
жаз ыстық, құрғақ. Қаңтар айының орташа температурасы- 17-19о, шілде
айының орташа температурасы +20+22о. Жылдық атмосфералық
қалдықтар саны: облыстың оңтүстігінде 220 мм дейін, солтүстігінде -300
мм аспайды. Шілде айындағы күннің ұзақтығы 17 сағатты, желтоқсан
айындағы күннің ұзақтығы 7 сағатты құрайды. Ауаның жылдық орташа
ылғалдығы 69 пайыз [30,72 б].
Облыс пайдалы қазбалардың көлемі және әртүрлілігі жағынан
Қазақстанда алдыңғы қатарда. Облыстың жер асты байлықтары қоңыр
және тас көмірінен, қара метал, құрамында алтын, күміс мыс, қорғасын,
цинк, молибиден, кадмий, теллур, барий және басқа да сирек
элементтері бар полиметал рудаларынан, сондай-ақ ас тұзы, әк, балшық,
құрылыс материалдарына қажетті шикізат көздерінен тұрады.
Павлодар облысы өзінің географиялық орналасу жағдайымен,
энергетикалық ресурстар қорының молдығымен, пайдалы қазбалары
20
және жоғары кәсіби мамандарының көптігімен Қазақстанның ең бір
дамыған индустриалды және мәдени аймағы болып саналады. Оның
шаруашылық жүйесі республика ішіндегі еңбек бөлінісінде маңызды
орын ала отырып, ел экономикасына айтарлықтай үлес қосады.
Облыста арзан Екібастұз көмірінің негізінде энергетика базасы
құрылып, өнеркәсіптің қара және түсті металлургия, машина жасау,
алюминий, мұнай өңдеу және химия салалары даму жолына түсті.
Өнеркәсіптің бұл салалары республика көлеміндегі мамандандырылған
салаға айналды. Соның нәтижесінде облыста электр қуаты өндірісінің 40
пайызы, көмір өндірудің 60 пайыздан астамы, ферроқорытпа өндірісінің
75 пайызы шоғырланған. Бұл аймақта республикадағы барлық
тракторлар мен алюминий шығарылады.
Облыстағы энергияның басты қуат көзі отын энергетикасы болып
есептеледі. 1954 жылы Екібастұзда қуатты көмір өнеркәсібінің іргетасы
қаланды. Геологиялық барлау қорытындысы бойынша ондағы тас
көмірдің жалпы қоры- 12,8 млрд.тонна. 2002 жылы 46,8 мың тонна көмір
қазылған. Бұл республикада өндірілген барлық көмірдің 60 пайызы.
Өндірілген көмірдің көп бөлігі Оралға, Батыс Сібірге экспортқа
шығарылады және Қазақстанның басқа облыстарына тасымалданады.
Бүгінгі таңда Павлодар облысында 8 көмір ошақтары бар. Олардың ең
ірілері Екібастұз және Майкөбе бассейндерінде.
Бұл көмір ошақтарының қорлары аз аумақта жинақталғандықтан
және жер бетінен онша тереңде жатпағандықтан ондағы көмір ашық
тәсілмен алынады. Бұл көмір өндірудің неғұрлым өнімді әрі арзан түрі
болып табылады. Екібастұз көмір бассейнінің аумағында бірнеше разрез
бар. Олардың ең ірісі - «Богатырь» разрезі. Ол тек Қазақстандағы ғана
емес, дүниежүзіндегі алып разрездердің бірі. Оның жоба қуаты жылына
50 мың тонна көмір. Жалпы облыс көлемінде таскөмір өндіру көрсеткіші
(млн. тонна есебімен) төмендегідей:
Кесте 1.Таскөмір өндіру көрсеткіші(млн.тонна есебімен)
32
1970
1975
1980
1985
1990
1995
(31)
1950
1960
1965
2000
2001
47
6033
14356 22867 45902 66751 80688 81869 62231 54067 52813 46758
Облыста мұнай өңдеу өнеркәсібінің саласы Павлодар қаласындағы
мұнайхимия зауыты тарихымен байланыстырыла қарастырылады. Ол
Омбы арқылы Батыс Сібірден келетін мұнайдың негізінде жұмыс
істейді. Зауыттың қуаты-7,5 млн. тонна. Ол өзінің алғашқы өнімін: мазут
21
2002
(қалдық май), бензин, дизель отынын, жағылған газды 1978 жылы
тұтынушыларға бере бастады. Зауыт мұнайды алғаш өңдеудің жобалық
қуатына бір жылдан соң толықтай көшті. Оның өнімі Қазақстанның
Павлодар және басқа облыстарына таратылып, Ресей мен Орта Азия
мемлекеттеріне шығарылады. Облыста шығарылатын мұнай өнімдерінің
ең бастылары мотор отыны (бензин) және газойли (шала тазаланған
бензин). 2002 жылы мұнай өнімдерін өңдеу өндірісі бір жылдың ішінде
4 пайызға артып, 1903 мың тоннаны құрады; соның ішінде бензин -576
мың тонна (4 пайызға артық), дизель отыны 573 мың тонна (10 пайызға
кем), жағатын мазут 708 мың тонна (20 пайызға артық) жалпы облыс
көлемінде мұнай өнімдерін өндіру көрсеткіші (мың тонна есебімен)
төмендегідей :
Кесте 2. Мұнай өнімдерін өндіру көрсеткіші (мың тонна есебімен )
(32)
1980
1985
1990
1995
2000
2001
2002
Мотор 1062,9
отыны
(бензин)
1478
1935,6
986,9
344,3
55,0
576,5
Керосин -
-
585,6
110,0
35,4
46,2
45,1
Жаға
3295,1
2793,3
1599,6
572,8
263,1
591,4
708,5
тын
мазут
Барлық жердегідей Павлодар облысы шаруашылығы салаларының
негізгі тетіктерінің бірі электр қуаты болып саналады. Барлық электр
қуаттарын жылуэлектростанциялары береді: Ақсуда ГРЭС, Екібастұзда
екі ГРЭС, бір ТЭЦ, Павлодарда үш ТЭЦ. Өндірілетін энергия қуаты
облыс пен республикада пайдаланылады, бірақ оның көп мөлшері
жоғары вольтты электрожүйелері арқылы Орал мен батыс Сібірге
экспортқа шығарылады. 1970 жылдың өзінде- ақ, Павлодар одан соң
Екібастұз энергожүйелері құрылып, Солтүстік, Шығыс, Орталық
Қазақстанмен Ресейдің энергожүйелеріне қосылған болатын. Облыс
энергетиктері 2002 жылы 22 млрд. квт / сағат электрқуатын өндірген.
Бұл Қазақстанда өндірілген бүкіл электр қуатының 40 пайызын құрайды
деген сөз. 1988 жылға дейін электрқуатын өндіру жылдан- жылға өсе
түскен. Бірақ, осы уақыттан бастап электроқуатын өндірудің көлемі
азайғаны байқалады. Тек, 2000 жылы алдыңғы жылға қарағанда
электрқуатын өндіру 29,3 пайызға, 2001 жылы 11,6 пайызға және 2002
жылы 0,5 пайызға артқан. Жалпы облыс көлемінде электрқуатын өндіру
(мың. кВт. сағат есебімен) төмендегідей :
22
Кесте 3. Электрқуатын өндіру (мың. кВт. сағат есебімен)
(33)
1965 1970 1975
1980
1985
1990
1995 2000 2001 2002
861,1 4290,0 16862,3 21923,0 38152,5 37432,5 27983 19272 21517 21615
Қазіргі кезде облыс өнеркәсібінің басты саласы болып
металлургия өнеркәсібі және металдарды өңдеу болып табылады.
Өндіріс көлемі 2002 жылы 69 млрд. теңгені құраған. Бұл бұрынғы
жылдармен салыстырғанда 4 жыл қатарынан тұрақты өсім беріп келе
жатқан өнеркәсіп саласы: 1999 жылы-24,4 пайыз, 2000 жылы 7,5 пайыз,
2001 жылы 5,7 пайыз және 2002 жылы -10,7 пайызға көтерілген. Қара
металлургия саласы облыста Ақсу қаласындағы ферроқорытпа
зауытында ерекше дамыған. Бұл ферроқорытпа зауыты дүниежүзі
рыногінде сұранымы ерекше жоғары сапалы өнім- ферросиликохром,
ферохром, ферросилиций шығарады. Металлургия
өнеркәсібінде
ферроқорытпа шығару жөнінен біздің облысқа 75 пайызы тиеді екен. Бір
жылда 922 мың тонна ферроқорытпа балқытылған, бұл 2001 жылмен
салыстырғанда 107 пайызға тең. 1986 жылы Люксембургтегі
Халықаралық сауда палатасы ферросилиций ерітпесінің сапасын арнайы
дипломмен атап өтіп, 1988 жылы сапа сертификатын тапсырған Ақсу
қаласындағы дүние жүзіндегі ең ірі ферроқорытпа зауыты пайдалануға
1968 жылы берілген. Жылына 800 мың тоннаға жуық өнім шығарады.
Зауыт дайын өнімдерін Теміртауға, ТМД елдерінің металлургия
зауыттары мен комбинаттарына (Ресей, Украина, Белоруссия, Грузия,
Өзбекстан) және алыс шетелдерге (Люксембург, Жапония, Германия,
Австрия, Щвеция, Болгария, Румыния және т.б) жібереді.
Кесте
4.
Ферроқорытпа
өндіру
(мың
тонна
есебімен)
(34)
1980
1985
1990
1995
2000
2001
2002
532,9
752,3
997,3
571,2
796,3
861,6
921,5
Облыста кенже дамыған өнеркәсіп саласының бір түрі- түсті
металлургия. Бұл глинозем (топырақта болатын алюминий тотығы)
өндірісі Майқайыңдағы полиметалл рудаларын және Бозшакөлдің мыс
рудаларын байыту үшін қолданылады. Қазақстанның алюминий
өнеркәсібінің тұңғышы- жылына 1 мың тонна глинозем шығаратын
Павлодар қаласындағы алюминий заводы 1964 жылдың қазан айында
пайдаланылуға берілген. Кәсіпорын сырттан тасымалданатын
23
шикізаттың төменгі сапалы Торғай бокситінің (алюминий кені) негізінде
жұмыс істейді. Боксит алюминий өндірудің басты шикізаты болып
есептеледі және керамиканың (балшықтан, қыштан істелген бұйымдар)
арнайы түрлерін, отқа берік және электронды өнеркәсіп материалдарын
алу үшін да пайдаланылады. Бокситтан сондай –ақ, галий және
ванадийдің тотығы алынады. Галий шетелдерде үлкен сұранысқа ие
сирек кездесетін метал. Сондықтан ол Жапония, Германия және АҚШ-қа
экспортқа шығарылады. Облыста құрамында алтын, күміс, мыс, мырыш,
молибден, кобальт, кадмий, селен, барий бар полиметалл рудалары
кездесетін кен орындары баршылық. Бұл кен орындары
«Майкаинзолото» АҚ-ына қарайды. Майқайың комбинатының
құрамында рудниктер (кен шығарылатын жер) мен байыту фабрикалары
бар.
Облыстағы химия өнеркәсібінің тарихы шиножөндеу зауытының
іске қосылуымен басталады. Әйтседе, табиғат байлығын жаппай
өндіріске жаратқан үлкен химияның дамуы химия зауытының
пайдалануға берілген кезінен өріс алды. Облыс кәсіпорны мұнайөңдеу
кәсіпорындарының қалдықтары негізінде жұмыс істейді. Шикізат ТМД
елдерінен, оның ішінде Рессейден келіп түседі. Шығарылатын өнімнің
ассортименті (әр алуан тауар жинағы) сұранысқа ие. Олар: жиһаз
дайындауға қажетті смола ( қара май), майларды тазалайтын еріткіштер,
тұрмыстық химия заттары, хлор, каустикалық сода (ойып түсетін өткір
сода). Жалпы облыс көлемінде хлор (техникада, санитарияда
дезинфекциялау үшін қолданылатын газ) өндіру (тонна, есебімен)
көрсеткіші
Кесте
(35)
5.Хлор
1985
1990
өндіру
1995
2000
көрсеткіші
2001
2002
827
772
828
636
Кесте 6.Синтетикалық смола (қара май) және пластмасса өндіру (тонна
есебімен)
көрсеткіші
:
(36)
1965
1970
1975
1980
1985
1990
1995
2000
2001
-
-
-
731
5591
24
5518
220
-
-
Кесте 7.Каустик.сода(ойып түсетін өткір сода)өндіру (тонна есебімен)
көрсеткіші
1965
1970
1975
1980
1985
1990
1995
2000
2001
-
-
17775
46623
57464
65000
-
-
[37]
1993 жылы «Қазақстан алюминий» Акционерлік қоғамында
алюминий сульфатын (күкірт қышқылы тұзы)-коагулянттық су
тазартатын (хлорды айырбастайтын) шығару жолға қойылды. Қазіргі
кезде ол Қазақстан және таяу шетелдердің (Өзбекстан, Ресей) су
құбырлары кәсіпорындарында пайданылады.
Облыстың машина жасау және металл өңдеу өнеркәсібі 1917
жылғы қазан төңкерісінен соң пайда болып, ХХ ғасырдың екінші
жартысында тез даму жолына түсті. Облыстың Орталық Қазақстанмен
көршілес болуы машина жасау өндірісінің трактор, бульдозер шығару
салаларын игеріп қана қоймай оларға артық бөлшектер жасау
мүмкіндігін де берді. Ертіс бойында трактор алыбының пайда болуы
ауылшаруашылығын жаңа технологиялық негізде қайта құру міндетіне
орай туындады. 1966 жылы Павлодар машина жасау зауытының
базасында қуатты шынжыр табанды ДТ-75М машиналарын жасауға
мамандандырылған трактор зауытының құрылысы басталды. 1968
жылдың 12-ші тамызында тек Павлодар қаласының ғана емес, бүкіл
республика тарихында ұмытылмас оқиға болды. Іске қосылған трактор
заводының механикалық құрастыру және сұйықтай штамптау (металды
қалып арқылы дайындап шығару) өндірісінің өзіне 96,4 мың текше метр
аумақ бөлінді. Осы аумақта 2700 қондырғы жабдықталды. Бір тракторды
шығару үшін 1260 детальдар мен тораптар қажет екен. Ал, ол тетіктер
болса қала зауыттарында дайындалып республиканың басқа
аймақтарынан және ТМД елдерінен келіп түседі (мысалы, маторлар
Алтай өлкесінен, трансмиссиялары (машинаны қозғалысқа келтіретін
двигательдің білігі және жетек қайысы) Омбыдан. Сондай-ақ, бір бөлігі
кәсіпорында да жасалады. Экономикалық байланыстардың үзілуі, сатып,
алушының қаржы көзінің болмауы, оны жаппай шығарудың тиімсіздігі
зауыт үшін тракторды одан әрі шығару қажетсіз болып қалды. Зауыт
ұзақ уақыт бойы тоқтап тұрды, себебі трактор шығару зиянға
айналды.Тек, 2000 жылдан бастап қана «Қазақстантрактор» ЖШБ
ауылшаруашылығы жұмыстарының барлық түрлерін бір мезгілде
25
-
орындай алатын жаңа Т-95,4 тракторын шығару қолға алынды. Жалпы
облыс көлемінде трактор шығарудың көрсеткіші :
Кесте
8.
Трактор
шығарудың
көрсеткіші
(38)
1965
1970
1975
1980
1985
1990
1995
2000
2001
2002
0
8101
34345
46632
54550
4150
1803
948
545
Павлодар облысының алғашқы ауыл шаруашылығы машиналарын
жасайтын кәсіпорны 1942 жылы құрылған «Октябрь» зауыты. Бұлтехнологиялық қондырғыларды шығаруға мамандандырылған тәжірибеэксперименталды кәсіпорын. Онда механикаландырылған және
автоматтандырылған құрастыру қондырғылары (автоматты және
жартылай автоматты станоктар, құрастырушы конвейерлер, сынақ орны)
жасалады. Бүгінгі күні зауыт ұн тартатын кәсіпорындар үшін
қондырғылар дайындап, басқа да түрлі тапсырыстар орындайды.
Тәуелсіздік жылдарында машина жасау саласында өндіріс өсімі тек 2000
жылы қана байқалды. Алдыңғы жылмен салыстырғанда 1,7 есе. Ал, 1998
жылы алдыңғы жылмен салыстырғанда машина жасау 4,6 есеге кеміп
кеткен болатын. Тек, 2000 жылы 1999 жылмен салыстырғанда бульдозер
(2,7 есе), трактор (1,5 есе) көп шығарылды. Бірақ, 2001 жылы трактор
шығару қарқыны тағы да төмендеп кетті. Себебі, трактор зауыты
көбінесе Ресейден келіп түсетін трансмиссияның уақытында
жеткізілмеуінен тоқтап тұрады. Қазіргі кезде оларды зауыттың өзінде
шығаруды жолға қою мәселесі қарастырылуда. Жалпы алғанда 2002
жылы Павлодар облысы өндірісінің құрылымы мынадай болды.
Кесте
9.
Павлодар
облысы
өндірісінің
құрылымы
(39) Главный заголовок
Өндіріс,электр қуатын, газ бен
суды бөлу 22%
Өңдеуші өнеркәсіп 63%
Тау-кен өндірісі 15%
Сондай-ақ, 2005 жылдың он
бір айындағы облыстың әлеуметтік -экономикалық дамуы тұтастай
26
82
алғанда нәтижелі көрсеткіштермен сипатталады. Атап айтқанда, 2005
жылы облыстың өнеркәсіп кәсіпорындарымен 282,4 млрд. теңгенің өнімі
өндірілді. Жеке көлемнің индексі 109,6 пайызды құрап, республикалық
орташа көрсеткіштен 5,4 пайыздық деңгейге жоғары болды. Өнеркәсіп
өндірісінде негізгі үлесті өңдеу секторы иеленді. Сөйтіп облыста мұнай
өнімдері өндірісінің көлемі 24,8 пайызға, химия өнеркәсібінде 4,9
пайызға, азық- түлік өндірісінде 7,5 пайызға арттырылды [39].
Енді осы 2005 жылы өнеркәсіп саласында қол жеткен табыстарды
таратыңқырап айтатын болсақ, онда еліміздегі ірі өндіріс ошағы
саналатын «Қазақстан алюминий» АҚ-ында техникалық жарақтанудың
кешенді бағдарламасы жүзеге асу үстінде. Мұнда негізгі капиталға
инвестиция құюдың көлемі 5744,1 мың теңгені құрады. Ақсу
ферроқорытпа зауытында өнімді кешенді түрде қайта өндеу жұмыстары
қарқынмен жүруде. Бұл мақсатқа 4012,3 мың. теңге инвестиция
тартылып отыр. «Кастинг» ЖШС Павлодар филиалында №2 электрліболат құю цехының құрылысына байланысты жұмыстар жүзеге
асырылуда. Кәсіпорынның бұл бағытына өз қаржысы есебінен 600,1
мын. теңге инвестиция салынған. Еліміздегі ең алып әрі бірегей құрылыс
мәртебесіне ие болашақ ірі кәсіпорны - электролиз зауытында құю
цехының табантастарын орнату жұмыстары аяқталды. Зауыт құрылысы
басталғаннан бері 90 млн. АҚШ доллары игерілді [40]. Құрылыс
жұмыстары қызу түрде жалғасын табуда. Сол сияқты Павлодар мұнайхимия зауыты, «Богатырь Аксес Көмір» ЖШС, «Шығыс кеніші,
Екібастұз ГРЭС-2 станциясы ААҚ, «Ромат» ЖШС кәсіпорындары
кешенді жоспарларды іске асырып, нәтижесінде облыс экономикасын
дамытуға қомақты үлес қосуда.
Өз алдына жеке облыс ретінде құрылғанына 2008 жылы 70 жыл
толған Павлодар облысының өнеркәсібі Кеңес Одағы кезінде 15
республика ішінде алдыңғы қатарлылардың бірінде болса, бүгінгі таңда
да тәуелсіздік жылдарында Қазақстан тек ТМД елдерінің арасында да
сандық және сапалық көрсеткіштер бойынша үздіктер санатынан
көрінуде. Жоғарыда көрсеткеніміздей облыс өнеркәсібі кен өндіру,
өңдеу өнеркәсібі, химия өнеркәсібі, металлургия өнеркәсібі, электр
энергиясын өндіруден жылма жыл жоғары табыстарға жетуде.
Біріншіден, шикізат көзі мол, екіншіден оны өндіретін техникалық
құрал – жабдық базалары сұранымға сай, үшіншіден жоғары сапалы
білікті кадрлар бар облыс өнеркәсібі нарықтық экономика тығырығынан
шығып, еркін даму жолына түскен. Кезінде негізінен шикізат қорын
жасақтауға икемделген зауыт, фабрикалар қазір дайын өнімдер
шығаруға бейімделе бастаған. Әрине, олардың өндіріс қуаттары
бұрынғы кездегідей болмағанымен бірте – бірте техникалық қайта
27
жабдықтау жұмыстарына байланысты заман талабына сай дәрежеге
көтерілуде.
Павлодар өнеркәсібінің пайда болу, қалыптасу, даму кезеңдерінің
өзіндік ерекшеліктері, ғылыми тілмен айтқанда тарихы бар. Жоғарыда
біз бұл мәселеге аздап болса да тоқталып кетуге тырыстық. Әрине, 1917
жылы қазан төңкерісіне дейінгі патшалық самодержавие кезінде қазақ
жеріндегідей Павлодар уезінде де өнеркәсіптің кейбір түрі пайда болып
қалыптасқанымен оның айтарлықтай даму сатысынан өтті деп айта
алмаймыз. Негізінен тұз, таскөмір, алтын өндірісімен айналысқан
капиталистер өңдеу өнеркәсібімен айналыспай, оны тек орталықтарға
тасымалдаумен ғана айналысты.
Бүкіл Қазақстандағыдай өнеркәсіптің шындап дамуын жолға қою
тек Кеңес Одағы тұсында ғана қолға алынды. Әсіресе, өткен ғасырдың
20 – 30 –жылдарында өнеркәсіпті индустрияландыру және ауыл
шаруашылығын ұжымдастыру жылдарында ғасырлар бойы бар
байлығын бауырына жиып үнсіз жатқан қазақ жері өзінің аса бай
шикізат көздері арқылы дүниежүзіне танылды деуімізге болады. Оны
осы Павлодар облысы жерасты шикізат көзі және оның дарынды ұлы
геолог Қаныш Сәтбаев арқылы айқын көз алдыңызға елестетесіз.
Ұлы Отан соғысы жылдарында Кеңес Одағының неміс – фашист
басқыншыларын жеңуінің бір ұшы да осы Қазақстан жер асты
байлығында, оның жедел дамыған өнеркәсібінде жатыр десек өтірік
айтпағанымыз. Жауға атылған әрбір он оқтың тоғызы, шынжыр
табанды танктердің оқ өтпес сауыттары қазақ жерінен шыққан ғой.
Әрине, осының бәрінде де Павлодар облысы өнеркәсібінің қосқан үлесі
зор.
Соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтіру
жылдарында және тың көтеру кезеңінде де Павлодар облысының
өнеркәсібі үнемі көтерілумен, яғни алға жылжып, халықтың әл –
ауқатының жақсаруына үлес қосумен болды. Бұл өңірде жоғарыда
айтқанымыздай, өңдеу өнеркәсібі, химия өнеркәсібі, металлургия
өнеркәсібі, электр энергиясын өндіруге байланысты жаңа қуатты завод,
фабрикалар салынып, қатарға қосылуы республикамыздың бұл салалар
бойынша одақ көлемінде алдыңғы қатарға шығуына мүмкіндік берді.
(38,24б)
Сондай–ақ, кеңестік құрылысты өркендету немесе қазіргі айтып
жүргендей тоқырау жылдары да (1970-1980) Павлодар облысы
өнеркәсібі Қазақстанның басқа аймақтарымен салыстырғанда қарқынды
өсу, даму сатысында болды. Әсіресе, көмір өндіру, металлургия, химия
өнеркәсібі, электр энергиясын өндіруден облыс еңбекшілері әрдайым
биік межеден көрінді..(38.112б)
28
Ал, тәуелсіздік алған он тоғыз жылдың ішінде Павлодар
облысының өнеркәсібі басынан бірталай қиыншылықтарды өткеріп,
үлкен өзгерістерге ұшырады. Атап айтқанда, нарық заңына сәйкес қайта
құрудан өтіп, неғұрлым бәсекеге қабілетті деген өнеркәсіп ұжымдары
ғана істерін әрі жалғастыру құқығына ие болды. Осы тұрғыдан алғанда
бұл аймақтың өнеркәсібі көп шығынға ұшырамай, аз ғана уақыт
аралығында тік тұрып, көлемді де сапалы өнім шығарып, өңдеуге қол
жеткізіп отырды деуімізге болады. Оны Павлодар облысының 2004
жылғы әлеуметтік-экономикалық дамыуның төмендегідей көрсеткіштері
мысалында байқауға болады.(38, 114 б)
1.2 ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНДАҒЫ ҚҰРЫЛЫС ЖӘНЕ
ИНВЕСТИЦИЯ, КӨЛІК ПЕН БАЙЛАНЫС, САУДА МЕН
ШАҒЫН КӘСІПКЕРЛІК
Тәуелсіздік жылдарындағы Павлодар облысының құрылысы мен
инвестицясына, көлігі мен байланысына, саудасы және кәсіпкерлік
мәселесіне тоқталмай тұрып, алдымен оның тарихына біраз көңіл
аударалық. Сонда ғана өзіміз зерттеу нысаны қылып алып отырған
проблеманың мақсаты мен міндеттерін ашуға толықтай мүмкіндік туады
деп білеміз. Павлодар облысының құрылуына байланысты оның өте бай
мүмкіндіктері кеңінен пайдалана бастады. Атап айтқанда, оның пайдалы
қазбалары, тұз бен басқа да шикізат көздерінің аса мол қорлары
өнеркәсіп салаларының, әсіресе тамақ және жеңіл өнеркәсіп
салаларының дамуына мықты негіз болды. Бұл кезеңде Павлодар
облысы негізінен ауыл шаруашылығы аймағы ретінде қалса да
өнеркәсіпті дамытуда айтарлықтай алға басушылық байқалды. Әсіресе,
қазып шығаратын өнеркәсіпте: Қиыр Шығыс пен Сібір балық
өнеркәсібіне қажетті тұз өндіру көлемі артты. Алғашқы бесжылдық
жылдарында наубайхана, ұн тартатын комбинат, май айыратын және
тері илейтін зауыттар, элеватор, мұздатқыш, жаңа цехтер құрылыстары
салынды. Қатарға қуатты 1200 киловаттық жаңа электростанция
қосылды. 1930 жылдардың басында Павлодар қаласында аэропорт
ашылып, жолаушы тасымалдаушы ұшақтардың тұрақты ұшу кестесі
қалыптасты. 1932 жылы «Майкаинзолото» комбинаты құрылды. Оның
құрылысына 1940 жылы 10 мың сом бөлінді. Онда 244 адам жұмыс
істеді [41,192 б].
Барлық жұмыстар қолмен жасалды. 1940 жылы Павлодарда
жергілікті маңызы бар 85 өнеркәсіп кәсіпорындары қатарға қосылды. Су
қорының аса молдығы мен Екібастұз бассейнінің арзан көмірі ПавлодарЕкібастұз өнеркәсіпті энергетикалық ауданы мен оның әкімшілік
орталығы Павлодар қаласының тез дамуына жағдай жасады. 1946-1950
жылдары соғыстан кейінгі кезеңмен салыстырғанда 1951-1960 жылдары
29
күрделі құрылыс көлемі едәуір артты. Бұл жылдары облыста 779 млн.
сомның күрделі қаржысы игеріліп, іске 680 млн. сомның негізгі қорлары
қосылды [42,131б].
1955 жылы комбайн және алюминий зауыттары құрылыстарының
басталуы Павлодар облысының және қаласының тарихында ерекше
кезең болып, оның шапшаң қарқынмен дамуына жол ашты. 1955 жылы
Павлодар
құрылысшылардың
алғашқы
механикаландырылған
колоннасы келіп, «Павлодарстрой» басқармасы құрылды ( 43,42б].
Бірден Сібірдің құрылыс индустрия зауыттарынан құрастырмалы
темірбетон құрылымдары, құрастырмалы барақтар мен құрылыс
материалдары жүйелі түрде түсе бастады. Павлодар энергоқуатымен
жабдықтаудың ең ірі көзі «Октябрь» зауытында орнатылған 1000
киловаттық булы
турбиналық станция болды. Ал басқа ұсақ
кәсіпорындар: сүт зауыты, теміржол торабы, кеме жөндеу зауыты және
т.б жалпы қуаты 1500 кВт локомобиль (бу двигателі) және дизельді
қозғағыштарды пайдаланады.
Бұл өндірілген қуат көздері кәсіпорындардың өз ішкі қажеттері мен
маңайларындағы әкімшілік мекемелерді жарықтандыруға әсер етті.
Осындай қиын жағдайларды есепке ала отырып және техникалықэкономикалық есептерге сүйене отырып, Киевтің «Теплоэлектропроект»
институты қаланың электроқуатымен жылуға деген сұранысын
толықтай қанағаттандыру мақсатында Павлодарда жалпы қуаты 900
мегаваттық үш ТЭЦ (жылу энергетикалық орталығы) құрылысының
жобасын дайындады. Ең алғашқы болып комбайн зауытының қажеттігін
жабу үшін үш турбиналы қуаты 100 мегават ТЭЦ-2 құрылысын салу
көзделді. Сондай- ақ, алюминий зауыты мен солтүстік топтағы
зауыттардың сұранымын қанағаттандыру үшін өте қуатты ТЭЦ-1 және
ТЭЦ-3 құрылыстары жобаланды. Ертістің сол жақ жағалауында,
Ақсудан 15 шақырым төмен (бұрынғы Ермак қаласы) Ақсу
ферроқорытпа зауытын электр қуатымен жабдықтау үшін қуаты 2400
кВт болатын ірі ГРЭС (гидроэлектр станциясы) құрылысының жобасы
жасалды. 1955-1959 жылдары Павлодарға Брянскі мен Екібастүздан
және Қостанайдан жалпы қуаты 17 мың кВт 5 энергопоезд
орнықтырылды. Бұл Павлодар облысының құрылыстарындағы
энергетикалық сұранымдарды едәуір қысқартуға мүмкіндік берді [44,38
б)].
1956 жылы теміржол вокзалының жаңа ғимараты салынып,
кинотеатр, емхана мен ауруханалар, қонақ
үйлер мен
мейрамханалардың, «Асхана» дәмханасы мен 1-май көшесіндегі екі
қабатты дүкеннің құрылыстары басталды. Бұған дейін Павлодар
кейінірек «Пионер»деп өзгертілген Ленин көшесінде «Ударник» деген
30
бір-ақ кинотеатр болған. Сондай-ақ, 100 орындық мейрамханасы бар 54
кісілік қонақ үй де пайдаландыруға берілді [45,85б].
Өткен ғасырдың елуінші жылдарында облыста емдеу және
профилактикалық (ауруға қарсы алдын-ала қолданылатын шаралар)
мекемелердің жетіспеушілігі байқалды. Сондықтан да, 1955 жылы
Павлодарда алғашқы аурухана кешенінің құрылысы аяқталса, 1962
жылы бірден 500 кісіні қабылдай алатын емхана іске қосылып, 1965
жылы, 240 төсектік стационарлық (тұрақты, көшіп жүрмейтін емдеу
мекемесі) корпусы қабылдау бөлмесімен және қосалқы қызмет көрсету
орындарымен пайдаланылуға берілді [46,91б].
1961-1980 жылдары облыстың барлық халықшаруашылығы
салаларына 8 млрд. сомнан артық капитал (бір іске, өндіріске жұмсалған
капитал, қаржы) жұмсалған. Бұл жылдар тың игеру, жаңа кәсіпорындар
салу, Екібастұздың жаңа кен орындарын игеру кезеңі болып саналады.
Бұл жылдары Павлодар трактор зауыты, Ақсу ГРЭС- тері сияқты ірі
өнеркәсіп кәсіпорындары салынып, іске қосылды. Облыстың өнеркәсіп
кешені
мынадай
маңызды
өндіріс
қуаттарымен
толықты:
электростанциялар- 4,3 млн кВт- қа, көмір өндіру - 63 млн. тоннаға,
ферроқорытпа шығару қуаты 884 мың тоннаға, құрылмалы темір бетон
құрылымдары мен бұйымдары - 86,5 мың текше метрге, құрылыс темір
құрамалары -21,8 мың тоннаға және т.б. Осы аралықта жалпы аумағы 8,8
млн. шаршы метр тұрғын үй, 129910 орындық оқушыға арналған жалпы
білім беретін мектеп, 47289 орындық мектепке дейінгі мекемелер, 4687
төсектік аурухананың құрылысы салынып, пайдалануға берілген
[47,197б].
1962 жылы жаңадан ұйымдасқан «Целинпроектің» филиалының
ұжымы 4000 орынға арналған екі темірбетон трибунасы бар қалалық
стадионның жобасын жасады. 1963 жылы бұл стадион жаттығу және
спорт жарыстарын өткізу үшін ашылды. 1963 жылы трамвай депосының
құрылысы басталып, 1965 жылы оның бірінші кезегі - алюминий мен
Трактор зауыттарын жалғастырып жатқан участогы тұрақты
пайдаланылуға берілді. 1964 жылы басты теміржолдардың үстінен
тікелей қиып өтетін көлік жолдары салынды. Соның нәтижесінде
солтүстік өнеркәсіп ауданы қалаға неғұрлым жақындай түсті. Ірі
зауыттардың салынуы бүкіл Павлодар облысының теміржол тораптарын
қайтадан жабдықталуға алып келді. Сондай-ақ, жаңа теміржол
станциялары: Оңтүстік, Солтүстік және Жағалаулық 1962 жылы Ертіс
өзені арқылы өтетік автокөлік көпірі салынды.
Мұның өзі Павлодарды өзеннің солтүстік жағалауындағы елді
мекендермен тұрақты байланыс жасауына мүмкіндік берді.
31
1981-1989 жылдары өндіріске жұмсалған қаржы көлемі 7,3 млрд.
сомды құрады. Осы жылдар ішінде 6,8 млрд. сомның негізгі қорлары
енгізілді. Облыстың өнеркәсіп кешені мынадай маңызды өндірістік
қуаттармен толықтырылды: электростанциялар-3080 мың кВт-қа, көмір
өндіру - 35 мың. тоннаға, кесілген материалдар (арамен кесілген) өндіру
қуааты 74,4 текше құрамалы темір бетон құрылымдары және
бұйымдары 239,9 мың текше метр және т.б. 1981-1989 жылдар
аралығында 48,6 мың оқушыға арналған 76 жалпы білім беретін мектеп,
25,1 мың орынға арналған мектепке дейінгі мекемелер салынып,
пайдалануға берілген. Бұл уақыт аралығында жұмыс істеп тұрған
ауруханалар тағы да 2175 төсекке көбейіп, 16500 орындық 48 клубтар
мен мәдениет үйлері қатарға қосылған [48,7 іс].
Құрылыс капиталына «Қаржы жұмсау» инвестиция (бір іске,
кәсіпке капитал салынуы) игерудің жоғары көрсеткіші 1990 жылы
тіркелді. Онда облыстың негізгі қорларын құруға және ұдайы өндіріске
жұмсалған қаржының көлемі бір жыл ішінде 1,3 млрд. сомға жетті. 1990
жылы облыстық халық шаруашылығының барлық салаларында негізгі
қорлар 0,9 млрд. сомға жеткізілді. Жаңа құрылыстар салумен қатар
жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кеңейту және қайта құру негізінде:
электростанциялар (500 мың кВт), көмір өндіру қуаты (1300 мың
тоннаға), ірі қара малға арналған қора- қопсы (9,4 мың орын), шошқаға
(2,9 мың орын), қойға (4 мың орын) қора- қопсылар көбейтілді, 144,5
шақырым автомобиль жолдары (қиыршық тастармен жабылған)
салынды, 557 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл 1980
жылмен салыстырғанда 26,9 пайызға артық. 1990 жылдық қорытындысы
бойынша әлеуметтік сфера (өріс, орта) 2980 оқушыға арналған жалпы
білім беретін мектептермен, 3525 мектепке дейінгі мекемелермен, 305
төсектік ауруханамен және тәулігіне 1270 адамды қабылдай алатын
емханамен толықтырылды [49,350 б].Ал керісінше, 1995-1997 жылдары
облыста құрылыс капиталына жұмсалатын инвестиция көлемі күрт
төмендеп кетті.
Алайда, 1998 жылдан инвестициялық ортада инвестициялық
құлдырау процесі тоқтатылып қана қоймай, тұрақтану, тіпті
инвестициялық қызметтің өсу тенденциясы байқалды. Оны мына
кестеден айқын байқауға болады (өткен жылдармен салыстырғанда
пайыз есебімен):
Кесте 10. Инвестициялық қызметтің өсу тенденциясы
(50)
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002
163,8
32
200
112,5
122,6
87,1
100
65,1
85,5
60,3
123,6
72,8
61,5
51,5
51,6
Ал, 2005 жылдық қаңтар - желтоқсан айларында болса, облыста тұрғын
үй құрылысына салынатын қаржы көлемі өткен жылмен салыстырғанда
2,4 есеге артты. Сөйтіп, 2005 жылы тұрғын үй құрылысына бағытталған
қаржының тиесілі бөлігі, яғни оған жұмсалған инвестицияның жалпы
көлемі 3,9 пайызға көбейіп, 7,6 пайызды құрады. Тәжірибе жүзiнде осы
салаға республикалық бюджеттен бөлінген қаржы 100 пайызға игеріліп,
жалпы көлемі 2346,9 мың. теңгенің жұмысы жасалды. Қала
шаруашылығына тән коммуалды үй- жай құрылысына бөлінген 393,8
мың. теңге жыл қорытындысы бойынша 99,8 пайызға немесе 393,О мың
теңгеге орындалды. Сондай-ақ жергілікті атқару ұйымдарын несиелеуге
арналған қаржы да толықтай игерілді.
2005-2007 жылдарға арналған тұрғын үй мен индустрия құрылысын
дамыту бағдарламасына сәйкес жалпы көлемі 17,6 мың шаршы метр
коммуналды үй- жай, оның ішінде: Павлодар қаласында 5 қабатты 30
пәтерлі және 10 қабатты 120 пәтерлі тұрғын үй; Екібастұз қаласында 9
қабатты 54 пәтерлі тұрғын үй, облыс аудандарында 7 бір қабатты екі
және бір пәтерлі тұрғын үй құрылыстары салынып, пайдалануға берілді.
Павлодар қаласында ипотекалық жүйе бойынша 30,1 мың шаршы метр
баспана: оның ішінде 4 тоғыз қабатты, 2 он қабатты және 1 бес қабатты
тұрғын үйлер қатарға қосылды. Бұл бағдарламаны жүзеге асыру
құрылыс материалдарын шығаруды көбейтуге де жағдай жасады.
Әсіресе, керамикалық және силикатты кірпіштерді шығару 2 есеге,
бетон бұйымдары 2 есеге, құрылысқа қажетті металл құрылымдары 25,8
пайызға, жылу ұстағыш материалдар 15,9 пайызға артты.
Ең бастысы, Қазақстан Республикасы статистика жөніндегі
агенттігінің есебі бойынша негізгі капиталға құйылған инвестиция
облыс көлемінде
51298,1 млн. теңгені (114,7 пайыз) құраған.
Қаржыландыру көздерінің мәліметтері бойынша кәсіпорындардың
(мекемелердің) өз қаржылары-инвестиция құрамындағы құрылысты
салушылар мен азаматтар заңды тұлғалар жетекші ролді сақтап қалып,
74,1 пайызды құраған. Инвестицияның салалық құрамында негізгі қорда
басты орында 45,8 пайыз көрсеткішпен өңдеуші өнеркәсіп иемденуде.
Ірі және орта деңгейдегі кәсіпорындар
мен мекемелер облыс
көлеміндегі инвестицияның 37979,8 млн. теңгесін немесе 84,3 пайызын
33
игерген.
Инвестицияның
өсуі
АҚ
«Евразия
энергетикалық
карпорациясына» (1,6 есе), ЖШҚ «Богатырь Аксес көмірге» (1,4 есе),
ЖАҚ «Қазақстан алюминийіне» (2,2 есе) инвестициялық салымның
ұлғаюынан байқалады [51,52 б)].
2005 жылы бюджет қаржысы арқылы жүзеге асырылатын
инвестициялық жобалардың әлеуметтік секторындағы жобаларының
саны артты. Республикалық бюджеттің есебінен Ақтоғай селосында 520
орындық және Павлодар қаласының Усолка мөлтек ауданында
мемлекеттік тілде оқытатын 1078 орындық мектептің, сондай – ақ
Қашыр ауданында 35 төсектік, Ертіс селосында 30 төсектік туберкулез
ауруханасының, Екібастұз қаласында 480 адамды қабылдай алатын
емхана құрылыстары басталды. Баянауыл селосында туберкулез
ауруханасы пайдалануға берілді. Шарбақты ауданының Шалдай
селосында туберкулезбен ауырған балаларға арналған 220 орындық
демалыс орны тәрізді мектеп-интернатының құрылысы салынуда. 4
ауылдық елді мекендерде сумен қамтамасыз ететін құрылыс жүйелері
қайта жондеуден өткізілді. Жергілікті бюджет есебінен Аққу ауданының
Жабағылы селосында 80 орындық, Баянауыл ауданының Мұрынтал
селосында 50 орындық, Қашыр ауданының Зеленая роща селосында 50
орындық мектеп құрылысы салынып бітті. Сонымен қатар облыстық
онкологиялық диспансердің сәулелі терапия бөліміне қосымша
құрылыс, облыстық №1-ші мамандандырылған мектеп-интернатқа
монша, Павлодар қаласында жедел басқару орталығы да өз иелерін
тапты.
Облыс экономикасының дамуына көліктің қосар үлесі ерекше.
