close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

588 omarova b.z mir tirshilik khauipsizdik negizi

код для вставкиСкачать
Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
С. Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті
Сәулет-құрылыс факультеті
Азық-түлік өнімдері технологиясы және қоршаған ортаны
қорғау кафедрасы
ӨМІР ТІРШІЛІК
ҚАУІПСІЗДІК НЕГІЗІ
Тәжірибелік жұмыстар істеуіне әдістемелі нұсқаулар
050731 «Өмір тіршілік қауіпсіздігі және қоршаған ортаны
қорғау» мамандығы студенттеріне арналған
Кереку
2008
УДК 355.58(07)
ББК 68.9я7
Ө-44
С. Торайғыров атындағы ПМУ СҚФ-нің оқу кенесімен
ұсыңылған
Рецензент:
Сақанов Қ.Т. – техника ғылымдарының кандидаты, ПМУ
профессоры
Құрастырған Б. З. Омарова
Ө-44 Өмір тіршілік қауіпсіздік негізі: тәжірибелік жұмыстар істеуіне
әдістемелі нұсқаулар/ құрастырған Б. З. Омарова. – Павлодар:
Кереку, 2008. – 35 б.
Бұл әдістемелі нұсқаулар табиғи және техногенді сипаттағы
төтенше жағдай талдау, нысаналардың химиялық қауіпсіздігі тұралы
жұмысшыларды,
қызметкерлерді,
шаруашылық
нысаналарды
инженерлік қорғау, төтенше жағдай нысаналардың тұрақтылығын
анықтау,
медициналық
көмек
көрсету,
төтенше
жағдай
территорияларды қорғау шаралары, нұсқаудың негізгі міндеті болашақ
маманға қажетті айқындалған тәжірибелік дағдыларды және
іскерліктерді құру, әр түрлі құрылыстық-салалардағы өндірістегі,
өнеркәсіптік-санитарлы зертханалардағы, санитарлы-экологиялық
қызметтердегі жұмыстарда қауіпсіз қызметті және қоршаған ортаны
қорғауды қамтамасыз ету және т.б.
Әдістемелік нұсқау барлық оқу түрінің «ӨТҚжҚОҚ» мамандығы
студентеріне арналған.
Әдістемелік нұсқау жоғарғы оқу орындарының студентеріне
және де оқырмандардың кең көлеміне ұсынылады.
УДК 305. 58(07)
ББК 68.9 я7
© Омарова Б.З., 2008
© С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2008
2
Кіріспе
Курстың мақсаты:
Төмендегілер үшін қажет келешек мамандарды теориялық білім
мен тәжірибелік дағдымен қамтамасыздандыру:
- өмірге қауіпсіз ортаны қалыптастыру;
- жаңа техника мен техникалық процестерді қазіргі заман
қауіпсіздігінің
және
оның
объектілерді
шаруашыландыру
функционалдіқ және техникалық жүйелердің тұрақтылығын ескере
отырып эксплуатациясына талаптарына сәйкес жобалау;
- халықтық және шаруашыландыру объектілердің өндірістік
қызметшілерін қорғау мүмкін болатын зардаптардан, апаттардан
шартты төтенше жағдайды дурыс шешімдер қабылдау, оларды
болжау.
Пәңнін мәселелері:
- студенттерді бейбітшілік және соғыс уақытында төтенше
жағдайларында әрекет жасауға, халықты қорғау әдістеріне, апат
зардаптарын жою кезінде құтқару және басқа асығыс жұмыстарын
өткізудің ұйымдастыру негіздеріне үйрету және қазіргі заман
әдістерін қолдану;
- қираған ошағын сипаттау;
- құтқару және басқа асығыс жұмыстарын ұйымдастырудың
негіздерін анықтау;
- халықты төтенше жағдай зардаптарынан қорғау және алдын
алу әдістеріне сипаттама беру;
- радиациялық және химиялық барлау құралдарын танып білу,
олармен жұмыс істеуге үйрету;
- қызметкерлердің және жұмыскерлердің инженерлік қорғау
негіздерін, шаруашыландыру объектілердің өндірістік іс-әрекетін
танып білу.
Пререквизиттер
«Өмір тіршілік қауіпсіздік негізі» пәнінің программасы
«Физика», «Химия», «Экология» пәндерінің базасына негізділеді.
3
1 Тақырып: Табиғи және техногенді сипатты төтенше
жағдай (Т.Ж) аудандарын анықтау
Жұмыстың мақсаты: Төтенше жағдайда (Т.Ж.) халықты
құтқару әдістерін оқып білу. Дозиметриялық бақылау.
Сабақ түрі:тәжірибелік.
Материалдың қамтамасыздандыру - анықтама кестелер.
Әдебиет [3], [5], [6]
Жоспар:
1) Ұйымдық - әдістемелік нұсқаулар;
2) Радиациялық қорғау режимінің қысқаша сипаттамасы;
3) Қорғау режимдердің әрекетіне кіру мен тандау реті;
4)
Ошақ көзінде құтқару және басқалар тығыз жұмыстар
(ҚжБТЖ) жүру уақытында НФ жеке бөлімдердің қорғау режимдері;
5)
Радиациялық зақымдану (РЗ) кезінде объектердің жұмыс
режимдерін есептеу;
6) Дозиметриялық бақылау
Ұйымдастыру - әдістемелік ұсыныстар
Сабақты өткізу үшін топ «Анықтамалық кесте» оқулығымен
қамтамасыз етіледі.
Т.Ж. кезінде өндірістік объект әрекетінің режимін есеп
жолымен 1, 2, 4 кестелерін қолданып анықтайды.
Жұмыскерлер
мен
қызметкерлерді
және
жұмыссыз
қызметкерлерді қорғау үшін радиациялық қорғаныс үшін типтік
режимдер қарастырылған. Радиация деңгейі мен қорғаныс шарттарын
ғана біліп, олар оперативті режимін орналастыра алады.
Радиациялық
қорғаныстың
режимдерінің
қысқаша
сипаттамасы
Радиациялық қорғаныс үшін 7 типтік режим (Кәлс – әлсіреу
коэффициенті) жасалған.
№ 1-3 типтік режимдер жұмыс істемейтің халыққа жасалған:
1)
ағаш үйлерде тұратын Кәлс = 2 мен және радиациялыққа
қарсы пана жер (РҚПЖ) қорғау үшін Кәлс=50 мен (Кәлс – әлсіреу
коэффициенті );
2)
тас үйлерде Кәлс = 10 және (РҚПЖ-дын) Кәлс = 50%;
3)
көп қабатты тас үйлерде Кәлс = 20 және (РҚПЖ) Кәлс =
200...400
4
Радиоактивті жарақат зонасында өзін-өзі ұстаудың бұл
режимдарда 3 деңгейді көрсетеді:
1)
деңгей-радиацияға қарсы бөлмеде халықтың қорғануы,
бірақ тәуліктің соңында қысқаша уақытқа шығуы;
2)
деңгей радиацияға қарсы бөлмеде халықты қорғауды және
үйлерде болуы, сонымен қатар қысқаша уақытта ашық жерге шығу;
3)
деңгей халықтың үйлерде тұруы, бірақ тәулік бойынша
ашық жерге шығуды қысқарту.
Режимнің қорғаудың жалғасы және бұл деңгейлердің жалғасы
радиация деңгейіне байланысты.
№ 4-7 типтін режимі жұмысшылар мен қызметкерлерді халық
шаруашылығының объекті (ХШО) өндірістік ғимараттарда
жұмыстары кезінде қорғауға арналған, 10-12 сағ тәулікте және бірінші
алмаста немесе екінші алмаста тұру мен қорғау шаралары.
4)
ағаш үйлерде Кәлс=2 және (РҚПЖ) Кәлс = 20...50;
5)
тасты үйлерде Кәлс=10 және (РҚПЖ) Кәлс = 50...100;
6)
тасты үйлерде Кәлс=10 және (РҚПЖ) Кәлс = 100...200;
7)
тасты үйлерде Кәлс=10 және баспана Кәлс = 1000 және
көбірек.
Бұл типтік режимдер 3 деңгейді қосады:
1)
деңгей – (РҚПЖ) – да қорғану және жұмыс істеуді қою;
2)
деңгей - өндірістің ғимаратты смена бойынша жұмыс
істеп, бос уақытта демалу;
3)
деңгей – ғимараттарда сменалық жұмыс әстеп, бірақ бос
уақытта демалып 1 - 2 сағат тәулікте.
Қорғау режимін тандау және еңгізіп іске қосу шаралары
1 мысал: Жергілікті халықтың радиациялық қорғау режимін
анықтап, егер радиация деңгейі 1 сағаттан кейін улы зат 240 р/сағ
болса және халық ағаш үйлерде тұрса, онда қорғау үшін радиацияға
қарсы бөлмеде Кәлс = 40-50 қолданады.
2
мысал:
Өндірістік
объектіде
жұмыскерлер
мен
қызметкерлердің қорғау режимін анықтап, ал егер завод
территориясында 2 сағаттан кейін радиация деңгейінде болса, онда
улы зат 130 р/с болады.
Жұмыскерлер мен қызметкерлер тасты үйлерде тұрса Кәлс = 10,
Кәлс = 7 өндірістін ғимараттарында жұмыс істегенде онда оларды
қорғау үшін Кәлс = 1000 қолданды.
Ошақ қөзінде (ҚжБТЖ) жүру уақытында НФ жеке
бөлімдерінің қорғау режимдері
5
Бірінші сменаның жұмыс уақыты 2 сағатқа тең.
Келесі сменалардың жұмыс істеу уақыты 16 графигі арқылы
анықталады.
Режим таңдау түрлері алдынғы мөлшерің таңдау сияқты
болады.
Радиоактивтік жұқтыру жағдайында объектерде жұмыс
істеу мөлшерің есептеу
Жұмыстың мөлшерің есептеп жүргізу тізбегі:
1)
объектің жұмыс істеу мөлшерің есептеу үшін,
радиациялық деңгейдің дискреттік мәндері орнатылады: 25, 50, 80,
140, 180, 240, 300, 400, 500, 600, 800, 1000, 2000, 2500, 3000 р/с және
т.б. максималді мәнге дейін;
2)
графикпен жұмыс істеу үшін үлкен шамаға қатынасты
анықтаймыз
à

D1

ono
  ine
(1.1)
à белгісі – осы радиациялық деңгейдегі барлық сменаларды
есептеу үшін қолданылады.
Өндірістік процесте болатын үзілістер объект үшін, есептеу 1-ші
сменаның жұмыс ұзақтығын анықтаудан басталады. Жұмыс
ұзақтығын тип деп аламыз, tp1 = tpmin.
Бұдан кейін 16 қойылым бойынша tp және a сәйкес, 1-ші
сменаның жұмыс басталуы анықталады.
Егер ti1<1÷ болса, онда 1-ші сменаның жұмыс басы ti1=1÷ деп
алынады. Егер өндірістік процесті үзу мүмкін болмаса, онда 1-ші
сменаның жұмыс басталу уақыты ti1, объект территориясының
радиациялық заттармен зақымдану уақытына сәйкес болады, ti1= tcaa.
Заңымдану уақытын келесі формуламен анықтаймыз
tcaa=Rx /νn.a.+taui
(1.2)
Rx – жарылыс орталығынан объектке дейінгі қашықтық,км;
νn.a – орташа желдін жылдамдығы, км/сағ;
taui – РЗ-ң бұлттан түсу уақыты, сағат.
1)
2 - ші сменаның жұмыс уақыты анықталады ti2 = ti1+tD1 16
кесте қосымшасы бойынша ti2 және а бойынша 2-ші сменаның жұмыс
ұзақтығы анықталады;
6
2)
3 - ші смена үшін, сменаның жұмыс уақыты ti3 = ti2+tD2,
сменаның жұмыс уақытын tD3 және à графигінде табамыз;
3)
әр бір сменаға сәулену дозасы анықталады. Егер жұмыс
уақыты есептеу уақытынан аз болса , онда есептеу уақытында Ä=Äóñò
жұмыс істейтін сменалардың дозасы келесі формула бойынша
анықталады
Ä=
D1
ai 
(1.3)
ine
аi - мәні график бойынша (қосымша 16) tpi және tHi тәуелдігінде
анықталады.
3 есеп: Цехтың жұмыс істеу режимін есепте, егер радиация
деңгейі 1 сағаттан кейін ула заттар P1=200ð/÷, Äóñò=25·Ð1, Êîñë=7,
tPmin=2 сағ, tPmax=12 сағ, N=3 қысқартылған сменалар. Өндірістік
процесте үзілістер болу мүмкін.
Дозиметриялық бақылау
Сәулелену бақылауы мен радиоактивті ластау бақылауынан
құралады. Сәулелену бақылауы жеке және топтық сәулеленуге
бөлінеді.
1 кесте - Сәулеленудің қалдық өлшемің әуелді адамның жұмыс
істеу деңгейінің категориясы:
Бірнеше күннін ішінде берілген
сәулелену өлшемі
4
30
50 дейін
100 дейін
Жұмыс істеуінің категориясы
Толық жұмыс істеу мүмкіншілігі
Жұмыс
істеу
мүмкіншілігі
150 дейін
250 дейін
сақталады
Жұмыс
істеу
мүмкіншілігі
250 дейін
400 дейін
кемітілген
Жұмыс
істеу
мүмкіншілігі
250 көбірек
400 көбірек
біршама кемілтілген
Анықтама: сәулелену өлшемінің қалдығы – бұл берілген
мерзімде организмда қалыпқа келмейді, сәуленуден кейін өткен
уақытқа байланысты.
Халықтың сәулелену өлшемі Р мына формула бойынша
есептеледі
7
Ä=
D   
(1.4)
 
мұнда Ò – сәуленудің жалғасуы, сағ;
Ðñð=
D1D1D n
(1.5)
n
мұнда n - өлшеу саны.
Сәулену өлшемің қосу қорытындысымен байланысты бақылау
журналына жазылады және сәулелену өлшемің жеке карточкаларға
жазылады.
Радиоактивті жарақаттың дәрежесін және сәулелену күшін
анықтау үшін ДП -5 құралын қолданады. Өлшеу бірлігі мР/ч (адам,
техника, киім).
Судың және тағамның радиациялық зақымдану деңгейі Ки/кг,
Ки/л удельді активті бірлігінде лабороторияларда анықталады.
2 кесте - Су мен тағамның және кейбір объектілердің зақымданудың
қауіпсіз деңгейі (1 тәулікке дейін)
Өнімнің, объектінің аталуы
Техника мен автокөлік
Ғимараттың ішінде
Сыртында
Ауланың жолдары
Жануарлардың терісі
Противогаздың беткі жаты
Ішкі киім
Киім, аяқ киім, құралдар
Адам денесінің терісі
Жеке қорғану құралдары
Шелек
Шикі балық (1кг), нан, пісірілген тамақ
Сәулелену дозасы, мР/с
200
100
500
1000
100
10
20
30
20
30
4
1,5
Егер залану деңгейі бекітілген деңгейден көп болса, онда
зарасыздандыру керек.
Бақылау жалпы және таңдаулы болу мүмкін (адамдар мен
техника 100%, үлкен зақымдануға қауіпті адамдар және техниканың
жартысы мен 1/3 бөлігі).
8
Химиялық бақылау жеке қорғану құралдарын, техниканы,
тағамдарды, суды, ауаны улы заттардан және ӘКУЗ зарасыздандану
деңгейін анықтау үшін қолданылады.
Химиялық зақым ошағында адамдарды қорғау мен объектінің
жұмыс режимі орнатылады.
Химиялық зақымдану ошағы пайда болғаннан кейін, сонымен
қатар пен техниканың химиялық зақымдану ошағынан және
химиялық зақымданған зоналардан шыққан кезде химиялық бақылау
өте тез іске асырылу керек.
Зоман, иприт түрдегі улану заттарында жаппай бақылау іске
асырады. Лабораториялық анализ бен пробаларды алу негізінде
тағамдарда, суда, өнімдерде улы заттар анықталады.
3 кесте-Нашарлау радиацияның орташа мағынаның коэффициентері (K)
Үйлер (орнату, жол
күәлігі)
Далаға
шығатын
әйнек,
15-30м
Далаға
шығатын
әйнек,
30-60м
Әйнектердің
алдында
көлем
созілуі
100-150 м
1
бір
2
3
4
7
7
7
Өндірісті және әкімшілік
үйлер
үлкен
әйнек
көлемімен:
1 қабат
2 қабат
3 қабат
6
5
7,5
6
6
5
7,5
6
6
5
7,5
6
Бір
қабатты
құрылыстары
1-ші қабат
подвал
тас
13
13
50
12
12
46
10
10
37
Екі
қабатты
құрылыстары
1-ші қабат
2-ші қабат
подвал
тас
20
21
19
130
18
19
17
120
15
15
14
100
Өндірісті
үйлер
қабатты
9
3 кестенің жалғасы
1
Үш
қабатты
құрылыстары
1-ші қабат
2-ші қабат
3-ші қабат
подвал
2
3
4
33
26
14
30
600
27
23
33
27
500
20
17
26
20
400
50
26
50
68
75
38
600
42
24
41
54
57
33
500
27
18
27
33
34
24
400
40-50
40-50
40-50
150-500
150-500
150-500
2
2
2
Жүк вагондар
2
2
2
Жолаушылар вагоны
3
3
3
Бронетранспортерлердін,
бульдозерлердін
кабиналары
4
4
4
Бес
қабатты
құрылыстары
1-ші қабат
2-ші қабат
3-ші қабат
4-ші қабат
5-ші қабат
подвал
тас
тас
Тесікті жабу
Радиацияға қарсы үлгілі
пана
Көліктер,
автобустар,
троллейбустар,
трамвайлар
Ескертпе: Сызылған мағына К бүкіл үйлерге орташа болады
(подвалдарда болғызбау).
10
4 кесте-Жеке оқыту құрамының радиоактивтік есеп журналы
1999 ж. маусымның «М» объекті отрядының 1-ші құтқару
командасы
Команданың
аталуы
А.Ж.Ә.
Сәулелену
дің басталу
күні
Команданың
Зубов А.И.
командиры
1-ші топтың
Быков В.П.
командирі
2-ші топтың
Валов К.К.
командирі
Күнін
өлшемімен
өсетін доза
сәулелесі, р
1,6 3,6
4,6
т.б.
Ерекше
бағалар
27,5
8
15
21
-
1,6
10
18
30
-
1,6
15
17
19
-
Қолы: Петров дозиметрисі
Қолы: 1-ші команданың командиры Зубов
5 кесте-Жердегі ядерлік жарылыстары радиоактивтік заттармен
жұқтырылған, қолдың терісін жеке санитарлық өндеу тиімділігі
Өндеу тәсілі
Ескі дымқыл маталармен сүрту
Ластаудың қалдығы
(бастапқыдан %)
21,8
Қолды сабынсыз жуу
8,4
Қолды сабынмен жуу
1,7
Сабынмен және щеткамен жуу
0,03
11
6 кесте-Үлгілі режимдері
Жұмыскерлерді және қызметкерлерді радиациялық қорғау
халық шаруашылығынын объектінде радиоактивтік жұқтыру жер
шартынында тас үйлерде тұратын Кәлс=10 және пайдаланатын
Кәлс=1000 және көбірек.
Зона
лар
дың
атал
уы
Ядерлік
жарылыс
тан кейін
1 сағатқа
радиация
ның
деңгейі,
р/с
Қорғау
режимы
ның
деңгей
нің
аталуы
Қорғау
режимы,
сақтау
лының
жалпы
ұзақты
ғы,
тәулік
1
2
25
3
А-1
4
0,5
А
50
А-2
1
3 сағат
-
0,9
80
А-3
2
4 сағат
-
1,8
100
Б-1
3
5 сағат
-
2,8
140
Б-2
5
6 сағат
-
4,8
180
Б-3
7
7 сағат
-
6,7
240
Б-4
19
8 сағат
1
8,6
300
В-1
15
12 сағат
1,5
13
400
В-2
25
18 сағат
2
22
В-3
35
24 сағат
2,5
31,5
В-4
45
1,5тәулік
3,0
40,5
800
В-5
60
2 тәулік
4,0
54
1000
Г-1
75
3 тәулік
5
67
1500
Г-2
100
5 тәулік
8
87
2000
Г-3
125
8 тәулік
10
107
3000
Г-4
180
12 тәулік
15
153
Б
В
Г
500
600
Ескертпе:
РҚБ
–
Қорғау
режимын
орындайтын
жалғастыруы
1.
РҚБ 2.
РҚБ 3.
12
ұздіксіз
демалысқа сағаттан
уақыт
пайдалану кейін
болуы
ға объекті ашық
(объекті
нің жұмыс жерде
нің жұмы уақыты,
өрсіз адам
сын
тәулік.
келуімен
ұзақтық
объекты
қа
жұмыс
тоқтату)
ұзақтығы,
тәулік
5
6
7
2 сағат
2
0,5
радиацияға
12
қарсы
баспанасы.
7кесте-Үлгілі режимдер
Радиоактивтік жұқтыру жер шартынында радиациялық халықты қорғау ағаш үйлерде тұратын К әлс = 2 және
РҚБ пайдаланатын Кәлс = 40-50
Зона Радиация
лар
ядерлік
дың жарылыс
аты тан 1
сағаттан
кейін
1
А
Б
Қорғау
режимі
ның
деңгей
аты
Қорғау
режимін
сақтау
жалпы
ұзақты
ғы
2
25
50
80
100
140
180
240
3
А-1
А-2
А-3
Б-1
Б-2
Б-3
Б-4
4
1
2
4
6
8
10
15
5
4 сағ
12 сағ
24 сағ
1,5тәул
2тәул
2,5тәул
3
тәулік
300
В-1
25
400
В-2
40
5
тәулік
7
тәулік
500
В-3
60
В
Қорғау режимді біртінде сақтау
РҚБ-да халық қорғаланатын Келесі халықтын панасы РҚБ-да
және үйлерде
Келуді РҚБ -ден шығатын Ұзақтық Ұзақтық келуі
ұзату уақыт және
сақтау, суткада,сағ
уақытша ұзақтық
сут
үйлерде РҚБ Ашық
жерде
10
тәулік
6
1 сағат тәуліктін
аяғында
15-30 мин 1 тәул аяғ,
30-60 мин 2-3 тәул
аяғ
15 мин 1 тәул аяғ, 3060 мин 2-5 тәул аяғ
15 мин 1 тәулік аяғ.,
30-60 мин 2-7 тәулік
аяғ.
15 мин 1 тәулік аяғ.,
30-60 мин 3-10 тәулік
аяғында
13
7
1
2
3
4
7
8
10
10
9
9
8
9
13
13
14
14
15
10
1
1
1
1
1
1 сағатқа
дейін ашық
жерде шектік
келуімен
халық
ұзақтық тұру
үйлерде
11
1
1,5
2
2,5
3
3,5
5
10
6,5
17
0,5
10
13
5,5
18
0,5
20
20
5,5
18
0,5
30
8 кесте-Режимдер
Радиоактивтік жұқтыру жерді құтқару және жедел апат-қалпынан келтіру жұмыстарды өткізу
Зона
лар
дың
ата
луы
1
А
Б
В
Г
Ядерлік
жарылыстан
кейін 1 сағатқа
радиацияның
деңгейі, р/сағ
2
25
50
80
100
140
180
240
300
400
500
600
800
1000
1500
2000
3000
Қондырғының дозасын бірінші суткаға ҚЖАҚКЖ уақыт басын кіргізу және қажетті санды
15 р
25 р
50 р
100р
Уақытқа енгізу
Уақытқа енгізу
Уақытқа енгізу радиация
Уақытқа енгізу
радиация деңгейі, р/сағ радиация деңгейі, р/сағ
деңгейі, р/сағ
радиация деңгейі,
р/сағ
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
2
11
3
1
25
2-3
шексіз
3,9
9,8
4
2,3
18,4
2-3
1
50
2-3
6,2
9,0
5
3,8
16,1
4
1,8
39,5
3
1
80
2
7,7
8,6
5
4,7
15,6
5
2,3
36,8
4
1
100
3
10,5
8,3
6
6,5
14,8
5
3,3
33,4
4
1,5
86
3
13,0
8,1
7
8,3
14,2
6
4,3
31,3
5
2
78
4
17,0
8,0
8
10,7
14,0
7
5,6
30,4
6
2,8
71
4
21,0
8,0
8
13,2
13,6
7
7,0
29
6
3,5
67
4
1,1
7,8
9
16,9
13,4
8
9,1
28,3
6
4,7
62
5
1,3 тәулік
7,8
9
20,6
13,3
8
11,2
27,5
7
5,9
59
5
1,6 тәулік
7,7
9
1,1 тәулік
13,2
8
14,1
27,3
7
7,3
56
5
1,9 тәулік
7,7
10
1,3 тәулік
13,0
9
17
26,8
8
9
54
6
2,4 тәулік
7,7
10
1,6 тәулік
12,9
10
20,6
26,5
9
11,2
53
7
3,4 тәулік
7,6
11
2,2 тәулік
12,8
10 1,2 тәулік
26,1
9
17,0
52
7
4,6 тәулік
7,5
11
2,8
12,7
11 1,6 тәулік
25,8
10
21,0
51
8
6,5 тәулік
7,5
12
4 тәулік
12,5
11 2,2 тәулік
25,6
11
1,3
50
9
Ескертпе: ҚЖАҚКЖ - құтқару және жедел апат-қалпынан келтіру жұмыстары
14
1 есеп: Зауыттың жұмыс істейтін кезектің жұмыс режимін
анықтау, егер жарылыстан 3 сағат өткеннен кейін өлшенілген
радияцияның денгейі 130 р/сағат құрады. Цехтің жұмысшылары және
қызметшілері цехтің ғимаратында Кәлс = 7, Äóñò = 20р, tРmax = 12 cағат
жұмыс істейді , 1 толық кезектен қысқартылған кезектің саны N=3,
өндірістің процесін тоқтатуға болады. Қорғау үшін цехтің
ғимаратында баспана қолданылады.
2 есеп: 50 т хлор апаттан болған химиялық қауіпті объектіден 5
және 10 км ден орналасқан объектің жұмыс режимін және
жұмысшылармен қызметшілерді қорғауын анықтау.
Бақылау сүрақтар
1.
№ 1 – 3 және № 4 – 7 радиациялық қорғаудың типтік
режимдері қандай шарттарға жасалынған?
2.
Қорғау режимнің ұзақтылығы және қорғау режимінің
әрбір кезеннің ұзақтылығы неден тәуелді?
3.
Сәулеленудің қалдық дозасы дегеніміз не, неден ол
тәуелді?
4.
Радиоактивті жұқтыру дәрежесінің өлшем бірлігі қандай?
2 Тақырып Химиялық қауіпті объектілерде апат кезіндегі
қатты әсер ететін үлы заттармен жұқтыру масштабтарын болжау.
Жұмыстың мақсаты: Болжау тәсілімен және зерттеудің
берілгендері бойынша химиялық жағдай туралы мәлімет беру
химиялық жағдайын бағалау бойынша практикалық түрде есептерді
шығаруын үйрену.
Жоспар:
1)
Ұйымдастыру – методикалық көрсетулер;
2)
Жалпы жағдайлар;
3)
Негізгі ұғымдар және анықтамалар;
4)
Жұқтіру көлемің болжау;
5)
Өте қатты әрекет ететің улы заттардың (ӨҚӘЕУЗ)
жұғатың жердің терендігін болжау.
Ұйымдастыру – әдістемелік көрсетулер
1) жұғу жерлердің өлшемдерін және ауданың анықтау;
2)
анықталған объектке уланылған ауа буының жандалу
уақытын анықтау;
15
3)
ӨҚӘЕУЗ-дың әсер етудің уақытын анықтау;
4)
химиялық әсер етудің ошақтарындағы адамдардың мүмкін
болатын шығындарын анықтау.
Жалпы жағдайлар
Куәлік және қауіпті объектілерде химиялық апаттар кезінде
қоршаған ортаға ӨҚӘЕУЗ-дың тасталынуы жағдайында жұқтырудың
көлемің алдың ала және шапшаң түрде болжау үшін арналған
әдістемелігі.
Алғашкы және 2-ші реттін бұлтар үшін физикалық қасиеттері
және агрегатты күшінен тәуелді ӨҚӘЕУЗ-дың жұғу көлемі
есептелінеді:
1) сүйықтылған газдар үшін;
2) тек алғашқы бүлт үшін, тек қысылу газдар үшін;
3)
тек 2-ші реттін бұлтары, улы сүйықтар, қайнаудың
температурасы қоршаған ортаның температурасынан жоғары, үшін.
Негізгі ұғымдар және анықтамалар
ӨҚӘЕУЗ - өте қатты әрекет ететің улы заттар.
ӨҚӘЕУЗ-дың жұқтыру жердің - ӨҚӘЕУЗ-дың концентрациясы
адамның өмірі үшін қауіпті мәніне жететін жері.
ӨҚӘЕУЗ-дың мүмкін зақымдалу жердің жер көлемі – желдің
бағытының өзгеруінің әсерінен ӨҚӘЕУЗ-дың буы қозғала алатын
аралығындағы жер көлемі.
ӨҚӘЕУЗ-дың ақиқат зақымдалу жердің жер көлемі – адам өмір
үшін қауіпті аралағындағы ӨҚӘЕУЗ-дың зақымдалу жер көлемі.
Алғашқы бұлт - ӨҚӘЕУЗ-дың бөлгінің сыймдылықтан
атмосфераға тез арада өтудің (1-3 мин) нәтижесінде пайда болатың
ӨҚӘЕУЗ-дың бұлты.
2-ші реттің бұлты – төгілетін беттен заттардың буланудың
нәтижесінде пайда болатын ӨҚӘЕУЗ-дың бұлтары.
Жұқтіру көлемің болжау
Жұқтіру көлемдерің алдын ала болжау кезіндегі өндірістік
аппараттар жағдайында алғашқы берілгендер ретінде қабылдау керек.
Сиымдылықтың максималды көлемі бойынша ӨҚӘЕУЗ-дың саны
ӨҚӘЕУЗ (Qo) тастаулары, метеорологиялық шарттар – инверсия
желдің жылдамдығы 1м/с. Аппараттардан кейін жүктіру
масштабтарын болжау үшін ӨҚӘЕУЗ тастаулуының саны бойынша
дәл берілгендерін және нағыз метео- берілгендерін есепке алынуы
керек.
16
Газды және мұнай өнімдерін өткізу құбырларындағы
аппараттар кезінде ӨҚӘЕУЗ-дың тасталуы автоматты кесіп тастау
арасындағы құбырында бар ӨҚӘЕУЗ-дың максималді санына тең деп
қабылдайды, мысалы: аммиак үшін – 275-500 т құбырлар.
ӨҚӘЕУЗ-дың шін төселетін бетіне еркін төгілетін сұйықтардың
қабатының қалыңдығы бүкіл аудан бойынша 0,05м тең деп
қабылданады.
Поддонға немесе обваловкаға төгілетін ӨҚӘЕУЗ-тар үшін
келесі жолдар бойынша анықталады:
- еректі поддоны бар сыйымдылықтардан кұю кезінде
h = H - 0,2
мұндағы Н – поддоның биіктігі, м;
жалпы
поддоны
бар
сыйымдылықтардан құю кезінде
(2.1)
топпен
орналасқан
h = Qo / F * d
(2.2)
мұндағы Q – апат кезінде тасталған заттардың саны, т;
d - ӨҚӘЕУЗ-дың тығыздығы, т/м3;
F – поддонға нақты құюдын ауданы, м2.
ӨҚӘЕУЗ-дың жұқтыру зонасының терендігін болжау
Есепті 2 қосымшасында келтірілген берілгендердің көмегімен
жүргізіледі.
1)
1-ші реттін бұлттағы заттардың саның анықтайды
Q = K1 * K3 * K7 * Q0
(2.3)
мұндағы К5 – атмосфераның көлденең тұрақтылығының
дәрежесін есепке алатын коэффициент, инверсия үшін = 1; изометрия
үшін = 0,23; конвекция үшін = 0,08.
Басқа коэффициентердің мәнің 3 қосымша бойынша табылады;
сығылған үшін К1, К7 = 1;
Q0 – апат кезіндегі төгілген заттардың саны, т.
Сығылған газдың қоймасындағы апаттары кезіндегі келесі
формула бойынша есептеледі
Q0 = d * Vх
17
(2.4)
мұндағы d - ӨҚӘЕУЗ-дың тығыздығы, т/м3 (3 қосымша);
V – қойманың көлемі, м3.
Газ құбырлырындағы апаттар кезінде Q0 келесі формула
бойынша есептеледі
Q0 = n*d*V/100
(2.5)
мұндағы n – табиғи газдағы ӨҚӘЕУЗ-дың құрамы, %;
d – ӨҚӘЕУЗ-дың тығыздығы, т/м3 (3 қосымша);
V – автоматты кесіп тастаулардың арасындағы газ
құбырлардың секциялардың көлемі, м3.
2)
2-ші реттін бұлттардағы заттардың саның келесі
формуламен анықтайды
Q2 = (1 – K1 )*K2*K3*K4*K5*K6*K7*Q0/h * d,
(2.6)
мұндағы K4 – желдің дылдамдығын есепке алатын коэффициент
(4 қосымша);
K6– апаттан кейін өткен N уақытынан тәуелді коэффициент; K6
– мәні заттардың бұлтануының ұзақтылығы Т (сағат);
N0,8 - кезінде N<T
K6 =T0,8 кезінде, N≥Tкезінде T<1, K6 1 сағат үшін қабылданады.
3)
ӨҚӘЕУЗ-дың
қимылының
қатты
әсер
етуінің
ұзақтылығын анықтау.
ӨҚӘЕУЗ-дың қимылының қатты әсер етуінің ұзақтылығы құйылу
ауданынан оның бұланудың уақытымен анықталады. Бұланыдың
уақыты Т(сағат). ӨҚӘЕУЗ келесі формула бойынша анықталады:
T = h * d/ K2 * K4 * K7
(2.7)
мұндағы h - ӨҚӘЕУЗ-дың қабатының қалындығы, м;
d - ӨҚӘЕУЗ-дың тығыздығы, т/м3;
K2, K4, K7 – коэффицинттердін мәні, (3 қосымша);
4)
1-ші және 2-ші реттін бұлттары жұқтыру жердің
терендігін есептеуін 2-ші қосымшаны пайдаланып жүргізеді.
Онда 1-ші және 2-ші реттін бұлттарымен жұқтыру жердің
тереңдігінің максидалды мәндері келтірілінеді.
1-ші және 2-ші реттін ӨҚӘЕУЗ–дың бұлттарын әсер етуімен
келісілген жұқтыру жердің толық терендігін келесі формула бойынша
анықталады
18
Γ = Г′ + 0,5 * Г″
(2.8)
мұндағы Γ′ - ең үлкен мәні;
Γ″ - ең кіші мәні
Алынған мәні ауа массаларын тасымалдаудың
тереңдігінің шекті жіберілетін мәнімен салыстырады. Ауа массаларын
тасымалдау
Жұқтыру жердің есептік тереңдігі ретінде екі өзара
салыстырытын екі мәннің кемін қабылдаймыз.
5) Химиялық қауіпті объектінің қиратылуы кезінде жұқтірілу
жердің тереңдігін есептеу.
Жұқтірілу жердің тереңдігін болжау кезінде еркін құю кезіндегі
2-ші реттін бұлтар үшін берілгендерді ӨҚӘЕУЗ–дың қосынды
қорының бір уақытындағы тастауына алуын ұсынады. ӨҚӘЕУЗ-дың
қосынды саны келесі формула бойынша есептеледі
Q э= 20 * K4*K5*Σ* (K2i*K3i*K6i*K7i*Qi/di),
(2.9)
мұндағы K2i, K3i, K4, K5, K6i, K7i – коэффицинттердін мәні;
Qi – объекттегі ӨҚӘЕУЗ–дың қоры, т;
di - ӨҚӘЕУЗ–дың тығыздығы, т/м3.
Буланудың уақыты (T) әрбір ӨҚӘЕУЗ үшін 3-формула
бойынша анықталады. Г мәні Гп қосымша бойынша 4 формула
бойынша анықталады.
6) ӨҚӘЕУЗ мен жұқтіру зонасының ауданың анықтау.
ӨҚӘЕУЗ-дың 1-ші және 2-ші реттің бүлтар үшін мүмкін
болатын жұқтыру жердің ауданы формула бойынша анықтайды:
SВ = 8,72 * 10-3 * Γ2φ
(2.10)
мұндағы SВ- ӨҚӘЕУЗ мен мүмкін болатын жұқтыру жердің
ауданы, км;
Г – жұқтыру жердің терендігі,км;
φ – мүмкін болатын жұқтыру жердің бұрыштық
өлшемдері, (1 кесте).
Факті негізден жұқтыру жердің ауданы келесі формула бойынша
есептеледі:
Sф = K8 * Г2 * N 0,2
19
(2.11)
мұндағы K8 – ауданың көлденең тұрақтылығының дәрежесіне
тәуелді коэффициенті, инверсия кезінде K8 = 0,081, изотермия кезінде
K8 = 0,133, конвекция кезінде K8 = 0,235;
N – апаттан кейін өткен уақыт, сағат.
7) Жұқтырылған ауаның берілген шекараға (объектіге)
жақындауының уақытын анықтау.
Жұқтырылған ауа бұлтарының (ЖАБ) берілген объектіге
жақындауының уақытын анықтау:
t=X/v
(2.12)
мұндағы X – жұқтырулынудың көзінен берілген объектісі
дейінгі ара қашықтығы;
v – (ЖАБ) алдынғы фронты тасымалдаудың
жылдамдығы, км/ сағат.
8) Химиялық жүқтыруының ошақтарындағы мүмкін болатын
шығындарын анықтау.
Адамдардың мүмкін болатын шығындарын және олардың
құрылысын анықтайды.
№ 1 есеп: 1 сағат өткеннең кейін 1т хлормен 1 техникалық
сыйымдылықтың оңтүстік су жиналатын құбырдағы қиратылуы
кезіндегі апаттан кейін химиялық жұқтырылуының ошағын бағалау.
Апат болған орнынан объектіге дейінгі қашықтық 3 км. Объектіде 50
адам бар, 25 адам ғимаратта, 25 – ашық жерде.
Жауап: Г = 4,040км, Т = 1,49 сағат, ӨЖЗ = 0,6 сағат (өткір
жұқтырылатын заттар).
№ 2 есеп: Химиялық қауіпті объектіде ӨҚӘЕУЗ–дың қорлары
жоғарланған хлор = 30т, аммиак = 150т, акрил қышқылының нитрилы
– 200т. Объектің қиратылуы жағдайында жұқтыру жердің терендігін
анықтау. Апаттан кейін өткен уақыт – 3 сағат.
Жауап: (Химиялық қауіпті объекті) ХҚО қиратылуының
нәтижесінде жұқтыру жердің терендігі 15км құруы мүмкін.
Бақылау сұрақтары
1.
Өте қатты әсер ететің улы заттармен (ӨҚӘЕУЗ)
зақымдалуының масштабтарын болжау методикасы не үшін
арналған?
2.
ӨҚӘЕУЗ – тар дегеніміз не? Кең таралған заттарды
атандар, олар немен қауіпті?
3.
1-ші және 2-ші реттін бұлтар дегеніміз не?
20
4.
ӨҚӘЕУЗ-дың
қимылының
тұрақтылығы
немен
анықталады?
5.
Берілген
объектіге
жұқтырылған
бұлтардың
жақындалуының уақыты неден тәуелді?
3 Тақырып Радиациондық жағдайдарды бағалау бойынша
есептерді шығару.
Жұмыстың мақсаты: Радиациондық жағдайларды бағалау
бойынша есептерді шығару.
1 есеп: Радиациялық дәрежесі жарылыстан 3 сағаттан кейін
құрамы 130 р/сағат болды заудта істеп жатқан сменаның жұмыс
істейтін уақытын анықтау. Цехтағы қызметкерлер және жұмысшылар
Кәлс = 7, Äóñò = 20р, tр max = 12 сағат, цехтағы ғимаратта жұмыс істейді,
қысқартылған сменаның санасы бір толық сменадан N = 3, өндірістік
процесін үзуге болады. Ғимараттың цехындағы құрылған қорғану
баспанамен қолданалады.
2есеп: Химиялық өте қауіпті объектіден 5 және 10 км
шақырымда орналасқан объектіде апат болғанда 50т хлор ауаға
шығарылған, объектідегі қызметкерлердың және жұмысшылардың
қорғайтың және жұмыстың ұзақтығын анықтау.
4 Тақырып Шаруашылық объектілерді, жұмысшыларды
және қызметшілерді инженерлік қорғауы.
Жұмыстың мақсаты: Жұмысшыларды, қызметшілерді және
шаруашылық объектілерді инженерлік қорғаудың сұрақтарымен
танысу.
Жоспар:
1)
Негізгі талаптар;
2)
Негізгі функциялар;
3)
Зиянды және қауіпті факторлардың жұмысшыларға әсер
етуін төмендететін және болдырмайтын техникалық құралдар.
Негізгі талаптар
Еңбекті қорғау қызметінің негізгі талаптары:
кәсіпорындағы еңбекті қорғау бойынша үйлестіру
жұмысты ұйымдастыру;
кәсіпорын жұмысшылардың еңбегін қорғау бойынша
заңды және басқа құқықтың нормативті актілерді орындауын
бақылау;
21
өндірістік жарақаттанудан , кәсіптік және өндірістік келісілген аурулардан сақтандыру және еңбек шарттарын жақсарту
бойынша профилактикалық жұмыстарды жетілдіру;
еңбекті қорғау сұрақтары бойынша жұмысшыларға және
жұмыс берушілерге кеңес беру.
Негізгі функциялар
Берілген талаптарды орындау үшін еңбекті қорғау қызметін
келесі функцияларды жүктеу керек:
жұмыс орындарында зиянды және қауіпті өндіретін
факторларды анықтау;
өндірістік жарақатталудың қауіптік және өндірістік
келісімен аурулардың себептерін және күндік анализін өткізу;
ғимараттардың, құрылыстардың, құрал-жабдықтардың,
көліктің және механизмдердің техникалық күшін зерттеуінің еңбекті
қорғау бойынша нормативті құқықтың актілерге сәйкес келуіне
тексерулерін өткізу;
кәсіпорынның еңбегін қорғау бойынша «Еңбекті қорғау»
бөлімінің коллективтік шартты, келусішілікті құруына қатысу.
Зиянды және қауіпті факторлардың жұмысшыларға әсер
етуін төмендететін және болдырмайтын техникалық құралдар.
Зиянды қауіпті факторлардың жұмысшыларға әсер етуін
төмендететін және болдырмайтын техникалық құралдарға жатады:
жеке және коллективті қорғау құралдары;
әдеттегі тамақты қабылдауды қамтамасыз ету;
толық сумен қамтамасыз ету;
әдеттегі канализация және санитарлық эстетика;
зиянды қалдықтарды тазарту және нейтрализациялау,
ауаны кондиционерлеу;
жарық түсіру және желдетпе;
жұмысшыларды дірілдерден, сәулеленуден, электрлік
және магниттік өрістердіктен қорғау;
өндірістік бөлмелерде әдетті метеорологиялық шарттарды
сақтау (ауа температурасы, оның қозғалуының жылдамдығы, ауаның
қысымы, оның ылғалдығы, жылуының бөлулер).
Бақылау сұрақтар
1. Еңбекті қорғау қызметінің негізгі талаптары қандай?
2. Еңбекті қорғау қызметінің негізгі функциялары қандай?
22
3. Зиянды, қауіпті факторлардың жұмысшыларға әсер етуін
төмендететін және болдырмайтың техникалық құралдарға не жатады?
5
Тақырып
Төтенше
жағдайдағы
объектілердің жұмыс тұрақтылығын анықтау.
шаруашылық
Жұмыстың мақсаты: Төтенше жағдайдағы шаруашылық
объектілердің жұмыс тұрақтылығын анықтау.
Жоспар:
1) Төтенше жағдайдағы халықтың шаруашылық объектілердің
жұмыс тұрақтылығы;
2) Объектілердің орналасуының ауданы;
3) Ішкі жоспарлау және салудың тығыздығы;
4) Техникалық процестердің спецификациясы;
5) Техникалық жүйелердің және объектілердің жұмыс істеу
тұрақтылығын жоғарлатудың жолдары.
Төтенше жағдайдағы халықтың шаруашылық жұмыс
объектілердің тұрақтылығы
Төтенше
жағдайдағы
халықтың
шаруашылық
жұмыс
объектілердің тұрақтылығы бүл жағдайда өзінің функцияларын
орындалуының қабілеттілігімен, сонымен қатар жарақаттанған
жағдайда қалпына келу қабілеттілігімен анықталады.
Төтенше жағдай шарттарында өндірістік кәсіпорындар өнімді
шығаруға, қабілеттікті сақтау керек, ол көлік құралдары, электрлік
берілістін жолы және басқа материалдарының құндылығы жоқ
үйлестін объектілері өзінің талаптарын нормалауы түрде орындалады
қамтамасыз ету керек.
Төтенше жағдай шарттарында объект тұрақтылықты сақтау
үшін төтенше жағдайлардың дамуында пайда болатын зиянды және
қауіпті факторлардың әсер етуінен қызметшілерді сонымен қатар
объектің жақын жерінде тұратын халықты қорғауға бағытталған
инженерлік-техникалық, ұйымдастық және басқа шараларды өткізеді.
Төтенше
жағдай
шарттарында
объект
жұмыстық
тұрақтылығына келесі факторлар әсер етеді: объектің орналасу
аймағы, ішкі жоспарлануы және объект территориясының салынуы;
техникалық процестердің сипаттамасы (қолдананылатың заттар,
құралдардың энергетикалық сипаттары, оның өртке және жарылуына
қауіптілігі және т.б.); өндірістік жүргізу жүйесінің сенімділігі және
т.б.
23
Объектің орналасу аймағы
Объектің орналасу аймағы, сонымен қатар зақымдалатын
факторлардың әсер етудің мүмкілдігін анықтайды (жер селкінулер, су
тасқындары, даулдар, көшкіндер және т.б.).
Көлік желілері және энергиямен қамтамасыз ету жүйелерді
қайталаудың маңызды мағынасы бар. Егер кәсіпорын немесе жүзетін
өзеннің қасында орналасқан болса, темір жол және құбыр
магистралының қиратылуы жағдайында шикізатты әкелу және дайын
өнімін шығару су көлігімен асырылуы мүмкін.
Төтенше жағдайлардың салдарына аймақтың метеорологиялық
шарттар елеулі әсер етуі мүмкін.
Салудың ішкі жоспарлануы және тығыздығы
Объектің территориясындағы салулардың ішкі жоспарлануы
және тығыздығы өртің таратылып кетуінің мүмкіндігіне, жарылыс
кезінде пайда болатын екпінді тасқынды қоздыра алатын қиратуларға
қоршаған ортаға улы заттарды тастау кезіндегі зақымдауға
ұшырайтын ошағының өлшемдеріне және т.б. елелеулі әсер етеді.
Объектің айналасындағы салулардың өзгешілігін де еске алу
керек. Солай берілген объекттің жаңында қауіпті кәсіпорындардың,
соның ішінде химиялық объектте пайда болған төтенше
жағдайлардың салдарларын елеулі дәрежеде күшейтуі мүмкін.
Техникалық процестердің спецификациясы
Техникалық процестердің спецификациясың зерттей білу, құрал
жабдықтардың жарылу мүмкіндігін (мысалы, қысым астындағы
жұмыс істейтін ыдыстар) өртер пайда болатын негізгі себептерін,
процесте пайдаланатын қатты әсер ететін, улы және радиоактивті
заттардың мөлшерін бағалау керек. Сонымен қаттар төтенше
жағдайдағы өндірісті тоқтатудың жылдам және апатсыз тәсілін
жетілдіру керек.
Техникалық жүйелердің және объектілердің жұмыс істеу
тұрақтылығын жоғартудың жолдары.
Әртүрлі төтенше жағдайларында электрлік құрылыстар және
желістер әртүрлі бұзуларды және қиратуларды алып келуі мүмкін.
Олардың нағыз осалдау бөлімдері жерлік құрылыстар (электрлі
станциялары, қосалқы станциялары, трансформаторлық станциялар),
сонымен қатар электр берілістердің ауа желістері болып табылады.
Қазіргі заманғы ірі энергиялық жүйелерде жүйенің жұмыс
қабілеттілігін толығымен сақтап отырып, бұзылған электр кездерін
24
ләзде сөндіруге қабілеттілігі бар әртүрлі автоматты құралдар
қолданылады.
Электр энергиямен қамтамасыз ету жүйесінің тұрақтылығын
жоғарлату үшін ең біріншіден электр берілістердің ауа желістерін
кабелді (жер астындағы) желістерге ауыстыру түтынушылардың
қамтамасыз үшін резервтік желістерді қолдану, объектілердің
суырмалы электр генераторлар, электр қозғаланатын автономды
резервтік кездерін алдын ала ескерту керек.
Бақылау сұрақтары
1.
Тұрақтылық дегеніміз не?
2.
Төтенше жағдайдағы халықтың шаруашылық объектілер
жұмысының тұрақтылығы қалай қамтамасыз етіледі?
3.
Төтенше жағдайдағы техникалық жүйелердің және
халықтың шаруашылық объектілердің нағыз манызды түрлерінің
жұмыс істеу тұрақтылығы жоғарту үшін не істеу керек?
6 Тақырып Дәрігерлікке медициналық шұғыл жәрдемді
көрсету, жеке және коллективті қорғаудың құралдары.
Жұмыстың мақсаты: Дәрігерлікке дейінгі медициналық
шұғыл жәрдемді көрсетудің жолдарын, жеке және коллективті
қорғаудың құралдары зерттеп білу.
Жоспар:
1)
Қолдан дем алдырудың тәсілдері;
2)
Жүректі сылаудын техникасы;
3)
Күн тигенің кезіндегі алғашқы жәрдем.
Қолдан дем алдырудың тәсілдері
Күйзелген адамды дұрыс қалпына келтіру қажет. Бұл үшін
кұйгелген адамды шалқасынан жатқызу керек, басын артқа қайыру
керек. Ал егер тыныс жолдарын бөтен заттардан, сүйыған қаннан
тазарту керек болса, онда күйзелген адамның басын ірге қарай
бұрады, немесе төмен қарай түсіреді және де бөтен заттарды және т.б
қоспаларды саусақтармен, салфеткамен, орамалмен кетіруін жасайды.
Түтқыншақта немесе дем алу жолдарында бөтен дененің бар
болуы кезінде күйзелген адамды ірге қарай бұрып жауырын
арасындағы жерге жұдырықпен кенет соғуымен тұрып қалған бөтен
денені кетіру керек.
25
Содан кейін, бір қолдың алақанын күйзелген адамның
мойынының астына қойып, басқа колмен оның мандайын ұстап,
абайлап басын түзету керек. Күйзелген адамның басын созу
реанимацияның өте маңызды және керектімезгілболып табылады.бүл
қарапайым манипуляция астынғы жақ және комей арасындағы
матаның жетілуіне мүмкіндігінә келеді. Бүл мысалдардан кейін
күйзелген адамның дем алу жолдарындағы ауаның баруына кірісуге
керек.
«Ауыздан ауызға» қолдан дем алудың тәсілі. Бүл тәсілдің негізгі
шарты күйзелген адамның басын созу, ауыздың үстінгі жағын және
жұтқыншақты бөтен қоспалардан тазарту, тіс протезін алу, астық
жақты итеріп шығару болып табылады.
Құтқарушы күйзелген адамның ауызын өзінің ауызымен
қамтып, өзінең өкпесіне ауаны іріктеп алады, көкірек құысының
қозғалуына және терінің мен шырышты қабықтың түсінің өзгеруіне
назар аудара отырып, оның өкпесіне ауаны жіберуін жасайды.
Қолдан дем алудың процесінде активті демді ішке тартқаннаң
кейін, бұны көкірек қуысының қозғалуы көрсетеді, өзінің бетін басқа
жаққа бұру керек. Бұл кезінде күйзелген адамның өкпесінен дем
шығарылады. Әрбір 5 ауа жіберуден кейін тамырдың бар болуын
тексеру керек. Бүл үшін екі саусақты күйзелген адамның мойның
үстінгі жаққа көлдеңен салу керек. Ұйкы артериясында тамырдың
сөғуы жүрек жұмысының сақталуының көрсетеді, сондықтан
құтқарушы бір минутта 12 – 14 ауа жіберулерін жасай отырып, қолдан
дем алуды жасау керек. Балаларға өкпеге шамадан тік интенсивті ауа
жіберуін жасамау керек, бірақ ауа жіберудің жиілігі 1 минутта 24 – 30
жоғарлатуы керек.
«Ауыздан мұрынға» қолдан дем алудың тәсілі. Әдетте
кішкентай балалар үшін және ауыздан-ауызға тәсілінің нәтижелігі жоқ
болған жағдайда қолданылады. Желдетпе процесінде - бұл тәсілін
жасау кезінде көкірек қуысының күшіне, терінің және шыршты
қабықтың түсіне, сонымен қатар үйкы артериясындағы тамырдың бар
болуына қарай отырып, бас түзетілгеннең және бөтен қоспаларды
жойғаннан кейін ауызды қолмен (ал балаларға саусақпен) жауып кету
және құтқарушының ауызынан күйзелген адамның мұрнына ауаны
жіберу керек.
Күйзелген адамның өкпесіне ауаны жіберу кезінде ол жарым
жартылай асқанаға өтетінің ескеру керек. Егер желдетпелік процесте
асқазанның ісіп шығуы елеулі түрде, ал өкпенің ісіп шығуы
қиындатылған түрде болса, онда асқазанды қолмен абайлап басып
одан ауаны кетіру керек. Құсықтың пайда болуы кезінде басты бір
26
жаққа бұру керек және де жұтқыншақ пен ауыз құысын құстыратын
қоспалардан тазартуға тырысу керек.
Жүректі сылаудың техникасы
Егер ауратын адам естен танып қалған күйінде болса және оның
дем алуы жоқ болған жағдайда, күйзелген адамның басын ләзде
түзету керек, қажеттілігінің мүмкіндігінше бөтен заттарды кетіру
және өкпені ауамен толтыруды іске асыру керек (қолдандем алудын
берілген тәсілдердің біреуімен 3-5 рет).
Егер дем алу жолдары өтілетін болса, мойндағы ұйкы
артериясындағы тамыр соғуының бар болуын анықтайды. Егер ұйкы
артериясындағы тамырдың соғуы бар болса, онда қолдан дем алуды
жалғастыру керек. Тамырдың соғыу жоқ болса, жүректі сыртқы
жолмен сылауға ләзде кірісу керек.
Күйзелген адам үшін жүрек сылауды дұрыс және қауіпсіз түрде
жасау үшін келесі ережелерге сүйену керек. Құтқарушының бір
білектің алақанының үстінгі жағын төс сүйектің астыңғы жағының
үштен бір бөлігіне салады (түріндегі сүйектен 2 см жоғары), екінші
қолдың алақанын үстінен қолды және екі қолдың көмегімен түрткі
арқылы төс сүйекті өмыртқа желісыне қарай жылжытады.
Балалардағы сондай төс сүйекті жылжытуы әдетте төс сүйектің
ортанғы бөлігінде орналасқан екі саусақпен жасалынады.
Құтқарушының қолының дұрыс емес орналасуы жүрекке сылауды
жасау кезіндегі жағымсыз және қауіпті асқынуларды қоздыруы
мүмкін; қабырғаның сынуы, асқазанның немесе бауырдың жарылуы;
қансыраудың пайда болуы және т.б.
Жүректі сылауды қолдың күш салуымен емес (қол тез
шаршайды сондықтан басудың күші төмендейді), бүкіл ігіннің күш
салуымен жасау керек.
Жүргізілетін жүректі сылаудың нәтижелілігін қарашықтың
реакциясынан байқау керек. Олардың тарылтуы бас мойының қан
тараулының жеткілікті екенін көрсетеді яғни сылаудың дұрыс
жасалатынын көрсетеді және оның нәтижелігі жоғары екендігі.
Төс сүйекті басуды тек алақанның үсті жағымен жасайды,
құтқарушының саусақтары көтеріңшіленген және де күйзелген
адамның киімімен немесе денесімен жанаспайды. Жүректі сылауды
күйзелген адамды қатты жерге жатқызып ғана жасайды (жер, щит
және т.б.).
Егер реанимацияны 1 құтқарушы жасаса, онда ол кұйзелген
адамның өкпесіне екі ауа жіберуді жасайды, ал содан кейін төс
сүйектің 15 компрессиясін (компрессий) жасайды. Егер 2 адам
27
жүргізсе, онда дем алудың қозғалуының және басудың сандарының
қарым қатынасы келісідей: 1-дем алуға төс сүйектің 5 компрессия,
жәнеде құтқарышылардың біреу қолдан алдыруды жасай және екінші
құтқарушы
жасап
отырған
сылаудың
нәтижелігін
ұйқы
артериясындағы тамыр соғыу бойынша бақылайды. әрбір 2 минуттан
кейін жүректің дем алудың өз күшімен қызмет етуінің қалпына келуін
тексеру мақсатында өте қысқа уақыта реанимацияны тоқтату керек.
Реанимациялық қимылдарды өз күшімен дем алдырудың және
жүрек қызметінің қалпына келуіне немесе дәрігердін келуіне, немесе
күйзелген адамды ауруханаға жеткізілгенге дейін жасау керек.
Қолдан дем алдырудың және жүректі сылау шұғыл
реанимацияның тәсілдері болып табылады, олар дұрыс қолдануында
қарапайым және эффективті.
Күн тиюдің кезіндегі алғашқы жәрдем
Күйзелген адамды тез көленкеге жатқызу керек. Басына суық
компресті салу керек, денені салқын сумен ысқылауды және құюді
жүргізу керек. Басының қатты ауруы кезінде күйзелген адамға
аспиринді және амидопиринды беру керек (үлкен адамдарға 1-2
таблетканы, балаға 0,25 - 0,5 таблетканы).
1.
2.
3.
4.
Бақылау сұрақтары
«Аыздан ауызға» қолдан дем алдырудың тәсілі.
«Ауыздан мұрынға» қолдан дем алдырудың тәсілі.
Жүректі сылаудың техникасы қандай?
Күн тию кезіндегі қандай іс әрекеттерді жасау керек?
7 Тақырып Төтенше жағдайдағы территориясының және
ұйымдардың халқын қорғау бойынша шаралар.
Жұмыстың мақсаты: Төтенше жағдайдағы халықтың
қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі принциптерін және тәсілдерін
оқып білу
Жоспар:
1) Халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етуі бойынша негізгі шаралар;
2) Төтенше жағдай кезіндегі халықты қорғаудың тәсілдері;
3) Халықтың дербес қорғауның құралдары.
28
Халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша негізгі
шараларі
Төтенше жағдай кезіндегі халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз
ету бойынша негізгі шараларға келісілер жатады: төтенше
жағдайлардың сандарларының мүмкінділігін бағалау және болжау;
сондай жағдайлардың пайда болу мүмкінділігін төмендетуіне және
болдырмауына, сонымен қатар олардың сандарларың төмендетуіне
бағытталған шаларды жасау. Одан басқа, халықты төтенше жағдай
кезіндегі жасайтын іс-әрекеттерге оқып үйрету және оларды
қорғаудың эффективті тәсілдерін жетілдіру өте манызды болып
табылады.
Төтенше жағдайды жобалау – стихиялық апаттар қараудың
нәтижесінде жасалынатын жағдайларды шамамен білудің және
бағалаудың тәсілі болып табылады. Әр түрлі төтенше жағдай даму
кезінде пайда болатын жағдайларды жобалау үшін математикалық
тәсілдері қолданылады (математикалық модельдеу).
Тұрақты
жүргізілетін
шараларға
ғимараттарды
және
құрылыстарды түрғызу кезіндегі мотажды-құрылыс жұмысының
сапасына тұрақты бақылау, төтенше жағдайдың пайда болуы туралы
хабарлайтын берік жүйесін жасау, қорғау баспаналардың құрылысы,
халықты және қорғау құралдарымен қамтамасыз ету (мысалы,
противогаздар), төтенше жағдайдағы халықты қимыл жасаудың
ережелеріне оқыту, қауіпті жағдайлардың сандарларын жоспарларын
жетілдіру және олардың финансін және материалдарың қамтамасыз
ету және т.б. жатады.
Төтенше жағдай кезіндегі халықты қорғаудың тәсілдері
Төтенше жағдай кезіндегі халықты қорғаудың тәсілдері келесі:
көшіру, қорғаныш құрылыстарда паналау (баспаналарда), және қорғау
құралдарын пайдалану.
Көшіру дегеніміз халықты төтенше жағдай кезіндегі зақымдау
отауынан шығару.
Қорғаныш құрылыстар – төтенше жағдайлармен шақырылған әр
түрлі физикалық, химиялық және биологиялық қауіпті және зиянды
факторлардың әсер етуінен қорғау үшін арналған арнайы өнделген
инженерлік құрылыстар болып табылатын қорғаныш құрылыстар
жауынгерлік әрекет кезіндегі және де радиоактивті мен ұлы химиялық
заттардың, сонымен қатар бактериологиялық спектрлердін (вирустар,
микроорганизмдер) қорғаныш ортаны түсіруімен қоса техногендік
апаттар кезіндегі халықты қорғау үшін пайдалануы мүмкін.
29
Халықтың дербес қорғауының құралдары
Халықтың дербес қорғауының құралдары организмнің ішіне
теріге және киімге жоғарыда жазылған, сонымен қатар
бактериологиялық агенттердің тиюды щығару үшін арналған. Бұл дем
алудың құралдары (респираторлар, противогаздар), арнайы қорғаныш
киім және аяқ-киім.
Жеке қорғаныш медициналық құралдары профилактика және
төтенше жағдай кезіндегі халыққа алғашқы жәрдем көрсету үшін
арналған. Оларға адамның организміне ұлы заттардың (антидоты)
немесе ионизирлік сәулеленіздің (радиопротекторлар), әсер етуін
әлсіздендіретін және сақтандыратын заттарды ,бактерияларға қарсы
заттар (антибиотиктер, вакциналар және т.б.), сонымен қатар жарым
жартылай өнделген заттар жатады.
Бақылау сұрақтары
1.
Халықтың қаупсіздігін қамтамасыз ету бойынша негізгі
шараларға не жағады?
2.
Көшіру дегеніміз не?
3.
Қорғаныш құрылыстар дегеніміз не?
4.
Жеке қорғаныш құралдары не үшін керек?
8 Тақырып
құралдары
Радиациялық
және
химиялық
барлау
Жұмыстың мақсаты: Радиациялық және химиялық барлау
құралдарың оқып білу.
Жоспар:
1)
Радиоактивтік ластану;
2)
Радиоактивтік ластанудың бақылау;
3)
Дозиметриялік бақылаудың құралдары
Радиоактивтік ластану
Радиоактивтік ластану адам және оның өмір сүру ортасы үшін
ерекші қауіп төндіреді. Бүл ионизирлік радиацияның тірі
организмдерге интенсивті және тұрақты зиянды әсер етуіне
байланасты, ал бүл радиацияның көздері қоршаған ортада кең
таралған. Радиоактивтік атом нөмірінің альфа, -бета және гамма –
сәулеленізмен қоса жүретін массалық санның өзгеруіне әкелетін
ядросының өздігінен пайда болатын ыдырау. Альфа-сәулеленупротондар мен нейтрондардан құралған ауыр бөлшектердің тасқыны.
30
Ол қағаз бетімен тоқталатылады және адамның терісінен өте алмайды.
Бірақ егер ол организмнің ішіне отып кетсе, өте қауіпті болып кетеді.
Бета-сәулеленудің өтудің аса жоғары қабілеттілігі бар және адам
терісіне 1-2 см-ге өтеді. Гамма – сәулеленуді тек қалын қорғасын және
бетон плитасы ғана тоқтата алады.
Радиоактивтік ластанудың бақылау
Радиоактивтік ластану адамның тамақ тізбегінің және қоршаған
ортаның экосистемалық деңгейінде бақыланады. Бұл үшін ионизирлік
сәулеленуді тіркеунің арнайы тәсілдері және дозиметрлердің типтері
өнделген. Жалпы радиоактивтілік сияқты жеке радионуклидтер де
анықталады.
Бета-сәулеленетін
радионуклидтердің
құрамын
бағалануының маңыздылығын Чернобілдін апаті көрсетті. Қазіргі
уақытта сәулелену дозасының алдын ала берілген шамасына жету
кезінде
іске
айырлатын
цифрлік
индекациясы
және
сиганлизациясыбар арнайы қолдану үшінқолайлы дозиметрлер
шығарылады. Мұндай қалта дозиметрлері радиациясы жоғары
участкілерді айқындауға ғана емес, сонымен қатар тигізетін сәулелену
дозасын реттеуге де мүмкіндігін береді. Радиоактивті апаттар
кезіндегі радиациялық қорғау және шұғыл жәрдем сұрақтары
бойынша арнайы анықтамалары және оқу құралдары бар.
Максималді жіберілетін сәулеленудің дозасы радиациондық
қауіпсіздік нормалары бойынша анықталады, ал құрылыс
материалдар, жинайтқыштардың табиғатты радиацияның нәтижелі
салыстырмалы активтилігі – МӨСТ (ГОСТ) бойынша.қазіргі заманғы
деңгейінде радиациялық қауіпті қамтамасыз етудің негізгі
қиыншылықтардың бірі- сәулеленудің аз дозасының проблемасы
болып табылады.
Ластанылған территориясындағы радиациялық жағдайды
бағалау үшін нұсқау (инструкция) және методикалық ережелер
жетілдірілген. Пәтерлеудің жерлік тәсілдері сияқты, арнайы
ұйымдармен және болімшелерімен жүргізілетін дистанциондық
тәсілдері де (аэро-, автогамма-спектрометриясы, жүріс гамма-түсіру
және т.б.) қолданылады.
Қоршаған ортаға АЭС-дан және басқа техногендік көздерінен
радионуклидтердің түсуін бағалау және болжау дамыған елдерде
кезектегі миграцияның сенімді модельдерін және бақыланатын
территориясындағы радионуклидтердің шөгінділерін жетілдіруімен
регионалды радиоэкологиялық бақылаудың жүйесін дәлелдеуі
бойынша арнайы программалар өндіріледі және іске асырылады.
31
Мұндай
модельдерді
өндіруінің
қажеттілігі
тіпті
радионуклидтердің үлкен емес шамасының тұрақты жиналу зонасына
ұзақ ендіруі қатты радиоактивті ластануға әкелу мүмкінділігімен
байланысты.
Дозиметриялық бақылаудың құралдары
Дозиметриялық бақылаудың құралдары екі тобына болінеді
1.
дозаның қуатын сандық өлшеуге арналған дозиметрлер;
2.
радиоактивті ластануды тез табу үшін қолданылатын
радиометрлер немесе сәулеленудің индикаторлары.
ДРГЗ-04 дозиметрі энергетикалық 0,03-3,0 МэВ диапазонында
гамма және рентгендік сәулеленуді өлшеу үшін қолданылады.
Құралдардың шкаласы микрорентген/сек (мкР/с) градуирленген.
ДКС-0,4 дозиметрі энергетикалық 0,5-3,0 МэВ диапазонында
гамма және бетта сәулеленуді өлшеу үшін қолданалады.
Өнеркәсіп халық үшін арналған тұрмыстық дозиметрлерді
шығарады, мысалы «Мастер-1» тұрмыстық дозиметр, «Сосна»
дозиметр- радиометрі.
Бақылау сұрақтары
1.
Радиоактивтілік дегеніміз не?
2.
Ионизирлік сәулеленуді қандай құралдармен өлшейді?
3.
Ионизирлік сәулеленудің түрлерін және олардың негізгі
функциялардың сипаттамасын атандар.
4.
Ионизирлік сәулеленуден қорғаудың тәсілдері қандай?
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................................................3
1 Табиғи және техногенді сипатты төтенше жағдай (ТЖ)
аудандарын анықтау................................................................................4
2 Химиялық қауіпті объектілерде апат кезіндегі қатты әсер ететін
улы заттармен жұқтыру масштабтарын болжау.................................15
3 Радиациондық жағдайдарды бағалау бойынша есептерді шығару...21
4 Шаруашылық объектілерді,жұмысшыларды және
қызметшілер инженерлік қорғауы.......................................................21
32
5 Төтенше жағдайдағы шаруашылық объектілердің жұмыс
тұрақтылығын анықтау.........................................................................23
6 Дәрігерлікке медициналық шұғыл жәрдемді көрсету, жеке
және коллективті қорғаудың құралдары.............................................25
7 Төтенше жағдайдағы территориясының және ұйымдардың
халқын қорғау бойынша шаралар........................................................28
8 Радиациялық және химиялық барлау құралдары...............................30
Әдебиет..................................................................................................33
33
Әдебиет
Негізгі
1
Приходько Н. Безопасность жизнедеятельности: курс
лекций. – Алматы: Высшая школа Әділет, 2000. – 366 с.
2 Безопасность жизнедеятельности: учебник / под ред. Белов
С.В. – М. , 1999. – 448 с.
3 Арустамов Э.А. Безопасность жизнедеятельности: учебник. –
4-е изд. – М. : Дашков и К., 2002. – 496 с.
4 Хван Т.А., Хван П.А. Безопасность жизнедеятельности:
учебное пособие. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2002. – 416 с.
5 Гражданская оборона: учебник /под ред. Шубина Е.П. – М. :
Просвещение, 1991. – 223 с.
6 Защита ОНХ от ОМП: справочник /под ред. Демиденко Г.П.
– 2-е изд. – К. : Высшая школа, 1989. – 287 с.
Қосымша
7
Маршал В. Основные опасности химических производств:
учебное пособие. – Ростов-на-Дону: Мир, 1989. – 672 с.
8
Булдаков Л.А. Радиоактивные вещества и человек. – М. :
Энергоатомиздат, 1990. – 160 с.
9
Максимов М.Т., Оджагов Г.О. Радиоактивные загрязнения
и их измерения: учебное пособие. – 2-е изд. – М. : Энергоатомиздат,
1989. – 304 с.
10
Радиация: дозы, эффекты, риск /пер. с англ. – Ростов-наДону: Мир, 1988. – 450 с.
11
Сивинцев Ю.В. Насколько опасно облучение. – 2-е изд. –
М. : Издат., 1991. – 112 с.
12
Гражданская оборона: учебник /под ред. Николаева Н.С.
Дмитриева И.М. – М. , 1990. – 351 с.
13
Алексеев Н.А. Стихийные явления в природе: проявление,
эффективность защиты. – М. : Мысль, 1988. – 255 с.
14
Холл Э.Дж. Радиация и жизнь /пер. с англ. – М. :
Медицина, 1989. – 256 с.
15
Вредные химические вещества. Радиоактивные вещества:
справочник /под ред. Филова В.В. – Л. : Химия, 1990. – 464 с.
16
Новиков Ю.В. Природа и человек. – М. : Просвещение,
1991. – 223 с.
17
Вавилов А.М. Экологические последствия гонки
вооружений. – М. : Международные отношения, 1988. – 208 с.
18
Хорват Л. Кислотный дождь. – М. : Стройиздат., 1990. –
81 с.
34
19
Каммерер Ю., Харкевич А. Аварийные работы в очагах
поражения /под ред. Иванова Б.П. – 2-е изд. – М. : Энергоатомиздат.,
1990. – 236 с.
20
СДЯВ и защита от них: учебное пособие /под ред.
Владимирова В.А. – М. : 1989. – 188 с.
21
Колесников Е. Буйные ветры казахских степей. – Алматы:
Паритет, 1994. – 125 с.
35
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................................................3
1 Табиғи және техногенді сипатты төтенше жағдай (ТЖ)
аудандарын анықтау................................................................................4
2 Химиялық қауіпті объектілерде апат кезіндегі қатты әсер ететін
улы заттармен жұқтыру масштабтарын болжау.................................15
3 Радиациондық жағдайдарды бағалау бойынша есептерді шығару...21
4 Шаруашылық объектілерді,жұмысшыларды және
қызметшілер инженерлік қорғауы.......................................................21
5 Төтенше жағдайдағы шаруашылық объектілердің жұмыс
тұрақтылығын анықтау.........................................................................23
6 Дәрігерлікке медициналық шұғыл жәрдемді көрсету, жеке
және коллективті қорғаудың құралдары.............................................25
7 Төтенше жағдайдағы территориясының және ұйымдардың
халқын қорғау бойынша шаралар........................................................28
8 Радиациялық және химиялық барлау құралдары...............................30
Әдебиет..................................................................................................33
36
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
356 Кб
Теги
mir, negizi, omarova, 588, tirshilik, khauipsizdik
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа