close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1236 nurgalievr.n. red filosofiyalikh szdik redkol. r.n. nurgaliev g. akhmambetov j.m. abdildin j.b

код для вставкиСкачать
ФИЛОСОФИЯЛЫК
I
С 0 3 Д 1 К
«Дазан, энциклопедиясы#
Бас редакциясы
Алматы —1996
Б8К я 2
Ф 53
41^азац энциклопедиясы^ f.Jisc реддкторы Р i?• H¥PFАЛИЕВ
Б ас редакцияныц и\шс*лер4;
«‘V. А. Абдулин, Ж М. Эбдшдшт, М. 9. Элаев, В. М. Эм1р
баш*, М. Т. Ваймахавов,
И. О. Вайтолип, Е. Е. Ергожив,
Б. А. Жубанов, С. 3. Зи маков, 3. Ц. К.абдолов, Э. Т. Цайда­
ров, М. 1\. Цозыбаев, A. Jv Кошанов, 3. М. Молдахметов,
Ш. Муртаза, С. Ц. Иурмагапбетов, В. Н. Околоввч, М. Н. Оспанов (жауаиты хатшы), Е. Рахмадвев, К Э. Сагадвев, А. Сэрсенбаев, Г. Н. Сейтметов, Е. В. СеркеСаов, О. О. Сулейменов,
Ж. Сыдыков, К,. Т. Телжапов, В. А. Толепбаев, И. X. Хасенов
(бас редактордьщ орьшбасары).
Редакциялык, алца:
Р. Н. Нургалиев (терага), F. F. Акмамбетов, А. Ц. Аргымбаев,
Ж. М. 0 бд1лдш1, Т. Эбжаиов, К. Э. Эб|шев, Э. Н. Нысавбаеи,
М. С. Орынбеков, М. С. Сабитов.
Тоига liibip жаэган Казацетая Республикасы Улттыц
пыц философии институты.
РА-
ф 5 3 Филоеофиялыц сеадш — /Редкол: Р. Н. Нургалиев.
F. F. Ацмамбетов, Ж. М. Эбдшдив ж. б.— Алматы: «Казац эяцик ло недиясы», 1996.— 525 бет.
ISBN 5-89800-097-6
«Философия лиц созд 1 К» цазац плшди туцгыш рет шыгарылып отыр. Ол оцырмандарды философияныц цаз1рг! даму
жайымен, дуниеге козцарас, методологиялыц жэие адамгерпплш мэселелер1 мен кедшен таныстырады.
Создаете 2000-иан аса мацала цамтылгая. Оларда диалектикалыц жэне тарихи материализм, гылымды, этика мен
эстетика вы дамытудыц философиялыц. элеуметтш жэне ме­
тодология лыц проблем а лары, психология, логика дш мэселелер1 сел болады. ¥гым, категориялар, зацдар, терминдер,
философ иялы к, багыттар мен мектептер, мацызды философиилыц ецбектер жоншдеп аныцтамалар жан-жацты цамтылгаи. Сон дай-ац буюл элемдш цогамдыц оиды дамытуга
елеул! ецбек сщ!ргеи философтар, социологтар, психологтар
жайыпда деректер берьпген. Шрцатар мацалалар цазацстаидыц галым-философтарга арналган.
ntnrni типи
KiTan магериалдары ,непа£|Щ
С.Тдрай гыоов
далды.
J
йтымда * *
/-Д|Ц;
4602030000
| iM i ми*
4ЖЙея
406(05)—96
атын
1Ы14Иj
и в Ж 12 е
ISBN 5-89800-097-6
т
ш
ш
Редакцнядан
\ Элемдш мэдопиетке казак, халцы фплософиялык
ой-шк1рлер1мен де оз тацбасын цалдырды. Отырардаы лгыццап ойшыл, философ Эбу-насьф эл-Фарабндщ eciMi дуние styai мэдениет1 мен гылымныц тарихынан 6epiK орын алады. Орта гасырлыц ойшылдар
Ж. Баласагупи, Ц. Жалаири шыгармалары адамзатты адамгернплж абзал цасиеттерге баулитын этикалыц-дидактикалыц, саяси-философиялык идеяларга
толы болды. 19-гасырда Ш. Уэлиханов, Ы . Алтынсарин, Л. Цунапбаев ездершщ ойшыл ойларымен енегел1 i3 калдырды. Бурынгы философиялыц мураларга деген курмет дэстурш 19-гасырдыц аягы мен 20гасырдыц басында цазацтыц кернекп зиялылары
Э. Бекейханов, А. Байтурсынов, М. Дулатов, М. Жумабаев, Ж. Аймауытов, С. Торайрыров, Ш. Цудайбердиев, М. Шоцаев, X. Досмухаметов т. б. одан api
жалгастырды.
Цазап тецкеркшен кеши цазац философиясы
маркстш-лепиндш идеяларга шырмалып, тоцырауга
ушырады. 0 м1рдщ езшеп туындаган элеуметтш шындыцтар мен нроцестерге байсалды бага бере алмады.
ЦолдарыцыздаЕы «Философиялыц сеадштщ» neri3ine орыс тшшде шыццан осы аттас ецбек арцау бол­
ды. Цазацша басылымыкда контеген мацалалар мея
терминдер Kaaipri замангы гылым мен философиялыц
ойдыц соны жацалыцтарымен толыцтырылып, цайта
жазылды. Б1рцатар жаца мацалалар мен терминдер
енпзшдь Мэн-мазмуны ескертн, цаз1рп кезде ааман
талабыпа сай цолданудан шыгын цалгап терминдер
алынын тасталынды. Цазацстан Реснубликасы ¥лттыц FA философия ипституты галымдары ныц маца­
лалар мен термиядерге цатысты айтцан орынды ескертнелер1 мен усыпыстары цабылдапды.
3
ЛБлП (ИбраЬим) Цушшбаев (1845— 1904) — а цып, агартушы, гу­
манист., ойшыл-философ. А. филос. конценциялар жасамаган, оныц
дуние танымы коркем образдар нацышымен орнектелгеп. Бул A-ra
дейшп цазац ацыпдарына тэн цубылыс. А. еа халцыныц коркем
сапасыи териц мецгерш, жаца дэу^рге (феодализмнен капитализм
ге етпел! кезецде) сай, тыц угымдар экелген ацын гана емес,
цогамныц рухани ом1ршде ваге pic жасауга ынта цойган агартуиш« Ол феод, заманыныц ацын-жырауларьш эдш сыпга алды.
Себебх, А. рухани дамудыц цогамда тубегейл! oarepicTi цажет етш
отырганьш тус1нген: 6ecimni, жиырма тогызышпы цара создершде цазацтыц кейб1р мацал-мэтелдерш сынаса, екшхш, тогызыпшы,
жиырма ушшпп цара сездершде, «Цалыц ел!м цазагым, цайраи
журтым» т. б. олецдершде халыц бопындагы жагымсыз цылыцтардан арылуга шацмрды. «Рылым таппай мацтанба», «Интернатта
оцып жур», «Туб1иде баянды ецбек егш салган» олецдершде жэпе
отыз екшни цара созшде жа ста рды бш 1мге, адал ецбекке, орыс
тийн, моденнетш мецгеруге пасихаттады.
А-дыц агартушы больш цалыптасуыпа Бат. Еуропа елдер1 мэдеийётшщ, im ocepi мол болса, опыц гуманист, ойшыл болуына
Шыг. жэне тол халыцтыц мэдениеттщ орны да ерекше болган.
Физули, Шэмси, Сэйхали, Навои, Сарди, Фирдоуси, Хожа Хафиз
сияцты гуманистердщ контеген шыгармалары цазац даласында ор­
та Р-ларда мэл1м болган. А. оларды бала жасыная жаттап ост».
Бул пкыгармалар арцылы ол Ундо, Цытай, Грек, Мысыр т. б. елдерде цалыптасцан филос. угымдар, жуйелерден хабардар болды.
Платон, Аристотель, Луцман Хак1м, Сократ сияцты хаюмдерд1 А.
нехчзше-н суфистер философиясы арцылы, опан берпде Плутарх
шыгармалары бойынша оцып бшген, А. елецдерш муцият оцыган
адам, оныц зороастризм, буддизм, махизм, христиан, ислам дшдершдеп филос. цагидалармен таныс болганын ацгарады. А иман
дылыц жэне адамгерпйлш философиясын дамытты. бйткет адам
ироблемасы опыц дуниетанымыныц eseri болды. А. олецдершде,
цара сездершде «Алла» деген соз жш кездеседь А. ты г-ларында Ал­
ла непзшен уш манде цолданылгап. 1. Онтологиялыц мазмундл,
ягни А. ушш Алла — шындыц, ацицат, дуниенщ хацтыгып, бар
лыгын бейнелейтш, адам еркшен, санасынан тыс объективтш шын­
дыц Бар шындыцты жоц деуге болмаиды. «Алланыц eai де рас,
соз! де рас, рас сез ешцашан жалган болмас»— деу! аллапы шын­
дыц ретшде мойыыдаушылыц. Б1рац, ол бул шындыцты ацылмен
угыи б*лу мумкш емес, «ацылга симас, ол алла, тагрипца (бар
нэрсе) о л куа»— деген цорытындыга келедь Бул коацарасын отыз
ceriaiHini созшде былайша да лелдеген: «Аллатагала — елшеус13,
бгздщ ацылымыз олшеули ©лгаеул! бпшн олшеусгзд! бхлуге бол*
майды. Bi3 аллатагала бар, «6ip» дейМ13, «бар» дейм^з, ол 6ip де
мектш те — гацылымызга угым ныц 6ip тиянагы yinin айтылган
сез. «Пул Яуерде суфистер философиясы арцылы цазац даласыпа
жеткен Платонныц, эыресе Плотишцц цудайды ацылмеп тапуга
болмаиды деген ой-жуйесшщ ыцпалы айцын сеэшедь 2. Космого­
ния лык, манде; демек, Алла элемд] жаратушы цуд1рет. «Махаббатпеп жаратцан адамзатты, сен де суй, ол алланы жапиан t otti .
Алланы суюдщ май! — ол жаратушы. Олай болса, махаббат тек
жаратушыга арпалуы цажет. «Журект'щ ацыл суаты, махаббат
цылса тэц!р1 ушш» деу1 сопдыцтан. А. Алланы суюге шацыру жо-
лында суфнстш фиаософиядагыдап мнстикаш урынбай, гуманно*
т1к багыт устанган. Имам, моллалардай Аллаха цулшылыц ету ар­
цылы, адамныц ецсесш езе боруге А. мулдем царсы, ол «адамзаттмц бор in суй 6*5уырым деп, жане хац жолы осы деп эдшегп»—
деп пдамдарды дшше, нэсйине. ултына царан белуге узшд 1-кес1лд1
наразы. Цогамдыц сапада клэм идеологиясы устем болып турганда мундай асдац гуманпстш ой-цорыту— дшге деиспк кезцарас.
3. Гпосеологиялыц тургыда; icJieM дшшде Алланы тану оныц расулы (enuiici) Мухаммет найгамбар арцылы болмац, ягни Алла —
Мухаммет — Адам. А. шыга риала рында екшнп буын (пайгамбар)
алыиып тасталкан, ол Алла мен Адамды цатар цояды. Мыс., «Адамди суй, алланыц хикметш сез, не цызыц бар ем|рде онан басца?»—
дейд1*. Хслэм дшшде Алланы б1рден, оныц eauiici найгамбарсыз
тануга руцсат жоц.
А. пайгамбарды уагыздап елец жазбаган ацын. А. отыз ceriaiumi
созшде найгамбарлар меп эулиелер ахнрет цамын ойлатты, дуние
цамын ойлатпады дейдд: «Б 1 рац метц ойыма келе/ц, бул eKt тайфа эр Kici ездерше 6ip турл! Hancicm фида цылуншлар деп. Ягни
непделжтщ кэмэлаты эулнелшбгрлэп болатугын болса, кулл1 адам
тэрк! дуние болып hy деп тарпкатца (дш жолы) icipce, дунве ойран болса керек. Булан болганда малды him багады, душпанды KiM
тоцтатады, кшмд! KiM тоцнды, астыцты KiM егед!, дуннедеп Ш
ныц пенделер1 ушш жаратцан цазыналарды юм тздейд!?» 1 слэмдагы суфнстш дуннетанымды А. цатты сынга альпт отыр. Ол «адаспай тура 1здеген хакнмдер болмаса дуние ойрап болар еды— деп,
HMipre хакимдер цажет деген цорытынды жасаган. Хакнмдер дши
устазымыз емес ден отырып, А. оларды пайгамбардар, эулие лор­
ден жогары цояды, себеп: хакнмдер уйцы, тыныштыц, эуестпс —
цызыцтыц бэрш цонып, адам баласына пайдалы ic етедь Абай
галым мен хакимд1 ажыратцан. dp 6ip галым хаким емес, epoip
хакнм-галым, он данлар цатарына Сократ, Аристотель сияцтыларды
жатцызады.
О. Конт, I'. Спенсер сияцты фплософтардыц епбектерймен таныс,
орыс рев.-демокр-дыц элеум. цызметтершен хабардар болган А.
жаца заман болашагы туралы ойланганмен агартупгьглыц идеологиясынаи аса алмады. Баласы Э б ш т ц цазасына орай жазган
илецшдс (1895 ж.) «Жаца жылдыц басшысы — ол, М ен — ескппц
а рты ед!М»— деу! T e r i n емес. А. 19 f -д ы ц соцында 20 г. басындагы
«Жаца жылды» жанымен сез iее б!лген.
АБЕЛЯР Пьер (1079— 1142)— фр. философы жэне теологы. Орта
г-лыц философняга тэп универсалннлардыц табнгаты туралы айтыс -тартиста (мупда матернализмтц идеалнзмге царсы uypeci oaiп1ц 6ip Kepinicin танты) материализмге жацын концептуализм идеяларын уступил. негурлым реакциянгыл схоластардыц ушцары реа­
лизм iHe царсы шыцты (Орта г, реализм!). А-дыц Д1ни ceniiiAi «па­
расатты дэлелдер мен* шектеу талабын усынган жоне ппркеудщ
беделд! ешлдершщ шшрлершдеп ымырасыз царама-цайшылыцты
ашцан «Бар жэне жоц» дегеп штабыныц прогреет! мэш болды.
Католик iniркеуi оныц кезцарастарын кушрлш тш рл ер деп айыптады.
АБСОЛЮТ (лат. ahsolutus — coacia)— «озшен оз! жеткшкт!», басца
ештецеге тэуелд1 емес, TipminiK атаулыпыц бэр 1н боны на сацтайтыи жэне оны жарататын мэцп, ineiccia, ceacia жет!лд1ршген жане
озгермейтш субъектш! б1лд1ретш фнлософиялыц угым. Д1н ymin
A. дегегшпз цудай, Фихтеде— «Меп»; Гегель философиясында дупиелж парасат (абс. рух) А. рол in атцарады; шопенгаузрде —• epiK,
Бергсонда — туйсж. Диалект, матернализмде А. туралы мундай тусшштерд! гыл. туешш емес деп repicKe шыгарады.
А Б Ш Л Ю Т Т 1 Ж Э И Е С А Л Ы С Т Ы Р М Л шЬ1 — диалект, тургыдан оза
ра байланысты филос. категориялар. A.- -coacia; тоуелс^з/цатыСсбАз,
дербее, ештсцеге байланысты емес. дара, даусыз. С. (релнтитпк)
цубылысты оныц басца цубылыстармен цаты наст ары жане бай
лаямстары тургысынан, оларга тэуелд* турде сипаттайды. Жалпы?
цоздалатыи материя ештецеге байланысты емес. жэне Шёктелмесен, мэцп неоне сарк,ьишайды, ягпи абеолютть Матери я лыц сан
сыз турлер! меп жай-куш, оныц цозгалысыныц 6lpiH--6 ipI шекелз
ауыстырып т ыритын нацты форм ал ары уацытша, шег! бар, от п е ­
ла салыстырмалы. 8 p 6 ip зат салыстырмалы, (мрак, ол бутш пщ бел
щ еп ж эне осы тургыдан алгапда онда A Tin де элемент! бар.
АБСОЛЮТТ1 Ж гШ Е С А Л Ы С Т Ы Р М А Л Ы
А Ц ИЦ АТ - диалектикалыц материализм категориясы, ол тапымпыц даму ироц есш cu­
reа ттайды ж эне: 1 ) бурып таны лган норсе мен гылым дамуыныц
будан былайгы процесш де танылатын нэрсе арасындагы; 2 ) гылымныц будан былайгы дамуы барысында б 1здщ б ш 1м 1м1здгц цурамында езгеру!, дэлелдену^ те pi ске шыгарылуы мумкш н орсе
мен repicKe шыгарылмаган куйшде цалатып нэрсе арасындагы
арацатынасты ашадм. А. ж . С. а. туралы иим мына сурацц а ж ауап
береяЁ ...объективт»к ацицатты Гплд!ретш адамныц тус 1ш ктер 1 оны
б!рден, тутасынан, ceacia, абсолютт 1 турде бшддре ала ма немесе
тек шамамен, салыстырмалы турде гана б!лд1ре мо? Осыган бай
ланысты А. а. омгр шындыгы туралы толыц нацты егжей-тегжеяЛ 1 бьпм ретшде (1) ж эне болашацта TepiCKe шыга рылу и мумщн
емес бЬпмдердщ элемент! ретшде (2) к орш ед с Дамудыц op 6 ip сатысындагы бшдщ б1 л1 м 1м 1з
гылымнми, техниканыц, внд!р 1стщ
цол жеткен децгейше байланысты. Тапым мен практикалыц одаи
api дамуы д эреж есш е цараи адамдардыц табигат туралы туешштер! терецдей тусед 1, дэлелдепед!, жетшд1р1ледъ Сондыцтан гыл.
ацицат оныц зерттелетш ш-шдер туралы толыц, егжей-тегжейл1
01Л)М бере алмайтыны ж эне оныц танымныц дамуы барысында
озгеретш, дэлелденет in, терецдей тусетш ж ац а элементтермен ауы< гырылатын алементтерден цуралатыяы тургысынан алганда
салыстырмалы болып табылады. Сонымеп 6 ipre э р б ф С. а. А. а-ты
тан уда шгерш жасалган цадам дегенд1 бициред», егер ол гылыми
болса, оныц цураммнда А. а-тыц элемент! журнагы болады. А. ж.
С. а. арасында еткея берм ес шек жоц. А. а. С. а~тыц жиынгыгынан
цалыятасады. Гылым меп цогамдыц практика тарихы таным дамуынып осынау диалект, сяпатып цуаттайды. Д аму барысында
гылым А. a-ты тануга жацындай туеш, заттардыц цасиеттерш ж э ­
не олардыц арасындагы цатынастарды барган сайын терец жэне
голыгырац ашады, мупыц eai теорияпыц нрактикида (цогамдыц
омЁрде, oHAipicTe ж эне т. б.) ойдагыдай цолданылуы арцылы цуат
талуда. Екшдш жагынан, бурын жасал ган теориялар удайы дэлелдене тусуде, да мыт ылу да;
бхр болж амдар Tepicice шыгарылын
(мыс., афнрдщ eMip cypyi туралы бол ж ам ), екш ии болжамдар
цуатталып, дэлелденген ацицатца айна луда (мыс., атомдардыц
o*iip сурет 1я д т туралы бол ж ам ), б 1 р угымдар гылымнан аласта
лытх (мыс., «жылу тег!» ж эн е «флогистон»), еяд} б 1реулер[ дэлелденед!, цорытьшдыланады (классикалыц мехапикадагы ж эне салыстырмалы теориядагы б 1рмезплд 1лш, инерция туралы угымдарн
ды салыстырыцыз). А. ж . С. а. туралы щ ш ap 6 ip ацицатты мэцп,
еагермейтш («абсол ю т ен ») ацицат ден ж ариял аган метафизикага
царсы ж ане кез келген ацицат салыстырмалы (релятивт!), гылымнмц дамуы б ф ш е н соц 6 ipi жалгасын жагцан адасулардыц ауысуы
гана. сондыцтан объективтш ацицат ж оц жэпе болуы му мши емес
цеп найымдаган релятивизмнщ эртурл! идеал пет in багытыва царсы
багытталгян.
тады, гупсштеп apire бармайды. А-пщ ымырашыл айцындамасы
оныц окшдерш идеалнзмге анарып соцтырады. Ежелп гр. философнясыпдагы скептицизм формасыпда дуниеге келген (Пиррон)
А. Юм меи Кант философиясында классика лыц тургыда цалынтасты. Иероглифтер теориясы А-нщ 6ip тур! болып табылады. Цаaipri кезецдеп неопозптивнзмтц, экзягстепциаяизмшц жэне т. б.
филос. агым да рдыц вкглдер! дуние мен адамды таньпг Гмлудщ
мумкш е.мост in и дэлелдеу re тырыси ды. Олардыц A-i гылымды
шектеу, логикалыц ойлаудап, табигаттыц объективтш зацдарын,
acipece цогамныц объективтш зацдарын таньш бйтуден бас тарту
пнепнеп ербндк Л. практикада, гыл. тэж 1рибеда жане материал­
дыц енд!р 1сте меилшше батыл гурде тергско ншгарылды.
АДАМ — Жер бетшдеп материалдыц жэпе рухани мэдениеттщ
тарихи процесшщ, дамуыныц субъ ект^, ом 1рд)ц басца формаларымен генетикалыц жагынан байланысты, ецбек цуралдарын онД1ру цабктсп арцасында олардан болшш шыццан, аныц свилей
алатын, ойлаи алатын, санасы бар биологпялыц-олеуметтш тхрлж
Meci (homo sapiens туршщ eiciAi). Адамныц маркске дейшп жэне
kaaipri замангы бурж. филос. тужырымдамалары перегар eici ба­
гыттыц — адамныц мэнш идеалистш, дши-мистикалыц турде
тусшу мен биологизаторлыц кезцарасты найдаланатын натуралист1к антропологизм тощрегшде шиелетскен идеялардыц курдел!
косындысын (экзистенциализм, философиялыц антропологии) цурайды. Марксизм адам мэшшц угымын оныц жумыс icreyi мен
дамуыныц цогамдыц шарттарымен, саналы, цызмет1мен байла­
нысты рады, бул цызметтщ барысында адам тарнхтыц opi алгышарты 3 pi Hxeuici болып шыгады. Маркстщ апыцтамасы бойынша
«адамныц мэш жеке индивидке тэн абстракт емес. Шындыгында
ол барлыц цатынастардыц жпынтыгы» (4-т., 265-6.). Адамныц цо­
гамдыц байлалыстары мен синаттамаларыныц мэшсш атан кор­
сете келш, марксизм жекелеген нндивндтердх эсте 6ip цалыпца
салмайды, езше тэн Miuea-цулыц, epiK-wirepi, цабшет! жэне
цуштарлыгы бар жеке адамдардыц ерекше цасиеттерш кештпейдь KepiciHuie, адамдардыц осынау жеке тулгалыц цасиеттерш
айцьшырац корсету, гыл. тургыдан тусшшт! ету ушш жалпы зацдылыцтарга назар аударады. Адамныц элеум. м отне назар аудара
отырып, цазхрп философия сонымен 6ipre элеум. жэне биолог,
факторлардыц озара курдел! эсерш ескеред!, элеум. факторлардыц
басымдылыгын алыцтаыды. Биол. элеум. т|рл!к ueci ретшдо адам­
ныц <6Ki жацты жаратылысы» болмаиды, эйтсе де, «тус!р 1лген турдо» вреке г ететш биол. факторл а рдыц зор мацызы бар екендитн
де. ескеру цажет. Адамныц жэие оныц бугшп Kyni туындайтын
болашагыпыц биологизаторлыц тужырымдамаларымеп, атап айтцанда, атологияга, генетика га жэне басцаларга сштеме жасалган
цагидаларымвн келксуге болмаиды. Болашацтыц адамы — парасатты, имапды, елгезек те царекетппл сонымен 6ipre сулулыцтан лэз­
зат ала бшетш адам; ол адамныц мэидш KyininiH шын б|’рл1пшц
муратын, оныц рухапн жэне тэндш кемелдтшц муратын бейне­
лейтш салицалы, жан-жацты дамыган тулга. Нац цайталанбас
озшдж 6тмд1, жеке-дара «Меш» Шр&гей тулга ретшдеп адам
езш цогамды!< п'рлш ueci ретшде таиытадм.
АДАМГБРШ1Л1К СЕ31М ТЕОРИЯ Л А РЫ — моральдщ шыгу теп
мен табигатыи адамга мацулдау мен айыптаудыц цасиеттер|*пе тэп
eKeiiiH тусшд!ретш субъективтш этикалыц тоориялар. А. с. т. Англияда 17— 19 г-ларда пайда. болды (А. Смит, Юм, Шефтсбери,
Ф. Хатчесон) 20 г-да бул теорияларды А. • Вестермарк (Финлян­
дия), У. Мак-Дугэлл, А. Роджерс, Ф. Шарп (АЦШ), А. Сазерленд
пен А. Шэйд (Англия) дамытты. А. с. т ныц ец басты магынасы
11
«ч»дц&
адамдар Ш\Игалар}й (5кгц б«р*:д*, нашш, мше*»*цулыг; йи»’Ытыи тацднйтын миральдгк угыАгд&рга, Ofrrypjii цу«‘#ылыстарга байланысты одлодыц «Настав кшшретгя мацутдау немесе айынтау се
п оп а иола д и. Ь'лсцзша айтцанда, ;\. с. т~чыц жацтауш ылары
/u o p v rv u v-й-/Ш'ГфЛв)* ?*пет1 немесе б&гал;шыи отырган объектшер
•уодлы емес, t;c »« о 1>ъ$кт1 щ|ЙИ орай адамныц -бистан вткеретш
а.дзЙi p i r n дiк «лкимдер* туралы сана ацпарагты цамтиды деп ес.еп*
т^йдй в з ш ж аерттеулерш исихол. кубтллыстарды цогам дамуыныц
гяатг эацдиишцтарымен иаиланыстырмай, негш нвк
солармез* гааа п«ектеген бул тадрет&гстер морадьдп-г сананын даму зацдарь'.п аиьшгай алмады. Ол ар тркырдемдаган адамгернллш угымд*н»ды хн;Дят«вмст1К тургыдан т у ош д ф у осыдан колю
пп.тгады.
А . о- v-нн жалны ал сайда тмш ж оп ш ен осы тер риала р жатцыяы латын акроиативтш г^тикаса тэн барлыц олцылыцтлрды цосуса
ОО '1л)\*Л.
А Д .Ш Н Ы Ц Л ^ Я - Ж Л Ц Г Ы Д А М У Ы -- цогамдыц ма ден нет байлыгмн и серу ц^тижеошде цогамныц np 6 ip м уш есш щ ецбеп жинацы
icue, лпли<и и ре кет ке, ал а да из гекер ж эие шыгармашы жеке адам*
va айналады. Г»у л адамды rap opiCTi ецбек фулкциясы иа басыбан
л.ы\, бгржацты «ж а ры м*жарты » ететш элеум. ецбек бел in ic.in жой
с .я д а сан.» мумкш болады. Бул oip адамныц бопьш а букш ж эне
эртурл 1 ецбек функциялармн, мамандыцтарды ж ан е т. б. о:шхенe&i:a цабыстырьш ж эн е жкш&у арцылы емес, адамнан жогары турran дербес эдсшшйик бацылаушы, болш туруш ы ж ане т. б. фупкцняларды цажет e:vлсйтш шын м эш сш д еп адамныц ж ан жацтылигни дамыту арцылы icice асады. Адам ецбек нроцесш де бул
функцинлараы **ашщ жнпацы эрекет ше ампалдырады, глэйтш жанжацты. жэш* шысармашылыц субъеюлге айналады. Егер ip io e e p к эсш , как и та лдыц цукдылжуы ж ан е т. б, ф акторл ар «жумысшыл ардан мумкш цад1ршше се п а цырлы болуын* (К. М аркс, t к!тан,
498-6) талао етсе, ж ац а кезец ж ан ceria цырлылыцты емес, адам
дамунгшл тугастындн. уйяес^мдшлгга тала!» етед£. Цогам дамуысм н ip e n u iiu i (apoip ж еке адамды толыц ж эн е ерк ш жет!лД1ру
болын табылады* (К. М аркс, Капитал, i -т. 1 титан, 603-6.).
А Д А П Т А Ц И И (лат. a ila p to — бешмденмш) — жуйенщ сырткы ж ане
im ifi орт а жагданына бетм делу нроцесл. Жуйеде ортанъщ кейб«р
ф а к г ор ь ш а б е т м д е л у цаснетш щ болуы да кейде А, ден аталады.
оргзмшк,, габига гта алуан туря* А-ларяыц кецшен таралуы узац
уацыт бойыва оларды «шыгармашылыц эрекетте р д iщ* немесе imici
рухаш * непздер (энтелехинныц ж эн е т. б.) эрекет in щ нэтижелер!
де?1. ца|)а«ан теологикныц n e r ia ri. дэлелде pi si ц o ip i болып келд1 .
Д арвннищ 'лиолюциялыц 1л1мшде TtprauriK у ш ш курестщ жэпе таЙаги с¥ры!иалудыц нэтяжеск регшдег? A-Fa туцгыш per дурыс.
т у сш ж бер»лД1. Кибернетика нанда болганнак! кенш А
уп*»мы
Оиелог&нмон цатар элеум. ж он е тех. жуйелерде де цолданыла бастады, ал кибернетикада курдел^ норархиялы ц (И е р а р х и я ) взш-ез*
басцлратьш жуйеши. (ортаныц) oarepin отыратып жагдайына имсаш ш и \
ru цос.ып огыруын цамтамасыз ететш Tepic Kepi байланыс
Д-ныц ?1еха*1 йам1 ретшде царалады. Алайда адам га ж эне цогамга
><,олдан5анл,а бул угымлыц meKTeyai м^мкшдщтерд бар екеяш ,
oMTxeai ояыд несЫ неи цорш агаи ортага бей iwдо лу се байланысты
эсерл еш и н м1пеа-ц\*лыцты бейнелейтшш атан откен жол.
АДАГ.У
v»«t6 ip кезезде цогамдыц-тарихн практика
мен б»л1мн щ ш.екгеул 1гше, нки бш 1м№д немесе объект in i ц жекелеген сэтт ерш ябсолюттенд 1 руге байланысты, сондай-ац танушы субъектiЯ 1д б !л ш 1 мен практикасыныц шектеуJti болуымен тусшд 1 р 1лет1н
Vгым, я п ш субъектiusц объективе сэйкес келе цоймайтын (бграц
шьшды!^ деп к.абылданатыы) Tyciniri. А-дыц танушы субъект.1Вац
12
таптыц, тогггыц, TinTi жеке муддемен баяпды втшу1 жиг кездеседь
* Адасу» категориясы мазмуны жешнен «цателш» деген угымга
: ка цып тур жэне yupenmiKTi ауызек!* тшде оларды Gipifzli^ орньша
6 ipiH жи! цолдана беред|, ойткеш цателж те — субъектшщ объек­
тов сэйкес келмейтш TyciHiri. Солай бола тура теориялыц турилдап алгавда олардыц ара-ж т п ажыратып алу мацызды. Ал— бул
(нлгмшц пэнге сэйкес келмеу1, муныц ез1 6ip-6 ipiHe байланысты
емес. сопдыцтан белпл! 6ip дорежеде мшдетп сппат алатып себептерге, жагдапларга, субъектшщ жеке цасиеттерше байланысты
пайда болады. Цателш индивидтщ мулдем кездейсоц цасиеттер!
TypTKi болуы себепт! индивид бШ м ш щ объекпге сэйкес келмеуш
сипаттайды. гопдъГцтан опыц болуы да, бэлшм болмауы да мум­
кш, ойткеш бул neriaiHOH субъекпге байлапысты. Бш1мд1 сипаттау уш ш «жалган» категориясы ж т цолдан ылады. А. сияцты ол
да шыпдмцца царама-цайшы категории. Алайда «жалгаи* жэне
•адасу» деген угымдар бйимнщ эртурл! куй-жайыныц сипаттамасына цолданылатыпдыцтан, олардыц арасыпда елеул1 озгешелш
бар. «Жалган» категориясы логикада дайын, цолда бар бШмд!
шындыцца царсы цойып сипаттау ушш цолданылады. Ал A. 6i:и'мнщ шындыцца жету жолындагы тарихи цозгалысы барысында
сипатталады. «8 т!рш» деген угымга келетш болоац, ол «ацицат»
угымыпа царсы TyciniK ретшде ЖИ1* цолданылатып этика лыц кате­
гория. «OTipiK» дегенде субъектшщ шыпдыцты саналы турде цасацана бурмалауы тусшшед!. А. шыпдыцпен байланысты. Фило­
софия шыпдыцты процесс ретшде, бШ мнщ салыстырмалы пшпдыцтан абсолютп шындыцца царай ойысуы ретшде тупвдцредк
Салыстырмалы шындыц объектiHi эрцашан жарым-жартылай, уз 1к
куйшде корсетед!, зерттелш отырган мэселеш квбшосе 6ip жагы­
нан гапа багалап, оны сыртынан бфтутас мэселе ретшде коре алмайды. Алайда таным ерекш елт мынада: оныц дамуыныц op6 ip
пацты-тарихи кезецшде мэселе нацты б!ртутас угым ретшде
эл| угыпыл-тусшшмегел салыстырмалы бш 1М, кейде б^ртутас, аб­
солют™ быим ретшде корсетшед!, ягни салыстырмалы шындыц
абсолютт1 шындыц ретшде усыпылады. А-дыц гносеологиялыц
neriai Mine осында жатыр. Таным тарихында, осы эамангы гылымда да салыстырмалы шылдыц асыгыс турде абсолютт! шындыц
рет|'нде ;nni цолдапылуыпыц себебшен бШмде А-дыц орын алуы
эбден орынды. Б1л1мдеп А. оныц шишлшн, толымсыздыгын бшдь
ред1, ал ол А-дыц орын алуына TypTKi болатып б^рцатар факторлардап туады. Нацты-тарихп практика мен бш м А-дыц непзп
коз! болып табылады. Нацты бшхм мен практика тапымды одан
opi дамытудыц, шындыцца жетуд|‘ц цажеттi шарты болып табы­
лады. Бул орайда бш!м меп практикалыц осы кездеп децгеш
негурлым жогары болса, тапым цызметшдеп жеткстштер де сол­
гурлым елеул! бол мац. Алайда бул процесс курделi жэне оз бой|»шда царама-цайшылыцтар бар: бш м нщ кебею, шындыцца жету
жапе сопымен 6 ipre А-тыц пайда болу мумкшд1гш цамтиды. Мес.,
субъект болжам жасай отырып, оныц езш лемесе озш щ бипм
децгешп басшылыцца алып, оныц дурыс-бурыстыгы жайлы паймм дай алмайды, ойткел1 опыц бгл1м дэрежесш талдау соцгы тужырым жасауга neria болмайды — б ш м тылайылыгыныц олтем 1 ре­
тшде практика га ден цою цажет. Bip шындыц елшем! ретшде
практика царама-цайпш сииатта болады. Bip жагынан, оныц кемепмен 6 ia шыпдыцты А-дал антарлыцтай айцын белш ала аламыз, ал екшпп жагыпал — опыц лацты-тарлхи шектеул! сипатта
болуына байланысты салыстырмалы шындыцтыц 6 ip. бел1И абсо­
люта шылдыц ретшде цабылдаяады ал муныц eai (Нрдеи байцалмайдм. Сопдыцтап op6 ip нацты-тарпхи кезецде б1здщ 6iniMiMia 031ш*ц цурамы жошнен б|'ртект! бола алмайды. Б ш ш т ц 6 ip белМ,
13
мае. 6t лжамдар формасында орын адуы мумкш. Элбетте, олардыц
6opi бiрдей шындыц емес, угым-туешштердщ Keuoipeyi А. болып
шыгады жэне олардыц шып мэпшдеп ерекшелич б1рдсн ацгарыл
майды. Муныц осы шацтагы нацтиг-тарихи практика да шынайы
б!л1м ретшде мацулдаиган бйймге де цатысы бар. Даму уст!ндеп
практика шындыц ретшде орныгын налган кейб!р туешштердщ
неплс1здшн аныцтэуы мумкш. Таным процеЫшц диалектикасы
елеп -ескермеу немесе толыц есепке алмау жэне б ш м мен объект
ц¥р ылымыяыц к\р дt*лш ir i бШмдд А-дыц алдын алудыц алгышар­
ты болып табылады. Объектшщ жа й-жапеарыиа ойдыц дендеп
ецушщ к^рдел! продес!” ретшде таным айтарлыцтай тэуелЫздшке
не жэне табысца ясетудщ, таным цызметшщ цажетт! шарты болып
табылады, б1рац сонымен 6ipre диалектнканы естен шыгарын алган жагдайда теориялыц бипм объектгден цол уз in цалуы мумкш,
муныц eai А-дыц орын алуына жагдай жасайтын сыцаржацтылыц
пев субъективизмге аларьщ согады. Таным процесшщ бет ашары
сан алатын цолдагы бипмшц цурылымы курдел\ болып келедь
Оныц абсолюттЁ жане салыстырмалы, бултартпас жэне ыцтимал,
эмпирикалыц жэне теориялыц т. б. ерекшелштерй болады. Таным
объектив курдел1 opi сан цырлы. Ол зерттеушшщ алдыяда тутас
зат ретшде де, негурлым кец opicTi тутас ааттыц 6 ip 6oairi ретш­
де де. mini opi сырткы угым ретшде де, курдел* api царапайым
мэс. ретшде де кер'шед1. Таным процесш тарихн тургыдан цара
ганда, ол эртурл1 жагдайда етед( жэне белпл i бip жагдайда ду
рыс больш саналатын жэйттер ешннп б ip жагдайда А. сияцты болын KepiHvi мумкш. Жэне де бул кездейсоц емес. Шындыц цашан
да нацты сииатта болады. Сондыцтап диалект.-материалиетш
тургыдан цараганда шындыц пен А-дыц арасындагы шек салыс­
тырмалы, откшни нэрсе жэне шыпдыцца цандай да болсып диа­
лект. тургыдан, икомд! царамау оныц А-га айналуына апарын
согады. Диалектнканы естен шыгару, ойлау жуйесшщ цажетт!
икемдшшнен айырылып цалу бШ м мея практиканыц бастапцы
децгей! айтарлыцтай жогары болган куинщ озшде жан-жацтылыц
пен тарнхпаманы естен шыгару дыц, объектшерд! зерттеу кезш.цо
практик адан цол узш цалудыц ce6e6 i болып табылады, жекелеген
шындыц сэттерш абсолюттенд1руге neria болады. Ал бул субъективизмшц, догмати:»мшц жэне танымдагы А-га апарып согатыв
басца да те pic кор 1тстердщ орын алуына цолайлы жагдай саналады. А.— шыпдыцтыц eri3 категориясы. Олар тыгыз байланысты.
Цогамдьтц-тарихи neriare суйепгон танымдагы шындыц пен А-дыц
ара-цатынасындагы ерекшелистершщ 6ipi мынадай: биам дамуы­
ныц тарихи процесшде А. шыпдыцца б1лмеуш!лш сияцты дэреже
де царсы турмайды. Даму ycTiuAeri бШмде шындыц ней А-ды ца
рама-кайшы цоюга болмайтыды неге непзделген? БШ мнщ маз
мунына талдау жасауга логикалыц тургыдан уст1рт цараган жаг*
дайда муныц жауабы айцын: не шындыц, не А. БШмге диалект,
козцарас осы категоринлардыц арасыыпда ауыс-тутстщ бола беpeTiiiin ко реетедг. Бул арада: уз 1яд1-кес1лд1 ие, не жоц деген кеciMAi жауан жоц жэне болуы мумкш де емес. Диалект, козцарас
тургысынан алганда шындыцта А., ал А-да — шындыц сэттер! бар
Ец алдымеп шындыц элемше коз жупртешк. Онда 6api б!рдей цатац гурде т1зш1п цойылмагап кершедг. Гэн мыпада: шындыц бо­
лып табылатын толып жатцан цагидалар А-ларды, жекелеген цателштерд! цамтиды, ягпи объект!Ш айтарлыцтай дэлме-дэл корсетпенд!, тек мелшерлл турде бе1шелейд& (мыс., атом ядросыныц
цурылымы туралы осы замангы тусшштер немесе цаз 1рг1 мед-ныц
цылтамац сияцты ауыру туралы Tyciuiri). Мундай тусииктердй
цайда жатцызу керек?— дегеп сурац туады. А-га ма? Жоц, ce6e6i
оларда шындыц сеттер! бар. Абсолюгп шыпдыцца ма? Жоц, себе14
oi олар да А. correpi бар. Шындыц пей А-дыц бул ар ада 6ipre орын
алатыны айцын. Бяэпмде аайда болатын А-ды да абсолютт! А-га
\'31лд1-кес|'лд| жатцыза салуга болмайды, ейткеш олар объективт!
шшигыц сэттерш жн1 цамтиды. Мундай тусшистер салыстырмалм А. болы cl табылады. Сондыцтан бинмд!* адамзаттыц абсолютп
шыидыцца жетушш. гарихп даму устшдег! ироцесх ретшде царас:ырсац. шыидыц пен А-ды бетпе-бет царама-царсы цоюга neria
жок. Танымдагы шындыц нон А. салыстырмалы угымдар, белшп
6 ip жагдайда олар 6ip-6ipine а ипал а алады. «Шыпдыц пен адасудыц,— дед жааады осыган байланысты Ф . Энгельс,— 6ip-6ipine
мулдем царама-царсы багытта цоагалатын барлыц логикалыц категориялар сияцты мейлшше шектеулх сала шецбершде гапа аб­
солютт i мацызы бар... Ал егер 6 ia осы царама-цайшылыцты ат&лFaa саланыц тецбершен тыс салада абсолютп царама-цайшылыц ретшде цолдануга тырысып кореек, бхз онда эбден маскара
боламыз. Царама-цаншылыцтыц ек! ушыныц орцайсысы езш щ Цврама-цаишылыгына, ягни шындыц — адасуга, адасу— шындыцца ай­
кала ды* (Маркс К., Энгельс Ф. Шыг. 20-т. 92-6.). Эигельс айтылган
ш кфдщ дурыстыгын Бойль зацныц мыеллымен керсетед1, оныц
шынайылыгы газдыц суйыц тамшыга аиналу сотше дейш гана
байк а лады, сода и кейш Бойль зацы цолдануга келмейдь Рылым
дамуыныц сан г-дыц тарихи адасуы — оныц даму сэттершщ, ацыло it цыц шындыцца жету жолындагы цозгалысыныц ьн^тимал ф ор ­
маларыныц 6ipi. Мэе., флогиетопдыц теория ж ану нроцесш терхс
с«паттай отырыи (жануды ерекше заттыц (флогистон)
белшух
1>етшде Kopcerri), солай бола тура хим. цубылыстарды зерттеуго
кои ип улес цоеты. Сонымен 6 ipre Энгельса ц айтуынша «хим.—
алхнмиядан флогистон дыц теория арцылы босады». Басца 6 ip
белп'л! А.— астрологияга банлавьгегы 1СТ1Ц жаиы да осылай. ЕлесТ1 мацеатты кездей отырыи — адамдардыц тагдьгрларын жулдыз*
дар меп планеталардыц орналасуына цар ап болжай айтпацшы болгаи астрологтар откен за манда жулдыздар мен планеталарга коп­
теген цызыцты байцаулар жасап, олардыц нэтижелер 1 нагыз гылымга, астрономияга гыл. фактхлер ретшде епдь
Сонымен, практика мен б1л1м дамуыныц op 6ip нацты-тарихп децгеш шындыцты дамытудыц neriei болыи табылады. Б1рац бул децгейдщ нацты -тарихи шектеулшйч бйпмде А-дыц пайда болуына
аиарып согады. Бул орайда танымныц даму np 0 H0ci 6 ipin-6 ipi алмастырып отыратын А-лар жиынтыгы емес, шындыцца жету проueci. ал оны 1здест1ру жолында Л-ларды жойын. олардыц бойыпдагы шындыц пышандарын бел in а луга тура келедг.
АДДИТИВТ1К Ж ЭПЕ БЕЙАДДИТ11ВТ1К (лат. additivus — усгеме;
созбе-с«з — цосу арцылы алынган)— бутш меп оны цурайтын болшектер арасындагы арацатынастыц улгшерш бейнелейтш угым
(Солшек иен бутш). А. цатыпасы кебшесе мыла турдо ернектеле1 д>: «бутш бвлшектердщ цосывдысыпа тец; Б. цатынасы: «бутш
болшектердщ цосындысыпаи кеп» (супераддитивтш), «бутш бол­
т е кто рд in цосындысыпап аз» (субаддитивтш). Материалдыц объ­
ект! атаулыиыц бэршде А. цасиеттер бар: мыс., физ. жуйенщ мас­
сасы жупе болшектер1 массасыиыц цосындысына тец. Алайда курдел1 объектiлердщ коптеген цасиеттерi Б. болып келедц ягни бол.
шектердщ цасиеттер ine уйлеспейтш цасиеттер кеи болады. Мэс.,
цогам жекелеген индивидтордщ цасиеттерше коп болады. Мне.,
цогам жекелеген индивидтердщ цасиеттерше суйене отырыи, туc’iflflipy мумкш емес толып жатцан ерекшелштермеп сипатталады.
Методол. тургыда принцип бутшшц цасиеттерш болшектердщ ца<иеттерше суйепо отырып (немесе Kepicinrne — бол шектердщ цасиеттерш бутшшц цасиеттерше суйено отырыи) егжей-тегжойш
15
тусшд1ру *лумкшд1гш коддейдг, ад U. принцип! мундай мумкшдгк*
ri жоцца пшгарып, бутшпщ цасиеттерш (TWicimiio — болтекгирдщ
цасиеттерш) ту©1нд1ру
уден баски непздерщ цолдапуды та лап
етедк
Л ДЕКИ А.ТТЫ Л Ы Ц (лат. adaeguatus— тецдест'фЬтген деген сондеп
щъщцан) — Г» а р а б а р л ы ц, еэйкостш, тецдж, баламалылыц. Ta­
il им теормясында А. детшмгз бепяедеудщ (бейиешц, Гнлшиш)
объектмн -тупнусцдяа сай келу] (немесе уцсастыгы), п сш н ц нрцасьшда олардыц объектнвт! ацицаттар сипаты болады. А. бейее
нщ , бйпмнш, маамупы сипатта маларыныц тушгусца сипаттамаларыка сэйкеспп болып табылады. I’ыл. таыымда бейнелеу меи туп*
нусца цурылммдары арасындагы сэйкестш турлерш анцындауга
ерекше назар ауцарылады. Математикаландырылган бипмде бул
сэйкеспк матем. бейнелеулер арцылы, ягни изоморфизм мен гомо­
морфизм, гомеоморфизм (тоиологиялыц цатынастар мен цурылымдарды бейнелеуде), уцсастыцтыц алуан турлер! (геом. уцсастыц
ж эне г. б.) баламалылыц сияцты морфизмдер арцылы ернектелед1. Сан цырлы таным дыц цыаметтщ (модельдеудщ, есептеудщ,
б о лж а у дыц, жобалаудыц, конструкциялаудыц) жэне практик алыц
цызмегтщ непзшде цурылымдардыц (кещстис,. уацыт, генетикалыц жэне т. б. цурылымдардыц) турлер1 мен олардыц туннусцага
сш к е с жацтарын аныцтау жатыр. Бейнелеудщ объект! — туннусцага А~ныц децгеш мен дэрежес! уш непзп керсетшш бойынша
бага лапа ды: 1 ) кез келген бейпешц, бш м нщ дурыстыгы (теория*
лыц 6ш1м \ u iiH дэлелдшш); 2) дэлдмс пен толыцтыц; 3) объекть
тупнусцаны бейнелеудщ терецдт., ягни мэпдшпч. Объектна бейпелеу А-иыц дэрежезд туралы мэселе, а б со л ю т жэне салыстырмалы ацицаттыц арацатынасы, мэн меп цубылыс, ацицат елшем!
проблемасымен байланысты.
А Д Ж ИВИ К А — жанныц ом1р суруш терйже шыгаратын ежелп ундшердщ бейортодоксал Ш мдершщ 6ipi. А. бастапцыда буддизм меп
байланысты болды, бэлтм, тй т буддизмнщ 6 ip T y p i болуы мум
шн, ойткеш ежелп заманныц буддистер! де «жан» угымьш уэш/цкес1лдг Tepicice шыгарган. Б. а. б. 6—5 г-ларда eMip сурген дана
Маркалидепа, дэстур бойынша, А-ныц непзш цалаушы деп есентеледь О рта г-лыц ведантистш трактаттарга сэйкес А-ныц непздаде атомиспк идея жатыр, бул идея басца идеала рды жэне осы ш м
тусш штерш аицмндайды. А. 1л1м1 бойынша атомдардыц терт Typi
бар, елар дав табигаттыц торт стихиясы жаратылады, олар. жер,
су, от жэне ауа; барлыц атомдардыц уйлесу цабшет! бар. вм!р
дегенin is ^лдеб[р атомдыц нэрсе емес, ол атомдардыц уйлес1мш
цабмлдайтьш, таяитын нэрсе. Атомдардыц алуан турлш т жэне
oMip, «улл! ТАргшлит толыц цамтитын бес мон/ц цурайды. Сана —
«ом 1р» ш ш ш ш щ унлес1м1не юретш аса нээис атомдардыц ерекше
агрегаты. Атомдар мэцгглш, болйабейд!, ешшм жаратнайды жэне
жойылмайды. А. ежелп унд!лердщ дшше жэне брахманизм философиясьш а (Унд! философиясы) царсы туркан реалистж ж эае
материалистш uiiM болды. А. брахман да рдыц карма, самса ра жэне
мокша доктриналарын Tepicice пилгарды, бул тер1*ске шыгару кей­
де этик алыц релятииизмтц уагызмна уласты.
А Д Л Е Р Альфред (1870— 1937)— австр. дорьгер жэпе психолог. 1902
ж-дан Фрейдтх жацтаушы, 1911 ж. опы меп байланысын узш, озь
нщ «даралыц психологиясы» коидепциясын ясасады (1924 ж. Халыцар. даралыц психология ассоциацнясы цурылды). АЦ 1П-та 1^ай
тыс болды, мунда оныц кегцарастары психиатрия мен педагогикага тлцнал eTTi. А. жопыс^здЫ, «толымсыздыц» сез1м!иен арылу
га умгылушылыцты адам психикасы дамуыныц neri3ri цозгаушы
icymi деп жорамалдады. Бул умтылушылыц индивидтщ шыгарма16
шылш^
белсендшгшгц, опыц белпл i бip жарымжандыгыныц,
олеум, жагдаиындагы кезд1ст!ктщ жэне т. б. орнын толтыруга мум­
кш дщ беретш дарьшдылыгьшьщ дамуы ymiH стимулга айнал ад ы
А. былайша дэлелдедг. туе керу, циял жэпе басца сирек кездесеTiu психикалыц цубылыстар, Фрейд пайымдагандай, откепдеп жанга жара с ал сан куйзел1стердщ бурмалапган Kopinici емес, жеке
адамныц ем|'рл1к нроблемаларыпан туатын «‘болжап бшу» эрекет­
тер!. А. «емгрлш багытты», сэбп шацта цалыптасатып жэпе жеке
адкмныц ом 1рл1к мшез-цулцыпыц езепн («цалыбын») жасайтып,
опыц мшездеп цылыцтарды, ем|рлп< цпындыцтарды жэне т. 6.
жецу мэнерш айцындайтын сапалы емес «жобаны», «жоспарды»
апыцтап, TiiicTi тузету енпзудг «даралыц психология» шндет! деп
есептедь А-дщ козцарасы адам психика сына, сондай-ац Сартрдыц
«экзистенциялыц» пенхоапализше» туртт болудыц элеум. факторларьшыц мацыздылыгын атап керсеткеп неофрейдизм окшдерше
ыцпал erri.
Her. ш ы е .: «Куйгелек мшез туралы* (1912), «Даральщ цснхологиясыпъщ
теориясы мен лрактикасы» (1920), «Адамтану» (1927), *6м1рд1ц мен-магынасы» (1933).
АДОРНО Теодор (1903—69) — нем. философы, солшыл радикал
багдардагы енер социологы; Франкфурт мектебшщ корнекп еюлдершщ 6ipi. А-ныц козцарасы нем-тщ неогегелышлд1г! мен корьейген мэд. сыныпыц тогысында цалыптасты. А-ныц элеум. философнясына сэйкес, Бат. Евр. мэдениетшщ тарихы. Гомер заманынан 6epi «жолы болмагап оркениет» тарихы, адампыц терецдей
тускен жатырцауына уцсас оныц «даралапуыпыц» тарихы ретшде
! Kopinic тапцан. А. концеицнясыныц филос. алгышарттары М. Хоркхаймермеп б!рлесщ жазган ♦Ага рту диалектика сы» (1947) деген
ецбегшде баяндалган. в зш щ «Жаца музыка» (1949) деген ецбе­
гшде А. бул концепцпяны Бат. Европапыц ец жаца музыкасып
да .мыту жошнде цолданды; «Тапым теориясына мета сып жешвде.
Гуссерль жэне феномепологиялыц антиномиялар туралы цагидалар* (1956) жэне «Негативтш диалектика» (1966) деген ецбектершде франкфурттыцтар тарихыныц негативистш-пессимистш философ»гясыи жаппай Tepicue шыгарудыц методологиясы ретшде
усынылады, ал диалектика бук!л «Kasipri нэрсенщ ыдырауы» цугылымыныц бузылу. тэсШ ретшде гана туспздршед!. Солшыл
:»?:• тремиетш жэне нигилиетж ой-niiup устемдж цурган кезецде
(60 ж-дары) Бат. Европада кеш пен таралган А. концепциясы «ж а­
ца солшылдардыц» идеологиясьшыц куйреу1мен 6ipro озш щ ыц­
пал ын элс1ретт1.
АЙДУКЕВИЧ Казимеж (1890— 1963)—поляк философы жэне ЛьвовDa ршава мектебшщ логпп, езшщ козцарасы жагыпап Вена yuipмесшщ логикалыц позитивизмiue жацып болды. «Тш жэне мэн»,
«Дуниенщ сыр-сипаты жэне угымдыц аппаратура» (1934) деген
ецбектершде «радикал копвенцнопализм» принцип in усынды, бул
при шишке сэйкес кез келген гылымныц принциптерш мен угымдары шартты келдеймде’рдщ пэтнжес! болып табылатын апыцтамаларга непзделген. Тужырым ережелершщ де, осы теоринга цатыпасы бар тэж 1рибе узшдшерш тацда удыц да осындай сипаты бо­
ла ды-мыс. «Дуниенщ I ылыми иерснективасы» (1934) деген мацалаемнда гыл. теорнялардыц «езара KemipiMflLniri* туралы тезистщ
непзш цалады. 50 ж. А. марксисте р тарапынан жас алran сынныц
ыкпалымеп бул тезистен бас тарттнм?:
а д ш к у итаршишетш
позиция устапгап жоц. Логикалыц семаш^нкд,Ш 11)г№хш1тика жепшде б 1ркатар енбектер ждшзд.
f
AfiEP Альфред (1910 ж.
фшх р софыу нео^ви'швиамн!^
ок!Л|‘, Оксфооц ун-тшщ лог^кй ii’pQiJeccQpb^ (1950 ЖдаШГй^'уЩрмв* —-
0
” *9.9°
'
ч
•
IЫМ*И
II
17
1 k i t д п х д и а с ы 1|
глтц и ценля рыл масмхатт&гш /<Т|л, акицаг жэие логика» (Щ:Н5)
дегев штаоымеи кецшея мошЬур болды Пегурлым бертцпч *?*#,(юктершде (««Ыиирекалык танымныц непздер1*- 1940; «Ойлау
жэне мзн*, I'J iT; «Таным нробдемасы»:, 135& жане т. б.) Л. догикаошц позитивазмн iц ортодоксал формасьшам б1рая 1М«пиш, лию
вкст.икадыц философняныц куцгп ьщяалыяда болды. Бул ецбектерщде ол THirii угымдар! а таддау жасау, оларды «логикалык жа*ъшаи айцын; • термшцудогияга копиру жольхмем филос. проблема ’? ш д а (бипмп'щ дурыстыгы, материалдыц объекчтлер меи «сезтдш д«|ЮктердЬ жане т. бЛ иознтивистис тургыдан эерттедг
АЙМ А У ЫТОВ Жусшбек (1889 Семей губерн., Павлодар yeai, Цызыятау болысы — 1931) •— цазацтыц корпект! ацыиы, философы, жазушысм. А. К,азац эдебиет1шц эралуан жаирларында белсеад1 цызмет етп. Жазушы Аамауыговтаи калган мура аса бай. Оныцшйнде
«Картк,ожа?, «Ацбшек* романдары, «Куяшейдец жазыгы* иовесл,
коптегец «шпмелер, «Рабига», «Мансапцорлар*, «Ел коргашл»,
♦Шериияв* т. й. ньесалары, плецдер* меи «Нур куш* поэиасы,
балаларга арналгап «ертеп ксгашпалар, сын мацалалар мед копте­
ген аударма штаптар, оцулыцтар бар. Осындан жал-жацты талант
мест А. тоцкор1Стсн кейш туган цазац эдебиеттщ бастауында ту
рын. жаца жанрлардыц иепэш цаластьт. 20 -ж-да*ы к,азац рома
ньшьщ туум меи Жетшу! бутшдей А тыц шыгармашылырымен
байланысты. Оныц «1\артцожа*, «Ацбшек* ромаядары сол кезецдел казак, ауьишныц oMipiu, элеум. арналыстар кезшдеп шын­
дыцты аняиаяыц улпде коркем бейнелеуге арналгап цазац одебнепшц алгашцы цомнцты дуннелерь А-тыц артыяда б 1рцашпа
гыл. му радар да цалды. Ж ас уриацты жаца рухта тэрбиелеуге,
олардыц гылымиыц эр саласында жан-жацты б1лш алуыпа жол
ашцаи оцбектер, оку цуралдарын жазды. Булардьщ шпнд« «Тэрбиеге жетекпи», «Педагогика* т. б. елеул1 кггантар бар. А. кезгйде
«лрцагар саяси, тарихи ецбектер;и цазацшага тэрж'шелеуге цатыс•гы. Мыс.: «Орыс тарихы*, «Саяси экоиомияныц цыецаша курсы*,
«Химиниыц oipiuiui тэиирибе сабацтары* т. б. А. Цазац когамы
дамуыиыц ец 6ip курдел! кезшде, элеум реводюцнялар дэу1р 1ид©
ом ф сурД1. Сол ДЭУ1РД1Ц цайшылыцты синаттарыл бойына сщ1р'
ген иным сан-салалы шыгармашылыц цызмет1 оз замапыныц ай*
пасы мгцдетш агцарды.
АКОСТА (дурысы
да Поста) У риель (1585— 1В40 ж. ш .)— Голлалдиягшц ралионалист философы; Португалияда туган. Коимбрдеп уя nri oiTipi-eu. 1В14 ж. Нидерланды га цашыи барды, мупда
христиан днипеи иуданзмге копгп. Коп узамай ев рейлердщ дшй
догмаларына царсы шыгы.п, фарисейлерд! (раввиндерд1) МоисеиД1ц дне iлIмi1К бурмалиды ден айыптады. 1G28 ж. «Адам жаныныц
<»лет1пд1г1 туралы» трактат жазды, онда жанныц мэцг1 елмейт1П
цМ мен <» дуниедег1 OMip туралы T y c in iK T i тергске шыгарды. 0aiтоц незцарастары ушш ек! марте синагогтардан аластатылды.
(1623 жоне 1633 шж.) Ра ввиндер мен Пидерланд ок^мет оргаидарынын цудалауына шыдай алмай, e8in-e3i олт!рД1. А-нын «Адам
0М1 р 1шц улпел* деген шыгармасыяда адамдарга туа бггетш oaine
тая табигат зацы идеясы баяпдалган; бул зац аддмдарды 6ip-6ipiне деген c y iiicn e H iu iA iK арцылы байлапыстырады жэие жацсылыц
иен зкамандыцты ажырвту y iniH иетш болмац. А. идеялары Спи­
ноза! а ыцпал етт!
АКСИОЛОГИЯ (гр. oxia — цундылыц жэне logos — taiM, соз) —
кувдылыц габигатыгп филос. тургыдап зерттеу. А. философняда
19 г. аягы -20 г. басыпда философияпыц жалпы «цуидылыц про
блемасына* цатысты кейб1р курдел1 маселелерйх шешуге тырысцан эрекет рет1ндс дуниеге келдх. Бурж. философия бул мэселе18
лерге {омip меп тарихтыц м ат, танымныц багдарлылыгы мен не-*
пздемес!, адам эрекетшщ т у т а мацеаты жэне опы ацтау, жеке
адам мен цогамныц цатынасы жене т. б.) гыл. талдау жасауга
болмайды дегенд! басшылыцца алады. Цундылыц проблемасы,
сойтш, барлыц пэрсешц жалпай . теш гм тщ сипатына ие болады
жэне ерекше, гыл. зерттеуден тыс, дуниеге кезцарастыц езшдш
тэс1л| деп есептеледь Бул орайда цундылыц цубылыстары элеуметтштен тыс сирек кездесетш цубылыстар ретшде царалады.
Бурж. А. \ш турдщ цундылыц теориялары болып саналады. Объ­
ективт i-ндеалистхк теориялар (неокантшылдыц, гуссерль феномено­
логи ясы ныц ешлдер! М. Шелер мен Н. Гартман, неотомизм, инту ­
итивизм) цундылыцты ьец>.ст!к пен уацыттан тыс турган о дуниелш нэрсе ретшде тусшд1редй Субъективт! — идеалистш теориялардыц логикалыц иозитивизмнщ, эмотивизмищ, отикадагы лнпгвнетвкалыц талдаудыц, аффективтш-ерш теорияларыньщ жацтаушылары У. Эрбаппыц, Д. II рол лдыц, К. Люистщ жэпе т. б. цунды­
лыц жацтастары цундылыцты тек адамныц немесе жалпы табигат
зацдарыныц табиги цажеттершщ Kopinici реппде царастырды.
1\ундылыцтыц натуралисток теориясын (Мудде теориясы, эволюциялыц
этика, космостыц телеология этикасы) адамиыц
габигн . цажеттершщ немесе жалпы табигат зацдарыныц кеpiHici ретшде тусшд1ред1. Цундылыцтыц маркетш угымы бурж.
А-дан припцшгп турде озгеше. Гылыми тусшд(руде цундылыц
проблемасы упиверсализмнен арылган. Бул проблеманыц астарында гыл. жолмен шепплетш алуан турл! филос. мэселелер жатыр.
Шындыгында а ксиологиял ыц аспект — цупдылыцтар табигатын
зерттеу — сонымен тек салыстырмалы дербес сипатца гана ие бо­
лып отыр. Сонап соц цаз]рп козцарас цупдылыцтарды ерекше
элеум. цубылыстар ретшде, цогамдыц цубылыстардыц жэно цо­
гамдыц сана ныц норматива турде багалапатып жагыпыц белгш!
бкр K epinicT epi ретшде царайды. Соцгысы осы санапьщ дуниетанымдыц сипатын бопнеленд1, б 1рац оны тутас ашлайды. Басцаша
айтцанда, дуннетанымды белпл1 6ip цундылыц познциясына саюга болмайды. Мыс. дуниетаным кейде субъектпвт1 турде мураттардыц, моральдыц багалардыц жэне т. б. нормативен формасы
ретшде Kepiuic тапцанымен, озш щ neri3iu;ie дуниет гыл. тургы­
дан тусшу жэне тарихи зацдарды гыл. тургыда бьтуге суненетш
цогамга козцарас болып табылады.
АКСИОМА (гр. axioma — мацулдангап цагида)— белгШ теорняда
дэлелдепбейтш тургыда алынатын жэне одан (немесе опыц жныптыгынан) теорияныц барлыц басца сейлемдер1 опдагы тужырымдау ережелер! бойынша (салыстыр: ПОСТУЛАТ) цорытып шыгарылатып цайсыб!р гыл. теорияныц бастапцы тужырымы (сойлем1).
Ежелп замапнап 19 г. ортасына шейin А. интуитивт1 айцын жэне
априорлы ацицат сейлемдер деи царастырылды. Бул ретте адамцыц практикалыц таным эрекеттер] мен цатыстылыгы назардан
тыс цалып келдь Адамныц практикалыц эрекеттер! миллиардтаган рет цайталана отырып, адам санасында логика логикалыц бейне болып цалыптасады, сейтш коп рет цайталануы себепт1 аксио­
ма лар мэнше не болады. Ha3 ipri аксиомалыц эдас А.-дан 6ip гана
шарттыц орындалуын осы теорияныц барлыц басца сейлемдерш
(теорема ла рыи) цабылданган логикалыц ережелер комепмен туншдеу yrain бастапцы цагидалар болып цалуын талан етедь А-ныц
ацицаттыгы туралы мэселе не басца 6ip гыл. теориялар шецбеp iнде, не осы жуйепщ иитерпретацияларын (интерпретация жэпе
модель) табу барысында шепшгедг: кейб!р формальды аксиомалангап жуйеищ осы немесе басца 6ip нэнд!к сала да жузего асырылуы осындагы цабылданган А-ныц ацицаттыгын дэлелдейдь
19
АКСИО VIAЛ АР Ж У Й Е С Ш Щ ТЭУЕЛС13Д1Г1— 6ejirwi 6 ip дедуктиет( георияныц аксиом асьш басца а ксио мала рдан оси теорияны
шыгару ережес* бойынша б»лш царай алмаутылыц. Л. ж. т~гш
лерттеудщ елсулл манызы бар. Мае., геометрия аксиомалары жуйе-сшде Ёлклвдт11т; 6eciniui ностулатыныц тэуелс!здтн тагайыядау
Евклидгiк емес гвометриягол (Аксиомалыц эд!ст1) цуруга лгумкш*
,Д!« ту! ЫЗДЫ.
АКС!J О МЛ.Л Ь Щ Т5МЛЛ — гылыми теорияларды дедуктшл i турде
куру тэщлдершш 6 i p i , Мунда: 1) белпл! 6 i p теорияныц дэлелдеу
с 13 цабылданатыи сойлемдершщ (аксиомаларынмц) кейб!р ш и ­
ны
ip iiiie jiin
алынадьт* 2 ) буларга енетш тусшштер осы теория
шецбершдо айцын турде аныцталманды; 3) теорияга жаца сез
атауларын (угымдар) енпзуге жэие б^рцагар сойлемдердй басцаларынлн логикалыц жолмен шыгарьш алуга мумкшдш беретш осы
теорияныц аныцта ма ережелер! меп туйi n ден шыгару ережелер!
беллленедг, 4) осы теорияныц барлыц басца свйлемдер! (теоремалары) 3~ непзшде 1-ден цорытын шыгарылады. А. т. жайындагы
алгаш км корйпстер Ежелп Грецияда (Олеаттар, Платон, Аристо­
тель, Евклид) найда болды. Одан кейш философия мен гылымпыц
T y p i тарауларын аксиомалыц жолмен баяндауга эрекет ж аса лды
(Спиноза, Ньютон жэне т. о.). Мундай зерттеулер ушш белпл1
б ip теорияныц (оныц oipeyiHiiO мазмуиды аксиомалыц банндау
ерекщеллп тэн болды: мунда неггзп назар аныцта мага жэне иитуитявпк айцын аксиомаларды ipiicTeii алуга аудармлады. 19 г.
2 -жартысыипн бастан математика меи матем. логиканы непздеудйц интепаит талдау нроблемалпрына байланысты аксиомалыц
теориииы жуйелin з$ементтерш щ (белплершщ) арацатынасып
белплейтш жэне оны цанагаттандыратын объектшердщ кез келген
жиыиын жупел! баяндайтып формальды (20 г. 20—30 ж-дарыиан
бастан формалдаиган) жупе ретщде царастыра бастады. Сонымен
непзшш!, пазар жуйенщ цашшллыцсыздыгыпа, оныц толыцтыгыпа, аксномалар жуйеегнщ тэуеле1зд[г1не жэне т. б. тагайындауга
аударыла бастады. Осыган оран синтакспстш жэие семаптикалыц
аксиомалыц жуйелер тацбалардан туратын жуйелердщ, не оларда
корсет} лген мазмуннан тыс немесе оны ескерш отыру барысында
царастмрыльш, ажыратылады. Мундай ажырату оларга цойылатын
noriari таланта рдыц eni турлг — слттаксисТщ жэпе семантикалыц жагдайыи цалынтастыруды талан c tti (ешгтаксистш жэпе
семантикалыц цайшылыцсыздыц аксномалардыц толыцтылыц тэуелслзцпЧ жэне т. 6.). Формальданган аксиомалыц жуйеш, олардыц
iaiiiiAe neriarici — Г ё д е л ь дэлелдеген, ншткшшт! дамыгаи гыл.
теорияларды (мэс. натурал сандардыц арифметикасып) толыц аксиомалау; будан келш рыл. бш 1мд1 толыц формалдау мумкш емесTiri нрннци нт1 шектсулерге экелш соцтырды. Аксиома лау гыл.
бшгмд» курудыц Gip эд!С1 гана больш саналады, б!рац оны гыл.
гжацилыцты ашу цуралы ретшде нандалану тым шектеуль Одетте,
аксиомалау теория мазмуны жеттлшт! турде цурылган жэне оны
айцын корсету мацеатыиа цызмот еткен кезде, оньщ 1шшде цабылданган барлыц салдарлардан алгышарттарды толыц шыгарып алганпан кейш жузеге аеырылады. Соцгы 30—40 ж-дарда тек матем.
пэндерш емес, сондай-ац физикапыц, биологи яныц, пенхологнявын,
экопомиканыц, лингпистиканыц жэне т. б. сондай ац гыл. бШмдердщ цурылымдыц теориясы меп дниамикасыныц белплг тарау­
ларын аксиомалауга назар аударылуда. Жаратгллыстанудыц гыл.
бiлiMдер]и {жадны кез келген математпкалыц емес) пллымында
Л. э. болжамдыц-додуктивпк од!С туршде хсездесед! (ц. формальДау),
20
АКСИОМАЛЫЦ ТЕОРИЯНЫ Ц Ц А Й Ш Ы Л Ы Ц СЫ ЗД Ы ГМ цайшылыцсыздыцтыц аксиомалыц турде цурылгак (жалпы жэне формальданган) теорняларга ценила тын логякалыц-методологиял ыц
талабы. А. т. ц-ныц ек! Typi бар: сиитаксистш жэпе семантикалыц.
Г.гер теорияда Keii6 ip сонлом/u жэне оныц торчке шыгарылуьш
цатарыпан цорытып шыгаруга болмаса, онда теория цайшылыцсыз; егер теорияпыц ец болмаганда 6 ip модел! болса, ягни, осы
•теорияны канагаттандыратын объектшердщ кенб^р облысы табылса. онда теория сем аптика лыц цайшылыцсыз. А. т. ц-ныц талабы
оузылгаида теорияпыц кез келген сойлемш дэлелдеп алуга болады жэпе ол теория ,вз1нщ гыл. цуньтн жояды.
АКСИОМАЛЫЦ ТЕОРИ ЯН Ы Ц ТОЛЫ ЦТЫ ГЫ — аксиомалыц турде
чу рылган теорняларга цолданылатын логикалыц-методологиялыц
талап жэне опыц мацеаты осындай аксиомалыц, формалдыц систвмадагы сол теорияныц барлыц ацицат сейлемдерш дэлвлдеу (яга к
аксиомалардан тушндеу). Аксиомалыц теорнялардыц (Аксиомалыц
тэс!л) сянтакспстш жэне семантнкалыц айырмашылыцтарына орай
толыцтылыц талабы жпегелт болшедк сннтаксистш толыцтыц элoi3 магынада (кеибхр систем ага жататын барлыц сейлемдер туйшделед1 не жоцца шыгарылады) жэие Kynrri магынада (аксиомаларга осы системада цорытылып шыгарылмайтын сейлемд1 тхркегенде система цапшылыцта болып цалады) болып болшедь Белj 1Л1 6ip модельге цатысты семантикалыц толыцтыц (осы модельдеп ацицат uiicipre сэйкес келетш op6ip свйлем сол системада
туйшделш шыгарылады) жэне т. б. мейлшше баи аксиомалыц
^еорпяларды (мыс., арифметикапы) зерттеу барысында олардыц
нрипципт! толыц eMecTiri, басцаша айтцанда олардтиц* шецбершде
дэлелдепбейтш жэне жоцца шыгарылмайтын сейлемдердщ кездеceTinAiri дэлелденген (Гёдель— 1931 жэне одан кейшп пэтижелер).
Толыцтыц талабы аксималандырудыц жем1ст1 болуыныц co3cia
шарты болмайды: толыц емес теорнялардыц практикалыц цолданылуы табысты болуы мумкш.
АКТУАЛЬДАНДЫРУ (лат. actualis — царакетипл)— болмыстыц озrepiciH бшд1ретш угым. Осы угымда цозгалыстыц тек 6 ip жаты
гана: болмыстыц мумкшдш ахуалынан шындыц ахуалына кошу!
гапа ашып кврсотшген. A. Tyciniri Аристотельде жэне схоластикада болмыс жошндеп цозгалмайтын, цозгалыстыц сыртцы козше:
яуппеш алгашцы цозгаушыга, цудайга сайды. Мумкшдштен шыпдыцца эту ндеясы материалист!к диалектика катэгорияларыпда
мейлшше толыц корице тапты (Мумкшдш пен шындыц).
АКЦиДБНЦНЯ (лат. accidens— кеадейсоцтыц) — мэндщен, субстанциялыцтан (Субстанция) езгете турде эаттыц уацытша, отпел i,
M9HCI3 цасиеть Бул термин туцгыш рет Аристотельде кездесед1;
схоластикада жэне 17 18 г. г. философиясыпда кец таралды (Спи­
ноза жэне т. б.).
АЦИЦАТ — eMip шындыгыныц ойдагы нанымды, дурыс бейнесл,
элеуметтш процесс, практика, сайын келгенде оныц олшеди бо­
лып табылады. А-тыц сяпаттамасы заттарга емес жэне олардыц
т!лмен тхжырымдалу тэсшдерше емес, нацты ойга цатысты. Жаца
философия туцгыш рет A-ты туешудщ дэйектх материалиетш непздемесш тужырымдап, оны зерттеудщ жаца диалект, аспектшеp iu KopceTTi Объектыa r i ацицат, АбсолюттЫ жэне салыстырмалы
ацицат, Ацицаттыц нацтылыгы. Ацицат олшем1, Теория мен прак­
тика).
АЦИЦАТ 0ЛШЕМ1 (гр. Kriterion — 6ip нэрсеш багалауга арналган олшем)— белгйп 6 ip найымдауды, болжамды, теориялыц долбарды жэне т. б. тексеру цуралы. А. е. цогамдыц практика болып
21
табылады. Тезщрибелж гыл. теориялар аракткканы ц комегшея
материалдык ttn;upic'rc, букараиыц цогамды цайта щ ;|| жояшдеН
рея. чылмепяде >шше т. т. iprCAi тексорудеп отккмлед*. Егер тео[•ян краюякада сйдаг ыдай цолданылса, бул оныц салыстырмялы
акацат екеиш бшдгродь Пелгип 6ip теорияны практика да тексерудщ onicTepi эр турл! болуы мумкш. Мыс, жаратылыстан> гылы
мьшда ol'.jfriat 6ip ережелер алынгая пэтижелерд! бацылауга, ол
шеуг®, матем. кцдеудсн еткиуге байланысты тэжхрибе арцылы рас
талады Кейде болжам жасалгап теорияларды еылацтан откпу
одаи легшшшк жолмен шыгармлатын салдарды тэжйрибе жасап
таксеру арцылы жуаеге асырылады (ц. Болжамды*$-дедукциялы$
r?ci.i). Ираитииада тексеру ацицагтыгын логикалыц ангацтар жолымен аныцтау, сайыи келгелде, белпл! 6 ip теорияпыц ез шецбе
ршде аряайы дэлелдепбейтш кейбгр туша ерегггелерш практикада
текооруго суйенед1 Алайда гыл. теорияларды практикада гексеру
дам ын, байытыдын. пацтылана тусед1, олардыц кейбгр с режеле pi
олардыц абсолютке айналдырылгашлн керсешейдг гыл. теориялар
жацалыгымен алмастырылады (Абсолютп жэие салыстырмалы
ацикат). Оул цогамдыц практикаиыц oai гыл. теорияларды ем1р
шьшдыгымен практика арцылы салгастыру эдктерш щ Де унем!
цамып, жег Lain отыратындыгымен байланысты. Сондыцтан адам
ныц кейГпр тусш ш н тек дамьщ отыратыы цогамдыц нрактик.1
гана толыц растай алады немесе терЁске шыгара алады.
АКШчАТГЫЦ НАЦТЫ ЛЫ ГЫ (лат. konkretus — цоюлаиу, 6 ixicy)
ацицаттыц белплх oip цубылыстыц жузеге асуыыыц нацтылы колайлы жагдайларшшц жалны есебше негиделген цасиеть цолайлы орын мен уацыт жагдайларына тэуслдш т. Мае., беяг!Л1 6 ip
$сьшы<’гардыц цандай жагдайларды ескере отырып тужырым да л
таны айтылмаса, олардыц ацицаттыгын немесе жалгандшьш аныц­
тау мумкш емес. «Ушбурыштыц iiiro i бурыштарыныц цосындысьг
2— <!~ге гец* дегеи сонлем Евклидтщ геометриясы y iu iu ацицат,
алайда, Л обаЧеясхш Йд!ц геомегриясында жалган. Демек абстрак­
т а) ацицат болмайды, ацицат эрцашанда нацты. Цогамдыц.цубы лыотарга галдау жасагап кеаде, жалпы теорияиыц угымдары меи
е ре желе р ш нацты жагданларга цолдангав кезде нацты тарихи
кезцарас, орын мен уацыт жагдайла рьгн ескеру ерекше мапызды.
ДЦ МA Ml ж т о в Ралих ап Галамгалнулы (31.12.1935 ж. т.. Орал
обл., Жымпиты ауд., Жымпиты п.)— филос. гыл. докторы (1985).
Ца&МУ-д1 бшргеп. 1987 жылдан Цазацстан Ресиубликасы ¥лттыц
FA Философия жане право интыньщ тарихи материализм жэие
гыл. атеизм бол1МШщ мецюруийс». Гыл. зерт. жумысыныц Heriari
багыты: жеке бастыц мэселелер! жане этика теориясын жасау дыц
й&этодйкалыц аспект £лер1, тар их а материализм проблемалары.
Ш ыг.: Этика педагогика. А .— A .,
разв и т и я .точности. А .— А ., 1071-
19G9 ( с о а а т ) ;
П робл ем ы
н равст венного
АЦЫЛ ИЕМЕСЕ ИНТЕЛЛЕКТ (лат. iutellectus — туешу, угыву,
танып бичу, ацыл он )— жогары дамыгап жэне курдел! миы бар
оргчнилмдердщ шихакалыц цызметшщ анрыцша фупкциясы; ацпар алуга, оны сацтауга, ецдеуге Жэне беруге, жаца бйгшдер цорытьш шыгаруга, жеткипкп непзделген шеппмдер цабылдауга,
алга цойылатын мацеаттарды тужырымдап, соларга жетуге ба»
я.гтталган ic эрекеттерД! цадагалауга, цоршагаи ортада болатын
хал-ахуалдэрды дурыс багалауга цаб1летт1лш. Ацыл ой овдейтш
хабардыц аса мацызды цаинар кеш жэне ол цорытып шьп'аратын
бйпмдерд], шеш]мдер мен мацеаттарды цолданудыц объектгед —
об'1»ективт1к дуние. Осы тургысында адамныц ацыл-ой пемесе
1шгеллект1лш цызмет! объективт! шындыцты еэгертуге багыттал-
ган цызметпц непзшде бейнелендфу болып табылады. Евр. философияиыц дэстуршде ацыл-oii цызметшщ ueriari дедгейлор1 рётшде ацыл-парасат пен пайымдауды б!р-бгршен ажыратып керсетедь Пайымдау элеум.-тарихн жоне мэд. даму ироцесшде жэне
жеке адам цызметшщ барысында цалыптасцан нормалар мен цалынтар шецбершен шыцнаитын ацыл-ои кызмет! ретшде царастырмлса, акыл-парасат— ацылдыц мулдем жаца б 1л!мдер корыта
алатын жоие шыпдыктыц аса терец мэшн танып бхле алатын ж о­
гары жасампаздыц цабшет ретшде карастырылады. Метафиз. ж э­
не жаратыластану-гыл. материализм ацылды мидыц нейрофизиол.
цызметi деп цана тус!нд1редь Диалект, материализм ацылды жэне
букш психикалыц цызметт1 мидыц функциясы деп бшедк, 6ipai;
опы бутшден нейрофизиол. процестерге жатцызуга болмайды, ейтKeni ол хабар берет in белгшерд! цолдапады жэне езгермел! элеум.тарнхи практик а ныц непзшде, адамзаттыц цогамдыц жэне мод.
даму процесшде цалыптасып дамнды. Haaipri уацытта компьютерлердщ кецшеп цолданылуына жэпе «жасанды интеллекттщ», ягнн
ЭЕМ-де б 1рцатар ацыл-ой жумыстары меп onерацияларын (логи­
калыц цорытынды жасауды, диагностикага эксиерттш бага беруд!,
матем. есептеулерД!, тексп оцуды, бейнелерд! тануды т. б.) орындай алатын курдел! багдарламалар жуйесшщ жасалуына байла­
нысты ацыл-ou цабшеттерш зерттеудщ мацызы ерекше артып
отup.
АЛГОРИТМ (алгорпфм) (лат. algorithm! — орта азнялыц матема­
тик эл-Хорезмид]ц eciMi)— берйтгея типтеп барлыц есептерд! ше­
шу ге жетк1зетш жекелеген операциялар жуйесшщ белил! тэртшпеп орындалуы туралы алдын-ала дэл керсетшш жазылуы. Посу­
дыц, алудыц, кобейтудщ жэне белудщ а риф. ережелер!, квадрат
губ1рден шыга руды ц ережес 1, кез келген eKi натурал сан ушш ец
улкен ортац бв л п и т табу тэсш! жэне басцалары А-нщ ец царанайым мысалдары болып табылады. Шын мэишде 6ia А-мен цайtbioip ecenTi жалиы турде шешу тэс!'лдер1'н, ягни есептщ тутас oip
тобына арналган шыгару шарттарын мецгеру кезшде кез1гем!з.
А. алдып ала жасалган жобаныц жупес! ретшде формальды сипатта болады, опыц непзшде есептеу машнналарына программа
жэпе eceuri машиuaмеп шыгаруга арналган ic программасын жасауга болады. Есептеу техникасы мен кибернетпканыц дамуына
байланысты А-ищ мэш ерекше кушейедк
АЛГЫШ АРТТАР — логикада — иайымдау, будан ой туйшдеу а р ­
цылы жаца пайымдау (цорыту) келш шыгады. Ой туйшдеудщ
турше байланысты А-дыц алуан турл1 пайымдаулары мен олардыц
уйлес1М1 болуы мумкш. Ой цортындылаудыц тушш ацицат болуы
ушш А-дыц ацицат болуы жэне олар ой цорытындылауда цисындыц тургысынан дурыс цабысуы цажет.
АЛЕКС A ll ДЕР Сэмюэл (1859— 1938)— агыл. неореалист-философы,
эмерджент эволюциясы идеалистш теориясыныц HeriaiH цалаушы.
Жалпы салыстырмалы теорняны идеалистш тургыда тусшд|'руд|
непзге ала отырып, А. коц!стш-уацытты дуниенщ туп торшш деп
есептед!, оны цоэгалысца уцсатты. Осы кещстш-уацыттан im ui
себептерге байланысты сапалыц сек* pi стер арцылы 6ipTe-6ipTe
материя, eMip, психика, «yim m ni сапа» (цундылыц), «перпптелер», цудай панда болады. Эмердждепт эволюциясы жацага царай
умтылыс туршде KepiHyi мумкш мшс!з cepntaic арцылы багытталады. А. кезцарастары осы замапгы гылымга цайшы келдь
Her. шыг.: «Кец1ст1к, уакыт жоне цудай* (1920).
АЛЕКСАНДРИЯ МЕКТЕБ1, А н т и к а л ы ц ф и л о с о ф и я н ы ц
(б. о. б. 1 г.— б. з. 6 F .) гылыми эдебнеттерде e K i удай T y c iu flip i23
лед!. Btp жагыи«и, o p - б. з. б. 1 i.-да Мысырдагм Александрия
ца ла сында тургав жане Тауратты (Библияны) стоиктш платоиизм
адстершен тус*тд»ргеи Филон Александрийдщ иудейлж фплосо.
фиясы. Бул соцгы багыт болмыстыц непзше Платотшц идеяла
рьш алды, *ирац оларды букш олемге соулесш токкен жане ондагы жанды мен жансыз атаулыныц жаратушы ж ас а мпаз от деп
тусшд»рд1. Ол] газа монотепстш эдиугерд* цолда на бигмеген бурын
гы христиан дш tJiiMi де Стоиктгк платонизмнщ ыцналында бол­
ды, Оригея мен Климент осылайша ойлау дэстурипд окьядер! бол
ды. олар да Ал^ксапдриямен байланыста ед». Eidumi жагынан,
негурлым
магына тургысынан алганда, А. м не алганщы г
лардагы путца табынушылыц пеопифагореизм мен зклектикалыц
мектептер де, букш неоплатонизм дс жатцыпылады. ал ол Рпмде
де, Сирияда да, Нергамда да, Алекс андриянъщ озшде де орын
алды, оныц устше путца табынушылыц формада да, христиандыц.
формада да болды. Филопныц жэно 2—3 г-лардагы Александрия
ныц христиан дыц омшылдарыиыц философия мектебш А. м. дсп
тусшгеп дурыс.
АЛОГИЗМ (гр. а — тергске шыгару жэне logos— нарасат)— ацицатца ж ету цуралы ретшдеп логикалыц ойлаудыц ролш TepicKe
шыгару немесе курт азайту; логикага иптуицияны. дши сетмдц
Д!, мистпцизмд1, фидеизмд! ацтау ушш тгаидаланды. Оны адамзат­
тыц бук 1л цогамдыц практикасы жоне гылым тарихы терпене шы
гарды.
AJIТЫ 11САРШ1 Ыбы ран (ИбраЬим)
(2.11.1841—30.7.1889)— цазац
халцыныц кернекзд ойшыл-агартуи1ысы, жацашыл педагог, жазу1ны. аудармашы, цогам цаираткерк А. Орынбор шекара комиссия
гыныц цазац балалары y m in ашцап мектебшде оцып, 61лiM алды.
Жасынан зерек А. дун. жуз. эдебиет1 классиктершщ В. Шекспирдщ7 И. Гететц, Д. Банронняыц, А. Нуш ш ш тц, II. Гогольдщ,
М. Лермонтовтын, 3. Фердаусидщ, 8 . Науаидщ т. б. гаыгармаларьш озд'|пнен оцып, нар алып ост!. Халыцтан жи налган цара
жатиен 1864 ж. цацтарда Торганда цазац балалары ушш туцгыт
бастау т.тш мектен ашты. А. орыс тшц ана т!л1, арифметика, табигаттапу сабацтарына, созд! Gip тЬтдеп екшпн тшге а уда руг а аса
зор ман бердь 1879 ж. Торгай обл. халыц училищелеринц инспек­
торы болып таг а ныида лганнаи кейш А. мектентер ашуды цолга
алды. Ец алдымен обл-тыц уездш цалаларыпда орталыц учили
щелер ашуга шенйм цабылдады. Содаи K eiiin Елек, Николаевск
(Костапай), Торгай, Ыргыз усадершде eKi кластыц орыс цазац
мектептерш ашты, олардыц боргвде де штанхаиалар *уйымдастырды. А-иыц усынысы бойьшша 1888 ж. 10 соу1рде Орскхде мугалгмдер мектеб! уйымдастырылды. Сойтш, Рцааацстапда пед. бШ мнщ
iicriain цалады. Сонымен цатар Торгайда коленер учшшщесш аш ­
ты. К.алац цыздарыиа дуниелш бш1м беру мацсатымеп Ыргызда
жапында интернаты бар мектен са лдырды. 1879 ж. А-ныц эйгш!
«Цазац хрестоматиясы* («Киргизская хрестоматия>>) жане «Казацтарга орыс т1лш уйретудщ бастауыш цуралы» («Начальное руко­
водство к обучению киргизов русскому языку») атты кггабы шыцты. Пул екеуг де А-ныц орыс алфавит! непзшде жасалган жаца
алфавит!мен цазац типнде басылды. А-цыц жазушьтлыц цызмет!
19 г дыц 60 -70 ж-дарылда цазац халцыныц омтршде болган тарпхи-элеум. \лкен озгер^стермен сабацтас. «Жаз», «бзен» сияц­
ты шыгармалары А-ныц нагыз талаптты ацын болганьш корсетедь
Л-вид «Бай иаласы меп жарлы баласы», *К,ышнпц Сештцул»,
«Кшз ун мен агаш уй», «Надандыц», «Луцпан Х акш » т. б. шы
гармалары цогамдыц ош рдщ ортурл1 жайлары на арпалган. А-ныц
цазац моденистше eiHipreH улкен ецбектершщ 6 ipi — корнем ау-
дарма. Оныц аудармалары непзшен Ушиискпй, Толстой, Крылов
11. И. Паульсоп шыгармалары болды. А-ныц публнцистикалыц мацалаларыныц да мацызы орасан аор. Буларды 3 топка болуго
болады: 1 ) хаттары, 2 ) этногр. тацырыпца жазган очерктор!, 3)
экон.. саяси-элеум. тацырыптары. А. Цазацстанда экон. ой-шюрдщ
прЕстеушде улкен роль атцарды. А. шыгарма лары, хаттары, баяндамалары дуниеге алдыцгы цатарлы козцарас тургысынан жазылtan.
АЛХИМИЯ — орта г-дагы дуниет анымдыц, натурфилософия лыц
жэне д ш и — мистикалыц сипаттагы ыпм. Оныц мацеаты— «философнялыц тасты» алу. A. uiiMine сэйкес, «фплософиялыц тас»
(даналар тасы, эликсир, тинктура) — оз o c e p iM e ii жай металдарды
алтынга жэпе к ум [ске айналдыра алатын, жастыц шацца цайта
оралта алатын жэне т. б. ерекше зат-мыс. Ken6ip алхимиктер
адамды (гомункулусты) цолдан жасаудьщ теылдерш Шдест1рд1. А.
ж е р бетшдеп жэпе космостагы процестерд!, жанды жэне жапсыз
табигатты, табигат пен цогамды, адам эрекеттер1 мен зат эрекеттерш . тутас алый царауды б£яд1рдк Затца октемдш цуруды А. таби­
гаттыц объективт! зацдарын тапумеп байланыстырмады. Затты
цалаган нэрсеге а и палдыр удыц кглт1 ретшдеп «ацицатты» «гайынтап» берьпген деп есептеп, опы тек мистикалыц аян беруден
жэве филос. тасты алу сияцты сицырлы жоралгылардан 1здедь
А-ныц арнаулы, аллегорияга толы тшшде дувиенц табигатты, адам
ic-эрекетш коркем беивелеудщ элементтер! де K o p ir n c тапты. Аныц идеялыц коздерх стихиялар жэне 6 ip - 6 ip iu e H озгере алатын
торт элемент (от, су, топырац, ауа) туралы ежедг! хлдодерде, сон­
дай-ац Шыг — таги напымдарда жатыр. А. мыц ж-дан асгам уа­
цыт (4—16 гг.) e M ip сурдь Бат. Евронага Мысырдап жэне араб
елдор! мен путца табыпушы елдердеи таралган, сондай-ац Унд 1стан мен Цытайда да болды. А-ныц корнект! окшдер1 — Альберт,
Великий, Р. Бэкон, Р. Луллий фнлос. тасты |адест1ру, оларга стихиялыц тэЖ1*рибелер ж асау мацызды заттар меп материал дарды
ашуга (фосфор, мусэт!р, кэрлев жэве т. б.), металдарды, туздарды, дэршерд! жэпе т. б. алудыц технякасы мев тэсшдерш жетшД]’руге cenririn типздь 17— 18 г. А. идеялары T e p ic K e шыгарылды.
АЛ ЫНУ (нем. A u t h e b u n g — озгерту, тарату жэне сацтау)— Гегель
философиясында кедшен цолдапылган термин, b ip нэрсенщ 6 ip
сэтте жойылуымеи цатар сацталып цалуын бшдхредь Гегель «А»
терминш абс. идеяныц цозгалысын сииатта у ушш цолдапды. Идеяныц ap6 ip тап осы сэттеп жагдаиы одан жогаргы жагдайымеп
«алынын» птырады. Осы арцылы даму сатыларыныц байлапысы
да айцындалады. Мыс. триада да жогаргы категория (синтез» ондыц цозгалысы кезшде антитез ист! жойып цана цоймайды, болып
«ткен дамудыц барлыц мазмупыв цайта цорытылган туршде сацтап та цалады. А. идеясьшан Гегель материалдыц дуние дамуы
ныц дэлел/Ц эацдылыцтары мен адамныц (теориялыц жэне прак~
шкалы к) ic-эрекет in щ ерекше лiKTepin байцады. Сонымен цатар
Гегельдщ философиясында А.— абс.— логикалыц енпаты бар угым.
Диалект, материализмде «А») термит дамудагы 6ip i 3 цуушмлыцгы зерттегеиде жопе теменп цубылыстыц жогаргы цубылыспеп
байланысын, цаты на сын (мыс. мех. цозгалыс материя цозгалысыиыц биол. формасына «алынган»» туршде енед1 деген цагида симцты) сииатта га н кездердо цолдапылады.
ЛЛЬБЕРДИ Хуан Баутиста (1810—84)— Аргеитипаиыц мемлекет
цайраткерь жазушы, философ жэне социолог. Оныц «Аргентина
ресиубликасыныц саяси уйымыиыц неп'здер!» деген ецбен (1852)
ел кпистнтуциясыныц негЫне алыпды. 0 :ннщ «Согыстыц цылмы­
сы» деген штабымеи (1864— 70 ж. Парагвай согыс-ыпыц сум дыц-
тары асе р ш сн жазылган) А. тарихца согмсты цатал a isын таушы
,1капо ж е р бет in деп бейбттфилш пен Г)йуирлй<гыцгын нас.и.хатшы
:Ь( ретшде e a ji. Ол басцыншылыц согысты цылмыстыц арекетнен
салыстырды. <«ИдДи с о г ы с т ы суреттеу шде Г роц ц а
идеяларьшыц
мцнали (Ьицалди. А. козцарастары ны ц алслэ жигы — согмсты ху
цык, ж ане христиан морала тургысынан багалады.
АЛЬ-КИНДИ (800— 870 ж . ш .)— а р а б философы , астрологи математигг ж оне v p ir e p i;
«арабтардьщ философы » деген цурмегп
атак, ал гаи Д.-К. Аристатсльдкц ш ыгармалары ва туе ш i ктеме лер
( «Органов- •> жане г. fi.) жане метафиз. маселелер* бойынша бтрцатар ецбектер жазды. А-К. е зш щ дуяиотанымыиа n e ri 3 етш жал
ныга ортац себептш баклан ыс идеясы и алды, бул идея га орай,
егер кез келген 6ip аагты акырына дейш ой елегшен GTkt30TiH
болса, онда бул зат он д а т 6\kui галамдыц н арсеш айиадагыдан
таиуга мумкшдщ береди К урап жолын устауш ылар А.-К-ге к у т р
деп царады. Л К-дщ голый жатцап шыгармаларыпап тек шагын
уэШдшер гана сацталгаи.
А Л Ь Т У Р Н З М {лат. alter ~- озге, б а с к а )— озге адамдарга калтцы
с.ыз цызмет ету, олардыц игыпкТ1 у ш ш ез мудделерш цурбаи
етуге дайын болу майin деп адамгерш ш ш нринциш ; эгоизм ге ц ара­
ма-царсы угым. Л. термин1н ф ил ософ ияга Копт енпзд], ол е зш щ
этика лыц жуйесш^ц ueriaiiie А-Д1 арц ау етш алды. Конт оны аюнзмге царама царсы цоя отырып. адамдыц моральдыц тургыдан
ж е п л у ш адамдарда A. ceaiMni тарбпелеумен байлапыстырды. А
мщ жекелеген идеялары будаи да ертерегигеп этикалыц ьтпмдерде — христиаплыцтмц алгашцы бастауларында, Ф ран ц и ск о Ассиакий 1Л1мшде (орта гасыр) дам ыт ылды; ал ж ац а дауарде оны копгеген агартугаылар (Ю м , А. Смит. Р у ссо , Гёте т. б.) дамытты. А
дет1 жеке адамныц мшея-цулкьпга цойылатын моральдыц т ал ап —
ноизмге, басцаш а айтцанда,- адамныц оз мшез-цулцында Gipinnii
орынга o3iii-e.ii сую , арам дыц ойлау, опге адамдардыц муцтаж
дицтары меи мудделерш умыту сияцты ны тандардм ц шыгуына
царсы туру. M iiie j-цулыцтагы А-тц жузеге асумныц нацтылы ф ор
малары жацып-жуыцца cyiiicneimiiJiiK корсетудщ эр алуан Kepi
jficTepi — цаймрымдылыц, сзплш, филантропия т. б. туршде байкал а ды.
А Л Ь Т Е Р Н А Т И В А (лат. a Item us — алма-кезек)— 6ipin-6ipi ж оц ка
шытлратып ек» немесе б!рпеш е мумкшджтердщ 6ipeyiu гана тац­
дау цажетт!Л!Г 1.
А М А Н Т А ЕВ Бк<кет Амантайулы (1929 ж . т., Акмола обл., А тбасар
а у д.) - филос. гыл. докторы (1071), п роф е ссор (1972). Даэ. Улттыц
ГА-яыц корреспондент Mymeci (1972). Алматы мемл. зац ин тын 6 iTipren (1949). 1971 жылдан Цазацстан Респ у б ликасы Улттыц ГАиыц философии ж эне право пн-тында ага гыл. цызметкер, доцент,
ф ил ософия кафедрасьшьгц мецгерунпс!. Гыл-зерт. жумысыныц пе^
ricipi багыты — цазац ш аруалары ны ц рухани бейиесшщ
езгеру
п роб ле мал а ры.
Шыг.: Формы общее тпенно го сознания А.— А., 1481; Пример беззаветного
служении народу.— А.-А., 1981.
А И АКСА Г О Р j K iin i Азнядагы клазомендш (б. з. б. ГЮО— 428 ж.
га.)— ежелп гр. философы, цул иеленупплж демократия идеоло­
ги. К,удайдаи безген дегеп акын тагылып, ол»м ж азасы п а немлген
соц Афины дан кетш цутылды. Материяныц шекелз белшетш басганцы элемеиттер ш щ («заттардыц урыцтары») шексЛз саиалыц
алуан т\рл1Л(Г1н мойындады, осы бастапцы алементтерд» кейшнен
гомеомертинлар деп атады, булардыц артур.’п цое ылтлетары н ыц нотижесш де барлыц заттар тузьтедй А са жецич де иаэш зат деп ту-
гщьвдеи «нус» (адыл) элементор болшектердщ цосылуы мен ыдыpay ыпыц шарты болын табылатын цозгаушы куш ден есептелдг
А. космогония не пап девелерш щ жуиес! зат белшектершщ
цуйьш гэр 1зд1 ачналуы нэтижесшде олардыц беи-берекет бастапцы
ара ласу ынан пайда болды ден тусЛнщрдь
АНАКСИМАНДР (Мнлекттш) (б. а. б;—40 Ж. ш.)-- ежели гр. ма
n -римлист-философы, стихиялыц диалектик, Фалесггц inaKipri.
Грециядагы «Табигат туралы» атты туцгыш р ы л . шыгармапыц ав
горы, Пул шыгарма oiare жеткен жоц. А. не рее атаульшыц бас
тапцы neriai —«архе» («непз», «принцип») угымын енпзД1 жэне
ипейрпнды осы бастапцы пепз деп есептедь Анейронды ыстыц пек
суицгыц царама-царсылыгы туады; олардыц курес! космосты ду1 снеге экеледг, ыстыц от ретшде корш !с табады, суыц аспан мен
жерге аиналады. Ол материяиыц сацталу жене а пиалу зацын туц­
гыш рет тужырымдады. А-дыц космологиялыц теориясы бойыпша
жазыц цилиндр формасыидаи»! Жер Раламныц ортасында тур. Жер
тоц1 рег1 нце аспаниыц уш сацпнасы: кун, аи жэпе жулдыз сацина
лары айналын журедь А. тарихта туцгыш рет эволюция идеясын
усынды: адам — басца да тГрпшпк иелер1 сияцты балыцтан шыццан.
АНАКСИМЕН (Милетнк) (б. з. б. 588—525 ж. т . ) — ежели гр.
матери алист-философы, стихияшыл диалектик, Аиаксимандрдыц
iiioKipTi. Оныц 1л1мшше, барлыц нэрсе бастапцы материалдан —
ауадан --и айда болады жэне цайтадан соган айпалады. Ауа шек
с i3, мэцп жэне цозгалыстагы зат. Цолданганиан кейш ол бултты,
соиан сон суды, ацырында жер меи тастарды тузед», сешлш — от­
ца аиналады. Мунда санныц санага ауысу идеясм коршедг Ауа
бэр!п цамтиды: ол эр!'жан, opi галамныц сансыз дупиелершщ ем!р
суретш ортасы. А. жулдмэдар— от, б<рац oia оныц жылуып cesiuбеимхз, ейткещ олар оте алыста (Аиаксимандрша, жулдыздар
иланеталардан жацыи) деп упрегл. А. Кун мен Аидыц тутылуына
ацицатца жацын TyciuiK бердк
АНАЛИЗ ЖЭНЕ СИНТЕЗ (гр. analysis — ыдырау жэпе synthosis
oipiry)— жалиы мэпшде алганда бутшшц цурамдас бел!ктерге ой
ша немесе ic жузщде ыдырауы жэне белшектерден бутшнщ
удалы Gipiry процестер!*. А. ж. С. таным процесшде мацызды роль
атцарады жэне оныц барлыц сатыларында жузеге асырылады. Ой­
лау операцияларында А. ж. С. абстрактшш угымдардыц комепмен
жузеге асырылатын жэне б!рцатар ойлау оиерацияларымен: абстракциямен цорытыпдылаумен жэие т. б. тыгыз байлапысты ойлаудыц логикалыц тэЫлдер! рет!нде коршедь Логикалыц А. дегетм1з
зергтелетш объект ini ойша цураидас болштерге белшектеу жэне
ол жаца бипмдерд1 алу эд!с! болып табылады. Зерттелетш объектшщ сипатын а цараи А. эртурл! форма ларда кершвдь Зерттелетш
объект А шщ алуан цырлылыгы оны жан-жацты тапудыц шарты
болып табылады. Бутшд! цурамдас болштерге белшектеу зертте­
летш объект!Hin цурылысын, опыц цурылымын аныцтауга мумкш­
дш береди; кур дел! болшектерд» негурлым царапайым элементтер■ге белшектеу мэпдпи* мэнЫзден ажыратуга, курдшшп царапайым га саюга мумкшдш беред|; заттар мен цубылыстарды топтастыру
Л. формаларыпыц б (pi болып табылады. Дамушы процеске А. жасау ондагы эртурл! кезецдер мен царама-цайнш тепдеп ция ла рды
лоне т. б. болш корсетуге мумкшдш бередь Апалитикалыц цыз­
мет нроцссшде ой ку рделiл!ктеп царанаиымга, кез дейсоцтыцта я
цажеттшжке, алуан турлшштен уцсастыцца жэне б!рл1кке цараи
цозгалады. А-дщ мацеаты — курдел! бутшшц элементтер! туршдеft болшектерд! тану. Алайда А. мэид! ажыратуга саяды, бул ман
озгшц K opinicT cpinin нацты формаларымеи байланысты емес: об*
27
•етрак! U i wyiiiu.'V- цалш* отыргаи офл^к алуан турлшштвг» бфгт;
$»вТ1Т1Де ол! ашылт&й жоц. С. дегехпмчз HepiciHiuo Л. арцылы ажы*шгыл ган бвлгаоктерд!, каоиегтерд», цаты нестарды тутас бутшге
e ipiim p y проце<й Барабарлыцтан, мэндыиктен а иырым га жэне
илу ал турлхдшк • пцыг.а отырын ол жалпы меи жнлкытил, 6ip тек
9 1 и«к п он алуан турлиик'п нацты буттге 6ipiKTipeAi. С. А-дл толыц
тырады я*>ане ояымеи етеяе бфлште болады. Л. ж. Оде объвктлвт!
дуниемен жоне адам схрактикасымен банлаимссыз ойлау тосчлдерг
ретшде гана тусшдхруге, соодай-ац Д. ж. С дш метафи ♦ оцшау
лаиуы, олардыц царама-царсы цоиыдуы жане осы еш иропеспц
бцнн амсолчггтендфу А, ж. С-дг диалект. материал ист iк тусшуге
царсы тур. Философия тарихында А. бед С-д! цара via царсы цою
17—18 глардагы табигаттаиу меи гслассикалыц бурж. саяси эко­
номия, да. ан а литпка лык. эдк.тщ найда болуымен байланысты. Оншли топшылагаи конструкцияиы тэжчрибе жузшде зерттеумен ал
частырган бул >Д1с ол кезде прогреет! роль атцарды. Рылымныц
^ уда н кейшга дамуы аналитик алыц од^ст'ц о:пмеи стене байлаиыс\ы синтетик алыц эдйтц тарихи алгышарты болып табылатыпьш
коре ь'тт5. 1 еормнлыц танымиыц мэщ тур 1 ысыпан Gip жацтылыц
то в ада e&i эдн. те диалект, эдктщ ортац талаптарыма багындмрмлгдн озара шартты логикалыц нроиестер болып табылады.
(ЛНАЛ5П’ИКАЛ1*Щ ФИЛОСОФИИ - 20 г-да кец тарагап эртек'п
агым., ол философия м1идетш дэстурл! турде филос. дел есентеле
rid ироблемалардыц мазмулыи аиыцтауды т1лге талдау жаеауда
деп
философ» а рдыц эртурлг тонтарыи, анализ нроблеманын
ччядегз куцпрт угычыи нроблемапыц шын мэнш паш ететш тужы
рым мен а лмаетыру га Tixic деп ж ора малданды. Бул ретте пробле­
ма пи Tepic цойылган «окалran проблема>> болуы. не белгкл! 6 ip
тшдш форм а.ла рды цолдануга байланысты болуы, не философия; а
катысы жоц болуы жэие жеке гылымдардыц цуралдарымен ше~
ш1л>ч м у м к ш . д. ф. иетчзшеп А1\Щ~та жэне Англияда тарады,
одоод жекелеген окчлдер* мен топтары Скандинавия елдершде.
Анстралияда жоне басца елдерде бар. Апглияда лингв истиналык,
философия А. ф-ныц устем формасы болды. АЦШ-та лингвистикалыц философ ияга жакын тургон бгрсъшыра философа ар мен ца
тар логикалыц *мпиризмшц (Карнап, Г. Фейгль жане т б.) жэие
неопрагматизмящ (Б. Куайн, II. Гудмен, М. Уайт) жацтаухпылары
А. ф-пын, oid лдер i болды. Сонда н а ц онда еш багытца жатнайтын
( У. Селларс жэне т. б.) б»рцатар тэуелсаз амер. аиалитиктер! бар.
Филос. бШ мшц дуплеганымдыц синатыи терпже шыгара отырып,
А. ф. Kaaipri бурж. философияныц позитивизм тендеициясын 61лд<ред1. А ф-иы жацтаушылар дыц к он ш ш п yiui н салмацтыц ден in
т»лд1 талдаудыц нацты формалары мен цуралдарыиа аудару тэн.
Мунда непзп екг козцарасты боя in керсетуге болады: 1) жасанды
^модельДне» Т1лдерд1 нацты логикалыц цурылыммен конструкциклау (логикалыц эмпиризм, неоирагматйзм, ырцатар «тэуелЫз» аналитиктер). Бул зерттеулер осы замацгм формальды логикага суйенед1, 2 ) пл тул:ырымдарыныц цолданылу рецктер! мен ерекшелн:
т е рт аныцтау мацеатымеи табиги тЫдердш тарихи деректерш
•»ергтеу. ол фнлос. йроб ле мала рды жацсы угыиута ceniirin типзеД1 (лингвистик алыц философия) А. ф, не философ иян и мегафи
лософин£а, ягии философия ироблематикасын т»л тужырымдау
формалирх-i меи тэс1лдерше талдау жасауга саяды, не философия|\ы логикалыц .кэие лингвистикалыц зерттеу меи басы б\тш алмагтырады
А Н А Л О Г (гр. analogos — Tiiic.Ti)— таным теориясы ны ц термин*7
ол адеал об'ьетчтда (угымдм, теорияхщ , зерттеу эд1сш ж эн е т. б.)
(илдшедь цандай да болсын материалдыц загты, npouecTi, захдаа-
лыцты баламалы турде кореетедК Осы замаягы филос. эдебиетте
«А.» термин! дандай да болсып теорияныц, теориялыц-таным зацыныц немесе логикалык ереженщ neriai (туннусцасы) болыя та­
былатын материалдыд объектш! де (бугая цоса адамдардыц материалдыд ярактикасыныц алуан турлер1н) бшдаредь Мыс. заттар­
дыц ортад жэне кэд!мп датыяастарыя паиымдаудыц, ой цорытындысыныц жэие онлаудыц басца да .формаларыяыц объективт!
непз 1*н (А.) дуранды. A-ты табу ардылы б е л г т б ip д убылыстыц
генезист меи фактш 1 аныцталады, бул идеалиимшц эртурл! формалары'на дарсы куресте «те мацызды. Методол. зацныц ерекшелактерхн, логикалыд врежет жэне т. б. аныдтау б 1лшшц белпл Г
6ip жуйесшдеп олардыц функцияларына жая-жадты талдау ж а­
сауды квздейд1. «А.» термин! (оны эртурл 1 модельдерге де жатдызады) елштеу жэяе модельдеу проблем ала рын дарау кезшде надтыланады (Изоморфизм жопе гомомморфизм).
АНАЛОГИЯ (гр. analogia— сэнкестнс)— б1рдей емес объект]лердщ
кейб1р жадтарыяыц, салаларыныц, датынастарыиыц удсастыгы. А.
бойыяша ой дорытыядысы — Keft6ip басца белплершдеп удсастыдты ацгару непз!яде белгШ 6 ip белгшордщ бар екенд!г{ туралы
дорытыяды. А. бойынша он цорытындысыныц эдеттеп схем асы:
В объектшщ а, в, с, d, е белплер! бар; демек, С объектюшщ а
белпы болуы ыдтимал. Рылым дамуыныц ерте кезецшде А. кобше
жуйел! бадылауды жэяе тэж^рпбе журпзуд! ауыстырды, ал А.
бойынша дорытындылар, эдетте, сыртцы жэпе досалды белплердеп удсастыдда непзделд1. Берт inri орта г-ларга дешяп натурфил о софия лыц тужырымдамалардыц басым бел in A-Fa пепзделдц мемлекеттщ адам агзасымеп удсастыгы, ал механицизм дэуь
ршде агзаяыц сагат мехапнзлимеп удсастыгы т. т. А-га cyuenin
дэлелденд!. Рылымныц одап opi дамуы барысында А. тусшд!ру
дуралы Monin жогалтады, алайда ол проблеманы угыну жэпе оныц
шенпмш багыттау дуралы ретшдеп болжамдар цозгалысы кез^яде
одан api мацызды роль атдара бередк Мэс. X. Гюйгенс жарыд лея
дыбыс дасиеттершщ А-сы непзшде жарыдтыц толцындыц табигаты туралы дорытыпдыга келд|; Дж. К. Максвелл бул сипаттаманы электромагниттiк opicKe долданды. Одшау даралган А-ныц
дэлелдеу кунинщ цуатты болмайтын дортындысыныц тек ыцтимал
екещцгшде гава емес, опыц ce6e6 i сояымен 6 ipre салыстырылатын объекп’лердщ мона'з белплершщ кездейсоц удсастыгы не­
месе олардыц банцалуы салдарыяан бул ыцтималдыц дэрежесшщ
шагын болуыяыц мумкш екендйпнде. А., бойынша дорытынды
ыдтималдыгыи арттыру мацеаты меи мы падай та ji an rap ус ыныла­
ды: 1) А. мэпд1 белплерге жэне мумкш/йпнше салыстырылатып
объекплерд1Ц коб]рек уцсас цасиеттерше непзделуге тшс; 2 ) до­
рытынды жасалатын белпл in объект!лерде табылгап ортад белп­
лер [мен байланмсы мумкшдпшше салыстырылатып объек'п лерд iя
квб1рек удсас цасиеттерше иопзделуге тшс; 3) дорытыяды ж аса­
латын белпнщ объекплерде табылган жалиы белплермен байланысы мумкшД1пнше негурлым тыгыз баилапыста болуга тш'с;
4) А. объектшердщ барлыц белплерде удсастыгы бар екенд!п ту­
ралы цорытындыга сай болуга тиic; Г>) А. жоншдеп цорытыпдмлар а йырымдарды зерттеумен жэне осы айырымдйр А. жоншдеп
цорытындылардан бас тарту уппн неп’з бола алмаитындыгы дэлелдеумен толыцтырылуы тш'с. ЦагирН замапгы гылымда модельдеуде кеш нен паидаланылатыя уцсастыц теориясы дейтш А-ны жуйел! цолдапудыц дамыган саласы болып табылады. Гыл. зерттеулер меи басцару практикасыяда зерттелетш лроцестердщ электрЛ!к апалогтарыи, лроцестердщ матем. модельдерш жасай алатын
аяалогиялыц модельдеулп дуры лгылар кецшен тарплуда.
29
АНАРХИЗМ (гр. anarchia— басцарусыздыц, билшыздйк)-й коз целген оюмет иен мемлекетке д^шпапдыциеи царантын, усац жскемеышп; мудделерш жапе усац шаруалар цон.алыгып ip i ондкр!ске
вепяделген цогам uporpeciue царама-царсы цоятын цогамдыц сая­
сн ашм. Ипдион.дуализм, субъективизм, волюнтаризм А-иыц фи­
лос. Herisi болын табылады. А-нщ панда болуы Шмидттщ (Штирвсрдщ), Иру долныц, Бакушшшц eciMAepiMen байланысты, олар
дыц утопвялыц.теориялары Марне ней Энгелмтц ецбектершде сы­
налды. А. 19-г-да Франция да, Италияда, жэпе Испанияда таралды.
А. цанауга царсы жаллылама цысыр создердьн spire барманды,
онда цанаудыц себептерш, тап куресшщ мэшн ryciny жепспейдь
Анархистер мемлекоттщ тез арада жойылуып талап етедЬ
аНПМИЗМ (лат. anima — рух, ж ав)— адамдардыц, жаиуарлардыц
oMipine, заттар мен цоршагац дувнепщ цубылыстарыва ыцпал етеTiH-Mic аруацтарга жэие рухтарга сену. Апимистикалыц туешштер алгашцы цауымдыц цурылыста панда болды. Оцдаргйн куштердщ даму дэрежесшщ томендт жэпе осыныц саддарыпан 6laiuдер цорыпыц болмашы гапа болуы, адамныц табигаттыц жат, жумбац сырлы болып кер1нген дулей куштершщ алдындагы дэрмен
cisAiri А-пщ панда болуыныц ueriari себебi болды. Цогам дамуыныц белпл! oip сатысында бул куштерд! кейштеу оларды игерудщ
формасы болды. Анимнстпкалыц тусшШ-бертшг» д1ни сешмдердщ
туп Tepuini.
АНИЧКОВ Дмитрии Сергеевич (1733— 88) — орыс агартушысы, фи­
лософы, логин жэие математнп, Москва ун-тшщ нрофессоры. «Натуралдыц цудайга цудшылыц етудщ басталуы жене шыгу теп
туралы натуралдыц дш ш иш е суйенш пайымдау» дегеи диссертациясы арцылы танымал болды (1769). Бул диссертация плркеу
цызметш!лерш1ц ашу-ыаасын тугызып, ошмет орьшдары тарапынан цугыидауга ушырады. Дши сез1мшц Tya6iTTi пайда болатындыгы туралы Дш 1Л1м1шц цагидаларыва ол дштц «табиги турде»
пайда болатындыгы туралы коэцарасты царама-царсы цойды. Tin
мен ойлаудыц арацатынасы, фнлософпялыц жэне гылыми угымдардыц шыгу теп мен эволюциясы проблемаларып зерттед!. Де­
карт пен Ленбництщ T y a o in i пайда болатын сешм идеяларын тео­
риясын сыпады, материалистш сенсуализм коацарасыи дамытты.
Онтологилда донзм айцыпдамаларыпда турды.
АНОМИЯ (фр.— anomic — зацсыздыц, берекейадйс, гр. а — Tepic
Солитек жэие пето — Зац) — цогам мушелернпц едэу1р бвл№ оздерше жуктелген пормалар бар екетн бше тура, оларга атусп
иемесе вемкегп царайтын кездеп цогампыц жай-куш. А. теория­
сын «эдсттеп» цогам мен еверкэсштш цогамды 6ip-6ipiHe царсы
цоюга суйенгеп озшщ тарихп-эволюцнядыц тужырымдамасыныц
6ip 6ojiiri ретшде социологияга Дюркгейм енпзген. А. проблемасы
цаз1рп дэу!рдщ oTueni синатынаи, оныц шарттыц-экон. цатынастарын гибраттыц реттеудщ уацытша цулдырауынан туган. А.— мех.
ынтымацтастыцтан табиги ынтымацтастыцца уласудыц толымсыадыгыныц салдары, ейткеш соцгысыныц далелд! базасы — цогамдыц
ецбек 6oAiuict — коллектив* Lk санадан гибраттыц суйешш табудан
ropi жылдамырац дамиды. А-га цажетт1 шарт — элеум. салада
туындайтын цубылыстардыц: цажеттшштердщ, мудделердш жэне
оларды цанагаттапдыру мумкшдШтершщ exi цатары арасындагы
алшацтыц удайы кобецш отыратындыгы. Толымды, 6ipTyrac адамиыц алгышарттары, Дюркгейм бойынша турацты жэне тонтасцан
цогам болып табылады. Кмыпты цогамдыц тэртштер жагдайында адамныц цяб|лет1 .мен цажеттер1 айтарлыцтаи оцай цамтама­
сыз ет1лД1, ce6e6i TnicTi коллектнвтш (ужымдыц) сана оларды
томен децгейде уста», «жеке ерекшелштердщ» дамуына, «жеке
30
адамныц» еркшдак адуына богет жасаумен 6 ipre, индивид осы цо­
гамдыц жагдайда зацды турде цол жетк^зу! мумкш жетгстжтеpro
цата и; швп белп'леп келдк Иерархия лыц дэстурл1 цогам (феод.)
турацты болды, ойткеш эртурлЛ элеум. тонтарга ортурл! мацеаттар цойып, эршмге тар opicri- шектеул! топтыц шинде оз eMipiH
магьтналы Ьезщуге мумкшдис бердЬ Цогамдыц эволюцияныц барысы ею тYpлi процесс тугызады: «жеке ерекшел1ктерд1* кобейтедч жапе коллектива к цадагалаудыц кушш, ecwi заманга тон бер!к гибраттыц шекараларды булд!редй Достурлерден, коллекгивтн^
эдет гурынтар мен ecwi паньгм-сешмдерден арылу децгей!, ic-apeкет пеп io-цимыл тэс!лдерш тшелей тацдау мумкшдшгер! курт
кецейедь Б1рац онеркэсштш цогампыц айтарлыцтаи еркш норма­
тивен цурылымы адамдардыц тiршшш-цызметi мен табиги цажетTuiiriii епд! белплен алмайды жане бердк омгряж мацеаттар, жуpic-турыс нормалары меи улплершщ болмауы тургысынан алгапда А-ны удайы тугызын от ырады. Бул коптеген адамдарды белгь
сЛз 6 ip элеум. жагдайга душар етедо, нацты топпен жэно букш
цо га имен коллективен ынтымацтастыцтан, байланые ceaiMineH ай
ырады, муныц 031 онда ауытцушылыц жэне oaiH-eai жоюшылыц
эрекеттердщ втек алуыпа апарып согады. Тоцтаусыз oarepicTep
меп жеке есеп саласы ретшде экон. одпрде А. ерекше жиынтыц тур
алады, онда дэстурл! шектеулер еркш парыцпен, бэсекемеп жэне
т. б. пегурлым толыц болшген, б 1рац цазщи. цогамга тэн жаца
ипдивндуалпзм морал1 ojvi беки цойган жоц. Бул салада Л. «тер’ю»
цубылыстан ic жуз1нде «цалыпты* цубылысца айналды. А-ныц
басты элеум-тарнхи себептершщ 6 ipi — индивид пен мемлекеттщ
арасыпдагы аралыц ин-ттар мен топтардыц бурынгы функцяяларынмц жойылуы яки жогалуы. Мыпадай психол. орескел жагдай
байцалады: беймэлш, белпсЛз жагданмен, формальды турде баршага 61‘рдей тец эмбебап нормалары бар цоэгалмалы букпеп'а сис­
тема мен салыстырганда адам айналысатын ic-эрекет ауцымы тар
жэне элеум. жагынан осу мумкiпдiirrepi шектеул! томага-туйыц
жуйеде 03iH негурлым цоргалган жэне ерюн жагдайда сезшедь
Болашацта «бостандыцтан цашцалацтаудыц» жаппан сипат ала­
тын KopiHiciirin цайнар козе осы арада жатыр. Солай бола тура
А-пы элЫрету жолы — дэстурл! ин-ттардыц патриархалды-ренресI*иялыц тэрп'бш жасанды турде цалпына келт1руде емес, либералдыц «моральдыц индивидуа лизмд i» (агыл. экономисте pi меп утнли гаристершщ «эгоиетж индивидуализмшеи* Дюркгейм болш
корсеткен), орта г-лардагы уяцдыцтан арылган, б$рац адамгорнпЛ1к бацылау жэне цогам алдында оз мушелерш цоргау функцияларын оз мойныпа ала алатын жаца кэеттш тоитарды одап эрГ
да мытуда болып отыр. Адам мшеа-цулцыньтц теориясы тургысы­
нан алганда А-ныц дюркгеймдж угымы eKi турл! аспектш! цамтиды: oipi ic-цимылдыц белгш! 6ip мацеаттармен цамтамасыз етглушо царасты, екшшкЛ — осы мацеаттардыц цаншалыцты жузеге
асырылуына байлапысты (олар айцын, б!рац цол жетпейтшдой дэ­
режеде болуы мумкш). I\aaipri батыс социологи я сында А. угымын
теориялыц тургыда цолданудыц eKi багыты осыдап келш ту адм.
Егер А-дап 6ipinuit аспектовi (шартты турде— «пормаеыздыц»)
корсе, оны «шеттелу», «элеум. интеграция жэпе дезинтеграция»,.
«элс|’з социализация» жэне т. б. угымдар тургысынан олшеп-шшед1. EidHini аспект ini («мэдениеттеН норма лар тартысы») Мер*
топ жасап, А. теориясыпа Дюркгеймпеп кейш аса мацызды улес
цоеты. Мертон бойынша А.— цогампыц нормативе — цунды системасыныц эртурл! элементтершщ арасындагы, сыпаны турде алга койылган жалпыга бiрдей мацеаттар (АКШ-та, мэселеп, мате­
риалдыц— ацша табьтсы) меп соларга цол жетк!ауд1ц зацды иныпыц цуралдары арасындагы уйлесамЫэдштш, тартыстыц нэтнже-
<;i, Адамдар цогам куштеи тацгап мацсаттарга ездерй беяпяеген
«цалынсы* цуралдармен цол жетичзе алмайтыа кезде А. пайда
болады. А. кезгнде ортац мацсаттар угыпьт-туейштген купнщ
озшде осы ортац мацсаттарга бастайтыц ic-арекеттердщ праволыц
жэне моральдыц тэсглдера жаапап мойындалмайды. Адамдар А
«ыц кун-жайыпа эртурл! жеке тэсшдермеп: ае ковформизммеп
(мше-цулыцца багынатыи). не мацсаттар, яки цуралдар, неме­
се еке>1 де Снрден тетке цагылатыв ауытцушылыц мшез-цулыц
TypaeptMon (жацашылдыц, эдет-гурып peciMi, дунледен цол узу,
булш) 6ви1мделед|. Мертон тужырымдамасы цогамда мудделердщ
(опыц >шшде таитыц мудделердщ) болшу» непзшде швелепгстерЛ1 тус1нд1рй[ беру ушш кец мумкшдштер ашты Ол право, цылмыс
жасаушылыц социологнпсыпда жэпе басца да практвкалыц мацыз­
ды салаларда цоддау тапты.
АНСЕЛЬМ Кентерберийский (103—1109) — орта г. дш басы ж ан е
философы, ертеректеп схоластпкапыц oBiai. Августин сияцты А.
cesiu ацыл-парасаттан жогары туруга Tuic деп панымдады: «туону yinin сену керои», плавда ceuiMHiq «утьшды» пепзделу! мумК1В. Христиан догмат тары А. ушш — булжымаптып ацицат: Д1Вго
сонет in адампыц ceniMta орныцтыру yuiin оларды утымды турде
ойдастыру корек. Сойтш, оныц рационализм! фидецзмго багыпдырыхды. Упяверсалвйлер туралы айтыс-тартыста уш цары реалиэмД1 Орта г. устапды. А. оптологиллыц тургыдагы цудай бодмысыныц дэлелдемесл дейтi n дамытты.
АНТЕЦЕДЕНТ ЖОПЕ КОНСЕКВЕНТ, ц. Импликация.
АНТШЮГИЗМ (гр. anti — царсы Жэне logos — парасат)— катего­
риялыц силлогизм ца гадаларыв оныц цорытыпдысын терк.ке шы
гарумен уйлеспейтшдпчн бидаретш логикалыц тужырым. А. теориясы силлогистика вусцаларыныц 6ipi болып табылады.
АНТИСУБСТАНЦИАЛИЗМ — субстанцвализмге царама-царсы угым
ретшде пайда балый орнЫгатып жэве опыц антаподы ретшде боя
кирсетет'ш филос. айцыпдама. А. субстанциализм бейнолейтшд!
гава емес, цандай да болсыв субсгалцишш TepicKO шыгарып, адам­
ды тек oaiae гапа мшдегп жэве кез келген субстаицияга теуелси
с гin жарпнлайды. A нщ ек» Heriari — мовологпк жэве диалогпк
Tiini бар. Идеол. т!ркесте 6ipimuici адампыц вашщ inmi жап дуппесше боа уруыныц да, пнднвидуалиамнщ агрессавлыц формаларыамц да (кетерийстщ жэве цандай да болмасыв акстремизмН1Ц вдеологиясы) дэлел! меп ацталуы туршде кор1вед1. Екгнш! тип
басца адамга кеацарасты оз1ИД1к цундылыгы бар вэрсе ретшде
ж;ше дуниеге кезкарасты ец цымбат игипк ретшдо керсеткешмен,
шын мэшндеп цатынасты тусшш, адам ацицатыныц дэлелдй ду
пиеде терец тамыр жайгапын корсете алмайды.
АНТПСФЕП Афинылыц (б. з. б. 435—370 ж. ш.)— Сократтыц шаid p T i, Сократтыц Ьамш
дамытцав жэне тек жалцылыц туралы
1Л1МД1 гава ацицат деп павымдаган кмпикплш (Киннки) мектеп
дейтшнщ neriaiB цалагаа. Платонпыц мурагтар туралы LaiMiH
(дербес eMip суретш жалны угымдар туралы ипм рет1нде) сынады
жэне тек жалцы заттардыц болмысыв аайымдады. Алайда цивили­
зация меп опыц барлыц жет1сгжтерш кнвикилш тургыдан сынаудыц, ец зору цэжеттймктермен гана шектелуге шацырудыц, сословиелж жэпе таптыц ааырмашылыцтарды жек корушщ жэве
осыдап келш туыпдайтын сод кеадеп цогамныц демокр. элемент
TepiMeu oipiryiniu одап да улкен мэш болды.
АНТИТЕЗИС, ц . Триада.
АНТИЦИПАЦИИ (Лат. anticipo — болжап бшем'ш)— 6ip nepceni
болжап б(лу туралы syni бурый жасалгап тусшш. А. ндеясы сто32
иктер мои оипкуршигдерде кездескен-д1, нацты жалцы ааттарды
тгкелей логостап цабылдамастан бурын санада пайда болатын жал­
пы угьгмды б!лд1ред1 К аю т а цабылдау А-сы кез келген тэж1рибет
форма льды, ©уел бастан-ац айцынцайтын талым принципi ретшде
кершодь l^aaipri ламангы философияда «Л.» термина ыцтимал таж^рибеш болжау, зерттеу нптнжелерш жорамалдау кэтнде цолданылып, «мацсат», «гылыми болжам* категорпнларын зерттеумен
кешпте нем see цозгалыста Kopinic табатын белпл* 6ip жагдайды
байланысты талдап шешшуде. Нснхологняда А.— агзаныц койб1р
KYTyi, ада ми ыц оз цимылып Жузеге асырмастап бурын оныц язтижолерш коз алдыца келтару!. Логикада А. дегепииз кейш! рек далелдэнгеп алгьннарт ретшде уацытша цабылдау,АНТРОПОГЕНЕЗ (гр. anthropos— адам жэпе genesis — шыгу теr i)— цогамдыц жап нес! ретшде адамныц пайда болып, жетыгу
процесс Дарвин, Гекслп жопе Геккель адамныц yniinnii кезецдеп
жогары дэрежедеп дамыган маймылдардан шыццандыгын дэлелдедь Адамдардыц цогамдыц — ецбек цызмет! А-доц цозгаушы куm i болды, бул цызмет ерекше цогамдыц байланыстарды, мэдоннетт! жасады. адамныц дене бш м ш цалыптастырдьь Мупыц 6api
адамды цудай жаратты деген дши уагызды тер1ске шыгарды.
Оныц пайда болуы жэне даму процес! австралонитектердщ (адам­
ныц ец жацыц аргы теп — цазбалардан табылгап маймылдар, олар
Африкада будан 5 млн. ж. бурын oMip сурген) жер бетшде TipmiЛ1к ету салтыпа, талгаусыз тамацтану жэие табиги заттарды цурал ретшде (бРрлесш ад аулау, олжаны кэдеге я*арату), цорганыс
улил колдапуга, сонан соц оларды жетвдире тусуге кошкеннеп
кеЩн эз!рленд1. Муныц eai ецделмеген тас. суйек жэне агаш цурал да рды узджс^з ж асау га, демек, цогамдыц опд1р 1с нышапдарыныц. алгашцы цауымдыц тобырларыныц (нптекантроптардыц жэне гипантронтардыц) пайда болуына экелде. Цогамдыц онд1ркт\ц
тууы сала меп тшдщ пайда болуыныц алгышарты болды, адампыи
лене GrriMt цэлыптасты. Цогаадгыц, адамныц цалыптасу npoixeci
жуадоген мыц ж-дарга соаылды (Африка, Оцтустш Шыгыс, Оцтустш, Алдыцмл А з и я , Европа) жэпе алгашцы цауымдыц тобырдыц алгашкы цауымдыц цогамга онысуымеп, ал неандерталдыцтардыц шамамен 35— 40 мыц ж. бурын цаз1рп адам кейшше келуЫен аяцталды.
АНТРОПОЛОГИЗМ (antliropos — адам жэно logos — iaiM, сез) та­
бигаттыц жогары жэне ец жетшген перзент1 ретшдеп адамга кезка рас, адамды тану табигаттыц цупия сырларын ашуга мумкшдш
бередц ойткеш адам атцаратыл цыаметтердщ табиги б ф л т н е
табигатты ц. барлы ц куштер! цатысады. Адам мен табигат 6ipairin
атап корсету идеалнзмге царсы жэне жан мен тэншц дуалистш
ажырауыпа царсы багытталды. 17— 18 r-лар материализшидеп А.
феод. Ц¥рылыс пеп дшнщ адамныц шып табнгатымен сныспайтындыгып жарнялаган бурж. рёволюцияпы мураттыц жагынан иепздеудщ oip тармагы болды. А-ге жалпы материализма ортац кемлмлжтер тэн, бул кемнплштердщ ец бастысы — адамныц цогамдагы
мкяиупм мен оныц сапасын тусшбеушшш. А. адамга тэн шын
бвлплер мен цасиеттердщ «жеке адамга тэн... абстракт» (Маркс),
«жалпы адамга той» абстракт ретшде, ягни адамныц lipinwiiK э р о ­
ист i панда болып, жузеге асырылатын царым-цатынастыц тарихи
форма лары наи алшац корсет1лед1. Бул орайда антроиол. кеэцарас
жагдайыяда адамныц «шып табиги» цаспеттершщ Т1з1м1не белг1л|
oip дэу1рдеп адамныц т1рнилш эрекетшщ отпел! е рекше листерi
еигЫледц бул ерекшелжтер олардыц цалыптасуыньщ ты н тарихынаи дерекс1зденд1р 1лген. Л. шын мэтпде адамды биологиялапдырады, муныц озх тарихты тусшудеп дуализмге соцтырмай цои2— 163
МЛйДь*/'»»лтк6ш ‘ а д£л«дафдь*ц ш ш с т н ды&кготгя^д 'доткжесшд*.
пайда боягал ‘ цогамдыц цт^былыстардыц бар; мул да тек «таблш
инднвидтердщ > субъективт» психол. ерекшел штершде гана озш щ
негшдемесш табады. А. Фейербах лея Чернышеяскнйдо негурлым
толыц r«‘pinic тал дан. l i ер шдше кетсййде А~нщ кейбйр белгшер! им ip
шыпдыгына рев. коздарастыц арцасынла жоиылгаи. I^asipri за
м ш ил бу рж . фил ософияда Д. оиъектиьт! д ун и ет адампыц мэшш ц
олдеб!р туыпдысы ретшдо, ндеалнзшпц ортурл '1 формаларыпыц
нопздсмее! ретшде коршодй Ол философияны ц (экзистенциализм,
тграгадатнзм, омдр ф н л ософ н яс и , фнлос. ан т роп ол ), социологи яньщ
(антропосоцлология, соцнал -дарвинизм, социобиология), кеихоло
гпяльп* (фреидлзм) ж оие басц. квптеген баеытгарына тэн.
А Н Т Р О П О М О Р Ф И З М (гр. a n th ro p o s— адам ж эн о m o rp h e — ф о р ­
м а )— адамга топ цаснеттер меч ерекшел «ктерд! табигаттыц сырт­
цы icyiuTepine телу ж эпе ойдан шыга рыл ган мифтис жаратыяыста рга (дудайларгз. аруацтарга жопе т. б.) балау. К сенофан А-д« дш нщ
ерекшелiri деп бшдг, Фейербах дшдег! А-пщ м эиш негурлым те­
рец де толыц ашьш корсетп. А. ашгмизммен, тотемняммен баила
и меты ж опе Kaaipri замаппд дшдердщ борш е тэн; ислам меп иуданзмде ж асы рып форм ада коршед!. I^aaipri кезде Д)ПД| ацгал-аптро
поморфгы д туодтктерден (девам, теизм ж эпе т. б.) тазарту эрекеттер 1 жасалуда. Л лтро номо рфт ыц сондан-ац жекелеген гыл.
угымдарга да ган (мыс. куш, энергия, басц ару ж эп е т. б.). А.ла Ггда
бул йсманлкалык>) Л. олардыц дэлелд! маамунын жодда шы«'арманды.
А Н Т Р О И О С О Ф И Я (гр. anthropos --- адам ж эпе. s o p h ia — даналыд) —
мистикалыц д ек ад е!гтк дом, теософияныц 6 ip т у т . А-ныц neriai
Пифегор меи неоп латоиизмн iц мистика сыпан, гностнкадан, кабба­
листика дан, масопю ылдыцтан, сондай-ац нем. натурфилософия сы­
п ан алынган дши-филос. идеялар дыц о за р а арадасуы . А. жуй есшщ
оэегшде — адамныц тек багышталгапдарра гана ашыд эспеттелген
м эш жатыр-мыс. А-ныц н е п зш нем. оккультиа* Р. Штейнер (1861—
1025) 1-дун. -жуз. согыстыц дарсацында цал а дм ( «Цуння гылым-».
1910; «А нтропософия т озп ст ерЬ , 1925), Россияда 20 ж-дыц басыпда
А-лыц уй»рмелер болды.
АИТРОПОСОЦИОГБ1$ЕЗ (гр. anthropos —-адам. лат. gotio — догам
ж эн е гр. genes is --- шыгу, туу деген создерден д уралгап)— мате­
р и я цозгалысыныц бпол. ф орм ад ан элеум. ф орм ага ету процесс;
жануарды ц адамга аиналумныц ж он е жапуарларды ц адамзат цогадеымен аж ы рам ас б 1рл1 п. Антроногепез ж эне социогенез цаиталдаса ж у р ш отырган ек! дербес процесс емес. Адамныц далыптасуы оиыц м эш нщ далыптасуы болын табылады. Алайда адампыц
м эш жеке иидигшдке тон абстракт! немесе оайиц шын мэишде ол
барлыд когамдыд дгтлпастардыц жиынтыгы болып табылады. Де
мек адамиыц далыптасуы (антропогенез) дегешмш ец алдымен
догамдыд цатынастар жиынтыгы. ягни, догамдыд (социогенез) далыитасуы. Социогепез - аптропогеиеэдщ мазмуны. А-дщ б!ртутас
ироцесчш'ц 6 ip-«MputeH аньтргысыз байлапысты ек! жагы бола отырын, антропогенезбен сонпогепез уацыт жагы нан сэйкес келеди
Жалпылама турде дарастыргапда цогамныц дальштасу кеоец» соиымел 6 ipre адампыц цальштасу кезецЁ болып табылады. Пул
рдея даз«рГ 1 аптролологтар мен археологтар ж асагал *ек\ сешp ic . теорпясыиыц* тыл. колцелпллсыида пакты нсуаеге асты. Бул
теория бойынша, адам эволюция^ ыпда eui улкен отпел» кезец бол­
ды. nipiHHiici ж оне M crisrici— адамныц оз|‘иен бурынгы жануарлар сатмсы нан цалыптаса баста ган адамдар гатысына оту! — бул
соцгыга архентроптар
(пнкеитроптар, сипантроптар жопе басц.
усац Ф орм ал ар) жэпе налеоалтроптар (неапдертальдар) жатады.
*: /
Ккшш! сек i pic — алгашды жэне квшнгс палеолит аралыгында, шамаме» 35— 40 мыц ж. бурыл болган палеоаптроптардыд цазсргс
адам га «шпалу ы. B ipim ni coKipic элеум. з ацдылыдтардыц пайда
болуы болса, екшпп ceiupic олардыц толыц та тутас устемдичнщ
орнауы болды. Да лыптасушы адамдар— (архалтроптар мен палооантроптардын) — коллектив! енд! таза биол. б!рлесу кезецшен отTi, (нрац ол ол! цагыз адамдар цогамы бола цойган жоц. Далынтасушы адамдар — (ец алгашды адамдар жаца цалыптаса бастаган
цогамда ем in с\рД1 — ол цогамды зерттеупплер алгашды адамдар
табын гд немесе алгашды догам деп ата;р»г. Догам ныц тууы оныц
OMip cypyinin алгашцы формасыпыц — алгашцы цауымдыц форма*
цняпыц цалынтасуы процесс болды.
А-дыц иастамасы жоп!нде a n i n iK ip таласы орын алын келед!. Дурал жаоагап алгашкы ж апуар пптекантроптар емес, олардал бурып болгап хабнлпстер екелш корсеткен 1960 ж-дардагы ашылгап
ж а дал ыцтардан кешн зертгеушшердщ б!р б ол т
хабиллстердс
адам ден царай бастады жэне осыган сэйкес А-дщ бастамасын
2,5—2 мыц ж. бурыл австралопитектердщ хабалистерге етугмен
байланыстырды. А-дщ аяцталуы жайлы мэселеде де толыд 6 ipeгей кезкарас жоц. K e ii6 ip зерттеупплер оны поантроптардыц пай­
да болуымел ертерек уацытца жатцызуга бешм. Алайда алгашды
палеолит кезецшде адамныц oip биол. туршщ eninmicine вту про­
цесс журш жатдалы даусыз. Палеонтроптардьщ неоаитроитарга
1«ту1мен адамныц биол. тур ретшдеп аволюциясы тодталды. Бул
осы кездел баста и, адамдардыц будап былайгы дамуы буттпдей
элеум. зацдылыдтармел аныдтала бастялганын, ягнл далыптасдан
ко гам панда болганыл дэлелдейдс. Неантролтардыц пайда болуымев 6 ip меэплде антропогенезде де жэне социогелевде де 61ртутас
.V процесс андталды.
А-дгц цоэгаупгы куше онд1р 1стш дызметт1ц дамуы болды. © H flip ic TiK дызмет панда болгалнал сод ойлаудыц, тш мен ержтщ, элеум.
датыстардыц, ец алдымен онд!р1ст!к цатынастардыц дажетп турде
тууы па, ягни жануардыц адамга, биол. б!рлестштщ адамзат дотамынз анпалуына себенкер болды. А. барысында опд1р!стш дызмет
оркендей отырып, жаиуарлардыц сол кездеп марфо-фнзиологиялыд унымдасуымеп удайы дайшылыдда келш отырдм, свйтш eaiя щ да же гiпо сэйкес бешм долу багытыпда одан e p i жет!ле тусудг
кажстсшд!. Онд1р 1стск цызметтщ адамды ввдирпш куш ретшде
далыптастыруыпа конектескеи фактор — сурыптау болды. Эдетreri табпги сурыптяудап сурыптаудыц бул элеум. формасыпыц
лйырмашылыгы — б 1рстшдеп, бутшдей ошнреетж дызметкв багынышты, ек11шпден, тскелен индивидтерд! сурыптау емес, олардыц
берлеетштерщ жэне тек сол ардылы ннднвндтердс сурыПтау болып
табылады. OunipicTiK дызмет А. тусында дами отырып, oHAipicTiK
датыпастардыц неоне жалпы букш элеум. датыиасгардыц цалып
тасдаи децгейiмен дайшылыдда келш отырды, сойтш олардыц
одан opi жетшуш, ягни когампыд одан epi кемелдене ту су in та­
к т ртт!. Матерналдыд нпд1р 1стш цатынастардыц ем!р c y p y i дегеuiMi'a — адамдардыц мшез-цулцыи апмдтап беру. Опд1р!стск дагыкяст <«рдыц далыптаса бастауы — жаца, озш щ табт?аты жагынан
олеум, кспез-дулыд факторларыныд тууы. ал бул процестщ аяцталуы — осы факторлардыц, адамныц мшез-дулдын айдыпдайты1С
факторларга айиалуы болын табылады. Мшев-цулыцтыц жаца,
олеум факторларыпыц далыптасуы, сонымен бдрге, бурындары
уетем болып келген м?пез-цулыц факторы — ннстннктерд!ц шетTenayi, ceiiiuri ыгыстырылу кроцосс, оларды элеум. факторлармен ауыздыдтау процесс болды. Барлыд биол. пнетняктер, ец алдымеп тамадтану жэие жиные инстинкта pi сиядтылар, элеум.
бадылауга тускел соц жэне аоол. индивидуализм толыд ауыэдыц35
талгяяшш койin соцпогенез де байцалады. Цсиеампыд цалыптасуы
ток экзогамияаыц зт;энв цауымиыц пайда болуымея аяцталады.
АНТРОПОСОЦИОЛОГИН — социология лык, теория, ол антроиол.
гылымныц директорш бурмалап, жекелсгеп адамдар иен топтардыц элеумотк жагд&пын адаииыц апатомнялыц-фяаиологиялыц
бёлг1лерщен (бас суГшегшйц мвлшер! мен nimiiii, боны, шатыяыц
туг! жэпе т. •>.) пкелей байлаяыстырады жэне цогамдыц цубы
лыстарды осы пегiаде кпрастырады. Оны жасауягы Ж. де Лапул;
(1854— 1936) Ж. Гобннояыц (1816—82) жогары аристократинльп;
1к>с1Л рет1Пдог1 аринлер туралы жалгап гыл. теориясыя дамытты.
Тнптар KYpeciu иэсшдер Kypeci ретшде бойнелоп, ал ецбекнплердщ
азаттыц цоагилыомпиц кушеюш «арийлш злемеяттщ» азаюынаи
туывдаган-мыс регросс туршде царастырыи, ол «беймаза буцарапыо саябырсыта алатын еигсянкалык, (Евгеника) шаралардын, ка жеттггш яепздод;.
АШТОПОЦГ.НТРИЗМ — дуинетапымдын, (сондай-ац ирактпкалыц
болуы да мумкш) айцындама, огап сэйкес «адам» дегетмгз —
олемшц ортаяыгы ;к;шо асцар шьщы. Осы айцындамага сэйкес
элемде гарыштыц соцгы coai ретшдо адамга ж 1бсршетш ирогресcHBTi тепденциялар, эволюция желшер! жоц жэпе болуы мумкш
емес. Адам эхемтц цац ортасындн тур, ягни, бушл элем адам
y m in — шот аймацтар; адам элемшц ец ушар басы пда тур, домен
бушл элем децгет жеишен де, мацызы жошпен де адамаан то­
мен. Тек идам гана — субъект; ал бушл элем оныц объ ект^ гапа. Элом адам нплггане, оз еркшше пайдалануына цурал ретшде
гана берглгея. Дуние адам ушш тугырдаи басца ештецо емес.
Кезцарас ретшде А-нщ eni n e m ri тшп: белсенд[ жэне епжор Tiini
бар. Белсенд] А. адамды тжелей гарыштыц орталыгына жопе асцар тыцьша орпаластырып, цудайдыц атрпбуттарын тацады. Бат.
Европадагы Цайта Оркендеу Aayipi цогамыиыц белгип Hip (ец
лддымен шыгармашылык,) болШшц коцш-куш ретшдо А. осыядай. Мунда ic жузшде op6ip суреткер (кец магынада)— альш немесе TiHTi цуд1рет, цилган букш элем сопыц тощрегшде шыр ай­
на лады. М. Штрииер оз 1Л|мшде А-нщ мсолшше эгопетш, жекедара формасын кореетти Адамзатты дэрштеп. оган бас more де
болады (П. Боранацскийдщ тужырымдаиасы). Енжар А. жанама
турде — адам тар|зд1 сц жогары всг 1зд1, мэс. апчрономорфты-цудайды жасан, адамиыц уетшен царагу арцылы адамды дуниенщ
орталыгына жоне жогары жагыпа экел'т орництырады, А припц я т — адам дегетм1з барлыц нэрсеящ олшемт (теаист! Софист
Протагор тужырымдаган). Тоталятарлыц режнмдер мен кейбм»
дашлгап елдцр жагдайында антропоцентризм нрактикалык, спнат
клады — табигат талан-таражга Tyciu, экологиялыц дагдарыстар
етек жанды.
АНЫЦТАЛМАРАПДЬЩ ЦАТЫ П А С —1927 ж. Гейзенберг цальш
тастырс’ац кванттыц; механика приящгатершщ 6ipi. Бул принцип
микрооб'Ылтлердщ 6ip-6miMen уялеспейтш корпускулды-юлцындыц габигатыпыц пайда болу себептершщ мумкш емес екепдши,
олардыц нуктелш шамасы мен импульеш б\р уакытта дол аныц
тауга болмаитынын дэлелдеид! (корпускулды-толцыидыц дуа­
лизм). A. i\. анцыпдалмагап ауыснп.лы куйде кез две in стыратыи:
нуктелп; т ам а меп импульс, сонымен 6ipre уацыт пен энергии
арасындагы сапдыц катынасты б1лд1ред1. Белшек в р т щ ш вргамасыныц апыцталмагаадыгы аз болтал сайын, имнульстыц аиыкталмасаидыгы арта тусод! жэне бул процесс Kepicimne де Htype;(i.
Мундай цатыпас уацыттыц белг|эп 6ip сэт! мен бвлшеи энерш я
сыныц арасын анык.тауда да кездесед!. А. ц-тьщ корпускулдытолц1.шдык табигаты олардыц байлапысып жатцан мииробелшек
36
тер цоагалысыпыц статистикалыц зацдылыцтарыиыц нацты сипа*
ты болып табылады; «аныцталмагандыц» микрообъектшщ нацты
куише тон парсе (Т олыцтьгргыш п рн н ц и т ). Ken6ip фиэиктер меп
ф н л ссоф тар А. ц-тан позитивизм рухында — царапайым белшектердщ байланыеу жагдайыныц себептердн, мнкродуниенщ объекттпчд М н , опыц таным орекетше тэуелслздшн терХске шыгару
(«цур?л* идеализм — ц. ц у р а л, а с н а н ) жепшде филос. цоры-
тыпдылар жасады.
АНЬЩТАМА (немесе дефиниция)— белгШ oip объектат аныруга,
табуга, цурастыруга, гылымга жацадан еипашгек со*а атдуы магыпасып туясырымдауга немесе бурынпан бар сез атауы магынасыа дэлелдел тусуге мушиндш берет in цисындыц тэсш. Аныцтака ныц коп турл tain па р ее т аныцтау га, апыцтаудыц мшдеттерше,
кисы trдыц курылымына жане т. с. с. байланысты. Реальды апыцтамалардыц комепмеп заттар езде pine рапа тон ерекше свнаттамалартл (ца cneTTepi жэпе цатыластары) арцылы ажыратылады.
Коп жагдайда олар тектш жэпе турлш аиырмашыл ыцтар формасыпда болады. Мыс., «Оттепшц атомдыц салмагы 16-га тец (турл!к
аиырмашыл ыц) элемент (тек). Нацтылы аныцтамалардыц кемепмеп гылымга хсурдел! т1ркестердщ цысцартылгап rypi ретшде
жаца атаулар еппзшод!, жацадан enriaiaren немесе оппзшгеп
атаулардыц магыа&см тусшдаршед1 жопе т. с. с. Создеп магыналыц
аны цта мала р да апыцтауыш соз тшдеп кейбдр Tipwec, ал аныцтаушы — белгШ (йр зат болып табылады (мыс. «Бесбурышэ ceai бес
жагы бар кепбурышты бшддреэд»)* Сондыцтан аныцталушы 6 ipin6ipi алмастырушылыц сяптакспстш апыцтамаларга цатысты жузеге асады, онда аныцталушы мен аныцтаушы 6ip меэплде нэрселер,
немесе тацбалыц бейнелер болып табылады. Генетнкалыц аныцтамаларда аныцталушы зат опыц жасалу. шыгу, цурылу тосшдерш
корсету арцылы ажыратылады (мыс. «Шецбер дегешм!3 — жазыцтыцтагы тузу кесшдш! цозгамаптын иукте анналасында айиалдыру арцылы жасалатып туйыц вш ). Аныцтамалар аныцталушы мен
апыцтаупгыпыц молт е р леетМ туйыцца *прелуге тиым салу сияц~
тм беш л ! 6 ip ережелерге багындырмлады.
АЦДАУ — сананыц ацицатка тгкелен цатыпасы жэпе оны сапа ныц
толыц колем:пде тжелей цамтуы. Философия тарихында А-дыц мэнматынасыпыц eiii турл! Heriari ^гыыы бар. Б ipi Платоп иимшен
байланысты. Онда А. дегешьйз — идеялар («зйдостар») дупйесш
аса сез 1мталдыцпеп у гыньпi-тусшу, (басцаша айтцанда ацылмен
A.). Eicinmici пем. классикалыц философиясында (ец алдымен
Фихте меи Шеллиигте) цалыптасты. Мупда А. когбен коргепд!
ж ап ап ©Tin, цубылыстардыц ManiciH тшелей пптуйтивтж — рухани
туррыдан А. ретшде алынады (басцаша айтцанда: интеллектуалдыц А.). Осы тусшнстердщ екеу( де адам практикасып ескерген
жоц, сондыцтан А-ды олармен баплаиыстыруга эрекеттепбед! де.
Маркстш фшюсофияда практика 6ipinnii кезекке цонылды, сол себепт! де А. ироблемасы адамныц пацты ic-ррекеттщ проблемасымеп тыгыз баплапыстырылады. Сонымен 6ipre бул фплософпя шец­
бершде де А-дыц Heriari eKi Tyciniri бар. Cipiumici бойынша (оны
эзшше журттыц KomnLniri цолда и отыр) А. дёгешмзз — нацты цыяметтщ ягелись Элдецандай тшелей ryciniK ретшде А. цамтитып
нэрсепщ барш, ic жузшде, осы туздшкке сэйкес адамныц дуниеге
дегеп цызметтш козцарасы тер»ске шыгарады. Дуние бул айцында мага сэйкес нацты цызметтщ формалары мен акт inept туршде
tana бершген, сондыцтан да А-да цызмет барысында алды к ала
ацгарылмаотып ештеце болмайды жэпе болмац та емес. Ешшш
туслткке сай (оны А. С. Арсеньев, Г. С. Батшпев, А. В. Канышев,
А. А. Хамидов жэпе т. б. устапады), А., дегешмдз— адамныц жэпе
37
оны е щйрйй козцарасыныц цызметпц устйвздг царактып жогары
доцгею. Пул тусдтктщ пп пли где адам ъюи дуииоящ коп децгеня*тч ндеясы ж зн а т и н я п п е — олаядыц о за р а царьш-цатынасы жатыр.
Соядыцтан бул айцындамагя сэ&кос, A-fa (н*р<лгек шярееящ барш
нацты цы ш ег немесо санздшц иколеи оеш ея тугаи децгот цал*ш
алмаидм.
АЦ Ы Л — \алык.тиц наным-гешмшеи, цяял-арманыняя туатьт пу
маш а аитылатыи тем бре, ауы з эдебяотш щ жанры . Осы гая орай
х»яда ф а птасти кал ыц элемеяттер мол. Л. маямуиы бгрде тарихи
фактш грге негтдолсе, б1рде нацты д ореп ж оц, цяилдаи тугаи цнял-ражапми оцнгаларга цурылады. Ц азац фольк лоры я да гы Д. мазмунына., тацырыбыиа карай шартты турде былашня
жштолед!
а) ас паи олемг ж ор. ijy v кала, ауыл иттярыиа; Г») халыцтыц, ру
тайиалар:сып im jr v тепнс байланысты А., в) дшл-ммстикалыц;
г) олоум.-утоииялы ц: д) тарихнкаЬарм .ш д м ц , нгии жеке адамдардыц ouipt, ic-apeiceri жанды А. Табигат цурылымы, ясн ая aneui,
хайуапаттар жайындагы А. басцал ардая ертерек шыццан т»р1зд1.
О л ар -- Ж ер мон Аслан, /Кет1ца рак ш и , У рк ер жулдыадары, алел»
К!ц жумбац сырлары жаимидагы, самуры ц HYC« яяЬан балык, алдаЬар, Позшгею т. б. хайуапаттар жапытадагы А. Ал ж ор, су, тау,
цала ауыл аттарыныц наяда болуы жайындагы геогр.-гоиономии
лыц А-дар к о ш ш р ск лайда бол га я («Бурабай», «1ле», «Ко лш т о к
тау», «Цал мац цыргаи» т. о.). Э р хялмцта оагши шыгуы, та ралу ы
жайылда этногенадыц А-дар бар, Цазацтя У ш ж уздщ , кейбгр ру*
лардыц шыгуы хацында аитылатыи А-дар кездеседь Ислам дип
до цазац А-дарынан едоу!р орын алады. Бейбгтш1ант, молшылыцты, моцплж oMipAi. шындыц пен одшетт!л 1кт 1 ацсагал цпял, «цой
YCTine боа торгай ж у мътртцалаган з> тыпыштыц эаман, «мыц жасаган» Л уцш ш Х а т м , «цара кылды как ж арган» яд] л бн, жеруйыц
т. б. злеум.-утопяялык А-дар тугызган. Барлыц ха^ыцтарда таряхи оцигаларса, жеке адамда рга атыпа байланысты А. ж ш кездесеД | . «Ацтабан шуоырындыл оцягасы немесе Эз-Жошбек, А сан Цайгы, К,орцыт, Ецсетей бойлы Ер EciM, Абылан, Ц аз дауысты Цазыflei?, Бата н альт Цоялыбая блцсы т. б. 6ejirijil бати рл ар, бплер. шешендер. ацыи-жыр шмл а р жайындагы цазац А-дары тарихи пгыядъзгцца непзделгоп.
А П А Т И Я (гр. anntheia,— бейтараятык)— пеш\урайлылыц, куй, цаядайда Gip ic-кямылга деген кулшыныстыц исоцтыгы (коб1яесе жогары жуйке цызмот«и1ц буаылуыпыц салдары). Стопктердщ этика
лыц Ы 1мдер 1яде Д. дегея! м>з бейта раит ыц, янш-дупяенщ^сабырлы
; 1ыгы, мц.мл n a p a tат арекет1яе ocaiu богет жасам аяты н сабырлылыц
куй. Те г»идо, стояктерго цал1 гыяа к ел ^рш г ея Д1ия — фнлос. козца
растар. атаи айтцанда буддизл! м оя дж аяиязм ш ц адяи жяиыпы 11
ж огары цаляы болын т абы ла тын мсым-жырт тыныяггык рет 1ЯДоп
пнриан т)гралы Шiмдср! ыкяал стсе керек.
Л И Е Й Р О Н (гр. а рейiron шоксьт)— чацп' цозгалыстагы шексЛз, белricia, езпасьгз матерпяям Гялд1ру y niia А яаксям авдр ешчзгон угым.
Уаттардыц mobcia алуая туолЬтгг», бук*1Л олем царама-цайшьипдцтардыц А ы яая (ыгтыц нен суыц, ылгал мен цургац) ж оие олардыц тартысьякш боляил шыгу арцылы пайда болган. «А.» yn«iмы — матеряняыц нацты заттарымоп (сумей, ауамен) уцсастыгы
туралы тусшштермен *са лыстырг аяда ежелг! гр. материализм1я|'я
ма1^ы.чД14 жет!ст 1п‘. Пифагореизм деп А.-~ nim incia, raeucia neria, царамя -да ii штллыцяоп - «ш е к и ев » 6ipre — м«энд» норсеи!Ц neriai.
А1Ю Д ЕП К ТИ К А (ip . apodeiktikos — иеизмд!) — талассыз долелдепетш. мейлшше нанымды б!Л 1МД| б 1ЛД1 ретш угыхг, Армсготель бул
1Л1ммеи cijscia ацяцат цагидалардаи туыядайтын цатац турде ка38
жет, двдуктивт1 турде тужырымдалган долелдемон! бейнелеген.
Мэс. силлоги8мд1 ол А-лыц бш!м цуРалЬ1 Деп К^рады. « Аподиктпкалыц? деген термин мумкшдш (проблематнкалыц) шюрлердел
жане шындыц {ассерторнялыц) пцарлердеи езгеше турдеп цажетTwiK шшрлерш бшд1ред1.
А П О Л О Г Е Т И К А (г р . a p o lo g e t ik o s — к о р г а у ш ы ) — т е ол ог и я сал асы .
А п и ц м а ц са т ы — ац ыл~и а р а с а т ц а ж у г ш г е Н д эл е л д е рд щ к е м е п м е н
д ш iA iM iu к о р к а у ж э п е а ц т а у . А . католнктхк ж э н е п р аж ю л ав п е л и с
д ш ге ж ат ад ы : п р о т е ст а н т и зм ац ы л - п арасат т ап с с ш м т ц
б а сы м
е к е н д н ш б асш ы л ы ц ц а ал ы п , А-ны TepicRe ш ы г арад ы . А . ц урам ы и а м ы н а л а р ен ед к цудай
бол м ы сы н ы д д эл ел дем ел ер!,
ж анны ц
м эц г 1Л 1 П , цудайдыц с ы р б е р у in i ц бел п л ер1 т у рал ы (оп ы ц к п ш д е
г аж ай ы п т ар м еп сэу е г е ш п к т е р т у р ал ы ) 1л1м, д ш г е ж э н е он ы ц жекел егеп д ог м ат т ар ы н а ц а р с ы б агы т т ал ган п а р азы л ы ц т ар г а, с о н
дай-ац б а с ц а д ш ж о р а л а р ы н а т ал д ау . А-ныц inn<i кем ип л ir i мыпад а: ац ы л - п арасат ц а ж у г ш е от ы ры п , ол со н ы м е н 6 ip r e н е п з п д ш и
д ог м ат т ар г а ац ы л o p e c i л с е т п е п т ш д т п айтады, я р н и ф о р м а с ы бойы п ш а р а ц н о п а л и с т ж б о л а т уры п , А . о з ш щ м аз м у н ы ж а г ы н а н ирр ац к оп ал д ы . А-га ж ы м ы сц ы с о ф и с т и к а , ш о к тен ты с аг ат козц ар а с , д ог м ат и зм , о б с к у р а н т и з м ж э п е гы лымга ж а т с и н а т т эн . Ка*
31 пг! з а м а н г ы д ш и А . б у р ж . А-меп ж э н е д ш и ф и л о с о ф и я м е н тыгыз
бай ланы ста. В ал ам алы м аг ы п асы п д а А .— элдеб1р н э р с е т п е м е се
6 ip e y ,ii э д ш е т а здйагеп ц о р г а у , б1 рж ац т ы м ад ац т ау .
АПОРИЯ (гр. aporia — шарасыздьтц)— ежелп грек философиясында niemtayi циын проблемапы бщдгретщ угым. А. заттыц езшде
немесе ол туралы угымдаты царама-цап шылыцтыц непзшде пан­
да болады. Зенон Элейскпндщ цозгалыстыц мумкш емеспг! тура­
лы нанымдауларын А. ден атайды (оныц eai бул термикд! цолданбаган). «Дихотомия» А-сыпда б и лай делшген: белпл i цашыцтыцтан ету ушш опыц жартыгыи ягурш ету цажет; жартысын журш
«ту ушш осы жартыпыц жартысын ж урш ету керек, сейтш осылай ш екаэ кете бередк Будан шыгатын цорытыпды: цозгалыстыц
басталуы мумкш емес. «Ахилл жэие тасбаца» дегеп A-да былай
делшген: желаяк Ахилл тасбацага ешцашап дЪ жете алмайды,
ойткеш «жарыс басталгап» шацта тасбаца турган жерге ж щ р ш
жеткепше, тасбаца элдоб1р цашыцтыцца tare pi жылжып улгеред!
жэпе т. б. Цозгалыстыц царама-цайшылыгын дурыс ацгарган, 61рац оныц царама-царсы сэттерппц б1рл|гш тусшбеген Зепоп жал­
пы цозгалыс атаулыныц магынасыздыгы жэне опыц мумкш еместiri туралы цорытынды жасады. Платой мея Аристотель «А » тер­
мин] п туцгыш рет фплос. тургыда ца расты рды. Соцгысы бул термниге «царама-царсы тужырымдардыц тепе-тецд^п» деген аяыктама берген. Капттыц антиномпясы А-га жацыи.
АПОСТЕРИОРИ (лат. aposteriori — кейшплеп)— априори ден пягсгае, тэж 1рибсдеп алыпгап 6taiM дегенд1 бшдгретш термшт.
АППЕРЦИПЦИЯ (лат. ad —-га, perccptio цабылдау)— op6ip жаца
цабылдаудъгц алам ныц ом!рлш тож 1рибесше жэпе оныц цабылдау
сзтшдеп психикалыц Kyiiine тэуелд1л1п. Термищц Лейбниц енпзген, онда А. сапа-сез1ммен байланысты (нерцопцнядан озгеше тур­
де), Кант философиясында траисценденталдыц аннерципция мадызды роль атцарады.
АПРИОРИ (лат. a priori — бастапцы)— философиялыц термин,
аностериорндаи езгеше тэжсрпбеден бурын жэие оган тэуелздз
алыпгап, эуелден-ац сана га тэн 6taiM дегенд! б1лд1редь А. меи
апостериорид1 царама-царсы цою Кант философиясыиа тэп, ол се3!мдж цабылдау арцылы алыпгап б1л!мд1 реттелмегсп жэие жал39
fu n б!л ш ден есентеи, оган шынайы б Ш м ш ц шарттары ретшде
C03iмта лдицтыц ап ри орол ш форм ал ары н ( коцнупк пен уацыт)
ж эн е пайымдауды (себеп, цаж епчл ш ж эне т. б.) царама-царсы
ЦОЙДЫ.
А П РО БА Т Й В Т 1К ЭТИКА (лаг. approbatio — мацулдау) — мораль
теориясы, by л теорияда жацсылыц Догешм1з элдебср боделдД адами ыд р\цсатыи а драп (од жарлы ц берген немесе мацулдаган) ворсе.
Ш м т ц жоне ньшц осыпдай бедел деп осентелетшine байланысты
(цудай, адамныц моральдыц с е з ш i-туisciri немесе цогам) А. я. теологиялыц, психол. ж ане элеум. анробативтiic т еори яяар турлерше
болшедь Цудайдыц с е з а з epKi моральдыц ж огары зацы деп есеителетш этика лыц неонротестантизм ш1м1 теологиялыц теорияпыц
мысалы бола алады. Е:йшш турдег! концепция ла р адамгерншпк
«ез!М тсориясы деп аталды. О лсум .-ан роб&тивтш зтиканыц жасаушы лары — ф р . схщиологт&ры Дюркгейм мен Левя-Врюль. Олардыц
«колле ктиотi к 1 уеш ш тер* теориясы бойынша, моральдыц багалар
м ок ж а рл ыцтар цандай да бол сын объективтш ж эне танымдыц мли­
ней а&рылгаи жэпе олардыц тек цогам октемдиммеп мацулданатыныпл пепзделгеп. Сондыцтан олардыц ацицаттыгын гыл. тур­
гыда дэлелдоугп тырысудан пэтиже шыцпайды-мыс. Кешяпен мо­
раль цубылыстьрын исихол.— ж эне эл еу м.-аппробатнвтш тусш у
оларды скеятякалыц жэне нигилисток тургыдан тусшд!руге апарып
гоцтырды (Логикалыц позитивизм, Эмотивизм). Тутас алганда А.
моральдагы бага лау дыц объективтш олш емдерш щ бар екенд1п it repicKO шыгарады, муныц oai адамды озш щ жеке немесе цо­
гамда таралгаи адамгериплш TyciuiKTopiue утымда-сынпшл кезцарастап баг. тартуга, оларды соцыр сеш м немесе субъективт*
беи1мдшщ пепншде цабылдауын.ч сайды.
АРАП-М УСЫ ЛМ АН ЭСТ ЕТ И К А СЫ — ислам д ш ш кабылдаган жоне
араб тш ш пегкзг! эдеби тш ретшде цолдангаи халыцтар ойшылдарыныц орта г-ларда ж асаган эстетикалыц пдеяларыиыц жныптыгы. Орта г-лардагы мусылман эстетикасы жаратылыстану, гыл.,
филос., теориялыц, филол., эдеби — сын ж эпе онертану теориялары арнасьшда дамып, зиялылардыц едэу!р улес салмагымен
с яп атт алатын мэдеииегп бейнеледь Эсемдш онда озш е цуштарлыц
тугызатыя, пайдакупемдш ойл а р дан ада ететш сап а ретшде, сон­
дай-ац заттыц о зш щ M i n c i a , жетшдгршген бейнесше сай келушщ
ic o p iH ic i ретшде айцыпдалды (Мшсгадш). Козге корш етш ф орм а­
лар мен дыбыстардыц сулулыгыиап лэзаат алу олардыц «адамзаг
табигатыыа» ерекше жацындыгына байланысты ден тусшд!ригдк
адамдардыц эстетикалыц туйсцч объектшердщ белгип 6 i p шецбеpiue цунггарлыгыныц ассоцнациядыц механизм дер! (теолог жэие
эдебиотш! Пон Хазм , 904— 1004), кезге корш етш формаларды цабылдаудыц психол.-физиол. иепздер1 (галым И б о аль-Хайсам,
\ШГ»— 1030) арнаулы турде царалды Ф ил ософ тар меи ацындар элем1(|Ц сулулыгы туралы жазды (Ф араб и , И он Сипа, О м ар Хайям,
1018— И 23 ж. т .; Иби Рушд, 1126— 98), сулулыц кейде П ифагор
рухыода T y c iH A ip u iin , гарыштыц, иластикалыц ф орм а ла рдыц, тустердщ жэне дыбыстардыц жарасымдылы*ы тургысынан царалды
(«Рпясы з аганыпдылар» деген г'нциклоиедиялыц туешд! рмелер д 1ц
авторлары).
Мигтикалыц-иаптеистш багыттагы ойшылдар мен
ацьшдарда (Ибп ол-Араби, 1165— 1240; Руми, 1207— 73) болмысца
уцеатылган ж арат ц аэ кулл! оеемдш иен асцацтыцтыц упттастырылуы ретш деп эстетикалыц багалау затына айиалды, олардыц ецбектершде, Гегельдщ синаттауынша, кобш есе «цуддреттииктщ зат­
тардыц табиги ’цасиетше тэн сипаты умбеттщ, табигаттыц жэне
адамзаттыц ом ip су р у ш щ
озш дербес улылыц децгетне дейш
кетеред!». Адам боймндагы сыртцы жэпе c e a c ia артыцота багалан40
ran iinixi янтеллектуалдыц-имандылыц сулулыц ерекшеленедь Жанжацты дамыган тулгага цонылатын та лап — «эдеп* туралы miif
цалынтасты. 11айдакунемдш муддедеп бонды аулац салу кеше турт 0*>перлердщ») цоленерлердщ арасында коркем тыга рмашылыцпеп байланысты онерлерД! ажыратуда олшем болды. Антикалыц
достурлерд! устаган философтар коркем шыгармашылыцтыц неп­
зшде олштеу жатыр деп пайымдады (Мимесис, Ел1ктеу теоряясы), бул ©Л1ктеу цабылдаяган бейпелерд! сацтап, оз бстшше ушгастырумен 6ipre к,нял фупкциясы деп есептелд1. Сондыцтан «жалгаи», якя нацты OMip шывдыгып коз алдыца дэл елестетпейтш,
б!рац боямалан керсететш суреткерлш он дан шыгару поэзпяныц
epeKHieniri деп жарияланды. Поэтикада ек! багыт ерекшеленд!: 6ipiunii багыт Аристотельдщ «Позтикасы» басшылыцца алынып,
поэтнкалыц т1лд! оныц акицаттыгы мен жалрандырына царамастан
змоцнялыц эсер (оц жэне те pic эсер) турызатын т£л ретшде царал да (Фараби, Нбн .Сина, Ибп Рушд); екшнп багыт — поэтика*
лыц кубылтулар мен айшыцтауларды цалыптастырьш, саралауга
баса деп цойды. Эдебиеттануда елецдердщ мазмуны меп ш ш ш ш щ
(«создер» мен «идеялар»), дэстур мен жацашылдыцтыц, эстети­
калыц багалардыц субъективтШп мея объектштлш шц арацатыпасы моселелер1, поэтнкалыц шыгармашылык, керкемдш талгамдар мен нормалардыц эзгеру! (Эстетикалыц талгам) проблем ала ры
улкен орын алды. Музыкалыц эстетика ежелп .галымдардыц—
Арпстотельд1ц, Арпстоксеннщ, Птолемейдщ жэне Пифаго рдыц жолып устаушылардыц музыка тану теориясы тургысынан музыкалыц нрактпкалыц цорытыпдылау жолымен дамыды. Музыкапы
орта г-ларга тэп сииатта аспан музыкасы жэне жер музыкасы деп
белу тек «Рмясыз агайындар» трактаттарында рапа цабылданды
жэпе оны Фараби меи Ибя Сипа сынга алды. Музыканыц эстети­
калыц эсершщ ерекш елт опыц затты субстрат туршде козге ко*
ршбосе де, жап-дуннецд! рацатца белейтшшде, оган тэп уйлес1Мшц уацыт жагынан 6ipTe-6ipre ашылатыпында деп бшдь Сондайац музыкапыц шыгу теп, ол туралы гылымда рды саралау, оныц
адамдардыц кещл-куише, эдет-гурнына жэпе тэндж цалпьша эсеpi мэселелер1* де зерттелдь Исламда бейнелеу енерше цойылган
шектеулер коркем шыгармашылыцтыц осы саласыныц теориялыц
тургыд.'ш жетк1Л1кт| дэрежеде зерттелушщ себептершщ 6ipi боллы (олар neri3inen атацты суретшшер мен каллнграфтардыц туындыларыпа талдау ж асау кезшде жол-жопекей царалды). Су ретmi шыгармасыпыц тыншылдыц цасиеп оны багалаудыц жогары
олшемi болды. Бояулардыц тазалыгы мен цаныцтыры, суреттщ
иэзшп'г!,
уйлеЫмдШи, жецшдйп, эсемдш, тнянацтылыгы мен
г vрла ул ылыгы opi лндалу шеберлМяе жатцызылды. Махаббатты.
бацтарды, гулдердг беннелеген эсем суреттер музыка сияцты кешл-куйщщ цанаттапдырып, цайгы-муцды сешлте алады, рухани
куш 6epin, цажыр-цайратыцды шындай тусед1 деп ойлады. Кал­
лиграфии ouepi жогары багаланды, муныц eai цудай 6ip мезплде
жасагап ei<i цалам-каллиграфтыц цамыс цаламушы мен KeciKiiiдемешшщ цылцаламы концепцмясында nepinic тапты. Орта г-лардагы мусыл манда рдыц эстетикалыц идеялары евр. орта г. меп
Цайта орлеу дэу!'ршщ астетякасьша елеул1 ыцпал erri (Орта р.
эстет ика сы, Цайта оркенлеу дэу!р1 зстетикасы).
ЛРАБТЬЩ ЭСТЕТИКАЛЫЦ ОЙ-ШК1Р1 — Арабтар туратып Шыгыста зстетикалыц ou-niiop узаода созылган тоцыраудап кейш
10—20 г-лардыц тогысында цайта жацгырды. Енд1 ол дуп.-жуз. эс­
тетикалыц ou-niicipMeu барган сайып етепе жацындаса отырып да­
мыды. Бастапцыда араб елдершдег! эстетикалыц идоялар ромапгязм а рн асы яда жасалын, а цыпдар, нрозашылар, ну блид истер мен
41
эссепстер (М устаф а а л ь ЛЬ нфалуги, Амин ар-Ре'ихапи, Джобрлп
Хил ял ь Д ж уира х Михаил Нуапме, Мейи) осы романтизме in ок».лдер* болды. Олаидыц шьнарматылыпры екгнгт дун. жуз. согыг/ыц,
ал nip больгшчц шыгармапшлксгы 6 ip im n l д у и .ж у з. согыстьщ **л~
дыида дамыды. Ром/штвзм эстетик асъшда душтет тунош у Kopirnc
гаяты, бул туш т у асцац мурат неп куп д е л и т куйбец т1рпшпк
арасындагы б М сп е с царама-цайшылыкты са рало уда н корш дь
Осы дан lifiiiiii с /реткор тулгасы цогамеа царсы з^ойылды, ош.щ
адам тагдырыпдасы м эш ас1рвлонгп корсет 1ЛДь А раб ромаятиктср!
жуй елетен эстпикальпс теории ж а с a ran жоц, дуниеш эстетикалиц туйсшу кебш есе символ дат» мои алло гори ял а р тип меи бейге
лепдь Сон ьшец oipre олардыц т ы гар мал аЩында элеум. сыимои,
м о рту] и ылы.цце п ж он е онердш, цогамдыц мшдет млцсатъш тапумвн
уштастырылгап реалист!к сары п да басмм болды. Таптыц жоне
улт-азаттык, курестщ орлоуг романтиктер позициялармныц ара
л ап и ажыраттм: oipeyacpi демокр.. м уратгарта кызмет erri (Обу
1Иади, Лбдуррахмаи аль-Хамисн), екш аплер! гол тустагы курылымды Дорштеуш»л1к жолына тусть Аббас Махмуд аль-Аккадтыц
ыьш .дай гужи рымы эстетике; да да pi нте у ош нк нозицняииц пайда
б ол у ш ш ц мыс.алы бола ала ды: томепп таптар когамдагьт материнныц Оаламжы болып таб ыллтындицт а и, ал жогары таатар та­
ры штык рухани-торт in пегЫ щ ц балам асы болын табылагынлыцтая, эсемджт! тек соцгылары гана ж асап , багал&н алады. Согыстаа Ksviifi Шыгыс араб илдершдеп йстетпка баррап саиый гыл.
си пат ала бастады. Эстетикалык зерттеулерд* психологиямен, атап
айтканда, эмпирик алыц психология меп (Ю су ф Мурад, М устафа
Сувейт), сопдан-ак психологи ял ык, талдаумеп (аль — Аккад, М у­
хаммед ан - Мувенхи) у шт&сты р у га умтылушылык байкалды.
р а к эстетик а га зерттеудщ гыл. (немесе гыл. сникты кор!нет! а)
одютерш eiiriay;o логикалык позитивизм (Закн Нагиб Махмуд) repi ске шыгарды, ол эстетикалык проблематикаиы гыльшнаи ж мрак;
цойыи, оиыц психол. жэпе тарихи туп тк т ем е беругне тыйым сал ­
ды. 1с ж уз in де теориялыц талдауды нормативтж ж эпе эмоция лиц
т ш рл ерм еп ал^асты руга руксат берд!. ¥лтшылдык идеол. теоре
тиктерд! араб »ш ерш щ кадхр-цасиетш ж опе тнлтума е.рекгаелггш
орныцтыруга, оны евр. центристiK тургыдан туешдйруд! сыпауга
туртк! болды. Бул тенденция А ф и ф С ахн асидщ эстетикалык козцарастары ида корш о: тауыи, ов:ерд1 улттыц, халыцтык кайпар
булацтаргц кай ып орал ту, оны отаршылдар тацган улплердси
кулдык урыгт ы нтруд еп арылту эрекеттер! «араб эстетикасынын >
приициитерше су бъектиb k c t’i к апыктама берумеи угатастырылады.
Соцгылары цудай лиц бул ж ьш ас болмысы, макулыктардын, оиасьтз
/калгаидыгы ж ^и с олардыц мэцп болмыснен банлаиысы туралы
ислам эснеттегеи тезистердеп 1пыгарылады. Мусылмаи Gi.iiMi жо1пядег1 дуи. жу*.
1-коифереидияда (Мекке, 1977 ж .)
мусылмаи
ж астары иа эстетикалык тэрбие берудщ моя! атап отллд! «Ислам
он ер! философиисыи ♦ талдан жасаудыч^ Ka?K^TTiri керсетшдь (’онымеп oipre улгшылдыц ж;>ие д ш и кег!здеп пигылга к;арама-кареы иурдн оз (niepine такуалы!^пен ж а р мае а берме Гг, кез келген мэдениеттщ кефкемд!» байлыгып нгеруге ш ак у рган упдеулер де
Tui/u. Демократ-ойшыа Салима М уса араб эдебиет! мен оттер in
м од ерн и зац и и а у дыц. rinTi еаропаландырудын жакгауш ы сы бол­
ды. Коркч.*м шыгармашылыктыц мшдет! «ом 1рД1 еыиауда», ал опыц
маК'-аты - хзлыкты тэрбиелеуде ден б|лгеп ол «опер у ям и ине|#»
коютепцпясыпа ;к.г»ге оны асацтаушыларга (аль Аккад, алг. Ма:тми. Ш ауки. Хеикаль :кэне баскал ар) батыл клрсы шыцты. Салима
М ус а га маркст!с; идеология к у п т ыцпал етт1; оньщ одебиеттану
шылык ецбектер! сьтпшыл ж эяе соц. реалгзмти. нобайып сызыи
берд!. MapKGTiK лстетикалыц oii niKip o3inin позицияларып 6ipre-
fiipxe п ы гаш ы , оныц ыциал о ту аясы кецгдь Мос,, 50-ж-дардыц
«лшде-ац Махмуд Амин иль Алим а ль — Лккадпен жэне Таха
Хусайн.чен аптысса эдебпст леи онердщ тутастыгы туралы nutipд; коргады, ол Хусейн Мрувве араб эдеб’петтануъшдагы бурж.—
идеалистш багыттарды сыпады. Соцгы онжылдыцтарда жаца ac­
re ш ка араб' елдершде сын дарлы да фнлос. тургыдан непзделген
теории ретшде суреткер жэне демократшшшл журтшылыцца таиымал болды.
АРАБ ФИ ЛО СОФ И ЯСЫ — мусылман дшш цабылдаган жэно араб
тшшде сойлейтщ Шыг. халыцтары оншылдарыпыц орта г-лар дэуь
ршдеп фнлос. Шмдердощ жиыптыгы. А. ф-ныц найда болуы мутал изпттердщ («окшаулангапдардыц») — каламныц
рационалдыц
дпг иимшщ — ертедеп «шлдершщ цызмет ше байланысты, олар
адамныц ер^к-ж^гершГц бостапдыгы жэпе цудайдыц ерекше болплер! туралы моселелерд! талцылаудан бастап, дшнщ шегшен шыццаи жэне Tini*i оиыц Kei:6ip догматтарын мансуц еткен концепцняларды ж асау мен аяцталды. 9 г да арабтар ежелп заманыныц
жаратылыстапу-гыл. жэне филос. мурасигмен танысты. Олар Арпстотельдщ фнлософпя»:ына жэне оныц жаратылыстану мен логика
моселелерше баса назар аударды. Аристотельдщ фплософпясып
игеру барысында Афины меп Александрияныц неоплатой мектептершдеп опыц бертшг! тусшштемехшлерипц ецбекте pi меп жанама турде танысты. Орта г. А. ф-нда жетекни багыт арнасындагы
дамыган ш1мдердщ пепзше «неоплатопдыц синат бершген» аристогелпзм-шыгыс перина теизм i (Перипатетика) алынды. Аристотелизмшц пепзп' копцепцияларын турмысца туцгыш рет ешлзген
ошпыл — Аль-Кинди осы багыттыц атасы деп есептеледь Шыг.
перииатетизмшщ одан opi дамуы эл-Фарабн (870—950) меп Ибн
Синаныц eciMiMeii байланысты. Аль-Кинднге царама-царсы турде
бул фплософтар дуниенщ мэцпл1гш дэлелдедь Цудай, дед1 олар,
*озшщ арцасыпда цажетт i ацицат*, ал одан эманация арцылы
туындайтын дуние — «басцаныц арцасында цажетт! ацицат» жэне
«озшщ арцасыпда ыцтпмал ацицат»; гарыш пен табигат цубылыстары цудайдыц цуд1ретше байланысты емес, ойткеш цудай б т MI — жеке дара пэрсеге емес, тек эмбебап нэрсеге гапа таралып
жатыр. Ибн Синаша эмбебап пэрсенщ «ортац идеялардыц» уга
жацты бол мысы бар, олар: цуд^ретт! ацыл-парасатта, заттар да
жэне адам иггтеллект!сшде. Материя тек формаларды цабылдаута
гана бешм. б1рац оларды сырттан алады; м э ц п л ё к адам жанында
тугызатып «царакетнпл ацыл-парасат» дейтш «ай астындагы ду­
ние» yiniu «формадарды тарту eT yrai» болып табылады. Адам болмысыпыц жогары мацсаты осы ацыл-парасатты таныо б|луде. ЭлФараби мен Ибн-Синаныц перипатетизм!меп цатарласа ортодоксалдыц ислаш'а дупшан кейб1р басца да филос. агымдар дамыды.
Атап айтцанда ол «Таза агайындар* атты цупия уным ©кш1 бо­
лып табылады. Сопылардыц (Сонылыц) мпстикалыц агымы орто­
докса лдыц 1слэмга оппозицияныц. сондай-ац рационалистж фило­
софияныц басца формасы болды, олардыц теософиялыц доктрина ларыпда гпостицизмнщ (Гностиканыц), неоплатошгзмнщ жэне кей6ip Шыг. дшдерШщ ыцпалы ацгарылды. Бул доктрпналардыц неиз1нде цудайды ceainy*, онымеп материалдык дуниенщ птырмауыпав
бас тартцан адамиыц, тунтеп келгенде, табысуы мумкш дегеп иапым жатыр. Бертшп каламныц екшдер1 — мутдкаллнмдер, Эл —
Лишриддщ (874— 935) 1збасарлары рационалдыц дэлелдердщ комоri?-ien исламды мадацтаумеп шугылданды. Цудайдыц цуд1рет1, ду­
ниенщ жаратылысы жэне кереметтерд1*ц мумкшд!п туралы догным жатыр. Бертшп’ каламныц ек1лдер! — мутакеллимдер, Эл —•
Газали (1059—1111) д!нп-идеалист lk багыттыц ошл! болды, ол му43
такалдамдер мен сопы дардшс копцепцшшарьш талдау идпэшдв
шыг. нарш*.атетиктбpi ш iц
фи да сифиясзышдаш натуралист i f
зд-зяе
рацигЖад&стмс олвмйнттмодд сынады Д.. Ф , Андалусняда ж эн о СолА ф рика да одах эр! дамыды, мупда И он -Баджа ( 107*>— И ,48
ж. ш.). lieits Туфеиль (ПК *— ВЩ жане тыгармашылыгы орта г А.
ф-ныц шыцы больш табылатын 1Ши-Рущд (А верроэс) шыг. пери
на.тетикалык мвктебипц ош лдор! болды. Ол Аристотольдш, дам;.1!
t>e}/viitvi лсоплатоидыц кы ш и с цатяарлардан тазартын ^ а ш цол ■
мая, солымг и o ip гс натуралнзмшш шиггедамгее бешлделгеи д&рбос
жуйа жасады. Мбп-Рушд ащ-игнарасаттыц нанымнан аргыцжылигыи ш?.гшцвД1, Д'Н ш ш ш уаыладаушылардыд (Ьплос. ниобломл
лармон а лна лысыныц зацсыздыгын дзлелдедь Сон им он oipre ол
философтарди озд ерш щ кимш «цалыц коп ш ш ш » алдында жм
рпяламауга шацырды, онгкеш мупыц oai дши нанымнан айыруы,
демек, адемгериплн; нриицйиторшеад /тс айыруы мумкш. Ибн Руиг
дтыц iJUMi орта г. Батый Евр. филос. &ркш оидын, дамуына зор
ыцпал стт 1 ( А перрокзм ). Мусылмавдыц Ш ь а халыцтарыпыц р,у хани ом ф ш д еп Keiiira.i гас.ъшларда дог мат яка лык т ш о г л н мен
м ястока к vште pi барган сайыи оскелец дэрежеде топтасты, о н и ■
мен курсе- гс к 19 г-дыц аягыпда рана цайта бает алды Тарихи к /
былыстардыц ортак, ааццылыктарьш аерттеу талабын алгашцылардын Смpi больш усыкган жапе ол’ш ц социал. теориясы н ж асагаи
Солт уст ш А ф ри «;а та ом х ш ысы \ I он -Халду а ныц {1332 —14ПГ») ш и гармашылыгы буган ж н т ан д ы .
А Р Г У М Е Н Т — (лат. argunieatuni). 1 Логикада — цапдан болмасын
басц а oip т к 1рд щ (немело т ю р л е р жуйеЫйпц) ацицатия ц у ап и у
y in iu келпрш етш nisi)» (номса? сг1к1рлер ж уиос!)', дэлелдщ, б а с ­
цаш а а лr a n да, непздеме, себен деи аталатыи дэлёлдщ алгы ш ар
ты; койДо б у in л долелдоменщ oai Д. дои аталады. 2. Математикада жапе матем. логилада— тоуелс1з айнымалы фупкцляныц немо
ее предисаттыц woiti оныц манию тоуелд 1 емес.
АРЕ011АГ11Т1ШТЕР - торт трактат («[^удайдыц е«лмдс|п туралы*,
« А ш ан нерархиясы туралы >, *1Шркоу нерархиясы туралы •>, «Жумбац сырлы дш 5л1м1>-) ж эно он хаттыц жниагы. Пул згаш&ц узац
уацыт бойына б. з. б. Афишлныц алгашцы епископы Дионнс-аи
Ареод (агитке тел1тн келд! {шыгармала р аличагыныц а ты да с оная
ш ы к д ая ), алайда кеишг) гылым оны жалган ж н н ак ден тагп ы.
А де пеох1лато 1|иампщ к у и т ыцпплы банцалады, ол 1— г-га деГои
бод мат ан ды. Л-до Ш’ркеу ia iiii дамытылдыт оныц да i -г-га двйдн
болуы мум*иг e:.i«f ri- 5 г-дыц ортасы яа де(пн букш ертедег* хри«‘
тнац ^дебиет]идо бул шыгармлларга цандай да болсын сштемо
;касал магам Осыиден аргугаеи ттер, сондай-ак баска да конто геи
и эр сел ер галымдарды бул жннацтыц пайда болуын 7» гг?» >ьатцыаын, Дионисии А реон агип ац антоолыгын — иГцжеу тарихы ныц ерrer<eri кап ра п;ер]’и.1Ц кез шло зор беделштц бол>аидыгынан ден
бсаитеуге мяжбур OTTi. Кеибгр талым да}) А-н1ц аиторлыгын 111ы
гыста арекет CiKen грузин ел искони Петр 11перге гелуде. B aiuia
MaL*?*.'/iru шалъхнан Л. жунелл гурде оиластырылган орта г. х р к г*
тчжан iSilxii болхлн табылады: турм ы пы ц озе п — т^ш-?лмантыи ку
'■'зн, одан нерпител^г дуййес), шлркоу саласы аркылы г^арзнапим
Г'.дамДар мен аиттарга дейитг! 6ir»r«;-oipre ош ш бара ж аткан жарьи;
га маяадяялары ?.уЧй >кацц«^ тячлгын асатадьт Пул i.iiмдо гтант«?исм‘
гнзркеу догм асы мел галыстг ip ia t^ a
б^лг*. ’iep :г*шт1 !‘.ез1 лД1
npoi :?ec/t».бо^ды. IVaiiTn Орке::гд^у дау?{*«нс ae»iin тута с vur* ж.^боа
14.на /л. дЫн-фйдос. ооД ’ ’'(
чоп; тл»>аг;',л «пысарма^ы бейджа, оу/л.ч.
орта г. ф ал о со ф л ни fcj ц нденлык, с;озде}лигд uipi рот, аде- цыамо^ о--: •
ii. Сонымен цатар А-д«Т1 орта г ми^л'ш.аш>щ цожырауьнген '»'»'<)«■
А р,г материя д;еи c‘>opv.a тура u.i 1Л1 мд«> диглеггтлг- а *але-«е!1 ттер1
мон оц белгшер пайда болды, мупыц oai орте г. аристотелпзм мен
схоластикага дарсы куресте ойдагыдай иайдаланылды.
АРИСТИПП (Б. 8. б. 435—355 ж . ш.) — ежели гр. философы, Сок*
раттьщ uiaiupTi, Кнреналыд (гедопикалыц) мекген дейтшшц (Киреиалыдтар) непзш далаушы. Оныц шыгармалары садталмаган.
А. таным теория сылдагы сенсуалпзмдг этикадагы гедопизммен ушгастырды. А. ом)’рдщ мош — данагатта деп бЬяд!, б1рад адам, А-тщ
uiKipinuio, данагатда дул болмауга т тс, опыц жогаргы nriniri
больш табылатын адыл-нарасат лэззатына умтылуы керек. Жац­
сылыц ней жамандыдтыц, ацицат пеп жалгапдыдтыц олшем! — данагат нон цаш ы i\aciper.
АРИСТОТЕЛЬ (Б. з. б. 384 -322)— ежелп гр. философы, логика
жане баска кептегея 1л1мдерш непзш далаган энциклопедист-галым. Маркс опы «копе заманныд дапышпап опшылы» деп атады.
Фракиядапд Стагирда тугап, Афипыдагы Платой мектебшде тэрбиелепд!. Платоппыц денешз форма жоншдеп теориясын сын аса
да «идеализм мен материализм» арасында екг удай куйге тусш,
нлатоидыд идея нм толыдтай жодда шыгара алган жок. 335 ж. Афи­
ныда он мситеб'ш (лшгей) ангты. А. философияпы уш салада дарастырады: 1) Теориялыд болш1 — болмыстыц кезецдшн, себептеpi меи тун neriai турасындагы йпм; 2) Практпкалыд оол 1М1-адамдардыц ic-орекет жапе; 3) Поэтикалыд болiMi — творчество ж о­
ншде. Гылымныц зерттеитш napceci ~ адамныц ацыл-оп opeci жетот1п салцар дуние. Алайда ол свздм-туисште б|ртутас нэрсе ту­
ршде i.opiiiic беред! жэие сол ардылы папымдалады: салдар дуuiieui танып-бшудщ шарты — индуктпотш 1стестш, ол тек ceaiMгу.йс1к аркылы жузеге асады. А. торт турл1 себепке коз жетшзди
I) материалы, ягпи орпыдтырудыц енжар мумкшдтн; 2) формаим (мэпд*, болмыстыц мэнш), материяныц мумющрг! тургысыпдагы шындыцты; 3) цоагалыстыц туп торкшш жэпе 4) мадсатты.
Д. табигатты «матерниныц* «формага» жэпе Kepicinme (принден
; у ысуы TypiuAo дарастырады. Алайда ол материядагы дозгалыс
бастауыпыц баяулыгын корген соц, тубшде цозгалыстыц туи торi-:ioi меп мадсатда келш тфолетш форманыц белсендйпгше тоцталдьт. Д. дозгалыс атаулмныц туп терш т — «oai дозга лма йтын,
цозгалтуга турпа болатын*— дудай деген тужырым жасады. Ад:ц формальд) логикасы шындыц теорпясымен, болмыс туралы iJiiMмеи стене байланысты, ойткеш ол логикалыд формалардан бол­
мыстыц фордеаларды апыд корд!. А. таным туралы 1л1М1Пде «niKip айту». туршдеп ыцтнмалдыц (диалектика) кездарасгап пагыз
гылымды (аподейктика) ажырата бшд1, мупда ол гылымныц осы
о »£1 саласы т!лдесу кезшде озара байланыста болады ден дорытты.
Л-те TOmipufie «1пк1рД1» зерттеудщ соцгы сатысы омес, шынайы
гыл. тужырымдар сеэ’ш туйсак омес, ацыл-оймен сараланады.
Алайда онша долба олан ган табигаттыц мызгьтмас акспомалдры
тзд щ олпамывда гуа цалыптасцан жод, ол — деректер жииауды,
осы деректер го ой жуп'ртуд1 талан етед!. А. гылымныц туша мацсаты-туние зоттарыпыц сырып аныцтау, бул yniiic дедукция мэп
тгпд\>‘ ,»*яиы уштастыру даже т е щ корсетп. А. бойынша контеген
тусши* угымдарга ортац, сай келетш 6ipryrac угым жод, демек
орцили тусшш V'bi-мдарда жалнылама Hi ре геи орта болмаиды. А.
пны к-тегорли ден санады. А. космогопияда Ппфагордыц жолын
у стг» I ; у ш ы л а рдыц )Л|ШП ыгыстырды ж р по оломнщ геоцептрл1к
сш’Т '^ ^ ’иныц непзш цаладм, ол Коперияьтщ гелноцентрлш сис• ем' •
жэсаганга деГпнг! кеяецде ыцналды устем/ик erri. Адам •
•чг.ыл парасатыиыц даб)лст}н А. этикадагы ец жогаргы долга у шы
кун* л;-и танты. Мунда о]>тедеп дул неленунил1к Гроцияда дулдар
ал;г;>ш//':гы от'г я.умысымоп рапа пiугылдмидтып жогары тектшорii
цгц уотем д тп е уцсас ахуал туе бередь А-дщ моральдыц улпс1кудан, 1»ни «овш оилайтмн ой*>— иагыз кемел ден гоп философ. Когам туралы ш*мшде Д. мемл. укш еттщ ец жогаргы ф орм асы деи
бшшгл о з . и\дд(.ч‘ш е пайдалонугд ;кол бермейтш ж эие утймвттч
когамгл цызмет отуге м эж бур ететш форм аны атзды, А дщ ф ил о­
соф ияд а гы а у ытj у лары пы ц нэтижеешде ксошняеп филос. ек! а р
л аса ж оя ашылды: оиыд материалиетш uriMi феодалдыгс цогам
да прш peccuBTi адеклардыц opic аяуы на ыцпал етсе, идеалйст1{с
жацтары орт. г. ццркеудщ цол паштау ы мен А. йймшен «ол) схоЯЦСТИКаНЫ * СОМД<М1 ИШ ГарДЫ.
Л VК КС ИЛ А П (б, а б. *М5 --2-Ш ж ш.) ~ Платон академияоыныц
(Плитсидыц академия} н еп зш ца л а ушыл а р дыц 6ipi, оныц багыты
Илатонныц оц j■жырымдирыпыц наш арлауы на ж оие скептицизм
жолмит к ош у ш с байланысты сипагталады. Платооиан мунда тек
sjprYjt.il логикалыц концо1Щияларга бетмдьлш цана цалцы, бул
копцепциялар бул регто догматикалыц философияны ц куйреушо
ж оне ыцтималдыц угымдардыц орныг>ыпи сайды. Этик а да А га
Ила гон ныц антузиазмдж 1Л 1МШщ элс 1роу* ж эи е рухан и куйдщ
сабырлмл м?ы гуралы ш м г е саюы жатады.
А РО Н P A llM O Il (1905~-8Л)— ф р. философы ж эне социологи, *б!р
тутас аядуетриялыц цогам» жэи*з идеологиясыздавдыру концепциялары авто рл арыиыц б ipi (к. ИдсологиясызМапдыру жоне
цайта
at Геологи яла ндыру ) . Гарпхтыц сынгныл фил ософ и я с ы н жасады .
втксиичц тарихи объективтi сийатын. тапым меи элеум. феномендердг аерттеу м ум кш днш тергске шыгарды: тарихи танымды пси
хологилм меи релятивизыге сайды. А. тарихты оцигалардыц объ
okthbtl
лоппсадап оагеше иррационалдыц тасцыиы деп туелнд!.
Олеум, прогреет! айцындаитын объективт! олшемдер ж оц деп есеп
Т0Д1.
Шыг.: «Тарих фнлософи ясы на Klpicne», (1948); «Содиологняльщ ой-u hup
Keaeipstepi*, (1967): «Тарихтык смишыл философиясын, (1у6,9); «Кожыра
ган Ёлрошшы кор»ап совленген сев», (1977).
АР-УЖ ДАП - - моральдыц сана се зш угымы api этика категориясм: жгке адамныц о з 1я 1Ц цогамда гы мацызын се зш у ш жане цогамиыц осы мацыздылыцты тану саттерш цамтиды. 0:мшц мазмуны ж эн о езшде Kopinic табатып моральдыц кезцарастыц т абт зты жвгшген А. угымы «кдмысэ угымымен тецдес. Жеке адамныц
Mii-.i.une ж эие цогамныц жеке адамга козцарасыныц формасы р е ­
тшде Д. намыс сияцты адамиыц журк-туры сы и жэне цорш агаи
адамдардыц огая ца рым-цатынясы и Tiiicimue реттен отырады. Б ь
рац намыс угымышш озг е ш е л т — Д. угымы барлыц адамдардыц
моральдыц тургыдан алганда т е ц д т и ри н ц и тн е емес, олар га
тендоспрш е бага берьяуше иепзделед! (жеке адамиыц алеум. жат*
данына, тапгыц, улттыц. кэстючк ж оне коллектиятш тег!не немесе
беделию байланысты). Осы баганыц олшемдер! жапе адампыц А.
байлэн ыст ырыла гыи оган цойылатьш талантар тарихи турде озгеpin отырды. Ор цогамда улттыц, к осш п к , im in apa таптыц А. (ол
озш о ецбек сипатын гаяа neria етш алады), соидай ац коллектиатш
ж эне жеке
болады. Соцгысы адамяьщ жеке басыныц цадгр-ца
спет i меи байланыс,Т14рэллады, ал с ла р га оныц басца адамдар алдында немесе цогам алдыида cim pren ецбеп neria болады. Бул
а рада ерекш е артыцшылыцтарга ire болудыц элдецаидай иравплары мойъшдалмайды ж&ие басца улттардыц, мамандыцтардыц жане
т. Су. о к 1Лдерше меяешбей — онш еидiл]шiei£ ц арау icopinicTepi айынталады. Сословиел 1к А. сарцьпсшацтарымен (олдекапдай
олеум.
ж !к немесе коллектиптш ерекшел «к туралы туеш ш тер), капдай да
бол сын к^рсецызарлык, токанпа^.илц т. б. к урес адамдар арасын-
дагы кундоJu ki i царымцатьшастагы моральды орныцтыру жолындн» ы куресдчц oip башты болыа габылады.
АРХЕТИП (гр. arche — бастау жале typos — пиша, улп)— бертш»i аптшсалыц ф и л ософ и я д а T\’OKi беипе, идея. Термин Швейцария
нспхологы Юнг ецбсктершщ ыцналммен ц азф п батыс одебяетшде
к&па-т жайды. «Колле к гif втш санасыздыц» дейтшшц элдеб^р басталцы r y a o m i цурылымыи, адамныц цанталапып туратып турмыс
жагдайлары ныц, шндеттершщ жане куизел^стершщ ccicipron пси­
хол. вшемеш» дегепд! б 1лд1 ред1 . Жеке немесе элеум. ом1рдщ нроблемалыц, дагдарысты жагдайыныд ыцпалымсн%Юпгпц riiKipi бойъшша, санасыз дозгалыс болады жопе T U ic r i Л. жузеге асырылады.
Бул орайда осы процестщ innri ce6enTiK, ыцт и я рсыз дыц, дсмопнка.
лыд •оплаты болады. Над «архетш тк матрица», циял мен шыгариашыдыц ойлау цызмегш цалыптастыратын априори, оныц квнцарасы бойыиша, ацыздардагы эртурл1 халыцтардыц ертеплер шдег!
цайталапатын дэлелдердщ, дунжуз. одебист пеп онердеп «мэцп»
бейнелердщ бар ёкепш тус1хгЩзедь
АРХИТЕК ТУРА— (сэулет оно p i)— цогамныц материалдыц, идеялы|-устетикалыц цажетш етейтш гимарагтарды, басца да мекенжанларды жобалау, салу one pi. Материалдыц иплж п жасаудыц
оасты саласы бола отырып, А. цогамныц экопомпкасымен, опдф 1с
дамуыныц дорежос(мен жопе unj^ipicTiK царым-цатынас синатымен,
гылым жане техника жепстнсгерймен тыгыз байланыста болады.
Архит. шыгармалар тек ирактикалыц мацсаггар ym in емес, адам­
ды цоршаган органы ц эстетика сын цалынгастырыи, цогамныц бел­
ил» oip идеялыц мацсат-муратып, эстетикалыц муцтажын бейпелi
гурде баяндайды. А. адамзат цорамы дамуыныц ерте кезещядв
лайда болган. Ертедеп адамдар ез Tipinuiirm сак,та уда табигаттыц
лулей куп!тер1 меп уздисшз куресе журш, алгашцы мекендерш тек
жыртцыш ацдардап цоргану ушш жнсаган. Баспана ретшде салыиган уцпрлер, куркелер, орамдар, басца да царабаиыр мекендердщ тек практикалыц жагы басым болган. В*рац жабайылыц
Лэу 1 р]П1Ц жогары сатысында А-лыц белгшер пайда болды. Будан
кем и гимараттарды салуда цажегплпс зацы га па емес, керкемдш
зады да туа ете бастады. Цогамныц талап-талга мы, оныц цажет1 HiH куп санап ocyi -- архит. творчествопыц эргурл1 са лал ары мен
турлершщ да мыи, жетшуше эсер erri. Солардыц шпвде анрыцта
мацыздылары: тургып уйлер меп онеркэсш орын дары, турл! цо­
гамдыц мскемелер. Л. тарихында Д1ии гимараттар мен цурылыстарда елеул! орын алады. Осыпдан алуан турл! архит. гпмараттардая жэне олардыц тнптершен елдг мекепдер, цалалар меп ауылда рдыц, поселкелерД1*ц т. б. комплекстер! цуралады. А-ныц тарнхн дамуы, опыц эр елде ер дэу^рде эр басца болуы цогамныц
эле уm.-dkoh. цурылысынмц озгертуше, турмыс-салт ерекшелштер!не, курылыс техпикасыньщ оркендеу1 мен унымдастыру тэсшше,
табигат жагдайларына, рухани жагы меп мэдениотшщ децгейше
байланысты.
АСАН ЦАШ 'М (15 г. т. ж., о. ж. белпздз)— ацыз кешпкерше айя алган, из ламаньшын асцан ойшылы, цазац философы, Цазац га
рихшыларыныц зерттеулер! бойынша А. Ц. Керой, Жэшбек ханда рды я. ыцпалды бш, ацылшысы болган. 1456 ж. ГПу алцабыпда
Цазац Ордасы цурылган кезде А. Ц. жаца мемлекетц жацтаушы« ьг ураингысы болды. взш щ филос. жыр-толгауларында хандыц
ук»иетт1* пыганту, елдщ цорганыс цабьяотш арттыру цажетт!'пн
наспхаттады, Жэшбек ханды табысца масаттапбауга, елдщ тубегенл|‘ болашагын оилауга шацырды. Феод, цогамдагы одот-гурып,
Miuea цулыц мэселелор'ш котердь А. Ц. асцан ацыпдыц к ymin туч7
biC'fuc руларды <-ip орталыцца багыпатып мемлекет chili цуру жо*
лыаа арнады. ЫлД/ц ваманьшы.п а жеткен толгаударынан А. К
ц&щ капы колеи та^агатыи лллга ганыгаиы бииц&ладц тш п Ал
тми ордахшц орйъшдм паи да Болтаи хаядмцтардыц бэрзящ к^рып
oivvriiiitce дсмит кемзцгерядкнви болжай бхлдь Ацыз бойынша Сарыарцада - Vлита vда души» галтап.
Л^iCFiTllu.^, а « ; е v ш 1 н а \й (гр. askco
жаттытамын) • utypieгуры»-. ней турмыс салтыныц принцип i, ол моральдис немесе дша
муратца жету мацеатында «дене»ii жансыз дандыру», жер бетшдо!>
жик,сыдик, атаулыдан бас гарт$ арцылы цлжеттердч цанагаттаяды
руда Оарыиша мумкш устамдыдыцпен енпатталзды. Алгашында,
ертедеп Грецнпд t А Д1 рацышпылыц ж асауta жаттыгу ден ятл
тан. Теориялыц жагынан Л. l-.ргедеп Шыг. галимдарыныц д«1ы
ал!мдерхндй, ocipece Унщстанда, содан сод Грецияда (Пифагор)
иепздеддд. Эуелп христиан дыцт a OMipiii жалгиздыцта жопе оз
жаныа
цинаумен, намазбен дуга оду да отхизген адамдарды а< кеттер деи атагам. А. ерче христиандык, жэне орта г-дагы Р еф ор­
мации кезецшде озгердх. Протест антизм «цауымдыц аскетизм» т алабын цоидм. Ертеректоы шаруалар меи пролетарлар цозгалыста
pi t А-го шацырды. Бул ьилеп тостеуци тантардын улде мен булдегн орилуы меи га а еалтанатына царсы наразылыц формасы бол
дм Жалны адамдыц этика А-Д\ ацылга цоябаитын жоне орыисыа
шара ретшде, моральдш Мурат жопе оган жету жолы ретшДА царасгырады. Ол «б«*р'| адам упои, адам uriJiis'i yiuiii* иргтдинш басптлыцца алады
АСЦАДТАУ - ад ам д ард ы ц «га ip in e, ад&мзат тагДырына ыкпал ©те
з о р цогамдыц м ац ы зы бар цубылыстардыц, отжигала рдыц, про,
цеетердщ чаиюш (нлд1ретш остетикзлыц кате«ч)рия. А. ретшде багаланнтьш оцигалар меи цубыетарды адам астетикалик, тургыда
б ар л ы ц кунделштг ж а н е уйрешшкп цубылыстарга царама-цайшы
х;у 1.»ылыстар р е т ш д е к а бы л да иды. А. а дам да ерекше ceaiM мен кун
«елic гугызади. Олар барлыц цуйвелк пен царапайым нароелердш.
ал д ь ж д а он ы ц мерен in котередц оны б ш к муиаттар жолыядагы
куреске жетелейд1. А дыц oai де оаыц йстетпкадыц мураттыц « o p i
Kici жане сулулыцпен тыгыз байланысты А. шекс 1*з мумктдштерд! таиы тй нлуге жоме адамнык цирхпагап д уай ен! игеру нроце
сшдо оныц алдыная ашылатын улангайыр мшдеттерд1 жузего
асыруга п ри н д и н т ! турде б а г д а р усгануы оныц е ре к ш ел и ч (сулу лыцпен салыстырганда) болыи таоылады. 1»ул орайда осы мумкш
дштердш ауцымы к ец , ал алга цой ыл^аи М1ндеттерд’щ мортебеп
«)Инс екен! сопшалыц, оларды толыц лсузеге асыру — oip соттш к
емес, fasiK тарихи ироцесгорд1ц лагижнс! болуына жорамал асаса
лады. И д е ал и ст ш те«»рлнлар А-дмц K a ih ia p icoaiu субъект1Д«и не
мое-е к,р1ретт(Д ш екивдп, махцчлне жане т, б. идеялар дан »адей
Д|. Жалны э с т е т и к а А. iteri.ii об ъ е к т и в т ! акикатты жане ним рои.
жолмек озгергуп багытталгап адамныц оган деген коакарасыяда
дои быед». Л. оз!и адамнип ерл<самсн сулудыгыныц. творчество
лыц е»о‘»еи жетiет),кгеpi улылыгыныц /киынтмц tcopmiei ретшде
ц а раст ы рады. О сы тургыдан алганда Д. ерл»к категоринсинЯМл
цыч. в н о р до г? Л. адамныц тгщдаулы о п л а р ы мен талпыныемидн
корсету арцылы сондай ац олап турызагын еуй1спенш 1Л1 !с при ша
быт-жire р ce,;iMiHfH бдлiuy шеы баицалады.
T in
АССОЦИАЦИИ (лат itssociatio— 6ipiry)- нг.ихнкалхдц злем^н'ргер
арасындагы оаиланые, осы баалашлетыц oeepiMeu белгйй 6ip жнгда!гда 6ip ал ем еят ц яайда болуы ияымен бгшлапыегы екйгпн б ip
алементт! тугыакды. Мыс., адамныц алфавит нрщгерш 6iptneH ищ
6ipin удайЫ шы!'аруы ец царапаным А ныц натижесх болыи табы-
пади. Суб'ьекпнщ объектшеп озара байланысы процесшде осы
о:«ара байланыстыц царапайым жемдстер1 ретшде пайда болган А.
заттар меи цубылыстардыц пацти байланыстарыи бейпелейдь Ол
психикалыц цызметтщ цажегп шарты болып табылады. И. П. П ав­
лов ашцав уацытта нерв баиланмсыпыц жасалу механизмi, япш
бастыц мп цьхртыгыныц эртурл! учаскелер1 арасындагы нерв жолдарыныц танталуы (адамдардыц жэне жогары дэрежеде дамыгап
жануарлардыц), осы учаскелер ттркёпуИпц туиыцталуы А ныц
найда болуы ныц физпол. n e r is iH керсетедь А. адам нсихнкасыныц
негурлым курдшп цурылымдарыныц непз in цурапды.
АССОЦИАДИЯЛЬЩ
ПСИХОЛОГИЯ — иснхолопгядагы
эртурл{
агымдар, олар ассоцнаппясы neriari т\чппд|ру принцип! ретшде
пайдаланады. Озш щ бастапцы тарихында Гоббстан, Локктан жэне
Спиноза дан бастау алатын агымдардыц эрцойсысы материалистш
жэне идеалнстш цанатца болшедь Гартли, кешшрек Пристли, Гоббстыц жолын цуып, ассоцианизмшц дэстурш дамытады, психол.
цызметт! ассоциациялардыц жалпы зацдарынап шыгарады, оньщ
шарты ми процестерше байланысты деп жариялады. А. п-ныц
идеалист!к жагын — психикалыц цызметт! субъектпвп тусшштердщ астасуыпа саю — (ол «тусшштер шогыры» туралы айтады),
сондай-ац Гербарт фепомепалистш непзде талran шешедь 19-га«ырда, neriai пен Англинда тупкшшп цалыптасцан А. п. (Дж.
Милль. Дж. С. Милль) механицизм непзшде материалистш жэне
идеалист! к ца патты 6ipiicTipeA i (психол. атомизм, мента льдыц хи­
мия жэпе т. б.) 20-гасырда А. п. бихевиоризмде жалгасын таптыт
ол А. п-Fa тэн мех. тенденцияларды шектен тыс кушентть
АСТРОНОМИЯ (гр. astron — жулдыз жэпе nomos — зац)— аспан
депелершщ, олардыц жуйелершщ жэне космостыц матерняныц
басца да формаларыныц жан-жансары, цозгалысы, цурылымы жа­
пе дамуы туралы гылым. А. б1рцатар пэндерге белшед1, бул нэпдердщ эрцансысы, оз кезегшде, негурлым усац тарауларга Ж!ктеледь Мэс. сфералыц А-ны, сопдан-ац геодезиялыц, тец13 цатынасы
А-сы мен практнкалыц А-пыц басца да бвл1мдер1*н цамтитын А асиан депелершщ орналасуы меп кояемдерш елшеултен айпалысады; жулдыз А-сы жулдыздар мен олардыц жуйелершщ кещсш<теп орпы мен цозгалыс зацдылыцтарын зерттеидг, радиоастроно­
мия opTypai космостыц объектшер сэулеленд i рет in радиоголцындарды бацылау арцылы осы космостыц объектшерД! зерттейдг, асгрофпзикапыц ец пепзп мшдеттершщ 6ipi — космостыц заттар (денелер, тозацдар, газдар) меп ердетердщ физ. цасиеттер1я зерттеу;
космогопия олардыц шыгуы мен дамуы мэселелерш царастырады;
космология — б£ртутас космостыц жупеле рдщ бэрш цамтитын жуйе
ретшдеп галам цурылымыиыц ортац зацдарып зерттейдь А. жаратылыстапудыц жэпе жалпы адам тапымыныц тэжхрибелш базасып кецктпгге жэие уацытта кецеитедь А-ныц арцасыпда адам
танымы элем кещ сттпщ миллиардтаган жарыц жылдарына дейinri цашыцтыцца уц 1лед| жэно откен за манка уацыт жагынан ж уз­
деген миллион жылдарга енед). А-лыц объектшер орасап зор таби­
ги физ. лабораторпялар болып табылады, бул лабораторияларда
ж ер жагдапында oaipre удайы найда болуы мулде мумкш емес
немесе апагурлым аз ауцымда удайы панда болатын сап алуан
процестер втш жатады. Мэс., термоядролыц реакциялар туцгыш
per жулдыздарда ашылды жэне тек кейшнен гапа Жерде icoiuip*
меоЛ жасалды (басцарылмайтыя, цопарылысты реакциялар туршде). космостыц сэулелерде болшектщ, osipre ен цуатты удеткхттердщ шамасы жетпейтш гпоргиялар бар; космоста 6i3 сондаи-ац
аса тыгыз жэпе raerine жете снрагеп цалыитагы заттарды, раламат цашыцтыцтагы жопе цуатты гравитациялыц жэне злектромаг49
nnjT i орютердц о р а са п -op аукымдагы к,оалрылыстар UCU СОКДы
толкындарын ж апе т. б иакылаи журм13. Фш иш аш ац тэжфибеЛ 1К
банасьпт едоуар ксценте отырып, А. сонымен б!рге ез кезегшде фв-■.яка гыдымьшыц одгстер! меи куралдарьгаа oai а р к а супннд!. Ei
рак, соцгы кезге дейш А. бацылау гылымы болыи келд!, ол аксиепименттерд! жасай алмады. Совет Одагыпда Ж ердщ туцгыш жаеаяды се p in ушырылг ан ж эие сол арк\ылы космостык ушу саиарларм
иа не rial ка лая Fair 1957 ж-дан бастап жагдан курт еагерд*. Жерден
тыскары кец(стЬгп бакы яау мумкш болды (планетааралык кецшTiKTori, атмосферадагы ж ане баск* нланеталардыц беттерш жэие
т. б. олшеу). А. ец ежелг! гыльтмдардыц o ipi болыи табылады, ол
жлратылмстанудыц табигатка дурыс, гылым и коэкарастарды oaip. леуге жэш* олардыц к¥лаш ^ а ю ы н а бары пш а жзрдемдесетш сала
-Ларина жатады.
АТА РАК Ц Я Я (гр. a ta ra x ia — сабырлылык)— ж ан тыпыштыгы ж:>ие сабырлылык, оган кеиСар ежедач гр. фнлософтарыпыц niKipinше, дана адам гааа кол жепизедь А -ra аиаратмп жол, Демокриттщ, Оиикурдщ, Лукрецийдш, есептеушше, дуяиеп1 тапуда, урейд1
жоцуде, чазасыздаиудап арылуда жаты р. Скеятиктер (П иррон ж э
не басцалар) А-га иапымдаудары устамдылык неи кол жотю зш ед!
деи упреттх. С.тоиктер болса етш ж аткаи одигага, куаяы ш пен
какгыга епжарлык ретш деп апатия 1Л1МД| дамытты, ж ан а этика
oMipro тым сулесок караушылыкты гернке шыгарды ж апе жеке
адамиыц белсепд! oMipnii; пояяцяясыл мурат деп карады.
АТАУ (логикада) - - бел гш б\р иатты б»лд1ретш, кед аукымды манынасында — тек мзтераалдык объект ретшде гана емес, б!з атай
алатын барлык нэрсе ретшде угым беретш т!я opiieri. Логикалык,
ссмантикада. эдотте «сем ант и ка лык уш буры ш » дейтш кар&лвды:
У) атау; 2) a ray биицретш зат (денотат, ягни, десигнат) ; 3) атаудщ м э т (мэн меп магына). Одеттег! гдэа сантаудан езгеше турде,
Kanipri логика тек терш шдерд! (сездерд!) гана емес, сонымен 6ipге, сойлемдерд* де еегмдер ретшде карайды. Термин б1лд1ретш
объект термин денотаты ден, термин бш д 1ретш касиет — термипш ц магынасы ден есептеледь Сш л ем ш ц ацнкаттылык мэш соил.омшц денотаты (ягни, акикат немесе ж ал ган); сойлем бшд 1ретш
яайым — сонлемшц магынасы деп аталады.
А Т О М А Р Л Ь Щ Ф А К Т — логикалык атомизмшц н е п зп угымдарыпыц 6lpi, ол к¥РамДас фактш ерге бол1нбейтш, паттар мен* акылойдыц когылуынан туратын факт^я» корсетедк А. ф . jjeriniMia 6ipoipiiie тэуелс13Д1К, демек 6ip А. ф-шц oMip cypyinen (oMip су р м е у !нон oKiuuii А. ф-шц OMip cypyi, eMip сурм еуi) туралы корытынды
ж а с а у с а болмайды. Сойтш, дуниенщ о за р а байланысы, Cipjiiri теpicKC шыгарылады, ал таным ироцосЛ ic ж узш де А. ф -ni сниаттаумен шектелед 1. Бул мегафиз. угым сырткы элем к¥^ылыстаръсиа
матом, логикада гы мацызды роль аткаратьш латома рлык» (зле ментарлык) со4Шем де р д iд касиеттерш кошару нэтнжес1нде пайда бол
ган. «Л. ф.» угымыпыц мэнк Махтыц «дупле ;>лементтер!мёп» торзпндес.
А Т Р И Б У Т (лат. aliribuo — устеп беремш , улест*1рем ш )— заттыц
оаш д ш k acho tl, онсыз зат ом1р су pin, мон магынага не бола алмапды. Аристотель A-ты акцидешщядан ажыратты. Декарт A-ты субстаицияиыц непзг! цасиет1 деп санады. Сондыктан онда дене субстанцилсыныд А-ы рет!яде узактык, ж ан субстанциясыныц А-ы реТ1пде ойлау Kopinic табады. Спиноза узацтык пен онлауды б1ртутас
оубстаицияпын Д-ы деп есептед 1. 18 г-дагы ф р. мате риа лис тер i
у «акты к ней козгалысты, ал кейб1реулер! (Дидро, Росине) ойлауды да материяиыц А-ты ден есентед!. Термин K^sipri замашгы
ф ил ософ ияда да колданылады.
АФФЕК Т (лат. afFectus — жан куйзелин)— адамныц kyiHTir. буырцанган жэпе кецш-куй мен цуштарлыцтан озгеше турде (CosiM)
Гнртама етгпщт эмоциялыц эсерлену1: ашу-ыза, урей жоне т. б.
А. кезшде оные цозгалыстар (ерекше мнмнка, ым-ншара) жэне
дауыс редакцнясы (жылау, айцайлау) жасалады. Кейде, Kepicinuie. мелгапт каты и цалады. А-шщ сырттан кергну формалары
онын терецд!П сияцты кеп ретте адамныц жеке ерекшс?л1ктерше,
атап айтцапда, опыц еркте, жогары нерв цызметшщ типологиялык ерекшелiктерiне байланысты. А. кутнде адамды куйзелю
(«сапаяыц тарылуы») турызатын эсер билейдь соныц салдарынан
иптеллектуалдыц процестердш агымы бузы лады жэне езш щ miнез-цулцып бацылау нашарлайды. А-m жецу ерш-жггерд! едэугр
ж у мылдыруды та лап етед! жэне оныц бастапцы кезецшде оцай
жузеге асырылады.
АФФИЦИРЛЕПД 1РУ (лат. afficere — тугызу)— Канттыц термин),
заттыц сез 1М мушелерше эсер ету цабьлеть «А» угымы нда Кант
сез{мдш корнек! тусшштер «езшдис заттардыц* сеэ1м мушелерше
ocepi нэтижесшде пайда болады ден пайымдады. Бул угым Кант
жуйеешде трапепепталдыц апперценцияга царама-царсы тур. А-ра
царамастап, заттар, Кант бойынша, тапылмап цалады. Бул угым
неокантшылдар жэпе кантшылдыцты дэйекп идеализмге айнал
дыр ган да рдыц тараиыпап сыналды.
АХМЕТ Ю ГНАКИ (12 г. аяты — 13 г. басы)— турштщ философы,
опшыл ацыны, «Хнбатул хакаиктщ» (Ацицаттыц тартуы) авторы.
Югпактан шыццан ол жаратылысынап ооцыр болды. «Хпбатулхакаик» 254 бэйггтен турады. Югпакидщ шыгармасы белгьлi 6ip
дуниеге кезцарастыц дтермннанттарды бар коркем мэдениеттщ ескерткinline жатады. А. Ю-дщ ецбектер! 6ip адамныц бойыпда суретпа мен фнлософты уиггастырып. элеум. цубылыстардыц мэнш
филос. тургыдан тапып бшудщ улпс! болып табылады. Ол турт
халыцтары дамуыныц орта р. дэулршдеп цогамдыц ой-niKip мен
коркемдш дэстурлер1 тарихыныц белпл*! 6ip кезецш бейнелеген.
Шыгармага жасалган талдау оныц «Кутадгу бшшке» (?Кусш Баласагунидыц бацытты болу жайлы Ш мш е) аса жацып екенш
керсетедх. Прогреспгш дэстурлер поэзия лык шыгармаларда ерекше
табысты орбтд! — ол шыгармаларда гуманизм меп рацпопалпзм
идеяларыпа цапыццан фнлос. проблемалар котершдй Ж усш Бала­
са гупи меп А. Ю-дщ ецбектер1 осы сынды шыгармалар цатарына
жатады. А. Ю-дщ филос. поэзиясы дуниеш фплос. тургыдан коре
бшудщ, адамгершшш шабыттыц, гуманистш багыттылыцтыц айцын улпс! болып табылады. Гуманистш принциптщ мэш osi сняцтмларды цурметтеуд! талап етедц ейткеш барлыц адамдар туасы
тец. Адамныц адамгерпплш цасиеттерх туа (нтквн емес, ом|’рде цалыптасады, тэрбие жагдайларына, упреплген эрекет цнмылдарыпа
тоуелд! болады. lari цаепеттер адамныц osine, опыц мшез-цулцы
мен 6i.iiMine баилапысты. Бул гуманистш принцшгп мойындау А.
Ю-дщ орта г-дагы этмдер мен ацеуйектердщ адамгерпйлш цаепеттершщ туабгттдогм мойыпдайтми коптеген ойшылдардан боле к
тургапдыгын корсетедь Бул принцип царапайым халыцтыц элеум.
тецс^здтне сын козбеп царауга багытталды. Тецдш идеясын А.
Ю. мулж тецд'гш талап етуге дешп жвтк!зед1. Адамгершиикп багала удыц феодалдыц сословиелнс цогамда цалыптасцап олшемдерш
ктнолай отырып, А. Ю. адамныц беделх иен цаддрх оныц iari icrepiмеп мiпез-кулцымеп аныцталады дедк Ол бипмд! Ьчплштщ neriai
ден царады. Бш1мдт жогары багалады, ofiTKeni адам сопыц комепмен жепледь А. 10. корам мен адамныц езара ыцпалын коркем
формада талдап, оз туеыпдагы цогамныц адамгерпйлш, олеум, нор**
малары мен баилыцтарын дурыс саралауга тырысты. Оныц поэма51
сы жа^сы лы к пен ж аш т д ы ц , сарацдык пен мыраалъщ, ц&иырымдыльи; пен дуниекоцыздык т. б. сияцты ожелден oepri этикалыцфилос. проблема ла р га арналган. Адамныц адалдыгы мен ишкшылдыгы, дейд! акын, опыц адамгерш ш ш жагы нан ж етш у д эреж есш
керсетед!. А. Ю~дщ рационалист!к идеялары адамныц ацыл-ойып,
мен ма ден петли а с а цад*рлеушэп анцын корш е;и. Оныц адам
герпплш дидактика сы, дуниеге козц арасы жалпы гу м аян етш жэне
о з заманына сэйкес прогрессивтш сииатта болды. А. Ю-дщ эти­
ка лЬш^ф илос. поэсшясы эл-Фа раб имен, Ибн Сииамеп, Ж vein Баласагуиимен катар тур.
А Х М Е Д ЯСС А У Н к* Я сса у и Ахмед.
А Х У Н Д О В М ирза Фаталп (1812— 78)— азербай жан жазугаысы, н о ­
гам цанраткс pi, агартушы. А-тыц дуниеге гылым и козцарасы алдыцгы ката р. (ы когамдык ой-тшрдщ ыцналымен цалыптасты. l a ным теориясыпда А, д ун и ет тапын-быу мумкшдггш басшылыкда
алды ж эн о сенсуализм позициясып цоргады. А. шынайы патриот,
халыцтар дос гыгыиыц жацтауш ысы болды.
Her. фнлог. ш ы р .: «Уид( мырзасы Немал уд-Доплен1д парсы мырзасы
Джеладь-уд — Цовлеге жазган уш хаты жэие оларга соцгы мырзаныц
каЙтарран ждуабы*.
А Я И Б Е Р У {откровение) — теология мен дши — идеалистш фпдософияим ц (ргелч угымы, ол мистикалыц пурлану ак п еш д еп табигагтан тыс ptгалдылыктыц сез 1мнеи тыс тапымын беннелейдь Дin де A. пехчзшеп к а с и е т
ж азба тур^нде (христиан дшш до — Таурат, ислам да — Ц уран ж эпе т. б.) кершед». Kaaipri дши Ьпмде А.
идеисы опыц парасатца цдйшы келмеу тужырымдамасын ж а с а у
аркылы жяц^ыртылыи отырады. I\a3 ipri бурж . философияны ц Ai­
n u агымдарыныц А. идеясыпа flsyrinyi теизмнщ филос. апологетикасында иррационализм рол ш щ артуыпа байланысты.
в
0ПД1ЛДШ1 Жабайхан Мубэрэкулы
(1933 ж . т., Павлодар обл.,
Май ауд., Майтубек а.) — филос. гыл. докторы (1968), п роф (1970),
^азац ет ап Роспубликасы Улттык ГА-ныц академии (1983), 1951 ж.
ДазМУ-дыц фил ософ ия ф -Tin, 1958 ж . ММУ-дщ аснираптурасы н
6 iTipren. 1980 жылдан Ь^азацстан Республикасы ¥лттык FA-ныц
вице -президент!. Э-ге 1967-82 ж . жазылган «Материалист! к диалектиканыц нсг 1зг 1 припциптерш ж оне олардыц гылыми тапым да­
ты рол in зерттеу» деген ецбектер цикл* y u iiii (авторлар тобыныц
жотекшни)
Казацстан Республикаеыныц
Мемл. еыйл. 6 ер 1лд1
(1984). 0. Цазацстадда диалектЕкалыц материализм мэселелорш
-зерттейтш шьггармашылык тоиты цурун*ы ж эне философтардыц
казацетандыц мектебш ныгайтушыла рдыц кошбасшысы. Э. « Геориплык таны и даты алгашцы лык, проблемасы* (1967), «Таным ло­
ги косы мгн дцалсктпкасыныц проблема лары » (авторлар тобы,
1903), «Т еория К¥РУДЫД диалектикалык-логикалык принциитерЬ
1 1973). «Гмлым тапымдагы субъект бе лсе н д ш т н 1ц дналоктикасы *
{авторла о тоны, 1977), «Диалектика — гылыми тапым ныц методо­
лог»* ЧуЛЛ-: (1.981) жэпе т. б. ецбектерд!ц авторы. 0. Материал пстн*.
дш» могли клиыц озечпч ироб.чемаларьпс жуйел) эерттедг Таным ло
1 !н:я< и меп цах*рг’; тылымныц моуод оло гиясы н тал дай отырып,
пакты пглым ynibi мэш б а р дп ад акта кал ыц ф ил ософ ияпьщ прикцяьтор! меп категорияларыка б аса паи а р оударды. Э-шц гылыми
ецбектер [пде дидлект. лэгиааиыь, загадала рып орпыцтыру мацеа-
* ындл филос. тарихты ц пробломалары жовшдоп мацызды шкфлер
цозгалады жэно диалектика теориясы на жуйол1 турде талдау жа«алады, О. кип жылдардап 6epi таиым теориясын, ярни субъект!
чей ибШнашщ талымдыц цызмет! ксзшдег! озара царым-цатылаГ1.1К, Оькшлщ шыпдыцца цаты стылые ып, адамныц дуниеш танудагы и умшид£кгер in, бйимшц дурыстыц жене шынайылыц елпшмдерш (Галин теориясы) озш щ зерттеу объекпсг етш, рыл.-тегь
р иялыц таным ныц тутас диалект. -логик алыц тужырымдамасыи жаi ауга зор улес цосты. К,аз ip О -нщ басшылырыыел 6ip тон фиМо.
элеум.. шындыц цубылыстарына, оныц iuiinAe цогамныц царамацаншылыцтарына, жатсынуды жецуге (жатсыну), элеум. шычэдь
машылыц формаларыныц кои турлйигш диалект.-логикалык тур­
гыдап талдау жасауда.
ПХыр.: Дпалектико-логическяо принципы п ост р ое н и я теории. А .— А .э 1979;
Д и ал ектика К ан та. А .-А .( 1974; П ри нц ип ы п рот и в ореч и я и современной
н аук е. А-А., 1975; Д иалектика ак тивности субъ ек та в н ау ч н ом п озн ан и и .
А-А., 1977 (соавт-); Ф о р м и р о в а н и е логического с т р о я мыш ления в п роц ес­
с е практической деятельности. А -А ., 1981 (с о а в т .); М ат ери ал и ст и ч еск ая
диал ектика как м етодология. А-А., 1981 (отв. ред. и со а в т .); Д иалектика
к ак м етодол огия н ау ч н ог о п ози ан п я . А-А , 1981; И ст ори ч н ост ь ф ун кц и я
ф и л о со ф и и .— В . ки. М и ров оззр е н ч е ск ое сод е р ж ан и е категории и зак он ов
материалистической диалектики.— К иев. 1981; Д и ал ект и ческ ая
логика.
А-А., 1985-87, т. 1-4 (с о а в т .).
ЭБЖ АИОВ Толеугазы Ысцацулы (7.8.1935 ж. т., • Кемерово ц.)—
фплос. гыл. докторы (1993), профессор. Дарагапдьт педагогик. Ли­
тый бгпрд! (1957). 1970 жылдан Караганды мемл. ун-т1‘адв ага
му зал 1м, доцент (1973), профессор (1992), 1993 жылдап философия
тарихы жэне логика кафедрасьшыц мецгерупись Гыл.-зерттеу жумысыпмц ueriari багыты — философия тарихы, опыц шхшде Кант
лен Гегель философпяларыныц паиым жэне зерде мэселелерь
Шыг-: lleMic кл ассикал ы ц ф и л ософ и я сы . А ., 1990; ф и л о с о ф и я тарихында>ы таным т е ори ясы мен метод и робл ем ал ары . А ., 1990(Д . ЬКншевпен 6iplr in ж а а г а н ); А д ам га царай бет бурсак * а ., 1992 (О. Н ы сааб ае в п сн б!рге
нсазгап).
ЭБСАТТАРОВ Раушапбек (8.4.1940 ж. т., Апткой д . ) — филос. р ы л .
докторы (1990), проф. (1991). Киев мемл. yn-тшщ филос. ф-тш
(1967), оныц аспирантурасьгн (1970) бтрген. 1991 жылдан Цазацсгапдыц менеджмент, экопомика жэпе болжау ин-тыныц социоло­
гии жопе философии кафедрасьшыц мецгерушкл. Рыл. зерт. жумыстарыныц Heriari багыты: улттыц ца рым-цат ынастар мэселелер1, гыл.-тех. революции ныц улт пен улгтыц цатынастардыц да­
му ына типзетш ыцпалы, улттыц царым-цатынас мэдениетш к,алынтастмрудыц турлер1 мел эд!стер1 жэне Kaaipri улт oMipinneri
болып жатцан цубылыстар т. б.
Ш ы г : Гылыми-тпхникалыц п р о г р е сс ж он е улттыц цары м-цатьш астар. А .,
1977; Улгтыц цаты настарды ц цамуы. А ., 1982.
ЗБХШЕГ» Кажымурат (1931 ж. т., Дызылорда обл., Сырдария ауд.,
«1-мам» с-зы) — филос. гыл. докторы (1985). Цызылорда пед. интш G? гip ген ( i 9Г>1). 1974 жылдан Казацстан Республикасы Улттыц
ГА философия жэие право ин-тыныц б ол т мецгеруппсь Гыл.-зерттсу жуммгыньщ tiori3ri багыты: материалистш диалектпкапыц теорткгяыц мэселелерь
Шь.*-.- Ч г ч о в сч . И пш ;вид. Л и чн ость. А-А., 1978; Ф о р м и р о в а н и я л огическо­
го с т р о я мышлении в п р оц е ссе практической деятельности
А-А., 1940
(tv.* ьг.).
0>?. 1 iVl М^лшолле Салахадепулы (15.11.1932 ж. т., Лгырау обл.,
i"--" » Кудряшод с .)— филос. гыл. докторы (1974), проф. (197(5).
Ца-КУ-д1 е iri р ген (1955). 1985 жылдан ДазМУ-дщ жанындагы цоI* *;дс;;л гылымдар оцытушыларылыц мамапдыгын жетЬтдЁру пн58
тьшыц директоры opi ((азМУ'Дгц проректоры. Гыл-зорт. гкум!^сынмц н е п зп багыты: доя’&мпьщ олеум. цугрылымы,
ДИьяг.: Н г пути и социальной од н ород н ост и обш ^гт ра
А-А , 108fi.
ОДЕТ-ГУТЧЬШ — адам дар дыц нодздл! б ю н^гдайларга байланысты,
Ktu та-ишып отЫратьш \1;: ротш 1ктд‘ мIнез-цудыцтыц ic-цпмылдзры.
. -тарга кищнинкас ортац ецбек от у у;мстер|, турмыска ж ане
солилу. » Майданы■
:ты адамдар арацатызшс ыншх сол цогамда кец
тараган турлер!, дипл<шатпялыц ж ак о диш салтгар, тайла, гаи,
халык, nAftpimu «феи :ше j*m те pin бейаелеитш ж оне баск, цанталаньш
отырат ми арекётТер жатады. О.-г таи цогаииыд он е г е л ш т де бап
калил, тарихи жолме.а цзлыптасады. Олардыц пайда болуына ж а ­
ля сикатмна халыцтыц гарихыц, шаруашылыц о т р ш щ срекшо*
л ште pi, табигаттыц ауа, ж и р-ty жзг'данлары, адамдардыц олеум.,
ахуалдары, дши козцарастары ж оне т. с. с. эсе р етедь О г ныц цосамдиц да гдм ретш деп купи бар. ол адамдардыц ic-цимылыпа.
мшез-цулцына осе pin типзедЁ. Сондыцтан ол гибраттык тургыда
баг ал а на ды. K eiw ip O.-f. бугая деш нп гаитардын м\дделер1мен
тыгыз байланысты болгандыцтан, оларда откешпц цалдыцтарына
тэн сипах болуы мумкш
0Д1ЛЕТ — гпб ра гты ц-ир а вол ы ц, элеуметти;-саясн сана категория­
ми. адамныц тугшшш'п праноларыиыц тарнхн кезецдорде езгерастерго \шырауына байланысты оган бе piлет in шынайы бага туралы
угым. й. жеке адамныц немесе элеум. тонтыц цогам е-мфшд&п атцаратыя роЛ 1 А?ен ол ард ац элеум. жагданы арасындагы уйлеелм/иЛ1КТ1 талап ету, олардыц нраколары мен мтдеттерг арасындагы,
атцаргап icTepi меп оны багалаудыц, цылмыс пен ж азага тартудьщ, адамдардыц ещгргшг енбеп мен оныц цогам таранынан елен«скерхлу ш щ ар&яариндагы уйлес»мдш1кт1 талап ету тургысында
icа рал а ды. Бул цатынастар арасындагы уй лоом аздш — эддлетегздне деп есентеледс Догамдык сана тарпхындагы ец 6 ip im n i В» тур iлы туешич алгашцы цауымдыц цурылысца тон булжьгмас ца гида ги
байланысты панда болды: цагида бузылса ол од 1летс1 адш ден танылды жэне дереу ж а з а цолданылды. Кейшнен Э. адам праволарыиыц ж ню олардыц мм*р т1рш ш гш деп тецдшп беннелед'и Келекеле О. царапайым тецдштеп абырон-еалмагына царай адамдар ара( ьтндагы ж:кке байлакадстьх оз маши озгерте бастады- Тантыц цо|'им тарихыпда 0-т1ц eid турлЕ Kopinici OMip cypni: 6 ip i— усте.м
таптыц муддесш цоргады, мыс., олар га «адшетп» турде оброк, туciii, wipic, цана у пормалары на жол аш у да, em Hinici — earire, ца
<шуга, тецс 1 зджке царсы халыц б уца расыныц наразылыгын б[лдф(i Тарнхн тургыдан алганда, егер адам да р/щ ц цогамдыц ара-цагы
каста ры тарнхн алгышарттарга сэйкес келсе, op6ip тарихи доу1рдо
ол адамныц ом ip cypyi ш? жагдай ;касайтыи практика лыц мумкш*
л:ктерД1 ж узе го асы рса. оны эдшетт1дйс деп атауга болады. Э-тщ
neriari угымы- адамдардыц енд 1]мс цурзл-жабдыцтарына тецдхгт,
сонымен oipre олардыц саясат жчше зац алдында?ы тендиш бш дь
l»e.ii.
ОЛКМ — даетурл! тус 1Н & М 1зде — матерналды душге, материалды
объект iпер, сана лыц жагы нан эртурл1 болын келетш материя формяларыныц толыц жиынтыгы- K e iiin ri кезде бул угым нацты мэiriutt не (юла бастады. 0 .— космологи я объект ici, танымныц цаэзрг| та цдагы дарежео'иде тек астроном пял ыц (бацылау жэне теорп>иилк) зерттеулорге гана о з сырын аталы н магерпалды дуикеш ц oip бол1г1 lh г-га .'^eiiiii космологиида Кун сисгемасы, жулдыздар т аб т ат ы наше одарга деншг! арацзшыцтыц туралы блрдё Tip
факт] лер ж оц еди Ол 20 г-дыц 20— ж-дарына дейш — жулдыздар
'i-iu, ягни Галактиканы. ал ц аз 1р М е тага ла ктиканы зерттейд^
ЭЛ Е М Ш Ц ГЕЛПОЦЕНТРЛ1К ЖЭНЕ ГЕ0ЦЕНТРЛ1К Ж УЙЕСЬ
Плеинщ гооцентрлж (гр. geos— Ж ор) жуйесше сэйкес Жер цозга лманды жэпе ил элемнщ кшдил болын табыладьт; Куя, Air, плаиеталар мен жулдыздар опыц тощрегшде анналый журед! деи
есептелшедь Дши козцарастар меп Нлатониыц жэне Лристотельд.щ ецбектерше непзделген бул жуйеш когсе грек галымы Птоле­
мей (2 г.) тужырымдады. Олемнщ гелиоцситрлш (гр. gelins — Кун)
жуйесше сэйкес ол кшдЦ'шен аппалып жургеп Жер Ivy гг тоц! peiiaдеп’ планеталардыц бipi гана. Пул жуйеш цоргайтын б!рцатар niьчрлерд! Аристарх Самосский, Николай Кузанский жэне басцалар
ант дан болатын, алайда бул теорияныц нацты негкин цалап, оны
жап-жацты талцылагап жэне матем. жагынан тужырымдагап Ко­
перник болды. Коперпнк жуйес! кейппрек нацты аныцтала тустк
Куп букш гарьпптыц oseri емес, ол Куп жуйесшщ сапа озеп екен.
Пул жуйеш тиннацты дэлелдеуге Галплей, Кеплер, Ньютон аса
пор роль атцарды. Алдыцгы цатарлы гылымныц гелиоцентрлж
жуйенщ же щ ске жету жолында гы курес ж урнзу! ЖерД1* элем кшД1Г1 деген тер»с 1лгмнщ тамырына балта шапты.
ОЛЕУМЕТТ1К БЕЛСЕПД1Л1К — яидивидтщ цогамдагы цызмет . сипатын беииедейтш угым. 8. б. муддеш ic цимыл факторына айналдыру га, шыпдыцты танып-бшуге, мацсат цоюга, озгертуге байла­
нысты адамныц эрекетнпл табигаты, жеке адамныц т1рнпл1к ету
жагдайлары мен дэлелд! цажеттер! арасындагы цаишылыц себепmi болады, соидыцтап да ол цажетт!лii< пен субъект болмьгсыныц
жагдайлары арасындагы сэнкосс13Д1КТ1 жоюга багытталган. О. б.
еркш санат ал ran да ол тарихи цажеттшшнеп айцындалады жэне
мацсат цонган субъектшщ жаца цогамдыц формаларын, оз TipШ1Л1к ету жагдайларын ж асау процес! болын табылады. Дунио
адамды цанагаттандырмайды, соидыцтан да ол оз 1с-эрекет1меп
оны озгертуге бел байлайды, Жалпы О. б-тщ багыттылыгын, ягни
жеке бастыц тэрт1бшщ ce6e6i ретшде апыц коршетш жэне цо­
гамдыц процестщ дпнамикасыиа жеке адамиыц езшдш цатынас­
тар, цажеттiласте р, мудделер,
козцарастар, шшрлер. мураттар
жуйесш ескерген жон.
ЭЛЕУМЕТТ1К КОНФЛИКТ — цогамдагы диалектикашлц цаншы.лыцтар дамуыныц ец жогаргы сатыгы, ол элеуметтш цауым жэне
пидинпдтердщ мудделершщ царама-царсы
тенденцияларьшыц
удеу1мен сипатталады. О. к. турлер1, интенсивтт мен оныц шпеле«псушщ дамуы пкоп. саяси, идеол. факт орле рге тэуелд1, буцара халыцтьгц цогамныц даму зацдарып тусшу} меп бостандыгыныц да
му дорежепмен тшелей байланысты. 9. к. угымы кец жэне тар магна да цолдапылады. Кец мэншде оид^рпш куштер меп oHAipic цатыластар арасындагы дау 9. к-тщ басца турлерш аныцтайды, сопын шшгце барлыц цапаушы формацняларга топ 0. к-тщ ерекше
тур» таптыц курес болып сапалады. Ал тар магна тургы сыпан царасац, онда таптыц курес тубегейл1 угым болса 8. к. сол угымга
енед? жэпе соган тэуелд! болады. Осы тургыдап царасац, таптыц
ку реет in; цозгаушы купи болып таптар, ал 9. к-тщ цоздырушы ку­
пи соларды цураушы элеум. топтар,. жштер жэпе индивидтер бо­
лы п табылады.
с)ЛЕУ МЕТТIК 1\ИМЫЛ ТЕОРИЯСЫ — Kaaipri буржуааиялыц со­
циологи я ныц neriari багыттарыныц 6ipi, элеуметтш цимыл угымын
eHi^ayiui жэне оны жетчл/црунп М. Себерден бастау алады. М. Вобер бойынша егер эрекет етуип Kici озш щ цимыл-царекет1*н тоц1репндеп басца шешердщ жур1с^гурысына багдарласа. онда осы
жогарыдагы угымга адамныц барлыц ж у р ic-турысы юред! (адамныц инстинкт реакциясы 9. ц. т-на жатланды). Бебер бойынша
55
f>. ic,. т. — олеум, болмыстыц шшзгх элемент!, ал олеум, инттар.
топ nip жоне басца да элеум. цауымдар тек адамдардыц; i(eu6ip ци мылдары ныц нетяжел»* pi мен оны \йымдастыру тесалде pi. О. ц. т.
угыаын KOiiiniieii ей, алдымеп олеум.- - а томист иканы бнгдарлаган
социолог тар (Ф. Знайедкий, К Макайвер, Дж. Хомалс жэне т. о )
•jopTToivii. Парсонс. Keptciume, жеке адамныц олеум, цимылыи уй
ымДастыр у шы жэне цада хадаушы олеум. жуиелер ие ра рхм ясыме л
цоспац болды. Ол О. ц. т. (немесе цнмыл >1суиес1 н 1ц дорежеЫ) yiiымдастырудыц Heriari торт дорегкёсш цараст ырды: 1) биол. орга­
низм дарежесй 2) жене адам дэрежесц 3) элеум. жуйе до реже с i:
4) мадонн система дорежес!. Эр дэрежеде ri цимылдыц бары с ы
хорт г\*рл1 фушищялыь; мосе леле р дi шешуге байланысты: «улит
цолда у» нгн и *;уйошц мацсатца жеткеи кезде интегра ци я мен жа
не адаптациям*!! байланысты ез-озше сошсес келук %). ц. т виц
ucvi'dvl ироблемасы — тепе-тецдш, игаи элеум. жуйелердщ туракгылыгыл сайта уы. Марк спал философт ар адамдарды ic-орвнеттерш §каллъи а тан \лп ретшде ж у pic-тVрысца итермелеумен неш ее
Селгш Gip элеум. рольдерд» f-ала атцарумен шектеуге болмаиды
деидг Адамдар бурывты отксн цогамныц жал гас ы ретшдеп соцгы
жагдайлар мее: алгышарттардап толхм ала отырып, о» тарихыл
оздер 1 жа сайды. Басхсдша айтцанда адамдардыц белил* б ip цо
пшдыц катыллстарын ез зерттеушщ тацырыбы еткен материа­
лист социолог осыныеыныц osimch ац орекетте piнея элп цатыпаотар цуралатып нацты жеке адамдарды да зерттейд!.
ЭЛКУМЕТТШ 1£¥РЫЛЫМ — цогамдыц ецбек белm ic in e , eaA ipie
ку хитер ш щ жане oiiA ipieriK цагы настарды ц децгеш не байланысты
цалы нтасцан цауымдардыц т^тастыгы ж о н е оларды ц о з а р а т у р а к ты цатыиастары. О. ц. ц атары на халыцтыц ж а с ш ам асы н а, жыны
сына, ултына, bocioiiie, жерше т. б. е рекше л штер! не байланысты
ш огы рланган топтары жатады . Олеум.-тантыц цу рылым тантардал
жане сол талтардыц курылы.мына енбейтш элеум. топтардыц жп ынтыгынап турады. О. ц ныц ортурл1 элементтерi арасы н д а id e e тш, цапшылыц жэпе тантыц курее ц аты настары болуы мумкш.
ЭЛБУМЕТТ1К (л*змесе цогам;шц) ПСИХОЛОГИИ. 1. Турмыстагы
элеум.-жоп. жагдэйларыиыц жацындыгыиа орай олеум, топтыц,
тантыц, улттыц, халыцтыц мtдез-кvлцыида tcopimc беретш сезхм,
ерш, к©Ц1Л-к\и, эдет-гурыятар, достурлер гкиынтыгы, цогамдыц
сананыц oip тармагы. 2. Цогамдыц мiнез-цулыцтьтц цубылыстар­
дыц шыгу, OMip суру, озгер у жэне дамуыныц жалпы жане осы
лат>га тэн зацдылыцтарын зерттеитш гылым. О. н. адам ic-openeri нщ Ашхез-цулыцтыц жэне элеум. факт о рларын ыц езара эрекет i
меи михез-цулыцтыц олардыц олеум. М1нез-цулыц царым-цатынагыныц дэлелд! зацдылыцтарын зерттейд». О. н. цогамныц эртурл!
эле*, м. толтарыныц, ликтерхщц, таитарыныц мшез-цулыцтыц ерехсшелiKTcpixx жоне эртурлз цогамдыц тонтардагы элеум. мшез-цулыцтыц царым-цатынас цасиеттер1 мел механизм!*!, коллехгтиятix
катыиас лен езара ыцнал жасау дыц эртурл! жолдарын ца расты ра­
ды. Э. л-лыц о&лар жешндег! neriari цагидалар Платонпыц, Арнстотельдхц, Гегельдхц, Фейербахтыц жэне ертедеп басца ойшыл
дар.гыц фнлос. козцарастарынлп бастау алады. О. п. гылымныц
ерекше саласы ретшде 19 г-дыц 90—ж-дарыяыц аягындя найда
болды. Бурж. О. п-пыл даму жолында вепзп eici багыт — адамныц
мшез-ц^лыцтыц ненхологкягьшан элеум. ггси?:ол. нроблемаларды
белуге гырысушылыгы
(Джемс, У. Мак-Дугал) жэпе адамныц
сыр схшаты туралы ойдм белгщ! 6ip цогамдыц байлашлетар жуйе­
сш щ нэтшкес.1 деп царауы (Дюркгейм, Леви-Прюль), «элеуметт1«
уюльдер»> цисыныныц тууы (Персоне, Мертон)— айцындалды. 20Ж. дардагы бурж. цогам дамуы гылымныц шецбершде элеум. товГ,б
та рдыц, цогамдыц оидыц жеке адамды цогамдыц децгейге кетеруДЩ олеум. Miнсз-цулыцтыц эмпрнялыц зерттеулер* дамп бастады.
Жеке адамныц шли руханн цурыяымын дэлелдеу жэне багдарлау
жуйесшщ, элеум. жагдайларга цогамдыц бешмделуш, эсерш зерттеудщ тэжхркбелдк эдастерх Батые елдершде гештальт-психология
(К. Левен, С. Ага), бихевиоризм (Ф. Оллпорт, Б. Бейле), фрейдизм
( К. Х ор ми, Э. Фромм, А. Кардипер) шецбершде журпзш дь Э. п.
ка пит. елдердеп эртурл! цисыпдыц жэпе тожхрнбелцс эдютерге
цогамдагы опдгргстгк 'царым-цатынастардыц анцындаушы ролш
елсмей, элеум. дамудагы мшез-цулыцтыц ырыцтарды жогары цою
тэп. Тех. тэсшдер меп эмпирнкалыц пэтижелер саласында (ecipeге топтэр мшез-цулцып зерттеу багытында) Батые елдершщ галммдары элеум.-маркетш нсихол. гылымда пайдаланылып журген
елеул! оц тэж! рибелорге пе. Олар цогамдыц нсихол. цубылыстарды
талцыпамалыц-матерпалиетш тургыдан дара у га жол ашады, цогамдыц-тарпхи жанларга цатыгтылыцты мойындайды. Бул тек ж е­
ко адам меп цогамныц тарихи дамудыц дэлелдЁ цпсыныпа тэуелдгл т н гапа емес, сопдай-ац оган жалац себептердщ э се р Ш ц бар
екешн усынады. Э. н-ныц дамуы у ш ш Г. В. Плехановтыц, А. Лабрноланыц, Б. М. Бехтеревтщ, К. II. Корин ло втыц, JI. С. Выготскийдщ жэпе т. б-дыц зерттеулершщ улкен мэш болды. Э, п. Гы­
лым ретшдеп езш щ цалыптасып кело жатцан цаз1рп кезецшде
цогампыц дамуы меп жалпы Minea-цулыцтыц (мыс. бацылау цоймлгап тонтарга тэж!рнбе ж асау ; анкета жэне сурац-жауап ж ургь
з у ; цогамдыц пнард! зерттеу, цужаттарды талдап, сынац туршдеi'i бацылау) зерттеу эдкетерш кецшен пайдаланады. Э. п-ныц зерт­
теу тэсичдерше логикалыц-теориялыц жэпе эмпирнкалыц талдау
аппарзттары, сонда Л-ац. олеум.-метрикалыц орындау тэртштер1
kj'pbaL 9. и-ныц цурамдас бол here pine оныц ic ж узш д еп тараулары: экон. oMip ненхологиясы, (экоп. цулыцнама); саясн OMip пснхологаясы (саясат цулыцпамасы), цуц, адамгершшш психологиясы, басц ару психология сы, тур мыс психологпясы (уйелмен, бос
уацытты отказу, цызмет корсету жэпе т. б.) жатады.
ЭЛЕУМ ЕТТ[К Ж А П Ж А Л — цогамдагы диалектикалыц цайшылыцт ар дамуыныц ец жогаргы сатысы, ол элеум. цауым ж эпе пндивпдтердщ мудделершщ царама-царсы тенденцпяларыныц уде у i мен
еппатталадм. О. ж . турлерЁ, imrencHBTiri меп оныц пш елешеушщ
дамуы экон. саяси, ндеол. факторларга тэуелд!, буцара халыцтыц
цогамныц даму зацдарын Tycinyi мен бостандыгыныц даму дэреж ес!меп тшон байланысты. О. ж. угымы кец жэне тар магынада
цолданылады. Кец мэшпде ещ ц рп ш куштер меп епд)р1с цатыпастар арасындагы дау Э. ж-дыц басца турлерш аныцтайды, соиыц
1Ш)'нде барлыц цанаушы формацпяларга тэн. Э. ж-дыц ерекше туpi таптыц к у рео болып саналады. Ал тар магына тургысынан царасац, онда таптыц курес тубегейЛ1 угым болса, Э. ж . сол угымга снеД1 ж эне соган тэуелд1 болады. Осы тургыдан царасац , таптыц
к уреет ж цозгаушы купи болып талтар, ал Э. ж-дыц цоздырушы
куш# соларды цураушы элеум. топтар, гтктер ж эне индивидтер
болып табылады.
ЭЛ Е У М KTTIK Р Е В О Л Ю Ц И Я (лат. revisio — бетбурыс, oarepic)—
осш ргенд! жоятып ж эп е жаца, uporpeccnim цогамдыц цурылысты
ныгайтатын цогамдыц ом]рдеп тубогейл! -хоцкерю; б !р цогамдыцнеон, форм ациядаи басца сын а оту т э с ш ж эи е цуралы. М арксизм
реяолюцияяы аптагопиетж формациялардагы тап курес! дамуыныц
цажетп*, завды пэтижесл дей уйретедь О. p. ecni цогамныц цойнауыпда ж ац а цогамдыц цурылыстыц элемеиттер1 мен алгышарттарыпыц б!рт|пдеп жетш у процесш аныцтайды; ж ац а енд1рпга куштер
мен ecni опдхрдетш цатынастар арасындагы цайшылыцты шешедц
57
байыргы onAipicTiK цатынастар мен осы цатынастарды бештетМ
са я си цондырмапы купретед!, онд1рпш куш тердщ одаи opi дамуы­
на ерш ндш тудырады. Eck'i ©ид1р 1ст 1 К цатынастар олардыц иелерЬнеп бурышты TopTiiiTi мемлекет бшйгМщ кушгмвц цоргайтын ус­
тем таитардан цолдау табады. Сондыцтап цогам дыц даму га жол
аш у у ш щ аллыцгы цатардагы таптар ом ip cypin отырган мемл.
тортпгг! цулатуи дая.ст. Кез келген О. р-пыц n e ri3 ii моселесл —
са я си бил!к болын табылады. Рев-ны енщ аш ан сарай да f l i твцкер1стермен. булттермец т. б. шатастыруга болмайды. Соцгылары тек
уктметтеп ж огары басшылыцты кушпен озгерте алады, ошмет бп~
л тндегг жеке а дам дарды пемесе сол таптыц топтарын ауыстыра
алады. О. р-нмц чэп ш ошмет туралы мэселе толыц аш а алмайды.
Кец магыпада алганда ол рев. тап жузеге асыратын барлыц элеум.
озгер1’стерд1 цамтиды. 1’ев-лардмц енпаты олар цаидай элеум. Minдеттерде жузеге асыратыидыгымен жэпе цапдай олеум. куштерд 1ц.
цатысатыпдыгымеп аныцталады.
Э Л Е У М Е Т Т Ш Э К О Л О Г И Я — цогам мен табигаттыц эр турл! царыМ'Цатыдасып знрттейтш 1л1м тарауы (кейде осы тургыдан адам
экологинсы, жалиы теология ж опе т. б. деш иодО. Рыл.-тех. рен.
доу!р1нде адам мен табигат арасындагы заттардыц алмасуы бараб ара ж анам а турдеп адам ж асагаи тех. цурал меп жуйелер арцы­
лы жургниледк с-1 »л себептеп адамныц табигаттаи оцш аулану п р о­
цесс удей ту сед L Сонымен цатар Kepicinuie багытталган прои^стердщ кушейт1лу 1 барысында цогам мен табигаттыц байланые цатыкастары мейл1шш) терецдейдь Т абл ш цорларды оид1р1ске паи да лany дыц цалынтасцап турлер 1 меп цатар ж ац а формалары дамуда.
Олардыц бпосферага эсер етучшц к у ш ! ней кезде геол. куш тердщ
эсер! мен пара к а р . Осыныц п этиж еанд о адампыц ic-эрекет! тше­
лей жане ж ан ам а туршде атмосфераны ц хим. цурылымына ж эн е
цасиетше, планета жылу жуй есшщ радиоактивтш фопына, дуние
ж у з. мухитца эсер етедк Осы эрекеттщ салдары ж е р цыртысыпыц
эрозияга у и ш рап тозуыпа, сулыц лайлаиуыпа, тущы су корыпыи
ж опе тол ты рыл майтыц ш пш зат, зпергетикалык корларьшыц биол.
ж эпе у ли ца лдык'сардыЩ бносфераны ластануына, антропогандш*
ocipece урбаннзацияландырылгап лапдшафтармеп адампыц деясаулыгыпа флз. ж эне психикалыц, адамзаттыц гепофопд поиуляциясына т. б. «те зияи эсер етуде. Осылардыц жнынтыгыныц кеселд! пэтижесг цаз]*р ж ол . дагдарыс ден аталады. Осы дагдарысты зертTeynii бурж . тео рети кте р in i ц эртурл! ту зкы рым дама лары кен ж аг­
дайда оныц туши элеум.-таптыц байланысын елемейд!. Дайшылыцця тола цогамдыц цатыпас жагдаиында цогам меп табигат
байланысын унем;и, эрг т*пм;ц реттеу мехалпзмдерш опнатпай.
адамныц ш а pvагпылыц ic-эрекет im ij t i келен жэпе жаппай с&лдарып окоп. жпгынаи багалау мумкш емес. Осы багдарламалардыц
гыл. иепздер» О. э. мэселелерге жатады. К орш аган ортаны с&ктан
Калу Ka.iipri кездеп ец nip аукымды кокейтест‘| мэселелердщ 6ipi,
сондыцтап оны ш еш у y iu in дуние ж уз. барлыц елдер! мен халыцтары 61рлесе отырып куш ж у м сау керек.
ЗЛ - Ф А РА Б И Об у tlo c iр Мухаммед ибн Т архап (870, Сырлариидагы Ф а р а б — 9П0, Д а м а с к )— Шыгыс философы ,
галымэппиклоиедиет, шыг. а рист отелнзмtir.11 аса ipi окин. Аристотель меп Платонды зерттеупп ж эн е толыцтырушы
(1-дщ «Еш нтт у ст аз•> дегеи
цурметт! аты осы дан ш ы ккан). Ф нлос. ж эие жаратылыстану гы­
лым дары бойынша Халеб иен Б а гдадта до pic алды. Ф-дщ басты
ецбег* «Ккшш* u iin * сацгалмагаи. Ф-дщ б*зге жеткеи пшгармаларыпда философияны ц азаматтыц ж ане кабшетт 1Л1к («теориялык*)»
гзплш K03L рет in деп элеум. мэселелер туралы он толгаулары тужырымдалгап. Ф-дщ катардагы адамдарга ф ил ософ ия акик^ты»
оныц асцац эуяие (непзш эманация туралы дом цурайды) бенцегшдег; кемецгер философтыц «цайырымды цала» турады шш!
могаЬур болды. Мундай жагдайда арзанцол цудай туралы шмге
философияныц цмзметиплш ролх гана бершедь Ф-д1ц тужырымдауынша, фнлос. аподиктикалыц (дэлелдО, арзанцол цудай тура­
лы 1л1м — диалект. (ыцтималдылыц) жэне софистш, дши риторикалыц жэне поэтнкалыц нпирлерге су йенеД1. Ф . Ибн Синара, Ибн
Каджага, Ибп Туфенлге, Ибн Рушдке, сондай-ац Бат. Бвропаныц
философиясы ыен гылымына ыцнал erri.
П ег. пзы?.: « Ф п л о с. т р а к т а т т а р » , «М а тема типа лык т рак т ат т ар», «Элеум.к т е т и к а ш к трактаттар*», «Дысын трактаттары * т. 6.
ЭСЕМД1К — эстетика категорнясы, онда адамды эстетпкалыц лэз­
зат сезш ше болейтш, цогамдыц ем1рд1ц барлыц саласыйда: ецбек»
олеуметпк-саяси, рухани салаларда адамиыц жасамназдыц жэне
танымдыц куш-цабхлетрц еркшдичн толымдылыц зат — ceaiM
формасында керсететш ацицат цубылыстары енер шыгармаларыпая
Kopinic табады. Э.— ацицатты эстетикалыц тургыдап игерудш пеriari формасы. Одан зстетикалыц мурат озш щ тшелей Kopinicin
табады. U. бостандыцнен адам nporrpecine ошпендшшиен царайтын куштермен ку реете, сиыцсыздыц жэне сурыцсыздыцпеп ку рее­
те цалыптасатыпдыцтан, ом1рде цайгылы жагдайлар арцылы да
орныгып пемесе цайгылы сииатта да болуы мумк1Н. Идеализм (Пла­
тон, Кант, Гегель) Э -t i рухтыц, сананыц (объективт! немесе субъективт{) цасиет! ретшде ца расты рады. Материал нам Э-тщ объек­
тив™лirin цоргады, алайда кобшесе озш щ сырттай иайымдаушылыгына байланысты ацтап, O-Ti жалац табиги угымга (симметрия,
бвлтектер мен тутас 6ip ааттыц уплездмдшдо, адам— табиги тулга ж.ше т. б.) а пары и сайды. 0Mipfli, опыц толымды Kepiuic табуындагы O-Ti 6iрегеи жэнё рев. тургыда аиыцтауды Чернышев
«ский усы иды. «О.» угымыпыц тарихи сипаты бар жэне эртурл1
таптарда мазмуны турл1ше болады. Диалект.-материалистш лстетшеа 3.— тарпхп-цогамдыц практиканыц нэтпжес-i екенш басшылыцца алады. Ол цогамдагы адам (объективт! зацдарды туешу
дэрежесше
сэйкес) осы тарихи жагдайда озш щ творчостволыц
дарыны меп цабшетш негурлым толыц жэне емш-еркш 1ске асыратын кезде, заттыц ceaiM дупиесшен устем болып, табиги жэне
нитоллектуалдыц куштердщ жанасуы кезшде ецбектен лэззат алатыа кезде айцыпдалады. Онер шыгармаларыиан, коркем образдардии О. жииацы ко pi mein табады. OMip меп енердеп Э. рухани цуа*
лист иен лэззатца белей отырып, .цогамда зор танымдыц жэне
тэрбиелш роль атцарады. l^aaipri жагдайда нагыз О. цогамды рев.
цайта цуру жолындагы курес соцпацтарында гана пайда болады.
ЕцбекхшлерД! шыгармашылыцца сулулыц зацдары бойынша тарту
ушш элеум.-экон. жагдайлар цажет.
ЭУЕЗОВ Мухтар Омарханулы (28.9.1887, Семей обл. Абай ауд..—
27.6.1961. Мэскеу) — цазац жазушысы. цазац эдебпетшщ клас сиг!.
гулами опшыл, цогам цайраткер], Казацстан Республи1сасыныа
Улттыц FA-ныц академии 194»>), филол. г ыл. докторы, проф.
Казацстаипыц ецбек сщгргеп гыл. цайраткерi (1957). Атасы Эуе?
деи оцып хат таныган. Keii in мугал(мдер сомииариясында оцыды
Осв. уг*1Метшщ алгашцы жылдарыпда Семей облаткомыпда. Ка­
зацстан О А Книде цыямет етти 20—я;-дары Ленинград ун-тшде,
кешin Ташкеиттеп Орта Азия уи-тшщ аспирантура сында оцыды.
Пул кезец жазу тыл ыц жолда ецбек етумен 6ipre. жалпы .б1л(м
котеру. оиы терецдету, гыл. icue бейtMделу шагы болды. «Коргансыздыц куш» (1921), «Кш к1нэл|‘ » (1923), «Есгалнс квлецкесшде»
(1925) атты эцпмелершде ж ас жазушы сол кездеп кокентест» моселолерд1 котердь Драм, саласында гы Э. ецбекте pi цазац коркем59
enepifi Liirepi дамыту да, улттыц театрлардыц шацырарып кетеруде
айрыкша роль атцарды. 1926 ж . драм, театры оз!нвд шымылдырын
туцрыш рет «Ецлш-ХГебек» трагедиясымен ашты. Опера ж оне ба­
лет театрыныц таряхы да О-тщ «Аймап-Шолпан» муз. комедиясы а
цоюдап басталды. О. 30 ж-дардыц орта ш енine Аиай меп Пудакикш ц рухани кездесу 1 ж ош нде 6 ip кезде pi жазып, оны ке&гнрек жариялагяи туста Аба® туралы роман ж а з у идеясы пайда болд£т~
Автор бу# тацырьит жайын кои ойластырады, сойтш узэк, жылдар
зерттеу, гыл.-пед. жумыстармен к оса тыпымсыз ецбектену натижесш де торт томдыц тарихи эпопея жазылады. Комнозициялыц курылысы, Heriari teeйin керлердщ о з а р а царым-цатыяасы жагы пая
алганда бул апанеяпыц мазмупы 6 ip apnara цуйылын, тарихи 6 ip
дэу 1 рд 1 толыд цамтылган ?кэне 19 г-дыц 2-жартысындаРы цазац
даласыпыц o u ip — болмысы жан-жацты суреттелген. «Абай жолы*
романы ца 1950 ж . Лениндш сыйл. бершд!. Цаз1рце роман дуние
жу?лнщ опдагаа халыцтарыныц т Ш н е аударыльш, олемд 1к одебиеттщ мацдай алды туындылары цатарына цосылды. Э. каз. сов.
здебнеттану гылымы меп фолъклористикасьш дамытуга белсене
цагынасумеп цатар, йп'мшц ж ац а б!р саласы — Абайтану гылымыпыц н еп з in салды жппо опы цэлыптастырды. О л курдел! пробле­
ма ретшде зерттеу объект icine айиалды. Ж огары оцу оры н дары ныц программаларыиа ояпзгдш , арнаулы пап есебшде болды. И н ­
тернационалист ж азуш ы В: одебиеттер д о с т ы р ы н ныгаптл тусуго
шацырды. Халыктардыц рухани жацыпдасуы оларды бауыряастырудыц мацызды т а рты деп 61ЛД1. Жазушылар- ода рында (М осква,
Алматы), БеиПгпшлнс комитетшде, Леииндш сыйл-тар комотетшде, Академиада, уп-тердо (М аске у, Алматы), «П равда», «Известил»
га'леттершщ ре да кця яс ында ж эне басца мэдеяи орын дар да. газет,
журнал, баспа тоцф еп нде О. совет одебает'ш, цазац эдебиетш на
сихаттауддн, оныц оргац мэселелерш терец, теориялыц пайымдау
жолымкн шегаугс умтылудан жалыццан емес. Цогам цаираткерк
репнде ол коптеген елдерд! ара лады. Германия, Чехословакия,
Америка, Ж апония,
Индия санарлары нда ж азуш ы сов. мадоаие
Tin дзрштеп, оныц толыц маидатты oicijii ретtяде сойледь 1061 ж .
га лмм eciMin м эцп есте цалдыру мацеатында Цазацстап Респуб
ликасыныц ¥лттыц ГА-пыц Эдебиет ж ане онер нп-тыпа М, О. Оуезов аты 6 epi.‘t,'U жопе ин-т кура мы яда гыл. бол ш болып М. Оуе*
аовтГц ад^би-мемори.ыдыц муражайы ашылды (1963).
Шымылдыгы «Кцлж-Кебек ? т pare чиясы лен ашылган Ц азац мемл. икад.
драм, театры О. ыямлмен аталды. Алматы, Семей ж опе басца цала
ларда коше, лгокген аттары бер 1лд|. Keiiinipei: астанада О. атындагы ж ац а а уда и цурылды. О п ера ж оне балет театрыныц алдыпа
ескерткдш орнатылды. 1980 ж. «М ухтар Эуэзои» атты мухитта ж\*
зетш ж у к кем ее i сатгарга шыцты. Ту рая халкы даццты жэзушысын 1зетнен есте сацтауда. 0-тщ эдеби, гыл. му расы ото бай. Оныц
шы rap ма лары жеке-жекс кйтап болып сои ау 20 ж-дардап бастан
таралын келед!. *$55-57 ж. шыг. жни. толы цты рыл ыи, 12 т. болып
басылды. 1079 ж . «Ж азуш ы » б. 29 т. шыг. жни. шыгаруды цолга
алын, оны 19S6 ж . аяцтадм. 0. Лонпндш сыйлыцтыц (1959), КСРО
Мемл. сыйл-пыц (1949) nerepi, /.— 5 сайл. Ц азК С Р Жог. Сов. депу­
таты. Ленин ордешмеп ж апе медальдарымеп иаградталгаи.
60
Б
БАБУВИ ЗМ — 18-г Франциядагы «Tepeseci тецдердщ республика*
сы»— б1ртутас, 6ip орталыцтан басцарылатын, жалпы улттыц
коммуна жолыпдагы революциялыц цозгалыс. Бул цозгалыс оныц
басшысы, теоретик — Гракх Бабефтщ (1760— 97) есш1мен аталды.
Б. 18—*-дыц аягьшдагы рев. кезецшде цалыптасцан цаналушылардыц, плебенлердщ буржуазпямен одагыныц yatayi деген сез.
Ол фр. рев.-сыпа цатысцап жалпы плебейлер буцарасынан пролетариаттыц (зашарларыныц болшш шыгу процесшщ басталуыныц
саясп жэне идеялыц KopiHici болды. Бабувпстер— 18—F-дагы фр.
материалнзмшщ, Мельенщ халыц революцнясы туралы идеядарыпыц, Мореллидщ «рациона лдыц» коммуннзмшщ, фр. рев-сыныц
негурлым солшыл агымдардыц уйымдыц жэне идеялыц тэж1рпбесш щ мурагерлерь Олар соцпализмд1 теорнядан рев. цозгалыс практикасына айпалдыруга тырысты; жещмпаз революциядан кешк
ецбекшшер диктатурасын сацтау туралы идея усынды; тарих дегетмз'з — байлар мен кедейлерд1ц, патрициилер мен плебейлердщ,
цожайындар меи малайлардыц, тоцтар мен аштардыц арасындагы
курес деген цагида айтты. Бебефтщ жэне оныц серштершщ идеялык жэне уйымдыц мурасы 20 г-да itorepi дамыды.
БАДЕН МЕКТЕБ1 —20— г-дыц басындагы неокаптпшлдыцтыц ыц­
палды мектептершщ 6ipi. Б. м. Ш м ш Бадеп елкесшщ уп-ттершде — Гейдельберг пен Фреибургте — проф-лар Виндельбанд пен
Риккерт баяидагаидыцтан осылай аталды. Б. м-шц icerisri идеяла­
ры — тарих эд1С1п жаратылыстану эдосше царама-царсы цою; та­
рих 6eune6ip мэд. иплис болып табылатын дамудыц жеке факть
лер! туралы гылым, жаратылыстану — табигат цубылыстарыныц
цайталанатып жэпе жалпы зацдылыцтары туралы гылым. Бул eici
гылымда да угымдар — ацпцаттыц бейнелепу| емес, оныц ой-пЫрдеп турленуК бул турлепу апрпорлыц припцнптерге: жаратылыс-.
тапуда — жалпы кы таным мацсатына, тарихта — жекош тану мацсатына багыпдырылады. Б. м. Кантца суйепе отырып, болмысты,
ягни ацицатты лайыцтылыцца царама-царсы цоюды басшылыцца
алады. Тарихи завдылыцтарды согап тэн тернже шыгарудыц ипЛ1ктер теориясы дептшмен байланыстырыла ды. Бул шмдерзд
V. Мюпстерберг (1803— 1916), Э. Ласк (1875— 1915), зстетнкара орай
коллануда — И. Кон (1869— 1947) жэне Б. Христпансен, ал социализмге сай цолда нуда — М. Вебер дамытты. Бул социол огияпыц
ГФР-дагы ок 1лдер|‘ — В. Таймер мен Г. Риттер.
БАЗИС НЕ 11 Ц011ДЫРМА — op6ip цогам дыц-экон. формацияпыц
ueriari цурылымдиц элементтерш сппаттау yuiin оз1рленген тари­
хи материализм категория лары. Бул категориялардыц комепмен
философи>шыц neriari мэселеп цогам сипатына нацтыландырылады. Цогамныц синаттамасын опыц дамуыныц материалдыц-тех.
децгещнен тшелей шыгаруеа тырысцан турл» технол. детерминизм
концепцияларына царама-царсы турде марксизм экой. Б -Ti ягни
ощЦрпш куштер дамуыиыц белплi 6ip децгейше цажегп турде
цалыптасатын цогамга тэн онд!р1стж цатынастардыц жпыптыгып
кояды, оныц эр(Нр цогамда устемднс цургап идеялардыц, мекомелер мен уиымдардыц neriai болын табылатынын делелдендь К.—
экон. Б. тугызатып жэне огап у р Д 1С ыцпал ететш цогамдыц цубы­
лыстардыц озара байланысты жуйесь Ц-га мыналар юред{; а) ру­
хани (Нл1мдер (ой-толгамдар, сезгмдер, коцш-куй, идеялардыц, тео61
ряялардыц, йимдердщ) жпыатыгы, олар будап былайгы талдау
кеэшде саяси, праволыц, адамгершшш, Д1НИ, имаидилыц, эстети­
калыц жэие филос.-дупметанымдыц бш!мдерге болшеда; а) адам­
дар арасындагы цатынастардыц жпынтыгы, олар адамдардыц epKi
меи саиасыяа тэуолсм турде цальштасады жэне адеол. цатьшастар деи аталады, ойткеш идеол. санапыц аталган формаларыиа
сойкес цалыптасып, саяси, праволыц, адамгершшш жэпе баска
догам дыц цатынастар ретшдо KopiHic табады; б) мекемелер мен
уйымдардыц— саяси (ыемлекет, партиялар), право лыц (сот), дшя
<цпркеу) жэие басцада мекемелер мея уйымдардыц жиыятыгы.
1!. пей ц. озира салыстырмалы угымдар. Б. осы форыацияныц са­
палыц ерекшелшн аицындзнды, сойтш оны басцалардая белш
алады, ал ол тугызгая К,. ap6ip формацияяыц элеум. жэне рухани
озшдш ерекшелти сипаттайды. Формация угымымеп байланыстан тыс алынган олар оргапдары ыдыраган организм сияцты жаясыэдянады. Б. пей ц.— барлыц формацяялар ушш мшдеттт жэяе
олардыц эрцайсысыпа тэн озгеше цубылыстар. Цсгамда uuip суpiu, объект иBTi зацдардыц талаптарыпа багына отырып, адамдар
букш цогамдыц ом1рцщ Б-in цурайтын материалдыц цатынастар
ориатуга мзжбур болады. Сонымен 6ipre адамдар запдзрдыц талантарын саналы TipiuuiiK uvci ротище 1ске асырады, ягяи бул талаптар цалай болгаида да олардыц саиасыида беГшеленш, оларды
«рекетке итермедейдй Сондыцтап материалдыц цатынастар neriзшде белпл! oip идеол., согаи сай царым-цатыпастар, мекемелер
меп уйымдардыц цажетт uiiri тумндаиды, олар осы формацияяыц
Ц-сып тугызады жэне опыц Б-ш цорган, ныеийтуга цызмет етеди
Таптыц цогам панда болганпап кешн Ц. экономякада устемдш цургап танца К-ныц букш жуйесшо устемдшт! цамтамасыз етедь Бел) 1Лi 61р формацинныц дамуы жэпе оныц царама-цайшылыгыныц
luueneHicyi барысында опы жоюга муддел1 таптар жаца пдеялар,
мекемелер меп уйымдар цурады. Бул цондырмалыц элементтер
оларды басып-жаяшуга, пемесе олардыц ыцпал ету иясын шектеуге тырысатын устемдш цурган >уга юрмейдь Антагопистш формацинларда Ц. жэне оныц барлыц идеялары, идеол. цатынастары,
мекемелер! меп уйымдары таптыц куреслц Htouici, пэтижей жэпе
цуралы болып табылады. Цонды рмалыц цу Силы ста рда салыстыр­
малы дербестш болады, муныц nai олар ушш. цогамдыц ом|рд1ц
барлыц жацтарына, оныц iniiuAe Б-ке де оелсенд1 ыцпал ету мумкшдпш цамтамасыз етедь Bip формацпядап eidnini формацнмга
байланысты; согаы сэйкес букш Ц-да да тоцкергс б1ршама тез
рев. жолмен кошу, ец алдымен 6ip Б-Ti басца Б-пеп алмастыруга
■110Д1.
БАИТУРСЫНОВ Ахмет (25.1.1873, Торсай yeai, Тосыя бол.— 1937)—
кориект! цазац ацыпы, агартушы-демократы, эдебнот зерттеуиис!,
аударма шы, цазац эстетииасыпыц непзш цалаушы. Б. А. 1891 ж.
Торгаидагы ек1 кластыц орыс-цазац учплшцесшде оцыды. Кешнхwit Орынбордаеы мугалшдер мектебш б т р д ! (1895). Ыбыраи
Алтынсарпп uorijm цалаган uri дэстурлер! бар мектептерде оцып,
жуйол! бш 1М, ояегел! тэрбне алгап Б. А. 1896—1907 ж. Ацтебе, Костаний жэяе Царцаралы уездоршдеп ауылдыц жэне болыстыц мек­
тептерде. eid кластыц учплжцелерде мугал'шдш мшдет атцарды.
Сойтш, ол сол кездеп цазац цогамына ец 6ip цажет жэпе жанжацты дамуга бет алган агартушылыц, демократтыц цозгалысца
белсеие араласты. Ол орыс-цазац мектептершде, семяпарияларда
мугалш бола журш, цогамдыц, элеум. oMipre уцшдг, буцарага 6iл|м-кылым таратудыц т и т д 1 жолдарын царастырды, цазац Ti.ii
жэие одебиетшщ тарихын, тсорнясып аерттедК алгашцы оцулыцтар меп оцу цуралдарын жасан, халыцтыц коркемсоз мурнсып жи-
nay, ж уйелеу, зерттеу icier долга алды, баспасозге макалалар жаз—
ды, елец шыгарды, аударма жасады. 1910 ж-^наурыздан 1917 ж.
соцына дейш Орынбор даласыпда турса да озш щ догамдыд-саяси,
мод. ж эяе эдеби OMipre араласуын тоцтатнады. 1911 ж. Орынборда
оныц «М аса* атты олецдер жэпе аударма мысалдар жинагы жа­
рыц кердь 1913 ж. паурыэдан бастап «К а за к » атты анталыд газет
уйымдастырып, 1917 ж. дыркуйегш е дейш опыц редакторы болды.
«К а за к » газетi беттерщде дазац халдыныц догамдыд жэне мэд.
мудде-дажеттерш батыл соз еткен макалалар жих басылып тургапдыктап ез дэугршщ бедёлд! органы саналды. 1919 ж. 24 маусым куш РСФСР Х алы к Комиссарлар Совету Цыргыз
(К азак )
олкесш баскару ж оящ д еп эскери рев. комитет д ур у туралы даулы дабылдады, ревком Mynieci болыИ Б. А -те^бектлд1. Б. А. Ком~
партия катарыпда коп бола алмады. Б. А. байлардыц ^ л д ы ш в д а
m ipiren жарлылардыц айгайшысы емес, бай, кедейш айырмай,
дазацты гапа суйетш ада л журек азамат едь К азак AKC P-i дуры лганпап кейш Б. A. eiri ж ы л боны республиканыд Х алы к агарту
комиссары, Б у к 1лре сей л iк Орт. Ат. Ком-нщ, К азаД Орт. Ат. Ком*
ш щ M ym eci болды, кейш нен Турш стап Компартиясы Орт. Комinin газет! «А д ж о лд а », Х а лы к агарту комиссариаты жапындагы
Казадстап академиялык орталыгында ецбек етть Б. А -тщ гыл творчестволыд мурасы л е и зш е п уш улкен салага болшед1, олар:
автордыд агартушы, галым, т 1лтану, эдебиеттанудыц алгаш кы ipгетасып цалаушы ретш деп ец беп ; акындыгы ж эне аудармаш ылык
ш ыгирматылыгы. 19 г. соды мен 20 г-дыц алгаш цы отыз жылы
пишде казак халдыныц догамдыд-саяси, мэд. жэне эдебн ом ipi не
белсепе араласмп, еш‘мд1 ецбек еткен; артына д у щ М мура далдырган Б. А. кеп ж-дан соц к е т н туган ха л дымен дайта дауыш ты. О л Казан тецкершше деш н-ад улкен агартугаылыд дызмет!*мен 6ipret ipi галым-лнпгвист, эдсбиет жпнаупты-зерттеуппЫ, турколог, б 1рдатар окулы к пен оку куралдарыныц авторы, дарынды
адьш-аудармашы ретшде м эш Ьур болды. Опыц OMipi мен догамдыд. творчество лы ц дызметш де дазан тоцкерха алдында калыптасдан дазак зпялы лары окш дерш щ
тынымсыз
тыпысы, эр
саладагы pyxairn i3flenicTepi, олардыц багыт-багдары мен с э гп G9Tci3 пэтиж елерь ж еке oMipinin трагедиялы д жагдай лар ы а й т ы д ты б'аяпдалды.
Б А К У Н И Н Михаил Александрович (1814— 7 6 )— орыс революционе­
ра анархизм меп халыдш ылды кты ц идеологи. 1836— 40 ж-дары
Москва да турды, Ф и хте мен Г егель д щ ипмдер^мен ш угылданды,
соцгысыныц фплософиясып кертартпалы д рухта туС 1НД|рД1 («Г е гольд]ц гпмпазияда coiineren создерк Аударм асы лы ц а лгы сезЬ>,
1838). 1840 ж -дап бастап эмпграцияда ж урш ж ас гегелы ш лдерго
косыллы («Герм анп ядагы реакция#, 1842). Прагадагы ж эпе Дрездендеп 1848— 1849 ж -дагы
ре вол ю циял арга датысты. 1851 ж-дай
дамауда болып, 1857 ж.— C i6ipre лйдалды. 1801 ж. одан дапш и
отыдты. 60— 70— ж-дары Бат. Европа да турды; Герценмен жоне
Огаревиеи 6iprc дызмет erri, анархпстж дозгалы стар уйымдастыруга датысты, 1-пптерпационалда Маркске дарсы шыцты, одан
1872 ж. аласталды. 70 ж-дагы орыс халы д ш ы лд ы д доз га л ысынмц
аса корпект! теоретлктерш !Ц ж эпе басш ы ларыныц Gipi — Б. теориис ы 60— ж-дардыц аягыпда толы дтай далыптасты («М е м л е к о г п л ш
жопе анархи я». 1873, т. б .). Б. адамзаттыц ец .басты дапауш ы сы —
дудай дыц жалгаидыгына суйенетш мемлекет д егелд » басгиылыццп
алды. Д ш — «к оллекти в! ik есуасты д », eaiJircH будара
саиасыпыц
кеселге уш ырауы, а л плр кеу — «к ок теп масхаиадаи ш ы дд ап ». оида халы ц езш щ к у и д елш п алабын ум ы туга тырысады. Адамзат
ты «бостапды д иатш алы гы па» эк елу ym in ец алдымен м емлекеттг
т;улат >ш, халыц ом i pi цен бил in пршгцшпн аластау керек. Оныц
орнывда епш тлчк . жэп& ■фабрик а-цолояер ассоцнацияларыныц
«epitcri федерацил сыя» орнату керек. Ол пролет, диктатурасы ту­
ралы «гш ге царсы шыцты. Б-нщ анархиялыц идеялары тек Россиядагы 70 ж-дардагы. роволюцияшыл халыцшылдардыц арасында
гапя емес, сокшмен Gipre экоп. жагынан иашар дамыган басца
елдордо до (Пталслдл, Испанияда т. б.) еда>чр етек алды.
Б АЦ Ы ЛАУ — гыл. зорттеуцплер ушш алгашцы дерек беретш,
сыртцы д ун к е т мацоатты да жуйел! турде цабылдау. Б. царапаяым экапе пурдел!, тшелей л о н е жанама тэяйрибелермен уйлес1мд!
келед 1. Б. процесппц тзж!рибеден айырмашылыры — онда субъект iдщ объект!ге басым ocepi жоц, цеген мен кейб1рде (исихол., со
циол. жоне т. б. бацылаулар) ондай осердщ элс?здач кемпнлпс
омос, дртыцшылыц болып сана лады. Б. првборлар мен аспаптарды
цолдапуга жол ашады, сол арцылы адамиыц ceaiM органдарыныц
табиги шектеупплЬгшщ орнын толтырады. КеЛбф жагдайларда
(мыс., микродупне кубылыстарын яерттеуде) прибордьщ бацылалатыи объе:спге «ауытцушылыц* эсерш ескерудщ цосымша цаж е т т т найда болады.
БАЛГЫ Н БАЕВ Албап Султапулы (9.7.1935 ж. т., Алмазы) — филос.
гыл. докторы (1984), проф. (1986). ЦазМУ-Д 1 б т р г е п 1958). 1985
жылдап Цазац мемл. а. ш. ия-тында кафедру мецгерупйзд. Рыл.
зерт. жумисьгпыц неп зп багыты: цаз1рг| гылымныц логикалыц
принцинтср!.
Шыг.: Диалектика актииности субъекта в научном познании. Л-А.. 1977.
БАЛАСАГОНИ Жусш Хас Хажип (1020 ж. ш., Баласагун ц.— о. ж.
белпедз)— ортаазиялыц ацын, га л им . Б-дыц 6i3Aiit замапымызга
жеткен ец ipi туындысы 1069 ж. жазылсап «Цудатгу 'бипк» (Цут
икелетш гылым) поэмасы. Поэманыц уш нугцасы сацталгап. Му­
ныц алгашцысы 15 г-да Гераттап (Аугапстап) табылган уЙЕыр
эр тм ен жазылгап цусцасы Вена к-нда сацтаулы. Араб ортм ен
жазылган 2-нусцасы Каирдыц улттыц кгтапхапасыяда, ал араб
ор тм ен жазылган 3-нусца Наманганиап (взбекстан) табылган.
Шыгариа noriai эдшдш (Куптолды ), бацыт (Айтолды), ацыл (Ойтолды), молшылыц (Ж етелеунп) сияцты кейнккерлердщ озара
сухбаты туршде жазылгап. Поэма да кошпендшер ем!рше тэн об­
раздар мен тецеулер молынан пайдалапылган. Поэма opi коркем
шыгарма, opi адамдарды адамгершшш, имандылыц сияцты абзал
цасиеттерге ба улитый этика лыц-диДакт., саясп-филос. трактат. Шыгармапыц идеясы Эл-Фарабидщ «Цаиырымды цала тургыпдарыныц
квзцарасы» атты трактаты мен ундес. Б. осы ноэмасы арцылы турю
поззиясына аруз олец олшемш енгхлдь Ij-дыц бул ецбеп сол кездгц
озшде Китай, Ундмгтян, Араб, Парсы оцымыстылары тараныпан
жогары багалапды.
БАРОККО (итал. Ьагоссо — астарлы, одеттен ты с) — 16 f -д ы ц аягы меп 18 г-дыц 1-жартысьшда кец тарагап евр. онер стиль Ол
ocipeco II талия да (мунда Б. 16 г-дыц 2-жартысынан дами баста­
ды), Испанияда, Германняда, Францияда т. б. елдерде етек жайды.
Б-иыц олеум, neriai — абсолютизм доу1ршдеп дворяндыц мадепяет.
Осы дэугрдщ курдел1 элеум. шиелешетер! Б. е перше ocepiii тшггзбей цойган жоц. Ол мацгаадыцты, мацеаттмлыцты. hi пелешетер Д1
мадацтап, сап алуап ечкпмдш \гымдарды aiiiyra тырысын, тацырын
аясып кецеГгт, Б-да* Ц АЙТА 0РКЕН ДЕУ Д0У1Р1НЩ гуманистш
муратыиаи жер1гендгк, кейбйр готика тенденцияларьша елштеу
байцалады. Бул ахуал контрреволюция доучршде улкен роль атцаргап Католик пиркеушщ ыцпалына байланысты. Б. стил! ocipoсе архптоктурада айцын коршд!. Архнтектурадагы кещетш пен
масса туралы жаца тусшж осыган байланысты. Б-ныц ас^ан
6epi — архитектор opi Mvcimni Л. Бвриини, кескшдеу
сэ
р
шц шебсрлер! — Пьвтрода Кортона, А. Нацц. т. б. Болмысты беинелеуде шындыц пршщипке суиекгевдер (Аубене, 1 ъеполо).
БАТУРИН Пафнутий Сергеевич (1740—1803 ж.) — орыс философагартушысы: «Адасу мен ацицат туралы к1тапты верттеулер» ( ула, 1790), «Аравляндар туралы цысцаша хикая* (1787) жоне иасца
ецбектердщ авторы. Б-нщ алгашцы филос. en6eri полемикалыц сипатта жазылган. Онда мистик Л. де Сен-Мартеннщ идеяларыка
сын тургысында талдау жасалады, соцгысы бул идеяларды «Адасу
мен ацицат туралы, яки адамзаттыц бш мнщ жалпылама непзшо
ундеухаты» деген кггабында баяндаган болатын. Ь. ецбег1 СвнМартепшц аталган штабын идеялыц цару еткен масондардыц дшнмистикалыц тужырымдарын сынаган oip двнЧИр шыгарма болды.
0з эаманындагы жаратылыстанудыц жетютштерше суйене отырын,
Б. табигат цубылыстарына материалисты тусшщ берд!, космологиядагы гелиоцентризм идеяларын, материяиыц сацталу жэне айналу зацын жэне танымныц материалистш теориясын цоргап, ба~
цылауга жэне тэжлрибелш деректерге улкен мэн береди Б. мистиктердщ «тец емес субстанцнилар немесе нацты дуниенщ» руханн
нег1здер1 туралы iAiMin те pi ске шыгарды. Б-нщ мате риалиэм1 ме­
тафиз. синат алып, деистчк формада орбщ! (Деизм). Б. агартушылыцты жэпе жаратылыс гылымдарьш дамытуды, «жацсы» зацдар
мен гуманизмд! жацтады.
БАТЫСШЫЛДАР — 19 г-дыц 40 ж-дарындагы фоод.-креиостпиктЫ
цатынастарды жоиьш, Россияны «батисты ц» жолымек, я гни бурж.
жолмен дамытуды жацтаган орыстыц цогамдыц ой агымыныц
ок1лдер1. 40 ж-дардыц ортасыпда Б. цатарында Герцен, Грановский,
Огарев, В. Боткин, Кавелин, Н. Кетчер, Е. Корш жопе басцалар
болды. Ушрмемен Белинский тыгыз байланые жасап турды. Сон­
дай-ац Тургенев, П. Анненков, И. Панаев жэне басцалар да Б. цурамыпа жрдь Кезцарастарындагы белгш! 6ip бхрлштщ болуы (самодержавилж-крепостниктш цурылысты аиыптау, «ре см и халыцшылдыц» идеологиясына царсы курес, Агарту идеяларын дамыту,
Россияны европаландыруга умтылу т. б.) жэне олардыц объектив
Ti-бурж. мазмупын мойындау олардыц арасында алауыадыц болмады догеп сез емес. Бастанцыда Б. арасындагы (эстетокалыц,
филос., ал содан кейш элеум.-саяси мэс. бойынша) айтыс ушрмо
шецбершен шыга алмады. Алайда 40 ж-дардыц аяпдна таман не
riari ек! тенденция барган сайын айцындала Tycri: Белинский,
1ерцен жоие Огарев материалистер, рев.-демократ жэне социалистер ретшде эрекет етп, Кавелин, Боткин, Корш жэне басц. идеа ­
лизму цоргап, саяси мэселелерде бурж.-иомещиктш либерализм
идеяларын дэрштедь Сонымен цатар жекелеген Б. (мыс. Гранов*
скии) таптан тыс агартушылыц дэрежесшде цала бердь
БАУМГЛРТЕН Александр^ Готтлиб (1714-62)— neiiic философы,
Ьольф пей Ленбпицтщ iaoacapu. «Ноэтикалык, шыгармаларга ка
m ra ?
Масслелор тУРалы Филос. толгамдар» дегон ецбегшдс
олm LSS?
T0pMHU,n TV4*um per цолданды; эстетика деп
п с е м д п т туешетш жэпе жасайтын, опор туындыларында Kopi
га
таным*
ГэстотикаГ
ircjM
v(1 7т
*2“ ТаПИМ ТуРалЫ
бул л о й .
1750 - g T M
J B ецбегш а"*ГалМагав
1758)H деген
сеашдж та-
“ «сеяелерше арнады. Б. гылым ретшдеп эстетиканыц непзш
Да^ он“ ц енГ13Г0Н эстетика угымы эстетикалык ой-пиаолердщ цажеттерше жарады жэие кецшеп epic алды.
3—-153
1
1884
ixVIJU Я Г ‘астои (
- HR». )
фр. философы. Неоаиаигивнлм меи
догиш лм н формализм жагдаиыида «ж аца гылыми рух да», клас
енкалыд емес гылымиыц рухына сай келетш фнлософиииы дуру1■*
тырысмп, огаи диалектика ныц овшше тус1ИД1р1лет1Я злементтерш
енпзДА. Ол «а йймш бгрде ецолданбалы рационализм», oip но «дна
лектикалыц рационализм *, кейде rixiTi <tтехяяк алыд рациона л ш н ,v
дин атады. В-дыц ецбектершде даз^рп гылымга жене оныц догам
длгы ролше талдау жасау у т ш 61’рдатар дуиды идеялар баяндал
ды. Сонымеи oioif* материализм меи и д еали зм # 6ipitcTipy, гылым
fa таиыи — бш у даб(летз бар адыл-иарасат жасайтын цурылым
дардыд олдедаядаи жиынтыгы пен дарау оаы Поппергс, Т. Кун
т уж м р ымдама л а р ыца жэне ец жаца сыяшыл рационалнзмге жя
дында гады.
И н г,: «Жана гылыми рух». <193*); «Рацноиал материализм»
«>Долла и&алы рационализм» (1962) т. б.
Б Е Б Е Л Ь А в гу ст (1 8 4 0 -1 9 1 3 )— нем. социал-демокр. иартиясы ны ц
neriaiH д ала у ш ы ла рдыц 6ipi. С д щ тео р и ялы ц м уд д елер ш д е мате
ряализмп? баса ден цопылды. Б -дщ о не л т е ц д ш м эселегл ж еш ндеj’i зер тт еу лер ! ерекш е дуиды. «Э н е л ж эн е со ц и а л и зм » (1879) дегеп
ед б е п н д е о л эй елд ер дщ ж агдайы сайы и к елгеи д е цогамды ц даты
настарга байланы сты eKefiiu корсетть Ж ек е меиш1кт1ц пайда б о ­
л у ы — «ямвлд! кем ш тудщ ж оне t i u t i оны ж ек к о р у д щ н е п з !» . сон
дыдтан оган еркш дц; беру — д а и а у мен эле ум . eariui ж ою и р облем асы ныц 6ip б о л ir i. Б. бурж . ид еологи н га дарсы даж ы рлы кур ес
ж ургидх, м альтусш 1л д 1кт( эш к ерелед ц идеализм мен дш д!
ж анж ацты сыиады. Б-де кейбгр ж ац сад ер еж елер . м ен такти калы ц ау ы г д ула р болганы м еп, оны ц т ео р и я л ы д ж эне практикалы ц ды зм ет ь
н щ ж ум ы сш ы табы иы ц эл е у м . eariiti ж ою ж олы и д агы кур есш д е
зор мацызы болды .
Б Е Д Е Л (ла т. аи tor Has — дадкр-цасиет, куш -дуат, б и л и с )— адамнын
ж алны ж ур т таны ran ца дгр-дасиет i, ы диалы , коздарастар ж уйес*
нем есе б е л г !л ! 6ip ц аси еттерш е, сщ !р геп ец б егш е к ер с ет!лген лайыдты дурм ет. Ы к п а л е т у аясы мен т э с !л ш е царай Б. саясн. мо­
ральды ц, гы л. ж эп е г б. т у р л е р ге ж ш тел ед ь Б. би л ism
ж у зе ге
а. ы ру т э с 1лдер*1я ‘|ц де 6ip i болы п табы лады . Цаз1рп бурж . ф илософинда Б-дк ту е in д1руде царама-царсы eKi тен ден ц ия орын алы н
отыр, ола р : ф аш иам ищ идеологпнсы нда (ф ю рерге т а б ы н у ) oainiu
уш цары форм ала рында uopiuic та п дан авторитаризм (Б . uociniit
ш екеш к у п э ш з д т н у а гы з д а у ), ягн и кез к е л ген Б-д» ш п я д п стш п сн
rep icK e ш ы гару, «ж е к е адамнын абсош оттш е р к ш д т н » анархия
л ы ц уагы ядау. Т э р т щ са д тау д у р а л ы ретш де Б. оициркте, басда
руда ж эн е догам ды д ем1рдщ басца да салалары нда адамдардыц
кез келген ды зм ет бабы нда к езд есед ь Б -дщ ж еке басца табы ну ш ы лы д п ен еш цатысы жоц. Сын ж эи е озара сын, халы к л о н е
м емл. oM ipiniu порм алары п дагац садтау Б -дщ ясеке басда табы
н уш ы лы ц ц а айн алуы н а ж о л берм ей тш д аж етт! ш арт болы н табы лады . Х а л ы ц б у Да расы мен ж ек е адамны ц тари хтагм рол i Б. т у р з л ы т у еш ш тер д щ Heri3i болы п табы лады .
Б е й Б Г П Ш Л Е К — хал ыцтар ж ане м ем лек еттер арасы ндагы цатып а е а х у а лы — согы сты ц б о л м а у ы ж эн е ж а лн ы дабы лдан ган н е п з п
халы дар. иорм аларды ц са д та лу ы м еи сипатталады . Б. цаты настары — саясатгы зорлы м -зом бы лы д сы з in rep i басты ру. Эразм Рот­
тердамский, Гоббс, Л ок к , Р уссо, К а и т «м э ц п Б .» идеясы н доле л
д о у ге ты ры сты . А лай д а олард ы ц ж обалар ы
у т о н и л л ы д турде
болд ы . Гек согы старды д элеум .-зкон. т. б. себентергя а ш ын корс э т у тургы сы н ан рана т у р л ! м ем лек еттер д щ арасында э д ш е г п Б_
о р н а ту м ум кш дич гы л. ж агы пан н е п зд елв д к
БЕЙЛЬ Пьер (1647—1706) — публицист, философ-скептик, фр.
агартуатыл&рыныц алдыдгы буыи ошлдершщ 6ipi, Седан акаде­
миясыныц жэне Роттердам ун-тшщ ирофессоры. Б. дш мен Шмпщ ар тектшпч'п айцындап, дшге деген тез!мдш 1кт! уагыэдады.
03i атеист бодмаса да, опыц дшге енжарлыгын Вольтер нэзштжиеп бапцады: Б-дщ ©3i кудайсыз болганымен цоимай, басцаларды
да дшнен безд1рд1 дедь Б. путца табыпушыльщтыц 6ip тург ретшдеп христиан ш1мше сынныц непзш цалады. Декарттыц шубэсша
жане Монтепьге уласцан скептицизм оныц сыншылдыц уэждемесшщ neriai болды. Бул скептицизм, цандай да болсын метафиз.
мен дш !лшше деген ceniMre колецкесш туЫрдь Б. эстетикалыц
мэселелерд! дшмен шатастыруга болмаиды, олар табиги ацылпарасат тургысынан каралуга тшс деген nhup айтты. Ол тек атеистердеп гана туратын цогамыыыц емш cypyi мумкш екенш
дэлелдед!. Озшщ шыгармаларымен (ец бастысы — «Тарихи жане
сыншыл сезд т», 1695—97) Б. 18 г-дагы фр. материализм! мен
атеизмi ушш непз эа1рледк
БЕЙНЕЛЕУ ТЕОРИЯСЫ — философияда диалектикалыц-материалистш таным теориясыныц HeriaiH цурайды. Б. т-ныц арнаулы
мшдеттер! бар, олар: бейнелеудщ барлыц децгейлер! мен формаларына тэн негурлым ортац белгшер мен зацдылыцтарды ашу;
психикалыц бейнелеу формаларыныц пайда болуы мен дамуын,
сапаныц шыгуы жэне адам ic-эрекет! мумшнджтершщ арнаулы —
гыл. пег1зделу 1 мэселелерш зерттеу; беинешц, бшхмнщ мазмуны
мен формасы сипаттамаларыныц байланысын зерттеу; жансыз
табигаттагы бейнелеудщ мэнш ашу; байлаиыс лен басцару техоикасында бейнелеу (сигнализация) ерекшелштерш, атап айтцанда, адам мен киберн. ку рылымдардыц арацатынасы мен байланысып аныцтау. Бейнелеудщ дналект.-материалистш принцип!
Б. т. мен жалпы маркстш гносеология ушш алгашцы принцип
болып табылады, бул принцип бойыпша таным нэтажелер1 езшщ
бастауьша — тупнусцасына (мршама баламалы болуга т т с . Оларга
озара байланысты eici талап жэне соган сэйкес келетш процертер
арк,ылы: туинусца туралы цажетт! мэлшеттерд1 белсенД1 турде
алу жэне цажетыэ, жанама мэл1меттерд1 TepicKe шыгару арцылы
кол жетк!з!ледь Бейнелеу гносеологиялыц принцип ретшде еткен
гасыр матерналнзмшде де болды. Диалектпканы Б. т-на колдана
ouiMeyi ecKi материализмнщ iierisri цырсыгы болды, соныц салдарынан бейнелеу сыртцы дуниеш енжар, жансыз цалыпта «суретке Tycipy* деп пайымдалды. Философия бейиелеуд! диалект,
тургыдан, сез!МД1к жэне рационалдыц танымныц, ойлау жэне
практикалыц цызметтщ озара iс-цимылынан курдеш де царамацаншылыцты nponeci ретшде, адампыц сыртцы дуниеге енжар
бешмделмей, оган ыцпал ететш, оны езгертетш жэне езшщ мацсаттарыпа багындыратын процесс ретшде корсетедь Сондыцтан
Б. т-н бейнеб!р танылатын субъектшщ цоршаган дуниеш енжар
жэне царекетЫз сезшуге душар ететш «конформистш» Б. т. ре­
тшде сынау эрекеттершде еш Herin жоц. Kepicinme, адам мен
адамзаттыц нацты белсенд! цызмет! тек дуниеш баламалы турде
тануы жэне оган объективтш зацдарга сэйкес ыцпал жасайтын
санапыц бейнелеу функциясьгоыц пеизшде гана мумшн болмац.
ПСЙСЕМБИЕВ Дасым (5.9.1919. Шымкент обл., Туркютан ауд.—
11.12.1980, Алматы)— филос. гыл. докторы (1960), проф. (1961).
Ташкент пед. учил-щесш 6iTipreH (1939). 1945—49 ж. В К (б) ОК
жапындагы жогары партия мектебшде оцыды. 1961—64 ж. Казац
политех, ип-тында, 64—78 ж. ЦавМУ-дв, 1978—80 ж. Алматы X. ш.
ип-тында кафедра мецгерунись Рыл.-зерт. жумысыныц непзп
67
бпгыты: орта г-лардаи 20 г-дыц басыня дейшй К,азацстандагы
идеялыц-саяея. ой мэселелерй
Шыг : Теория революционного обковлевая мира. А-А , 1980
БЕЛИНСКИЙ Виссяриоп Григорьевич (1811—48)— орыс револю
циншыл демократы, эдобиет сышпысы, орыс реалиетж эстетикасмиьщ непзш салушы. Б. эртектшердщ дворяндарды орыс азаттыц дозгалысынаи толыцтай ыгыстырып шыгару эрекеттщ
(загаары болды. Б-дщ идеялыц шыгармашылыгы, алдыцгы цатарлы
самодержавие жане креидетнойлыциея курестщ жаца жолдарын,
цогамдыц дамудыц гыл. теориясын царастырган кезецмен тустас
келд1. Бул Б-дщ идеялыц, эволюциясыиыц курдел! де урд»с сипит
алуына жагдай жасады. Б. кезшде (1837—39) Гегель философиисына ден цойып, оныц «ацицат дуниенщ 6api— ацылга сыйымды»
деген ережесш сансн консерватизм рухьшда, ягпи ацицатоен
«т1л табысу» идеясы тургысында туешд^рдк Алайда Tepicrey
ядоясып кун. еткен ескипктщ, ацылга цонбаитынныц беремен
куресу принцишн айсацтагао кезецпщ озшде, оныц идеялыц iaдешешщ басты тенденциясы — цогам мон адам т1ршйпгшщ цандай зацга багынатындыгын ажыратуга арналды. Б. 40 ж-дардыц
басынан (иртшдеп материализм айцындамасына кеше бастады.
Материялыц пен пдеялылыцтыц арацатысьш тусшд1ру меседесшде
Б. «сана» деген!М1з «басца емес, фиаикалыц арекеттщ жемкч»
екенш долелдеп, адамныц сыртцы ортамен царым-цатынасы ке­
зшде сананыц жетешш роль атцаратынын атап Kepcerri. Гегель
дш консерватизм in сынга ала отырып, Б. оныц диалектнкасынан
гыл. зерттеу эд!сшщ neriari шарттарын, тел «философия т&рихыныц» пар in коре бшдк Объективтш зацдылыц идеясын Б. адам
дардыд артурл! формадагы ic-цямылдарыныц ортацтыгыныц, опыц
iniinfle улы адамдардан айцын кершетш, цогамдыц прогреске
ауадан цажет идея екешн нактылай тустЬ «Бай да, кедей де болмайтып, патша да, оныц башныштысы да жоц, тек бауырлас
жандар болатын» таза эдшетт! цогамныц соц. муратыв цоштай
отырып, Б. сонымен 6ipre кейшр батыс социалисте pin in реформа
торлыц жобаларына сын козбен царады. Б. жаца цогамныц «цаи
Toiiccia, кеселд1 тпцкер1сс1з» орнайтынына сея1мс1зд1к бйдоргоямеп, соцвализмнщ цалаида дуниеге келетшш ез тургысынан непздей алмады. Болашацтагы ар-ождан тазалигыныц Heriai деп,
Б-дщ христиан дшшщ жетекнплш идеясына апелляция жасауы
осыган байланысты болды. Б. орта F-мен салыстырганда бурж.
тартштщ ем)ршец екещМгш мойындады, сондыцтан Россиядагы
цогамдыц езгергстердщ тану арадагы мшдет! eMip сурудщ патрмархалды-креностпоилыц формясын (ец алдымен крепостнойлык.
ирлвопы) жою, б!рцатар демокр. реформалар жасау деп С)лд1.
Осыган байланысты, Б. рев. агарту тургысынан «ресми халыцшмл
дыцтыц» ретроградтыц идеяларымен аямай курес журпзд 1, Рог
сияныц патриархалдыц откенш славянофилдшпен (слаояншылдыцпен) дэрштеуд! ажуа erri, келйгЛмпаз либерализмд), сондай-ац
Россияда халыцтарыпыц революцияныц таяп цалгандыгы жайын­
дагы утопиялыц елее in (Бакуниннмен айтысы) сынга алды. Орыс
эдебиетшде Б-дщ рев. демократизмшщ шыцы, опыц рухани осиет1
Гогольге жазган хаты (пилде, 1847) деп есептелшедь Бул — 19 г-гы
Россиииыц цензу расыз демокр. басиасозшщ ец уздш шыгармнла
рыпыц 6ipi гапалды. Историзм (тарих шылдыц) идеясы Б-дщ ас!
тетикалыц ой тужырымдарынаи да айцьгн ацгарылды. Б. енердщ
мап-мазмупы мен озшдш цасиет! тптичк нышапда бейнелеп керсегушде цен бшдь ол романтизмге, дидактика лык, беллетристика!?»
(ирден царсы шыгып, Пушкин жане Гоголь басцарган «натуралды
мектеп» шыгармашылыгындагы реализм принциптерш мадацтады.
GS
В. опердеп халыцтыц кон реализм угымдарыпыц байланысты
екенш корсете отырып, эдебиеттщ цогамдыц мэш нщ сауатты
«цогам » дейтшмен оуцара халыц арасындагы шыцырауды жою
мэселесше, «замани жапашы рл ыцца»>, ягни шынайы суреткерге
fiipre (нтетш цаспет, прогреске тэуелд1 болатыны жайыпда аса
мацызды ере же усынды.
Б Е Л Л Дэниэл (1919 ж. т .)— амер. бурж. социологи, «постнндуетриялыц цогам» теорнясын жасаушылардыц 6ipi. Цызмет корсету
экопомикасы, «плюралистш демократия» жэне меритократия сяяцты лринцннтерге иепэделген болашац цогамныц нобайларын жаеауга тырысцан Б., шын мэшнде, цаз1рп капит. цогамныц аздап
жацартылFan у лп сш бердх. Цогам ем 1рш деп экономиканыц, саяс.аттыц, мэдениеттщ 6ipn6ipiHe тэуелсхздпч турады ереже оныц
олеум, козцарастарыныц (т ш к д ш к , тецдш жэне езш-оз1 тапыту
прннциптерше сэйкес) методол. Herisi болды. 70 ж-дары Б. бурын
усынган («Иедологияныц ацыры», 1960) «идеологиясыздандыру»
тоориясыпап («И деологняпы ц ацыры», 1960) «идеологияланды ру»
теориялары) бас тартып, идеологияныц ocipece дш ш щ кейб1р элементтершщ naaipri адамныц жан-жацты ж етш у! ym in мацыздылыгын атап керсетть
Ш ы г.: — «Постнндустриялы к цогамныц цалыптасуы* (1973);
«Капиталнам-
шц моде пн царама-цайшылыгы» (1976).
БЕМЕ Якоб (1575— 1624)— теологлямен тыгыз байланыста болган
нем. пантеист-фплософы. Оз бет1мен оцып-уйренген ол дэйект! де
сындарлы филос. жуйе жасаган жоц. Заттар мен жалпы дуниенщ
царама-цайшы табигаты туралы eainiq диалект, болжамдарын ол
ноэтикалыц образдардан, христиан дшшен, астрологиядап, алхимиядан жэпе каббала дан адыпган символдармен тужырымдады.
Б. шыгармала рында Таураттыц дши циял-гажайыптар туралы
ацыздарыл царапайым тшмен баяидауы терец бацылаумеп аста
сын жатады. Б-ше жаратушы меп табигат 6ip нэрсе жэпе табигат­
та и тыс тургап ештеце жоц. Бэршде де царама-цайшылыц бар,
т1пт1 жарагцаппыц ез!нде де жацсылыц пен жамандыц бар. Осы
repic апырмашылыцты Б. элемнщ даму коз 1 деп туйдь Б|рцатар
фнлософтар Б. и п м т щ мистикалыц жагына ерекше ыцылас цойды.
Б пщ «Аврора, ягни котершш келе жатцан тацгы шапац...» (1612)
деген пег. шыг-сы к у т р л ш шыгарма ретшде айыпталды. Б. идея­
лары философияныц Keuinri дамуына ыцпал o tr i (Гаман, Гегель,
Ш еллинг жэпе басца).
БЕНТАМ Иеремия (1748— 1832)— агыл. моралис! жэне право танушысы. Озш щ этикалыц теориясында Mines цулыц уэждерш
рахат йен азапца ал моралдылыцты — цимылдыц пайдалылыгына
сайды (Утилитаризм). Моралдылыц, Б-ina белг1д! oip ic-цимылдыц
пэтижесшде алыпгап рахат пен азаптыц топ е-тец д т матем. тур­
гыдан есептелу! мумкш. Адамгерпплж тургысындагы метафиз.
жэне механицизм Б-да капит. цогамды тшелей марапаттаумен
толыцтырылды («моральдыц арифметика»), оиткош ол жеко мудAeni цанагаттандыруды («031мти1Д1к принцш п») «негурлым кои
адамды солгурлым кея бацытца б о ле у» цуралы («альтуризм нринни ш ») деп жариялады. Табиги право теориясын сынады. Цудай
угымыя жер беп и деп эм1рши/ермец уцсастыц бойынша тужырымдлган «табигат д ш ш » тер!ске шыгара отырып, ол «а яя беру
дш ш » цоргады. Б. таным теориясьшда — номиналист.
Нет. шыг.: «Деонтология немесе мораль туралы гы лы м » (1834).
Б Е РП OH Анри (1859 ~ 15141) фр. идеалист-философы, ннтуитииизм ok *л i. Коллаж де Франс проф. (1900), фр. акаднныц M^iueci
( i\И4). В. вдедлизмшщ neriari угыми — п а з а », ягни материалдыц
V ,iet ‘ узацтык» («уацыттан» озгешеяш бар)
барлык ацицаттыц
л VH Topuiui. Материя, уацыт, цозгалыс* бьздщ угымымыздаги
«^зацтыц* корипснпц эр турЛ! формалары. «¥занты^ты» «угым
дыц емес*, тшелей «зер салу», «ацду» ретхндег! интуиция гаиа
таим алады, мунда *таным aivTici OMip шьшдыгьш тугызатыи»
актшеи сои кос келедь Б. озипц биол. ндеализыиен (Витализм)
алыяган KipMe угымдарга омбебап сипат бсруге н е т д е л г е н «сныгармашылыц эволюциясы» туралы иймд! диалектикага цараыацарсы цонды. Цогамдыц козцарасында ол гаптыц устем дт ueu
багьетуды жацтады, оны «табиги ахуал» деп, ал согысты —таби­
гаттыц «(‘e.(ci<) зацы» деп есентед!. I». фнлософиясы 20 г. идеологнясына тон нррационализмнщ жарцын Kopinici болды.
her. шыг л «Сананыц тшелей деректер!» (1889); «Материя жэне с с»
! 18ЗД>); .-Шыгармашылык, &нолюция» (1907); «Морали меп Jiiuuhi eki кайкар isoaiv (Л938) т. 6.
КЕРДЯЁВ Николай Александрович (1874— 1948)— орыс философы,
гшзиетенциал ист, «жаца христиан дин» деитшшц непзш цалаушы,
нехипплдитц идеологи. Б, «жария марксизмнеи» бастады, 1905
/К-ра карай оиыц марксиамге «сышпылдыц козцарасы» ашыц багытца, ал неокаитшылдыцпея айналысуы цудай га кулшылыцка,
мистика га уласты. Дши мистика жолдарыидагы жеке адампыц
«iu m i рухани» тазаруын Б. азаттыц жолындагы таптыц куреске
царама-царсы цойды («Азаттыц фнлософиясы», 1911; «Творчесткосыяыц мэш», 1916), Казан релолюциясыиам кейш Б. (эм играцияда) жет1лд 1р1лген «рухани царуды» эз1рлеуге Kipicefli, толцыи
журген интелдигенцияны марксизм идеяларынап аулацтатуга ты~
рысады. Б. капитализм^ «цат!гез цурылыс», е с т христиан д1яш—
«цанау цуралы» деи атайды, T iu ri онд^ркт! цогамдастырудан
туратын «коммунизм шыпдыгын» да мойыидайды. Сонымен б1рге
Б. адам дарды танца б о л т шатастыргая марксизм жеке адамныц
оелсендишч мен бостандыгы хацыидагы кокейтест! мэселелерд!
шешуге кабьтетсчз деп тужырымдады. В. субъектшщ «ом!р суруш »
ацицат ден жариялады. оиыц туниз туцгиыцца бой лай тын шыгарчгатылыцтыц H e r ia i — «абсолгогп бостандыц», бул шыгармашылыц
neriari маамуны — «цудай — адамзат диалект икаем» — «Цудайдыц
сууы адамга, адамныц тууы Цудайга байланысты» дейтш мисте­
рия. ««Цудай — адамзат шыгармапшлыгыныц» жузеге асырылуын
G. «жаца ортагасырлыц» дейтшге, «TopTiumi олшемнщ» о дуниеcie»? кёш!ред1, жер бетшдег! шыеармашылыцты yMiTcia далбасалыц
дел жариялады («М ен жэне объектшер о л с м е » , 1934; «Эсхатология
лыц метафизика тэнирибес*. Шыгармашылыц жоне объективтен*
ДФУ*. 1947 жоие бас.). Б-тщ козцарасы опыц«Тецс1зд1к фнлосо­
фиясы* (1018, 1932 ж. басылган) дегея ец басты ецбегшде ерекше
айцынг кор!пд! мунда алеум. тецсюдш — «иплш , ь т д ш , шындыц»
деп, ал согыс — адамзаттыц шыгармашылыц цозгалысьшыц Heriai
ден жарияланды.
БЕРКЛИ Джорд (1685— 1753)— агыл. философы, субъективна л
идеалист. 173^ ж-дан Клойндагы енискои (Ирландия). Адам тек
озш Ц «идеяларын» (сезш д!) гаиа тшелей цабылдайтынын басшылыцца ала отырьш, Б. заттардыц омГр cypyi олардыц цыбыл
дангыштыгынан турады (esse est p e rc ip i) деген цорытындьна
келдГ Идеялар. Б ше енжар, оларды затсыз субстанциялар жоне
идеяларды цабылдай алатын (ацыл-нарасат) оларды тугыза ала
тьш жоне ыцпал ете алатын (ерш ) жан мецгередг. Солипспзмнен
70
цутылута тырысцап Б. рухани субстанцнялардыц коптйчн, сондаы-ац «шекстз рухтыц», цудайдыц ем!р суретш д 1п н мойыплады.
Идеялар цудапдыц ацыл-ойында лотенцналды турде, ал олар
адамзаттыц ацыл-иарасатыпда актуальды турде OMip суредь Кешнимп В. неолатонизмге жацып объектива идеалисты позицияга
к о п т . цудайдыц ацыл-опында идеялардыц м эцп OMip суретш дш н
корсетт!. Атеизм меи материаллзмд: TepieKe шыгару мацсатымен
Б. материя угымын бейнебдр iurreii царама-цайшы жэне таным
уш ш найдасыз угым ретпвде сынады. Б-дщ материяны сынауыныц lieriai — идеалистш номинализм. Б. алгашцылыц жэне е т н ш !л 1к сапалар теориясын (Л ок к ) териже шыгарьш, барлыц сапа-:
ларды субьективт! деп жариялады. Рыльшныц дуниетанымдыц
мэшн Tepicice шыгара отырып, Б. галымныц мшдет1 «бэрш 6ip
raua тэндЫ себеитермен тусш д!руге дэмеленбей, жаратушыиыц
тШ н тус1пуд1 уйрену» деп бсептедк Осы тургыдан Ньютон дыц
абсолют кец!ст 1к теориясы мен та рты лыс теориясы тер!ске шыf арилды, ойткеш ол — материялыц денелер цозгалыс ы ныц табнгн
ceoeoi туралы 1л1м, ал Б-дщ oai тек рухани субстанцияпыц белсендиигш гапа моныидады. Б. Лейбниц, пен Ньютон жасаган шекс!з кш плш туралы есептеулер ж уйесш Tepicue шыгарды, ейткеш
«ацицат кецигпктщ» шекс!з болшетшдцч оныц философиясыпыц
н е п з п цо рыты ндыс игла царама-цайшы келд!. 19-г-дыц екшпп жа­
ры мынан бастап, Б. философиясы жаиданып, идеализмнщ коптеген мектеитер 1меп: имманеигпк мектеппен, эмпириократицнзммен,
и рагматизммен жэпе т. б. байланыса бастады.
Шыг.: «Зер салудыц жана теориясыныц тэж1рибесЬ> (1709); Адам OiaiMiiiiii iieriaAepi туралы трактат» (1710); <*Гмлас пен Ф илонус арасындагы
уш оцпм е» (1713).
Б Е РН А Л Джон Десмопдт (1901— 71)— агыл. физип жэпе цогам
цайраткер1, «Х а л ыцтар арасындагы б е й б т ш л п т ныгайтцаны
ymin* Халыцар. лен. сыйл. uerepi (1953). Лондон король дж цогамыпыц (1937)» б 1рцатар елдердщ гыл. ака д-ныц, оныц йшнде бурыигы КСРО FA-ныц (1958) м уш еа, Букш дупжуз. бейбккшлж
кецеЫшц атцарушы-президент! болды. Физ. биохим. кристаллогра­
фия сала сында гы зерттеулергяеп басца Б. цаламыная жалпы гылымнын ж епстж терш цорытындылайтын, оныц филос. мэн[ мен
адамзат тарихыпдагы ролш ашатып ецбектер ту^ы (Рылымнын
элеум. фупкцинсы», 1939; «Рылым меп цогам», 19эЗ; fHofaM тарихындагы гы лы м », 1954). Рылым тарнхына талдау жасауга Б.
диалект, материализм тургысынан келедь «Согыссыз элем » (1958)
ьттабы гылым жещстерш адам xirijiiri ymin бейб1т мацсатца пан­
да лапу иерслективаларын суреттедк
БЕРНШ ТЕЙН Эдуард (1850— 1932)— нем. социал-демократы, ров.
жумысшы цозгалысыпдагы ревизнонизмнщ тарихи туцгыш ж уйел!
формасыпыц непзш цалаушы. Озшщ «Соцализм мэселелер1» дегеп
жалпы тацырыппен жазылган маца ла ла рында (1896— 98) ол марксизмнщ философия, саяси экономия, гыл. социализм теориясы
саласындапл н еп зп ережелерше тузету енпздк «Кантца царай
ineriuy* деген уранды жария ете отырып, Б. философняныц не­
п з п мэселесш дэйекп турде материалистш тургыда шешудеп бас
тартты; маркстш диалектикаиы Гегель — диалектикасына уцсатыи, гыл. социализмнщ оз м у м к ш д т н T e p ic ic e шыгарды. Пролет,
диктату расы пдеяларыи тергске шыгара отырып, ол таптыц курестщ бэседсу теориясын уагыздады, капитализм шецбершдеп усац
реформалар жолыпдагы куресп жумысшы табыныц б]рден-б!р
.miидетi ден тапты. Будап оныц: «Т уш и мацеат — тук те емес, 6opi
цозгалыс!».— дегеп б е л п л ! цанатты создер! туды.
71
БЕРТАЛАНФИ Людвиг фоп (1901—72)— Азотр. бнологы жане фи­
лософы. Ол Века ушрмесй дейтншйц неопоэитивизмше жацып бол
д м , а л а й д а кейшнен жуйелердщ жалпы теориясы болжамдарыа
батыс эдебиетшде алгашцылардыц Cipi болып цолданды. Буя тоорияда В. тутасгыц, уйымдыц эквифиналдылыц (эр турл! бастапцы
жагцайларда белгйй 6ip туию ж ай-куйД1Ц жуиесше цол жетшзу)
ж э п е изоморфизм (Изоморфизм меи гомоморфнзм) принциптерш
цорьгтыпцылады. 1954 ж . «Жуйелердщ жалпы теориясы саласындагы зерттоулер цогамын» цурудыц бастамашыларыпыц 6ipi жане
1956 ж дан басгап шыццан (general Systems) «Жалпы жуиелер*
оасылымыпыц редакторы.
Шыг.: «Теориялыц биология», ( t -ч., 1831. 2-т.— 1951); «Элемнщ биол.
беЙнесЬ» (1949); «Ж уйелерд(ц жалпы теориясы. Herts, даму, цол дай у.
(1968).
БИЕКЕНОВ Марат Эбпдуллаулы (1942, К,арагапды к,.) — филос.
гыл. докторы (1989), проф. (1991). Алматы халыц ш. ин-тып (1969),
КазМУ-д»ц аспирантурасын (1972) 6iTipreH. 1972 жылдан Алматы
мемл. мед. ии-тында ага оцытушы, доцент, ал 1985 жылдан осы
оцу орныныц социализм теориясы, кешинен (1991) саясаттапу
кАфедрасыныц мецгеруппсь Гыл.-зерт. жумыстарыпыц uenari
багыты: гылымды басцару, цогамды оасцарудыц нрипциптер!. ха­
лыцтыц eain-oai басцаруы, саисат пеп акоппмикапыц арацатынасы
м эселелер1
Шыг.: Улраил'кчеснис проблемы концепции демократического
лизма. Л-А , 1935; Халыцтыц оз1н-оа1 басцаруы. А., 1992.
центра­
БИОГЕНЕТИКАЛЬЩ ЗАЦ (гр. bios — TipuiLniu жапе genesis —
пайда б о л у )— бул зац бойынша эр организм жеке дара даму (оитогепез) процеслнде, эволгоцинлыц даму барысьшдагы цалыптасцан (филогшез) озшщ шыгу тегше тап кейбгр белгшер мен ерокшелштерд! цайталап отырады. Б. з. термишп Геккель (1866) енг!згеп, шрац бул угым одан ертерек пайда болды (Нем. натур­
философы JI. Окен, орыс бнологы К. Ф. Рулье т. б.). Б. з. эдетте
эволюциялыц теорияныц дэлел! ретшде царастырылады. Психол.
жэие лед. эдебиеттерде (Дж. Болдуин, Г. Холл, 3. Фрейд т. б.)
Б, :!. мэнш жеке адамныц психикалыц дамуына толу арекет1
жасалып, ол мадениеттщ тарихи дамуыныц и еп зп кезецдерш
корсетел1-м1с делшд!. Б1рац адам (гадпвид! турдщ бешмдеду орга­
ны емес, оныц osi озара царым-цатьшас арцылы 0М1[»-ттш1лтнде
мэдеииеттш жаца формаларын тудырады жэне оларды белгип 6ip
мацсатца сай озгерте отырып, адамзат тарихынцц неп зп кезецдерш жасайдм.
БИОЛОГИЯ (грек, bios — приплш жэпе log os— 1л!м, с е з ) — xip■uLniK туралы ипм. Б. п э т дегешм1з — ткршшштщ материя цозгалмсыпыц ерекше формасы екепдш, T ip i табигаттыц даму зацдары,
органн.лмдердщ алуан турл! формалары, олардыц цурылымы,
фупкциялары, жекеше дамуы жопе цоршагап ортамев царымцатмнасы. Б|Л1мн1ц сералашап жуйес» ретшдо Б. еж елп Грецияд»
мэл^м болды. Bipan гыл. Б-яыц Heriari тек Жаца дпу!рде гапа
цалылтасты. 17 г., 18 г. жапе 19 г-дыц 1-жартысыида Б. непзш ен
сурехтеи айту сипатыпдя болды. Б-лыц цубылыстардыц материал­
дыц себептерш ацгармау, цубылыстардыц озшдис ерекшеличи
жоцца ш игару идеалисты жэпе метафиз. копцепцинныц (вита
лизм, мохаиицизм т. б.) тууьшп экеп соцты. Б-пыц гыл. цалыптасуьгада тсршшштщ клеткалыц цурылысыпыц ашылуы мацызды
роль атцарды. Даршшшц аволюциялыц теориясы Б-да тоцкерш
жасады, ол эволтоциягшц цозгаушы куштср ‘1 меи nerisri факторларыя ашып, Tipi органвзмдердщ салыстырмалы уиявс>мД’л ‘ г,ие
гылымн козцарасты цадыптастырды, сойтш биол. теориялардагы
гедеологияныц устем д Ш п жойылды. Б-ньщ ерекше царцынмен
дамуы TipminiK нроцестер ш щ Heriari зацдылыцтарыныц— цоректеяу, кебею, зат алмасу, щ ы м цуадау бедгшерш т. б. зорттейтш
оныц физиология, цитология, биохим. мен биофиз. ecipece, гене­
тика сияцты салаларыныц цалыитасу кезецшеп басталды. Б-ньщ
басда гылым дар чей (физ. хим. матем. т. б.) уттасуы н а байланыс­
ты б!рцатар мацызды биол. проблемаларды ш еш у мумкшдич туды.
Б-иыц iieriari моседел epi — TipminiK цуоылыстарыпы'ц мэшн туешдару, органик, дуние дамуыныц биол. зацдылыцтарын, т1ршшштщ
физ. хим. жацтарын зерттеу, TipmtaiK процестерш, ocipece зат
адмасудыц, организм дер дщ туцым цуалауш ылыгы мен езгерпшTiriH мецгерудщ эртурл1 жолдарын табу. Нэтижес1нде Б-ныц эрTYpai салаларыпда, ец алдымен туцым цуалаушылыцтыц мате­
риалдыц непздер1 аныцталды, олардыц цурыдымы мен функциясы
ашылган жэне жалиы алганда биол. цурыдымдардыц eKi еселену!
мен туцым цуалау белгш ерш щ берш у механизмдер! генетик ада
белгйп болды жэне nerisre алынатын басца да гыл. жацалыцтар
ашылды. Соцгы он жыл 1ппнде бедоктардыц цурылымын зерттеуДЩ жан-жацты ойластырылган тэздддерш шыгарудыц мумкш дМ
туды, олардыц кейб1реулер1 (царанайымдары) синтезделдь Бвологтар химнктермен жэне физиктермен б 1рлесе отырыи, белок­
тардыц биосиптезшщ механнэмш шешуде елеул! таоысца жетт!.
Турлердщ е з г е р п п т г ш щ себеб! туралы дарвиндш угымныц мэш
молекулалыц децгейде апыцталган мутация жайлы деректермен
дэлелдеядк K.aeipri Б. тургысынан алганда сыртцы жэне iimti
факторлардыц осершен пайда болатын мутация органик, эволювияныц H e r i a i болып есептеле;ц, оныц туш а цозгаушы купи —
табиги сурыптау болын саналады. Б угш п Б. ж ети тк тер ш (беотехнол.) мацызы жагынан атом анергиясын игерумен салыстыруга болады, ол халыц m-ныц мацызды проблемаларыныц дамуы­
на да эжептэу1р улес цосуда. М олекулалыц Б-ныц цол жеткен
табыстарыныц улкен филос. мэш бар, ce6e6i олар кеше гана виталнетш багыттар етек алын келген гылым саласындагы материа­
листок кезцарастарды ныгайтты. Б. адам ю-эрекетшщ биосферага
Kepi эсерш жоюга мумшндш тугызады жэне Жер бетш деп заттар
айналымыпыц жалпы процестер1 мен организм турлерш щ езара
эрекетшщ белгип 6ip багытта реттелуш е ыцпал етедц
БИОСФЕРА (гр. bios — TipminiK жэне sphaira сфера, аймац)—
TipminiKTi цамтитып жэне согап байланысты езшдш геол. физ.
хим. цурылысы бар жер цабаты. Б ул TyciniKTi гылымда алгаш
цолдангап Э. Зюс, epi царай жетшдорген Вернадский. Олар Жерде
тхргшлштщ пайда бодуын жэне соган байланысты Б-ныц цалыптасуып ж екелеген турлердщ элдецандай оцшауланган аймацтарда
емес, цайта колайлы жагдай лары бар, буш л планетаны цамтитын
б!регей TipmLiiK «мополитш щ * пайда болу процес! деп царас­
тырды.
Б ЛО Х Эрнст (1885— 1977)— нем. усац бурж. философы. 1933 ж.
Швейцарияга кет in, 1938 ж-дан АЦШ-та турды, 1948— 61 ж. ГДР-де
жумыс icTOfli. «Кургац циял» (1918), «Томас Мюнцер тецкердетш
дш гылымын эерттеупп» (1921) жэне т. б. ецбектершде фидософияныц мшдетй адамды ал да турган мумкшдштерге царай муддел!
ету, ойткеш цургац циял шындыцты барлыц жагынан жоцца шыгаратын nerian фактор деп есептеп, циялга бершмеудщ цажетTuiirin атап кpce:ai. «Ym It принциптерi», атты нег. шыгармасьшда
(1—3 т., 1954— 59) умгг, мацеаткерлш, цаиырымдылыц принциптеpin жет)*лд1ру адамды барлыц институциялыц формалардан
цутцарады, epiK элемше жeткiзeдi деген дэдедмен дуниеш циядды
73
е л е е н р д щ iprtvracbi маншдеп уш т фил ософияс ы дентшд 1 усьшды. Г». «умгт» Деген угымга элемге дсгсп эмбебан, тарнхтан тыс,
та итак тыс цатынас деп царады. Табигатца адл,\. бойындагы ка
снеттерди психол. мэнд! таца отырып, оны туисжтш уацыттан
тыс, оогде болмысы деп тусшд». Б-тыц тужырымдауынша, ен
соцыида кез келген даму меи цозгалыс санбырлапды, к огам циялшыл муратца, абстракт!л i турде жетшуге келед1. Б. марксизмд!
iu-латологиимен 6 i p i i c T i p y r e талпыиып, оны тутас цамтитын циял
деи 1 усшд 1руге эрекеттеидь Б. бойынша цнилды ойга берълу де*
re im iia — дш туралы ойларды кудайгя цулшылыц етудщ тар epiеляен босату жолымеп жацгырту жапе оган диалект, атау сездер.
маши беру. Б. адамгершипк туралы ш м жацаша тужырым беруге
тырысцанымеп, дерекс1з адамгорнллш 1л 1 м мен пацифизм поэзиясында цалып цойды.
БОГДАНОВ {шын фамилпясы — Малиновский) Алексапдр Алек­
сандрович (1873— 1928)— орыс философы жэие экопомизд, публи­
цист. социал-демократ, дэрдор. 1903— 1909 ж-дары большевиктер
партиясыныц цата рыпда болды. 1917 ж. цу рыл ган Пролети ульттщ
уиымдастырушылары меи басшыларыиыц 6ipi. Алгашыпда Б.—
«табиш-тарихи» материалист болды («Табигатца тарихи козцарастыц непзп злемеяттер*;>, 1899). 90 ж. аягыпда энергетизм позициясына кошт» («Тарихи тургыдан тану», 1901). Кейш Мах философнясын дэрштедЁ. Ацы рында махизмищ цайшылыцтарын алый
таетауга эрекеттену! жэне «объективтш ндеализмге уцсас» шш
жасау» а умтылу оны эмпириомонизм ге экеп т^ред! («Эмпирио­
монизм», 1—3 ютан, 1904—06). Keiiiuiicn Б. жалпы уйымдастыру
уы лы м ы н
гектология делшетшд! цуруга талпынды. Оныц мацеаты
жекелеген цурылымиыц, бол мае а бук!л элемнщ типтер! мен фор­
малары туралы тус1н!к беру, Б. бойынша тэж1рибешц осылай
иемесс басцаша уиымдастырылуында.
Тектологияда кейшпен кибернетика мои жуйелердщ жалиы тео­
риясын да дамытылган б^рцатар идеяларды (жуйеш, улгшерд!, Kepi
байланысты зерттеу) айтты. Алайда осы кезецде де тектологияпы
релятивизм мен мехаиизмшц приициптерше непзделген филосо­
фия меи айырбастауга умтылгаи Б. маркетш диалектикага тепетецдш теориясын царсы цойды. Б. козцарастарыпа, оныц «Ж ал­
пылама уйымдастыру гылымы (тектология) » (1913— 21), «1904—
1924 ж дардагы пролетарлыц мэдепиет туралы» (1924) жэне т. б.
ецбектерш де кип сынга ушырады.
БОК Л Ь Генри Томас (1821—62)— агыл. тарнхшысы жэпе социо­
лог позитивен Тарихты дши тургыдан тусшд1руд! сыпай отырып
Б. тарихи процестердщ даму зацдылыгьш ашуды жэпе оныц ыцналын 6ipneine елдг, мысалга ала отырып корсетудо мацеат етть
Конттан кейш ол iarijiin ирогресш жоцца шыгарды жэие интел­
лектуал дыц нрогреспен практикалыц бШ мшц жииацталуын та*
рихп дамудыц басты факторы деп сапады. Геогр. детерминиамшц
tiKijii ретшде ол жекелеген халыцтардыц тарихи дамуыныц ерекшелштерш табиги факторлардыц ыцпалымен тус1нд1рд1 (ланд­
шафт* топырац, климат, сол сияцты тагам турлер»).
Шыг.: «Англия М9депист1ага тарихы* (1857—61).
БОЛЖАМ ДЫ Ц-ДЕДУКТИВТШ ЭД1С — методол. эдктердщ жунеci, бул жуйе кейбхр дэлелдерд! болжам ретшде усыиады жэие осы
болжамдарды баска да б1зде бар бшмдермеи 6ipiicTipe отырып,
одан салдарларды шыгарады жэне оларды деректермен салыстыра
царайды. Бастапцы болжамды салыстыру непзшде багалау ете
курде л i жэие кеи соты л ы сииатта болады, ойткеш болжамды жеткшштч турде узац тексеру эрекеп оиыц дэлелш табуга немесе
жоцца шыгару!а апаруы мумкш.
В О Л Ж А М Д Ы Ц - ДЕДУКТИВТ1К ТЕОРИЯ — жаратылыстану Uii.\iiii логикалыц уйымдастыру формаларыныц 6ipi. Б.-д. т. угымы
матем. мотодологояда цалъштасцаны сияцты, дедуктивтш немесе
аксиомалыц теориялыц тужырымды угымы болады, мунда тэж*
рмбе меп бацылауга суйенетш жаратылыстану LniMiHiii^ ерекше
нроблемалары ескершедь Жалпы дедуктнвтш жуйеге цойылатын
талаптардап басца Б.— д. т. угымы теория ережелер ше эмпирпкачыц бацылауды цамтамасыз ететш эмпприкалык, талдау жасау
м у и к ш й ш гаамалайды. Даз^рп кезде гылым методологиясында
Н.-д. т-лыд гаектелул i л т айтылып жур, ейткеш ол озш щ дастурл!
туршде гыл.-теориялыц бйпм цурылымыныц к ур д елш тн айцындауга мумшщпгх жоц жоне ол даму процесшен тыс статикада
царалады.
БОЛМЫС — сана га тэуелЫз OMip суретш объектива дуниеш, марияны адамдардыц материалдыц OMipiuiq- табигатын белгшеуге
арналгап фнлос. угым? Философияныц Heri3ri мэсолес1 ойлау
ж уйесшщ болмысца козцарасы туралы мэселе болгандыцтан, оныц
uiemiMi Б. угымы ретшде алыпатын магынага байланысты. «Б »
категориясыныц осы н р и н ц т т мацызы оны философия гылым
ретшде панда болган алгашцы кундер!-ац дуниеге экелш, оныц
кептеген Шмдерше непз болды.J Материалистш философияда ол
сез1м-туйсшлеп цабылданатын 'материалы, материалдыц объеючлердщ OMip суру in, олардыц пайда болуын жэне жойылуын 61лДФДь А л идеалястш философияда Б. идеялардыц жалац мэш,
ушы-циырсыз жнынтыгы туршде логикалыц категориямен жалац
цызмет ретшде коршед!, сеитш материализмде Б.— табигат болмысы, ал идеализмде — табигаттан бел in царалатын дербес угцц,
Философия Б. ретшде ец алдымен матершшыц, жекелеген мэселелердщ, процестердщ, адамдардыц ту та лш т », тиянацты иолмысыпда цашан да сападал тэуели з eMip суруш корсетеж.] Б ул ораида Б-тыц болмауы абсолю тп турде жогальш кету емес, материяныц 6ip кундеп eKinmi куйге, ягни Б-тыц е с т формасынан жацасына ауысуы. Сондыцтан озш щ болмысында дуние материяньщ
гапа емес, сопдан-ац санапыц жиыптыц ацнцаты ретшде корiнедо: «Сапа ешцашан да танылган болмыстан басца нэрсе болмацшы емес, ал адамдардыц болмысы — олардыц п р ш ш гш щ нацты
процес!» (Маркс К., Энгельс Ф. 2-т., 20-6.). Адам болмысын адам­
дардыц, олардыц мекемелершщ, мураттарылыц, прилцилтерпйц,
теориялары меп идеяларыныц арацатынасылсыз елестету мумкш
емес. Табигат, цогам, адам жэне оныц ацыл-ойы ушыциырсыз,
тоцтаусыз дуние ретшде ем ip суредх жэне б ул оныц материалдыц
б1рл!гш1ц алгышарты болып табылады. Будан: Б. материалдыц
неиздщ алгышарты болып табылады жэпе материя мен Б. угым
дары тольщ у ii л е седьмые- дегеи icepi тусшш тумауы керек. Бул
салыстырмалы уйлешм гапа; дуниенщ субстапциясы Б. емес, ма­
терия болып табылады: дуниенщ 6ipAiri оныц Б-да емес, оныц
материалдыц леп^ш де; сапапы Б. емес материя оятады. Б. категоричсыныц аса мацызды жагы дуниенщ eMip суретшд1гш танып
бшуде, дулиенщ б1ртутас куйшде болганып, болып отырганып
;кэне болатьшын керсететшд1гшде. Б ул орайда ощчме Б-тыц мыпа дан neriari формалары жапында болып отыр: а) б1ртутас угым
ретшде табигаттыц, табиги жэпе адам жасагап заттар мен процестерд|ц Б-ы; э ) адам Б-ы; б ) жеке жэне пацты сипат бер1лген руха пн угымпыц Б ы жэпе в) адамиыц цогамдагы жоне жалпы
цогамныц элеум. Б-сы. Табигат Б-ы: объективтшшмеи — адам
сапасына де/пи, одан тыс жэие тэуелы з OMip cypyiMeH — кещстш
ней уацытта мэцп-баци болуымен — од барлыц жерде жэне ерцашан болуы меп, больш отыруымен жэпе болатыпымен сппатта75
лады. Наци-i табиги мэсолелер меп нроцестер ауысналы ие реелар,
«лдешр жерде, белгин oip уацытта ouip суредц басца жерде, басца
уацытта олар жогалып кетеди Осыдаи келш табиги маселелер
jT5-« дегешмш ауыспалы жэве турацты угымдардыц 6ipniri, бул
объективт! жэпе алгашцы (ндамга жэне оныц санасмпа дейш)
ацицат/ Адам жасагац. адамныц белгыы 6ip ецбеп иен Шяизизщц
туьшдПсы болып табылатыи заттар табигаттыц алгашцы ацицатьша суйенедь Кешенд! табиги-руханкэлеум. ацицат, еркениеттщ
материалдыц жэне рухапи Hiinipici, адамныц oMip суру iHe созоз
цажет нэрсенщ бэр! осыдан келш шыгады. Сойтш адам бол мы
гы — табиги жэие опыц oai жасаган заттар меп руханн иллштор
дуниесшдег! В.. Осы замангы шетелдж философиядагы Б. угым
ныц жай-жапсарыи шын мэншдо гыл. тургыдан аюьга керс«Т1луш
табл цою циыи. Онда рухапи В. саиаиын «ец жогаргы» Б-па баса
иаяар аударылып, ол адамныц табиги цажеттерше царсы цойылады. Алайда опыц жалпы адамзаттыц игммктерше ыцоалыи
мойыидауы мацулдауга лайыц. Философняда осы категорияиыц
саймнты иерттеулер1 узац уацыт бойы бола цоимдганып атап вту
керек. Соцгы кезде гана бшдщ жэне шетел галымдары оган на
зар аудара бастады.
60НАВЕНТУРА (Джованни Фиданца) (1221—74)— итал. сходасы,
Париж уя-де оцыды, кейш вен сонда проф., 1257 ж дан Францискап ордешнщ басшысы. Католиктш плркеу устаздарыныц 6ipi.
Аристотелизм меп христиан теологнясын 6ipiKTipyre талаптанган
оз эамапдасы Фома Аквинскийдщ и тп п е царама-царсы (Томяэм)
августнндш теологиииы цолдады (Августин). Б-ныц таным тео­
риясы неоплатонизмге суйенед! жэпе мистика га толы. Адам танымып Б. цудай нурымен салыстырганда, TiaTi оны ец биш
шмцы — Аристотель 1Л1шмон цоса алганда да царацгылыц деп
есентед!. Ацицат — христиаииыц береко ретшде алатын пур сэулесшщ шапагатымеи келед). Ацицатты тану шарты — тацуалыц
иен дуга цылу. Универсалдыц туралы пймрсайыста роалиам позициясывда болды. (Орта г. реализм). Б.— католиктш ортодокс
туыи у стан, Г. Бэкопды цудалады.
ВОЛ МЫС А11АЛОГИЯСЫ (лат. aualogia) — католиктш философнидагы орга лыц методологиялыц угым (Неотомизм, Схоластика,
Томизм, Фома Аквинский). Б. а-ныц мэш кеа келген ман/ц пэрсе
(материалдыц зат немесе цубылыс, идея) басца 6ip мэнд1 нэрсеге
уцсас жэие сонымен 6ipre басца мэнд! нэрседен «агенте дегещц
Г)1лд 1ред1. Осы прШ1цип бойыпша болмыстыц иерархиялыц баспнлдагы жаеалады. Б. а-ьшда уцсастыц, б!рлш — бастапцы, айцг.шдаушы деп есеентелетшдштеи, схоластикалыц метафизикага сэй­
кес (Фома Аквииский, naaipri схоластикалыц метафнзикада
) Пшивара жэве басцалар), тек сыртцы, табигаттан тыс куш —
цудай гана болмыстыц сана жагынан алуан турлнйгммц ce6e6i,
бастапцы коз1 бола алады, мупда айырмашылыц атаулыныц 6epi
уйлесед!. Сойтш, Б. а. угымыпда заттар мен цубылыстардыц уцсастыгы абсолн)ттенд1р1лед 1, ал олардыц саиалыц айырмашылыцтары саидыц айырмашылыцтарга саяды. Вул угым орта г. схо­
ластикага енпз1лд1. Kaaipri схоластар Б. а-сыи царама-цайшылыцтардыц диалект. б 1р л т ш ц антннодтары деп жариялады.
ПОР Нильс (1885— 1962)— дат фнзип, атомдыц теорияны жасаушылардыц б ipi, Нобель сыйл. uerepi. Б. физика мен философияныц TiariHiH цатар устап, физ. теория туйшше талдау жасады.
Жаца атом моделей (1913) жасау кезшде сэйкестш прнпцинш
тужырымдап бердЬ Кванттыц мехапикаиы дамытуда методол.
циьишшлыцтарды жецу жэне оны талдап керсету
Б. то-
лыцтыру принцип iH — сипаттау тэсшш усынып, оны одан opi да­
мытты. Сипаттау тэсшш балама жене царама-к.айшы жагдайларды
талдаган кезде эртурл! жунелерд1 танып бшу ушЫ цолданды.
BnipiniH соцгы жылдарында позитивизм ыцпалынан шыгыо, Б.
кванттыц механика мен таным теориясыныц б1рцатар проблемаларып материалистш диалектик, тургыдан тусшдгруге KipiCTi. Б.
атом энергиясын бейбп* ма^сада пандалапу жолындагы халыцар.
ыптымацтастыц жолында бел сене куресть
ВОС УА Ц Ы Т — (уйцы, тамацтану, жумысца бару жэне цайту,
турмыстагы ез цажеттерш тыл дыру т. с. с.) цажегп 1стерден соц
артып цалатын жэне куш-цуатты цалныпа келт1руге пайдалаяылатын, сонымен 6ipre адамныц дене жэне рухани дамуына жумсалаты и ецбектен тыс уацыт бол iri. Б. у. цурамына оку жене
оз бетшше бш!м кетеру, мэдениетпен (оду, театрга, музейге, ш ь
нора бару жэне т. б.), цогамдыц-саяси цызметтер, гыл.-тех. шы­
рармашылыц эуесцойлыц, коркемдж-эстетикалыц увдрмелерге
цатысу, б ал ал ар тэрбиездмен айналысу жэне т. б. юредь Сонымен
oipre оныц цурамына садгырттыц («тук бш р м еу») жене мэцениетке жатпайтын (оган царсы) 1стермон айналысу эрекеттер1 де
жатады. Нацтылы — тарихи жагдайдагы болгш1 цогамдыц цурылыстагы Б. у-тыц элеум. цундылыгы оныц молшершен (колем iмеп), цурылымымеп жэне мазмунымен аныцталады. Б. у. молшор1
жагынан соцгы опжылдыцтарда б1рнеше есе ecri, 6yriHri тацда
оны одан opi улгаяту жумыс уацытып цыецартудыц есебшен
емес (жол, уй ягумысы, балаларды тэрбиелеу жэне т. с. с.), эр
турл1 турмысца цажетп уацыттарды цыецартудыц есебшен узарту
мэселезд цопылып отыр. Б. у-тыц цурылымы мен мазмунын аныц­
тауда «муратты» жэне «уждансыз» к-эрекеттердщ арацатынастары ineyuii роль атцарады. Маркс Б. у-ты жеке адамныц дамуыиыц Heriari «к е щ е т т », цогам байлыгыныц олшем1 деп есептедь
БОЭЦИЙ, дэлiрек айтцанда Аниций Манлий Северин (480—524) —
Теодорих жазалап елтйрген 6epriHri Рим философы, неопдатоннампщ формальды oKini Ic жузшде оныц философиясына улкен
эклектизм тэн бодды. Б. дэл гылымдарга бетмдш ш керсетш, мо­
ральдыц кезцарасында стоицизмд1 байцатты Б. Аристотельдщ
логикалыц шыгармаларып, сондай-ац, Порфирийдщ « Арестотел ьдщ категориясына Kipicnecin* аударды. Сонымен цатар Б. Евклидт!, Никомахтыц «Арифметика непздерш » де тэрж!мелед1. Ол
грек музыкасыныц муцият пысыцталган теорнясына суйенш,
музыка туралы трактат жазды. Б-дщ nerisri филос. шыг.— стоикTiK сарындагы «Философиялыц жубаныш». Оныц Аристотельден
тэрж 1малаган кепбхр аудармалары жалган дедшш жур.
Б 6ЛШ ЕК ПЕН B Y T III — заттардыц жиынтыгы (ягни жекелеген
объектш!Ц элементтер!) мен осы ааттарды 6ipiKTipeTiH жэне
жиынтыцта заттарга олардыц бытыраццылыгында тэн емес жаца
(интеграциялыц) цасиеттер мен аацдылыцтардыц пайда болуына
апарып соцтыратыи байлаиыс арасындагы цатыпасты б 1дд 1рет 1н
философиялыц категориялар. Осы байлаиыс арцылы Бутшшц (Б )
мэн1 ашылады, оган цатыстылыц жагынан кейбжр заттар болшектер ретшде lcepinic табады. Белшек пен Б. категориялары сон­
дай-ац тапымныд ортац цозгалысын да сипаттайды, бу л цозгалыс,
эдетте, Б. туралы б-тедмеген туспи’ктен баста лады, сонан соц тал­
дау Fa Б-Д1 болшектеуге кешед1 жэпе ойлаудагы объектш1 нацты
Б. ретшде цайта цалпына келт1редь Б. пен б. мэселелер1 еж елп
за манд а ац Mamhyp бол ran (Платон, ocipece Аристотель) жэне сол
сол кезден 6epi барлыц елеул1 философиялыц багыттарда соа
больш келеда. Рыл. материалисток багыттар, эдетто, механикадан
77
(кевц «рек — классикалыц, физикадан) алыпран Бутш ж отядеИ
мех ав м етка лыц, жиынтык, тусшшнен байланысты. Идеалисток
конце щиялар Б-нщ б-тердщ цосыидысына баланбауыпа баса ден
цойды, шынайы Б. ретшде тек рухапи цызметтщ туыпдылары
raua царалды, ал материалды тузйпм мех., ел! агрегагтар ретшде
царалды. Филос. жопе рыл. бйпм тц царама-цайгаылыгъг, атап
айтцаада, осыган вег 1зделда: рыл. таным Б-го сумматввтнс козцарасты жоя алмайды. Нем. классикалыц философиясында (Шел-*
линг, Гегель) органикалыц емес (механикалыц) жэпе органикалыц (озд1гшен дамитын) Б-нщ айырмашылыгы ажыратылады.
алайда соцрысы материяныц емес, тек рухтыц да му имен гана
байлавыстырылады. 19— 20 г-ларца Б. пен б. арацатьпхасы мэселелершдеп жалдаптыцты коптегеп идеалистш ментеитер (неовиталиэм, холизм, интуитивизм жэне басц.) кецшен пайдалануда.
Нем. классикалыц философнясыныц дэстурлерше сын кез1мен, он
елегшеп етюзе отырыи, Маркс Heriari ( орган икал ыц) Б-д£ зерттеу
припциптерш — абстрак!ылыцтан нацтылыцца царай ерлеудщ
од!сш, анализ бен синтез Д1 жэне басцаларды сиптех. диалект,
тургыдан тускиуд! тужырымдады. Ол сондай-ац цогамда Б. ретшде
рыл. аерттеу методологиясыныц непзш цалаушы да болды. Сонымен 6ipre диалект, материализм теориялыц тужырымдар мен
иэндердщ объектглерге сындарлы козцарасца непзделген деректерш цорытындылады (биологиядаты интеграция лыц децгей лер
тужырымдамасы,
генетикадагы,
экологиядагы,
физиол-дагы,
исихол-дагы, лингвистикадары т. б. зерттеулер). Жаца кезцарас
Б. йен б. диалектикасына тшмд! турде пайымдауга мумкшдш
берд|. Курдел! уйымдастырылгап объектшер жагдайында Б-дл
б-тердщ цосындысына балауга болмайтьшы тек теоршшыц жагы­
нан гана емес, сояымеи 6ipre тож[рибелш материал neriaiHAe де
корсетшдь Б. жеке б-терге (лементтерге) тэн емес б1рац байланыстардыц белгш i 6lp жуйесшде олардыц езара apeicerrepi пэтвжесшдо панда болатын жаца саналармеи жене цасиеттермен сипатталады. Интеграциялылыц ден атауга болатын кез келген тутас
гузынмящ осы ерекшелш Б-нщ барлыц цалган ерекше белгшерш
де туеiнуге мумкшдш беретш жалны осындай тувш 1мдердщ аса
мацызды ортац белп лер 1 болып табылады. Оларга мыналар жа­
тады: даму процесшде жацаныц пайда болуы: тутастыцтыц жаца
улгшершщ пайда болуы: жаца цурылымдыц доцгейлердщ пайда
болуы жане олардыц верархиялыц озара барыныштылыгы; тутас
жуйелердщ neriari жэне neriari емес жуиелерге б о л т у !, ол Heriari
емес жуйеде (атом, молекула жане т. б.) б-тердщ цасиет1 Б-нщ
табнгатын бейне лесе де, цалай дегенмен ец алдымен б-тердщ inmi
табигатымеп аныцталатыньша непзделед1, ал Heriari (органикалыц) жуйеде (органикалыц жэне механикалыц жуйеде), мыс.:
биол., элеум. объектшер осындай жуйе болыи табылады, б-тердщ
цасиеп-opi тугел1мен Б-нщ цасиеттер!мен апыцталады. Heriari
Ь-шц KOMHOHeuTTepi оныц дамуыныц жемш болрандыцтан одан
б-тердщ жаца табигатын лсоьалтаастан сырттай оцшаулаирап белшектер ретшде болшш шыцпайды. Цаз 1рп замангы таны»! белгшг
танымдыц огаш жэйтт! де шешед!: егер бул б-терД1 Б-неп бурый
бшуд! кездейтш болса, Б да б-тен бурый цалай тану керек? Бул
огаш avoHTTi шешу анализ бен синтездщ диалект, туррыда Kepiнетш б 1рл 1пне непэделед!. Б. меи б-тер б ip меаплде танылады:
б-терД1 ое л in корсеткенде 613 осы Б-нщ элементтер1 ретшде талданмыз, ал синтез нэтижос! Б. диалект, тургыда ыдыратылган
б-тердеп туратын нэрсе ретшде Kopiaic табады.
БРЕИТАНО Франц
(1838— 1917).— Аистр.
идеалист-философы,
Вюрцбургте жэне Венада философнядап сабац бердь Канттыц
78
«фигициэыше царама-царсы турде Б. езш щ филос. ж у й е с т —
теизм мен к атолш тк схоластика рухына толы метафиаикасын
усыпды. Б. зерттеулерш щ nerinri тацырыбы исихол. болды. мунда
ол пс.ихикалыц фепомендердщ «иитернационалдыгы» туралы
идеалистiK 1л1МД1 жасады. Б ул Ш М бойынша психофиз. эрцашан
иитерпациопадды, ягни элдебЁр иэрсеге цатынасы бар, элдебхр
нэрсеге багытталган, алайда б у л ахуал мшдегп турде нацты OMip
сурмеид». Сеитш Б. фпз. жопе психпкалыц цубылыстар арасына
нишыцты шек цойды. Б. козцарасы Гуссерльге жэпе т. б. бурж.
фллософтарга, сондай-ац исихол огияны дамытуга ыцпал етт1.
Ile r . ш ыг.: <*Ада м гер ш ! л >к таны мны ц ш ы гуы т у р а л ы * (1889); «Ф н л о с о Ф ияпы ц те р т кезец ! ж эне оныц цаз1рг1 ж ай куШ*» (1895); «Э м пир ик альщ
к езцарас тургы сы нан алган д агы п с и х о л о г и я » (1874).
БРИДЖМЕН Персл Уильямс (1882— 1961)— амер. физии жэне
фплософы, Гарвард уи-тшщ (Кембридж) математика жэве табигаттапу философиясы кафедрасыпыц профессоры; жогаргы цысымдар физик*асы жошндеп жумысы ушш Нобель сыйл. бершд1
(1ЯГ»6). Фнлософияда Б. операдионализм деп аталатын субъективпидеалистш агымиыц нег1зш цалады жэне соныц басшысы болды.
Б-нщ филос. козцарастары «Осы замангы физиканьщ логикасы»
(1927), «Физикалыц, теориялардыц табигаты* (1936) дегеи кггаптарыпда баяпдалган.
БРОЙЛЬ Луи де (1892 ж. т .)— фр. физпг], Париж ун-тшщ про­
фессоры, ССРО FA-ныц шетелд!*к мушес1, Нобель сыйл. иегер» *
(1929). Мнкрообъектшер цозгалысыныц осы замангы теориясы —
кванттыц механикаиы жасаушылардыц 6ipL Табигаттыц мацызды
лацдарыныц 6ipiH белгшеи берген Б д щ теориялыц зерттеулерд
осы замангы кванттыц механиканыц neriain цалады. Осыныц иотижесшде козге барлыц кершбейтщ материалды объектшердщ
корпускулярлы сешлщ толцындыц ерекшеластершщ бар екеид1Г1
дэлелдёндо. Б. релятивист in квапт механикасымеи, электрондар
теориясымен, ядролыц цурылым мэселелер!мен, электромагниттш
тол цып да рдыц толцып етюзгиптер арцылы таралу теориясымен
жэпе т. б. шугылданды. Б. квапттыц механикаиы «себ егтлш »
тургысынан царастырып, микроизм цубылыстарып тусшд»рудо
материалистш nucip устанды.
БРУНО Джордано (1548— 1600)— итальян философы, схолостикалыц философия меп Рим католикт!к ппркеуше царсы курескер,
гылыми дупиетаным идеялары ныц жалынды насихатшысы. Паптеизм муддесш цолдады. 8 жыл тутцыида устаган соц Инквизиция
оны Рнмде отца вртедь Б-ныц дупиетанымдыц ой-ер ici ежелп
философия идеяларыныц (алгашында неоплатонизм мен пифа­
гореизм, кейшнен Эмпедокл, Анаксагор, Эпикур, Лукреций сынды
материалистердщ), Цайта орлеу дэу1р]'ндеп итальян материалисriu еркш ойыныц жэпе ез заманыныц гыл. жетдетштершщ, ecipece
Коперипктщ гелиоцентрлш теориясыныц ыцпалыпда цалыптасты.
Б. жаратушы мен табигаттыц шекс!з мэцпл1гш уилест1ре отырып,
келе-келе ез уставы Николай Кузанскинге де батыл шшрлер айтты. Ол табигаттыц шекс1здт туралы нацты тужырым жасады.
Коиерниктщ ашцап жацалыгына суйене отырып, Б. осы филос.
ириициптщ физ. жэпе астрон. мэн-магынасыи шыцдай тусуге куш
салды. Сонымен 6ipre ол Коперник теорпясыидагы: олемнщ шектеулиип, аснан алемшдеп жулдыздардыц цоэгалмайтыпдыгы,
Куп олемшц мызгымаптып кшдцъ делшш келген кеацарастарга
тузету енйздь Сопыц непзшде ол жулдыздар олемдер?нщ шекслз
KoiiririH жэне оларда шекскз прпилйс иелершщ болатыпдыгы
туралы цорытыпды жасады. Схоластиканыц натурфилос. дуализмшв царсы шыга отырып, Б. Жер меи аснан элемшщ 6ipTPirri79
jiiriH, олардыц топырац, су, ауа, от жш эфирден туратындыгын
тужырымдады. Неоплатой измнщ эсер<мен Б. барлыц заттарда бо
датьш, оларда цозгалыс исорш тудыратын рух субстапциясы жэне
ripmuiiK ирннцит туршде т|| беретш галамдык жан OMip cypyi
tfYMiciR деп есеитед».
С. бфлш, байланыс жене табираттагы коагалыс атаулыпыц уни
версалдылыги, шексш улкен жэне шекс1з icinii молшерлердеп
цаипшлыцтардыц езара уласузд тургысындагы диалект. шшрлерд!
ep icT erri.
Her. шьяр.: *Себепкерл1к бастау жене (Ярсгейл1к
meKCiHAiri жиле Сасг^п алемдер туралы ».
туралы »,
«Га лампы к
БУДДИЗМ — талап-тихектен бас тарту жолымен цайгы-цаехреттен
арылуды жэне «барышна сергектенуге»— нирванага цол жетк1зуд*
уагыздайтын эрк дш, epi философия. Уидостанда б. з. б. 6— 5-г-да
этикалык тургыдагы контеген кушрлис Ш мдердщ 6ipi ретшде
дуниеге келд!, б. 8. б. 3 г-да ресми дшге айналды. I^aaipri кезде
Цейлон да, Жапонияда, Кдлтайда, Неналда, Бирмада, Тибетте (ла­
маизм формасъгада) жэне т. б. елдорде таралган. Б-Д1 1 млрд ка
жуык адам устанады. Б-нщ непзш салушы Будда (сергектенген)
деп аталган Сиддхартха, ipi мемлекеттердщ цурылуы кезецшде
касталыц анырма т ы л ыцта рдыц, цудайга сынынудыц жэне курбанд ик, т а л у дыц курдел! ырымдарып цасиет тутцан брахман дот н е царсы халык буцарасыиыц на раз ыл т ы н бигдфдь Ол цайгыцзелреттен арылуды тек имандылыцты жет 1лд 1руден Ёзден, одан
ом1рдеи баз кешу, нирванага берм у жолымен гада цол жетшауге
болады деп туйдь Будда эке цудайдыц OMip cypyiH мансуц erri,
Вед дшш тер!ске шыгарды, 6ipuK ол (6ipa3 езгеркстермен) оныц
туу (санcape) туралы жэне цылыгына карай цурметтеу не жазалау (карма) туралы ынмш цабылдады. Бастапцыда Б. идеялары
тэаздр, ацыз жане т. б. формадарда бер\лдь Б. з. б. 3— 1 г-ларда
Буддапыц кунэдан арылу туралы идеясы материя мен сананыц
6ipiH-6ipi алмастыратын злементтер! — дхармалар тасцыпы рет inдеп дуние мен адам тулгасы туралы 1шмде фнлос. тургыдан тусшд1р1лд1 Кунэдан арылу жолы, бул Ш м бойынша, дхармалардыц
«мазасыздануыи» тыныштандыруда болмац. Б. а -дыц алгашцы
г ыпда будда pim мулдем басцаша сиггат алды. Уст аздыц бейнеcin жай цурметтеп, тагзым етудщ орнына тэщр 1ге айналды рыл ган Буддага табыну етек алды. Адамды кунэдан арылту тэщршщ
рацымына тэуелд! етшеди оныц рацымына цасиетт! су трал а рды
цайталау арцылы беленуге болады. Буддадан бастау алган дэетурл* багыттагы — хнпаядан («к аш куйм е») озгеше турдеп жаца
дш махаяна («улкен к уйм е») деп есентеген хипаяналыц фнлософтарга царама-карсы турде махаяналыц философтар дхарма­
лардыц ацицат ем есттн , букш д ун и етц ацицат еместигш дэлелдейд1 Дхармалардыц ацицат eMecTiri туралы, hfhh шуньята (бос
цуыс) туралы ш1мд1 Нагарджуна цисындыц жагынан непздед*
(2-г.). Басца махаяналыц сутралардап езгеше турде Нагарджунаныц трактаттарына цисындыц дэлелдшш пен дэйектдеж тэн
болды. Нагаржунаныц рационализм! Будда логикасы дамуыныц
бастау козше айналды. Оиыц екшдер! Дигнага мен Дхармакирти
болды (5— 7 р.). Нагарджунаныц угымдыц ойлаудыц ацицат емесTiri туралы жэне абс. интуициялыц бш^м туралы iniMi б е р т и т
идеалист^ мектентердщ (мадхьямика, виджнянавада), тантриквлыц Б-шц, титл дзен-буддизмнщ непзше айналды. F^aaipri кезде
Б-нщ жацтаушылары оныц «рационалнетш», «атеист!к'> синатта
екендн'ше ден цойьга, опы «цудайсыз дон» деп атауда. Шынында
бул жана тецеулерде жацгыртылган Будда дшш насихаттау мацсаты козделгеи.
Ы)
БУЛГАКОВ Сергей Николаевич (1871— 1944) — орыс экономией
философ-идеалист вехинллдштщ идеологи, 1922 ж-дан кейш эми­
грант; Парнжде дш ihimi нн-тыныд ирофессоры: (1925—44). Халыцпталдыцты «жария марксизм» тургысынан сынады { «Капита­
л и с т ) « ouAipicTeri рыноктнр туралы»
(1897). MapKCTi Кантпен
«тексеру»- жопшдеп ревизионистис эрекеттерхмен таряхи мате­
р и а л и з м е , маркстщ прогресс. теориясына царсы шыцты («Про­
гр есс теорнясыныц Heriari нроблемалары» деген мацаласы, 1902).
Б. эволюциясы дши-мистикалыц философияга деп цоюмен аяцталды. Б. б э р ш де д щ г е багындыру жэне сонымен 6ipre таза дшнщ
сорацылыцтарынан арылу ушш гылым ды, философияны жэне
дшд1 «синтездеуге & тырысты. Ол «абсолютней» (цудаймен) жэне
«гарышпеи» цатар ез боиына цудай мен табигатты 6ipiKTip6TiH
«софия», «ушшпп болмыс» угымын енпздь Цудай ана «софшшыц»
бейнес! болып табылады, дупне абсолюттшштщ беднее! болып
табылады.
Шыг.: «Кукд18г1 свуле» (1917): «Байыаты ойлар» (1918): «Кудай-адамзат
туралы* (1933— 45).
БУЛЬ Джордж (1815— 64)— агыл. логин жэне математигц кешшрек логика алгебрасы деп аталган тарихи математик, кейш!рек
логика алгебрасы деп аталган тарихи математикалыц логиканыц
алгашцы жуйесш жасап шыгарды. Оныц логнкалыц зерттеулерь
н!ц барлыц багыты айцындалган алгебра мен логика арасындагы
аналогия идеясы непзшен «Логикага матем. талдау» (1847) жэне
«Ой зацдылыцтарын аерттеу...» (1854) атты ецоектершде баяндалгап.
БУР АБАЕВ Муцаш Бейсембайулы (12.4.1931 ж. т. Алматы обл.»
Каскелец а уд., бурынгы Тастац а.)— филос. гыл. докторы (1972).
Ца8 МУ-д1 б т р ге и (1955). 1977 жылдар Цагацстап Республикасы
Улттыц РА-ныц философия жэне право нн-тында философия жене
цогамдыц ой бел1мш1ц мецгеруппсь Рыд.-зерт. жумысыныц непзп*
багыты: ежели заманнан бугшге деншп цазац халцыныц филос.
жэпе цогамдыц ой-толгамыныц тарихы.
Шыг.: О логическом учении аль-Фараби. А.-А., 1982; Идейные связи общестоеняофилософскои мыс^ш Казахстана и России.— А.-А. 1987 (соавт);
Общественная мысль Казахстана в 1917— 1940 гл . А.-А., 1991.
БУЦАРАЛЬЩ КОММУНИКАЦИЯ (дат. communicare — 6ipay мен
кецесу, ацылдасу)— ацнарды (хабарды), бйимдврд1, рухани байлыцтарды, моральдыц жэне праволыц пормаларды жэне т. с. с.
тех. цуралдардыц (баспасоздщ, радионыц, кипематографияныд,
телевизияныц) комепмен саны коп, бытыраццы аудиторияга тарату продесь Капит. цогамда Б. к-ныц neriari мшдетй адамдарды
сол цогамда орпыццап элеум. цатынастарга сай тэрбнелеу болып
табылады. Сондыцтап Б. к. цуралдары мунда ец алдымен бурж. ойшшрдщ стапдартын мойындатуга, адампыц сыншылдыц цаб1лет 1в
жоюга багытталган насихат цуралы, 6ip улпге кед Tipi л ген стандартты эрекеттер, мшез-цулыц пен талгам экиьштыцтарына кенд^ру
цуралы болып табылады. Социализм тусында мулдем басцаша жагдайлар туады, ойткеш мупда цогам алдына жеке адам мен кол­
лектив мудделерш уйдес1МД1 уштастыру мацеаты цойыдады (Кол­
лектив жэне жеке адам). Мундагы Б. к. цуралдарыныд Heriari
мшдет1 жеке адамныц жан-жацты жэпе уйлес1мД1 дамуына кемектесу, оныд белсещц eMip поаициясын цалыптастыру, дуниеге
гыл. кезцарасты тарату болып- табылады. Бул аталган айырмашылыцтардан келш Б. к. цуралдары на гыл. талдау жасау жолдары
мен эд!стершдеп айырмашылыцтар шыгады. Батые социологтары
мен элеум. психологтарьшыд кешшлдошщ ic цпмыл мацеаты ед
алдымен Б. к. цуралдарыныд аудиторияга тииаетш эсерш зерттеу,
81
наслматчыц ы к,палые ten адамдар сешмшщ ©агору дэрежосш аник
ray бодьш табылады. Соц. цогам жагдаиларында зерттеудщ в е ш п
л|in дет i аудыторияяыц цурамыи, т ал а и -т iде кте р ш еъ муцтаждыктар
жиынгыгми жоио олардыц жузеге асуын Б. к. цщжлдарымен ка
иагаттакдыру дэрежесш аныдтау болыи табылады.
<<Б\ЦАРАЛЫ1( Д О ГАМ * ТКОРМЯСЬ!
цо»ам дамуыныц болашагы лгсп багыты и барган сапьгн уде мел i турде иядустриялэядыру
жоне урОаянзацнллвпу, o iw p ic пик тутынуды стандарттандыру.
цогамдыц ом'фд) бюрократтандыру, буцаралыц аппарат иен бу~
царадыц модвииет цуралдарыпыц (баспасвз, радио, телепиаия.)
кон тарауы тургысынан царастыратын бурж. концепции. «Б. к.*
теориясын дамыткап бурж. социологтарыпыц пшпде (Миллс,
Фромм, Д. Рисмен, Парсонс, Белл, А. Этцвопи, Р. Виленским,
Д. Мартинденл, Э. Шмиде жэне т. б.) капиталнзмд! бурж. гуманизм,
материализм, ромаитпзм тургысынан сыпаушылардан
бастан
ка пн г. цогамда мадацтау шыларга деГмн турлпне агымдар болды.
«Б. ц.» теория ныц маркстпч-леииндйк тус 1НД1рмесд адамзат дамуыиыц шьшапы багыт?ары мен болашагы тургысынан алганда олар­
дыц кепзскз еквпш а шын бере отырып. сонымен цатар олар да
бурж. цогам ды сыяау cari бар е к е п д т н жопе бу гш п тацдагы
шмндыктыц (нркатар актуалд! ыаселилоpi жеке адам меп элеум.
топт ардыц ара цатынасы, мэд-пц ламу багыттары, буцаралык, ац
парат цуралдарыньщ элеум. ролл жопе т. б. мэселелер копылгандыгып атап корсету.
Б У Ц А Р А Л Ь Щ МЗДЕНИЕТ - буружазннлыц мздекиеттщ eMip
cypyi Hi ц арнаулы формасы, «буцаралыц цогамга» tan мэдехшеттщ
.-кемici. Ол жене адам саиасы мен цогамдыц санага Tmcimne эсер
ететш буцаралыц коммуникация цуралдарыиыц кец тараган жуйесамен жэне ту тыну дыц унымдасцан индустриясымео сипатталады; олар Б. м. жемютерше деген сурапыстм втеу ym in цаж егп
жарна мал ар »цл жариялаиды. Б. м. адам ом 1ршщ мэш, дуние де
алатын орны. элеум. турммсты г у ма ни зацяял апдырудьщ цуралы,
сондай-ац адамды социализацияландырудыц (элеуметтвщцрудпаО,
тэрбиелеудщ жэне мемл.-монополист!к капиталнзмтц элеум. экон.
жэпе саяси инс-ттарыиа енпзуд»ц цуралы болып табылады. Б.
м-т1Ц н еп зп элеум. лНпдеттерг сол цогамдагы устем таптыц ца*
тыпастар ж унесш деп адамдарды 6ipiKTipy; олардыц назарын
шындыц дуниеш сыни козбеп цабылдау дан букаранын коцш кнгерет»н гиыгармалардьг оиын-сауыц туршде цабылдау га, аудару,
адамды цвяли, жалган арман дупиесше алый кетш, оа замапыныц
кокентест! мэселелер! и шегауге белсеие цатысып жургендей сезшдгретш жалган ceaiM мен елее тудыру; буцараныц сап асына нснхол. бацылау ж у р т ш , оларга бурж. OMip нормаларьпта сэйкес
бейiMделу формалары мен стереотигтк ойлауды, стандартты
кажеттипктерд! цалыптастыру мацеатында ыцнал жасау; Батые
цпвилизацимсымыц цаз 1рг( даму дэрежесше тэн жэне барган са­
мый терецден тусетш цогамдыц цаишылыцтарра адамды бой
усындыру. Bipereii мэд. банлыцтарды Б. м. формасында к,алыц
ецбекийлер цауымынын оапасына iiuiHapa болса да, эдетто бурмалангап турде енпзшгешмен, ол, жалпы алганда, дуниеш руханя-н рактика л ыц тургыдан мецгеруге, дунжуа. мэд.-тарихи пропест!
гуманист!к тургыдаи дамытуга, адамныц рухани баилыгык ш нгармашылыцпеп орютетуге, жеке адамды адамгершшш жагынан
жет1ЛД1руге багытталган нагыз демокр. мэденнетке тш елей ца­
рама-царсы.
БЭД АРАЛЫ Ц САНА—белил i 6ip когаидагы бук.арал ьщ, таптардыц.
алеум. топтардыц кунделшт! OMip жагдайдарын, сурапыстары мен
82
мудделерш керсететш цогамдыц сана Б. с. сол цогамда кецшен тараган ндеяларды, козкарастарды, тусМктердц адамдардыц цнялармапы мен элоум. сеэ1мдер1п цамтиды. Онда цогамдыц санапыц
ку идел iкт i у йреиишт-тгсихол. жэне теориялыд— ндеол. дэрежелер| езара уштасып жатады. Б. с. буцараныц цогамдыц пиирш,
коц1л куш мен 1с-эрекет)н корсетедй Таптыц антагонисток формацияларда Б. с. тшелей турмыс жагдайларыныц есермен жене
устем идеологи яныц цысым жпсауыныц пэтижес! ретшде стихпялы турде цалыптасады. Устем идеология Б. с-га экон. жэне саяси
жагынан устем тадтыц цолында бар барлыц рухани эсер ету
цуралдарыпыц кемепмен зорлан cinipuiefli. l^asipri кезде Б. с-ныц
тууьшыц механизм! сапа жагынан езгеше, онда с т и х и я н ы ц
элементтер! курт азайып, белсеид! де мацсатты
жумыстардыц
мацызы мен рол( а рта туседк. Ецбекнн'дер буцарасын басцару
icine цатистыруга байланысты Б. с-ныц хпбардарлыгы мен б!лштйпгш кетеру мацызды М1ндетке айналды; онда больш жатцан
сапалыц езгерштер — буцараныц санал ы тарихп шыгармашылыцца цатысуыпыц цажепч алгышарты.
Б¥РМ АЛАУ
(лат. falgus— ж алган жэне facio — ж асау)— теж1рнбе нэтнжесшде алынган эмпиризмдж деректврмен салыстыру
жолымеп теориялыц псшрлерд1 (жорамалдарды, теорияларды)
Тереке шыг ару арцылы олардыц ацицаттыгып тексеру эдютерШц
6ipL Б-дыц непэше формалъдг — логикалыц цатынас алынганг
оган сэйкес, егер теорнялыц шшрдщ Tepicxe шыгарылуы бацылаудыц езара цабысатын контеген панымдауларынан логикалыц
турде туындайтын болса, од жоцца шыгарылран болы и табылады.
Осы логикалыц цатынасца сунепе отырып, Поппер верификацияныц неопозитнопст1к нрннцппше (Верификациялану принцип!)
царама цаншы Б-ды епгхздй оны гыл. панымдаулардыц ацыл га
цо н ы м ды лы ры н
аныцтаудыц oflici
дсп омес, гылымды гыл.
емес перееден бол in царатудыц тэсШ деп туешдцрдь НопперД1ц
аятуышпа, гылымплыц статусы шын мешнде тек бурмалауга болатып ппирлерде гана болады, ал негошде бурмаланбайтын найымдаулар одан ажырайды. Рылым логикасы меп методологиясыпыц жаца копцепциясында Б. гыл. теорияларды тексорудщ
нрактикага багындырылган жеке тэсШ деп саналады.
БХУТАВАДА (элементарнам)— ежелп унд! фнлософиясы тужырымдамаларыныц 6ipL Упанишадаларда жэне эпоста (Махабхарата) аитылады. Keu6ip бертшг! деректемолердс локаятаныц Gip
rypi рет1нде кершедь Б. iniMiHo сэйкес, ааттардыц еа цаснеттерГ
бойынша барлыц анырмашылыцтары осы заттарды жасантын бар­
лыц материалдыц элементтерд1ц цосылысындагы айырмшпылыцjapra байланысты. Сапа — материалдыц элементтердщ ерекшо
цосылысыныц пэтнжес1, ол пайда болраннан кейш озшщ бонында
осындай цосылысты удайы жацгыртып отырады, б1рац басца цосылыстар санапыц пайда болуыпа ешцашан жете алмайды. Локаятаныц ]'абасарлары сияцты Б-га бершгендер гпосеологияда сепсуалистер жэне этикада гедоннстср болды.. Б-ныц ежелп токстерГ
сацталмаган.
Б1РМЕЗГ1ЛД1Л1К — квц1стйстер] 6ipiH0H-6ipi алшац оцигалардыц
уацыт жагынан густастыгы. Классикалыц механикада абсолютт1
кещетж пеп уацыт туралы барлыц жерде б!рдей ететш жэне
арцайсысы букш кец)‘ст1ктен коршетш б!ртутас уацыт агымы
туралы TyciniK болды. Бул тусшш жарыцтыц iueKcis жылдамдыцпеп таралуы туралы niKipre непзделдь Салыстырмалы теория
жарыц жылдамдыгьшыц шектеул1г1не оран абсолютт! Б. угымыиап бас тартады. Ею оцига сэттершщ у цсастыгы бул оцигаларды
83
есептеу un белгый 6ip жуйесшде цараетыргаада гана магынага не
болады. Есентеудщ б>р жуйесшдеН Шрмезплдеп оцигалар осоитеудщ .>асця жуйвС1адв б\рмозплД1 болма шыцнайды.
БЭКОН Роджер (1214—92 ж. ш.)— орта гасырлардагы агыл. ойшылы. жаца замен тэж1рибел1к гылымыныц 1зашары, цяла цоленерпплер! топтарыныц идеологы. Феод, едет-гурыптарды, идео­
логия меи саисатты ишкерелед) Озшщ козцарасы ушш Б. 1277 ж.
Оксфорд ун-тшде сабан бвруден шеттетшш, ппркеудщ буйрыгы
поны нш а монастырь туриесше жабылды. Б-яыц дуннетанымы
дайекпз болгаимен онда алдыцгы цатарлы гылым и пЬйрлвр де
поп. Охоласгикалыц жатгапдылык, меп беделдерге кеа жука табыяуды апыптаи келш, ол табигатты тэж1рибе жузшде зерттеуге,
дербес зерттеу жуиыстарыя журпзуге жапе гылымды жацартып
отыруга шацырды. Тэжхрибе мен математикага непзделген таным
aflicin жацтады. Рылымныц мацеаты деп Б. адамныц табигат алдындагы нуд 1ретш кушеитуд! есептед!. Оныц ецбектершде алхнмиялыц, астрологнялыц жэне соцыршылыц кеацарастардыц орын
алуьгаа царамастаи, Б. б1рцатар батыл гыл. жене тех. болжамдар
айтты.
БЭКОН Фрэнсис (1ii61—1626)— агыл. философы, жаца замай ма­
териализм! мен таж1рнбел!к гылымныц HeriaiH цалаушы. Король
Яков 1-шц тусында лорд-канцлер болды. Атацты «Жаца Оргапон»
трактатыпыц (1620) авторы ( Аристотельдщ «Органонынан» ва­
ге ше), онда гылым м!ндеттершщ жаца lyciHiri меп гыл. индукция
пегшдорш орбкттЁ. Рылымныц табигат алдьшдагы адам цуд1ретш
арттыруын б)Л1мн1ц непзп мацеаты деп жариялаган. Б. бул мацсатца цубылыстардыц шып мэшндеп себептершщ аныгына жет­
кен гылым гана цол жетшзе алады деп есептедь Сондыцтаи од
схоластнкага батыл царсы шыцты. Осыныц алдындагы гылым не
«догматпэмнен» ацеап жатты, ойткеш гылым оа ермеин тоцитын
ормекий сияцты, озшщ угым-тусш1гшен алынган ережелер жуйе­
сш енпзд|, не «аминриамнен» ацеап жатты, ейткош од байыпталмаган деректер жинауга гаиа умтыдды. Сойтш, осыныц алдындагы
барша 6iAiM жошнде Б. скептикалыц багыт устануды тадап етедь
Ллайда Б. шыпайы б1л1мшц мумшнд1гш мойындайды, б!рац шьгадыцца жету yinin ад|с реформасы цажет деп есептейдь Ацыл ойды
оган yneui цатер тондгрш отыратын адасушылыцтан («путтардан») арылту осы реформаныц алгашцы цадаиы болуга тшс. Осы
адасушылыцтыц 6ip белйч барлыц адам баласына теп ой цабшеттершеп, екшип бодш — галымдардыц жеиелеген топтарына не­
месе жеке адамдарга тэн цабшеттердеи туады, енд! 6ip 6aniri
тшдш шикшш иен дэлс1здйпне, ацыр-аягында, ботен б|реулерД1ц
niKipioe сын коабен царамай цабылдауда жатыр. Жалган коацарасты жойган соц шынайы эдаепц непзшде жаца гылым жасауга
болады. Б. бойынша, бул гылым тэж^рибе фагсплершщ утымды
гурде оцделш — иысыцталуы болуга тшс. Оныц тужырымдарыныц
индукция арцылы жняаган угымдарга непзделген цагндадар бо­
лады. Индукцняныц алгышартын тэж1рибеш аналнт. тургыдан
угыну цурайды. Сыцаржацты даму, Б. (одан кейш Локк) гылымда
15—16 г-ларда цалыптасцан метафиз. ойлау вд!с1н жаратылыстаиудпа филооофкяга а.ша к М у 'Л * U L tp m ООЦТВрДЫ: в?ыыц издукцпя теориясында Б. туцгыш рет «Topic» инстанцнядар дейпинш,
ягни будап бурын жасалгаи цорытыядыга цайшы келетш, сойтш
жеткйиктЁ дэрежеде непзделген цорытынды ретшде цайта царауды цажет ететш оцнгаларды сурыптаудыц мацызды екешн
Kopcerri. Б-ныц философияиы дамытудагы ецбоп (нршпнден,
жаца гылмми достурдь цалпына келт1рш, еткеы кезецшц филос.
Шмдорше осы тургыдан цайта бага берда: ертедеп гр. филосо-
S4
фвясып мадацтап, олардыц цателйстерш де ашьш керсеттд. Екшипдеп, Б. тэбигатца озшщ материалистш т у с ш т н цалыптастырьш,
огап материяга балшектердщ жиынтыгы ретшде, ал табнгатца—
алуан T\-pai цасиеттер1 бар денедердщ жиынтыгы ретшде, к,арауды пепз етш алды. Цозгалыс матерцяныц ажырамас цасиет!
больш табылады. Б. мох. цозгалыспеп шектелш цалмайды (ол
цозгалыстыц 19 турш тапкан). Б. ез кезцарасында жаца цажеттипктерд! жэие Апглпядагы алгашцы капит. цор жинау дэуЁршде
гилымга цойылгаи талаптарды керсетедь Б-пьщ саяси пакымceHiui — eMip рылым мен дамыган техник аныц утымды neriaдершде упымдастырылган, 6 ip a K , устем жене барынышты тантар
сацталган, гулденген, MiHcia цогамды бейнелейтш утопия #Жаца
Атлантида» (1617) шыгармасында Kepimc танты.
БЮ РОКРАТИЯ — (фр. bureau — канцелярия жене гр. kratos —
билш ) — 1) озшщ сацталуы мен цадыптасуы ем ip суру теснине
айналдырган, халыцтан оцшау турран жэне оган царсы эрекот
ететш, нерархиялы уйымдасцан басцару (саяси, экой, жэне т. б.)
ж у нес i; 2) осы жуйеш цолдаушы — ерекше турпатты торышарлар
тобы. Б. цызметдмен т е н ге бас урушылыц, мансапцорлыц, жарамсацтыц т. б. жагымсыз цубылыстармен эдетте бюрократизм деп
аталатыя формализм, мешр 1мЫзд1к, терешшдш байланысты бодады. Б. бурынгы КСРО-да ерекше дамыды.
в
ВАВИЛОВ Николай Иванович (1887— 1943)— генетика меи цаз^рп
тыл. селекциясыныц пепзш садуш ы л ардыц 6ipi, географ, еЫмдис
зерттеуш 1? мэдепи оымдистердщ элемдш шыгу ортадыцтары тура­
лы йпмшщ авторы. Гылымныц метододогиясы мен философия сына
улкен мен бере отырып, од днадект.-матернаднстш eflicri генетикада цолданудыц пэтнжел1 болатындыгын, идеализм меп мехапизм/ц осы айцындама тургысынан сына у керек екендйчн айтты.
В. геиетикалыц жагынан 6ip-6ipiHe жацып турган турлердщ туцым цуадайтын оагерпштштершщ уцсаотыгын керсететш, eai
ашцан туцым цуадайтын езгернпгпктщ гомодогты цатардар зацын
диалект, кезцарас тургысынан туы нд 1рд 1. Т у р туралы угымга
жуиелш ш пен келуд 1 дамыта отырып В. Tipi снстемалардыц езгеринндеп курдел! арацатынасты, олардыц органип. тутастыгын
гсебдрек ескеру керек еиендигш тадап erri. В. генегиканы а. щ.
ирактпкасымен тырыз байланысты рды, о л туцым цуалауш ылыц
иен езгерпштш туралы гылымныц озше жене кец келем д\ жалпы
биол. неНзде — дарвиппзмге жаца cepniaic бердк В. генетикадагы
керегар гыл. кезцарастармен ымырасыэ курес журпадЬ
ВАВ И ЛО В Сергей Иванович (1891— 1951)— физик, бурынгы КСРО
FA-ныц президент! (1945—51). В-тыц neriari ецбектер! фна. оп­
тикага, непзшен фотолюминесценция табигатын аерттеуге арпалгап. Жаца физиканыц кептегон рев. жацалыцтарын диалект, магериаллстж тургыдан тус1нд1рудеп В-тыц ецбеп улкен. Оя
пр1стерд1 материяныц акрыцша Typi екендигЁ женшдеп т у с ш и т
одан opi дамытып, корпускулды — толцындыц дуализм принцяшн
материалистш жолмен жуйел1 турде аерттеуге мацызды улес цосты, осы ааманры фиэикаиы таеудыц алдыцгы цатарлы e/iici—
матем. болжам екенш жэне т. с. с. к о р с е т . В. КСРО-да табигаттану рылымдарыпыц филос. мэселелерш кецшеп аерттеушшердш
кош басшыларьгаыц 6ipi болды.
85
_
..фи. «Сыншыл панымдау»
. >ii шыгармасьтда мистика мен идеализмге, цубылыстар меи заттардыц пайда болуы мен дамуын айцындайтын ец жогары багыт беруип куш ретшдеп «аспан» туралы
копфуцийшшдш iniure батыл царсы шыцты. В. Ч. ыймше соикес,
д у т т ед е гт щ бэрше материалдыц элементтер — цм туши жане бас
ганцы н е т болады. Адам — табигаттыц 6ip белка, ол цидщ
цоюлануыпыц нэтижесшде пайда болады. Цидщ ыдырауы олш,
жойылуга океледи В. Ч. адамныц сеа1мдйс цабылдауы меи туйедг1я объектиBTi дуниея! тану ироцесшщ басты neriai деи жариялады. Ол « т у а б г т * бипмд! тери-ке шыгарды. В. Ч. цогамдыц
омгрдщ табигаттыц стихи ял иг цубылыстарына г э у е л д ш т туралы
теорияга царсы шыцты. Тарих циклдер бойынша дампды, гулдепу
кезецшси кейш цулдырау болады, сонан соц процесс цаиталанады.
ВВЕДЕИСК ИИ Александр Иванович (1856— 1925)— орыс. филосо­
фы ж эне психолог, неокантшыл. 0а тужырымдамасын «логицизм»
деп а гаган В. Кант философыясыныд идеяларын дэйект! турде
дамытып, наным мен б Ш м т ц , жан меп тэншц жане т. б. дуа-.
лизмш терецдете туст!. «Жандапудыц шектер! мен 5елг1лер1 ту­
ралы » (1892) пшгармасыида ол озге адамныц рухани ем1ршде
ошкаидай объектеBTi белгшер болмайды, сойдыцтан да ол танылмайды деи паиымдады («В -д щ психологиялыц зац ы »). В. рухани
цубылыстарды с у реттеу мен гапа шектелетш психология цурътлммын непвдеуге тырысты («Ёш . метафиаикасыз психология», 1914).
Логикада — дэйект< идеалист болды («Логика — тапым теориясыныц oip б е л ш » , 1909). Цазан реиолюцинсынан lceuiu атеизм
мен мдтериализмге царсы шыцты («Атеизмге царсы курестеп цудай?а селуд щ та* дыры», 1922).
ВЕБЕР Макс (1864- 1920)- - нем. социологи. Неокантшылдыц пен
позитивизм i c жацьш болды. В бойынша, цандай болмасыи элеум,акоп. цубылыстыц иэш п оныц объективт! жацтары гана емес, ец
алдымен зерттеуипнщ козна расы, осы процессе берш етш мэдени
мацыз аныцтапды. Цогамдыц гылымдар цубы лыстардагы жалцыльщ дейтшдС сана зерттейд! дегенге суйене отырып, В. гыл. аб­
стракция им ерши силы конструкция— «идеалдыц тм ш еп * алмастыруга тырысты. В. бойынша «идеалдыц тип» OMip шыпдыгын
5ениелемепд|, бул — жалгыз-жарым факт1лерд1 жуйеге салу мен
тусш удщ цуралы гана, тарихшы eMip шындыгьга салыстыратын
угым. Мазмуны жагьгаан В. идеялары цогамдыц — экон. форма­
ция лар туралы маркстЁк wiMre дарсы багытталды. Вебердщ «идеалдыц типтор* теориясы, сопдай-ац опыц тарихи факторлардыц
vKeuTiri* копцеицяясы жэне « рационалдылыц» идеясы мемл.
ннс-ттар цызметшщ n eri3i ретшде цаз)'рп социологияга зор ыцпал
жасады.
Ш ыг.: *¥ лтты к мсмлекот жэие халык шаруашылыгы саясаты ( 1895);
«Иротестанттык этика жэие капитализм р ухы » (1905); «Ш а р уа ты лы к
жэне ко гам » (1921) т. б.
В ЕД АН ТА («В едтердщ а я ц т а л у ы »)—- унд! философиясыныц ортодокстш ясуйелершщ 6ipi. Упаоиш ад непзш де пайда болган.
В. осы кезге дейш де индуизм фнлософиясыпда мацызды орын
алады. В-иыц н е п з п цагпдаларын туцгы ш рет Бадаряна озш щ
Ведантасутрасында баяндады. Будан кешн В. осы шыгармага
жэпе Упанншадца бе pi л ген тусйпктемелер басылымыныц же л ici
бойынша дамытылды. В-пыц eid багыты бар. Bipm m ici — адванта
(абсолюттш дуализм ем ес), опыц н е п зш Шанкара (8 г.) цадаган.
Адванта га сэйкес, дуние (иртутас жогары руханн мэн — Брахманпап басца ешцандай реалдылыц жоц, ал Брахман бейм эл 1м, себенCI3 жэие санасыз.
Р'алал1дагы заттар мен цубыдыстардыц алуан турдЛ’лТП туралы
ryciHiK бш местш тщ (авидья) салдары болып таоылады: шьгаыпа
келгепде, цудайдан басцаныц бэр1 — м улде ж алган умгг (м ан я).
Ад вайта интуиция мен ж ацалыц ашуды танымныц Heriari тэсш дер! ден б1лед1 жэне тужырым мен туисш eiuHiui дэреж елг роль
атцарады деи есептедь Индивидт1 куш ейтудщ ыацсаты — цаншама
«а п алуан тур болса да, оныц сыртыпда 6ip цудай турады дегенд!
угыну. Шанкара ныц В.-сында сыртцы eMip шындыгьшыц шарты
ретш деп адамныц психнкалыц ж ай-куш (агастха) тур а лы i.iiic
елеулЁ роль атцарды. B-ныц екш ш ! багыты — вишишта — адванта
(ерекш елеитш дуализм емес) оныц н еп зш цалаган Раманудж а
( i i — 12 гг.). Рамануджаныц иимше сэйкес, уш реалдылыц: мате­
рия, ж ан ж эпе цудай бар. О лар озара цатынаста: ж еке жан ма­
териалдыц тэнд 1 оз ine багындырады, цудай олардыц ек еуш е де
устемдш етедь Цудай болмайынша, жан да, материя да OMip
шындыгы ретшде емес, таза угымдар ретшде гана ом!р суре ала­
ды. Ппдпвидп куш ей тудщ мацеаты — материалдыц пр ш ш ш тен
а рылу, оган руханп белсепдшхк, бмйм ж эне цуданга суш спенш ипк
арцылы ж етуге болады. Соцгысы ерекше мацызды деп саналады.
Адвайта едэу1р дэрежеде Шива цудайга табынумен, а л вишиш­
та — ад га» гг а — Виши а цудайга табынумен байланысты болды.
В Е Д ТЕ Р (санскр.— басцару, бш у ) — ертедеп уидш ер: Ригведтщ ,
Атхарваведтщ, Самаведтщ ж эпе Я дж урведтщ цасиепч т т а п т а рыпыц торт тарауы. Б. а. б. 12— 17 г-ларда жазылган. А талга н Kiтаптарга цатысты брахмандар да (ведтердщ эдет-гурпы баяндалыи, тус!НД1р1лет1Н к1таптар), унд1 гурпы ны ц мистнкалык, магынасы туешдаршш, ведтер снмволнкасы ашып ко реет {лет in араньяктар да («О рм ан ш т а л т а р ы »), кеш ннеп ж асалган Унапиш адтар да
(В -ге табы ну меп олар туралы миф ология филос. тургы дан н е п зд елетш цудай, адам, табигат, туралы ж алны пайымдау алдыцгы
цатарга цойылатын т т а п т а р ) «В .» ceaiMOH белгшеиед1. «В .» coai
«7
«цасиет i штаде, псцап давалыц» магывасымен жалпы атау
ретшде де цолдепылады. В-де ертедеп дши туав1итермев катар
оцша жору бвл1мдв}а де бар, оларда дуниенщ болуы иен адаипыя
(с-арекеттер!П1ц сеиоптер! жэне мацсаттары туралы и аселе цонылады.
ВЕЙТЛП11Г Вильгельм (1808—71----нем. коымуиизмшщ туцгыш
теоретип, утоиист, коммунист; yriTiui, васихатшы жэне жумысшылардм уйымдастырушы. «Эдолеттшер одагыныц» жумысына
цатысты, оран арнан багдарламалыц цужат ретшде «Адамзат, ол
цаз!р кандай жано ол цандай болу га тше» (1838) деген клавиш
жаэды. Her. шыг:— «Жарасымдылыц йен бостапдыц кепшдер1>
(1842), оны Маркс яем. жумыешыларыныц тецдегл жоц жэве та­
маша одеби тырнацалдысы деп атады. В. op6ip жеке индивидов
цабшеттер! мен цупгтарлыгы арасындагы жове букш цогам ара­
сында ры уйлеы мдш йт цамтамасыз ететш коммувветш цогам
цуруга умтылды. В. втпел! кезецщц цныншылмктарын да царастыра келш, осы ногам цурылысыныц системасыв егжеитегжейл!
суреттед|, ол yiuiH басцарудыц ец тшмд1 формасы диктатура деп
савады. В. nuupiHme, жаца цогамда вайдалы гылымдар жетекпй
роль атцарады. В. гылымды уш салага: 1) адамныц фиа. жэве
рухани емшшщ барлыц KepinicTepia цамтвтып филос. медвцивага,
2) филос. физикага; жене 3) филос. мехавикага бвледа. Совымев
6ipre В. абстрактйп философа ян ьц ocipece Гегель фвлософвнсыв
унатпайгыиыв жасыррав жоц. Коммунизм вдеяларын васихаттауда В. ш;к!Л текстерш кещнен паадалалып, совымев цатар д1вд1
де сывады. КувэЬар байгустыц
eaipnen, басыл шыраргавы ymin турыеге цамалды (1843—44).
ВЕЛЛАНСКИИ (Кавуввик) Даввло Михайлович (1774— 1847)—
орыс дэр1гер-галымы жэве шелливгшш идеалист-философы,
Петербургтщ дэрй-ерлш-хирургия академиясывда (1796— 1802)
жэве Гермавияда (1802—05) оцып, 1805—37 жылдары дврагерлшхнрургия академияда сабац берда. «Медвцивага пролювия...»
(1805), «Табигатты биологиялыц тургыдан зерттеу_.» (1812), «Тэж1рибе, бацылау жэне ой цорыту фиаикасы» (1831), «Жалвы жэве
жеке физвологияиыц aeriari нобайы» (1836) жэне т. б., шыгармаларывда В. ватурфилософиявы дамытып, Россияда идеалиетш
двалектиканы да алгаш рет насихаттай бастады.
ВЕНА "YftlPMECI — логикалыц поавтивиэмн1ц идеялыц жэве
уйымдыц уйытцысы бол га и б^рлеетш. Вева ув^пвдеп индукцнялыц гылымдар философиясы кафедрасыныц жавывав 1922 ж.
Шлик уйымдастыргав семввардыц непзшде e c in шыцты. В. yftipM eo iB e: Карвап (1926 ж. бастап), Ф. Вайсмаи, Г. Файгль, О. Нейрат,
Г. Ган, В. Крафт, Ф. Кауфман. Гедель жэне баецнлар, кейш
Франк, Э. Кайла, А. Бламберг, И. Йоргенсен, Айер т. б. евдй В. у.
махизм идеяларыныц тшелей мурагер» болды. Огав цатысушылар
Витгенштейн вщ де б1рцатар вдеяларын — бш1мге логикалыц тал­
дау жасау концепциясын, логика меп математикавыц талдампаздыц евпаты туралы иймдц дэстурл] фвлософвмвы «метафванканыц» гыл. магынасывав айрылган деп сынауды цабылдады. Махист1к T y c iH iK T e r i поаптивизмшц бшшге логикалыц талдау жасау
идеялары мев синтезш жузеге асыра келш, В. у-не цатысушылар
логикалыц поаитивизмпщ a e r i a r i цагндаларын мейдшше толыц,
айцыи формада тужырымдады. 1929 ж. Карвав, Гав жэве Нейрат
«Гылыми дуииетаныи. Вена уйфмеей дегев манифест жариялады.
Осы кезде В. у. уйымдыц жагыиап б1ржола цалыптасып, неопо­
зитивист) к басца да топтармен халыцар. байланыстар (В. у-шц
Ьерлпндеп Рейхеабах — В, Дубислав тобымен жасасцан шартта-
88
рып цоспаганда) орнатты (Неопозитивизм). 1930 ж. баст&п В. у.
Рейхенбах тобымен б1рлес1и «Erkeuntnis» («Т а н ы м ») журналын
шыгарды. 30 ж. В. у-не цатысушылар логикалы ц идеализм идея­
лары н белсенд1 турде талдаа жасады. 30 ж-дыц аягында В. у.
озш щ емгр с.уруш тоцтатады. В. у-н щ тш олен мурагер! логикалык,
эмпиризм (Карнап, Ф ей гль т. б.) болды.
ВЕРАС Дени (1630— 1700 ж. ш .)— Францияда утопия лы к социа­
лизм идеяларын иасихаттаган туцгы ш шыгарма — «Севарамбтар
тарихы » (1677— 79) деген жолжазба-романныц авторы. В. ойдан
шыга рыл ran севарамбтар цогамында олардыц зац шыгарушысы
Севарис ж урп зген элеум. реформаларды суреттейдь Реформага
д ей ш п цогамды суреттеу1 В-ты табиги право теоретиктешмен
ж эне 18 г. утопист — социалистермеп жацындастырады. Реформа
жас ал ran Севарамбня цогамында тумысына байланысты артыцшылыцтар меп жецшдштер болмайды; жекеменшш жойылган:
жер ж эне барлы к байлы к халыцтыц меш шгше бе pi л ген; царттар
меи наукас адамдардап басца барша журтца ецбек ету мшдетт1
деп жариялапган. Ел вндкнстш принцип бойынша осмазняга —
кала меп село oHAipicine оелш ген, оларда балалар ж алпы жене
кэсш тш б|л»мд 1 уш тастыру Ъепзш де оцытылады. Севарамбтар
монарх сайлайды, оныц ouairi сайлапбалы мекемелермеи шек*
телген. КундЁ K p ip e r r i цудай деп цурметтейдк В. романы кецшен
мэл1м болып, кептеген ел1ктеуш1лерД1 тугызды.
В Е Р Н А Д С К И Й Владимир Иванович
(1863— 1945)— акад., геол.
жэне биол. гылымдары мен атом туралы гылымныц циылысар
саласьшда зерттеулер жург1зген орыстыц у лы галымы. В. геохимияны цалыптастырмп. опыц жаца саласы — биогесхимияны
курды; неосфера туралы йнмд! дамытты; ол — тектш мине рол о гия ж эне радиогеологияны цуруш ы ларды ц 6ipi; кристаллография,
топырац зерттеу, метеориттеиу, табигаттапудыц тарихы мен мето­
дологи ясы саласында да аерттеу ж урпздК б з ш щ гы л. шыгармашылыц ж умысында В. алды цгы цатарлы кезцарастыц багытта
болды, бкрцатар диалект, идеяларды басшылыцца алды. Рыл. зерт­
теулер уш ш философияныц мацызын жогары багалады. Табигат­
тапудыц пдкнамасы меп логикалары н дамытудыц цажетт1л1гш
корсстть Рылымныц теориясы мен тарихы бойынша б1рцатар ж умыстар жазды (мыс., «Д уп п еге гы л. козцарас туралы, 1902— 03
ж эпе т. б .), гыл. ойды «жаца га ж етуд щ царуы » деп царастырды.
ВИВЕКАИАПДА
(ш ын eciMi — Нарендранатх Д атта)
(1863—
1902)— yuni идеалист-философы, Рамакришнаныц шэкгртк 1880—
84 ж-дары К алькутта ун-тш де фплософияны зерттедь 1893 ж. дш ­
ш ц ж эне веданта идеяларын насихаттаудыц дуниеж уз. KOHrpecine
цатысу yuiin АДШ -ца барды. 1897 ж. дш и «Р а м а к р и п та миссиясы пы ц» н е п з ш салды. В. адвайта-веданта идеяларын ез заманындагы гы лым цагидаларымеп «ж ацы ндасты руга» тырысты. Рамаft ришпа сияцты, о л да ведентага неп зд елген «б1ртутас дш дм цор­
гады. А лайда В-пыц цызмет1 дш и жацартулардыц тар opiciHeH
шыгып KeTTi. О л ipi цогам цайраткера ретш де кершд1, улт-азаттыц ж олы пдагы куреске шацырды, ундЁ либералдары ж у р п зген
бритая ок 1мет орындарыпа ж у гш у саясатып апынтады. Осыныц
oopi опы 20-F-дыц бас к е зш д еп унд1 улт-азаттыц цозгалысыпы ц
па рып турган солш ы л цанатыныц идеялы ц лидарлерш щ iaamaput
e rri. В. цогамдыц прогреет щ устем дж етупй варнага (сословиеге)
байланы сты брахмандар, кшатрий л ер. вайшьелбр ж ене ш удралар
болы н болш етш торт саты лы теориясы н цоргады. В. ез замапында гм бури;, цогамды «вайш ьелер патш алыгыо, болаш ац «социалист!к цогам ды » «ш удр алар патш алы гы » деп атады. О л улттарды
89
им ие риал йст iк
айыптады.
entire
салуды,
нэпли плпт,
милитаризмд!
ВИКО Джамбаттиста (1668— 1744)— пгал. бурж. философы, социо­
лог. И.— цогамыныц айна л малы даму теорнясыл жасаушы. Тарих
за цда рында бей небip басшьтлыцца алатын цудапшылдыц иеп'здщ
бар eiceuiu айта отырып, ол сонымен 6ipre цогам iuiKi, за иды
себеитердщ асершея дам иды деп корсетт!. В. u iim i бойынша адам
емгршщ еэбилш, жастыц жэие толысу кезецдер! сияцты, op6ip
халыц оз дамуында у ш (цудаишылдыц, цаЬармандыц жэне адам­
дыц) дэу!рден отедь Мемл. цаЬармандыц дэухрде гана лайда
болып, аристократ инныц устемдпчн б!лд1ред|. Адамдыц дэу^рде
оныц орнына демокр. мемл. орпап, онда бостандыц ней «табиги
эдшеттйпк» салтапат цурады. Б ул — адамзат дамуыныц шырцау
шыцы, оныц толысуы, одан ней in опыц цулдырауы баста лады.
Когам бастанцы жагдаиына цайтын оралады. Со дай соц таги да
алга царай uirepuiey, жаца айналым басталады. В. о л ш ц тарихи
даму нринциптерш тшге, правога, онерге де цолдапды.
Her. шыр.— «\~лттардыц жалпы табигаты туралы жаца гылымиыц u «riiдери» <1725).
В И Н Д Б ЛЬБАИ Д Вильгельм (1848— 1915)— нем. философы, неокантшыл Баден мектещ д ей тш тц н епзш салушы; философия
гарихы, логика, этнка жэне цундылыц теориясы саласында жумыс
гстедЬ Ж ара тылы стану жэие цогам дыц-тарихи гылымдарыиыц
губегешп ед 1стерш непздеуге тырысты. В. бойынша жаратылысrauy гылымдары.— «номотетикалыц*, ягни, жалпы зацдарды aaip*
лейтш гылымдар, тарих гылымдары — «идиографиялыц», ягни,
ерекше, жалцы нэрсе туралы гана баяндайтын гылымдар. Жад­
ны ны ерекшеге жэне жалцыга царсы цоюга непзделген бул ауытцу марксизмнщ тарихи дамуыныц объективт! зацдары туралы
т м ш е царсы багытталды.
Her. шыг.: *Ежелг1 философия тарихы» (1888); «Жана философия тари­
хы » (2 т.. 1878—80); «П релю диялар» (1884); «Тарих жэпе жаратылыстаиу* (1894).
ВИНЕР Норберт (1894— 19G4)— амер. математип, Массачусетс
техпол. нм-тыныц (А Ц Ш ) профессоры. В-дщ алгашцы ецбеп ки~
бшесе матем. непздерш е арналган. В. соидаи-ац теориялыц фнзикамен айналысты, матем. талдау жэне ыцтималдыц теориясы
саласында б1рцатар тамаша потижелерге цол жетказдь Электрондыц цадагалау жэне есептеу цондыргыларыныц жумыс icTeyin
тексерумеи кдбат В-д*ц (мекснкан физиологу доктор А. Розенблютпен 6ipre) пере цызметшщ физиологиясы бойынша ж урпзгеи
зерттеулер! киберпетикалыц идеялар меп ирннциптерд! тужы
рымдауга жсткГзд! (* А ц меи машипадагы кибернетика пемесе
басцару мен байланыс» 1948). В. озш цогам га сарыуайымшыл
козцарастарына байланысты экзистенциализм цатарына цосты.
Сейте тура В. согысца царсы куреске шацырыи, галымдардыц
халыцар. ыитымацтастыгыи цолдады.
В И Н КЕЛЬМ АИ Погани Иоахим (1717— 68)— нем. агартушысы, тарихшы жэне онер теоретип. В-ныц нег. шыг. «Ертедег! онер
гарихы» (1764) опер тарихыи гыл. тургыдан зерттеудеп алгашцы
галпыиыс болды. В. бойынша, енердщ дамуы табиги факторларга
да (климат), цогамдыц факторларга да («мемлекеттш цурылыс
пен басцару дыц жэне солар тугызган ой цурылымыныц* ыцпалы)
байланысты. Аааттыцта тугаи еж елп гр. ouepi «iari царапайым
дылыц пен асцац улылы цты ц» жузеге асырылуы ретшде В. ymin
эстетикалыц идеал болды жэие ол осыдан у л п алуга шацырды.
В. козцарастары зстетпка меи енердщ neuinri дамуына uri ыцпал
етти
ВИ ТАЛИ ЗМ (лат. w ita lis — е ш р л ж )— т1рпшпк цызметйиц барлыц,
процестерш Tipi агзалардан болатын (энтелехия, «жаратушы куш »,
«формата умтылыс* т. б.) материалдыц емес факторлардыц аре1.ет1мен туошдхрет'ш биологиядагы идеалистш т м . В. Мчануарлар
мел осймдштер дуниесш рухтаидырады дейтш Платоииыд жай
туралы UiMi меп Аристотельдщ энтелехия туралы ипмшен бастау
алады. В. багыт ретшде 17— 18 г-лары цалыптасты. В. еш‘лдер1 —
Г Ш таль, Я. Икскюль, Г. Дриш жэне б. В. жавды табигаттыц
сапалыц ез!ндш бедерше сунене жэне оны абсолюттепд!ре отырьш, тчршшш ету цызмет! процестерш материалдыц хим. жэве
оиохим. зацдылыцтардан узедй Жанды табигатты жансызга шекгеп тыс царама-царсы цою В-Д1 жансыздаи жандыныц ту у мумк[пд!гш жоцца шыгаруга аиарады. Б ул жерде не ом1рдхц цудай
жаратцаи, ие оныц мэцгшш eMip су pin коле жатцанын мойындау
iaua цалады. В. биологияиыц аз зерттелгеи проблемаларына зияньш типзедг. Витал hctlk бурмалаудыц н е п зп объектшер! вмхрдщ
пайда болуы мок мэнйиц проблемаларын эмбриогенез, регенера­
ция цурылымы мен функциясыныц жэне т. б.-дыц тутастьны,
мацсатца сэи к ес тш т болып табылады. Мыс. эмбриондыц даму
нроцес1 В. козцарасы тургысынан алганда— урпацтыц куш бурын цойылган мацсатты орындауга умтылысы. Гылым дамуыныц
тарихы — В-д! жоцца шыгару тарихы opi TipinmiKKe материалистш
тургыдан цара у больш табылады.
ВИ ТГЕН Ш ТЕЙ Н Людвиг (1889— 1951)— философ жэне логик, аналитикалыц философ и япы жасаушылардыц 6ipL Венада тугаи
«Логикалы ц филос. трактатыида» (1921) «Логикалыц тургыда жегш ген» немесе «идеалдыц» тхлдщ концепциясын усыпды. Б ул
т'шдщ келещектег! yarici ол ymin Рассел меп Уайтхедгщ «P ziiicipia M athem atical ецбегшде баян дал гандан матем. логика тЁя1
болды. Б ул концепция шектелгеп логикалыц формализмге тэн
цасиеттерде элем туралы бш!мшц жиынтыгына Komipyre эрекет
жасаушылыцца, езара конъюнкция, дизъюнкция жэне т. б. логи­
калыц операциялармеп байланысцан жай тужырымдар жиынтыгын бейнелеуге пепзделдх. В. логикалыц-гносеологиялыц концеп­
циясын логикалыц атомизм.miMi ретшде алдын ала онтологнялыц
иепзге алады. «Идеалды ц» тш шецберше жатпайтын — дэстурл!
филос., этика жэие т. б-дыц бэр1н В. гыл. мазмунын мацурым деп
жариялады; филос. тек «тш сыны» мумкш дш деи цана мойындалды. сТшден, санадап тэуелс!з туратып объективт! шындыц
туралы мэселеш жоцца шыгара отырып, В. солинсизмге келд|,
*Логикалыц-филос. трактат» мураттарын логикалыц п о з и т и в и з м
кабылдады. В-ныц шрцатар логикалыц мураттары таблицалыц
немесе матрпцалыц, ацицат мэп in айцыпдау эдосх, ыцтималдылыцка кезцарастар жэне т. б. цаз1рг! логикалыц дамуыиа эсер eTTi.
В-нщ «Философиялыц зерттеулер» (1953) ецбепнде цорытындыланган козцарастары тш гылымы философпясыиа ыцпалыи типздь
В О ЛЬТЕР Франсуа Мари Лруэ (1694— 1778)— фр. жазушысы, фи­
лософ, тарихшы, фр. Ага рту дэухр1 косемдергшц 6ipi. В дщ дуние *
танымы карама цайшы. Ньютопныц механикасы мея физикасыныц
жацтаушысы болгап ол жаратцап иецщ «6ipim ni цозгаупш иы ц»
(Деизм) барыи мои ын да иды. Табигат цозгалысы, В. бойынша,
мацгшж зацдарымен отш жатады, б1рац цудай табигаттан
бол in цара л манды, ол ерекше субстанция емес, табигаттыц
озше топ цозгалыс принцип!. 1с жузшде В. цудай («у л ы геометр»)
мен табигатты тецдеспруге
бешм болды. Ол субстанцияныц
ерекше тур! ретшде жан дуипес! туралы ^гымды текке шыгарып,
дуализмд! сынады. Сапа, В. бойынша — материяиыц жанды
лепелерге гана тэп цасиеп, б^рац осы дурыс цагиданы дэлелдеу
91
YiuiH тешдогшклыц дэлел кедтгрдЁ: ойлау цабшетш материя ги к,\*
дай берген. 17 г-дагы геологшдоыц. метафизпкага В. табигатты гыл.
зерттеу туралы талапты царей цояды. Декарттыц жай дуниес1
меи туа 6irri идеялар туралы ш м ш цабыддамагаи од бацылау
мен тэждрибеш бийм кеэ 1 деп есеитедц Локктщ сенсуализмш
иасихаттады. Гылым ныц мшдот» — объективт i себентшшт! зерт­
теу. Алайда В. «тупкииктЁ себептер» бар деп, тэж!рибе 6iare «ец
жогары ацыл-ойдыц» жэне гарыш «сэулетипсш щ » болуы мумкш
екешн ацгаргады деп оклады. В-дщ элеум-саяси козцарасы айцып
антифеод, багытта болды. Од басыбайлылыцца царсы курест^
аза матт ардыц зац алдыидагы т е ц д т н жацтады, дуние-мулшке
тепе тец салыц, соз бостандыгын жэне т. б. енг1ауд1 талап erri.
В1рац цогамныц байдар мен кедейдерге бодшуш болмай поймай
тын жагдай деи туйгенмеи жеке мен ш и т сыиауга батыл царсы
шыцты. Парасатты мемл. цурылыс, В. бойынша,— кскн ашыц
монарх басцаратын конституциядыц монархия деп., ал ем1ршщ
аяц шеншде мемлекеттщ ец жацсы Typi — pec и. болып табылады
дегеи сешмге беким гурды. Тарихи шыгармаларыада цогамныц
дамуы жоншдеп христиандыц — таураттыц коацарасты сыиады.
Тарах фил ософиясына (термшвд! В. еипзген) непэ етш цудайдыц
цуд 1ретше царамастан цогамныц ирогрессивт! даму ндеясы алый
ган. Ё1рац тарих барысыи В. ндеялардыц oarepyiweu, ягпи идеа­
листш тургыдан тусшщрдс Б-дщ клерикализм мен дши фаиа
ш зш е царем icypeci оиыц цызметшде зор мацыз атцарды. В. са
тнрасыныц басты нысаяасы — христиандыц пен католик ппркеу i,
ол оиы прогрестщ н еп зп жауы деп есептедь Солай бола т\'ра В.
агепзмд 1 цабылдамады. Нацты бейпеге (Хрнсттщ,* Будданыц жэпе
т. б.) ие болган цудайды тергске шыгара келш, ол жааалаушы
цудай ндеясы халыцпен б!рге болуга тиле деп ойдады.
Шыг.: ««Филогофиялыц хаттар» (1733); «Метафяанка туралы траитаттар»
(1734); * Ньютон философиясыпыц neriaдер Ь> <1738); «Халыктардыц одет*
гурыптары мен рухы туралы теж1рибе» (1956).
ВОЛЬФ Христиан (1679— 1754)— пом. философы, агартушы, Лейб­
ниц философиясын жуйеге келтфш, таратушы. Галле уп-тшщ
ароф-ы. Лейбниц шгмшщ диалект. элемепттерш1ц epiciu та рыл та
отырып ол жалпыга бйрдей ортац байланые, болмыстыц унлвсймдер тек TOHipi белгшеген макеатта гана жузеге асады дегенд!
уагыздайтын метафиз. те л еол or из мд1 дамытуга куш салды. Сонымен бхрге В. схоластиканы жацартшы ретшде коршдь Оэ системасын цурудыц ipre тасы етш, утымды дедукция тэс1лш цалад ы,
муныц кимегшен ол формальд! — логикалыц царама-цайшылыц
аацыиан филоеофпяпыц барша ацицатын ыгыстырып шыга руга
бой урды. Н. цогамдыц козца раста зиялы абсолютизм ппгылып
жацтады.
11ег. шыг.: «Логика немесе адамныц пайымдаушылыц
парасатты оклар» (1712).
цаб!лет!
туралы
ВОЛЮНТАРИЗМ (лат. voluntas — epiK) — ацицат атаулыныц бастанцы neriai epiK деи танптып филос. багыт. Объективт! жэне
субъектнат! идеализмнщ формасы ретшдеп В-шц ек| турш ажырату керек. В-шц oipimni фор мае ыныц тинтис окйщер] — Шопен­
гауэр жэпе В. Гартмаи. Канттыц агностицизмш оцшылдыцнеп
сына и отырып, Шопеигауэр цубылыстардыц (тусшйстсрдщ) неп­
зшде жатцап «озшдш зат» бастапцы, ештецеге байланысты тумаган «элемдш цуштарлыц» дел паиымдайды. Шоп ей га уэр дщ па
йымдауынша. етихпялы, туйсштш сииаттагы «им!рге цуштарлыц»
барлыц жанды TipiaLaiK иелершщ цозгаушы к у mi болып табыла­
ды. Соцыр туйсштш жеко цуштарлыцца царайапда саналы цуш ­
тарлыц туынды. Шопеигауэрдщ В-i oMipre деген жеке цуштар-
лыцтан без in уд щ жэне гарыштыц, элемдш цуштарлыцта ж еке
цуштарлыцтыц ж уты лы л жоц болуы ныц буддизм лебх ескен фа­
т а ли с т а доктринасын уагыздады. В-нщ субъективтш-идеалисток
формасы Штирнер мен Ницшеге тен. Олардыц иимдершде ер£кт!
жеке ер!к — «м ен » б а статны цозгаушы к уш болы л табылады.
Сойтш жалныга б1рдей объективтЁ зацдылыц узглдХ-кесшд! Tepicne
шыгарылады. Ш оненгауэрдiц пессимист in жене фаталистш В-нен
езгеше турде, Н и ц ш етц B-i агрессиялыц сииатта, «еккмет бш ппне
цуш тарлыц» дегеп « е р й т » жогары цуштарлык, потенциал деп
дэрштейдь Ницшен 1*ц турпайыландырылган формадагы доктринасы
Tepic идеологняпыц теориялыц коздершщ 6ipi болды. В. езш щ eni
формасында да болмыстыц рухани бастапцы непзш логикалыц,
рационалдыц зацды н еп з ретшде емес, рационалдыц, гыл. тургыда
тануга болмайтын neria ретшде тусшд1ргеп идеализмнщ иррационалдыц болжамы болып табылады. «В » термишшц oai философняда 19 г-дыц аягында цолданыла бастаганымен (Ф . Теннис,
1883, Ф. Паульсен, 1892), шын мэнш деп В. идеялары болмыстыц
шыгармашылыц бастапцы Heriai ретшдеп цудайдыц цуд!рет! ту­
ралы те ол огня лыц догмалардан бастан туши заманнан н еп з алады.
Bcipece А в густи н тц , сонап соц Дунс Скоттыц т м д е р ш д е вол юнтарисп'к ыргацтар ерекше айцын KepiHic танцан. В. 19-г-дагы
псих ол огияга зор ыцнал erri (Вундт, Г. Мюнстерберг), ол басца
психикалыц функциядарга цараганда ер1ктщ басымдыгын мопындады. Идеалис-тш логикада жэне таным теориясында (Прагма­
тизм) В . найымдауда жэне мудделердщ, ниеттердщ фувкцпясы
ретшде царалатын жалпы танымда ерш тщ шешунп ролш орныцтыруда керш !с тапты. Элеум.-саяси теория мен практикада В.
тарихтыц объективт1 зацдарын тануга суйенетш гыл. непзделген
цогамдыц тер1ске шыгару жэне оны саяси кесемдердщ субъективт!
зорлыц-зомбылыгына саю деген сез. Саяси В. эр т у р л! формала­
рын цабылдайды. Дуниеш гыл. тургыда тусш удщ табигатты, цогамды жэне таным ироцесш тусш удеп гылымга жат, индетермияистш, иррационалдыц идеализммен уш цайнаса сорпасы цосылмайды.
В У Н Д Т Вильгельм (1832— 1920)— нем. исихолоп, физиолог жэне
философ. Экспериментальд] психологияныц н егш я салушылардыц
o ip i. Психика л ыц-физикалыц параллелизм теориясы опыц психол.
кезцарастврыныц Herisi болды. В-тыц филос. козцарастарындагы
Спиноза, Лейбниц, Кант, Гегель т. б. идея ларын езара уйлест1ру
эрекетшщ нэтижесг бей-берекет сииатта кершдь В. таным процесш уш сатыга белди 6 ip in u ii — кунделш т! eM ip T ip in ia ir in сез!м
арцылы тану; екпшй — зерттелетш нэрсеге эрцилы бага беретш
гыл. тужырымдарды байыптай отырып тану; уш ш ш 1 (саналы
турде тану) — «метафизика» царастыратын кез келген гылымга
филос. сиптез. В. метафизиканыц царастыратын uopceci — бол­
мыс — цундылыцтыц еркшше ыдыраган рухани системасы дегеи
тужырым жасады.
Г А Л И Л Е Й Галилео
(1564— 1042) — итальян фпзип, астрономы
жэпе ойшылы. Г. Аристотельдщ беделше кез жумып табынуды,
догмалыц схоластнканы сынап, матем., атап айтцанда, геом. тэж ь
рибе туршде гыл. тэнирпбеш, табигат цубылыстарын модельдеуда
93
m p iuiu i болыи жуйел! турде цолдана бастады. Г-дщ механикадагы
басты жеттстич инерция зацмн, салыстырмалылыц иринцишн аныцтау болды, бул принципке сэйкес депелер жуйесшщ б1ркелш жэие
тузу цозгалмсы осы жуйеде болып жататын цроцестерге эсер
отиендь Г-дщ астрон. жацалыцтарыпыц д»ни догмаларра дарсы
куресте аса зор мацызы болды, олар Конершштщ гелиоцентристш
жуйесшщ шынайылырын долелдеуде улкен роль атцарды. Г. дуние-танымиыц да сол кез yinin п рог реет i мэн& болды. Ол элем
ушы-щшрсыз, материя мэцгц табигат бхртутас деп есептедЬ Табигатца мех. завдарына багынатып езгермейтш атомдардыц цатац
себептшнч непз болган. Табигатты танып-бшудш туп Keai бацылау меп тэяарибе болып табылады. Цубьслыстардыц iumi цажетТ1Л1Г1Н тусшу, Г-дщ oikbxnuia, битшшц ец жогары сатысы. Г. дэлме-дэл индукция дейтщдг жасады. Алайда Г. дши наным-сешмпен
арыла алшш, алдымен цудай болганын мойындады.
Пег. шыг. <<Влемн(н ец басты ек1 жуйес! — Птолемей жане Коперник жуЙел с pi туралы диалог» (1632).
Г А Л И Ч Александр Иванович (1783— 1848)— орыс философы, эсте­
тик жэне исихолог. Петербург лед. un-тын огпрген (1808), Германи яда оцыды (1808— 13). Объективт! идеалист Г. уп-тте оцыган
лекцияла рында (ол 1817— 21 ж. Петербург ун-нде сабац бердЁ)
жэне «Адам картинасында...» (1824) ойлаудыц объективт! шарттылыгын, таным процесшдеп сезшудщ ролш, оныц дамуыныц
сатылыгы (гипотеза — угы м — идея), ойлаудыц физиологиямеи
байланысын атап кирсеги, элеум. утонияны цамгитын антропологиялыц тарих философиясын непздеп бердь «Философиялык
жуиелер! тарихында...» (1818— 19) философия дамуыныц зацдылыктарын тужырыыдауга тырысты, материализмге царсы шыцты,
6ipaK тэж 1рибел!к гылымдар методологи ясын жогары багалады.
«Эсемд 1к гмлымыныц тэж 1рибеси дегеи ецбегшде (1825) Россияда алрашцылардыц 6ipi болын романтизм эстетикасын пасиxari ады.
Г АМАН Иоганн Георг (1730—88) — нем. философы, тшелеи бШ м
туралы т м ш ц жацтаушысы, «Дауыл мен T e r e y i p i H * эдеби цоэгалысы на ыцпал жасады. Г. агартушылыц жоне рационализм идея­
лары на царсы шыкты. Ол бул идеяларга мистикалыц интуиция
лыц шыгармашылыц кушше сеиуд* царама-царсы цонды. Соны
меп 6ipre Г. жалпыга о1рден бол мыс зацы ретшдег1 царама-царсмлмктардмц oipAiri туралы терец идея усынды, сол арцылы
Фнхтенщ, Шелли нгтщ жэие Гегельдщ идеалистш диалектикасына
ыцпал жасады.
Пег. шыг. - «Филдоогтыц крест жорыктары* (1762).
ГАМ И ЛЬТОН Уильям (1788— 1850)— агыл. философы жэне логнп.
Зерттелш отырган заттыц eMip суру «жа гдайын аныцтау» ретшде
Та вы мдм туеше отырыи, агностицизммен жацындасты жэне дэлелдг шындыцты тер'юке шыгарды; «абсолютт! нарс-е», ягпн ма
териалдыц ацицат, Г. бойыпша, эдеттен тыс жацалыц ашу арцылы
гана танылады. Канттаи кейш априоризмдх мойындады. Моральдш
ностулаттарды дшп сешмшц Heriai деп есеитедь Предикатты
(Болжамди нароет сан жагынан аныцтау) (кваптификациялау)
туралы йимд 1 логнкага euriaiu, оилануды тецеспруге, ал логика*
км — есеитеуге орекет жасады, цаагрп матем. логнканыц \зашарларыныц б ipi болды.
Her. ш ы г. — Метафизика меи логина жвнДидеп лекциилар»
ПО).
04
(4 т., 1859—
ГА Н Д И Мохандас Карамчапд (1869— 1948)— \ пдиггандагы ултазаттыд дозгалысы ж етекпилерш щ 6ipi, гандизм идеологиясы меп
та кг и кас ый ы ц нопзш салушы.
i - ж уйесш щ туши принцип! — дудай мои адпдаттм баламалау.
Адндатда жету моральдьщ oaiH-eai жетшд 1ру ироцес&мен байла­
нысты. Г-Д1Ц этнкалыд козкара стары ахимсапыц джайнистш принципше, «махаббат зады » мен «дасгрет задына» (Дж айнизм), сон­
да й-ад браммачария |ез1к щ дэрмепаздш терш керсетуден тартыну),.
anapm рах* (мырзадыд) припцнптерше жэне т. б. непаделген.
Гандизмшц си патты б е л г ш — догамдыд-саяси
проблемаларды
шеотуге моральдьщ кез дара с, саяси дызметт 1 «мора л ьдандыру ».
Г-дщ догамдыд-саяси коэдарастары ец алдымен оныд сатьяграхи
(шама мен: адидаттан айнымау) тужырымдамасыаан кершедь
Сатьяграхи д| ж узеге асырудыд neriari формасы — ынтымадтастыд
жасамау жэпе азаматтыд багынбау (агыл. империалнзмшщ устемAiri жардайында). Цапаушы таптарды зкспроприациялауга дарсы
пгыгын, докамды туп-тамырымен рев. жолмен озгерту мумкшдачвг
TepicKe шыгарган Г. догамдыд прогресс адам дажеттштершщ
осуш де емес, дайта оларды ез ерюмен шектеуде деп мэлшдедк
Т\ ундьмусылман 6ipniri. эйелдерд! куцдштеп а зат ету жолындагы,
халыдда б 1л\м берудщ улттыд жуйес! жэне т. б. жолындагы курескер болды, Махатма («У л ы ж а н ») атагын алды. Гандизм билеупи Ун д 1стан ултты д кон грее i партиясъгаыц ресми идеологиясьг
деи жарнялапган.
Г А Р Т Л И Дэвнд (1705— 57)— агыл. дэрхгер» жэне философы, ассоциациялыд пенхологпяныц пепзш салушылардып 6ipi. Г-дщ
айтуынша, сыртды объектшер ceaiM мушелерше эсер етш, сенгорлыд нервшерде заттардыц усад болшектершщ т е р б е л !с т ту­
гызады, ол нервшер ардылы зфирдщ коме Имен мига бершедк
Тербел1стердщ ретш е,. багыты па, сапы мен ж и Ы п н е карай мида
оларга досарлас спядты «рухани табигаты» болатын туислктер мен
ндеялар туады. Г-дщ мехапнетш материализм! Пристли мен
Дж. М илльдщ коздарастарыяа улкен ыдпал жасады.
Шыг.— «Адам , оныц курылысы, парыэы мен ум1ттер1 туралы облар » < 17Л!1).
Г А Р Т М А Н Николай (1882— 1950)— нем. философы, Иетербургте
бт’ л ш алган, Марбург, Берлин жэне басд. ун-ттердщ проф. Нео­
ка птшылдыдтыд Марбург мектебше
косы лды, кейшпен опыд
субъектнвтiк-идеа лиетш рациопализмше данагаттанбай, одан дол
узд). Бол мае туралы, болмыс категориялары мен таным категорнялары туралы объективтж-идеалиетж |'Д1МД1 дамытты. Г-ныд «сыпят
оптологиясы» дейт!ннщ озеп — болмыстыц аноргапикалык, оргакикалыд дабаттары, жан мен рух туралы 1л!м. Опыц философияеында иррационализм мен агностицизм белгшер] коршед|, ей тк ет
болмыстыц барлыд дабаттарыпа епетш Heriari формалары дули я
жэпе танылмайды деп жарняланады. Г. оз оптологкясыныд iieriзшде натурфилософиями, объективш рух философиясын, «дундыл ы д » теорнясымен 6ipre этиканы, зстетпкаиы жэпе таным теориясын дурды.
Пег. т и р .: «Этика» (1925); «Онтологиями прпздеу жоншде» (10.15); «Т а ­
бигат фнлософиясы» (1950); «Эстетика» (1953)
Г А Р ТМ А Н Эдуард (1842— 1906)— нем. философы, Kaaipri иррацио­
нализм мен волюнтаризм мектеб5 1зашарларыш>щ 6ipi. Г. ецбектершщ арасында «Санасыядыд философиясы» (1869) мейл inure
ыдпалды болды. Шонепгауэр сиядты, ол да санасыз рухани неГ13Д1 болмыстыц цайнар iteai деп санады. Г-ныц этикасына оньттг
осы идеясы озек болган. Опыц niKipimue, бадытсыздыдтыц коз!
бацыт TiVrey болып табылады; барлыд п'лектердеп бас тарту —
жаняьщ циналмауыяа, бацыттыц б£рден-б!р турше, 6ipден-б ?р
opiibif басуына жетшветш жол. Жанныц циналмауьша жету ушш
адамзатты оган устемдш ететш уш жалган умйтен; жер бетшдеп
бацыттан, о дуниедеп бацыттан жэне цогамды ©згврту иен жетш4ipy арцылы жететш бацыттан азат ету цажет. Г - т ц элеум. проrpecji прлнципт1 турде тергеке шыгаратын мейлшше пессимистш
LiiMi филос. магынасында рана емес, сонымен цатар элеум. саяси
ыагынасында да кер1тартпа болып табылады.
ГАССЕНДИ Пьер
(1592— 1655) — франц. материалист-философы,
физик жэне астроном, дш цызмвтппсЦ б»рцатар ун-ттердщ про­
цессоры. Г. схоластиканы, ол бурмалаган Аристотельдщ iniMiu
жене Декарттыц туа б 1тетш идеялар туралы Ш мш цатац сыдоа
алды: Эпикурдыц материализм in жацгыртьш, езш щ ш1мш сотая
непадедь Her. ецбеп «Философия жиынагында» (1658) философинны уш бел 1мге болди* 1 ) логика, мунда танымныц шындыры
лроблемасына талдау жасалады жэпе скептицизм мен догматизм
сыналады; 2) физика, мунда атомдыц теорияны негшдей келш,
Г. кецштш пен уацыттыц объективтшггш, цолдан жасалмайтындыгын жэне жойылмантындыгын дэлелдед!; 3) этика, мунда Г.
лпркеудщ аскеттш рибратына царсы шыцты жэне Эникурдан
кешя цанагаттанудыц цандайы болса да езшен-ез! иплш , ал ца~
пырымдылыктыц цандайы болса да игшш, ойткеш ол «адацдамаушылыц* экелед 1 деп пайымдады. Г. астронома саласы яда да
коптеген мацызды бацылау журпздц жацалыцтар ашты (Меркупийдщ куя дискшщ бет!мен втетшд1п туралы, Юпитердщ бурый
ашылран терт сер тн ен басца бес cepiriH агпуы жэне т. б.), гылым
тарихы жвяшде ецбектер жазды. 17 р-дары тарихи жардайда ^ Г.
философ жэне ралым ретшде прогресшш роль атцарды. Алайда
оныц материализм! дэйект! болмады, муиыц oai дшмен жэне цепзурамен ымыраласуынан коршдь Мыс. атомды жасаушы цудаптагала ден тапыды, адамныц материалистш туррыдары «жануарлыц жашллап» басца, сеэдмнен тыс «парасатты жапы» да болады
дел санады.
:
ГЕ ГЕ Л Ь Георг Вильгельм Фридрих (1770— 1831)— идеалистш диа­
лектика жуйесш жасаган классикалыц нем. философннсыныц аса
коряект! егалг Озше деш пп букш философияныц тэж 1рибесш
талдай келш. ол болмыстыц шетгп негхздерш мазмунды логика
категориядарымен белплед!. 0 з мацсатына жету ушш даму идеяларыи цатац устанды, оны санада Kopinic тапцая цоршагаи шындык ом 1рдщ барлыц саласында жузеге асырады. Сапа эмбебап
сипатта эсер ететш зацдарра багынатьга б 1ртугас процесс ретшде
суреттеледи б!рац жуйеде атцаратып рол 1 туррысынан эрцнлы.
Г-дщ теориясында эрб!р цубылыстыц ездерш белш турган цайшылыктарды yniiHini сатыда шешетш цайама-цайшылыцтлр (Sipairi ретшде царастырура болатындыгы форма мен мазмунныц
терец габнги б 1рл 1гшде кнрсеплдй Сонда бастапцы тезист! анти­
тезис те pi ске шыгарады, ал олардыц б|рл!п болмыстыц осыныц
алдыидагы eici сатысын тершке шыгарады, б[рац олардыц мацызды сэттерш сацтал цал у га болатын тустарда те pi ске шыраратын
синтез пайцалцтын болыя шыгады. Бул орайда пэтиже дамудыц
журш откен сатыларыпыц жай гана жиынтыгы емес. Взшгц бастанцы цаллыная оныц мыиадай езгеш елш бар: оныц мазмуны
негурлым пацты сииатта болады, ойткен1 ол осыныц алдыидагы
ею сатысыяда болган алуан турш дамудыц 6ipAiri болып табылады. Осы тургыдап алганда даму — ойлау жуйесшдеп абстрактылы тусйиктеи нацты uapceHi корсетуге уласу болып шыгады.
Г теорпнсывыц жаллы мазмуны ец алдымеп «Р у х феноменологнясыпда» боршген. Ецбектщ атауы мен мазмунына зерттеу
т
овъектнц, атап айтцаида ceaiM шындытыыаи бастап ацыл ацица
тына деш нп алдымен жеке адамныц сапасы ауцымында царасты
рылатын сана цубылысы алынган. Сананыц б е д п л! 6ip тарнхн
дэухрлердхц рухы ретшде сипатталуы себепт 1 нэтижелерд! тер!ско
шыгарады. Ец а цы рында, абс. б ш м ге цол жетедй цогамдыц са
паяыц формалары ашылады. Осы аталран уш саты 6ip к1таптьщ
yin тарауыныц мазмуны болыи табылады. Bipiffini кезецдо сана
ааттыц табигатыла жэне озш е не бола алмайды, ейткеш олардыц
oip- 6ipine тэуелстз екенш гана кередь Эмпиризм, сенсуализм дегешш э осы. Рух ретшде сана жеке адамныц жиынтыц ic-эрекетш д еп оз ролш щ тарнхн процесс магынасын пемденедк ВДрац
дамудыц осы сатысыныц да шынайылытына кеа жетШзу ушш
OFan ж урш откен барлыц сатыларды цайта лап, абс. санага цол
ж етш зуге тура келедк Бастапцы сэттерге цайта орала отырып,
сапа ж урш откен эмпирнкалыц iafli цайталамайды. Ол онерде,
дшде жэне философияда байцалатын кезецдер бойынша цозгала­
ды. Прогрессив^ цозгалыс пен рев. тарнхн процестердо— оцуагартудыц ырымшылдыцпен icypeci, эмпирнкалыц ш ектеул 1 снпаттагы теорияны суреттеу нац осы эд 1спен бершедь Сананыц диа­
лект. царама-цаншы та б к га ты а шын кврсетигедь Ж алпы алганда
сана ецбек туыпдысы ретшде, ал оныц мэш сапа ретшде кершедк
«Р у х феноменолог иясыныц» мазмуны «ж атсы ну» категорнясымеп
жннацталган. Дамудыц 6ipim m кезецшде сананыц эаттануы не»*есе одан заттыц лайда болуы, адам рухыныц немесе мэн-магыпалыц куш терш щ эаттануы ретш деп тарихи процесс, адамдардыц
1с-эрекет1нщ нэтиж елерш Tepic цабылдауы, ец соцында осыныц
алдында г ы форма л а рдыц цысцаруы ретшде нацты сипат алуы
«ж атсы ну» категорпясынын мазмунын цурайды. Ж алпы алганда
жеке адам «санага», ал д ун и е— «затца» айналып, eMip мен тарихтыц алуан турл» сипаты тугелдей «сананыц» «затц а» байл&нысына
келш Т1релед 1. Алы нгап мате риал ды нацтылауга жаца анналымдарда цол жетк 1зи!ед 1, ал олар бастапцы непзге цайтып оралу
сияцты, ойткеш цол жеткен децгей турацты жэне таным мен
сапаны одан dpi дамытудыц алгышарты болын табылады. Цандай
да болмасьга нацты мэселешц пайда болуында байцалатын рухтыц
жатсынуыныц 6ipimui формасы «Табнгат философиясында» суреттелдЬ Р у х езш щ сан цырлы снпатын кещстпстеп заттар дуниесЬ
шц тж елей цабылданатын Konriri турш де корсетеда. Оныц ацылга
цонымды н еп зш танып-бшу табигаттыц бастапцы кезде механизм
ретшде коршетшш тусш уге жетелепдь Б ул — сыртцы ерекеттест(ьтер басым болатын даму кеаець Механизмд! химизм ал маетырады, ал оэ кезегшде Г. диалектикасыныц ере ж еле pi бойынша
организмге дейш кетершедк Табигаттыц осы ец жогары жэне ец
нацты аймагында форма мен материяныц салмагы тецгершедк
TipinuiiK атаулы — кездейсоц жагдайдыц немесе механикадагы
сияцты сыртцы куштер эрекетш щ пэтнжес1 емес. Организмдерде
oMip суретш идея кентегеп турлер мен те м е р жасау дан, apoip
органнзмш'ц ез органдарыныц жоне озш щ тутас формасын цай
талай бшушоп, ез 1н 1ц тегш 6ipneme урнацтан кейш дуниеге экеле
бшугнен байцалады. Бхрац орган идеялардыц балама icopinicie
бере алмайды. Тектыгжтщ жеке ерекшелжке цатынасы сыртцы,
сыцаржацты кушнде цала бередь Op6ip жеке организм тектшш
ца с нет in оз бонында уста маиды. Озшщ мэн магынасы бар ш ли
цаеяет детеш ш з — адам рухыныц нац 031 , ол тжелей, ец алдымен
тарихи кезецдерде цалынтасады. Оныц даму процес! «Р у х фило
софиясыпда» суреттелгеп. Бунда идея табпгат арцылы коршетш
|»з(И!Ц б>\1 мыстап тыс дупнесшеп космостыц процесте жппацтагап
а ицып да нацты аиыцтауыштармен толыгып, озше цайтын орала
ды. Тарихта рух жатсыпып кеткеп жагдайда ол табигатца, атап
айтц; ада ж ы аы стъщ , м ш ез-ц улы цты ц, зкастыц ж эпе г. 6 . езгенделн ТгЗрш-е Гнршанл бай яанысты б!рдеце союядх
/убъектиат!
4><>рмасына не болады , К ы сцагы , еубъехстимп р у л — зитропол .
рух <
феполгенол, ж эи е л г и х о л . зим агы Ецшшх ж агынан. су б ъ ек та a t i
рух с е з ш пгындыгынан ацы л опта ж ету ж олы нда байцалады , ол
« Р у х ф уя о м е н о ло п ш сы н д а » ссы ла й суреттелгеи. Т еор и я лы ц о » л а у
ж уй есш д е ж эп е ер!К -ж !гер бостандырында о з ш щ iimci. эл е м ш д е п
K iin -c ii аны цтаугаы га ц ол ж е п а з ге п р ух о зш щ с у б ъ е к т а iiTiл irm eii
л с цац т у рады. О л ш ы найы зат рухы и а айналады. «Т а р и х ф илосо­
ф иясы н д а » Г. теорагясынып тарих с а л а с ъ ш д а т рухты ц лсатсыв
уы н су р еттеу ге ари алган б е л i Mi келт1ршген. Р у х т ы ц алгаш цы
объ екти в т! Kopniici, Г. бойынш а, «П р а в о ф илософ ия сыны и » зер т­
т е у объектхсл — правонмц нац eai. П раво саласы нда м е н т ik. ш арг
снпаттамасы б е р ш п , содап соц моральна, ар-ож дапга ж эи е на
ры зга кош уге цадам жасалады. А лай д а оларды ц ш ы идм гы адам
герШ 1Л 1ктен байцалады , on да ж еке адам озш семья, азаматты ц
Kovaxi ж эпе мемл. тур ш д е уш т у р л ! дэреж еде к орш етш адамгер
п п л ж субстанция м ел б ф л ж т е сездаед*. Г. азам атты ц цогамды
сур еттей к о л in, бурж . цогамда эрш м оз! уш ш — мацеат, басца
нэрсенш бэр! оган
ж ат дегеи т у я ш р ы м жасайды. П рактикалы ц
цабихетт! дамытатын ец бек т! о л адам гергш лш тщ ц алы п тасуы вы ц
н е п з п факторы деп есептедк Ецбек б е л М с ш щ адам ды бей шара
кун ге у ш ы рататыны |озе!з. Ц айы р ш ы лы ц ней баилы цты н ек ш ел in
ш м гуы — адамзат цогам ы ны ц д ам у ж ем 1С1. Объективтш рухты ц
ец ж огары Kopinici адамзат ом ip ш еи байцалады . А за т сана да гы
прогресс д егеш м !з, Г . бойы нш а, тарихты ц . субстап ц и ялы к маз
муиы. Ш ыгыста арк!м о з ш гана азатиы н деи сезш ед!. Адам epiicЖ1ге р ш !ц ба р лы ц icopinicrepi: м ораль, хуцы ц, па рыл, меш ш к, ар
ож дан, семьи ж эн е т. б. б у л а рада ж алпы , абстракты лы формада
oMip суред!. Индивидтер ж а лп ы га ортац н э р с елер д щ б е лш е к тел !И!П к етуш е н е п з бола ты я себеп цана болы п табы лады . Э м!рпш пн
к 1пэс!здерд| ж азалап , цылмыскерлердЁ к о т ер м ел е у ! ж он ш д е жалпы
ж у р т таны ган ху/цыгы бар. О л о э Ш ц царамагы ндагы кез-келгЙк
адамны ц эй елш , б а лала р ы н ж эн е т. б. тарты п а ла алады. К л а с ­
сикалыц дуниеде к е й б !р еу л ер (ац еуй ек тер арасы нда) нем есе к и н теген адамдар (дем окр ати ялар да) басы бос, азаттыцта болады .
Ж аца тари х тусында гана, атан айтцанда, герм ап-христиан элеч ш д е адам герн илн : субстанци ясы цаз-калпы ндагы су б ъ е к т ш еп
ты гы з ж ацыидасцан ж эя е бостапды ц барш аны ц ажырамас и ги п п
болы п табы лады . «Л о ги к а д а » заттану дам уды ц синтез! меп нэти
iceci ретш де керсстш геп. Т а н ы м nponeci и д еялар ды ц озш *:«i
та н у ы ны ц саты лары арцы лы б е р !лген . Э лбетте, Г. ж уй есш д е кол
д ап ы латы п ц алган у гы м т^ сш ш тв р д щ 6opi таным
ц уралдары
о о л ы п табы лады . Гирац логика категори ялары ж алпы га б!рден
ерекпзелжке не жалпы тнмнацтм бшхм сияцты. Д ам у сагы сы бола
ту р а ap6ip категория г а р ы т т ы ц бен н есш корсете Д1. Таны м абгт
ракты лы гепе-те цд! ктен б астала ды, о л о з ш щ ц альш тасу кезш де
сан алы ц нен сандыц каты яастарга ж эие оларды ц нацты бйрлш не
т^релед!. «Л о ги к а н ы н » б у л б о л !г ! болм ы с т у р а л ы ш !м болы н т а­
бы лады . Оны мэи-магыиа т у р а л ы him Tepicice шыгарады. Ондагы
ец басты н эрсе — царама-цайш ы лы цтар теориясы . М эи -маг ы на меи
цубылыс нздерйпц ш ы наиы лы гы н ацицат oMipre, а л одан «Л о г и к а лы м * у ш ш ш ! бил n in e, у гы м -туеш ш ту р а лы 1л ш г е кош у кезеиш
*:нрлен;н. ¥ гы м туеш гкте идеялар м сп нацты тен е-тецдж ке кол
ж етедй А бсолю тт! идейны у с ы н ы н т у е ш у осы меп
аицталады.
С'.убьект! мен объектi уйлвелмге к е лед г Л о ги к а дам уды ц диалект,
и р о ц е сш щ таза icopiKici, кез-келген б о л ш тутасты цты ц K o p i n i c i
бо л ы н табы латы н, кез-к елген н эрсе iw in e сапа я е г!з ж эн е 03i
гу р тк ! бола ты н ж уй еде т у е ш ш т ! болы п оты рган д у н к е п щ мал
мупы болып шыгады. Логика — таным ниц жолы мея пэтижезд,
осы тургыдан алганда ол тарихи уйлсседь Сопдыцтан «Философпн тарихы туралы лекциялар» айгац болын отыргандай, фило­
софия тарихы жай гана рет-ретшеи алмасып отыратыл филос.
жуиелер емес. Философия тарихы меп философия — б1р-ац нэрсе,
онткеи i будан бурынгы теориялар логика мен рух философиясыныц донект! сэттерш нацты тарихи формада керсетш отырды.
Мыс., болмыс дсген тус-шит элеаттар философиясы айцындап
Оерд». Гераклит — цалыптасуды, Демокрит — болмысты, Платон —
мэи-магыианы суреттедь Аристотель угым-тусшш саласында шарц
¥рсат неоплатонизм — 61‘ртутас ндеяыы эерттед!. Рух философия­
сы — жаца философия. Декартта ол ацыл-ой мен субстанция са~
тысыида тур. Каит пен Фихтоде — caiia-cesiM немесе субъектив­
тш! к, Шеллинг пен Гегельде — ацыл-ойдыц немесе субстанция
мен субъектшщ абсолют™ тепе-тецдп-шщ сатысы туршде суреттеледь Бул эмбебап филос. теорияныц аумагы осылайша туйыцталады, опы К. Маркс аса уздш жет1стш деп есептед!, алайда ол
Г-дщ дуниеш тапып-бшудщ диалект, тэсипн гана суреттеп жасауга болады деген елсске бой уруын атап корсеты. Идеализм
непзшде пайда болатын схематизмге цулшыпыс Г-дг жайсыз
жагдаига душар erri. Оиыц !л!мнщ кей&р болштер! царапайым
метафизикага дейш цу лды рады, элбетте, опыц озшдш таптык;
жэне гносеологиялыц туп тамыры бар. Г-дщ цателштерш тарихи
тургыдап 1 ус inд! руге эбден болады. Оныц ецбектер! орыс тшшде
олденеше рет басылып шыцты. Соцгы басылымы «Философиялыц
мура» сернясында жалгасуда. Г-дщ neriari шыгармалары эр жылдары жарыц кордь Атап айтцанда, «Рух феноменологиясы» туцгыш рет 1807 ж. жарняланды. «Логика гылымыныц» 6ipimni бел 1м1
J812 ж.-дыц бас кезйнде, екшпн болш1 1913, ушшшд бол1м1 1816 ж.
жарыц корд!. «Философия гылымдарыныц зпциклопедиясы» Г-дщ
Koai т»рнчнде-ац 1817, 1827 жэне 1830 ж-дары уш рет басылып
шыцты. «Энцнклопедияпыц» 6ipiHmi 60Л1М1 — «Логика» 1840 ж.,
eKiRini бол 1м[ — «Табигат философиясы» 1842 ж., уплнип болйм! —
«Рух философиясы» 1845 ж. шыцты. Оныц ' шыг-ларына турл 1
елдердщ корнект! ойшылдары TyciHiK берд!. Б 1здщ ел 1м!здщ фи­
лософтары я ыц Г. тоориясын талдауга арналган контеген ецбек*
тершщ арасында Г. меп материалистш диалектиканьщ арасындагы
сабацтастыц байланысты аныцтауга тырысцан шыгармалар оцшау
коршедГ. Ocipece диалект, теориясына ариал га я ецбектер улы нем.
пншылыпыц жуйесше оздершщ козцарасын белпл! oip дэрежеде
Г^лдфмей цои манды. Цазац фнлософтарыныц материалистш диа­
лект. теориясыи талдагап ецбектер! туралы мэл1меттерд! Ж. М.
Эбдшдип жазгаи «Цазацстанда материалистш диалектика ныц
дамуы» атты ецбеп пен табу га болады.
ГЁДЕЛЬ Курт (1906—78)— австрия математик жэне логигд. М е­
та-математика жэне матемматикалыц логика проблемаларын зерт
тед1. Г-д!ц цолы жеткен ец neriari пэтиже исеткигшт! турде бай
формальд! жуйелердщ толыц еместшн (оныц шднде жиыидардыц аксйоматикалыц теориясып жэне натурал сандар арифметиьасын) дэлелдеуде (1931) болды: мундай жуйелерде олардыц шец
бершде дэлелденбейтш жэне жоцца шыгаруга болмайтын ацицат
соялемдер бар. Г-дщ ашцан бул жацалыгы шектелген формальдыц,
жуйелердд зерттеудд тёздеттд (А. Черчтщ, С. Клинидщ, Тарскийдin.,
Т. Мостовскпйдщ, П. Новиковтыц жэпе т. б. жумыстары), ал филос. тургыда гыл. !л!мнщ толыц формалдануыныц принципы
турде мумкш еместщн тужырымдады. Сондай-ац, Г. модельдер
юориясындагы (п!к!рлерд!ц тар есептелушщ толыцтыгы туралы
теорема), конструкциялыц логика саласыпдагы, рекурсивт! функ-
99
цшхщр теориясындагы жэие т. 6. мацызды лотижелерге ие. 30ж-дары Г. езш щ фплос. коз «.я расти рында неонозитинизмшц ыцнальш насыиаи кеппрдг, tceuiuueu субъективязмд 1 сынады.
ГЕЙЗЕНБЕРГ Вернер (1901—76)— нем. физик-теоретип, кванттыц
меканиканы жасаутылардыц 6Lpi. Кванттыц электродняамикавыц
ирйтирдщ кваштыц теориясыныц, яд ролы к, теорияныц, космос­
тык сэулелер флзикасьшьш,, царапайым белшектер теориясыныц
дамуына аса зор улес цосты. Классикалыц угымдарды микродуниеде цол дан у дыц meri бар екенш корсететш а н ы ц т а л м аг а п д ы ц а р а ц а т ы п а с т ы апцындаи бердь Б 1ркатар глосеол.
мдселелерД1 шешуде Г. идеалистш тдошрымдар жасады. Ата л
айтцанда, осы замангы гылымдагы шындыц идея сыны ц б1ртшдеи
« к » мес iciл енген » | ал оныц орнын матем. т1збектерд!ц уаШсиеи
алмастыратынын
корсетть
Аныцталмагандыц
арацатынасты
мех-иен цатар, жалпы алганда материалистш себептшш т у с ш т н
сынауга, логика меп тэшрпбедег* дэлелд!лш пен жалгандыцтыц
арасыпда нацты шекарасы бар екенш жоцца шыгаругп пайда*
ланды. 0 м1р1нщ соцгы ж-дары Копенгаген мектебшщ екшдер!
делшетш физик герге тэн неопозитивист in козцарастай жаца озгер1стерге бой урып, тутас дуние мен белшектердщ диалектикасын филос. тургыдап талдауга коб 1рек кец!л бс»лд1, коптеген тужырымдарында Платон рухьшдагы дэлелд1 мураттарга ыцыласпен
царады.
ГЕЙНЕ Генрих (1797— 1856)— нем. ацыпы, революционер-демо­
крат. Г. туцгыш рет нем. классикалыц философиясыпа (опыц
1нпнде Гегельге) топ рев. пигылды кере б1лд1 жэие оны револю­
ция жасау га дапындыц ретшде царастырды. Г-шц ойынша, фило­
софия тарихы — спиритуализм мои сенсуализм арасындагы курес
тарихы. Лцын озшщ сенсуалиамд! жацтайтыпдыгын мэл 1мдеген
(«Германиядагы дш мен философия тарихына», 1834). Дш мен
идеалиамд! сынга ал уды Г. ф еодали зм у монархияга жэне иасыцтыкца царсы курвенен салыстырады. Ол сен-снмондыц рухтагы
демократия мен социализмд! цолдады. Г. адамзаттыц жарцын
болашагы цалыц буцараныц материалдыц сурапыстары меи басца
да цажеттерш канагаттаидыру хуцыпыц жузеге асырылуымеи
тыгыз байланысты екепд!гш атап корсетт*.
ГЕККЕЛЬ Эрнест (1834--1919)— нем. биолог-дарвиниез, Дарвиншц
эволюция лыц теориясы мен табиги-тариуц м^тернапи-Шд! жакт ады.
Г. дарвипизмтц dpi царай дамуына багыхтаягаи бйрцатар тео­
риялыц масел ел орд*-- биогенетикалыц зацды, филогенез туралы
uri-мад т !р ш !л й т ц органик, емес заттардаи табиги жолмен жаратылуы жайлы муратты к*>терд|. Г. Дарвиншц табиги сурыптаудыц органик, эволюциипыц факторы екендпч туралы угымын те
рецдетп. Г. wai шц даццын жайган «Ралам цуниялары» (1899)
дегеп штабы яда дши-идеалиетш кезцарасты эшкерелен, табигатца деген материалисток sii&ipftt жацтады. Бул ютанца ндеол. фи­
лософия мен дшд» жацтаушылар, идеалистш багытты у стаи гам
табигат зерттеушiле рi царсы шыцты. Г-Д1 алдыцгы цатарлы галымдар жацтады. Г. дш меи ппркеуден ресми турде цол уздк
Б1рац ол кейде материализм мен атеизмнен nierinic жасады. ресми
дшд! табигат — цудайга сепумен алмастыруды усыпды (Спино­
за ныц пантеизм рухьшда).
ГЕЛЬВЕЦИЙ Клод Адриан (1715—71) — 18— г-днгы фр. материализминц пк!Л1. Г. фнлософиисыпа идеалистш злементтср! алыпып
тасталган Локк сенсуализм! непз болды. Г. бойынша, объективтi
ftMip суретш материя ceaiM — туйсщ арцылы танылады. Г. есте
сацтауды танымныц екшпа цуралы дси санады, оган «узацца
Ш1
созылатып, 6ipau, элс<з туисш * деп апыцтама бердГ. Оилауды
царапайым турде тусшдЁре келш, Г. оны т у й с и т ц араласуы гана
деи туйдк Ол адамныц мшез-цулцыи тэрбиелеудеп цогамдыц ор­
та ныц атцаратыи ролш атап корсеты жэне феод, цатынастарды
кап и г. цатынастармен алмастыру дажет екешн осымен туындгрдк
Алайда, Г. бойынша, цогам дамуын да адамныц санасы мен цуштарлыгы айцыпдаушы роль атцарады. Г-дщ козцарастарына Маркс
мыиадаи терец сипаттама берд[: «Сез1мд1к эсер, о з ш -оза сую,
рахаттапу жэпе дурыс угылран жеке мудде буш л моральдыц ne­
riai болып табылады. Адам ацылы цабшеттергнщ табиги тецдег!
иарасат табыстарыныц оиеркэсш табыстарымен 6ipniri, адамныц
табнгн 1зг 1л 1гц тэрбиенщ цуд1реттш1п — адамдар цауымыныц
басты кезецдер] Mine осы лар» (2-т., 144-6.). Г-дщ адамныц цалыптасуыпдагы орта ныц niemymi роль атцаратыиын мойындауы жеке
жэне цогамдыц мудделердщ жарасымды цауышу идеясы, ацылцабшеттершщ тецд|*п идеясы утопнялыц социализмд! эз1рлеу
кезецшде улкен роль атцарды.
Ш ы р . «А к ы л турады »
(1758) жэне «А дам туралы » (1719; 1773 ж .).
Г Е Л Ь М Г О Л Ь Ц Гермап (1821—94)— нем. табигат зерттеуппсь Оныц
T ip i органязмдерд! зерггеудеп физ.-хим. эд1стер1 виталпзмге соццы
берш, биол огни да материалиста к козцараста рдыц цалыптасуыпа
ыцпал жасады. Физиологияда Г. б(рцатар ipi жацалыцтар ашты
(ж уйке талшыцтарыидагы цозудыц таралу жылдамдыгын елшеу.
сез:м муш елерш щ фпзиологпясып жэно кещ сыкы туйсш удщ зацдылыцтарыи т. б. зерттеу). б зш щ теориялыц физика, табигаттаиу
т. б. салаларыидагы ецбектершде Г. стнхиялыц-материалисык
кезцарастарды цолдады. Б1рац кейб|*р жагдайда матернализмнен
бас тартыи, кантшылдыцты жацтады. Анталыц, сездм муш елерн
ш ц «ерекше энергнясы туралы йимнен» ол басцаша цорытындм
жасады. Г-тщ иаиымдауынша ceaiHy — заттардыц объективы цаспеттершщ с.убъективт1 бей нес i емес, мундай цасиеттермеп еш
цандай
уцеастыгы жоц тек тацбалы иероглифтер гана болып
есептеледк
ГЕНЕЗИС (гр. genesis) — шыгу, пайда болу. Бастапцыда «Г .»
терший еж елп гр. мифологиясында цолдапьнтш . Кешинен фи­
лософияда (Ф алес, Гераклит, Кант. Гегель жэпе т. о.), сопдай-ак
жаратылыстану (Кант — Л а пласты ц космогопиялыц болжам ы,
Дарвпин 1*ц эво.тюциялыц теориясы жэпе т. б.) етек алды. Марксык
философияда кнбшесе ескш щ цониауында жацаныц алгышарттарынмц панда болуы мен осы алгышарттардыц пепзш де жаца
заттыц (немесе цубмлыстыц) цалыптасуы «Г .» угымымеи белг{ленед! (Генетпкалыц тэсш ).
Г Е Н Е ТИ К А (гр. gerietikos— шыгу Terine цатысты)— оргаиизмдердщ »3repriujTiK жане туцым цуалау зацдары туралы гылым.
Биол. иэндер кешеншде Г. ueriari орындардыц 6ipin алады. Оиыц
объекыс! Tipi снстемапы басцару цызмбыи атцаратып генотип
болып табылады. Г-иыц гылым роыиде панда болуы Мендельдщ
туцым цуалаушылыцтыц зацдарыи ашуымен тыгыз байланысты
(1860). 1«Ю() ж. бул зацдарды X. де Фриз, К. Корренс жэие Э. Чермак «каятадаи ашты». Одаи соц туцым цуалаушылыцтыц хромосомдыц теориясы мен reiiuiii мате риал и сы к копцешщясы жасалынды (Т. Моргай жане т. и.) Г. дамуыныц бастапцы кезшде
болган Дарвннпщ зволюциялык, ним шеи цол узу кешннеи itoiiyляцпнлыц Г-ныг( дамуы барысында цайта цалпына келд»; оныц
ueriaiii салгап О. С. Четвериков болды (1926). Г-дагы прогрессивы
цубылыстар — геннщ турацтылыгыпыц асы ра ко peer глух мои оныц
организм клетка с ыны ц басца компонеиттер|'меи кур дел! ба планы с­
11
тары и жоцца шыгару; салрткы факторларды тепетип ней фенотиппц тутастыгы мен олардыц жекедеген турлердеп жоие тарихи
олгерпш гердеп байланыстарды моныидамакш туцым цуалаушылыцтьщ хромосом дыц теоринсыиыц Keii6ip механист it; жацтармпан
бас гарту больш есеителедь Бугап коитеген^аоп икнал еткен
рентген соулелер1ащ мутагендш эсерлерш щ лшылуы (Г. А. Надсон, Г. (L Ф и л и п п о в , Г. М еллер) жане Хим. мутагенез бойынша
зкург1з'1лген жумыстар болды (В, В. Сахаров» М. Е. Лобащев,
II. Д. Рапопорт т. б.). Практикалыц селекцинлыц жумыстармен
байланые жасау Н, И. Вавиловца табиги жагдайдагы мутациялыц
процегпц сандыц жэне саналыц м у т ш д ш т е р ш ашуга жагдан
жасады. Г-ныц даму жолында молекулалыц Г. дуннеге кеду! ге
нетикалыц информация кодасыиыц ашылуы мацызды 6ip кезец
болып сана лады. Осыныц нэтижесшде хромосомдарда шогырланган дезоксирибо нуклеин кышцылыныц (Д Н К ) гея е р ек ш е л т ш ц
хим. iteriai е к е н д т д эл соныц озшде туцым цуалантып (геяетикалыц) информацпяныц «жазылатындыгы», соган сэйкес молекулалы ц синтезщц ж узеге асатыидыгы, ацыр аярында клетканыц
жоне жадны Tipi табигаттыц озш тудыра алатьшдыгы аныцталды.
Туцым цуалаушылыцтмц материалдыц непздерш щ молекулалыц
цурылымын аныцгауда И. К. Кольцо&тыц
зерттеулер! (1927),
Дж. Уотсон мен Ф. Крнктщ цос спиральды формасы бар ДН К
структурасыныц моделгя ашуыиыц (1953) т. б. зор мацызы бол­
ды. Соцгы он ж илда Г ныц биол. танымныц барлыц саладарымен,
а. ш. практикасымен, медицинамен, микробиологи я мен, гарыштыц
биологиямен нэтижел! банлапысы царцынды турде дамуда. Б ул
биотехнинологияныц жаца саласы — гендж шгженерлштщ пайда
болуына мумкшдш турызды. Г-дагы р ы л . (здешстер диалектика
мен метафизик анид, материализм мен идеализмнщ арасындагы
шиелешскен курес жагдаиында журдс Б|рац Г-дагы нрогрестщ
дупиетанымдыц н еп з[ эрцашан материализм болып келд*, ce6e6i
туцым цуалаушылыцтыц дэлелд! цасиеттерш зерттеу генетиктерде
стихиялыц-материалистж козцарас тудырды. Г-ныц царцындай
дамуы мехапистш шектеуш 1лш тi жецумен жэне диалект, методологияга деген цаж етт!лiктщ артуымен жеке тутастыц (генш ц
геиотипке цатысы) проблемасып шешу меи жэие согап байланысты
детермшшэ мдi (генш ц белпге, генотиптщ фенотипке, мутациялыц
гсроцестщ ) вол ищи яга цатысы) генетикалыц анализ дщ жеке гыл.
од1стерш1Ц жуиед1 сипатын мойындаумеи, оныц прогрестш гуманистш жэне элеум.-адамгерпилш мэиш щ артуымен цоса журдь
Соцгысыиыц, эслресе, адам Г-сыпыц медицнналыц генетикалыц
инженерлж уш ш ерекше мацызы бар, онда адам баласы дуние
танымныц тек субъект^с! гана емес, туш а о б ъ е к т *! де бола алады.
Г -ra гылымн тургыдан цараудыц мацеаты оныц бурж. идеол.
алыпеатарлыцтыц адамды табиги-гылыми тургыдан танын-Смлуге
цабiл етелз дirin
(иэсшшшдш,
неоевгеника т. б.) дэрменс 1зд i ri д
а.оын корсете алатыпдыгыида. До м.-биол. синтездщ, олеум, гума
яитарлыц (Нл1мшц жэне адамиыц тутас цальштасу процесшщ
теориялыц коршн-шщ диалектик, мате риадистик приициптер*
адам баллеыи оныц элеум. жэие биол., эсдресе гепетикадыц жагыиап oipiicripe отырып, жиыитыцты турде зерттеудщ дуниетаяымдыц жэне методологи ял ыц п егш болып саналады.
ГВ И Е ТИ К А Л Ы Ц ТЭС1Л (гр. genesis - пайда болу, д а м у )— табигн
жопе олеуметтж цубылыстарды олардыц дамуына талдау жаслуга негхзделген зерттеу тэсшдерй Тарихи жагынан ллганла Г. т.
гылым да (17 г. бастан) даму ндеяларыныц беку ’1 непзшде на Ггда
Г»олд*л: математика да дифференциальдыц есеитеу, геологи яда —
лайельдщ теориясы, космогон илда Кант — Лаплас болжамы, био-
логияда — эволюцнялыц теориц т. с. с., Г. т. аксломатнкалыц тэпзд| дэлелдеу ад ici ретшде цаз'фп матем. меи логика тэсигдершщ
6ipi болып еид|. Г. т. (1 ), дамудыц бастапцы жагдайларын (2 ),
(3) иасты тенденцинларды даму ж елш ерш аныцтауды талап етед*.
Мун да/i зерттеудщ н е п з п мацсаты — зерттелетш цубылыста рдыц
мерл'мд 1к банланысын табу, томеип' турлердеп жогары Fa ауысуды
зерттеу. Б 1рак, Г. т. даму процесшщ барлыц кур дел! жацтарын
ашып корсете алмайды. Сондыцтан. Г. т. б 1рден-<нр абс. тэсш
ретiнде колдаиылса, егер ол басца тэалд ерм ен толыцтырылса,
онда цателштер меп шындыцтыц бурмалануына, даму нроцеа’ нщ
оцанлаиуыпа, вульгарлыц эволюцноинзмге экеп со рад и. Г. т.
с т ру кт у ралы ц функционал дыц анализ, жуйел1 анализ салыстырмалы тарпхм таа'лдермеп т. б. байлаиыста цолданылады.
Г Е О Г Р А Ф И Я Л Ы Ц О Р Т А (гр. g e — жер жане g ra p h o— ж азу) —
Kaaipri тарихи кезецдеп цогамдыц ом ip процестер1мен цамтылган
жэне цапдай болмасыи цогамныц дамуы меп сацталуыпа цажетт!
жагдай жасайтын заттар мен жаиды жэне жапсыз табигат цубылыстарыныц (ж ер бет!, атмосферапыц томенп цабаты, гидро­
сфера, топырац цабаты, ос!мдш жоне жапуарлар дуниеЫ) жиын­
тыгы. Цогамныц даму м у м к ш д т н е царай Г. о шсцбера де озгерш,
кецеие туседь Тарихтыц ерте кезецдершде адамдар neriaineu
Tipuiiairc етуд’щ табиги тэсдлдерш найдаланды (жабайы оЫмдштер
меи жануарлар, цуиарлы топырацтар), кейшнен пайдалы цазбалар мен энергетика лы ц ресурстар мацызды орын алады. Г. о.
цогам одпршде манызды орып алады. Ол халыцтар меп мемлекеттердщ даму царцьшып жеделдетед! не бэсецдетед 1, бфцатар
жагданларда шаруашылыцтыц жекеленген салаларыныц дамуына
lueniyuti acepin тппзедь взпн ц жаратылгаи куй шде, табиги жагданлар ондЁрштщ op6in бара жатцап цажеттйпктерш унем! цаиагаттлидыра алмайды. Сомдыцтаи адамдар оларды взгёртед! жэне
цайта цурады. Смит in адам Г. о-иы озгертудЩ ец куигг! факторы
болып есеителедК Бфак б у л взгвр|’стщ ауцымы, сипаты мен Typi
цогамдыц цурылыс пен техпикаиыц децгей ine байланысты. ОнA ipicTeri анархия меи бэсеке табигатца ти)мд1 эсер етуге кедерп’
жа сайды жэне цогам ym in зиииды болын oarepyine ыцпал етедк
Г. о-ныц барлыц элемеиттерш халыц игышчне жоспарлы турде
жэие тшмде пайдаланумпа неизделген
(экология, Глоба льды
лроблемалар т. б.) деп айтамыз.
Г Е Р А К Л ИД Понтнйскнй
(Б. з. б. 4 г .)— Платонныц ец жацын
iioKipTi. Козцарастарыныц озеп атомистнкалыц тенденция болды.
Г-тщ толш ы лауы бойынша эледгге ортац ацы л-ой— «н у с » атомдарды реттен. багыттан отырады. Оныц онмпша адам жаиы да
атомистнкалыц тургыда пай ымда лады, бунда пифагорлпс эсер
ашмц lCMpiHiu тур. Г. астроиомияда гелиоцентрлш тенденции сарынын байцатса, музыка лык теорияда — Аристотельдщ ыцпалы
басым болды. Оныц сансыз ецбектер* б)зго дейш жетледк
Г Е Р А К Л И Т (Б.
б. 544 цазан — 483 ц азан )— еж елп гр. философматериалис», диалектик. Kiini Азнядагы Эфесте туган. Г-тщ oiaro
тек узш д(лер туршде гапа жеткеи «Табигат туралы » шыгармасы
коне замаида-ац мэшЬур болган. Ол торец ойлы, курдел? эр!
жумбацтау тглмен жлзылган (Г. — «к уц п р т» атануы осы д ан ).
Г гыц оныпша табигаттыц туп торюш - от, ол эрдайым озгеруге
бешм opi цозгалмалы. Тутас элем, жекелеген заттар, т о т адам
жаиы да o t i .ui жара л Fa и . « К осмос 6apnia нэрсеге ортац, оны ешцаидай цудап да. адам да жлсамаган, ол цатаииаи болган, uaaip
де бар, будаи былай да мэцп жанып тура гын от, тутана баста ran
жэне couiri бара жатцап оттыц олшемЬ>. Зат атаулыиыц баршасы
iiK I
цажепчлшкс* opai оттай найда болады, оны Г. «лого с» деп атады.
вдемдш процесс ^даны цайталанын. отырады: «£ лы маусым» 61ткен соц ааттардыц бар» цантадан «отц а» айналады. Табигат Tipiui,uiri — толассыз цозгалыс нроцес!. Онда барша карее, олардыц
цасиет куйлер! оздерш щ ца рама царсы жагыпа цар&й ойысады:
сумцтыц — ыстыцгыцца. ыстыцтыц - суыцтыцца айналады жоне
г г. Bapi озгер© отырып, ж а царады, демек, 6Lp озенд! ектвнп цан­
га ра жалдагашпа ондагы су да жацарган су болады. Адам ом ъ
р«иде бул ауысым озш щ тек царама-царсы жацца ory i гана емес,
ол сонымен 6ipre курос те*
— жалиыга блрдей ортац, «борш щ
атасы бэрййц нагш асы». Царама-царсылыц куреелпде ваше тэн
уцсастыц, уйлеетж то бапцалады: жогары шыгагын ж ол жэпе
томен тусетш жол, ош р жэпе ел!м т. с. с. Цандай болмасып цасиет-куйдщ озгер ici мен ка рама царсы жагына отуш щ жалпы
ортацтыгы сана атаулыны салыстырмалы турге бей'шдейдь Тапымпыц тун n e riji ceaiм-туйсшке байланысты. Алайда данышпандыцца тек салнцалы терец ой гана экелодь Егер 6ip порее жарыцтан жасырынын цалса да, о л адамныц ацыл-иарасатынан жасырына алмайды. Г. озш щ дуняе танымын оз замандастарыныц,
отандастарыныц басым коннплпчшц дуннетанымына царсы цояды.
Ацсуйвктер ок!Л 1 бола тура, ол ацеуйектор тобын цоргаштайтын
дэстурл!, жазылмаган хуцын батыл айыптай отырып. оган мгмленот бвлплоген аацды царсы цонды.
ГЕ Р П А Р Т Иоганн Фридрих (1776— 1841)— иом. философы, психо­
лог жэне педагог. «А ци цатты »— мэцп, озгермеитш, рухани (Леибпнцтщ «М онадасы» сияцты) жэне танылмайтын (Каиттыц «озш ­
дш латы» сияцты) мэн, букш TipiuuiiK iiecinin; neriai деп есептед 1. «Ж а н » — барлыц пспхикалыц цубылыстарды тугызатын
негурлым ке мел ден ген «ацицат». Педагогнкада ол устазы Песталонцидщ демокр. цриициптершен iprecin аулац салды.
ГЕ РД Е Р Иоганн Готфрид (1744— 1803)— пем. а га рту шы-философы,
жазу т ы , одебиет зерттеу unci. 1702— 04 ж. Кенигсбергте оцыды
жэне Каш тан дэр<с алды. Капттыц ацыл иарасатца «сынын» жоц­
ца шыгара отырып, оган озш1ц адамныц таным цабшетшщ «физпологиясыи» жопе тшдесудгц «ацыл-парасаттан» бурый болгаидыгы турасындагы 1л ш ш царсы цонды. Г. тэжшиоелерд! цорытыидмлан отырып, кецкт!к пен уацыт туралы T ycm iK T i тужырымдады, таным формасы мен материнпыц булжымас б1рл1гш дэрнитедь Табигаттагы дамудыц аацдыл^ьщтарына суйепо отырып,
тарихи прогресс туралы («А дам зат тарихы фияоеофиясына козка рас», 1784— 91) жэне цогампыц гуманизмге царай ойысуы
туралы Ш1мд1 дамытты. Г. гурл4 халыцгардыц рухани мэдениетгищ озшдш ерекшелштерш ерекше атап корсетп’ . Ол ондфй: (цолопер) мен гылымныц цогам дамуындагы атцаратыи рол! туралы
.мацызды niuip антты. Г. жэие адамныц с у б ъ о к т ш т мацсаты меи
он;щ ибъектипт! тарихи и о ти ж е п тц fiip арнага сыймайтыидыгы
туралы Ш еллинг ней Гегельдщ болашац ипмш алдын ала болжай
(ИЛДП
ГЕРМ ЕН ЕВТИ КА (гр. herm eneo — тусшд1рем1и) — текстщ мэп in,
опыц объективтш (сез дер дщ грамматикалыц магыпасы меи олар
дыц тарихи жагдайларыныц нарняцнилары) жэне субъективтш
(а втордыц ынтасын) ногмдерш тусшд1руд1ц теориясы мен oiiepi.
Г. лллиинзм дэуфш де класснкалыц текстепд1 (мыс.. Гомердщ)
гыл. тургыда зерттеу ден туын, кешшрек «Цасиотт! жазуларды»
(экзегетика) тусшд1ру шецбершде дамыган. 10 г-да текст мэнш
•мна т уci нд «рум ен шектел мент in «еркш * Г. туршде дамыды.
Дильтги Г иы цогамдыц гылымда рдыц арнайы Taeuii ретшде цол
Ш4
данып, цогамдыц оцигаларды тарихи тулгалардыц субъективтш
ыпталары арцылы «угы нды руды» мацеат еткен. 2() v-да Г. бЁртс6ipTO философияпыц пеп'зг! 6ip методол. тэсшдер! турш е еяш,
эуелде экзистенциализм (Хайдеггер) шецбершде, кейшнен Г-ньш
озшдш фнлософняеына айн алды. Мыс., X. Г. Гадам срда Г. онто­
логия функциясын атцарады, ceoe6i «болм ас» элеум. философия
ныц т у е ш и т тш1* ал тусшд1ру цогамдыц ом!рдщ формасы жэне
«ндеологияныц сыны». Б у л жерде Г. жаца позитивист! к «т1лд1к
анализ» багытымен тогысады. Г. Фрапкфурттш мектеи (Ю. Ха­
бермас т. б.) шецбершде «ндеологияныц сыны» ретшде тшдж
талдауда «уйымдасцан куштер цатынасын ацтауда» элеум. билштщ жэне цуралдар устем диш щ мшдетш
атцарады. Хабермас
туеш иш де Г. цаэ 1рп бурж. фнлософняныц багыттарын туш епрвtiu цурал. Г. тэсшдер тарпхын, зац жэпе басца адамныц саналы
ic-эрекетш щ пэтнжелерш талдайтын гылым салаларында цолда­
нылады.
ГЕРМ ЕТНЗМ — кене дши-фнлос. ш . Эдетте оны Гермес Трнсмогнетщ (ягни* «У ш марте данышпанныц») ес!м1меи байланыетыроды. Kaaipri гылым тургысынан алганда Г.— э л л и н и з м мен
кеш яН ааманныц перзенть Узац уацыт бойы ол цупия («сацлаус ы з ») енпатта болып» хабардар адамдардыц шагын тобы гана
уагыадады. Г-нщ neri3ri 1Л 1Ш «Б1теу корпустыц» eni ютабыпда
жане басца да кейб 1р текстерде (мае. «А сы л тасты тацтада»)
баяндалган. Г. доктрнпа формасында гапа емес, сондай-ац «гермотизм онер л ep i» дейтш д ер — алхимия, астрология, сицыр енер!
формасында да орын алды. Ресмн католик flirn Г-д1 цудалады,
алайда Цайта оркендеу тусысда ол кецшен таран, TiuTi Жаца
заман гылымын цалыптастыруга ыцпал errL
ГЕ РЦ Е Н Александр Иванович (1812— 70)— орыс революционердемократы, жазушы, ойшыл материалист халыцшылдыцтьщ неrieiH цалаушы. «Тем1рцазыц» (1855— 62), «Цоцы рау» (1857— 67)
жэне т. б. басылымдарды шыгарушы Англиядагы Еркш баспахананыц neriain салды. Г-нщ ндеялыц ж олы курдел1; алайда оныц
царама-цавшылыцтарга толы барлыц теориялыц 1здешстер 1 арцы­
лы басты 6ip умтылыс-ннет — цогамдыц-филос. ойдыц жогары
жетютштерш басшылыцца ала отырып, болашацтагы элеум. тоцкерктщ идеялыц neri3i болатын жаца «реалиетш » гыл. теория
ж асау яиеть Ф . р. утопиялыц социализм! (онымен Г. алгаш 1882 ж.
танысты), Ж ацгырту д эуф ш щ романтикалыц, тарихнамасы жэне
19 г-дагы. нем. классикалыц философиясы идеясып Г. сын кезбен
ои елегш ен втюзш, 40— ж-дыц басында оны телтума атеиетж
жэпе материалистш дупиетапым етш цайта оцдедь Гегель диалектикасын материалистш тургыдан туешдару эрекет! оныц мацызды жагы болды. KeiiiiiipeK Герцен оны «революцияиыц алгеб­
расы» деп атады. Г-нщ филос. i3Aeuictepinin nerisri тацырыбы —
болмыс пен ойлаудыц, практика меи теорияпыц, цогам мен жеке
адамныц б1рлиш дэлелдеу болдал. Г. OMip шьшдыгына баламалы
жэпе тэж!рибе мен пайымпыц, «эмпирия» мен «пайдацорлыцтыц»
6ipfliri болып табылатын таным эдюш тауып, тужырымдауга
тырысты. Тарих философиясы саласында Г. цогамдыц зац мэселесш е коб£рек кецш болд^ ол муиы тарихтыц стихиялыц барысы
(халыцтардыц сапасыз Tipm tairi) мен индивядтщ саналы цызмеТ1ш*ц (гылымиыц дамуы) уштастырылуы деп туешд!. Элеум.-саяси
салада теория мен практиканыц б1рлш ураны Г-Д1 халыц буцарасьш соц. тецкерйске эз1рлейтш рев. агарту жолындагы куреске
бастайды. Б ул цат-цабат курдел], б!рац щгтей байланысты проблематика Г-пщ идеялыц дамуыныц эртурл! кезецшде турЛ 1ше
lcopimc табады. 1848— 49 ж-дагы рев. оныц элеум.-фнлос. кезца-
105
рлгтнрынн елеудл ту поту енозд», оиыц, ж ец ш ске ушырауы
ручаап купзслгсшщ u e r ia i болды. Бат. Европа ниц ом’|р шындыгид да сод. муратты усьшыл, э з 1рлеген адамзат ойыиыц тарихы
мен дамуы барысыныц ^ iia 0c it0 i T i » i i i коргеннен ьейш, 1*. Батые 1 aI'i.i .шеум. то цке р и-тлц ыцтимал нергнектнналары жошнде торыгушылыц поп т\-цшушш in ко бершедг Г-шц «орыс* шару ал а рьшыд
сициллнаи! осы торыгушылыцтаи арылу эрекет! сдг. Г. шаруалар
цяуымыида соц. болашацтыц пак,ты ныщииы бар дсп бшдк. Орыс
тарихы ныц будан былайгы барысыи Г. шаруаларды барлыц феод.са модержа^иел i к бугаудаи азах егу, шаруалардыц п атриархалдыцколлектииистш турмысыи соц. теораямеи уттасты ру ден пайммдады. Осыган байланысты Г. Россиядагы шаруалар мэселесш
тубегейл 1 шешуд! талан етш цаиа цопган жоц, сонымен 6 ip r e
дамудыц ка пит. кезецше соцпан от у мумкшдйп туралы мэселе
котердь Алайда 60- ;к-дыц ортасындагы оцнгалар Россинныц да
«бурж уазиялы ц шешек» ауруып ж уцт ыр ган ына Г д» барган самый
киСнрек сенд1рд|. Тек ом^ршщ а цы рында гана, анархист Бакунинмон ат цуйрыгыя fc c c ic in . Бат. Ёпроиада кантадан орле геи, 1- И и тер наниона л басцаргаи жумысшы цозгалысьш соцнализмд! жузеге
асы ру дыц кенип деи царай бастагай кезде, оныц рухани куйзелймеи шын арыла баста ганы байкалдм.
Her, филос. lUbnv. «Ры лы мдаги далдур1стис» (1842—43); «Аргы беттег!
жарал а у дан>* (1847—50);
«Роберт О уэн»
(I860); «Карсыласыма хат»
(1864); «Eciii досца» (1869) т. б.
ГЕСС Мопсей (1812—75)— нем. усац буржуазии публнциы жане
философы. Бастапцыда жас гегелышлдерге цосылды («Европа
триархиясы», 1841). Филос. коммуиизмищ цалыитасуыида улкен
р о л ь атцарды. Гегельдщ жоие ец алдымен Фенербахтыц ш !м те,
ф р. у т о п и я л ы ц социализм ine супене отырып, Г. оз тусында гы ногамды сынады, оныц neriari косел» адамныц «шын м эиш » маисуц
етуде деп б1пд|. Жекемешшкиеи, ецбектщ куш теу сниатымеи жэне
т. б. жаттаиулардан ары лу унии алеум. реп. цажет. Алайда Г.
оны иролет-тыц таптыц куреелмен байлаиыстырмай карады, туптсн
ьелгенде ол адам дарды рухани азат етуге, абстрактшпс гуманизм
принц пите p i мен а л ь т у р и з м д г ориыцтыруга сайды.
«Материяиыц динамикалыц т е о р и я с ы » (1877) деген соцгы, аяцт а л м а г а и е ц б е г ш д е Г. о з ш щ соц. м»зцарастарыиа т а б и г н - г ы л . туc in iK б е р у г е т ы р ы с т ы .
Г Ё Т Е П о г а н и В о л ь ф а н г ( 17 W — 1832) —- н е м . а ц ы н ы , т а б и г а т з е р т T e y iu ic i ж э п е о м и т ы лы . Г . т е о р и я м е н т о н и р н б е н щ 6 i р л i r i и д е я
сы п ц о р гад ы . О и ы ц д у н и е м еи та н ы м га к о зц а р а сы н ы ц
ueriari
н р и н ц н ш «Э у е л й ic ( ю л г а н л б о л д ы . О л т а б и г а т з а ц д а р ы п ы ц о б ъ е к ТИИТ 1 К с и и а т т а е к е п д Ц н , а л т а б и г а т д а м у ы н ы ц ц а й к а р к о з* о н ы ц
о з iи д о ж а т ц а н д ы г ы и т у с ш д | . Г. С п и н о з а н ы ц д а м у и д е я л а р ы к о и ц е н ц и я с м и т о л ы ц т ы р у г а т ы р ы с т ы (о н ы п а н т е и з м р у х ы н д а т у е in д » р д 1 ) . О ц ж э и е T e p ic н е п з д е р д щ о з а р а iC T ecT tri ( «ш ы ц г а о р л е у »
ж э и е « к е р е г а р л ы ц » ) Г - ш ц ш ш р ш ш е а р б ip ц у б ы л ы с ц а т э н , б у л
б а й л а н ы е ж а ц а с а н а т у г ы з а д ы . Г. ц о л г а л ы с т ы м а т е р и я и ы ц OMip
с у р у и п ц n e m r i ф о р м а с ы д е и ц а р а д ы . Гм р ац ц о з г а л ы с ф о р м а л а ­
ры н ы ц а л у а н т у р л 1л т и
т у с п с / о р у т е ш а м а е м ж е т н е ге н д i к т е и о л
ги л о зо и а м ге ж у п н д !, м э ц п
к у и т ц - э н т е л е х и я и ы ц о м ip c y p y i
м у м к ш д е д !. Г . к о з ц а р а с ы н ы ц д э н е к с 1зд*1 Г 1 м е н ц а р а м а - ц а й ш ы л ы г ы и а ц а р а м а с т а н , б у л к о з ц а р а с м а т е р и а л н з м г о ж а ц ы н т у р . Г. э ь о л ю ц и я л ы к т е о р и я и ы ж а ц т а п , -э л е м и i ц т у т а с т ы ц и д е я с ы н ц у а т т а д ы .
Е ц б е к к е ц о г а м м е н м э д е н и о т т ! о :* г е р т у rui к у ш д е п 1^арады . Э с т е ­
т и к а д а Г. т а б и г а т н е й а д а м н ы ц , ж а л и ы м е и ж а л ц ы н ы ц , б у т ш м е и
б о л ш е к т 1ц а р а ц а т ы н а с ы
м эселелерш
к о т е р д !, о н ы
с у р е т к е р д 1ц
бе лсе и д ! творчест. ц ы зм ет! тур гы сы и аи ш еш ть
100
ГЕ Ш Т А Л Ь Т П С И Х О Л О Г И Я
(пем. Gestalt — шшш, т у т а с гы ц )—
K.aoipri шетелдис нсшеологндиыц идеалистik сенсуалисток багыты,
ИМ2 ж. Германии да пайда болган. Г-иыц iaaiuapu X. фон Эре и>
фельс (1859— 1932) болын табылады. Басты ою лдер!: М. Вертхеймер (1880— 1944), В. Келер (1887 -1907) жэпе К. Коффак (1880—
1941). Филос. нег!31— гуссерлш ш дш жэпе махизм. Ассоциациялыц пспхологияга дарама-к&рсы Г. тунсш т! емес, цайта цаисьйнр
психйкаяыц цу рылымды, тутас тузипмдц я ш н «геш тальттарды»
бастапцы жэие пснхпканыц H eriari элементтер! деп санаиды. Г.
бойыпша, олардыц цалыптасуы царапайым, спмметрпялы, томагагуйыц тулгалар тузу цабше'п бейпебгр нитей тэн пснхикасына
багынады. Г. теориясы нндивидт! сыртцы ортадап жэне опыц
практикалыц цызметшея болш а лу болыи табылады. Пснхикалыц
тузйпмдердщ тутастыгып гешталмш лдер, сайып келгенде, иммаиентт 1к субъективтш «зацдармен» тусшд1реда, муныц оз! оларды
адеализмге жацыидатты. KeiiiHiieii Г. идеялары (ecipece «геш тальт»
угымы) физ., фнзиол. Tiirri экон. цубылыстар саласында да таратылды. M ai е риал ист ш-психологтар (JI. С. Выготский жэне басц.)
Г-иыц теориялыц н е п зс 1здггш корсетт!.
ГИЛОЗОИЗМ (гр. liy le жэпе кое — зат жэпе oMip) — материяпыц
эмбебап Tipniuiin туралы философ. йпм. Алгаш цы гр. материа«HCTepi, Бруно, Keii6ip фр. матерналнстер1 (Робин е) жэне басцалар гмлояонстер болды. «Г .» термин! 6ipinu il рет 17— г-да енпэ!лд1.
Бул ijiiM туйсЁиу меп ойлау цабш етш материяныц барлыц формаларына телпдк Шындыгыида туйсж — жогары дамыган органи­
калы ц матери я Fa гапа тэн цасиет.
Г И Л Ь Б Е Р Т Давид (1862— 1943)— нем. математшч жэне логап ,
Геттинген матем. мектебйя цурушы. Г-тщ н е п з п нсумыстары ал­
гебра лыц инварианттар теориясы, математика мен математикалыц
логика непздер!, алгебра лыц сандар теориясын» жатады. «Г ео ­
метрия н еп зд ер и ( 1S99) дегеи ецбегшде Г. Евклид геометриясьш
аксиомалы турде цурды, гыл. б Ы м д 1 аксиомалау Женшдеп зерттеулерд! одан эр! да мыту ды едэу1р дэрежеде кун! бурын аицып
дан берд! (Аксиома лыц о дес ) . Г-тщ ппарлерд! есептеу мен предикаттарды есептеу саласында ры жумыстарыныц зор мацызы бар.
20 г-дыц басында Г. матем. непзш е жаца кезцарастыц непздерш
тужырымдады, б у л козцарас 6ip жагынан матем. пепздерш е фор­
мализм концепция сын ьщ пайда болуына, eidoini жагыпан математикапыц жаца тарауыиыц - - математпканыц (дэлелдем е теории
сыныц) пайда болуына сеиепкер болды.
ГИ П О С ТАЗД АУ (гр. hypostasis — мэн, субстанция). 1. Ж алпы магы насып да — oMip шындыгыида алдеСНр нэрсепщ цаснетг, цатьгнасы болын табылатын пэрсеш дербес OMip суретш объектш щ
(субстанцпяныц) сапатына цосу. 2. Пегурлым кец мэнш де —
дербес- oMip суруд( абстрактиик угымга идеализмге тэн телуш 1л 1к.
ГИ ПО ТЕЗА (гр. hypothesis — неп*з, б о л ж а м )— ой цорыту жуйесг,
сол арцылы б1рцатар фактшер непзш де объектш щ, байлаиыстыц
немесе цубылыс себептерштц болуы туралы тужырым жаеалады,
алайда б у л тужырымды эбден аныцталган деп сапауга болмайды.
Осы тужырымпыц мазмунын да Г. ден атаиды. Гылымда цубы­
лыстар, олардыц себеитер1 арасындагы байлаиыс шипа айцын
болмай, олардыц алдындагы немесе оларга цатысты коптеген мэн*
жайлар белпл1 болган кезде, каз 1ргш щ кейб1р сипаттамалары
бойынша откен кездщ Kopinicin цалнына к е лп р у цажет болган
кезде немесе откендег! мен цаз1ргшщ непзш де цубылыстыц болашацтагы дамуы туралы тужырым жасау керек болган кезде Г.
цажет болады. Алайда белг!л! Oip фактшер непзш де Г. усыну —
107
з*./<1'йшз\ьт цадам сана. Ык,тош \лды л н ц сниатыда байланысты Г-пьщ
и.-i тексеруд!, далелдоуд! кажег етод?. Осмидан тексеруден кейш
Г пе гыл. георияга айналады, турш озгертед!, ал **екееру xepic
нктоже бирсе, алыкып тасталады. Г. усыпу меи тексерудщ н с г ь т
орожел<ф4*. 1. Г. naine цатысты барлыц факт иге рмеп унлёсш д], кем
дг»генде. сыны иды болуы тще, 2. Факччлер сериясьш т^сшдйру
ушш усыпил га н, oip-Gipiue карана царсы к о п т е л а Г-лар ini шеи
олардыц копоплпш барьщгап т ус in д ipi лет in i артыц; арнно, осы
свртпи.тц жекелеген факт ump in г\ ел ад ip у \шдн ж ум глс ка а риал
гаи Г. дей п ед ! усыпуга болады. X Ф а к п лер д ’щ байлаиыс сериясын т\с1ид1ру ушш артурл» Г-ларды мумкш диш ш е аяырац \ c u n y
кажет жоне олардыц байланысы мумкiадкш ш е негурлым жацьш
болуга ги!с. 4. Г. ухыпран квзДе оныц тужыришдарыиыц ыцтимал
дылыц гипатын угыпу цажет. 5. C ip G ip iiie цайшм келетш Г-лар
косылглида ацицат болмаиды, бугаи олардыц 6ip объект! и щ арrypai жацтары меи байланысын тусивдретш peri К1рмейд1. К,а
■i>pri нознтишн тер, амнириктер. « «калим-иидуктивнстер» жэне т. т.
гылым объекта втх дуниенщ зацдылыцтары туралы Г. жасаман,
цайта фактшерд! протоколды турде Tipten отыруга тш е деп санайды. Ойткеш Г м олардыц iriKipinuie, тек «ж умы сш ы » рол in
аткарады ж;шо оиыц объективтш мазмуиы болмаиды. Алайда Г-ныц
гыл. дзлелденген теорияга айна л у фактшерЁ муныц Kepicinme
с к е й т дололдейдс Г. эркашап белгйп Gip объективт! деректерге
пег! адел ет i идштен, оныц теория дарежесше д е т и дамуга мумкшairi болады. K.aaipri гылымимц опиаты, бацылау мен тэж1рибе
жасау мохаинзмдершщ курделш еяу* гыл. ойлаудыц б у л сатысын
барган сайын мук,пят зерттеуге мзжиур отель жапе Энгельстщ Г.
яегецшлз «жаратылыстаиу гылымы дамуыныц формасы, ойткеш
ол ойлайды...» (20-т., 555-6.) деген кагидасын цуаттапды.
ГНОСЕОЛОГИЯ, ц. Таным теориясы.
ГН О СТИКТЕР (гр.
gnostos — биим) - христиан теологиясыи
Г1ж елг 1 Шыг. дшдерЁмеи, сондай-ац неонлатониаммеи жоне иифагореязммеи Гнристфгеп Д1ни философиялыц агымпыц окялдер1. Г.
<.гу (эманация) кезшде коршетш. материииы «цырсыц» козше
царсы цоягын, рухани жагынан танылмайтын бастапцы иепзд1
мой ындады. Басты Г. ~ мысырлыц Вадептня (2-г.) жане сириялыц
Васплид (2 -f.),
ГОББС Томас (1588— 1679)— агыл. материалист-философы, агыл.
бура;, револ юциясы им ц ту сында ом ip сурд1, осы революция ке­
зшде Иарижде эмиграция да болып, оида озш щ ец басты шыг.—
«Азамат туралы йшгшц философиялыц элементтер!» (1642) жэпе
«Левиафан» (1651) деген ецбектерш жазды. 1652 ж. Апглияга каптып оралды. Г. мех. материализм !л1мш дамытыи. Ф . Бакониыц
материализм!!! ж уйеледь Маркстщ корсеткен ш деиt Г-тщ материа­
лизм! шржлцгы болды: «CeaiuAUii; озш щ жарцыи бояуларынаи
анрылып, геометрдщ абстрактипк се.нмд1л1гше айналады. Фиа.
цозгалыс мех. немесе матем. цозгалысца цурбан eTiaeAi; геометрия
ец баспл гылым деи жарнялапады» (К . Маркс, Ф. Энгельс. 2-т..
J48-6.), Олем, - Г ш е,— мех. цозгалыс па одарына багындырылгаи
денелердщ жиыитыгы. Сондай-ац жануарлар мен адамиыц рухани
onipiii де Г. цозгалыстар меи куи(-Ж!герге саяды. Олар — сырттан
жасалгаи осерлермеи тутас анцындалатыя курдел! механизм. ft>yдан Г. мыиадан цорытыиды шыгардм: 1) ерекше субстанциялар
perinAori жаппыц oMip cyp yin Tepicue шыгару; 2) б[рыцган ма­
тем. деиелерд1 субстанция ретшде тану; 3) цудайга сену тек
цнялдыц гана жем1сл деген найымдау. Г. табигаттыц сапалыц
алуан гурл 1л 1п т ц объективт{к сипатьш тер1ске шыгарды, оны
10Ь
заттардыц мех. айырмашылыцтарыпда жатдан адам ceaiM — туйсп'Шц цасиет! деп есептедь Бипм туралы иимде Декарттыц туаGiTTi пайда болатып идеялар теориясын сынады. Барлыд идея­
ларды оцдеу туралы )Л1МД1 дамытты. Тэжгрнбе иемесе жекелеген
факт!лерд1 бшу заттардыц байланыстары туралы ыцтимал ацицатты гапа бередй деп иайымдан отырып, цалай дегенмеп плге,
ягни оЫмдердщ жалпы ндеялардыц белплерше айналу цабшетше
байланысты шынайы жалпы б 1Л1мш*ц ыцтималдыгын мойындады.
Хуц жзпе мемл. туралы шЁмде Г. цогамныц цуд^реттщ куппмек
орнаитыны туралы теорияны тор!Ске гаыгарыи, цогамдыц шарт
теориясын цоргады. Ол абсолюттш мопархияпы мемлекеттщ тацдаулы формасы деп ессптед1, б 1рац толыи жатцап тус 1нд!рулер
меп ескертпелерде, шын мэншде, рев. принциитерге орын бердь
Г. идеясы — кэдшг1 монархиялыц принцип емес, мемл. овдмет
б ил i rim ц шекс1зд 1к сипаты. Мемл. okimot бшип хуцы Г-та 17 г-дыц
ортасында бурж. революцияпы жузеге асырган таптардыц мудделер 1меп уилеспейдк Г-тыц цогам мен мемл. теорпясында цогамдык цубылыстардыц материалистш угымыныц нышаны болды.
ГОГОЦКИЙ Сильвестр Сильвестрович (1813—89)— орыс идеалистфилософы. Г. фплос. козцарастары православнеш цоргауга балапды. Материализм/^ атеизмге апарып согатын иим деп кемеггп.
Философняныц мшдеп цудайдыц цуд1ретш табигат жане адам­
гершшш дупиесшщ парасатты да шыгармашылыц непзЁ ретшде
бейпелеуде деп б1пдь Г. бойыпша цудайды тану туа б!тед1 жэне
оган напымныц ко меп мен цол жетедк Цудайдыц цудгретл адам
тапымыпан ажыратып, алуга болмайды,, ол OKinmi жане iniKi
тажЁрибеден, тшелей кезцарастан, ягни нанымнап туады. Рос­
сияда филос. энциклопедия жасау женшдеп алгашцы эрекеттердщ 6ipi болган Гогоцкийд1*ц « Философиялыц лексиконыныц» (4 т.,
1837—73) б|рсыпыра танымдыц мацызы болды.
ГОДВИН Уильям (1756— 1836) — агыл. саяси ойшылы жэне эдебиетпнс!, усац бурж. тецгерушшш утопизмнщ ©кип. Жас кезшде
протестант уагызшысы болган, 18— г-дыц 80—ж-дарыныц бас кез 1нен дэйекп рационалистке айиалды. Адамга цогамдыц мораль
мен элеум. орта жасайтын ыцпалга epiic бердь Мепнпк хуцы мен
цапдай болса да мемл. оккмет бшпгш жоюды талап етть Опыц
мураты - шагын цауымдарга уйымдасцан тэуелс!з усац онд1рушллср цогамы. Г. цажетше царай болудщ принципш цоргады.
Г. апархиетш 1л(иге ыцпал жасады.
ГОЛЬБАХ ПОЛЬ АНРИ
(1723—89)— фр. философ-материалиса
жэне атенсК Шыццан теп нем. бароны, ом1ршщ коп б о л и т
Францияда втк!зд1. «Табигат жуйеси дегеп басты ецбеп (1770)
Париж парламентшщ уй Faрымы бойынша отца ертелдь Оныц
басца ецбектер1— «Эшкереленген христиандыц* (1761), «Цалталыц дш 1Л1м1» (1768), «Парасатты он» (1772). Г. дш меН идеалисTiK философияны, oc.ipece Берклидщ йпмш сыпады. Дшнщ пайда
болуын ол сауатсыздыцтып, цорцыныш-урейдщ, басцаларды алдаудыц Kecipi деп тусищ рдi. Материя Г. бойынша— «(йздщ сез!мтуйсгпмЁзге элдецандай жолмеи эсер ететш нэрсеи1ц бэрЬ>. Ол
озгермейтш жэне белшбентш атомдардан турады, олардыц непзп
цасиегтер! — узындыц, салмац, шшш, бггеулш. Цозгалыс — бул да
матершшыц атрибуты, оны Г. денелердщ кецютште жай гана орын
ауыстыруы ретшде царастырды. Адам,— Г. бойынша,-- табигат
зацдарына багынатын оныц 6ip белач. Детерминизмд! цорпи, соиымен 6ipre себептипкп мехапиетш тургыдан царастырды. Ол
тосын жагдайлардыц объективт1 OMip суретшш Topicne шырарды,
олардыц себеп-салдары 6i3re белпс1з цубылыстар рет1нде белп-
109
леди Таиым теориясын да Г. сенсуализмд! устипды, агностипизмге
царсы шыцты. Сапсатта Г.— конституциялыц мопархяяиыц, ал
б 1рцатар жагдайда — б!лшдар абсолштпзмшц жацтаушысы болды.
Когамга кпзцарасында Г. пдеалмс.т, «ntKip — дуниеш билеп-тос
тейд(* дсдЬ Ол зад шыгарушылардыц цызмет! тарихта шешу mi
роль атцарады деп оклады. Адамдардыц азяттыц алу жолы оцу
агартуда деи Гмлди бзш щ табигатын бшмеу, Г. бойынша, адам
баласын опыц цулдыц бугауыпа Tycin, ук 1меттердщ цурбаяыиа
анпалуыпа апарып соцтырады. Дамып келе жатцап бурж. цогам­
ды Г. парасат патшалыгы ретшде дэрштедь
ГОМЕОМЕРИН (гр. homoiomcreia — уцсас болшектер немесе уц
сас бвлшектер! бар нэрсе) — Апаксагор философиясыпыц термит,
алайда оя 6iare дейш сацталган фрагменттерде жоц жале ояы
fiiare Анаксагордыц ец кейшг! тусшйстемеиплер! жетшзгеи.
Анаксагор барлыц мэяд! пэрселерд! сапасы алуан турл1 бвлшек
тердщ шекслз коп молшерше белшген деи санады, бул ретте оныц
yi ымьшша, ap6ip болшек те озшщ шекси коп болшектерше болшдй Анаксагор бойынша, Г. дегешмм оз бонында негурлым усац
болшектер! uieKcia коп болатын сапасы жагыпап б1ртект1 жане
6ipereu болшек. Оныц eai синцты немесе езара уцсас болшектер!
бар деп атнлатыиы сондыцтан. K,aaipri матем. тиймен айтцанда,
Г. дегеттпз озшщ кез келген 6oairi жопшен шексидш болып
табылатын, б 1рац осындай ap6ip 6oniri озипц узджглэ цалыптасуы
себеит» шекс13 бол!не беретш шекшадш.
ГОМЕОСТАЗИС (гр. homoisos— сняцты жэне stasis — туру, цозгалмау)— оз озшен реттелетш к у рдел i жупелерге тэн жэне елеул!
мацызы бар параметрлер жуйесш жил бершетш шекте сацтау
ушш уста» туру болыя табылатын динамикалыц теие-тецдш. « Г »
угымы амер. физиологы У. Кэннон еппзд], ол биол. организмдердеп толып жатцан Г - t i k ироцесторд! суреттеи бердй Одая кешя
бул угым кпберяетпкада, психологияда, социологи яда т. 6. гылым дарда таралды. Г - t i k процеотерд! зерттеуД1 былайша белу козде
лед!: 1 ) параметрлер, олардыц едаулр osrepici жуйелердщ цальшты жумыс icTeyin бузады (мыс. жогары дамыгап жануарлар
цапыныц температурасы); 2) сыртцы жэне iimci орташа жагдан
ларыныц эс.ер1мен осы параметрлердщ жол бершетш oareptciniR
nieicTepi; 3) озгериел! мэндер осы шектерден шыгып кегкеп жаг­
дайда жумыс icTCH бас.тайтът панды мехапизмдердщ жиынтыгы.
Осындай механизмнщ арцайсысы мэнд1 параметрлердщ earepicin
тдркеп отмрады жэне тене-тецдштщ бузылган жагдапын цалпына
келт!ру багытыпда Kepi байланые нринциш бойынша эрекет жасайды Г-тис процестерд» зерттеу гетеростазис (гомеостазистш
жуйелердщ иерархиясын бейнелейтш, параметрлердщ азды-коят!
мэндерге бояшуа) жэне гомеорез (жуйенщ даму процесшде мэнд!
параметрлердщ зацды earepicin цамтамасыз ететш iuuri механизмдер) утымдарыныц жасалуынл экеп соцты.
ГОМОГЕНД1К ЖЭНЕ ГЕТЕРОГЕНД1К (гр. homogenes жэие Ьеterogenes) — бхртектшш жэне эртектьаш. Канттыц фнлософиясында гомогендш прннципше сэйкес тур угымыиыц езара ортац 6ip
Hapceci болуга тшс, муиыц eai оларды жалиы тек туралы угыммен 6ipiKTipyre мумкшдш беред!. Оз кезепиде, гетерогелдш прип­
иши жалиы тек угымын бйрйспретш тур угымдарыиыц 6ip-6ipinen
аиырмашылыгы болуып талап етодй Kaaipri туешпетерх’е цара
ганда, гомогепдш принцип! алуан турл! кршщвптерд! Гпртутзс
теории шецбершде oip iia ip yre тыйым салады. Бул прноциптщ
бузылуы иклектикяга апарьш согады.
НО
I ОРГИ Й (б. з. б. 483—375 ж. ш .)— леонтпндщ еж е лп гр. софисл,
ц ул иеленупйлш демократичны жацтаушы. Протагордыд реляти­
визм ш рацноналнстш а гностицизм мен толыцтырды. Оиыц шыгармалары б юге Платопныц жэне басца авторлардыц баяндауында
жеттi. «Ж алгандыц туралы, яки табигат туралы » деген шыгармасында Г. элеаттарга суиеие отырып, уш ережеш усынады, олар:
гштене де ош р сурмейдц егер ештеце ощ р сургеншц еашде ол
ганыл маган болар еэд| тш т] ештецешц та ныл га и куншхц езш де
де осы таиымды ахпъш жетш зуге болмас ед 1.
ГРОЦ1Ш Гуго (1588— 1645)— нидерлапд зац цызметкер!, тарнхшы,
мемлекет цайраткерй Табигат нравосы жэне цогамдыц шарт атты
бурж. теориялардыц корнект! окщдерш щ 6ipi. Г-ше, право мен
мемл. кудхрет кунпмек жасалмайды, жер ботшде жасалады. Мемл.
адамдар арасындагы к елЫ м нэтнжесшде дуниеге келед!. Г. Lniwi
мемл. мен право теорнясын теология мен орта р-лыц схоластиканыц цамцорлыгынан арылтуда улкен роль атцарды.
Her. шы^.: «Согыс пен бей бш ш лш правосы туралы » 0025).
ГУМ АН И ЗМ (лат. humanus— и м а н д ы )— адамныц цад1р-цасиет!
мен хуцын цурметтеуд!, опыц жеке тулга ретш деп багасын, адам­
ныц и п лш н е, оныц жан-жацты дамуына, адам yuiin цолаилы
когамдыц OMip жагдаиын жасаган цамцорлыцты б1лд1ретш кезцарастардыц жиынтыгы.
Кайта нркендеу дэу!рш де (15— 16 г-лар) Г. тиянацты идеялыц
цозгалыс ретшде цалыптасты. Б ул кезецде Г. феодализмге жэне
орта г-дыц теологиялыц козца растарына царсы козцарастармен
тыгыз байланысты болды. Гуманнстер адам бостаидыгыи жариялады, дши аскетизмге царсы, адам лэззаты мен оз муцтаждарын
цапагаттандыру хуцы жолын да куресть 1\аита орлеу дэу 1ршщ
аса кернект 1 гуманис-repi — Петрарка, Данте, Боккаччо, Леонардо
да Винчи, Эразм Роттердамский, Бруно, Ф. Рабле, Моитень, Ко­
перник, В. Шекспир, Ф. Бэкон т. б. — зиялы дуниетанымды цалып­
тасты руда мацызды роль атцарды. 18 г-дагы бурж. агартушылардыц шыгармаларында озш щ шарыцтау шегше жетш, ол бостандыц, теццш, туысцандыц уранып жарнялан, адамдардыц озш щ
«табиги жаратылысын» квдергйнз дамыту хуцын цоргады. Эуел
баста н-ац Г-пщ шпнде — Мор, Камнанелла, Мюнцер сек£лд1 окхлдер|, KeiiiHipeit утопнялыц социализмнщ басца да жацтаушылары
ецбекналер буцарасыныц мудделерш бшд!ретш агым больш оцшау шыцты. Олар цогамныц антигуманисти< синатын коре 01ЛД1‘ ,
опыц кеселдерш сынады, мулж тш тецдшт! талап еттк. Б1рац та
рнхтыц объективтш зацдарын б шме ген дистеп, эдьлетт1 цогамга
цол жеткйзудщ пацты ж ол дары мен цуралдарын ашып керсете
алмады. Сапалыц жаца Г. барлыц адамдардыц жан-жацты жэне
жарасымды дамуы у ш^п« жеке адамныц шын бостандыгы yiniH
цажетт! алгы шарт жасаиды.
<<ГУМАНИСТ1К» Э ТИ КА — АЦЩ-та 20 г-дыц 20 ж-дарынан бастап
тараган бурж. гибрат теориясыпдагы багыт. Оиыц neriari вкшдеpi — У. Файт, И. Бэббит, К. Гарнет жэне И. Левиншц ездершщ
теориясы на осыпдай атау беруш щ мыиандай себеб( бар: оларга
адамгертийк, осы авторлардыц конца расы бойынша, «адамга тэн»
цубылыстардап, ал шындыгьпгда — жеке адам пспхологиясыпыц
кубылыстарынан ешчзийп отыр. Гибрат непздерш осылай шектеу
«Г * о-ны жацтаушыларды адамгерншхшт! тым жёке дара жэне
субъективт! тургыдан тусш уш е анарып со гады. Мораль елшемдерш олар адампыц ез ic-эрекет ш Tycinyine жэне куш бурын
ал га кой ыл га и кез келген мацсаттан бас та рту га aaip болуына
(Ф ан т), ипдивидтщ шли жан дуниесш щ жипацы болуына жэне
111
«сыртцы экспансиядau ■> бас тартуга (Бзбоит), кемецгерлгкке
(Гарнет) немесе мшез-цулыц на расаттылытна (Левша) апарып
салдц. 0.сы олшемдердщ бopi нагыз формальды олшоидер болып
табылады, онт-кеш гибраттыц нацты мазмунын ашыи корсете ал­
майды: олар жеке адам мен цогамныц моралг.дш царым-цатипа
смяыц курДРЛ! жуйесшон ез еркшше мулдвм болш алынган. «Г .»
а. барлыц адамдарга бфдей цолданылатын жалпы щшнциптердщ
моральда алатын мацызын Tepicne шыгарады; apfiip адам бул
арада озшщ ic-орекетшщ б/рдеп-бф Tepcuiici ретшде коршедг
Файт, мэс., адам вздерга оэдер! цоргай алмайтын басца адамдар­
дыц мудделерш цурметтеуге мшдегп емес деген тужырымга колед 1. *Сойт1п, «Г .» э. шын мэншдеН гуманнзммен уш цайнаса
сорпасы цосылманды, оныц букнейз индивиду ал из Mi нейде эгоизмд1 ацтауга уласады.
ГУМБОЛЬДТ Аленсавдр (1769—1859)— нем. философы жене жаратылыстанушысы Г. материяпы innci белсендшш бар, 6ipA6H-6ip
космос субстанциясы деп санады. Оныц uimpinme, цоагалыс, кеnicTiK жэне уацыт материяныц жалпыга бшдей жоне ipreAi цаcHeTTepi болып табылады. Г. цозгалысты цубылыстардыц эмбебап
еаара байланысы мен дамуыпыц 61pjxiri ретшде диалект, тургыдан
тусшД1руД1 цолдады. Г. Кантты, Шеллипг йен Гегедьдщ натурфилософиисын, Конттыц позитнвизмш сынады. Ол гылым мен
материалистш фнлософияныц одагына зор мвн берд1. Оныц фнлос.
жене жаратылыстанушылыц идеялары метафиз. кеацарастардыц
eacipoyiHo жардемдестй Сенсуализм мен рационалиэмшц 6ip.nrin
мойындай келш, Г. oMip шындыгын ноэтикалыц тургыдан он елегшен втк1зуд1 жацтады, муныц oai, оныц niKipinme, танымды
цогамга пайдалы жэне iarifliKTi етедь Г-тщ гносеологиялыц козцарастарыныц тотеишо жагы — танымныц табягатпен тэж1рибелш царым-цатынас базасында болуы uymklh екенш мойындау
болды. Г. нем. буржуазиясыньщ радпкал цанатыныц мудделерш
6inAip;u, 18—г-дыц аягындагы фр. бурж. революциясыпа im тартты.
H er. шыг.: «ТаПигат mpinlmpi» (1 8 0 8 ); «Космос» (5 т., 1845—59).
ГУМБОЛЬДТ Вильгельм (1767— 1835)— нем. философы, тш зерттеупи жэне мемлекет кайратке[п, А. Гумбольдттщ агасы. Канттыц
филос. йпшне ден цойган. Г. оныц материалымен цогамдыц тарихты нацтыландырып, дамыта тусуге умтылды, Г-тщ тарихи
таным теориясыпа сойкес, букш дун.-жуз. тарих — таным шегшеп
тысцарьт жатцан рухани куш цызметипц нэтижео, сондыцтан
оныц себепт! козцарас тургысынан угынылуы мумкш емес. Г. гы­
лым ретшде тарих белгшi 6ip магынасында эететикамен сэйкес
колу! мумкш дед1. Тшдерд! зерттеудщ аса мацызды болып табылатын салыстырмалы — тарихи вднин усыпды; Шлейермахермен
жэне Шлегельмен 6ip меаплде герменевтиканыц б(рцатар мэселелерш тал дан meurri. Этика да абстрактШш гуманизм айцьшдамасында болды. Г-тщ антифеодалдыц козцарастары бйпм беру жуйеы
реформасыныц, Германняны 6ipiKTipy идеясыныц m e riu e u шык,нады.
Вег. шыг.: «Мемлекет цызмет1и1ц шекаралары туралы» (1792), «Таржхшынын MivnerTepi туралы» (1821).
ГУССЕРЛЬ Эдмунд (1859—1938)— нем. философы, феноменологиялыц мсктен дейтшшц непзш цалаушы (ц. Феноменология).
Оныц философиясыныц тун теркйп — Платонныц, Лейбиицтщ,
Канттыц, Срентаноныц LniMi. Г-дщ алгашцы жумыстарыныц тео­
риялыц программасы — философияиы «цатац гылымга» анпалдыру. Осы мацсатнеп гыл. ойлаудыц категорнилыц непздерш
таза турде болш шыгаруга тырысу цажет. «Фнеоменологиялыц
редукцияны», мэдениег, тарих, жеке факторлар экелетш цыртыс*
цатнарлардан «дерект!» тазартуга мумкш болатын ОД1С2 Г. олар­
ды табу цуралы деи есентед». « Феноменологиял ыц редукцияньщ»
кэтижелерше, цапдай да болсын оз бетшше тусшдеруден ада
фепомсндор дуннесш е жасалгап талдау Г-Д1 феномендер децгейлер ш щ жапе Платон идеализм! рухындагы мэндердщ ерекше
аясы бар екеш туралы цорытындыга келт1рдк Рас, соцгылары
ерекше «п а т т а лы ц » турш де вмчр сурмейд!, тек «монте» ие болады.
Алайда Г. козцарасы субъектив-п-идеалисттк козцарас, таным заты
субъект «нптеиционалдыц актш ердЬ ж узеге асырганша, санапы
6елг 1л 1 6ip затца багыттаганша ом£р суред!, оныц устш е зат тек
осындай о д о л е й табылын цапа цоймайды, сонымен 6ipre жаса­
лады да. «К е й ш п » Г. философ няяы «цатац гы лы м » ретшде ж асау
эрекетшен бас тартып, жеке л pi ей субъектш ердщ ойлау жэне се31МД1к цызметшщ нэтижеЫ болын табылатын «т^рпплж дуниесш »
зерттеуге назар аударды. Б у л жерде ол осы пэнд1 бейнеСпр зерттеуге цабшетс 1з гылым ретшде сынады. Г. идеялары бурж. философияныц Kefiinri оркендеуш е эор ыцпал erri. Г-дщ объективтш
идеализм ш щ элементтер1 Н. Гартманныц «сынш ыл онтологиясында* жэне А Ц Ш пен Англияньщ жаца реалнсп'к мсктентершде
дайытылды, ал Г-дщ субъективтж идеализм! нем. экэистенциализмш е) коп дэрежеде neria бодды.
Я сг. шыг.: «Л оги к алы к зерттеулср» (1900, 1901); «Европалык гылымныц
дагрысы жене трансцепденталдыд феноменология»
(1964);
«Алряшцы
философия» (1956— 59).
ГХО Ш Ауробиндо (1872— 1950) — ундо философы, «интегралдыц
веданта» дейтшпщ н еп зш цалаушы. 20 г-дыц басында ундо ултазаттыц цозгалысыныц радикал цанатыныц косемдерипц 6ipi
болды. 1922 ж. дши цауым упымдастырды (Аш рам ). Г-тыц басты
филос. ецбектер! — «HyflipeTTi eMip», «Адам тарих ыныц циклЬ\
«Адам б 1рл 1гш щ мураты». Оларда ведантаныц ортурл! багыттарыныц элемент repi (адвайта, вишишта, двайта) Батыстыц идеа­
листш философияныц идеяларымен (Гегель, Ф. Брэдли, Бергсон)
а ста сады. Адамзат тарихыпда, Г-тщ шшршше, «парыцсыздыцтан»
санага жэне «цудорегп санага» кошу жузеге асады^ тарихтыц
жумбац сырын шейку жэне адамзаттыц арман-тьлегш^ icne асыру
пац осы мистикалыц «цуд 1ретт 1 сананыц» ж ет 1стштершде жатыр.
Когамдыц дамудыц капитализм мен социализмнеи озгеше «yininini
ж олы п» ашуга талаптанды.
ГА З А Л И (эл-Галали) Обу Мухаммед ибп Мухаммед (1058/59—
t i l l ) — ислам дш ш зерттеу mi галым, философ. Оныц эстетика лыц
козцарасы мшез-цулыц фнлософиясы мен байланысты. Цундылыцтыц ол жасаган иерархиялыц жуйесшде цундылыцтар тума ceaiMн»ц баргап сайын ocin отыратын тазалыц ж елш ер 1 бойыиа о риа­
ла сады, ягни румыр (ом)р сур у) цундылыгынан эл-ауцат цундылыгы мен мшез-цулыц цупдылыгы арцылы эстетнкалыц цундылывда жэне сушспеппшшс цундмлыгына ауысады. Г-дщ niKipi
бойынша, сулулы ц озш щ op 6ip ерекше керМ сш де объектшердщ
б е лп л i 6ip тобына гана тэн жэпе оныц epici озш жетшд^ре тусуге
лайыцты жоне жетшд]*ре тусух мумкш болатын заттагы ет 1м д тш
113
ine iianjitidMCfbi. Содкм Tviiciri мен олес цана с?мес. совы
aj>?h цатар адамшлц акыл -параса т ы жететш объектшер до ( «тамаша мшея*, «тамаша гылым», «тамата гумыр») та маша бола
алады, сондай-ац адамныц рухани эдемши'ше бага беру тан сулулмгыш* fiaftt беру ге цараганда курдсл1рек. Му:шкаиы тек коцш
га» ve ретш нэрсе цен царай тын адамдарга оны тыцдаудыц цажет i
гкич.» ал музыкадан лоллат алагьш, сазды a yen,дер ден рахат ceaiмше боде нет ш адамдардыц тыцдауына руцсат етшед|. Куанышты
оцтяларга (умлоиу топы, собид 1Ц дуниго келу| иемесе цудайга
цулшылыц ету c;rri) кездескеп адамдар сияцты котерщш се;п'мге
Силен ген ^даvMдар гана оны тыцдаганы абзал ден есентейд!. Hv~
рапш.ш, жэне кодшг? поэтика лык, шыгармалардыц адамга эсте­
тикалыц ыцнал оту мумкшдштерш еалыстыра келш, Р. соцгыныц
артыцишяыгмн атап корсетедг алгаш рет ест 1лген олец бурьга
паи белпл» олецге цараганда к у н т р е к эсер цалдмрады. К,у ранда
ж\рттыц бар! жатка бишдк ал ацындар эрдайым жаца шыгарма
и; алады; ацындардыц олоцдер» ыргацты келед!, эдеттеп олецдердс
коркемдеп турл!ше оцуса болады, ал Ц,урап белгип 6 ip дэстур,
цагида бойынша оцьтлады; одетте ноэтнкалыц шыгармаларды
музмкага T y c ip e аламыа, ал Цуранпыц олецдерш муэыкага тусдругс жол бершмейдг, одетте олецдердл тыцпаушылардъщ коцш
Kyiii мен тал га мы на царай тацдап оцуга руцсат, ал Цурапныц
с у реле pi булай ктеуге келмсйд», эдеттеп олецдорге оцырмандар
цызу ун цосады. ал ЭДурая цудай жаратцан газкап ецбек. Г-д1н,
эототикзлыц ядеилары ueriaiuen озшщ «Дш гыльгмыныц жаиданум> дегои км-абыида баяидалгап.
Г А Л А М Д ЬЩ П РО Б Л Е М Л Л А Р — дуние ж узш опыц апмацтарыи
иемесе елдерш цамтнтын заманымыз дыц жалиыадамзаттыц проблемаларыимц комплекс!. Олар га ец алдымен мыналар жатады:
дун. -жу а термояд рол ыц согысца ж ол берме у, царусыздану жоне
халыцар. ца тына ста рды ц бейб^т негмде дамуы уш ш жагдайлар
жасау: дуние ж узш д еп элеум . даму мен а кон. осу; акои. мегаеулштк ж » to, жер бетш деп элеум . здлете1адш тщ ец сум дыц Kopin i t i e p i — апсаршыльгц пен цайшылыцты болдырмау, табиги ресу рет арды угымаы ;кане кошен Д1 паидалану; белсенд! демокр.
с а агат пен цоршагян ортаиы цоргау с.тратегиясык эагрлеп, ж узеге
асыру; гыл.-тех. ре пол каш л ныц ж етктш терш паидалану, биим
беру, денсаулык соцтау н роб л е ма лартлн жапе басцаларын гы л.'
•лерттиу саласында хялыцар. ыптымацтастыцты opic.TeTy. Г. н.
оз.! и in. ш ош ш ш табуы ymin цызметтщ тур л! салаларын, соныц
шиите £’. н ды зерттеу ге, оларды адамгернплш тургыдан бага*
«ауда ауипстапымдыц жане мегодол. козцарастарды беягш ейтш
философии ш плдерш щ к у ш -wirepin шогырлаидыруды цажет етед|.
ГЫ ЛЫ М — табигат, цогам жапе ой жунесi туралы жаца б1л1мдер
гласа у га багытталган жопе оныц барлыц шарттары меп саттерш:
б|л!мдер1меп жэне цаб»летгер!мен, бииктьят деке таждрибеглмен,
гыл. енбегшдц бол|Ц1С!мен жане кооперацинсымен цоса галымдарды. гыл. мекемелерд 1. таж^рпбелж жэне лабораториялыц жабдыцтарды, гыл.-зерттеу жумыстарыныц ад1стер 1и, туешш жане
категорпн аниаратын. гыл. информации жуйесгн, сондай-ац алгыatapT, цурал-я:абдыц гыл. онд1р1стщ нэтижег! болып табылатын
иарлыц гылымдарды тугел цамтитын зерттеу цызметш1ц саласы.
Бул натпжелер сонда и ак ц о г а м д ы ц с а н а ф о р м а л а р ы н ы ц o i p i бола аладтл. t . позитивно гер антатындай, жаратылыстану немесе «дал» гыл ы мда омен T i u i i де шектелмейдь Ол табигаттану мен цогамтанудыц, философия мен жаратылыстаыудыц, эд1с
пен теорняныц, теориялыц жапе цолдаибалы зерттеулет*дщ тарихи
о.^термелг арацагыиасыи цамтитын тутас 6 ip жуйе туршде цара-
лады. F. — цогамдыц е ц б е к б о л 1 Н 1 С 1 П 1 Ц цажетт! шарты;
ол ой ецбегш щ дене ецбегшен белшушщ iaimne, танып-бшу
цызметшщ, алдымеп адамдардыц ерекше — аз саоды тобыныц
царекетше яйпалумпа байланысты найда болады. F. Ежелп Шыгыс
елдершде: Мысырда, Вавилон да, Ундштанда, Цыганда найда боллы. Онда табигат пен цогам туралы эмпнрнстш бипм жинацталды,
астрон., этика, логика нышандары пайда болды. Шыгыс цивнлпзацпясыпыц осы nrmiri ежелп Грецняда цабылданып, уйлеымд1
теориялыц жунеге келтЁршдц онда арпайы F-мен шугылданатьтн,
дши жэне мифол огиял ыц дэстурлердеп ipreciH аулац салган ойшылдар шыцты. Осы кезецнен бастап индустриялыц революцпяга
деи in F-ныц басты мшдет! — тусщд!ру мшдет! болды; оныц т у т а
межес1 — элемшц, адампыц oai" Gip болнодч болып табылатын
табигаттыц кокжиепп кецейту мацсатындагы танымын улгайту.
Ipi машина енд!р!сшщ панда болуымен F-пыц сол еяд1р1*стщ белсеид! факторына айналуы ymin жагдайлар жасалды. Алга таби­
гатты багыпдыру жэне озгерту мшдет! цойылды. Оныц осы тех.
багдарына байлапысты физ.-хим. пэндер комплекса жэпе тшстк
цолданбалы зерттеу л ер алдыцгы орыпга шыцты. F ы л ы м и —
т е х п и к а л ы ц р е в о л ю ц и я жагдайларында F. тутас жуй©*
ретшде жацадаи, тубегешп цайта цурылды. F-пыц осы замангы
цажеттерш цанагаттандыруы ymin гыл. бип'мдер мамандардыц,
аюкеяерлердщ, «imipicTi уйымдастырушылардыц жэне жумысшылардыц улкен тобыныц и гш тп е айналуы тшс. Автоматтандырылган учаскелердеп ецбек процесшщ озЦде жумысшыдан кец колемд1 гыл.-тех. ой opic, гыл. бШмдердщ пепздерш игеру талап ет1лед2. F. барран сайын тшелей ощцрпш купгке айналып, F. нэтижелер 1 оныц тшелей цолданылуы арцылы жузеге асырьигады.
Mine осы дан F-га TnicTi талаптар цойылады, ол ендмч жерде 6ip
гана техникапы емес, сопымеп 6ipre адамныц озш де, оныц интеллектгсшщ, творчеств. цабшетшщ, ойлау мэдепиетшщ opiereyme,
оныц жан-жацты, жуйел! дамуы ymin материалдыц жэне рухани
алгышарттардыц жасалуын баргаи сайып коп дэрежеде багдар
етуге THic. Осы ган байланысты осы замапгы F. технпкапыц еркендеуше 1Л6С1П цапа цоймай, материалдыц enflipic прогресшщ
жетекпп куплпе айналады. Ол тутас, саралангап организм ретшде
цалыптасады. Рыл. зерттеулердщ жалпы багыты # (жаратылыс,
сондай-ац цогамдыц F. саласында) цогамдыц онд|р1*ске ынталандырушы эсер етедк Егер бурын F. элеум. тутас 6ip нэрсешц жекелеген б о л т ретшде гана дамыган болса, енд1 ол цогам ом1ршщ
барлыц салаларыпа ене бастады: гыл. бш1м мен гыл. кнзцарас
материалдыц ещцркке де, экономика Fa да, саясатца да, басцару
саласьша да, 61л im беру жуйесше де цажет. Соидыцтап F. цызметтщ цандай да болсын басца саласыпа царагапда пегурлым шапшад царцынмен царыштап дамуда.
ГЫЛЫМДАРДЫЦ ТОПЦА Ж1КТЕЛУ1 — гылымдардыц озара
байланысы, олардыц гылымн бпимдер жуйесшдеп, ец алдымеп,
эртурл! гылымдардыц зерттелетш белшп Gip принцтггерге бай­
лапысты туыпдайтын озара орпаласу тэртйм, сондай-ац оларды
зерттеу эд!С1. F. т. ж. формальды (yiurecTipy принцип ine неНзделген) немесе диалект, мазмунды (субординация прнпцишпе neriaдел ген) болады. Энгельс «Табигат диалектикасыпда* бурыпгы
тонца жштеудщ (Сеп-Оимоппыц, Капттыц жэпе Гегельдщ) 6ipжацтылыгыиан арыл ran F. т. ж-n жасады. Энгельс Г. т. ж-н
жекелеген гылымдар зерттейтш материя цозгалысыныц форма­
ларыныц озшщ жэне олардыц материалдыц непадершщ (матерпяпыц дискреттш турлершщ) байланысы мен алмасуыныц беи
neci деп тусшд!. Ол б!рцатар гылымдарды. механиканы, фнзиканы,
115
биологиями анцыцдады. Ксшпяен (биологиядан) Энгельс
жасатан аитроногепездщ ецбек теориясы арцылы табигаттан
адам га. тарнхца, жаратылыстану дан цогамдыц гылымдлрга жапе
онлау туралы гылымдарга ойысуы ашылды. Механикадай матем а ти к а га кошу жузеге асырылды. Энгельс жекелегеа гылымдар­
дыц арасындагы (цозгалыс формалары арасындагы) ойысуга баса
иазар аударды. бул о ранда цоэгалыстыц негурлым жогары формасыпыц Maui бул формалардан оныц томеип формалармен бай­
ланысын тану арцылы ашылатыны басшылыцца алынды, ол
геиетикалыц жагынан туынданды жане олар багынышты формалар ретшде коршеди Гылымдарды будан былаигы саралау олар­
дыц бар га и санын кушене тускен интеграцинлалуын, бурынгы
бытыраццы гылымдар мен цалган гылымдар арцау болып тартылын жатцаи негурлым жалпы еннаттагы гылымдардыц арасындагы
«.шел i (аралыц) гылымдардыц ту у жолымен Епртутас болып 61pi r y i не жагдан жасады. Жаратылыстану меи олеум, гылымдардыц
арасында тех. гылымдар — тур, ал жаратылыстану мен фнлос.
гылымдардыц арасында — матем., матем. меи логнкаиыц шепндв
матем. логика тур. Психолсгияиыц neriari салалары: зоопсихоло­
гия мин жогары нерв цыэмет1 туралы iaiu арцылы жаратылыстанумои, Tin 6ini»ii, педагогика, алеум. психология т. т. арцылы
цогамдыц гылымдармен, логика мен таным теориясы арцылы ой­
лау туралы гылымдармен байланысты. Басца гылыыдарга торец
тамыр тартын жатцан тех. жэне матем. бвтмш ц окйй болын
табылатын кнбнрнетикаиыц алатып орны ерекше. Жуйол 1 талдау,
модельдеу жэне басцалар сияцты гыл.-0Д1стер онымен оаара бай­
ланыста Рылымныц цазфп дамуы Энгсльстщ F. т. ж-шц алгашцы
схемасына тубегейл! oarepicTep онпзД1: Мнкродуиие туралы жаца
гылым (ядролыц — субатомдыц физика, кванттыц-мех. физика),
аралыц гылымдар панда болды (биохим., биофнз., геохнм. жэие
басц.; мыс. бионика); барлыц жерде бурыппд гылымдардыц ек1гв
жштслу! банцалды (мыс. микрообъектшер мен микрооСъект1лерд 1
зорттойтш гылымдар!а), соныц нэтижесшде Р. т. ж. енд! 6ip жацты бола алмайды, цайта жокелеген гылымдардыц езшщ ерекше
материалдыц субстраты (цолданутысы) бар, негурлым ортац,
абстракты жэне нацты гылымдарга болше отырып, курдел! тарамдануы icKe асады. Барлыц жеке гылымдар жалпы гылым ре­
тшде дпалектнкалыц-материалиетш философияда цамтылады.
РЫЛЫМИ БОЛЖАМ — теориялыц жэне тиж1рибелш деректердг
тужмрымдауга жэне дамудыц объектшги зацдылыцтарына суйеио
отырып, табигат пен цогамныц, аерттелмеген немесе тэж!рибеде
эЛ1 дс болса аныцталмагаи цубылыстарыи болжау. F. б. ек 1 турл 1
болуы мумкш: 1 ) белпЫз, тиж1рибеде тфкелмоген, б^рац емфде
бар цубылыстар жошнде (мыс. антиболшектерд1, жаца хим. эле­
мент герд!, цлзба байлыцтардыц кешштерш жэне т. б. болжау);
2) бглпл! Gip жагдайларда келсшекте панда болуы мумкш цубы­
лыстар жошнде. Г. б. эрцашан табигат нен цогамныц танылган
зацдарыныц эл! де белгийз, б 1рац осы зацдар купйи сацтауга
TuicTi цубылыстарга таратылуына иепзделедк Г. б да ыцтимал
жорамалдардыц злемвнттер! до болады, acipoce болашацтагы нац­
ты оцигалар мои олардыц MepaiMi жошнде. Мупыц в31 даму нроцисшде бурын болмаган саналы жаца себен-салдар байланыстарынын найда болуына, ал цогам жошнде —■оныц даму нроцестершщ
ерекше курдилипгше байланысты. Р. б ныц дурыстыгыныц ец
соцгы апгагы — практика. Болмыстыц объективп зацдылыцтарып
(агностицизм, скептицизм) терйже шыгару Г. б ды TopicKe шы­
гару га экелш согады, му ныц eai цогамдыц дамудыц идеалистш
veo рй ял a p ы меп соус in ымыраласады. Kepicimiie, F. О-ды тану та
рпхгы материалист!к тургыда тануга пензделген.
Г Ы Л Ы М И Т А Н Ы М Л О ГИ К А СЫ — Философиялыц uuir, оныц
мацсаты — kaaipri логнканыц; идея ларын, эд!стер 1 мен анпаратып
гылыми тапымга цолдаиу. F, г. л гыл. теориялардыц, олардыц
компонептторш ( а ныц,та мала рдыц, топ тасты рула рдыц, угымдардыц, зацдардыц жэне т. б.) логикалыц цурылымып зерттейд!, осы
компонеиттер арасындагы логикалыц байланыстарды аныцта йды,
тео рн яла рдыц цайшылыцсыздыгы мен толыцгыгы туралы, гыл.
болжамдардыц цалыптасуы меп оларды тексерудщ одютер! туралы
мдсиле ui ца расты рады. гыл. танымныц цорыту, тусш д 1ру, абстрак­
ция. идеалдандыру жопе т. б. сияцты эд 4стер 1шц логикалыц ас­
пект* лерш е талдау жа сайды. Гылымныц неонозитнвистш логикадан айырмашылыгы — F. т. л. озппц алдына зерттелш отырган
объект 1лерд 1 толыц формалпзациялау непзш де олардыц логикалык матем. модельдерш жасауды б 1рден-б»р жоне н еп зг! мшдет
етш цоймайды. F. т. л-да логика цандай болса да мазмунга тал
дву жасаудыц цаж егп, б>*рац жеткшшздз шарты рет 1нде царастырылады.
Г Ы Л Ы М И Т Е Х Н И К Л Л Ь Щ РЕВОЛЮ ЦИЯ — цаз1рп гылым мен
техника жуйесанде болып жатцан, осы ж уйеш ц барлыц компоненттерш, технол. цатынастардыц барлыц жацтарын цамтитын
жане ец алдымен техпиканыц оз дамуыныц жаца кезецше — гыл.техн. революцияныц патижелерш нпдф!сте цолданудыц сара ба­
гыты болып табылатып автоматталдыру кезецше аяц басуымен
сппатталатын тубарл!, сапалыц озгернх Жумысшы тохнол. пропес ко тш елей цатысып, техннканыц, ыашинапыц мшдетш атцаратын машнпалы онд 1р!с автоматтапдырылган ондгрхске орып
бере бастайдьт, ал опда ецбек процестерш тугелш ен жумысшыныц
тш елей цатысуынсыз жумыс [стейтш тех. жуйешц oai атцарады.
Лвтоматтандырудыц дамыган формаларында автоматты липиялар
ж уйесш е есопгеу-шешу; бацылау, басцару функцияларын жузеге
асы ратьт кнбернетикалыц аппаратура бершедь Кнбернетикалыц
техника материалдыц оид^рюке гана емес, сопымен цатар басцару
цызметше, цызмет корсету саласына, гылымга, бш 1м беруге де
ен п з 1*лед|. F. т. р-иыц барысында онд|р1СТ1Ц технол. эд1стер! де
«згередь Материалдыц опдфгсте басым жагдайда болып келген
ецбек **атын оцдеудщ мех. технологиясын негурлым тш мд[ тэС1лдер ырыстырып шыгарады, б у л тэы'лдер кезшде заттыц жай
куш гана емес, оныц молекула лыц жане атомдыц цурылымы да
«дегерш, ол белгмп 6ip цасиеттер! бар жаца затца айналады. Сингетикалыц, материалдар онд 1р 1Сшщ хим. технологлясы, атом энергпясын, нл аз ма л ы ц-хим. нроцесторд!, лааерлердг, жогары жэпе
гомен темперэтуралардыц жабыц техпологиясын пайдалану эд!сropi. а.-ш-да, жецш оперкэсште, медицина да цолдапылатын биохим. жэпе биофиз. ыцпал жасау тэсшдер!, Mine, осындан. Технологияныц oarepyiue сэйкес материалдыр мен шик!зат та озгереда,
жа сайды материалдар барган сапын кецшеп цолдаиылады, злектр
зиергиясыи oHflipicTe ту тын у курт артады. Догамныц ондйрпш
куштершщ туб i pi мен озгеруш аицындайтын осы нроцестердщ
6api Haaipri гылым жетютштершщ непзш де, гылым мен техника,
гылым мен материалдыц онд!р 1стщ уласуы непзш де журедй K a ­
aipri жагдайда, б у л процесс жан-жацты epic алып, гылым тшелей
«»ид!рпш кушке айналуда, техниками гана емес, сонымен цатар
материалдыц иплйггерд 1 опд 1рупплердщ езде pin де алмастыруда,
олардыц мэд.-тех. децгейш арттырын, интеллект пен творчеств,
цабшеттерш дамытуда. Р. т. р-пыц opicTCTuiyi жагдайыпда онAipicKe епд 1п жерде жекелеген «авангардтыц» гылымдар емес,
117
оаррнн caiiuH кецейе щеетЬ* зе р т т е у я о р 2^1ш и л ы ы ц п ал ж асайды.
Б у га я ж а р а ты лы ста н у гы лы м д ар ы га н а ем ес, со п и мен цатар косамдыц гы лы м дар: эконом ика ж ои е ои д др к т! уи ы м д асты р у, е ц б е к п
г ы л . £пым дасты ру , цогам ды рыл. басца р уды ц лр и и ц и и тер ш е та лдау мин ay, яа ц ты соци ол. ;*орттеулер, о л еум . п си хологи я . <jH/opic*i»K
к тв ти ь а , о л е у м . ж ан е гы л. тел. пр огр ессе б о л ж а м ж а са у ц осы лады,
р-н ы д олеум , мои» — адам иы ц овдгрлст©! I ори и м еи рол in
«з г е р т у . А вгом атта н ды р уды ц e n riaiityi б у д рольдЁ принцип дад е
к ем п о еи д г, цайта, к ер к зн ш е, оп ы курт аргты рады , о й т к е ш мех.,
тех. м т д е т т е р д ! атц арудан ц у т ы л га н адам 0:5111 н е гу р л ы м м аамун
ды о ш га р м а ш ы л ы ц ец бек к е ар на у га мумкш дмс алады . А д ам м ен
техн и кан ы ц арасы ндагы ф ун к ц я и ла р д ы цайта б о л ю у д Ц и э т и ж е с 1
р е # а д е е ц б е к т щ м а з м р ш н а , к ад рлард ы ц кэсш тпс ц ур ы лы м ы н а т
е ц б ек н и л ер д щ мод-тех. д ец гей ш е o a rep icrep е н п з у ц аж ет болады .
Ецбек о ш м д Ш п ocymiu; ы ц н алы м ен м атери алд ы ц онд!р1Сте ж ум ы с
хстеи тш дердщ са лы ст ы р м а лы п р оц ес! цы сцары н, соган сой пег
онд||»1СТ1к ем ес сала, ocipece гы л. цы зм ет, бш 1
м б е р у ж о н е меди
ц и я а л ы ц цы зм ет кор сету дамиды.
ГЫ ЛЫ М ТАИ У
рылымныц да му ми, рылыми бшЕм мен р ы л ы м и
цызметтщ цурылымы мен орлеукя, цогамныц басца да олеуметтпс
ии-ттарымен. материалдыц жоне рухани ом 1ршгц басца да сала
л ары мел озара байланысын зерттесгтш ион. F.— тарихтагы, социол огня дары, эконом и кадагы, логикадагм, рылым исихологиясындагы,
гылым олшем’ идеп жопе басца да б|рцатар салалардагы турл!
аерттеулерд! 6ipiuTipeTiu дербес комилекстк нэи ретшде 60-шы
ж-дарда цалыптасты. F. мацеаты — i ылымяыц теориялыц туешггш
озчрлеу жопе цогам oM ipi мен оныц дамуына тшмд! ыцпал етет!я
од1стер1 мен олшемдерш аяыцтау. Г. гыл. цызметт* уйымдастыру,
гылым саласыпдары саясаттыц, рыл. биамшц цалыитасуы мен
жумыс гстеу!вщ информацпялыц ироцестерiн 1ц, рыл. потенциал
цу рылым ыныц, гыл.-тех. болжамныц, галамдыц жэне апмацтыц
гыл. гех. багдарламаларда гылымды цолданудыц ироблемаларын
зерттей дь Диалект, материалнзмпщ методол. непзшде дами отырын, маркетш F. омпириетш жоие есептеу техникасыныц осы
аамангы од!стерш, аерттеу объектглерш матем. модельдеудц зерттеудхц жуиел1 одштерш (Ж упел» талдау. Жупел* козцарас) кец|йен цол данады.
ГЫ ЛЫ М ФИЛОСОФИНСМ - р ы л ы м д ы адам ic орекетшщ ерекше
алгы жоне удайы дамудагы б1л1мшц жунеса ден цараитын фило
софияиыц тарауы. Гил. бипмд! фклос гносеологиялыц жоне ме­
тодол. тургыдан зерттеудщ аздагаи тарихы болганымен, Г. ф.—
соцгы кезде — 20 с. кецшен таран бастады. Ец алгаш бул термин
логикалыц нозитиатор ден аталатын философтардыц ецбектершде
цолданылын, гыл. тшш фнлос. тургыдан зерттеулер тек цана
формалдмц (математнкалыц) логика шецбершде болуы корен, ал
гыл. теориялыц угымдарды змнирнкалыц, тэж!рибе, бамцау ар*
цылы тексеруге болады деп тусшд 1 рЬвд\ Гылым, бул концепция
бойыпша — адамныц ец жогаргы ici, ал Г. ф-ныц бтр гана функ.
цкясы огы жеке гылымдарда логикалыц, методол. тургыдан цам­
тамасыз OTkTyi. Be pi келе Г. ф-ньщ шржацты е к е н д т баицалганпаи кешн оныц ироблематикасына oarepicTep ешчзшд!. i^aaipri
кезде Г. ф. гылымныц цурылымымен цатар, оныц тарихын зерт­
теуге бет бурып отыр. Вурыинаи белп л! ироблемалардан басца
жацадан панда болган гыл. бшшдерге коцш бедед!, оныц цалыптасу нроцестерш царастырады. Гылымныц теориялыц сатысыныц
белг!л1 6 ip молшерде змнирнкадан тэуелиз, жеке, дербес екендигш
моиындап, жаца гыл. бйим алуда, эмхшрнка (тож1рибе) арцылы
дэлелдеуге мумк!ад 1к болмайтын дуниеге кезцарастыц, методол.
принциигердщ бар екендпш мопмидапды. Ырац. гылымиыц дам у
зацдмлмгып, оныц фуикцннларын дурыс туС 1НД1ре б)лотш , тек
цан.» лиалект. копцарас. 1\аз1*рп кезсцуХе гыл.-тохи. реполюциянмц
дамуы. гылымиыц олементтш фуикцпясыныц кецекн, гыльш дагы
торец. тупкинкт» oarepiciep жане олардыц адамныц, цогамныц
млс.ца icTepisieu, модеипсттщ ортурлп' форм ала ры мен байланысы
Г. ф. алдыка коптеген масел еле р цоиып отмр. Сопдыцтан да, F. ф.
логикалыц-гноссолосинлыц моселелерд 1 зерттеу мен цатар, г ы л ь т иыц олеум.-фплос. жане зтикалыц мэселелерш о де царауы цажет.
i Сонымен цатар гылым туралы ры лы м , гылымиыц соцнологиясы,
гылым иснхологиясы, гылым логикасы, жартылаи методологии
сияцты бмйм тараулары философняныц шецбершеи шыгыи, оздеpine таи адiстер арцылы зерттеледк Ырац б у л бш 1м тарауларыныц филогофиямен байланысы узш менд!, цайта терецдей туседк
А
А иахт (Ж ецсмиаз) (5 — г-дыц а я г и — 6 г-дыц 1 — жартыс ы )— армян философы, исоплатонизмш ц ок 1Л 1. Кано философии
(П латон, Аристотель, нсоилатош ны л Порфирнй (233— 301 ж. ш.)
т. и.) мурасмн да мыта кол in, логика езпгдж ж уйесш жасады,
астрой, мен матем. саласында б*рцатар цунды идеялар айтты,
скептицизм меп релятивизмге царсы шыцты. Философ ияны алмакеаек ца расты ра отырыи, опы мои-магына туралы гылым, цудайлы к жане адамзаттыц нэрсслер туралы гы лы м ретшде, аж алга
цамцорлыц. «адамныц оа м ум к 1НД1'гш е царан цудайга е л »к т е у *
ретшде. онер мен гы лымиы ц шыцы ретшде, даиалыцца суйшпеиш ь’и к ретптдо царастыра келш , Д . опыц мацсаты жанды депеш и;
«цоп а сы пан» азат стш, рухани асцацтыцца ж ету ден 6|ЛД1.
ДАВИД
Пег. шыг.:
тнлдау, т. б.
«Ф илософ няны ц
а лы ц там асы »,
«Порфмрпйдм*
«K ipicu eriii-»
Д А В Ы Д О В Иван Иванович (1794— 1863) — орыстыц идеалист-фи­
лософы жане ф илолог. Москва ун-тетш 6rripin, 1822— 47 ж. сонда
саба к берд ь Ц м зм етш щ бастапцы кезец|*кде сенсуализм жане
ш елли н п ш лд ж идеализм идеиларыы эклектикалы ц тургы дан уш тастырды, муиы и oai оныц «Л оги капы ц бастапцы нег^здер!...» деген
ецбегш де (1819—20) Kopuiic таиты; оныц «Ф илософ няны ц гылымдык м\'ми1*ид(ктер|‘ туралы icipicJie с о з!» де (1826) ш ел л ни m ii л д iKидеалнсти: ецбек болды. Д. «Гер м ан философиясы бЁзде мум кш
бе?* (1841) дегеп мацаласында Г егельд щ филос офиясыи «с ы н га »
нлып, орыс филос. дамуыны ц ултты ц езш дш ерекшедпктер! идеясы й елавяиш ы лды ц тургы дан туешдарду.
Д А Г Д Ы — узац уацыт цанталауды ц иэтиж есш де машыцтанатын
ic-цимылдар. Д-ныц физиол. м еханизм! — серпшдг стереотип,
Ж апуарларда Д. саналы емес. О л цорш агап ортага беш м делу,
ы цгаплану барысында цалыптасады. Исихол. механизм! ж агыиак
Д. со л сияцты адамда да пайда болады. О л жагдайдыц нацты
срокш елш терш е caii маш ыцтапгаи i c -цимылдар. Д-иыц кенб1реул е р ( ic ж узш д е багалы болгаим ен, оларды угьш у uaipiue м ум кш
болмаи отыр, оцы туды ц цаз!*рп ф ормалары арцылы басца адамды
оган уирету цныи. Д-ныц ец ж огары формасы — адамныц боныидл болатын, оз комнононттер1 алдын ала б ш п е т ш , оиланын болш в сте лет in жоне Д-ныц цалы итасуы пы ц о б ъ е к т ы ч жагдайыиыц
1 (<)
талдап цорытылган ерекш елш терте сан келетш жуиелерге 6ipiryL
МдадаЗ жагдайда адам Д в ы ыашыцтапу меи цолдапу процесшде
оз ic-цимылдарына сана л и турде бацылау жасау мумкшдтн си к
таиды жопе цажет болган жагдайда оларды буршами оцай нагерте
алады. Д-га барлыц цызмет турлер1, сыртцы (мыс. цоягалу), соядайац 1ШК1 (мыс. машыцтанган ацыл-ой жумысы) цимыл-царекет
цосылады. Д. адамныц шыгармашылыц цызметшщ цорытыидысы
гана емес, сондаи-ац шарты болып табылады.
ДЛЯ Чжень (1723—77)— цытайдыц материалист-философы. Неокопфуциилж ватурфилософияпыц ueriari oki угымы — ндеалдыц
*.1И)> мен материалдыц «цн» угыидарыныц езара цатынасы тура­
лы сурацца жауаи бере келш, Д. 4. ци 6ipinmi, ал ли екшпй деи
М0Л1МД0Д1. Дуние турацты даму меи цалыитасу процесшде болып
табылады. Ол цоз»'алысты царама-царсы куштердщ. о иды яп жене
repic ииь (Инь жоне ян) куштершщ озара icTecTiri деи тусшд1рд1.
Олардыц эрекет1 жойылмайтын мэцплш жоне табигаттап белш
бейдь Барлыц цубылыстар меи заттар табвги цажегплшке багындырылган. Туйсшт» танымныц ueriai ретшде мойыидай келш,
Д. Ч. «туа (птетп1 > Glum болатынын тер»ске шыгарды жане жалпы
цормтындыларды тэнарибе арцылы тексеру цажет екенш айтты.
Озииц цогамдыц-саяси кезцарастарында халыцты азат ету оцу
агартуды дамыту мен жеке адамиыц адамгершйпк жагынан нзшuai жетшдаруше байланысты деген тужырым жасады.
Д'АЛАМБЕР Жан Лорен (1717—83)— 18 г-дагы фр. агартушыдары
ик1лдер1я1ц 6 ip i, философ жэне математик. Ол адам танымьшмц
пайда болуы мен дамуыныц тарихы и суреттеи беруге, сондай-ац
Ф. Бэкошшц принциптерш непзге ала отырып, гылымныц топца
белшуш баяндауга тырысты. Философияда Д. сенсуализмд1 жацтады жэне Декарттыц туа 6 iT 6 T iu идеялар теориясына царсы
болды. Алайда оныц сенсуализм! дэйект! материалистш сенсуа­
лизм болган жоц. Д. бойынша, ойлау матершшыц цасиеп емес,
жай матерппга тэуелЫз T ip m u iiK етед1. Демек, Д. дуалиетш позицияда болды. Басца фр. агартушыларына цараганда ол адамгерш иш т цогамдыц ортага байланысты емес деп пайымдады. Д.
цудайды жаратушы субстанция регшде таныды. Д-дщ дойекоз
сенсуализмше Дидроиыц ецбектершдо сын айтылган.
Her. шыг.: «Философия алементтер!» (1759).
ДАМУ — мэцп, цажетт! цозгалыс, уакыттагы озгер ic. Кещстштеri орын ауыстырудыц Д. болатын ce6e6i, онда уацыттагы osrepicпц Tycipuireu турде сацтилатындыгында. Матерпяпыц «м!р суру
тэс 1Л1 туршдеп цозгалыс еш нэрседеп пайда боямайды жане жогалып та кетпейд), мэцп oMip суред!, басы да, аягы да жоц. Сопымен 6ipre цозгалыс эрцашан 6ip нэрсешц отш икш е царай цозгалуы (багытталган), ягни басталуы мен анцталуы бар эртурл! аат­
тардыц, процестердщ жэне басцалардыц цозгалысы ретшде OMip
суред!. Цозгалыстыц багыты материяиыц ем ip сурушш таийй
ретшдеп, шекс1зд1п ретшдеп цозгалыстыц синаттамасы бола алмайды. К,озгалыстыц Gip багыттылыгы — apGip шект! цозгалыстыц
сииаттапасы.
Жогары орлейтш жэпе томеп тусетш Д. болады. Сырт-ran iiuito
царай, 1штс)1 сыртца царай, еыпдеи жацага жэне жацадан ecicire,
цараиапымнан курдел ire жэпе курдел!деп царапайымга, темеипдеи жогаргыга жэие жогаргыдан томенпге, кездейсоцтыцтап
цажегплшке жэне цажоттшштен кездейсоцтыцца жэпе т. б. Д-лар
болады. Органик, емес жуиепщ, жануарлар. дуниесшщ, цогамныц
Д-ы диалектиканыц жалпы завдарыца багынады. Д. спираль тэр1.1Д1, царама-цайшылыцтардмц Gipniri меп куресшде, санньгц
120
сапага ауысуы туршде ж оно керкчяше орбпдь Д-дыц opoip жеке
процесшщ баспалдацтары:. оныц пайда болуыпыц алгышарттарын
эз1рлеу, ягни, Heriai ден сыртцы цозгалыс (б у л басиалдацты Д-дыц
осы процесшщ басталуы деуге болады ); туу, ягни, iuiKi цозгалысца кешу; цалыптасу, ягпп, Д-дыц жаца npoqeci мен ол тугаи
жагданды нзгорту; озшдш Д., немесе Д. процесшщ тсш -ж ещ гу!,,
ягни, оныц оз бет1щне en ip cypyi; процестщ oniyi, куйреуь Д-дыц
туши нроцесс ретшде оу ел бастан-ац томендепден жогары га жэне
жогаргыд&п томенпге жетшзетш тенденциялары жасырын кунде
болады.
Д-дыц теориялыц формада цайта жацгыруы диалект, логикада
|'ске а сады
Д А М У Д А Р Ы С П И Р А Л Ь — TepicTi терпене шыгару зацына сипаттамадагы дамуды бейпелен тусшдЁру ym in цолданган салыстыру.
Даму кезшде op6ip цубылыстыц озгеру процесс езш щ «бурынгы
турш е* цанта оралгандай тэр 1зд 1, жогаргы сатыдагы цубылыс
томенг! сатыдагыныц кепбЁр сипатын жэне ерекшелхгш цайталагандай болады. Дамудыц б у л ерекшел!гш ширатылгап cepinne
гуршде елестетуге болады. Спиральдщ ap6ip жаца орамы алдыцгы
орамды цанталагаидай Tapi3fli, б1рац ол жогаргы сатыда втедк
('оны меп катар Д. c-i метафизика ныц туйыц шецберге тон тусгnirine царама-царсы цоюга арналган.
ДЛ11ЫШ11АН — шыгармашылыц да рынды лыцтыц жогары дэрежеci; осындай цаб|‘лет дары ган адам. Д-мен таланттылыц арасындагы
аи ырма шы лыцтыц белгип салыстырмалылыц сипатын ескере оты­
рып, Д. жасаган шыгармага айрыцша сопылыц пен толтума
ерекш елт, адамзат цогамыпыц дамуы уш ш ерекше тарихи мазмупы жатады, сондыктан ол адамзаттыц зердесшде м эцп сацталады. Д.— мистикалыц Tipniic neci емес, цуд1ротт1 адам да емес
(кейб 1р идеал ист -философтардыц папымдауындай), озш щ уздж
цабшет! мен орасап зор ецбен арцасында адамзаттыц дамуын
ш repi бастыра алатын жеке тулга.
Д А Р А Л Ь Щ — дербес цызмет ететш субъект ретш деп нацты жеке
адам болмысыныц цайталанбас, ерекше oAici, адампыц цогамдыц
oMipiuiu дара формасы. Ж еке адам м о т жагыиан элеум. здршшш
ету ЭД1С1 жагынан дара болады. Д. пндивидтщ езш дне дуниесш,
оныц ерекше oMip жолын бейнелейд^ оныц ом ip жолы мазмуны
жагынан элеум. жагдаилармен аиыцталады, ал Teri, цурылымы
жэпе формасы жагыиан дара сииатта болады. Д. мэш нацты инднвидтщ озшдж ер ек ш елтн д е, оиыц элеум. жуйе шецбершдеп
о;п*мен оз 1 болу цабшетшде ашылады. Табиги талантардыц, туа
б(ткен ерекшелштердщ мацызды рол in Д. дамуыпда элеум. факгорлар жацаи1а турде корсетедк Дара ом1рдщ п р ш Ы к ету эдкС1
дегсшлиз — адам одпршщ (негурлым ерекше немесе пегурлым
жалпы) Kopinici. Д.— адамныц 6ipereu жэне бесаспап цасиеттер!нщ б|рл1П, тутас жуйе, б у л жуйе адам цасиоттершщ — жалпы,
типт 1к (жалпы адамзатца тэп табиги жэне элеум. б елп лер ), .ерек­
ше (пацты — тарихи, формациялыц) жэне жалцы (цанталаибайтын
доне бпчяi жэне руханн-иенхнкалыц сипаттамалар) цаепеттершщ
диалект, озара ic-цимыл процесшде цалыптасады. Адам цызметшщ
тарихи дамуыиа цараи озигщ эртурл1 ом ip салаларындагы цатыпа старыиыц даралаиуы баргаи сайын дамн бередг Д тыц асцан
цымбат екепш атан ко реетед1, оныц дамуы адамзат дамуыпыц
иporpeol ушш цaжeттi шарттардыц 6ipi ретшде мацызды роль
атцарады. Жеке адамды даралаидыру мен жет1лд1ру цогамды озгертумен. жаттанудыц жопылуымеи, индивидуализма царсы курескен жэие цанаудаи азат адамдардыц ыптымацтастыгы мон
нзара KoMcriuo жагдан жасаумеи тыгыз байланысты.
ДАО — цытай классика лы ц ф илософ ия сын ыц аса мацызды кате
горияларыниц 6ipi. Ьастанцыда Д. « ж о л » , «соцнац» дегенд* б1л~
д iрод!. Keitim ieu Д. угымы философияда табигаттыц «жодьш>>,
оиыц зацдылыцтарын б е л п л е у ymin цол данылды. Сонымен oipre
Д. адамныц ом i р ж олы магынасына да не болып, «зтикалыц нор­
мам (да«-д:»)
угымы ни айналды. Оилауда Д. «логика*, «себ«*н*,
«д з л е л » дегеп соа (дао-лн). Д. угыммныц мазмуиы цытак ф и ло ­
соф иисы ныц да м у и м ен 6ipre озгерд!. Мате риал ист-философтарда
(Л1аоц:ш, Скшьцзы, Ван Чуй т. б.). Д. ааттардыц табиги жолы,
олардыц зацдылыгы ретш де царастырыладм. Идеалистерде Д.
«идеалды n eria », «ацицат болмыстыц жоцтыгы» (Ban
Ьи жане
•I. б .), «кудан ж о л ы » (Дун Чжупш у жоне т. б.) ретшде ryciuд{ршед 1.
ДАОСИЗМ — дао немесе «ж о л » (ааттардыц жолы ) туралы ьиш,
Ь'ьттанда б. :i. б. Й —5 г-ларда найда болган. Д~шц ueriain цалаушы
еж елп цытай философы, табигаттан айпымауга, табиги nuip суруго шацыргаи Лаоцаы (б. а. 6. U— 5 г.) больш есентелед!; Тан дау»ршде (7—0 г.) аулиелис манге не болды. Оиыц ueriari идеялары
«Дао да цзин» штабында баяндалгап. Барлыц заттар «э «жолы
ныц*> — даопыц аркасында туыи, дамиды. Дуниеде озгермемтш
иорсе жоц. снйтш озгеру процесшде олардыц 6opi озш щ царамацарсы жагдайына кошед*- Адам иэрселердщ табшатына жацын
болуы, данас мнудаи бас тартуы Tiiic. Д. устемдшке, езпге царсы
шыцты; алгашцы цауымдыц ouipre цантын о рал у га такырды.
Даосизмищ адал жацтаушылары б. а. б. \— 3 г-ларда ом ip сурген
Ми Чжу, Ииь Вань, Чжуаицзы болды. Пи Чжу бойынша омЁрдщ
габиги аацдарын сацтау адамныц «оз табигатын тутас ьушнде
гацтэуына» мумк'шдж беред!, ал Инь Ваньнщ айтуынша, ол адам
ныц дапалыцца ие болып, ацицатты угынуы yiuiii де цажет. Соц­
гы сы адам жаиы аса иозш материалдыц болшектердеи — цзнн
цндсн турады, олар бЬ д !ц ойлау агзаларымыздыц (синь) «тазалмгынад немесе «ластануына» байланысты келш, кетш отырады
ден ганады. Чжуанцзы ойлауды «аспан меи жер аииасы* деп
атады. Ол жалцы мен жалныныц, а б со л к тч меп салыстырмалыцгыц, турацты мен озгермелнац диалектнкасын таным дыц иорсе
ретшде усынды. Алайда Чжуицзы жалныныц шнидеп жалцыны,
цозгалыстагы тыныштыцты абсолюттендфуге, даоны заттардаи
оцшаулауга тырысты, муньтц osi оиыц «орекетиздш * теоршкыныц
идеялыц iveriaiue айналды, бул теории б. з. басыида Д. дин цалынтасуыныц neriaii коздершщ 6ipi болды.
Д АРВ И Н
Ч ар льз Роберт (18(19— 8 2 )— агы л. табигат з е р л е ч ни»*',
гыл. знолю циялы ц теорнниы жа са у шы. Оа замаиындагы биология-ныц жане а. и». ирактикасыиыц ж е'п етiктерди жоне ж ер шарьш
аиналын шыццан гаяхаты (1831— 35) кезецдег* ж инагы и пакты
материалдарып саралан отырыи, табиги суры нтауды ц иатнжесш де
болатын ripi табигатты ц знолю циялы ц дамуы туралы цорытындыга келедь «Т а би ги суры и талу ж олы м ен турлердгц найда болуы
немесе TipmuiiK ym in ку реете цол аилы туцымдардыц са ц та луы »
деген ец беп п д е (1НГЙ)) оз теориясы ны ц n eriari ца гида ларын баян
дады. «К о л г а у н р е п л ге н ж ануарлар мен егалет‘ш оС1МД»ктер»>
( U)i>8j деген катабында Д. у it жай у ар л ары мен мод. 0с*1м ди п ердщ
цол дан суры итау арцылы алы натыидыгы н тус1нд1рд|. «Адам ны ц
ш ы гу топ ж оие ж ыиыстыц су р ы н т а лу* деген к п а б и и д а (1871)
ада ми ыц ж ануарлар тегш еи иапда болганды гы па табиги-i ыл. туriiiiK ftepjli. L'ipaK адамиыц ж ануарлар алем ш ен и олиш ! «иыгуына
исер еткен олеум , с е б е п т е р — ецбек’пц, цогамдыц санапыц рол in
д. ашып корсете алмады. Д. Litim знолю циялы ц теорияны ц цар
гы ластары клерикалдар жоне идеал истер мен \зац к у р е е п ц иотн
122
жесш ло тгшылды. Д. теориясы диалокт. материализмш ц * АЛЫ" ;
га е у ы и д а т табиги ты л. алгы шарт болды, 19 г. жаратыдыстапу
гилы мыпДаш ен ipi жацалыцтардыц цатарыпа жатады. )\аз!р)ч
кгзде Д. тсорияоы o:;iniu жалны методол. жапе дуниетаны мдиц
манш тут&с сацтай отырып, геиетнкапыц ( М олекулалы ц жоне
популяции лыц)* биокьбернетнканыц, т. б. гылымдардыц иакты
жэие теирнялыц магериадымеи толыцтырылуда.
Д ЛЯН А Н ДА Мулмпанкар (буркеш ш к аты — Сарсвати) ( *?24—
So)— Y’UAi философ-идеалист дш и реформатор. Д875 ж. Бомбойде
чАрья самаджо (арийлер цогамы) ^ Р Д Ы» о л eaine «Ведтерго *^айгыя оралу* — арийлердщ кеше дш ш жацгырту мацеатын цойды.
Д. и утка табыиушылыцца, кои цудайлыцца, абыздардыц зорлыгына, дшге сенуннлжке, кер 1’ тартпа эдет т у рынка жэне т. б. карсы
«иыгьт, иидуизмд 1 орта r -лыц коспалардаи «тазартуга» умтылды.
Д. бойыида дшн реформаторлыц неп агартуш ылыц иденлармен
та ццал арлыцтап уштасын жатты. Ол жалпыга 51рден ж араты лы стапу 6LiiMin беру цажет екенш цоргаи отырып гыл. нэтиж елерш
яе.ч ережелер] ищ дамуы етш корсетуго тырысты. Философняда
71. Мадхваныц двантанеданталарыныц 1збасары ретшде KopiHiu,
пщгысыиыц ережелер! непзш де е ж е лп 6 «ортодокетш » фплос.
жуйенщ бэрш «onricTipyre.») умтылды. Унд) стан ныц тоу елс 1з улт;ыц дамуын жацтагаи 1и'к(рлер айтты.
ЧО ЛЕЛД ЕУД ЕГI Т ¥ Й Ы Ц Т А Л У немесе к е с » р л i д о ц г е л е к —
логикалыц цате, бул далелдеудщ саиасы репнде д эле л денег i н
те:*,ист in <»;iin пайда лаиыи, дэлелдепгеп цагидаларды цолдапудан
келш шыгады. Мупда и цате кейде гыл. жумыстарда да кездесед!.
Мыс. коптеген математиктер 2 мыц ж дан артык уацыт 1шшде
параллельдер туралы Бвклидтщ oecim n i п остулаты » дэлелдеу го
талиыигаида оадершщ долелдемелер1 п ен зш е далелдеитш постулаттыц озш буркеи пайдаланган. Маркс А. Смиттщ ж эне бурж.
^опомистердщ талда ул а рык да «кеЫрлй доцгелок» барлы гы и корre rri: тона рдыц цупы ецбекацыиыц, пап да ныц, рептаныц сомасыпаи келш шыгады, ал ецбокацынмц, пайданыц, рептаныц сомаг.чныц o «i товарла|»дыц цупымен апыцталады жапе т. б.
ДЭСТ\Т (лат. traditio — тансыру, ж алгасгы ру) — тарих барысында
цальштасып, уриацтан урпацца жалгасыи отыратын одот-гурыптдр, салт-саиа, цогамдыц тэртш, зац, мурат пен иплак, мшез-цулыц цалыптары жэпе т. б., цогамда, ултта немесе ж екелеген элеум.
тэптарда узац уацыт боны сацталатын элеум.-мэд. мура элементrepi. Д. маденнегиц шыгармашылыц дамуымен байланысты про­
в ес т и ; жэне откен кезецшц ecnipron сарцыншацтарымен байлаяысты реакцпялыц даст урле р ден болш едь Гылымда Д. бш !м мен
юрттеу эд 1стерш 1*ц сабацтастыгып, онердо — стиль, ш еберлш са*
бацтастыгын б!лд|'ред1.‘
ДЕДУКТЦВТ1 ЭД1С — озпедпх ерекглелнч ой цорытудыц деду кгипт! техиикасын цолдя и у болын табылатын (Д едукция) гыл. теорпялар цурудыц амалы. Философняда Д. э. пен басца да эд(стер
(мыс. и!!ду ктивтi) арасыиа айцын шек ж ур п зу, дедуктнвп пайымдауды делукцпиныц гылымдагы ролш тэяирибедеи тыс жэне
тмм ос i релен тусшд|*ру эрекеттер! болды. Дцнцатыида, дедукция
мс*н индукция озара тыгыз байланысты, ал дедуктивт! пайымдаудыц цурылымы адамныц сан r -лыц нрактикалыц-танымдыц к г,га-
ораида дедукц иялы ц
георияиы ц коптегеп питижелер! туршде
ж эие дедукц иалы ц теория ц у р ы л ь ш ш ш ц туождарЫу мушсшдш
тер ш щ ж иы нтыгы ретш де жаца б !л ш алыниды. Дедуктивт! жуиеЛОРД1 (теори яларды ) упы м дасты руды ц ж алиы y jin c i мыиаларды
цамтиды:
I ) баста ицы базис, ягни бас.тапцы и;* рее атаулары меи иаиымдау
нлрдыц жиынтьиы; 2) пайдалаиылатын логикалыц цуралдар (ко
рытьшды жасау жэно аныцтау ер еж елер !); 3) (2) ш цолдану жо­
лымеп (1) алынатын ш юрлердщ ( у с ыпыста рдыц)
жиыытыгы.
Мундай теорняларды зерттегенде олардыц арасындагы гепеэистен
жопе бипм дамуыиаи де рекелз ден д iр iлгеи жекелеген бнлштерше
талдау жасалады. Сондыцтан оларды пе синтаксиста (п л г е Kipe
T in белгшер меп угымдар арасындагы арацатынас олардыц тшдеы
тыс мопш ескермей зерттелген кезде) не семантикалыц (ж уйенщ
белп лер! мен угымдардыц арацатьшастарьш олардыц Maui тургысыпан кара ган кезде) тургыдан талдауга болатын ерекше т1л ре­
тшде царасгыргаи дурыс. Дедуктивт! ж уйелер аксиомалыц (долелдеуд» ко рек етпентш ги ли м и айцьш шындыц) жэне коиструкткит! (уйлездм OAici немесе конструктивт1 едю ) болын белш ед!.
Д. о. бь’пмде, neriaiueii тож1рнбе мен сынац ж урпзгенде болжамдыц
дедуктивп ЭД1С ретшде кер 1яед’1. Рыл. бьлймд! жасаудыц деду к
KiBTi амалына талдау жасау еж елп философия тусында (Платон,
Аристотель, Евклид, стоиктер) баста л ыи, жаца заман философии
сыпда (Декарт, Паскаль, Спиноза, Лейбниц л о н е т. б.) еле у л t
орыи алды, алайда, бй'пмд* дедуктивт! уйымдастырудыц принцип те pi И) г. аягы — 20 г. басы ида гана толыц жоне айцын т\жырым
далды. (б у л орайда матем. логика аипараты кец наидаланылды).
Дедуктивт» ад ic 20 г. басына дейш neria in ей матем. жане логика
саласыпда цолданылды. 20 г-да коп те ген матем. емес иэпдердщ —
физиканыц, биологшшыц, лиигвистиканыц, соцнологинныц жэне
г. б. жекелеген бол 1мдердщ дедукциялыц (атан айтцанда аксио­
малыц) жолмен цуруга орекет жасау кец таралды.
Д Е Д УК Ц И Я (лат. deductio— сырью аш у) — пай ым да у амалдарыиыц жоне зерттеу одк.тершщ б ipi. Дедукция — ойлаудыц жалпы
дап жалцыга, бутшпеи бол шек ке icomin нотиже шыгару эдкл. Кец
магынасын да алганда Д.— ден а риалы турде барынша кец цолдану
матыиасындагы кеа келген цорытынды - ацицаттыц опиаты бар
логика зацыиыц непзш де 6ip немесе 6ipiieiue тужырымшш (алгы
шарттардан)
шыгарылатын долелдоуд! немесе туисырымдарды
(салдар) айтады. Д лыц цорытыиды ж а гда пьшда г ы алгышарттарда
га л дар жасырмп турде болады, демек олардан салдар логикалыц
талдау од'ютерш цолдану нэтижесшде алынуга тшс. Д. туралы
Каз1рг 1 угым Аристотельдщ Д. туралы жалпыдан жал цыпы шыгару жошнде гi оилармнаи асыи тусед! жане оиыц сыцаржацтылыгыи
к«|рсетед|.
ДЕИЗМ (лат. <ieti5 — цудай) — цудайдыц оолгаидмгын, кешннеп
«к! лацдары боны шил дамитын дуниенщ беи нес is алгашцы себеб)
ретшде мойыпдаитыи ijiiм. Д-шц непзш цалаушы — 17 г. агыл.
философы Г. Черберн. К,удайдыц элем меи жоие адам меп баила*
нысыи моимндайтыи тенлмиео, цудайды таонгатца ещ 1ст 1ретш
нантензмнеи жоие цудайдыц. болгапдыгыи бекерге шьиаратыи
ivreii.iMUoit Д ищ айырмашылыгы бар. Фцод. нпркеулш дуниетаным
угтемдш еткен кезде Д. цобшесе атеизмищ жасырыи формасы,
мате риал исте рд* ц дшнен аластауыиыч
цолайлы одгс i болды.
Франция д а — Нольтер, Руссо, Лнглияда — Локк, Ньютон, Толанд,
Шефтебернн, 1‘ос с нида — Радищев, (I. Т. Инин, И. Д. К ртов жоие
т. б. Д. ошлдер* болды. Идеал истер (Лейбниц, Юм) меи д у ал истер
ил
де Д-д1 буркепш эрекет erri. K aeipri жагдайда Д-Д1 бетперде етшг
дш д 1 ацтауга тырисушылар кобендк
Д Е К А Р Т Рене (лат. жазылуында Картезий) (1596— 1650) — фр„
философы, математип, физпп жэне физиологы. Л а Ф леш дши
коллегиясыпда оцыды. Эскердеп цызметтеп кейш сол кездеп алдыцгы елдердщ 6ipi Нндерландыга орпыгып, осында 20 ж. гыл.
жэно филос. сабацтар журпздк Жацашыл идеясы ymin Нидер­
ланды дш ешлдергнщ цудалануына ушырап, Швецняга кетуге
мэжбур болды (1649 ж.) осында дуние салды. Д. философиясы
математика, космогония жэпе физика байланысты. Математикада
Д. апалит. геометрия непзш цалаушылардыц Gipi. Механикада
цозгалыс иен тыныштыцтыц салыстырмалыгын атап K opccrri,
эсер мен Kepi эсердщ жалпы зацын тужырымдады, сондай-ац сер
пшмейтш eKi заттыц озара соцтыгысыпда цозгалыстыц толыц
саныныц сацталу зацып аиыцтады. Ол космогон ияда гылым ушш
жаца идея — К ун спстемасыныц табиги дамуын жетщД1рд1; элем
цурылымына жэие аспан денелерш щ пайда болуына жагдай ту*
дыратып космостыц катерия цозгалысыныц neriari формасын оныц
усац болш ектерш щ цуйындыц цозгалысы деп бшдй Д. дамуды
тек мех. зацдыльгц деп туйд 1, б у л болжам табпгатты диалект,
тургыдан тусш уге ыцпал жасады. Д-тыц материя немесе денел!
субстанция туралы ш м 1 оныц матем. жэпе физ. 1здешстерше орай
цалыптасты. Д. материяпы кец1стшнен тецест1рдь Б у л цандай да
болмасын кец 1стжте зат бар жэие бос кещстш мулде болмайды,
ал тыгыз дыц иен геом. цасиеттер денешц бар мэнш цурайды
деген сез. Дегепмеп Д-тщ материалистш физика т м ш е дуалистш
идея епед1; Д. бойынша цозгалысца жалпы ce6eunii — цудай; ол
материяны цозгалыс жэпе тыныштыциен цоса жасады жэве ма­
тери яда цозгалыс пеп тыныштыцтыц бьрдей жалпы лама санын
сацтайды. Д-т1ц адам туралы LaiMi де ек! жацты: Д. бойынша
адамда жансыз opi TipniiniKcia дене T e riri еркш жэне оилай ала­
тын жанмен байланысты. Д-тыц аптуы бойынша эртект! дене мен
жан, ерекше агза — домалац без арцылы езара царым цатынаста
болады. Физпологияда Д. рефлекстш актыныц алгашцы гыл. сипат гамасы — к,н мыл дар тш ркеш сш щ побайын жасады. Б)рац
Д-тыц материалистш физпологнясы жапныц материалды oMecriri
туралы LriMiMeu цайшылыцты сэйкестште болды; мэш кещстш
болын табылатын денеден жапныц айырмашылыгы Д. бойыпша,
оныц ойлау цабшетшде. Д. жануарлардыц жаиы жэпе онлаиу
цабш еп жоц курдел{ автоматты деп езд 1’ г1меп ш тевня адам есептедь Д. Ф. Бэкон мен 6ipre бипмнщ тубегенл! мшдет1 адамныц
табигат куштерше устемдш етушде, тех. цуралдарды ойлап табу
мен жасауында, себеп пен салдарды танып бшуде, адам табпгатын
жетшд 1руде деп бшдь Д. осы мшдеттерге коз ж е т т з у ушш бар
нэрсенщ тгкелей eMip суретшше алдын-ала кудпсгене царау керек
деп есептедь Б ул кумэн бук!л бар нэрсеш танып бшуге болмайды
деген сешмздздшт! тудырмайды, ол б1л 1мпщ дурыс бастамасын
табудыц и]рдеп-б|'р амалы гана. Д. «оиланамыи* ягни «oM ip сурем] я » деген цагиданы осыпдай баста ма деп есеитедк Осы тезис
арцылы Д. цудай дыц OMip cypeTiuin, сондай-ац сыртцы дуниеш ц
ацицаттыгына ceHiMin арттыруга тырысты. Д. таным Ш мш де
матем. бйпмшц логикалыц синатын б1ржацты тусш у нэтижесшде
цалынтасцан рациопализмнщ ueri3in цалады. Д. уш ш матем. бмам11щ жалпыга б!рден жэпе цажетт* сипаты ацылдыц ез табигатынап туыидайтып болгаидыцтан, ол таным процесшде м ум кш д тн ше толыц угыммен тануга болатын цагндаларга супенеи'н дедук­
ция ролше баса мэн бердь Д-т1ц oyiiigi к сананыц тшолей дурыс
тыгы жэне туа блгкен идеялар туралы Ш1м 1 (мундай идеяларга
од цудай, жапдыц жэпе тэмдш субстанция туралы ойларды жат
цылды) кеш нп пдеализмге ыцпал e r r i жопе материализм екшдер!
тарапынап еыиалу объектгсше айналды. Kopiciiiuie табигат туралы
1Л 1М цйГ131идеп материалистш жэпе оныц дамуы туралы теория,
материалистш фпзиол,, Ain Ы м ш ец адшац мох. эд1с — Д-тыц жаца
кезецдш материалист lit
козцарясын
цал ыпта стыру вд жардай
жасады.
llei*. шы).: «Метод туралы оАла)»» (1637); «Философии бастамасмд (1644).
Д ЕМ И Р У Г (гр. demiurgos — шобер, цоленерип, екшпп маг.— жаратцан, жаратушы) — Платонныц идеалнспк философиясында
жоне неоилатоишылардыц ш м ш де — элемд1 жаратушы, дуниеш
жаратцашшц аиыцтамалармпыц 6ipi.
Д ЕМ О ГРАФИИ (гр. demos — халыц жэпе grapho — жазу, синат
тау дегеп грек сездершен) халыцты зерттеу, халыцтану гылымы
дегеп угымды шлдйред!. Оиыц зерттеу объект! cine халыцтыц жынмстыц, этнкалыц цурылымы, ту у, олу, цоныс а удару процесшщ
барысм (дииамикасы) жатады. Д-лыц ироцестердщ арифмет. еипаттамасы адамдардыц ocin ouyin аныцтайтын биол. элеум., мэд.
этика лыц, зги икал ыц, элеум-психол. жэне т. б. контеген факторлардыц жиыитыц корсатшиш. Сонымен цатар оидфк: жэие тутыну
субъектип ретшде халыцтыц ociu енуш щ экономикага типзер icepi
acepin де еске устау шарт. Муныц ез! тек цана мед. жэне экой,
шаралармен шектелмей, проблемаиыц элеум. жэне мэд. цырларып
жап-жацты ескере отырып журпаш етш Д-лыц саясатты керек
етедь CeGe6i халы ц саныоыц артуы елдщ экономик ас ына, элеум.
цурылымы на, жумысшы куппнщ болппсше т. б. мацызды ыцпал
жасайды. Халыцтыц ociii-enyin оныц элеум.— экон. жагдайынан
тыс царайтын м альтустш дш гкэие неомальтусшшдш тужырым
дамалардыц непзс1зд1пн керсете отырып, 6ia Д-лыц проблемаларды ц шенилушо th ic ti алгы шарттарды тек цана жаца гуманистйс
цогам жасандм дои есентепша. Соц. цогам турл 1 элеум., оныц
1ш ш де материалдыц, рухани, эдет гурып, салт-санага байланысты
факторллрга су йене отырып, Д-лыц процестер/и оз цажетше сан
реттел отырады. Ф. Энгельс 1831 ж. «Адамзаттыц сан жагынан
«с у ш е шек цон а латы идай абстрактылы мумкшхшлйг, ерине, бар,
ал егерде коммунистiic цогам адамдардыц сапын ос!руд 1 реттеуге
мэжбур бола цалгаи жагдайда. бул кезде коммунистш цогам зат­
тар ды онд 1руд 1 реттен улпретш болады, соидыцтан да жалгыз
сол цогам гана муиы циыншылыцсыз жузеге асыра алады а деп
жазган болатын (К. Маркс, Ф. Энгельс. Шыг. 2-басылуы, 35-т.,
124-6.). Бул цагидага цогамдыц та, жеке семьялыц та децгендеп
Д-лыц мшез-цулыцтьщ стихиялыц формаларыныц Д-лыц регтелу!ш д сапалы механизмдерхмен ауыстырыла бастауымен сипа т гал атын Д-лыц процестердщ тарихи дамуыпыц жалпы тендеициясы
сай келедк Дазац халцыныц ociu-онуше нацтылы тарихи жагданлар, элеум . экон., саяси, экологиялыц жэпе т. б. коптеген курдел! факторлар эсер етть Рссми-статистикалыц деректер бойынша
цазацтардыц саны: 1807 ж.—3 млн. 786 мыц, 1926 ж.— 3 млн. 623
мыц, L939 ж.— 3 млн. 101 мыц, 1959 ж.—3 млн. 622 мыц, 1970 ж.—
5 мди. 30U мыц, 1979 ж.—5 млн. 289 мыц адам болды. К о п т е л!
цазацтардыц бкрдеиЧНр кункорк кнз! болып отыррап малып кушкдеп тартыи алуш ылыц 30—ж-дардыц басыида цазац халцыи зор
Д-лыц апатца ушыратты. (\азацстаи демографтарыиыц зергтеуi
бопыиша, 1930 ж.-дыц орт асы нда реснубликадагы цазацтар саны
4 м л п. 120 мыц адам болгаи. Нгни. 30 ж-дары аштыцтан, шдеттен
цазац х алц ы н ы ц 49% -i цырплнга ушырагап. 616 мыц адам Цалацстаннан тыс жерлергс ауын кеткеп. К,азац халцы согыстыц тура
жэне жаиама шыгындарык цосцаида 1941— 1945 ж. 500 мыцпан
121
астам ер-азаматтарынап анрылды.
Халцыпыц сапы 1945 ж-дыц
ортасыыда бурьшгысыиап да азайьш, 2 млн. 650 мыцга тусп . 60—
ж-дардаы бастан цазацтар арасындагы орын алган «демографиялы к е р л е у » нэтпжесшде олардыц ecin-oiiyi жеделдед». (989 ж.
цаатарда Цазацстапдагы адам саны 16,7 миллионга ж етр
Н , оныц
6,6 миллионы — цазацтар. Ьнрац реснубллкада ауылдыц жерлерд еп t жаска дейтнп иэрестелердщ кон uieriuyi, о к о л о т ял ыц анатгар, мед. кемектщ, ауы л — ецбеккерлерш щ элеум.-материалдыц
жагдайларыныц т о м е н д т , ней аудандардагы жумыссыздыц т. б.
факторлар Д-лыц ахуалга Kepi acepin тппзуде. I^asipri тацда е л 1М1зд 1ц эртурл! анмацтарыпыЦ ерокшелштерш толыгырак ескеруге
непзделгеп Д-лыц саясат ж урп зудщ , адам гумырыныц узацтыгы
меп халыцтыц ецбек белсендш 1гш арттыру, семьяны вы ганту,
жеткшшек урпацты тэрбиелеу yuiin пегурлым цоланды жагдай
жасау. эяелдердщ апа болуы п олардыц ецбек жэне цогам цызметше белсепе цатысуымен уштастыруга барынша жэрдем жасау,
кеп бадалы семьялар мен жас семьяларга, зейпеткерлерге мемл.
кемегш арттыру дыц. одацтас респубдикалардыц экон. жэне саяси
д ербесппн мойыпдау барысында олардыц эрцайсысыныц дербес
Д-лыц саясат ж ур п зу правосын icice асыруыпыц мацызы зор. '
Д Е М О КРИ Т (б. з. б. 460— 370 ж. ш .)— еж елп гр. материалист-фи­
лософы, Л е в к п п гт ц шэшртк гректердщ туцгыш энциклопедист —
ойшылы (М аркс). Д.— атомистикапыц neriain цалаушылардыц
oipi. Ол eni неп‘зд1 — атом мен бос кешстшт! мойындады. Бул
жерде атомдар материяныц болш беитш болшектер!, озгерментш,
мэиплш, унем! цозгалыста болатын жэпе 6ip-6ipinen тек формасы,
колем! жэне орпаласуы реткмен гана ерекшелепедi. Дыбыс, тур,
дэм жэне т. т. сияцты цасиеттер атомдарга тэн емес, цайта «зат­
тыц ез табигаты бойынша емес», шартты турде oMip суреди Осы
козцарастыц озшде-ац заттардыц 6ipiniui жэие eKinmi цасиеттер!
туралы ш !мпщ пышаны бар. Атомдардыц цосылысынап депе ту
З1лед 1; атомдардыц ыдырауы олардыц жойылуыпа апарып согады.
Сансыз коп атомдар шекЫз бос кещстште мэцп цозгалыста бола­
ды; бей-берекет багыттарда орып ауыстыра отырып, олар кейде
6ip-6ipiMeH соцтыгысын, атомдар цуйынын тугызады. Жаралатып
ж эпе жойылатып дуние лердщ шекЫз коптпч осылайша туады,
оларды еш цудай жаратпагап, цайта табиги жолмен, цажеттш кке
царай панда болып, ешш жатады. Себептшшт! цажеттйпкпен баламалай келш, Д. кезд ей со цтыцты TepicKe шыгарды, оны бьпмесп к тщ нэтижес! деп сапады. Таным теориясында ол депелерд!ц
ссз 1м муш елерш е эсер ететш ;куца цабыцтар («и д о лд а р »— бейиелер) белш ш шыгады деген жорамалды непзге алады. Сез 1мд(к
TyiiciK — тапымпыц n eriari K o s i, 6ipaK ол заттар туралы «к уц п р т»
апыцтама гапа беред!*; ал будаи жогарыда баска, «айцын» негурлым нэз 1к акыл парасат арцылы алынатын 6141м турады, ол
дунпешц: атомдар мен бос кещстштщ мэнш танып бшуге жол
ашады. Осы арцылы Д. танымдагы сезгм меп ацыл-парасаттыц
ара салмагын ажыратты. Д. озш щ саясн козцарастары бойынша
копе демократияныц екип, цул иеленуиилш аристократияныц
царсыласы болды. Д. материализм!!! Эпикур жэне Лукреций Кар
жалгастырды.
Д Е Н О ТА Т ЖЭИЕ ДЕСИГНАТ, ц. ЕЫм.
Д ЕОНТОЛОГИЯ (гр. ileon — борыш жэие logos — йим, со з)— эти­
ка лыц теорияпыц тарауы, опда борыш, моральдыц талантар мен
нормативтер, проблемалар, жэне элеум. цаже.ттшштердщ адамгерпплж формасына тэн ерекшелш ретш деп жалны борыштылыц
мэселелер1 царастырылады. Термппд! Лептам енпзген, ол мупы
127
тутас алгавда мораль туралы ипмдх бейяелеу уш ш цолдшиан.
KeiiiuiieH Д. этпкалыц акснологиядан — iaruiiK иен эулымдыц, ту­
гае а.нандаги моральдыц цазынадар теориясынан ерекшелево
бастады. Адаыгерхшл'ш элеум. зацдар талабын, соныц 1шшде цогам
мен адамиыц цажеттерш бейнелейтш борыштылыц (Gip нэрсе
жузеге асырылуга аемосв жасалуга ти!с) жеке м1яезцужыцта,
жалам нормада, Mi виз цулыцтыц жинацталган припцшггершде,
моральдыц жэне цогамдыц муратта эртурл1 формата ие болады.
Д-ыыц зерттейтхш де осы формалар мен олардыц арацатынасы.
Борыштылыц саласын цазынадан ажыратып алатын коптегон
бурж. теорняларга (интуитивизм жэпе т. б.) царама-царсы жаца
отика олардыц арасыиа тыгыз байланые орнатады, оларды 6ip
гана моральдыц цатынастмц ек( жагы ретшде царастырады. Сондыцтап ол Д-ны этпнапыц ерекше теориялыц T y p i немесе дербес
саласы емес, этикалыц эерттеулердщ кейбхр езхндж мшдеттерх
бар белг 1Я1 6ip саласы ден сапайды. Негурлым тар марынада ал­
ганда дэрхгерлердщ KociirriK этикасыи Д. деп атайды, оныц мац■с.аты — психотерапия тдехлдёрхш)! комепмен емдеудщ, дэр 1герл 1к
этикет™ сацтаудыц жэне т. т. т ш м д ш тн арттыру.
ДЕРБЕСТ1К — жеке адамныц цайталапбайтып, езшдш болмысы,
озшщ субъеKTici туршде оныц мацеаты мен мэп-магынасы болагын ic-цнмылы. Сыртцы мацеатца лайыцтылыц нен сыртцы цажетТтШкке багындырылган ic-арекетке (жатсьгау жуйесш деп цызмет,
сондай-ац материалдыц внщргс саласыпдягы ецбек) царсы цойы
лады. Маркс адамнын алеум. жагынан азаттыц алуын оныц цаядай
да болгмн ic-эрекетш шын мэншдег1 дербеетшке багытгауымен
баплапыстырды. Алайда бул эрекет табмгатца жауапкерхшлшпеи
царау кажеттнпгшен адамды шет цалдырмаиды, адам 1С-эрекетшщ
мудделер! оган цайшы келмеух керек.
ДЕСКРИНЦИЯ (лат.
d e s c r i p t i o — с у р е т т е у )— жалцы нэрсеш жал­
пы угымдар ( K e p iH i c T e p ) комепмен суреттейтш жэне оныц оз!н
дш тол пемесе жалпы атауын алмастыратын логикалыц (мддхк)
цурылым. А луан турля есептеулердщ формалды жуйелершде
(Формализация) иайдалапылады.
ДЕТЕРМИНИЗМ ЖЭИЕ ИНДЕТЕРМИНИЗМ (лат. determinare —
аныктау) — себонтшштгц ори и мен ролх туралы viaселе жоншдеп
перегар фплософиялыц тужырымдар. Барлыц цубылыстардыц жалиыга о^рдей, за оды банлапыстары, себеикё тэуалдхлт туралы шш
Д. деп аталадм. Дэйект! Д. себептипктщ объективт! сииатыв ныгаптады. И. еебептшштщ жалпыга ортац сниатын терхске шыга­
рады (ушцары формасында — себеиплхкчч мулде тернже шыгару).
Д. идеялары ежели философияныц озшдо-ац тур 6epin, кене атомистпкада айкмп isopimc тапцап. Д. Жаца замап жаратылыстану
гылымы мен материалнетне философпясында (Ф. Бэкон, Галилей,
Декарт, Ньютон, Ломоносов, Лаплас, Спиноза жэне 18 г. фр. материалистерО одап opi жетхлдхршдх. Жаратылыстану гылымыпыц
даму децгейше сэйкес бул кезецдохп Д. мехапиетш, абстрактен
гнпатта болды. Вул механнканьщ булжымайтын динамнкалмц зацдарыш.щ тецбершде суреттелеий себсптиш» формасын абсолют
ишд1руден Kopnifli, муныц eni себеитйпкт! Цажёттхщклеп баламалауга жэие кездейсоктыцтыц объоктипп'к силатьш терхске шыга руга аиарып согады. Мундай ьвнцарастм Лаплас мейлшшо айцын
тужырымдады (мех. Д-пыц басца тауы — Лаплас Д-i осыдап нгыц|.ян), ол элемдег! барлык белхпеитердщ координаты меп нмпульvinin белгтлЦ fiip уацыт кенецшцеп Maui опыц «ткендеп немесо
'олап!нцтагы коз кейген сэттердеп жапьш апыцтайдм. Булайша
тужырымдалган Д. фатализмге соцтъграды, мистикалыц г.ипат
альта, ic жузш де дудайдыц жазгапына конумон уштасты. Рылым
дамуы Лап лас детерминации органик, табигат пен цогамдык,
«)М|'рде гана емес, физ. саласьшда да repicwe ты гарды . Кванттыц
мехапикада кемескыйк арацатыпастарыныц аныцталуы оныц неплы'эдц'ш корсеттц алайда ндеалистж философия оны И. рухында
царастырды. (электронный верш бостандыгы» туралы, мпкронроцестерде себепт1лщтщ жоцтыгы жэне т. т. туралы цорытындылар).
Диалект, материализм мех. Д-нщ шектеулхгш жояды жэпе себепт 1я 1ктщ объективт! жэне жалныга ортац сипатымен сапаса оты­
рып, оныц цажеттйпкпен тецгермейд! жэне оныц Kopiuicm тек
зацдардыц дппамикалыц у л п с ш е жатцызбайды (Статистикалыц
коне динамика лык, зацдылыц). Tip i табигатта езара жуйел1 icцимылдыц курдел! yn rici диалект.-материалистш Д-нщ жш кеадееетш мэселес 1 болып табылатып органик. Д. угымыпда т1ркеледъ
Бурый да етц аш а н бэсецдемеген Д. меп И. арасындагы курес
жаратылыстануда да, acipece цогамдыц цубылыстарды зерттеу
саласыпда да цаз1р курт кушейдь Ц аз 1р п бурж. философия И-31мд1
социологняда волюнтаризм, эмпиризм формасында кецшен наснхаттауда.
Д Е Ф И Н И Ц И Я (лат. definitio — аныцтау) — заттыц ел е у л 1 айырмашылыц белгшерш, немесе угымпыц мэнш — оныц мазмупы мен
meKTepin айцындантын цысцаша логикалыц аныцтама. Мынадай
Д-лар болады: помипалдыц (о л создщ мэшп тусшдйрш, оныц цолдаи илу аясын корсетед!): реалды (аныцталатын нэрсешц мэнш
снпаттайды); дескрипцнялыц (Д. нэрсеш KopueKi турде жэне мумкшд(гшше жан-жацты суреттеид|); генетик, (пэрсенщ н ш гу тегш
жэне оныц цуры лу эдю ш корсетед!); нацтылы (аныцталатын нэрceni оныц царама-цайшылыгымен, мумшндггшше диалект, царамацайшылырымен салгастырады) жэпе г. б.
Д Е Ш А Н Леж е Мари (1716—7 4 )— материалист-философ, бенедиктШ1Л <— мопах. Басты ецбеп «Ацицат, немесе Ацицат жуйесд* туцгыш рет орыс Т1лш де (1930) жарыц кердь Д-пыц фнлос. кезцарас­
пары спннозизмге жацын рационалистik тепдепциялар мен езшд1к
ерекше диалект, идеяларды уштастырумен синатталады. Д. жуйе^
С1я щ neri3ri угымы — барлыц физ. денелерд|"ц б1рл!П ретш деп
«Омбебап тутасты ц»; о л ceaiMnen тысцары мэпде больш келед!
жэпе сез 1М туйсжке емес, парасатца гапа угыныцты. «Ц уд ай » утымыя адамдар ойлап тапцан деп келш, Д. атеизмдс агартушылардыц шагын тобыныц и г ш п деп сапады.
ДЖ АЙНИЗМ — унд! фнлософиясы мен дш ш щ ортодокст! емес жумелершщ 6ipi, б. з. б. 6— г. га. пайда болтан. Д.— онтологиялыц
плюрализм ж уйесь Д-нщ непзш де таттвалар — мэн туралы iniM
жатыр, олар дуние цурылатын н е и з и материалдар, сонымен 6ipre
Сйлш цурылатын iprefli ацицат болын табылады. Ец басты ек!
татва — neriari цасиет! тапым болып табылатын джива (ж ан) жэие
аджива (жаппан белек нэрсенщ бэр!). Д-де материя— а н га рута
болатын дыбыс, uic, туе жэне дэм цасиеттер1 бар адживаныц 61р
rypi* Материя — атомдардан турады, ол ceaiM муш елерш е эсер
етед!, ocrepicTepre ушырайды, оастауы мен соцы болмаиды жэне
цудай да жаратнагап. Сопьшея oipre одан да нэзш, жаннъщ тэнмен байланысын керсететш «кармикалыц материя» дейтш бола­
ды. bipereu жан пемесе цуд!ретт1 цудай жоц: дуниеде Tipi мэнге
айпалдырылгап пемесе айпалдырылмагаи орасан кои жэне оцI ермейт 1н молгаерде жап бар. Материя сияцты, жапды да е н н т !
жасамаган, эуелдеп бар жэие эрцашан болады. Жан атаулыныц
napin де 6layi, бэрше enyi, 6opine цудгретт! болуы керек, б1рац
оныц мумкшд*1п oai ouip суретш денемеи шектелгеп. Д. этикасы
г,— I -.л
129
Tipiui.iiK весшо аулымдыц жясамау (ахнмса.) хуралы ijiixtre cyueиеди /( iii.'i филос. жуйесшщ пепзшде дясаЗяастш дш жатыр,
оныц нвгЫн салеаи данышпан (тиртхаакар) Махамира (немося
Джина) цеп . саналады, ол б, н. б. 9 — 8 f f . ом ip сур гои. Д, д\иГ
Маханярага жоне басца тиртхатсарларга табынуды комтиды.
ДЖЕМС Уильям (1842“ 1910)— амер. психологи жэне идеалнстфнлософы. Материалистш гыл. дуняетавымга царсы кур«еп. Me
тафиз. тэЫлдщ непзыа екенш угыпа отырмп. Д. оган диалекти
капы емес, ирр&пионалвзмд! Царсы цойды. Д. «сан агысы » ретшде
царастыргав психикаFa апалиашде ырыцтылыц жэпе амоциялмц
пепздердщ ролш баса корсета. Ацицаттыц объективен угымын
нрагматиктж пайдалы эрекет, мудделерге свйкостш прияпвтмен
алиастыра отырып, Д. дэлелдеуге жэне гыл. непадеуте болмайтын
паныч хуцын цоргацы. Д-тщ «радикал эмпиризм]» ic жуэ1вде
нацты шындыцты «газа тэж 1риоеге», санага субъективтшжпен
телу ден, ал «бейтарап монизмi» материя мея рухты пак сол
«твЖ1рибев{ц> eKi жагы деп царайды. Д. д<нд1 цоргады жэве НьюЙоркте о.и цурган мистнкалык, «тэж1рибет зерттеу» жоншдеп
арнаулы уйымга белсене катысты. Философия тарихына ойшылдардыц артурл! темперамепттер1 мен субъективен вусцауларывыц
манифестациясы деа царады.
Her шыг.: (.Психология приицнптерЬ (1890); «Дйии тож1ря(!енш non ттр.11 лт-> (1902); «Прагматизм» (1907).
ДЖЕНТИЛЕ Джонанни (1875—1944) - - итал. философы жэве van
сатшы. Рим ун-т!Я1ц проф-ры; Муссолини ушметшщ агарту ми­
нистр!. «Маркстщ философиясы» ецбег1нде (1899) марксиямд! сыиацы. Д. Гегельдщ иимш цайта царап, «актуалиэм» жуйесш—
неогегелыниадктщ субъектпвтш-ядеалистж 6ip турш жасады. Д.
бойынша, монд1 парселердщ бэр! — эрцашав актуальд], белсенд!;
оныц шыгармашылы кец1сгж пен уацытца байланыссыз. Д-нщ
матсриясы — ол 1, енжар болса да оймеп б 1рдште. Солилсизмпен
аулац болу ути'ш Д. унинерсалды «мен» угымын еяпгюда. Нацты
шындыц нндивпдуалдыц сапапыц ндеяларына цатыссыз. цайта
алемдеп озшен тыс трансценденталдыц лепздщ таза ойлануы
болып табылады, ол озшщ цалиггтасу процесшде барлыц кдрамакантылыцты жецш шыгады. Олеум.-саяси кевцарастарында Д.
либерал измпен фашизмге царай ойысты. адамгерпшйк рухыныц
жузеге асуы ретшдоп тоталитарлыц мемлекеттщ уагызтысы бол­
ды, жеке адамдарды мемлекетке жагтаи багындыруга шацырды.
Пег. шыг. —°1Угсль лиал<ч<тикасына реформа» (1913).
^ЗЭК-БУДДИЗМ - буддизм багыгтарыныц 6ipi. 6 r-да Кытайда
пайда болын, Жанонцяда неценен таралды. Д. б-нщ iieriai — Буд­
да мйн барлыц пришли иесшщ fiipfliri туралы тусш!к жэие таби­
ги «ж ол» туралы 1Л1М — дао, ол барлыц теориялыц едхстерден
жогары. Басца мектентерден айырмашылыгы — Д.-б. «цае цагымдыц сэулелеиуд!». ацицатца
жетуд|— саторида — уагывдайды.
Д.—б цщ иррационализм! мен интуитивизм!, оныц зкзотпкалыц
гурпы Scijiece соцгы он жылдыцтарда Бат. Евр. жэне амер. фил ософтярынъщ пазарын аударуда.
ДИАЛЕКТИКА (гр. dialegoinai — шмрлесш отырмын, талцылан
огмрмын)— табигаттыц, цогамныц жэне ой-сапа дамуыныц жалпы
зацдары туралы гылым. Д-ныц гыл. тургыда угыну узац уацытты
кажет етп жэпе бул уеымыныц ез| терминпщ яуелп магьшасын
ондеу 1 «пт» одан бас тарту барысында пайда болды. Й?желг1 филогофияда дуниедег! норсетц 6api де цубылмалы екепдш атан айтылтан шындыцты пропесс ден есептеп, бул процесте кез келген
цасиеттщ карам а -царсы цасиетке айпалуыныц цандап роль атцаратыпы тужырымдалган (Гераклит, ж екелеген милеттш материа­
листе р, пифагорпплдер). Б ул сияцты зерттеулерде Д. т е р м и т э л 1
цолданылмады. Алгашында б у л термин (diaiektike techne — $диа­
лектика o u e p i»): 1 сурац жауап арцылы uiKip таластыру цабшеTiir; 2) утымдарды саралау, заттарды Typi мен шыццан тез i не
На рай а ж ирату о п е р т б*лдфген. (Аристотель Д-ны ойлан тапцан |
Зенон Элейский деп есептейдц ол копт1к жэне цозгалыс угымдарын ой елегш ен отшзгепде келш шыгатын цаишылыцтарга талдау
жасаган болатын. Аристотельдщ osi дэлелдеу туралы гылым —
«аналитикадан» Д-ны ыцтимал пЬирлер туралы гылым ретшде
ажыратады. Элеаттардыц (Элен моктеб!) isinuie Платон шыпайы
болмысты 51рцалыпты api оз-оз1мен барабар болады ден аныцтады, эйткепмен «Софист» жэне «Парменид» сухбаттарында жаратылыстагы жогаргы буындагылардыд кез келгеш н бар opi жоц,
оз-ез1не барабар api барабар емес, озш е тене-тец ж эне езш щ
«басца» турш е от in отырады ден цана ойда корсету ге болады де­
тей диалект, тужырымга келдь Сол с е б е т ч болмыстыц езш де
цайшылыцтар болады: болмыс 6ipereii api кенше, мэцп. api етюшш,
б1рцалыпты api цубылмалы, тыныпггыц куйшде api цозгалыс устшде болады. Ц аиш ы лы ц— рухты ойландырып— толгаыдыруга
TypTKi болатын цажетт! шарт. Ж эне б у л енер, Илатонныц uiKipiHше, Д-лыц енер болып табылады. Неонлатоншшдер
(Плотин,
Прокл) Д-ны дамыту icin жалгастырды. Феод, цогамныц философиясы — схоластикада — Д. деп риторикага царсы цойылган
формалдыц логикаггы атай бастады. |^айта орлеу д о у щ н д е «царама-царсылыцтардыц yuneciMi туралы диалект, идеяларды Ни­
колай Кузанский мен Бруно усынды. Жаца тарих кезецшде метафизиканыц устемд 1гш е царамастан. Декарт пен Спиноза (6ipinm ici
космотопиясында, eiciHinici — озш е оз1 себеп болатын субстанции
туралы йпмде) диалект, он у л п л ер ш жасады. 18 г. Францияда
диалект, идеяларыныц сонылырымен Руссо мон Дидро ерекшеленД1. Олардыц 6ipimnici цайшылыцтарды тарихи дамудыц шарты
ретшде царастырса, OKiuiuici бугаи цоса оз тусындагы цогамдыц
сана даты цайшылыцтарды зерттед! («Р ам о немересЬ>).уД. дамуы- J
ныц аса мацызды кезец1 нем. классикалыц идеализм! болды, оныц
метафиз. материализмнен аиырмашылыгы — шындыцты танылу
объект!©! ден цана емес, ic-эрекет о б ъ е к т а ретшде де царастыргандыгы едь Сопымен цатар субъектш щ танымы мен ic-эрекетiшц шыпайы материл дыц neriain бш местш нем. идеалистершщ
диалект, идеяларыпыц орес1зд 1гше, жацсацтыгып керсетть Л е й ­
бниц нонададардыц езди in ей дамуы туралы жэне таным принциптершщ цайшылыцты 61рл1г1 туралы йпмшде Кант физ. жэне
космогониялыц процестердег! царама-царсы кунгтердщ мацызын
корсетш, алгаш рет метафизиканыц шебш б узды opi Декарттан
соц 6ipiumi болып — табигатты танудагы даму идеясын еяпздь
Таным теориясыпда ка пт диалект, идеяларды «антнномпялар» ту­
ралы йпмшде дамытты. ]Б1рац ацыл-парасат Д-сы Канттыц nmiршше, алдамшы нэрсе жэне ойдыц oai цубылыстарды гана танумен шектелгеп цолдану аясыпа ораласымеп ац Д. жобылады. Будан iceuiu таным теориясыпда («Ры лы м туралы ипмде») Фихте
мацызды диалект, идеялары бар категориялар жасаудыц «антитетшсалыц» эд!сш жетигд|рдй Ш еллинг Канттыц iaiHme табигат
процестерш диалект тургыда угынуды усынды. Д-ныц асцар шыды
Гегельдщ идеалнстж Д-сы болды. Гегель «туцгыш рет букш та­
биги, тарихи жэпе рухани дупиеш процесс туршдег! нэрсе деп:
я р к и унеш цозгалуда, озгеруде, цайта цу рылу да жэпе даму да ден
таныды, coiiTin осы цозгалу мен дамудыц iinKi байланысын ашуга
тырысты» (Энгельс Ф .у Анти-Дюринг, Цаз. мемл. Басн. 1957, 27-6.).
Г е ге л ь д щ о т л и т а , Д. 6ip аныцтаманыц басца аиыцтамага aiiuaлуы. онда бул аныцтамалардыц сыцаржацты opi epecis екендн-i,
ягпи олардыц бопыида оэдерш osflepi терктеу бар екеид^п Kepiнедо, наиымдаудыц дерексшдш аныцтамаларынан Д-пыд ерешнеju ri осыида Гегель 1ЛШ 1 6oiii.inuia, сол себепт( Д. «ойдыц гылыми
тургыда орктеушщ цаидайыныц да бсшсыа цозгаушы кухш жэве
ол гылымныц мазмунына iu iK i байлавыс пен цажеттйпк еипзетш
6ip fl«n 6ip иринцна болми табылады. Гегель Д-сыныц нэтижеы,
оныд куткепнеи кош iarepi асын тустй Дуниедегшщ барии и,
oaiu ti.'ii терктеуг»! келушш цажетпп туралы Геголь ипмшде,
еьирд! де ойды дм рснолюцоялаидыратыи н е п з болады, сол себепт!,
алдыцгы цатарли ойшылдар (орыс жэно т. б. рев. демокдаттар)
Гегель Д-сынан «революции алгебрасыи» (Герцен) корд!. /Д-ныц j
гыл. ацицат угымын Маркс пен Энельсте жасауга умтылды. Ге- »
гель философиясыныц идеалист!к маимунын алын тастан, олар
Д-ны тарихи проаес пен таным дамуын материалистш угынудыц,
табигатта, цогамда жэне онлауда журш жатцан реалдыц процестерд| цорытудыц непзшде ж асады Гы л. Д-да болмыстыц да, танымныц да зацдары етене уйлесш жатады, вйткеш олар маамуны
жагынан бфдей, тек форма жагынан гана ажыратылады. Сондыцтан материалисток Д. тек «онтологвялыц» цана емес, гносеол. та
ийм, apt ойлаумев тануды цалыптасу жене даму барысында ца­
растыратын логика болып табылады. Осыган байланысты Д. таным
теориясын да талдан цорытылган таным тарихы ретшде царастырады. Кез келген угымы ыц, кез келген категорпяныц жадны
сипатына царамастан, оларда тарихилыцтыц тацбасы бар. Дайшылыц Д-ныц басты котегорнясы болып табылады. Д. цайшылыцтар туралы шЫде дамудыц цандай туршщ болса да цоагаушы
fsyuii меи цайнар квзш ашып керсетед1: диалект, дамудыц басца
да категориилары мен прннциптершщ шлт! осы шмде, сапдыг
«згер!стерд1ц сапалыц earepicTepre айналуы арцылы даму, 6ipтшдеуийлжтщ yalnyi, ceKipicTep, дамудыц бастапцы сэтше ца­
тысты Tepic,Tey жоне осы терктеудщ озш терхстеу, бастапцы куйге
тэн белплердщ, цасиеттердщ кеШиршщ жогары непзде цайта
лаиуы. Дамуды нац осыламша туешу Д-ны реформиста теорияларга тэп неше Typjii ананы — эволюционистiK кезцарастардан
плшратады. Д. зацыиыц кез келген белпеш, цасиетга абсолюттенд>ру, оны метафиз. бурмалауга окелш соцтырады. Д. табигатты,
цогамды жэне тины иды иерттеудщ филос. аднн болып табылады.
Тек Д. тургысынан гана объективтж ацицаттыц курдел!, капшылыцтарга толы цалыитасу жолын, гыл. дамуыныц барлыц сатыларында абсолюттимк пен шарттылыц, турацтылыц иен цубылмалылыц элементтершщ байланысып, тужырымдаудыц 6ip туршен
басца, негурлым мазмуиды турше етуш туешуге болады. Д-нын
тоцырау мен сылбырлыцтыц цаидайымен болса да ымыраласпайтып рев. табигаты оны цогамдыц дамудыц тарихи муцтаждарын,
жаца мазмунга ecKi формалардыц уйлеснейтшдЫп, адамаат прогресше жагдай жасантын жетй1ген формаларга ету цажоттшн
объонтивт! тургыда ескерш отыруга комектесетш, цогамды прак­
тика жузшде цайта цурудыц царуы етед! (Диалектикалыц логика).
ДИ АЛЕКТИКАЛЬЩ ЛОГИКА — диаяектикплыц материализынщ
логикалыц Ш и!, объектнвт! дупие дамуыныц ойда бейнедсиу зацдары мен формалары туралы, ацицаггы таиу зацдылыцтары ту­
ралы гылым. Д. л. гылым тур!вде жаца философияныц бмйм!
ретш де панда болды. Алайда оиыц элемепттер! ертедеп, aripece
е ж е л п философияда, Гераклит, Платон, Аристотель жэне т. б.
иимдершде орын алды. Тарихи жагдайларга байланысты у зац
уацыт бойы оплау зацдары мен формалары туралы 6ipAeu-6ip
л
niit рттi Ш ам амея J7 г дав
1Л 1'м рет1нде формальдык логика jjffi J j j
б а с т а » оркспдон келе ж атцан л т а
р л
•
филос. ой дыц
ы г ы п а
п
ой лау
цаж егплш нен формальдык лопхканыц р
• т у ралы жаца
М«ц танымныц жадны ',р" '" . 1" ПТл? E^ on Декарт, Л ейбниц ж эне
мьмш'ц цаж еттш быпне бастады (Ф- ьэк о , М
,.лассцКалы к фи
г С.). Бул ахуял Жаца тарих к
е
з
ти Ь
лософиясында пегурлым айцып корш дь М
,,
оВын ойынШа,
трансцепденталдьщ логнканыц ара ж ш п ал Р
’ дан бш 1'м яш
иулардыц соцгысы, 6ipiiiiuiciHeH, ягни ф о р ^ л ь д ы ^ н о « л
.
да му ын зерттеу мен ерекшелепед! жоне
.жаКты ж ете
салмайды. Д. л-ны дамытуда, оныц алгаш цы ж а н - ж а ^ м ж еге
зерттелген, алайда дуниеге идеалистш
“ уралы
ж\йес!п берген Гегелдоц ец беп ерекше б олд а . Л о т т а т>рал
жаца М и адам санасы дамуыныц бай^тож фпбесш ца «та царады
жэне овы таным туралы гылым етш 6ip ж уиеге келт рд ,
ищ бар агылыи бойыва жннады.
л. ф ормальдык
жоцца шыгармайды, Kepicinnie, оныц ауцымыв, ойлауды ц
ЦД P
мен формаларын зерттеудеп орны мен ролш апыцтауга ж агдай
жасавды. Егер формальдык логика объективтж д ун и ед еп турацтылыцтыц, тыныштыктыц онда бейнелену зацдары мен формалар
турады гылым болса, Д. л-ныц ер ек ш елш — дам у процестерш ! ц,
кубылыстарлыц iraiti цайшылыцтарыныц, олардыц сапалы ц 03iepicTepmi’n, 6ipinii| ehiHuiicine айналуыныц, т. с. с. о й ла у зацдары
мен формаларында бейнеленуiu зерттеу. Д. л. гы лы м ретш де
диалект, материалист!к эдн т щ непзш де гана мум кш болады, жане
сонымен (ирге бида 6ейнелеу;иц зацдары мен формалары, цозгалы с
ш е к с Ь д т и щ ш екплпстеп KopiuicTepin, цозгалыстагы шекс|‘зд1к
иен шектшнепц, ifiiKi мен сыртцыныц б1рл1г1п т. с. с. зерттей
отырыи. бул ЭД1СТ1 нактылай туседх. Оныц т у т а мацеаты — диа­
лектика зацдарыныц заттар меп цу былыстарда т. с. с. эрекет ет у ш
угымдарда цалай бейпелеуге болатындыгып зерттеу. Сонымен oipre
Д. л-ныц en/ciri 6ip н еп зп мацеаты — ойлауды ц в11шц дам у барысын зерттеуге байдапысты. Д. л. ойлаудыц даму зацдары меп
формаларын таным дамуы меп адамзаттыц та ри хп-цога м ды к
нрактикасы барысында аныктайды. Д. л. ж алпы логи калы ц пр ин­
цип репнде абстрактылыцтаи нацтылыцца орлеу т э с ш и пайда*
лапады (Абстрактылы м еп нацтылы). Д. л-пыц окйшп oip ж а ли м
пршхциш
тарихи жэпе логикалыц б 1рлпс. Б у л принципгер питой
озара оаиланысты жэне 6ip-6ipiHe Ыцгсш отырады. Мэш*, табигатьт
жагынан д . л. адамзаттыц танымдыц жэие практикалыц ic-эре=
1 Т“
ер - Цорытудаи келш шыцкан логи к а лы к катет ы к K ^ rn rn n u 'V
У -“
Тек ,,зара бам апш ета, я,-пи логи као й л ч ™ У ,ар Ж1‘ *есшде гапа дамуды ойда бей и елеуге нм не
4 я а и Уы " TVtin yre болады. О йлау заттар мен к у r y Cea,
,WpiniciHen олаР“ “ ><
дей!п терецдей
оолашацты да угыиуга к о м ек тессй С о н ьн га п
онлаудыц зацдары меп сЬоомалапмичо ^
Д
бола ™ и
• процвгтершщ
жуйеа' таным .мен адамзат пn^ll<w«*f^£TTel,^ l, 01Тъп1 категория лар
байланысты озгерпг отырады* KnroJ
ш ц тарихи дам у барысына
Р ж у/ieо туралы v o W io
логикалыц жане гарихи GiojiГьг
ч р д «г“
гл^
' еЛГеК KY«''H fleri категория3.е рттелгон жоц, дегенмен
5 » r a s a “г ?
я й гж
н е гу р л ы м ж еш ет-i opi шындмцка ж ац ы я болып корш ед ь К аи рп
ры л ым да о й л а у ды ц мацсат-мурнттары м ен жеке жацтарып зерт
те «Tin ф орм алдан ган жуйелер меп мазмунды формалды логикалыц
теор и я ла р ул к ен р оль атцарады. Д. л. адам тапымывыд ортац
логикалы к, Heriai, оны ц познцнжы тур гы сы н ан барлыц жекелеген
жгше нац ты л о ги к а л ы ц теорнялардыц, олардыц мацызы мен ролик
туг,Iнд!ру м ум к ш жене цажет б о л а т ы н жалпы логикалыц теория.
ДИАЛЕКТИКАЛЫЦ ЛОГИКАКЫЦ 1ДОАЦСТА11ДЬЩ МЕКТЕБ1.
Казац халцыныц фнлос. ойлау дэстурипц тамыры терецде жатыр.
Олар сапсыз кип афоризмдер мен нацыл создерде, гулама ойнхылдар цыц и у рала рында, фолыслорлйс бейнелермен, тшт! кунделгкт*
с знамен уйлес)м тапцан. Батые пен Шыгыс филос. саыасыныд
уштасуыпыц езшдш ерекшелгктеpi осы кунге дейш зерттедш, гыл
жуйеге келпришеген. Бшге жеткен эдебя му рала р, цазац aFapтушыларыпыц шыгармалары т. б. олардыц ертедеп гр. философиясына жэне Шыг. гылымына ден цойгандыгын ацгартады. 20гагырда цаз»рп оцу жуйесшдц цалыатасуына дупиежуз. мад-нщ
жетктнстерш толыц мецгерудщ Heriai цалапа бастады. Филос.
ой-толгам саласыидагы алгашцы пэтижелерге 50 ж. улттыц саиасоз1М кеш нен цалыптаса 6а ста гаи кезде цол жетп. Даэацстап
¥лттыц гыл. акад-сы филос. секторыныц, кеш ийен филос. жане
право ин тыпыц жас галымдары диалект, багыттагы вцбектерш
жарыцца шыгара бастады. Бул кезде елде саяси мэнердег! цара­
пай ым «оцулыц* туршде жазылган диалект, жэпе тарихи мате­
риал измшц Kopinici болып табылатын филос. устемдш ottL Маркстш создер Избегшей оз бетщде цурастырылын жасалган фило­
софшшыц турпаны Typin куГфеткен туцгыш ецбек Ж. Эбд1лдини in, А. Цасы мжа новтыц, Л. Науменконыц, М. Саканидзеящ 1963 ж.
жарыц кнрген «Логиканыц жопе таным дналектикасыныд маселелер!» атты (1963) ужымдыц монографиясы болды. Б ул ецбектщ
диалект, логиканы дамытуда, ocipece Цазацстанда филос. сана
мен кадрларды курт вехруде улкен мацызы болды. Цазацстан
философтар ыныц ецбектер1 диалект, логнканыц К. Маркстщ «Каниталыныи,» логнкасын жан гана цайталау бола алмайтыпдыгын
корсетт». Цазацстандыц фнлос. диалект. жане тарихи материализмК1ц цагпдаларына суйене отырып, цаз1рг! замангы гылымныц жеTiCTiKTepme талдау жасап, оларды тапым теориясыныц жэве
цаз1р11 мэдениеггщ логикасына айналдыруда. Микроолемдег!, макро:>лемдеп жане мегаэлемдеп а шмл ran ец соцгы жацадыцтарга
байланысты жаратылыстану жацалыцтары танымныц бвстамасынал да, монизм принципш жузеге асырудаи да, сондай-ац себепт ш к пен нацтылыц принцип тершеп де коршедь Ол тек бул жаг*
дайларда гана емес, сондай-ац осы припциптердщ эрцайсысын
жеке-жеке жэне тутас жузеге асырудыц цажеттйпп api алгы
шарты, танымныц субъект! мен объектна немесе олардыц субстанмиилыц байланыстарын синагтаудыц ец жадны, мацызды б!р бел
rici болын табылады. Кдзацстан фплософтарыныц гыл. ецбектерЬ
ищ б ip б о л т жаратылыстанудыц филос. нроблемалары, жалпы
филос. тарихы, оныц 1шшде диалектика тарихы мэселелерше
а риал ган. Филос. санапьщ жогарыда аталган принциптер! жарагшшетаиу гыл. теориялардан немесе жаратылыстаиу гылым дары
ныц тутас 6ip тобынан дуниетаиымдыц цорытындылар шыгару да
методол. тургыда найдалаиылды. Тарнхн-фнлос. ецбектер диалект,
логика ныц оз рефлексиясы туршде царастырылуы мумкш. Диа­
лект. логнканыц категориил а рьиш коптегеп зерттеулер ж урпз 1лд 1.
Логикалыц таиымныц формалары озшше
абг ол юттенд! piл ген
морсе жэие од логиетнкада манипуляция цуралы туршде баян
далмайдм. Ойлау формалары мазмуп мен форманыц цажетт! де
vaoiiFd байланысы ретшде дэлелдеш п, жэпе соныц нэтнжесшде
объективтш дуние hi тан уды ц барлыц еа ты лары жацартылган.
Б ул салада кон жумыс жасалып, эрцнлы фнлос. жапрдагы эдо~
биеттер: мацалалар. ютапшалар меп жипацтар, рефераттар, ужымдьтц ецбектер, монография л ар жоне т. б. жарыц корд!. Цазацстан
Ултты ц Рыл акад-пыц Фнлос. жане хуцыц ин-тыиыц непзш де
диалект, логина жэне цаз 1*рп гылым методологнясы бойынша
Букшодацтык \ш симпозиум отк 1з 1лдк Цазацстапдыц авторлардьщ
(Ж. Общднннщ,
Эбпневтш, О. Нысанбаевтыц. М. Орынбековтыц,
13. Ротпицкнйдщ, М. Сэбптоэтыц, А. Хамндовтыц, Г. Югайдыц)
гыл. елсбектер! дуние ж узш щ контеген елдершде улкен беделге
ие болды. 1985— 89 ж-дары Алматыда шыццан терт томдыц «Диа­
л е к т » калыц логи ка» цазацстандыц фнлософтардыц кон жылдыц
ецбепн щ нотнжесЛ болып саналады. Мунда логнканыц, дналектиканыц жэпе таным теориясыныц тепе-тецд 1п туралы тезис
нацты турде icue асты. Цазацстан философтары диалект, логика
мен методологи яны терец де кецшеп зерттеу де. Оныц д элел! тен
жарыцца шыццан гыл. оцбектер гана емес, сондай-ац кец колем
ден лекторлыц, насихат жумыстарыпда коршуде. Республнкалыц
«Б ип м » цогамы7 жогары оцу орындарыпыц окытушылары мен
Казацстан филос. цогамы диалект, логнканыц проблемаларын
зерттеуш! философтармен б1рлште ецбек етуде. Диалект, логика
проблема лары опда ган докторлыц жэне кандндаттыц днссертацняларда жетш д!р!ле TycTi.
ДИ АС П О РА (гр. diaspora) — бытырау, шашырау. Диаспора — куштеп K o m ip y арцылы геноцид цауш топген, турл» саясн-элеуметтш
/кагдайга душар болган, басца елдердщ орта сына барып пана л а ­
кан халыцтардыц шашы ранды топ тары.
Цазац Совет эппнклопедиясыпда (3 том, 567-бет) бер^лген аныцтамага Караганда, д и а с п о р а — (грек соз! — шапшрау, бытырау) хпмиялмц элементтердiц — тотыцтар класыныц минералы
алюминий тотыгыныц оксигидратыныц шашы рай бытырауы.
Дуние ж узш деп уш мыцнан астам улттар мен улыстар, халыцтар
турады. Солардыц бэр» дерлш тугелден озш щ этннкалыц отанында
турман ды. Т у р л! идеологпялыц, экономика лыц, саяси-элеуметтш,
пкологиялыц себентерге байланысты болшектенген, шашырап, бытырагап.
Д и а с п о р о л о г и я дегетм1з — халыцтардыц озш щ этипкалыц
ортасыпан тыс жерге куштеп немесе геноцид цаупшен цопыс
аударган, шашы раиды тоитарын цурайтын диаспора л ардыц саяс и-эле у-мeTTi к о рта сына байланысты тарих ьпгдагы, мэденпетшдеп,
философпясындагы, жалпы руханп дуниесшдеп, тшшдеп', Kaci6i
меп салт-санасьгадагы озгерйстер! меп улттыц цасиеттерш сацтау
мосел еле pin зерттеитш цогамдыц гылым саласы.
Африка меп Европа, Америка мен Азияда болып жатцан улттыц
жэпе ултаралыц саяси-элеуметтiк тартыстар — Д. ш ш йпц езш е
тэн об?*ект1 мен субъекту гылым зерттеулер ж урпзетш кец аукымды саласыныц барлыгыныц айгагы.
Д.— ©3ine тэн болмысы бар, гылыми зерттеу методологнясы мен
методикасы, объект! меп субъектшер! бар курдел! де, циып мэселе. Ол теориялыц !здешске толы, гылыми сараитардан ететш
жаца цогамдыц гылым саласы. Д.— цогамда жеке адам баласыпын
омйршде жш кездесетш эдшетыздш, геноцид цаупшен, улттыц
жэие ултаралыц цацтыгыста рдан, экономика лыц жэпе ултаралыц
около гиялыц аиаттардан тумидаГптлн саяси-элеуметтш мэселелермеи т ы р ы з байланысты.
Казац днаспорасы — цазац халцьшыц болшектепуш, шашырауын
б1лд|ретш гылыми угым. Ол оз ел! меп жершен, атамекетнеп,
Казац ыемлекетшщ гаекарасынан тис жерлерьс, и о < ™ __ ____
ортага гасырлар боны ж урпзш ген геноцида к саясатця байланыс­
ты цувднга ушырагап халцымыздыц белш ектер! меп битиран
шашырагап толтарып зерттеитш цогамды к, сил ым. К,аэац днаспорасыныц озшдш обхектипт 1 жапе субъективт! себоптер! бар.
Б уйнде цапак, дииспорагы 40-астаи дунпеж упш щ момлекеттершде
OMip суруде.
Казак, дма< норасы басты eui угымнан турады. Cipimni, халцымыздыц б( iлшектоигеч жэш иен екшим шашыраи, бытырауы. М».т
с и л ы . Цыган, Рееей, Монгол, Озбекстан жершдоп отырган бауырларымм.чдыц <>з эта бабаларыпыц цоаысыпда, озшщ этннкалыц
отааыпда ouip cypin отыргапыя ескерсек, булар болшектенген,
нгнм гасырлар бойы турлi зорлыц пей зомбылыц еаясатын журri:iin келген Kopuii нмперинлардып, циянатыпан туындайтып на­
село. Ал, екшни угым цазац халцыныц бытырауы иен шапшрауы
тшелей iunti саясат пен ядеологяядан, цугын, геноцид цаупшен
бас саугалап, Got цып куйше тускеп цазац халцыныц топтары.
Мысалы, 1920— 11)30 жылдардагы иаубеттер, ашаршылыц т. б.
ДИДРО Депп (1713—84)— фр. философы, агартушы, Энциклопединпьщ жетекшн.!, жазушы жаие онер сыншысы. Ол Вольтермен
цатар оз заманыиыц цогамдыц оп-толгамына улкен ыцпал жаса­
ды. Философияда деизм мен зтнкалыц ндеализмнен материализм
(табигат туралы иимде, психологпяда, таным теориясында) мен
атеилмге дешпп аралыцты жылдам басып o t t L Д-пыц табигатты
мехаиистикалыц материалистш тургыдагы T y c i n i r i Ламетри меи
Гольбах иозцарастарымеи сайкес келд> жэне оган дналектяканыц
кейб1р элементтерш — материя мен цозгалыстыц, табигатта журш
жатцан нроцестгрдщ озара банлапыстарып, табиги форм ала рдыц
мэцп озгер!сте болатындыгы туралы пдеяларын еппздь Материал­
дыц болшектердщ мех. цозгалысы цалайша туйсжтерге тэн мазмун тудырады деген мэселеш Д. магерняныц жалпы сев1мталдыгы туралы ойга ж угш е отырып шешуд! жоп коредь Осы коацарасты дамыта отырып Д. кешнп рефлекстер туралы йймшц
neriai болган психикалыц цилметтщ материалист!» теоринсын
ойластырды. Б ул теория бойынша адамдар хайуандар тар 1аД1 —
гей сезшу цаб1лет! меп e c i бар цурал-саймандар. Д. идеал истердщ
ойлаудыц, o 3 in e n - o 3 i панда болатындыгы туралы туешштерш та­
ным тьорппсында жоцца шыгарды: барлыц ой тужырымдарыныц
r y n T o p K in i табигатта, 6 ia тек o a iM ia re тэжгрибеден гана белпл1
цубылыстар мен олардыц арасындагы цажетт! немесе шартты
байланыстарды тйркеймш. Д. б!зД1ц туйсштершиз ааттардыц айнадагыдай дэл бенкес 1-мыс дегеп ninip тумайды, контеген туйс1ктер
мен олардыц сыртцы себептершщ арасындагы уцсастыц осы ту­
ралы тусш штер мен олардыц тшдег! атауларыныц арасындагы
уцгасгицтан о п т а артыц емес деп уйретп. Локктыц алгашцы
жэие еш пш лш сапалардыц да объективтш n e r ia iu атап керсеттк
Ол Ф. Бэкоиныц тэжьрибедеи бастау алган бш ш ш ц ал дина цойrau бар мацсаты тек ацицатты гана угынын цоймай, адамныц
куш-цуатыи арттыру мен кемелденд1ру жолын табу деген n u r ip iu
дамытты. Пул жерде Д. техника мен енеркэсштщ ойлау мен таиымды ж ет 1л д 1рудег! рол in есенке алады. Тэжшибс мен бацылау
ганымдагм тэсш api жетекип тулга больш табылады. Солардыц
иеппшде ойлау дегошьиз толыц ацицат болмаса да, ыцтнмалдылыгы жогары о 1Л 1Мге ткете алады. Д. oM ipiuin басты мацсаты
Эициклоиедиипы (Эпциклопедняшылар) жарыцца шыгару. Энциклоиедшшыц мазмуны озыц, тйй oTKip болды: онда жаца идеиларды насихаттау, кертартпа кнзцарастарды, еск 1Л1кт(, д ш еш лд и т
ил nayмеи толыцтырылды. Орасаи зор циыншылыцтарга цараыас-
тан Д. Эпцнклопедияпы басып ш ы гару iciH аяцтап кетть Д. енер
мен коркем сын мэселелер1 бойынша коп ж умы с атцарды; жацеылыц пен эсемдш бйрлкгшщ идеясын цоргай отырып, реализм
астетикасып дамытты. Ол эстетикапыц oai жасагап
теориялыц
принциптерш ром а ндары меп драмаларьшда icK e асырута тырысты.
Энгельс Д-ныц («Р а м о ж иеш », 1762— 79) шыгармасы туралы
«дналектпканыц жацсы у лгш ер ш » цалдырды деп атап корсетт!
(Ф . Энгельс «Л нтн-Д ю ринг» Цаз. мемл. басп. 1957, 23-6.). Алайда
осыншама ж етм тк тер ш е царамастап Д. ногам цубы лы старый сэ­
ра лауда идеалист болып нала берд!. О л феод, деспотнзмге царсы
куресе отырып, констнтуциялы моиархияны жацтап соияедк
Пег. шыг.: «Табигатты тусКпдфуге арналган ой лар » (1754), «>(аламб<.‘р
мен Дидро ныц ацг1месЬ> (1769); «М атерия мен козгалыстын философии*
л ы к нег1адер1 (1770); vФи з но л о гкяны ц элемеиттеры (1774— 1780).
Д И ЗЪ Ю Н К Ц И Я (лат. disjunctio — болш ектеу) — «н ем есе» деген
логикалы к ш ы лауды ц ком епм ен ек! Typjii ппйрд! 6ipiKTipyAeH
курделг nucip нуратын логикалы к операция. Символдын А В ( А
немесе В болы п онылады ) Классикальщ матем. логикада Д-ны
откхр емес (баиланы сты руш ы ) жоне eTKip (аж ыратуш ы ) болып
eKi турге боледь 0тк1р емес Д. оган енетш пипрлердщ ец кем1
oip eyi ацицат болганда гана анинат болаты н ж эне ш ю рдердщ
6»p i ж алган болганда ж алган болатын курдел1 ninip цурады. Вт
Kip Д. пипрлердщ тек 6ip eyi анннат болган жагдайда гана ацицат
болатын курдел» niicip цурады.
Д И Л Е М М А (гр. d i ( s ) — eKi морте ж эне lemma — у и га р ы м )— ой
туж ырымпыц (ш артты турде белектенген снллогизм ш ц Typi, оныц
алгышартына ек! шарттын жоне белектенетш пайымдау енед1, ал
болектенетш пайымдау дизъю нкция турш де тужырымдалады.
Дилъю нкцняда ш артты паиьш дауларды ц HerisAepi немесе салдарлары б1р1кт1р!ледь Д. кур д елi теориялы ц талдауларда да, сондайац к уп делж т) турмыста да адамныц б!рдей eKi м ум кш дш тщ 6iреуш гана тацдауы цажет жагдайда кездеседо.
Д И Л Ь Т Е И В ильгельм (1833— 1911)— нем. философы, eMip ф илософпясыныц ош ль Д. уш ш е з е т ч нэрсе тарихи формаларда дамитын
rip i р ух туралы угы м болды. Д. тарихи процесс зацдылыцтарын
та пуды цабылдамады; ф илософияныц сез1мнен тыс мэпд! тануы
м ум ю н емес, о л тек «гы лы м дарды ц ш л ы м ы », ягни «гы лы м туралы
L iiM » гана бола алады. Гылымдар дупиесш Д. табигат туралы
гы лым мен рух туралы гы лым га б е л еда: р ух туралы гы лымны ц
п эш — цогамдыц ем !р шыпдыгы. Ф илософ ия санага талд ау ж а­
сау д а л баста у га тшс, ойткеш «м эн н щ » тш елей бастан кеш кендершен басталып; табиги ж эне рухани ом1рдщ м энш е ж ететш цуралды тек цана сол бередь Р у х туралы барлы ц гылымдардыц
neriai — психология, 6ipan тусиццруш г, себедтйпкко
суиенетш
психология емес, цайта суреттейтш психология. Корнем шыгармаш ылыцтыц сипаттамасында Д. цнялды ц мацызын атап керсеттк
ци ял арцы лы ацып кездейсоц п о р о е т о л е у л ! дэреж еге ж етш зе
асцацтатады ж эне тш гп к н э р с е т дара нэрсенщ neriai ретш де
белп олей дь Д. бойынша философия меи тарихи гылымдар ара*
гьгадагы баиланы сты руш ы буынды, оныц ез 1 откендеп цайталанбас ж эпе томага-туйыц мэд. д уп н елер д 1 цайта т у л е т у цуралы деп
тус1нген «герм ен езтик ап ы » — «тусш д1ру туралы taiM » цурайды.
Ш ы г.: « Р у х тур а лы гы лы м га K ipicne»
болуы о (1900) т. б.
(1883),
«Гермеисвтикаиы ц
пайда
Д Й О ГЕ Н -К И Ш Ш (б. з. б. 400— 325 ж. ш .)— Снноптыц гр. ф илосо­
фы, киник мектеб1н1ц (К и ни ктор) н е п з ш салуш ы — А лтл с ф е в ш д
137
lUOKipTi; оз устазыпыц козцарастарын ец ацтык, тужырымдарса
ден in i.irepuierri. Лнтисфеи сияцты. ол да жалцыиы гапа мойып~
дан. Платонныц идеялар туралы umiiu жалны мэндер тургысычан сынады. Ол цпвилизацияиыц барлыц жет!стштерш емес, керек
дегеп цажеттерд! гапа цанагаттандырумеп шектелуге шацырды.
Ол буюл дш атаулымен коса концу да нлылыцты да бекерге шигирып, оларды адаыдардыц ойлан танцаи басы артыц машацаты
ден есептедь Д. сословиелис анырмашылыцты сынап, аскетнзмд1
уагмадады. Дастур бойынша ол батыр api эмйршшер алдында
тэуел<пз болды ж»ие цогамдыц мшеэ-цулык, норма Ларина жифкешшнеи царады; ацыздареа цараганда ол бошкеде турып ом!р
сурген. Цогамдыц-тарихи жагынан алганда, Д. классика кезецшдеп ежелп гр. дуяиеЫ ыдырауыиыц жарцын ooiineci жэпе оныц
ucriiri TipeKTepin елемеудщ айгагы болды.
ДИОГЕН ЛАЭРТСКИ0 (3-г. 1 жартысы)— гр. жазушысы. Оныц
10 ю'таптап туратын «вмф, йпмдер жэпе атадты фнлософтардыц
нацмл сездер1 туралы» деген колемд! шыгармасыныц ежелп заман
философиясы тарихы жоншен fiiare лей in жеткен б|рдеп-б1р жиыптыц ецбек ротонде мацызы бар; онда гр. фнлософпясыныц Секст
Эмикршшеп аяцталатьш шнлдершщ 0М1рбанпдыц мэл!меттер1 меп
1Л1мдер| цамтылган. Д. кейде TinTi анекдот деуге болатын эртурл!
иакыл снздер мен мал 1меттерД1 жинастырушы репнде назар аударуга лайыц. Bcipece стоиктер (V II кггап) меп Эпикурра (X кь
тап) арналгап бол^мдер! цыаыцты. Соцгы ютабыпда Эникурдыц
б|зг« жеткен б 1рден-€пр шыг-сы: опыц \'ш хаты мои «ец басты
онлары» ишгпршгеи. Д. стоиктерге сып козбеп царагап; ал скептпктермеп Эликурга йггипатпен царады.
ДИСКРЕТТ1Л1К, к Уз i/criAiit жопе yjdiKci.idiK /
ДИСКУРСИВТ1К (лат. discursus — пайымдау) — сезшуден, цатыстылыцтан, интунтивтштен озгеше турдеп пайымдыц, жанамалылмц, логикалыц, демонстратпвтж. Лцицаттарды жапямалыц емес
(иитуигивтш) жэне жанамалылыц (ангацтар непзшде цабылданатми) деп болу Платон мен Аристотельде, ал «Д » термин! Фома
Лкшшскицде кездесед!. Метафизнктер ойлаудыц Д. ролш не теpicice шыгарды, не оны эсдрелед1 (Вольф жэне басц.). Жаца фило­
софия Д-тгц тапым турпдсында мацызды роль атцаратынын монындайды.
ДИСТИНКЦИЯ (лат. distiuctio — аныру) — заттар арасындагы пемесе саиапыц он >лементтер1 (тунспстер, угымдар. т. б.) арасьшдагы объективт! анырмашылыцтардм бейнелейтш сана airrici.
Логикада угымпцц аныцтамасын алмастыратын тэсш Д. делшедг
(мыс., сутегшщ оттеппен айырмашылыгы мыпада: оныц o3i жанады, 6ipaK жануды цолдамапды. «Д » термит орта r-ларда панда
болды. Схоластар бунымен объективт! анырмашылыцты да) нацты,
млнд!, себепт1 (Д. т. б.), ой аиырмашылыгып да (Ацыл Д-сы,
оубъективп формальды, т. б.) корсет-ri. «Д » термин! Kaaipri уацытта да цолданылады.
ДИЦГЕН Иосиф (1828—88)— Гермаиняимц аса корнект) социалдемократинлыц философ-жазушылирыныц 6ipi. Оадишен бййм
алган философ Д. Фейербах материилкзмшщ ыцпалыпда болды
жэне матермалиетж диалектнканы оз бет!меп ашты. Германияда,
Россияда жэне Амсрикада турын, жумыс ктед!. Д-пщ лег. ецбекrepi — «Адамныц ой ец беп тц м а т » (1809), «Философия аквызитЬ>
(1887)— непзшен гыосеологияга арналган. Д. бойыпша, сапа —
мзцгимк OMip cypin, цозгалыста болатын матерпяпыц, «универсумныц» идеалдыц жем1с1. Санапы таратушы — ми — «элемдш
т yt астыцтыц» 6 ip б е ла !. Сананыц мазмуны — табиги жэне цо­
гамдыц болмыс. Таным сезш д 1к жоне абстракт! формада ж узеге
асырылады; ол — салыстырмалы ацицаттан абсояк>тт1 ацицатца
Карай ц о згалы с процесс Канттыц агностнцизмш текке шмгара
келш , Д. осы екх формада да адамныц танымы сыртцы дуниенщ
тэжйрибе арцылы тексершетш бейиес! деп пайымдады. Ол козгалысгагы «уннверсумды» царастыра келш, цайшылыцтар да даму
коз* болады деп сапады. Алайда Д-ныц диалектикасы гыл. жуйе
болып цалыптасцан жоц, ол дпалектнканы таным теориясы ретшде
толыц аша алмады (дегенмен б у л салада да б!рцатар оплар айтты ). Мупыц o3 i Д-fli релятивизм меп турпайы материалпзмнен
uierinic жасау га материалдыц пеп идеалдыцты цойыртпацтауга
экелш т 1ред 1.
ДОБРОЛЮБОВ Николай Александрович (1836— 61)— орыс рев. ойшыл-демократы, сыншы жэпе публицист, философия саласында—
материалист жэпе атеист, Чернмшевскпйдщ cepiri, 1856 ж-дан
ецбектер! «Современник» журнал ында жарияланып ту рды. Пед.,
эстетика, философия мэселелерше TuicTi онер мен гылым тещрегшде б^рцатар теориялыц мацалалар жазды: «Тэрбиедег! беделд щ мазмуны турады» (1857), «Адамныц ой жумысы меи нарасатгылыц эрекет iне байланысты органнкалыц дамуы» (1858), «Роберт
Овен жэне опыц цогамдыц реформа эрекеттери, «Ооломоо шыяд ы ц
дегешм1з не?», «Цара туне к натш алыгы» (1859), «Нагыз кун ца*
шан туар екен?», «Царапайым орыс халцын сииаттаудыц белгшеp i»t «Цара тунек натшалыгындагы сэуле жарыгы» (1860) жэне
т. б. Матерналнстш антропологизм тургысынан фнлос. мэселелеpiH царастыргаида Д. табигат пей адамиыц, адам органпзмшдеп
физиол. жэне психикалыц процестердщ Cipairi принципiu цорган,
идеализм меи ндеализмнщ жасырын формасы делш етш дуализмдц
царапайым матернализмд! мойындагаи жоц. Гносеология мэселелершде агностицизм мен скептицизмге царсы шыцты. Фейербахтыц идеяларыпа с у йене отырып, Д. христиан теологиксыныц неriari догматтарып, ocipece жанныц моцгшш идеясын сынады, дши
ндеологияныц (индуизм, буддизм; ислам, иозуиттер жэне т. б.)
басца формаларыныц мэш мен ерекшелшторш ашып бердь Ха­
лыцтардыц муцтаждарын, цажеттЬиктерш, мудделерш цанагаттан
дыруды, олардыц озшдш эрекеттерш дамытуды Д. тарихи прогрестщ мацызды критерий! деп тапты. Адам цызметшщ элеум.
тэуелдшнчн айцын дай отырып, жеке адамныц ic-эрекетш ец ма­
цызды «табиги» цасиет! дей отырып ол антронологиялыц принциптщ таншылыгын керсетп. Чернышеве книге цараганда Д. соц. теорияны дамытуга баса назар аудармаса да, сол айцындама
тец'фегшде болды: «адамиыц магынасы ... оныц жеке басыныц
адамгерншппмеп», ал эр адам «материалдыц игшштерд! оз ецбегш щ сапы мен цундылыгына сай гана нелене алатын» цогамды
армандады. Эстетика саласында Д. эдебиет пей онердщ м1ндет1 —
оз кезш деп шыпдыцтан «цогамдыц цатыпастардыц жасандылыгын»
суреттеу, халыцтыц
«жаратылысты
талнын ыстарын»
аныцтау ем1рдеи идеал 1здеу деп табуы арцылы Белинскийдщ
дэстурлерш дамытты. Д. бойынша, жазушы-суреткердщ цупдылыгы оныц шындыцты бейнелеушде. Д. eMip/Ц зерттеу тэемп ретшде
«реалдылыц сын» концепциясын дамытты. Озшщ басты мацеатын
Росс, цогампыц езшдпе санасын ояту жэне дамыту деи туешген
ол сонымен цатар тек рев. цауымиыц эрекеттер! гана цаз 1р н ripгайпк T0pTi6in Ty 6ipiueu езгертуге, «тукке алгысыз» са моде ржаииел 1к саяси мехаиизмдг циратуга, крепостиойлыц «цара тунек
натшалыцты» цурытуга цабш егп деп ойлвды. Демократ Д. турацты «мужыцтыцтыц» л ибера л дыц
эдеби
сьшныц жал ган
«\?п.:д,сг1 снлагмп сьшга алый, »#•?
да старый рев. <<[ске»>
шакырды.
ДОГМАТИЗМ (гр. dogma — uiiap. ы ш 7 шешш) — гурацги угымдарга, практика мен гылымиьщ жаца деректерше оры н меп у а ­
цыттыц нацты жаг да ила ры ескер* л м ш т и формулаларга суйенетш.
ЙГ1Ш шьмармашылыц даму мен ацпцаттьгц кацтылыгы ироиципш
«лементш .ойлау ада »/ Тарихи жагынаи Д-ШЦ пайда болуы дши.
тусшштердщ, дши дигматтардыц озгермемтш, сынауга болмайтыи
жале барлык. дшдарлар ymitt м!ндетт1 ацнцаттар деи корсет ьдетш
лапы.и талаптарыныц дамуымеи байлапысты. Ежелп дэу!рдеп
скептицизм жацтаушылары дуние гу рал ы жацсы инм атаулмны
догма гизмге жатцызды. Жаца Зам айда Кант Декар паи Вольфке
дешип рациоиалшпк философияны «д ота тты ц » философия деп
атак. оган озшщ крнтнцизмш царсы цойды. Цазгрп философиядаты Д дуинетц озгермелйшч меи даму идеясын торчке шыгаpar ып аит идиалект, тужырымдамалармен, соидай ац дналеь. даму
зацдарыныц о.и эртурл» тарихи жагдайларда, ту род объоктйшр мен
яро цвете рде турлдое коршетшш туе шбеу ш iл i кпен тыгыз банла
пыста. Сяясатта Д. сектанттыцца, шыгармашылыц марксизмнен
бас та рту га, субъективизмге, практика дан цол узуге апарып согады l^aaipri жагдайда ревизионизм мен катар догматизм халык
ар. жумыс т ы цозгллысьдоа зор i<ayin тугызады Догматиктер
дун. жуз» дамудыц озгергея жагдапларыи ескермей, басца дай жае*данларга сай келетш ecict формулаларга жармасуда. Д-ге «солшыл*
жед создер мен «эаререволюцияшылдыц» урапдарды бетке устау
тэн, олар ic жуяшдо TinTi де рев. емес саясат болып шыгады.
Ленин Д-шц барлыц турлершо царсы аяусыя курес журпзугв
шакырды.
Д О С И А М Б Е Т жырау (1490 ж. т,. Аза у к.,— 1523, Астрахань мацы)
—еж елп цазац эдебиетшш корнеkti окШ, жорыц жыршысы. К“а
чац халцыныц цалыитасу кезецшде ом !р сурд!. вз заы аны пдагы
жо р ы цта рга, Цырым, Ногайлы, Цазап хапдыцтары арасындагы
уры старга цатысцаи, буя 1л Деш т1-Кы йш гацты жацсы б!лгеп, Стам­
б у л мен Бацшасарайда да болган. Д. ж. мураеыпыц двш жогал
ган, ел аузы ида, жекелеген цолжа аба л а р да сацталгаи туыпдылары
И) г бас кезшде эр турл! жииацтарга видь Сов. тусында «Алдасн а и » антологннсында (1971) оиы ц табылган шыгармалары толыц
жарнялаиды. Д. ж. жырларыиаи оныц он — opici, мурат-мацеаты,
рухан и omJpi, гибраттыц цагпдалары. дуниеге филос. ковцарасы
айкын ацгарылады. Жауынгер жырау туыпдылары иыц рухы еск»лтгш е, коркемдеу эд гстер ш щ кон е л ш н е царамастап коцшге эсер
етер лш терец, т ш ге орамды. Б ухар, Махамбет жырларынан Д.
ж дмц сарыны ацгарылады. Д. ж. т у р т таипаларыныц арасындагы
коя цацтыгыстардыц (прш де, 1523 а;. Астрахань мацында цаза
тапты.
ДОСТОЕВСКИЙ Федор Михаилович (1821—81) — орыстыц реалист
жазушысы жэие оишылы Алгашцы «Бейш&ра адамдар» (1856)
деген рсмаиыиыц озшде-ац козцарасьшмц neriari белгпИ— «адам
ушиг ;ьаиы куиер» (Добролюпоа) гуманист рет1нде ?\*ор1нд*. По­
лине кии идеялар ыныц ыцпалглпда журген ке;н«де жазылган 6ipirucif романына Ьелинскнпдтц o ji «б|здег'| элеум. романныц ал­
гашцы эрекет!» ден жогары бага бердь 1847 ж. Д. петрашевиплдердщ ушрмесше Kipiu, оныц Н. Снешыев басцаргап радикад­
дыц тобына цосылдм. 1819 ж. цамауга альшыи, ату жазасыыа
кес1лд 1, кеишнен опы торт жылдыц каторгамеп алмастырдаг. CiСнрде жургенде Д-дщ мозцарастары озгерш, дупиетапымыныц
антино\шялыгы кушейе (удеи) туст!: элеум. тецс1зд1кпеи курестеп
1^0
рев. жол дан бас тартты, Батые л ен Россия тагдырларыныц керегарлыгы туралы, халык саиасыида самодержание идеялары мен
дш пщ байлапы сты лы ш туралы жоне т. с. с. ойларга кедди Б 1рац
ол apoip жеке адамныц жетш у! мен бацытына неизделген олеум,
у олес 1м халыцтар бау ырласт ыгына суиенед! деген гуманиетш
нденларга б е р ш т т п сацтады. Д-дщ б у л козцарастары оз 1 Нетербургца (1359) цайтын оралганпап кешп М. Достоевский, Н. Стра­
хов жане А. Григорьев тер мен 61‘рлесе зерттегеп славяншылдыцтыц
тун тамыры ден аталатын агымда б^ржацты орын алды жоне оны
6ipmaMa дамытты. Д-дщ кезцарасм бойынша христиан дш ш щ « 6opiмеи б т е у г ш л ш » жэне «бар адамгериплш» идеалдарын сацтауыиыц
арцасыпда орыс халцы, батыс цогам да рына тэн сословие лердщ
б ip-бipi мен жауласуына соцпай, евр. оркениеттщ нэгиж елерш
мецгерщ алуыпа цабш еп мол жетед*. Д. орыс халцы ниц тарихи
мнссиясы осындай ндеалдарды жаппай icne асыруында деп таи­
ти. Олеум, антагонизмдердi жою жолыидагы б у л жоспардыц консе р в а т и в т т п мен утопннлылыгы айцын корше/ц. Озшщ коркем
шыга р мал арында Д. бурж. оркениет тэн оз1мпнлдис, арсыз цараниеттипк, аярлыц, ешжуздшш, сатцындыц сияцты цылыцтарды
сыпай отырып, реформага деш нп Россиида кец жайылган «этикалыц куйзелйж е» (Луначарский) цайгырады. Оныц шыгармаларыпда жеке адамныц руханн-нарасаттыц хздетстерш е байланысты
(<»м!рдщ мэш, бостапдыц пен жауапкершйпк, адам мен цудай,
мгшш пен зульгмдыц, цуштарлыц иен борыш, ацыл мен мораль
жэне т. б.) проблематика басым орын алган. Адамды «есвд-цусцы»
да, «буркешшкЫз т е г е ш ш » те, социология тнимен айтцанда, айла-а мал лыц объекпе! деп царамай, оны оз ерю оз басындагы,
ктегеи ici не 031 жауап ты жеке адам деп туеш ген Д. прнилш те
кездесетш жагдай л а рдыц бэршде де жогаргы жэне цатац этика лыц прииципке «адамдар арасында адам болу жэне адам куйшде
чалу, цаидай цолайсыздыц болмасын цайгырмау жэне бас им еу»
iipHimuniHe супепуд! талан етть Ол адамды барлыц жагдайларга
тэуелд!. уном 1 (егер оныц шынайы мудделер! белгиа болса) оз
ж у peri нщ oMipinen журетш Tipi жан дейтш агартушылыц козцарасты текке шыгарды. Д-дщ niKipi бойынша, жеке адам бостандыры оныц барлыц болмысыпа байланысты тек 1зп лш тщ гапа
бастауы емес, ол зулымдыцтыц да, «адамныц жасырын астарыныц»
цанпар коз 1. Ш екс 1з бостандыц цалыптасцан цатынастарга царсы
дара басты ц бул!гш е, деспотизмге, адамдар арасына жщ салуга,
жеке адампыц моральдыц куйреуше, Tiirri ел1мше дейш алый
ьелед». Д. бойынша, уилесш д! жэне кемелденген цогамга адам
нарасаттыц дагдарыстан боса шли жэне Иса ’ (Христос) пайгамбармеп. цудаймен 6ipiry идеалын, цудай—адамзаттыц идеалды оа
epKiMeu цабылдайгын коппш пк иен цайгы-цаелрет тарту арцылы
отедк Эйтнесе «бш гепЬвд ютей бер» ережес 1 устемдш алады да,
цогам астан-кестен былыцца ушырайды. Д. озш щ дши идеалыныц
icKe аса г ыны и a ceurici келдц ал реалдылыц болса оныц санасыдда
шошьтмейтщ цайшылыцтар тудыратын (о л o3i туралы «еле-елгенше шубэ мен куджтщ с э б т м ш » дейтш) басца гужырымдарга
алый келе бердь Д-дщ дуниетанымы мен аитииомизм£ дши мэсвлелермен цатар, элеум.-этикалыц, тарихи жэпе эстетикалыц мэселелерд! шешу жолдары арцылы да айцын байцалды. Б1рац оларды
шешудщ непзшде, опыц TyiiKi меже peтiuдeгi гуманиетш мацеаты жатты. в з кейшкершщ соз 1мен ол адамдар арасыпда 6 ip кездерде жауыздыц дегеп эдeттeгi жагдай болгандыгына сене алмайтынын жэпе ceHrici келмейтшш антцаи болатын. 0 з гуманиз­
мамеи, жеке адамныц элеум. жэне рухани цаиаушылыцца царсы
ошпепдиппмен Д. шыгармашылыгы адамзатты эдшеттшш жэно
£;шяш идеалы уш ш куреске жетелейдь Реализм тарихыпдагы
141
вяшдш кезец ретШде опыц шыгармашылыгы дуя. жуз. адебиетке,
колтеген философтардыц козцарасыва айтарлыцтай ыциальш ти1 |':|Д|. Kaaipri батыс философиясында (a o ip e c a экзистенциализм,
персонализм жане фрейдизмиеп) оиыц козцарастары басцаша
туршде тус1нд1р1лед|. Д. коацарастарыя айцыадауда опыц «Куна
мен жазн» (1866), «Нацурые» (1868), «Эзэзшдер» (1871—72), «Жас
встрш » (1875), «Агайынды Карамазоатар» (1879—80) романдарымон цатар хаттарыныц жэне «Жааушы кунделнчшц» мацызы зор.
ДРАМАТИЗМ (гр. d ra m a — эрекет) — адам емгрщщ, адам иен оны
цоршагап цогамдыц жэне табиги орталыц арацатмнастарыпыц
цаншылыцтары меп циганггыцтарын бейнелейтш категория. Шын­
дыцты оз курлелШ п меп цайшылыцтарында суреттеу арцылы реа­
лист iк онер нм1рд|ц Д-ine, адамдардыц тагдыры меп тауцыметше
терец бойлайды. Ом1рдеп цайшмлыцтардыц ерекше эстетикалыц
формаснгпыц велтш рет1нде енерде адамныц царама-цайтпы ic эрекотторш, вдеяларын, талныныстарын, алауыэдыцтарын суретт р у формасы ретшдеп драмалыц тартыс — Д-нщ — толыц жэве
шогырлянган lto p in ic i болып табылады. Шынайы енерде др&матикалыц конфликт ез!нщ терецдшмен цатар идеялыц жоне элеум.
мацизымен, O T K ip a iri жэне шнелешшмен козге тусед1, демек ол
шыгарманыц адамга эстетикалыц лее p in кушейтодь
ДУАЛИЗМ (лат. duo — екеу.)— материалдыц жэпе рухани субстаннинларды озара тец хуцылы бастаулар деп есептейт!н, моннзмге царама-царсы филос. 1 Л Ш . Д-шц тун теркШ — материа­
лизм меп гдеалп:)мд1 ымыраластыру. Дуалнстис сананы материядан болш алу, сайып келгепде, идеализмге соцтырады. Ocipece Д.
Декарт пен Кант философиясына тэн. Д. психофизи. параллелизм
теориясыныц Heri3i болыл табылады.
ДУНС
СКОТТ
Иоанн
(1265/66— 1308)— францисканшыл-монах,
ортагасы рлмц схоластиканыц кернект! екйп. Шотландияда туып,
Оксфорд жэпе Париж ун-ттержде сабац берген. Маркс айтцандай,
Д. С. «теологияныц езот материализму! уагыздауга мэжбур етт1.»
Томизмдо цатац сыяауымен ерекшелендь Фома Акввнскинге цараганда фнлософпяяы теологиядан болш алуга тырысты, жоцтан
барды жасап шыгару идеясын рационалиетш тургыдап яепздеу
мумкш ем есттн дэлелдеда, ацыл-ойдыц ерiкке теуелднгшн мойындады. Д. С-тыц T y c iH f lip y i бойынша, цудай — бул а б со л ю т п в бостандыц. Орт. г. упиверсалийлар туралы дау-таласта номинализм
жагында болды. Ырсгейлштщ басьшдылыгыпа ерекше кецш ау­
ла рту ушш Д. С. даралыцтыц айырмашыл ыгын бмодретш haecceitas («осылы ц») дегон термин ойлап тапты. Логикага «интенция»
1ШК1 Ж1гер), «умопостигаемый вид» (ацыл арцылы угынылатьгн
тур) угымдарып енпзш, алгаш рет нацтылы магынаны (оныц
термииш) абстрактылыцца царама-царсы цойды. Kaaipri матем.
логикада кецшен мэлзм: «жалгапдыцтан не болса сол шыгады»—
деген цагиданы енг 1зД1, логикада жалпыламаныц eui кванторыи
айырыи керсеттк 1 ) кез келген (omnis) «эрцайсысы» деген магынада — бпрлыгын алганда; 2 ) «цайсысы болсада» (imusgulsgue)—#613 пен! алсац та» дегеп магыпада (абстракцияньщ негурлым жогарырац Typi).
ДУНИЕГЕ КОЗЦАРАС — жеке адамныц, элеум. топтыц, таптыц
немесе тутас цогам цызметшщ багытыи жене шындыцца деген
цатммасыи айцындайтын принциптердщ, козцарастардыц мацсат
мураттар мен сешмдер жуйесь Д. к. цогамдыц санапыц барлыц
формаларына цатысты элемепттердеп цуралады: онда филос., гыл.,
саяси, адамгершшш жэне эстеттсалыц козцарастар улнен роль
атцарады. Гыл. бшшдер Д. к. жуйесше ене отырып, адамиыц неШ
месе букш тонтыц цортаган элеум. жоне табигат шындыцтарыи
багдарлау мацсаттарыпа цызмет етедц сонымеп цатар гылым
адамды артурл» панымдар меп адасулардаи цутцарын, оныц т ы в дыц болмысты ацыл ой арцылы тапуыпа жагдай жасайды. Адам reptiiiaiK принцннтер! мен нормалары адамдар арасындагы царымцатынастар меи олардыц м шез-цулыцтарын реттей отырып, ;>сте гикалыц козцарастармеи цатар цоршагап ортага, цызмет формаларыпа, опыц мацс-аттары мен пэтижелерше дегеи м удделш гш
аныцтайды. Барлыц антагонистш цогамдарда Д. к-ты цалынтастыруда дш улкен роль атцарады. Филос. козцарастар мен сешмдер бук»л Д. к. ж уйесш щ непзш цурады: Философия Д. к. цагидаларын тусш ш -угыну саралау ж зпе пепздеу цызметш атцарады;
ол рылым мен практикапыд жипацталгап мэл1меттерш теориялыц
жагынан цорытындылап, оларды шындыцтыц объективен жоне
б елп л» oip тарихи KepiHici туршде бейнелеуге тырысады. Д. ц-тыц
ец басты зерттеу объект1с1 философияныц н е п з п мэселесь Осы
маселенщ шеппмше байланысты. Д. к-тыц Heriari eni Kepimcin
айыруга болады; олар материалистш жене идеалистш Д. к. цогам­
дыц болмыстыц бейнелепу! болып табылады.
Ж еке адамиыц Д. к-сыпда опыц жеке басыиыц ем!р тэж1рибесшщ
ерекшелштер! бейнеленбей цойманды, сондыцтан ол цогамдыц
Д. к-тыц айньшас кеилрмес! бола алмайды. Д. к-ты сап алыц жагыпаи сипаттау ушш онда тек бипмдер гана емес, сондай-ац
ссп!мдер де болуы керек. Егер 6m in Д. к. ж уйесш щ кебш ш е мазмундыц цурамы болып табылатын болса, ал сешм-нанымдар 6iлш ге де, ацицаттыц озше де адамгернплш жэне эмоциялы-пснхол.
цатынастардыц болуын ца лайды. Д. к-тагы психол., элеум.-пснхол.
жэне омоциялыц сэттердщ улкен мэнге пе болу ce6e6i олар
адамиыц* мшез-цулыц белилер1 мен коцш куш н айцындайды, ол
сайыи ке&генде, жеке адамиыц Д. к. принциптер! уппн шешуии
ic-эрекетке, куреске данын екенд1гш бшд 1ред 1. Б1л1м пепзш де
цалыптасатын сешм-понымдар жеке адамиыц, топтыц, таптын
белсеид 1л 1п т ц коз! болып табылады.
Д У Н И Е Н Щ Ф И З И К А Л Ь Щ K O P IH IC I — б у л термин табигат ту­
ралы (уст!рт царагаида — оргаиикалыц емес дупие туралы ) угымды б|*лд1ред1, бул TyciniK nenoip жалпы физ. лрнпциптерден бастау
алады. Осы тургыда коне атомистика Декарт фиэикасы мен Нью­
тон ж\йес 1 Д. ф. к. болып табылады. 17— 18 г-рда Д. ф. к-iH жасау
врекеттершщ oapi табигаттыц курдел1 цубылыстарыныц дискрет™
бйЛ1'ктер 1п 1д царапайым турде мех. орып ауыстыру идеясымен
сипатталды. 19 г-да жаратылыстануда негурлым царапайым мех.
орып ауыстыруга сайты п цозгалыстыц курдел 1 форм ала рыньщ
ерекше зацдылыцтары туралы тусшнс орпыцты. Бутан Энгельс
озш щ «Л’абигат диалектикасында» иегурлым терец жэне жалиылама турде туеш ш бердь 19 г-дагы Д. ф. к. цозгалыс формаларыпыц иерархи я сына жэне олардыц езара ауысуына непзделген,
сондыцтап энергияныц сацталу жэне айпалу пдеясы б у л оран да
опыц пегурлым жалпы физ. прппциш болып табылады. 20 р-да
Пыотоп механпкасыпыц зацдары епдш жерде жалпы зацдардыц
ролш атцара алмады. Б ул рольд! электромагниттш цубылыс зац­
дары атцарады деп кутшген ед|, алайда элемшц электромагннттж
Kopinic физ. цубылыстардыц жалпылама жиынтыгын корсете алмантын болды. Басца жагынан алганда электромагниттш epicTep
гравитапиялыц epicTi сииатта йтын жалпы салыстырмалыц теориисыиыц шецберше симады. 20 г-дыц 6ipiniui жартысында Эйн­
штейн жэне басца да фпзиктердщ ор1стщ б iрегей теориясын жасауга тырысцан эрекеттер! де дуниешц жаца жэно тутас физ.
icopinicin бере алмады. Элемеитар болшектердщ жэне олардыц
гурленушщ бфегей теориясы осы кврлтстщ nenai бола алады,
оныц «1ЛДЫ13 ала жасалган иобайлары цаэдрп физикада Kopimc бврудо. Сойтш гылымиыц дамуы диалект, материализм идеяларын
цуаттады
ДЬЮИ Джоя (t85M- 1952) — ЛК.Ш фнлософиясыпа, «оциологвясыв», эстетикаоы меп педагогвкасыиа улкен ыцпал етквв амер. фи
ппсофы ирагматизмшц» чикаголык, моктебшщ» непзш цалаушы.
Гг>гельш1лд 1ктеп бастап жэве эоояюционистш позвтивиэмнев от in,
Д. прагматизма^ oai « илст румоитали зм*, не болмаса «гумаписпк
натурализма деп аталган жаца пайымдау жолып жасап шыцты.
Бул пайымдау бойыпша, идеялар шындыцты бейнелеу форыаларыныц Manici емес, тек дал сол кездеп «ацуалдыц» мацсатыва
сэйкес «дуибшез» таж^рнбе мен айлалы эрекет жасайтын цурал
гапа. BaiBin социол. «вбентершде Д. бурж. либерализму («реттвлгев бостандыц» пен «тец мумюндж») жэве идвввдузлвзмд1
жацтаушы ретшде коршед!. Таптыц курсе ней соц. рев-га царсы
ол таптардыц озара пэтуаласуы мен цогаыды педагогтыц реформалар арцылы жацеарту иденсып цояды. Д-ДЩ педагогикадагы
«тожгряоалж эд!с1» «адам табкгатывыц» турацты 6earici болып
icepiBerin жеке баг.тыц вввцватпнасы меп тапцырлыгыв тэрбвелоуге непэделгеп.
Шыг.; «Мсктеп жэие цогам» (1899}, «Демократия жэне тэрбие» (1910.
«Фялософ инд*гы кайта КУРУ (1920);
«Адим М1)1‘.елслер1|> (1340) т. 6.
«Логика, зерттеу теориясы.» (1038):
ДЮРИНГ Квгенвй (1833—1921)— нем. механвва профессоры, фи
лософ жэно эконом иci. Философия валасында ол позвтнввзмд1,
дэйекыз мехаиистиналыц TinTi царапайым материализм меп айцыв идеалнзмд1 уйлестфгеп эклектик; саяси эвояомвя жеве
социологии салаларыпда — усац бурж. идеологиясьга nip тутушы.
Нурми дербес eMip сурген ек! партия — даскальдыц пен эйзен
ахшылдыцтыц 6ipiryi пепзшде Гермаяияныц соц.-демокр. партия
сы иайда болды, ол ез цатарын ныгайтып, теория мосёлелер; аса
улксп мацыз алгап кезде Д^гщ филос. саяси экономия жэво
социализм мзгелолер1 жоншдеп шатыстырылган кезцарастары
ttenoip социал-демократтар арасыпда цолдау тапты. Д. ецбектер1В1Ц ЭЛ1 цалыптасиагап нем. жумысшы цозгалысы ymin цауштЬ
лггш еске ала отырып, Энгельс Д-ке царсы шыцты жэве овыц
кчзцарастарын эдеш сол yiniu жазылган «Апти Дюринг» деген
ецбпгшде цатгы сынга алды. Мупап кейш Д. антисемитизм мен
п эп лп п лд н т пасихаттауга куш салды.
Her. шыг.: «Философия курсы»
ли лш !ц сыаи гарихы» (1875).
(1875); «Улттыц экономия
мен социа-
ДЮРКГЕЙМ Эмиль (1858—1917)— фр. социологи жэве философы;
позитивист, Копттщ (збасары, Сорбонна проф. Д-вщ пайымдауыи
ша; социология аацдары цогамды жеке адамныц нсихикасы зацдарыяап айырмашылыгы бар ерекше рухана реалдылыц ретшде
зерттеуге тшетц цандай цогам болмасъш жалпыга ортац туешйктврге пег!зделед1; t-алым элеум. деректермеп — адам санасьша из
1><цтилрынсыз цогамдыц ортаныц куштеп ешчяет1Н (хуцылыц, моральдыц, д1ни сез!мдер, адетгу рыитар жэне т. б.) (лрлескен коллективлк тусшштермси icrec болады. Цогамдыц дамуды Д. уш
фактордыц ocepi арцылы тус»нд1редг. халыцтыц цовыставу тыгыздыгы, цатывас жолдарьшыц дамуы, 61рлескеи коллективен
сана. Кез келгев цогамга элеум. ыптымацтастыц тон. Цауымдыц
цурылыс кезшде ыптымацтастыц цап тектосттпе неизделген
царапайым турде болды. Kaaipri дувведе ывтымацтастыц цогам­
дыц рцбект! белхещ icTeyre, ягой куп вереске верер"! царажат
табуга, таптыц 6ipay ыз ды лыцца непзделген «органикалыц снпат»
алды. Дшдг Д. цогамдыц оьпрдщ мацызды жагм деп есептеген.
Д-пщ niKipi бойыпша, цогам оз-езше дш арцылы табынады, озш«s i Д1н арцылы цуд1ретт! етедг
«Когамдык ецбент1ц бол!a id туралы» (189-1); «Социология
wiici* (1895); *Д1нн вм!рд!ц дарапайым формалары» (1912).
Нет. шыг.:
Б
Е В ГЕ Н И К А (гр. eu genes — асыл туцымды) — бурж. авторлардын
ецбектершде б у л термин аэсшпилдшке жоне мальтусшшдшке
жацыв теорияны корсету уш ш цолданылды, б у л теория Дарвин
1л1мш бурмалап, адамдардыц олеум-тецоздич олардыц психика­
лыц жэне фиаиол. тецс13Д1гше байланысты деп тусшд1ред1 жене
адамдардыц «жаца туцы мы н» шыгарура талпывды. Kasipri жаг­
дай да Е. генетика ныц, гендш инжеперияныц жэне т. б. ж еп сп к Tepine суйенетш неоевгеника формасына ойысуда. Рыл. формада
адамныц туцым цуалауш ыдыгы жоне оны жацсарту жолдары ту­
ралы мэселе адам генетнкасы меп мед. генетика арцылы шеппледь
Е В К Л И Д (4-г.— б. з. б. 3 у . басы) — еж елп гр. математигх, гео­
метрия меп сандар теориясын аксиоматикалыц тэешдерге сэйкес
ж уйелеген атацты «Бастамалардыц» авторы. Евклндке параллельдер туралы, ягни логикалыц жагыпан былай тужырымдалатын
цагида (6eciHini) тэн: жазыцтыцтагы тузуден тыс жатцан нукте
арцылы алгашцы туаумен циылыспайтьш 6ip гапа тузу ж урп зуге
болады. Осы постулатца непзделген геометрия евклидтш деген
атца ие болды. 19 г-да бесшкш цагнданы дэлелдеуге талпынушылы ц евклидтш емес геометрияны (Лобачевский) ашуга экеп соцтырды. Е. Платон мен Аристотель философиясыпыц купи* ыцпалында болды. Е-тщ «Бастамалары» дедуктивтш гылымныц у л п с !
ретшде багалапады. Е. геометрпясы кецштштщ табигаты туралы
жэне шынайы кецютш ж онш деп тусш ш тер хацындагы филос.
тужырымдардыц Herisi болды. Жеке алганда, Кант Е. геометриясыпа суйенш, кец 1стшт!*ц априорлыгып (Априори) мойындады.
Евклидтж емес геометрияныц ашылуы кещстш т у с ш т н щ априорлыгын мойыпдаудыц Heriacia екендхгш керсетть
Е В К Л И Д Т Ш ЕМЕС ГЕО М ЕТРИ Я — евклидтш геометрия дан озгеше геометриялыц жуйелер. Эдетте Е. е. г. деп Лобачевскийдщ,
Я. Больяйдыц жэпе Б. Римаппыц геометрияларын айтады. Лобачевскийдщ геометриясы логикалыц цурылымы жагынан параллельдер туралы цагидапы цоспагапда, Евклидтш геометриянын
цагпдаларымен сипатталады. Лобачевский геометрпясында а тузуш щ бойъптда жатпайтын нукте арцылы а тузу1мен циылыспайтып кем дегенде ею тузу ж урп зуге болатындыгы (демек шекглз
кеп тузулер ) цабылдапган. Б ул геометрияныц теоремалары евклидтйс геометрия дан озгеше; мыс., ушбурышгыц б у рышта рынъш
цосындысы eai тузуден icimi. Римаппыц Е. е. г-да жазыцтыцтагы
кез келген тузу сол жазыцтыцта жататын кез келген басца тузулермеп циылысатындыгы (параллель тузулер болмайды) есепке
алынган. Е. е. г. цащргй теориялыц физикада ( Салыстырмалылыц
тееориясы, Кванттыц механика) мацызды роль атцарады. ^Олардыц ашцан жацалыцтары филос. тургыдан мацызды, ойткеш
Капттыц кецютш угымыпыц априорлыгы туралы ережесш, кецЕс145
ruvfiu озгермейтш мэш туралы мотафиз. козцарасты жоцца нш>
гарды. К. Ы г, кецктшт! материяныц ом ip суру формасы туршдеп
оиыц матершшел б1рли>те озгсре аяатындыты туралы гылми кезцарагтары шдгайта тусед*
ЕВРОПОЦЕНТРИЗМ
Философ ия мен мэденивгтег* гылымныц,
«>иердщ, фияософяяшл!(, одеоне ттщ жэш* т. б. шынайы шжу мар
ж я«дары ток Еароиада гана да миды-мыс д ш тяд 1 дэрштемтш
концепция. Е-ищ туп-торкш! гр,~рим оркопкет*я етагыларгэ» цар<ы цоюда жаты р. Орта г ларда Е-ге Рим пей на паны жер ж узш щ
рух а ли орталыгы ретшде царастыратын католицизм идеологиясы
тон оолд 1-1. Ертеректеп бурж. Е-шц де дши а стары болды жэне
косинеге Ёпропаныц калит. елдершщ отаршылдыц нигылын буркемеледи Е. Идеялары Пруссия империясыи богтандыц пен шы
наны мэдеииеттщ жузеге асмрылуы дентш Гегель философвясыи*
да, овр. емес мод-т» елемегоя фр. тарихшьссы Ж. Мишлевщ жэне
т. б. ко.1ка ра ста рын да орыи алды. Е. идеяларыиыц сэл бурмалан
гак rypi Шпенглер мен Тойнбндщ теорияларында да кездеседц
олар автономиялы мод-тер арасындагы байланыстардыц сабацтастыгм мея мумкйвдшн тер 1ске шыгарды. Е. концепциясы «евроиалык*, ягни капит. еркенпегп цоргаудыц, жаца отаршылдыцты
ацтаудыц ядеол. функциисыи атцарады. Евр. мэденнетшщ копирме, шыгармашылыц емес сииатта екеид*гш дэлелдеген «шыгысцентризм*». иогрлер мэдоннет» цазыналарыныц артыкшылыгы
туралы «негритюд» теориясы жэпе т. т. осы анцглндамага карсы
n iK ip болды. Лгартушылардан бастан, Евроианыц ец озыц ойшылдары Е-д| жоцца шыгара отырып, бфеген жалиыазаматтыц жэие
мод. тарихи турами идея усыпды (Монтескье, Вольтер, Гердер,
Гёте)
Г.ЦВЕК — б у л <сиц алдымен... адамныц т к-эрокет! арцылы 6ip~
6ipiMOii жэне табигатиен зат алмасуына жанама эсер етш, оны
реттеи жоне бацылап отыратын процесс» (Маркс К., Энгельс Ф.
23-т. 188 о.). Е-тщ 6ipinini жагы адамныц т а о т а т ц а б е л п л ! Clip
коэцарасы Сыртцы табигатты оэгерте отырып, адам сонымен 6ipre
03 табигатын да мзгертед!. Сыртцы табигаттыц osrepyi дегошмш
ец алдымен заттарды адам цажеттерше б ет м д еу . Ецбек мыпадап цараиайым сэттерД! цамтиды: 1) мацсатты ic apeicerri немесе
li-Tin озш ; 2) Е. затын, 3) Е. цураддарын, 4) Е. нэтнжесш. Е-тщ
табигатты озгертетш царапайым carrepi дайып турш де бершмей,
Г.-Tin мз1мен жасалган жагдайда гана т с ш -ж е т ! лед L Е-тщ коме
лш о колу г — тарихи процесс. Егер цогам да Е. н еп зш ен алганда
фиа. TipHiuiiKTi сацтау yuiin жасалатын болса, онда б у л тарихи
процесс. толыц аицталмаиды. Эбден кемелш е келген Е.— н егаш ен
алганда Е-те тутьш у уш ш жасалатын Е.э б у л орайда физ. TipniiJitvcTi сактау Е-тщ цажетт» алгышарттары рояш е туслршедй Сырт
км табигатты озгертуин ретгидеп Е .~ адамныц озш е тэн Tipuiiлнчдоц noriari шарты. Оныц орныгуы адамныц жануарлар дуниесш еи болщ ш шыгуыныц, адамныц цаз1рг1 биол. тши’пщ цалыптасуыкыц жэне оныц цогамдыц т1|>ш1л1К ueci сипатьша enyiuiH
гу и « 1л 1кт 1 нроцес! болды. Е-Т1Ц екш ш ! жагы — адамдардыц 6ipoipiue, табпгатца Е. ж он 1Пдег1 шарттары, нроцес! жэне пэтнжес!
бопыпнка цатыиас.тарыпыц цогамдыц сикатм. Е-тщ б у л жагы
oipiuuii ;ь'агыныц н епзш де жэие сонымен б£рл1кте дамиды, бграц
соган кс л in саймайды. ЕМ жэцтыц б|рлгг! ец алдымен кооперациядя жане Е. б о л М с щ д е ж узеге асырылады. Б ул жацтардыя
озара ба 1и 1анысы тарихи жагынан озгерш отырды, соган сэйкес
Е. туралы TyciiciicTep де татжхи тургыдан озгерш отырды.
Е. йен ондтртс п!ртутаг opi 6ip-oiptHen озгеше.- Е.—
дуние-
шц oFau адамиыц цагысуы тургысынан озгертшуц ал ондцргс —
сыртцы дуние езгердетерипц нэтижесц онш! тургысынан озгерrijiyi болып табылады. Тарихи дамудыц турл! Tmrrepi (таптарга
дойшп, таптыц жэне тапсыз) кезшде жэне эртурл! цогамдыцэкон. формацияларда Б. эр-цилы формаларда коршедь .Алгашцы
цауымдыц цурылыс кезшде ортац цауымдыц £. жэие онд(р1с цурал-жаидыцтары меи оныц нэтпжелерше ортац, цауымдыц-рулыц,
менийк болады. Е-тщ жацсы дамыган формасынан негурлым жеТ1лген формасьша — цул пеленушпак цурылыс кезшдеп цулдын
ецбегтеи феод, цурылыс кезшдеп феод, тэуелд! шаруалардыи
ецбегше жэне капнт. цурылыс кезшдеп жалдама жумысшыиыц
ецбегше кешу, сонымен 6ipre ецбекшшердг цанаудыц баргап
сайын асцына тускеп формаларына кошу болады, адамзат мэдениетшщ дамуымен цанталдаса адамды рухани жэне физ. жагынан
байцатпак жэпе жымысцылыцпен жарымжан етуд 1 негурлым
жет1лген тур! журш отырды Ецбек пепзшен толыццанды турде
дамиды; т»р1шлж кез! болып цала отырып, Е. жалиы алганда
ap6ip жеке адампыц еркш жэне жан-жацты дамуындагы imKi
кажеттерш цанагаттандыру нроцесше айпалады, мупыц eai барша
журттыц еркш жэпе жан-жацты дамуыныц да шарты болып
табылады. {Ой ецбегi меп дене etfdeei).
ЕЦБЕК БОЛГШС1. 1. Кец магынасыпда алганда — белг!лер1 жа­
гынан эртурш жэне 6ip-6ipiM6H езара байланыста болатын ецбек
турлершщ, енд!р1стш фупкциялардыц, жалпы ютщ немесе олар­
дыц жиынтыгыныц, сондай-ац олардыц арасындагы цогамдыц
байлапыстардыц жуйеЫ. 1стщ эмпирикалыц алуан турлерш: экон.
статистика, ецбек экономнкасы, сала дыц экон. гылымдар, демо­
графия жэпе т. т. царастырады. Территоринлыц, оныц шпнде халыцтар ецбек белш сш экон. география айцындаиды. Эртурлг
енд!р1ст1к фупкциялардыц арацатыпасын олардыц заттай пэтижеaepi тургысынан апыцтау уш 1*н «ецбек бвлшхсЬ> термпшн цолданган жен. 2. Элеум. мэш жагынан алганда адам цызмет! ретшдеп цогамдыц Е. б.; оныц тарихи мамандандырудан айырмашылыгы етпелЁ элеум. катынас болып табылады. Ецбектщ мамандануы дегешм1з ецбек турлерш пэндер бойынша болу, ол тшелей
ощрриш куштер прогресш оейнелелд] жэне соган жэрдемдеседк
Мупдай турлердщ коп болуы адамныц табигатты игеру дэрежеcine сай келш жэпе оныц дамуымен 6ipre осе беред1. А л айда
таитыц формацияларда мамандандыру тутас цызметтерд! мамаядандьгру ретшде жузеге асырылмайды, ойткеш оиыц eai элеум.
Е. б-дщ ыцпалыпа ушырайды. Элеум. Е. б. адам цызметш жеке
функциялар мен операцияларга белшектеп ж1беред1 де, ол функциялар мен операцпялардыц эрцайсысында енд]‘п жерде ездогшеп
алганда цызмет сипаты болмайды жэпе адамныц элеум. цаты^
иастарып, мэдениетш, рухани байлыгын жэне жеке тулга ретш­
де езш-esi цайта турлетушщ эд1с] ретшде эрекет етнейдь Бул
KiiniripiM функциялар ез магынасы мен логикасыпан айрылган;
олар оздерте сырттаи Е. б-нщ жуйеЫ цоятын талаптар ретшде
гана цажет болады. Материалдыц жэпе рухани (ой жэне дене),
атцарушы жэне басцарушы Е. о., цалалыц ауылдан болшу|, прак­
тикалыц жэне идеол. т. б. функциялардыц болшу!, Miне, осыпдай.
Е. б. тарихи тургыдан цалайда таптыц белписке уласады. «Ецбек
бол1Н1с1меп 6ipre — адамныц eai де белшедь.. Е. б. цаншалыцты
ессе, адамды жарымжан етуде соншалыцты еседь
Адам «белшекке» айпалады, демек, мэселенщ м о т Е. б ищ мамандануды усцынсыз тарылтатынында емес, тшт! адамга белпл! 6ip
K3cinri ueuiTin беретшшде де емес, цайта ипдивидтщ элеум. бапланысца жеке адам ретшде емес, болгш 6ip функцияны таратушы,
147
бодп.п o i p (;апась< бар жумыс Kyuii ретшде цосылятынында. Ол
сырттай тацылатып ксйшкердщ рол* ретшде киршедк
ЕЦКЕККЕ ДЕГЕН МАТЕРИАЛДЬЩ ЖЭНЕ МОРАЛЬДЫЦ ЫН'ГАЛ A ll Д Ы Р У —адамныц ецбекке дегеи цажетш канагаттавдыруги
иа»ч.1п а л га и адам цызметшщ оаиалы цозгнушы мотив! Материалдык ыи галандыру илп'р суру куралы ретшде ецбекке дегеи цажеттийкнсн байлаиьиты, моральдыц миталаидыру ецбек нэтпжесшш
цогамдыц мацызыиан цанагат алуга багытталсаи шыгармашылыц
цызметше дегеи цажегтшшпеп банлапысты болады. Dp6ip цогамдыц-эпон. формацинда ецбекке ыиталаидырудыц озгадпе жуйеса
пресет огед!, ол жуйелрр (шаруашылыц, адамгершшш, идеол.
жэПо г. (>. с.) цогамдыц цубылыстардыц жиынтыгы болып табылады. Ыиталаидырудыц сипаты ней мазмуны цогамдыц цатыиастармои, оид1рг!ш куш горд! ц даму дэрежесамен, жене адампы и,
руханк дам ум мен аныцталады.
Ецбек :>лi де адамдардыц 6ipinuii омф иажеп'ие напала цоймагавдыктак, адамдарды ецбекке тартудыц непзп формасы материалдык, ыпталапдыру (ецбегше карай ацы толеу) болады. Материалдыц ынталаиды()умеи цатар моральдыц ыиталаидырудыц да зор
мацызы бар — олардыц салыстырмалы дербестйпмен цатар, мате­
риал дыц ыпталапдыру га тшелей тяпзетш усе pi болады. Exinmi
жагынаи ал ran да материалдыц ынталаидыру моральдыц ынтамен
тыгыз байланысты.
Е РШ — адамныц белгйи oip ic-эрекетт! атцаруга деген саналы
кулшынысы. Идеализм K-Ti сыртцы ыцпал мен жагдайларга тоуелoia гкане объективт! цажегплшпен байланысты цасиет емес, цайта
адамныц идеалистш тургыдан коршотш, «азат» еркшщ Kopiuici
ротшдом ic ирекет! мен цимылы туршде царастырады. Шынына
колгенде адамныц Е. цызметшщ шш объективт! дуине, адамныц
дуииеш изгортую багытталган жопе табигаттыц объективт! зац­
дарына нопаделген нацты — практикалыц ic-apeiceri болып табы­
лады. Субъектшщ Iuiiti жагданларыиыц шогырлаиуы арцылы
(цажеттер!, мудделеръ талап -тшектер!, ouiiui жэне т. б.) бенпелен
гон объективт! дупне оныц артурл! .мацеаттар цоюына, шенимдер
цабылдануына, белгйй 6ip цимылдар жасауына мумкшдш тугызадьг. Субъектшщ талан-плегш гана непзге ала отырып тацдау
жасянгын ( кол н>пта риз и, экзистенциализм) Е. емес, объектш т
цаж етллш ке санкеЁ дурыс тацдау жасайтын Е. азат болады.
Эш ельстщ ийтуышпа, Е. азаттыгы — icTi 6ine отырып шеийм ца­
былдау цаби ит. Адамныц мацсатца жету жолында сыртцы немесе
iuiKi кедерплер.й жецуше тура келетш соттерде ic-цимылдыц
немею цам царекеттщ Е. сипаты менлшше айцын коршедК В-нен
ic-цймыл жасаудыц бастапцы буыпы — мацеат цою мен оны угыиу, сонан соц ic-цнмыл жасауга шоеш!м цабылдау, ic-цимылды
жузеге агырудыц ец дурыс аД1’ стерш тацдан алу. Осы ic-цимылдыц
E-ii турде атцарылганын сипаттантыи шешупп парсе—шшпмшщ
орындалуы болын табылады. Е. куш! белгий 6ip дэрежеде гигпеналыц жагынан TyciH/iipuice де, адаига ол ток цана туабгам бсршмегси. Дурыс шеипм цабылдау мен оны йжо асыру, бастагаи
icTi соцына дешн жетейзу шеберл^п меп цибшет! таж^рпбенщ,
бш м ищ . тэрбиешц жэие naiu-oai тэрбиелеудщ натижес! болып
табылады. Шоненгаузр мен оныц i.ioaca рларьшыц фйлософиясыида Е.— дуниенщ козеш соцыр, ой-санасш, мацоат муддеаэ бас­
тапцы Heriai, япш , Канттыц «озшдш затыпыц» 6ip KepiHici.
ЕСЕПТЕУ — эртурл» есептерд! шыгару кезшде мазмунды ойлауд|лц мумкшдштерш коцейтетш жане uiicipni дэлелдеуде сод Е.
жолдарын («ам алы » арцылы) корсетет'ш тацбаларга суйенетш
148
ережелер жупеск Е. с р е к ш е л т , оныц суй ен епк объектшерпйц
материалдыц нэрселер ек ен д т н д е (сандар, apiiiTcp, тацбалар т.
V V сопцыцтаида Е. ереже дерни* байланысты наидалаигандч олар
к* жутшгде einftip oarepicKe туепендк Тарихи Е. матем. тецберш де
калыитаеып дамыды (Мыс. дифференциалдыц жэне иитегралдыц
Е. жэпе т. Су.) ; борт in келе Е-Д1 цурудыц эд Ш логикага ендц ортурл! логикалык жэне д огикал ыц-матем. Е-лер цалынтасып, осы­
ган байланысты Е-Д1 куру ардылы логика л ыц формаларды орнектеГгпи матем. немесе. » нм волн кали к, л о т к а ту pin деп гылым пайда
болды. Б е л п л i 6ip сала даты ипмдердщ жиыигмгы. ecipece Е. туршде болатын дедуктп втт гылымдар цазгрп логикада жазылган
од^стер пегЫ нде цурылган Е-лерге суйеннт осы саладагы Ш мдердщ 5|‘ рден-б1р дэйект! формальдыц тин! (T y p i) болып табы­
лады. Мундай формаландырудыц т т м д ш н цазхрн есептеу техникаларынап. кибернетика меп ииформатикапмц дамуынан, оларды
практика да цолданылуынаи айцын к о р ш ед к
ж
Ж А ГД А Й — заттыц озш цоршаган цубылыстарымен icTecTiriH
корсететш философ, категория, ол зат осы цубыдыстарга бандаиысты гана ом ip суре алады. Заттыц оз! шартты нэрсе, ал Ж.—
латца сырттай салыстырмалы объектива дуниенщ алуан т у р л ш п
сияцты коршедЬ Табигат зацдарын бшгеянен кейш адамдар ез
ic-эрекетше цолайлы жагдайлар жасап, цолаисыздарын жояды.
Ж. цубылыстар мен процестерге ыцпал жасай отырып, eai де солардыц ьщналыпа ушырайды. Мес., адамдардыц материалдыц
жэие рухани омгршщ б е лп л ! 6ip жагдайында пайда болган цапдай болмасын осы жагдандыц oain одан opi Ty6ipiMOH оэгертедь
Ж АН — кейде психика тер м и ш тц синопнм! рет 1яде цолданылаT i . r u сое. Бул угым философия тарихында, идеализмде ерекше бнматориалдыц субстанциямен барабарландырылган, адамныц iiuici
жан дунпес! туралы козцарасты бихдьредь Алгашцы адамдардыц
туа’ шгшде Ж. материалдыц б!рдеме (цап. дем жэне т. б.) сияцты
угым бсрдй Дш де Ж. оз бетшше, денедеп тэуелздз, о дуниеде
пршиик ететш денес 1з б1рдеме, м эцп елмейтш биматериалдыц
куш деп угындырылды. Идеалистш философияда Ж. сананыц эрцнлы элементов pi мен барабарландырылады. Платон фнлософияг.ында — б у л мэцп*л)к идея, Гегельде — маториямен байланысын
бшд1ретш (сезшетш, туртк1 болатын) рухтыц темеин, сез1м-тут с т ж т щ Kopinici. Дуалистик ш1мдерде Ж. денемен цатарласа eMip
суретш, бастанцы б!рдеме рет!нде царалады. (Декарт, Спенсер,
Вундт, Дж емс). Материалнзмде (Демокрит, метафнз. материализм)
Ж. денеге тэуелд!, euinmi, туыиды нерсе ретшде царалса да, со­
нымен цатар психикалыц ic-эрекет мех. жуйе фиа.-хим нроцестермеп тецест»р1лгеп. А л, кейб1р жекелегеп философ-мате риал истер
дуние заттарыиыц жалпы бэршде де болатьшдыгы туралы (Г и ло­
зоизм) уйгарым жасаган. I^aaipri жаратылыстану рылымдарыаыц
жет1ст1ктерше сунене отырып, Ж. туралы рылымга жат, ндеал я с t i k туспиктердщ жалрандырын эшкерелей алатын, адам психикасы туралы шынайы ры л . тужырым жасалуда.
Ж А Н А М А Д Э Л Е Л Д Е У — тезистх нейздву тэсшше байлапысты
аиырмашылыгы болатын логикалыц дэлелдеудщ 6ip Typi. Оныц
тшелей дэлеядеудеп озгеш елт мьшада: Ж. д-ди далелдеингш тезйстш ицицаттыгы i<eii6ip а^агцайлардыц жалгапдмгыи аныцтау
арЦЫДы нелзделед!, ад бул жагдаштар далелденет'ш тезиспен ти
1!ыз байл.шьн га болады да олардыц жалшндыгыпаи келш тезис
rin ацицатгыгы шыгады. Ж. д-дщ эрцплы туряёр! болады. Тал
I аулы Ж. д-де тужи рымныц белил! жагдайындагы барыц мумиш
д1ктврд< толыц цамтитын 6ipnome сойлемдер цирастмрилады: барлык сайяемдердщ зрШршеи басцаларыниц жалгаидш'ы апыкл «лады да, соц&ишп сол сойлемпщ ацпцаттыгы тагайындалады. Ж.
д-нщ тати oip Typi анагогикадыц дэлелдеу (царсы жору арцылы
дадвлдеу), мунда агтпезистгц ащшдттымн уйгарудал догикалыц цаншылыц (долелдейтш тсзиске цайшы тужырыи) туады
жэпе соныц п в т ш д е тёЗШтгц ацпцаттыги туралы цорытынды
жасалады.
ЖАНАМАЛДА11ДЫРУ — заттыц (угым ныц) басца затца (угым
1 а) цатыстылыгы арцылы ом!р суруi немесе аныцталуы. Заттар
дыц цасиетгер! басца заттармен езара эрекетке Tycyi арцылы
ашылады, ток осыидай езара арекеттестш арцасында гава лат дол
осы загтыц нз! Соль алады жеке нацты осы зат ротшде тапылады.
Ж.
Гегель философинсыидагы neriari категорвялардыц 6ipi.
Жака малы турде леоне еш.иорсеге цатыссыэ euip сурудщ Gipjiirt
туралы Гоголь козцарастары жогары багаланады. Ж. категориясы
мен тшелей цатыстылыц категориясьшыц Gipniri цубылыстардыц
жаппай озара байланысын, »р турл 1 загтар пен оларды бейнелей
Tin угымдардыц даму ауцымыв бидМреда.
ЖАНД1ЛДИИ Нурымбет (20.8.1918 ж. т., Караганды обл., Егшдг
булац ауд.)— филос. гыл. докторы (1965), проф. (1967), Казацстан
Реснубликасы Улттыц FA-ныц корр. мушес! (1970). 1976 жылдан
Алматы TeMip жол транспорты ипжеперлер! пн-тыпыц философия
кафедрасыныц ыецгеруппс1 болды. Гыл.-зерттеу жумысыпыц воrisri багыты — тарихн прогресс, улттыц цатынастар иен улт мадеи и е т ш да мыту, улттыц п с и х о л о г и я мчсслелерГ
Ш ы г.:
Природа нац ион альн ой пси хологи и . Л -А .,
«тво, А А.., 1970.
1U71;
М он оли тн ое един-
«Ж АЦ А ОЦШ Ы ЛДАР»— епр. мэдепнеттщ «цайта жацгыртылуын*
талан етш, 70 ж-дыц бас кеашде Фр-да беление бой кврсеткен
демокр. дестурлерден, рациопалнетш филос. мурадап бас тартын,
христиан дхшее дейши Европага оралуды уагыздады. «Ж. о.»
олеум. эд1Лстт'|дшко царсы шыгып, адамдар тецЫздшшц «табиги
жэне мэцгШк сапатын» далелдеуге орекет жасады. Дуп.жуз. та
рихтыц алуан турлш гш абсолюттенд1рш, оиыц (Н р л т меп проrpecTi дамуын Tepicice шыгарды, буд орайда олар тарахти белп лi
6ip циклдар меп цубылыстардыц ynewi кезектесш, цайтал аш>ш
отыруы деп царастырады. Казцарастары жагынан неоконсерва­
тизм идеяларыиа жацын.
«Ж АДЛ СОЛШ М ЛДАР» — батыс елдерх студенттер! мен ингеллн
геяциясыныц едэухр болзгйыц бурж. цогамга, оиыц олеум, зкон.
жане саяса вн-ттарына, турмыс салтына, адамгершйпк цазыпалары мен мураттарына царсы наразмлыц цозгалысы. Дуниетапымдыц мацеаттарыпыц, практикалыц багдарламаларыныц тутастыfMMeu ерекгаслепбейтш жане саяси багдардары ж етнен ада-цула
зртурл! топтар мен уйымдардан туратып «Ж. с.* цоагалысы алеум.
яацты тыпдыцца нпразылыц бьлд^ретш, бхрац оны ic жузшде
вэгерту унии нарменд! тасЛлдер! мен afliciepi, цуралдары жоц
стихнялы жане спонтандыц комиововттерд! цамтыды. 60 ж-дыц
бас кезшде пайда болган солпгьгл радикалдыц ой-пвгыл жастар150
лыц, яятелллигошшяиыц далыц топтарын дамтыды. «Ж. с.» окшдерштц Konmijiiri дазг'рп ин-ттардьг, беделдердц OMip дазыпаларын
жаплаи «теркске шыгаратын» жалпы фнлософшшы жадтады.
Нигилизм, анархизм, стихиялыд, бурж. цогамныц «оиып ережеЫпен* ш игу га умтылу жэне оиьщ элеум.-экон., саясн жэне мэд.
дурылыммнан «ауладтану» — «жаца сол ши л да рдыц» Маркуаешц,
Сартрдыц, Р. Дебренщ, Ф. Фанонныц жэпе басда да солшыл ра­
дикализм идеологтарыиыц филос. ецбектершен дабылдаган Heriari
мадсаттары болды. Bipa^ бул мадсаттар абстрактин, утонпялыд,
пакты жузеге асу мумк1НД1‘гшеп журдай болып шыцты. 70 ж-дардыц бас кезшде iniKi алауыздыдтар мон окамет орындары тара*
иынап жазалау шараларыныц epic алуы себегсп «Ж. с.» дозгалысы, сайыи келгоиде, у сад топтарга ыдыраи кетть Жалпы алганда
ил Батые елдершде будара санасыныд оянуына жэрдомдести
«Ж А Ц А ФИЛОСОФТАР — 70 ж-дарда марксизмге, Европаныц
классикалыц фнлософнясыныц ров. 1Л1Мдер1 мен ipreAi ндеяларына
дарсы болган фр. фнлософтарыиьщ улкен 6ip тобы (А. Глюксман,
Б. А. Леви, Ж. И. Долле, Г. Лярдро, К. Жамбе жэне басдалар).
i pi ipi Париж экзистенцпализмшц, психоаналнздщ жэне струк­
турал измнщ элс13 жадтарын логпкалыд турде соцына дейш жетKiae отырып, «Ж. ф.» адамзат догамыныц тарнхын «устемдш
формаларыныц бйрсарынды цайталануы» деп тусшд 1ред1, ал
адамныц мураты ретшде барлыд догамдыд датынастардан дол
узгеп, жалпы журт дабылдаган плден, мэд-тен, емхр салты мен
оплаудан бас тартатын «uepinrreHi» усынады. Классикалыд фи­
лософия мен марксизмд! революция гылымы, устемдш гылымы,
басдару гылымы ретшде терйже шыгара отырып, «Ж* ф.» сананыц ацызга айналдырылгап жэне дши формаларына жол ашады.
ЖАПОП ФИЛОСОФИЯСЫ. Жапонняда алгашды филос. 1*л{мдердщ цалыптасуы феодализм дэу^рше жатады. Ж. ф. ертедеп Дытаидыц на турф ил ос тусшштерш1ц, конфуцийгшлдшгщ, буддизмшц,
содан кеГин неокопфуцинпллдштщ де этнкалыд -саяси Шмшщ
мдпалымеп дамыды. Жапомяда неоконфуципцплдш пдеалнзмнщ
непз in цалагапдар Фудзиавара Сэнка (1561— 1619) мен Хаясн
Радзап (1583— 1657) болды. Олардыц M6KTe6i ( «Сюси гакуха»)
дытай философы Чжу Сидщ )*л1мш насихаттады. Жапон неокоифуциишш! бмлан деп уйретп: гылымда «улы шек» («таикеку»)
немесе «шекыздш» («м у к е к у »)— санасы да, формасы да жод.
адамныц адыл-оиы жетиентш, табигаттан тыс бесаспап куш устеидш етед{; мистикалыд абсолют «таикеку* матерналдыд непз
vkii-ml'Ii* (цп) байланысты жопе заттар меп адамдардыц физ.
табигатып жасаи алатын идеалдыд непз «ри-дщ» (ли) непзш
дуранды. Иеоконфуцпшшлдер классикалыд конфуцнйштдштщ
ожелп багыпыштылыд да тына стары туралы (улыныц — экесше,
боданыныц — пмператорга, эйелш щ — куйеухне жэпе т. б.) догмаларын непздедь Бул кеаецде Я мага Соко (1622—85) жэпе Буду
(Огшо Соран (1666—1728) басдаратын классикалыд конфуцийиплдштщ мектеб|* мен дытай философы Ван Шоуженнщ (Ван
Ииминшц) субъективт1 идеализмш жадтаушылардыц Наказ Родею
(1608—48) басдаратын «Оемэигакуха» моктеб1 жумыс 1стед|. Орталыд далаларда гуляма галымдар меи опшылдар ресми идеоло­
ги яны сынга тез ine алды. Псида Байган (1684—1744) «парасат .
дэлелдерше неп’зделген гылым»— сангаку дейтшнщ — антифеод.
бурж. агартушылыдтыц теоретип болды. Дадэай Сюндай (1680—
1747) «ерлер меп эйелдерд1 Tipi кезшде олшерге айналдырганы*
ушш буддпамд!, сонда й-ад даолыд жэне пеоконфуцийпллдис
ндеэлизмд! сынады. Жапон философиясында устем болган идеа-
лнстнс at ымдарга царама-царсы Кайбар (Экикэн) Эккенш'ц (1630—
1714), Муро Кюсоныц (1658—1734), Ито Дянпсандыц (1627— 1705),
Нмагата Сюнаиныц (1687—1752) материалисток квзцараетари
цалыитасты. Материалист-философ жэне атеист Андо Сеэкидщ
кызмет! феодализм дауцние (17-г. ангы — 18-г. басы) жатады.
Неокопфуцпипплдш «шекера» идеалдыц непз идеясын Tepicxe пшгара келт, Андо Сешш табигаттыц шынайы зацы «уздшс1з цалыптасу» eiteui турали нагаданы цоргады. Оныц найымдауьшша,
салим еп бетшше, эрекет ететш шекоз материалдыц элементтен
турады. Андо Сеэки феод режниге битыл царсы шыгын, агартушылыц кнэцарастарды иасихаттады Адамдардыц туа Cirri тец
ciafliri идеясын бекерге шыгара келш, ол жекемешшкм алеум.
зулыыдыцтыц кез« ден санады, алайдв опыц олеум, тадаптары
утопинлыц синатта одй Сондай-ац Мнура Байей (1723—89), Мипагава Оакиен (1716—1804), Хирага Ганьай (1726—79), Ямагата
Банто (1761—1801). Камада Рюоо (1754—1821) жалон философиясындагы жаца ой~и1к1рд! цоргады. 18 г-дыц екшна жартысында
жаноп философнисыпыц дамуына ыцнал жасагап елеул» кваец
18С7—68 ж-дардагы аяцталмаган бурж. революция болды. Бул
кеэецде филос. идеялардыц дамуы «канре» гакуся» («бюрократиядан шыццан галымдар») мен «минкан гакуся» : («халыцтан шык,цан галымдар») философтарыныц курес! процесшде цалынтасты.
«Канре гакуся» ошлдер! (лар оздершщ мшдетг «мэдениегп тебе
тоитардыц жоспарлары, талгамдары жопе nym-utirepi бойынша
дамыту» ден санады)— Ниси Аманэ (1826—94) меи Като Хироюки
(1836—1916) — конфуцийнылдж злементтерш Бат. Европа идеа­
лист^ философиж ыныц (Милльд 1ц, Бентамныц, Конттыц, Спенсердщ жоне басц.) идеяларымен уштастыруга тырысты. «Тоцугаку»—«философии» термишн алгаш рет Ниси euriafli. «Минкан
гакусяныц» кернект! е т л ! Фукудазава Юкнти (1834— 1901) Като
Хироюкидщ социал-дариинистш ндеяларып бекерге шыгарып,
алеум. тецд)кт! уасыздады. Идеалист жане зклсктин Ивоуэ Тэтудаиро (1855— 1944) жапон ыонархиялыц режимипц идеологы болды.
Агыл. змпнрыэмше царсы шыга отырып, ол конфуцийшшдш, неокоифуцшшилдн;, синтоизм, буддизм идеяларын нем. классикалыц
философиясыпыц (пепзшеа Гегельдщ), Э. Гартманныц жане
зминриакрмтицнзипщ идеяларымен сннтездоуге тырысты. Оныц
эклектикалыц iл iмi «жаноннзмдж» ндеологияныц филос. непзшс
айналды. Материалнст-философ жане атеист Наказ Темни (1847—
1901) Ииоуэ фнлософиясьгныц жэне цандан да болсыи идеализм
шц царс.ыласы болды, ол ирогресш!л жапон гыл. жоие цогамдыц
он толгамынмц дамуына улкен ыцпал жасады.
Уп-ттер жаиынаи цуылган арнаулы кафедралар нем. классикалыц
фнлософиясы мен ец жаца ндеализмшц (Феиоменологияныц, OMip
философнясыныц, прагматизм мен экзнстенциализмн1ц) идеяла­
рын наспхаттады. Нисида Китароныц (1870—1945) фнлософиясы
мейлшше кец таралды, ол Бат. Европа идеалистш философияныц
угымдарыпда дзэн-буддизм идеяларын бейнелеуге тырысты. Танабэ
Хадзимэ (1885—1962)— идеализма in Нисида басцарган Киото мектебпнц басты екшдерйпц 6ipi болды. Нисида мен Танаба фило­
софиями прогресшлл галымдар тарапыпан опноаицияга кеадесп,
олардыц арасында жапон филос. жене гыл. ойыныц тарнхшысы
Сайгу са Хщюто (1892—1963) болды. Жапонияда Сэв Катаямапыц
(1859—1933) ес1м1чен байланысты жаца философияныц панда
болуьшн жэне таралуыиа жагдай жасалды. Опыц жалынды наснхаттаушылары Тосака Дзюн (1900—45), Каиаками Хадзимэ
(1879—1946), Нагата Хироси (1904—47), Янагида Кэндзюро (1893
ж. т.) жэне т. б. болды.
Ж Л Р А Т Ы Л Ы С Т А Н У — табигат туралы гылым; тутас алыпган
жаратылыстану гылымдарыпыц жпынтыгы; адам Ш м - б т м ш ц непзгГ уш саласыныц 6ipi (догам жэне ой-толгам туралы гылымлармеи цатар). Ж. — оперкэсш жане а. ш. техипкасы мен медици­
на ныц теориялыц neriai; филос. материализм мен табигатты
диалект тургыдан угыпудыц табиги гыл.Чргетасы. Ж-дыц зерттеу
объект!ci материяныц эралуан турлер1 мен олардыц табигаттагы
цозгалыс формалары, олардыц байланыстары мен зацдылыцтары.
О зш щ мазмуны жэне табигат цубылыстарын зерттеу эдютер!
жагынан Ж .— эмпприкалыц жане теориялыц болып, ал оз объектйгшщ сипа гы боныпша — езш е ол! табигаттыц цозгалу форма ларын (мех., физ.. хим. жэпе т. б.) такырып ететш органик, емес
жэне тйрпилш цубылыстарын тацырын етет1н органик, болып
бнлш у! мумкш. Ж-дыц inuci цурылымы, гылым цардыц саралануы
осымен апыцталады. Табигат туралы гылымды ягни «физикалыц»
гылымды, элемш ц бейпесш эз1рлеуге цатыса отырып, Ж. неизтиеп взш!ц теориялыц жагынан (угым, категория, зацдар, теория,
болж ам), сопдай-ац гыл. зерттеулерш щ тэсшдер! мен эдйггерш
эзф леу! жагьшап философия мен упггасады; ол философияныц да­
муына тш елей ыцпал етедц табигат туралы гылым ретшде ашылгап жацалыцтарга байлапысты материализм формаларыныц ауысуына за иды турде ce6enmi болады. Екппш жагынан Ж. техникамен, енд|р1с процешмеп мейлшше тыгыз байланысты. * «вщ црштщ
рухани потенциалы» (Маркс) бола отырып, Ж. сол арцылы ез
тарапынан тш елей онд1ргш 1 куш ретшде коршедц оныц устше
жаца цогам цурылысы процесшде Ж-дыц б у л элеум. функцнясы
иарган сапын толыц к вр ш ед у Ж. дамуыныц жалпы барысы —
табигатты тшелен ацгарудан (ертеде) басталып, оны талдампаздыцпсн белш ектеу (15— 18 г.), муныц езш ныгайту мен абсолюттепд1ру, сондыцтан да табнгатца метафиз. кёзцарасца айиалдыру
арцылы табигаттыц жап-жацтылыгын, тутастыгын жэпе пацтылырын коса, оныц KopiniciH синтез аркылы жацгыртуга (19— 20 г.)
царай етед|. Диалектикапыц Ж-Fa' 19— г-да стпхиялы турде енуш
20 г-да Ж. дагдарысы асцыпдыра тустЬ
Ka3ipri Ж-дыц o3eri 20 г-дыц ортасыпа деиш физика болды, ол
атом энергпясып папдалану эдютерш 1здест1рд 1 жэне мнкродуние
сала сына, атом ныц, атом ядросыныц, элемента р бол шектерд! ц
герецше бойлап епед1; физ. Ж-дыц басца салаларыныц — астрономияныц (космонавтика), кибернетиканыц, бионика ныц, химпяныц, биологияныц жэне т. б. дамуын жеделдетп. Химпямеп, математикамен жэне кибернетика мен 6ipre физ. молекулярлыц бяологпяга жасапды биоспптез Mi идет ш шешуде теориялыц жэно тэжфибелш тургыдап кемектесш, туцым цуалаушылыцтыц мате­
риалдыц монin ашуга жэрдемдест!; физ. хим. балла ныста рдыц
габигатын тануга, космогония мен космология проблема ларын
шешуге ceoenuii болды. ti^aaipri Ж-да физика гапа емес, гылымныц
тутас б!р тобы (молекулярлы ц биология, кпбериетика, микрохи­
мия) жетекш! роль атцара бастады. I^aaipri Ж. усынып отырган
филос. ироблемаларды терец зерттеменiHiuo материалистш диалектпканы дамыту мумкш емес. Ж дыц цаз 1р п цогам ом1ршдеп
ролш щ барган сапын арта T y c y i гыл.-тех. революцияга сопы серп in беруден
Ж Л Р А Т Ы Л Ы С Т А Н У — Т А Р И Х И М А ТЕ РИ А Л И ЗМ
(жаратылыстану гылымы материализм!) — Ж.-т. м-пщ жаратылыстанушылар
ира сында кец та ралу ы — дуниенщ матерпалдьглыЕЫп тапып-бшу
табигаттыц озш таиудан туыпдантыпдыгыиыц ангагы. Алайда
Ж.-т. м. сыидарлы филос. теория болып ца л ынтаспаса, ол сыцар*
жац MexaniiCTiK метафиз. материализм ш л шецбершеп шыцпайды
жопе :шиириам меп иози/пгвизмге деп in цул дыра иды. Ж.-т. м п щ
••рсч13Д1П гыл. теориялардыц куйреу! кезецшде мейлшше айны 11
ацгарылады, ол бурынп-г орныццан туешштерге ^аншы келетш
танымныц соцгы кат школе pi и туезядгру ушш жеткипкей* болыи
т ы гады. Сондыцтан жаца гыл. фактихерд! туешдгрудег* циыниш
лыц rap жа ратыл ы стану шыларды ешшц
бшшде стихиялы-материал ист] к напымдардан бас тартуга мэжбур етш идеал измге
у рындырады (Физ. идеализм). Жеке гылымдар тужырымдарыиан
тек диалект.-матерналйстгк философии тургысынан гаьа дурыс
филос. цорытыиды жасау га болады. .
Ж АС Г Е Г Е Л Ы Ш Л Д Е Р (немесе солш ыл гегсл ыш л д е р) — Гегельдщ '
филос. мектебшщ тегеурш д! цаиаты. Олардыц Гегель философиясыпа тусшд|рмес1 жане христиан диин синауы сол кеэдег1 нем.
цогамы жа гдайла рында бурж.-де мокр, ой-сана ныц жоне жалпы
санси муддешц ояпуыныи ерекше формасы болып табылды. Ге*
гелышлдистщ солшыл цанатыныц цалынтасуына Д. Штраустыц
«Ж апныц гумы ры » (1835) дегеп ютабыныц cenTiri тидг, ол кЬгапта
1нж1л догматтары сын тез1не алынган болатын. Ш траус Христ!
эдеттеп тарихи адам ретшде корд!, оны табигаттаи тыс галамат
деу жай цнял,- ертеп деи царады. Дшд! сапаиыц жалган формасы
регшде сынауда Б. Бауэр батыл цадам жас ап, 1нж1Л дш мала рыл
луелдеи белгип жалган, ал И исусты — ойдан шыгарылгаи тулга
деп цорытты. Ж. г. теориясыныц — дшнщ yarici непзш деп цо­
гамдыц санаиы элеум. цурылыс (идеология) турш деп талдауыныц
алгашцы эрекетi ретшде мацызы болды. Олар цогам туралы жал­
ган ryeiHистер цалай туындаи, цалаиша куш алады деген мэселеге
баса иаэар аударды. Ш траус бу л мэселеш мифологиллыц козцараега рдыц доступы i урацтмлмгы арцылы туешдфд». Бауэр бу л цу
былыстыц себебш жеке сана-сезшцщ иэтижелершщ «жат куш ке»
а йпал у ы пан 1здед 1, ойткеш адам цабйлетшщ жетютштеря одан
тэуелси абстракция ретшде ца расты рыл а бастады. Ж. г. идеалис
тис Шмсшц сынга ушырауы олардыц цогамдыц санага берген тал­
дау ыиыц кемпплжтерш а шын корсетт! жоне цогамдагы материал­
дыц цатынастарды зерттеу цажеттши, оларды цогамныц рухани
(iMipineu См»лек царастыру керектамн айцыидады. Б ул мшдеттгц
цажеттипгш белш и 6ip дэрежеде Фейербах бапцаган болатын, ол
М1ндетт1
г дыц 40-ж-дарыпда Ж. г. цозгалысына цатысцан,
б!рац цогамдыц дамудыц туб*рЛ1 жаца угымыпа келген Маркс
пей Энгельс ж узеге асырды. Ж. г-дщ бурж. радикализм ретшдеп
цателжтер! халыц буцарасыныц тарихтагы ролш томендетушеп
айцын коршди Б у л кейшнен анархизм жаршысы Штирнердщ ецбектершде ап ыц айтылды. Таи курсе! жайлы, цогам дамуыныц
объекгипчч к наидары туралы, цогам т п р т д е г 1 экон. цатыпастарыныц рол 1 туралы оплар Ж. г ге жат болды. Халыцты Ж г.
прогресс пен «рухтыц ж ауы » деп царады, ал «сыншыл ойлы жеке
адамды» тарихтыц цозгаушы купи деп б!лд1. Ж. г. идеяларыиа
сыпи тужырым Маркс пен Энгельстщ «Кнелк Оу л ет » жэие «Нем.
идеолигиясы» дегеп ецбектершде бершген.
Ж А Т Т А Н У - <к*дер! жасаган, оз ic-орекетi туындыларыныц адам
дарга устемдш ету ‘|, адамдарга царсы ту раты и жау (ж ат) к у инее
айналуып б 1лд|рет*н угым. Адамдардыц практикалыц жане рухаии
цы змет! иэтижелерш щ цо рамдыц цатынастар (немесе, цалыитасцан, дэстурлер меи угымдардыц) дамуыныц цуралы болу дыц ор
иыиа, Kcpjcinuie, адамдарды оз дамуыныц цуралыиа а йна л дыру ы.
Ж-ды алгаш байцан, ол туралы ой айтцаи X V II! г. фр. (Руеео)
жэне пем. (Ш иллер, Гете) агартушылары болды. Ж. проблема
сын аерттеу кейшнен пем. классикалыц философиясында жалгасты. Ocipete Гегель философиясында Ж. идеясы кец ор:..ц алды.
Гогелъдщ онынша, букхл объективтi дуние, табигат рухтыц жаттапгап формасы, icne асцан тур», дамудыц белгып 6ip сатысы.
Рухтыц одан api дамуы табигаттап, элемнеи озш eai тануы ж эп»
г any и , сол арцылы табиги мещ реулш тен боса ныл, таза рух "цал
нына цайта оралуы. Гегель Ж. меп заттанды (опредмечивание)
Гчр порее ден царады. Дегенмеп, Гегельдщ туешдорушде, оцбектщ
.♦леум. м э т туралы ацицат nitcipaep де бар. Фейербах дш д! адам
мошпен опыц оз!пен жаттапуы деп цорытты. Адам ецбегш щ оныц
од i нен Ж-ныц тарихи себептерш материалист!к тургыдан алгаы
гуг 1‘ пд|*рген Маркс болды. Маркстщ онынша Ж. адамдардыц
«■убъект, ягни оз тарнхыгныц б1рден-б!р авторы болып цалыптасуыныц б е л и л » б»р кезецше сэйкес кеядь ctoi де тодьтгц магына<*ыпда тарихтыц cyбъeктici болып ули рм еген адамдар езш емес,
цызметшщ сыртцы нзтпжесш тупкх мацеатца айналдырады. Bipт\гтас когамдыц ецбек шекс 1з белш ек тетп , эрбзр адам опыц
оцшаулапгап ж еке функцияларьга хеке асыратын болады. Б ул
opoip адамды сыцаржацтыцца душар етедь Цогамдыц тутас про­
цесс орбтр жеке адамды ез дамуыпыц цуралына айналдырса, эр6ip жеке адам цогамдыц тутастыцтап озш щ жеке басыныц муддесin 1здепд|. Оршмнщ атцаратып цызмет» опыц озш щ цызмет!
емес, басца б|реудщ, тш т» жалпы цогамдыц, тутастыц цызмет!
болады. Когамдыц цатынастардыц тутастыгы адамдардап оцшауланган, олапды озш е багыпдыратып 6ip гажайып субъект бейнеciue енед!. Ж. адамныц ец алдымен оз цызметшеп, ягпи езш бе­
те не шудеп басталады. Ол — eKinuil жагынан адампыц адампап
ботенсуц олардыц арцайсыс-ы басца адамдарга тек цурал, ал esine
максат ретшде ца?>ауыпда. Ж.— адам болмысыныц капитализм
яэугршде гана панда болатын е р е к ш е л т . Bip адампыц екшпп
адамга тГкелей багыиыштылыгы устемдш етупп адамга табыпушылыцтыц орпыпа цапал у шы ецбекшшщ де, цанаушы буржуа ныц
да байлыцца, затца, мулткке табынушылыгын орнатады. Байлыц
адамга цызмет студщ орпыпа, адам байлыцца цызмет ететш бо­
лады. Догам дыц опд|р!стщ тупю мацеаты адам емес, адамныц
iruriri емес, байлыц, капитал болатып болады. Капитал адамдар
ymin емес. адамдар капитал уш ш жумыс icTefli. Капитал цогамда
адамдарга устемдш ететш дербес куш, субъект, ал адамдар оиыц
7шму ыныц цуралы,. элеум. процестщ объект иге pi гана. Б1рац б у л
жэгдай цогамдыц дамудыц тек сырт Kepinici, алдампгы бойяеск
C.eoeoi цогамдагы ic -эрекет, цпмылдыц барлыгы зат пен заттыц,
ягпи. капитал меп каппталдыц арасындагы цатыпаетардан цуралатып сияцты Kepinin ту рады, немесе олар адамдардыц ic эрекет!,
кызмет? емес, заттардыц ic-opeiceri, «солардыц б е л е е н д т п сияцты
коршедь Оьпрдщ бул сырт Kopinici, эрине, циялдан тугаи елее
емес, ол реалдыц болмыстыц б е л п л ! 6ip жагы. Ондай цубылыстарды Маркс озш щ н е п з п ецбеп «К а лита л да» «товар лыц фети­
шизм» деи атаган. Бурж. товарлы опд!р 1С процеешщ тункт ацикаты немесе маш — заттар арасындагы цатынас, адамдар арасынлагы цатынасца салды. Оныц 6ip е р е к ш е л т — адамдар арасындагы
клтынастар тек заттыц форм ада, зат туршде ом1р суредь Алтыннмц, кум 1ст|'ц ацша ретшде атцаратып фупкцпясы оган с*цз'еи
цогамдыц цажетп* оцбектщ фупкциясы, ягпи, адамдардыц аиырбас
ка ты наста рыпыц функциясы. Б1рац к у п д е л й т ом^рде о л фупкцпя
алтыпныц заттыц табигатыиаи гана туатып, оныц табиги цуидылыгы ретшде коршедь Сопдыцтан да алтынныц цогамдагы айрыцша устемд 1г 1, оны иемденген адампыц, алтып арцасыпда га.i aiir.ni озгер 1‘ стерге, цасиеттерге табан астыида ие бола цалатыны,
ааттыц, баплмцтып адамдардыц ортац цогамдыц нг>л)п емес, сол
затплц оз!пен ажырамайтыи табиги купи сияцты icepinyi — сол
аагца бслг1л1 6ip мнетпкалыц цатыпас тугызады. Соиыц салдары•( t;i-
пин адам
Kopuuian, оныц o ji жасагак заттарды сошиаликты
acipe оагалап, оларга табыыу найда болады . А л шын моноиде бул
ж ерде а дам да о оз куимне о аде pi иен тыс ж оне оларга ж ат дуд!
ретт* куш ретш де табынадм. Lii рак т унте и келгенде, адамдар
элеум . дун ий Hi ж зсауш ы , ягп и wain orsi жасау т ы бйрдев-бгр куш
болгандыцгаа тарпхи о т р д щ шынайы реал ьдьщ болмыеы сол
адамдардыц «13&. Олеум, дуниеде адамдарды сырттай аныцтайтын,
олардыц дамуы нан себенкер болаты н е т ц а п д а й сыртцы куш жоц.
Когамдыц болмыс - адамдардыц оз ic -цммылы. Цогамдагы цандай
да болмасыи материалдыц, ааттыц процесс — адамныц даму фор­
маты, адам Т1ришигшщ сыртцы icue асцан Typi. Заттар дуниес!
адамдарды бейнедеидь Адам цызметйпц, к э р е к е т ш щ хануаааттар TipmiAiriHeii в з г е т е л 1гх, Маркс айтцоидай, оиыц дуниеш озгорте алатындыгьшда. Ол табиги эатты, купгп сол куш вде тутынбайды. Ада-я oaiiie керек н э р с е т табиги заттар мен куштерд!
urepyi, оз муцтаж ды гына гай озгере алады. Олардыц жасамиаздыгы таби^атта жоц жаца заттар мен куштерд 1 жасады. Заттар
ж асау, жасапды дуние, жаца орта тудыру, басцаша аитцапда
адамныц озш, озш щ цогам ьш жасау деген соз. Осы ироцегтер
барысында адамдар арасында найда болатын цатынастар— цо­
гамдыц цаты наста рды цурайды. Ягни цоагмныц найда болуьшыц
да, оныц дамуыныц да (мрден~б1р кеш л i — адамныц eaL Адамныц
шынайы бол мысы ныц озк де олардыц ортац ic-эрекетшде. Сон
дыцтак цаншалыцты улангаиыр коршгенмен адамдар цызметшщ
пэтижелер* - материалдыц жэне рухани мэденнет — адамдардыц
тарихн цол жеткеи ic эрекетниц сыртцы сацталу формалары.
Адамдардыц тарихи цол жеткеи Жэне упеьи дамын, озгерш отырган дуниеш м ецгеру цаб 1леттер| оцделген, озгерген зат тур1нде
(мыс. оид^р^с, ецбек цу рал дары турш де) сацталады жэне уне&п
цолданылын отырады. Адам цабшетш тек цана табиги цасиет!
деу цате тусшйс. Олар дун и еш озгертуде, элеум. дуниеш жасау
процент ершде найда болатын opi удайы ламьш отыратыи цасиеттер. Адам цаб|лет!
шыгармашылык, ж асам паз дыц куш. Адам
цабш ей тек оныц оз органпзмшде гана емес, опыц жасаган зат
тарыиан, оныц ic-орекетш щ нотшке л е pineu коршеда. Олар жасал
гаи затгардоц формаларьшаи, машинала рды г( ошп цурылысынан,
мусшшц он боиыпан айцын коршед!.
Адамзат езш, озш щ элеум. ортасын жас ауда унем1, толассыз
орекет устшде болады, сол жолда озш щ цабиютш де уздш сп
шы((дай ту сед к Б ул Маркс айцындаи, дэлелдеп берген тарихтыц
тунк! ацицаты. Ец бастысы - адамдардыц онд1р1стш, жалны цо­
гамдыц п|юцестердщ тшелей иесше (субъектппне) айналуы, м а­
цызды мэ< елелерд! шешуге ецбек адамдарыныц тш елей катысуы.
Ьуцара олеум, мацсаттар мен мшдсттерд! орындаушы гана емег,
сол мацсаттар мен мiндeттepдi тшелей аныцтаушы да болуы
керек Алайда бурынгы КОРО-да acipece жеке адамга табыиудыц,
.помнилiit-омipuiiЛД1К басцару ж уйесш щ oepiic орныгуы эрб!р ецбек
адамын субъект! ге айналдырудыц ориыиа, керн шше. Ж-дыц
анрыцтиа цат ал typ iu дамытты. Адамдар цогамдыц дамудыц мацсатыиа емес, цанта оиыц цуралыиа, тш т! соган жумсайтыи шакг
(атыиа анналды. ¥ л ы мураттардыц адамдар ущ ш жмсалатындыгы
бурмаланын, icepiciiKue адамдар «у л ы мацсаттар цыц», «улы цуры
л ыста рдыц» цу рбандарыпа анналды. Б ул Ж-дыц ojicipeyi емес,
кай та оныц шегкне жете асцыиган Typi болды.
ЖЕ Г А Л К И Н Ur.au Иванович (1809— 1947) — логик, жоне математик,
Москва ун-т in i ц ирофессоры; матем. логика м ект^бш цуруш ы лардыц Glpi 1927— 28 ж. арифм. eki сан ■— пол («ж у и ») жоие и» р-н к
\п а к л) га пдары турш деп n iiap jiep логнкасыи жас ап, гол арцылы
I if>
логи к а лы ц есеп терд! м ей лш ш е оцан ш еш уге к о л ж ет ю зд ь 11ii<ipл ер логи касы ц¥ры лы съш ы д дагды лы ©Д1сш ен озгеш е, Ж. логикасыпдц 6ipiK Tiprim дизъю нкция еемес, цайта, цатац турд е белш екTeriui дизью нкция (ариф метикадагы ж уп ж эи е тац сайды тш сш ш е ж ан асты р у) па ида л а иы лады.
Ж Е К Е А Д А М — эл еу м . индивид р ет ш д еп адам, цогам муптесК
Ж . а. т у р а л ы гы л. т усш ш адамды цогамды ц цаты настарды ц жиыиты гы ретш де царалаты н б и оэлеум . оргаиизм д еген т у сш ш к е неп з д е л е д г Ж. а.— ал еу м-тщ индивндте к о р ш у тур». 0p6 ip адам —
Ж . а., ойткеш элеум . осы индивпдтщ 6ip ясагы, кезецц цасиетк
Адам иы ц цогамды ц организм рет1нде ем ip с у р у ш щ oat адамдар­
ды ц озара эр ек етш цаж ет етедц элеум . ж агдан лар меп басца
адамдардыц осы адамга т н п з е т ш есерш гана ескерш цойман, сол
адамныц элеум . ж агдай лар га ж эн е басца адамдарга эсерш ескеру
цаж ет. Адам дарды ц Ж. а. т ур ш д е дам уы ны ц цажетт* алгы ш арттарыпы ц 6ip i инднвидтердщ табиги ц абш еттер! е к е н д т н , соган
т э у е л д ! болаты нды гы н ай ту керек, Гйрац о л Heriainen ц ы зм еттщ
объектнп болы п табы латы н адам eMip су р етш цогамда гана 1ске
асады. 1Прац Ж. а-ныц дам уы эрц и лы бодганы абзал. Нндивидтер д щ цай-цайсысы болсы н е з ш щ адам ретш де дам уы ны ц о бъ ек ­
т и в а ж агдайы болаты н цогам ны ц белгы п тарихи формасын та*
бады. Ж. а. ретш де пндивид дам уы и ы ц к е ц д М м еи терецднч —
оны ц э д е у к е т т ш ш ж эи е со л а ле ум ет т ш т щ индивндтщ цызмет
ф ормасына а н н алуы н н геретш кец дщ пен терецдш , дем ек сол
э л еу м е тт ш тщ езгер у!, ж асалуы . Ц огам ны ц тарихи ф орм алары мен
ти птер! — Ж. а-ныц да тарн хн ф орм алары мен тнптер 1. А лгаш ц ы
цауы мды ц цогамда адамдар к ебш есе е м ф ге цаж ет заттарды табу
арц ы лы eMip суред1, о ла р 6ip-6ipine ж эп е езд ер ! OMip су pin отыргаи табиги ж агдайла рмеп тш елей табиги б 1 р л 1 кте болды , сондыцтан коп жагдан да оздерш табигаттап аж ы рата алмады, 6ip-6ipiHeH
цогамды ц организм рет1нде б елш ге н жоц. Тап ты ц антагоннстш
цогамда рда адамдардыц ом ip с у р у ш щ табиги ер ек ш ел 1ктер 1мен,
©HAipic ж агдайлары м ен ж эи е оларды ц п рннж 'к ж агдайлары ны ц
арасында уй д есп еуш ш ш панда болы п, дамиды, адам мои табигат
арасындагы, адамдардыц танца б о л ш у )м еп индивид арасында
уй леспеуш ьлш уд ей туоед!, Ж . а-ныц табпгаттан да, басца адам­
да рдан да оц ш аула н уы кушейедо, о л озш ерекш е ж еке адам ре­
тш д е угы па бастайды. Б»рте-б 1 рте цогамныц бар лы ц м уш елер!
тарихты ц сапалы жасампазы, нгии, ж ан-ж ацты кем елденген Ж.
а-га айпалады. Ж. а -ды гы лы м дар зерттей дц мыс., зтика Ж . а-ныц
а дам герш Ш к санасы мен тортЩ ш цурайды, иод. Ж . н-ды тэрбиел е у мэселодержи ш еш ед{ т. с. с. Up адамныц озш с тон м ш ез-цулцы,
и н т е л л е к т а , се.им-туйЫ п болады . (!о л цаснеттердщ толыцтыгы
Ж . а-ныц исихикасы п цу ранды. Ж. а-ныц п сихикалы ц даралы гы
б елп ла 6ip дзреж еде психикалы ц куш ерп||ц (цайгы руы , тэртш
м отив! epi ж эие т. б.) <»згеру!яе ца рама стан орданым оз цалиын
сацтан алады, о л ом!р ж агдайлары меи нерв ж у й есш щ турацты
ер ек ш елiк те р iне байлапысты. П сихикалы ц куч”» цызмет процесше,
адам болмы сы пдагы о згер н гер ге байланысты ауы тцы и ту рады.
Ж . а-иыц психикалы ц цуры лы м ы б е л п л ! табиги ер ек ш елiim каж ет
етед1, а лайда Ж . а. исихпкасьш ы ц дамуында Цогамда Г Ы ахуалдар
мои оларды ц <)3repyi ш еш у m i роль атцарады.
Ж ЕКЕ А Д А М ЖОПЕ J^OFAM - - opoip тарихи пацты лы цогамныц
ж еке адамиыц ц алы птасум п а ж эно оиыц дамуына цапдай жагдан
ж асайды ж эие ж еке адам цызмет i цогам га цаидай та м ад а эсер in
ти!мзед 1*, цогам меи ж еке адам м уддос! цал a iim а уш тасады деген
мэселелерД1 царастыратын олеум.-ф илос. проблема. Контеген элеум .
теориялар цогам меп ж еке адам арасындагы цаншъглыц ж оны л-
seaиды, мацгиик дегеп идеями уагыздады, оларды из алдыпа тугае
д ш ш ретшде карнеты рады. Мыс., цул иелепуншйк цогамда жеке
адамды сайги тутас мемлекетке багыпышты вту цажеттишчн дэлелдеген Платой меп Аристотель теорняларымел цатар мемлекет
Г»илirin жеке адамныц жаныштаи. оган цае куш ретшде царайтыл
стонктердщ, скелтиктердщ, зипкурнплердщ теорпялары да болды.
Феод, формации да жеке адамныц орнын, хуцып жэне мшдвттерш
цогам ныц элеум.-касталыц цурылымына цатац тэуелд! етуД1 к©здейтш rneKcis б и л п т цолыиа шогырландырган дши идеология
мен оныц иерархиялыгыи цоргау, цудайга цулшылыц ету жэие
т. б, багыидырылды. Каннтализмшц пайда болуы адамныц цауыммен. сосяовиямен, кастамен, цехпен тогысуып жойьш, даралаыран
жеке индивид туралы козцарасты цалыптастырды. Еид! цогам
формальды жагынан озара тец жекемешшк иелернпц тобы ретш­
де, оларга озшдш цабиюттер» меп куш-цуатыныц, толыц кершу ine
ец цол аилы мумкшдштер жасайтыидыгыиа кепшдш бердь 17— 18
г-ларда цогамдыц жопе момл. цурылыс иидивидтердщ келхеямшщ
жемлл, ол адамдардыц и п лш н е цызмет етпегеп жагдайда, ягни
кел!сшд1 бузганди цайта цурылуы мумкш дегенда долелдейтш
цогамдыц кел1слм теориялары жасала бастады. Дегумаиизациялау
мен адамды даралыц цасиеттершен айыру тек ецбек сапасыя гана
емес, ой ецбеп саласын, бюрократиялаидырылгаи басцару саласымен цоса, тшт1, бос уацыт пен ойын-сауыц саласын да цамтиды.
Бул процесс цогам мен жеке адам арасындагы цыршцабацтыцты
мэцнлш цубылыс деп есеитейтш метафиз. цалшылыцца жатады.
Марксизм формациялардыц дамуы мен алмасуы сонымен б!рге
адамныц даралыц сииатыныц цалыптаса бастауы мен дамуыныц
тарихи nponeci ек ен д тн корее г in, цогам мен жеке адам арасын­
дагы цайшылыцтардыц пайда болуын антогоннетш цогамдыц цатынаетармеи байланыстырды, оныц коргтетершщ жэне олардан
а рыл у дыц нацты жолын корсетш бердг. Антогонистш таптарды
жале ецбек болш сшщ тарихи мурагерлш формаларын жою жал
жацты кемелденген шыгармашылыц тургыдан белсенд! жеке
адам цалыитастыру ушш жагдай жасайды. Мун да цогам адам
ушш, оный, игллда уш ш бэрш жасайды, екшлп жагынан цогам
мушелер *1 цогамдыц мудделерге саналы цызмет етед1, сол ушш
озш щ кашбн, жалпы мэд. дэрежесш, элеум. жауанкершш iriн,
укымшылдыгыи жэие тэрвдбгл, ягни озш элеум. жагынан бай жеке
адам ретшде дамытуыл нсгурлым жогары дэрежеге которедц
ЖЕКЕ ЛДАМ ГА ТЛ Б Ы Н У — белгш! oip цайраткердщ беделше
Koacia баг ню, опыц cii^ipreu ецбеп л эс1релеп корсету, тарихи
тулгалы аул-неге телу. Жеке адам га табынудыц теориялыц н е г т
тарихца идеал игпк леэке волюитаристщ козцарас болып табы*
лады, оган сэйкес тарихты объективт i зацдар, халыц буцарасы
емес, улы адамдардыц (цолбасшылардыц, батырлардыц, аса керлекп идеологтардыц жэне т. б.) уйгарымы меи ерш аныцтайды.
Й деалиэмтц турл! моктоптерже аса корпект] жеке адамдардыц
тярихтагы ролш абсолк»ттенд|ру тэн нэрсе (Волюнтаризм, Жас
гегелмшлдор. Халыцшылдыц). Табигаты жагынан жеке адам га
табыиу гылыми
ijiiMre
мулде
жат болын табылады. Гы­
лыми 1Л 1 М баешыныц жене басьшыц ролш таи куросипц объек
тпнт! барысымел, халыц буцарасыныц тарихи цызметхмен тыгыз
олмлаиыста царагтырады. Ец данышиан басшы тожфибесшщ m i
дг> миллиондагаи адамдардыц коллективтш тэжтрибесш алмастыра
алмайды.
ЖИЫ11ДАР ТЕОРИЯСЫ — философняныц, логикалыц жэне ма
тематпкааыц ец мацызды категорияларыпыц, 6ipi — шс*Х13Д1К категоричсыиыц мазмунын дэл амалдармел {(tlencis'itK жэне шек158
riA iK ) зерттеитш матем. та ра у ы. Оныц непзш салган
Г. Кантор
(1815— 1918) болды. Ж. 1 -цыц басты моселес! ш ектглжтщ ортурл!
хреттерш» б е л п л е у болып табылады. Классикалыц Ж. т. шектш
ауцымдагы талаосыз логккалы к нрмлципторд*! т е к с т жиындарга
колдануды мон ында у дан басталады. 19 г-дыц Ж. т. изш щ даму
барысында цнындыцтарга, а таи антцаида шексгз жиындарга фор­
мальды логика зацдарын, жеке алганда ушшщпп жоцца шыгару
зацын цол дан у fa байланысты цнсыисыздыцца тфвлд]. Осы тур'
гы даги айтыс-ке pi сто рде магом, таиыыныц аса ipi t носеологнялыц
мэ сел еле pi: матем. угымдар дыц табигаты туралы, олардыц реальдыц дуниеге цатынасы туралы, математикадагм бар болу уги м и лы ц нацтылы мазмуны туралы жэпе т. б. мэселелер сез болды.
lliK ip цацтыгысы барысында матем. философиясында формализм,
интуиционизм, логицизм сияцты агым дар дуниеге келдц бурынгы
КСРО мате мата касыядагы коиструктнвтш багытты ерекше атап
ету керек. Ж. т. одктерш щ цазгрп математикапы непздеу мэселелерш де, жеке алгапда аксиоыалыц эдютщ Kaaipri формалары
ушш цагидальщ мэш бар. Математиканы логикалыц амалдармея
непздбу мэселелер ini ц 6opi Ж. т. мэселелер|’п непздеуге келш
саяды. Дегенмен, онда ол1 де шехшлмегеи циындыцтар кездесед!.
Ж ОЛИО-КЮ РИ Фредерик (1900— 58)-— фр. физип, дуниеж узЫ к
Бенб1тшш1к кецесмпц торагасы (1951— 58), Париж FA-ныц мушес),
Физ. цубылыстардыц жацп тароуы есептелетш микрод униедег!
мацызды тэж 1рибел!к зерттеулер Ж.-К-дщ eciMiMeii байланысты..
Ж.-К. (И. Кюрнмен 6ipre) жасанды радиоактивтшж цубылысын
ашты, электронды-позитрондыц жунтардыц алмасуыи зерттед*,
ней трон ныц ашылуына оран 6ipinuii болып атомдардыц ыдырау
асане атом цуатыи практика да цол да ну м ум кш даш к о р с е т .
Ж УМ А БАЕ В Магжан Бекенулы (25.00.1883 ж. т., бурынгы Лцмола
губерн., Ацмола y e a i— 1938)— дары иды цазац ацыны, жазушы,
галым, аудармашы, цогам цапраткер!. М. Ж. оцу-бйпмсаз халыцтыц
ертец 1 — булдыр, кокж неп — туман деи бшдк Оиер-бш мге цол ы
жеткеи халыц цана асы лды жабыдаи ажырата алады дегеы n iK ip ге келдь Ж. М. 1905 ж. Дызылжар цаласындагы «Ш алацазац*
медресесшде,
1910 ж-даи бастан атацти аМедpece-Faлияда■>
дэргс алды. Ж. М-ныц алгашцы олецдер жинагы «Ш олн аи » дегеи
атиеи 1912 ж. Дазанда басы л ыи шыцты. 1913 ж. М. Ж-тыц жаца
бшкке кетершу кезещ болды. Будап былангы жерде ол оз шыгар
машылыгыпда сол замаииыц сап цилы кескш-келбетш суреттед!..
Ол азаттыц жолын батыстан да, шыгыстан да [здемедц оз халцы
бацытты тек аяусыз курес жолымен табады ден болжады. 1913—
1916 ж-дар ацынныц азаиат ретшде цалынтасцан, атапыц баласынан адамныц баласы болуга б|'ржола ден цойган тусы. Ол осы
кезецдо орыс жэне Бат. Европа ацын-жазушыларыныц ецбектерш
ден цоя оциды. Гете, Толстой, Гейне, Горький, Берлин, Мережовский, Бальмонт, Брюсов, Блок, Сологуб. Нем. Шпенглер! мен орыс­
тыц Соловьев! сияцты философтардыц да ецбектерш М. Ж. жат
кормейдс 1922 ж. Орыпборда оиыц «Педагогика» дегеи ецбеп жарыц кордь Жастарды онер-бйпмге баулу, оларды оцыту нроблемалары ацынпыц 20 ж. басы нда устапган пепзг! демократтык.
багыты болды. А л 1922 ж. оиыц олецдер жинагы Цазаи цаласында
басылып шыцты. Yminnii олецдер жинагы 1923 ж. Ташкептте жарыц корД1. Ж. М. цазац ноэаиясындагы Баи роя, Пушкин достурлерш деп ромаитикалыц поэзии ныц, оныц шинде жаца сипаттагы
поэма ныц непзш калаушы ацын болды. « Е\онл ыбай д ы ц цобызы».
«К орцы т» да ста нда ры осы сынды ромаитикалыц ноэзшшыц тецдесэ
жоц узд!к у лп лер ш е жатады. А л «Багыр Баян» сею лд! узац'дастанда 18 г-дагы Жоцгар шанцышнылыгы тусыпдагы цазац цауы159
мыш-'Щ басища тускен ауыр ждгдёи, йсд1ц ш рлш меь оуг.шд11'Ш
лктлу жолыидагы батырдыц каират-цимшы кец цулашты рва
пясти; здюпеи коркем суреггелд!. Ж. М. Сете, Гейне, Лермонтов
олецдерш, М. Горышндщ «' уЦЦа Р жырыш, Мамин Г.ибирякгыц
аА1фЩ игыаъ, В. lIuauouTMti эцпмелорш цазац хШнде сойлеткеа
шёСор аударыагиы Ол проза саласьтда
цалам чиртыи, эдебн
иыдеа, гыл нм fa liojioono яраласты.
ЖУЙЕ - озара цагыиастар л он баиланыитарда болатын, белпл!
6ip тутастыцты, oipjiiKT; к урай тын улементте.р жиыптыгы. Ж. уги«ш ца:орп философияда, гылымда, техннкада жэпе нрактькалыц
!с эрекеттерде мацызды роль атцарады. Жуйел1 inemiM жэне жуйелерд!ц жалш .1 теориясы салаларьшда 20 г. ортасынап бастан царцынды зерттеулер журпзшуде. Ж. угымыныц ертодеи келе жатцан
гарпхм бар. GyTin озшщ болштершщ цосыидыларынан улкен
деген тезис ежелп кездщ озшде-ац цалыптасцан. С.тоиитер Ж.
дуние олем ш т TapTiGi (perrbiiri) деп туондфгеы. Философияныц
даму тарнхмндэ Ж-ящ езшдш ерекшелштерш ашуга ежелдеи
(Платон, Аристотель) бастан коп кчц1л белшш келодь Танымныц
жуиел! ёкендичн Кант ерекше атаи корсеткен: бул бацытты Шеллнш дсп Гегель «пап api дамытты. 17— 1.9 г. жеке гылымдарда
Ж-шц ннцгылм 1 иiirepi (геометриялыц, мех. жэне басца Ж-лер)
зорттелген. Дамми отыратын б!ртутас Ж ui i-мл. тургыдан танудыц фнлос. жапе методол ш гидер! цалыитасты. Осыган байла­
нысты диалект. матерналнэмшц жуйедме ириицигйшц улкен ма­
цызы бар. 20 г-дыц ортасмида кибернетика жэне соган байл. г ил.
жэне техн. пэндердщ тонтары басцару 7К-сшщ улкен нурдел! Ж.
механизмдерш туешудо яор мацыага ни болды. Тутастыц, эле­
мент, жуйенщ Hvyiieci, банлаиыс, цатывас, цурылым жэне басца
угымдармеи Ж. угымы тыгыз байланысты. Ж-ге элементтердщ
(белг!л 1 турде уйымдасцан) тек iunci озара байлапыстарымеп цатмнигтарыныц болачындыгы гана тон емес, сонымеп цатар оган
Ж -iii.il; онin цоршаган ортамен ажырамас uipairi де тан. Кеа келген
■К oii.ui улкен /ТС-иiц зле мент! ден карантин болса ц, онда оси
улкеп Ж-щц аиемеаггерш темени дэрежодеп Ж. ден царауга боцады. Килдоцгейл1Л1К; иерархнплыц цаенеггер Ж. цурылысынын,
мбрфолопшсыпыц жэие оиыц эрекеттершщ функционалдыц eaiue
г:ш ерекн|ел1ктерщ тугызады. Ж-нщ жеке децгейлор! Ж. эрекеттщ
нацтылы корйнстернйц cefteiimici болады, ал оныц функционалдыц
тугас'т Ы1 Ы оныц барлыц жацта рыныц, децгеклершщ арацагынаогарыньщ цо рыт ьшды сы болып табылады. Ацпарат хабарларды беру
жоне басцару нроцестор! Ж-лердщ кошимйпне таи нэрсе. Озшщ
н: эрецеттерш белпл i мацеатца жетуге багытталган Ж. мен озшщ
фуикцноналдмц процес! кезшде oii цурылымыи оагертетш цаб1л»;тi бар 031и уйымдасгырушы Ж — ж-лердщ ец курдел! типтерше
жатады
Ж\'(1ЕЛНС ОД 1C — n e n . i r i .мшдоп цурылымы курдел1 о&ьект1лерд! - ту|ии тиигер меп кластар жунелерш конструкциялау
iuauc tep'cTej ад^стершен тугылданаты н гсишмдаъ'ы методол. ба■ыг Ж. 1. таным од 1стерш, зерттеу жэне конструкцинлыц цызмет
a r f i c r c p i u , талдзнатмн немесе цолдан жасалатын объект)лерД1Ц
T a o i i i a i M i i су p e l то п. T y c i u ; i i p y амалдарын дамытудыц белгш ! Gip
<;езещн б'|лд1рсд!. Гарнхи тургыда Ж. о. 17— 19 Е-ларда кец тарагаи '.шхлнпзм кпзцарастары жуйесш^ц орнына келд! жэне езШ ц
мацеаты н и и ы и м ш осы козцарастар u i y i i e c i i i e керегар тур. Ж. э,
\;урдел! дамитын объект 1лерд 1 — ком дорежелГ, иерархннлыц, эдетте, н 1Дн iiHMi упымдасатын биол., иенхол., элеум. жунелерд!, ауцымды ч е х и /1чy u e iii, «адам
машина» жуйес!н жэне т. 6. зерт­
т е у д е негурлым кон, цолдаиылады. Ж уйелнпктщ диалект, митериа-
160
листш принцип! осыпдай одастсрд! жасау дыц теориялыц негЫ
болып табылады. Ж. э-тщ аса мацызды мшдеттерше мыналар
жатады: 1) зерттелетш жэие копструкциялапатын объект! л ерд*
жуиелер рет1пде корсету цуралдарын жасау; 2) жуйелердщ жинацталтап улпсш , эр турл! кластардыц жэне жуйелердщ ерекше
цасиеттершщ улгюш жасау; 3) жуиелер теориясыпыц цурылымын
жэпе эр турл! жуйелш концопдиялар мен талдауларды зерттеу.
Жуйелш зерттеуде талданатын объект! элемепттердщ белгш! 6ip
жиынтыгы ретшде царалады, олардыц озара бапланысын осы
тпы щ ы ц тутас касиет! тугызады. Зерттелетш объектшщ езшде
жэие оньщ сыртцы цоршаган ортамен езара цатынасында орын
алгап сан алуан байланыстар мен апыцтауга баса пазар аудары
лады. Объект 1Н1ц тута с жуйе ретшдег! цасиет! оныц жекелеген
элемеиттершщ цаспеттерш жииацтаумен гана емес, сондаи-ак4
цурыльшыньгц цасиеттершен, талцыланатып объоктшщ ерекше
жуйе жасагыш, б!ршт!руш! байланыстарымен де аныцталады.
Жуиелер эрекетш, ец алдымен мацсатты эрекет!н тусшу ушш
осы жупе icKe асыратын басцару процестерш — 6ip цосалцы жуйе
нщ екппшсше ацнарат беру формаларын жэне жуйенщ б!р otwiiгшщ eicinnii больш е эсер ету тэсшдерш, жуйенщ теменп децгейш
оныц жогары децгешндег! злементтер1 таранынан уйлеспршуш,
басцарылуып, соцгысыиа барлыц к,алгап цосалцы жуйе лердщ
эсерш аныцтау керек. Ж. э-те зерттелетш объектшер орекет in щ
ыцтимал снпатын аиыцтауга олеул! мэн бершедь Тек объектшщ
гана емес, сонымен 6ipre Herisri мщдеп, атап айтцанда, объект!нщ эр турл! улгшерш тутас нэрсеге, б!р1кт!рет1н Ж. э-тщ мацыз­
ды ерекшелйт болын табылады. FujL-техн. революцияпы epicTey
жагдайында Ж. э-тщ мазмунын нацтылау, оныц фплос. нег!зш
егжей-тегжейл1 ашу, логикалыц жэне методол. нринцинтерш жа­
сау, жуйелердщ жалпы теориясын цуру жумысы одан эр! жургЫлед 1. Ж. э. жуй ел! к талдаудыц теорвялыц жэне методол. негЫ
болып табылады.
Ж УЙЕЛШ ТА Л Д А У — курдели ЬкэПе аса курдел! объектшерд!
зерттеу мен копструкциялауда пайдаланылатын эдютер мен цуралдардыц, ец алдымен эд1стерд! апыцтаудыц жиынтыгы, элеумм
экон., адам — машина жэпе техн. жуйелердг жобалау, жасау жэне
басцару кезшде шеппмдер цабылдау жэне непздеу. Ж. т. 20 г-дыц
(*0 ж-дары операциялар мен жуйелшш, технпканы зерттеудо дамытудыц нэтижес! ретшде пайда болды. Жуйелйик ыцгай мен
жуйелердщ жалпы теориясы Ж. т-дыц теориялыц жэне методол.
непз in цурайды. Ж. т. непзшен жасанды (адамныц цатысуы ке­
зшде ту ында Fan) жуйелредд зерттеуге цолданылады, оныц устшо
мундай жуйелерде адамныц «цызмет! мацызды ролге ие. Ж. т.
нринциптерше сэйкес, цогамда туындаган белгш! 6ip курдел! ма­
ге ле (ец алдымен басцару мэселеы) тутас нэрсе ретшде, барлыц
компонепттер i езара эрекетке тусет!н жуйе ретшде ц аралу га тшс.
Осы жунеш басцару туралы шепймд! цабылдау ушш оныц мацсатьш, о1гыц цосалцы жуйелершщ мацсатып жэне ти!мд!л!ктщ
белгш! 6ip елшемдер! бойынша салыстырылатын, осы жагдай
yiuin басца руды ц пегурлым цолайлы тэсш1 тацдалатын осы мац­
сатца жетудщ толып жатцан баламаларын анцындау цажет. Зерттелотш немесе конструкцияланатын жуйенщ барлыц елеул1 езгермелepi сэттер! ескершген. Тутас улгюш (немесе осыпдай б1рцатар
улгшерд!) жасау Ж. т-дыц мацызды кезещ болын табылады.
Олеум.-экот, адам — машина жоне басца жунелерд! цурайтын ту:нл1мдеодщ (элемептгор, цосалцы жуиелер, блоктар, байланыстар
жэпе оасцалар) ерекше кошчгше байланысты. Ж. т-ды журпзу
yuiiu осыпдай жуйелердщ жипацталган улгшерш жасауга, олар-
юз
161
мен онерациялар жург!зуге (осындан учплерде жуйелердщ жумыс
ivT^y сцена ринмерш жэие алынгнп пэтюкелерд! тусшдфу жолымен) осы замаши есептеу техннкасып найдалапу цажет болады,
Ж. т-да соцгы eisi-уш он жылдыцта жасалгаи жуйелйпк динами
ка, ойындар теориясы, эвркстикалыц жоспарлау, имитациялык
улплеу, жоспарлыц-мацсатты, басцару 0Д1Стер1 жоне басцаяар
кецгнен пайда лшшлады. Ж. т-да найдаланыла гын форм ал I,л аадырылсан жэно формал ьдаиды рыл маган цуралдардыц жэпе зерттеу
ад)стррш1п б|рл1Г1, оныц мацызды ерекшелйч больш табылады.
3
ЗАЦ - цубылыстардыц тн\йет турде озгеруше себепнп болатын
оныц iinici, манд! жэне ту рак,ты байланысы. 3-ды б 1лу пегйшде
процесс барысын дурыс болжауга болады. 3. угымы жуйенщ «з)’ер1стер1ндег1 турацты теиденцинвы немесе багдардм цамтамасыл
етет(Н мазмуны жагынан езара байланысцан. 3. угымы 3-дар
жиынтмгы болып табылатын зацдыяыц угымына жацын. Сонымен
uipre 3. манящ Gip цмрын б1лд|'ред1, мапд! теорняда тану эмиирикалык деректсрдеи зерттеп отырган нроцестердщ 3-дарын тужырьщдаура кошу мен сэйкес кследк Зац дегешм13 — мэндк наргешц
универсум цозгалысында бейпеленук 3-ныц объективен дуииедеп
THHTepi ore ней. .'1 да рдыц 6ipi объект! цасиеттерппц арасындагы
озара фупкциопалдыц байланысты (мыс„ масса мен энергиянын
«>зара байланысы 3-ын) басцолары — кец колемд! система ларда гм
материалдыц объект л ердщ араларындагы езара байланысты (мыс.,
алоктромагппттш жэне гравитацинлыц озара эрекет З-ын). систсмалар арасыпдагы немесе систомалардыц даму барысынлагы :>ргурл! куй-жайлары мен кезецдершщ озара байланысын «мыс.,
аитропияпмц орбу 3-ы, сандыц озгерктердщ сапалыц озгерн-терге
«т у 3 и т. б.) кореетедс Сонымен цатар 3-дар жалпы лыц дэрежеср
меп эрекет ету аисы бойынша ажыратылады. Жекелеген немесе
ерекше Здар денелердщ пацты физ., хим. немесе боол. цасиеттершщ арасындагы байланысты корсетед!. Жалпы 3. материлнын
уннверсалды nacuenepi мен атрнбуттарыныц арасындагы наира
байланысты еппаттайды. Олар материли ыц барлыц бехпл] цуры.тымдык децгейлершде байцалады жэпе басца гылымдардын жетмтштерш цорыту непзшде диалект, непзде зерттеледь Дуииедеп
бнрлыц цубылыстар белгни oip 3-га багынады, я т и бэр] де объек?
гинпк 3-да шартталган. Себентердщ ортурл) формалары мел 3-ы
viaр. Егер жуйешц алдыцгы куй -жайлары, оныц K O u i H i i кун жап
ларын алдып ала аныцтайтып болса, опда мупдаи жуйенщ «arepyi
б^рыцгай себептерге, динамикалыц 3-га багынады. Егер курдел!
жуйедеп алдыцгы нуи-жайлар, u c i i i n r i куй-жайларды б|рыцг»й
апыцгамаса, онда мундай жуйешц oarepyi ыцтималды-статистикалыц 3-га багынады. Табигаттагы 3-дар материалдыц деирлердщ объективт! озара аре пет i нотнжесшде, саныныц цатысынсыз icice асады. Догам да барлыц алеум. 3-дар адамдардыц савалы
iC’Upei.eTiniH субъективтш факторыныц арцасында !ске асады.
3-ныц icice асуы цажетт! жагдайлардыц болу, болмауыиа тоуелдс
Жардайл ар жасау 3. туындайтмн салдардыц мумкшдш аясышш
шындыц аясыиа отуш цамтамасыа етедс Бул жерде адамдар 3-ды
жасамапды, ток ознерЬпц цажогпкте;м меи мудделерше сэйкес
•J. цолдаиу ам-'мн нюктейд! шшесе кецейтедс Ал 3. заттардын
lta
цасиоттершщ немесе дамудыц эртурл! тендонциядарыныц цажетт1,
мт»нд1, iund цатыпастарыиыц uopimci ретшде адамдардыц санасыпал тыс, объективт! болады.
ЗАТ — материалдыц дуниенщ баршама дербес Т1рш1л1к етет1я
б о л т . Bip 3. басца 3-тан езшщ сапасы жагыпаа ерекшеленед!
(Сапа). 3-тардыц озара тспе-тсцдт жэие 6ip-6ipiifen айырмашылыгы, сондай-ац 3-тыц объектщен жэпе нэрседен оагешслж проб­
лемами мацызды гносеологнялыц жэне арнаулы гыл. проблема
полып табылады.
ЗАТ ЖЭНЕ 6PIC — макроскопия лыц дэрежедеп материяныц He­
riari eKi тур in керсететш нацты физпкалыц угым: 3.— тыньпп кунrieri, массасы бар днскретт! цурылымдар жиынтыгы (атомдар,
молекулалар жэне солардан цуралгандардыц барлыгы), О — узл»кс!здж арцылы сипа ттал атын жэне тыныш куйшдеп массасы
колге тец материяныц 6ip Typi (электромагннгпк в. пен та ртылыс — гравитацнялыц в.), в-тщ ашылуыныц материяныц 6ip тур!
ретшдо аса зор филос. мэш болды. Ойткеш оны материяны 3-пен
тепе-тец деп есептейтш метафиз. кеацарастыц дурыс емест!пн
кореетп. Материяныц диалект, апыцтамасын талдан жасау, кеб!несе, (5сы О. жоншдеп 1*Л1МД1 филос. тургыдан цорытындылауга
иопаделедк Субатомдыц децгейде (ягни элементар белшектер децгвшлдё) 3. иен в-тщ айырмашылыгы салыстырмалы болып цалады
да, (\ ( ‘ле.чтромапгпттчк жэпе гравптациялыц) езше тэн узд!кс1зюк сипаты и жогалтады: оныц орнына О-ке дпскрогп цурылым —
кванттар (фотондар меп гравитондар) сэйкестенедь Ал 3-ты цурайтып царапайым белшектер — протондар, нейтрондар, электрондар, мелонда р т. б.— осыларга сэйкес келетш пуклондыц, мезондыц т. с. с. орштердщ квапттары, осылайша ездершщ таза дискретТ1 куй леpi и жогалтады. Субатомдыц децгейде 3. пен в -Ti тыныш
доцгейлеп массасыпыц бар-жогыпа царап ажырату да дурыс
емес. Ойткеш пуклондыц, мезондыц жене т. с. с. 0-тердщ тьгаыштыц кундеп массасы болады. K*&ipri физика да 6. пен белшектер
чякродупиесшщ озара тыгыз байланысты цос капталы микрообъект1лердщ корпускулдык, (дискреттш) жэне толцындыц (контлнуальдыц, уздшЫздш) Kacnerrepinin б|рлп*ш ернектейтш тэЫл
ретшде царастырылады. 0. жоп inдеп тусшЫ сонымен 6ipre жакыннан асерлесу принципш жузеге асыра отырып, езара эсерелесу процестерш сипатта уд ыц Herisi болып табылады.
3ATT АН ДЫ РУ — элеум. цатынастардыц адамдар арасындагы
пкелей цатынастар туршен заттыц (заттар арасындагы), таза
1>ольд1к цатынастарга айналуы, нэрселеидаруден айырмашылыгы—
бул процесс тарихи етпел1 сипл тта болады, товарлы енд^рюке,
nc iре се ка пит. цогамга гапа тэн. 3-барысыида адам елеус1з цалады
(деперсонификация), ал заТтар субъектшщ цасиеттерше ие бо­
лады (персонификация). 3. фетишизм туршде кершедь 3. кезшде
адам эрекетч белгйп 6ip жагданлар шецберше багывьппты, соныц
туындысьша шыгармашылыц сипаты жоц фупкцияларды орында умеп гапа шектеледк Адам тек дайын рольд 1 атцарушы гана, ваг
ннд1руд|*ц функционал^ цуралы болып шыгады. «Адамныц eai,
егер оны жэй дайын турган жумыс кушшщ болмысы туршде
царастырсац табигат Hepceci, Tipi де болса, eaiH-eai сезуге шамасы
келсе де. зат болып табылады, ал ецбектщ оз! осы куштщ заттыц
uefraeci болып табылады» (Маркс).
ЗЕПОИ (Китионнан) (б. 8. б. 336—264 ж. ш .)— стомицизмнщ пеriafn «млушы. Кппр аралыпдагы Китпон цаласыпда туган. 308 ж.
Афи(,ыдл оз мектебш ашты, ол «стоя нопкплэ»— фрескалармен
163
безе ид i p iлгоц ийшыцты портиккс байланысты стонкалыц мектеп
деп аталды. 3. туындылари б1зго азын-аулак, узшдшер тур^нде
гаиа жвтти 3. философипны логика, фнэика жане этика деа уш!<е
болгоп. 3 (ш ц «каталепсис* (угы м) деген терминдг енпзд». 3. iniui
бойынша тусш ш («ф антнсия») дегешмгз заттардыц жандагы iai
(«т ю и о с и с »). 3. « е л и т р ш экететга бейнеш »—ацицаттыц влтеш ,
nuTiteui ол шыицыкда жетуыеп байланысты ден санады (Стоиктер).
ЗЕНОН .Злейский (б. з. б. 490— 430 ж. ш .)— еж елг! гр. философы,
Элей мектеб '1 окш дерш ц 6ipi (Элеаттар). Философияга туцгыш
рет дналог формасышлц цолданылуьги енпзд\. Ол цоагалыстыц
диалект, табигаты туралы мадыады мэселелерд1 Tepic формада
цолданган огаштыцтарымен мэлш . 3. ушш болмыста к,айшылык,
жок, сондыкдан цайшылыцты болмыс — жалган (елее) болмыс.
Зенонныц огаштыцтары — заттардыц Koim ri туралы ойлау логи­
калыц жагьшап мумкш внес, 2) цозгалыс бар дву цайшылыцтарга
урындырады деген двледге келш саяды. Оныц цозгалыстыц мумкшдагше царсы огаштыцтарын керсететш: «А хи лл жане тасбаца»,
«Ж е б е » т. б. (А пория) кецшен мэл1м. 3. дэлелдерш саралай келш,
оган Гегельдщ б1яд1рген царсылыгыяыц дурыс екенш: цоагалу—
сол жерде болу, сонымен 6ipre о л жерде оолмау — деген сев еке­
нш KopeMia; б у л — кещетш пен уацыттыц узигплпч мен уаджы з д о т т ц 6ipniri, цозгалысты мумкш ететш де сод.
ЗЕН ЬКОВСКИВ Василий Васильевич (1881—1962)— орыс филосо­
фы, идеализм еш лй ваш теософиига, ягни цудайды православие
нег131нде мистикалыц тургыдан танып-б1луда уагыадайтын орыс
пдеалиам1впц 6ip багытына жатцызды. Нет. ецбектер1 шет елдердо
басылып шыцты. 0 з цызметш Ресейде бастаган 3. 1919 ж. шетелге
кетуге мажбур болады. 1915 ж 3. православиенщ мессиандыц
идеясын дамытты Капитализм дагдарысын — «дунжуа. даг дарыс>
ретшде царастырып, одан цутылудыц жолы правосдавиеде деп
бшед!, о л адамдардыц eMipiH жацарта алады-мыс. 3. X IX г-дагы
орыс оишылдарыныц дши 1вдошстерше цатфеты. Рев. царсацындагы Росейдеп идеялардьщ адасуы тусында ол Н. В. Гогольдщ,
J1. Н. Т о л стой дыц ой толгамдарымен, acipece В. С. Соловьевтщ
филос. IniMiMeH жацындасты. 3-Д1Ц niitipinnie, рационализм мех.
процестер саласымен ш ектеуль Жеке адамиыц проблемаларып
шешуде рылымныц дшге царсы сипат алуымен тусшдор1леш. Бар­
лы ц исихикалыц цубылыстар ацыл жетпейтш сииатта болады.
Психиканы айцьш цубылыс ретшде мойындаудыц цандайы бол сын
ap6ip галымды теософия цосынына алын келедь Сондыцтан философпяныц eai жазган тарихына ол И. М. Сеченов™, И. П. Пав
ловты, И. И. Мечниковты жане т. б. табигат зерттеупплерш цосады. Философ ия гыл. тапыммои тецест1р1лед1. Оныц aAici — зипиризмд!К интуитивизм (сезш таж!рибес1). Шрац бастапцы алгышарттардыц даму дэрежесше царай философия ацыл жетпейтш
теософияга барып преледй Б ул ораида материализм цудайды
мистикалыц тургыдан танып-бйгудщ бурмаланган формасы болын
шыгады. 3-Д1Ц nixipimne, галымдардыц inuci жан дупиесшщ eni
ушты ceaiMi, царама цайшылыгы осыган айгац болады. 3. пси­
хикалыц параллелизм теориясын сыпады. Философия тарихында
3. орыс философиясын Д1нге багыт устанумеи ерекшелене/н деген
козцарасты орпыцтыруга тырысты, Антропод.-адамгерпил1к 1адеHicTep, утымды таным мен мистнциамнщ ара-жпш айцындау
осыган айгац болды. бзш щ «Орыс философиясывыц тарихы» к«табыныц Gip тарауып 3. болыпевиктердоц, ecipece, В. И. Лениннщ
кезцарасын сыпауга арнады. Оныц цателштер1 Ресейдег1 eMipni
утымды етуде дшпнлдпгп едеп-ескермеу1 деп керсетть
104
Мег. ш ы р .; «Нсш ш калыц себептшш проблема лар ы » (К ., 1D14); «Балалы ц
шац психологи псы» (Лейпциг, 1924); «Христиандыц антропология га сойнес 1эрбис проблема лары* (Париж , 19о4); «Орыс философиясыныц тари­
хы*» i- - :' т., (Париж, 11>48— Ь0>; «Европадагы орыс ойшылдарм» (Париж,
1955); «А п о ло гет и к а », (Париж , 1961) ; «Христиан дыц философия яепздер 1» 1- 2 т., (Париж . 1901) т. б.
З И ГВ А Р Т Христоф (1830— 1904)— неокаптшылыцца жацын нем.
логи н. 3-тыц «Л огпкасы » (1873--78) коцшеп м елш . 3. бойышаа
логика /ссихологияг а непзделедк б у л — ойлау турады тех., нор •
м а т т т к йпм. Ол ацицаттыц олш ем! — цажегплпс пен ортацмэнД 1Л 1К, олар ym in объективт! дуниеде етцандай Tipew жоц деи
сапады; 3. ойлау цажеттиппнгц Heriai — айцындыц, од сешмго
ск-ктеме жасау ардылы жорамалданады ден жариялады. Пайымдау
туралы 1Л 1Мд! мейлшше егжеп-тегжешп талдап жасады.
31-ШМЕЛЬ Георг (1858— 1918)— неш с идеалист-философы жэно
социолог. 3. адамдар арасындагы элеуметтш ic-эрвкеттердщ абст­
рактен формаларын тацырын еткен формальды социология дейтш нщ непзш салды.
Нет. шыл’.:
«Тарих философиисыныц нроблсмалары» (1898); «ЭлеумоттЫ
гаралау» (1900) т. б.
ЗО М БАРТ Ворнер (1863— 1941)— ном. социодогы, экономист. 3.
тетенше элеум. цубы лыс ретшдеп капитализм туралы мэселедер*
д1, элеум. жинацылыц жэне элеум. стратификация пробдемаларын
зерттедк Бастапцы да с л озш социалист жэне Маркс и п м т щ жацтаушысы ретшде дэрштед!, соцынан антпмаркетш позицияга кегаtL 3 - т ы ц езект! идеясы — канптализмшц «элеуметтш плю рализм»
цогамыпдагы бейбгг эволюциясы, ол цогамда капитализм мен
социализм узац уацыт бойы цатар ом!р суред!. 3. Ш м ш щ цаз 1рг 1
бурж. жэне реформиста социологпята едэу1р ыцпал еткен тарихи
мацызы — капитализмД 1 м эцгШ к ету, оныц жадны дардарысын
жэне социализммен алмастырылуыныц созс 1з екенд1гш тернже
шыгару. 3. коз цара стары ныц филос. neriai — баден мектебшщ
некопатшылдыгы болды.
Her. шыг.: '^Социализм жэие 19 г даты элеум. цозгалы с» (1896); *Капигалиемш.; болашагы» <1932).
ЗОРОАСТРИЗМ — еж е лп ираядьгц дуалиетж дш, оны Зара?уштре
(Зороастру) пайгамбар курган деседк 3. б. з. б. 7 г-да тупкшцет!
орпыцты. 3-шц басты нэрсес! — дуппедеп царама-царсы eici пепзД|ц: ац n n e rri цудай Ахурамазд (Ормузд) беппесшдег! жэне зулымдыцтыц цара нпетт 1 цудан ы — Анхра-вайнью (Ариман) ара
сьшдагы узднссЛз K ypeci туралы йим. 3. ацырзаман, о дуниедш
тозац, эцтыц сот жэие олш ердш Tipiflyi туралы. бойжеткеднщ
болашац жебеупиш тууы туралы эсхатологиялыц идеяларды
(Эсхатология) уагыздайды, иудаизм меп христиан длине улкен
ыцпал жас .д 1.1. I^aaipri кезде 3. парсизм фармасыпда ем ip суруде,
онда бурынгы дуалист 1к идялардыц сацтадуымен цатар цуд 1рет 1
кушт1 хац тагала туралы TyciiiiK дамыган.
ЗОРИН Василий Нваповия -(11.4.1932 ж. т., Киров обл., Доровской
зуд., Карауыл д.) — филос. гыл. докторы (1978), проф. (1979).
КазМУ-Д 1 б т р г е н (1954). 1962 жылдап Ацмола а. ш. пн-тын да ага
оцытупш, доцент (1973), кафедра мецгеруппс1 (1982). Гыл. зерттеу
ж умыстарыиыц п еп зп багыты — жумысшы табылыц аграрльш,
отрядил да гыл.-техп. ре вол юцп л ныц ocepi ней болатын элеум. си
repic, а. ш-дагы гыл.-техп. революцняпыц филос.-элеум. мэселелерь
Шыг.: Сельс со хояиftстисни ь>it рабочий класс Казахстана, формирование,
разлитие, социальные изменении. А -А ., 1972; Проблемы научно- re\ui' и*-:кого революции п сельском хозяйстве.— Целиноград 11)7:»; Аграрное про­
изводство о период паучпо-тсхпической революции. А-А., 1975.
МДчЮ М1)ЫЛЬ!Ц Т 5-0РИ 51СЫ
*:огамдыц т с ц с 4
*ардык б^риГщ оглипмсше зорлыц жаслуыиан туьшдайды дейтш иде­
ями’ rii. теории. 3. т. буря:, идеологтар арасында кецшен таралгаи
Д?о?шяг г«штардыц панда болуын цогамиыц 6ip бол 1с !т ц шишш
Гм :rii£0 «орлыц-зомбылыц (пшй зорлыц) жасауымеи байланисru i fya; а«стр. социологи Л. Гумиловнч (1338— 11*00), сои дал а к
Киутскин жэне 'г. б.таптардмн,, мемнекегпц пайда болу ыныц туя
кушт! танианыц алсдедеу тайпаиы цулдыцца салуыиан
(«.ыотки эорлыцть*) дои е с е т е д ь Heriai тарлхтасы зорлыцтыц ролш
жо*гца imirapMaii. оны когамдыц ку’!>,ллммДы сацтау яки озгорту
макгаяымеи бели л! oip алеум. т о т ы ц ьасцд тонтарды мажбур
flTyiin Ту |»Л1 форлаларыи цол дану и деи корытца и жон.
и
ПСИ РУ1ПД немесе ИБЯ РОШД Мохаммед (112(5—1)8)— Кордов*
;:.аляфаты тусында Иелани яда ом:ip сурген орта гасырлмц араб
га дымы жоие философы. Ислам дш ’шен цол узбен ак материн меи
уацыггыц м э ц п л т н жэпе оларды ешкшшц жаратиасандыгын
дол ел ден, адам жаиыныц олмейтшдш меп о дупиедеп ом1р туралы
ацызды жо1^ а шыгарды. И. Р. цое ацицат шгмшщ непзш цалады. Ол мусылмаи теологы Аль-Разалидщ мстнцпзмш цатты сы­
пады. И. I* тыц Аристотель шыгармаларыла жазган туешштеыоп
евр. фнлософтарыи антикалыц философтармеп таныстыруда улкен
рол атцард5Д. Аверрояс Lniui (апверроиам) мусылмандык жоне
хриггиаедыц ортокоция тараныиап цатты кудалауга ушырады.
Пег* шыг.: «Жоцца шырапуды жоцца шыгару», «Д ш мен философшш-ьщ оалыстырмалы оаплаиысьш талцы.чаудан шыгатын цорыгыиды».
Ш Ш СИМА Обу Оли (пат. айтылуы — Лапцепна; 080— 1037)— орта
г-дагы тэжш философы, до рire pi жэпе калымы. Б у ха рада жэие
Ираида ем ip сургеи. И. С.. Ислам дшш жацтай тура, кине дуние
фнлософиясы мел гылымып арабтарга. ал олар арцылы Евр. елдеpine таратуда uii ыцпал жасады. И. С. тшмд* ойлауды жоне жаратылмстану гыаымдары меи матем. ш!мд1 наеихаттауды жуйелеуде кол ic тыидырды. Ол озшщ философиялыц ипмотде Арнсто
тельдщ материалиста* жоие идеалист!к багытып устады, ал кейб1р
моселелерде ари стотел измиен бас тартшг, неоплатой из м жагыиа
спьи ады. Аристотелъдщ логикасьш, физикасын жэне матефизикасыи жет*1лд|рд1. Ол материли ыц моцпл^гш мойындады, огаи б!р
тектес чаттардыц орцилы собептегн деи царады жопе астрологиямои басца да соуегейлштерге царсы шыцты. «Бгл1м хатабы» («Д а ­
т о й Пама*)— 11. С-иыд логикалы ц. жэне физ. козцарастарыл
нацты гужырымдайды. Оныц «Емдеу штабы•», «Медицина каноны»
жале басца ютаитары букш элемге белпл!.
ИНАШ Ш Алексей Аркадьевич (25.7.1939 ж. т.. Та л ды корга и обл.,
Сатка с.)— филос. гыл. докторы (1982), проф. (198*5). Л МУ Д1 6itip геи (1951)). J08G жылдаи Алматы ;пог. партия мектебшщ маркстш-леналдш философия жэпе гыл. коммунизм кафедрасылыц мецveoymic-i. 1’ыл. зерт. жумысипыц и е г ш i багыты — жаратыльтстану.чыц фнло-*. моселелер!*.
**!п
Ри.»ь )ц.-(1К1 Kiioii дииле1ггшч11 в геологическом познаоип. А -> ., 4ЭТП
i i i i * дн;\лекти1;а как м етодолотя.
А -А., 1ЭЙ1 (соаат.),
ti 1'._к1- puunoe. К., 103а (соаат ).
I Г i-' • l . u
да
ПГ1Л1К — шапагат, мрыздыцты (бугаи царама-царсы — шыгысы,
ауы ртиалыц) б е л п л е у уш ш философияда :^олданылатын жалпы
угым; адамныц б е л п л ! o i p цажеттерш цанагаттап дыратын, адамда рдыц мудделерше, мацсаттары мои ниеттерше сэйкес келетш
норсслор меп цубылыстар. Н-тер табиги жэне цогамдыц болып
болшедг, табиги Н.— стихнялыц табиги процестердщ, мыс., тонырицтыц цунарлыгы, нандалы цазбалар (coF an сэйксс табиги ауыртпалыцтпр — стнхинлыц апаттар, ауру-кесолдер) иэтижес 1 жэне
цогамдыц И.— адам цм:шет| шц нотижелер». Алайда eiti жагдандыи;
екеуш де де 1 1 . норсешц элеум. аныцтамасы, опыц адам уппи пан-*
д а л и мацызы Гюлып табылады. Материалдыц жэне руханн II.
цандай цажеттерд 1 цанагатандыратынына байланысты ажыраты­
ла ды. Материалдыц 1-1 -ке азыц-тулш, кшм-кешек баспана т. с. с.
жэие оид 1 р 1 с цурал-жабдыцтары, ал руханн И-ке — биим, рухани
моденнеттщ жстнуг! ктер 1 , эстетикалыц банлыцтар, адамдардыц
мшсз-цулкъшаи K op in eT in адамгернплш цасиеттер! т. с. с. жатады.
Сулайша болу тек шартты иэрсс, о й т к е т коптеген и п цубылыстардыц арасыпда нацтылы шекара жоц (тарихи прогрестщ жеricTiiciopi, шыгармашылыц жетк*т1 ктер 1 , элеум. оцоталар, эсемднс
пупымдары). Адампыц жасамиаздыц мумкinд iктерi, оныц игдоктердд жасау цаб!леттер 1 тургысынан алсац, буиыц 03i ец жогары
II. Гналыи табылады. II. жалпы адамдыц жэие таптыц снпатта
болады. II. жеке адамныц цажет! меи муддесше цызмет ете отырьш, днральщ си натта алуы мумкш. Б ул тургыда И. угымыныц
абс. (ж злк ы адамдыц жэне жалпы тарпхп) жэпе салыстырмалы
(тары «и шектелгеи, таптыц, жеке-даралыц) жацтары болш корсеТ1 лед«.
И П Л Ш Т Е Р — адам мен цогам ymin оз дер ш щ оц иемесе repic
мацызын аиыцтан беретш цоршаган орта объект^ л epi не тэн элеум.
аныцтауыштар ( МгШк. жацсылыц пен жамандыц, сулулы к иен
корш сЬдиф Олар цогамдыц OMip мен табигат цубылыстарьшан
бапцилми oi ырады. Сырт цараганда II. заттыц иемесе цубылыстыц
цаспоттер! ретшде Коршед!, алайда олар цогамныц немесе табигаттыц iuiKt ц у рылымьпгыц жан гапа кушше байланысты болмайды,
ол адамныц цогамдыц болмысы саласы на гартылын, б е л п л ! oip
одоум. цатынастардыц таратущыгыиа аниалады. Субъект ire (адамга) цатысты алганда П. оныц мудделерш щ объект!л epi болыи
табылады. ал оныц саиасы уш ш нацты жэне элеум. шыядыцта
кунделжт! багдарлар, опыц цоршагап заттар мен цубылыстарга
артурл! практикалыц цаты•iacra рыиыц б е лп л енух рожн атцарады.
Mac., v ус тли Icxier iii ыдыс ретшде стацан озш щ осы пайдалы цаc.нет in туты п у шы <ыц цуя, материалдыц шчл>к репнде байцатады.
Ыцбек oniMi жэпе товар алыс-бер!с заты бола отырыи, стакан
;}Кои. М., цун ретшде коршедг. Ei ер стацан енер туындысы болса,
онда opi эстетикалыц, асемдш цасиеттерге ие болады. Осы цаепетт^рд]ц o a p i адам T i p u i L i i r i жунесшде оныц атцаратын ортурл1
мшдет^ерш 6 1 лд«ред 1 жэне зат белгш ер! белгйп б ip цогамдыц
цатынастардыц — адам араласатын цатыиастардыц символ дары
репнде корiподI. Оздерше багытталган мудде-ыцг>тластыц объект!лер| болыи табылатми паттап 11. болумеи цатар М., сондай-ак осы
мудделерд! тала формасы нда (ззшлгк иен зулымдыц, эд 1 летп‘л|'к
ней эд 1летс!зд 1 к T y c ix iiK T e p i, мураттар, моральдыц норматпвтер
мен принциптер) «нлд|'ретш цогамдыц сапапыц кейб]‘ р цубылысгары да болып табылады. Саианыц осы формалары ацицаттыц
илдекапдай пакты немесе он жузшде п цубылыстарын жай гана
суреттеу меп бы ге олар Fa бага бередц оларды мацулдайды немесе
айынтапды, оларды ж узеге асы руды иемесе жоюды талан етедц
нгпп н.ннщ болмысы боГ|Ышпа иорматйвт] шарттар болып та бы-
ляды. Ндсол. арепада эртурл! жане царама-цайшы рухани И.
кацтыгысуын элоум.-саясн позициялардыц, бфтутас спстемадарда
цогам га жэпе оныц дамуына деген кизцарастардыц, ал туптеи
келгепде — тарихи процвстм{ объективе логикасын б1пд|ретш
га т а р мудделершщ uypeci деп 6iay керек. Объективе тарихи зацдарды I апалы турде угыпу жалпы дунпетанымды гыл. дуниетаным
етедй алайда цогамдыц ошрдщ оцигалары мен кубылыстарына
жалац иплштж нозцарас унрешшкп немесе моральдыц саиавыц
шецбершен аса бермейдс
ИДЕАЛ (гр. idea — тур, бейлс, тусшш, угым)— 1) цогамдыц-экон.
жане салон мудделерше сай келетш жэие талап-п'леп мен icэрекетшщ тунк1 мацсаты болып табылатын 6earLni элеум. топтыд
номолше келген цогамдыц ьурылым туралы TyciuirL Цогамдыц
сана ныц даму тарихында белгш! дэрежеде цогам дамуыныц
объективен багытымен сэйкес келет!н жэпо рев. цозгалыстардыц
иденлыц Heririi болатын прогрестш И-дар мен цатар цогамныц
даму багытына цайшы колеей, сондыцтан icite аслайтыо даурен!
откен тяьтар мудделершщ керсетшин, Tyciuiri гава туршде цалатын II. цалывтасады. Бурыпгы кептегеп nporpeciuia И-дар утоuиилыц сииатта болган (Утопиядыц социализм). 2) парасаттыц —
жогаргы ядамгершипк цасиеттердщ y n rici болып табылатын, кебшесе осы цасиетторд'1 мецгорд! деген жеке адамныц бейпезд
туршде коршетш, кемел ацыл иесш моцзейтш тусшпстер. Ол тап­
тыц алеум.-акон. жагдайыпыц соиылып согады жэне оныц пара­
саттыц туралы тусшш цогамдыц И. критерийше сэйкес келедь
Парасаттыц II ды негурлым жацындата тусу — парасаттыц тэрбиенщ мацсаты; 3) эстетикалыц И.— адамныц шыгармашылыц куштершщ озшдш мацсаты болып табылатыв ёркоппе жэпе универсалды дамуымсн субъект пен объекеящ, адам мен цогамдыц
тутастыцтыц (жэпе табигаттыц да) тарнхн ец толыц уйлес 1мд1
C ip .i iri. Адам ic-эрекеенщ цай саласындагы болмасын шыгармашылыцтыц neriai бола турын, эстетикалыц И. сонымен цатар
o M ip меп пипрдеп сулулыцты багалаушы критерии! де болып
табылады. Откеи дэу1рлордеп ( Ежелг! Греция, Цайта еркендеу
дэу 1р1) эстетикалыц И-дыц тарихи шектеул1 жацтарына царамастан жалпы адамзаттыц элементтер! де болды. Адамзат эстетика­
лыц дамуыныц жогаргы жэне жаца сапалыц кезецшде — рухани
байлыц пев парасаттыц тазалыцты жэпе депо тэрбиесш ез бойына
сай уидест1рген, эр адамныц шыгармашылыц цуатыпыц жанжацгы жэне тутас куйшде дамуына непзделгеи эстетикалыц И-лы
болады.
ИДЕАЛДЫ ЛЫ Ц — адамныц 6ip мацсатты коздегеп ic эрекетшде
найда болатып объективен нацтылыцтыц субъективтш бейнесь
«...Пдеилдылыц деген!М13 адам санасына ешчзшгеп жэпе опда
цайта цорытылган матерпалдылыцтап басца еш нэрсе де емес»
(Марне К. «Капитал», 1 т. 28 б.). Откен гасырлардагы материа­
листш философияда заттар ic-эрекоттщ нэтижес! емес, мецзеу
объект^ туршде, субъект1го царама-царсы тургаи сыртцы нэрсе
ретшде царастырылды. Соныц натшкесшде И. оргаиизмшц Сыртцы
материалдыц куштердщ acepine реакцнясы болып табылды немесе
губъекпц рухани жане денелш цызмсг аткаруларыныц б. йлкнысын таиылмайтып болып табылатын оныц рухави белсевдйнппщ Kopinici. Пдеалистер, эдеттепдей, мундай белсеидшштщ сеuiM-туйсштеп жогарылыгына ерекше кец!я ауд арык, И-тм ерекше
биматериалдыц «дупжуашк ацыл о й » — жэне т. с. с. субстапциниыц KopintcTepi, спиаттамасы деп ца расты рады Сойтш олар
П-тыц адам ш-эрекетшдеп атцаратыв ролш ерекше aciperjii керсетш, оны осы ic-эрекетец neriari туй!ш жане жалпы бастамасы
1CS
деп тапты (пем. классикалыц идеализм!). Жаца философняныц
ту сник т у ш т бойынша И.— адамга тэуелс!з болмыстыц форма­
лары (бепиелер|) жэне адамныц сапалм ic-эрекеттершщ мацсат­
тары меп дэлелдерш цурастыратын олардыц барлыц цогамдыц
мэндершщ жиынтыгы. Бул бейнелер тек объектива OMip суретш
заттар меп цубылыстарды гана бейпелеп цоймайды, адам цатынастарыпыц, олардыц !с-эрекеттер!нщ, дагдылары мен озара байланыс эдгстерш бшдеред!. Сана тек белгш! материалдыц цуралдар
мен нроцестер арцылы гапа жумыс icTefi алатын болса да (цогамлыц практикалыц ic-эрекет!, op галыц жуйкс жуйесшщ физиологпясы, тьпдесудщ сигпалдыц цуралдары жэне т. с.), ол булардыц
ешцайсысына жатпайды. Реальды бар заттармеы емес, сол зат­
тардыц «орыпбасарлары», модельдерх ретшде цолдапылатын олар­
дыц бейнелерЦ тшдш мацыздары мен магыналары арцылы хеке
асып отырса да, И, объективтш зацдарды зерттейд! жэне соныц
непзшде болашацтыц жобасын жасайды. Опыц цолыпан объек­
тивтш шындыцты бурмалайтып болмыстыц туешштер меп булдыр
угымдарды цурастыру да келедь Сондыцтан ic-эрекет процвел
кезшде заттардыц объективтiK м этн щ цашпалыцты дэл жэне
толыц бейнелепгенш айцындау ушш олардыц бейнелерш заттар­
дыц ездер1мен унем 1 салыстырьш отырады. И.— бул ипдивидтер
(жеке шешер) мецгере алатын мэдепиет формалары, бул адамзат тарихы жасап шыгарган бейнелерь Олардыц кемеимен дуние
тек цана танылып цоймайды, ол цайта озгертьлш цурылады да.
ИДЕАЛИЗАЦИЯ — кейбхр абстракциялыц объектшердх пайда болуынан туындайтын, непзшде тэжхрибе мен шындыцца жанаспайтын ойлау aKTici. И-ланган объектшер кейб1р нацты объект£лердщ шырцау шеп болып саналады жэне оларды гыл. тургыда
талдаудыц цуралы, осы реальдыц объект! лердщ теориясын жасаудыц нег!з! болып табылады; сейтш, олар, сайыи келгенде, объек­
тивтш заттардыц, нроцестер мен цубылыстардыц KecKini болады.
И-ланган объектшердщ мысалы ретшде матем.— «нукте», «тузу»,
«актуальды шекздздш», физ.,— «абсолютт! цатты дене», «идеальдо
газ», «абсолютт! цара дене», физ.-химияда — шдеальд! ер!тшд1»
угымдарын атауга болады. 0з!мен тыгыз байланысты абстракциямен цатар И. шындыцты танып-бшу зацдарын мацызды цуралы
болып табылады.
ИДЕАЛИЗМ — философняныц непзп мэселесш шешудеп материализмге царама-царсы багыт. И-де рухтыц — бнматориалыцтыц
алгашцылыгы, материалылыцтыц соцгылыгы тужырымдалган. И.
гапаны табигаттап белш царанды, сондыцтан сана мен таным
нроцесш шарасыз мистификацияра ушыратып, кеб ine се скепти­
цизм мен агпостицнзмге душар болады. Материалистш детермикизмге II. телеологиялыц кезцарасты (Телеология) царама-царсы
цояды. Бурж. философтар «И.» термиты б1рнеше магынада цолдапады, ал бул багыттыц eai И-д! шынайы филос. багыт ретшде
царастырады. Диалект, матрепализм бул кезцарастыц цанагат
етерл!ктей neria! жоц екепд!г!н дэледдейд!*, бшац И-Д1 жэп сандырац, бос сез дсп танитыл метафнз. жэпе царабайыр материализмге
цараганда И-нщ эрб!р нацты формасыныц гиесеолопгялыц тамырларыпыц бар екепд1гш жоцца шыгармайды. Теориялыц ойлаудыц
opic алуы И-нщ мумкшд1п — угымдардыц ез объект! лершея беflinyi — царапайым абстракцияныц езшде-ац Kepinic беретш д1гш
дэлелдедь Бул мумкшдш мифологпялыц, дши фантастика лыц
нанымдардыц гылымсымац тэр!зд1 жалгасы ретшде. И. пайда болатып таптыц цогам жагдайында гана шындыцца айналады. 0з!т ц элеум. теп жагынан И. материализмге царама-царсы, бурыягысыпша, болмысты дурыс керсетуте, цогамдыц цатынастарды
ryoi ршен цайта цуруга мудделер* керегар консервативно топтаржм1 тантардыц дуиис-танымы болып табылады. Осы туста IL адам
та ны ли ныц дамуы барысында коздеопей цоймантыи циыншылык,
тарды абсояюттеидореда. Сонымен цатар Н-нщ жекелеген окшдер1
Жака шосеолош ялыц сурацтар цойын, таным нроцесшщ форма
ларын зерттеу ардылы бтрцатар мацызды филос. маселелерц» жеTi.f-iipo туеуге дем берсдк И-д! контеген дербес формаларга белетш
фнло» офтарга царамастап оныц барлыц турлерш ei-i топца ж!ктеу
керек; шындыцтыц иепзше дербес не озшдш цаспет! жоц жалим
ручты, жеке адамныц сана сына н тыс жане жогары буркемел!
гашллылыцты алатын объектнвтж И. жане дуние туралы бШмдердщ барлыгып жеке адам санасыныц мазмуаы децгейшея шы
гаратьш субъективтш VI. Б1рац субъективтш И. мен объективтш
II. арасындагы айырмашмлыц абсолюгпк емес. Контеген объек­
тив ri
идеалист!**
филос.
жуйелерде
субъективтЬидеалист^
злемеигтер де болады; басца жагынан цараганда, субъективтнс
идеал истер еолипсизмге бой урудаи цангцацтан кеп жагдайда
объективен И. жагына кошедк Философия тарихында объективт| - ндеалиа 1к ш мдер оц алдымен Шыгыста пайда болды (Ве­
данта, Конфуцийшылдмц). Объективтш И -тц клагсикалык, фор­
масы ретшде Платонпыц философнясын а«туга болады. Платоняыц
объективы к И-нщ ерекшелш жалпы барлыц ежелг» И-ге тэн
дши-мпфологиялыц тусшЬпгермен тыгыз байланысты. Бул банлаяые кине цогамныц дагдарысца ушырау дэу^ршде, б. а. басында,
тек мифологинмеи гана емес, барып турган мнстицизмшц озгмен
6iptKKeu неонлатонизмшц дамуы кезшде пытая тустк Объективен
И-нщ бул ерекшелнч философ ин ныц теологияга толыц багынган
ортагасырлыц дзу1рде одан api нушейе тустх (Августам, Фома
Аквинский). Ocipece Фома Аквинский цайта жацгыртцан объекTiiBTiK II. бурмал&нгап аристотелиамге суйенген болатын. Декарттап onста if жаца заманиыц философиясында индивидуалистш
сарын уде ген сайын субъективтш И. 6ipTe-6ipTe дами тусть Берклидщ гносеологиялыц жуйесл мен Юм фнлос-сыиыц белп л! бол1м|
субъектнвтш Н-нщ классика лык, icopimci болып табылды. Канг
философиясын да oip жагынан, — «оашднс ааттыц» субъект! сана­
сы на то уел сдадим арцылы мацулдайтыи материалиетйч агности­
цизм иiu пегi3tn ц^растыратын, осы сапаяыц формаларыныц анркорлпгы туралы суПъектньт! — ндеалиетш цагидага уштастырумен
цатар, окшнп жагынан, бул формалардыц индивиду алдыцтан
жогаргы синаты бар ден табуы арцылы объоктнвт) идеалистш
тусшигп мойындады. Мунан была и субъективт1-идеали4йтш багыт
Фихте философиясыпда, ал объектнвтьидеалистт багыт Шеллинг
философиясында жоне, acipecc, диалект. II Ai тутас цамтитын жуйе
жа« ап шыгаргаи Гегель философиясында басым болды. Гегельдщ
мектеб» ыдыраганиаи кейшп И. эволюциясы буржуазняпын прогресилл цогамдыц дамуыныц оз рол<я жогалтумен жаие диалект,
материализмге царсы куреп'мен байланысты. Бурж. философтардыц оз тусшкчпде «II.» угымы тек цана оныц ец айцын, сниринтуалдыц формагымеи ба раба рлан дыры лды. Контеген «аралыц»,
п т If
Mt*и матери ьчизмощ де «Ж'Ч’/ры TVPa^J^i»***!^ iJniv/H'h
де пайда болды (позитивизм, неореализм жане т. «.). А гностикалык жене прранионнлдыц агым дар философияиьт ♦oaifi-o.ii алдау
цаж етпп» p e r inдеп ацыз га айналдыру. адамныц пцыл-ойына,
адамза гтыц бол а ша сын а сеибеу жопе т. б. улгая туст» -?к тстенинал.пм жоне н е о н . ы н ! н и гм , сонымен о ip r o K tT T W U ik T r ic фнмогофие •
ими кейГйр MeKn*HT<*pi, Hi, алдымен неотомплм ^ппкпл И форм л
л яры тарады.
А тал гаи уш блеыт
20 гды и
гртаг-ышшгы
•о;ымда^>дыц ец бастшсары. Алайда солармен теадес жане олардын
iuiiue осы гасырдыц CKiumi жартысыида II-шц усац мвктенторге
(i'uiiny upoiieel жалгаса. перди Ца.нрп И. формаларыныц «погпур*
л г л т н ш ,» (феноменология, сышиыл реализм. персонализм, праг­
матизм, OMip фплософиясы, филос. антропология. фраикфурт мект.«Г»|П1ц копценцпялары жэие т. б.) ец басты олеум, себедтёрг —
бурж. сапанып терец^еи тускен цаишылыгы .жэно ядеалнстСк
фнлософннпыц империалнзмНщ саяси кунтгер 1В'щ «тэуелс!здж $
иллюзнясын баянды отуге тырысуы болды. Басца жагынан ал- 1
гапда И-нщ ортурл! агымдарылда озара жацыядаетыру жэне тшт<
«буданцасу* сияцты керегар нродестер до orin жатыр.
И Д Е Н ТИ Ф И К А Ц И Я (лат. ideutificare — барабараау) — уцсастыц
б е л ciл с р arc суйено отырып эрту*>Д1 объоьгп.'урдщ барабар !ыгмн
аяыцтау.
И ДЕО ЛОГИЯ — цогамды к; пдеялардыц, теорнялардыц, козцарас
гардып жныптыгы, олар элеум. болмысты беягип oip таптыц мудлес! гарапыпаи беппелейд' жане багалайды, ол, эдетте, осы таптардыц пдеялыц окшдер! тараиынаа жасалып, цаз 1р п цогамдыц
цатынастарды не ныгайта тусуге, пе озгертш, цанга цуруга багытталады. 1-Г. га л асы и да ортурл! цогамдыц т а т а р оздершщ басты
мудделерш, цогамдагы орнып, басца тантармен цаткнас-бапланы сын жете угыпадьт, ез зс-эрекетшщ мацеаты мен бардарламасып
тужырымдаиды жэне нег 1здейд 1. И.— цоидырманыц б о л т жэне
идеол. (саяси, праволыц жэне т. б.) цатынастарды цаяыптастырудыц цажеттi факторы болып табылады. Цогамдыц санапьщ б е л !п
рет!ндс жэне оныц цурылымыядагы элеум. психология мен унрешшкт! санага цараганда сананыц ец жогары формасы бола
тура, И. езш цогамдыц санапьщ эртурл1 формаларында корсетуге
тырысады. Осыган байлапысты саяси жэне хуцы лыц И. философия
жэпе дш, адамгершигш жэне эстетнкалыц сана болып белш едь
Гылым кобшесе Н-лыц емес танымиыц формасы болады. б^рац
И-ныц ыцналына ушьграйды. И-нын б1ршама дербест1п бола да,
оз дамуыида ол ндеялыц материал да рга суиенедь сондыцтан оныц
таптыц мудделермен баплаиысы тш елей емес, жанама турде болуы
мумкш. Б у л ocipece опыц экон. neriaiiien (философия, дш, мораль)
алшацтагап I I-лыц формаларына цатысты.
Жаца козцарас элеум. цурылысы эртурлЁ елдердщ бейбгг катар
OMip суру принциптерш басшылыцца ала отырып, аамавымыздыц
еп кокейкест 1 м оселеа — ядро лыц анатца лсол бермеу, халыцар.
к п утеп д п еп пыганту екепш eci;epin. И-дагы колншеунйлерд!
мемлокет ара лыц цатынастарга ауыстыру га узшд(-кес 1'лд 1 царсы
шыгады. Бейбхтпилйпч сацтау уинн буцараны 6ipiKTipyre жэне
^скерлш царым-цатыиастарды дамытуды цолдайды.
ИДЕЯ (гр. idea — дэлме-дэл: «кор2яш турган пэрсе», бение) •—
«магыпа<>, «м ацы з», «м эн » угымдарын бидаротш, ойлау меп болмыс кдтегорпяларымеп тыгыз байланыстагы филосооф. термин.
Философия тарихыпда И. категориями эртурл! магнада цолданылды. Егер И. тек санэда гана oMip cypyuri ретшде карастырылса, онда: сез 1мдш б е й н е т (ацгал реали зм ); 2) сайын келгепде
су б ъ е к п 'т ц сез 1м-туйс 1п мен осе рл ерше, не болмаса дуннен! тудыратып шыгармашылыц бастамага экелетш заттардыц «магывасын не «м эш н » (Субъективтн< идеализм) б1лд1редь Keu6ip филос.
:г<уйелерде И. ма териалист/к принциптерд! де болНлеД! /Мы';.,
Демократ озш щ атомдарып «идеялар» ден атады). Объективтце
идеализм жуйелерш де И. барлыц заттардыц объективтш ом ip
cypyinin Mani болып есептеледг (Объективтш идея). Мыс., Гегель
де И.— барлык заттардыц мэн-магынасы жэпе жаратушысы, тана
логикалыц турде дамн отырып ол объективтш, субъективтж сагылардан отедь И. мэселесш ш еш у ойлаудыц болмысца цатынасы
171
1 ура. 17.1
К,Oh
И ДМ ООIrftttTBHГ1({ рвальДЫКТЫД
т»яц?10с< д*ш царай ты «г диалект. шшдг- гола бул масело д эй ехт
it, 1л. №*uiiMtu гапты. (IftiTUMi'H цатар цайта жапгырту мацсатын
кьадшЬ ш, мпториалд^ц шындыцты даммтудагы И ныц KOpi ъщаалык (у о!лдф 1:д|. И. угымьтлыц асгарынан сонымои 6ipre макынас** г^Гшлыстардыв зацын, мэшн ашуга кем ектесетiя, жалпы«ама гооршишц нрпнцшгп тужирымдайтын таным форма ла рыньщ
u ip I 1ШМОСО тэсйп лш ш н к<»рЫод1. Мыс., няомшц материалд ылыгы
туршщ, o|.»ic «е й >атчы« е-«д жацты корпускулнрлы — толцыидащ
гилагы «уралти жапс г. б. идеялар дал осыпдай.
ИЕРАР/’Ш Я
<i’j.‘ himos — к а с и в т
жане
avcfro —бялй?)— Tirineu
аяуаяда же».о децгейяер а ра л а р ьшда г м торт ш тгл м ш ей, жуяелхлш
а»?и жзшэ
|£*!^шылм9И, 6аЛ лапы ста,\>ме я сниатталатын кво.
цатпарлм кур д ол! ш ivre м ала j *ды ц цурылммдык, цатынастар тиш*
Ки(и?рнетн*«1лыц мгаде ж уйол: ш еш ш идеалары мен принциптер!
нщ таралуь* 1мтнжос*шде И. у?мзды naaipri гылымпыц ту р л 1 оа*
яаларьш да аецш он цол да п н лады. И-лыц цатынастар коптеген
жуйелерде орын алыи.отыр, ал ол ж уиелер цурылымдыц жагынан
да, функция л и ц ж агы н ан да саралануга, я т и белгш ! 6ip фулк
цияны жу.«еге асыруга цаб^яет?!, оныц у с т т е интеграция, уйлест<ру фупкниягы пегурлым жогары децгейде ж узеге асырылады.
К урдел 1 ж уйелердщ И-лыц цурылысыпыц цажеттипп олардагы
басцару л ш щ а>цымды ациараттарды ецдву1 меп найдалануына
байланысты боладът, б у л орайда ж уйенщ твменп децгейде icэрекетш щ ж екелеген жацтарын гана цамтптыц пегурлым вгжвйтегжейзп жопе нацты ацпарат пайдалашллады, ал жогаргы буынга
пукш ж уйенщ ж умы с ыргагын енпаттайтын цорыгылуан ацпарат
тусед! шапе тутастай ж уйе жвшидег1 meniiM цабылданады. Нацты.ты ж уиелер де И-лыц цурылым ешцашан абсолютт! турде катац болмайды, ойткеш И ныц жогаргы буьш дары тем ен п децгейлер д щ авды kohti автопомиисьтмеп г;ел£сед| жане багцаруда ваш
oai уйымдастырудыц ap6ip дец»*ейге сэйкес мумкшд!ктер1 пайдаяанылэды.
ИЗОМОРФИЗМ Ж0|1£ ГОМ ОМ ОРФИЗМ (гр. isos — бгрдей, Ьоmoios
уцоае жане
morph е ■
— форма) — объектш ер курылымы
арасындагы одйк@ст!к1ч сипаттайтын угымдар. Злементтерден т у ­
ра тын, табигат ьшан беле царалатын era ж уйе. егор оныц ap6ip
племен vine еш ш ш еш щ тек flip а лем етЧ жане 6ip ж уйедеп opolp
байланые е к т ш 1п п д ег 1 байлапыек.а сэйкес жэне керкпнше болган
жагдайда олда ei?i ж уйе 6ipme~6ipi пзоморфты болады. Осыпдай
озара ш ргоктее сой «о с т in И. деп аталады. Т о лы к И. тек цана
абстрацинлаш аи,
шындш^ца
жатпайтын
ндеалнзацияланган
объект/л ер арасыпда, мыс., геометриялыц фигура мен оныц фор­
м ула турш дег! аналитш ш лы ц мэндер1 арасыпда болуы мумкш.
Изоморфизм тута стай емес, тек цана кейб1р цатынастар мен цаоиегторш де озгею е кор 1нетш объект 1л ер д щ танып бш ерлш акт»ciii/pH'i KCiioip тнннацты цаепеттерамен ж эне
цатынастарымен
байланысады. Г. И -ьеп объект!лерд|Ц (ж у й е т ц ) тек б1ржа^ты
саикестЁпмен гана аж ырат и лады. Сондыжтая гомоморфтыц б е й н е гупиусцаяы ц цурышимиыц толы ц емес, побайлапган бейнесл. Мыс.:
елд! мскен мен (»ныц картадагы Kopiuici арасындагы, кун табак
пен оимц тупиуоцасы — ауедег4 дыбыс тербелш ! арасындагы цатм нос осыгаи уцсас келедх. « И » ж эне « Г . » угымдары матем.
логика,
ибер не ги камеи, фпзикада, химняда ж эне гы лы м иы ц
басца да галалары пда кевднон цолданылады. Тан ы м теориясында
б у л угымдар бейне мен яорсенщ , тео р я я мен об 1 »окт!Нщ араскндагы уцсастыцты (сэш сестхкт!), информацкяньщ турленд1р|’л у ш
талдаглп жагдайда ти!мд1 болы н кеяед!. И. мен Г. « у л г и (М одедь172
д е у ), «б е л rid, «бек н е» (Бейнелеу, Йдеалдыц) сияцты угымдарымен
тыгыз байланысты.
£1Л А Н Д Ы Р У П Р И Н Ц И П ! (лат. verific& re— ацицатты дэлолдеу) —
иозлтшгнзмшц н е п з п припциптершщ oipi, б у л нрннципке сэйкес
элем туралы цапдай да болсын наиымдаулардыц ацицаттыгы,
сайын келгепде сезгмдш деректермен салыстыру арцылы лныцталуы керек. Вона ушрмесшде тужырымдалганыадай, И. д-шц
непзш е тапым сез1мдш тэж1рнбенщ шецбершеи шыга алмайды
деген тезис алынган. Б у л о райда ол тэяирибе деректерш тш елей
корсететш наиымдаулардыц тш елей ндандырьшдылыгы жэне
цлйсьпнр цагнданы тшелей илаидырымды паиымдаудармвн логи­
калыц жагынан ц тола сты р у жолымеп жасалатын жанама нландырымдылыц болын ж ш теледь Элем туралы бш£мд! тэжхрибе
жасау арцылы гыл. тургыда тш елей тексермейтш, найымдауларды
тапым дыц мацызынан айыратып «тш елей дерекке» экелш саятын
И. н-шц фнлос. жэне методол. жагынан керш еу п е н зс1 зд т логикалыц нозитивистерд! б у л припциптщ цагидаларды тэяприбе
арцылы iminapa жэне жанама дэлелдеу талаитары турш деп элС1рет1лген нусцасын цабылдауга мэжбур erri. Б ул формасында
ол теориялыц цагидаларды эмпирикалыц фактшермен уйлеспрудщ
жалпы методол. талабын гана бмццредй ал б у л талан теориялыц
биамд1 цабылдаудыц басца факторларымен жэне олшемдершен
(оныц эвристик алыц купи, логикалыц царапаиымдмлыгы, т. б.)
унггасуга тшс.
И M M A H E H TT IK — белгин 6ip заттыц, цубылыстыц немесе нроцестш iurreii езш е тэн цасиетй (зацды лыц). «И .» атауы озш щ
.магыналыц жагынан Аристотельден баста лады; озш щ тше магы­
насында орта г-лыц схоластикада цолданыла бастады. И-д1ц цаaipri тусйпгш Кант тужырымдады. И-тщ траясцен денттштеп езгеш елн! о л элденеш ц оз куйшде болуы дегенд1 бшдередь И. сын —
идеявы пемесе идеялар ж уйесш сынау, б у л сын осы идеяньщ
немесе идеялар ж уйесш щ езшдш алгышарттарын басшылыцца
алады. Философияныц И. тарихы философияны тек цана озш щ
мешшкт 1 зацдарымен айцьшдалатын процесс ретшде царау болын
шыгады, ол экономиканыц, тан куресш щ, цогамдыц санапьщ эр­
гу рл! формаларыныц филос. ой-niicip эволюциясына ыцаалын
тер1ске шыга рады.
И М П Л И К А Ц И Я (лат. im p lico— тыгыз байланыстырэмын)— «егер...
онда» шылауына сэйкес цисыядамалыц байлаяыстыц комепмен
eKi шшрден курдел1 nucip цурайтын логикалыц операция. Имнлнгацииланган ш ш рдщ алдыпда «е гер » coal айтылатып пййр-антецедент жэне — «он д а» соз ж ен кейш цойылатын niicip — консеквент ажыратады. Классикалыц математикалыц цисындама ацицаттыц функциясы арцылы а йцындал атын материалдыц И. угымына суиенедЬ Б у л И. тек антецеденттщ ацицат, ал консеквенттщ
жалган кезшде, сондай-ац цалган жагдайлардыд бэршде ацицат
болган да гана жалган болып шыгады.
• И Н В А Р И А И Т Т Ы Л Ь Щ (лат. invariabilis — озгермейтш) — багдар
мен уацыттыц б е лгШ шамада езгеруш е царамастан eareptccia
кунде сацталатын шамала рдыц, тецдеулердщ, за цдя рдыц сипаттамасы. Мыс., Галилеидщ к е ш с т п т к — уацыттыц турленд1рулеpiмен салыстыргандагы классикалыц механиканыц цозгалыс зацда­
ры; Лорепцтщ цайта цурган салыстырмалылыц теориясын ыц цоз­
галыс зацдары; салыстырмалылыц теориясы; кецштш-уацыттыц
дискреттш табигатыныц салыстырмалы турдеп oarepiciHiH элементар болшектер теориясына цатысы. Алдыцгы теориядан жаца
теоринга ауы су кезшде Ш-тыц бурынгы цасиеп сацталады немесе
173
жацамен шалпкяаоыа отырады, текке шыгдрыдмайды И. эледонц
матеряалдыц «мртутастыгын, фпз, ебъегспдердщ ж*пе олардыц
цасиеттёршш иринцкпшде fiipTOirri ея«ад1г’т кореотедс
ЦНДЕТКРАШНИЗМ, ц.
Дегерм и нинм жэно ииЬ-’.'гер минизм.
ИНД ИНИД {лат. individiiuin — бнлшбойтш) — I. Объект1лерд1ц
белпл] бф турсяеи, тегшеи немесо нласьшав Онлшш шыццаи
ж&лцы, жеке объсьт. Цайргл логикада — сападая тыс немесе оныц
йтндеп объект опыц белгьяГ 6ip цасиеттср» бар ;клк* Гио...
объекп'лермеи баюмшыса алады, б!рац сол цаеяеттор меа байланыстар тараиыпа» царастырылмаяды. 2. Адан — адамзаттыц
жалцы акии, пацти антроиол. жэне элеум. ерекшелштерше цараиастаи ол жеке кЬн. Саби — И., алайда ол ал! де жеке-дара K i t i
екос. И. адамзаттыц екии» сана болудап, цогамдаты ез оолмысыпа бфшама дербеетш алгапнаи кешн гана даря, жене адамга
айналады^ Й. пси цогам езара диалект, байланыста болады. Оларды
царама-царсы цогоеа болмаиды, ойткеш И. дегеншкэ цогамдыц
Tipiniaiic Heci жэни оныц ом1ршщ icopinici — цогамдыц ешрдщ
itftpimei болып табылады. Бул жерде И. пен цогамды озара тецее
ripy де дурыс емес, ойгкеш ap6ip И. оз хеШнщ жалпы белгшёрга
сацтай отырып, озшдйс ер ек ш елт бар дара тулга ретшде де
коршед).
ИНДУИ'Ш — Yu/ icTau халыцтарыныц кошшлпне тэн дшя даиымдардыц, эдет-гурыптардыц, мэд. салт-д»стурлер 1 мен элеум.турмыс иы-’п’арыпыц жнынтыгы (егер ата-аиасыныц 6ipeyi унд!
болса басца дшд! устамайтьш ap6ip адам ипдуист деп гавалады).
11-яш туи таркш) ежелп \гид1 дащ — брахмааизмнен басталады,
оиымси генетихалмц байланысы, мыс., И-вщ мейлшше uip тутатын цудайлары — брахмавнзмшц уш цудайы: Брахма (жаратушы), Виши у (жебеуш 1, цоргаушы) леоне Шина (жаратушы, жеueyuit жаие соиымон 6ipre цнратушы). И-нщ ерекш елт — нацты
uepiniciepi сан цырлы жане адамныц eMipi мен цызметшщ эртурл!
жацтарымен бамланыстары алу ап турль Сындарлы жане барша
адамдар ymiu шпдетт! Дйш йпм жуйосшщ, ипркеу уйымьшьш,
цгни цы.шетнеи байланысты нэгелелерд! шешуге арналган 6ipтутас басцару орталыгкшыц пемесе нн-ттардыц болмауы жагдаиында, И-дн цогамдыц жале турмыстыц диетурлердщ тяляптары
оте куштк И. цогамдыц, семьплыц, жеке ем!р салаларьша цойы
латын жане сап алуан тпотар меп касталарга, iciuii касталарга
цойьглатьгн эртурл* тектеулер меп сальшатьш тыйымдардыц бузылуына жол бермейдц ал И. халыцты сондай топтарга, касталарга,
Kiuii касталарга болед[ жояо олардыц арасындагы кедергшер ца
81рд1Ц озшде де мыэгымайды ден сапалады. И-Д1 устанутыларга
мацгьлш дара жап (атман) элемдш жанмеп (брахманмел) цвуы
шуга умтылады деген TyciniK тэн. BipaH, олардыц 6ipiryiue мате
ряалдыц табигя болмыстыц (нракритя) уздшыз озгерш отыратьш
туши KopiHiciopiniH тасцыны кедерг! жасайды. Ацтыц «цутылу»
жолында атм.ш у:<д1кси оагерХстерге ушырайды, ал опыц ap6ip
формасын карма, адампыц из ic-арекет! жасайтын тагдыр белплейдь И-шц непзп багыттары— вишнуизм, ншваиам, шактизм
(Шакти Брахманыц эйел бейносшде Kopinyi). Дшдарлар арасында
кобщесе «желеп-жебеудщ» оз жуйесш жаринлайтын «каешцой
аулыелер» дентшдердщ бедши устем. Р. Тагор, Гандя жоне Ундк
тандагы улт азаттыц цозгалысыпыц басца да басшылары осы
жуйелерд]ц шёцбер1ндв li re реформа жасаи, соныц нвгцшде
фанатизм мен цара туиектен «тазартылгаи» дш цуруга арекеттер
жасады.
1 Ш Д У К Ц П Я Л Б Щ А Н Ь Щ Т А М А — хмтемитккалыц жоне логикаш ц ж\ лелер объектхлерт аныцтау эдю терш щ 6ipi. Окьщ мэш
мынада: а) ж уйенщ тупш иемесе элементар объ ектитр!; о) нацты
пар объект 1лерден ж уйенщ жаца объект uiepiH f;ypyFa мумкмдич
•>еретш ере ж еле pi немесе онерациялар кершед;. Сейтш дурмс
цурыл|аы натуралдыц еанды (арифметика да), зондан-ац дэлелде.юг in формулапы (логика дыц есептеул е рде) жэно г. б. «шыцтайды. 11. а. толыц болуы лааьш, ягни опыц амалдарымеп осы жуйе*
шц барлыц объект»'ле pi аныцталуга Tiiic.
И Н ДУКЦ И ЯЛЬЩ ЛО ГИ К А
дэстурш* догякаиыл жалцыдаы жалпыга карай он цорытудыц логикалыц лроцестеш мел айиалысатын
пол (И (И ндукция). Д эстурл! нпдуктнвизмшц ок 1ЛД«р 1, мыс., М илль
П. могикан ыц мш дет! жалцы. эмпирия лык; на рееден жалпы теорнялмц бш ш алу лроцестерше талдау жасау деп санады. Логика
гарях ылда Н. л. naninin басца т у ж ыр ы мда мае ы да болды, бул
копцелляя опыц зи'ндеттерш гыл. лайым дауларды болжамдыц
дедукция лыц тэсш шецбершдс тексерудщ логикалыц елшемдерши
талдау жасаумеп ше!ггсд 1, ал о л тос|'лд1 19 t’-да агыл. логшч
V. Уэвеллг туи;ырымдагал жэне цаз 1р п рыл. логакаг.ында кец тарагаи. Гыл. ^георп алы ц цагидаларды царату уш ш индукциялыц
гг>«'«лдердщ жетк1лп<сдз е к е т и е овыц оа ceoeoi болды, а л ол ережелердщ цалынтасуы жаца ойлау мазмуныи бол in алып, жаца
гид. абстракциялардыц цурылуып цажет етедк Б ул тужырьшдамапыл opeciaAiri жалпы гыл. Гшпм процоетерш логикалыц зерттеуден, ягни оларга жеке саваны я ере кпхел i ктер iн тэуелЫ з жене та­
лым ироцестершхц объективт! мазмуиымен апыцталатын цогам­
дыц кажетт! парсе ретшде талдау жасаудан орынсыз бас тартуда
болып л абы лады. Kaaipri П. л. озш щ цо лда пыла ты л саласын кецепте Tycin, жалцыдан лгалиыга царан ой цорытуды гана емес,
юны мен цатар ацицаттыгы озш си е б е л п л i, б ш м и щ непз]яде
<eK**eniain отырган б1лшнщ ацицаттыгын алыц белп леу го болмайтын, тек* uipinini бипм соцгыларыиен рас тал а ма, егер расталса,
цаидаи до реже де расталатынын аныцтауга болатын жалпы логикали к цатынастарды да царастырады. Соидыцтан ца:лргх И. л ныц
•#зек1 i \тммдарыпыц 6ipi расталу дэрежеенгщ угымы болын табы­
лады. ол эдетте эмпирнкальщ oijuu жагдаиында болжамныц ыцтичалдылыгы ретшде тусш д 1ршедi. Сол арцылы Haaipri И. л.
•лцтлмалдыь. теоринсыныц {b iff г им ал д ы if теориясы ) тэешхдерш
иолдалады жэие ыцтлмалдыц логшгасыла алпалы л отыр.
И Н Д УК Ц И Я (лат. in d u ctio — нысалага а л у ) — ой цорыту THnrepiш л uipi жэпе зерттеу Tuciai). 1L теорияс-ыныц деэсолелерх Аристо­
тель рцбектер^нщ озшде-ац кеядесед!, ала ifда оган 17— IS г-ларды
•яиирлкалыц жаратылыстапудыц па лда болуына байланысты ден
цойылды. И. мэселелерш лгешуге Ф. Бэкон, Галилеи, Ньютон,
j\iк. Герпгел»» жэне Дж. С. М илль улкен улес цоеты. Ол цорыту
формасы ретшде И. жалцы фаючлорден жалпы ережелерге кошуге
-1\мьчяд1к бер 1лу ш цамтамасыз етедь Одетте индукциялыц ой
;орытыидылары непзш ен уш турге болшед'с толыц И., царапайым
салау арцылы (кец таралгли И .); гыл. И. (соцгы екеуш ен толыц
•иес II. цуралады). Толы ц II. барлыц элемент repin царастыру непзшд<» тутас кластар туралы жалпы опежелердщ тужырымы
полый табылады: ол аиыц тужырым бередй oipan оиыц цолдапылу
.)ясы кластармеп шектелед!, опткеп! клас муиюлер 1‘ н 1ц санын оцай
•лыцтауга болады. Кец таралган И. жагдаиында класс элементTcpiuin oip бол»г1нде цалсыб1р болйчН1*ц болуы бул белх'1 осы
i ласты ц барлыц эломенттер^иде де бар доге л цорыгыиды жасауга
лсг 1з болады. Кец таралган И. шекехз салаларда цолданыла бер.\селд1. б/рац опыц тужырымдары кехнпнен дэлелдеудх цажет ететш
175
ыдтамал ерсжейврд гана ц { оайдь. Гыл. И. да о ч и класс ^лсмепгтерйпд опяп.тщиш- жалпы класса "■v:i;(ярым жасау бойетх табы
лады, о)рац муида тужирым жасауга кяасгыц aeprreain отырган
э
л
е
jц оси белпс: oyiciji класса жататыпмн цажетт! стоите
йльу;п оайаагшстарьш ашуга ueria болады. Сондыцтан гыл И да
»*леул) байлаыыстарды аигу тэсшдер1 шешухш орыя алады. Соцгысы
курдехп талдау жасауды цажвте йтеди Достурл1 логикада осыпдай
тосшдердхь. кёйшреулера - себеиен байланыстарды зерттеуд1ц
И-дык, тэсшдорх деитщдер тужырммдалгак, олар: бгрдёй-6ip у к,
с.астыц п с и » , бхрдег»-бхр айнгрыашылыц тэс>л1, уцсастыц itefi айирматмлыц б1ртккеи гэсш (<*i:i лгац уцсастыц тосйп), цосалкм
аагврдетер тлси’П жаие цалдыцтар тэсллт Зерттеу tocuii ретшде И.
цубьхльхсгарды тэжхрибе арцылы аерттеу жолы болып есептелед1,
Лул нроцесте жекелеген фактшердеи жалпы ережелергс eryi
жузеге асырылады, жекелеген фактшер жалиы ережелергв медяейдй Нацты танымда И. орцашаи дедукциямеи бдрМкте кершада.
Диалект, материализм И. меи дедукдияпы оздхмнеп болатын униперсалды тэсихдер ?ур 1яде карастырмай, емц> гашгдыгыи диалект:
тургыдан тааудид тыгыз байланысты жоне 6 i p i H 6 i p i цаянег
етётщ кезеддер! дея царасгьтрады, сондыцтан да олардыц кез
кеясешищ ролш сыцаржацтылыцнеи »с 1релеуто дарсы шыгады.
ИНСТРУМЕНТАЛИЗМ (лат. instrumentum — цурал) — амер. фило­
софы Дьщи меп оныц ттбасарларынмц субъективтш-ядеалистж
шил, ирагматизмшц 6ip Typi. Дьюи бойыинга, субъект пеп объекriniit, ой меп фактшщ, психикалыц куй мен фиэ. куйдщ эйырмашылыцтары — «Т и тр абеш ц » ххншдегх айьгрмашылыцтар Fanа,
«жагдайдыц» элементтер!, «оциталардыц* aciieKruiepi. И. бойынша, угымдар, гыл. зандар меп теорпялар дегешмхз тек цапа инструмопттер {пдеалххзмтд бул формасьгаыя атауы осыдан шыццан), цуралдар, «жагдай дыц киш », асерлердщ «шиш’ мптерпадындары» m -цимыл жоснарлары*. Оргапизмшд TipuiLiiK фупкциясы тапммыи мойипдай отырыи, W. оны бшу ояыд нацтылы
объект иini дуниеш беГшелеу цабшетшде екенш терхске шыгарады
жэпе ацицатты субьективпк тургыдан, «осы жагдайда табыс.ца
жетудх цамтамасыз ететш» «ацталган» 6ip нэрсе ден царастырады. Дьюи мен ога.щ жоцтастары цогамдыц таптардын нацтылыгыы
мойындамады, бул орайда цогамды, жеке адамды, «жалпы» м