Атап айтқанда, көлік шын мәнінде шығарушы және өңдеуші өнеркәсіп
арасындағы байланысты қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, көлік өнеркәсіп
пен ауыл шыруашылығының арасын, өнімді шығарушы мен оны
тұтынушының арасын да байланыстырады. Барлық көліктің түрі бірбірімен тығыз байланысты. Олар бір-бірін толықтырып, біртұтас көлік
кешенін (жиынтығын) құрайды. Облыста теңіз көлігінен басқа,
көліктердің барлық түрі бар. Облыстағы көлік жұмысының дамуы өтпелі
кезеңнің ішкі және сыртқы факторларының әсерімен қалыптасып
отырады. Облыста көліктің пайда болуы 1917 жылғы қазан төңкерісінен
әлдеқайда бұрын басталған. Одан кейінгі көліктің дамуы төңкерістен
және соғыстан кейінгі кезеңді қамтиды. 1954 жыл Павлодар облысы
үшін үлкен өзгерістер жылы, тың және тыңайған жерлерді игеру жылы
болып саналды. Осы тың игеру облыстың қарқынды дамуына негіз
болды.(52,124 б).
Соңғы 19 жыл Қазақстан Республикасы үшін экономика мен
қоғамның өзгеру, қайта құрылу жылдары болды. Экономикадағы
34
жоспарлау қатынастары нарықа ауысты. Осы ретте нарыққа өту сәті
экономиканың барлық субъектілеріне өте қиынға соқты. Өткен
ғасырдың 90-шы жылдарының алғашқы жартысында өндірістің күрт
төмендеуі байқалды. Осының барлығы да көліктің дамуына да тежеу
жасады. 1999 жылдан бастап еліміздің экономикасы өзгерістің жаңа
жолына түсіп, экономиканың тұрақты өсуі басталды. Бұл тұрақтанудың
қазіргі сатысында көлік- байланыс кешенін сақтап қалу, оны кеңейту
және модернизациялау (қазіргі заманға сай өзгерту) шаралары жасалып,
ұлттық көлік инфрақұрылымын 2008 жылға дейін дамыту концепциясы
тұжырымдалған. Олар ұзақ мерзімді қамтитын (Қазақстан -2030) дағы «Инфрақұрылым, көлік және байланыс» стратегиясында да көрсетіліп,
көлік пен байланыстың дамуының негізгі доктринасына айналып отыр.
Транзитті көлік, байланыс жүйелерін модернизациялау және дамыту
мақсатында стратегиялық маңызы бар объектілерде (нысандарда)
жұмыстың шапшаңдығы мен көлемі арттырылған. Бұл тұрғыда
Павлодар облысы ТМД елдеріндегі ірі теміржол жұйелерін, «ИЛ-76»
сияқты ауыр жүктерді көтеретін және «Боинг» тәрізді жолаушылар
таситын ұшақтарды қабылдай алатын заман талабына сай аэропортқа ие.
Сондай-ақ, аймақта үлкен автомобиль көлігінің паркі, байланыс пен
телекоммуникация жүйелері, теміржол және автомобиль жолдарының
үлкен
жолдармен байланыстыратын тармақтары, жүк және
жолаушыларды тасымалдайтын өзен порттары, мыңдаған шақырымға
созылып жатқан құбырлар сілемі бар.
1938 жылға дейін облыста тас жолы болған жоқ. Тек ұзындығы
1530 шақырымдық қара дала жолы және ұзындығы 185 шақырымдық
профилді (пішінделген, кескінделген) жол ғана болды. Ең бiр жайлы жол
болып 1940 жылы салынған Павлодар қаласы мен Осьмерыжск
аралығын жалғастырып жатқан 126 шақырымдық қиыршық тас төселген
жол есептелді. Автомобиль жолдарының жақсарып, дамуы 1955-1956
жылдарғы тың көтеруге байланысты қарқын алды. Ол жылдары облыс
көлеміндегі жалпы жол ұзындығы 9,1 мың шақырымды құрады. Ал, 0,2
мың шақырымнан тұратын автомобильге арналған тас жол 1960
жылдардың соңында ғана пайда болды. Дер уақытта облыстағы
автомобиль жолдарының ұзындығы 10 мың шақырымды құраса, оның
4739 шақырымы жалпы пайдалануға арналған тас жол. Тас жолдармен
жабылған автомобиль жолдары арқылы барлық аудан орталықтарымен
және ауылдық елді мекендердің 39,3 пайызымен көлік байланыстары
орнатылған. Сондай-ақ, 2003-2005 жылдары облыс бюджеті
қаржысының есебінен 676,5 мын.теңгенің күрделі жөндеуі және 451,5
мың теңгенің орташа жөндеуі жүргізілген [53,124 б].
35
Ал, облыстың теміржол көлігін дамыту тарихы болса, 1899 жылы
Воскресенск теміржол құрылысын салудан басталған. Бұл жол Оралға
көмір тасымалдауды көздеп салынғандықтан, Воскресенск пристанынан
(кеме тоқтайтын орын) - қазіргі Ақсу қаласынан Екібастұзға дейін
созылып жатты. Облыстың дамуына ерекше әсер еткен оқиға - 1923
жылы салынған Құлынды- Павлодар және 1953 жылы салынған
Павлодар- Ақмола теміржол тораптарының іске қосылуы болды.
Өйткені бұл жолдар Екібастұз - Павлодар өнеркәсіп кешенінің дамуын
тездетті. Тың және тыңдайған жерлерді игеруге байланысты батыстан
шығысқа қарай Орталық- Сібір теміржолының бір бөлiгі болып саналған
тағыда бір теміржол торабының пайда болуы, астық және басқа да ауыл
шаруашылығы өнімдерімен қатар, машина, жағармай, минералды
тыңайтқыштар, ағаш, халық тұтынатын тауарларды тасымалдауға
мүмкіндік берді. Осындай жағдайларға байланысты кезінде
теміржолдардың Павлодар бөлімшесі ашылған болатын.
Жүк тасымалдау тез қарқын алды. Жүк тасымалдау 1950 жылға
қарағанда 1955 жылы 10 есеге жуық артты. Теміржол көмегімен жүк
тасымалдау көлемі 1989 жылы 105 миллион тоннаға артты. Кейін
экономиканың
құлдырауына байланысты жүк тасымалдау көлемі
азайып, қазір 1970 жылдардың деңгейінде жүзеге асырылуда. 2001
жылдың соңында ұзындығы 184,2 шақырымдық Ақсу- Дегелең
теміржолы пайдалануға берілді.(48,45 б)
Соның нәтижесінде Республикамыздың солтүстік, батыс және
орталық аудандарын оның шығыс бөлігімен байланыстыратын жаңа
транзит жолы пайда болды. Жаңа жолдың пайдалануға берілуіне
байланысты Павлодар мен Семейдің арасын 1600 шақырымға,
Өскеменге дейін 1400 шақырымға және Алматыға дейін 377 шақырымға
қысқартты. Жүргіншілерді тасымалдайтын поездардың қозғалыс уақыты
еліміздің солтүстігінен шығыс аймақтарына дейін тоғыз сағатқа, ал жүк
тасымалдау уақыты 1 тәулікке қысқарды [54,21 б].
Облыста су (өзен) көлігінің дамуы 1861 жылдың жазында 20 оттық
күші бар бумен қозғалатын Тюменнен келген алғашқы кемеден
басталады. Мұнда жүзу маусымында Тюмень, Тары, Омбыдан 4-5
кемеден келетін болған. Ал 1865 жылы болса Ертіс өзені бойымен 25
кеме жүре бастаған. Павлодардан өзен бойымен төмен қарай көп
мөлшерде тұз, ал кейінірек астық, май, жүн, тері жіберіп отырған. 1880
жылдан Тюмень мен Семей қалаларының арасында тауар мен
жолаушыларды тасымалдайтын кемелер қатынасы жолға қойылды.
Бірақ олар тайыз бен тастарға көп кездесқендіктен, тек Павлодарға дейін
ғана жете алған.(50,42 б)
36
1962 жылы Қазақстанда, оның ішінде Павлодарда алғаш рет
«Ракета» деп аталатын қанатты кеме пайда болды. Павлодар облысында
жалпы қолданылатын ішкі кеме жолдарының ұзындығы 2003 жылы 634
шақырымды құраған.
Экологиялық таза және сенімді көліктің бір түрі болып электрлі
көлік, яғни трамвайлар саналады. Трамвай жол қатынасы Павлодар
қаласында 1965 жылдан жұмыс істейді. Алғашқы жылдары көліктің бұл
түрімен 0,4 миллион адам тасымалданса, қазір ол 145,1 адам шақырымға
артып отыр.
Құбыр магистралы Павлодар облысындағы көліктің жаңа түрі.
Негізінен Павлодар- Шымкент мұнай құбыры арқылы 24 миллион тонна
мұнай тасымалданады. Оның жалпы ұзындығы 2574,4 шақырымды
құрайды.
Облыстың автомобиль паркінде 1939 жылы екі автобус, 323 жүк
тасымалдайтын және 54 жеңіл көлік болған. Осы жылы олар 130 мың
жолаушы тасымалдап, 109,7 мың тонна жүк тасыған. Ал, 1944 жылы
болса облыстың автомобиль паркінде 539 жүк таситын және 65 жеңіл
автомобиль болған. Тың көтеру жылдарында барлығы 9527 көлік болса,
оның 7684-і жүк, 1030-ы жеңіл автомобильдер және 44-і автобустар
болды. 1955 жылы олар 11,1 млн. тонна жүк тасымалдаған. Осы уақытта
жеке меншікке 536 жеңiл көлік болған.
Нарықтық
қатынастар
даму
жағдайында
азаматтардың
жекеменшігіндегі автомобильдер саны күрт өскені байқалады. Сондайақ, кәсіпкерліктің дамуына байланысты жекеменшік иелері автобустар
мен жүк машиналарын да көптен сатып ала бастады. Сөйтіп, 2003 жылы
облыс тұрғындарының жеке меншігінде 60187 жеңіл, 9000 жүк
машинасы мен, 1128 автобус болған. Бұл облыс тұрғындарының 1000
тұрғынына шаққанда 80 жеңiл, 12 жүк автомобилі және 1 автобустан
келеді деген сөз.
1929 жылы Павлодарда ұшақтың алғашқы ұшу алаңының
құрылысы басталып, 1930 жылы сәуір айында ұзындығы 350
шақырымдық Павлодар мен Семей аралығындағы бірінші әуе жолы
ашылған болатын. Ал 1999 жылы Павлодардың әуежайы халықаралық
дәрежедегі статусқа ие болды. Енді мұнда кез келген елге ұшар алдында
барлық қажетті кедендік қызмет түрінен қиналмай өтуге болады.
Алғашқы сапар Павлодар- Ақтөбе-Москва бағытында болды. Енді
Германия мен Түркияға да әуежолы ашылып отыр.(55,64б)
Павлодар облысында телеграф байланысы 1882 жылдан бастап
жұмыс істеп келе жатыр. Алғашқы байланыс Омбы және Семеймен
жасалған. Алғашында облыстың барлық телеграф станциясының
қондырғылары 2 Морзе телеграф аппаратынан және 58 байланыс
37
батареяларынан тұрған. Сондай- ақ, қарамағында екі хат тасушы қызмет
атқарған пошта кеңсесі болған. Телефон жүйесі 1919 жылдың желтоқсан
айынан, алғашқы қабылдағыш радиостанция 1920 жылдың тамыз
айынан, радиоторабы 1930 жылдың 19 мауысымынан жұмыс істей
бастаған. Бірінші ауылдық радиоторап Шарбақты ауданының Сосновка
селосына орнатылған.
1938 жылдың басында басқарма аппаратында 27 адам болса
облыстың байланысшылар штабында 799 адам жұмыс істеді. Осы жылы
Павлодар Семей байланыс жүйесі іске қосылды. Келесі жылы Лебяжі
мен Семиярка күшейткіш пункттер монтаждалды. 1940 жылы барлық
аудан орталықтарымен телефон байланысы орнатылды. Тәулігіне 122
халықаралық байланыстар жүзеге асырылады. Павлодар байланыс
кеңсесінің телефон станциясында 600 номер және 380 абоненттен
тұратын 4 коммутатор жұмыс істеді. Облыс бойынша барлығы 510
абонент болды. 1925 жылы Павлодарда алғашқы радиоқабылдағыш
пайда болды, ал 1930 жылы тұрақты радиохабар ісі ұйымдастырылып, 2
шақырым аймаққа 7-і радионүкте бойынша хабар таратты. 1940 жылы
12 ауданың 11-і радиоландырылып, 6059 радионүкте қатарға қосылды.
1941 жылы облыста 60 пайыз совхоз, 46 машина- трактор станциялары,
42 пайыз ауылдық кеңестер телефон байланысымен қамтылып, 1229
шақырым байланыс желісі салынды. 1946 жылы өте қуатты кабелді және
радиорелейлі байланыс орнатылып, алғаш рет Павлодар қаласында 4200
номерге арналған автоматты телефон станциясы қатарға қосылды
[55,14б].
Байланыс саласын дамытудың барлық кезеңдерінде, әсіресе ХХ
ғасырдың екінші жартысында республикамызда дәстүрлі телефон және
телеграф байланысы дамудың жоғары сатысына көтеріліп қана қоймай,
кескінді телеграф, телевизия, радио пайда болып, телефон және телеграф
желілерін
автоматтандыру
жұмыстары
жүргізіліп,
пошта
кәсіпорындарын толықтай механикаландыру жүзеге асырылып,
космостық байланыс құралдары пайдаланыла бастады. Байланыс саласы
тез дамитын сала, сондықтан мұнда технологияның тез ауысып тұруы
заңдылық деп саналады.
Облыстың байланыс құралдарының дамуы әсіресе тың көтеру
және зауыттар мен электр станциялары құрылыстарын салу жылдарында
ерекше байқалды. Облыс орталығында және екі ауданда автоматты
телефон станциялары пайдалануға берілді. 120 каналға арналған жаңа
халықаралық телефон станциясының қатарға қосылуы облыс ішіндегі
жүйе мен магистралды халықаралық телефон байланыстарының одан әрі
дамуына мүмкіндік берді. АТС- тардың жалпы көлемі 1,8 есеге артты.
Облыстың барлық совхоздары мен колхоздары телефон желісіне
38
қосылып, жаңадан ұйымдастырылған барлық елді мекендер радиомен
қамтамасыз етіліп, радионүктелері орнатылды. 1961 жылы облыста
Алматымен,
кейінірек
Москва
қаласымен
байланыстыратын
фототелеграф (кескінді) пайдалануға берілді.
1965 жылы байланыс қондырғыларының барлық түрлерін
қайтадан жаңарту мен одан әрі дамыту бағытында үлкен жұмыстар
жүргізілді. Пайдалануға 4000 нөмірлік АТС беріліп, 1500 абонент
қызмет көрсетудің жаңа жүйесiн көшірілді. Осы жаңа Павлодардағы
телеорталық құрылысы да аяқталды. Тура жалғастыратын жаңа
станцияның монтаждау жұмыстары да уақытында бітті. Жаңадан
ұйымдастырылған аудан орталықтарында (Май, Лебяжі) жергілікті және
халықаралық байланыс ұйымдастырылды. Бұдан басқа 390 нөмерге
арналған 8 жаңа селолық телефон станциялары құрастырылып, 18
байланыс бөлімшелері ашылды.
Қазіргі телекоммуникация қоғамдық пікірді қалыптастыруда,
елiміздің әлеуметтік-экономикалық өмірінде, оны ақпаратпен
қамтамасыз етуде басты рөлге ие болуға тиіс. Облыста 1998 жылдан
бастап спутниктік радиотелевизия қатарға қосылып, ОРТ+Қазақстан,
Республикалық 1-арна бағдарламаларын тарататын қабылдау-тарату
қондырғылары орнатылды.
2002 жылдың қорытындысы бойынша 100 адамға шаққандағы
телефон санынан облыс Алматыдан кейін -республика бойынша екінші
орынды иеленді. Облыс тұрғындарын телефонмен қамтамасыз ету 100
отбасына шаққанда 63,5 бірлікті қамтиды [56,25 б].
Облыста 36 қалалық және 160 жергілікті АТС жұмыс істейді.
Павлодар облысы АТС-торының жалпы көлемі 163,3 мың нөмерді
құрайды. 2001 жылы талшықты оптикалық кабель негізінде қала
аумағын байланыспен қамтамасыз ететін құрылыс объектісі аяқталды.
Ленин (қазірда осылай аталады) поселкесінде Қазақстанда бірінші рет
жапондықтар шығарған сандық радиотаратқыш жүйе орнатылды.
Телефондық байланыс сапасын жақсарту абоненттерді маусымдыққадамдық АТС- тардан жаңа электронды станцияларға ауыстыруға
тікелей байланысты болып отыр. Облыста Қазақстанда алғашқылардың
бірі болып ХХ-ғасырдың ең жаңа телекоммуникациялық жетістігітоксыз телефон байланыс жүйесі жүзеге асырылды.
2001 жылы Павлодарда Интернет орталығы құрылды.
Республикада бұл Астанадан кейінгі екінші орталық. Сондай-ақ
интернетке 293 мектептер қосылды. Оны пайдалану тарифы мектепте
басқалармен салыстырғанда 30 пайызға кемітілген.
Павлодар қаласын ұлттық ақпараттық ерекше желіге қосу
Қазақстанның ірі облыс орталықтарын өзара байланыстырып қана
39
қоймай, Қазақстан арқылы Қытай, Корея, Оңтүстік-Шығыс, Орталық
Азиядан халықаралық ақпарат тасқынын ТМД және Европа елдеріне
өткізетін ең қысқа жол болып табылады. Мұның өзі тек байланыстың
сапасын арттырып қана қоймай, байланыстың барлық түрін, оның
ішінде көріністі ақпаратты да қалаған жеріңе жеткізуге жағдай жасайды.
Облыста Ертіс және Баянауыл аудандарының шеткері қонысталған елді
мекендеріне арналған «ДАМА» спутниктік жүйесі орнатылды. Облыста
осындай 18 жүйе бар. Сондай-ақ, Павлодар облысының аз коныстанған
елді мекендерін телефонмен қамтамасыз ету жоспары да жүзеге
асырылды.
Байланыс салаларын дамыту тұрақты, нақты өсу динамикасымен
ерекшеленеді. Мысалы, облыс байланыс кәсіпорындарының 2002 жылға
қызмет көрсету көлемі 3064,8 миллион теңгені құраған. Бұл дегеніңіз
алдыңғы жылмен салыстырғанда 20,6 пайызға көп. Осының 1680
миллион теңгені құрайтын бөлігі тұрғындардың еншісінде.
Облыста байланыс қызметінің түрлері бойынша кіріс
құрылымында неғұрлым салмақты орында 26,1 пайызбен жергілікті
телефон байланысы, одан соң 5,4 пайызбен пошта байланысы,
радиобайланыс, радиохабарларын тарату және телевизия-4,4 пайыз,
байланыстың басқа түрлері 12,1 пайыз мөлшерін қамтиды.
Соңғы жылдары облыста байланыстың жаңа түрлері дамуда.
Байланыстың жаңа түрі-сымсыз байланыс жақсы қарқын алуда. Одан
басқа қызмет көрсетудің пейджинг жеке радиошақырулар түрі де
сұранымға ие болып тұр. Интернет бойынша деректерді беру де кең
қанат жайған. Жыл өткен сайын осындай қызмет көрсету түрлерінің
көлемі арта түсуде. Мысалы, 2002 жылы Интернет жүйесінен түскен
кіріс 2 есеге дейін өскен.Жалпы пайдаланылатын телефон жүйесінің
телефон аппараттарының немесе оған жалғануға тиісті барлық байланыс
құралдарының саны 2003 жылы 151,9 мың болса, соның 136,7 мыңы
тұрғындардың үлесінде болды. Бұл дегеніміз облыс тұрғындарының 100
отбасына шаққанда 63,5 телефоннан келеді деген сөз [57,125 б].
Облыста пошта байланысы қызметін ЖШАҚ «Қазпоштаның»
Павлодардағы филиалы көрсетеді. Оның 11 торабы және 188 бөлімшесі
(158 бөлімше-ауылдық жерлерде) бар. 2000 жылы ЖШАҚ «Қазпошта»
банктік қызметтің жекелеген түрлерін атқаруға
құқық беретін
республика ұлттық банкінің лицензиясын алды. Бұл пенсиялар мен
жәрдемақыларды төлеу. Салықтарды қабылдау. Сондай-ақ коммуналды
және басқа да өнімдерді, бюджеттегі мекемелер қызметкерлерінің
еңбекақыларын төлеу, жеке салымдар мен депозиттерді қабылдау
жұмыстары да жүргізіледі. Пошта халық тұтынатын жеке тауарларды
сатумен де айналысады. Бұрын түрлі қиыншылықтарға байланысты
40
жабылып қалған пошта тораптары мен бөлімдері Железинка, Ақтоғай,
Май, Баянауыл және Павлодар аудандарында қайтадан ашылды.
Осының барлығы да пошта байланысының кірісін арттырып, оның
жұмысын жандандыра түсті. Осыған орай 2002 жылы пошта байланысы
көрсеткен қызметтен түскен кіріс 166,9 миллион теңгені құрады. Бұл
дегеніміз оның алдындағы 2001 жылмен салыстырғанда 30,7 пайызға
жоғары.
Кесте 11.
Байланысы
дамуының негізгі көрсеткіштері
(58)
1940 1950 1960 1970 1975 1980 1990 2000 2002
Кәсіпорын
дар саны
128
144
224
307
328
348
328
191
Телефон
1,0
аппараттары
ның саны,
бір мың
1,9
3,8
18,1
45,8
72,5
129,8 137,3 151,9
Қалаларда
ауылдық
жерлерде
198
0,9
Хабар
0,9
тарататын
радионүктел
ер, бір мың
1,5
2,9
13,5
38,0
59,1
102,0 115,1 125,1
Оның
ішінде
ауылдық
жерлерде
5,7
35,6
62,1
38,1
83,5
90,2
3,3
2,4
2,2
Павлодар облыстық статистика басқармасының мәліметтеріне
сүйенсек, 2006 жылдың қаңтар - наурыз айларында облыс көлігімен
(теміржол және әуе көлігін есептемегенде) 14 миллион тонна жүк
тасымалданыпты. Бұл 2005 жылдың осыған сәйкес кезеңімен
салыстарғанда 5,7 пайызға артық көрсеткіш. Құбыр көлігімен тасылған
жүк көлемі 1,4 есеге артса, автомобильмен тасылған жүк көлемі
керісінше 0,7 пайызға азайған.
2006 жылдың қаңтар - наурыз айларында автомобиль, қалалық
электр көліктерінің жолаушы айналымы (коммерциялық тасымалдаумен
айналысатын кәсіпкерлердің тасымалдау көлемін бағалау есебімен) 2005
жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,6 пайызға көбейіп, 2151
миллион жолаушы- шақырымды құраған.
41
2006 жылдың қаңтар-наурыз айларында облыстың байланыс
кәсіпорындары жалпы құны 1085 миллион теңгенің қызметін көрсеткен.
Бұл 2004 жылдың қаңтар - наурыз айларымен салыстырғанда 12,5
пайызға артық көрсеткіш. Сөйтіп, тұрғындарға көрсетілген байланыс
қызметінің үлесі 60 пайызға жеткен.
Социалистік құрылыстың алғашқы жылдарында жеке меншік
сауда елдің жекелеп сататын тауар айналысында маңызды орын алды.
1924 жылы жекелеп сататын тауар айналымының жартысынан көбі және
сауда кәсіпорындарының 90 пайызы жекеменшік сауданың үлесінде
болды.
1931 жылдан бастап барлық жекелеп сататын тауар айналымы
мемлекеттік және кооперативтік мекемелермен жүзеге асырылды.
Сауданың бұл екі негізгі түрінен басқа, оның үшінші түрі де- кеңестік
сауда яғни колхоз базары да болды. Онда колхоз бен оның мүшелері
өздері шығарған өндіріс өнімдерін сатты.
1960 жылдары мемлекеттік және кооперативтік сауда даму үстінде
болды. Тұрғындарға неғұрлым нәрлі азық-түлікті және ассортименті (әр
алуан тауар жинағы) жағынан бағалы және әртүрлі азық-түлік емес
тауарларды жүйелі түрде сату мақсатты түрде өсіп отырды.
1960 жылы тұрғындарға мемлекеттік және кооперативтік сауда
арқылы сол кездегі баға бойынша 1950 жылға қарағанда ет пен құс- 9
есе, балық-5 есе, мал майы -6 есе, сүт және сүт өнімдері- 13,5 есе артық
сатылды. Тұрғындарға азық-түлік емес тауарларды сату айтарлықтай
өсті. Әсіресе, киім мен төсек-орын 5,4 есеге, аяқкиім 4,9 есеге, тоқыма
бұйымдар 7,3 есеге артты [59,25 б].
Қазақстанда экономиканы реформалау жекешелендіруді асқан
белсенділікпен жүргізді, алғашқы кезекте сауда кәсіпорындары болды.
Мемлекеттік саудамен қатар сауданы ауылдық жерде жүргізетін тұтыну
кооперациясы да өз маңыздылығын жоғалтты.
Облыстың қазіргі тұтыну нарығы тауар түрлерінің көптігімен,
молдығымен ерекшеленеді. Тауарларды тарату құрылымы мен көлем
динамикасы бірте-бірте тұрақты сипат алуда. Егер 1991-1994 жылдары
жекелеп сататын тауар айналымының көлемі күрт төмендеуі байқалса,
1995 жылдан бастап саудада дамыған бәсекелес орта қалыптасып,
жоғары кәсіпкерлік белсенділік артты. Енді осыған орай жекелеп
сататын тауар айналымының көлемі өсу жолына түсті.(50,45б)
Облыста бірте- бірте экономикалық жағдайдың жақсаруына
байланысты және тұрғындардың кіріс деңгейінің өсуі жекелеп сататын
тауар айналымының құрылымында азық- түлік және азық- түлік емес
тауарлардың арақатынасын соңғылардың пайдасына шешіп берді.
42
Экономиканы реформалау жылдарында сауда саласында түпкілікті
өзгерістер жүзеге асырылды. Сауда саласына толықтай қайта құру
жұмыстары жүргізілгендіктен нарықтық инфрақұрылым кәсіпорындары
даму жолына түсіп, кәсіпорындардың басым бөлігі жекеменшік
формаларын өзгертіп, шаруашылық және құқықтық дербестікке қол
жеткізді. Жекелеп сататын тауар айналымының негізгі айналымы
сауданың мемлекеттік емес секторының есебінен қалыптасып, жекелеп
сату тауар айналымының көлемі жыл өткен сайын ұлғая түсуде.(50,64 б)
Соңғы жылдары жекелеп сату тауар айналымының физикалық
көлемінің артуы белгілі бір жағдайда жеке адамдармен киім-кешек,
аралас және азық- түлік базарларында сауданың қарқынды дамуына
алып келді. 2002 жылы мемлекеттік емес сектордың 83,5 пайыздық
тауар айналымы киім- кешек, аралас және азық-түлік базарларында жеке
кәсіпкерлердің жасаған сауда есебінен құралды. Мемлекеттік емес
сектордың сауда айналым көлемі 41,5 пайыздан 1995 жылы 42 пайызға,
2002 жылы 83,5 пайызға артты [60,56 б].
Облыстың әр тұрғынына шаққандағы жекелеп сату тауар
айналымының көлемі, тауарларды сатып алудың орташа көрсеткіші 2002
жылы 47119 теңгені құрады, бұл 1993 жылға 313 теңгемен
салыстырғанда әлдеқайда артық.
Қоғамдық тамақтандыру саласы да 1995-1997 жылдары
айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Азық-түлікке бағаның артуы,
сонымен қатар тұрғындардың сатып алу мүмкіндігінің төмендеуі 1995
жылы мейрамхана мен дәмханаларға келушілердің санын қысқартты.
Сондай-ақ тұрғындардың көп бөлігі тұрақты түрде пайдаланатын
жылдам қызмет көрсететін асханалар мен арнайы мамандандырылған
кәсіпорындардың да саны қысқарды. Осының барлығы да қоғамдық
тамақтандыру саласының тауар айналымының көлемін азайтып қана
қоймай, жекелеп сатудағы тауар айналымының да өзіндік үлесіне нұқсан
келтірді.(50,141 б)
Экономика саласында ең бір болашағы зор, барған сайын дамудың
алдыңғы қатарынан орын алып отырған түрі қызмет көрсету өрісі
саналады. Бұның өзі тұрғындардың күнделікті өмір- тұрмыстарымен
тығыз байланысты.
Өткен ғасырдың сексенінші жылдары қызмет көрсету аясы
экономиканың өз алдында бөлек секторына айналды. Ақылы қызмет
көрсетуге бұрын бұнымен айналыспаған облыстық ұйымдары мен
кәсіпорындары тартылды. Оларда келісім шарт бойынша тұрғын және
бау-бақша үйін салу мен жөндеу және жеке меншік автомобильдерге
техникалық қызмет көрсету сияқты және т.б қызмет көрсететін
бригадалар мен цехтар құрылды. Тұрғындарға қызмет көрсету үшін
43
бұған дейін тек өз қызметкерлерін ғана қамтыған сауықтыру орындары
мен спорт кешендері де жұмысқа кірісті. 1985 жылдың соңында ақылы
қызмет көрсететін кәсіпорындардың жалпы саны 1,1 мың бірлікті
құрады.
1985-1992 жылдары қызмет көрсету құрылымында ақылы қызмет
көрсетудің екі түрі алда болды. Бұл тұрмыстық және жолаушылар
көлігінің қызметі еді. Олардың үлесіне орта есеппен облыстағы ақылы
қызмет көрсетудің жалпы көлемінің 23,8 және 23 пайызы тиеді.
Тұрмыстық қызмет көрсету аясы 20 жыл ішінде (1965-1985
жылдар) қызмет көрсету саласындағы ең бір көпқырлы және өнімді түрі
болып саналды. Номенклатура мен әралуан тауар жағының өсуі жағынан
тәжірибе жүзінде мұнда ешқандай шектеулік болған жоқ және оны
тарату көлемі сол кездегі баға бойынша 8 есеге дейін көбейді.
Облыста нарықтық қатынастар орнаған кездері ақылы қызмет
көрсетудің көлемінінің қысқарғаны байқалды. Әсіресе, 1992-1994
жылдары. 1995 жылы да қызмет көрсету көлемі қысқарғанмен, қысқару
екпінінің бәсеңдегені сезілді.
Облыста ақылы қызмет көрсетудің құрылымында міндетті түрде
төленуге тиіс сипаттағы тұрғын-коммуналды және көлік түрі ерекше
орында.
2000 жылдан 2002 жылға дейін нарықты қызмет көрсетудің
құрылымында коммерциялық қызметтің түрлеріне байланысты (2000
жылы- 17,5 пайыз, 2001 жылы- 17,6 пайыз, 2002 жылы- 16,8 пайыз) және
мемлекеттік басқару саласына жататыны қызметтер (19,4, 49,5, 56,4
пайыз) неғұрлым қомақты көрсеткішті иемденді.(51,21 б)
Республикамыз егемендікке қол жеткізіп, тәуелсіз мемлекет
атануына байланысты сыртқы сауданың да неғұрлым қазіргі кезеңге тән
пайдалы да сапалы түрін жүзеге асырудың қажеттігі туындады.
Сауданың мұндай түрі 1995 жылы кедендік статистиканың енгізілуіне
байланысты жүзеге асырылды. Оған жүктің кедендік декларациясы
негіз болған. Кедендік декларацияны Қазақстаннан тыс жерлерге азықтүлік пен тауарларды өндірістік немесе сауда жасау мақсатында
шығаратын және оны шетелдерден ішке тасымалдайтын кәсіпорындар
мен мекемелер, сондай-ақ, жеке адамдар да міндетті түрде толтырады.
Бұл жылдары жақын және алыс шетелдермен, жеке және заңды тұлғалар
жасаған барлық сыртқы сауда жұмысы туралы жинақталған ақпараттар
Павлодар облысының да бірқатар жылдарғы сыртқы саудасының даму
қарқынына талдау жасауға мүмкіндік береді.
Павлодар облысы республиканың сыртқы сауда қызметінде
ерекше орын алады. Кеден статистикасының көрсеткіштері бойынша
облыстың сыртқы сауда айналымы ұйымдастырылмаған сауданы есепке
44
алмағанда 1995-2002 жылдары республиканың сауда айналымының 7,410,4 пайызын құрады. Сөйтіп, 2002 жылы облыстың сауда айналымы
АҚШ-тың 1103,3 миллион долларын құрап, 1995 жылмен
салыстырғанда 17,9 пайызға артты [61,80 б].
Ал, соңғы деректер бойынша 2006 жылдың 1 тоқсанында бөлшек
сауда тауар айналымының жалпы көлемі 12,8 миллиард теңгені құрады
(қоғамдық тамақтандыру қызметі айналымынсыз), бұл - 2005 жылдың
тиісті кезеңімен салыстырғанда 8,3 пайызға артық көрсеткіш.
Нарықта және жеке меншік сауда орындарында жеке тұлғалармен
сатылған тауарлардың үлесі 64 пайызды құрады немесе 8,2 миллиард
теңге болды.
Сауда жасайтын кәсіпорындар желісі арқылы тауар айналымының
жалпы көлемінің 36 пайызы сатылды немесе 4,6 миллиард теңгені
құрады.
Облыстың көтерме нарығында өткен кезең ішінде сату көлемі 25,9
миллиард
теңгені құрады.
Көтерме
саудамен айналысатын
кәсіпорындардың делдалдық айналымы 105,7 миллион теңгеге
теңгерілді.
Қызмет көрсету бойынша жалпы көлемі 250 миллион теңгені
құрады. Қызмет көрсетулердің жалпы көлеміндегі ең үлкен үлес салмақ
қоғамдық тамақтану қызметтерінің еншісінде келді- 72 пайыз, олардың
айналымы 180 миллион теңгені құрады [62,140 б].
Өткен ғасырдың 90-шы жылдарында елімізде белсенді түрде
жүргізілген жекешелендіру процестері шағын кәсіпкерліктің құрылуы
мен дамуына алғышарттар жасады.
Тиімді нарықты экономика құру үшін шағын кәсіпкерліктің
маңызы оның құрылымды жасайтын рөлі арқылы анықталып,
бәсекелестік ортаны дамытуды; базарды тауармен және қызметпен
қамтамасыз етуді; жергілікті өкімет биліктерінің экономикалық
базаларын нығайтуды; ауылдар мен шағын және орташа қалаларды
қамтамасыз етеді.
Шағын кәсіпкерлік секторы сондай-ақ, бірқатар маңызды
әлеуметтік функцияларды да орындайды. Атап айтқанда, оның қатарына
жұмыспен қамтамасыз ету, әлеуметтік шиеленістерді жұмсарту мен
нарықтық қатынастарды демократияландыру проблемаларын шешу
міндеттері енеді.
Шағын бизнес секторының дамуы үнемі Үкімет тарапынан қолдау
тауып отырғанына қарамастан өтпелі кезең мен ерекшелігіне
байланысты оның тұрақтану процесі өте күрделі түрде өтті және қарамақайшылықтарға толы болды. Өткен ғасырдың 90-шы жылдарының
басынан бастап, яғни отандық шағын бизнестің пайда болуынан бастап
45
шағын кәсіпкерліктің субъектісіне, тіркеу және есеп беру жүйесіне,
нормативті-құқықтың базасына кәсіпорындардың ұйымдық-құқықтың
формалары мен талап-тілектері үнемі өзгеріп отырды.
Кәсіпкерлік жұмыстың алғашқы түрлері кооператив болды.
Олардың қатарларының өсуі мен белсенділіктерінің артуы үкімет
ұйымдарының талдауы мен екі жылдық жеңілдікпен салықтан
босатылуында еді. ХХ-ғасырдың 80-ші жылдарының соңында шағын
кәсіпорындар санының өсуі байқалады. Бұл мемлекет саясатындағы
құқықтық және экономикалық өзгерістерге байланысты болатын.
Салықтардан босатылған екі жылдық жеңілдік мерзім біткен соң
көптеген кооператорлар өз жұмыстарын тоқтатты немесе тағы да
салықтық төлемдерден екі жылға босатылатын шағын кәсіпорындарға
айналды.(50,149 б)
Шын мәнінде, шағын бизнестің кеңінен дамуы 1997 жылы 6
наурызда қабылданған Қазақстан Республикасы Президентінің «Шағын
кәсіпорынды мемлекеттік қолдау және белсенділігін арттыру» туралы
Жарлығы мен Қазақстан Республикасының «Шағын кәсіпкерлікті
мемлекеттік қолдау» туралы (1997 жылдың 19-маусымы) заңынан соң
басталды. Бұл арада шағын бизнестің субъектілері-шағын кәсіпорындар
ерекше орын алады. Облыста 2003 жылдың басында шағын бизнестің
6041 кәсіпорны тіркелген. Оның 80 пайызы жарамды деп саналған.
Яғни, олар экономикалық іс -қимылды жүзеге асыруға қабілетті болған.
Жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың 2491-і (51,6 пайызы) белсенді
болған.
Шағын бизнестің көпшілік кәсіпорындары (әрбір екіншісі) сауда,
автомобильдерді жөндеу мен тұрмыста пайдаланатын бұйымдарды
жасауға мамандалса, әрбір сегізіншісі өнеркәсіпте, әрбір он біріншісі
құрылыста құрылған.
Шағын кәсіпкерліктің дамуының негізгі өндірісі болып ауыл
шаруашылығында - ауылшаруашылығы өнімдерін өндеу, ет-сүт және
астық өндірісі; өнеркәсіпте-жеңіл және тамақ саласы; машина жасау
секторында (машиналар мен қондырғаларға артық бөлшектер)
кәсіпкерліктің даму бағыты байқалады; құрылыста-жобалау ісінің
дамуы, өңдеу жұмыстары, құрылыс материалдарын дамыту; көліктежолаушыларды тасымалдау.
Шағын бизнес кәсіпорындары облыстың барлық аймағында
құрылып, жұмыс істеуде. Шағын бизнес кәсіпорындарының көп бөлігі
Павлодар қаласында (743,3 пайыз). Екібастұз қаласында (16,9 пайыз),
Ақсу қаласы мен Ертіс ауданында (1,4 пайыздан) шоғырланған.(51,140
б)
46
Шағын кәсіпкерліктің дамуының ең басты міндеттерінің бірі
тұрғындарды жұмыспен қамтамасыз етуі болып табылады. Есептік
көрсеткіштер бойынша шағын бизнестің кәсіпорындарында 2003
жылдың басында 21,7 мың адам жұмыс істеген. Өнімдерді таратудан
түскен кіріс 2002 жылы 24,2 миллиард теңгені құрады.
Шағын бизнес сондай-ақ дербес (жеке меншік) кәсіпкерліктің
дамуымен де сипатталады. Дербес кәсіпкерлер қатарына кәсіпкерлікпен
айналысатын қоғамның құқықта мүшелері жатады. Дербес кәсіпкерлікнарықтық экономиканың өмір сүруінің заңды нәтижесі. Оны сондай-ақ,
тұрғындардың жұмыссыздық пен басқа да экономикалық тығырықтар
тұсында күнкөрісті қамтамасыз етудің тәсілі ретінде қарастыруға
болады.
Ауыл шаруашылығы саласында дербес кәсіпкер шаруалардың
(фермерлердің) шаруашылығының дамуымен сипатталады. 2003 жылы
облыста олардың жалпы саны 3116 болғанымен, шын мәнінде олардың
1840-ы, немесе 59,1 пайызы жұмыс істеген.(51,27 б)
Ал шағын бизнестің қазіргі жағдайына келетін болсақ, онда 2006
жылдың 1 сәуірінде заңды тұлға болып табылатын 7 мыңнан астам
шағын бизнес кәсіпорны тіркелді (облыстағы заңды тұлғалардың жалпы
көлемінің 70 пайызы). Оның ішінде 68 пайызы жұмыс істейтін, яғни
экономикалық қызметті жүзеге асырған, немесе жүзеге асыра алатын
заңды тұлғалар болып табылады.
Белсенді кәсіпорындардың 34 пайызы сауда мен автомобиль және
үй
шаруашылығында
пайдаланатын
бұйымдарды
жөндеуге
мамандандырылған,
шамамен 17 пайызы өнеркәсіп қызметімен
қамтылған, 15 пайызы құрылыспен айналысады. Аумақтың бөлігінде
белсенді шағын бизнес кәсіпорындарының басым бөлігі Павлодар мен
Екібастұз қалаларында шоғырланған. Олардың үлес салмағы облыстың
белсенді кәсіпорындар санының сәйкесінше 70 және 20 пайызын
құрайды.2006 жылдың 1 сәуірінде шағын бизнес кәсіпорындарында 23
мыңнан аса адам жұмыспен қамтылды.
Ауыл шаруашылығы саласында шағын бизнес шаруа (фермерлік)
қожалықтарының дамуымен сипатталады. 2006 жылдың 1 сәуіріндегі
жағдай бойынша облыста шамамен 4 мың шаруашылық тіркелді, онын
ішінде 71 пайызы жұмыс істейтін, яғни малы немесе жердің егіс
алқаптары бар шаруашылықтар болып табылады. 2006 жылдың сәуір
айының басында жұмыс істейтін шаруашылықтарда шамамен 8 мыңға
жуық адам жұмыспен қамтылған.(49,14б)
1.3 ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНЫҢ АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫ:
ЕГІНШІЛІК, МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, ФЕРМЕРЛІК ҚОЖАЛЫҚ
47
1927 жылы Павлодар уезінде 24 колхоз болған (3 коммуна, 10
ауылшаруашылығы артелі, 11 әртүрлі бірлестіктер). Павлодар
облысының құрылған күні болып, оның Шығыс Қазақстан облысы
құрамынан бөлініп шыққан кезі- 1938 жылдың 15 қаңтары саналады. 250
мың тұрғыны бар облыс 136,5 шаршы шақырым жерді алып жатты.
Облыстың құрылуына байланысты колхоздарды қалыпқа келтіріп,
оларға жерді мәңгілікке пайдалануға құқық беретін мемлекеттік актілер
тапсырылып, егіс алқаптарының есебі алынып, өндірістік жұмыстың
жоспарлары бекітілді.
1920 жылдан 1980 жылдарға дейінгі ауыл шаруашылығының
дамуын- соғысқа дейінгі, қалпына келтіру кезеңіндегі, тың көтеру және
одан кейінгі жылдардағы деп негізгі төрт кезеңге бөліп қарастыруға
болады. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарының басында ауыл
шаруашылығында
дағдарысты
жағдай
қалыптасқан
болатын.
Құрғақшылық пен жұт қолда бар малдың тең жартысының қырылуына
алып келді. Бірақ, құрамында нарықтық экономикаға тән көптеген
белгілері бар ЖЭС аясында жүргізілген шаралар ауыл шаруашылығы
жағдайының тез көтерілуіне әсер етті. Егіс алқаптарының көлемі
арттырылып, одан алынатын өнім де көбейді. Сондай- ақ мал
шаруашылығы саласы да тығырықтан шыға бастады. ЖЭС тұсындағы
шаруашылықты жүргізудің көпкладты формасы мен орта шаруа
қатарларының сақталып қалуы 1928 жылы мал басының санын 1913
жылғы көрсеткішпен теңестіруге мүмкіндік берді. Алайда бұдан кейінгі
ауыл шаруашылығында малдарды жаппай сою мен өлім- жітімге алып
келген ұжымдастыру саясаты мал басының күрт төмендеп кетуіне себеп
болды. Атап айтқанда, 1928 жылдан 1940 жылға дейін ірі қара малдың
басы 733,7 мыңнан 210,2 мыңға, қой мен ешкі 935,8 мыңнан 408,7
мыңға, шошқа 22,6 мыңнан 16,1 мыңға, жылқы 385,5 мыңнан 35,1 мыңға
дейін азайып кеткен [63,5 іс].
Мал шаруашылығының одан әрі дамуы егін шаруашылығына
қарағанда әлдеқайда баяу болды.
Соғыстың алдыңғы жылдарында егіншілік бірсыпыра жақсы
дамыды. 1940 жылы облыс бойынша егіс алқабының көлемі 562,4 мың
гектарға теңелсе, 1960 жылы 3473,3 мың гектарға жетіп, бұрынғыға
қарағанда 3,5 есеге өсті. Дәнді дақылдар себетін алқаптың орташа
көлемі 1958 жылы- 2735,2 мың гектар болды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында облыстың ауылшаруашылығы
өндірісінде тек егіншілік емес, сол сияқты мал шаруашылығында да
айтарлықтай құлдырау байқалды. Бірақ, соғыс бітісімен- ақ, халық
шаруашылығын қалпына келтіру басталды. Тұрғындардың өмір сүруінің
48
экономикалық жағдайларын жақсарту мақсатында ұсақ колхоздарды
ірілендіру жұмыстары басталды. Бұның өзі облыс еңбекшілерінің
барлық сұранымдарын қанағаттандыру үшін қысқа мерзім аралығында
ауыл шаруашылығы өнімдерін арттыру үшін қажет болды.(64, 24 б)
1954 жылы үкіметтің тың және тыңайған жерлерді игеру туралы
қаулысы қабылданды. Осыған орай Павлодар облысында да жаңа
жерлерді игеру үшін 10 мың жас жігіттер мен қыздар келді. Осы жылы
облысқа 2407 трактор, 1924 трактор соқасы, 1466 тұқым сепкіш, 990 жүк
автомашинасы, 2077 комбайн және басқа да көптеген техникалар
бөлінді. Осы кезде облыста 184 колхоз 29 совхоз, 3 МТС бар болатын.
Облыс алдына 1954 жылы жаңадан 750 мың гектар жаңа жерді игеру
міндеті жүктеліп, ол абыроймен орындалды [65,136 б].
Тек, 1954-1955 жылдары жаңадан 32 тың совхоздары
ұйымдастырылды. 1954 жылы Павлодар облысында 1021 мың гектар
тың және тыңайған жерлер игерілсе, 1955 жылы- 1188 мың, 1956 жылы408 мың гектар, осылай 1964 жылға дейін жыл сайын 200- ден 278 мың
гектар шамасында жер игерілді. Жаңа, тың совхоздары мен басқа да
ауылшаруашылығы құрылымдарының орталық усадьбалары асығыс
түрде ұйымдастырылды. 1964 жылдың соңында облыста совхоздардың
саны 116-ға артып, керісінше колхоздардың саны 32- ге дейін кеміді
«1953 жылы 32 совхоз бен 191 колхоз болған). Астық өндірудің жылдық
көрсеткіші 1951-1970 жылдары -951,1971-1980 жылдары-1315,1981-1990
жылдары- 1095, 1991-2000 жылдары -493 мың тоннаны құрады [66,24 б].
Тың көтерудің алғашқы 1954 жылы дәнді дақылдардың
шығымдылығы облыс бойынша гектарынан 14,1 центнерді құрап,
барлығы-1189, 9 мың тонна астық жиналды. Мемлекетке оның 698 мың
тоннасы сатылды. Жыл қорытындысы бойынша 420,5 миллион сом кіріс
алынып, совхоздар мен колхоздарды одан әрі нығайтып, мал
шаруашылығы мен басқа да салаларды дамытуға жағдай жасады.
1954 жылы жаңа жерлерді табысты игергені үшін Павлодар
облысы 1955 жылғы Бүкілодақтық ауылшаруашылығы көрмесіне
қатысуға жолдама алды. Осы көрмеге Павлодар облысынан 4000 адам
қатысты.
Бұл жерде тың және тыңайған жерлерді еш дайындықсыз, асығыс
игерудің өзіндік зардаптары болғандығын да айта кеткеніміз жөн. Атап
айтқанда, әсіресе механикалық құрамы жағынан жеңіл құмдауыт
қыртыстарды дұрыс жыртпаудың әсерінен үлкен аумақ жел эрозиясына
ұшыраған. Осындай жел эрозиясы 4,2 миллион гектар алқапты қамтып,
оның ішінде 1,2 миллион гектар егістікке зиян келтірген.
1963-1965 жылдары Павлодар облысында өте қатты құрғақшылық
болды. Аңызақ жел құрғақшылықты одан сайын үдете түсуіне орай өте
49
үлкен алқаптарда алғаш рет жел эрозиясы орын алды. Әсіресе, күшті
эрозияға облыстың орталық және оңтүстік аудандарындағы
механикалық құрамы жағынан жеңіл жерлер ұшырады. Қорытындылай
келгенде, осының бәрі Ертістің Павлодар өңіріндегі ауыл шаруашылығы
өндірісінің барлық процесіне айтарлықтай залалын тигізді. Сондықтан
1963 жылы- 130,5 миллион сом, 1965 жылы- 133 миллион сом шығынға
ұшырады.
Бұл жағдай эрозияның зардаптарын жою үшін жедел шаралар
қолдануды талап етті. Оған барлық еңбекшілердің күш - жігері
жұмсалуға тиісті болды. Оның ішінде облыс пен республика мамандары
мен ғылыми қызметкерлерінің алдына зор міндеттер қойылды. Яғни,
ғалымдар мен мамандар қысқа мерзім аралығында жер қыртысын сақтау
жүйесін жасап шығаруға тиісті болды. Ол үшін Шортандыда А.И.
Бараев бастаған Бүкілодақтық астық шаруашылығының ғылыми зерттеу
институты құрылды. Ал, біздің облысымызда болса жерқыртысын
эрозиядан сақтайтын тәжірибе станциясы ашылды. Осындай толып
жатқан игі шаралардың нәтижесінде облыста үлкен жер аумағында
тапырақ қыртысының жел эрозиясы тоқтатылды.
1950-1960 жылдары экономиканың аграрлық секторына көптеп
инвестиция тарту шаралары жүргізіліп, селоны техникамен қайта
жабдықтау жұмыстары одан әрі жүргізілді. Астықтан неғұрлым көп өнім
1958 жылы-2782,2 мың тонна, 1979 жылы 2398,6, 1960 жылы 2057,9,
1959 жылы-1958,6, 1956 жылы- 1858,2 тонна жиналды. Бұл тың
көтерудің өрлеу жылдары, яғни жаңа совхоздар мен колхоздарды құру
жылдары болды. Облыста ең аз астық -183,1 мың тонна, 1999 жылы
жиналды. Ол 1990 жылмен салыстырғанда 4,8 есе кем болатын [67,28 б].
Павлодар облысы Республикада жиналатын астықтың бір
пайызынан (1999 жыл) алты пайызына дейін (1995 жыл) өндіреді. Астық
өндіру әрбір адамның басына шаққанда 2002 жылы 835 килограмнан
келді. Бұл дегеніміз облыстың шеттен астық сатып алмай- ақ, өзін- өзі
нанмен және ұннан пісірілген түрлі өніммен толық қамтамасыз етуге
мүмкіндігі барлығын көрсетеді.
2002
жылы
астық
өндірудегі
ауылшаруашылығы
кәсіпорындарының салыстырмалы арақатынасы 47 пайызды, шаруа
(фермер) қожалықтарында -53 пайызды, күнбағыс -36 және 64 пайызды,
картоп- 1 және 13 пайызды, көкөніс- 3 және 30 пайызды, бау- бақша
өнімі 11 және 66 пайызды құрады. Ал үй шаруашылығының үлесіне
картоптың 86 пайызы, көкөністің 67 пайызы, бау -бақша өнімінің 23
пайызы, астық өнімдерінің 0,1 пайызы келді [68,93 б].
Өткен ғасырдың 60-80 жылдары жерді суландыру мен
жайылымдарды құнарландыру бойынша көп жұмыс жүргізілді. Су
50
шарушалығы құрылысы және жерді тыңайту бағытында айтарлықтай
шаралардың жүзеге
асырылуына байланысты колхоздар мен
совхоздардың және басқа да мемлекеттік шаруашылықтардың суармалы
жерлерінде жалпы өнімнің өсуіне жағдай жасады.
1985
жылы
негізгі
дала
жұмыстары
толықтай
механикаландырылды- жер жырту, тұқым себу, дәнді- дақылдарды
жинау, сондай- ақ, мал шаруашылығында орындалатын негізгі
жұмыстар да 75-90 пайызға механикаландырылды. Дәнді дақылдардан
ең көп өнім, гектарына 14,4 центнерден 1954 жылы жиналды. Көп
жағдайда ауылшаруашылығы өнімдерінің орташа өнімділігі облыс
бойынша алғанда түскен жауын- шашын қалдықтарына байланысты
болды. 2001-2002 жылдары бірқатар құрғақшылық жылдардан соң
астықтың әрбір гектарынан 10,7 және 11,8 центнерден өнім жиналды.
Өткен ғасырдың 90-шы жылдарының басында еліміздің барлық
экономикасындағыдай ауылшаруашылығында да жоспарлы әкімшілік
жұмыстан нарықтық экономикаға өту реформасы басталды. 1991 мен
2001 жылдар аралығында ауыл шаруашылығының бұрыннан
қалыптасқан құрылымдары түбірімен өзгерді деп айтуға болады.
Аграрлық реформаның аясында ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын
қайтадан ұйымдастыру жүргізілді. Соның нәтижесінде шаруашылықтың
жаңа ұйымдық- құқықтық түрлері пайда болды. Қазіргі кезде
ауылшаруашылығы өнімдерін шығарушылар қатарына шаруашылықтың
үш категориясы жатады: ауылшаруашылығы кәсіпорындары (қожалық
бірлестіктер, өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар, әртүрлі
кәсіпорындардың қосалқы шаруашылықтары және т.б), шаруа
қожалықтары және тұрғындардың жеке қосалқы шаруашылықтары.
Ауыл шаруашылығы құрылымдарының жүйелерінде түбегейлі
өзгерістер болғанда реформа жылдарында бұл шаруашылықтардың
әрқайсысы өз даму жолдарынан өтті. Өнім шығару өндірісіне өз
үлестерін қосты. Бүгін ауыл үшін шаруашылықты жүргізудің
санқырлылығы мен барлық түрлерінің теңдігі тән.
Жер ресурстары жөніндегі комиттетің деректері бойынша облыста
2003 жылдың басында 3116 шаруа (фермер) қожалықтары, 141 қожалық
серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар, 11 ауыл шаруашылық
кооперативтері, 35 мемлекеттік кәсіпорындар тіркелген.
Ауыл шаруашылығын жедел реформалау, ауыл тауар
өндірушілерінің экономикалық жағдайларын нашарлатып жіберді. 19912002 жылдар аралығында ауылшаруашылығы дақылдарының егіс көлемі
шаруашылықтардың барлық түрлерінде 3 есеге дейін кеміп кетті. Мал
басының барлық түрлері айтарлықтай қысқарды: ірі қара мал 2,7 есе,
сиыр -2 есе, қой мен ешкі- 6,4 есе, шошқа- 44 пайыз, жылқы- 2,2 есе,
51
құс- 3,9 есе. Сондай- ақ, ауылшаруашылығы өнімдерін өндіруде: ет- 2,8
есеге, сүт- 36 пайызға, жұмыртқа- 2,2 есеге, жүн- 7,5 есеге, астық- 8
пайызға, картоп- 31, ал көкөніс- 24 пайызға қысқарды. Орта есеппен
алғанда жыл сайын ауылшаруашылығында жұмыс істейтіндердің саны
1991 жылғы 89,5 мың адамнан 2002 жылы 15,7 мың адамға түсіп қалды
[69,3 б].
2002 жылы жалпы өнім сол кездегі бағамен санағанда 27,3
миллиард теңгені құрап, 2001 жылмен салыстырғанда 12,7 пайызға
артты, оның ішінде егін өнімі 14,8 (121,9 пайыз), мол шаруашылығының
өнімі 12,5 (102,9 пайыз) миллиард теңге болды. Жалпы республикалық
құрылымда ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлеміне Павлодар
облысының қосатын үлесі 4,9 пайызды құрайды.Ауыл шаруашылығы
өндірісінде алға басу егіншілікпен қатар мал шаруашылылғында да 2000
жылы байқалды. Мал басының барлық түрлері бойынша өлім- жітім
азайып, саналық көрсеткіштер артты. 2001-2002 жылдары соңғы он
жылдық бойынша ауылшаруашылығы дақылдарынан жақсы өнім
алынып, ауылшаруашылығы дақылдарының себу алаңдары ұлғайтылып,
өнім алу көбейтілді. Егіс алқаптарының құрылымында астық дақылдары
мен күнбағыстың үлес салмағы артты.
Кесте 12.
Шаруашылықтың барлық категориялары бойынша 1991
және 2003 жылдарғы егіс алқаптарының құрылымы
(70)
1991 жыл
көкөніс пен бау- бақша
картоп 0,5 пайыз
0,2 пайыз
азықтық 48,7 пайыз
күнбағыс 1,0 пайыз
азықтық 27,1 пайыз
2003 жыл
көкөніс пен бау-бақша
0,6 пайыз
52
астық 49,6 пайыз
картоп
1,2 пайыз
күнбағыс 8,7 пайыз
астық 62,4 пайыз
Сондай-ақ, облыста 2003-2005 жылдарға арналып қабылданған
аграрлық сектордың азық- түлік бағдарламасын жүзеге асыру сәтті
аяқталды.
Оның
басты
мақсаты
облыс
тұрғындарын
ауылшаруашылығы өнімдерінің негізгі түрлерімен өз өндірісі есебінен
қамтамасыз ету болатын . Бағдарлама бойынша агроөнеркәсіп кешенінің
дамуына 3 жыл ішінде 8,1 миллиард теңге игеріліп, оның ішінде 2005
жылы бөлінген қаржының 94,7 пайызы немесе 2,6 миллиард теңге
игерлді. Аграрлық секторда 16651 жұмысшы орны құрылды, оның 6575і тұрақты.(67,128 б)
Облыстың мал шаруашылығының көрсеткіші де жоғарыда сөз
болған егіншілік сияқты талай рет өсіп және кеміп отырды. Ірі қара
малдың неғұрлым толық саны облыста 1989 жылы тіркелген 770,2 мың
бас, қой мен ешкі, 1975 жылы 1678,2 мың бас- шошқа, 1991 жылы 145,8
мың бас, жылқы 1994 жылы -125,2 мың бас, құс 1992 жылы 3945 мың
бас. Облыста мал басының негізгі түрлері 2003 жылдың басында 2001
жылдың осы мерзімі мен салыстырғанда: ірі қара мал 22,3 мың басқа
немесе 8,6 пайызға; сиыр 7,7 мыңға немесе 6,7 пайызға; қой мен ешкі
25,9 мыңға немесе 12,8 пайызға; шошқа 25,7 мыңға немесе 45,6 пайызға;
құс 127,2 мың басқа немесе 14,8 пайызға; жылқы 2,2 мың басқа немесе
4,4 пайызға артқан [71,107 б].
Сондай- ақ, үй шаруашылықтарында ірі қара мал басы 2002
жылмен салыстырғанда 2003 жылы 5,8 пайызға, шошқа 12,9 пайызға,
қой мен ешкі 5,3 пайызға, жылқы 2,6 пайызға, құс 19,2 пайызға артқан.
Тұрғындардың қораларындағы жеке мал басының да өсу тенденциясы
байқалады. Бұған дәлел 2003 жылдың басында тұрғындардың үй
шаруашылықтарында ірі қара малдың 78,4 пайызы, сиырдың 82 пайызы,
шошқаның 61,5 пайызы, қой мен ешкінің 73,8 пайызы, жылқының 70,5
пайызы, құстың 43,6 пайызы ұсталған. Сөйтіп, 1991 мен 2002
жылдардың
аралығында
үй
шаруашылықтарының,
облыстың
ауылшаруашылығы өндірісінде салыстырмалы салмағы: ет 29,4- тен 84,1
пайызға дейін, сүт 44,4- тен 84,8, жұмыртқа 28,8- ден 34,8, жүн 22,6-дан
82,9, картоп 70,3-тен 86, көкөніс 49,9- дан 67,2 пайызға дейін өсті [72,97
б].
53
Сан жағынан ірі қара малдың ең көп саны Павлодар ауданында
шоғырланған 35,2 мың бас (облыстық көрсеткіштің 12,5 пайызы);
шошқа- Ақсу қаласында 20,2 мың бас (24,7 пайыз), қой мен ешкі Баянауыл ауданында 48,4 мың бас (21,2 пайыз), құс -Ақсу қаласында
523,7 мың (53,1 пайыз), жылқы Баянауыл ауданында 10,3 мың бас (20,4
пайыз). Малдың неғұрлым көп саны (шартты басы) Ақсу қаласында 39,8
мың шартты бас, немесе облыстағы барлық мал басының 11,9 пайызы,
Баянауыл ауданында 35,9 мың (10,7 пайыз), Павлодар ауданында 35,6
мың шартты бас шоғырланған [73]. Бұл соңғы жылдары
ауылшаруашылығы
малдарының
барлық
дерлік
сапалық
көрсеткіштерінің жақсарғанның белгісі болып табылады.
Сондай- ақ, ауылдың әлеуметтік- экономикалық қайта түлеуінде
шаруа (фермер) қожалықтарының өзіндік орын алатындығы белгілі,
облыста соңғы 15 жыл ішінде олардың саны 114-тен 3116 бірлікке
көбейген .
Кесте 12. 1998-2003 жылдардағы шаруа қожалықтарының саны (74)
1998
1999
2000
2001
2002
2003
Облыс бойынша
2581
3179
3247
3050
2954
3116
Ақтоғай ауданы
156
200
174
128
100
97
Баянауыл ауданы
128
280
275
252
267
275
Железенка ауданы
85
161
204
245
264
316
Ертіс ауданы
333
398
376
289
295
378
Қашыр ауданы
322
241
239
186
145
172
Лебяжі ауданы
130
243
240
222
226
231
Май ауданы
40
63
87
91
75
60
Павлодар ауданы
708
831
839
842
809
937
Успенка ауданы
73
93
113
106
95
108
Шарбақты ауданы
76
77
87
109
117
118
Павлодар қаласы
3
4
4
4
9
9
Ақсу қаласы
340
360
363
370
361
282
Екібастұз қаласы
187
228
246
206
191
133
Шаруа қожалықтарының өнім үлесі жалпы облыс көлемінде жыл
өткен сайын өсе түсуде. Мысалы, 2002 жылы астық өндіру 53,1
54
пайызды, күнбағыс 64,1, картоп 12,6, көкөніс- 30,7, ет- 8,2, сүт- 7,3, жүн11,9, жұмыртқа- 0,4 пайызды құрады.
Ал енді, ауыл шаруашылығының соңғы жылдардағы даму
жағдайына тоқталар болсақ, онда 2006 жылдың қаңтар -наурызында
тұтас облыс бойынша ауыл шаруашылығы жалпы өнімнің көлемі
ағымдағы бағада 3783,6 миллион теңгені құрады, бұл 2005 жылдың
сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,2 пайызға көп.
Облыста 2006 жылдың 1 сәуіріндегі жағдай бойынша, өткен
жылмен салыстырғанда малдың барлық түрінің саны өсті. Ірі қара мал
саны облыс бойынша орташа алғанда 3,7 пайызға өсіп, 402 мың басқа
жетті. Мал басының өсімі барлық қалалар мен аудандарда байқалды.
Қой мен ешкінің саны 435,6 мыңға жетті немесе 14 пайызға көп, жылқы
саны 63,3 мың немесе 8 пайызға өсті, құс 1028,6 мың немесе 15 пайызға
көп, шошқа саны 118,6 мың немесе 8 пайызға өсті.
Ірі қара мал санының басым бөлігі Павлодар ауданында
шоғырланған 49 мың бас (облыстық көрсеткіштің 12 пайызы); шошқаПавлодар қаласында 25,3 мың бас (21 пайыз), қой мен ешкі Баянауыл
ауданында 84,2 мың бас (19 пайыз), құс -Ақсу қаласында 484,1 мың (47
пайыз), жылқы -Баянауыл ауданында 10,2 мың бас (16 пайыз).
2006 жылдың қантар- наурызында облыста 80,6 мың бұзау немесе
өткен жылдың сәйкес кезеңінің 104 пайызы, 111,3 мың қозы мен лақ
(111 пайыз) және 47,9 мың торай (99 пайыз) алынды
Өткен кезеңде союға арналған мал мен құстың өндірісі (тірі
салмақта) 12,7 мың тоннаны құрады немесе өткен жылдың тиісті
кезеңінің 103 пайызы, сүт 52,9 мың тонна (102 пайыз) жұмыртқа 24,5
миллион дана (132 пайыз). Сонымен қатар үй шаруашылықтарында ет
және сүт өндірісі өсті, ауылшаруашылық кәсіпорындарында өнімнің
барлық түрлерінің өндірісі өсті, шаруа қожалықтарында жұмыртқа
өндірісі азайды.
Өнім
өндірісінің
жалпы
көлемінде
ауылшаруашылық
кәсіпорындары мен шаруа қожалықтарының үлесі артып келеді, бірақ ет
(75 пайыз) пен сүттің (83 пайызы) басым бөлігі үй шаруашылықтарында
өндіріледі.
2006 жылдың қантар - наурызында облыс бойынша бір сиырдан
алынған орташа сүттің мөлшері 384 литрді құрады, бір тауықтан 36
жұмыртқа алынды.(75)
55
2. АЙМАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ДАМУЫНЫҢ
ӨЗІНДІК
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫ ХАЛҚЫ САНЫНЫҢ ӨСУ
ДИНАМИКАСЫ МЕН ЭТНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК
ҚҰРАМЫ
Қазіргі Павлодар облысының территориясынан ежелгі адам
тұрақтарының ізі, яғни орнының табылуының өзі бұл территорияның
ертеден қонысталғандығын байқауға болады. Облыс территориясын
негізінен жергілікті тұрғындар- қазақтар мекендейді. ХVІІІ ғасырдан
бастап орыстардың Ертіс өзені жағалауларының далалық бөлігіне басып
енуіне байланысты жергілікті емес тұрғындардың саны күрт өсті.
Тұрғындар санының тез көбеюіне сондай- ақ, Ресейдің орталық
губерниялары мен Поволжье, Украинадан жері жоқ шаруалардың қоныс
аударуы да әсер етті. Сонымен Павлодар уезі тұрғындарының саны 1883
жылы 113567 адамды, 1901 жылы 162495 адамды құрады. Бұл дегеніңіз
Павлодар уезі тұрғындарының саны осы 8 жылдың ішінде
келімсектердің есебінен 1,4 есеге артты деген сөз. Тұрғын қазақтардың
саны 1883 жылы Павлодар уезі тұрғындарының 106646 адамын немесе
93,9 пайызын, 1901 жылы 146637 адамын немесе 90,2 пайызын құрады.
1896-1914 жылдары Оралдың ар жағынан Солтүстік Қазақстанның
56
жеріне қоныс аударған орыс шаруаларының жалпы саны 1118700 адам
немесе 27,2 пайыз болды. Алайда, ХХ ғасырдың басында тұрғындар
санының осындай жылдамдықпен өсуі 1-ші дүние жүзілік соғыстың,
төңкерістер мен азамат соғысының басталып кетуіне байланысты
бәсеңсіп қалды [76,1-14 б].
1917 жылғы саяси және тарихи оқиғалардан соң тұрғындар саны
бір жағынан қазақтардың отырықшылыққа көшуіне байланысты, екінші
жағынан орыс қоныс аударушыларының жаңа лектерінің келуіне
байланысты көбейді. Соның нәтижесінде 1926-1927 жылдары уезд
тұрғындарының саны 294361 адамға жетсе, ал 1929 жылы Павлодар
округінде 354830 адам, оның ішінде 332830 адам ауылдық жерлерде
тұрды. Олардың жартысынан астамы (59,1 пайызы) қазақтар болды.
Біздер бұл тақырыпшада Павлодар облысы халқы санының өсу
динамикасы мен этникалық және әлеуметтік құрамының Қазақстанның
басқа аймақтарына қарағандағы өзіндік ерекшеліктерін нақты деректер
арқылы ашып көрсетуге тырыстық. Өйткені мұнда да сонау 18 ғасырдан
бастап күні бүгінге дейі 100-ден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері
жергілікті тұрғындармен қатар өсіп, өніп өмір сүріп жатыр. Әсіресе
орыс ұлтының қарасы қалың. Оның басты себебі 18 ғасырдан бастап
орыстардың Ертіс өзені жағалауларының далалық бөлігіне басып енуіне
байланысты жергілікті емес тұрғындардың саны күрт өсті. Тұрғындар
санының тез көбеюіне сондай-ақ Ресейдің орталық губерниялары мен
мен Поволжье, Украинадан жері жоқ шаруалардың қоныс аударуы да
әсер етті. Соның нәтижесінде жергілікті тұрғындар саны 1901 жылғы
93,9 пайыздан 1929 жылы 59,1 пайызға төмендеп кетті.(50,22 б)
1930 жылдардағы Голощекин геноциді тұсында тұрғындардың 50
пайызға жуығы мерт болды. Олардың бір бөлігі облыстан тыс жерлерге
кетті. Соғыс қарсаңындағы жылдары Ертіс өңіріне немістер мен
поляктардың жер аударуларына қарамастан тұрғындардың саны 1939
жылғы санақ тұсында 29,1 пайызға азайып, 1929 жылмен салыстырғанда
251257 адамды құрады. Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945
жылдар) табиғи өсім азайды. Оның үстіне әскерге шақырушылардың
есебінен облыс тұрғындарының саны қысқарды. Соғыстың алғашқы
жылдарында бұған қарама-қарсы көріністер де, яғни елдің батыс ауданы
тұрғындарын және солтүстік Кавказ, Қырым, Поволжье халықтарын да
депортациялау нәтижесінде үлкен механикалық өсу байқалды.
Соғыстан кейінгі кездерде депортацияланған халықтың өз
отандарына қайтуларына байланысты тұрғындардың кему процесі
жүрді. Облыс тұрғындарының туу мен табиғи өсу процесі өте төмен
болды. Он жылдың ішінде (1941-1950) тұрғындар саны онша көбеймеді.
Одан кейінгі он жылда (1951-1960) тұрғындар саны жоғары табиғи өсім
57
есебінен және елдің басқа аудандарынан тың көтеру мен жаңа өнеркәсіп
құрылыстарына келушілердің есебінен жылдам көбейді. Содан 1992
жылға дейін облыс халқы табиғи және механикалық өсу есебінен
көбейіп, халық саны 956,0 мың адамы құрады. 1993 жылдың басынан
халық санының азаю тенденциясы байқалады. Оның бір себебі
халықтың өмір сүру деңгейінің төмендігінде болды. Әлеуметтікэкономикалық дағдарыс халықтың басқа елдерге қоныс аударуына алып
келді. 2001 жылдың басында Павлодар облысында 776,8 мың адам
тұрды. 1992-2001 жылдары облыс халқы 189,2 мың адамға немесе 18,7
пайызға азайды.
Қазақстанның еуропалық этникалық топтары өкілдерінің тарихи
отандарына қайтуларына байланысты халықтың этникалық құрамына
біраз өзгерістер енді. 1990-1992 жылдары халық санының азаюына
республикадан тыс жерлерге қоныс аударушылар, әсіресе қалалық
жерлерден әсер етті. Бірақ соңғы жылдары бұл үрдістің, яғни
миграцияның баяулағаны байқалады, өйткені 2001 жылы миграциялық
сальдо 14,6 мың адамды құрады. Бұл 1997 жылға қарағанда 28,8 пайызға
аз және 2000 жылмен салыстырғанда 18,4 пайызға кем. 1997 жыл мен
2000 жыл аралығында облыстан 120,7 мың адам (халықаралық және
облысаралық миграция) қоныс аударды. Олардың 57,9 пайызы ТМД
елдеріне кетті. Осы жылдары облысқа 30,3 мың адам келді. Оның 39,3
пайызы ТМД елдерінен.(60,139 б)
Жоғарыда
айтқанымыздай,
Павлодар
облысының
территориясында 100-ден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері өмір
сүреді. Алайда жергілікті халық қазақтар болып табылады. Қазақтардың
үлес салмағы 1939 жылы 40,3 пайыз болса, 1959 жылы 25,6 пайыз, 1989
жылы 26,7 пайызды құрады. Ал халықтың жалпы санына байланысты
орыстардың көрсеткіші 1939 жылы 34,4 пайыз, 1979 жылы 45,9 пайыз
болса, осыған сәйкес украиндықтар 1939 жылы – 18, 1989 жылы – 10,3
пайызды, немістер 1939 жылы – 2,6, 1983 жылы – 10 пайызды құрады.
1930 жылдардағы Голощекин геноциді тұсында тұрғындардың 50
пайызға жуыға мерт болды. Олардың бір бөлігі облыстан тыс жерлерге
кетті. Соғыс қарсаңындағы жылдары Ертіс өңіріне немістер мен
поляктардың жер аударуларына қарамастан тұрғындардың саны 1939
жылғы сонақ тұсында 29,1 пайызға азайып, 1929 жылмен салыстырғанда
251257 адамды құрады.
Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945) табиғи өсім азайды.
Оның
үстіне
әскерге
шақырылушылардың
есебінен
облыс
тұрғындарының саны қысқарды. Соғыстың алғашқы жылдарында бұған
қарама- қарсы көріністер де, яғни елдің батыс ауданы тұрғындарын және
солтүстік Кавказ, Қырым Поволжья халықтарын да депортациялау
58
нәтижесінде үлкен механикалық өсу байқалды. 1941 жылдың соңында
15 мың адам орналастырылды. Ал Павлодар облысынан майданға 46
мың адам шақырылып, оның 21817-сі қаза тапқан немесе хабарсыз
кеткен.
Соғыстан кейінгі кезеңде депортацияланған халықтың өз
отандарына қайтуларына байланысты тұрғындардың кему процесі
жүреді. Облыс тұрғындарының туу мен табиғи өсу дәрежесі өте төмен
болды. Он жылдық ішінде (1941-1950) тұрғындар саны онша көбеймеді.
Одан кейінгі он жылда (1951-1960) тұрғындар саны жоғары табиғи өсім
есебінен және елдің басқа аудандарынан тың көтеру мен жаңа өнеркәсіп
құрылыстарға келушілердің есебінен жылдам көбейді.
Кесте 13.Павлодар уезi, Павлодар округы және Павлодар облысы
халқының әр жылдардағы салыстармалы саны
(77)
жылдар
Барлық
Соның iшiнде
халық (мың
адам)
Халықтардың iшiндегi
(пайыздық) есебi
қалалық
(мың адам)
ауылдық
(мың адам)
қалалық
ауылдық
1983
113,567
есеп жоқ
есеп жоқ
есеп жоқ
есеп жоқ
1901
162,495
есеп жоқ
есеп жоқ
есеп жоқ
есеп жоқ
1926
294,361
есеп жоқ
есеп жоқ
есеп жоқ
есеп жоқ
1929
354,88
22
332,93
6,2
93,8
1939
251,257
33,809
217.448
13,46
86,54
1940
224,5
37,1
187.4
16,5
89,5
1950
309,6
56,2
253.4
18,2
81,8
1959
455,013
131,547
323.466
28,9
71,1
1960
491,2
137
354.2
27,9
72,1
1970
697,947
339,224
358.224
48,67
51,33
1979
807,224
457,15
350074
56,63
43,37
1980
815,9
469,3
346.6
57,5
42,5
1990
951,2
616
335.2
64,8
35,2
59
1991
955,9
625,3
331.6
63,3
34,7
1992
956
619,7
336.3
64,8
35,2
1993
951,7
608,2
344.5
63,8
36,2
1994
941,9
569,2
372.6
60,4
39,6
1995
912
555,7
356.6
60,9
39,1
1996
885,3
546,5
338.8
61,7
38,3
1997
865,8
540,4
325.4
62,4
37,6
1998
937,8
526,5
311.3
62,8
37,2
1999
807,4
511,9
295.5
63.4
36,6
2000
792,4
502,7
289.7
63.4
36,6
2001
776,8
494,5
282,3
63,7
36,3
1959 жылы облыс тұрғындарының саны 455013 адамға жетіп,
оның 71 пайызы ауылдық жерлерде тұрды. Облыстың экономикалық
дамуының нәтижесінде оның тұрғындарының құрамы арасында
айтарлықтай өзгерістер болды. Ең бастысы 1950-1980 жылдары жалпы
саны 3,3 есеге артты. Сондықтан көрсеткіштің бұл түрі бойынша
республикадағы 19 облыс арасынан Павлодар облысы 13- шіден 8-ші
орынға көтерілді. 1980 жылы халықтың 5- пайызын қала тұрғындары
құрады. Тың совхоздар мен құрылыстарға және жаңа кәсіпорындарға
басқа одақтас республикалардан көптеген, басқа ұлт жұмысшыларының
келуіне байланысты жергілікті халықтың саны азайып, 1959 жылы 25,6
пайызды- ақ құрады. Бірақ, бұл көрсеткіш одан кейінгі жылдары
біршама жақсарды. Мамандар саны да көбейіп 5 есеге дейін өсті. Тіпті,
1965-1985 жылдары олардың саны тағы да 4 есеге артты. Оны мына
төмендегі кестеден айқын байқауға болады:
Кест 14. 1965-1985 жж мамандар саны өсуі
Жылдар
Жалпы саны (мың адам)
60
(78)
Облыстар
орны
арасындағы
1965
24,2
8
1970
38,6
7
1975
56,3
6
1980
76,2
6
1985
100,1
4-5
1987
108,9
4
Жоғарыда 1959 жылы облыс тұрғындарының саны 455013 адамға
жетіп, оның 71 пайызы ауылдық жерлерде тұрды дедік. Бірақ, арада 20
жыл өткен соң, яғни 1979 жылы ауыл мен қаланың арақатынасы
соңғылардың пайдасына шешіліп, 43,4 және 56,6 пайызды құрады. Қала
халқының 83 пайыздан астамы облыстың- Павлодар, Екібастұз, Ақсу
сияқты ірі қалаларында тұрды.
1992 жылға дейін облыс халқы табиғи және механикалық өсу
есебінен көбейіп, халық саны 956,0 мың адамды құрады. 1993 жылдың
басынан халық санының азаю тенденциясы байқалады. Оның бір себебі
халықтың өмір сұру денгейінің төмендігінде болды. Әлеуметтікэкономикалық дағдарыс халықтың басқа елдерге қоныс аударуына алып
келді. 2001 жылдың басында Павлодар облысында 776,8 мың адам
тұрды. 1992-2001 жылдары облыс халқы 179,2 мың адамға немесе 18,7
пайызға азайды.(66, 35 б)
Жалпы алғанда халықтың сандық және сапалық сипаты қоғамды
қайта құру үрдістерінде маңызды рөлге ие. 1999 жылғы халық
санағының көрсеткіштері бойынша Павлодар облысында тұратын 808,4
мың адамды тіркеген. Оның ішінде 512,1 мың адам қалалық, 296,3 мың
адам ауылдық жерлерде тұрады. Халықтың жалпы саны екі санақ
аралығында (1989 жылдан 1999 жылға дейін) 133,9 мың адамға немесе
14,2 пайызға азайған. 10 жыл ішінде қала халқы 93,1 мың адамға немесе
15,4 пайызға кеміген. Жалпы облыс бойынша қала халқының үлесі 1989
жылмен салыстырғанда 64 пайыздан 63,4 пайызға дейін төмендеген.
Сондай- ақ, екі санақ арасында (1989-1999 жылдар) Павлодар
облысының территориясында тұратын жекелеген ұлттар халқының
санына айтарлықтай өзгерістер енген. Санақ қазақтардың 43,3 мың
адамға өскенін байқатты (негізінен табиғи өсім есебінен). Бұның өзі
олардың өз үлесін 28,5 пайыздан 38,7 пайызға арттыруға мүмкіндік
берді (1999 жылғы халық санағының есебі бойынша 1999 жылдың
басындағы көрсеткіш).
Санақ нәтижесінде жергілікті ұлт тұрғындардың көп бөлігіБаянауыл, Ертіс, Ақтоғай, Лебяжі және Май аудандары мен Павлодар,
61
Екібастұз қала арында тұратындары белгілі болды. Бұл бес аудан мен екі
қаланы 236 мың (немесе 75,6 пайыз) қазақ мекендейді екен.(67б24 б)
Осымен қатар халық арасындағы жоғары эмиграция мен табиғи
өсімінің шектелуіне байланысты орыстардың (45,4 пайыздан 41,9
пайызға), украиндықтардың (9,2 пайыздан 7,7 пайызға), немістердің
(10,1 пайыздан 5,4 пайызға), сондай- ақ, басқа ұлт өкілдерінің (3,4
пайыздан 3,1 пайызға) өзіндік үлесі қысқарды.
Кесте 14.1999 жылғы республикалық санақтан соң жекелеген ұлт
тұрғындарының
арасындағы
өзгерістер
(79)
Сан халық адам
Өсу
Салыстырмалы салмағы
шапшаңды
ғы, пайыз
1999
жылдың 1 қантарға
25
ақпаны 2000
2001
(халық
санағы
ның
мәлiмет
бойынша
Барлық
халық
2000
жыл
1999
жылме
н
салыст
ырғанд
а
2001
жыл
1999
жылм
ен
салыс
тыр
ғанда
1999
жылдың 1 қаңтарға
25
ақпанына 2000 2001
(халық
санағы
ның
мәлiметi
бойынша
806983
792404 776846 98,2
98
100
100
100
оның
iшiнде:
қазақ
311862
313956 315698 100,7
100,5 38,7
39,6
40,6
Орыс
337924
329028 319302 97,4
97
41,9
41,5
41,1
Украйын
62585
60536
58342
96,7
96,4
7,7
7,6
7,5
Белорус
8781
8387
8017
95,5
95,6
1,1
1,1
1
Татар
17064
16679
16329
97,7
97,9
2,1
2,1
2,1
Немiс
43835
39324
35452
89,7
90,1
5,4
5
4,6
Басқалар
24932
24494
23706
98,2
96,8
3,1
3,1
3,1
Қазақстанның европалық этникалық топтары өкілдерінің тарихи
отандарына қайтуларына байланысты халықтың этникалық құрамына
біраз өзгерістер енді. 1990-1998 жылдары халық санының азаюына
62
республикадан тыс жерлерге қоныс аударушылар, әсіресе қалалық
жерлерден әсер етті. Бірақ, соңғы жылдары бұл үрдістің, яғни
миграцияның баяулағаны байқалады. Өйткені, 2001 жылы миграциялық
сальдо 14,6 мың адамды құрады. Бұл 1997 жылға қарағанда 28,8 пайызға
аз және 2000 жылмен салыстырғанда 18,4 пайызға кем. 1997 жыл мен
2000 жыл аралығында облыстан 120, 7 мың адам (халықаралық және
облысаралық миграция) қоныс аударды. Олардың 57,9 пайызы ТМД
елдеріне кетті. Осы жылдары облысқа 30,3 мың адам келді. Оның 39,3
пайызы ТМД елдерінен.
Соңғы 5 жылда көші-қон аударушылардың саны азайды. Әсіресе,
республикадан тыс жерлерге. Эмигранттардың саны 1997 жылымен
салыстырғанда 1,5 есе, 2000- шы жылмен салыстырғанда 11,1 пайызға
азайды.
Халықтың көбеюі оның табиғи өсуімен және миграциямен
анықталады. 2002 жылы облыс халқының табиғи жолмен өсуі 389
адамды құрады. Бұл 1991 жылдың көрсеткішінен 25 есе төмен. Табиғи
жолмен көбею көрсеткішінің төмендеуінің ең басты себебі туудың
азаюынан болып отыр. 1991 жылдан 2000 жылдар аралығында облыста
туылғандардың саны 2 есеге дейін кеміп кеткен. Яғни, 17 мыңнан 8,7
мыңға дейін немесе халықтың әрбір 1000 адамына шоққандағы
туылғандар 17,7-ден 11,1 пайызға дейін азайған.
2000 жылы туу деңгейі 1999 жылмен салыстырғанда 1,8 пайызға
артып, орта есеппен 1000 адамға 11,1 туылғандардан келді. Ауылдық
жерде де соңғы 10 жылда туу тенденциясы төмендеп жоғарыда
келтірілген қалалықтардың көрсеткіштерімен теңесті (2000 жылғы 1000
адамға шаққандағы туылғандардың 11,1 көрсеткіші.(70,24б)
2000 жылы туудың ең жоғары деңгейі Баянаулы ауданында (14,2
пайыз) және Ақтоғай ауданында (13,3 пайыз) байқалды. Керісінше, 1999
жылмен салыстырғанда туудың неғұрлым төменгі шамасы Успенка (13,2
пайызға) және Лебяжі (12,6 пайыз) аудандарына тән болды.
Кесте 15.
Халықтың көбеюінің жалпы көрсеткіші
(80)
1940
Барлық
туылғандар
дың саны
1950
1960
1970
2000
2001
2002
11395 11718 20971 16732 19197 18153 8732
8661
9113
10538 10823 5554
5556
5921
8659
3105
3192
Оның ішінде: 1859
қала халқы
2599
5116
ауыл халқы
9119
15855 8973
9536
7759
63
1980
1990
7390
3178
Өлгендер саны 5424
барлығы
3929
3170
3641
5923
6907
8343
8383
8219
Оның ішінде:
қала халқы
1076
967
984
1860
3460
4507
5538
5663
5586
ауыл халқы
4349
2962
2186
1781
2463
2400
2805
2720
2633
оның ішінде: 1906
1жасқа дейін
өлгендер
барлығы
1091
737
307
612
491
231
225
190
оның ішінде: 352
қала халқы
293
225
169
300
325
153
147
126
ауыл халқы
798
512
138
312
166
78
78
64
7789
17801 13091 13274 11246 389
278
894
оның ішінде: 784
қала халқы
1632
4132
5899
7078
6316
16
107
335
ауыл халқы
5187
6157
13669 7182
6196
4930
373
385
559
Неке
саны 1614
барлығы:
3463
7598
7413
9557
9197
4821
4749
4948
оның ішінде: 282
қала халқы
933
2420
4354
5919
6165
3069
3203
3224
ауыл халқы
1132
2530
5178
3059
3638
3032
1752
1546
1724
Ажырасу
барлығы
345
26
168
1119
2612
2985
2014
2285
2222
оның ішінде: 55
қала халқы
16
111
1040
2347
2662
1706
1858
1845
ауыл халқы
10
57
79
265
323
308
432
377
Табиғи
барлығы
1154
өсім 5971
290
2000 жылы облыс бойынша өлім- жітім 1000 тұрғынға шаққанда
10,6- дан келді. Ал қалалық жерлерде бұл көрсеткіш 11,1 пайызға
жоғары. Нақты дерек бойынша өлгендер саны 1995 жылғы 10 мың
адаммен салыстырғанда 8,3 мың адамды құрады. Өлімнің жоғары
деңгейі Павлодар қаласында 11,7 пайыз, Ақсу қаласында 12,1 пайыз,
Железенка (11,1 пайыз) және Қашыр (10,96 пайыз) аудандарында
байқалады.
64
Облыс бойынша табиғи өсім 1991 жылғы 10,2 пайызбен
салыстырғанда 1000 тұрғынға 0,5- тен ғана келіп, алаңдату шылық
туғызуда. Табиғи өсім тек Баянауыл (5,7 пайыз), Ақтоғай (4,4 пайыз)
аудандарында жоғары болып тұр. Павлодар, Ақсу қалалары мен Ақсу
және Железинка аудандарында табиғи өсімнің көрсеткіші төмен.
Халықтың жыныстық және жас шамасының мөлшері еркек пен
айелдердің арақатынас бірліктері арқылы анықталады. 2002 жылдың
көрсеткіші бойынша еркектер 369,9 мың болса, әйелдер 406,9 мың адам
болған. Халықтың жалпы санынан алатын еркектер үлесі 1992 жылғы
48,2 пайыздан 2001 жылы 47,6 пайызға дейін кеміп кетсе, керісінше
әйелдердің саны 1992 өскен. Жыл сайын жаңа туған балалардың саны
жаңа туған қыздардың санынан басым болып келеді. Теп-теңдік
шамамен 25 жылдан соң қалпына келіп, одан соң бұл әйелдердің
пайдасына шешіліп, жастары ұлғайған соң айқын сезіле бастайды. 65
жас шамасында әйелдер еркектерге қарағанда екі еседей көп болады
[70,34б].
Кесте 16. Жынысқа байланысты туған және өлген адам саны
Жылдар
Тағандар саны
(81)
өлгендер саны
Қос
жыныс
еркектер
әйелдер
қос
жыныс
еркектер
әйелдер
1999
10706
5436
5270
3864
2059
1805
1940
11395
5802
5593
5424
2764
2660
1950
11718
6088
5630
3929
2010
1919
1960
20971
10873
10158
3170
1778
1392
1970
16732
8583
8149
3641
2162
1479
1980
18830
9511
9319
5792
3297
2495
1990
18069
9169
8900
6900
3696
3204
2000
8732
4383
4349
8343
4756
3587
2001
8661
4487
4174
8989
4773
3610
2002
9113
4603
4510
8279
4657
3562
1998 пен 2000 жылдар аралығында балалар мен жас өспірімдердің
үлесі жалпы халықтың санына шаққанда 27,6 пайыздан 26,1 пайызға
азайып кетті. Керісінше, зейнеткер жасындағы адамдардың үлесі 11,8
ден 12,5 пайызға өсті. Еңбекке жарамды адамдардың үлесі 61,4 пайызды
65
құрайды. Бұлардың еркектерінің орташа жас мөлшері 30,3 жас, ал
әйелдерінікі 33,8 жас.
Павлодар облысының территориясында 100- ден астам ұлттар мен
ұлыстардың өкілдері өмір сүреді. Алайда, жергілікті халық қазақтар
болып табылады. Қазақтардың үлес салмағы 1939 жылы 40,3 пайыз
болса, 1959 жылы 25,6 пайыз, 1979 жылы 26,7 пайызды құрады. Ал
халықтың жалпы санына байланысты орыстардың көрсеткіші 1939
жылы 34,4 пайыз, 1979 жылы 45,9 пайыз болса, осыған сәйкес
украиндықтар 1939 жылы 18, 1979 жылы 10,3 пайызды, немістер 1939
жылы -2,6, 1979 жылы -10 пайызды құрады [82,21 б].
Халықтың ұлттық құрамы жағынан облыс жерінде орналасуы
әртүрлі. Қазақтар облыс территориясының барлық жерінде тұрады.
Бірақ көпшілігі оңтүстігі мал шаруашылығымен айналысатын Май,
Лебяжі, Баянауыл аудандарында шоғырланғандықтан қазақтардың 47,4
тен 74,6 пайызын құрайды. Ал орыстар мен украиндықтар жер
шаруашылығы дамыған Ертіс, Железинка, Қашыр, Павлодар, Шарбақты
аудандарында шоғырланған. Немістер мен поляктар облыстың шығыс
аймағындағы селолық және қалалық жерлерде тұрады. Татарлар,
корейлер және т.б ұлттардың өкілдері ауылдық және қалалық
мекендерде тұрады. Ұлтаралық қатынастар ретінде орыс тілі
қолданылады. Мемлекеттік тіл- қазақ тілі.
Халықтар облыс территориясы бойынша біркелкі орналаспаған.
Бұл табиғат жағдайының айырмашылығымен, орналасу ерекшелігімен
және оның кейбір бөліктерін шаруашылыққа игерумен байланысты.
Халықтың орташа тығыздығы 1 шақырым2 жерге 6,2 адамнан келеді.
Ертістің алқабы мен Павлодар қаласының шет жақтарында 1 шаршы
шақырым жерге 10-нан 17 адамға дейін келсе, ал облыстың оңтүстік
батысында бұл көрсеткіш 1 шарша шақырым жерге 0,6-0,8 адамға
төмендейді.
1980 жылға дейін облыста ауыл халқының саны басым болды. Ал
2000 жылы керісінше, Павлодар облысының қалаларында тұратын
халықтың саны 63,7 пайызды құрады. Ауылдық елді мекендер өзінің
көлемі жағынан онша көлемді емес. Төңкеріске дейінгі ең алғашқы
отырықшы елді мекендер, Ертіс өзенін жағалай орналасқан казактардың
станциялары мен поселкелері еді. Олар адамдардың көптілігімен және
ағаштан, кірпіштен салынған сыртқы бейнелерінің әсемдігімен
ерекшеленді.(66, 45 б)
Осылай патшалы Ресейдің отарлау саясатының нәтижесінде қазақ
жерлерінде ХІХ ғасырдың соңғы мен ХХ ғасырдың басында пайда
болған қара шекпенді қоныс аударушылардың поселкелері қазақтарды
құнарлы жерлерден ығыстыра бастаған. Ал, кеңес өкіметі кезінде
66
Қазақстанның барлық аймақтарындағыдай Павлодар облысында да жаңа
колхоз поселкелері, совхоздың қарамағындағы поселкелер (бөлімше мен
фермалар), машина- трактор станциялары, теміржол станцияларының
құрылыстары салынды. Бұлар бұрынғы объектілерге қарағанда
өндірістік қолдану маңыздылығы мен тұрмыстық қолайлығы жағынан
әлдеқайда озық үлгіде болатын.
Облыста ірі теміржол құрылысының салынуына және өнеркәсіптің
дамуына байланысты жаңа жұмысшы поселкелері өсіп шықты. Осыған
орай қала халқының саны едәуір ұлғайып, 1980 жылдан бастап алдыңға
қатарға шықты. Павлодар облысының құрамында қазіргі кезде үш қалаПавлодар, Екібастұз, Ақсу; 166 округ, 8 поселке, 516 ауыл бар.(66,127 б)
Халық санының өсуіне немесе азаюына олардың арасында түрлі
жағдайларға байланысты болып жататын миграция қатты әсер етеді.
Яғни, адамдардың тұратын жерін ауыстыруына байланысты аймақ
шекарасынан әрі өтуі. Мысалы, 1991 жылы Павлодар облысына 23689
адам көшіп келсе, 2000 жылы олардың саны 4955 адамды құрап, 4,7 есе
төмендеп кеткен. Күні кешеге дейін жылма- жыл (өтпелі нарық
кезеңінде) облыстан көп азаматтар кеткен. Егерде, 1991 жыл көрсеткіші
бойынша облыстан кеткендер мен келгендердің мөлшері нормаға сәйкес
болса, 1992 жылдан бастап керісінше үрдіс алған. Сөйтіп, 2000 жылы
олардың саны 15943 -ке жетті.
Павлодар облысына қоныс аударған мигранттардың 60 пайыздан
астамы республикамыздың басқа аудандарынан келгендер. 2000 жылы
ТМД елдерінен келгендердің саны 1853 адам немесе облысқа барлық
қоныс аударғандардың 37 пайызын құрады. Ал, керісінше Павлодар
облысынан дүние жүзінің басқа елдеріне 26,2 пайыз, республиканың
басқа аудандарына 3,4 пайыз бұрынғы жерлестеріміз қоныс
аударды.(72,54 б)
Еңбек ресурстары (халықтың экономикалық белсенді және
белсенді емес бөлігінің қосындысы)- еңбекке жарамды адамдар (16
жастан пенсия жасына дейінгілер), жұмыс істемейтін 1 және 2 топтағы
мүгедектер мен зейнеткерлерді есептемегенде.
2000 жылы облыстың еңбек ресурстары 476,2 мың адамды
құраған. Экономикалық белсенді халықтың үлесі 87 пайыз. Сөйтіп, 2000
жылы экономикаға 357,3 мың адам тартылып, жұмысыздардың саны 57
мың адамға немесе 13,8 пайызға жеткен. Бұл көрсеткіш қала бойынша
280,8 мың одан болып облыс көрсеткішінің 67,8 пайызын құраған.
Ауылдық жерлердегі жұмыссыздық 135,5 мың адам немесе 32,2 пайыз.
Экономикалық жұмыстың түрлері бойынша жалдамалы
жұмысшылардың
саны:
өнеркәсіпте
40,86
пайыз;
ауыл
шаруашылығында – 3,36 пайыз; құрылыста 2,77 пайыз; көлік пен
67
байланыста 10,5 пайыз; білімде 18,34 пайыз; денсаулық пен әлеуметтік
қызметте 8,93 пайыз; жұмыстың басқа түрлерінде -14,4 пайыз; барлығы
146,610 адам (шаруа қожалықтарының есебінсіз).
Бұл негізінен 2000 жылдың көрсеткіші болса, ол жаңа деректер
бойынша 2006 жылдың қаңтар- ақпан айларында облыстың ірі жұмыс
орта кәсіпорындарында жалдамалы жұмыс істейтіндер саны 153 мың
адамды құрап, оның 97,5 пайызы ақылы жұмыспен қамтылған.
Сондай - ақ, 2006 жылдың наурыз айында өкілетті органдарға
жұмыспен қамту мәселелері бойынша (Павлодар облысының жұмыспен
қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар департаментінің
мәліметтері бойынша) 1893 адам өтініш берген. Бұл дегеніміз осы
жылдың өткен айымен салыстырғанда 999 адамге кем. Оның ішінде
ауыл тұрғындары 933 адам, немесе 554 адамға аз.
2005 жылдың наурыз айында 729 адам жұмысқа орналасқан. Бұл
өтініш бергендердің 38,5 пайызы. Бұл жұмысқа орналасқандардың 326сы ауыл адамдары. Осы орайда өткен жылдың наурыз айының соңында
жұмыспен қамту мәселелері бойынша өкілетті органдарға өтініш берген
ұйымдардың жұмыскерлерге деген сұранысы 1715 адамды құраған. Бұл
2006 жылдың ақпан айымен салыстырғанда 224 адамға көп. Яғни, бір
бос орынға 6 жұмыссыз адамнан келеді деген сөз.(70,29 б)
2006 жылдың наурыз айының соңында жұмысқа орналасу мәселесі
бойынша өкілетті органдарда тіркелген жұмыссыздардың саны 10843
адамға жеткен, бұл 2006 жылдың ақпанымен салыстырғанда 128 адамға
көп көрсеткіш. Сөйтіп, осы уақыт аралығында экономикалық тұрғыдан
белсенді халықтың санында тіркелген жұмыссыздардың үлесі 2,7 пайыз
шегінде қалыптасып отыр.
2006 жылдың ақпанында облыстың ірі және орта кәсіпорындар
шеңбері бойынша бір жұмыскердің орташа атаулы жалақысы 34111
теңгені құраған. Сөйтіп, 2005 жылдың ақпан айымен салыстырғанда
оның өсімі 21,4 пайызды құрап, нақты жалақы көлемі 13,6 пайызға
артқан, Бұл орайда оның деңгейі ең төмен күнкөріс деңгейі шамасынан
4,5 есеге артқан (7559 теңге). Сондай- ақ, бекітілген ең төменгі жалақы
мөлшері де (9200 теңге) 3,7 есеге көбейген. Осылай аумақтық бөлікте ең
көп жалақы Ақсу (37673 теңге) және Павлодар қалаларында «35636
теңге) тұрақталған [83,87 б].
Қорытындылай келгенде, Павлодар облысы халқының саны 2006
жылдың 1 наурызындағы көрсеткіш бойынша 743,2 мың адам болған.
2006 жылдың қаңтар- ақпан айларында туған балалар саны 2005
жылдық сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,5 пайызға азайып, ол қайтыс
болған адамдар саны былтыр 1,6 мың болса, биылғы жылы 9 пайызға
азайып, 1,5 адамды құраған. Осының нәтижесінде облыс бойынша
68
халықтың табиғи өсімі 131 адамға жеткен (қалаларда 114 адам,
ауылдарда 17 адам).
Облыстағы қалыптасқан некелік- отбасылық жағдай некенің 3,3
пайызға өсуімен және ажырасу санының 3,5 пайызға азаюымен
сипатталады. 2006 жылдың қантар- ақпан айларында барлығы 656 неке
қию және 327 ажырасу фактысы тіркелді.
2006 жылдың қаңтар -ақпан айларында облыстан республикадан
тыс аймақтарға 269 адам қоныс аударса оның 210-ы ТМД елдеріне 59-ы
ТМД -дан тыс елдерге (2005 жылдық қантар- ақпан айларында 613 адам
қоныс аударған, оның ішінде ТМД елдеріне 300 ТМД- дан тыс елдерге
313 адам) көшкен.
2006 жылдың қаңтар- ақпан айларында ТМД елдерінен
келгендердің саны 1,8 есеге артып, 475 адамды құраған. ТМД- дан тыс
елдерден қоныс аударғандар саны 4,1 есеге артып, 303 адамға жеткен
[84, 14 б].
Біздер бұл тақырыпшада Павлодар облысы халқы санының өсу
динамикасы мен этникалық және әлеуметтік құрамының Қазақстанның
басқа аймақтарына қарағандағы өзіндік ерекшеліктерін нақты деректер
арқылы ашып көрсетуге тырыстық. Өйткені мұнда да сонау 18 ғасырдан
бастап күні бүгінге дейі 100-ден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері
жергілікті тұрғындармен қатар өсіп, өніп өмір сүріп жатыр. Әсіресе
орыс ұлтының қарасы қалың. Оның басты себебі 18 ғасырдан бастап
орыстардың Ертіс өзені жағалауларының далалық бөлігіне басып енуіне
байланысты жергілікті емес тұрғындардың саны күрт өсті. Тұрғындар
санының тез көбеюіне сондай-ақ Ресейдің орталық губерниялары мен
Поволжье, Украинадан жері жоқ шаруалардың қоныс аударуы да әсер
етті. Соның нәтижесінде жергілікті тұрғындар саны 1901 жылғы 93,9
пайыздан 1929 жылы 59,1 пайызға төмендеп кетті.
Голощекин геноциді тұсында анықтау бойынша тұрғындардың 50
пайызға жуығы мерт болды. Олардың бір бөлігі облыстан тыс жерлерге
кетті. Соғыс қарсаңындағы жылдары Ертіс өңіріне немістер мен
поляктардың жер аударуларына қарамастан тұрғындардың саны 1939
жылғы санақ тұсында 29,1 пайызға азайып, 1929 жылмен салыстырғанда
251257 адамды құрады. Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945
жылдар) табиғи өсім азайды. Оның үстіне әскерге шақырушылардың
есебінен облыс тұрғындарының саны қысқарды. Соғыстың алғашқы
жылдарында бұған қарама-қарсы көріністер де, яғни елдің батыс ауданы
тұрғындарын және солтүстік Кавказ, Қырым, Поволжье халықтарын да
депортациялау нәтижесінде үлкен механикалық өсу байқалды.
Соғыстан кейінгі кездерде депортацияланған халықтың өз
отандарына қайтуларына байланысты тұрғындардың кему процессі
69
жүрді. Облыс тұрғындарының туу мен табиғи өсу процесі өте төмен
болды. Он жылдың ішінде (1941-1950) тұрғындар саны онша көбеймеді.
Одан кейінгі он жылда (1951-1960) тұрғындар саны жоғары табиғи өсім
есебінен және елдің басқа аудандарынан тың көтеру мен жаңа өнеркәсіп
құрылыстарына келушілердің есебінен жылдам көбейді. Содан 1992
жылға дейін облыс халқы табиғи және механикалық өсу есебінен
көбейіп, халық саны 956,0 мың адамы құрады. 1993 жылдың басынан
халық санының азаю тенденциясы байқалады. Оның бір себебі
халықтың өмір сүру деңгейінің төмендігінде болды. Әлеуметтікэкономикалық дағдарыс халықтың басқа елдерге қоныс аударуына алып
келді. 2001 жылдың басында Павлодар облысында 776,8 мың адам
тұрды. 1992-2001 жылдары облыс халқы 189,2 мың адамға немесе 18,7
пайызға азайды.
Қазақстанның еуропалық этникалық топтары өкілдерінің тарихи
отандарына қайтуларына байланысты халықтың этникалық құрамына
біраз өзгерістер енді. 1990-1992 жылдары халық санының азаюына
республикадан тыс жерлерге қоныс аударушылар, әсіресе қалалық
жерлерден әсер етті. Бірақ соңғы жылдары бұл үрдістің, яғни
миграцияның баяулағаны байқалады, өйткені 2001 жылы миграциялық
сальдо 14,6 мың адамды құрады. Бұл 1997 жылға қарағанда 28,8 пайызға
аз және 2000 жылмен салыстырғанда 18,4 пайызға кем. 1997 жыл мен
2000 жыл аралығында облыстан 120,7 мың адам (халықаралық және
облысаралық миграция) қоныс аударды. Олардың 57,9 пайызы ТМД
елдеріне кетті. Осы жылдары облысқа 30,3 мың адам келді. Оның 39,3
пайызы ТМД елдерінен.(59,56-62 б)
Жоғарыда
айтқанымыздай,
Павлодар
облысының
территориясында 100-ден астам ұлттар мен ұлыстардың өкілдері өмір
сүреді. Алайда жергілікті халық қазақтар болып табылады. Қазақтардың
үлес салмағы 1939 жылы 40,3 пайыз болса, 1959 жылы 25,6 пайыз, 1989
жылы 26,7 пайызды құрады. Ал халықтың жалпы санына байланысты
орыстардың көрсеткіші 1939 жылы 34,4 пайыз, 1979 жылы 45,9 пайыз
болса, осыған сәйкес украиндықтар 1939 жылы – 18, 1989 жылы – 10,3
пайызды, немістер 1939 жылы – 2,6, 1983 жылы – 10 пайызды
құрады.(71,023 б)
2.2 ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫ ХАЛҚЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІКТҰРМЫСТЫҚ ӨМІР СҮРУ ДЕҢГЕЙІНІҢ КӨРСЕТКІШТЕРІ
Бұл тақырыпшада біздер облыс халқының әлеуметтік- тұрмыстық
өмір сүру дәрежесінің көрсеткіштерін таблицалар (кестелер) түрінде
70
негіздемекпіз. Бұл тұрғыда ең алдымен халықтың кірісіне, яғни еңбек
ақыға көңіл аударған жөн сияқты.
Кесте 16.Территориялық кесіктер бойынша 1995-2002 жылдарға орташа
айлық нақтылы еңбекақы көрсеткіші
(85)
1995
1996
1997
1998
1999
2000
Облыс
6768
8265
9585
10822
13044 15237 17631 19695
Павлодар
6638
8960
9828
10835
12530 14283 16806 19405
Ақсу
9666
11946 13783 16212
19519 22409 26760 28709
Екібастұз
10775 13109 13393 15341
14651 17751 20111 22163
Ақтоғай
2069
4354
4899
6122
6027
Баянауыл
4527
5270
6791
8358
11220 11845 13620 16204
Железенка
1191
4020
4046
6164
6295
7257
7874
9963
Ертіс
2900
4355
4990
4963
6537
7197
7510
9758
Қашыр
2671
3821
4903
4284
6050
7130
9237
10972
Лебяжі
2284
4743
5221
5046
7409
6938
8095
10110
Май
2123
3521
4314
5181
7449
8487
8641
11110
Павлодар
ауданы
3138
3830
4095
5079
7879
8296
7790
9661
Успенка
3101
4497
4772
4298
6150
6488
7278
9284
Щарбақты
2411
4719
3885
5017
5415
6553
7133
8822
7172
2001
8877
2002
11052
Бұл кестеден біздер облыс және ірі қалалар мен аудандар бойынша
орташа айлық, нақты еңбекақының жылма- жыл өсіп отырғандығын
байқаймыз. Атап айт0анда 1995-2002 жылдар аралығында облыс
бойынша орташа айлық жалақы 2,8 есе арса павлодар, Ақсу, Екібастұз
сияқты ірі қалаларда да орташа айлық жалақы 2,5-3 есеге дейін артқан.
Сондай –ақ, осы жеті жыл аралығында орташа айлық, нақты еңбекақы
Ақтоғай ауданында 2069 теңгеден 11052 теңгеге, Баянауыл ауданында
4527 теңгеден 16204 теңгеге, Железенка ауданында 1191 теңгеден 9963
теңгеге, Ертіс ауданында 2900 теңгеден 9758 теңгеге, Қашыр ауданында
2671 теңгеден 10972 теңгеге, Лебяжі ауданында 22854 теңгеден 10110
теңгеге, Май ауданында 2123
теңгеден 11110 теңгеге,Павлодар
ауданында 3138
теңгеден 9661 теңгеге,Успенка ауданында 3101
71
теңгеден 9284 теңгеге,Щарбақты ауданында 2411 теңгеден 8822 теңгеге
артқан.
Мұның өзі сол бір нарықтық кезеңнің ең бір ауыр тұстарынан енді
ғана өсе бастаған облыстың ірі қалаларымен аудан халқы үшін
айтарлықтай табыс көзі еді. Ол тұстары мұндай еңбек ақыға 3-4 адамнан
тұратын отбасын тамақпен, киіммен қамтамасыз етуге әбден болатын.
Өйткені, әсіресе ауылдық жерлерде алдарына салған бір-екі малдары
және бау-бақшалары болғандықтан киім-кешек болмаса, азық-түлікпен
онша қинала көрмегентін.
Кесте 17. Экономикалық қызмет түрі бойынша бір жұмыскердің
орташа
айлық
нақты
еңбек
ақысының
көрсеткіші
(86)
1998
1999
2000
2001
2002
10822
13044
15237
17631
19695
Ауыл
шаруашылығы, 3872
аңшылық және орман
шаруашылығы
5232
5813
6107
7417
Балық аулау, балық өсіру
-
-
-
-
8296
Өнеркәсіп
15494
17934
21044
24910
27131
Кен өндіру
19041
19054
22294
25646
27792
Өңдеуші
12740
16911
20130
24601
27384
Өндіріс
және
тарату 17819
электрқуаты газбен су
18756
21905
24961
26317
Құрылыс
11754
13750
16601
20858
Сауда, автомобиль және 6937
үйде
қолданылатын
бұйымдарды жөндеу
7571
6670
8714
12971
Қонақ үйлер мен ресто- 7408
рандар
9444
8037
8394
8160
Көлік және байланыс
12340
13797
18548
21763
24353
Қаржы қызметі
12135
15828
19544
19544
25351
8530
9280
11472
14717
Облыс бойынша
10365
Қозғалмайтын
мүлікпен 7395
жұмыс, жалға беру және
кәсіпорындарға
қызмет
көрсету
72
Мемлекеттік басқару
10029
10331
11284
13892
15745
Білім
7521
8383
8610
9264
12127
және 6666
7342
7327
7836
10573
Басқа да коммуналдық, 7315
әлеуметтік және арнаулы
қызметтер
7094
7552
8397
11088
Денсаулық
әлеуметтік қызмет
Бұл кестеден де біздер халық шаруашылығының ауыл
шаруашылығы, өнеркәсіп, сауда, құрылыс, көлік және байланыс, білім,
денсаулық салаларында орташа, нақты айлық еңбек-ақының жылмажыл көбейіп отырғынын байқаймыз.
Егер бұл кестедегі көрсеткіштерді нақты тарқатып көрсететін
болсақ, онда облыс бойынша экономикалық қызмет түрі саласындағы
бір жұмыскердің нақты еңбекақысының көрсеткіші 1998-2000 жж.
аралығында 10022 теңгеден 19685 теңгеге, яғни 2 есеге артқан. Атап
айтқанда, осы 5 жыл ішінде әр жұмысшыға шаққанда орташа айлық
еңбекақы ауыл шаруашылығы ақшалық және орман шаруашылығы
бойынша 3872 теңгеден 7410 теңгеге, балық аулау, балық өсіру 3872
теңгеден 8296 теңгеге, өнеркәсіп 15494 теңгеден 27131 теңгеге, кен
өндіру 19047 теңгеден 27792 теңгеге, өңдеуші 12740 теңгеден 27384
теңгеге, өндіріс және тарату электр қуаты, газ бен су 17819 теңгеден
26317 теңгеге, құрылыс 10365 теңгеден 20858 теңгеге, сауда, автомобиль
және үйде қолданылытын бұйымдарды жөндеу 6937 теңгеден 12971
теңгеге , қонақ үйлер мен ресторандар 7408 теңгеден 8160 теңгеге, көлік
және байланыс 12340 теңгеден 24358 теңгеге, қаржы қызметі 12135
теңгеден 25351 теңгеге, қозғалмайтын мүлікпен жұмыс, жалға беру және
кәсіпорындарға қызмет көрсету 7395 теңгеден 14717 теңгеге,
мемлекеттік басқару 10029 теңгеден 15745 теңгеге, білім 7521 теңгеден
12127 теңгеге, денсаулық және әлеуметтік қызмет 6666 теңгеден 10575
теңгеге, басқа да коммуналдық әлеуметтік және арнаулы қызметтер 7315
теңгеден 11088 теңгеге артқан.
Бұдан біздер облыс көлемінде жыл өткен сайын экономикалық
қызмет көрсету саласында оң өзгерістердің орын алып отырғандығын
байқаймыз. Әсіресе өнеркәсіп және өндіріс салаларында. Себебі, облыс
республика бойынша өнеркәсіп және өндіріс орталығы болып
саналғандықтан мұнда ферроқорыту, мұнай өңдеу, көмір өндіру
салаларының жұмысшыларының айлық еңбекақылары да біз
қарастырып отырған 5 жыл ішінде екі есеге дейін көбейді.
73
Кесте 18.Өнеркәсіп қызметкерлерінің нақты орташа айлық еңбекақысы
(87)
1998
1999
2000
2001
2002
Барлық өнеркәсіп
15390
17678
20911
25127
27314
Кен өндіру
18375
18593
22233
26994
28830
лингит 19516
19440
23545
28483
30870
Металл рударын өндіру 9067
1170
12127
12574
14722
Кен
өндіру 10482
өнеркәсібінің басқа да
салалары
12980
15500
19954
16618
Өңдеуші
16677
19785
24397
27215
Талшы өнімдерін өндіру 8873
10763
11337
11148
13774
Тоқыма
өндіру
-
-
-
-
Киім шығару, тері өңдеу 2664
4994
7954
5897
5471
Тері, тері бұйымдарын 1966
шығару және аяқкиім
шығару
-
--
-
-
ағаш
және
ағаш 5740
бұйымдарын шығару
7426
5630
5678
4889
Баспа және баспахана 10142
ісі
11342
13124
15094
18065
Кокс шығару,
оңдеу
21153
27620
31567
33896
9662
8233
11364
12602
15320
Резина және пластмасса 7667
бұйымдарын шығару
6852
7583
-
-
Басқа да металл емес 6687
минералды
өнімдерді
шығару
8945
10657
12760
16093
Көмір
өндіру
мен
12807
бұйымдарын 6431
Химия өнеркәсібі
мұнай 20639
74
Металлургия өнеркәсібі 19381
және металдарды өңдеу
25192
26584
33097
34796
1998
1999
2000
2001
2002
Дайын
металл 7216
бұйымдарын шығару
8409
10525
14543
15271
Машина
мен 4998
қондырғыларды шығару
5703
6917
11884
16712
Электр
машиналары 18720
мен
қондырғыларды
шығару
13092
7033
23273
20025
Басқа
да
көлік 7611
қандырғынарын шығару
12554
16839
19848
21540
Жиһаз
шығару, 5685
өнеркәсіптің басқа да
салалары
2294
6265
7783
11885
Екінші қайтара өңдеу
9584
16918
19920
22331
Электр қуатын, газбен 17812
суды өңдеу және бөлу
18675
22023
24938
26311
Электр
қуатын 19472
шығарып тарату
20541
24251
27422
29465
Газ тәріздес отылды 7011
шығарып тарату
-
-
-
-
Бумен
және
ыстық 16847
сумен қамтамасыз ету
15581
15593
20143
21649
Суды жинау,
және тарату
12208
13732
14437
13791
8386
тазалау 11715
Жоғарыда келтірілген кестеден 1998-2002 жылдар аралығында
өнеркәсіп қызметкерлерінің түрлі сала бойынша негізінен орташа,нақты
еңбекақылары үнемі өсу жағдайында болғандығын байқаймыз. Әрине,
кейбір сала бойынша еңбекақының өспей сол қалпында қалуы немесе
бұрынғыдан да құлдырап кеткені көрінеді.
Енді өнеркәсіп қызметкерлерінің кейбір сала бойынша нақты
орташа айлық еңбекақылары өспей сол калпында қалды, немесе
бұрынғыдан да құлдырап кету себебіне келсек, онда мұнда да барлық
өнеркәсіп көрсеткіші бойынша ілгерілеу байқалса, шамамен екі еседей,
бірақ тоқыма бұйымдарын өндіру, тері, тері бұйымдарын шығару және
75
аяқ киім шығару, резина және пластмасс бұйымдарын шығару салалары
бойынша алға ілгерілеушілік байқалмайды. Яғни бұл сала
қызметкерлерінің орташа айлық еңбекақылары 5 жыл ішінде бір теңгеге
де көбеймеген. Ал ағаш және ағаш бұйымдарын шығару, газ тәріздес
отынды шығарып тарату саласы қызметкерлерінің орташа айлық
еңбекақылары тіпті бұрынғыларынан да азайып кеткен. Мұны сол
кездегі өнеркәсіптің бұл салаларының нарықтық экономика тұсында
әбден тұралап қалғандығынан және облыста өнеркәсіптің бұл
салаларының нашар дамығандығынан деп білуіміз керек.
КЕСТЕ 19.ӨНЕРКӘСІП ЖҰМЫСШЫЛАРЫНЫҢ НАҚТЫЛЫ
ОРТАША
АЙЛЫҚ
ЕҢБЕК
АҚЫСЫ
(88)
1998
1999
2000
2001
2002
Барлық өнеркәсіп
13755
15933
18753
22862
24440
Кен өндіру
17203
17288
20357
25412
26651
лингит 18387
18012
21624
26871
28570
рудаларын 8882
11213
11222
11551
13218
Кен
өндіру 9901
өнеркәсібінің басқа да
салалары
13657
15834
19286
16632
Өңдеуші
14906
17589
22121
24274
9729
10161
10032
11999
-
-
-
-
Киім шығару, тері өңдеу 2235
3679
6936
5897
4726
Тері, тері бұйымдарын 2012
шығару және аяқкиім
шығару
-
-
-
-
Ағаш
және
ағаш 4930
бұйымдарын шығару
7426
6068
5678
4889
Баспа және баспахана ісі 9622
11536
10805
9961
12742
Көмір
өндіру
Металл
өндіру
мен
11222
Талшық
өндіру
өнімдерін 7908
Тоқыма
өндіру
бұйымдарын 5285
76
Кокс шығару,
өңдеу
мұнай 18393
18771
24283
27284
29718
7995
6361
8962
10310
10107
Резина және пластмасса 6690
бұйымдарын шығару
5966
5725
-
-
Басқа да металл емес 5184
минералды
өнімдерді
шығару
7222
8509
10820
12862
Металлургия өнеркәсібі 17333
және
металлдарды
өңдеу
22688
23589
29475
30432
Дайын
металл 6625
бұйымдарын шығару
6672
9400
13377
14684
Машина
мен 3991
қондырғыларды шығару
4230
5506
11723
17522
Электр
машиналары 15923
мен
қондырғыларды
шығару
11354
7167
18167
16069
Басқа
да
көлік 6323
қондырғыларын шығару
12577
16419
18736
20271
Жиһаз
шығару, 4677
өнеркәсіптің басқа да
салалары
2294
5916
7760
11880
Екінші қайтара өңдеу
6851
11816
14205
17073
Электр қуатын, газбен 15881
суды өңдеу және бөлу
16749
19803
22091
22881
Электр қуатын шығарып 17332
тарату
18509
21831
24296
25615
Газ тәріздес отынды шығарып тарату
-
-
-
-
Бумен
және
ыстық 15088
сумен қамтамасыз ету
13898
13939
17932
19171
Суды жинау,
және тарату
10893
12694
12936
12504
Химия өнеркәсібі
7926
тазалау 10645
77
Бұл кестеден де біздер өнеркәсіп жұмысшыларының нақтылы
орташа айлық еңбекақысының жылма- жыл өсіп отырғандығын
байқаймыз.
Әрине,
жекелеген
салалары
жұмысшыларының
еңбекақыларының өспей, бір қалыпта тұру, немесе кеміп кету фактілері
мұнда да кездеседі.
Жоғарыдағы кестеде біз өнеркәсіп қызметкерлерінің нақтылы
орташа айлық еңбек ақысын қарастырсақ, енді бұл кестеде өнеркәсіп
жұмысшыларының нақтылы орташа айлық еңбекақысын талдап
отырмыз. Мұнда да жалпы бес жыл ішінде өнеркәсіп жұмысшыларының
орташа еңбекақыларының көлемі екі есеге жуық өскендігі байқалады.
Әйтсе де жоғарыда көрсетілгендей өнеркәсіп жұмысшыларының тоқыма
бұйымдарын өндіру, тері, тері бұйымдарын шығару және аяқ киім
шығару, газ тәрізді отынды шығарып тарату саласы бойынша бес жыл
ішінде еңбекақыларының ешқандай өсу жолы байқалмаған, сондай-ақ
ағаш және ағаш бұйымдарын шығару саласы жұмысшыларының орташа
айлық еңбекақылары бұрынғыға карағанда төмендеп кетсе, киім шығару
тері өңдеу, электр машиналары мен қондырғыларды шығару, суды
жинау тазалау, және тарату салаларыны жұмысшыларының айлық
орташа еңбекақылары аз ақ мөлшерде, болмашы мөлшерде көбейген.(78,
1-45б). Мұның өзі облыс бұл салалар жұмысынң кең көлемде
ұйымдастырмай ақсап жатқандығын немесе бұл салалар өніміне
сұраныстың жоқтығынан деп түсінген абзал.
КЕСТЕ 20. ҮЙ ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫ МЕН ОНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДАРЫНЫҢ АҚШАЛАЙ КІРІСІ МЕН ШЫҒЫСЫНЫҢ
ҚҰРАМЫ
(89)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Бір адамға шаққандағы барлық үй шаруашылығы
Ақшалай кіріс, барлығы 37050
38512
44613
53256
77458
75706
Оның ішінде:
Еңбек кірістері
29963
29934
36314
42158
52439
57007
Әлеуметтік көлік
4195
4129
3604
4984
16576
15065
Сатудан түскен кіріс
998
2042
1799
1104
3098
-
Басқа да ақшалай кіріс
1944
2407
2896
4710
5345
3634
37872
43789
53356
65057
64649
Ақшалай
барлығы
шығын, 36687
Оның ішінде:
78
Тұтыну шығындары
31649
33232
38391
45961
63406
62942
Азық- түлік тауарына
16133
15891
17939
20365
36309
32628
Азық-түлік емес тауарға 9062
6506
40728
13615
13325
16174
Ақылы қызметке
6464
7835
9724
11981
13772
14140
Салық, жинау, төлеу
2348
2121
2728
2860
868
576
ақшалай 2690
2519
2670
4535
783
1131
Ақшалай кіріс, барлығы 100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Оның ішінде:
Еңбек кірістері
80,9
77,7
81,4
79,2
67,7
75,3
Әлеуметтік көлік
11,2
10,7
8,1
9,4
21,4
19,9
Сатудан түскен кіріс
2,7
5,3
4,0
2,6
4,0
-
Басқа да ақшалай кіріс
5,2
6,3
6,5
8,8
6,9
4,8
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Басқа
шығын
да
Қорытындыға пайыз есебімен
Ақшалай
барлығы
шығын, 100,0
Оның ішінде:
Тұтыну шығындары
86,3
87,7
87,7
86,1
97,4
97,4
Азық-түлік тауарына
43,9
41,9
41,0
38,2
55,7
50,5
Азық-түлік емес тауарға 24,7
25,1
24,5
25,5
20,5
25,0
Ақылы қызметке
17,7
20,7
22,2
22,4
21,2
21,9
Салық, жинау, төлеу
6,4
5,6
6,2
5,4
1,4
0,9
ақшалай 7,3
6,7
6,1
8,5
1,2
1,7
Басқа
шығын
да
Бұл кестеден біздер облыс шеңберіндегі бір адамға шаққандағы
барлық үй шаруашылығының әлеуметтік тұрмыстың түрлі
салаларындағы кіріс пен шығыстың теңгедей және пайыздық
саластырмалы көрсеткіштерімен танысамыз. Бұдан біздер ақшалай кіріс
пен шығын мөлшері бір- бірінен алшақтап кетпегендігін, содан да болар
негізінен алғашқы тұтыну шығындарының теңгедей де, пайыздық
көрсеткіштерінің тым жоғары екендігін байқаймыз. Соған қарамастан
ақшалай шығын мен кіріс кейбір жекелеген саладан болмаса жалпы
алғанда бір адамға шаққандағы барлық үй шаруашылығының
шығындарын жазып отырған.
79
Егер 1997 -2002 жж. әр адамға шаққанда барлық үй
шаруашылықтары мен оның құрылымдарының ақашалай кірісі мен
шығыстарының мөлшерлерін есептейтін болсақ, онда барлық ақшалай
кіріс 1997 жылы 37 050 теңге болса, 2002 жылы 76706 теңгеге жеткен,
оның ішінде: еңбек кірістері бес жылдың ішінде 29963 теңгеден 57007
теңгеге, әлеуметтік көлік 4195 теңгеден 15065 теңгеге, сатудан түскен
кіріс 998 теңгеден 3098 теңгеге, басқа да ақшалай кіріс 1994 теңгеден
3634 теңгеге артқан. Ал керісінше, барлық ақшалай шығын 1997 жылы
36687 теңге болса, 2002 жылы 64649 теңгеге жеткен, оның ішінде:
тұтыну шығындары 1997 жылғы 31 649 теңгеден 2002 жылы 62942
теңгеге, азық-түлік тауарына 16133 теңгеден 32628 теңгеге, азық-түлік
емес тауарларға 9062 теңгеден 16174 теңгеге, ақылы қызметке 6464
теңгеден 14140 теңгеге артқан. Тек қана осы сала бойынша бұл жылдары
салық жинау мен төлеуге 2348 теңгеден 576 теңгеге, басқа да ақшалай
шығынға 2690 теңгеден 1131 теңгеге азайған. Егер де бұл кіріс пен
шығындарды пайыз түрінде есептесек екі аралықта онша алшақтық
байқалмайтынын көреміз.
КЕСТЕ 21.ӘР АДАМҒА ШАҚҚАНДАҒЫ ҚАЛАЛЫҚ
ЖЕРЛЕРДЕГІ
ҮЙШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ АҚШАЛАЙ КІРІСІ
МЕН ШЫҒЫСЫ
(90)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Ақшалай кіріс, барлығы 51352
49643
53727
66681
85075
88523
Оның ішінде:
Еңбек кірістері
44310
43075
46325
55363
63211
67986
Әлеуметтік көлік
4269
4096
3970
5366
15994
16731
Сатудан түскен кіріс
70
246
298
1031
510
-
Басқа да ақшалай кіріс
2703
2226
2634
5101
5360
3806
Ақшалай
барлығы
51344
49392
51880
65895
78548
80644
44889
44580
46038
56845
76671
78585
шығын,
Оның ішінде:
Тұтыну шығындары
80
Азық-түлік тауарына
21850
20786
20958
24095
43006
40293
Азық-түлік емес тауарға 12443
11529
12278
15972
15544
19574
Ақылы қызметке
10595
12265
12802
16778
18121
18718
Салық, жинау, төлеу
3522
3194
3578
3908
1033
575
ақшалай 2933
1618
2264
5142
844
1484
Ақшалай кіріс, барлығы 100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Оның ішінде:
Еңбек кірістері
86,3
86,8
87,0
82,8
74,3
76,8
Әлеуметтік трансферт
8,3
8,3
7,5
8,0
18,8
18,9
Сатудан түскен кіріс
0,1
0,5
0,6
1,6
0,6
-
Басқа да ақшалай кіріс
5,3
4,4
4,9
7,6
6,3
4,3
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
90,2
88,7
86,3
97,6
97,5
Басқа
шығын
да
Қорытындыға пайыз есебімен
Ақшалай
барлығы
шығын, 100,0
Оның ішінде:
Тұтыну шығындары
87,4
Азық-түлік тауарына
42,6
42,1
45,5
36,6
54,7
50,0
Азық-түлік емес тауарға 24,2
23,3
23,7
24,2
19,8
24,3
Ақылы қызметке
20,6
24,8
24,7
25,5
23,1
23,2
Салық жинау, төлеу
6,9
6,5
6,9
5,9
1,3
0,7
ақшалай 5,7
3,3
4,4
7,8
1,1
1,8
Басқа
шығын
да
Бұл кестеде әр адамға шаққандағы қалалық жердегі үй
шаруашылықтарының кірісі мен шығысы теңгелей және пайыз есебімен
де салыстырыла қарастырылды. Қарастырылып отырылған мерзім
ішінде акшалай кіріс жылма- жыл өсіп отырғанымен, ақшалай шығын
көлемі де одан қалыспай отырған. Мысалы, осы жылдар ішінде еңбек
кірістерінен гөрі тұтыну шығындары басым болғандығы байқалады.
Сондай- ақ әлеуметтік көлік, сатудан түскен кіріс, басқа да ақшалай
түскен кірістен гөрі азық түлік тауарына, азық-түлік емес тауарға және
ақылы қызметке төленген шығындардың әлдеқайда көп болғандығын
есептеп шығару қиынға түспейді .
81
Ия, шындығында қашан болмаса калалық жерлердегі үй
шаруашылықтарының ауылдық жерлердегі үй шаруашылықтарына
қарағанда ақшалай кірісі мен шығысы әлдеқайда көп болатындығ
белгілі. Себебі, қалалық жердегі тұтыну шығындары, әсіресе азық-түлік
тауарларына деген, әрдайым жоғары болатындығы белгілі. Енді
жоғарыда көрсетілген кестенің осы бір қажет тұстарына назар аударып
көрейік. Алдымен барлық ақшалай кіріске тоқталсақ, онда 1997 жылы
бұл көрсеткіш 51352 теңге болса, 2002 жылы 88523 теңгеге жеткен.
Оның ішінде: еңбек кірістері 44310 теңгеден 67986 теңгеге, әлеуметтік
көлік 4269 теңгеден 16731 теңгеге, сатудан түскен кіріс 70 теңгеден 510
теңгеге, басқа да ақшалай кіріс 2703 теңгеден 3806 теңгеге көбейген. Ал,
керісінше барлық ақшалай шығын 1997 жылмен 2002 жылдар
аралығында 51344 теңгеден 80644 теңгеге, оның ішінде: тұтыну
шығындары 44889 теңгеден 78585 теңгеге, азық-түлік тауарлары 21850
теңгеден 40293 теңгеге, азық-түлік емес тауарлар 12443 теңгеден 19574
теңгеге, ақылы қызмет 10595 теңгеден 18712 теңгеге артса, салық жинау
мен төлеу 3522 теңгеден 575 теңгеге, басқа да ақшалай шығындар 2933
теңгеден 1424 теңгеге кеміген.
Бұл көрсеткіштерден осы қарастырылып отырған әр адамға
шаққандағы қалалық жерлердегі үй шаруашылықтарының ақашалай
кірісіне қарағанда шығысы әлдеқайда көп болғандығын байқауға
болады. Мұның өзі қалалық жерлерде азық-түлік тауарларының
өндірілмейтініне тікелей байланысты фактор. Сондықтан да қала
адамдары бұл өнімдерді сатып алуға ақшалай кірістерінің көп бөлігін
жұмсайды.
Кесте 22. ӘР АДАМҒА ШАҚҚАНДАҒЫ АУЫЛДЫҚ
ЖЕРЛЕРДЕГІ ҮЙ ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ АҚШАЛАЙ КІРІСІ
МЕН ШЫҒЫСЫ
(91)
АҚШАЛАЙ
КІРІС,
1997
1998
1999
2000
2001
2002
20999
25659
26316
29638
67209
57884
14759
15051
19243
34277
41619
БАРЛЫҒЫ
ОНЫҢ ІШІНДЕ:
ЕҢБЕК КІРІСТЕРІ
13862
ӘЛЕУМЕТТІК КӨЛІК
3995
4167
2827
4320
18819
12667
САТУДАН ТҮСКЕН КІРІС
2049
4115
4990
2046
8401
-
82
БАСҚА ДА АҚШАЛАЙ КІРІС 1093
2618
3448
4029
5712
3588
АҚШАЛАЙ
24569
25863
31597
46903
42408
20130
21407
26722
45555
41188
ШЫҒЫН,
20238
БАРЛЫҒЫ
ОНЫҢ ІШІНДЕ:
ТҰТЫНУ ШЫҒЫНДАРЫ
16290
АЗЫҚ-ТҮЛІК ТАУАРЫНА
10209
10411
10785
13519
27297
21972
АЗЫҚ-ТҮЛІК
ТАУАРҒА
4252
6999
7436
9532
10339
11444
АҚЫЛЫ ҚЫЗМЕТКЕ
1829
2720
3186
3671
7919
7772
САЛЫҚ ЖИНАУ, ТӨЛЕУ
1013
900
921
1044
647
579
БАСҚА
ШЫҒЫН
2935
3539
3535
3831
701
641
ДА
ЕМЕС
АҚШАЛАЙ
ҚОРЫТЫНДЫ ПАЙЫЗ ЕСЕБІМЕН
АҚШАЛАЙ
КІРІС,
100,0
100,0
100,0
100,
100,0
100,0
ЕҢБЕК КІРІСТЕРІ
66,0
57,6
57,2
64,9
51,0
71,9
ӘЛЕУМЕТТІК КӨЛІК
19,0
16,2
10,7
14,6
28,0
21,9
САТУДАН ТҮСКЕН КІРІС
9,8
16,0
19,0
6,9
12,5
-
БАСҚА ДА АҚШАЛАЙ КІРІС
5,2
10,2
13,1
13,6
8,5
6,2
АҚШАЛАЙ
БАРЛЫҒЫ
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
ОНЫҢ ІШІНДЕ:
ТҰТЫНУ ШЫҒЫНДАРЫ
80,5
81,9
82,8
84,6
97,1
97,2
АЗЫҚ-ТҮЛІК ТАУАРЫНА
50,5
42,4
41,7
42,8
58,2
51,9
АЗЫҚ-ТҮЛІК
ТАУАРҒА
21,0
28,4
28,8
30,2
22,0
27,0
АҚЫЛЫ ҚЫЗМЕТКЕ
9,0
11,1
12,3
11,6
16,9
18,3
САЛЫҚ ЖИНАУ, ТӨЛЕУ
5,0
3,7
3,5
3,3
1,4
1,3
БАСҚА
ШЫҒЫН
14,5
14,4
13,7
12,1
1,5
1,5
БАРЛЫҒЫ
ОНЫҢ ІШІНДЕ:
ДА
ШЫҒЫН,
ЕМЕС
АҚШАЛАЙ
Бұл кестеден біріншіден, әр адамға шаққандағы ауылдық
жерлердегі үй шаруашылықтарының ақшалай кірісі мен шығысы
қалалық жердегімен салыстырғанда екі еседей кем екендігі көрінеді.
83
Оның үстіне еңбек кірістерінен гөрі тұтыну шығындарына жұмсалатын
ақша көлемінің де ортақтығы байқалады. Оның үстіне басқа да ақшалай
кіріс пен ақшалай шығынның өзара шамалас болуы ауылдық
жердегілердің әлеуметтік-тұрмыстық өмір сүру дәрежелерінің
қаладағылармен салыстырғанда, әлі де болса артта қалып отырғандығын
айғақтайды.
Бұл сөзімді төмендегідей деректермен айғақтаймын. Әр адамға
шаққанда ауылдық жерлердегі үй шаруашылықтарының ақшалай кірісі
1997 жылы 2002 жылдар аралығында 20999 теңгеден 57884 теңгеге
жетсе, оның ішінде еңбек кірістері 13862 теңгеден 41319 теңгеге,
әлеуметтік көлік 3995 теңгеден 12667 теңгеге, сатудан түскен кіріс 2049
теңгеден 8401 теңгеге, басқа да ақшалай кіріс 1093 теңгеден 3588
теңгеге артқан. Әрине, бұл өнеркәсіп, өндіріс орындары мол қалалық
жерлердегі үй шаруашылықтарының ақшалай кірісіне қарағанда
әлдеқайда аз болса да , бірақ ауыл тұрғындарының азық-түлік
тауарларының есебінен күн көріс нормасынан қалыспай келгендігі
байқалады. Бір айта кетерлік жайт, осы жылдары барлық ақшалай
шығын 20238 теңгеден 42408 теңгеге артып, оның ішінде: тұтыну
шығындары 2013 теңгеден 41188 теңгеге, азық-түлік тауарына 10209
теңгеден 21972 теңгеге, азық-түлік емес тауарға 4252 теңгеден 11444
теңгеге, ақылы қызметке 1829 теңгеден 7772 теңгеге көбейген. Тек қана
салық жинау мен төлеу 1023 теңгеден 579 теңгеге, басқа да ақшалай
шығындар 2935 теңгеден 641 теңгеге кеміген. Мұның барлығы да
қорытынды пайыз есебімен алғанда ауылдық жерлердегі адамдардың үй
шаруашылықтарының ақшалай кірісі мен шығысы жоғарыда
айтылғандай калалық жердегімен салыстырғанда екі еседей кем
екендігін көрсететеді.
Кесте 23. ҮЙ ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ТҰТЫНУ ШЫҒЫНДАРЫ
(92)
1997
Әр адамға шаққандағы 31649
орташа тұтыну шығыны
1998
1999
2000
2001
2002
33232
38391
45961
63406
62942
Оның ішінде:
азық-түлік тауарлары
16123
15891
17939
20365
36309
32628
ішім- жем өнімдері
14531
13987
15450
18140
31857
28249
Олардың ішінде:
нан және нан өнімдері
4420
3893
4050
4434
8077
7069
84
ет, құс және балық
3504
3348
3792
4653
7637
6899
және 2225
2065
2412
1862
2931
2927
сары және өсімдік майы 682
816
869
1500
2763
2687
жеміс және көкөніс
1174
1198
1480
2031
3916
1143
қант, шай, кофе, тәтті
2526
2667
2847
3660
3728
3015
алкогольді ішімдік
825
789
943
1094
1562
1439
темекі бұйымдары
350
448
719
824
1853
1835
азық-түлік емес тауар
9062
6506
10728
13615
13325
16174
олардың ішінде:
киім, мата, аяқкиім
4873
4137
4283
5912
4815
5731
жиһаз және мәдени 1053
тұрмыстық заттар
1166
1191
1503
1194
3263
дәрі дәрмек
615
782
1015
1319
1227
1117
көлік құралдары
282
674
736
1150
2079
1491
құрылыс материалдары 227
260
269
319
134
164
Ақылы қызметтер
6464
7835
9724
11981
13772
14140
Олардың ішінде:
пәтер үй
коммуналды
3644
4148
4917
5379
7078
7373
қызметтер
326
751
983
1842
1583
1374
денсаулық
қызметі
сақтау 234
233
394
983
610
571
1869
2551
3058
3270
3536
сүт
өнімдері
жұмыртқа
көлік және
қызметі
байланыс 1732
Бұл
кестеден
біздер
облыс
халқының
жеке
үй
шаруашылықтарының тұтыну шығындары жылма- жыл өсіп, біз
қарастырып отырған бес жыл ішінде шамамен екі есеге дейін өскенін
байқаймыз әсіресе азық- түлік пен ішіп- жем өніміне көп шығын кетеді
екен. Сол сияқты азық-түлік емес тауарлар мен ақылы қызметке
төленетін шығын көлемі де қомақты. Ақылы қызметтің ішінде пәтер үй
коммуналды қызметі мен көлік және байланыс қызметтеріне төленетін
қаражат көлемі де айтарлықтай.
85
Егер бұл кестедегі облыс бойынша үй шаруашылықтарының
тұтыну шығындарын толығырақ бір-бірімен салыстыра қарастыратын
болсақ, онда 1997 -2002 жж. әр адамға шаққанда орташа тұтыну
шығыны 31649 теңгеден 62942 теңгеге жеткен. Оның ішінде: азық-түлік
тауарлары 16123 теңгеден 32628 теңгеге, ішім-жем өнімдері 24530
теңгеден 28249 теңгеге, олардың ішінде: нан және нан өнімдері 4420
теңгеден 7069 теңгеге, ет, құс және балық 3504 теңгеден 6899 теңгеге,
сүт өнімдері және жұмыртқа 2225 теңгеден 2927 теңгеге, сары және
өсімдік майы 682 теңгеден 2867 теңгеге, темекі бұйымдары 350 теңгеден
1835 теңгеге өскен. Мұның өзі тұтыну шығындары, оның ішінде әсіресе
азық-түлік тауарларына жұмсалатын шығындардың жыл сайын өсіп
отыратындығын байқатады.
Азық-түлік тауарларымен салыстырғанда азық-түлік емес
тауарларға жұмсалатын шығын әлдеқайда төмен. Осы жылдар ішінде
азық-түлік емес тауарларға жұмсалатын жалпы шығын 9062 теңгеден
16174 теңгеге көбейді. Ал олардың ішінде : киім, мата, аяқкиім 4873
теңгеден 5731 теңгеге, жиһаз және мәдени тұрмыстық заттарға 1053
теңгеден 3263 теңгеге, дәрі-дәрмекке 615 теңгеден 1117 теңгеге, көлік
құралдарына 282 теңгеден 1491 теңгеге артса, құрылыс материалдарына
жұмсалатын шығын 227 теңгеден 164 теңгеге кеміп кеткен. Мұны бұл
жылдары құрылыс жұмыстарының тоқталып қалғандығымен түсіндіруге
болады.
Сондай –ақ, осы жылдар ақылы қызметтер шығыны 6464 теңгеден
14140 теңге көлеміне жеткен. Мысалы, олардың ішінде: пәтер үй
коммуналды қызметтер 326 теңгеден 1374 теңгеге, денсаулық сақтау
қызметі 234 теңгеден 571 теңгеге, көлік және байланыс қызметі 732
теңгеден 3536 теңгеге артқан. Осының барлығынан біздер облыс
халқының жеке үй шаруашылықтарының тұтыну шығындарының
нарықтық экономикалық заңына сәйкес жылма-жыл көп мөшерде өсіп
отырғандығын байқаймыз.
КЕСТЕ 24.ҮЙ ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫ ТҰТЫНУ ШЫҒЫНДАРЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМЫ, ҚОРЫТЫНДЫҒА ПАЙЫЗ ЕСЕБІМЕН (93)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Тұтыну шығындары
100,0
100,0
100,
100,0
100,0
100,0
Оның ішінде:
Азық-түлік тауарлары
51,0
47,8
46,7
44,3
58,3
51,8
емес 28,6
28,6
28,0
29,6
21,0
25,7
20,4
23,6
25,3
26,1
21,7
22,5
Азық-түлік
тауарлар
Ақылы қызмет
86
[
83]
Бұл кестеде тұтыну шығындарының басты түрлері азық-түлік
тауарлары, азық-түлік емес тауарлар және ақылы қызметтің жыл өткен
сайын өсіп отырғандығы көрсетіледі .
КЕСТЕ 25.АЗЫҚ-ТҮЛІК ТАУАРЛАРЫНА ТҰТЫНУ
ШЫҒЫНДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ, ҚОРЫТЫНДЫҒА ПАЙЫЗ
ЕСЕБІМЕН
(94)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Азықтүлік тауарлары
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Ішім- жем өнімдері
90,1
88,8
86,1
89,1
87,7
86,6
Олардың ішінде:
нан және нан өнімдері
30,4
27,8
26,2
24,4
25,3
21,7
ет, құс және балық
24,1
23,9
24,5
25,7
24,0
21,1
және 15,3
14,8
15,6
10,3
9,2
8,9
сары және өсімдік майы 4,7
5,8
5,6
8,3
8,7
8,2
жеміс және көкөніс
8,1
8,6
9,6
11,2
12,3
3,5
қант, шай, кофе, тәтті
17,4
19,1
18,4
20,2
11,7
9,2
алкогольді ішімдік
5,1
5,0
5,3
5,4
4,3
4,4
темекі бұйымдары
2,2
2,8
4,0
4,0
5,1
5,6
Басқалар
2,6
4,2
4,6
1,5
2,9
3,4
сүт
өнімдері
жұмыртқа
Кестеде азық-түлік тауарларын тұтыну шығындары көрсетілген.
Тұтынушының негізгі қаржылары ішіп -жем өнімдеріне: оның ішінде
нан және нан өнімдері, ет, құс және балық, сүт өнімдері мен жұмыртқа
және қант, шай, кофе, тәтті тағамдарға жұмсалған. Одан кейін: жеміспен
көкөніс, сары май мен өсімдік майлары. Ал, алкогольды ішімдіктер мен
темекі бұйымдарына 100 пайыз қаржыдан 2- ден 5 пайызға дейінгі
аралықтағы бөлігі жұмсалады екен. Сондай- ақ, азық түлік
тауарларының жоғарыда аталмаған басқа да түрлеріне 2,5-4,5 пайыз
аралығындағы шығын шығарылады. Міне, қорытындылай келгенде
Павлодар облысы халқының орташа есеппен алғандағы азық-түлік
тауарларына тұтыну шығандарының көрсеткіші осындай.
87
КЕСТЕ 26.АЗЫҚ-ТҮЛІК ЕМЕС ТАУАРЛАРҒА ТҰТЫНУ
ШЫҒАНДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ, ҚОРЫТЫНДЫҒА ПАЙЫЗ
ЕСЕБІМЕН
(95)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
емес 100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
58,3
43,5
39,9
43,4
36,1
35,4
жиһаз және мәдени- 11,6
тұрмыстық заттар
12,3
11,1
11,0
15,0
20,2
дәрі- дәрмектер
6,8
8,2
9,5
9,7
9,2
6,9
көлік құралдары
3,1
7,1
6,9
11,4
15,6
9,2
құрылыс материалдары 2,5
2,7
2,5
2,4
1,0
1,0
Басқалар
26,2
30,1
22,1
23,1
27,3
Азық-түлік
тауарлары
Олардың ішінде:
киім, мата, аяқкиім
22,2
Бұл кестеде азық-түлік емес тауарларға тұтыну шығындарының
есебі көрсетілген. Бірінші орында киім, мата, аяқиім тұр. Тұтынушы
азық-түлік емес тауардың осы түріне 35-60 пайызға дейін шығын
жұмсайды екен. Одан кейін
жиһаз және мәдени тұрмыстық заттар, соңғы жылдары бұнымен қатар
көлік
құралдарына жұмсалатын шығын пайызы да артқан.
Кесте 27.АҚЫЛЫ ҚЫЗМЕТКЕ ТҰТЫНУ ШЫҒЫНДАРЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМЫ, ҚОРЫТЫНДЫҒА ПАЙЫЗ ЕСЕБІМЕН (96)
Ақылы қызмет
1997
1998
1999
2000
2001
2002
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Оның ішінде:
88
пәтер үй, коммуналды 56,4
қызметтер
52,9
50,6
44,9
51,4
52,1
білім қызметі
5,0
9,6
10,1
15,4
11,5
9,7
денсаулық қызметі
3,6
3,0
4,1
8,2
4,4
4,0
23,9
26,2
25,5
29,8
25,0
10,6
9,0
6,0
8,9
9,2
көлік және
қызметі
байланыс 16,8
Басқалары
8,2
Кестеде көрсетілген ақылы қызметке төленетін шығындар ішінде
әсіресе,
пәтер үй, коммуналды және көлік пен байланыс қызметі пайыздық
жағынан
алғанда 50 және 25 пайызды құрайды.Сондай- ақ соңғы жылдары білім
беру қызметіне төленетін шығынның да көлемінің артқанының куәсі
боламыз
.
Кесте 28
АДАМҒА
(97)
КҮНКӨРІСТІҢ ЕҢ АЗ МӨЛШЕРІНІҢ КӨЛЕМІ, ӘР
ШАҚҚАНДАҒЫ
ТЕҢГЕ
ЕСЕБІМЕН
5000
4790
3797
4583
4094
4000
3530
3000
2000
1998
1999
2000
2001
2002
Кестеде көрсетілгендей күнкөрістің ең аз мөлшері бес жыл ішінде
шамамен бір мың теңгеге өскен. Әрине бұл жоғары көрсеткіш емес.
89
Әйтседе сол жылдар аралығында бұл қаржыға қанағат еткендер саны аз
болған жоқ .
КЕСТЕ 29. ШАҚҚАНДАҒЫ ОРТАША НАҚТЫ АҚША КІРІСІ,
ТЕҢГЕ ЕСЕБІМЕН
(98)
0
1998
1999
2000
2001
2002
10000
8629
8000
7833
6838
6000
3724
3210
4000
Бұл кестеден біздер облыс бойынша әр адамға шаққандағы нақты ақша
кірісі 1998-2002 жылдар аралығында 3210-нан 8629 теңгеге өскендігінің
куәсі боламыз.
Қорыта келгенде, жалпы халықтық әлеуметтік тұрмыстық өмір
суру дәрежесінің көрсеткішін біздер олар тұтынатын халық
шаруашылығы өнімдерінің бағасын сұрыптау арқылы есептеп шығара
алады екенбіз. Оны біздер жоғарыда келтірілген кестелердегі нақты
деректер арқылы жүзеге асырдық деп білеміз. Енді бұл тұрғыдағы
бүгінгі таңдағы баға нарқына көңіл аударсақ, онда 2006 жылдың 1
тоқсанында өнеркәсіп өнімін өндіруші кәсіпорындардың баға индексі
101,8 пайызды құрады.
2006 жылдың қаңтар- наурыз айларында электр энергиясын, газ
бен су өндіру және бөлуде баға көлемі 8,8 пайызға, кен өндіру
өнеркісібінде 2,4 пайызға өсті, өңдеу өнеркісібінде баға өзгеріссіз қалды.
Ағымдағы жылдың бірінші тоқсанында ауылшаруашылық тауар
өндірушілерімен өткізілген өнімнің бағасы 4,7 пайызға өсті, соның
ішінде өсімдік шаруашылығы өнімі 0,9 пайызға, мал шаруашылық өнімі
6 пайызға артты.
2006 жылдың 1 тоқсанында тұтыну бағасының индексі (инфляция
деңгейінің негізгі көрсеткіші) 103,3 пайызды құрады. Азық- түлік
тауарларының бағасы 4,9 пайызға, азық-түлікке жатпайтын тауарлардың
бағасы 0,4 пайызға өсті. Ақылы қызмет құны 3,6 пайызға артты. Бағаның
қарқынды өсуі қант өнімінде байқалды- 36,9 пайыз, көкөніс пен жеміс
15 пайызға қымбаттады. Тұз 19,9 пайызға, темекі өнімдері 8,3 пайызға
қымбаттады. Тұрғындарға көрсетілетін ақылы қызмет түрлері едәуір
90
қымбаттады: көлік қызметі 9,8 пайызға, атап айтқанда қала маңындағы
тұрғындарға 51 пайызға, тұрғын үй коммуналдық қызметтер 3 пайызға
(нақтырақ айтқанда электр қуаты 10,8 пайызға, қоқыс жинау 21,2
пайызға), медициналық қызмет көрсету түрлері 4,5 пайызға қымбаттады
[99].
Бұл кестелерден біздер Павлодар облысы халқының әлеуметтік –
тұрмыстық өмір сүру деңгейінің соңғы жылдары алдыңғы жылдарға
қарағанда әлдеқайда жоғары дәрежеге көтерілгендігін байқаймыз.
Кестелерде облыс және ірі қалалар мен аудандар бойынша халық
шаруашылығының барлық салаларында жұмыс істейтін еңбекшілердің
орташа айлық, нақты еңбекақыларының көрсеткіштерін және жан –
жақты талдаудан өткізу арқылы олардың кірісі мен шығысының арасын
ажыратуға мүмкіндік туды.
Атап айтқанда, біріншіден, Павлодар облысы халқының орташа
есеппен алғандағы азық – түлік тауарларын тұтыну шығындары,
тұтынушының негізгі қаржылары ішіп – жем өнімдеріне: оның ішінде
нан және нан өнімдері, ет, тұз және балық, сүт өнімдері мен жұмыртқа
және қант, шай, кофе, тәтті тағамдарға жұмсалған. Одан кейін: жеміс
пен көкөніс, сарымай мен өсімдік майлары. Ал, алкогольді ішімдіктер
мен темекі бұйымдарына 100 пайыз қаржының 2 – ден 5 пайызға дейінгі
аралықтағы бөлігі жұмсалған. Сондай – ақ, азық – түлік тауарларының
жоғарыда аталған басқа да түрлеріне 2,5-4,5 пайыз аралығындағы
шығын шығарылған.
Екіншіден, азық – түлік емес тауарларға тұтыну шығындары
бойынша бірінші орында киім, мата, аяқ кіим тұр. Тұтынушы азық –
түлік емес тауарлардың осы түріне 35-60 пайызға дейін шығын
жұмсайды екен. Одан кейін жиһаз және мәдени тұрмыстық заттар, соңғы
жылдары мұнымен қатар көлік құралдарына жұмсалатын шығын
пайызы да артқан.
Үшіншіден, ақылы қызметке жұмсалатын шығындар бойынша,
пәтер үй, коммунальды және көлік пен байланыс қызметі пайыздық
жағынан алғанда 50 және 25 пайызды құрайды екен. Сондай – ақ, соңғы
жылдары білім беру қызметіне төленетін шығынның да көлемі артқан.
2.3 ПАВЛОДАР ОБЛЫСЫНДАҒЫ ДЕНСАУЛЫҚ, БІЛІМ,
МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ СПОРТ САЛАСЫНДАҒЫ ӨЗГЕРІСТЕР
Павлодар облысы 1938 құрылған
жылы онда денсаулық
саласында 34 аурухана (10 қалалық, 24 ауылдық), 40 келіп - кетіп
емделетін ауруларды емдейтін мекеме және 53 фармацевтік дәріхана
кәсіпорындары жұмыс істеп тұрған. Ауруханаларда екі- екі рентген
аппараттары және лабораториялары болды. Барлығы 30 дәрігер болса,
оның 10-ы ауылдық жерлерде еңбек етті. 1941-1945 жылдары
91
ауылшаруашылығының басқа салалары сияқты денсаулық та Ұлы Отан
соғысының жеңісін қамтамасыз етуге жұмыс істеді.
Медициналық мекемелердің дамуына тың және тыңайған жерлерді
игерудің де айтарлықтай әсері болды. Жаңадан құрылған совхоздарда
10-15 төсекке арналған учаскелік ауруханалар мен дәріхана пункттері
ашылды. 1961 жылдың 1 қаңтарында Павлодар облысында медицина
ұйымдарының саны 133-ке жетті. Онда 3950 төсектік 91 аурухана, 442
дәрігер, 2392 орта дәрежедегі медицина қызметкерлері жұмыс істеді.
Бұл 10 мың халыққа шаққанда 75,2 төсек, 8,4 дәрігер және 45,6 орта
дәрежедегі медицина қызметкерінен келді деген сөз.(100)
Облыста 1965-1985 жылдары өнеркәсіп күрт дамыды. Павлодар
қаласында ПТЗ, МАЗ, ПАЗ, Химкомбинат, ЖЭО-2,ЖЭО-3, Екібастұзда
ЕЖЭК, ЕФЗ, Ақсу ГРЭС-і, Қ. Сәтпаев атындағы Ертіс- Қарағанды
каналы қатарға қосылып, халық игілігіне жұмыс жасай бастады.
Жоғарыда айтылған ірі өнеркәсіп алыптарына қосымша әлеуметтік
мәдени тұрмыстық нысандар, оның ішінде денсаулық сақтау
мекемелерін салу да жүзеге асырылды. Осының нәтижесінде ПТЗ - да
1750 адамды қабылдауға арналған емхана, 120 төсектік балалар
бөлімшесі; ПАЗ- да 600 төсектік аурухана 1200 адамды қабылдай алатын
емханасымен; Химкомбинатта 730 төсектік аурухана мен 950 адамды
қабылдай алатын емхана құрылыстары пайдалануға берілді. Сондай-ақ,
Екібасзтұзда шахтерлерге арналған медициналық санитарлық бөлім,
Ақсуда (бұрынғы Ермак) энергетиктерге арналған медициналық
санитарлық бөлім мен 350 төсектік перзентхана емханасымен бірге
халық игілігіне айналды. Бұған қоса Шідерті поселкесінде де 175
төсектік аурухана мен 200 адамды қабылдай алатын емхана салынып,
барлық аудан орталықтарында (Павлодар ауданынан басқа) 120-175
төсектік, әрқайсысының 250 адамды қабылдай алатын емханасы бар
қатарға қосылды. Одан кейінгі жылдары Павлодарда 3 тіс емдеу
емханалары (1 балалардікі), Екібастұз бен Ақсуда екі емхана салынды.
Барлық аудан орталықтарындағы ауруханаларда тіс емдеу кабинеттері,
ал олардың жергілікті бөлімшелерінде тіс дәрігерлік кабинеттер жұмыс
істеді.(100,67-71 б)
Мамандандырылған диспансерлердің материалдық техникалық
базаларын жақсарту жолында нақты жұмыстар жүргізілді. 1972 жылы
пайдаланылуға 250 төсектік типтік корпус, 500 адамды қабылдай алатын
емханасымен берілуі облыстық туберкулез диспансерін ескі барақтардан
көшіруге мүмкіндік берсе, 1983 жылы оған қосымша 5 қабатты құрылыс
салынып, төсек саны 500- ге жеткізілді. Сондай- ақ, Екібастұзда 90
төсектік туберкулез диспансері, Павлодарда 500 төсектік емханасымен
қоса психоневрологиялық диспансері, облыстық санэпидстанция, 15
92
дәріхана, медучилище оқушыларына 2 жатақхана, Екібастұз
медучилищесі мен Павлодардағы дәрігерлердің білімін жетілдіретін
факультет курсанттарына бір -бірден жатақхана да қатарға қосылды.
Одан басқа Успенка ауданының Константиновка, Павлодар ауданының
Ефремовка, Пресновка, Ақтоғай ауданының Коминтерн селолары мен
Май ауданының Жалтыр, Екібастұз ауданының Төртүй ауылдарында
участкелік ауруханалар салынды.
Осындай игі шаралардың нәтижесінде медициналық мекемелердің
материалдық- техникалық базасы нығайып, жақсарды. Ауруларды
емдейтін медициналық техникалық, диагностикамен қамтамасыз ету
үшін, оларға жұмсақ және қатты құралдарды жеткізу мақсатында
арнайы құрылған «Меджабдықтау» қызметтері жұмыс істеді. Алайда,
осы кезеңде дәрігерлер мен орта дәрежедегі медицина кадрларының
жетіспеушілігі байқалды.
Жергілікті жастардан дәрігер кадрларын дайындауға Семей
медициналық институтының арнайы жасақталған қабылдау комиссиясы
15 жыл қатарынан теңдесі жоқ көмек көрсетті. Орта дәрежелі медицина
қызметкерлерін, яғни медбике мен акушерлер дайындау үшін Екібастұз
қаласында медучилище ашты. Ал Павлодар қаласындағы медучилище
болса сегіз мамандық бойынша (фельдшер, акушер, санфельдшер, тіс
дәрігері, провизор, лаборант, медбике) қызметкерлерді дайындады.
Сондай-ақ, мұнда 1984 жылдан бастап Семей медициналық
институтының дәрігерлердің білімін жетілдіретін факультеті жыл сайын
8 негізгі мамандық бойынша дәрігерлерді қайтара дайындаудан өткізіп
тұрды.
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап көмек көрсетудің
арнайы түрлерін жақсарту жолында жан-жақты игі шаралар жасалды.
Соның
нәтижесінде
кардиологиялық,
эндокринологиялық,
неврологиялық, геронтологиялық, нейрохирургиялық, жақ- бет, күйік,
жүрек- қантамырлары бөлімдері мен кабинеттер ашылды. Барлық ірі
ауруханаларда ауырықызбаушылық және реанимация бөлімдері жұмыс
істейді. Бұл орайда облыстық ауруханада барокамера, № 1 қалалық
ауруханада «Жасанды бүйрек» бөлімдері бар. Сондай- ақ, облыстық
тубдиспансерде халықта жыл сайын туберкулезден сақтап, зерттейтін
бригада жасақталған. Олардың құрамында бірнеше жылжымалы
флюорография (жартысы өз алдында бөлек электроқуатымен
жабдықталған) бар.
1970 жылдардан бастап халық арасындағы туберкулез ауруының
алдын алу шаралары 80 пайызға, егу 100 пайызды қамтыды. Туберкулез
ауруларын дәрігерлік жолмен емдеуден басқа жедел шаралар да жүзеге
асырылды. Мысалы, ауруларды шипажайға демалдыруға жіберу ісі көп
93
нәтиже берді. Нәтижесінде халықтың туберкулезбен ауруы жалпы 1970
жылы 100 мың адамға шаққандағы 120- дан, 1991 жылы 69,5-ке кеміп,
өлім осыған сай 34-тен 14,2 -ге азайған. Жыл сайын халық арасында
жоспарлы түрде профилактикалық егулер жүргізіліп тұрған. 1970 жылы
тұрғындар арасындағы 100 мың адамға шаққандағы іш сүзек ауруы 2002
жылы 10,6- дан 0,12-ге , жұқпалы гепатит 161,6 дан 32,9-ға, шек ауруы
1436,2-ден 250-ге, бруцеллез 52,0- ден 2,9-ға, қызылша 244,6-дан 0,12-ге
азайған. Сондай- ақ дифтерия (тамақ ауруы), полиомиелит, туляремия,
бөртпе сүзегі, безгек сияқты аурулардың түрлері толықтай жойылды
[101,11 б)
1991 жылдың 1-қаңтарына есептегенде облыста медициналық
ұйымдардың саны 220 (2002 жылы 165), ауруханалық ұйымдар 101
(2002 жылы-45) болды. Егер 1991 жылы 10 мың халыққа санағанда 140
төсектен келсе, 2001 жылы -75,4 тен келді. Ауру төсектерінің жалпы
саны 13595 -тен 5680- ге азайды. Тіс ауруын емдейтін емханалар мен
дәріхана мекемелері толықтай жеке адамдардардың қолына көшті.
Дәрігерлер мен орта дәрежелі кадрлардың саны 1/3-ке кеміп кетті.
Сөйтіп қайта құру жылдарында денсаулық саласын қаржыландыру
жоспардағының 70-75 пайызын ғана құрады. 1995 жылдан 2002 жылға
дейін жыл сайын 1 миллиардқа дейін қаржы жетпей жатты. Медицина
қызметкерлерінің еңбекақылары 6-8 айға, ауылдық жерлерде бір жылға
дейін кешіктіріліп берілді.
Соңғы жылдары ел экономикасы тығырықтан шығып, алға
жылжығаны байқалады. Сондықтан да болар Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың
2002 жылды «Денсаулық жылы» деп жариялағаны. Осы жылдан бастап
бұл сала қызметкерлері еңбекақыларын мерзімінде алды және олардың
алдында үкіметтің берешегі жоқ. Көптеген медицина мекемелері күрделі
жөндеу жүргізіп, медициналық жабдықтарды жаңартып үлгерген.
Павлодар қаласында тағыда бір жаңа аурухана мен диагностикалық
орталық салынып, пайдаланылуға берілді.
Облыс аймағындағы денсаулық сақтау саласын реформалау 1998
жылдың наурыз айында облыстың денсаулық жүйесін одан әрі жетілдіру
туралы бірлескен жоспарды бекіткеннен кейін басталды. Денсаулық
саласын реформалаудың негізгі бағыттары болып, медицина саласын
қайта құру мен нығайту, алғашқы медициналық санитарлық көмек
көрсету дәрежесін арттыру, ауруруды емдеуге бөлінетін қаржы
мөлшерін көбейту, медициналық көмек көрсету рыногінде
бәсекелестікті күшейту, медицина ұйымдарының басшыларын
тағайындауға конкурстық жүйе енгізу сияқты мәселелер саналды.
Емдеу- профилактикалық (ауруға қарсы алдын ала қолданылатын
шаралар) мекемелері қаржыландыру көздері бойынша:
1) тікелей
94
бюджеттен қаржыландырылатын және 2) 1999 жылы медициналық
кәсіпорындар болып қайта құрылған облыстық медициналық
сақтандыру қоры қаражаты есебінен бөлінді. 1999 жылдың маусым
айынан бастап қалалық және аудандық денсаулық бөлімдері құрылды.
Мемлекеттік қаржыны орынды пайдалану мақсатында медициналық
қызмет көрсету департаменті жасақталды. Ол негізінен мемлекеттік
медицина кәсіпорынын қаржыландыру, медициналық қызмет көрсету
бағасын қалыптастыру мен медициналық көмек көрсетудің көлемі мен
сапасын қадағалауға тиіс болды. Сол кезде облыстың денсаулық сақтау
саласының негізін отбасылық дәрігерлік амбулаториялар құраған
болатын . Олардың осындай қалалық жерлерде- 34 , ауылдық жерлерде
84 (барлығы 118) орталықтары болды.
Облыстың барлық халқы осы жеке емделуші адамның басына
шаққандағы норматив бойынша қаржыландырылатын отбасылық
дәрігерлік амбулаторияларға бөлініп берілді. Кейде қайсыбір
орталықтарға әкімшілік жолымен бекіту де орын алды. Тек 2001
жылдың сәуір-мамыр айларынан бастап қана халықты осындай
отбасылық дәрігерлік амбулаторияларға өз еркімен бекіту ісі жолға
қойылды. Сөйтіп, оған өз еркімен жазылу жүзеге асырылды. Осылай
облыста 2001 жылдың 1- қаңтарынан бастап жартылай- толық қордан
көмек көрсету жүзеге асырыла бастады. Мысалы, барлық отбасылық
дәрігерлік амбулаториялар халыққа диагностикалық көмек, кеңес беру
шығынын төлеп, өз бағыттары бойынша жоспарлы станционарлық
қызмет көрсетуді өз мойындарына алды.
Халыққа медициналық көмек көрсетудің қымбат түрлерінің
альтернативасы болып саналатын күндізгі станционарлар, жеңіл ауру
түрлерін емдейтін отбасылық дәрігерлік амбулаториялар 25 қалалық
және 61 ауылдық жерлерде орналасқан. Сондай- ақ, облыс халықына
диагностикалық кеңес қызметін мұндай талапқа сәйкес 6 емхана
орындайды. Бұдан басқа мамандандырылған диспансерлер мен
ауруханалардың 18 бөлімшелері, облыстық және аудандық
ауруханалардың диагносткалық кеңес беретін 11 бөлімшелері, облыс
бойынша 3 базалық әйелдерге кеңес беретін орталықтар бар. Сондай-ақ,
СПИД- орталық, облыстық клиникалық иммунология және қалалық
балалар реабилитация орталықтары да халық денсаулығын сақтап,
нығайтуға айтарлықтай үлес қосуда. Отбасылық дәрігерлік
амбулаториялардың жолдамалары бойынша кеңес беру диагностикалық
орталықтарда ауруларға медициналық көмек көрсету мемлекет кепілдік
берген көлемде тегін көрсетіледі. Ал оның бір бөлігі ақылық негізде
жүргізіледі. Бұл отбасылық дәрігерлік амбулаторияның жолдамасынсыз
емдеудің қызмет көрсететін: медициналық тексерудің әртүрлері
95
(жұмысқа орналасу, оқуға түсу, жүргізуші куәлігін алуға қажетті)
өнеркәсіп кәсіпорындары және мекемелерімен келісім- шартқа отыруға
қажетті, қымбатқа түсетін тексеру тәсілдері сияқты түрлері болып
келеді. Алайда, кеңес беру диагностикалық орталықтардың ақылы
қызмет көлемі жалпы қызмет көрсетудің 1/3 көлемінен аспау керек.
Облыс халқына стационарлық көмекті 36 аурухана ұйымдары мен
7 диспансер көрсетеді. Оларда жалпы саны 5370 төсектік қор бар. Оның
ішінде Ғ.Сұлтанов атындағы облыстық аурухана, облыстық балалар
ауруханасы, Павлодардағы № 1,2 қалалық ауруханалар, Екібастұз және
Ақсу қалаларындағы қалалық ауруханалар, Павлодардағы жұқпалы
аурулар, медициналық жәрдем көрсету ауруханасы, 10 құрт ауруына
қарсы ауруханалар, 9 аудандық ауруханалар, 5 селолық учаскелік
ауруханалар, 2 перзентхана үйі, тәуелді аурулардың алдын алатын және
емдейтін облыстық орталық, облыстық реабилитация орталығы,
облыстық туберкулез ауруына қарсы диспансер, облыстық
психоневрологиялық диспансер, облыстық тері- венерологиялық
диспансер,
қалалық
психоневрологиялық
диспансер,
терівенерологиялық диспансер, наркологиялық диспансер Екібастұз
қаласында жұмыс істейді. Ауруларды төсек- орынмен қамтамасыз ету
деңгейі 10 мың адамға шаққанда 69,1- ден келеді. Оның ішінде қалалық
жерлерде 98,2- ден, ауылдық жерлерде 25,1-ден, 43 аурухана
ұйымдарының 28-i медициналық кәсiпорын болып саналғандықтан
медициналық қызмет көрсету департамент арқылы қаржыландырылады
[102, 29б)
Бұдан басқа облыстық және Ақсу, Екiбастұз қалалары мен
аудандық ауруханалар ауырған адамдарды емдегендерi үшiн жеке
адамдарды қаржыландыру қорынан төлем алады. Базалық тарифтың
(7500 теңге) аздығын есепке ала отырып, стационарларда тексерудiң
тiзiмге енбеген кейбiр түрлерiне және дәрi- дәрмекке аурулардың
қосымша ақы төлеу тәсiлi қолданылды. Медициналық кәсiпорындар
көлемi 5 пайыздан аспайтын ақылы қызмет көрсетедi.
Облыс тұрғындарына қалалық жерлерде 3 жедел медициналық
көмек көрсету станциялары, қалалар мен аудан орталықтарында және
оларға қарасты жергiлiктi ауруханаларда жедел көмектiң 11 бөлiмшелерi
қызмет көрсетедi. Облыстың емдеу және аурудың алдын алу
ұйымдарының диагностикалық базасының құрамында: 113 клиникалықдиагностикалық лабораториялар, рентгенге түсiретiн кабинеттер, 23
флюорографиялық қондырғылар, 53 функционалдық диагностикалық
кабинеттерi, 15 эндоскопиялық кабинет, 23 ультрадыбыстық
диагностика кабинеттерi бар.
96
2002 жылы Елбасы Н.Ә.Назарбаев қазiргi заманға сай
қондырғылармен жабдықталған диагностикалық орталықты салтанатты
түрде ашты. Облыстың ауруханада жұқпалы ауруларды анықтауға
мүмкiндiк беретiн лаборатория жұмыс iстейдi. Павлодардың №1
қалалық ауруханасы толықтай «жасанды бүйрек» аппаратымен
жаңартылған. Сондай-ақ, СПИД орталық пен қан орталығы да жаңа
қондырғылармен жабдықталған. А удан мен ауылдық жерлердiң
халқына 9 аудандық аурухана, 1 диагностикалық аудандық емхана, 9
туберкулезге қарсы аурухана мен 780 төсектiк 5 ауылдық участкелiк
аурухана медициналық көмек көрсетуде. Ауылдық жерлердiң әрбiр 10
мың адамы 25,1 төсек- орынмен қамтылған. Аудандық ауруханаларда
стационарлық көмек аурудың 5-6 түрi бойынша көрсетiледi.
Ауыл тұрғындарына алғашқы медициналық санитарлық көмектi
84 селолық отбасылық дәрiгерлiк амбулаториялар көрсеттi. Сондай- ақ,
мұнда 87 фельдшерлiк- акушерлiк пункт, 136 фельдшерлiк пункт және
арнайы құрылыс нысандары жоқ 51 медицина қызметкерлерi бар.
Салалық медициналық ұйымдардың диагностикалық базаларының
құрамында 55 клиникалық лаборатория, 23 электрлi кардиография
кабинеттерi,
7
ультрадыбысты
диагностика
кабинеттерi,
2
эндоскопиялық тексеру кабинеттерi кiредi. Емдеу, аурудың алдын алу
ұйымдарынан
басқа,
барлық
аудандарды
санитарлықэпидемиологиялық станциялар жұмыс iстейдi. Салалық дәрiхана жүйесi
құрамында мемлекеттiк емес 34 дәрiхана ұйымдары бар. Олардың
көпшiлiгi аудан орталықтарында немесе iрi селоларда орналасқан.
Денсаулық сақтаудың мемлекеттiк секторымен қатар жеке меншiк
медициналық практика да үрдiс алды: 2001 жылдың қараша айында
облыста жеке меншiк медициналық 151 субъектiң 51 заңды тұлға да 50-i
құқықты тұлға болған. 1998 жылмен салыстырғанда мемлекеттiк емес
ұйымдардың саны 1,7 есеге артқан. Амбулаториялық емханалар
ұйымдарының саны 24-тен 48-ге дейiн өскен, оның iшiнде отбасылық
дәрiгерлiк амбулатория 3-тен 15-ке дейiн, жеке меншiк стационарлар 9дан 21-ге дейiн, олардағы төсек саны 150- ден 230-ға дейiн артқан,
Қазiргi кезде жеке меншiк медициналық құрылымдарда жұмыс iстейтiн
дәрiгерлердiң саны 410-ға жетiп, орта дәрежелi медициналық
қызметкерлер саны 560 болған.(106,34 б)
Облыста 2610 дәрiгер және 5625 орта дәрежедегi медициналық
қызметкерлер жұмыс iстейдi. Олардың iшiнде денсаулық сақтау
министрлiгiнiң жүйесiнде 2012 дәрiгер, 4680 орта дәрежедегi
медициналық қызметкерлер, басқа ведомстволарда 188 дәрiгер және 389
орта дәрежедегi медициналық қызметкерлер, жеке меншiк медицина
саларында- 410 дәрiгер, 560 орта дәрежедегi медициналық қызметкерлер
97
бар. Облыстың әрбiр 10 мың халқына шаққанда 33,6 дәрігер, 72,4 орта
дәрежедегi медицина қызметкерiнен келедi. Дәрiгерлердiң 47 пайызы,
орта дәрежедегi медицина қызметкерлерiнiң 25 пайызы жоғары
категорияларға ие. 8 дәрiгер медицина ғылымдарының кандидаты.
Соңғы жылдар iшiнде облыста дәрiгерлердiң мамандықтарын арттыру
үшiн психиатрия, онкология, фтизиатрия, неонатологиядан көшпелi
семинарлар өткiзу әдетке айналған. Жыл сайын 500 дәрiгер мен 800 орта
дәрежелi
медициналық
қызметкерлер
өз
мамандықтарын
арттырады.(104,17б)
Мемлекеттiк «Иммунопрофилактика» бағдарламасын жүзеге
асыру нәтижесiнде 1995-1997 жылдары дифтерия мен полиомиелитке
қарсы өткiзiлген иммунизация (организмге жұқпалы ауруды жолатпау
шарасын қолдан жасау) күндерiне байланысты және вакцинацияны
орталықтан қамтамасыз етуге орай адамдардың 98-99 пайызын егу,
полиомиелит, дифтерия, сiреспе ауруларын болдырмай, қызылша,
көкжөтел, эпидпоротит ауруларын сирек кездестiретiн жағдай
туғызылды. Осындай мақсатты жұмыстардың нәтижесiнде iш сүзек
ауруының ошағын жойып, Май, Ақтоғай аудандарында және Ақсу
қаласының селолық аймақтарында осы аурудың түрiн бiржолата жоюға
қол жеттi. Алайда, әлеуметтiк- экономикалық жағдайдың нашарлауына
байланысты, стихиялы нарықтық сауданың дамуына байланысты, сумен
қамтамасыз етудiң орталықтандырылған жүйесiнiң бұзылуына
байланысты селолық жерлерде жұқпалы шек аурулары мен
сальмонеллездiң жоғары деңгейi тiркелдi.
Бұл арадағы шешiмiн табуға тиiстi ең басты мәселе халықты
сапалы сумен қамтамасыз ету болып табылады. Соңғы бес жыл iшiнде
30-ға жуық су құбырлары жабылып, iс жүзiнде ауылдық жерлерде
оларды қатарға қосатын қызмет түрлерiнiң барлығы да таратылып
жiберiлген. Сондықтан, ауыл тұрғындарының 40 пайызға жуығы
сапасыз суды қолдануға мәжбүр.
Облыста 2000 жылы туу көрсеткiшi артып, өлiм азайған және
халықтың табиғи өсу түрi көбейген. Бала өлiмi азайып, 2001 жылдың 9
айында туған әрбiр 1000 нәрестенiң 24,2 шетiнеген.
Бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 1,5 есе аз.
Туберкулезбен ауру соңғы 5 жыл iшiнде 3 есеге көбейiп, 2000 жылы
әрбiр 100 мың халыққа санағанда 200,1-ден келдi. Бiрақ, 2003 жылы
туберкулезбен ауырғандардың саны азайып, 3 пайызға төмендеп, әрбiр
100 мың адамға шаққанда 160,9 -дан келдi. Сондай- ақ бұл аурудан
өлгендер көрсеткiшiнде 9,3 пайызға кемiдi. Бұл арада бұл аурудың
алдын алу шаралары мен дұрыс диагностика қою және бұл мекемелердi
98
жақсы қаржыландыру әсiресе дәрi- дәрмек, азық- түлiкпен өз нәтижесiн
бердi деп айтуға болады.
Жүйке ауруымен ауырғандардың саны бұрынғы 100 мың адамға
шаққандағы 231,3- тен 2001 жылдың соңында 222-ге кемiдi. Керiсiнше
жүйке ауруын қоздыратын заттарды қабылдағандардың саны әрбiр 100
мың адамға шақанда 2001 жылы 1,6 есеге артып, 1039,2 адамды құрады.
Сондай-ақ, ВИЧ- инфекциясымен ауырғандардың саны 100 мың адамға
шаққандағы 2000- жылғы 10,5 адамнан 2001 жылдың 11 айында 48,9
адамға өскен. Облыс аймағында онкология ауруымен ауырғандар саны
да әрбiр 100 мың адамға шаққанда 177,4 адамнан айналды. Әрине, бұл
өте үлкен көрсеткiш. Оның есесiне бұрын мерезбен ауыратындар саны
100 мың адамға шаққанда 232,6 болса, ендi 20,4 пайызға кемiп, 94,1ден келдi.(105,48 б)
Жоғарыда айтқанымыздай халықты дәрi- дәрмекпен мемлекеттiк
емес дәрiхана ұйымдарының жүйесi қамтамасыз етедi. 2001 жылдың
соңында облыста барлығы 345 дәрiхана ұйымдары жұмыс iстеген, оның
226-сы дәрiхана, соның 34-i ауылдық жерлерде. 78 дәрiхана пункттерi
болса, 28-i ауылдық жерлерде орналасқан. Сондай- ақ, облыста 10
«Оптика» дүкенi, 1 «Медтехника» дүкенi, 2 дәрiхана киоскiсi бар.
Аурухана ұйымдары дәрi- дәрмекпен облыс бюджетi есебiненен
қамтылады.
Азаматтардың денсаулығын сақтау жүйесiнде облыста бiрқатар
қоғамдық бiрлестiктер жұмыс iстейдi. Олар: онколог дәрiгерлердiң,
хирургтардың, психиатрлардың, психотерапевтердiң ассоциациялары
мен орта дәрежелi медицина қызметкерлерiнiң де қоғамдық
бiрлестiктерi. Сондай- ақ, 2000 жылы педиатр дәрiгерлердiң, жедел және
қажеттi көмек дәрiгерлерiнiң, отбасы дәрiгерлерiнiң де ассоциациялары
құрылған. Ал 2001 жылдың ақпан айында болса, «Нашақорлыққа қарсы
аналардың» мемлекеттiк емес бiрлестiгi тiркелген.
Осы дәрiгерлер ассоциациялары мен орта дәрежелi медицина
қызметкерлерiнiң қоғамдық бiрлестiктерi кадрлардың бiлiмдерiн
жетiлдiрiп, аттестациядан өткiзу және халыққа медициналық көмек беру
жұмыстарын жақсарту шараларымен айналысады. Облыстың денсаулық
сақтау саласында 172 кәсiподақ ұйымдары бар. Олар ұжымдық келiсiм
шарттарды қалыптастырумен айналысады. Ал Қызыл жарты ай және
Қызыл крест қоғамдары болса халықтық тұрмысы төмен таптарына
медициналық және әлеуметтiк көмек көрсетумен айналысады. Облыста
қарттар мен мүгедектерге арналған 25 төсектiк аурухана бар. Оларға
медбикелер күтiм жасайды. Және қайырымдылық пен демеушiлiктен
түскен қаржы негiзiнде жұмыс iстейдi.
99
Бұл жерде Павлодар облысының денсаулық сақтау саласының
қалыптасып, дамуына ерекше үлес қосқан ақ халатты абзал жандардың
аты- жөндерiн қысқаша болса да айтпай кетуге болмайды. Олар:
Михельсон И.В, Кислицина Н.И, Сұлтанов Ғ.Т, Петухов К.Н, Фрезе Я.Я,
Каирбеков Т.К, Антонова А.Д, Вуколова А.А, Авербух Б.М, Усманова
Г.К, Засухина В.М, Зенченко А.А, Комшук Н.С, Аршокян Г.Г, Каипова
Б., Султанова Р.А және т.б. Олар негiзгi жұмыстарынан қол үзбей жүрiп,
ғылыми- зерттеулермен де айналысқандықтан 5 дәрiгер докторлық, 17
дәрiгер кандидаттық диссератация қорғаған. Мысалы, Мұстафин А.Х,
Бейсембаев Е.А, Қожанова А.К. ғылым докторы аталса, Б.Д Оразғалиев,
С.Б.
Иманғазинов,
С.А
Алтынбеков,
Н.М.Садықов,Сакиев
К.З,Казангапов Д. М және т.б кандидаттық диссертация қорғаған.
Көптеген дәрiгерлер мен орта дәрежелi медицина қызметкерлерi
үкiметтiң жоғары наградаларымен марапатталған.(105,41б)
Ал, ендi облыс аймағындағы денсаулық сақтау саласындағы соңғы
деректерге сүйенер болсақ, онда 2006 жылдың 1- қантарында барлығы
359 медицина ұйымдары жұмыс iстеген. Олардың 2221 мекеме, оның
iшiнде 12 аурухана мен 3 диспансер және 135- қазыналық коммуналдық
кәсiпорындар, оның iшiнде 27 аурухана, 4 диспансер және 98
амбулаторлық- емхана ұйымдары. Жалпы дәрiгерлiк амбулатория саны
88 болса, оның 82- сi ауылдық жерде.
Облыста денсаулық сақтау мекемелерi мен нысаналарын күрделi
жөндеуден өткiзу және материалдық техникалық жағынан қайта
жабдықтау бағдарламасы жүзеге асырылуда. Сондай- ақ, облыстың
денсаулық сақтау саласын 2005-2007 жылдары реформалау және дамыту
бағдарламасы аясында республикалық және жергiлiктi бюджеттiң
есебiнен облыстың денсаулық сақтау нысандарының материалдық
техникалық базасын нығайтуға 1740,3 миллион теңге бөлiнiп, игерiлдi.
Өткен жылы облыстың денсаулық сақтау бюджетi 2004 жылмен
салыстырғанда 28 пайызға артып, 7,9 миллиард теңгенi құраған.
Халыққа тегiн медициналық көмек көрсетудiң кепiлдiк көлемi
2005 жылы республикалық трансферттi есепке алғанда 6643,3 миллион
теңге болса, оның iшiнде облыстық бюджеттен бөлiнгенi 6063,9
миллион теңге. 2004 жылмен салыстырғанда өсiм 18,1 пайызға артты
[106,57б)
2005 жылы көп салалы ауруханаларда станционарларлық
ауруларды дәрi- дәрмекпен қамтамасыз етуге ерекше көңiл бөлiндi.
Соның нәтижесiнде бұл мақсатқа 767,5 миллион теңге бөлiнiп, 1 ауруға
орта есеппен дәрiмен қамту үшiн шығынды 11,7 мың теңгеге жеткiзуге
қол жеткiзiлдi. Өткен жылмен салыстырғанда стационарларда ауруды
дәрiмен қамту 3,3 есеге артты. Халыққа алғашқы медициналық
100
санитарлық көмек көрсету тарифы әр адамға шаққанда ауылдық
жерлерде 84- тен 101 теңгеге дейiн, облыс қалаларында 50-ден 58
теңгеге дейін арттырылған.
Медициналық ұйымдардың алғашқы медициналық санитарлық
көмек берудегі материалдық- техникалық базасын одан әрі нығайту
жұмыстары жүргізілді. Жергілікті бюджеттен нысандарды күрделі
жөндеуден өткізуге 36,2 миллион теңге бөлініп, игерілді. Жаңадан 22
санитарлық көлік алынып, медицинаның бұл саласын көлікпен
жабдықтау 96- дан 98 пайызға артты. Сондай- ақ, ауылдық дәрігерлік
амбулаторияларға медициналық қондырғылар сатып алу үшін облыстың
бюджеттен 49 миллион теңге бөлініп, игерілді. Соның нәтижесінде
ауылдық жерлердің алғашқы медициналық- санитарлық көмек беру
нысандарын медициналық қондырғылар мен медицинаға арналған
бұйымдармен қамтамасыз ету 19 пайыздан 57 пайызға дейін өсті.
Облыс денсаулық саласын төсекпен, дәрігерлермен, орта дәрежелі
медицина қызметкерлерімен қамтамасыз ету көбейді. Жыл өткен сайын
бірқатар аурулардың көрсеткіші жақсара түсуде. Туберкулез
ауруларының алдын алу және емдеу туралы республиканың 2004-2006
жылдарға арналған бағдарламасы аясында Павлодар облысында да
нақты шаралар жүргізілуде. Мысалы, осы арайда балалардың
туберкулезге қарсы демалыс орны, Ақтоғай және Успенка
аудандарындағы туберкулез ауруханалары күрделі жөндеуден өткізіліп,
10 қозғалмалы дезинфекция камералары сатып алынды. Осындай игі
шаралар 2004 жылмен салыстырғанда осы ауруды 10 пайызға
қысқартты.
2005 жылдың 11 айында нәрестелердің шетінеу көрсеткіші 33,3
пайызға кешіп, әрбір туған 1 мың балаға 11,6 -дан келді. Нәресте мен ана
өлімінің көрсеткішінің төмендеуіне облыстағы отбасын жоспарлау және
жүкті әйелдердің денсаулығын қадағалау шараларының өткізілуі көп
септігін тигізді. Нәрестенің шетінеуі облыс көрсеткіштерінен асып
түсетін аудандардың мамаңдарына орталықтан барған акушерпедиатрлардың бригадалары практикалық және ұйымдық-тәсiлдiк
жағынан айтарлықтай көмек көрсеттi. Соның нәтижесiнде босануға
қабiлеттi әйелдердiң арасында 100 пайыз медициналық тексеру
жұмыстары жүргiзiлдi. Балалар мен перзентхана ұйымдары үшiн
республикалық трансферт есебiнен 35,4 миллион теңге бөлiнiп, 61 бiрлiк
қондырғы сатып алынды.
Өткен кезеңде онкология аурулары 5,3 пайызға, мерез 1,5 есеге
азайды. Керiсiнше, нашақорлық 8,7 пайызға көбейiп, халықтың 100
мыңына
шаққанда
101
829,1-ден келдi. Әрине, бұл бүгiнгi таңның ең бiр кеселдi ауру түрiне
айналуда (107,31б)
Ендi, Павлодар облысындағы бiлiм беру мәселесiне көшейiк. Ол
үшiн ең алдымен оның пайда болу және даму тарихына қысқаша болса
да тоқтап өткенiмiз жөн болар. Сөйтiп, ХIХ ғасырдың басында патшалы
Ресейдiң ағарту министiрлiгi «Ресейдi мекен ететiн басқа адамдарға
бiлiм беру шаралары туралы» заң қабылдады. Осыған байланысты қазақ
жерiнде де қазақтар үшiн оқу орындары ашыла бастады.
Алдыңғылардың бiрi боп Семей губерниясында кейiнiрек төменгi
дәрежелi ауылшаруашылығы училищесiне айналған мектеп-интернаттар
дүниеге келдi. 1917 жылғы қазан төңкерiсiне дейiн қазақ балаларының
негiзiнен ауыл молдаларынан араб тiлiнде хат танығаны белгiлi. Кеңес
өкiметiнiң алғашқы жылдарында мұнда әртүрлi дәрежедегi мектептер
жұмыс iстедi. Мәселен, әйелдер гимназиясы, жоғары бастауыш
училище, орыстардың үш шiркеу мектебi мен училищесi,
ауылшаруашылығы мектебi. Оларда барлығы 24 мұғалiм сабақ бердi.
1920 жылы Павлодар уезiнде жаңадан бiрiншi дәрежелi 22 мектеп,
6 жетiжылдық мектеп, оның 4-i ауылдық жерлерде ашылды. Сондай-ақ,
ұлттық мектептердiң жүйесi де кеңейдi. 1923 жылы 63 қазақ мектебi
болуы. Алғашқы ұлттық мектеп 4 жылдық едi. Кейiнiрек соның
негiзiнде жоғары дәрежелi мектептер мен мектеп-коммуналар өсiп
шықты. Ал, 1924 жылы болса уезде қазақ балалары үшiн 5 мектепкоммуналар ашылды. Оның бiреуi бұрынғы орыс-қазақ училищесiнiң
негiзiнде Павлодар қаласында орнықты.
Өткен ғасырдың 20-шы жылдарының орта шенiнде губернияда
мұғалiмдердi дайындау курсынан 65 адам өтсе, оның 42-сi қазақтар
болды. Алайда мектептердiң өскелең жүйесi күн өткен сайын маман
кадрлардың қажеттiлiгiн дәлелдей түстi. Мұғалiмерге методикалық
көмек көрсету шаналары жергiлiктi жерлерде iздестiрiле бастады.
Сөйтiп, халық ағарту бөлiмдерiнiң жанынан өте бiр тәжiрибелi
педагогтардың есебiнен
ғылыми-методикалық кеңес құру жұмысы
қолға алынды Мұндай кеңестер оқыту сапасын жақсартумен қатар
тәрбие жұмыстарын жүргiзу, сабақ берудiң жаңа тәсiлдерiн iздестiру,
мұғалiмдерге көмек көрсету проблемасымен айналысты.
Қазақстанның да жер-жерiнде большевиктер жеңiске жеткен соң
1917 жылдың қазан айында кеңестердiң Бүкiлресейлiк құрылтайы
«Еңбешiлердiң құқық декларациясын» қабылдағаны мәлiм. Онда
сауатсыздықпен күрес жарияланған болатын. Сондықтан Павлодар
уезiнде де сауаты жоқ халық үшiн жаппай сауаттандырудың қазақ, орыс
тiлiндегi 33 мектебi ұйымдастырылған. Ал, 1925 жылы болса, уезде
сауатсыздықты жоюға арналған 104 пункт жұмыс iстедi. Оның 67-сi
102
қазақ ауылдарында орналасты . Сондай ақ, сауаты аз адам дарға
арналған мектептер де құрылды. Шаруа жастарына арналған мектептер
де болды. Жергiлiктi жерлердегi халық ағарту бөлiмдерiнiң осылдай
жанжақты, ұланғайыр ұйымдастырушылық еңбектерiнiң нәтижесiнде
1930 жылдардың басында облыс халықтың 50 пайызы оқу мен жазуға
қол жеткiздi. Осы кезде мектепке дейiнгi тәрбиеге де үлкен көңiл
бөлiндi. Себебi, жоғарыда айтылған «Еңбекшiлердiң құқық
декларациясында» мектепке дейiнгi мекемелер халық ағарту iсiнiң
құрамдас бөлiгi ретiнде көрсетiлген болатын.
Бұл орайда алғашқы балалар бақшасы 1921 жылы Железинка
болысының Үрлiтүп селосында ашылыпты. Ал, 1923 жылы болса
Павлодар қаласында да кемежөндеу шеберханалары жұмысшыларының
балаларына арналған 20 орындық алғашқы балалар бақшасы өз
жұмысын бастаған. Егер 1952 жылы есебінде 500 баласы бар,барлығы
18-ақ, мектепке дейінгі мекемелер болса, арада 30 жыл өткен соң
олардың саны 480- ге жеткен. Мектеп жасына дейінгі мекемелер
жүйесінің тез өсіп, қарқын алуына өнеркәсіп кәсіпорындары, көлік және
құрылыс ұйымдары, совхоздар мен колхоздар ерекше үлес қосты. Тек
қана өткен ғасырдың 70- ші жылдарында облыста 156 бала - бақша
салынып, онда тәрбиеленушілердің саны екі есе өсті. Олардың көпшілігі
жаңа типтік жоба бойынша салынған. Яғни, кең де жарық жатар орын,
ойын бөлмелері, музыка және денешынықтыру залдары, жүзу
бассейндері, көгалдандырылған аулалармен қамтылған. 1980 жылдары
облыстың мектепке дейінгі мекемелерінде 5,2 мың педагог жұмыс
істейді. Мектепке дайындыққа мектеп жасына дейігі бүлдіршіндердің 90
пайызы қамтылды.
Ал, 1991 жылы болса мектепке дейінгі тәрбие және білім беру
жүйесінде 74705 баланы қамтыған 557 балалар бақшасы қызмет
атқарды. Қазіргі кезде мектепке дейінгі тәрбиелеу жүйесінде 11352
баланы қамтитын 69 мектепке дейінгі мекеме бар. Облыстың 56
мектепке дейінгі мекемелерінде балаларды мектепке дайындайтын 264
топ жұмыс істейді. Сондай- ақ, мектеп жағдайында 377 сыныпта 4642
бүлдіршіндер мектеп алдындағы дайындықтан өтеді. Осының
нәтижесінде 2003 жылы мектепке 90 пайыздан астам дайындықтан
өткен бірінші сыныптылар келді [108)
ХХ ғасырдың 20- жылдарының соңында Павлодар уезінің
аймағында барлығы 248 мектеп, оның ішінде тоғыз жетіжылдық, бір
орта мектеп, ал 30- жылдардың басында 346 бастауыш және 23
жетіжылдық мектептер жұмыс істеді. 1929 жылдың тамыз айында Қазақ
ССР- нің Орталық Атқару Комитетінің шешімі бойынша Оскемен
қаласынан педагогикалық техникум (Қазіргі Б.Ахметов атындағы
103
педагогикалық колледж) көшіріліп әкелінді. Оның үш курсы мен
дайындық бөлімдерінде 120 адам оқыды. Олардың алғашқы
шәкірттерінің қатарында Совет Одағының батырлары С.Мүткенов пен
Қ. Сұрағанов, Социалистік Еңбек Ері М.Қабылбеков және т.б атақты
адамдар бар.
Мектеп өміріндегі шешуші кезең болып ХХ ғасырдың 30жылдары саналады. 1934-1935 оқу жылдарында уезд бойынша мектеп
жасындағы балалардың 96,6 пайызы жалпылама бастауыш біліммен
қамтылған. 1938 жылы Павлодар облысының өз алдына жеке құрылуына
орай жаңа мектеп құрылыстарын салу қолға алынды. Тура осы кезеңде
Павлодар қаласында жаңа үлгіде салынған №8, 10,11,15 орта мектептер
пайда болды. Бұл салада өткен ғасырдың 30 жылдарының соңында
нағыз мәдени төңкеріс болды деп айтуға болады. 5-7 сынып
оқушыларының саны екі еселеніп, 9-10 сыныптар 15 есеге өсті. Барлық
мектептерде қаламен ауыл мектептеріне бірдей жаңа оқу жоспары
енгізілді. Осы кезеңде жалпылама оқытылуға тиісті балалардың тура
есебінің жүйесі ұйымдастырылды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында жалпы республикаға, оның ішінде
Павлодар облысына да өз аймақтарына көшірілген балалар мекемелері
мен оқу орындарын орналастыру сияқты жауапты міндеттер жүктелді.
Балалар үйлерінің жүйесі кеңейтіліп, көшірілген балалар үшін жаңадан
интернаттар мен пансионаттар ашылды. 1947 жылдың қыркүйек айында
қосымша 6 балалар үйі ұйымдастырылды. Сөйтіп, 14 балалар үйі мен
пансионаттарында 2028 бала тәрбиеленіп, оқытылды. Мектеп
нысандарының
бір
бөлігі
әскери
аурухана
болып
қайта
жарақтандырылды [109)
Соғыстан кейінгі кезеңде барлық жерлерде жалпы жетіжылдық
білім беру жүзеге асырылды. Бастауыш мектептердің көпшілігі, әсіресе
ауылдық жерлердегі жетіжылдық білім беруге көшірілді. Бұл шара тың
және тыңайған жерлерді игеру жылдарында одан әрі жалғастырылды.
1957 жылы құрамында 65 мыңнан астам оқушысы бар 594 мектеп халық
игілігіне қызмет атқарды. Бұл 1917 жылмен салыстырғанда 10 есе артық
көрсеткіш еді. 1959 жылдың наурыз айында Қазақ ССР жоғарғы Кеңесі
«Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және Қазақ ССР білім
жүйесін одан әрі нығайту» туралы Заңды қабылдады [110,3б)
Заң 7 мен 16 жас арасындағы балаларға сегізжылдық жалпы білім
беруді жүктеді. Әрі осы жылдары орта білім беруге көшу жұмыстары да
белсенді түрде жүргізіліп жатты. Жылма-жыл сегізжылдық мектептерді
қайта құру есебінен орта мектеп сандары көбейді. Оқытудың кабинеттік
жүйесіне көшу оқулықтардың кітапханалық қорларының әлдеқайда
көбеюіне себеп болды. Бұның өзі 1983 жылдан бастап 1-5 сынып
104
оқушыларының әрқайсысын тегін оқулықпен қамтамасыз етуге жағдай
жасады.
1988 жылы облыс мектептерін компьютерлендіру жұмыстары
басталды. Мектептерге оқу компьютерлерінің жаппай келуі 1989-1991
жылдар аралығын қамтиды. Ал, 1991-1996 жылдары компьютермен
жабдықталған мектептердің саны 241-ге өсті. Бұған дейін олардың саны
218 болатын.
1997-2000 жылдары облысқа компьютерлік техниканық жаңа буыны
келіп түсті. Бүгін 519 білім ұйымдарында 605 компьютер сыныптары
орналастырылған. Оларда 455 мұғалім жұмыс істейді. Сондай- ақ,
мектептерді кезең- кезеңмен ведомствоаралық «Интернет- мектеп»
бағдарламасына сәйкес интернет жүйесіне қосу жүзеге асырылуда.
Қазіргі уақытта облыста бұл жүйені реформалау «Мектепке дейінгі
дайындық», «Ауыл мектебі», «Ақ ниет» сияқты мемлекеттік
бағдарламаларды жүзеге асыру есебінен осы мәселеге жауап беретін
атқару органдарының қолдауымен жүргізілуде.
Облыстың білім беру жүйесі оқушыларға оқудың әрқилы түрлерін,
оқу орындарының типтерін, білім алу дәрежесін таңдап алуға толық
мүмкіндік береді. Облыста 690 білім беру нысандары бар. Соңғы
жылдары жаңа үлгідегі оқу орындарының саны артуда. Мәселен,
құрамында 6893 оқушысы бар 17 гимназия мен лицейлер жұмыс істейді.
1999 жылдан бастап дарынды балаларға арналған қазақ тіліндегі «Жас
дарын» мектебі қатарға қосылып, жыл өткен сайын биік көрсеткіштерге
жетуде. 128 мектепте пәндерді тереңдетіп оқытатын 10392 оқушыны
қамтитын 516 сынып бар. Мемлекеттік тілде оқитын мектеп саны артты.
153 аралас мектеп те өз жұмысын одан әрі жалғастыруда. Барлығы
облыс бойынша 40,8 мың оқушы мемлекеттік тілде білім алды (111,98 б)
Облыстың
білім беру жүйесінде әртүрлі үлгідегі интернет
мекемелері де лайықты орын алады. Бұлар іштей озара мектепинтернаттар, мектеп жанындағы интернаттар (бюджеттік), кемтар
балаларға арналған
интернаттар, демалыс орны тәріздес мектеп
интернаттар болып бөлінеді. Бұл мекемелер маңызды мәселелерді
шешуге көмектеседі. Атап айтқанда, балаларды оқытуды және
тәрбиелеуді жақсартуға, жеке адамды қалыптастыруға, оларды еңбекке
баулуға айтарлықтай әсер етеді. Қазіргі уақытта облыста 1991 жылғы 8дің орнына 15 интернат ұйымдары, 26 мектеп жанындағы интернат және
үш жетімхана бар. Барлық интернаттар компьютер техникаларымен
жабдықталған. Олардың материалдық-техникалық базаларын нығайту
үшін қомақты қаржы көздері бөлінген. Мектеп бітіруші жетімдер үшін
үшін Павлодар қаласында жасөспірімдер үйі құрылған. Сондай-ақ,
105
Павлодар ауданының Розовка селосында отбасылық үлгідегі балалар
ауылы да ашылған.
Білім беру мен тәрбиенің одан әрі дамуының басты бағыты болып
облыста мектептен тыс мекемелердің құрылуы болып табылады. Бұның
өзі мұғалімдер үшін балалармен сабақтан бос уақытта сынып пен
мектептен тыс жұмыстарды жүргізудің таптырмас кілті есепті.
Мектептен тыс мекеме жүйелеріне мектеп сарайлары мен үйлері, музыка
және спорт мектептері, жас натуралистер мен техниктердің
станциялары, қала мөлтек аудандарындағы әртүрлі жасөспірім
клубтары, балалардың демалыс орындары, балалар теміржолдары
жатады. Бұл мекемелерде балалармен жұмыс олардың жас
ерекшеліктеріне байланысты жүргізіледі. Басты көңіл экологиялық
тәрбиеге аударылады. Бұл орайда Павлодар қаласындағы экология
мектебінің қоршлған ортаны қорғаудың облыстық басқармасымен
облыстың фаунасы мен флорасын зерттеудегі нәтижелі жұмыстарын
айтуға болады. Осы ретте облыстың музыкалық көркем өнер
мектептерінің оқушылары үнемі халықаралық, республикалық
конкурстарға қатысып, жүлдегер, дипломат, лауреат атанып
жүргендіктері мақтан тұтарлық жай. Осы сияқты облыстың барлық
мектептерінде әртүрлі бағыттағы мектеп мұражайлары жұмыс істейді.
Негізінен олар ауыл, қала, ерлік даңқы мұражайы, халықтың әдет-ғұрпы
мен облыс аймағында тұратын басқа ұлттардың мәдениетіне арналған
Мұражайлар болып келеді.
Енді облыстағы кәсіптік бастауыш білім беру жайына тоқтала
кетер болсақ, онда Павлодар облысындағы алғашқы фабрика-зауытта
оқыту 1932 жылы сүт комбинаты базасында ашылған. Сондай- ақ 1939
жылы алғашқы механикаландыру мектебі Ертіс поселкесінде ашылған.
1956 жылы Павлодар қаласында №18-ші құрылыс училищесі маман
дайындауға кірісті. Ал, 1958-1977 жылдары мұндай оқу мекемелерінің
түрлері ерекше көбейіп, 18 мың адамды қамтиған 32 бірілікке жетеді.
1991 жылы облыста республикада алғашқы болып №9 кәсіптік училище
ашылды. Онда жоғары разрядты, күрделі мамандықтарды игеретін
жұмысшылар дайындала бастады.
Бүгінгі таңда кәсіптік бастауыш білім беретін оқу мекемелерінің
жүйелері мен сан, сапа жағынан аймақтағы маман жұмысшы
кадрларына сұранысқа байланысты ретке келтірілген. Бұл орайда 18
кәсіптік мектеп пен 10 лицей, оның ішінде 3 мемлекеттік емес. Оларда
негізгі және жалпы орта білім базасында 68 мамандық бойынша 6 мың
оқушы оқиды. Сондай-ақ мамандықты ана тілінде алуға да жағдай
жасалған. 2001 жылы оқуға 3092 адам қабылданып, кәсіптік мектептер
мен лицейлерді 2397 адам бітірген. Бастауыш кәсіптік білім беру
106
жүйесінде 591 инженер- педагог қызметкерлер, оның ішінде 365
оқытушылар мен 226 өндірістік оқыту шеберлері еңбек етеді [112,10 б)
Орта кәсіптік білім колледждерде беріледі 1932 жылы Павлодарда
сүт техникумы құрылды. 1935 жылы медбикелер мектебі ашылды.
1959жылы музыка училищесі, малдәрігерлік техникумы, Екібастұз таукен, Ақсу денешынықтыру техникумы, Ақсу мәдениағарту училищелері
жастарға білім, тәрбие беру жұмыстарын бастады. Өткен ғасырдың 80жылдары орта кәсіптік білім беру мекемелерінің өсу тенденциясы
байқалды. Олардың жалпы саны 18-ге жетіп, жаңа оқу корпустары
салынып, материалдық базалары нығайтылды. Атап айтқанда осы
жылдары педагогикалық және музыка колледждерінің жаңа оқу
корпустары мен жатақханалары қатарға қосылды.
1996 жылдан бастап мемлекеттік емес оқу орындары көбейіп, 2001
жылы олардың жалпы саны 15-ке жетті. Бүгінгі тоңда орташа кәсіптік
білім беру жүйесін 31 колледж жүзеге асыруда. 2001 жылы қызмет
көрсету саласында екі мемлекеттік колледж құрылды. Оларда 64
мамандық бойынша 16 мың адам білім алады. Жыл сайын мемлекеттік
тілде оқуға қабылданушылардың саны ұлғаюда. 2001 жылы жалпы
колледжге түскендердің саны 8002 адамға жетті. Бұлардан 3931 орта
буынның өкілдері бітіріп шықты. Орта кәсіптік білім беру жүйесінде
1363 инженер -педагог қызметкер жұмыс істейді. Олардың 801 жоғары
білімді 4 ғылым кандидаты. Барлық колледждер жаңа буында
компьютер техникасымен жабдықталып, «Интернет» жүйесіне
қосылған.
Соңғы жылдары жоғары білімді мұғалімдермен қамту пайызы
артты. Атап айтқанда 1991 жылғы 59,0 пайыздан 2001 жылы 62,4
пайызға, аяқталмаған жоғары білімділер 3,3 пайыздан 4,4 пайызға. Орта
арнаулы білімі бар мұғалімдердің саны 1991 жылғы 33,1 пайыздан 2001
жылы 30,0 пайызға кеміген. Осы мерзім аралығында өзінің білім
дәрежесін сырттай оқыту жүйесі арқылы 8441 мұғалім арттырды.
Олардық 6396-сы жоғары білім 2045-і орташа арнайы білім алды. 19912001 жылдары облыс мектептеріне 5441 жас маман, оның ішінде 3273-і
жоғары білімді орналасты. Осылардың 2500- і Павлодар мемлекеттік
педагогикалық институтының 1547- сі Павлодар педагогикалық
колледжінің түлектері [113,10-12б)
Облыс мұғалімдерінің қатарында бүгінгі таңда 12666 мұғалім
болса, олардың 7,9 мыңы жоғары білімді, қалған 4,0 мыңы орта
педагогикалық білімі барлар. Мұғалімдердің көп бөлігі сырттай оқу
бөлімі жүйесінде оқуларын жалғастырып, өздерінің кәсіби дәрежелерін
педкадрлардың мамандығын жетілдіру курстары арқылы көтеруде.
Олардың көпшілігі өскелең ұрпаққа білім беру мен тәрбиелеуде қол
107
жеткізген ерен еңбектері үшін жоғары үкімет наградаларымен
марапатталған. Мысалы, М.Қабылбеков пен З.Жукова социалистік
Еңбек Ері аталса, 80 педагог «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі»
1,5 мыңы «Халық ағарту ісінің үздігі» деген лауазымға ие болып, 300ден астамы орден, медальдардың иесі аталды.
Павлодар облысында жоғары мектептің пайда болып дамуы оның
ірі өнеркәсіп орталығына айналуына байланысты еді. Бұл үрдіс ХХ
ғасырдың елуінші жылдарының екінші жартысынан бастап айқындала
бастады. Павлодар қаласында 1960 жылы индустриалды, 1962 жылы
педегогикалық институттар ашылды. 1985 жылға дейін Павлодардың да
жоғары оқу орындары әбден қалыпқа түскен дәстүрлі жолмен дамып
отырды. Осы жылдары оларда 13 факультет пен 66 кафедрада 10,2 мың
студент 21 мамандық бойынша білім алды. Павлодардың жоғары оқу
орындары студенттерге сапалы білім мен нәтижелі тәрбие беруде
жоғары көрсеткіштерге жетіп, республика тіпті одақ көлемінде де
танымал болды.(125,51б)
1986 жылғы қайта құру бұл облыстың да жоғары білім беру
саласына айтарлықтай әсер етті. Мамандықтардың аттары мен қатар
заттары да өзгеріп, факультет және кафедра құрамдары жаңарды. 1992
жылы республикада алғашқылардың бірі болып Қазақ мемлекеттік
техникалық университеті аталып қайта құрылды. Ал, 1995 жылы болса
индустриялды және педагогикалық институттардың негізінде
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті ашылды.
2004 жылы бұл университеттен педагогикалық институт қайтадан
бөлініп шықты.
1992 жылдан бастап Павлодарда мемлекеттік емес жоғары оқу
орындарының жүйесі дами бастады. Жоғарыда айтқан Қазақ
мемлекеттік техникалық университетінің негізінде 1995 жылы Павлодар
университеті деп аталған мемлекеттік емес жекеменшік оқу орны
бөлініп шықты. Сондай -ақ, индустрияды және педагогикалық
институттардың кейбір факультеттерінің қысқарып кетуіне байланысты
1990 жылдардың басында Екібастұз қаласында Қ.И.Сәтбаев атындағы
инженерлік- техникалық институт пайда болды.
Осы кезеңде Павлодарда Қазақстан және Ресей жоғары оқу
орындары филиалдарының жүйелері дами бастады. Мысалы, «Қайнар»
университетінің, Қазақ құқық және халықаралық қатынастар
институтының, Алматы экономика және статистика институтымен қатар
Москва, Саратов, Новосибирск, Тюмень және т.б. жоғары оқу
орындарының филиалдары есіктерін айқара ашты.
Жалпы алғанда 2005-2006 оқу жылының басында облыстық білім
беру жүйесінде 447 күндізгі жалпы білім беретін мектеп, 8 арнайы, 2
108
кешкі мектеп, 27 кәсіби мектептер мен лицейлер, 35 колледждер, 82
мектепке дейінгі, 35 мектептен тыс ұйымдар, 12 балалар үйлері,
жетімханалар мен жасөспірімдер үйлері жұмыс істеген. Негізінен
алғанда білім беру ұйымы құрған жүйе облыс халқының білім беру
қызметіне деген сұранымдарын қанағаттандырады .[114,21 б].
Мектептерді 12 жылдық білім беру жүйесіне көшіру жоспары
шараларының шеңберінде жалпы білім беретін мектепте пәндерді
тереңдетіп оқытатын сыныптардың сандарын көбейтуде. Өткен жылы
мұндай мектептердің саны тағы да 35- ке көбейіп, 187-ге жетті. Облыста
үздіксіз білім беретін көп деңгейлі жүйені дамытудың 2005-2007
жылдарға
арналған
бағдарламасы
жүзеге
асырылуда.
ҰБТ
көрсеткіштерінің нәтижелері тағы да бір рет облыс оқушыларының
дайындық деңгейінің жоғары сапасын дәлелдеп берді. 2005 жылдың
тестілеу нәтижесі барлық көрсеткіштер бойынша оның алдындағы
жылмен салыстырғанда жақсара түскен. Бұл көрсеткіш бойынша
республика облыстарының арасынан Павлодар облысы суырылып алға
шықты.
Облыста білім беру жүйесін компьютерлендіру жұмыстары
жоспарлы және мақсатты түрде жүргізілуде. Интернетке қосылған
мектептер жүйесі 2004 жылмен салыстырғанда тағы да 58-ге артып
барлығы 365 мектепті құрады. Бұл облыста бар барлық мектептердің
81,6 пайызы деген сөз. 60 білім беру мекемелеріне 580 компьютер
сатып алынған. Одан басқа жаңа үлгідегі мектептерге арналып
республикалық бюджеттің есебінен жалпы бағасы 72,5 миллион теңге
тұратын 19 мультимедиа кабинеттері де жасақталып, қатарға қосылды.
Сондай- ақ, Павлодар қаласының екі мектеп- лицейінде, педагогика
колледжінде, облыстық педагог кадрларының білімін жетілдіру
институтында қашықтықта оқыту кабинеттері құрылды.
Жергілікті бюджет есебінен 41 лингафон кабинеті, 26 физика, 27
химия және 26 биология кабинеттерін жабдықтауға арналған
қондырғылар алынды, осы сияқты республика бюджетінің есебінен
кәсіби мектептермен лицейлер 17,9 миллион теңге көлеміндегі
ауылшаруашылығы техникалары және оқу шеберханаларымен
қамтылды. Білім беру саласының 185 ұйымдарында күрделі жөндеу
жүргізіліп, 381 миллион теңге игерілді [115,11 б].
Облыста жаз уақытында демалыс және денсаулықты жақсарту
мақсатында 45 мыңға жуық балалар демалған мектеп жандарынан
құрылған 430 сауықтару лагерлері жұмыс істеді. Жалпы облыс бойынша
балалар мен жасөспірімдердің 94 пайызы демалудың барлық түрлерімен
қамтылды. Осы мақсатқа қаржыландырудың барлық көзінен 130
миллион теңге бөлінді.
109
Павлодар облысында денсаулық және білім мен қатар мәдениет
пен спорт саласы да өте жоғары деңгейде дамыған деп айтуға болады,
жалпы алғанда Ертістің Павлодарға қараған өңірінің мәдени-ағарту
мекемелерінің тарихы сонау ХІХ ғасырдан басталады. Ал, оның бертіңгі
тарихына келсек, онда өткен ХХ ғасырдың 90- шы жылдарында мәдениағарту мекемелері бюджеттік қаржыны үнемді пайдалану мақсатында
жинақылау тезіне түсті. Мұның өзі көптеген кітапханалар мен
клубтарды қысқартуға алып келді 2001 жылдың басында облыста 750
мәдени- ағарту мекемелері, оның ішінде: 615 кітапхана, 135 клуб
мекемелері, 9 мұражай, 3 мәдениет және демалыс парктері болды.
Қазіргі кезде 1991 жылдан үнемі қысқарысқа түсіп келген кітапханалар
мен клубтардың жойылуы тоқтатылды. Сөйтіп, сан жағынан олардың
қайтадан көбею үрдісі байқалады.
Атап айтқанда, 1999 жылмен салыстырғанда кітапханалар саны
36- ға, клуб мекемелері 20-ға өсті, әлуметтік меншік жағдайында жеке
меншікке негізделген мәдениет мекемелері құрылып, жұмыс істей
бастады. Сондай- ақ, агроөнеркәсіп меншігіндегі мәдениет үйлері де
болды. Нарықтық қарым- қатынасқа өту клубтық мекемелерда «Бос
уақытты көңілді өткізу- нарық клуб» экономикалық тәсілін белсенді
түрде қолдануға алып келді. Клубтармен, мәдениет үйлерімен
ұсынылған ақылы қызмет 55 пайызды құрады. Ал, мемлекеттік жүйеге
112 клубтық мекемелер қарайды. Оның ішінде 14 қалалық және
облыстық, 10 аудандық, 70 селолық мәдениет үйлері, 9 селолық клуб, 9
автоклуб бар. Бұрынғы мекемелерден автоклубтар өз маңызын
жоғалтпаған. Олар аз да болса Баянауыл, Железинка, Ертіс, Лебяжі,
Шарбақты аудандарында сақталған. Бұл аударындардың үгіт
бригадалары концерттік номерлермен, жылжымалы кітапханаларымен,
дәрістермен алшақтағы ауылдарға шығып, 101 шара өткізген. Бір сөзбен
айтқанда мәдениет үйлері мен клубтар халықтың шығармашылық
білімділігін дамытудың тірек базасы ретінде сақталуда [116, 89 б].
Бүгінгі таңда облыс бойынша қатарында 7686 мүшесі бар 655
көркем-өнерпаздар құрамы жұмыс істейді. Оның 526-сы құрамында
6208 адамы бар көркемөнерпаз ұжымы. Оның ішінде аудандар бойынша:
Ақсу қаласының ауылдық аймағында-193 мүшесі бар 20 ұжым;
Ақтоғайда-399 мүшесі бар 37 ұжым; Баянауылда-226 мүшесі бар 14
ұжым; Железинкада-148 мүшесі бар 14 ұжым; Ертісте-678 мүшесі бар 66
ұжым; Қашырда 470 мүшесі бар 50 ұжым; Лебяжде-269 мүшесі бар 24
ұжым; Майда-297 мүшесі бар 41 ұжым; Успенкада-544 мүшесі бар 54
ұжым; Шарбақтыда-1033 мүшесі бар 100 ұжым; Екібастұз қаласының
селолық аймағында-747 мүшесі бар 35 ұжым; Павлодар қаласында-903
мүшесі бар 48 ұжым; Қалқаман поселкесінде-90 мүшесі бар 5 ұжым.
110
Бұлардан басқа облыста 1467 мүшесі бар 105 хор және ән
ұжымдары жұмыс істейді. Атап айтқанда 7 ән және би; 44 драма; 27
халық аспаптар оркестрі; 8 үрлемеле аспаптар оркестрі, 52 эстрадалық
ансамблдер; 48 фольклорлық; басқа да 71 ұжымдар. Көркемөнер
ұжымдарынан басқа безендіру-қолтаңбалық өнер, техникалық
шығармашылық, спорт және т.б. түрлерінен көптеген әуесқойлық
бірлестіктер бар [117,11 б].
Облыста «халықтық» және «үлгілі» атақтарға ие ұжымдар саны
өсуде. 2001 жылы осындай 31 ұжым тіркелген. Олардың қатарында
Екібастұз қаласының «Сюрприз» хореографиялық ансамблі, Ақсу
қаласының «Русские узоры» фольклорлық ансамблі, Баянауылдың «Беу,
жігіттер» және «Баян әуендері», Қашырдық «Автомобилист»,
Шарбақтылық «Ән төгіл» және «Рябинушка» және т.б. ұжымдарды
айтуға болады.
Сондай-ақ, өнердің басқа да түрлері: айтыс, фестиваль,
галаконцерт, конкурс, көрме, театрландырылған қойылым, мектеп
бітірушілер балы, балалар таңертеңгілігі, Наурыз, Республика күні
сияқты айтулы мерекелік даталарға арналған мәдени шаралар кең етек
алуда. Кейбір аудандарға Ұлы Отан соғысы ардагерлерін құттықтап,
кездесулер өткізу үшін үгіт бригадаларын ұйымдастырып, концерттік
бағдарламалар дайылдау дәстүрге айналған. Мысалы, Иса Байзақовтың
100 жылдығына байланысты облыстық және республикалық ақындар
айтысы өткізіліп, «Ән қанатында» атты жас орындаушылардың
облыстық конкурсы ұйымдастырылды. Бұдан басқа 2000 жылдың
қыркүйек айында Павлодар қаласында республикалық айтыс болып өтті.
Оған 11 облыстан 18 ақын қатысты. Екі күнге созылған айтысқа екі
мыңнан астам жанкүйер қатысты. Облыстың мәдени өміріндегі тағы да
бір ұмытылмас оқиға Қазақстан халықтары мәдениеті мен өнерінің ІV
фестивалы болды. Оған облыстың барлық аудандарының елді
мекендерінен 30 ұлттық 5 мың өкілдері қатысты. Соңғы жылдары облыс
көлемінде әскери-патриоттық және жауынгер әндерінің фестивалін;
«Хрустальный звон» жас орындаушылардың конкурсын, «Балдаурен»
балалар творчествосының фестивалін өткізу дәстүрге айналған.
Павлодар облысының шығармашылығық
ұжымдары мен
орындаушылары Алматыда өткен жас музыканттардың 34-ші
республикалық конкурсының; «Жас қанат» эстрадалық әндердің
республикалық конкурстың; Астана қаласында өткен шығармашылық
жастардың «Шабыт» халықаралық фестивалінің; Өскеменде өткен
«Русский узор» республикалық фестивалінің; Алматы, Астана
қалаларында өткен «Қазақстан халықтары достығы фестивальның»;
Шымкент қаласында өткен Түркістан қаласының 1500 жылдығына
111
арналған ақындар айтысының; Москва қаласында өткен «Утреняя
звезда» телевизиялық бағдарламасының және басқа да көптеген осы
сияқты түрлі шаралардың лауреаттары мен дипломанттары болып
есептеледі.
Клуб мекемелерінің жұмысы облыстың 14 ұлттық мәдениет
орталықтарымен, оның ішінде 1999 жылы құрылған қазақтың ұлттық
«Шаңырақ»
орталығымен;
Қазақстан
халықтары
кіші
ансамблеяларымен; тілдерді дамытудың облыстық қорымен және басқа
да мекемелермен бірге өткізіледі. Клубтық мекемелер үшін ұйымдық
методикалық орталығы болып «Халық шығармашылығы мен мәдениоралымның облыстық орталығы» қазыналық коммуналды орталығы
саналды. Осыған орай, мысалы 2000ж. Ақсу қаласында «Қала
әкімшілігінің мәдени-оралымдық орталығы» ашылды. Бұл орталық
негізінен осы аймақтың ауылдарына арналған методикалық- үйлестіру
мекемесі екендігінде дау жоқ.
2001 жылы облыста 161 мемлекеттік кітапхана болды. Осы
кітапханалардың жалпы оқушылар саны-197 мың 800 адам; кітапхана
қызметін пайдаланатындар саны -1 миллион 646 мың; кітап қоры-3
миллион 12 мың дананы құраған. Бұдан басқа облыс көлемінде 415 оқу
орындарының кітапханалары бар. Оның ішінде 370 мектеп, 9 жоғары
оқу орны, 16 техникум мен колледж 20 кәсіптік техникалық білім беру
училищелерінің кітапханалары, ауылшаруашылығы мамандарына,
ғылыми-техникалық және медицина қызметкерлеріне арналған 9
кітапхана оқырман сұралымын қанағаттандыру жолында жұмыс істеуде
[118, 211б].
2002 жылы Павлодар облысында 9 мұражай мен 3 филиал
тіркелді. Олардың көпшілігі соңғы он жылдықта құрылған. Ең көнесі
1942 жылдан халық игілігіне қызмет атқарып келе жатқан Г.Н.Потанин
атындағы өлкетану мұражайы. Екіншісі 1990 жылы құралған Бұқар
жырау атындағы әдебиет және өнер мұражайы. Сондай- ақ, бұл негізгі
мұражайлардан басқа 2000 жылы құрылған фотограф- өлкетанушы
Д.П.Багаевтың мұражай- үйі, 1967 жылы Баянауыл ауданының
орталығында құрылған Қ.И.Сәтбаевтың мұражайы, 1993 жылы құрылған
С.Торайғыров мұражайы, 1994 жылы құрылған М.Ж.Көпеев мұражайы
бар. Бұлардан басқа 2000 жылы Павлодар қаласында М.Шамсутдинова
атындағы ән шығармашылығық үйі, 2000-2001 жылдары Ақсу қаласы
мен Шарбақты және Успенка селоларында аудандық тарихи өлкетану
мұражайлары ашылды. Екібастұз қаласында К. Пішембаев атындағы
тарихи өлкетану мұражайы да бар.
Ерекше тоқтала кететін жайы Г.Н. Потанин атындағы тарихиөлкетану мұражайы, Бұқар жырау атындағы әдебиет және өнер
112
мұражайы, Д.П.Багаев атындағы мұражай үйі, М. Шамсутдинова
атындағы шығармашылығық ән үйі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр
басында салынған тарих және сәулет өнері болып саналатын нысандарда
орналасқан. Бұл Павлодар мұражайларының қорлары 65 мыңнан астам
экспонаттардан тұрады. Олардың арасында көрерменнің неғұрлым
қызығушылығын тудыратын: Ертіс өңіріне қарасты Павлодар
аймағының ежелгі фаунасы туралы, археологиялық қазба жұмыстары
кезінде табылған бірден- бір заттар туралы, Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы құжаттар туралы, Д.П.Багаевты суреттер коллекциялары
туралы аса құнды, бай материалдар бар.
Ал, әдебиет және мемуарлар мұражайларындағы М.Ж.Көпеевтің,
академик Қ.Сәтбаевтың, зұлмат заманның қудалауына ұшыраған
Ж.Аймауытовтың, суырып салма ақын Ж.Аймауытовтың көзі тірісінде
ұсталған заттары мен басқа да ақын- жазушылардың қолжазба
шығармалары кімді болмасын бей- жай қалдырмайтындығы анық.
Мұражайлар осындай көл- көсір рухани байлықты кейінгі ұрпаққа жанжақты насихаттау жолында аянбай еңбек етуде. Оған дәлел бір жыл
ішінде мұражайларда 250 мың адамның болуы дер едік.
2001 жылдың деректері бойынша облыста 3 парк: Павлодар,
Екібастұз және Ақсу қалаларында мәдениет және демалыс парктері бар.
Бұл бақтарда 12 денешынықтыру нысандары және 12 атракциондар
жұмыс істейді [119, 205 б ].
Мәдениетті жасайтын адамдар. Павлодар облысында бұрын да
қазір де өнерлі адамдар көп болған. Әсіресе, ақын- жазушылар. Мысалы,
ХVІІІ ғасырдағы қазақ әдебиетінің өкілі Бұқар жырау Калқаманұлы
қиын- қыстау заманда халықты хандар мен батырлардың маңына
топтасуға шақырған. Бұл тұстағы ақындардың жыраулардан
айырмашылығы адамдардың өзара қарым- қатынасы, олардың ішкі
көңіл- күйі және олардың мінез- құлқын жырлауында еді. Бұндай
ақындардың қатарына Көтеш, Қобылан, Сақау және т.б ақындарды
жатқызуға болады.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті сол кезеңдегі тарихи, саяси
оқиғалар негізінде дамығаны белгілі. Ол тақырыптарға алғаш қалам
сілтеп,
классикалық
шығармалар
туындатқан
С.Торайғыров,
Ж.Аймауытов, С.Дөнентаев, Қ. Кемеңгеров және басқа да
павлодарлықтардың еңбектері ерекше. ХХ ғасырдың 30- жылдарында
ерекше даму жолына түскен қазақ әдебиетіне, оның поээия жанрына
ерекше үлес қосқан К.Бекхожин, Д.Әбілев, И. Байзақовтарды айтпай
кетуге болмайды. Ал, Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары
А.Шамкенов, Қ.Ыдырысов, М.Әлімбаев, З. Шашкин, З. Ақышев сынды
ақын- жазушылардың жаңалыгы әдебиет төріне келді.
113
Өнеркәсіп тақырыбына А. Жақсыбаев, С.П. Шевченко сынды
жазушылар тың серпін әкелді. Сондай- ақ, Е.Ерботин, М.
Жаманбалинов, Н.Чернова, Д.Приймактардың балалар ақыны ретінде
республика көлеміне кеңінен танымал болды. Бүгінгі таңда да олардың
жолдарын лайықты шығармашылықтарымен жалғастырып жүрген ақын,
жазушылар жоқ емес. Олар С. Елікбаев, А.Қани, С.Баязитов, Ғ.Жұматов
және т.б.
Осы жылдар аралығында мәдениет мекемелерінің мемлекеттік
жүйесі 21 кітапханаға көбейіп, 2006 жылдың басында 240 кітапханадан,
131 клуб мекемелерінен, 11 мұражайдан, 2 театр және мұражайдан
тұрды. Халықтың әртүрлі категориясына арналып 6302 жалпы шара
өткізілді. Облыстың мәдениет мекемелерінің материалдық- техникалық
базасы жақсарып, жергілікті аймақтармен жұмыс жүргізу белсенділігі
артты. Мәдениет мекемелерін қаржыландыру жыл ішінде 382,6 миллион
теңгені құрап, 114,8 пайызды құрады [120, 43 б].
Жыл басынан Ұлы Отан соғысының жеңісінің 65 жылдығы,
Қазақстан халықтары Ассамблеясының 15 жылдығы, халықаралық
балаларды қорғау күні, мектеп бітірушілердің балы, Қазақстан
Республикасы Конституциясының 15 жылдығы, Жаяу Мұсаның 175
жылдығы, наурыз мерекесі және т.б айтулы кұндерді атап өту шаралары
жүзеге асырылды.
Павлодар облысында 20 – дан астам ұлттық - мәдени бірлестіктер
бар. Олар 1993 жылдың 31 наурызында тіркелген «Ватан» атты қалалық
дәрежедегі әзірбайжан ұлттық- мәдени орталығы. Бұл орталықтың
мақсат- міндеті туралы оның төрағасы Махмудов Джафар былай деді: «
Ең басты міндет павлодар облысындағы әзірбайжан диаспорасының
ұлттық мәдениетін, туған тілін, тарихын, салт- дәстүрін жаңғыртуын
ғана қоймай, кейбір проблемаларды зерттеп, шешу болып табылады.»
Орталықтың жұмысын 8 адаммен құралған президиум басқарады.
Ай сайын, соңғы жұмады орталық мүшелірінің жалпы жиналысы
өткізіліп, алдағы уақытта өткізілетін шаралардың кезекті мәселелері
қарастырылады.
Орталықта 13 адамнан тұратын ақсақалдар кеңесі құрылған. Сондайақ, бірнеше өнер ұжымдары бар. Олардың ең танымалы «Ватан»
вокальды аспаптар ансамблі. Орталық төрағасы Д. Махмудов 2001 жылы
Баку қаласында өткізілген әзірбайжандардың бірінші дүниежүзілік
құрылтайына қатысып, ұлттық қатынастарды нығайтуға және
бейбітшілік пен достықты бекітуге қосқан жеке үлесі үшін « Қазақстан
Тәуелсіздігінің 10 жылдығы» мерекелік медалімен марапатталған.
«Беларусь мәдени орталығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы
Пригодин Николай: « Біздің басты міндетіміз беларус диаспорасы
114
өкілдерінің мәдени, экономикалық, әлеуметтік құқықтарын жүзеге
асыру және қорғау. Беларус тегін оқып, салт- дәстүрді, ұлттық
мәдениетті жаңғырту. Басқарудың жоғары органы болып қоғамдық
бірлестік мүшелерінің жалпы жиналысы саналады. Орталық қызметін 9
адамнан құрылған кеңес басқарады. Жұмыс сапасы бойынша секторлар
құрылған. Сондай- ақ, ақсақалдар кеңесі мен жастар бірлестігі жұмыс
істейді. Орталықта хор және « Крыницы» вокальды тобы бар. Одан
басқа жастардың « Свитанок» вокальды ансамблін, би ансамблін, «
Беларусочка» клубын, спорт клубын да атап өтуге болады. Орталық
үшін « Конек» акцияларын өткізу дағдырға айналған. Олар еңбек
ардагері мен зейнеткерлер үшін көркемөнерпаздар ұжымдарының
концерттерін өткізеді. Сондай- ақ,
Қазақстандағы беларус
диаспораларының өмірлерін баяндайтын мини-мұражайлар, құжаттар
мен экспонаттар құрылған. Павлодар қаласындағы ұлттық жаңғыру
мектебінде беларус бөлімшесі де бар. 2001 жылы осы бөлімшенің
балалары алғаш рет Беларуссияға демалуға шақырылды.(117,218 б)
Павлодар облыстық «Эльпида» грек ұлттық мәдени орталығының
төрағасы Ифандопуло Людмила Петровна; « Ортатылық қызметі грек
диаспорасы өкілдеріне ана тілін оқуға, мәдениет, өнер, салт –
дәстүрлерін жаңғыртуға көмек жасау үшін құрылған. Орталықтың
жоғары органы болып диаспора мүшелерінің жалпы жиналысы
есептеледі. Бақылау органы ретінде 5 адамнан тұратын ақсақалдар
кеңесі жұмыс істейді. Орталықта 22 адамнан құралған « Олимпик»
жастар бөлімшесі бар. «Агапи» би тобы құрылып, грек тілін үйренгісі
келетіндердің жексенбілік сыныбы құрылған. Сондай- ақ, « БТР бигера
кофе үстінде» әйелдер клубы, жастар мини- театры да бар».
Славян мәдени орталығының төрайымы Кузина Татьяна Ивановна:
« Бұл орталық 1996 жылдан жұмыс жасауда. Орталықтың басты міндеті
славян халықтарының мәдениетінің, салт- дәстүрінің дамуына жағдай
жасап, қолдау көрсету. Бүгінгі таңда орталықта 21 творчестволық ұжым
жұмыс істейді. Олардың аралығындағы ең беделділері орыс әндерінің
хорлары, « Славянки» фольклорды ансамблі, « Рябинушки» ансамблі,
киноклуб, әдеби- музыкалық салон, « Павлодарочка» би ұжымы бар.
Орталықта діни мектеп, жастар бірлестігі жұмыс жасайды. Осындай
славян орталығының өткізетін түрлі шараларын жыл сайын 4 мыңнан
астам адам қатысады. Орталық Москва, Омбы, Алтай өлкесі қалалары
мәдени орталықтарымен тығыз байланыста. Ол штаб пәтері Прага
қаласында орналасқан « Славянский собор» халықаралық қоғамдық
ұйымның мүшесі. Орталықтың орыс әндерінің хоры фольклорлық және
« Шукшин оқулары» фестивалінің де лауреаты».
115
Бұлардың
барлықтары
да
Қазақстан
халықтары
Кіші
Ассамблеясының мүшелері. Олардың бүгінгі таңда халықтар достығын
нығайтуға жасап отырған тындырымды істері көл- көсір. Жоғарыда
айтылғандай игілікті шаралар жұмысымызда аталмай қалған басқа да 16
ұлттық – мәдени бірлестіктерде үнемі жоғары деңгейде жүргізіліп
келеді. Әсіресе, бұл тұрғыда Павлодар қаласындағы ұлттық жаңғыру
мектебін атап өтуіміз керек. Бұл мектеп 1996 жылдан үзбей жұмыс істеп
келеді. Мектептің басты мақсаты балаларды ана тіліне үйрету, өз
халқының салт – дәстүр, әдеп- ғұрып, мәденитімен таныстыру. Мектепте
25 мұғалім жұмыс істесе, олардың 4- уі алыс және жақын шетелден
шақырылғандар.
Енді Павлодар облысындағы денешынықтыру және спорттың
республика көлеміндегі өзіндік алар орнына тоқталсақ, онда бұл салада
да көп жетістіктің барлығына көз жеткізуге болады. Сөйтіп, 1991 жылы
қоғамның даму тарихы жаңа кезеңге көшті. Қайта құрудың ауыр
қиыншылығы толықтай елдің, жарым- жартылай оның спорт өмірінің
иығына да түсті. Алайда, республика және облыс басшыларының жанжақты қолдауына сүйенген спорт пен денешынықтыру өздерінің
бұрынғы қол жеткен табыстарын одан әрі ұштай түсті. Тек, 2001-2003
жылдардың өзінде- ақ облыс әкімі денешынықтыру және спорт
мәселесіне байланысты алты шешім қабылдапты. «Павлодар облысының
мәдениет, өнер және спортты қолдау жөніндегі қоғамдық қоры» арқылы
болашағынан зор үміт күттіретін жас спортшылар мен біздің
мемлекетіміздің олимпиадалық құрама командасына кандидаттарға
арнайы стипендиялар бөлу мәселесі қаралды. Балалармен және
жасөспірімдермен жергілікті жерлерде жұмыс істеу үшін ойын
құралдары мен спорт киімдерін алу үшін қаржы бөлінеді.
Соңғы жылдары спортты қолдау
мақсатында бірқатар
акционерлік қоғамдар мен жекелеген кәсіпкерлер айтарлықтай
демеушілік көрсетті. Олардың қатарында «Қазақстан алюминий»,
«Қазақтелеком», ПМХЗ, МАЗ, «Роса» және т.б ірі өнеркәсіп орындары
бар. Қазір облыста балалар мен жасөспірімдердің 25 спорт мектептері
жұмыс
істейді.
Олардың
3-уі
олимпиадалық
резервтің
мамандандырылған балалар мен жасөспірімдер мектебі. Бұл спорт
мектептерінде 13043 оқушы шұғылданады, яғни 2001 жылға қарағанда
2344 оқушыға көп. Сондай-ақ, «Облыстық туризм мен спорт
департаментенің спорттағы дамуды балалар үшін мамандандырылған
мектеп-интернат» мекеме жұмыс істейді.
Облыстың денсауықтыру мен спортын дамыту жолында 1341
штаттағы денешынықтыру қызметкерлері шұғылданады. Олардың
қатарында 1- СССР-дің еңбек сіңірген жаттықтырушысы; 36 - Қазақстан
116
Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушылары; 68 - жоғары
дәрежелі жаттықтырушылары; 11- халықаралық дәрежедегі төрешілер,
14 - жоғары дәрежелі ұлттық жаттықтырушылар, 27 - ұлттық дәрежедегі
төрешілер бар, 16 спорт қызметкелері «Қазақстан Республикасының
деңешынықтыру мен спортын дамытуға қосқан үлесі үшін» құрмет
белгісімен марапатталған, облыста 36 олимпиадалық спорт түріне 22-сі
кеңінен тараған. Оның 13 түрі міндетті болып саналады. Спорттың 18
түрінен Павлодар облысының 149 спортшысы Қазақстан Республикасы
әртүрлі құрама командаларының мүшелері болып табылады.Павлодар
спортының тарихына аттары алтын әріппен жазылғандар: еңбегі сіңген
спорт шебері 1992 жылғы жазғы олимпиада ойындарының баскетболдан
жеңімпазы Ирина Герлиц, халықаралық дәрежедегі спорт шебері
Владимир Барабаш, мәнерлеп сырғанаудан СССР және Европаның
рекорды жасаған, Қазақстан Республиканың спортына еңбегі шебер,
мәнерлеп сырғанаудан 1998 жылғы қысқы олимпиадалық ойындарының
қола жүлдегері Людмила Прокашева (1992, 1994, 1998 және 2002
жылдардағы олимпиада ойындарына қатысушысы). Дәл сондай-ақ,
халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері жазғы олимпиадалық
ойындарға қатысушылар: Николай Кульпин (бокс), ағайынды
Әшіровтар, Сергей Шакимов (дзюдо), Юлия Бондарева (мылтықпен
ату), Дмитрий Пантов (биатлон ), Невзоров Андрей (шаңғы), жастар
арасындағы жарыстың күміс жүлдегері Ержан Иманжүсіпов, Курочкин
Александр-Европа кубогының жүлдегері, 400 метрге жүгіруден СССРдың 6 дүркін чемпионы, Прозорова Наталья- командалық есеп бойынша
дүние жүзі чемпионы 10 000 метр қашықтыққа жүгіруден дүниежүзі
кубоганың қола жүлдегері. Дүйсеков Елеусіз -СССР чемпионатының
күміс жүлдегері және көптеген халықаралық жарыстардың жеңімпазы.
Иманжүсіпов Ержан-күрестің самбо түрлері мен жастар арасындағы
дүние жүзі чемпионы, Шакимов Сергей -Азия жарыстарының үш
дүркін чемпионы, олимпиада ойындарына қатысушы, Курочкин ИгорьАғайынды Знаменских атындығы халықаралық жарыстардың
жеңімпазы, 400 метрге кедергілермен жүгіруден Европа кубогының
күміс жүлдегері. Кузьмин Василий-СССР чемпионатының күміс
жүлдегері, Медведко Виктория-акробатикадан Азия ойындарының
чемпионы, Әсел Мустафина-көркем гимнастикадан спорт шебері,
Египеттегі 4 континентінің чемпионы, Людмила Попова-көркем
гимнастикадан халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Сеулдегі 4
континентінің күміс жүлдегері, Юлия Юрченко гимнастикадан спорт
шебері, Финляндияда болған халықаралық турнирдің күміс жүлдегері.
Құрамында П. Коцур, А. Ибрагимов, Е. Егоров сияқты
халықаралық дәрежедегі гроссмейстерлер мен шеберлер бар
117
шахматшылар командасы 2000 жылы Ливанда болған және 2002 жылы
Йеменде болған қалалар арасындағы жарыста екі мәрте Азия
чемпиондары атанды. Сондай-ақ, мылтық атудан халықаралық
дәрежедегі спорт шебері Қайрат Қайырбаев,велосипедші, Қазақстан
Республикасының спорт шебері Сергей Мельников, дзюдошы Әлия
Мейрамғалиевалар жақсы табыстарға жетті.
2001 жылы Жапонияның Осака қаласында өткен ІІІ Шығыс – Азия
ойындарына Қазақстан Республикасында Павлодар облысынан 17
спортшы қатысты. Бұл жолы дзюдодан спорт шебері Әлия
Мейрамғалиева қола медальды жеңіп алса, қолдобы мен аяқдобынан 3
орынды Йеменді олардың қатарына қалдобынан Елена Козлова, Ирина
Розина, аяқдобынан Антон Чиганов, Денис Щепкин сияқты Павлодар
облысының спортшылары да болды. Сондай-ақ, 2002 жылдың 27
қыркүйегінен 13 қазаны аралығанда Оңтүстік Кореяның Пусан
қаласында ХІV жазғы азиат ойындары өткізілді. Мұнда да Қазақстан
Республикасының құрама командаларының қатарында Павлодар
облысының Е.Козлова, К. Мешков, Е. Яковлев, А. Шишигина сияқты
спортшылар жақсы ойын көрсетіп, айтарлықтай табыстарға жеті.
Бұл кезде қазіргі жоспардың арасында кеңінен тарап, қолдауға ие
болған кикбоксинг, джиу-джитсу, таэквондо, пауэрлифтинг сияқты
спорт түрлері ерікші даму сатысына көтерілді. Мысалы, 2003 жылы
павлодарлық спортшы Қабылбек Садырбаев кикбоксингтен екінші рет
дүние жүзі чемпионы атағын жеңіп алды. Сондай-ақ, спорттың бұл
түрінен Мәди Досмухамбетов та күміс және қола медальдің иегері
атанды. Ал Дмитрий Панфилов пен Дмитрий Ворона пауэрлифтингтен
Азия Чемпиондары мінбесіне көтерілді.
Ресей Федерациясының баскетболдан әйелдер арасындағы
чемпионатына Павлодар облысының «Ертіс» командасы да қатысты,
2000-2001 жылдардың қорытындылары бойынша VІ орынға көтерілді.
Футболдан Павлодар облысының «Ертіс» құрама командасы
1993,1997,1999 және 2002 жылдары Қазақстан Республикасының
чемпионы атағын жеңіп алды. 2002 жылы велосипед спортынан
Тайландта болған жастар арасындағы жарыстан Азия чемпионының
атағына халықаралық дәрежедегі спорт шебері Юда Юрий қол жеткізді.
Сондай-ақ, бодибилдингтен спорт шеберлігіне кандидат Елена Вотчел
Қытайда өткен жарыста Азия чемпионы атанды. Ал, Е. Шелестов болса
Сочи қаласында биатлоннан өткен жарыста дүниежүзі чемпионы атағын
немденді.
2002 жылы Москва қаласында өткен ТМД және Балтия елдерінің ІІ
халықаралық жастар ойынына Қазақстан Республикасы құрама
командасының санында біздің облысымыздан спорттың волейбол, жүзу,
118
шахматтан 6 адам қатысып, жақсы өнер көрсетті. Ирландияда қарулы
күштер арасында бокстан
өткізілген дүниежүзілік чемпионатқа
қатысқан Азамат Мақажанов өз салмағы бойынша жеңімпаз атанды.
Павлодар
облысында
осымен
төртінші
рет
мүгедекспортшылардың арасында спартакиада өткізілді. Ал, осы облыстық
спартакиаданың жеңімпаздары мен жүлдегерлері болса 46 адам
Қазақстан Республикасының ІІ Параолимпияда ойындарына қатысып 3ші жалпы командалық орынды жеңіп алды. Облыстың 2002-2005
жылдары денешынықтыру мен спортты дамыту бағдарламасына орай
2003 жылы
облыстық «Мүгедектердің спорт клубы» құрылды.
Қазақстан Республикасы Президентінің жүлдесі үшін болған Қазақстан
Республикасының ІІ халықтық ойындарына Павлодар спортшылары 14
облыс пен Алматы және Астана қаласын қоса есептегенде VІ-орынға аяқ
тіреді.
2002 жылы үш кезеңге бөліп өткізілген V облыстық спартакиада
болды.
Спартакиаданың
бірінші
кезеңінде
денешынықтыру
ұжымдарында 4450 адамды қамтыған 513 жалпы спорттық шаралар
өткізілді. Сондай-ақ, ауылдық жерлерде де 21056 адамды қамтыған 256
шара ұйымдастырылды. Бұдан басқа 15 мыңнан астам спортшылар
қатысқан аудандар мен қалалардың да спартакиадаларды өткізілді. V
облыстық спартакиаданың есебінен аудан командалары арасында
волейболдан, қала мен аудан командаларының арасында футболдан,
Президенттік көпсайыстан 2002 жылдың 1 мен 20-шы маусым
аралығында Павлодар қаласында спорттың басқа түрінен 2002 жылдың
27 мен 30 маусымы аралығында Екібастұз қаласында жарыстар болып
өтті.
Облыстық спартакиаданың соңғы бөлігінде қалалықтар спорттың
14 түрі; аудандар арасында 13 түрінен және ат спортының 9 ұлттық
түрінен барлығы 13 команда қатысты. Онда 1600 адам күш санасты.
Спартакиаданың қорытындысы бойынша қалалардың арасынан бірінші
орынға Екібастұз қаласының спортшылары; аудандар арасынан
Павлодар ауданының спортшылары шықты. Павлодар қаласының
«Тайбұрыл» ипподромында ат спортының ұлттық бағдарламасы
бойынша шабандоздар жарысқа түсті. Бұнда қалалар арасынан Павлодар
қаласының, аудандардың арасынан Баянауыл ауданының шабандоздары
жеңімпаз атанды.
Павлодар облысында ең басты назар «Салауатты өмір салты»
шеңберінде өткізілетін денешынықтыру мен спорт шараларына
аударылады. Тек 2002 жылдың өзінде ғана 123 653 адамды қамтыған
осындай 1404 шара өткізілген. Облыста денешынықтыру мен спортты
одан әрі дамытуға және қоғамға салауатты өмір салты принциптерін
119
енгізуге бағытталған 2002- 2005 жылдарға арналған бағдарламаны
жүзеге асыру ойдағыдай аяқталды. 2005 жылы денешықтыру үшін
жергілікті бюджеттен бөлінген 710,6 миллион теңгенің 709,5 миллион
теңгесі 99,8 пайыз болып игерілді. Өткен жылмен салыстырғанда
спорттық нысандар саны 95 бірлікке артып, меншіктің барлық түріне
жататын спорт нысандары 2881-ге жетті. Оның 1672-сі ауылдық
жерлерде. Оларды негізгілері: «Астана» мұз сарайы, 16 стадион, 1
манеж, 2 ипподром, 9 спорт кешені, 474 спорт залы, 14 жүзу бассейні, 2
шаңғы базасы, 140 ату тирі. Сондай-ақ, өткен жылы 16 халықаралық
дәрежедегі спорт шебері; әртүрлі спорт түрінен 49 Қазақстан
Республикасының спорт шебері; 213 спорт шеберіне кандидаттар
дайындалды. Жыл басынан облыста барлығы 1175 жалпы спорттық
шаралар өткізілді [121,102 б ]
Бүгінгі таңда Павлодар облысындағы денсаулық, білім, мәдениет
және спорт саласындағы өзгерістер ауыз толтырып айтарлықтай
дәрежеде. Осыдан небәрі 70 жыл бұрын 34 аурухана мен 30-ақ дәрігер
болған аймақта қазір облыс халқына 36 аурухана ұйымдары мен 7
диспансер көрсетеді. Оларда жалпы саны 5380 төсектік қор бар. Оның
ішінде Ғ.Сұлтанов атындағы облыстық аурухана, облыстық балалар
ауруханасы, Павлодардағы №1,2 қалалық ауруханалар, Екібастұз және
Ақсу қалаларындағы қалалық ауруханалар, Павлодардағы жұқпалы
аурулар, медициналық жәрдем көрсету ауруханасы, 10 құр ауруына
қарсы ауруханалар, 9 аудандық ауруханалар, 5 селолық учаскелік
ауруханалар, 2 перзентхана үйі, тәуелді аурулардың алдын-алу және
емдейтін облыстық орталық, облыстық реабилитация орталығы,
облыстық туберкулез ауруына қарсы диспансер, облыстық
психонервологиялық
диспансер,
облыстық
тері-венерологиялық
диспансер, наркологиялық диспансер, наркологиялық диспансер –
Екібастұз қаласында жұмыс істейді.(121,12-46 б)
Сондай-ақ, облыста 2610 дәрігер және 5625 орта дәрежедегі
медициналық қызметкерлер бар. Олардың ішінде денсаулық сақтау
министірлігінің жүйесінде 2012 дәрігер, 4680 орта дәрежедегі
медициналық қызметкерлер, басқа ведомстволарда 188 дәрігер және 389
орта дәрежедегі медициналық қызметкерлер, жекеменшік медицина
салаларында – 410 дәрігер, 560 орта дәрежедегі медициналық
қызметкерлер бар.Облыстың әрбір 10 мың халқына шаққанда 33,6
дәрігер, 72,4 орта дәрежедегі
медицина қызметкерінен келеді.
Дәрігерлердің 47 пайызы, орта дәрежедегі медицина қызметкерлерінің
25 пайызы жоғары категорияларға ие, 8 дәрігер медицина
ғылымдарының кандидаты. (121, 49 б)
120
Ал білім беру мәселесіне келсек, онда Кеңес өкіметінің алғашқы
жылдарында мұнда әйелдер гимназиясы, жоғары бастауыш училище,
орыстардың үш шіркеу мектебі мен училищесі, ауыл шаруашылығы
мектебі болған. Онда барлығы 24 мұғалім сабақ берген екен. ХХ
ғасырдың 20 жылдарының соңында Павлодар уезінің аймағында
барлығы 248 мектеп, оның ішінде 9 жеті жылдық, бір орта мектеп, ал 30
жылдардың басында 346 бастауыш және 23 жеті жылдық мектептер
болған.(121,186 б)
Облыста білім беру жүйесі әсіресе бүгінгідей тәуелсіздік алған
жылдары ерекше табыстарға қол жеткізген. Атап айтқанда, қазір
облыста 690 білім беру нысандары бар. Соңғы жылдары жаңа үлгідегі
оқу орындарының саны артуда. Мысалы, құрамында 6893 оқушысы бар
17 гимназия мен лицейлер жұмыс істейді. 1999 жылдан бастап дарынды
балаларға арналған қазақ тіліндегі «Жас дарын» мектебі қатарға
қосылып, жыл өткен сайын биік көрсеткіштерге жетуде. 128 мектепте
пәндерді тереңдетіп оқытатын 10392 оқушыны қамтитын 516 сынып бар.
Мемлекеттік тілде оқытатын мектеп саны да артып отыр.(129,24 б )
Сондай-ақ, Павлодар облысында денсаулық және біліммен қатар
мәдениет саласы мен спорт өте жоғары деңгейде деп айтуға болады:
Жалпы алғанда Ертістің Павлодарға қараған өңірінің мәдени-ағарту
мекемелерінің тарихы сонау ХІХ ғасырдан басталады. Ал оның
бертіндегі тарихына келсек, онда өткен ХХ ғасырдың 90 жылдарында
мәдени-ағарту мекемелері бюджеттік қаржыны үнемді пайдалану
мақсатында жинақылау тезіне түсті. Мұның өзі көптеген кітапханалар
мен клубтарды қысқартуға алып келді. 2001 жылдың басында облыста
750 мәдени-ағарту мекемелері, оның ішінде: 615 кітапхана, 135 клуб
мекемелері, 9 мұражай, 3 мәдениет және демалыс парктері болды.
Қазіргі кезде 1991 жылдан үнемі қысқарысқа түсіп келген кітапханалар
мен клубтардың жойылуы тоқтатылды. Сөйтіп, сан жағынан олардың
қайтадан көбею үрдісі байқалады.
Павлодар облысында денешынықтыру мен спорт жұмысы да өте
жоғары дәрежеге қойылған. Атап айтқанда, бүгінгі таңда облыстың
денешынықтыру мен спортты дамыту жолында 1341 штаттағы
денешынықтыру қызметкерлері шұғылдануда. Олардың қатарында
СССР-дің еңбек сіңірген жаттықтырушысы, 36 – Қазақстан
республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушылары, 11 – халықаралық
дәрежедегі төрешілер, 27 – ұлттық дәрежедегі төреші.(131,26 б)
121
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстанның бұқаралық ақпарат құралдары жыл басында Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған кезекті жолдауын
жариялайды. Онда Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті
50 елдің қатарына кіру стратегиясы ұсынылып, ол үшін алдағы үш жыл
ішінде экономикалық жалпы өсімінің деңгейін 27,7 пайызға жеткізуді
қамтамасыз етіп, 2009 жылы ішкі жалпы өнімді жан басына шаққанда
559 долларға жеткізу сондай-ақ, инфляцияның жылдық орташа деңгейін
2006 жылы 5,7-7,3 пайыз, 2007-2008 жылдары 5-7 пайыз аралығында
ұстап тұру көрсетілген [122,2 б].
Қазақстан Республикасының алдына қойып отырған осындай көлкөсір міндеттердің абыроймен орындалуына оның аймақтық
құрылымдарының да қосар үлестері мол болмақ. Бұл тұрғыда еліміздің
Солтүстік Шығыс аймағында орналасқан алып өнеркәсіп орталығы
Павлодар облысының да өзіндік орнының барлығы анық. Енді екі
жылдан соң өз алдына облыс болып құрылғанына 70 жыл толғалы
отырған Павлодар облысының әлеуметтік- экономикалық даму деңгейі,
әсіресе тәуелсіздік жылдарындағы көңіл аударарлықтай.
Біз «Павлодар облысының әлеуметтік- экономикалық даму
жолдарының ерекшеліктері (1938-2006 жж)» атты жұмысымыздың
алғашқы тарауында Павлодар облысының әлеуметтік- экономикалық
дамуының негізгі нышандары мен басты бағыт- бағдарларын
қарастырдық. Оның «Тәуелсіздік жылдарындағы Павлодар облысының
өнеркәсібі: кен өндіру, өңдеу өнеркәсібі, химия өнеркәсібі, металлургия
өнеркәсібі, электр қуатын өндіру және т.б» деген бірінші
тақырыпшасында алдымен оның пайда болуы мен қалыптасу тарихына
қысқаша шолу жасалып, одан соң тәуелсіздік жылдарындағы
өнеркәсіптің жеке салаларына нақты талдаулар жасалып, соңғы 15 жыл
аралығындағы
даму тенденциясына,
яғни
жетістіктері
мен
кемшіліктеріне және даму жолына сараптама жасалады.
Автор өткен 2005 жылдың он бір айындағы облыстың әлеуметтікэкономикалық дамуы тұтастай алғанда нәтижелі көрсеткіштермен
сипатталады дей келіп, 2005 жылы облыстың кәсіпорындарымен 282,4
млрд. теңгенің өнімі өндірілді, жеке көлемінің индексі 109,6 пайызды
құрап, республикалық орташа көрсеткіштен 5,4 пайыздық деңгейге
жоғары болды. Өнеркәсіп өндірісінде негізгі үлесті өңдеу секторы
иеленді. Былтыр облыста мұнай өнімдері өндірісінің көлемі 24,8
122
пайызға, химия өнеркәсібіне 4,9 пайызға, азық-түлік өндірісінде 7,5
пайызға арттырылды деген нақты деректерге жүгінеді [123,41 б].
Ал осы тараудың «Павлодар облысындағы құрылыс және
инвестиция, көлік пен байланыс, сауда мен шағын кәсіпкерлік» деп
аталатын екінші тақырыпшасында болса автор осында көрсетілген
мәселерге жеке-жеке тоқталып төмендегіндей қорытындылар жасап
отырған. Біріншіден, құрылыс пен инвестиция бойынша 2005 жылы
облыста тұргын үй құрылысына салынатын қаржы көлемі оның
алдындағы 2004 жылмен салыстырғанда 2,4 есеге артқан. Сөйтіп, 2005
жылы тұрғын үй құрылысына бағытталған қаржының тиесілі бөлігі,
яғни оған жұмсалған инвестицияның жалпы көлемі 3,9 пайызға көбейіп,
7,6 пайызды құраған.
Тәжірибе жүзінде осы салаға республикалық бюджеттен бөлінген
қаржы 100 пайызға игеріліп, жалпы көлемі 2346,9 миллион теңгенің
жұмысы жасалған. Қала шаруашылығына тән коммуналды үй- жай
құрылысына бөлінген 393,8 миллион теңге жыл қорытындысы бойынша
99,8 пайызға немесе 393,0 мың теңгеге орындалған. Сондай- ақ,
жергілікті атқару ұйымдарын несиелеуге арналған қаржы да толықтай
игерілген. 2005-2007 жылдарға арналған тұрғын үй мен индустрия
құрылысын дамыту бағдарламасына сәйкес жалпы көлемі 17,6 мың
шаршы метр коммуналды үй- жай, оның ішінде: Павлодар қаласында 5
қабатты 30 пәтерлі және 10 қабатты 120 пәтерлі тұрғын үй; Екібастұз
қаласында 9 қабатты 54 пәтерлі тұрғын үй, облыс аудандарында 7 бір
қабатты екі және бір пәтерлі тұрғын үй құрылыстары салынып,
пайдалануға берілген [124,13 б].
Павлодар қаласында ипотекалық жүйе бойынша 30,1 мың шаршы
метр баспана: оның ішінде 4 тоғыз қабатты, 2 он қабатты және 1 бес
қабатты тұрғын үйлер қатарға қосылған. Бұл бағдарламаны жүзеге
асыру құрылыс материалдарын шығаруға көбейтуге де жағдай жасаған.
Әсіресе, керамикалық және силикатты кірпіштерді шығару 2 есеге,
бетон бұйымдары 2 есеге, құрылысқа қажетті металл құрылымдары 25,8
пайызға, жылу ұстағыш материалдар 15,9 пайызға артқан. Сөйтіп, негізгі
капиталға құйылған инвестиция облыс көлемінде 512- 97,1 миллион
теңгені (114,7 пайыз) құраған.
Екіншіден, 2006 жылдың қантар- наурыз айларында облыс
көлігімен (теміржол және ауа көлігін есептемегенде) 14 миллион тонна
жүк тасымалданыпты. Бұл 2005 жылдың сәйкес кезеңімен
салыстырғанда 5,7 пайызға артық көрсеткіш. Құбыр көлігімен тасылған
жүк көлемі 1,4 есеге артса, автомобильмен тасылған жүк көлемі
керісінше 0,7 пайызға азайған [125,86 б].
123
2006 жылдың қантар- наурыз айларында автомобиль, қалалық
электр көліктерінің жолаушы айналымы (коммерциялық тасымалдаумен
айналысатын кәсіпкерлердің тасымалдау көлемін бағалау есебімен) 2005
жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,6 пайызға көбейіп, 2161
миллион жолаушы шақырымды құраған.
2006 жылдың қантар- наурыз айларында облыстық байланыс
кәсіпорындары жалпы құны 1085 миллион теңгенің қызметін көрсеткен.
Бұл 2004 жылдың қаңтар- наурыз айларымен салыстырғанда 12,5
пайызға артық көрсеткен. Сөйтіп, халыққа көрсетілген байланыс
қызметінің үлесі 60 пайызға жеткен. Үшіншіден, Павлодар облысында
экономиканы реформалау жылдарында сауда саласында түпкілікті
өзгерістер жүзеге асырылды. Сауда саласына толықтай қайта құру
жұмыстары жүргізілгендіктен нарықтық инфрақұрылым кәсіпорындары
даму жолына түсіп, кәсіпорындардың басым бөлігі жеке меншік
формаларын өзгертіп, шаруашылық және құқықтық дербестікке қол
жеткізді.
Соның нәтижесінде 2006 жылдың 1 тоқсанында бөлшек сауда
тауар айналымының жалпы көлемі 12,8 миллиард теңгені құрады
(қоғамдық тамақтандыру қызметі айналымынсыз), бұл 2005 жылдың
тиісті кезеңімен салыстырғанда 8,3 пайызға артық көрсеткіш. Сондайақ, нарықта және жеке меншік сауда орындарында жеке тұлғалармен
сатылған тауарлардың үлесі 64 пайызды құраған немесе 8,2 миллиард
теңге болған [126,32 б].
Өткен ғасырдың 90- жылдарында елімізде белсенді түрде
жүргізілген жекешелендіру үрдістері шағын кәсіпкерліктің құрылуы мен
дамуына алғышарттар жасады. Тиімді нарықты экономика құру үшін
шағын кәсіпкерліктің маңызы оның құрылымды жасайтын ролі арқылы
анықталып, бәсекелестік ортаны дамытуды; базарды тауармен және
жұмыспен қамтамасыз етуді; жергілікті өкімет биліктерінің
экономикалық базасын нығайтады; ауылдар мен шағын және орташа
қалаларды қамтамасыз етеді. Шағын кәсіпкерлік секторы сондай- ақ,
бірқатар маңызды әлеуметтік функцияларды да орындайды. Атап
айтқанда, оның қатарына жұмыспен қамтамасыз ету, әлеуметтік
шиеленістерді
жұмсарту
мен
нарықтық
қатынастарды
демократияландыру проблемаларын шешу міндеттері енеді. Осыған
орай Павлодар облысындағы шағын кәсіпкерліктің бүгінгі жағдайы
төмендегідей.
2006 жылдың 1 сәуіріне заңды тұлға болып табылатын 7 мыңнан
астам шағын бизнес кәсіпорны тіркелген (бұл облыстағы заңды
тұлғалардың жалпы көлемiнің 70 пайызы). Оның ішінде 68 пайызы
124
жұмыс істейтін, яғни экономикалық қызметті жүзеге асырған немесе
асыра алатын заңда тұлғалар болып табылады.
Белсенді кәсіпорындардың 34 пайызы сауда мен автомобиль және
үй
шаруашылығында
пайдаланатын
бұйымдарды
жөндеуге
мамандандырылған, шамамен 17 пайызы өнеркәсіп қызметімен
қамтылған, 15 пайызы құрылыспен айналысады. Аумақтың бөлігінде
белсенді шағын бизнес кәсіпорындарының басым бөлігі Павлодар мен
Екібастұз қалаларында шығырланған. Олардың үлес салмағы облыстың
белсенді кәсіпорындар санының сәйкесінше 70 және 20 пайызды
құрайды. Осы мерзім аралығында шағын кәсіпкерлік кәсіпорындарында
23 мыңнан аса адам жұмыспен қамтылған.
Ал бұл жұмыстың осы алғашқы тарауының «Павлодар облысының
ауыл шаруашылығы: егіншілік, мал шаруашылығы, фермерлік қожалық»
деген
соңғы
үшінші
тақырыпшасында
облыстың
негізгі
ауылшаруашылығы салаларының пайда болу, қалыптасу және даму
жолдары қарастырылды.
Ең алдымен егіншілік мәселесіне тоқталар болсақ, онда Павлодар
облысы Республикада жиналатын астықтың бір пайызынан (1999 жыл)
алты пайызына дейін (1995 жыл) өндірді. Астық өндіру әрбір адамның
басына шаққанда 2002 жылы 835 килограммнан келді. Бұл дегеніміз
облыстың шеттен астық сатып алмай- ақ, өзін- өзі нанмен және ұннан
пісірілген түрлі өніммен толық қамтамасыз етуге мүмкіндігі барлығын
көрсеттті.
2002
жылы
астык
өндірудегі
ауылшаруашылығы
кәсіпорындарының салыстырмалы арақатынасы 47 пайызды, шаруа
(фермер) қожалықтарында 53 пайызды, күнбағыс -36 және 64 пайызды,
картоп 1 және 13 пайызды, көкөніс-3 және 30 пайызды, бау – бақша
өнімі 11 және 66 пайызды құрады.
Ал, үй шаруашылығының үлесіне картоптың 67 пайызы, баубақша өнімінің 23 пайызы, астық өнімдерінің 0,1 пайызы келді.
Облыстың мал шаруашылығының көрсеткіші де жоғарыда сөз
болған егіншілік сияқты талай рет өсіп және кеміп отырды. Ірі қара
малдың неғұрлым толық саны облыста 1989 жылы тіркелген 770,2 мың
бас, қой мен ешкі 1975 жылы 1678,2 мың бас, шошқа 1991 жылы 145,8
мың бас , жылқы 1994 жылы- 125,2 мың бас, құс 1992 жылы- 3945 мың
бас. Облыста мал басының негізгі түрлері 2003 жылдың басында 2001
жылдың осы мерзімі мен салыстырғанда: ірі қара мал -22,3 мың басқа
немесе 8,6 пайызға; сиыр 8,7 мыңға немесе 6,7 пайызға; қой мен ешкі
25,9 мыңға немесе 12,8 пайызға; шошқа 25,7 мыңға немесе 45,6 пайызға;
құс-127,2 мың басқа немесе 14,8 пайызға; жылқы 2,2 мың басқа немесе
4,4 пайызға артқан [127,64 б ].
125
Сондай- ақ, ауылдың әлеуметтік экономикалық қайта түлеуінде
шаруа (фермер) қожалықтарының өзіндік орын алатындығы белгілі.
Облыста соңғы 15 жыл ішінде олардың саны 114- тен 3116 бірлікке
көбейген. Осыған орай шаруа қожалықтарының өнім үлесі жалпы облыс
көлемінде жыл өткен сайын артып келеді. Мысалы, 2002 жылы астық
өндіру 53,1 пайызды, кұнбағыс 64,1, картоп 12,6 көкөніс 30,7, ет 8,2 , сүт
7,3, жүн 11,9. жұмыртқа 0,4 пайызды құраған [128, 24 б].
Бұл зерттеу жұмысының екінші тарауы «Аймақ тұрғындарының
әлеуметтік дамуының өзіндік ерекшеліктері» деп аталады. Оның
«Павлодар облысы тұрғындары санының өсу динамикасы мен
этникалық және әлеуметтік құрамы» деген бірінші тақырыпшасында
негізгі мәселенің өзекті проблемалары талдана, қорытындылай келе
оның жетістіктері мен кемшіліктері мынадай соңғы деректермен
айғақталады.
Павлодар облысы халқының саны 2006 жылдың 1 наурызындағы
көрсеткіш бойынша 743,2 мың адам болған. Осы жылдың қантар- ақпан
айларында туған балалар саны 2005 жылдың сәйкес кезеңімен
салыстырғанда 6,5 пайызға азайып ол қайтыс болған адамдар саны
былтыр 1,6 мың болса, биылғы жылы 9 пайызға азайып, 1,5 адамды
құраған. Осының нәтижесінде облыс бойынша халықтың табиғи өсімі
131 адамға жеткен ( қалаларда- 114 адам, ауылдарда 17 адам).
Облыстағы қалыптасқан некелік- отбасылық жағдай некенің 3,3
пайызға азаюымен сипатталады. 2006 жылдың қантар -ақпан айларында
барлығы 656 неке қию және 327 ажырасу факті тіркелген.
2006 жылдың қантар-ақпан айларында облыстан республикадан
тыс аймақтарға 269 адам қоныс аударса, оның 210-ы ТМД елдеріне, 59-ы
ТМД- дан тыс елдерге (2005 жылдың қантар- ақпан айларында -613
адам қоныс аударған, оның ішінде ТМД елдеріне 300, ТМД дан тыс
елдерге 313 адам) көшкен.
Сондай-ақ, 2006 жылдың қаңтар-ақпан айларында ТМД елдерінен
келгендердің саны 1,8 есеге артып, 475 адамды құраған. ТМД-дан тыс
елдерден қоныс аударғандар саны 4,1 есеге артып, 303 адамға жеткен.
(129, 3б)
Екінші тараудың «Павлодар облысы халқының әлеуметтіктұрмыстық өмір сүру дәрежесінің көрсеткіштері» деген екінші
тақырыпшасы таблица (кестелер) түрінде негізделіп, оларға
комментарийлер беріліп отырылған. Соның нәтижесінде жалпы
халықтың әлеуметтік-тұрмыстық өмір сүру дәрежесінің көрсеткіштері
олар тұтынатын халықшаруашылық өнімдерінің бағасын сараптау
арқылы есептелініп шығарылған.
126
Осыған орай ең алдымен бүгінгі таңдағы баға нарқына көңіл
аударсақ, онда 2006 жылдың 1 тоқсанында өнеркәсіп өнімін өндіруші
кәсіпорындардың баға индексі 101,8 пайызды құраған. Сондай-ақ, 2006
жылдың қаңтар-наурыз айларында электр энергиясын, газ бен су өндіру
және болуда, баға көлемі 8,8 пайызға, кен өндіру өнеркәсібінде 2,4
пайызға өсіп, өңдеу өнеркәсібіне баға өзгеріссіз қалған. Ал, жылдың осы
мерзімінде ауылшаруашылық тауар өндірушілері өткізген өнімнің
бағасы 4,7 пайызды құрап, нақтылап айтқанда өсімдік шаруашылығы
өнімі-0,9 пайызға, мал шаруашылық өнімі 6 пайызға артқан.(129,4 б)
Міне, халық шаруашылығының әр саласында баға нарқының
осылай көтерілуіне байланысты Павлодар облысында тұтыну бағасының
индексі (инфляция деңгейінің негізгі көрсеткіші) 103,3 пайызды құраған.
Азық-түлік тауарының бағасы 4,9 пайызға, азық-түлікке жатпайтын
тауарлардың бағасы-0,4 пайызға өскен. Ақылы қызмет құны-3,6 пайызға
артқан. Бағаның қарқынды өсуі қант өнімінде байқалды-36,9 пайыз,
көкөніс пен жеміс 16 пайызға қымбаттаған. Тұз-19,9 пайызға, темекі
өнімдері 8,3 пайызға өскен. Халыққа көрсетілетін ақылы қызмет түрлері
көтерілген: көлік қызметі-9,8 пайызға, атап айтқанда қала маңындағы
пайыз-3 пайызға (нақтырақ айтқанда электр қуаты-10,8 пайызға, қоқыс
жинау-21,2 пайызға), медициналық қызмет көрсету түрлері-4,5 пайызға
артқан.(130,4 б)
Екінші тараудың үшінші тақырыпшасы «Павлодар облысындағы
денсаулық, білім, мәдениет және спорт саласындағы өзгерістер» деп
аталғандықтан онда осы салаларға байланысты төмендегідей нақты
мәселелер қарастырылған. Облыста республикамыздың барлық
жерлеріндегідей денсаулық сақтау ісіне ерекше мән біріліп отыр. Оның
айқын дәлелі бүгінгі таңда аймақта 2610 дәрігер және 5629 орта
дәрежедегі медициналық қызметкерлер жұмыс істейді. Олардың ішінде
денсаулық министрлігінің жүйесінде 2012 дәрігер, 4680 орта дәрежедегі
медициналық қызметкер, басқа ведомстволарда 188 дәрігер және 389
орта дәрежедегі медициналық қызметкерлер, жеке меншік медицина
салаларында-410 дәрігер, 560 орта дәрежедегі медицина қызметкер бар.
Облыстың әрбір 10 мың халқына шыққанда 93,6 дәрігер, 72,4 орта
дәріжедегі медицина қызметкерлерінен келеді. Дәрігерлердің 47 пайызы,
орта дәрежедегі медицина қызметкерлерінің 25 пайызы жоғары
категорияларға ие. 8 дәрігер медицина ғылымдарының кондидаты.
Соңғы жылдар ішінде облыста дәрігерлердің мамандықтарын арттыру
үшін психиатрия, онкология, фтизиатрия, неокатологиядан көшпелі
семинарлар өткізу дәстүрге айналған. Оның үстіне жыл сайын 500
дәрігер мен 800 орта дәрежелі медициналық қызметкерлер өз
мамандықтарын арттырады. [131,19 б].
127
Павлодар облысында денсаулықпен қатар білім беру саласы да
жақсы жолға қойылған. Оған мына төмендегі мысалдардан айқын көз
жеткізуге болады. Жалпы алғанда, 2005-2006 оқу жылының басында
облыстың білім беру жүйесінде 447 күндізгі жалпы білім беретін мектеп,
27 кәсіби мектептер мен лицейлер, 35 колледждер, 82 мектепке дейінгі,
35 мектептен тыс ұйымдар, 12 балалар үй, жетімханалар мен
жасөспiрiмдер үйлері жұмыс істеген. Негізінен алғанда, бұл білім беру
ұйымы құрған жүйе облыс халқының білім беру қызметіне деген
сұранымдарын толық қанағаттандыратын болып шықты.
Мектептерді 12 жылдық білім беру жүйесіне көшіру жоспары
шараларының шеңберінде жалпы білім беретін мектептер пәндерді
тереңдетіп оқытатын сыныптардың сандары көбейтуде. Откен жылы
мұндай мектептердің саны тағы да 35-ке көбейіп, 187-ге жетті. Облыста
үздіксіз білім беретін көп деңгейлі жүйені дамытудың 2005-2007
жылдарға
арналған
бағдарламасы
жүзеге
асырылуда.
ҰБТ
көрсеткіштерінің нәтижелері тағы да бір рет облыс оқушыларының
дайындық деңгейінің жоғары сапасын дәлелдеп берді. 2005 жылдың
тестілеу нәтижесі барлық көрсеткіштер бойынша оның алдындағы
жылмен салыстырғанда жақсара түскен. Бұл көрсеткіш бойынша
республика облыстарының ортасынан Павлодар облысы алдыңғы
қатардан көрінді [132,62 б].
Павлодар облысында біліммен қатар мәдениет пен спорт саласы да
өте жоғары деңгейде дамыған деп айтуға болады. Жалпы алғанда
Ертістің Павлодарға тараған өңірінің мәдени-ағарту мекемелерінің
тарихы сонау ХІХ ғасырдан басталады. Ал, оның бертінгі тарихына
келсек, онда өткен ХХ ғасырдың 90-шы жылдарында мәдени-ағарту
мекемелері бюджеттік қаржыны үнемді пайдалану мақсатында
жинақылау тезіне түсті. Мұның өзі көптеген кітапханалар мен
клубтарды қысқартуға алып келді. 2001 жылдың басында облыста 750
мәдени-ағарту мекемелері, оның ішінде: 615 кітапхана, 135 клуб
мекемелері, 9 мұражай, 3 мәдениет және демалыс парктері болды.
Қазіргі кезде 1991 жылдан үнемі қысқарысқа түсіп келген кітапханалар
мен клубтардың жойылуы тоқтатылды. Сөйтіп, сан жағынан олардың
қайтадан көбею үрдісі байқалды.
Осы жылдар аралығында мәдениет мекемелерінің жүйесі 24
кітапханаға көбейіп, 2006 жылдардың басында 240 кітапханадан, 131
клуб мекемелерінен, 11 мұражайдан, 2 театр және мұражайдан тұрды.
Халықтың әртүрлі категориясына арналып 6302 жалпы шара өткізілді.
Облыстың мәдениет мекемелерінің материалдық-техникалық базасы
жақсарып, жергілікті аймақтармен жұмыс жүргізу белсенділігі артты.
128
Мәдениет мекемелерін қаржыландыру жыл ішінде 382,6 миллион
теңгені құрап, 114,8 пайызды құрады [133,6 б].
Енді Павлодар облысындағы денешынықтыру және спорттың
республика көлеміндегі өзіндік алар орнына тоқталсақ, онда бұл салада
да көп жетістектердің барлығына көз жеткізуге болады. Облыстық
денешынықтыруы мен спортын дамыту жолында 1342 штаттағы
денешықтыру қызметкерлері шұғылданады. Олардың қатарында 1
СССР-дің
еңбек
сіңірген
жаттықтырушысы;
36
Қазақстан
Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушылары; 68 жоғары
дәрежелі жаттықтырушылар; 11 халықаралық дәрежедегі төрешілер, 14
жоғары дәрежелі ұлттық жаттықтырушылар, 27 ұлттық дәрежедегі
төрешілер бар. 16 спорт қызметкерлері «Қазақстан Республикасының
денешықтыруы мен спорттын дамытуға қосқан үлесі үшін» құрмет
белгісімен марапатталған. Облыста 36 олимпиадалық спорт түрінің 22-сі
кеңінен тараған. Оның 13 түрі міндетті болып саналады. Спорттың 18
түрінен
Павлодар
облысының
149
спортшысы
Қазақстан
Республикасының әртүрлі құрама командаларының мүшелері болып
табылады.
Қорытындылай келгенде, Павлодар облысының әлеуметтікэкономикалық даму жолдарының ерекшеліктері осындай. Бір сөзбен
айтқанда, бүгінгі таңда іргетасы қатайып демократиялық жолмен дамуға
бағыт алған кеңбайтақ республикамыздың біртұтас организмінің жанды
бір бөлшегі болып саналатын Павлодар облысының да әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясына қосар
үлесінің молдығына осы жұмысты жазу барысында толықтай көз
жеткізгендей болдық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
129
1
Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия-Павлодар. 2003.
662 с .
2
Павлодарской области 65 лет: статистический сборникПавлодар. 2003. 192 с .
3
Павлодарской области 65 лет: статистический сборникПавлодар. 2003. 192 с.
4
Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия-Павлодар. 2003.
662 с .
5
Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргизкайсацких орд и степей.- Алматы.1996; Андреев
Н.Г.Описание
Средней Орды киргиз-кайсаков.-Алматы.1998; Миллер Г.Ф.История
Сибири.Т 1.М.-Л.1937;Паллас Г.Ф.Путешествия по разным провинциям
Российского государства. Ч 2,Кн2.СПб.1786; Красовский Н.Материалы
для географии и статистики России. Область сибирских киргизов. Ч 1-3.СПб,1868; Гейнс А.Х. Киргизские очерки// Военный сборник .1866-№
1,6-8; Идаров С.И.Киргизская степь и новорожденная
в ней
Семипалатинская область. – СПб.1855;
6 Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. т 4 –А,1960; Шорманов М. Заметки о
киргизах Павлодарского уезда.// Записки Западно-Сибирского отдела
ИРГО._Сем..1906.-Кн.32;
О скотоводстве у киргизов Западной
Сибири// Сибирское хозяйство и лесоводство часть 142. №1-1883;О
звероводстве казахов// Звезда Прииртышья. – 1999 г. – 20 марта;
Бокейханов А. Избранное. – Алматы, 1995.
7 Потанин Г.И. Материалы для истории Сибири. – Новосибирск,
1867; Заметки о Сибирском казачьем войске // Военный сборник. – 1861,
№ 5; Семипалатинск и другие города Семипалатинской области//
Живописная Россия. – 1884. – часть 2.
8 Коншин Н.Я .От Павлодара до Каркаралинска. Памятная книга
Семипалатинского областного статистического комитета на 1901 г.
Семипалатинск,1901 г; О памятниках старины Семипалатинской
области. Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского
ИРГО- Семипалатинск 1903. – вып 1;Катанаев Г.Е. Киргизский вопрос
в Сибирском казачьем войске –Омск -1904; Прииртышские казаки и
киргизы Семипалатинского уезда. //Записки Западно-Сибирского отдела
ИРГО –Омск 1893.-кн 15; Щербина Ф.А. Киргизская народность в
местах
крестьянских переселений.- СПб, 1905; Материалы по
киргизскому
землепользованию, собранные и разработанные
экспедицией по исследованию степных областей. Семипалатинская
область, Павлодарский уезд. Т.4 –Воронеж.1901.
9
Лубны-Герцик К. Проблемы использования Иртыша.Новосибирск. Сов. Азия, 1931.
130
10
Агеева А.И., Максимова А.Г. Отчет Павлодарской
археологической экспедиции 1955 года. – А-1955-1956 гг. (Рукопись) –
ИИАЭ им. Ч. Валиханова: Коновалов Я. Павлодарская область сегодня и
перспективы. Павлодар – 1955 год; ПрозороваТ.А.-ЧерныхИ.Б.
Биоразнообразие
растительности
Павлодарского
Прииртышья.Павлодар:НПФ «ЭКО»,2002.-12-28 с.; Приймак Д. Улица Абая:
странички истории. // Звезда Прииртышья 1972 – 22 января;Соколкин Э.
Начало биографии. (Павлодарской области). // Звезда Прииртышья 197712 августа Первые красные юрты // Звезда Прииртышья 1988 – 15
января.
11
Лубны-Герцик К. Проблемы использования Иртыша.Новосибирск. Сов. Азия, 1931.
12 Библиография
Павлодарского Прииртышья (пособие по
краеведению). ПГУ им. С. Торайгырова – Павлодар. 2002 с
13 Очерки по истории комсомола Павлодарщины -Алматы, 1968
14 Сергиенков С.Н. Павлодарская областная партийная
организация в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг).
Автореферат диссерт. канд. ист. наук.- Алматы, 1993.
15
Бижанов К. История создания и развития ПавлодарЭкибастузкого промышленного района (1946-1965 гг). – М., 1966 г.,
Зозуля Т.И. Организаторская и массово-политическая работа партийных
организаций Казахстанского Прииртышья среди тружеников села в года
VIII пятилетки (1966-1970 гг): Автореферат диссертации канд. ист.
наук.- Алма-Ата 1978;
Григорьева Р.В. Комсомол Казахстана – активный помощник в создании
и развитии Павлодар -Экибастузкого ТПК (1959-1970гг): автореф. канд.
ист. наук Алма-Ата 1985 г.
16
Нурбаев К.Ж. История города Павлодара (1917-1940).
Автореферат диссерт. канд. ист. наук.-Алматы, 1998; Косаяков Б.К.
История города Павлодара (1941-1991 гг). Автореферат канд. ист. наук.Алматы, 2000;
Енсебаев Т.А. Очерки истории Павлодарского Прииртышья. -Павлодар.
2003; Мамытова С.Н. К вопросу об источниках
формирования
предпринимательского слоя Прииртышья, их деятельности во второй
половине Х1Х- начале ХХ века /Материалы республиканской научнопрактической конференции «Торайгыровские чтения»
Т-2Павлодар,2003. 204-210 стр. Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.
-Павлодар, 2003 және т.б.
17
Нурбаев К.Ж История города Павлодара (1914-1940)
Диссертация канд. ист. наук Алма-Ата, 1998; Косаяков Б.К. История
города Павлодара (1941-1991) автореф. канд. ист. наук Алматы 2000;
131
Сабданбекова З.Э Павлодар өңірі халқының әлеуметтік-демографиялық
дамуы.(1897-2007жж). Автореф. канд. ист. наук.-Алматы, 2008 г.
18 Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства
древнего Казахстана. – А- 1950г; Касымбаев Ж.К. Города Восточного
Казахстана (1861-1917гг). Социально-экономический аспект. Алма-Ата
1990г; Қозыбаев М.Қ.Ақтандықтар ақиқаты.- Алматы 1992 г; Әубакиров
Ө.А. Социально-экономическое преобразование в сельском хозяйстве
Казахстана.- Алма-Ата. Казахстан 1984.- с.200; Чокин Ш.Г. Саржанов
Т.С. Шкрет А.А. Энергетика и электрификация Северного и
Центрального Казахстана М.-1988;
Дахшлейгер Г.Ф.; Нурпеисов К. История крестьянства Советского
Казахстана.- Алматы. Наука 1985.- том 1.-247 с.;Куандык Е.С.
Қазақстандағы «Кіші Октябрь» бағыты:бастауы,барысы және салдары
(тарихи-саяси
талдау)
Тарих
ғылымының
докторының
ғыл.дәр.диссертация. Алматы 2002. 269 б; Алексеенско Н.В. Алексеенко
А.Н. Население Казахстана за 100 лет (1987-1997 гг).- УстьКаменогорск,РВК ПО «Полиграфия»,1999.; Сыдыков Е.Б. Казахстан в
составе Российской Федерации 1917-1937 гг: Автореферат диссертации
доктора исторических наук: 07.00.02-Алматы 1999.; Куатов Б.А.
Вековой путь Экибастуза: История крупнейшего топливноэнергетического центра Казахстана.- Алма-ата, Галым – 1977 г;Апышев
А.А. Социально-экономическое развитие Павлодарской области 19851990 гг.- Павлодар 1995; Инсебаев Т.А. Очерки истории Павлодарского
Прииртышья ч.2.- Павлодар – 2000 г; Захаренко А.Л., Косаяков Б.К.,
Мерц В.К. История Павлодарского Прииртышья. – Павлодар 2003. 133
с; Байсарина К.К. Кенес үкіметінің ұжымшарларын кеңшарларға
айналдыру саясаты және оның тәжірибесі. // Поиск.- 2005.- № 4 (2);
Нурбаев К.Ж. Социально-экономическое развитие Павлодарского уезда
в период 1920-1922 гг.// Научно-популярный журнал ПГУ.-2002.-№1.
История экономики Павлодарской области (1938-2003)./Под редакцией
Т.Я.Эрназарова.-Павлодар:ПГУ
им.с.Торайгырова,2003..
Тереник
М.С.Павлодар – это нашей истории строки.-Павлодар:НПФ Эко, 2002.;
Қосаяков Б.К. Облысымыздың өндірістік дамуы //Ақиқат.-1999.-№ 57.;
Акишев А.А.,Социально-экономическое развитие Павлодарской области
в 1985-1990 г.-Павлодар,1995.;
19
Комплексный план экономики и социального развития г.
Павлодара на 1976-1980 гг.- Павлодар – 1978. 34с; Павлодарцы в годы
Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. сборник документов.
Павлодар. ТОО НПФ(ЭКО) 2005, 748с; Хроника целины Павлодарской
области. 1953-1964 гг.- Павлодар. ТОО НПФ(ЭКО) 2004, 488 с;
Павлодарская область: страницы истории. Сборник документов 1938132
2003 гг.- Павлодар. ТОО НПФ (ЭКО) 2003- 713 с; Павлодарское
Прииртышье, энциклопедия – Алматы: «Эверо» 2003-. 676с. Кузнецова
З.В. Павлодарская область (экономико-географическая характеристика)Алматы. АН КАЗ ССР, 1958.
20 Зозуля Т.Н. Организаторская и массово-политическая работа
партийных организаций Казахстанского Прииртышья среди тружеников
села в годы VIII пятилетки (1966-1970 гг). Автореф. диссерт. канд. ист.
наук-Алматы, 1978; Григорьева Р.В. Комсомол Казахстана -активный
помощник в создании и развитии Павлодар-Экибастузкого ТПК (19591970 гг.). Автореферат диссерт. канд. ист. наук. -Алматы, 1985.
21 РФММ Қор 7523, тiзбе 3, iс 7, парақ 1-3,6. Из Закона СССР
«Об изменении и дополнении ст.ст.22,23,26,28,29,49,70,78 и 83
Конституции ( Основного Закона) СССР. Москва ,15 января 1938 года.
22
ҚРОММ. Қор 195, тiзбе 3, iс 75, парақ 5. «Батыс
Қазақстан,Гурьев,Оңтүстік Казақстан,Шығыс Казақстан және Павлодар
облыстарының аудандық-этниқалық территорияларын бөлу туралы».
23
А.Л. Захаренко, Б.К. Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского Прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с. .
24 ПОММ. Қор 5, тiзбе 1, iс 226, парақ 205-207. «Постановление
оргкомитета ҚазЦИК по Павлодарской области № 179 «О работе треста
« Сельхозмука»
25 ПОММ. Ғылыми-анықтамалық кiтапхана. Қаулылар жинағы.
461-462 бет. «Постановление экономического Совета при СНК СССР №
1705 № О развитии местных видов топлива в Казахской ССР в
ближайшие годы.»
26 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003.
662 с..
27
ПОММ. Қор 696, тiзбе 1, iс 12, парақ 355-356.» Из
Постановления оргкомитета Президиума Верховного Совета Каз.ССР
по Павлодарской области №153 «О ликвидации неграмотности среди
взрослого населения области»
28 А.Л. Захаренко, Б.К. Косалков, В.К. Мерц. История
Павлодарского Прииртышья.-Павлодар. 2005, 133 с.
29 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
30 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с, .
31 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
133
32.
Павлодарское
Прииртышье.Энциклопедия.Павлодар.2003,662с, (16)
33 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с.
34 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с.
35 Статистический ежегодник Павлодарской области.-Павлодар.
2003, 264 с.
36 Статистический ежегодник Павлодарской области.-Павлодар.
2003, 264 с.
37 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с.
38 А.Л. Захаренко, Б.К. Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с.
39 «Сарыарқа самалы» газетi. 2006 жыл, №1. Өткен жылдың
жарқын бөлестерi көп.
40 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Алматы: «Эверо»,
2003. 676 с.
41 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
42
ҚРПМ. Қор 708, 32-тiзбе, 158-iс. «Об усилении темпов
капитального строительства в Павлодарском промышленном регионе».
43
ПОММ. Қор 646, 3-тiзбе, 247-iс. «Решение Павлодарского
горисполкома №487/42 «Об отводе земельного участка
для
строительства первой очереди производственной базы алюминиевого
завода»
44
ПОММ. Қор 381, 1-тiзбе, 8-iс. «Письмо управляющего
трестом «Павлодаралюминстрой» Кульшака
К.Л. Министру
электростанций СССР Маленкову Г.М.о строительстве ТЭЦ в
г.Павлодаре»
45
ПОММ. Қор 646, 1-тiзбе, 197-iс. «Решение Госкомитета
Совмина СССР по делам строительства по схеме размещения
промышленных предприятий и жилых районов г.Павлодара».
46
ҚРПМ. Қор 708, 32-тiзбе, 158-iс,14-18 бет. «Об усилении
темпов капитального строительства в Павлодарском промышленном
регионе».
47 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
48 Павлодарской области 65 лет: Статистический сборник.Павлодар. 2003,192 с.
49 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
134
50 Павлодар облысында 1991-2002 жылдары салынған құрылыс
нысандары және оған тартылған инвестиция көлемiнiң кестесi облыстық
статистика басқармасынан алынған деректер бойынша жасалды.
51 ПОӘАМ. Қор 1381, 1- тiзбе, 5-iс.
52 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
53 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы.-Павлодар.
2005,
54 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
55 Павлодарская область: страницы истории.-Павлодар. 2003, 136
с.
56 Павлодарской области 65 лет.- Павлодар. 2003, 192 с.
57 Павлодарской области 65 лет.- Павлодар. 2003, 192 с,
58 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы.-Павлодар.
2002,
59 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с.
60 А.Л. Захаренко, Б.К. Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского Прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с.
61 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с
62 Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» газетi. 4-мамыр, 2006
жыл.
63 А.Л. Захаренко, Б.К.Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского Прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с.
64 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 145 с
65 А.Л. Захаренко, Б.К.Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского Прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с
66 ПОММ. Қор 646, тiзбе 105, iс 7, 123-128 бет. « Информация
управления сельзозпропаганды Павлодарского облсельхозуправления
«Что покажут колхозы Павлодарской области на ВСНХ» 1955 года.»
67 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с
68 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005.
69 О. Кожанов. Все начинается с дорог.-Алматы. Ғылым, 1996.
70 Бұл кесте Павлодар облысы статистика басқармасының 19912003 жылдарғы деректерi бойынша жасалды.
71
Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005,132 б
72 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005,132 б(23)
135
73 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005,132 б(71)
74 Павлодар облысының 1998-2003 жылдардағы статистикалық
деректерiне сүйенiп жасалған кесте.
75 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005,132 б(112)
76 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003,
662 с. 46 с
77 Бұл кесте Павлодар облысы статистика басқармасының 19912003 жылдарғы деректерi бойынша жасалды.
78 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005,132 б(20)
79 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005,132 б(32)
80
А.Л. Захаренко, Б.К. Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского Прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с.
81
Павлодар
облысының
әр
жылдардағы
статистика
басқармасының деректерiне сүйеніп жалалған кесте .
82 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с
83 Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» газетi. 4-мамыр, 2006
жыл.
84 Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» газетi. 4-мамыр, 2006
жыл.
85 Павлодар облысы статистикалық басқармасы деректері
негізінде жалалған кесте .
86
1998-2002 жылдардағы орташа еңбекақы көрсеткiшiнiң
кестесi.
87 1998-2002 жылдарғы өнеркәсiп қызметкерлерiнiң орташа айлық
еңбекақысы көрсеткiшiнiң кестесi.
88 1998-2002 жылдарғы өнеркәсiп жұмысшыларының орташа
ойлық еңбекақысы көрсеткiшiнiң кестесi.
89 1997-2002 жылдардағы үй шаруашылықтары мен оның
құрылымдарының ақшалай кiрiсi мен шығысының құрамына арналған
кесте.
90 1997-2002 жылдарғы әр адамға шаққандағы қалалық жерлердегi
үй шаруашылықтарының ақшалай кiрiсi мен шығысы туралы кесте.
91
1997-2002 жылдарғы әр адамға шаққандағы ауылдық
жерлердегi үй шаруашылықтың ақшалай кiрiсi мен шығысы туралы
кесте.
92 1997-2002 жылдардағы үй шаруашылықтарының тұтыну
шығындары көрсеткiшiнiң кестесi.
136
93 1997-2002 жылдардағы үй шаруашылықтары тұтыну
шығындары құрылымы көрсеткiшiнiң кестесi.
94 1997-2002 жылдардағы азық-түлiк тауарларына тұтыну
шығындары құрылымы көрсеткiшiнiң кестесi.
95 1997-2002 жылдардағы азық-түлiк емес тауарларға тұтыну
шығындарының құрылымы көрсеткiшiнiң кестесi
96
1997-2002
жылдардағы
ақылы
қызметке
тұтыну
шығындарының құрылымы көрсеткiшiнiң кестесi.
97 1998-2002 жылдардағы күнкөрiстiң ең аз мөлшерiнiң көлемi
көрсеткiшiнiң кестесi.
98 1998-2002 жылдардағы әр адамға шаққандағы орташа нақты
ақша кiрiсi көрсеткiшiнiң кестесi.
99
Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» газетi. 4 мамыр,
2006 жыл.
100
ПОММ. Қор 727, тiзбе 2, iс 78,1-4 бет. « Информация
заведующего Павлодарским горздавотделом Касин И.М. «Организация
медицинской помощи новоселам целинных земель Павлодарской
области».
101 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2000, 208 с.
102 Павлодарское Прииртышье. Энциклопедия.-Павлодар. 2003.
662 с.
103 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2001,264 с.
104 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы.-Павлодар.
2005, 196 б.
105 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы.-Павлодар.
2005, 196 с.
106 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалы.
107 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалы.
108 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы.-Павлодар.
2004, 186 бет.
109 ПОММ. Қор 646 тізбе 1 ,іс -138,7-13,14 б. «Из докладной
записки Павлодарского облисполкома Председателю СНК Каз. ССР «О
перестройке работы Советов на военный лад»( «Народное образование»)
110 «Социалистiк Қазақстан» газетi. 18 наурыз, 1959 жыл.
111 А.Л. Захаренко, Б.К.Косаяков, В.К. Мерц. История
Павлодарского
Прииртышья.-Павлодар. 2003, 133 с.
137
112 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылға әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалы.
113 Павлодарская область. 1991-2001 годы.-Павлодар. 2001, 240 с.
114 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалы.
115 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалы.
116 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар. 2005, 196 бет
117 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалы.
118 Павлодарская область: 1991-2001 годы-Павлодар. 2005, 250 с.
119 Павлодарская область: 1991-2001 годы-Павлодар. 2005, 250 с.
120 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы.- Павлодар.
2006, 196 бет.
121 Павлодарской области 65 лет.-Павлодар. 2003, 192 с.
122 «Жас қазақ» газетi. 3 наурыз, 2006 жыл
123 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар, 2006, 196 бет.
124 Павлодар облысының әлеуметтiк-экономикалық дамуы.Павлодар, 2006, 196 б
125 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалдары
126 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтiкэкономикалық дамуы бойынша талдау материалдары.
128 Павлодар облысының статистикалық жылнамасы- Павлодар.
2004, 159б.
129 Павлодар облыстық «Сарыарқа самалы» газеті. 4 мамыр, 2006
жыл
130 Павлодар облыстық Сарыарқа самалы» газеті. 4 мамыр, 2006
жыл
131 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2004 жылғы әлеуметтік –
экономикалық дамуы бойынша талдау материалдары.
132 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2005 жылғы әлеуметтік –
экономикалық дамуы бойынша талдау материалдары.
133 ПОӘАМ. Павлодар облысының 2006 жылғы әлеуметтік –
экономикалық дамуы бойынша талдау материалдары.
138
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
11
Размер файла
1 154 Кб
Теги
aleumettik, damu, 239, oblisinin, mananbaev, pavlodar, ereshelikteri, ekonomikalikh, joldarinin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа