close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1732 kul-muhammed muhtar traga khazakh adebietinin tarihi. on tomdik

код для вставкиСкачать
«МЭДЕНИ МУРА»
MEMJIEKETTIK БАГДАРЛАМАСЫНЬЩ
К1ТАП СЕРИЯЛАРЫ
КДЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ТУЦГЫШ
ПРЕЗИДЕНТ1
НУРСУЛТАН НАЗАРБАЕВТЬЩ
БАСТАМАСЫ БОЙЫНША ШЫГАРЫЛДЫ
Алматы
2006
«МЭДЕНИ MYPA*
МЕМЛЕКЕТПК БАГДАРЛАМАСЫН
ICKE АСЫРУ Ж0Н1НДЕП
КОГАМДЫК КЕЦЕСТЩ КУРАМЫ
Кул-Мухаммед Мухтар, тврага
Досжан Ардак, твраганъщ орынбасары
Аскаров Эл i6eK, жауапты хатшы
Кргамдьщ кецесгтц мушелери
Абдрахманов Сауытбек
Аяган Бурк1т
Эбусейггова Меруерт
Эж1гали CepiK
Эйпмова BipraHHM
Эл)мбай Нурсан
Эуезов Мурат
Базылган Нэшл
Байпаков Карл
Биекенов Кенес
Бурханов Камал
Ерпсбаев Ермухамет
Кенжегозин Марат
Каскабасов Сейгг
Нысанбаев Эбд1мэл1к
0м1рбеков Байтурсын
Салгара Койшыгара
Сариева Рысты
Сейшмбек Акселеу
Султанов Куаныш
Таймагамбетов Жакен
Туякбаева Баян
Хусайынов Кебей
О ^ Л ^ р И Х Ы
О н том ды к,
^ О )
РЕДАКЦИЯЛ ЫК, БАС АЛКД:
К,ИР АБАЕВ С. С., к р YFA-ны н академии, терага;
1КАБДОЛОВ 3. K-JKP YFA-ньщ академии;
КДСКДБАСОВ С. А., КД5YFA-иы ц академии, тераганы ц
оры нбасары
БЕРД1БАЙ Р. Б. КД3YFA-ньщ академии;
ЕЛЕУКЕНОВ Ш . Р., филология кылымдарыньщ докторы,
профессор;
НУРЕАЛИ Р. Н., КР YFA-ны н академии.
КАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БТЛТМЖЭНЕ ГЫЛЫМ
МИНИСТРЛ1П
КАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МЭДЕНИЕТ ЖЭНЕ АКПАРАТ
МИНИСТРЛ1Г1
М.О.ЭУЕЗОВ АТЫНДАГЫ ЭДЕБИЕТ ЖЭНЕ 6НЕР ИНСТИТУТЫ
б -т о м
XXгасырдын басындагы казак эдебиет]
(1900-1917)
Жалпы редакциясын баскаргандар филология гылымдарынын докторы, профессор
1Аскар ЕГЕУБАЕВТ!
филология гылымдарынын докторы, профессор
Жумагали ЫСМАГУЛОВ.
Алматы
2006
ББК 83.3 Каз
К 18
М.О.ЭУЕЗОВ АТЫНДАРЫ ЭДЕБИЕТ ЖЭНЕ ©НЕР
ИНСТИТУТЫНЫЦ ЕЫЛЫМИ КЕЦЕС1 YCblHFAH
Редакциялык, алк,а:
Егеубаев A.K..J ф илология гы лы мдары ньщ докторы , проф ессор;
К,аск,абасов С А ., КР YFA-н ьщ академии;
Кирабаев С.С., КР YFA-ньщ академии;
К э ш ш е в Т.К., ф илология гылы мдары ньщ докторы , п роф ессор;
Ысмагулов Ж., ф илология гы лы м дары иы ц докторы , проф ессор.
Жауапты шыгарушы:
Т. Элбеков, ф илология гы лы мдары иы ц кандидаты.
К 18 Казак эдебиетшщ тарихы. Он томдык. 6-том.
Алматы. КДЗакпарат, 2006. - 610 бет.
ISBN 9965-654-06-9
“Казак эдебиеп тарихы ны н” алтынш ы томында XX гасырдын
басындагы эдеби процестерге талдау жасалды. Сол кезевдеп эдебиеттщ
даму ерекшелйстер1 сарапталып, белгш сез зергерлерш щ муралары
зерттелш. Клтапта халык поэзиясы еюдцер!мен 6ipre Алаш кайраткерлер1
калыптастырган жана эдебиетгщ сол кезендеп жай-куй1 ж эне еркевдеу
жолы, уласу зандылыкгары карастырылды.
XX гасыр басындагы казак эдебиетш щ ш ынайы рухы, улттын азаттыгы
мен елдщ т э у е л а э д т ж олывдагы езек п аркауы патш алы к Ресейшн
отаршылдыгы тусында да, кенестйс саясат кезщ де де аш ылмай, айтылмай
келген еда. Улттык эдебиетгщ улы тулгалары Ш экэр1м Кудайбершулы,
Ахмет Байтурсынулы, M ipжaкып Дулатовтан бастап б1ркатар керн е KTi
тулгалардын туындылары арнайы талданды. ТэуелЫзшк алганга дейш
эдебиет тарюсындагы орны жете сараланбай келген Гумар Караш,
Жиенгали Тшепбергенов, Бернияз Кулеев, Нарманбет Орманбетулы
сынды б!рнеше ipi акындардын шыгармашылыгы зерттелш.
Томга библиографиялык материалдар сурыпталып усынылды.
4603010000
452(05)-0б
ББК 83.3 Каз
С.Торайгыров
академ ик
ж; те енер институты, 2006
? спасы, коркемдсу, 2006
К 1Т А П Х А Н А С Ы
К 1Р 1СПЕ
Он томдык «Казак эдебиеп тарихынын» Teprimni, 6eciHuii
жэне алтыншы ютаптары тугае б1рдэу1рдеп эдеби процестщ iuiKiсырткы зандылыктарын саралап керсетумен катар, со ц и а л и ст
реализм эдебиеп алдындата керкемсез mexipeciH де камтиды.
Б р белесп кезен де эдебиеттщ ез уакытына сай жедел дамыган,
жанп>фу ypaici кен, мазмуны барынша бай эдебиет болуьгмен
ерекшеленедь Эр жыддарда онын тарихи-теориялык мэселелер1
де жан-жакты байсалды зерттелш отырды. Академиялык зерттеу
енбектершн шпнде 1961 жылы жарык керген «Казак эдебиетшщ
тарихы» уштомдышнын тугае 6ip ютабы осы XX гасыр басындагы
эдебиетпн тарихына арналган е,ш. Осы кезеннщ эдеби тадцаулары
еткен гасырдын езщде кернекп эдебиетшшердщ жарыкка
шыгарган жинактарында жарияланды. М.Эуезов, С.Муканов,
К-Жумалиев, Е.Ысмайылов, Б.Шалабаев, Т.Нуртазин, М. Каратаев,
С. Кирабаев, З.Кабдолов, М.Жармухамедулы, т.б. эдебиет
зерттеушшердщ енбектершде талданды. XX гасырдын басындагы
керкем шыгармалар да
каз1рп замангы казак эдебиетшщ
тарихында елеут i3 калдырды, dpi олар XX гасырдын бастауында
турып, эдебиеттщ одан dpi дамуына жол ашкан едь
Галымдар мен эдебиетшшер осы кезецдеп эдебиет тарихына
арналган енбектерш эр жыддарда жариялап журтшылык назарына
^сынып отырды. Б р орайда С.Сейфуллиннщ «Казак эдебиеп»
(1932 ж.), С. Мукановтын «XX гасырдагы казак эдебиеп* (1932
ж.), т.б. енбекгер ез мэнш жогалткан жок. 0ткен гасырдын
алпысыншы жылдарында жарык керген «Казак эдебиетшщ
тарихы» атты академиялык кептомдык зерттеу енбеп эдебиет
тарихын, оньщ шшде XX гасыр эдебиетшщ шыгармаларын
зертгеудеп межел1 6ip белес болса, одан кейшп кезендерде де XX
гасыр эдебиеп жайында белгш галымдардын, каламгерлердщ
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАСКЕ31 (1 9 0 0 - 1917)
8
зерттеу енбектер1 мен кезкарастары турл1 денгейде жарияланып
отырды. «XX гасырдагы казак эдебиеп. Октябрь алдындагы
кезен» (Хрестоматия, 1983), «XX гасырдын бас кез1ндеп казак
эдебиеп» (1994), «20—30 жылдардагы казак эдебиеп» (1997),
Б.Кенжебаевтын «XX гасыр басындагы казак эдебиеп», «Бес
гасыр жырлайды» (3 т. 1985), т. б. б1ркатар енбектерде осы кезеннщ
непзп сипаты сараланды. Сонымен 6ipre, кенестж идеологиянын
салдарьшан, саяси шщердщ KecipiHeH нак осы тустагы улттык
эдебиетпн езекжарды идеясы мен ерекшел]ктер1 толык толымды
зерделенш ашылмай калгандыгы да шындык.
1917 жылгы казан тенкеркшен кейш онын алдындагы Алаш
уранды эдебиет, улттык-демократтык багытгагы езге де туындылар
мен жазушылар енбектерше кезкарас езгердк Б1ртшдеп кугынсургш науканына ушырап, узак жылдар бойы капаста кадды.
XX гасьфдьщ басындагы эдебиет тынысын зерделеуге арналган
6eciHuii томда бурынгы зерттеу жумыстарына да методологиялык
туршдан назар аудара отырып, кептеген эдеби муралар жана
кезкарас тургысынан багаланды. Казакстан Республикасынын
тэуелаздт жылдарында рухани дуниенщ жанщруына, эдебиетп
жана ртгык таным ересшен тануга умтылыс басымдыкпен
жургею аян. Сол максатта кептеген бурыннан магдум шыгармалар
мен авторлардын дуниетаным тужырымдары тарихи шындыкка
сэйкес талданды. XX гасыр басындагы казак эдебиеп мен казак
когамынын тарихы арасындагы жанды байланыска баса назар
аударылып, содан туындайтын керкемдж шындык пен тарихи
шындыктын аражшне жете кещл белшда. Жана реалистж,
демократтык-агартушылык эдебиет пен дэстурш эдебиеттщ
езара ундестш мен керкемдж-эстетикалык багыттары ескерщщ.
¥лттык эдебиетп жедел дамыткан Ахмет Байтурсынов, М1ржакып
Дулатов, Жусшбек Аймауытов, Магжан Жумабаев,Сэбит
Денентаев, Султанмахмуг Торайгыров, Сэкен Сейфуллин
тргалары мен эдебиеттеп мэртебел! жанашылдык кызметше
арнайы назар аударыдды. Сол аркылы Алаш уранды кезеннщ
керкемдж шындыгы зерделенда. Улттык эдебиеттщ epiciH
кенейпп, epeciH бижтеткен б р р ы жанашыл дарындардын
дэстур жалгастыгы XX гасырда да канат жайды. Абай мектеб!,
Абай дэстур1 мен дуниетанымы XX гасырдан бастап жана казак
эдебиетшщ алтын аркауына айналды. Осы кезенде казак эдебиеп
жанрлык, турлж тургыдан, мазмун мен халыктык мурат жашнан
жедел ecin еркендед!. Эдебиетпн поэтикасы байыды, тэж 1рибес1
молыкты. Баспасез бен эдебиет байланысы артты. Котам мен
эдебиет аралытындагы байланыс барынша айкындык си пат
адды. Эдеби байланыс epicrejii. Тугастай алганда, XX гасырдын
басында эдебиет жана сипаттармен толысып, улттык сананын сара
9
К1Р1СПЕ
KepiHicine жол ашты. Кдзак эдебиеп тарихынын алтыншы томы
осындай басты-басты сипаттарымен ерекшеленеда.
Алтыншы томды aaipneyre эдебиеттанудын кернекп мамандары
катысты. Осы деу1р зандылыкгары туралы терен i3 калдырган
ipi зерттеуштердш кезкарастары мен енбекгер! де ужымдык
зерттеу icinse езщдок орнын тапты. Кептеген акындардын
шыгармалары мен ем1рбаян деректер! туралы кыска тужырымды
шолу дэйектер1 усынылды. Он бес кернекп акынга арнайы
монографиялык портреттер (сымбаттамалар) эз4рлещи. Алтыншы
томный алгысезш, KipicneciH («XX гасырдын басындагы казак
эдебиеп») филология гылымдарыныц докторы,
профессор,
зерттеу жобасынын жетеюто АД.Егеубаев жазды. Жалпы шолу
бел1мшде усынылган Алаш ардагерлер*, 1917 жылfa дейшп казак
эдебиетщдеп цензура, эдеби байланыстар туралы тараулар мен
жекелеген акындар шыгармашылыгы туралы тармакшаларды,
акындардын
эм1рбаяны
мен
шыгармашылык
кызмеп
женгндеп дерекгемелерш филология гылымдарынын докторы,
профессор Ж. Т1лепов, филология гылымдарынын докторы,
профессор З.Бисеигали, филология гылымдарынын докторы,
профессор З.Сеййгжанов, филология гылымдарынын докторы,
профессор СДэу1тов, филология гылымдарынын кандидаты,
доцент в.ЭбдЙманулы, филология гылымдарынын кандидаты
Ж.Шалгынбай, филология гылымдарынын кандидаты, Т.Элбеков,
филология гылымдарынын кандидаты К.Раев, филология
гылымдарынын кандидаты А.Калиев жазды.
Монотрафиялык тараулардын авторлары: КР YFA академип,
филология гылымдарынын докторы, профессор С.Кирабаев
(«Султанмахмут Торайгыров», «Спандияр Кебеев»), КР VFA
академип, филология гылымдарынын докторы, профессор
Р.Нургали («Элихан Бекейханов»), филология гылымдарынын
докторы, профессор Ж.Ысмагров
(«Ахмет Байтурсынулы»,
«М1ржакып Дулатов»), филология гылымдарынын докторы,
профессор Т.Кэйшев («Сэбит Двнентаев»),
филология
гылымдарынын докторы, профессор М.Базарбаев пен филология
гылымдарынын докторы, щюфессор Б.Эбдаазиулы («Шэкэр1м
Кзщайбершулы»), филология гылымдарынын докторы, профессор
М .Жармухамедулы («1916 жылгы улт-азаггык кетершеке
байланысты туган поэзия»), филология гылымдарынын докторы,
профессор К-МэшЬур Жусш («МэшЪур Жусш Кепейулы»),
филология гылымдарынын докторы, профессор Б.ЭбдЬазиулы
(«Нарманбет Орманбетулы»), филология гылымдарынын докторы,
профессор Т.Тебегенов («Тайыр Жомартбаев», «Турмагамбет
{зтшеуов»), филология гылымдарынын кандидаты К-Сыдиыкулы
(«Гумар Караш», «Эюрам Галымов»), филология гылымдарынын
докторы С.Бэймешпе («Жиенгали Тшепбергенов»), филология
КАЗАКЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
10
шлымдарыньщ кандидаты, доцент С.Ергебек («Мухаметжан
Сералин»), филология гылымдарыньщ кандидаты, доцент
С.Корабай
(«Абайдын
эдеби
Meicre6i*),
филология
гылымдарыньщ кандидаты С. Жэмбеков («Бернияз Кулеев»).
XX гасырдын басындагы эдеби муралардын колжазбаларына
гылыми сипаттамалар мен библжирафиядык керсеткшггерщ
лайындауга институттын Абайтану жэне жана дэрр эдебиеп
багпмшщ аспиранты Ж.Кужимаяова мен aFa лаборант
З.Токсанбаева катысты.
XX ГАСЫРДЫН, б а с ы н д а ™
КАЗАК ЭДЕБИ ЕП
Кдзак эдебиеп тарихындагы озщщк ерекшедш басым
тустардын 6ipi — XX гасыр басындагы он бес-жиырма жыл.
Бул кезен шиелешсп когамдык-саяси окигаларга толы болды
да, мэдени-рухани дуниеде курдеш де шешуип кубылыстарды
тудырды. XIX гасырдын сонына карай калыптасып, озшдгк
даму
сатысына
кетершген
агартушылык,
демократтык
багыттагы эдебиет кайраткерлерше енш жана XX гасырдын
табалдырыгында туындаган казак халкынын улттык-элеуметпк
сан алуан мэселелерше араласып, сан-салалы улттык манызы зор
такырыптарды козгауына тура келда.
Бул кезде казак жер1 тугастай Ресей империясынын
отаршыддыгына eTin болган едь Ресей билтне б1ржолата тускен
казак елшщ кокейкесп тарихи мэселелерш саяси жолмен, Ресей
Думасына катысу, Ресейде бшм алган казак зиялыларыныц
кайраткерлш аркылы жузеге асыруга талап жасау кезкарасы
байкалып келе жатты. BipaK бул шын мэтнде суга кеткен тал
кармайдынын Kepi идей элжуаз, келешеп кемесю эрекеттер
болатын. Ресей ыкпалына б1ржолата кешкеннен кейш, ол
мемлекеттщ шю-сырткы шиелетсп жагдайларынын барлыгы
Кдзак елше де тйселей эсер етп. Bipimni орыс революциясы (1905
ж.), Bipimui дуние жузшк согыс (1914 ж.), патша самодержавием
мен большевиктер партиясынын арасындагы текетарес тудырган
ахуал, казак жерше орыс переселендерщщ бурынгыдан да коптеп
келушщ удей Tycyi, турл1 куапы саяси агымдар мен партиялардын
казак жерше де дендеп ене бастауы казак кауымьшьщ TipinwiriH
ширек гасырдан астам уакыт бойы аласапыранга rycipfli. Бул
кезен сипатын 1лияс Жансупров “Абайдын ата заманы” деп
атай отырып, казак елшщ котам курылысына, шаруа турше
сырттан 0 3rep ic Kipe бастаган кез деп багалады. Ол e3repic —
шаруашылыкта базар 03repici де, котам жуйесшщ ел билеу туршде
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0-1917)
12
— орыс патшасына бодан болып, орыс тэрпб1мен баскарылу
e 3 rep ici дейда. «Кырдын шаруашылыгына езгерк юрпзе бастаган
сауда капиталынын базары кырды кимелеп жаулаумен келш
KipreHiH» айтады. «Кыр казагын жаулап алып, бодан еткен орыс
патшасы елге езшщ билеу TepTi6iH юрпзш, ез aM ipiH, ез тэрпбш
icKe асырып отыратын ез адамдарын койды. Сонымен еддш тебеа
де, T ep eci де езгердЬ дей келе, 1лияс Жансупров енш казактын
бурынгы аксуйектер1, ханзадалары, ру жуандары патша уюметшщ
елдеп Tiperi болып, кемек, колдауды орыстардан алып турганын
сипаттайды. Елдщ билгпне, ез устемдйтне таласкандар орыска
арка суйенетш эдет шыккандыгын, еши ру агалары, аксуйектер
патшашылданып, орыс эюмдерше айналгандыгын жазады1. Б р
да казак кауымыньщ ортасындагы кайшылыкты кушейте тускен
езгерш еш.
Осы кезендеп эдебиеттщ даму зандылыктарынын басты
сипаттарын профессор Бейсенбай Кенжебаев еткен гасырдын
алпысыншы, токсаныншы жылдарда жарык керген зерттеу
енбектершде мумюндйтнше толымды керсетш бердь «XIX
гасырдын ортасынан бастап Кдзакстанда да капитализм дэурен
сурда»2 деп туйшдеген галым XX гасыр басындагы саясиэлеуметтж жагдайдын алгышарттарын мынадай деректермен
байланыстырады. «1904 жылгы орыс-жапон согысы, Россиядагы
1905-1907 жылдардагы буржуазиялык-демократиялык тенкерю,
1914-1918 жылдардагы 6ipimni империалиспк согыс, казак
халкынын 1916 жылгы рт-азаттык KeTepinici, 1917 жылгы
акпандагы
буржуазиялык-демократиялык
тенкерк,
сол
жылгы Казан TeHKepici — осынын 6epi Россияда империализм
еркендеу1н1н нэтижес1 еш.
Сез жок, б р экономикалык зор езгерктер, саяси курес,
кетершстер, сурапыл согыстар, тенкерктер ез кезендершде
казак арасындагы оку-агарту жумыстарына, казак тшшде шыккан
ютап, журнал, газетгердщ мазмунына, акын-жазушылардын
кезкарастарына, казак эдебиетшщ багытына улкен эсер erri*3.
XX гасыр басындагы казак эдебиетшщ урдкш сол тустагы казак
кауымынын саяси-элеуметтж ахуал ынан белш карау мумюн емес.
Эдеби шыгармалардын квркемд1к-идеялык табигатын, жанрлык
турлену ерекшелйстерше дешнп imici кубылыстарын тек когамдагы
карым-катынастар мен сол мазасыз дэупрдеп дуниетаным аясында
гана парыктауга болады. Ал б р кезен казак кауымы ушш аса
курдел1 тарихи белес ед1.
1А.Кунанбайулы. Толык жинагы. А., 1933,8 -12-66.
2Б.Кенжебаев. Жиырмасыншы жылдардагы казак совет эдебиетк А., 1961,19-6.
3Б.Кенжебаев. XX гасыр басындагы эдебиет. А., 1993,4-6.
13
XX РАСЫРДЬЩ БАСЫЦЦАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Нак осы белеете алашшылдардын кекейкесп муддеа
бой керсетш, б1ртщдеп козгалыс катар ын тузеп, Алашорда
кайраткерлер1 ыкдалды элеуетп кушке айнала бастады.
Большевиктер партиясынын да казак жерше тамыр жайып,
белсешн кушке ие болуы карама-кайшылыкты удете тусп. Сейтш
ею гасырга жуык мерз1мда камтыран Кдзакстаннын Ресейге
косылуынын узак npoueci аякгалып, Ресейде канат жайран
империализмнщ TeMip курсауы дала OMipiHe шенгелш epKiH
салды. Капиталист карым-катынас, сауда-саттык, eRaipicm баю
муддеи, соран суйенген катыгез отарлаушылык саясатынын кулш
зардаптары шарыктау шепне жетп. Шортанбай, Дулат болжап
жырлайтын зар заман eлeci шын кершюке айналды. «Акша*
деген мал шыкты. «Казак жер1 даркан бай елке екеш таныльш,
жырткыштык турде пайдалану, талан-таражга салу, тепн пайда,
онай олжа табу аймарына айнала бастады. Кен байлыктары бар
жерлерде турпайы концессиялар ашылды, пайдакунемдер агылып
келш жатты, шурайлы жерлер тартылып алынды, жергшкп байфеодалдар мен патша уюметшщ эюмдер1 едщ бултартпай баскару,
тонау, езгшеу, улттык ой-сана мен мэдениеттщ дамуына мумкшшк
бермеу icTepiH журпзу жуйесш ныгайта тусп*4.
Осындай тубегейш езгерю тусында казактын улттьпс эдебиеп де
тулей тускендей еда. Солай десек те, ендгп жерде улттык эдебиеттщ
«бодандыры* айкын сезипп, цензура, кадагалаудын курсауы катты
буре тусп. Жана-жана ашылып, бой тузей бастаган казак 6acnace3i
мен баспа орындары, ютаптары ашык кыспакка урынды. Соган
карамастан, улттык эдебиеттщ идеялык-керкемдак багьггтары,
акындык мектептер мен агымдар бурынгыдан да айкындальш жана
такырыптарга барды. Жер, ел тендш, теуелаздак, оку-агарту, калын
халыкгы ояту — бул аралыкгагы эдебиеттщ езекг1 такырыбына,
езекжарды сезше айналды. XIX гасырдагы курдел1 рухани толысу
ypjiici 'эдебиет пен енердеп агартушылык, демократтык багытка
алып келш, одан epi epiciH кенейтуге бастаса, енда, XX гасырдын
басында, Еуразия кешеппнде туындап отырган пэрменда саяситенкеркппд думпулер мулде жана, кей жардайларда кутпеген
тосын мэселелер мен ой-толгамдарды алга тартты. Когамдьпссаяси партиялар ез алдына дербес буын катайтып улпрмеген,
заман улпешдеп ел кайраткерлер1 аз казак когамында эдебиетпн,
элеуетп элеуметпк керкем сеэдщ, акын-жазушылардын кызмеп
елда уйытып, бурын-сонды болмаган бастаушылык мэнге ие
болды.
Sipbnni орыс TeracepiciHiH халык шине жеткен думпулершен
кей1нп туста казак даласьшда коптеген газеттер, журналдар мен
4Ш. Сэтпаева . XX гасырдын бас кезщдеп казак эдебиеп. А., 1994,4-6.
КАЗАК ЗДЕБИЕТ1Н1Ц ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
14
ютаптар эр Typni таралыммен турл1 денгейде жарык Kepin тарадды5.
1907-1917 жылдар аралыгындагы он шакты жылда «Казак газета»,
«Серке*, «Казакстан», «Еппм даласы», «Казак», «Айкал», «Алаш»,
«Б1рлж туы», «Сарыарка», «Yni жуз», т.б. турл1 басылымдар
жарыкка шыкты. 1918-1919 жылдары Жусшбек Аймауытов пен
Мухтар Эуезов непзш калаган «Абай» журналы аз уакытта улттык
эдебиет пен мэдениетта жана белеске кетере алды. Bipi жарык
керш, енда 6ipi токтап калып, уздак-создык сипатта жарияланган
б р Mep3iMfli басылымдарда эдебиет, элеуметпк мэселелер!
непзп езекп улттык такырыптардын катарында кершдь Typni
кезкарастар айтьшды. Орынбор, Казан, Семей калаларындагы
баспалардан ютаптардын жарык Kepyi жишеда. BipaK, бетбурысты
серпшмен жариялангандай кершген басылымдардын Ke6iHiH
тагдыры ауыр болды: Олар кеп табан Tipen тура алмай, 6ipiHeH сон
6ip i жабьшьпт, 6ipiHeH сон 6 ip i токтап калып жатгы. Б р орайда
кауым арасында б1ршама кен канат жазып, ыкпал еткен, казак
когамынын шындыгын айкара ашкан улттык муддеш жогары
баспасез орындары «Казак» газета мен «Айкап» журналынын
тарихи орны аса зор. Ахмет Байтурсынов («Казак» газета) пен
Мукамеджан Сералиннщ («Айкап» журналы) басшылыгымен
шыга бастаган газет пен журнал казак эдебиетшщ, казак елшщ
келел1 зэру мэселелерш утыныкты турде тарихи ахуал аясында
талдап жазып отырды. Тыгырыкты тустагы казак халкыньщ ары
карай даму, Lnrepi басу жолдарын керсетш беруге тырысты. Ею
басылымнын арасындагы туындаган nilcip кайшьшыктары мен
айтыс-тартыстар да туптеп келгенде, сол кездеп элеуметпксаяси жагдайдын ерекшеллтнен туындаган еда. Б р басылымдар
6ipiuaM a узакгау мерз1мде туракты жарык керш, ел йшнде зор
беделге, ерекше ыкпалга ие болса, «Казакстан» секшп газет
H e6api ею жылдай гана шыгып турды. Жарык керген баспасез
материалдарынын, керкем публицистика мен эдебиеттщ ара ж т
тугасып кеткендей ед1. Сез eHepi толайым казак ахуалын, казак
халш жырлап, сипатгауга, алдагы булдыр кундерден жол i3Aeyre
багытталгандай эсер етта. Эдебиетте катар тузеген р ы дэстурл1
суреткерлер тобы керкем эдебиет пен публицистиканы, рттьпс
саяси-когамдык кезкарасты жарыстыра дамытты.
1904 жылы р ы Абай Кунанбайры дуние салды.
Акыннын шыгармаларын хатка Tycipy колга алынды. Абайдын
эдеби хатшысы Мурсейгг (Нурсейгг) Бжеулы 1905 жылы акын
елендер! мен карасездерш араб эл1пби1мен Komipin шыкты. Бес
жылдын шшде р ы акын шыгармаларынын уш колжазбасы
5Х.Бекхожин. Кдзак баспасезшщдаму жолдары. А., 1964.
Б.Жацып. Кдзак публицистикасынын калыптасып, даму жоддары. А., 2004.
15
XX РАСЫРДЫК БЛСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
(1905, 1907, 1910) тузщш. 1909 жылы б р шыгармалар СанктПетербургте «Кдзак акыны ИбраЪим Кунанбай рынын елеш»
деген атпен жеке ютап болып басылды. Жинакка юрген Кэютай
Ыскакры Кунанбаевтын «Абай (ИбраИим) Кунанбаиулыныц
eMipi» атты макаласы куш бупнге дейш кунды енбектердщ
катарында багаланады. Ютапты бастырып шыгаруга Кэютайдын
курдасы, сырлас досы Элихан Бекейханов бастамашы, жебеуип
болтаны мэл1м. Абай муралары Орынборда (1916), Казан мен
Ташкентте (1922) жинак турщде жарык кердг Ташкентте жарык
керген басылымды шыгарушылар Абайдын б р ютабы Кдзан
басылымынан кейшп ушшпп басылымы екендопн, акын елендер1
окушыларга, бш м беру саласына аса кажетп болгандьпстан, Бшм
беру комиссиясы жеделдепп жариялатып отыртандыгын керсетш
жазды. Кггапты Э31рлеуд1 мойнына алган Нэз1р Терекровтын
«эр турл1 элеуметпк* ютермен колы тимегецщпн, ютап 6ipa3
кешеущдеп тургандыгын, эйтсе де тездепп бастьфу, токтатпай
шыгару жагынан Нэз^рдщ пкелей ыкпалы тигендшн айтпады.
Абайдын б р ютабын «дурыстаушылар: Халил Дос — Мухаммедов
пен Уэли — Хан Омаров»6. 1916 жьшы Орынборда жарык керген
«Абай термес!» жинагын катарга коссак, б р , эрине, акын
шыгармаларынын терпнпп басылымы. Айналасы он уш жылдын
шшде, терт кайыра жарыкка шыгару сол кездеп жагдайды
ескергенде ерекше ыкьшасты танытады. Б р , эрине, казак елшщ
рухани eMipiwieri р ы кубылыс едк Бутан дейш де, сол туста
да казак ютаптары эр турл1 дэрежеде жарияланып турса да, 6ip
акыннын шыгармашылык eMipi мен кызметше ерекше ыкылас
танытып, осындай жуйелшжпен жариялап, насихаттау ултык
эдебиет тынысындагы шгершщшк жаналык болатын.
Алаштын ардакты ардагерлер1 Элихан Бекейханов, Ахмет
Байтурсыновтар казактын бас акынынын мурасы женшдеп терен
танымдык шыгармаларын жариялатты. XIX гасырдын сонында
казак эдебиетшщ бурын-сонды болмаган аскар биптне кетершген
Абай дэстур1, реалиспк керкемдж таным дуниес* осыдан кейшп
улттык сез енершщ муратын, максатын, 6iTiM-nimiHiH б1ржолата
айкындап, беютш Kerri. Абайдан сонгы казак эдебиеп реалиспк
сипатын тапты, жана багытта epic кенейгп. XX гасьфдын
алгашкы он—жиырма жылындагы казак эдебиетшде Шэкэр^м
Кудайбердиев, Магжан Жумабаев, Ахмет Байтурсынов, Жусшбек
Аймауытов, М1ржакып Дулатов шыгармалары жоталанып кезге
тусеш. М1ржакыптын «Оян, казак!» ютабы «Калын елгм, казагым»
деп теб1ренген, imi канжылай емиренген Абайдын езекжарды
‘Абай.
Ыбырай
Кунанбайулынын тандамалы
aiewiepi. Турюстан
Республикасынын баспасез таратушы Maxuiici. Ташкент, 1922 жыл, 1-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1917)
16
муцынын жалгасы сынды, р т жнерш одан api карай кайрау
icnerri шыкты. Султанмахмуг Торайгыров, Сэбит Денентаев,
Мухаметжан Сералин, Бернияз Кулеев, Спандияр Кебеев сынды
тргалы таланттардын акындык шабытты шактары мен когамдык
кайраткерлшнщ белсенш Kywiepi осы кезенге туспа-тус кедпц.
£ Эдебиет тарихынан мэл1м эр жанрдагы керкем эдеби мураларга,
керкем эдеби, публицистикалык жазбаларга Караганда, XX
гасырдын басындагы ширек гасыр казак эдебиетшщ баз калпында
даралык таныткан, халык тагдырынын ертше Tycin, санасынан
сартап болган улттык мудденш пзгшш колына алган сэп деп
караган дурыс. Sip жагынан, Ресей патшасынын бодандыгында
болганымен, 1905-1907 жыддардагы дурбеленш кезен, Ресей
YKiMeiiHiH, большевиктер партиясынын TereyipiHiHeH ancipen,
алыс-жакынды бурш устаган шенгелшщ «босансып», байтал тупл
бас кайгыньщ Ke6iH киген тусында бодан елдердщ K63i ашык зиялы
еюлдер1 ез ултыньщ, елшщ ендш келешегш ойлап, алгы кундердщ
камын жей бастаган сеюдш. Еюшшден, казак ортасынын iiuici
даму жеш де шсш-жетшп, осындай 6ip курдел! де кайшылыкты
кезенге аяк баскандыгы анык-ты. Эдебиет кашангыдай осы
урщстщ езегщдеп кубылыстардын тамырын басты. Сейтш, XX
гасырдын басындагы казак эдебиеп идеялык сарындарымен де,
керкемдж 1эдешстер1мен, жанрлык 6iriMiMeH де, алуан кырлы
такырып, сан сырлы мазмун, сазымен де рттык эдебиеттщ ез1ндж
6inMiH бщщреде. 6 KiHinrrici, нак осы он бес—жиырма жылдагы
казак эдебиеп шыгармалары эдебиет тарихында езше лайыкты
THicri багасын толык ала алмады. Казан тенкершнен кейш,
советтж жуйе пзгщш б1ржолата колына каратканнан сон, ею гасыр
арасындагы, ею заман жалгасындагы «eniapa* кезендеп казак
эдебиетшщ акикаты мейлшше TepicKe шыгарылды, бурмаланды,
6ipTe-6ipTe тунекке тасталып, капас какпасы таре жабылды.
Б р тустагы казак эдебиетшщ кулл1 сипаты мен даму
зандылыкгарынын KepiHicTepi, езшдж кемшшк-жепетжтерше
карамастан, казак топырагындагы рттык керкем сез енершщ
табиги болмысын танытады. Жаратылысынан казак елшщ
муддесш талгаган эдебиетпн dpi карайгы даму жолы да айкын,
ep icn болатын. Заман беп Tepic бурылды. BipTe-6ipre эдебиет те
кенеетж кептщ тезше тусп. Б р кезенда бел in алып карастырудагы
максат эдебиет тарихындагы эр белесл кездщ, мерз)м жагынан
узак-кыскалыгына карамастан, езше тэн зацдылыкгарын жанжакты ашып карастыруды кеэдейдк
XX гасыр басындагы эдебиет шамамен ширек гасырлык уакытты
камтыса да (шартты турде Казак ACCP-i курылган 1920 ж. дейш),
Совет эдебиеп floyipi хронологияльж тургыдан 1917 жылдан бастап
саналатындыктан, «1900-1917 жылдардагы эдебиет* деп нактылап
17________________________________XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
алуга тура келед1. Ею гасыр аралыгында казак эдебиетшщ
ерекш елт де мол болды, сонымен катар осы кезецдеп эдеби
урдос, керкемшк таным зацдылыктары казак тарихынын да елеул1
беттерше шындык сэулесш туаредк Сондыктан да болу керек,
каншама тыйым салынды, сол тусташ ipi-ipi кайраткер акынжазушылар саяси кугын-сургш курбаны болды дегеннщ езшде,
бул кезецдеп эдебиеттщ кекейкесп мэселелерше эдебиетшшер
эр уакыт айналып согып, мэн 6epin отырды. Дегенмен, бул дэучр
эдебиепне ашык улттык мудде би тн ен карауга тек КСРО ыпырап,
Кдзак ел1 тэуелаэдж алганнан берп жыддарда, Алаш кайраткерлер1
акталганнан бертшп кезде гана мумкшдж туганы тарихи шындык.
Солай десек те, ез тусында XX гасырдын басындаш эдеби
процесс б>ршама зерттелш, турл1 сапалы гылыми енбектер де,
зерттеу, окулыктар да жарык кердь Сол кыска мерз1мд1 тусташ
казак каламгерлершщ шыгармалары мен кезкарастары хакында
эр килы багалар бершш келш. Сэбит Мукановтын «XX гасырдаш
казак эдебиеп» (1932 ж.), Бейсенбай Кенжебаевтын «Кдзак
халкынын XX гасыр басындаш казак эдебиеп» (19S8 ж.), «XX
гасыр басындаш казак эдебиеп» (19S6 ж., 1993 ж.), Есмагамбет
Ысмайыловтын «XX гасырдаш казак эдебиеп» (1941 ж.), Белпбай
Шалабаевтын «Кдзак прозасынын тарихы» (1968 ж.), Энуар
Дербюалиншн «Казактын Октябрь алдындаш демократияшыл
эдебиеп» (1966 ж.), Турсынбек Кэюшевпн «Сын сапары» (1971 ж.),
«Казак эдебиеп сынынын тарихы» (1994 ж.), Айкын Нуркатовтын
«Абайдын акындык дэстур1» (1966), Бурют Ыскаковтьщ «Казактатар эдеби байланысы» (1976), «XX гасырдаш казак эдебиеп.
Октябрь алдындаш кезен. Хрестоматия» (1983), Зейнол
Бисенгалиевтщ «XX гасыр басындаш казак романы» (1997
ж.), Дикан Камзабекулынын «Алаш жэне эдебиет» (2002), т.б.
монографиялык ютаптар мен окулыктарда бул кезен эдебиеп
эр кырынан карастырылды. Казак ССР Рылым академиясы
М.О.Эуезов атыидагы Эдебиет жэне енер институтынын галымдар
ужымы бастырып шыгарган «XX гасыр бас кезшдеп казак эдебиеп»
(1994 ж.), «Кдзак эдебиепнщ тарихы» (II т. 2 ютап, 1965 ж.) сынды
iprefli енбектерде де б р тусташ эдеби урдас ерекшелт арнайы
козгалды. Академиялык «Казак эдебиепнщ тарихы» (II т. 2 ютап,
1965 ж.) басылымынын улкен Mim - осы XX гасыр басындаш
казак эдебиепн егжей-тегжейш саралап багалай алмады. Сол
тусташ саясаттын пэрмешмен б1ркатар жансак тужырымдарга жол
берш. Кептеген шыгармалар мен акындар, агартушылар туралы
жетюлйсп турде сез болмады немесе мудгк АуЫ^"Т1Е|НВШШ.
Енш 6ip шыгармалар (мыс. М.Сералиннщ «' опжартш?Р?Ш5,^ЖЙ)
кисынсыз мшедш.
атБндагь. ГОЙУ-Дщ
академик С.Беисембаев
атындагы гылыми
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
1
XX гасыр басындагы казак ортасындагы рттык эдебиетынысы кандай едд? Нак осы туста жазба эдебиеттщ бшжт
де 6iiiiMAi, дуниетанымы кен epicii, элемдж эдебиеттщ уздй
улплер1мен жаксы таныс, ез елшщ еткеш мен болашагы жайлы
заман атмында толганган акындар мен жазушылардын куатты
толкыны, кесек дарынды суректерлердщ шогыры бой керсетп. Сол
толкынньщ белортасында Шэкэр1м, М1ржакып, Магжан, Ахмет,
Жусшбектер турды. Осы аса элеуетп толкыннын шыгармалары
аркылы казактын рттык эдебиетшщ жана кезеш замана сезш
айтты. Кдзак елешнщ мазмуны да, ернеп мен рухы да жана
толгаммен шыга бастады. «Оян, казак!» сол рттык поэзиянын
жаца куншщ берш байрагындай журт кецшн аударды да турды.
He6epi жиырма жасьшда Кдркаралы петициясьша бел nieuiin,
битек сыбанып катыскан М1ржакып Дулатов (1885-1935 ж.ж.)
алгашкы елен, публицистикалык макалаларымен кдлын казак елш
жанашылдыкка, тек жатпауга, оянуга ундедь Уфа каласындагы
«Шарк» баспасы «Оян, казак!» ютабын шыгарганнан кейш-ак
(1909 ж.) акыннын азаматтык уш алыска естиш. «М1ржакып неге
отырсын калам тартпай» деген сауалды Te6ipeHicneH басталган
толгамды ой казакты б1рл1кке, ттрлиасе шакырган куатты
публицистикалык поэзия аркауына, азаматтык толгамга расады.
EipjiiK жок алты ауызды халыкпыз гой,
Кдтардан сол себепй калыппыз гой! —
деп, Абай сездерше ун косып, Абай кущрешсше жауап
1здегендей болады. «Гылым мен магрифатты керек кылмай»,
«надандык шэрбатына» канган тунектен шыгудын жолын 1здейда.
Салбекселйсп кой, жата бермей «Оян!» дейд1. М1ржакып поэзия
тшшде Ресей бодандыгына юрген жылдарды, казак жершщ жат
колына етш болган жьшын атап керсетеда. Айтылуга, халык
жадында калуга THicri даталар мен деректерд1 акын осылай да
журт есше салгандай екен. Абайдын когамдык-философиялык
KYHipeHicTi ойларынан кейшп леп, xirepni кадам осы ед1. Кдзак
кауымынын бар болмысын, yMirri кундер1 мен кушкп тундершен
KefiiHri акын «Оян, казак!» демеске болмайтын-ды. Абайдын
рухани суреткерлж мектебшен дэрю алып шыккан акындар казак
камын осылай толгана ойлаган-ды.
Ахмет Байтурсынов, Жусшбек Аймауытов, Мухтар Эуезов eciriH
ашкан дана Абайдын реалистж суреткерлж дэстур! жоталанып
керщщ, абайтанудын тугырлы 1ргетасы каланды.
XX гасьф —кауырт когамдык кубылыстар мен метаморфозалар
гасыры. Тарихи рттык сана тулеп, жангырыкты. Алаш
тргаларынын когамдык сананы б!ржолата жана белеске кетерш
19_______________________________ XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАта к а з а к э д е б и е п
m yi эдебиеттщ тубегейл1 мудделерщ айкындап бергендей
ед». Жана каламгерлер, жана котам, ел кайраткерлер1 шыкты.
Саяси куреснн манызы артты. Сонымен 6ipre, когамдык
карым-катынастардын жеделдеу1, баспагерлж icTiH канат
жаюы, эдебиеттеп эртурл1 керкемдйс-жанрлык терен тулеулер
эстетикалык танымнын жанашылдыгына бастады. Осы туста
к эа б и эдебиетке тэн басты жанрлардын 6op i де эртурл! денгейде
xepinai. Эдеби сын да, эдебиеттану, прозанын кесек жанрлары,
аударма, драматургия тосын жаналык бодуымен 6ipre жедел даму
ypfliciH танытты.
ЭДЕБИЕТТАНУ, ЭДЕБИ СЫН. Эдеби мураларды жинактап,
жариялау жэне эдебиеттану, сын сипатындаты туындылар XX
гасыр басьшда жана сапалык кьфынан ep ic кенейти. Отан улттык
баспасез бен ютаптардын жшрек шыта бастатандыты да ьпспал erri.
Баспасез беттершде жана жарык керген ютаптарды сипаттаган,
мазмундаган, жарнамалаган хабар-ошарлар жарык кере бастады.
Ондай материалдарда кебшесе авторды таныстыру, жарияланган
шыгармалардын мэнщ тусшдору, шыккан ютаптын артыккемншнп, магынасы, багасы, кайдан капай сатып, жаздырып алута
болатындыгы айтылып отырды. Белгш деген жазушыпардын,
зиялы кауым еюлдерщщ ем1рбаян матлуматтарын, казанамаларын
жазып жариялау эдетке юрд1. Зиялылардын eM ip i мен кызмеп
туралы очерктер, портреттер жазыла тусп. Сондай шатьш баспасез
жарияланымдарында эдебиет туралы, эдеби шыгармаларга
кезкарас ынтайындаты, T y p n i шыгармаларга тшсшше бата берген
сездер кездесе бастады.
Эдебиеттану сипатындаты дуниелер бурын «Турюстан уэлаяты*,
«Дала уэлаяты» сынды басылымдарда, турл1 ведомостарда тишкашып KepiHin турса, XX гасырдын басындаты улттык баспасез
бетгершдё енда максатты турде жарияланды. Бул орайда, ecip ece,
«Казак», «Айкап* беттерщдеп эдебиеттану, ютап сыны туралы сез
окырманта езщще 6ip багыт берда. «Казак» газепнде 6ip сездщ
тарихи магьшасы туралы жазылган доктор Халел Досмухамедовтын
«Алаш» не сез?» деген шагын тана андатпасыньщ ез] плтану,
эдебиеттану саласындаты кызыгушылыкты. тш тарихына ущпуда
керсетедц. He6opi он-он бес жолдык газет хабарында тшдщ келелi
Mdceneci кетершген. Сонда: «Казактын» 12 немер1нде «Окшау сез*
жазган «Кыр баласына» жауап: Орал облысында Уральски казачи
войскагакараганкалмактарбар. « Кыр б а л а с ы н ы н » e T i н i ш i (свздг ежттеген б а —авт.) бойынша, «Алаш* деген калмак
Tili нде сез бар ма? Магынасы казакша не болады?» дегетмде
калмактар айтты: «Калмак тшнде «Алаш» деген сез бар, казакша
магынасы —елпрпш, аямаушы, жаугер» деп. «Алаш» деп калмактар
жактьфмаган орында айпады. Жаны ашымай, хайуанатты кеп
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
20
елripe беретш аншыларды да калмакгар «Алаш» деп агайды*7
деп жазады доктор Халел Досмрамедов. Бран Караганда, Алаш
кайраткерлер1 осы сездщ TepKiHiHe кэд1мгшей зерттеу журпзген
тэр1зд1. Оны «Кыр баласынын», Элихан Бекейхановтын «Алаш»
ce3i туралы талдауынан да ангарамыз. XX гасырдын басында Алаш
сезшщ казак ртынын, б1рлис-берекенш ураны етш алынгандыгы
да Э.Бекейханов кезкарасынан8 айкьшдала тусед!. Ол Д ецт
кьшшакты, Ci6ipfliH кунбатыс жагын, осы кунп Сарыарканы,
Едш-Жайык елкесш иелж еткен Жошынын рысына алты рулы ел
карагандыгын тусЬвдре келш, «Жошы рысынын ураны «Алаш»
болыпты. Жошы рысында алты ру болгандыктан, «Алты Алаш»
болады» деп пысыктайды Э. Бекейханов, «Алаш» сезше непзоде
ел адамы, «Отан Kicici» деген маши жуктейдк Осы такьфыпта
ол «Турк баласы»9 деген атпен жарык керген макалаларында
да «алаш» сезше катысты кезкдрасын пысыктайды. Кейшнен
«Алаш» api уран, api партия аты болганы тарихтан мэл1м. Сол
жолда алдын-ала тищк сараптама жасалганы, лингвистикалык
зерттеу сипатындагы 1здешстер болгандыгы осы шагын деректен
де сезшеш.
Эдебиеттщ жаналыктарын, жарияланган шыгармалар мен
ютаптарды таныстырган, магынасын ашкан агьшдагы сыни
кезкарас, сын nixip, окырман niicipi сынды дуниелер жарык Kepin
отырды. «Роман бэйгеа»10 деген макалада редакция атынан:
«Газетамыздын 117 нем1ршде Есенгр кажынын хаты басылды.Ол
KiciHiH жарыска тусетш романдарды сынауга шакырган Kicwepi эр
каладан болгандыктан, бастары косылуы мумкш eMecTiri кершеда.
120 нем1рде б р туралы Элихан хаты басылды. Элиханнын
пшршше, ютаптар сыншыларга почтамен кезек ж!бершш,
эр кайсысы арнап сын жазып, сонан кейш Есенгр кажыныц
K epceiyiM eH 6 ip H e m e адам 6ip жерде карап шыгуы лайык кершд®
деп жазылыпты. «Сын», «сыншыдан сыншыга» ж1берудеген сездер
ерюн айналымда колданылады. Демек, роман сыны, сез сыны,
ютап сыны баспасез беттершде толык турактанып улпргендтне
кумэн жок. Б р жерде жана эдебиеттщ, кэаби табигаты айкындала
тускен эдебиеттщ сыны, «эдеби сын, шыгарма сыны» туралы
сез козгалып отыргандыктан, рттык эстетикада эл1мсактан бар
«сын» угымын каузап кайталау артык. Жана эдебиеттщ касхби
бшктшк белплерш бьлд^ретш б1ркатар макала, талдау пшрлер XX
гасыр басындагы эдебиетгщ кубылысты жаналыгы репнде кунды.
7ХДосмухамедов. «Алаш* не сез? / / “Кдзак” газет1,1913, №15,23 мамыр.
*д.Бекейханов. Кдзакгар,1910.
’ Турк баласы// “Казак" ra3eri, 1913, №2, 10 акпан; №3, 17 акпан; №5,
9 наурыз; №7,22 наурыз; №9,6 cayip.
10Роман бэйгеа// “Казак” газет|, 1915, №122,26 cayip.
21
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Абай шыгармаларынын Таш кента жарияланган (1922) yuiiHuii
басылымына «дурыстаушылардан» беташар сезш жазган «Халил
Дос - Мухамметов пен Уэли - Хан Омаров*11 акын мурасынын
текстологиясы мен басылымдарына байланысты кекейкесп
пшрлерш бщшрд1. d c ip e c e , акын шыгармаларынын алгашкы
басылымынын кем-кепктерш нактылап керсетш берд1, жана
басылымда ездер! устанган кезкарасты эдеби тургыдан айкындап
TyciHaipfli. Абай елендерщде кездесетш Арка ешрше гана тэн
сездер туралы, парсы пленен, орыс плшен енген сездерге катысты
езшдж устанымдарын ортага салган. Шыгармаларын жариялауда
назар аударатын ерекшел1ктерге токталган. «Интернатта орысша
окып журген* казак балалары туралы кейб^р елендерд1 бул
басылымда алып калгандарын бшдшедк Сонымен 6ipre, Абай
шыгармаларынын халыктык мэнше кенш белш, жалпы журтка
бфдей TyciHiKri, сауатты басылуынын манызьш мегзейдь Бул,
эрине, сол тустагы мандайалды эдеби сын макалалардын 6ipi ед1.
Элихан Бекейхановтын «Турж, кыргыз, казакЬэм хандар шежтреи»
Шэкэр1м Кудайберд1улы*, «Жана ютаптар»12 атты макалалары
да казак тарихына катысты ютаптын мэн-магынасын ашкан
енбек болды. Жусшбек Аймауытов Ахмет Байтурсыновтын «Tin
куралы* окулыгы, жазу емлес! туралы макаласын13 жариялатты,
Шэкэрш Крайбердиевтщ «Шеж1ре*14 ютабына niKip бищрдо. А.
Байтурсьшовтын «Тш куралына» М. Дулатов та сын niKip бищрген
макаласын15жариялаткан. Жарык керген ютаптар туралы пшрлер
ртты к баспасез беттерщде эртурл1 денгейде жарияланьш турганы
байкалады. Сонымен катар б1ркатар ютаптар мен жарияланымдар
туралы б^рнеше кезкарас жарык Kepin, б1рнеше авторлардын
П1юрлер1 токайласып отырады. Бул да эдеби сын табигатына
тэн белгшер. Ондай ipm i-ycaxrbi баспасез жарияланымдарьшан
таныстыру, TyciHflipy, аннотация, рецензия, шолу туршдеп эдеби
сыннын, эдебиет зерттеудщ кэЫби нышандары айкын танылды.
Бурынырак, эр кезде жазьшып, газет, журнал беттерщде
жарык керген жеке эдеби тулгалар туралы шыгармашылыкгумырнамалык тужырымды сымбаттамалар жел1а де — осы
кезеннщ жана ypflicn кубылысы. М1ржакып Дулатовтын «Шокан
Шынгысулы Уэлихан (1837-1865)», «Хаз1рет Султан», «Григорий
11 Абай. Ыбырай Кдоанбайрынын тандамалы алекдерь Турюстан
Республикасынын баспасезтаратушы мэжшсь Ташкент, 1922 жыл, 1 б.
13“Кдзак” газеп, 1913,№12,28cayip; 1915,№112,15наурыз.
13Желкек. Жазу мэселеы.Шэкэр1м аксакалга// “Казак” газет!, 1915, №114,
28 наурыз.
14Желкек. Шэкэрш аксакалга// Казак, 1916, №168,9 акпан.
15М.Д. Tin кдаал / / “Кдзак” газеп, 1915, №93,4 кантар.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
22
Николаевич Потанин*, «Абай*16, Ахмет Байтурсыновтын
«Казактын бас акыны*17, Мухаметжан Сералиннщ1* «Тэрж1ман»
газетшщ редакторы И.Гаспринскийдщ
енбектер1 туралы,
Мустафа Шокайдыц «Эбубэюр Диваев»19 сынды макалалары
гылыми дэйекта козкарастарымен, мол деректшпмен улттык
эдебиеттанудын непзше тугыр болып каланды. Жусшбек
Аймауытовтын такырып аясы мейлшше кен болып кел еда.
«Казак* газета «Хохол талшщ мэселем»20 деген макала жариялап,
Ресей отарындагы улттар тшшщ проблемасы жайында мэселе
кетершта. Мундай сымбаттама макалалар осы туста кеп жарык
Kepfli api казак эдебиета мен мэдениетшщ еюлдер!мен катар калкадершше баска елдердан ipi кайраткерлершщ, казак эдебиепне
катысы бар шыгыс, орыс, тури тшдес улыстар каламгерлершщ
шыгармашылыктарын да камтып отырды. Жеке шыгармашылык
тулгалар женшдеп енбектердщ iiniwie ЖYciпбeк Аймауытовтын
(Мухтар Эуезовпен 6ipirin жазган) «Абайдын eMipi жэне кызмета»,
«Абайдан кейшп акындар» макалалары21 эдебиет тарихында
KeciMOi орын алады.
Сондай-ак
казак
эдебиетшщ
тарихына,
теориялык
мэселелерше, тал тазалыгына, тал тарихына, фольклорлык муралар
жайына, эпос, батырлык жырлар сеюлда эдеби мэселелерге
терендеп барган гылыми пайымдаулар да кездеседь Отан
белшп калам иелер1 мен 6ipre таныла коймаган талапкерлер
де атсалысты. Мысалы, «Айкап» журналына ашык хат22 жазган
АКузембаев «Кырык мысал», «Бакытсыз Жамал», «Оян, казак!»,
«Гулкашима», «Топ жарган», «Шайыр» ютаптарына сын жаза
отырып, Шыгыс эдебиетшщ нускаларынан, казак эдебиетшщ
улплершен жарияланган шыгармалар жайлы да ой туйш, тал
тазалыгы мэселесше niicip косады. Райымжан Мэрсековтын23
«Казак эдебиета жайынан» жазган макаласы казак эдебиетан
дэ^рлеу мэселесше дейш терендеп, керкемдж тургыдан езгеше
талгамы бшк талдаулармен астастырган. Ол эдебиетп дэуарлеуда
уш кезенге беледа. B ip im n ic i —«есю замандагы, казак арасына жазу
" “Кдзак” газету 1913, №16, 31 мамыр; 1914, №71, 73,76,77; 1915, №150,
21 кыркуйек.
17“Кдзак” газеп, 1913, №39,40,43.
“ М.Сералин. Жуырда орны толмастай елш//Айкап, 1914, № 17, 257-6.
19М.Шоцаев. Эбубэюр Диваев// “Кдзак” газет!, 1915, №156,31 караша.
“ Хохол тшшш мэселеЫ / / Кдзак, 1915, №163,31 желтоксан.
J1«Абай», 1918, №2,3.
и Айкап, 1914, №4,65-6.
и Р.Мэрсеков. Кдзак эдебиеп жайынан// “Кдзак” газет], 1915, №112,
15 наурыз; №113,19 наурыз.
23
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
таралмай тургандагы кез», екшпй flayipi —«жазудын халык арасына
кеб1рек таралган заманы» дейдь Ал «Абай маркумнан 6epi карай
казак эдебиетшщ ушшпп дэуф1 басталды» деп жазды Р. Мэрсеков
«Казак эдебиеп жайынан». YuiiHiui дэу1р улпа ретшде Абай мен
Алтынсарин елендершен мысал келтфш талдайды, осылар кейшп
«тузу жолга* тускен эдебиетке, жас акындарга енеге болды деп
туйедь Газет Р.Мэрсековтыц эдебиет туралы кепшшж алдында
жасаган баяндамасын макала турщде усынган. «Кыр баласы»
деген буркеншж атпен Элихан Бекейханов жазган ете келемд1
«Кара кыпшак Кобыланды» макаласына газет «Сын» деген айдар
ташп жариялаган. Элихан Бекейханов бул макаласында KyHi
бупнге дейш манызды эдеби-тарихи мэселелерге талдау жасаган.
Кобыланды жырынын тарихи деректшп Heri3iH саралайды да,
кептеген тарихи тулгалар заманын салыстыра келш, Кобыланды
eMip сурген заман, ол катыскан жорык, согыстарды аныктауга ниет
етеда. «Жыр басында Кебжп калмак ед[, енш хан болып тур. Ногай
журтынын ханы «Кекетай асы» деген 6ip жыр бар. Муны Шокан
орысша жазган. Кобыланды жырындагы Ke6iicri хан осы Кекетай
хан болмасын. Бул Кекетай жыры кыргыз айтатын «Манас»
жырынын 6ip тарауы» деп жырдан мысал келпрт тусщщредк
«Жогарыда жазганымнан аньж болар «Кобыландьша» акын коскан,
тарихка келмейтш кеп косымша бар. Казак тарихына катысты сез
«Кобыландыда» аз кершедЬ24 деп тужырым туйед1. «Кобьшанды»
жырынын сездерш, Шокан енбектерш, Шэкэр1М шежзресш,
тарихи маглуматтарды гылыми айналымга тартады, салыстырмалы
талдау жасайды. Мше, XX гасыр басындагы эдебиеттану
туындыларьшьщ 6ip сипатты KepiHici, сез лэм1 мен манер! осы
ынгайда болып келедь Элихан мырза жырдан халыктын турмыссалты, Tipoimri, ерекшелш заманына сай, уакьгтына лайыкты
KepiHin туру керекттн айтып, «Кобьшандьщагы» сондай тустарды,
сездерш, елен тармактарын беттер1мен атап-тустеп керсетед1 де,
кейш косылган, кейшп жырлаушы кейб1р акын-жыраулардын
жанынан коскандарын аршып бщщредь Тайбурылдын шабысын
сипатгайтын рефрещи «Бул жаксы елен, «Кобыландыны» алгаш
шыгарган шьш казак акынынын ce3i-ay!» деп суйшш айтады.
Абай сынына жанасатын елендер мыналар деп кептеген жьф
парактарыннын санын Ti3in келш, «Кобьшандыны» шыгарган
Kici тепнде жаксы акын екен деген сез осы елендерге карап
айтылган болар» деп болжайды. Э.Бекейханов жырдын бертшп
нускаларында батырды мусылмандыкка «караткан» сездердщ,
«Сал-сал», «Заркум» секщй елендердщ жетегшде журген «кул
жэне надан акындар коскан» косакгалган коспалардьщ бар
мКыр баласы. Кара кыпшак Кобыланды. / / “Кдзак” газеп, 1915, №126 - 129.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 - 1917)
24
екендш н ашып кезге тоскан. «Кобыланды» казак тшнде тунгыш
басылган жыр» дей келе, ютаптын басылым безещлршуше де,
баспага усынушыларга да сын кезкарасын бщцрген. «Заркум»,
«Сал-сал» баспасын орысша «макулатура», ягни бакалшы жолы
дейдь Шокан ютабы басылган жол «литература жолы атанады»
деп корытады. BipmiH кездегеш - окушыдан «алым алу», eKiHiuici
рылым жолы ек ен д т н тусйшредь Макалада ютаптын 6e3enaipuiyi
туралы да сез бар. Жырда суреттелетш Тайбурыл кандай, ютаптын
сыртындагы сурет кандай деп сурак койган Элихан Бекейхан
батыр мен аттын суретше де 6ipa3 орынды сын айтады. «Ютапташ
ат — орыстын «тяжеловоз» дейтш жук аты. Шабандыры епздщ азак алдьшда» дейш. «KiTan бетшдеп суретте Кобылекен 6ip нашар
бакалшы болып сальшран. Кобыланды батыр мурнынан айрыльш
пуштиып тур» деп, казактын «Ат ернад, ер мурынды келед1» дейтш
макалын есше алады. «Орыстын уш батырын с алган Васнецов
шебердш картинасы бар. Б р ашык хапын сыртына басылып, 5
тиынра сатылады. Осы орыс батырларынын суреттерше карасак,
Кобыланды батырга мшпзген боз айгыр Добрыня Никитичтш,
Кобыланды батыр e3i — Алеша Попович, кун салып карауы Илья
Муромец кершедь Б р менщ жоруым рас болса, «Кобыландыны»
баскан баскарма адаскан. Б р уят. Муны мэдени журттарда урлык
децщ. Ютапты кайта басканда Кобыланды батырдын езшщ
cypeTiH де, атынын cypeTiH де жырдары жазуга дэл кылып басу
керек. Тайбурылды тяжеловоз айгырга айырбастаганга казак
кез1 уялады». Сондай жырда айгылатын Караспан, Ындулы
таудан бастап Балалы тау, Жайыкка дейшл ондаган жер-су
аттарын Ti3in керсетш, жер-су Ьэм Kici аттарын ютапты кайта
басканда аярына элшпе тэрт!‘б1мен басса Ьем ютаптьщ кайсы
бетшде кездесетшш керсетсе деген талек косады. Гылыми талап.
Казан каласындагы «Умид» мэтбурасынан 1914 ж. «Кара кыпшак
Кобыланды» ютабынын жарык керуше орай жазган Элихан
Бекейхановтын б р макаласына арнайы токталудагы максат—
сыннын гылыми непэщштн, эдебиеттанушылык максат-муддесш
ангарта кету. Сонымен 6ipre осы макалада, сол тустагы ютап
бастыру эстетикасы да, рттык мудде де, эдеби процестеп карамакайшылыкты агымдар кактыгысы да жаксы ангарылады. Жырдын
тарихи н епздш л мэселeci терен де тэлщщ турде эдш козгалган.
Сол кездщ ез1нде жыр мен тарихи шындыктын сэйкестт
мэселесшщ кетершу] эдеби-танымдык уршстщ каншалыкгы терен
карастырыла бастагандыгын керсетсе керек.
Жана дау'хрде келе бастаган с оны жанрлар туралы да осы кездеп
эдебиет туралы сездерде niKip козгалды. Эс/ресе, роман жанрыныц
сипаты, н еп зп белплерi женшде турЛ1 кезкарастар (Арысры.
«Роман не нэрсе?», Казак, 1914, №48, 31 кантар; Талапкер.
25
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАFH КАЗАК ЭДЕБИЕП
«Роман жарысы туралы», Кдзак, 1914, №56,57, 30 наурыз, 4 coyip.)
жарияланып турды. Сол туста ещп гана бой корсете бастаган
драмалык шыгармалар туралы да niidp козгалып турды. «Айкап»
журналынын 6ipHeuie санында жарияланган «Манап» драмасы
туралы баспасезде С. Сейфуллин, М. Дулатов бастап niKip косты.
Осы кезенде баспасез беттершде жуйел1 турде Kepi нген фольклор
туралы макала, талдаулар эдебиеттанудын келел1 6 ip саласын
камтыды. Макал-мэтелдер, ертегшер мен жумбактар, казак ауыз
эдебиеп материалдары бойынша тарихи шолу ниетшдеп талаптар,
тарихи шындык пен керкемдж шындык аракатынасы мэселелер!
туралы 6ipKaTap енбектер жарык керд1. Алашуглы Азамат деген
буркеншж атпен «Айкапта» жарияланган макаласында М1ржакып
Дулатов25 Абылай хан туралы ел аузына жинакталган деректерге
назар аудара отырып, Абылай жэне онын айналасы мен заманы
туралы тарихка бойлайды. Потаниннщ казак тшндеп ертеп
экпмелердо, аныздарды жинап жургендт, А. Баржаксиннын
казактын 1300 макалын жинап орыс тшше аударганы, баспадан
шыгармак талаптары сез болады. «Айкап» журналы жумбактар
мен макал-мэтелдер, ертегшер туралы элденеше макала, мэтшдер
жариялап, niKip козгаган.
Султанмахмуг Торайгыровтын «Казак тшндеп елен ютаптары
жайынан»26 атты макаласы — эдеби сыннын белесп улпа репнде
эдебиет тарихында ез орны бар енбек. Бул макалада жеке ютаптар
туралы кыска пшрлерден казак еленднщ даму урдасше сараптама
жасауга умтьшыс кврщш. Эдеби сыннын тынысы кещгендт
байкалды. ДПытармашылык урдютеп тагы 6 ip жанашылдык сипат
ретшде акын, жазушьшардын гылым, мэлениет, котам дамуы
жен1нде курдел! проблемаларды тубегейл! шешуге кулшыныстарын
атуга болар ед1. Олар макала, пш р, ой косу ьшгайындагы турл1
окшау сез, публицистика, керкем эдеби шыгарма шепнен шыгып,
суйекп гылыми талдауларга, курдел1 окулыктар жазуга атсалысты.
Жусшбек Аймауытовтын — психология, Магжан Жумабаевтын
педагогика ауылындагы, эскери flapirep Халел Досмухамбетовтын
ежелп турю жазбалары, эдебиет тарихы женшдеп, белгш 6 ip
мамандык салаларындагы ipi гылыми енбектер1, монографиялары
- XX гасыр басындагы казак бшм беру саласындагы ipi кадамдар.
Б р ртжанды ардагерлерд4н жанкепгп ренессанстык рухтан тутан
эрекеггер1 еда. Сонымен 6ipre 6uiiKTi, жан-жакты терен бшмш
трталардын айтпаута, жазбаута дэп жетпеген, ртка кажетгшйтн
жан-дуниес^мен ce3iHin барып аткарган iaaeHicTepi деп караган
жен. Жэне сол енбектер улттык гылымнын, гылыми тщдщ
1}АМашуглы. Хан Абылай// «Айкап», 1912, № 6,7.
“ «Айкап», 1913, Ш 19,20,22,23.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
26
калыптасып, еркендеуше мурындык болды. Магжан Жумабаев
«Педагогика» атты гылыми жумысынын юрюпесщде «Мен
педагогика майданында бэйп алып журген жуйрж емеспш»27 деп
бастап, осы енбегш жазганына KeuiipiM сурагандай кшпрейедо.
Магжаннын «Педагогикасы» сол кезендеп таза казак тшшде
угыныкты, тшге жещл, санага сергек тиетш, гылыми непздо б1рден
6ip оку куралы едй
Эдебиет пен тш eHepi хакында гылыми непздемес1 6epix
енбектерш жазган Ахмет Байтурсынов зердел1 кезкарастарымен
зерттеу iciH гылыми жуйеге Tycipfli. Ол — казак халкынын рухани
дуниесш жангыртып, улттык тарихи санасын тулеткен дара да дана
дарын.
Ол казак танымын элемд1К еркениеттщ аса курдел! де
шыргалан урдасп жолына бастады. Уыздай уылжып турган казак
мэдениетш адамзаттык адуьшды таным мектебшен е т а з т ,
буганасын беютп, канатын катайтты. Шокан, Абай улыктаган
улттык сананы еркениет KepiriHfle суарды, замана зангарына
шыгарды, шындады.
Гуламаньщ бшкп де саналы кызмеи мен ipreni енбектер1 казак
6uiiMi мен мэдениетш жиырмасыншы гасыр мэртебесше беледь
Аяулы ойшылдын туган халкына деген махаббаты, ушкан уя,
кара орманына деген курией ap6ip жазбасында журек нурындай
мелдареп тунып тур. Улттык алфавита жуйелеуден бастап, казак
гылымы мен агартушылык iciH дамытудагы жуйел! сез, дарынды
шыгармалары бшм мэртебесш улыктап, ел мерейш ecipe 6epepi
хак.
Бшм nipiHin сонау 189S жылы жариялаткан казак халкынын
ырым-нанымдары мен макал-мэтелдер1 туралы тырнакалды
3eprreyi KyHi бупнге дейш рухани кундылыгын сактап калды. бткен
6ip гасыр шпнде талай гылыми талдауларга аркау болды. «ЭгпбШ», «Tin куралы», «Маса», «Эдебиет таныткыш» ютаптары мен
мэдени муралар туралы, бшм беру мен оку iciHiH эдос-амалдары
жайлы шыгармалары Казак елшщ Ka3ipri рухани тэуелиздтн
ныгайтуга тжелей непз калап отыр. Бугшп бшм беру, агарту,
мэдениет саласындагы ран-гайыр гстердщ бастау кез1 де, бойын
тузер жулын омырткасы да, Ахмет Байтурсынов дуниетанымы.
Эдебиеттану саласындагы алгашкы ipreni зерттеу —«Казактын
бас акыны» Абай тулгасынын халыктык касиетш улыктайды.
KacTepni акындык кубылыстын кыр-сырын саралап, эстетикалык
TeriH зерделеген гылыми-зерттеушшк кезкарасы Абайтану
мектебшщ 1ргетасына айналды.
Ахмет Байтурсынов каламынан шыккан «Жоктау», «Ер Сайын»
27М.Жумабаев. Шыгармалар, 3-т. —А., 1996,222-6.
27
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
(1923 ж., Мэскеу) сынды зерттеу ютаптары — ежелп эдеби
мураларды улттык мудце орайында танудын уздпс ynrici. Ютапта
жинакталып, талданган жиырма уш жоктау, ecipece, Казыбек
би мен Абылай ханды, казактын асыл улдарын жоктаган эдеби
муралар —ел тарихынын казыналы парактарын айкара ашкан асыл
дуниелер. Асан Кайгы, Нысанбай жырау, Будабай акын, Наурызбай
би, Алтыбас, Шортанбай, Байток, Cyrip, Мурат, Шернияз, тага
баска ондаган тулгалы жыраулар мен шешенднс сез зергерлер1
казактын Бас галымы Ахмет Байтурсынов талдаулары аркылы
тунгаш рет кэаби Giniicri эдеби зерттеу нысанасына шндк
Казак баспасы тарихында тунгыш рет аударма ютап шыгарудын
кешбасшысы. Улттык максаты барынша айкын, кептаралымды
ipi басылым «Кдзак» газетшщ уйымдастырушысы, бас редакторы.
Алаштын ардакты кайраткершщ бул реттеп кызмеп мен талант
кыры женшдеп сындарлы бага ел! де айтылары анык.
Казак элемшдеп заманауи кубылыс Ахмет Байтурсыновтын
дара тултасын тану, талантты мураларын ел иплшне жарату ici ещп
тана бастау алды. EniMi3 тэуелаздак алган аз уакытта бул максатта
кеп icrep, шаралар аткарылды. Шыгармалары, гылыми зертгеулер}
жарияланды, бугаудага ce3i, бодандыктагы мурасы бостандык
алды. Эйтсе де, тарихи танымнын, бшм кызметшщ уакытпен 6ipre
есейш, уакытпен даритын Kaaip-Kacneii бар. Котам кайраткершщ
б1ркатар муралары arci де болса назардан тыс калып келеш.
1923 жылы жазды деген (Мукгар Эуезов жазбаларынан мэл1м)
«Мэдениет тарихы» ютабынын колжазбасы дереказ. Оньщ ycTiHe
устаз, агартушы, мемлекет кайраткершщ эдеби-тарихи мурасын
кэаби бшктшкпен ciHipy Ka3ipri мамандардан, урпактан тшеп
децгейдеп кабшет* бшмш талап етсе керек.
XX гасырдын басындагы эдеби процестщ жаналыгы эдебиет
пен тищщ тарихи 9pi теориялык келел1 мэселелерше кещнен
козгау салып. эдебиеттанудын одан dpi калыптасып дамуына жол
ашуы болды. Эдебиет тарихы мен теориясына катысты кезкарастар
жоталанып керйад. Шыгыс пен батыс эдебиетш жаксы бшетш,
казак эдебиетшщ муралары мен дэстурш жете таныган бшмш
калам иелер1 шыкты. Э.Бекейханов, А.Байтурсынов, С.Габбасов,
Э.Галымов,
С.Двнентаев,
М.Жолдыбаев,
Т.Жомартбаев,
М.Кэыймов,
М.Ж.Кепеев,
Г.Кдрашев,
Ш.Кудайбердиев,
С.Сейфуллин, М.Сералин, С.Торайгаров, т.б. кептеген алаш
зиялылары ел жэне жер мэселеамен 6ip re эдебиет пен мэдениет
жайлы ойларында макалалары мен хабарларында «Айкап», «Кдзак»
секщш баспасез беттерщде ортага салып отырды. Жарык керген
ютаптардын деншде кездесетш сонгы сез, алгы сез, туашпрмелер
де — эдебиеттану мен сыннын Kepmici. Ондай макала, сездер
жинактар мен KiTarrrapra да батыл косыла тусп. Мысалы, Семейдщ
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
28
«Жэрдем» баспасынан жарык керген «Шын максуттар» ютабына
шыгарып, таратушы Баймухаммед Айткожаулы «Есю акындар»,
«Абай кандай?» деген тараулар коскан. Ал 1916 жылы Орынбордын
«Дш уа магишат» мэтбугасынан шыккан «Абай термес1» ютабына
бастырушы Самат Эбйпуглы «Ойлы журтым» деген сездерш
пркеген. Ал алаш кайраткерлершщ, зиялы азаматтардын сол
тустагы эдеби зерттеу, эдеби сын енбектер1 езгеше ез1ндйс
библиографиялык жел1 курайды. Бул тустагы эдебиеттану мен
эдеби сын енбектершщ ani де карастырылып, талданбаган,
гылыми айналымга косылмаган такырыптары мол. Олар XX гасыр
басындагы он бес—жиырма жыл аумагындагы эдеби процестщ кен
тынысын, ртгык кенеугп сипатгарын танытады.
ДРАМАТУРГИЯ, АУДАРМА ЖЭНЕ БАЛАЛАР ЭДЕБИЕТ1.
Элем эдебиеп тарихында ен ежелп кубылыс саналатын драмалык
шыгармалар казак эдебиел нде, K epiciHuie, кей1ндеу кенжелеп
кедщ. Рас, халык эдебиетшщ ежелп нускаларында драмалык,
сахналык туз1л1мдердщ ертеден KepiHin, багзьщан тамыр
тарткандыгы зертгеулерде орынды тужырымдалады. XIX гасырда
да драмалык шыгармалардын табигаты кепшшк алдындагы
сахналык керййстерден, айтыстардан, эншшж, сал-сершйс енер
кубылыстарынан KepiHin отырды.
Д р а м а т у р г и я —непзшде, шын мэшсмще казак эдебиеп
ушш XX гасьфда орныгып, ете жедел дамыган жанр. Профессор
Б.Кенжебаев XX гасыр басындагы казак эдебиетт туралы
зерттеушде б р туста казак эдебиеп «езшщ кадры жагынан да ecri,
маманданган эдебиетке айнала бастады» дей келin: «YiniHini, XX
гасыр басындагы казак эдебиетшде жана эдебиеттж жанрлардын
туа бастаганы ангарылады. Бурын, XIX гасырда, казак эдебиеп тек
елен, жыр болып келетш, б 1рынгай поэзиялык эдебиет болатын
едь XX гасыр басында казак эдебиетшде тын, жана эдебиет
жанрлары туды: 6ipfli-eKini прозалык (повесть, роман), драмалык
шыгармалар керйщ» деп атап керсеткетндей, жана турпагта
туындылар жариялана, ел алдында сахнага шыгарыла бастады. Б р
кубылыс эдебиетке турлж, жанрлык жаналыктар мен соны сапальпс
сипаттар экелдь Бурыннан 6enrini жанрлар шггей тулеп-турленш,
заман агымына карай ширыгып ширай туссе, енд! 6ip жанрлар
тыннан туды. Хикаяльпс дастандарда, эпостарда, ертеп, аныздарда
байкалатын карасез нышандары жана кэыби эдебиет тусында
роман, энпме, хикаят сынды соны жанрлардагы шыгармаларда
жаркырап ашылса, эдебиеттщ дамуымен 6ipre эдебиеттану,
эдеби сын, аударма, драмалык шыгармалар да буганасын бсктп,
канат катайтты. Эдебиетпн ел арасындагы ыкпалы, ютаптардын
жепспейтшдш, сонымен 6ipre керкемдж даму ypiuci эдеби
туындылардьщ сахналык нускаларына зэрул1кп тудырды. Эдеби
29
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
кештер, айтыстар мен энып акындар енер1мен катар, енд1 белгш
шыгармаларды сахналау дэстурге ендк Драматургия тарихы
мен теориясынын бш кп зерттеупиа, профессор Рымгали
Нургалиев бул орайда: «Бурынгы кезде эр турл1 той-томалакта,
сауык кештершде «Тазиза», «Баксы», «Жер дауы», «Малдыбай»,
«Уйнпк-уйшйс» секши колжазба куйшде тараган шагын пьеса,
инсценировка yrcrinepi койылып журген»28 — деп жазады. EipTe6ipre улттык драманын алгашкы туындылары ел шпнде тарадды.
XX гасыр басындагы драмалык шыгармалар, эдеби туындылардын
сахналык KepiHicTepi туралы деректер сакталып калган. Сол
замандагы улттык баспасез беттержде Атбасарда 1916 жылы
М1ржакып Дулатовтын «Бакытсыз Жамал» шыгармасынын сахнага
койылганы29, Келбай Тогысовтьщ «Надандык курбаны» пьесасы30
1915 жылы басылып шыккандыгы, Ташкентте мусылманша
театр31 уйьтмдастырылганы, 1914 жылы Семейде еткен казакша
эдебиет кешшде Б1ржан мен Саранын сахналанган KepiHici32
койылганы жан-жакты сипатталып жазылган, сол жолы Жанак
акын мен баланын айтысы да ел алдында ойналганын, Жанактын
ролш — Элмагамбет, баланын ролш
Габдгпхамит Ыбьфай
Алтынсарин баласы аткарганын айтады. Бул хабарларда белгш
релдерд1 ойнаган адамдардын аты-жендер1 аталып, калай аткарып
шыккандыктары туралы баяндалады. «Сарыарка» газетшщ 1917
жылгы 19 маусымдагы № 2 HeMipinneri «Иплйс ic» деген хабарына
Караганда, Абай ауыльшда Шэкэр1М Кудайберд1улынын «ЕшпкКебек» пьесасын33 Кунанбаев сахнага шыгарады. Тускен каржы
Кытайдагы казактарга кемекке бершедь «Талап» уйымынын
мэдени шаралары. Шэкэр!м кажынын «Жолсыз жаза» («ЕщпкКебек») ютабы 1912 жьшы «Жэрдем» баспасынан шьпсканы
мэл1м. Дастан. Сол шыгарманын желш1 деп таныгандыкган хабар
жолдаган «Талап» уйымынын азаматы Шэкэр1мнщ пьесасы
керсетшй деп жазуы эбден мумюн. Осы жерде газет хабарынын
анык-каныгын зерттеу кажетпп ангарылады.
Эдебиет тарихында Мухтар Эуезовтщ «Ешпк-Кебек»
пьесасынын казак кауымы ортасындагы алгашкы сахналык
койылымы 1917 жьшы еткендт белгш. Зерделеп, пысыктай
тусетш гылыми мэселе. «Ещпк — Кебек» 1922 жьшы Семейде
«Ес-Аймак» труппасынын сахнасында Жусшбек Аймауытов
п Р.Нургалиев. Аркау. А., 1991., 2т., 384-6.
®Д.Шопауов. Атбасарда театр// “Казак” газету 1916, №166, 24 кактар.
30Сонда. 1916, №170,24 акпан.
11Мэриям. Мусылманша театр//Алаш, 1916, №5,31 желтоксан.
31Казакша бастапкы ойын//Айкап, 1915, №5,77-79 66.
33У.Субханбердина. Кдзак. Алаш. Сарыарка. —А., 1993,185-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ. XXРАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 - 1917)
30
режисерлтмен койьшанын пысыктап жазган профессор Багыбек
Кундакбаев: «Театрдыц алгашкы даму кезещнде М.Эуезовтьщ
каламынан туган пьесалар тугел койылып, тунгыш репертуардьщ
эдеби непзш калады.
Драмалык шыгармаларга енпзшетш редакциялык езгерктер
кебшесе пьесаньщ сахналык дайындыгы кезшде журпзйеда.
Осыган орай «Енлйс-Кебектщ» 1922 жылы Орынбор каласында
жеке ютап болып шыкканын 1- щека деп журм1з1 Сакталган театр
кужаттарына Караганда, бул пьесаньщ 2-нускасы сиякты. 1-ci
баспада басылмагандыктан 6i3re жетпеген. Бэлюм, алгашкы пьеса
халык п о э м а с ы н ы н сахналык жуйею (инсценировка) болуы
да мумюн34» —деген ойын бишрш, 1922 жылгы «Ецлйс-Кебек»
тузетшп, енделген нускасы екендтн кадап айтады. Зерттеулерде
М. Эуезов «Ендйс-Кебегшщ» 6ipiHnii нускасынын колжазбасы1
жогалып кеткендт ескертигедь «М.О.Эуезовтьщ колжазба мурасы*
(1977)35 атты жазушы мурагатыньщ сипаттамасында да алгашкы
нуска туралы дерек кездеспейдь
Жалпы, «Енлйс — Кебек» трагедиясы — ел шпн туршйтрщ
еткен окига. Кдншама энпме, ацызга, ауызею сезге айналган
хикаят. Трагедия талкысы хальпс санасында куш бугшге дейш
тунып келеда. «Дала уэлаяты» газепнде 1892 жылы «Кдзактардьщ
естершен кетпей журген 6ip сез» деп жарияланган трагедия
б1рнеше шыгармага непз болды. Поэма, драма, прозалык
элденеше щекалары бар. ¥лттьщ тарихи санасынан мыкгап орын
алган тагдырлар. Академик Рымгали Нургалиев дуние эдебиетшде
б1рталай улы шыгармалар халык анызы непзшде тугандыгын айта
келш, Гетенщ «Фауст* трагедиясынын тарихи езегше унзле отырып,
«Енлйс -Кебек* трагедиясынын турл1 жанрлардагы щекаларынын
аракатысы мен даралыгына, керкемдйс кубылыс эволюциясына
терендеп талдаган зерттеу журпзда. Галым 6ip «Енлйс-Кебек*
трагедиясы аркылы казак драматургиясыныц ecin еркендеу
жолына, поэтикасына зер салады. Осы талдауда Мухтар Эуезовтын
«Енлйс —Кебек» драмасынын Шэкэрш кажынын «Енлйс—Кебек*
дастанымен сабактастыгын, даралыгын, жаналыгын талдап
керсетедр6. Мухтар Эуезов драмасынын алгашкы, кейшп 1922
жылгы (Орынборда жарияланган), 1943 жылгы, 1956 жылгы
щекаларын езара салыстыра талдап, шыгармашылык сырларын
ашады. «Дала уэлаяты» газепнде жарияланган прозалык езекп
хикаяны Магауия, кейш Шэкэрш кажы (1912) ез дастандарында
жэне Мухтар Эуезов драмасында барынша жетищре тускендтн
3420-30 жылдардага казак эдебиеп. —А., 1997,1-кзтап, 113-6.
35М.О.Эуезовтщ колжазба мурасы. —А., 1977.
ЫР. Нургалиев. Аркау. —А.,1-т., 1991. 27 —30 66.
31
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
таразылаган.
Халык эдебиетшщ турл1 шыгармаларында ежелден нышандары,
белплер1 кылац бертешмен, бурын болмаган драма жанрыныц
курдел! калыптасу nponeci, даму жолы осындай эдеби жаналыктар
мен кубылыстардан кершедь1912 жылы жазылтан Б. Серкебаевтын
«Баксы*, «Еазиза», И. Мендахановтын «Малдыбай» пьесалары
хронологиялык жагынан жанрдын алгашкы карлыгаштары
катарынан саналады.
XX гасырдын алгашкы ширеп'нде Эюрам Еалымовтын
«Май мэселеа» (татар тшшде жазган, 1913) комедиясы,
Келбай Тогысовтын «Надандык курбаны» (1915), Ж у с i п б е к
Аймауытовтын «Рэбига*, «Мансапкорлар», «Кднапия—Шэрбану»
(1916 — 1917), «Ел корганы», «Шернияз*, «Сылан кыз» (1920—
1925), Сэкен Сейфуллиннщ «Бакыт жолына» (1918), «Кызыл
сункарлар» (1922), Мухтар Эуезовтьщ «Бэйбше—Токал» (1918),
«Енлйс—Кебек» (1917, 1922), Кошке Кеменгерулынын «Эулие
тэуш» (1918), «Бостандык жемйп» (1919), «Кдскырлар мен койлар»
(1920), «Алтын сакина» (1923), Жумат Шаниннщ «Аркалык
батыр» (1923 — 1924), «Торсыкбай ку» (1924) секши драмалык
шыгармалары дуниеге кедщ.
Кдзак ем1ршен альт, казак эдеби матариалдарын пайдаланып
жазган Г.Д.Гребенщиковтьщ«ЖаксыжМт» (1907), Н.П.Бернардын
«Бекет» (1908) пьесалары да — осы кезеннщ жемютерь 1914
жылы «Айкап» журналы жег! нем1рщде б1рдей И. Лихановтын
казак турмысынан жазган «Манап» драмасьш37 казакшага
аударып жариялады*. Аударушы Мукаметкали Есенкелдин
драманын авторы «Алматы шаЬарында уездный начальник болып
турган И. Лиханов деген 6ip орыс» екенд1гш айтып, ол казак
турмысында болтан окигадан алып, эйел теншп такырыбына
драма жазгандыгын Tycinziipin алгысез де усынган. Драманын
сонынан сол журналда Садуакас Сейфуллин «Манапты» бул
калыппен итап кылып шыгаруга эуре болманыз» деп басталган
encip сынын коса жариялаган. Сейфуллин «казак драмасын»
«орыстын драмаларынын сезшщ ынгайымен» жазганын кемшшж
деп керсетед1. «Оны жазушы уездный начальник казактын
турмысын бшмегендйстен бе, жок казакты мазактап жазган ба,
капай?» деп, «казактын турмыс калпына» Tirni де келмейтшдюн
сынайды. Бул уш шыгармада казак ем1ршен жазылгандыктан, сол
кезен эдебиетшщ тарихында айтылып, карастырылуы керек деп
санаймыз.
Казак эдебиетшдеп жана сипатты жанрдын осындайлык кен
тынысты K epiH ic 6epyiH iH e3i сол кезендеп улттык керкем сез
17И. Лиханов. Манап. Драма казак турмысынан. — “Айкап” журналы, 1914,
№ 14,16,17-21.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )___________ 32
енершщ жедел даму урщсш бщщрсе керек. XX гасырдын басындагы
драмалык шыгармалар, драма жанрынын табигаты хакында Б.
Кенжебаев, Ш. Сэтбаева, Р. Нургалиев, Б. Кундакбаев, Д. Мынбай,
т.б. галымдар зерттеулершде эр кырынан сипатталады.
Аударма - эдеби байланыстьщ алтын Kenipi. Жиырмасьшшы
гасырдын алгашкы жылдарындагы эдеби байланыстар да сол
кезендеп кенкырлы шыгармашылык ypflic табигатымен астасып
жатыр api бул урдгс кебше-кеп аударма бойынша калыптасты да,
сол аударма енершщ езекп туындамаларында канык кершедь
Жана кезендеп эдебиет тыныс-пршшгшщ курдел1 6ip кыры да
осы салада байкалды, сонымен 6ipre шыгармашылык 1здешстерде
де ез ерекшелжтерш коскан уакыт талабынын тегеурщщ ыкпалы
содан сезщщ.
Когамдык-элеуметтж тыныс-пршшктщ эдеби шыгармалардын
табигаты мен керкемдж 1здешстерше де, эдеби ем1рдщ сипатына да
ез ынтайында Kyurri эсер еткеш, шыгармашылык ypnicri жеделдете
тускеш шындык. ¥лттык эдебиеттщ кызмеп артты. ¥лтгык,
елдж кезкарас тургысынан келген жана багыт ерби келе езге
елдер эдебиепмен, керкемдж дуниенщ баска да кекжиектер1мен
канаттасуга бет бурды. Бул орайда казак зиялылары мен
каламгерлер1 орыс, Еуропа, Шыгыс елдер! эдебиепнен казак
турмысына, казак елшщ элеуметпк жагдайьша тэн, уксас,
ундес, казак танымына жакын такырыптар мен туындыларды
казак ортасына жепазш отыруга умтылганы байкалады. Бул
ypflic сорабы, туптеп келгенде, кетотрек «Typi улттык, мазмуны
социалист» кецестж эдебиет кезещне кешл прелген. Сейтш,
эдеби процесс алабетен саяси сипат алып кетп де, жаратылысы
мен даму денгеШ эр турл1 казак эдебиеп мен екшзш 6 ip тараптагы
орыс, украин эдебиеттершщ, сол сиякты баска да алуан улттык
эдебиеттердщ imici зандылыктарынан бурын ортак идеологиялык
муддеш каузаган идеялык-керкемдж 6 iTiMi басымдык алды.
Дегенмен, казак эдебиетшщ XX гасыр басындагы курдел! де
кайшылыкгы кубылысынын 6 ip кыры аударма едг. B ip жагынан,
аударма казак улттык эдебиепнен бул кезендеп ерекщелт едк
Казак елшщ улттык эдебиеп тарихындагы бул жылдардын езшдж
нэтижелер1 басым шыкты. 9 c ip ece, эдеби байланыстар, аударма
эдебиеттердщ бурын-сонды болмаган сипатта epicTeyi мэдениет
урдасшде, когамдык ем1рде барынша терен i3 калдырды.
Баска елдер эдебиетшщ тартымды туындыларын аудару,
нэзирашылдыкпен дамыта e p 6 iTe, туындата жеткззу казак
эдебиетшде ертеден бастау алды. XIX гасырда ол дэстурдщ канат
жайып, буюл эдебиеттщ тынысына эсер еткендт зерттеулерде
жете талданыл келеди. XX гасырдын басында аударма саласында
да кеп icTep тынлырылды. Енш орыс, батыс елдер1 эдебиепнен,'
гылыми енбектершен, тарихи жазбаларынан аудармалар жасауга
ден койылды. Эуел1, сол тустагы казак типндеп аудармалардын
33
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
жалпы непзп сипаты ретшде казак тшнщ мэнер1 мен мэйепн,
бояуы мен эуенш сактай алгандыгын айту шарт. вйткеш ол
кезде казак тийнщ колданылу аясы да кен, ел шпндеп казак
тшнщ кунары да сйпмдй еда. Ол тустагы кез келген аудармадан
казак тшнщ езшдак нэпп ecin туратындыгын ангару киындыкка
туспейда. Аударма тшшщ тугкырланып, орыс тшнщ орамдарына
оралып шырматылып маталганы берще социалист реализм floyipi
мендеп, орысша «ойлау» тшда бутан кезде пайда болды. Эйтпесе,
XX гасырдын алгашкы он-жиырма жылындагы аудармалар
шынында да казак тшшде сейлеп турган шыгармалар болды. Орыс
тшндеп джи, медициналык эдебиеттердщ шагын тарау, нускалары
казак тшнде жарык кере бастады. Гасыр басындагы аударма
саласьшдагы ipi кадамдардьщ 6ipi А. С. Пушкиннщ «Капитан
кызы* повесшш казак тшнде жариялануы еда. 1903 жылы Казан
каласында жарык керген бул ютапты тэрж1малаган — Молданияз
Бекимов деген азамат. Казакша жэне орысша мэпндерда катар
6ip ютапта жариялау тэж1рибеа де осы кезде басталды. Онын
алгашкы 6ip KepiHici 1904 жылы Ташкентте жарык керген «Эйтеке
болыстын жоктауы» деген ютап. Бодабай Кабылулынын айтуы
бойынша жазылып алынган мэтшда этнограф Эбубэюр Диваев
аударган. Сейтш ею тщде катар жариялаган.
Казак eMipiHeH орыс тшшде жазылган 6ipfli-eKuri керкем
шыгармалар эр кез казакша аударылып баспасезде жарияланып
отырган тэр1зда. Горчаковский деген автордын «Казактурмысынан*
атты энпмесш «Айкап» журналы 1912 жылы №2 нем1ршде басып
шыгарган. Энпмеш аударган — Хасен Мухаметжанов. Сондай-ак
эртурл1 такырыптагы А.Сорокиннщ («Отаннын Hici, яки сахаранын
сыйы «Жусан» энпмесш Мухаметжан Сералин38, «Угылмай
калган елен» атгы энпмесш Асылбек Сеймов39 аударган),
Л.Н.Толстойдын («1лияс* 9HriMeciH Ахмет Баржаксин40 аударган),
А.П.Чеховтын («Кара карга» энпмесш Ахмет Баржаксин41
аударган), И.С. Никитиннщ («Сэскелпс келдан жагасында» еленш
ККеменгеров42 аударган), А.С.Пушкиннщ («Пайгамбар» еленш
аударган ККеменгеров43), М.Ю. Лермонтов (Азамат Алашуглы,
Сершкали Жакьтулы44 аударган), И.С.Крыловтьщ («Инелпс
пен кумырска* мысалын аударган Асьшкожа Курманбаев45),
я «Айкап» журналы, 1915, №1,2.
юСонда, 1913, №13.
“ Сонда, 1915, №11.
“ Сонда, 1915, №7-8.
41Сонда, 1915, №13.
45Сонда, 1915, №4.
"Сонда, 1914, №17.
45Сонда, 1912, №3.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
34
тагы баска белгш -белпаз орыс каламгерлершщ шыгармалары
аударылып жарияланган. XX гасырдын басындагы эдеби аударма
саласындагы байкалатын ерекшелж б!ркатар калам иелер!
(Элихан Бекейханов, Ахмет Байтурсынов, Жусшбек Аймауытов,
М1ржакып Дулатов, Магжан Жумабаев, Мухаметжан Сералин,
Спандияр Кебеев, Кошке Кеменгеров, Бекет втетшеуов, бтюрбай
Алмасов, Елеусш Буйрин, Ыбырайым Жайнаков, т.б.) орыс, татар,
шыгыс тщдершдеп манызды, кажетп шыгармаларды жуйел1 турде
казакша жетюзуге ыкылас танытып отырган. Мер31мд1 баспасез
бетгершдеп жарияланымдармен катар келемда шыгармалар да
аударылып, жеке ютап болып жарык кердк
Мухаметжан Сералиннщ «Шахнамадан» аударган тараулары,
«Рустем-Зораб» окигасы сол тустагы манызды да субел!
шыгармашылык жепстж болып табылады. Аударма туащпрме,
таныстыру сез1мен 6ipre «Айкап» журналында eici жыл бойы жеп
санында46 жарык кердь Шыгыс еркениетшщ улы дастанынын
казак эдебиепмен байланысына, ыкпалына, нэзирашылдык
сипатга таралымдарына ой ж1берсек, М. Сералиннщ бул енбеп
тарихи dpi теориялык манызын аса зор dpi е з е к п л т н KyHi
бупнге дейш жойган жок. Сол тустагы тагы 6ip назар аударарлык
шыгармашылык iaflemc ерекшел1ктер1 репнде 6ip жазушынын
шыгармаларын 6ipHeiue акыннын, иэ б1рнеше жылдар бойы
уздисаз эр кырынан келш аударып жетюзуш айтуга болар ед1 Бул
казак акындары тарапынан, ecipece, орыстын улы мысалшысы
И.А. Крылов шыгармаларына катысты кершдг. Эбшкасым
Фирдоуси «ШаЬнамасын» аударуда да бурын талаптангандар
болган едь 1886 жылы Ташкентте Ораз Молданын «ШаЬнама»
аудармасы жарык керген-дь А.С. Пушкин шыгармаларын
казакшалау турасында да сондай урдгсп бщщретш турл1 мысалдар
кеп. Ал И.А. Крылов мысалдарын аударуга р ы Абайдан бастап
6ipHeuie ip m -усакты авторлар атсалысты. Ахмет Байтурсыновтын
1901-1904 жылдарда аударган «Кырык мысал» ютабынын екший
басылымы 1913 жылы Орынборда жарык кердь Спандияр
Кебеевтщ И.А. Крыловтан аударган туындыларынын басын
коскан «Ynrifii тэрж1мэ» ютабы 1910 жылы Казан каласында
басылды. Осы кезенде газет-журнал бетгершде де жекелеген
мысалдары казак тш нде жарык керш жатты. А.П. Чеховтын
«Хамелеон* энпмесш (1915), В.Г. Короленконын «От* энпмесш
(1915) алгаш рет казакша сейлеткен Элихан Бекейханов болса,
«Кырым сезшен» деп Н. Маркестен «Азамат fOcin*, «Еиштау*,
«Керейдщжойылуы», «Курбан кия*, «Султан Сэли* секций энпме,
аныз, ертеплерд1 аударып жариялатты. Б р шыгармалардын бэр! де
1915 жылы «Казак» газетшщ беттершде казак окырмандарына жол
“ Сочла, 1914, №22,24; 1915, № 2,3,4,5,9.
35
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
тартты. Аударма саласында жуйе.т де талантты шыгармашылык
жасаган — api акын, api устаз Бекет втетшеуов. Онын «Дуние ici
ахиретке кетпес» (1912), «Жиган-терген» (1914) ютаптарынын
exeyi де непзшен аударма туындылардан тирады. «Жиган-терген»
ютабында орыс эдебиетшен аударган елендер1, мысалдары
басым келсе, 1912 жылы Кдзанда жарык керген жинагына
енген ею поэманы акын орыс эдебиетшдеп шыргалан окигалы
энпмелердш окиталарынын желюше суйенш жазды. А.С.Пушкин,
М.Ю.Лермонтов, А.Н.Плещеев, И.А.Крылов шыгармаларынан
талантты адармаларын жариялатты. Б. втетшеуов аудармалары
тупнускага барынша жакындыгымен, ерюн нэзиралык аударма
жольшан repi, автор мэтшшщ поэтикасын сактауга умтылуымен,
мысал-сыкак туындылардагы мыскыл, эзш-оспакгы толымды
Kenicripin жетюз^мен дараланады. Бул 6ip жагынан казак
эдебиетшщ тарихында бутан дейш кецшен калыптаскан
нэзирашылдыкган туындатып ерюн жырлаудан езгеше, кэыби
сипаты айкындалган эдебиеттщ белись
Осы жылдарда ГШржакып Дулатов Бичер Стоудьщ «Том агайдыц
лашыгын» казакша сейлетп. Бекет втетшеуов А.С.Пушкиннщ,
ИАКрыловтын, А.Н.Плещеевтщ тацдаулы шыгармаларын казак
окьфмандарына ана тшнде керкемдеп усынды. Аудармалардын
деш — куш буггнге дейш эдебиет тарихынан елеуи орын алган,
тасырдан аса уакыт кешсе де керкемшк куатын жогалтпаган
шыгармалар. И .А. Крыловтын Абай, Ахмет Байтурсынов, тагы
баскалар аударган мысалдары бупн де казак окырмандарынын
арасына кеншен магйм. А.П. Чеховтын «Хамелеон* энпмесш
аударган — «Кыр баласы» (Элихан Бекейханов): «Хамелеон
- азган кесфтю. Корыкканда icin-Keyin кыскарады, узарады,
xerepin, кызарып, кубылады. Айнымалы турлаусыз кубылгыш
адамды орыс Хамелеон дейдЬ —деген кыска TycinaipMe жасайды.
«Кун ыстык. Кдла базары. Дукен ашык, алушы жок. Саудагерлерд1
уйкы баскан. Базарда кайыршылар да жок. Базармен полицейский
надзиратель Очумелов келе жатьф. Барымталап алган 6ip шелек
каракатты кетерш, касында городовой келедЬ деп басталатын
мыскылды хикаяныц барлык калтарыс-калтарысы api карай казак
тшшде акгарылып туседь Табиги, жагымды сез MdHepi, казакы
Tin Hapi угыныкты, эсерш, женит. Казак эдебиетшдеп аударма
Meicre6iHiH уздж yrcrici ретшде XX гасырдын алгашкы жылдарында
казакшалантан осы нусканьщ кез келген тусынан мысал алып
келпруге болар едк Бул казак керкем сезшщ сол тустагы даму
денгейшщ белпсь
Аударма 1ргел1- эдебиеттщ дэстурл! саласы репнде жан-жакты
калыптасты. «Бул кездеп эдебиет тез дамуымен 6ipre, улттык
тар шенберде калып коймай, кен арнага шыкты, керш шее
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 - 1917)
36
Шыгыс ejiaepi эдебиепмен, орыс классикасымен, Батые Еуропа
халыктарынын казынасымен езара байланысып, ныгая тусп»47
дегенде, профессор Шэмшия Сэтбаева гасыр басындагы осы
зандылыкты накты тужырымдап жепаздь
Аударма аркылы керкемдж таным кокжиеп кенейш. Бурыннан
6epiK калыптаскан Ш ы ш с эдебиетшен аудару, нэзирашылдык
мектеб! одан dpi жалгасын тапты. Сонымен 6ipre, XX гасырдын
басында Еуропа, Еуразия, орыс эдебиеп нускаларынан аудармалар
жасауга ден коюшылык урД'Сп кубылыс репнде танылды. Бул
6ip жагынан баш е, орыс эдебиепнщ дэстурше назар аударудын
алгашкы эл а з нышандары едь
Бал алар эдебиеп де — казак халык болгалы сез енершщ ез
орньш табиги турде тауьт, ернепн жогалтап, урдгсш узбеген
саласы. XX гасыр басындагы казак балалар эдебиетшщ ез1ндж
жана дэстур1 бар. Бул туста балаларга арналган шыгармалар,
окулык, хрестоматиялар мен жекелеген шыгармалар арнайы
басылым жуз1нде кептеп жарык кере бастады. Бурынш аныз,
ертеп, батарлар жыры, жумбак, макал-мэтел, т.б. тэлщ^щ
эдебиетпн катарында заман тынысына сэйкес енегелйс жазба
эдебиет туындылары мен ютаптар жшрек жарык кервд. Балаларга
арнап керкем сезш Ke6ipeK толгайтын жазушылар, устаз
эдебиеппшер, аудармашылар шыкты. Баспалардан балаларга
арналган ютаптар жариялау колга алынды. Эдебиет нускалары
дегенде бурынырак кисса, дастандарды, батырлык эпосты жаттап
6biin есепн казак баласынын колына енд1 жана турпатты ютаптар
тие бастады. Балаларга арналган шыгармалардын жанрлары да эр
алуан сипатта дамыды. Кдрасез, оленсозтурлер1 балаларга арналган
шыгармаларда канык керщш. Аударма шыгармалар да осы
кезде жш жарияланды. Бул жылдардаш басылымдар катарында
балаларга арналып имандылыкты насихаттаган ютапшалар да
«Иман риеэлэа» ((Балалар ушш), Казан, 1902) кездеседь «Казак |
балалары ушш» деген арнаумен «Акыл ютабы» жарык кердо;
Казанда 1903 жылы басылып шыккан бул ютапты курастырып,
жазушы hdM шыгарушы «Габдырахман Кэшимов» Кекшетауи деп
керсеплген. Ютапта мектеп, эдеп, кулык, улп-енеге турасындагы
тэрбиелж мэш зор насихат сездер мен туындылар тузшген.
Мухаметжан Сералин езшщ атакты «Гул каш и ма» ютабынын
(1903) алгашкы баспа нускасына «Бозбалаларга тартылады»
деген тусщщрме жазыпш. Демек, жасестр1мдерге, жастарга
арналган эдебиет туындысы. 1906 жылы еюнип кайтара жарык
керген Ыбырай Алтынсариннщ хрестоматиясы («Киргизская
хрестоматия», Орынбор, 1906, 160 бет) казак мектеп балаларынын .
рухани талабын канагаттандырган сол заманш субёш окулык
47XX гасырдын басындагы казак эдебиетк - А.,1994,6-6.
37
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
енбек екендт аян. «Уак энпмелер, ертегшер, балалар турасында»,
«Ужен Kicmep турасындагы энпмелер», «Эр турл1 елен-жырлар»
деген уш бел1мге ж1ктелген эдеби нускалар балалармен 6ipre
казак эдебиетшщ тарихына катысты мазмунды деректер мен
туындылардын басын топтастырган едк 1907 жылы акпан айында
Габдырахман Кэшимов казак балалары ушш «Эдеп», «Упт»
атты еюшш, ушщцп ютаптарын Кдзан каласында, университет
баспаханасынан шыгарды. 1908 жылы осы автордын «Акыл
ютабы» eKiHiui кайыра жарык кореш. Спандияр Кебеевтщ
«Улгш тэрж1ма» (1910), «Улгш бала» (1912) ютаптары кептеген
эдеби шыгармаларды сурыптап усынды. Окулык ретшде кешнен
мэгпм болды. «Кергешп бала, улгш ана» (1911), «Эл1ппе яки тете
оку» (1911), «Кдзакша элшпе» (190), «Казак балаларьша кираэт
ютабы» (1910), «Казак элшпесЬ (1910), «Балаларга жемгс» (Тайыр
Жомартбаев, Семей, «Жэрдем», 1912), «Гибрат» (Казан, 1912),
«Казакша оку ютабы» (1912), «Элшпе» (Орынбор, 1912), тагы баска
окулыктар мен сол мазмундагы ютаптарда эдеби шыгармалар,
ауыз эдебиеп улгшер!, аударма шыгармалар жарык керш отырды.
1914 жылы Ахмет Байтурсыновтыц эйгип казакша «ЭлшпесЬ мен
«Оку куралы» еюнпп рет кайта басылып шыкты.
Сол кездщ ез1ндз балалар эдебиеп мазмуны, такырыбы, эдеби
жанрлары жагынан эралуан болып келедь Кисса, дастандардын
шшде де балаларга лайыкты шыгармалар жарык керш таралып
отырды, Енш б1ркатар басылымдар мен кен таралган шыгармалар
ертеп, аныз, жумбак, улгш сез, есиет сипатьшда болып,
балаларга, жастарга гибраттылыкпен багаланса,
баскалары
имандылык, эдеби, тэрбиелж мэшмен ерекшелещп, сейтш,
окулыктар, оку куралдары бурынгыга Караганда жш epi кеп шыга
тусп. Окулыктардын iuiiwie есюше сауат ашу мен жана багыттагы
оку багдарламаларынын ара-ж1п ашыла тускенщт анык едй
Мектептерде жана заманга сай гылым iaflen, енер устау максатына
ден койылды. Магжан Жумабаев сол жылдар шындыгын актара
келin, «Жазылашак оку куралдары Иэм мектеб1м1з»48 деген
макаласында: «Кдзак мектеб1 осы куш уш жолдын эрелтнде тур.
Bipi —артында. Оны журш шыкты деуге болады. EKeyi —алдында»
дей келш, бурынгы молданын орньша жана мектеп келе жатканын
соны ашпак «казак азаматтары» «тенкерютен тенкерш болып,
толкыннан толкьш кагып» аласапыранга тусш кеткещппн, 6ipaK
жана «гылым» мол icipin отыратын мектептщ кажетппн талдап
KepceTin бердь
Сол туста:
Бш сабакгы, жазу жаз,
Жасыннан бол енерпаз.
48М.Жумабаев. Шыгармалар. 3 томдык. —А., 1996,2-т., 318-6.
КАЗАК ЭДЕВИЕПН1Ц ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1 9 0 0 - 1917)
38
KyHi бойы ж у п р ш ,
Ойнатанта болма мэз.
Сабак бшсен жасында,
Кустар сайрар басында.
Отырарсыц сен даты,
Жаксылардын касында, —
деп жазды Тайыр Жомартбаев «Балаларга насихат» елешнае. 1912
жылы Семейдщ «Жэрдем» баспасынан жарык керген «Балаларга
жемк» ютабында осы елещмен 6ipre «Балаларга енеге», «Мектеп
шпнде», «Мектепке шакыру», «ЫждаЪатты бала», «Жалкау бала»,
т.б. кептеген елендер1 бар.
Султанмахмут Торайгыров 1912-1913 жылдарда балаларды
оку, бшмге, ултка кызмет ютемекке шакырган б1рнеше
елендерш жариялатты. «Оку», «Дуние», «Окып журген жастарга»,
«Шэюрттерге», «Окуда максат не?» деген елендер1 сол кезендеп
казак поэзиясындагы агартушьшык-демократтык багыттагы
шыгармалардын 6ip сипатын танытады.
Умггпенен жок кутан,
Талабы алда баламыз.
Баскдлар жогын тапканда,
Б1эдер кайтш каламыз,
Тэуекелге бел бусак,
Кердепш аламыз, —
деШй акын «Окып журген жастарга»49елешнде.
Мухаметжан Сералин, Сэкен Сейфуллин, Спандияр Кебеев,
Бекет втетшеуов, Султанмахмут Торайгыров, Сэбит Денентаев
шыгармаларында балалар эдебиетшщ тарихына юретш a p i
XX гасыр басындагы эдебиеттщ осы саласынын дамуына
ыкпал еткен туындылар eneyni орын алды. ¥лттык баспасезд^н
когамдык даму процесше батыл араласуы, жана мектеп жолына
бетбурыс, эдебиеттеп агартушылык багыттын басымдыгы балалар
эдебиетшщ аз жылда ip re c iH беютш, даму багыттарын айкындап
алуына непз калады.
XX гасырдын басындагы казак балалар эдебиеп ултгьпс
эдебиеттщ тарихындагы улкен белесп жепспк, мэуел! iaaemcTep
нэтижеи болды.
ПОЭЗИЯ. Халык поэзиясы деген жалпы угыммен кешнен
мэл1м улттык елен енершщ узак керкемдж — эстетикалык
тэж1рибесшщ барша нэр1 мен селш, lypni ерекшелйстер! мен
49С.Торайгыров. Ею томдык шыгармалар жинагы. 1-т., - А., Рылым, 1993, 47-
39
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАШ КАЗАК ЭДЕБИЕП
мазмун жэне тур улплерш cinipe жинактаган улы эдебиеттщ
жиырмасыншы гасырда да кекжиегш кенейте дамыгандыгы аян.
Ютап бастыру канша шгершеда, баспа, баспасез ici ер1стей тусп
дегенмен, казак даласындагы халык эдебиетшщ дэстурл! тынысы
ез ыргагынан жанылган жок. Халык поэзиясы барльпс куат,
мумкшдтмен ел журепне жол тауьт отырды. Оны жиырмасыншы
гасыр басындагы тарихи аумалы-текпел1 окигалар тусындагы
халык поэзиясы улгшершен де анык байкаймыз. Халык поэзиясы
майталмандарынын кеп екещйгш, ел шпндеп сез устаган, елен
кутан ipini-ycaicra халыктык таланггардын одан да кеп екендтн
ескерсек, мухит толкынындай тереннен nipiM кайырьт жаткан
ры керкем сез енершщ рттык касиетшщ кемелдшн айкын ce3iHe
тусем1з. Б р улы енердщ innci зандылыктарын саралау, мектептер1
мен багыттарьш желшеу ani де талай зерттеулердщ езегше Tycepi
кумэназ.
Жана реалиспк эдебиетпн, агартушыльпс-халыктык багыттагы
эдебиетпн ерекшелйсгер1 мен жанашылдык сипаты XX гасыр
басындагы шыгармалар мен эдеби басылымдарда айырыкша кезге
туседь Б р тустагы эдебиеттщ даму зандылыктарынан байкалган
непзп ею багытты беле-жара айткан жен. EipiHmiaeH, ХГХгасырда,
ecipece, гасырдын eKiHiui жартысында казак эдебиетшде 6epiK
тамыр жайган, езшдйс орны бар Шыгыс эдебиетшщ TereyipiHui
3cepi мен дэстурл1 терен iiaepi, дши сипатты эдебиетпн таралуы
e3iHiH белгш 6ip би тн е жеткендей ед1 де, саябыр тарткан. «Ютаби
акындар» деп аталган каркьшды багыттын езшдпс беп айкындалды
да, жана эдеби процесте езшдж орын, жен-жосыгымен бейтарап
калып танытты. Ещй эдебиеттщ даму ypflici, багьггы, басты-басты
кайраткерлершщ ой-назары батыс, орыс мэдениетшщ, жана
заманнын «гылым» жаналыктарына ден койган таным дуниесше
ауа тускендей едь Магжан Жумабаевтыц e3i макалалары мен
аударма, окулыктарында, оку ici туралы енбектерщде «гылым»
дуниесше непзделген бшмге, Еуропа мэдениепне ден коятын
кезкарасын ашык жазды. Б р , Мухтар Эуезовтын «Магжанды
суйемш, Еуропалыгын, жаркыраган эшекейш суйемш. Кдзак
акындарынын кара кордалы ауылында туып, Еуропадагы
мэдениет пен срулык сарайына барып, жайлауы жараскан арка
кызын Kepin сезшгендей боламын. Магжан — культурасы зор
акын*50, —дейпн. Магжан Уфада, Омбьща, Мэскеуде бшм алып,
В. Я. Брюсовтын аузынан «казактын Пушкиш» атанган туе. «Дэл
сол кезде Шыгыс мэдениеп кайраткерлершщ шпндеп ен кушп,
ен аскан бшмпаздарынын 6ipi де Магжан болып саналады*,
(Хайрулла Махмудов)51.
я М.Жумабаев. Шыгармалары. 3-т.—А., 1996. 407-6.
51Сонда, 425-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1917)
40
Дуниетаным мен руханият дуниесшдеп б р баштгьщ
тууы, белен алуы даму зандылыш болатын. Сол тустагы казак
окыгандары мен ртшыл кайраткерлер1, зиялы кауымнын тргалы
eiciraepi тугелге жуык еуропаша бшм алып, Ресейдщ кэаби бшм
орталыктарында окытандар еда. Гасыр басындагы саяси Tipuiuiiiace
де белсене араласкан солар-ды. Алашорданын батысында да,
шыгысындада ой пзгшш солар колга алган-ды.
Мше, дамудын осындай сэтгерщде эдебиеттщ жана бтм г
тузишь керкем публицистика белен алды, азаматгык унД1 ртгык
керкем сездщ муше-мушеа дараланып, муанделе TycTi. Б р екшип багыт. Б р багыттын сипаты ен алдымен халыкка ежелден
жакын енер саналатын елен, жырда барынша айкын кершш.
Жыраулык поэзия одан epi жалгасын тауып, турлене дамыса
да, заман тынысына лайыкты, уакыттын e3i экелген жана дэу1р
поэзиясы тез буын бекш ! Кетеш, Шал акын шыгармашылыгынан
бедерленш басталган акындык поэзия Абай дэстуршен 6ip биж
белеске шыкты да, одан dpi б1ржолата мектеп калыптастырды.
Ягни, осы туста акындык жана мектеп б1ржолата калыптасып
улгердь Сотан орай поэзия жанрынын 6imii де, мазмуны да
жангырды. Поэтикалык курделi e3repicKe тусп. Sip жагынан
жыраулык поэзиянын езекп ернекгерш, керкемдж сез 3epiH
дамыта жалгастырса, eidHrni жагынан жана дэу1р танымынан туган
соны сипаттарды экелш. Еуропа, орыс эдебиетшщ керкемдж ecepi
Ke6ipeK кезге шалынды. Сейтл батыс пен шыгысты тел емген
казак поэзиясы, езшщ ртгык болмысын, тщщк нэрш де сактай
отырып, элемдж поэзия белдеулерше жол тарткандай ед1.
Абай дэстур^ Абай мектеб1 казак акындарына багдаршамдай
KepiHfli. Академик Зэки Ахметовтын «Поэзия шыны —даналык»,
«Абайдын акындык элем» ютаптары Абай дэстуршщ осынау
бастау арналарын теориялык тургыдан тереннен туйшдеп
тужьфымдап берда. Галым Абай дэстурш жалгастырган, ерштеткен
эдебиетшшер катарында казактын аса ipi тргалары Шэкэр1м,
Сртанмахмут, Магжан, Ахмет Байтурсынов пен М1ржакып
Дулатов шытармашылыгына ой жупртш, талдау аркылы казак
эдебиетшщ тарихындагы реформаторлык акындык мектептан
табигатын ашып керсетш 6epfli. CeftTin, акын даналыгынын рттык
езепн беютед1, дэстур жолынын куатты таскынын антартады.
Абай даналыгы туралы сан тарау ой-тюрлерд{н кай-кайсысын да
онын акындык eHepiHeH, акындык шеберлтнен орбите сейлейш52.
Зэки Ахметовтын 2002 жылы жарык керген Абайдын акындык
парасаты жайлы «Поэзия шыны — даналык» ютабы р ы дарын
кубылысынын ем 1ршенд!пн дэлелдеп шыккан енбек болды.
XX гасыр басындагы эдебиетте елеул1 енбекгерш жариялап,
пАбай. Шыгармаларынын ештомдык толык жинагы. 1-т., —А., 2004.
41
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
мэдениеттщ дамуына айтулы улес коскан акын Гумар Караш eMipi
мен кызмеп узак уакыт бойы жете багаланбай, аталса да жеткткп
денгейде сараланбай келген таланттардын катарынан саналады.
Ол он-он бес жылдын iminae казак эдебиетшщ тарихынан куш
бугшге дейш ерекше багалы орын алатын казак акындарынын
ею жыр жинагын, езшщ бес елендер ютабын, б1рнеше зерттеу,
публицистикалык енбектерш жариялатьш улпрдь «Бекеймктен»
деген лакап атпен ел аузындагы эдеби туьшдылардан курастырып,
жариялаткан «Шайыр, яки казак акындарыньщ басты жырлары»
(1910) жэне «Кексшдер» (1910) жинакгары эдеби муралардын
асыл кембеа icnerri. Бул жинак сездерщ терешрек талдап,
поэтика тарихы тургысынан зерттеу эл1 де кептеген керкемдж
таным мэселелерш танып-бшуге мурындык болады деп ойлаймыз.
Сонымен 6ipre F. Караштын «Бала тулпар» (1911), «Карлыгаш»
(1911), «Тумыш» (1911), «Ага тулпар» (1914), «Турымтай» (1918)
атгы ipKec-Tipxec жарык керген бес б1рдей елендер ютабы автордын
шабьпты жылдарын мензесе, влендершщ такырыбы, ернеп,
поэтикасы жана дэу1р эдебиетшщ тынысьша упггасып жатты.
«Апаш» саясатына зор умилен карап, журекжарды жырларын
арнаган акындармен катар (Магжан Жумабаев, Султанмахмут
Торайгыров, Жусшбек Аймауытов, т.б.) Гумар Караш та Алаштын
азаматтарына арнап ансарлы жырларын жариялатты. Азаматтык,
философиялык толгамдарга бай елендер1 кебшесе агартушыльпс,
р т азаттык такырыптарьша арналды.
Кейш XX гасыр эдебиетшщ басты тргалы каламгерлер1 болган
талантты тргалардьщ алгашкы, екшпп-ушшап ютаптары осы
туста кеп жарык керда. МзшИур Жуст Квпеевтщ 1907 жылы уш
б1рдей жинагы (Кдзан, «Хал-ахуал», «Т1рл1кте кеп жасагандыктан
керген 6ip тамашамыз», «Сарыарка юмд1ю екенд1п») окырмандар
колына таш. Бостандык туралы ашык квзкарастары, акыннын
1905 жьшгы орыс революциясы эсер1мен айткан п1юрлер1 ушш
уш ютапты шыгарган баспага он ею мын сом акшалай айып
сальшды. 1915 жылы Сабит Денентаевтыц Уфада «Уак-туйек»
деген атпен тунгыш жинагы шыкты. Сэкен Сейфуллиннщ «Откен
кундер» (1914), Магжан Жумабаевтыц «Шолпан» (1912), Нуржан
Наушабаевтыц «Алаш» (1910), Mipжaк,ыn Дулатовтыц «Оян,
казак!» (1909), Бекет Этеттеуовтщ «Жиган — терген» (1914)
жинакгары, тагы баска жогарыда аталган ютаптар осы тустагы
эдебиет тынысы мен багытын барынша толымды кезге елестете
алады.
He6epi жиырма жеп жыл гана гумыр кешш, шыгармашылыкка
шындап ден койган оншакты жылдын шйнде орасан зор манызды
керкем эдеби мура калдырган Султанмахмут Торайгыровтыц
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 - 1917)___________ 42
осы кезецдеп туындылары eMipiHiH езшше 6ip белесш бщщредь
Акыннын алгашкы тырнакалды ютабы 03i кез жумганнан кейш,
1922 жылы гана жарык кердк Оган дейш шыгармалары мерз!мш
баспасез беттерщде, ел аузында таралды. «Тустмде» («Айкап»,
1913, №1), «Булар им?», «Кымыз», «Итаршыра» («Айкап», 1913,
№9; №18, №20), «Шеюрт ойы», «Жас журек» («Сарыарка* газеп,
1917, №19; №15), «Неге жасаймын* («Абай» журналы, 1918,
№3), «Алты аяк» («Айкап», 1915, №3), т.б. елендер! мен макала,
толраулары жарык кордь «Кдзак» газетшщ шыгуына куанып,
кугтыктаган «Мше, алакай!» елеш («Казак», 1913, 1 наурыз, №4)
акыннын азаматтык кезкарасын айкын жетюзген шыгармасы едь
«Каранты тунек тунде ед1, кара казак баласы» деп, «жиырмасыншы
гасыр басында» айы туып, куш туып «жарык корд! алашы!»
деп, алш кунге умгг арта сейлейш. Султанмахмут каламынан
шыккан «Алаш ураны» (1917) улттык-азаттык идеясынын ашык
уншдей естщщ. Жалпы, акыннын буюл шыгармалары непзшен
XX гасырдын басындаш жиырма жыл шпнде жазылды да, сол
кезендеп казак эдебиетшщ ахуалын, мующцктер! мен багытбагдарын айкын танытты. «Адаскан eMip» казак эдебиеттндеп
поэма жанрынын ешпес рухты улгшершщ катарына косылды.
«Кедей» поэмасы да аса 6ip зерл1, керкем epi тарихи мэщй
шыгарма. бленмен жазылган туцшш роман «Кдмар сулу» —
реалист казак эдебиетшщ кеш басындаш ipi шыгармашылык
кубылыстардын 6ipi. Акыннын шыгармашылык eMipiHiH айтулы
уш кезешн (1907—1911 жылдарды камтитын шэюрттж елендер!,
1912—1913 жылдардаш «Айкапта» кызмет icTen журген тусташ
елендер!, 1917—1918 жылдардаш Семейдеп шыгармашылык
тагдыры) беле-жара карастырган академик CepiK Кирабаев акын
табигатын «лапылдап турган акындык мшездщ кайсарлык пен
табандылыкка уласуын керем!з»53 деп сипаттайды. С.Торайшров
акындыш жана казак еленшщ жаркын 6errepiHe айналды,
жйгерл!, ecepni, мунлы да сазды азаматтык поэзиясы езгеше
6iiiMfli, кел!ст1 кестел! зер1мсн с анага тез жетт отырды. Б!ркатар
елендер! Абай макамынын орнектерш кайталай жаншртса, енда
б1ркатар елендер! кез! керген аласапыран заманнын суреттерш
каз-калпында rycipin отыргандай. «Сарыарканьщ жанбыры» 1917
жылгы казак eMipiH тереннен актара жетюзген, психологиялык
жарыстыра баламалауды шебер колданган шыгарма.
Кеп уакыт жанбыр кермей курап, куйш,
Жок еде Сарыаркада кврер сиык.
иС. Торайгыров. Ею томдык шыгармалар жинагы. 1-том. А.,1993. б-б.
43
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
Сол катарда ш едцеген жан-жануар,
Аузына тура алмаган т ш сиып.
Айн алган Сарыаркамен коштасура,
Bip жанбыр ж1бермесе Кдаай ш п 54, —
деп басталатын елен умггке, арманга толы, акын Сарыарканын
жанбырын бостандыктын лебшдей сезшедо.
KepceTciH кара ш екпен еккен iciH,
Киналып ж ан аямай ж еккен куш ш 55, —
деп басталатын небэр1 алты тармактык «Итаршыга» елешнде де
уакыт бедер1 калын тускен.
Султанмахмуг Торайгыров «1) Кдзак эдебиеп тарихында тунгыш
роман жазушылардыц 6ipi болды56; тунгыш рет еленмен роман
жазды; 2) казак эдебиепнде сюжетаз, философиялык-лирикалык
поэма жанрын тугызды; 3) казак эдебиел нде шын магынасындагы
публицистика жанрын жазушылардын 6ipi болды» . Бул акындык
гумыры XX гасыр басынДагы он-он бес жылга сэйкес келе калган
Султанмахмуг Торайгыровтын (1893 — 1920) жомарт та кайсар
талантынын жемгсше бершген эдш тужырым.
XX гасырдын басындагы эдебиеттщ белбаласы Бернияз Кулеев
(1899-1923 ж.ж.) — езщщк дара бгпмш суреткерлтмен коса,
казак елешнщ тарихында Абай акындык мектебшщ жарк еткен
жана жас еркеш ретшде калатын акын. Жиырма беске де жетержетпесте кайгылы казага ушыраган, узшген yMirriH тузагына
шнш, акындык журектщ дергп куй1гше куйш кеткен Бернияздын
елен тынысында, сез орамдары мен ыргак-бунактарында Абай
поэзиясынын адастырмас пернелершщ макамы сейлеп тур.
Абайдьщ елен ернегше («Бостандык куншде»), сез сынына
(«Жырла да зарла, кеншм...») барынша жакындап барган, уакыт
тынысына сай рухы жана, дэстур1 берпс тарпан да балан шабыт neci
сол туста осы Бернияз Кулеев болды. Ол ез заманынын сезш айта
алды жэне Абай сынды улы тулганын мектебш одан dpi 6eKiTin,
жангыртты.
Поэма жанрыньщ шоктыгын бшктетш кеткен туындьшар
жазылды. Мухаметжан Сералиннщ реалиста, романтикалык
сипаттагы «Топжарган» (1898 жылы жазылып, 1900 жылы
жеке ютап болып жарияланган), «ГулЬашима» (1901 жылы
жазылып, 1903 жылы жеке ютап болып жаряиланган) поэмалары,
54Сонда, 120-6.
и Сонда, 78-6.
56Б. Кенжебаев. XX гасыр басындагы эдебиет. - А., 1993.136-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1917)
44
Султанмахмут Торайгыровтын азаматтык рухы куштт, реалистж
сарыны басым «Таныстыру» (1918), «Адаскан eMip» (1918),
«Кедей» (1919), толык сакталмаган «Кдйгы» (1919), аякталмаган
«Айтыс...» (1919) поэмалары, Ыгылман Шврековтыц тарихиреалистис суретке толы, жыр сипатты «Исатай-Махамбет»
(кейш, 1924 жылы «Сеуле» журналынын №4 санында жарык
керш) поэмасы, ZZ/эд/ Жэцггровтыц Шыгыс саздарын одан epi
терендете нэзирэшылдыкты жалгастырган «Назым чэИар дэруш»
(1913), орыс-казак тарихи катынастарынын шынайы шежаресше
непзделген «Ресей патшалыгында Романов нэсшшенхукмыранльпс
кылган патшалардын тарихтары Ьэм актабан шубырыншылык
заманынан 6epi карай казак халкынын ахуалы» (1912) дастандары
жэне тагы баска туындылар эпикалык жанрдагы алуан кырлы
поэтикалык ерекшелжтердщ мейлшше кенеулене тускендиш
байкаггы. Поэма жанрынын реалистж, тарихи, азаматтык,
философиялык сипаты, улттык рухы айкындалып,
кушейш.
Акындар уакыт тынысына, кунделжп когамдык окигаларга жедел
ун косып, ой толгау аркылы да еленнщ ем1ршендж нышандарын
еселеп шбергендей еш. Азаматтык, публицистикалык сарын сез
зергерлшмен уласты. вленнщ эдеттеп ыргак, буын, 6iTiMi жедел
тулеп, турл1 турлж езгерюке ушырап жатты.
Жарык кун туды,
Жер жузш жуды,
Кектен нурлар твгиип.
Е ж елп, ecici,
Ортадан кетп,
Етек-жещ сеплш.
(Бернияз Кулеев, «Бостаидык куншде»)37
***
Heci болса дагы алтын тактыи,
КенеШ бенде iciHe жалгыз хактын.
Тагдырга мойын сунып, елден безш,
М ен журмш ортасында бетен-жаттьщ.
Сары казы, сары кымыз тамагы боп,
Жургенде жастары 6iaoiH жактын,
блшеуш ет, кара шайды тамак кылып,
втюзш журмш уакытын жастык шактын.
57XX гасырлаш казак эдебиет!. Октябрь алдындагы кезен. А., 1983,226-6.
45
XX ГАСЫРДЫН б а с ы н д а г ы к а з а к э д е б и е л
Я, Алла! Жетюэе гэр мхратымн,
Ракаты бар деупп еш мнхнаттын.
(Сжен Сейфу.иин, «Казак сажы*)я ,
Карасан сонда казак арасына.
Омнаган жаланаяк баласына,
Kereoi нп елалреп, жанып, куйт,
К етлдщ туз сепкендей жарасына.
(Матсон Жумабаев, «Куз хут*)5*
Бул алендер мазмрш жагынан дан сол уакыт такьфыбындагы
туындылар болса, поэтикалык бел, pnici, oirrsri тургысынан
бурынгы жыраулар свзшен ipreciH бел in, окшаулана тусхендт
бгпнез. Кыска аленшн_ азаматтых, саяси лирюсанын неб ip нымды
yaruepi. махаббат лирикасынын дара нускалары да акындар сезш
нурландырып, магынасын терендетл эхетхет де уакыт ере кшелш
деген орынды. ТурлЖ, ппшндж шеюстер, хурдея! метафоралар.
азаматтык кезкарастын айкын льды сол тустагы казак поэзиясын
азеттеп жыр, талгаулардан окшауландырып гурды, влендеп
атеуметлк драма, тартыс желкл ширай берш. Окигалы атендер,
философиялык ойга хурылган атендер, кыска сюжегп, сюжетаз
поэмалар пайда балды. Осынын барлдоы да казак алешнш кыска
мерзш ншндеп трансформациялык тулеулерш, даму жалын
керсетед] XX гасыр басында акындык енер, соны тынысты
элеуметтж поэзия алдынгы лекхе шыкты да, агартушылык,
насихатшылык. халыкшыллык сипатын одан api терендетл.
Адапппыл акындар уш басым есгше тусп. Гасыр табалдырьнында
Абай непзш калаган реалиспк поэзия одан api тармакгалып, даму
багытына бетбурды. Поэзиялык туындылардын мазмуны байыды,
rypi кубылды, улттык касиета таралып аршылды.
Дэстурл! халыктъпс эдебиет те уакыт сынына сай тулеп
толысып. езшш езехп сипаттары мен каснеттерш одан api
жанастырды. Халыктын турмыс-салт зандылыктарымен бгте
кайнасып xipirin кеткен эшш акындар eHepi, сал-сертк мадениет,
фольклор сез енершщ ежедден малш турл! желшер! XX гасырда
да занды жалгасын тапты. Одан api дамыды. Д а сщ ш эдебиет
exUaepi мен ханашырлары жуэаеп. мындап саналады. вй тхет
дасгурш сез енер! шынында да халыкгык сипатын жогалтпай,
ел турмысьгна етене араласып, ciracin кеткен-ji. Eecix жырынан
"Conn. 67-6.
»*Afcan’. 1911,.*«11
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1917)____________ 46
бастап от басында, орда тершде б1рдей айтыла беретш еншшк
жана XX гасырга да тэн еда. XX гасыр басындаш эмшлйс, салсершк эдебиет нускаларынын езгеше нэпй мен eioieci кысылган
тагдырын Укш Ыбырай Сандыбайулы (1856-1932), Иманжуст
Кутпанулы (1863-1929), Балуан Шолак, Баймырзин (1864-1919),
Эсет Найманбаев (1867-1922) ем1ршен керем1з. XX гасыр басында
б р катардаш кемелше келген, халыктын мерейше белен ген
шынайы ipi таланттар керкем сез енершщ аруагын асырып турды.
Эншшк енермен уштаскан жана акындык мектептщ ен 6ip бтмд1
уэдак ynrwepi де осындай ipi тргалар шеберлшнен туындайды.
Im iM тутш болганда, кур сыртым сау,
Маган деген кез жасым жанбыр боп жау.
Бурют салып шыгайын басына 6ip,
Кершсещш кез1ме, Ерейментау!
деген Иманжусш ce3i — култ казактын кез жасын мелтишеткен
трагедиялы лирика. «Турменщ кара наны балдай болды» дейтш
де сол Иманжусш. Эр ce3i, эр кайырымы аласапыран заманнын
кез жасына суарылган, уакыт шындышнын суретш бедерлеп
TycipreH б р эн мэтшдер1 —сез енершш шжу-маржандары. Балуан
Шолактын:
Кекшетау, мен кайтейш бтгщщ,
Баурында бейтам eciiM ктгшдей.
Душпаннан кысым керш, уйден безт,
Басамын кайда барып куйтмщ?! —
дегендеп ой мен сез KecTeci де XX гасыр белесшдеп казак еленш!н
ер би тн жаксы ангартса керек. Б р сипатты дарындар эншшк,
сал-сершк секши юрпняз ер мшез енерд1 турмыс-кещл куй
саэдарынан элдекайда бюктетш экетш, замана трагедиясын ашуга,
адамзат тагдырын айшыктауга дейш аскактаткан р ы суреткерлер
еда.
ПРОЗА. XX гасыр басында проза eMip шындыгы мен улкен
азаматтык ойларды, агартушылык-демократтык
идеяларды
керкем бейнелеуге багыт алган жана шыгармалармен, каламгер
дуниетанымы мен идеялык iswemcTepiH керкем мазмунга Keuiipe
алатын эдастермен толыкты, жанрлык аясы кенш.
XX гасыр басындаш прозалык шыгармалар «Айкап»,
«Кдзак», «Кдзакстан» тэрйзш
газет пен журналдар, казак
тшндел ютаптар, турл1 мектеп, медреселерге арналган оку
куралдары, хрестоматиялар аркылы жетп. Орыс зерттеушшерйнн
жинактарынан да кеэдеспруге болады. С. Квбеевтщ «Улгш бала»,
47
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
МДибердиевтщ «Кдзак балаларына кийрат ютабы», О.Нурбаевтыц
«Кергешн ана —улгш бала» сиякты туындылары мен В.Радлов,
Г.Потанин, Э.Диваев, т.б. ютаптары мен жинактарында халык
эдебиетшщ ynrmepi, прозалык шыгармалардын талай турлер1,
шагын энпмелер кездеседк Кептеген шыгармалар «Садак» Tapiaai
колжазба журналдарда да жарияланды. Б.Майлиннщ «Шуганын
белпа», Ж. Тыепбергеновтщ энпмелер! — осындай шыгармалар.
XX гасыр басындагы прозалык шыгармалардын 6i3re колжазба
куйшде жеткендер1 де бар. Мысалы, С. Торайгыровтын «Камар
сру», «KiM жазыкты» романдары, т.б.
Брардын 6api XX гасыр басындагы керкем проза дамуынын
турл1 багыттары мен агымдарын керсетеш. Керкем тэжзрибе
жинау, уйрену мен isfleHy жольшдагы курдел1 процестер осы
басылымдар бепндеп прозадан айкын кершей. Сондыктан
оларды накты жуйеде карастьфу прозалык шыгармалардын
керкемшпне эсер етден шта-сырткы жайларды, эдеби дэстурда,
ерекшел1ктерд1 айкындауга мумюндйс бередк Олардын арасьшда
эдебиепм1здщ тарихы ушш гана емес, сол кездщ шындыгын
шынайы бейнелейтш, Timi фактографиялык, натуралдык турде
болса да бай материалдар берепш аз емес. XX гасыр басындагы
эдеби дамуга карап отьфып, проза жанрынын еркендеуш жалан
турдщ, жанрдын ушталуымен гана емес, соган сэйкес керкем
мазмуннын пайда болуымен де TyciH0ipyiMi3 керек. Осы кезенде
когамдык санасында жана кажеттшж, керкем прозага деген
эстетикалык тшек кушейш. Сондыктан да казак прозасынын
кейшп 20-жылдардагы табыстарын б1рынгай кершшес елдер
эдебиетшщ ыкпалымен емес, эдебиетгщ imid дамуын белгшейтш
куштердщ зандьшыктарымен тусщшруге тшстз.
XX гасыр басындагы мерз1мш баспасез бепндеп прозаны
непзшен уш топка белш карастыруга болады. Энпмелер, очерктер
жэне аудармалар.
Осы басылымдар арасында прозалык шыгармаларды максатты
турде узбей жариялап отырган «Айкап» журнальшьщ орны ерекше.
BipaK онда жарык керген барлык шыгармаларды керкем прозага
жаткызу киын. Баска басылымдарда да мундай материалдар мол.
«Айкап» бепнде жарияланган энпмелерде прозанын непзп
даму зандьшыктарын байката алатын шыгармалар кеп. Мерз1мш
баспасезде жарык керген шыгармалардын басты такырыптары:
оку-агарту,
жастардын, эЫресе, казак кыздарынын бас
бостандыгы, казак халкынын Ресей отарлау саясаты салдарынан
ата конысынан айрылуы, сауда-саттык, акша катынастарыньщ
гасырлар бойы калыптаскан салт-дэстурд1 бузуы, т.б.
Кдламгерлер калын ел шпнде болгандай 6ip уакигаларды
баяндайды. Сол аркылы ел басындагы ауыр хадш жаны аши
КДЗАК. ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1 9 1 7 )
48
отыра, ашына энпмелейдь
Кейшкерлер портрет!, эрекетт, мшез-кркы сирек суреттеледк
Олар тап болтан жайдын трагедиялык сипатын аша тусу ушш
автор ара-тура шегшю жасайды, энпмеге ез эмоциясын косу
аркылы заманга назасын бщщрещ.
1911 жьшы «Айкаптын» 7, 8, 12 санпарьшда «Bip казак
кызы», «Жумбак энпме* жэне «Ей кыздын муны» аталатын
уш энпме жарияланган. Мазмун, такырып ортактыгы бар. Ал
энпме формасында XX гасыр басындагы казак прозасына тэн
киындыктар, 1здешстер байкалады. Алгашкы энпме баяндау
улпсшде жазылган болса, кейшп eKeyi таза диалогке курылган.
«Жумбак энпмеде» шыга бастаган газет-журналдарга, казак
халкынын тургп мэдени жаналыктарга кезкарасы керсетшедк Б р
максатына автор тйселей насихат туршде емес, езшше шартты
образ, жумбак жанрьш колдану аркылы жетпек болган. Мунда
да автордын непзп максаты —белгш идея мен ойды жетюзу гана.
Авторлардын максатына орай уакиганы эдеш коюлатканы
байкалады. «Bip казак кызындагы» элеуметпк мэселе, казак
кыздарынын бас бостандьны, сонгы eici энпмеде тагы кетершедь
Алайда ол энпмелерде курес идеясы бар. «Bip казак кызында*
Менсулу мунына жаны ашыган автор мунымыз дурыс емес кой деп
халыкгы эдилетпкке шакырса, «Ею кыздын мунындагы» Нурила
сездершде жана леп бар.
«Айкапка* жарияланган прозалык шыгармалар
арасында
Э.Еалымовтын «Бейшара кыз» эцпмеы ерекше кезге туседь
Эцпменщ стиш мен тш , курылымы мен баяндаушы шеберлт
эдем1 уйлеамш тапкан.
Мунда курдел1 прозанын кен тынысын танытатын белгшер,
табигат
KepiHicTepiH
шыгарма
ндеясы,
курылымымен
байланыстыру бар.
Уакиганы лирикалык кейшкерлер атынан баяндайтын автор
езшщ сол ортага катысын, эмоциялык эсерш шеберлйспен
суреттейш. Тып-тыныш табигат пен езшщ элдекалай алабурткан
сезщдерш карама-карсы, шендеспре
энпмелеу
аркылы
окушысын эддекандай ypeftni уакигага дайындайды.
Энпмеде уакига ететш ортанын керкем cypeTi бар. Д1ндар
шал-кемшрлер, уакиганы кызыктырушы кыз-келшшек, аяк-асты
табылган дауга куанып, «барымталап» колын укалап жаткан
турт топтар т.б.
Автор табысынын 6ipi
энпмеил, лирикалык кейшкер. Ол
уакиганы жай баяндаушы емес, акыл-ой таразысына тартушы,
идеялык эмоциялык багыт беруш!. Ол Б.Майл иннщ «Шуганын
белпсшдеп» Касымжанды еске TycipeAi.
С.Торайгыров каламынан шыккан «Ауьфмай есймнен
49
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
жанылганым» (1913, № 17) атты энпме де окушысын керкемшпмен
б1рден баурап алады. С.Торайгыров шыгармашылыгын зерпеуип
проф. Б.Кенжебаевтын мына тюршде сол кездеп каламгерлер
прозасынын ерекшелтне катысты ойлар бар. «Акын солардын
бэршде болган, e3i керген, бшген факт, уакигаларды суреттейш.
Оларды дэл калпында хабар ретшде айтпай, ептеген, белгш
сюжетпен келпред1, б1рсыпыра эрлеп,
керйстеп суреттейд1,
арасьша кептеген Kenicri диалогтеренпзш отырады»60.
1913 жылгы «Айкап» журналынын 21 санындагы фельетон
рубрикасында Б.Майлиннщ 6 ip энпмеа жарияланган. Энпме
табигат KepiH icTepiH iH сулу суреттер^мен окушы
назарын
аударады.
Энпмеде табигат KepiHicTepi жалан баяндалмай, белгш ой,
идеямен байланысты алынады. Мысалы, «Себепаз жалкаулыктын
жайлы жастыгьша суйенш уйыкгаушылар сансыз кеп едЬ>.
«Eipey бакан, 6ipey сойыл, эрюм кольша тускен нэрсесш альт,
жылкыга карай канатсыз ушты», т.б.
1913 жылгы «Айкаптын» сонгы санындагы
«Мукат»
псевдоним1мен жарияланган М.Сералиннш узак энпмесшщ (аты
керсетшмеген) кетерш отырган проблемасы салмакты. Энпме
уакига орны мен уакытьш хабарлаумен
басталады. «0ткен
1911 жылы донызда Костанай уезше караган Шубар, Сарыой,
Карабалык Эйет Ьэм Дамба елдершде жауын болмай, ыстык
кеп болып егш, шшен шыкпады».
Осыган Караганда, бул энпмен1 болган уакигага непзше
жазылган керкем очерк пе деп каласын. Алайда б1рте-б1рте
энпме дерекг1 сипатынан арылып, таза эдеби эуенге ауысады.
Эсем табигат KepiHicTepi мен елдш жай-куйш келюп суреттеген
беттер окушысьш б1рден-ак сол кундерге жетелей женелед!. Баска
тускен киындыкты калын мал аркылы шешуге тырыскан ата-ана,
осы киындыктан пайда 1здеген элеуметпк топтардын ой, эрекеп
суреттелед!. Шыгармадагы тартыс та осы бейнелер астарындагы
авторлык оймен кабаттаса шеш1м табады. Энпме
сонындагы
адамдардыц ой-пигылын билеп бара жаткан акша, алтын
туралы «бул калай элеумет» деген авторлык монологтш агартушыдемократтык идеялармен байланысты екен1н ангару киын емес.
Мерз1мш баспасез бепндеп прозалык шыгармаларды
топтастырып Караганда, мына жайларды байкауга болады:
Б1ршшщен, XX гасыр басындагы газет-журналдар казак когамы
алдында турган ipi-ipi мэселелерд! бейнелеген энпмелерд1 гана
жариялаган. Осы максатпен кейде керкемдж шеш1мге онша
мэн бермеген. Ек1ншшен, газет-журнал бепндеп прозалык
шыгармалар сол кездерде казак прозасы алдында турган керкемшк
60 Б. Кенжебаев. XX гасыр басындагы казак эдебиеп. А., 1976,150-6.
КДЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 - 1917)
50
мэселелерш анык керсетп. Мумкщдт мол куатты жанрдын
турл1 тэсшдерш, бейнелеу куралдарын шеберл пелен колдануга
уйрену керек едь
Кдзак прозасы алдында турган басты киындык ретшде баяндау,
диалог арасындагы курделi катынас кершедь Курдел1 прозанын
кажегшпп алга тарта берген б р киындыкты алгашкыда айналып
етуге талпыну байкалады. Б1рыцгай диалогке, болмаса баяндауга
курылган шыгармалар кебейе бастайды. Газет-журналдар езше
агылган турш материалдарды редакциялау устшде непзшен
осы eici пшшщ кеп пайдаланган.
XX гасырдын басында жастарды окуга шакырып, еркениетке
жетуге уагыздаган келещц, курделi шыгармалар да аз болган
жок. Солардьщ 6ipi — Б.Ержановтыц «Окуга махаббат» noeeci.
Шыгарма 1910 жылы кыркуйек айында жазылганмен, 1912
жылы гана Кдзанда баспа бетш керген. Б р — келемд1 керкем
прозага талпынуды керсететш кезендж шыгармалардын 6ipi.
Автордын проза саласындагы енбеп жалгыз б р емес. «Айкап»
журналыныц 1914 жылгы 12 санында «Бозбалаларымыздын 6ip
Typi» аталган келемд1 энпмеа бар. Автор б р шыгармасында да
халыкты мэдениет пен окуга ундещп.
«Окуга махаббатта» автор ойын шамасы келгенше образдар
аркылы
жетюзбек болган. Мунда да сол кезендеп казак
прозасына тэн ерекшелйстерш
байкауга болады. Мысалы,
повестщ казак жастарын окуга шакырган публицистикалык
стильмен басталуы, диалог пен баяндау арасындагы катынастарды
менгере алмаган тустарда оны еленмен алмастыру; уакиганын
баяндалуында ауыз эдебиетшщ улпсшщ басым болуын, т.б.
ангарамыз.
«Окуга махаббат» — надандык пен окуга умтылушы куштер
арасындагы кактыгысты эке мен бала арасындагы тартыска орай
баяндайтын повесть.
XX гасыр басындагы
келемд1 шыгармалар шпнде
керкемдМмен ерекше кезге тусепш «Шуганыц белпсЬ noeeciкеркем прозанын кай талабына да сай келетш шыгарма.
Б.Майлиннщ каламынан туган шыгарманын
кайталанбас
бутшдш мен эстетикалык acepi туралы кеп жазылды61.
1915
жылы «Галия» шэюртгершщ
колжазба «Салак»
журналында
жарияланган Б.Майлиннщ «Шуганын белпа'»
— езшщ бар болмысымен халык аузындагы хикая, энпмелерге,
эа'ресе, шебер эцп'мешгге тэуелд! шыгарма. Б р — санаулы
жылдарда дур cundHin,
«орасан шапшандыкпен дамыган»
прозанын басты кайнарларынын 6ipiH керсете алады. Сауатты
ы 3. Кабдалов. Жебе. А., 1977.17-6.
51
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
окырман оган эр оралган сайын жана окыгандай эсерленл, ез
журегше жакын элде не табады. Бул эсердщ купиясын шыгарма
езепндеп уакиганы керкем шындыюса шеберл1кпен айналдыра
бшепн повесть формасынын даралыгынан, адамдар арасындагы
катынас пен сез1м сырларын сулу Tin аркылы мшс1з денгейге
| жетюзген Б.Майлин талантынан i3fley керек. «Шуганын белпсЬ
—OMipniH езшдей карапайым, эдем], сулу, dpi жумбак.
XX гасыр басында эдебиетгм1зде жана казак романы
калыптасты.
XX гасыр басындаш
кейб1р шыгармаларга
байланысты
(ocipece, 1917 ж. деШнп) роман деген жанрлык аныктауышты
шартты турде кабылдаган жен. бйткеш таза жанр теориясынын
туртысьшан келеек, олардын ташде жанры талабына толык сай
келмейпндер1 де бар* Алайда, одан бас тартудын да кажеп жок.
Б р устаныммен келсе, элемшк роман тарихында аталып журген
талай шыгармалардын гана емес, бугшп романдардьщ кебшщ де
, жанрлык турпатына кумэндануга болады. Авторлык максат пен
идеяга орай, шыгарманын жанрлык Kefl6ip белгшерше карай роман
деп шартты турде аталатын шыгармалар элемшк эдебиетте аз
емес. Алайда, эр халыктын эдебиетшде жанрлык типологиямен
катар, езше гана тэн ерекшелпстердщ мол болашны да аян.
Роман жанрынын тарихы, даму жолдары бар. Б р — eMipni
карасезбен керкем бейнелеу тарихы. Онын туу, кемелдену
жолы эр ел эдебиетшде езшше етеш. ¥зак, кыска мерз1мдерд1
(диахронды тургьшан алганда) камтуы мумюн. Мысалы, жана
романга жету ушш грек, италия эдебиеп ондаган гасырларды
бастан кешее, француз, HeMic, агылшын эдебиеп
ею-уш
гасырды ‘ артка салды, орыс эдебиетше Пушкинге жету ушш
100-150 жыл керек болды. Bpi романдык тш брардын кебшде
аударма шыгармалар непзщце калыптасты. Ал казак эдебиеп
б р жолды айтарлыктай кыска мерз1м шпнде 20-30 жылда eiri.
Муньщ тарихи объективп ce6enTepi болды. Дэстурл1 эдебиеп
мен аса бай ауыз эдебиеп, халык прозасы, халыктык романдар,
сез енерше деген
ерекше кабшет, Баше, Шышс, орыс
классикасымен жаксы таныстык б р дамуды тездетуде улкен
роль аткарды. XX гасыр басындаш казак эдебиетшде романдык
ойлау керийстерш ангартатын элденеше факторлар болды.
Халыктын сауаттылышнын артуы, дуниетанымнын жанаруы,
адамнын ез кукышн сезше бастауы, niicipiH, кезкарасын коргауга
умтылуы т.б. таска басылган сезге, киял-гажайып уакигаларга
толы шыгармаларга кезкарас езгерд1. Дидактикалык, енегелж
максаты айкын шыгармаларга ьпсылас азайды.
Романды «жана заман эпосы* десек те, эдебиет тектершщ
синтез! —синтетикалык жанр десек те, роман эдеби дамудын
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
52
жетшген сатысымен, романдык ойлаудын калыптасуымен
сэйкес келеда.
XX гасыр басында роман жазган каламгерлердан кепшшп
объектива, субъектаBTi
жагдайларга
орай кейш роман
жанрымен тубегеШй айналыса алган жок. Мысалы, М.Дулатов,
С.Торайгаров, Т.Жомартбаев, М.Кэшшов, С.Кебеев т.б. жарык
керген романдарьшын когамдык санага, эдеби процеске ыкпалы
зор болды. Бул шыгармалар кезшде Б.Майлин, ГЖансупров,
F.MycipenoB, F-Мустафин, С.Сейфуллин, М.Эуезов, С.Муканов
т.б. каламгерлер шыгармашылыгына эсер етп. Белгш! дэрежеде
улп, дэстурлж кызмет аткарды. Олардын шыгармаларындагы
керкем эпизод, сэнда образ, сэтп деталь, сезсырлары кейшп
каламгерлерге ыкпалын жасады.
XX гасыр басындагы казак прозасындагы жанрлык iawemcxepfli
зерттеу эдеби процестеп багыттарды байымдауга мумкшдж
береда.Мэселен, А.Жандыбаевтыц «Жас гумырым, яки жастыкта
гафлат» атты 1907 жылы Кдзанда басылган романы XX гасыр
басында жарык керген шыгармалардын 6ipi. Осы дэу1р эдебиетш
зерттеушшердщ барлыгы да отан белгш дэрежеде токталып
етеда.
Шыгарманьщ басты идеясы мен формасына онын 6 ipiHmi
жакпен баяндалуына жауап 1эдер болсак, Абай «Кдра сездершщ»
эуеш байкалады.
Шыгармада бала окытып журген молдалардын турл1 типтер1
бар. Автор оларды езшдйс мшез кулыктарымен даралай бшген.
«Жас гумырым, яки жастык гафлатта* мал аркасында так­
тик кунелтш отырган казак ауылдарынын Tipminiri эдем1
суреттелген. Кыстаудан кысылып шыккан казак ауылдарынын
жайлауга кешкен сэттеп
куанышы, кайта кыстауга оралган
кездеп ыкылассыздыгы, адамдардын кецш-куйлер1 тэп-тэу1р
бейнеленеда. Шыгармада кеп кездесетш табигат cyp errepi жалан
KepiHic туршде алынбай, автор идеясына катысты белгш 6 ip ой
аркалайды.
Романда басынан аягына дейш непзп ойды гана биццретщ
уакигалар баяндалады. Осы эдас - ойды белгш! 6ip уакигалар
аркьшы беруге талпыну XX гасыр басындагы казак прозасыыда
ж ш кездеседа. Алайда оны шын мэнщде
шебер пайдалана
алгандар кеп бола койган жок.
А.Жандыбаев жан-жакты канауга ушырап, шурайлы жер,
ата-конысынан ыгыса бастаган казак халкына тендж эперер,
турмысты женшдетер улкен куш репнде оку, бшмда атайды.
Бул —оку-агарту мен адамгершшк тэрбие, уп'т аркылы жалпы
адамзатка бакытты котам орнатуга болады деген агартушылык
niKipAiH 6ip KepiHici гана.
53
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАШ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Кдзакгын
жер-суынын тарылып,
малынын азаюы
надандыгынан дей келе, патша уюметшщ казак даласында
! журпзл отырган саясатына наразылык бищреш. Сондыктан да
А.Жандыбаевтын булшыгармасы патша цензурасы каушпдеп
тапкан ютаптар Ti3iMiHe шккен62.
“Жас гумырым, яки жастыкта гафлат” казак даласынын uirepi
дамуына кесел болып отырган надандыкты аяусыз сынга алган,
соны кызгыштай корушы надан молдалардын образын жасады.
Бул естелж-роман казак прозасы дамуынын кезекп сатысындары
б1ршама шеберлйспен, сауатты жазылган шыгарма екенш
ерекше айтуымыз керек.
Кдзак прозасындагы такырыптык-идеялык ianemcrep XX
расьф басындагы казак романдарьшда да байкалады. Мысалы,
“Бакытсыз Жамал”, “Кыз керелйс”, “Калын мал”, “Мунлы
Мэриям”, “Кдмар сулу”, “Юм жазыкты?” т.б.
Романшылар казак кыздарынын бас бостандыгы туралы
такьфыпты жастардын махаббат жолындагы куресшен
repi
кен арнага —адамдык eMip, бостандык ушш курес идеясына
алып шыгады. Каламгерлердщ дуниетанымы, eMipm бейнелеу
npHHUHirrepi эртурл1 болгандыктан, керкемшк nieiniM деалуан
турл1 KopiHic тапкан.
XX гасыр басында бул такырып мулде езге проблематикада,
философияда козгалады. Казак романдарындагы басты назар
жастар арасындагы гашыкгык, махаббат тарихьшда емес. Осы
такьфьштардагы романдардагы махаббатта Лейш-Мэжнундйс
умтылыс, романтикалык куштарлык бейнеленбейда. Романдарда
куреске кетершетш непзшен кыздар, opi олар
окыган
сауатты, eHepni жшттерге «рашьпым» дегеннен repi «тещм,
куткарушым» деп карайды.
М.Дулатовтыц «Бакьггсыз Жамал» романы — осы такырыпты
терешрек козгайтын XX гасыр басындагы елеугп шыгармалардын
6ipi. Роман кезшде окьфман кауьш ортасындаулкен niKip турызып,
мерз1мш баспасезде сын объекпсше айналды. Онын когамдык
санага ыкпалы да кушп болды.
Романньщ ею мэрте (1910, 1914 жылдарда) басылым KepyiHiH
e3i онын окьфман кешлшен шыкканын, ютапка сураныстын
кеп болганын делелдей алады. Шырарманын манызы казак
эдебиетшдеп реалистж сипатты, келемш, курдел1 тунгыш роман
болгандыгында рана емес. Ол казак эдебиеп
тарихындагы
керкемд1к дэрежес1 жогары ерекше эдеби кубылыс репнде де
аса манызды. Сондыктан роман езшен кейш жазылран талай
шыгармаларра улп болды, олардын тур, стшпне белпл1 дэрежеде
62 Э.Жиреншин. Казак ютаптары тарихынан. А., 1971,148-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1917)
54
эсер етп. М.Кэшшов, С.Кебеев, С.Торайгыров, Э.Галымов,
Б.Ержанов, Т.Жомартбаев, т.б.
прозалык
шыгармаларында
М.Дулатов стшйнщ iamepi сайрап жатыр. Керкем проза тип мен
компоненттершщ калыптасуына да онын эcepiмoл.
XX гасырдын басындагы казак романы керкемдж жуйесшщ
кай арнада калыптасып дамыганы туралы турл1 птрлер
кепшшжке бугшде таныс. Ал «Бакытсыз Жамал* романы осы
дамудын кай багытга ep6ireHiH бшуге, белгш дэрежеде жагдай
жасайды. Казак прозасыньщ непзшде дэстурл1 эдебиепм13 бен
казак халык прозасынын pooii каншалыкты екенш байымдауга
мумкшдж бередк Романнын курылымдык, керкемдж жуйесше
угале
караган
зертгеупи онын
б1пмшдеп ерекшелистер
себебшщ казак когамдык санасы дамуынын езшдж жолына
тэуедщ екенш сезиз таниды. Казак прозасы
дамуынын
жольшдагы езге, дара npouecii кередк
М.Дулатов роман
фабуласы ретшде элеуметпк меш бар
мэселет алган. 9 p i оны сап де болса сентиментаяды рецю бар
реалиста стильде баяндайды. Кейб1р эпизодтарда натуралды
баяндауларда ушырайды. Шыгарма композициясына жымдаспай
окшаулау турган энпмелер де бар. Мысалы, алгашкы тарау
уакига етепн ортанын он бес жыл бурынгысын баяндайды.
Автор романда казак даласында кепкездесе бастаган кубылые,
уакига аркылы казак кыздарынын басындагы тецдж мэселесш
кетерш, соган катысты ез ой-идеясын жетказед1. Жэй гана
баяндап коймай, окушысына эсер етуд1 кездейдк Сондыктан
автор шыгарма сонын кайгы, Kacipence батыра аяюгауды эдеШ
тандаган Tapiafli.
Керкем прозадагы аса курдел1 жанр — роман жазу успнде
М.Дулатов непзшен казактьщ дэстурш эдебиеп мен халык
прозасынын керкемдж жуйесше жэне суйенед1 сонын стильдж,
курылымдык, керкемдж эдгстерш колданады. Керкем проза
поэтикасына катысты, acipece, тшне байланысты вдешстершде
де непзп прек репнде халык прозасынын жепстатершен нэр
алды. Жанартып, дамытып, uirepi апаратындары да жок емес.
XX гасыр басындагы казак романы 6ipTeicri
бупщикте
кершбейщ. Онда колына калам алган турл1 саяси-элеуметтж
топтардын екщдер! енбектендц, шыгармашылыкпен айналысты.
Ел аузында, халык прозасында
калыптаскан фабулаларды
баяндаушылар да, натуралиста,
сентименталдык тэсщдерд!
колданушылар да, реалистж эд 1стщ турлершде жазушылар да
болды.
Бейнелену эдгс-тэситдерше
катысты
зертгеулерде
кеп
козгалса да тиянакты шешшпи таппай келе жаткан мэселелердШ
6ipi — натурализм проблемалары. Казак эдебиеттануында б р
55
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
мэселеге катысты пшрлер А.Байтурсынов, Ж.Аймауытов,
С.Муканов, К-Жумалиев, Е.Исмаилов, М.Кдратаев, Б.Кенжебаев,
З.Кдбдолов, Т.Кэюшев, Р.Нургалиев, З.Бисенгали т.б. галымдар
енбектершде айтылады. вм^рдщ
шындыгын
бейнелеу
барысында усак-туйек детальдарга токтала жазу, тэптштей
баяндау. Бул эдеби багыттын улттык ерекшелжтерш ескеретш
теориясы жасалган жок. Натуралиста багыт жэне онын адкTacumepi дегенде есте болатын ею жай бар. Bipi — ем1рде
болган уакиганы, болмаса онын 6ip KopiHiciH мейлшше казкалпында суреттеу. Еюншкл —эдеШ ем1рдщ 6ip кериистерше
токтала, асыкпай, тэппштей, максатты турде жазу.
Сентиментализм агымы арнасында
жазылган
эдебиет
пен оньщ теориялык непздер1 XX гасыр басындагы казак
каламгерлерше беймэл1м болган жок. Кейб1р шыгармалардын
такырыптык-идеялык мазмуны, тйгп шыгарма атаулары да
казак каламгерлершщ бул агыммен таныстыгын анык керсетедь
Мысалы, «Мунлы Мэриям», «Бакытсыз Жамал», «Бейшара
кыз» (Э.Галымов), «Зарлы сулу», «Шын сорлы», «Алданган сулу»
(Магжан) т.б.
Сентиментализм казак эдебиетщде калыптаскан эшс-тэсш,
I идеялык, керкемдж эдеби агым ретшде кезге тусе коймаса
| да, осы улпш сактай жазылган шыгармалар —елен, энпмелер
ж т кездеседь Шыгарма 6eniMi, тарауы, эпизод тэр1зщ улпде
романдарда да бар. М.Кэшшовтщ «Мунлы Мэриям» романы
мазмунындагы сентименталды эуен, Э.Ралымовтыц «Бейшара
кыз» тагдырын баяндайтын аянышты энпмедеп авторлык
эмоция, М.Дулатовтыц
«Бакытсыз Жамал» романындагы
сентиментализм ернектер1 осыган
айгак бола алады.
Сентиментализм эуендер1 мен онын пафосьш сактай жазылган
курамдас белжтер С.Торайгыровтыц «Кдмар сулу», «Юм
жазыкты» романдарында да кездеседь
«Мунлы Мэриям» романынын басына еленмен
бершетш
арнаудын
повесть курьшысьша да, М.Кэппмовтщ саясиэлеуметтж, эстетикалык кезкарасына да катысы бар.
“Мунлы Мэриям” кейшкерлер! непзшен ею топка белшед1.
Bipi — бас бостандыгы, махаббаты ушш куресупй Мэриям мен
Галымдар болса, eiOHinici — олардын тагдырын трагедияга,
KacipeTKe душар кылушы Нуркан жэне онын манындагы
Кекен мен Досымбайлар. Сонгы eKeyi 6ipep эпизодтарда
Kepi нее де окушы есшде капалы.
М.Кэпнмов казак кыздарыньщ бас бостандыгы туралы
такырьшка жана кырынан келген. Мунда бостандьж ушш
куресте Мэриям — кара куштщ, зорлыкгын емес, алдаудьщ,
аярльтктьщ курбаны. Нуркан бастаган
топ айтканынан
КАЗАК, ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1 9 0 0 -1 9 1 7 )
56
кайтпайтын кара кунггщ, бишктщ, зорлыктын eicinnepi емес.
вйткеш, колдарында ш еказ зорлыктын к и т —бшик жок. BipaK,
бостандык ушш куресупй жастарды кулыкпен, алдаумен Kacipence
душар етеда. Олар еэдершщ кулкындары ушш неден де болса
тайынбайды. Мэриям мен Галым басындаш трагедия тек сонын
6ipi гана.
М.Кэипмов ара-тура кездесетш сэгп эпизодтарды шыгарма
езегшдеп уакигамен ундеспкке жетюзе алмаган. Сондыктан
да повестщ кейб1р кейшкерлер! непзшен
эскиздж нускада
калган.
Алайда, М.Кэинмовтщ
“Мунлы Мэриям” романы —
казак эдебиепне Нуркан тэр1зщ типтерд1 экелген, XX гасыр
басындагы казак прозасыньщ келемд 1 туьшдыларынын 6ipi.
Шыгарма 03iHiH ж е л т уакигасымен, сюжепнщ коюлышмен
окушысын кызыктьфа алады. Романдага сентиментальдык эуен
осыбагытган казак эдебиетщдеп улкен б ip KepiHiciHe дедал ел.
ТЖомартбаевтыц “Кыз керелйс” романы — курылымдык
ерекшелйстер1 мен керкемшк бейнелеу куралдары, такырыптыкидеялык мазмуны
багытында
ерекше
шыгарма. dcipece,
автордын романга
тосын пгш ш (форма) тандау жолындагы
i3flemcTepi ойлануга турады. BianiH ойымызша, романнын табысы
да, казак эдебиеп тарихындагы
манызы да осы тешректен
табылады. Каламгер алдына
агартушы-демократтык
максат
кояды да, роман керкем мазмунын соган багындырады. Бул
форма романда колданылатын ертеп мазмунын да айтарлыктай
езгертедй Уакига мен кейшкерлерге багытталган авторлык жана
кезкарас, идея бар.
“Кыз керелйс” туралы пйар айтушыларды
6ipa3 ойга
калдырган мэселе —агартушы-демократтык мазмуны бар, идеясы
айкын шыгармада
ертеп фабуласынын пайдаланылуы. Ол
Т.Жомартбаев романы курылымынын синтетикалык сипатын
гана танытпайды, онын керкем мазмунын да белплейдь
“Калын мал” романынын жариялануы казак халкынын 1913
жылш мэдени ем1ршдеп eneyni уакига efli.
С.Кебеевтщ “Калын мал” романы XX гасыр басындаш казак
эдебиетщдеп кептеген npouecTepi байымдауга мумюндйс бередо.
Bipim nmeH, онда С.Кебеев сиякты казактын агартушылык,
демократтык багыттагы жазушыларынын роман тэр1зд1 келемд1
прозалык шыгармага келужолы, сыры бар.
“Калын мал” романын жазу устшде автор орыс эдебиеп
классиктершен
де улп алган, a cip ece,
Гогольдщ
“Вл1
жандарынын” acep i мол болган. Сонымен катар, жазушыга
халкымыздын ауыз эдебиеп iшыгармал арыныц да ыкпалынын
болганы анык.
57
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
“Калын мал” романын жазуга С.Кебеев те белгш 6ip
дайындыкпен келш.
1913 жылы “Кдлын мал” романын жазганда С.Кебеев — таза
агартушылык-демократтык кезкарастагы устаз. Сондыктан да
шыгарманын алгашкы нускасына талдау жасау XX г.б. эдеби
процестеп кеп жайларды аныктауга мумюндж береда.
“Кдмар сулу” романы — С.Торайгыров шыгармашылыгынын
жана салага еткел1 турганын, керкемдж-идеяльпс 1зденютерш
анык керсеткен шыгарма. Кдламтердщ казак когамы алдындагы
кеселдерд1 эшкерелеумен катар, оны жан-жакгы бейнедеуге
куш салганы, жана „ формага, курдел1
жанрга неге калам
тартканы ангарылады.
“Кдмар сулудан” кейшп шыгармаларында
каламгер улкен
идеяларды керкем образга, жинакы бейнелерге Keinipyre еркш
барады. Мысалы, “Адаскан eMip”, “Кедей” т.б. Ал 1915 жылы
ел аузынан жазып алган “Жакып пен Жантурсын”, “Жазыксыз
тамган кан” аталатын шыгармалар узшдшершде жазушынын
проза жанрындагы болашагы кершещ.
Романда полилоггардьщ
алатын
орны ете зор. 9 p i
полилогтарды пайдалану - С.Торайгыров шыгармашылыгында
керкемдж-идеялык мэш бар улкен тэсш. Полилог аркылы
каламгер барша жолсыздыктарга жол берш, кенбеске кен in,
тамак андыган надан топтын жиынтык бейнесш эшкерелей
жазады.
Романнын бас каЪармандары — калыптаскан
характерлер.
Алайда уакига ербуше, тагдыр тартысына катысты олардын
0й-сез1мдер1, apeKerrepi езгеркггерге ушырайды, даму устшде
бейнеленеш. “Кдмар сулу” романында ол мулдем ушталады.
С.Торайгыровтъщ еленмен жазылган “KiM жазыкты” романында
да курделх жанрды игеру жолындагы каламгер i3AeHici айкын
кершеш.
Эдеби жанрлар шшде романнын элеуметпк
сипаты
кепке белгш. Аз зерттелмеген де объект. XX гасыр басындагы
казак романы керкемдж жуйесшде элеуметпк мазмункын
алатын орны улкен. Мысалы, эйел т е н д т такырыбындагы
шыгармалардын 6api непзп мэселе ретшде махаббатгы емес,
казак когамы алдында турган келелi элеуметпк проблемаларды
алады. Замана лебш сезш, жаналыккаумтылган жастарга карсы
турган куштер мен турл! элеуметтж топтар эрекетш жан-жакгы
суретгейд!. Эргол уакига ететш органы толыктыратын курамдас
бел1мнщ 6ipi емес, непзп кайшылыкгын, кактыгыстын ipi
козгаушы кушл ретшде бейнеленеш. Анык езш дж ерекшелш
де жок емес. Эдетте, классикалык романдарда басты фабула,
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I ( 1 9 0 0 - 1917)
58
сюжеттер накты ортада, уакыт, заман, аясында ерби бастаса, казак
романдарында бостандыкка умтылган жастар куресшде б1рден
байкалады да, казак когамындагы элеуметпк куштер эрекеп,
психологиясы суреттелш, кайшылык мазмуны б^ртшдеп ашылады.
Мысалы, “Кдмар сулу”, “Калын мал”, “Мунлы Мэриям”, т.б.
романдарда.
Мазмундаш шарпылык пен онын непзшдеп eMip шындыгы
арасындагы айырманын элеуметпк сипаты б1рден кершеда.
XX гасыр басындагы
каламгерлер
шыгармаларындагы
элеуметпк
такырыптар мен
идеялар
керкемдак-идеялык
(здетстершщ непзш курайды. Кдламгерлердщ
азаматтык
позициялары
айкын. Ол мэнда болган сайын элеуметпк
сипатынын да
салмагы
артады. Мысалы, МДулатов,
С.Торайгыров, С.Кебеев, т.б.
XX гасыр
басында
казактын жана романы
гасырларга
созылатын
эдеби процесп
бастан кешп. Онын барша
табыстары мен киындыктарын кайшылыктары мол уакытта —
казак романыньщ ауыр жугш кетерген XX гасыр басындагы
эдеби байланысты сез талантты
казак
каламгерлершщ
шыгармашылыгында анык керсеплда.
XX ГАСЫР БАСЫНДАГЫ ЭДЕБИ БАЙЛАНЫС. XX гасыр
басындагы эдеби байланысты сез еткенде, онын мынадай
арналардан куат алганын атап еткен жен.
Ен эуел1, Ресей
империясынын отаршылдык саясатына карсылык репнде ресей
мусылмандары мен жалпы турю халыктарынын саяси курес
жолындагы идеялык 6ipniri непзшдеп карым-катынастарынын
дамуы. Еюнпиден, осы жагдаят аркылы басты шыгармашылык
тулгалардын езара ыкпалынын арта тусуь Уппншщен, езге
журт, шыгыс-батыс эдебиетшш озык улгшеп шыгармаларды
аудару аркылы уйрену, тэж1рибе алмасу, шеберлж калыптастыру
мэселелер1 непзге алынады. Ендеше казак халкынын Ресейдег1
мусылмандармен жэне dcipece турю журтымен тарихи карымкатынасын багдарлау эдеби алмасудыц непзш танудын алгы
шарты болып табылады.
Жалпы, шыгыс дуниесшен ауыскан шыгармалардын ею
улкен арнасы бар. Оньщ 6ipi —дши уагызды непзге алган куран
хикаяттарынан алынган туындылар да, еюншю1 — шыгыстык
эдебиеттщ озык улгшеп керкем туындыларынан алынган
сюжеттер. Шыгыс эдебиетшщ озык улгшерш халыкка кен
жайылган шыгармаларды аудару аркылы уйрену, тэж1рибе
алмасу, шеберлж калыптастырула дани агартушы акындар, ;
acipece, олардын ютаби акындар деп аталатын тобы
ерекше енбек етп. Олар шыгыс эдебиетшщ жауИарларын ез
окырмандарына жетк1* зт, озьгк дуниелер1*нен енеге шашты.
59
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Шэд! Жэнпрры, Акылбек Сабалры, Жусшбек Шайхисламулы,
Мауленкей Жумашры, т.б. акындар Ш ыш с
эдебиепнщ
жогарыдаш ею арнасынан да кептеген шыгармаларды казак
окырмандарына жетюзш, эдебиеттщ epiciH кенейтп. Оларды
тугелдей назирашылдыкты дамыткан акындар деуге болады.
Осы акындардын 6ipi Ак,ылбек Сабалулы отыздан астам кисса
жазып, казак жазба эдебиепне улкен улес косты. Акыннын
«Куран», «Мын 6ip тун», «Тотынама» сюжеттершен алып жазган
киссаларынын мазмуны имандылыкка шакыру, адамгершшкке
ундеу болып табылады.Онын «Кисса Дандан», «Хикмет Нигмет»,
«Кисса ИбраИим», «К^сса Смагул», «Кырык ya3ip», «Габдылмэл^к
пен Мэлике кыз», «ТаЬир-ЗуЬра», «Бозжтт», «Ахтам-Сахаба»,
«Кисса Марруба», т.б. киссалары бар.
Эрине, акын киссаларынын Ke6i —дши шыгармалар. Оларда
ислам fliHi мен оньщ таралу жолдары туралы турл1 аныздар
мен «Куранда» айтылган дуниелер непзшдеп дши - агартушылык
идея KepiHic табады. Эйтсе де, осы исламдык жэне шыгыстык
эдебиетген улп ала отырып, Акылбек Сабалулы
езщшк
туындылар да жазган. Солардын 6ipi - «Сэтбек» дастаны. Онда
Ci6ipMeH казак даласын жаулаушы патшалык Ресейдщ канш ер
колшокпары Брмакты елпрш, ел кепн кайтарган Сэтбек
батырдын epniri жырланады.
XX гасырдын басында шышстык улгшеп кисса-дастандарды
мол жазган акынньщ 6ipi — Шэдд Жэнпров. Онын «Кисса
Бэлгам Батур», «Хайбар», «Назым шахар дэурны», «Назым сияр
тариф», «Хикаят халифа Ьарон-ар-Рашид», «Хикаят камар
заман» атты киссалары бар. Оньщ б1ршде адамдык, адамгершшк
касиетгер уагыздалса, еюниисшде мусылман дшш тарату
женшдеп шаЪид сотыстары, ушшппсшде эдш патша жайы
жырланады.
Осыкатардаш ipi акындардын 6ipi - Жусшбек Шайхисламулы.
Ол шышс эдебиепнен улп етш жазып шыккан «Жуст-Зылиха»,
«Касым жомарт», «Сейфишэлж», «Дарига кыз», «Эбу Шахма»,
«Кербаланын шелшде», «Шэюр-Шэюрат», «Tahnp-3yhpa», т.б.
киссалар жазган. Жусшбек киссаларынын адам тэрбиесшдеп
орны ете зор. Олардын шйндеп кемел киссанын 6ipi —«Ж устЗылиха». Дши сюжетген алынган бул шыгармада Жусш пен
Зылиха махаббаты жырланады. Бул сюжеттщ аргы ар нал ары
ежелп мифтерге, «Таурат», «1нжш», «Куранга» барып п релей.
Б р такырыпты Фирдоуси, Жэми сынды фарсы классиктершен
6ipre TypiK акындары Эли, Дурбек, т.б. нэзиралык дэстурмен эр
кезенде жырлаган. Жусшбек «Жуст-Зылиханы» тур\к акыны
Эли нускасына суйенш жазган.
Жалпы, шышстык эдебиетпн улплер\ Туркгстан кал асы
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1 9 0 0 - 1 9 1 7 )
60
аймагы, Кдратау enipi, Сыр бойы
акындарында айрыкша
тапкан.
Кдратау
eHipiHiH
акындары Мэдеш
Жусткожауды, Кулыншак Кемелулы, Мусабек Байзакулы, т.б.
шыгармашыдыгында ислам такырыбы, Шыгыс эдебиеп улгшер1
насихаттык, есиегпк, енегелж тургыдан KepiHic тауып, олардын
елецдершдеп непзп ой идеяга айналады.
Ал enai Сыр cynettnepi аталып, казак эдебиетпнде езшд1к
акындык мектеп калыптастырган
енерпаздык
шошр
шыгармашылыгында исламдык мазмунмен толыккан шыгыс
эдебиетшщ
эпикалык жанрдагы ynruiepi жасалды. Базар
Ондасулы, EpiM6eT Келдейбе кулы, Омар Шораякуды, Турмагамбет
Ьтшеууды, Жусш Ешниязулы, Жусш Кдщрбергенулы, Данмурын
Кенжебекулы, Нуртутан Кенжегулулы —осындай шыгармашылык
тулгалар. Олардын шыгармаларында Куран cioxeiTepi араб, парсы,
ущй, турю халыктарынын аныз-epTeruiepi непзщде «Мын 6ip
тун», « Тотынама», «Шахнама» желитер! бойынша классикалык
Шыгыс эдебиеп акындары жырлаган дастандармен такырыптас
кисса-дастандарды кайталап жырлау кешнен канат жайган
YPJiic. Мысалы, Ер1мбетгш «Мухамед пайгамбар туралы хикая»,
«03ipeT 0jii мен Дариха кыздын Kypeci», «Садуакас сахи», «Актам
сахаба», «Атымтай Жомарт», «9бу шашма», т.б. нэзиралык киссадастандары —осынын накты айгагы.
Омар Шораякрынын
«Мухаммед»,
«Магауия»,
«Ьах
Сулеймен», «Кдлимулла», «Эбу шахма», т.б. кисса-дастандары,
Турмагамбет 1зплеуулынын «Данышпан карт», «Туткын кыз»,
«Рауа бану», «Мэрда дихан», «Эшкэбус», «Рустем-Дастан», киссадастандары туралы да осыны айтуга болады.
XX гасыр басында казак акын-жазушылары тек шыгыстык
эдебиетпен гана байланыска тусш коймай, жазба эдебиеп бшкке
кетершген езге де елдердщ тэж1рибесше кез салып, жан-жакты
эдеби байланыска тусе бастады. Батысшыл багыттагы зиялылар
тобындагы
акын-жазушылар
батыстык эдебиетке
кеп
елнстегеш байкалады.
Сонымен 6ipre, acipece, орыс эдебиепнен уйрену кен етек
жайганы да тарихи шындык. Онын ен 6ip жанды KepiHici аударма
шыгармалардын кептеп пайда бола бастауы болатын.
Абай, Ыбырай салып кеткен сара жолды жалгастыруда
Абайдын шэюрт iHici Шэкэр1мн1н енбеп ете зор. Акын 19081909 жылдары А.С.Пушкиннщ “Дубровский”, “Боран” атты
туындыларын аударды. А.С.Пушкиннщ кара сезд| шыгармаларын
аудару тэж1рибес1 б1эде бурыннан бар болатын. Онын алгашкы
талпынысы 1903 жылы жасалган-ды. Фольклорист, этнограф, I
аудармашы Молданияз Беюмов А.С.Пушкиншн “Капитан
кызы” повесш аударып, Кдзандагы Харитоновтар баспасынан
KepiHic
61
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
шыгарды. Автор ез аудармасына непзшен Петр Гринев пен Мария
Миронова арасындагы махаббат хикаясын аркау етш, оган Пугачев
козгалысын косып, ыкшамдап аударган. Сейтш 48-бетпк шагьш
шыгарма етш шыгарган.
Шэкэр1м аудармалары казак тэряома тэж1рибесшдеп езгеше
6ip кубылыс болып саналады. Ол Пушкиннщ кара сезбен жазган
шыгармаларын еленмен аударып, тел туындыдагы сюжет пен
окига курылымына еш зиян келпрместен, казак тшшде еленмен
эсерл1турде ернектеп бердк
Шэкэр1мнш
орыс
акын-жазушыларынын
шшен
Л.Н.Толстойды кадьф тутып, устаз санаганы белгш. “Танбаймьш,
ffl9KipriMiH Толстойдын” деген сездер! — бутан куэ. Ол эаресе
OMipiHiH сонгы жылдарьшда Толстойдын туындыларымен кеб1рек
сырласып, рухани жакындык 1здеген. Сондыктан да Шэкэр1м
жасаган тэрж1малар XX гасырдын басьшдагы улт эдебиеттершщ
карым-катьшасына, езара эсер байланысына келш косылган жана
арна болып табылады.
Атап айтар 6ip жагдай — казак аудармашылары кебше мысал
жанрын аударуга ден койды. Мысалды еленмен аударушылар да
(А.Байтурсынулы, Б.втетшеуов т.б.), кара сезбен баяндаушылар да
(Э.Бекейхан, С.Кебеев, С.Денентаев) болды. вленмен аударудьщ
me6epi Ахмет Байтурсынулы. ИА.Крыловтын мысалдарын
аударып, 1909 жылы Петербургте “Кырык мысал” деген атпен
бастырып шыгарды.
И.А.Крыловтан Абайдын да аударганы белгш. Абай орыс
акынынын мысалдарын керкемдш мен поэтикалык куатына
карай талгай да тандай отырып аударса жэне дэлме-дэл аударуга
тырысып, акындык жарыска туссе, Ахмет езгеше багыт устанган.
Ол кебше мысалдын ш ш мэнше назар аударып, ез ултынын
турмыс-пршштне жакын, ултынын санасын оятудьщ езекп
мэселелерш кетеруге жарайтын мысалдарды ipiicreft отырып
тандады. Сондыктан ол тэрж1ма жасаган мысалдар тел туындыдай
кабылданып, ел азаматгарынын алдына салауатты сауалдар
койып, кекейдеп кеп суракка жауап берд1. Ахмет уинн мысал
курескерлйс жольгадагы ен 6ip e m w i кару репнде пайдаланылды.
М.О.Эуезовпн “Кырьпсмысалды” “калын казак журтшылыгынын
алгашкы еспген тенкерк рухындагы ce3i” — деп багалаганы
сондыктан ед1.
ИА.Крыловтан Спандияр Кебеев те, Бекет втетшеуов те
аударма жасаганы белгш1. Эртургп денгейде аударылган аттас
мысалдар казак аудармашыларында кездесш отырады. Мэселен:
“Акку, шортан Иэм шаян”, “Ат пен есек”, “Кдскыр мен тырна”,
“Каскыр мен козы”, “Шал мен ажал”, “Айна мен маймыл”,
“Маймьш мен кезщшрш” мысалдарын Спандияр Кебеев те, Ахмет
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
62
Байтурсынулы да аударган. Абай' тэржталаган “Ала койлар”,
“Есекпен булбул”, “Кдрга мен тулю”, “Емен мен камыс”, “Бака
мен епз” мысалдарын Ахмет те аударган.
* * *
Сонымен эдеби байланыс, эдеби алмасулар аркылы казакакынжазушылары Шыгыс, орыс жэне баска да элем эдебиетшш озык
улгшер1мен казак окырманын таныстыра отырып, казак тшнщ
мол мумюшпктерш ашты. XX гасьф басындагы эдеби байланыс
эдебиетп кен epicKe шыгарып, ез бепмен 1зденуге жол садды.
Прозадагы сан салалы терещп'к, суреткерлжке баса мэн бершп,
елендеп эуездшк, ыргак, уйкас, айшыктау, кубылту, бейнелеу
T9pi3fli поэзияньщ керкемд1
'к куралдары жетшпршп, поэзия
кударетш айкындайгын эдас-тэсщдердщ элем эдебиеп жеткен
epeciHe багыт устау казак эдебиетш жана 6ip белеске шыгаргандай
еда.
БАГЫТТАР МЕН АГЫМДАР. XX гасырдын басындагы
эдебиет ен алдымен улттык рухынын берйсппмен дараланады.
Содан кейш елшк, мемлекетпк тэуелыэдйасе умтылган оймаксаттардын айкын накты кершу1мен ерекшеленедь Алаш
уранды эдебиеттщ дамуы аз жылда тез ширады, халыктын
муддеда сезш жетиздь Бул туста Абай, Шэкэр1м, МэшЬур Жусш
Кепеев тендес тулгалар катары тузшш улгерген болатын. Ахмет,
М1ржакып, Султанмахмут, Магжан, Бернияз жулдыэдары ещи
кетершт келе жатты. Казактын керкем эдебиетшщ бул кезеш
жанашылдыгымен, жедел даму урдкймен, сондай-ак реалистж
эдебиет эдасше шугыл кетершу аркылы кэнби эдебиеттщ кемедщ бишне тугыр калады. Жаца flayip эдебиет!, жана жазба эдебиет
езшш даму, кемеддену арнасына б1ржолата туст1. Реалистж,'
романтикалык сарын жарыса ершген, улттык тарихи сананын
оянуына бастаган, жанашылдык рухындагы эдебиет 6ipTe-6ipTe
кеш тузеп, казак когамынын рухани т!ршшпнде басымдыкка
жетп. Эдебиет белгш денгейде ултты дамытудын эмбебап
куралына айналгандай еда. XX гасырдын алгашкы кезещндеп
Алаш уранды эдебиетгщ рухы устем шыгып, эршен жалгаскан
эдеби урдштщ сан сокпакты даму жолдарын туШстаре бастауы да
шгершплулттыкбагытретшде маныздыедь Когамдагы, солтустагы
Ресейдеп дуркш-дуркш тенкерютердщ саяси думпу! казак кауымы
мен эдеби ортада жангырыкты. Улттык автономияны кездеген,
тургаш1ЛД1КИ устанган, туркшш-исламшылдыкты колдаган
сарындар кушейе келе белгш 6ip когамдык кезкараска, агымга
айналды. Осынын бэр1 де ipi каламгерлердщ шыгармаларында,
публицистикаларында жедел KepiHic берда. Окыган, зиялы акынжазушылар, газетшшер сол агымдардьщагынында белгш! 6ip эдеби
63
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
багытгарга ойысты. «Айкап» (1911) —«Кдзак» (1913) сынды улттык
басылымдардын арасындагы престщ непзшде осындай котамдыксаяси кезкарастар жарысы да байкдлды. XIX гасырдын екшпй
жартысынан жалгаскан улт-азаттык, агартушылык-демократтык
сипаттагы агымдар аясында жанадан туындаган саясиэлеуметпк ахуалга байланысты елдж, мемлекетшшдж багьпты
басым устанган (А. Байтурсынов, М. Дулатов, М. Жумабаев),
агартушы-демократтык багьггка кеб1рек ден койган (М. Сералин,
СДенентаев, С. Торайгыров), дши-агартушылыкка жакын турган
(М.Ж.Квпеев, М. Кдлтаев, Ш . Жэнпров) эдебиетпплер эркайсысы
ез кезкарасы тургысынан шыгармаларын жариялатты.
Бул кезендеп казак керкем сез! тек кана Алаш уранды
эдебиеттщ уысьтда гана болды десек, эдебиеттщ кепкырлы
кекжиегш тарылтьш алар едж. Дэстурл1 эдебиет, керкем ойдын
езге де турт багыт, белгшер1 турл1 дэрежеде KepiHic 6epin дамыды.
Отан тарихи алгышарттар да жеткшжп еда. Тарихи думщга
окигалар эдебиетшшер алдында тосьш жагдайларды туындатса,
сонын бэрше кдтысты тшсп бага беру, багьпты айкындау улттык
муддеден туган парыз еда. Жер мэселес1, 1916 жылгы маусым
жарлыгы, автономия, улттык эскер, мектеп, азамат согысынын
канды кыргыньшын алгашкы леб1, тагы баска толып жаткан
киьш-кыстау кундердщ аласапыран мшдеттер1 мен окигалары улт
зиялыларынын тьшыс-ттршшитне де килжп де, ол улттык эдебиет
урдасшде жангырып естшда. «XX гасыр басындагы казак эдебиеп
—улыдэу1рдан: шгеритеулер, курес, кетерийстер, сурапьш согыстар,
киян-кесга тенкерютер дэу1ршщ эдебиеп. Курдеш кеп кырлы
эдебиет», — деп тужырымды бага берген профессор Бейсенбай
Кенжебаев ол тустагы казак акын-жазушыларын саяси, эдеби
багыттарына карай: 1) агартушьшык, 2 ) агартушы-демократтык,
3) демократгык-тенкерюшш топтарга жжтейда63. Бул багамдау
сол кезендеп эдебиет тарихынын шынайы ахуалынан туындаган
тужырым. Дегенмен, XX гасыр басындагы кыруар кеп акындар
мен жазушылар шыгармаларын саралап, багыттар мен агымдардьщ
саяси, керкемдж сипатгарьш таратьш зертгеу — социалистж
реализм anici тусында мумкшдак болмаган, enai гана колга алына
бастаган icrep. ¥лтшыл эдебиеттщ улы мурасына жол жана гана,
тэуелаздж жылдарында ашылды.
Ал XX гасыр басындагы казак эдебиетт — халык тарихынын
ен 6 ip биж белесп, ineuiyini кезешшц курдел1 шындыгын
суреттеген эдебиет. Жана эдебиетпн бойын нктеген кезецк
Жана эдебиетге эдебиетпн гуманистж, сыншыл-демократияльж,
агартушылык, реалистж багыттарьт, дэстурл1 эдебиет, азаттыкты
а Б. Кенжебаев. X X гасыр басындагы эдебиет. —А .,1993,. 29-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
64
ансаган халык поэзиясы, «ютаби акындар» деген атпен белгш
болган, нэзирашылдыкты басым устанган дши-агартушылык,
Шыгыс эдебиетшщ дэстурш насихаттаушылык мектеп те б1рдей
керйщ. Бул, ен алдымен, сол курдел1 аласапыранды, тенкер1сп
кезеннщ ерекшелтне тэн кубылысты ерекшелж. X X гасыр
басындагы эдебиет тустастай алганда Элихан Бекейханов, Ахмет
Байтурсынов, М1ржакып Дулатов, Магжан Жумабаевтар рухынын
аясында, ултгык жангыру, улттык азаттыкка умтылу агымындагы
эдебиет. Алаш кесемдер! бул шыргалан курдел) дэуардеп улттык
эдебиет максатын Абайдын реалистйс эдеби дэстуршщ арнасында
желитеп бердк
1917 ЖЫЛЕА ДЕЙ1НП КАЗАК, ЭДЕБИЕТЩ ДЕП ЦЕНЗУРА.
Ресей империясыньщ мусылман халыктарынын ютаптары мен
баспага арналган шыгармаларына мемлекетпк мекеме бакылауы
XIX гасьфдан басталъш, Казан, Семей, Уфа, Ташкент жэне баска
орта-азиялык аймактардын калаларында етюзщш. 9 cipece,
турю халыктары тшнде шыккан ютаптар катан бакылауга
алынды, шетел эдебиетш экелуге тыйым салынды. Патша уюмеп
ютаптар шыгару мен кунделйсп баспага шек койып, жарыкка
шыккандарынын унамаган беттерш жыртып, кейб1р ceaaepiH
eiuipin немесе баспадан мулдем шыгартпай тастады.
Катал кысым казак халкынын рухани eMipiHiH барлык саласына
жасалды. Казакбаспаларынын шпнде эдебиетке, оку-педагогикага,
мусылмандыкка, гибратнамага катысты жэне баска да ютаптар
аяусыз сынга алынды. Катан шектеудщ нетижеа шыгармалардыц
мазмуны мен таралымына тйселей dcepiH тигщщ. Сондыктан
ютаптардын саны курт азайды. Жеке ютаптар фсутьклорлык
шыгармаларга Караганда ете аз мелшерде шыгарылды. Ею
гасыр тогысында казак зиялыларынын ортасынан калыптаскан
ондаган жазушылар мен акындар, педагогтар мен агартушылар
ез енбектерш калауынша жарыкка шыгара алмады. Казак
ютаптарынын таралымдык данасы 60-500-ге дейш темендедь
Бакылаудьщ нэтижесшде рухани мазмундагы шыгармалар узак
уакыт бойына жарияланбады. Мысалы, Заркум туралы аныз он
терт жыл еткеннен сон 1902 жылы, Сейгт-Баттал туралы аныз 1907
жылы гана баспадан шыкты.
1901 жылы Каркаралы уезшк бастыгы капитан фон-Киниц
Акыт Кдрымсаковтын руксатсыз бастырган ютабын Семей
Эскери губернаторына ез колымен табыстаган. Ce6 e6 iH ютап I
мукабасындагы сол уакытка сай мшдетп бакылау руксатынын
жоктыгымен тусщшрген. Эскери губернатордын кенсе шенеунш
Д. Шевелев ютаптьщ жолма-жол аудармасын жасап, темендепдей
жазбаша корытынды берген:
«1892 жылы 7 тамызда кыргыз, Орта-ксрей руынан Шыккан
65
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
Ак,ыт Кдрымсак,овтыц есшшен басылган ютапшада ислам дш1
(магометанской религии) мен кыргыздардын салт-дэстурш
сипаттаудан бастайды, содан кейш автор казак даласында
кэтрлердш (орыстардын) кебекн кыргыздарды еркщщктен
айырып, кэшрлердщ (орыстардын) кыспагында кадцырганын
айта келе, олардын жан басын, мулкш санамалайды. Ол барлык
кыргыздарды дшге шакырып, кэшрлердщ (орыстардын)
кыспагынан мэнгипкке кугылуга ундейдг Б р ютапты Акыт
Кдрымсаков Ыбырай-хЯНнан баспадан шыгарып, кыргыздарга
таратып беруш сурайды.
Аудармашы Д. Шевелев»м .
XIX гасырдын аягында баспадан шыгаруга тыйым салынган
казак шыгармаларыньщ саны оннан асады. Дегенмен, бугшп кунге
дейш С.-Петербург Орталык комитетше етюзшген, мурагатгарда
сактаулы, жарык кермеген колжазбалардыц накты саны am
белпаз. Тыйым салынган жеке шыгармалардын катарында
казак акьшы Дулат Бабатаевтыц «бсиетнама» енбеп бар. Онын
6ipiHmi басылымы 1880 жылы шьпът, шектеудш нэтижесшде он
жет1 жыл бойы кайта басылмаган. Екшш1 басылымы 1897 жылы
шыккан. Фольклорлык шыгармалардан, непзшен, Шни жэне дшд1
насихаттау багытындагы шьпармаларга тыйым салынды. Олардьщ
катарында «Заркум», «Сейй-Баттал», «Осербай», «Нуширван»,
«Шахмаран», «Салсал» жайындагы аныздар жатады. «Кесйс
бас ютабы», «Мухаммед-Ханафия», «Элхаз1рет Расулалланын
Мигражга конак болтаны», «Жумжума» жэне т.б.'шьп'армаларын
бастыруга руксат бершмеген.
Осылайша, казак ютабынын XIX гасырдагы цензурасы
щни жэне шнш насихаттау багытындагы шыгармаларга накты
саяси курык салган. Рухани мазмунды казак шыгармалары
панисламизм, пантуркизм идеяларын насихатгагандыктан,
шынында да патша еюметше коркыныш тугызуга непз болды.
Ce6e6 i, б р шыгармалар казак когамынын рухани дамуына, онын
пшнде ислам щн1не упттеуге арналган ед1 жэне олардьщ копшшМ
«дшаздермен» («кэшрлермен»), ягни казактардын жер1н жаулап
алган орыстармен курес идеяларына толы болган еШКдзак итабын бастыруды шектеумен катар, мусылмандык жэне
аксуйектер эдебиеттер1н шетелден экелуге тыйым салынды, ютап
тарату мен KiTan саудасы салалары кыскартылды. Сондай-ак,
мусылмандьпс ютаптарды сатуга катан бакылау койылды.
XX гасырдын басында казак жазушыларынын шыгармаларынан
Кдзакстандагы кен квлемдеп орыс отаршылдыгы жайында ултазаттык идеяларьш жж кездеснруге болады. Кдзак зиялыларынын
демократиялыккезкарасын калыптастыруга 190S-1907 жылдардагы
МКР О М А , кор № 1 5 ,2-том, № 408 ic, 48-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
66
6ipiHini орыс революциясынын acepi болды. Жазушы-демократ,
рухани агартушылар сиякты алдынгы катарлы казак зиялылары
патша уюметшщ отаршылдык саясатына, улттык езпсше карсы
жэне халыктын улттык жэне мемлекеттак тэуелаздйс алуына карсы
эрекеттер1мен унем1 курес журпзш келдь
Революциялык козгалыс эсершен 1905 жылы 17 казанда патша
манифеа сез жэне баспа бостандыгын жариялады. Муны орыс,
татар баспаларымен катар, казак 6 acnarepnepi де пайдаланды.
BipaK 1906 жылдын басында Кдзан Уакытша комитета баспаларды
кадагалау кызметше кайта Kipicin, баспадан шыккан енбектерд1
Санкт-Петербург Орталык бакылау комитетане ж1берш отырган.
Оларга Орынбор, Семей, Троицк, Уфа, Астрахань, Омск жэне
баска калалардагы басылымдар KipreH.
Мундай бакылаужуйеы 1910 жылдын ортасына дейш сакталган.
1910 жылдын казан айында ВТВБ (ГУПДП) eiciMi бойынша барлык
мусылман баспалары Казаннын Баспа ici жешндеп УакытШа
комитетшщ (КВКПДП) кузырлыгында алдын ала бакылау
кызметтершен еткеннен сон багынатын болды. Осы уакыттан
бастап казак ютаптарынын барлык колжазбалары КБ IБУК
(КВКПДП) кузырлыгына ж1бершетш болды. Дэл осы 19101915 жылдары 1905-1907 жыдцардагы революциянын жецшс!
салдарынан баспага бакылау кушейтщщ. 1905 жылш патша I
манифесшщ куанышы узакка бармады, революциядан кейш саяси
кугын-сургш бастадцы.
КБ1БУК (КВКПДП) бакылаушылары азаттык, жалпы алдынгы
катарлы идеяларды таратуга карсы болды. Олар ездерше «кажегп*
ескертпелерд1 кез келген ютаптан тауып алып, еюметке карсы
саяси niicipтаратушы ретшде айып тагатын.
Казаннын баспа ici женшдеп Уакытша комитетше М.Н.
Пинегин — терага, А.В. Фролов, Н.И.Ашмарин, Н .Ф. Катанов,
Антонов — мушелер1 кызметан аткарган.Сол кездеп барлык казак
ютаптары Н.Ф. Катановтын тексерушен ететан. Казак тШн
жаксы бшетан Н .Ф. Катанов олардан «б1ржактылыкгы», «кудЬки
жерлерда» немесе жагымсыз «мензеулердЬ еш киындыксыз тауып
алып, бакылау басшыларына усынатын. Оюншке карай, мундай
эрекеттщ, шындыгында да, саяси, экономикалык мэселелерд1
кетерген енбектермен катар, агартушы дидактикалык мазмундаш
карапайым ютаптарга да Kecipi тиетан. Нэтижесшде ютаптар
dpTypAi бакылауга тусш, ютаптардын шшен унамайтын елендер,
6ipTyrac беттер, жеке жолдар жэне т.б. алынып тасталатын немесе
тэрюленетан, баспадан шыккан даналарын баспаханадан алып,
жойып ж1беретан. Бакылаудан етпеген ютаптардын 6ip катары
сатуга, таратуга тыйым салынып, кейб1реулер1 сотка табысталган.
Н.Ф. Катанов шыгармалардын эр ce3iHiH магыналарын жп!
67
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
тсксер1П, ете катан карастыратын. Ол мэпндеН eMip сипатына,
еюмет басшыларына айтылган сын немесе кедейлердщ ауыр
пршшгш суреттеген тустарына терен мэн бере тексерепн.
Осылайша бакылаушылар эр кхгаптан-ак «куджп» жэне «унамсыз»
жерлерш керсетш берегш.
1908
ж. кактарда Н .Ф. Катановка бакылаудан етюзу ушш
Мухаметсашм Кэшьмовтьщ казандык «Агайынлы Каримовтер*
баспаханасынан 10 мын дана болып шыккан «Насихат
казакия» деп аталатын (1908ж. 23 б.) ютабы табысталады. Бул
ютап агайынды Каримовтердш ез каржысымен шыгарылган.
Кпаптын непзп мазмуны автордын халыкгы бшм алуга, енерге,
агартушылыкка шакыруымен ундес жазылган. М. Кэпймовтын
пшршше, сауатсыэдык, артта калушылык — халыктын езпге,
крыксыздыкка душар болуынын басты ce6 e6 i. Казаннын баспа
ici бойынша Уакытша комитепншщ терагасы М.Н. Пинептнге
берген корьггындысьшда Н .Ф. Катанов былайша жазган:
«Аса курметп Михаил Николаевич!
Сндщ карастыруынызга орысша аударма макаланы жэне 1820 бетген туратын М . Кршымовтыц 1908 ж. «Насихат казакия»
(Кыргыздарга есиет) деп аталатын юташпасында кездесепн
казак даласына коныстанган жэне халыктын кедейленушш, мал
басынын азаюынын непзп ce6 emcepi болып отырган «шошкага
уксаган, эзфещлдей, зулым» ретшде керсетшген орыстарга карсы
багьпталган пшрлерш корсете отырып, коса табыстаймын.
Сиге шын бершген Н.Катанов65».
28 кантар 1908 жьшы Н.Ф. Катанов бакылаудан етюзген ютап
авторы туралы косымша машметгерш де керсетедк «Кыргыздын
«Насихат казакия» («Яхуд казакларнын халляре» — «Наставление
киргизам или обстоятельства жизни киргиз*) деп аталатын
кажы Абдурахманнын улы Мухаммед-Сэл1м Кашымовтын
агайынды Каримовтердш каржысымен 1908ж. 23 б., 8 б.т. болып
шыгарылган ютапшасында мынандай макала бершген: «Б1здш
маркум ата-бабаларымыадын сезше Караганда, кыргыз халкынын
еткен ем1ршзе жумакка 6eprici3 тыныштык пен ушы-киырсыз кен
даланы мекен еткен»66.
КБ IБУК (КВКПДП) бакьшаушьшары баспагерлерден ютаптын
осы бепн алып тасталуын талап еткеншен, олталап орындалмастан
жарык керген ютапты тексерген Н.Ф. Катанов Казаннын баспа ici
бойынша Уакытша комитепнш терагасы М.Н.Пинегинге шугыл
хабарлама женелтедк
«Шздщ Комитеттш екш Шараф мырза «Насихат казакия»
кпабын Ж1'берген ед!, онда осы жылдын 28 кантарында менщ
*» ТР¥А, кор № 4 2 0,1-т., № 107 ic, З-б.
“ ТРУА, кор № 4 20 ,1-т., № 107 ic, 4-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШШ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
68
аудармамда (18-20 бб.) керсетшген орыстарга карсы xepi
алынбастан басылыпты. Сондыктан аталмыш ютапшаны Ci3re
xi6 epe отырып, автор мен баспага raicTi шара колдануынызды
етшемш.
8 акпан 1908 ж. Н. Катанов»67.
Н .Ф. Катановтын кызметке кулшынысы ойга келмейтш icTepre
дейш орындатгы. Мысалы, онын берген корытындысы бойынша
казак ютаптарынан сол кездеп жалпыга мэл1м фактшер алынып
тасталды. Ол А. Жандыбаевтын «Жас гумырым, яки жастыкка
гафлат» (Казан, «Шараф» баспаханасы) ютабы жайында
М.
Пинегинге былай деп жазады:
«Яшь гумр» (Моя жизнь), 5 керйистт драма, 77 бет. Бул
шыгарманын кейб<р жумысшылар одагы мен социализмге катысты
жерлерш алып тастадым»68. Осынын нэтижесшде ютаптан 7 бет
алыньт тасталды.
Кдсым Булхаировтыц «Касым Булхаируглынын зынданда жатып
айтканы» (Каздн, «Шараф» баспаханасы, 1908. — 16 б., 2000 дана)
Шамсутдин Хусаинов урпактарынын баспасынан шыккан елендер
жинагы да Н. Катановтын бакылауынан eiin, кыскаргуга inпасен.
0 3 i H i H шюршде ол КБ1БУК (КВКПДП)
бакылаушыларынын
назарын йтаптын 8-17 беттерше аударады: «17-бетте аталган
кыргыз Касым айдаудагы пршшк женшде елен жолдарымен
былай дейш:
«Б13ДШ кыргыздар орыстарга тэуелд! болганнан 6epi кептеген
ете тэртйгп жаксы адамдар камауга тусп». вленнщ 17-жолы:
«Букш eMipiMae ыгыстырылудан егейлпс керД1М — жылдан-жылга
ауыртпашылык кебейш, хал1м13 мушкищендЬ>®. Керсетудщ
кейршен барлык тираждан 17-18 беттер1 алынып тасталган.
1911
жылдын басында казак акыны М1ржакып Дулатовтын
«Оян, казак!» (Орынбор: «Вакт» баспасы, 1911. 100 с.3000 дана)
ютабын сотпен кудалау басталды. Бакылаушы Н.Ф. Катанов
жинакты тексере келш, Кдзан Уакытша комитетшщ баспа iciHe
жазбаша корытынды ж1беред1 :
«1. Семей аймакгык сотынын Кдзан каласы баспа iciHiH
инспекторына ж1берген осы жылдын 28 маусымындагы №
742...6- катынас кагазы бойынша ж1бершген ютапшанын 1
данасы жэне Орынбор губернаторынын Кылмыс icTepiHiH 129бабынын 2 жэне 6 пункп бойынша Торгай казак-кыргызы, аргын
руынан Мадьяр, жана багыттагы ултшыл Мир-Якуб Дулатовтын
«Оян казак (Просыпайся, киргиз!)» Орынбордагы «Вакт» газеп
67TPVA, кор № 4 2 0 ,1-т., № 107 ic, 8-6.
“ TPVA, кор № 4 2 0 ,1-т., № 107 ic, 7-6.
‘’ TPVA, кор № 4 2 0 ,1-т., № 107, 56-6.
69
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
баспаханасында 1911 ж. басылган данасын жогарыда аталган
Семей аймактык сотынын №742 жэне №48 — 1911 ж. М. Дулатовка
козталтан icKe затгыкдэлелретшде ж1берген хабарламасы непзшде
Семей аймактык сотынын сот TepreyiuiciHiH етшшш орындау
ушш «Оян, казак» ютапшасынын 2 данасы мен 18 беттж орысша
аудармасын ютапшадаты 32 «кудйсп» мазмундагы 3-4, 6-10,13, 1630, 33-34, 36-37, 60-64 беггерш корсете отырып тапсыруга руксат
етойз.
3 караша 1911 ж. Катанов»70.
1911 жылы кантардын басында Семейге М. Дулатовтын
«Оян, казак!» ютабына тыйым салу женшде КБ1БУК (КВКПДП)
жэне Саратов Сот Палатасынын прокурорынын ше1шм1мен М.
Дулатовты кылмыстык жауапка тарту женшде хабар келгешмен,
Саратов Сот палатасы 18 караша 1911 жылгы каулысымен камауга
алудан бас тартып, бакылауга алу тэрт1б1мен icii Сенатта карауга
ж1беред1.
Сонымен катар Семейде де манызды окигалар болады.
1912 жылдын кантарында, 8 ай турмеде отырганнан кейш, М.
Дулатов 2000 рубль акшага кепшджпен босайды. Бул женшдеп
Семей аймактык сотьшын прокурорынын Семей губернаторына
хабарламасы:
«Туткьшдау бел1мше. Купия турде.
Жогары Мэртебел1 С1зге Семей Аймактык сотынын осы
жылдын 18 кантарындага кыргыз Мир-Якуб Дулатовтын
Кьшмыс icTepiHiH 129-бабынын 6 nymcri жэне 103-тщ 3 пункп
бойынша iciHe езгерютер енгенш — 2000 рубль кепщщкп
Бегел1 болысынын кыртыздары Смен Бегембетов пен
Абдыралы болысынын кыргазы Белпбай Алдабергеновтер
экелгенше камауда отыратынын ескерте келе,
Семей
полицмейстрше Дулатовты босату eiciMi жарияланады»71.
Халыкка улт-азаттык идея тастап, карангылыктан шыгуга
дэнекер болтан шыгармалар жазган белгш1 акын-жазушылар,
публицистерд1 М. Дулатовпен катар коюта болады. Оларга Ахмет
Байтурсынов, Магжан Жумабаев, Румар Кдрашев, МэшЬурЖусш Кепеев, Мухаметсэл1м Кэш1мов, Балиолла Галымжанов,
Ахмедтали Маметов, Абдулкэр1м Мажитов, Байбатыр Ержанов,
Жумагазы Тем^рэлиевтер жатады.
Булардыц 1ш 1нде МэшИур-Жуст Keneeemi ерекше атауга
болады. Ол — XX гасырдын басында казак демократиялык
эдебиепне комакты улес коскан кернект1 жазба акыны. Жалпы
М.-Ж. Кепеевтш терт рет басылыммен шыккан уш басьшымы
70TPVA, кор 4 2 0,1-т., № 179,179 бет.
71КР О М А , кор 15,2-т., № 408 ic, 15-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
70
да бакылаудан еткен. Yiu ютабы Кдзанда 1907 жылы басылган:
«Казактын осы кунп энпмес1. Сары-Арка юмдш?» («Шараф», 24
б. 6000 дана); «Прянете кеп жасагандыктан керген 6ip тамашамыз»
(«Шараф», 23 б. 6000 дана); «Хал-Ахуал» (Казан университетшщ
баспаханасы, 20 б.); 1912 жылдьщ желтоксанында КБ1БУК
(КВКПДП) бакылаушылары назарына М.-Ж. Кепеевтщ «ХалАхуал» (Кдзан: Б.Л. Домбровский баспаханасы, 1912. — 20 б.; 3000
дана) ютабы inireni. Комитет сол мезетте Кдзан полицмейстерше
аталган ютапты тэрюлеу женшде хат Ж1бередк Полицмейстер
буйрыгы бойынша Кдзан каласы 1-бел1мшесшщ приставы
Балюк 1913 жылы 2 кантарда Домбровскийдш баспаханасыньщ
MeHrepyuiici К.Н. Мушкаленкодан «Хал-Ахуал» ютабынынуш мын
данасын беруд1 талап етед1. Осылайша букш тираж теркшенедь
онын шпнде ею мыкы ютап болып катталмаган калпында кете
барады.
Сондай-ак, 1913 жьшы наурыздын басында КБ1БУК (КВКПДП)
терагасына Казан губерниясы жандарм баскармасынын
бастыгынан купия хат келш туседк Онда казак авторларыныц
ютаптары, «кылмысты» тустары кыскаша аудармаларымен
керсетшш, Комитетпн тшеп шара колдануы суралады. Тшмде
Казанда эр жылдары басылган он жеп ютап керсетшп, авторлары
адам таныгысыз езгертшп бершген:
«...1.«Э. Эл1мжанов. Исель юртум» (Есш журтым),2.А. Беркалиев.
«Огин» (Атын), 3. Г. Жэшбеков. «Балалар бадавами» (Балалар
ютапшасы), 4. М. Кашымов. «Насихат казакия» (Казактарга
есиет), 5. А. Маметов. «Адриат» (Улп), 6 . М. Жумабаев. «Чулпан*
(Шолпан), 7. А Муштакаев. «Карлыгач» (Кдрлыгаш), 8 . «Кутубхана
журнагы» (Ютапхана бурышы), 9. «Казак шакирдлярине гадия»
(Казак шэюттерше базарлык), 10. «Адабиат урнаги» (Эдебиет
ернеп) — агайынды Каримовтер баспаханасы жэне 11. «Яш
гумирим» (Жас гумырым), 12. «Шикаят» (Кднагатсыздык),
13. «Тирлекда куб жасагандыктан корген бир тамашамыз»
(Ирлжте кеп жасагандыктан керген 6ip тамашамыз) — Хусаинов
урпактарынын баспаханасы...».
F. Галымжановтын «Есш журтым» ютабы 1912 жьшы агайынды
Каримовтердш баспасынан 6000 данамен шыккан. Жинакка
енген елендер Сырдария ещрш жэне Троицюдеп «Мухамедия»
медресесшде окып журген кезшде байкаган Троицк каласыныц
манын мекендеген казак eMipiH бейнелеген. «Жинакты
шыгарудагы максатым, — деп жазады автор, — казак халкын
ел1мге экелетш жагдайларды жэне олардын ауызб1рш1пшн1н
жоктыгыньщ себептерш керсету»73.
Казактардын кедейш ш к жагдайы мен езгше eMip суруш
72ТРУА, кор № 420,1-т., № 234,7-6.
71
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДА.™ КАЗАК ЭДЕБИЕП
акын Гумар Кдрашев (Габдолла Муштакаев) та жазган. Ол езшщ
«Карлыгаш» (Казан, агайынды Каримовтер баспасы, 1911. — 22
б.; 7000 дана) деп аталатын ютабында окырмандарды бшмнщ
пайдасы мен кажеттшгне сендаре жазады, барлык халыкты
агартушылыкка шакырады.
Осылайша алты ютап Н.Ф. Катановтын аудармасымен катан
тексеруге Ж1бершген: F. Галымжанов —«Есш журтым», Бейсенов—
[ «Эдебиет ернеп» М. Кэипмов — «Насихат казакия», F. Карашев—
«Карлыгаш», «Эдебиет ернеп».
Комитет косымша тексеру
нэтижеанде «Карлыгаш» жэне «Эдебиет ернеп» ютаптарында
кылмыстык белгшердщ
аныкталмаганын
жэне
кажетп
непздеменщ жоктыгынан, аталган ютаптарды актайды.
Шамамен жарты жылдык тексеру нэтижесшде, Казан
губерниясы жандарм баскармасынын бастыгына ж1бершген
1913 жылш 12 казандага ресми хатта КВКПДП бес ютаптын
кейб1р жерлершщ аудармасын ж1береда: «Есш журтым»,
«Насихат казакия», «Эдебиет ернеп», «Карлыгаш», «Tipfliicre кеп
жасагандыктан керген 6 ip тамашамыз». Мунымен катар КВКПДП
«Есш журтым» ютабынын мазмуны «кылмыстык белгшершщ
жокгышнан KiTan авторьша карсы кылмыстак ic козгау кажетаз»
екендтн хабарлайды»73.
Бакылаушылардын
корытындысынан
байкаганымыздай,
I ютап авторлары эдшетп турде казак когамындагы элеуметтж
эдшетазшктердщ туу себептерш айта бшген. Олардын шшде
М .—Ж. Кепеев патша еюметшщ отаршылдык, тонаушыльж
саясатын жэне бай-феодалдардын ез халкына тонаушыльж жэне
I карапайым казактардын муддесш коргамаушылык жайындагы
енбектерш ерекше атаймыз. Автордын бул ойлары онын «'Прлжте
кеп жасагандыктан керген 6 ip тамашамыз» (Казан, «Шараф»
баспаханасы, 1907,- 23 б.; 6000 дана) енбепнде бейнеленген.
1913 жылы 13 шшдеде КВКПДП-ге ж1бершген купия кужаттарды
талдау корытындысы жасалган. Бул кужатта КВКПДП uieiuiMi
бойынша когамдык ютапханалар мен таратуга ж1бершмеген казак
жэне татар тшдершдеп жузден аса ютаптардын Ti3iMi бершген. Бул
пзшге топ>1з казак басылымы юрген.
ПТР¥А, кор № 4 20 ,1-т., № 234, 54-6.
КАЗАК, ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
72
АБАЙДЬЩ ЭДЕБИ МЕКТЕБ1
Казак эдебиеттануы тарихында Абай шыгармашылыгына
байланысты “эдебиет мектебГ, “акындык мектеп” угымдарын
алгаш гылыми колданыска енпзген М.Эуезов болатын. 1933
жылы Кызылорда каласында жарык керген улы акыннын тунгыш
толык шыгармалар жинагынын сонында бершген “Абайдын
туысы мен eMipi” атты гылыми зерттеущде галым: “Акын болмак
болып, талаптанып елен шыгарып керуге Абайдын iui, балалары
барлыгы да умтылган. Б р жагына келгенде Абайдын алды: 6ip
жагынан “эдебиет мектеб1 сиякты да болады” деп алгаш рет
“эдебиет мектебГ туралы сез козгап, Абайдын акын шэюрттер1
катарында Кекбай, Шэкэр1м, Акылбай, Магауия еамдерщ
атайды, олардын шыгармашылык жазу тэсщцерш атап керсетедГ4.
1934 жылы жазган “Абай акындыгынын айналасы” макаласында
Абайдын тусында енбек еткен акындар туралы: “Мундай акын
— тертеу. Онын eKeyi Акылбай, Магауия —Абайдын ез балалары...
Калган eKeyi — Кекбай, Шэкэр1м. Осы терт акын Абайдын нагыз
толык магынадагы шэгарттер1... Брар Абай басшылыгымен
ез жандарынан жырлар да жазган. Абайды зертгеуге осы
терт акыннын атын кыстыратын 6ip улкен себеп, брардын
шыгармалары аркылы Абай e3i icTeMece де, бой урган Шрталай
тын енбек туады. Абай оларга такырып 6epin, елендерш сынайды,
тузейдо, калай тузеудщ жолын айтады. Дэлш айтканда, мыналар
Абайдын акын шэюртгер1 ecemi де, Абай алды оларга жазушылык
Meicre6i сиякты болады”” , — деп Абай калыптастырган эдеби
мектептщ мэн-магынасын, женш, багыт-багдарын тусйщирш етеда,
74М . Эуезов. Шыгармаларынын слу томдык толык жинагы. 8-т., А., 2002,105-6.
75М. Эуезов. Шыгармаларынын елу томдык толык жинагы. 10-т., А., 2003, 19-6.
73
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
аталган акындардын Абай салган калыппен жазган романтикалык,
реалистж сарындагы шыгармашылык кырларына токталады, улы
акыннан алган акындык дэстур ерекшелйстерше уншеда.
Абай шыгармаларынын ею томдык жинагыьда (1940)
жарияланган акьш ем1рбаянынын толыктырылган еюнип
нускасында М.Эуезов Абай шэюртгершщ пзшшен “халык жауы”
атанган Шэкэр1мд1 epixci3 алып тастайды да, эдеби мектептщ
белда eKuiflepi катарына Эрш, Кэютай, Турагул еамдерш юрпзедь
“Казак эдебиеп сол кунде баспа жузшде шыгып отырарлык жайга
жетсе, Абай айналасынан, Абай мектебшен шыккан акындар
тугел1мен Абайдын i3iH баса шыккан курдел1 эдебиет агымын
керсеткен болар ед!”76, —деп Абайдын эдебиет мектеб1 екшдершщ
акындык талант кырларын ашып, улы акыннын талапты жастарга
керсеткен тэл1мгерлж, устаздык касиеттерше токталады. Осьшын
алдында гана Абайдын 95 жылдыгына байланысты орыс тшшде
жазган “Казактын улы акыны — казак жазба эдебиетшш непзш
салушы Абай Кунанбаев туралы ем1рбаяндык тезис жоспарында”
“Абайдын классикалык акындык мектеб1” деген жана атау
енпзш, онын кернекп eicumepi ретшде: "... атакты шэюрттер1
Акылбай, Магауия, акын-жазушылар Кекбай, Эубэюр, 9pin,
Турагул” ес1мдерш атайды77. Ал улы акыннын 100 жылдык
мерейтойына дайындыкка байланысты КдзПИ-де 1943 жылы 8
маусымда етюзшген кенесте мэлш еплген “Абайдын акындык
мектеб1 туралы” баяндама тезисшде Абайдын кен аукымдагы
эдебиет классип болып кана коймай, езш1н акындык мектебш
курып, талантты жастар шогырын тэрбиелегендшн жуйел1 турде
талдап айтады. “Магауия, Кекбай, Эрш, Бейсембай, Эубэюр
жэне баска шэюртгершщ шыгармашылык мурасы Абайдын
ез шыгармашылыгынан поэзиядагы улкен жанрларды, атап
айтканда, халыктык-турмыстьпс, тарихи-элеуметпк, тарихитурмыстык, тарихи жэне пушкиндж, лермонтовтык онтусик
поэмалар стилшдеп таза романтикалык сюжеттж поэмаларды
дамытумен ерекшеленш”78, — деп Абайдын акындьж мекгеб1нщ
шыгармашылык 1зденктерш айкындап береда.
Абайдын акындык мектеб1 гылыми эдебиетте осылай айкындала
бастаган туста 1940 жылдардын сонына карай бул мэселе улкен
niidp-таласкаайналып, ipi айтыска себеп болтаны белгш!. Абайдын
эдебиет мектеб1 де, онын талантты шэюрттер1 де болганы айдан
аньж. Соган карамастан, казак зиялыларьша карсы касакана
‘"'Эуезов М . Шыгармаларынын елутомдык толык жинагы. 15-т. А., 2004,116-6.
л Эуезов М.О. Абайтанудан жарияланбаган материалдар. А., 1988,88-6.
78Сонда, 89-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
74
уйымдастырылган саяси кугыннын eiciHuii толкыны тусында
Абайдын акындык мектеб1 туралы даусыз шындык eripiiace
шыгарылып, ерескел киянат жасалды.
М.Эуезовке пэле-жала жауып, саяси айып тагу мен Абайдын
акындык мектебш жокка шыгарудын басы Казакстан К(б)П
Орталык Комитетшщ 1947 жылгы “Кдзак ССР Гылым
Академиясынын Tin жэне эдебиет институтынын жумысындагы
саяси ерескел кателер туралы” каулысы болды. Осыган дейш
Москвадагы БК(б)П Орталык Комитетшщ “Татар партия
уйымыцдагы кепшшк-саяси жэне идеологиялык жумыстын
жайы жэне оны жаксарту шаралары туралы”, “Башкурт партия
уйымындагы упт-пропаганда жумысынын жайы жэне оны
жаксарту шаралары туралы” жэне т.б. ултшыддыкты желеу еткен
каулыларына мшдетп турде жауап беруге умтылган республика
партия уйымы осылайша кезекп саяси науканга сылтау тапты.
Аталган каулыда Тш жэне эдебиет институтынын саяси ерескел
кателерге, ултшылдык бурмалаушылыктарга жол бергещнп
эдебиет тарихына байланысты шыккан енбектер мысалында
сынга алынды. Каулыда: “Tin жэне эдебиет институтынын
гылыми енбектершде, орта мектептерге арналган эдебиет оку
ютаптарында казактын XIX жэне XX гасырлардагы кеп акындары
мен жазушыларынын творчестволык кызметше б1ржактылыкпен,
тек жаксы жагынан бага бершген. Откецдеп эдебиет ек1лдер1
жалпы халык кайраткерлер1 болды деп керсетшед1, ал олардын
творчествосы тап куреci не байланыстырылмай, онан тыс
тексершедо, сейтш олардын шыгармаларындагы феодалдыкреакциялык, буржуазиялык-ултшылдыксарындаркагажу, буркеуде
калдырылды”79, — деп кепе-кершеу еш ce6enci3 айып тагылып,
М.Эуезовтщ жалпы редакциясымен дайындалган “Казак эдебиет!
тарихы” 6ipiHiui томынын колжазбасынан ултшылдык M iH тапты.
19S1 жылы 15 маусымда Казак ССР Гылым академиясынын
Tin жэне эдебиет институты мен Казакстан Жазушылар одагы
б1рлесш етюзген, “Абайдын эдеби мурасы мэселесш талкылауга
арналган гылыми айтыс” уш кунге созылды. Бул мэслихат нагыз
гылыми айтыс магынасында болмай, Абайдын эдебиет мектебш
басты сын нысанасына алды. Осынын алдында гана М.Эуезовтщ
талантты шэюрп Кайым Мухамедханов “Абайдын эдебиет
мектебГ’ деген такырыпта коргаган кандидаттык диссертация осы
айтысты ерб1туге сылтау болды. Улы жазушы-академиктщ б1рнеше
жыл бойгы гылыми ianeHicTepi мен накты дэлел-тужырымдары
79
Кдзак ССР Гылым Академиясынын тш жэне эдебиет институтынын
эдмысындага саяси ерескел кателер туралы / / Эдебиет жоне искусство. 1947, .
№ 2, 2-6.
XX РАСЫРДЫН БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
75
непзшде пайда болтан Абайдын акындык мекгеб1туралыидеясына
кумэн келпршп, Кдзак*ССР Гылым академиясы мен Кдзакстан
Жазушылары одагынын тералкалары “Казак эдебиепнщ классип
Абай Кунанбаевтын eMipi мен творчествосын гылыми жолмен
зерттеу женшдеп айтыстын корытындысы туралы” каулы
кабылдады. “Сонгы уакытка дейш Кдзакстаннын жеке эдебиет
зерттеушшер! “Абайдын акындык мектебГ дейпн, гылымга карсы,
буржуазиялык-обьекгивпк концепцияны уагыздап, ерескел саяси
кате ж1берш кедш”80, —деп атап корсепдш каулыда. Шэкэр1м мен
Турагул буржуазияшыл ултшылдар тобына жаткызыльш, Абай
мектеб1 тарихи шындыкка кайшы келепн, ойдан шыгарылган
жалтан, зиянды концепция репнде жокка шыгарылды, онын
авторы М.Эуезов, осы тужырымды жактаушылар С.Муканов,
К-Жумалиев, Е.Ысмайылов, Э.Жиреншин саяси кателйске
ушырады деп жазды. К.Мухамедхановтын Абайдын эдебиет
мектеб1 туралы диссертациясы саяси зиянды енбек ретшде
танылып, “бул диссертацияда совет еимеп fleyipiHe дейш eMip
сурin, онын кас жауларына айналган буржуазияшыл-ултшылдарда
Абайдын “шэюрттерГ деп мадакталды”81, — деген айып тагылды.
Сонын непз1нде “Абай мектебГдейтш концепция тарихи
шындыкка ein6ip катысы жок жэне буржуазиялык-объективиспк
жалган концепция болып айыпталды” деген корьггынды жасалды.
Сонын салдарынан М.Эуезов кудалауга ушырап, республикадан
тыс жерге кетуге мэжбур болса, К.Жумалиев, Е.Ысмайылов,
К-Мухамедханов жэне т.б. галымдар узак мерз1мге сотталды.
| 1950 жылдардын ортасында басталган жылымык кезеннен кейш
I жазыксыз жапа шеккен галымдар толыгымен акталды.
1980 жылдардын сонында ел1м1здеп кайта куру, жариялылык
жэне когамды демократиялык жангырту жагдайында сталиншк
I жеке баска табыну кезешндеп халыктын мэдени мурасына,
I кернекп акьш-жазушылардьщ шыгармашылыгына бага берудеп
[ ерескел кател1ктер мен бурмалаушылыктар эшкереленш,
| Кдзакстан Компартиясы Орталык Комитетшщ Комиссиясы
К эдебиет жэне енер мэселелер1 бойынша 1930-40 жэне 1950
I жылдары кабылданган каулылардьщ кушш жойды. Соган сэйкес
I комиссия Абайдьщ акындык мектебше байланысты айыптын бос
[ сандырак, далбаса екенш аныкгады. “Ka3ipri казак эдебиеттану
| гылымы, 9 cipece, М .Эуезовпн зертгеулер}, Абайдьщ акындык
I
“ Казак ССР
I
I
I
I
Гылым
академиясы президиумы мен
Кдзакстан Совет
жазушылары одагынын президиумында. Казак эдебиетшщ классип Абай
Кртанбаевтын eMipi мен творчествосын гылыми жолмен зерттеу женщдеп
айтыстын корытындысы туралы / / Эдебиет жэне искусство. 1951, № 9,79-6.
11 Сонда.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX ЕАСЫРДЫН БАС КЕ31 (1900-1917)
76
мектеб1 болтаный дэлелдеп, онын езшен кейшп казак поэзиясына
жемкп ыкпал жасаганын керсетш берш” 82 , — деп накты айтып,
осы мектептщ уэщк еюлдершщ 6ipi ретшде Шэкэр1м Кудайбердиев
eciMiH атады.
Абайдын акындык мектеб1 туралы жан-жакты зерттеу жумысы
колга алынып, бул ип ic ел1м1з тэуелаздж алган жылдары зацды
жалгасын тапты. М.Эуезовтщ абайтануга байланысты жэне
Абайдын эдебиет мектеШ туралы тын деректер мен жаналыктарга
толы колжазбалары 1988 ж. “Абайтанудан жарияланбаган
материалдар” деген жинагында жарияланды. Абайдын акындык
мектебш устазымен 6ipre KOTepicin, б р жолда кеп киямет
керген Кайым Мухамедханов ел1м1з тэуелиздйс алган алгашкы
жылдардан бастап 1951 жылы 63i курастырып, М.Эуезов Kipicne
макаласын жазган Абайдын акын шэюртгершщ басылып жаткан
туста токтатылып, жарык кермей калган жинагын кайта колга
алды. Галымнын кажырлы енбепнш нэтижесшде 1993-1997
жылдары “Абайдын акын шэюрттерГ атты терт ютаптан туратын
жинак жарык кердь Б р басылымга Абай мектебшщ талантты
nraidprrepi Акылбай, Магауия, Турагр, Кэютай, Кекбай, Уэйк,
Эрш, Эсет, Мука, Эубэюр, Иманбазар жэне т.б. бурын-сонды
белгш-белпыз болып келген шыгармалары енш, осы акындар
туралы К Мухамедхановтын келемд1 зерттеулер! жарияланды13.
Бран белек Шэкэр1мнщ шыгармалар жинагы б1рнеше рет жарык
керш, Кекбай, Эсет акындардын ютаптары басылып шыкты.
Шэкэр1мнщ акындык талантын эр кырынан таныткан жэне
Кекбай, Эрш, Эсет акындардын шыгармашылык мурасын арнайы
зерттеген гылыми диссертациялар коргалды.
М.Эуезов бастап, К Мухамедханов жалгастырган Абайдын акын
uioKiprrepi туралы зерттеулер непзшде Абайдын эдебиет мектебш
терт шыгармашылык топта карастырган жен:
1. Абайдын балалары Акылбай жэне Магауия Кунанбаевтар
Еуропа акындарынын улпсшен терен сез1мд1 махаббат пен ершш
рухты романтикалык дастандар жазу багытында болды
2. Абай тйселей баулыган шэюрттер1 Кекбай, Эрш, Мука,
Шэкэр1м, Эсет, Иманбазар, Уэйк суырып-салма акындык енер
- айтыс дэстурш устай отырып, устаз кенеамен казак ем1ршен
турл1 такырыпта елендер мен тарихи дастандар, шыгыстык желще
поэмалар жаады.
“ Эдебиет пен енер мэселелер! бойынша 30-40-шы жылдар кезеш мен 50mi жылдар басында кабылданган каулыларды зерттеу жешндеп Кдзакстан
Компартиясы Орталык Комитет!
акшамы” газеп, 1989,11 желтоксан.
Комиссиясыньтц
корытындысы. "Алматы
м Абайдын акын шэюрттерк 1 — 4-nii клгаптар. А., 1993 — 1997жж.
77
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
------ --- ------------------------- :-3. Абайдын ез тэрбиесшде болган немере iHici Кэютай мен ез
баласы Турагр прозальпс шыгармалар, кенш куйге байланысты
кыска елендер жазып, керкем аудармамен айналысты.
4. Абайдын немереа Эубэюр р ы акыннын сатиралыкдэстурш,
ягни казак eMipiHiH келеназ жактарын сынаган ащы тищ ежуа
елен жазу жолын устанды.
Абай тйселей баулыган шэюрттер деу1м1здщ ce6 e6 i, б р акындар
устаз алдында акыл-кенес алып, улп-енеге уйренген, Кекбай,
QleKepiM, Мука, Абай колында жакын cepbcrepi ретшде ceHiMfli
кемекшшер1 болса, Эрш, Эсет, Иманбазар алыстан арнайы келш,
Абай аулында узак уакыт токтаган, жана жазган шыгармаларын
Абайга тындатып, сынын еспген, жен сштеген нускауларын
кабылдап, акындык шеберлйске уйренш кайткан.
Абайдын эдеби мектебшщ eicuiaepi ры акынды ездерше устаз
тутып, талант кушрепне бастарын иген, елен, дастандарьша дурыс
бага беретш эдш сыншы, киыннан киыстырып жен сштейтш абыз
санаган.
М.Эуезов айткандай: “Абайдын ез тэрбиесшде болган жэне
Абайдын акылы мен сыны бойынша такырыптар тандап, арнаулы
шыгармалар жазган анык шэюрт акындары туралы”84 сез
бастаганда, олардын арасында Акылбай мен Магауия ерекше орын
алады. EKeyi де устаз экенщ тапсырмасымен осыган дейш Абай
I гана калам тартып, казактын баска акындары шыгармашылыгында
кездеспеген романтизм багытын одан epi шебер дамыта бшш.
Акылбай Абайулы Кунанбаев (1861 —1904) —Абайдын бэйбппеа
I Дшдэдан туган тунгыш баласы. Кгшкентайынан Кунанбайдын кшп
| токалы Нурганымнын бауырында аса шолжын, ерке болып ecefli.
[ Ауыл молдасы Габитханнан сауатын ашады. Жас куншен талантты
I домбырашы, еленш} болган Акылбай eMipiH ойын-сауыкпен
I етюзед!. Шаруага e6i жок, еш арам ойы жок анкылдаган аккендл
К Акылбайды ел шпндеп басбузар эюм-каралар ез максаттарына
К пайдаланбакшы да болады. Жастайынан эке тэрбиесш кермей,
I агайындас туысы сиякты саяк ескен баласыньщ огаш кьшыктарын
К байкаган Абай катты кейш, “Ата-анага кез куаныш” елешн осы
I туста жазады. “Жасымда гылым бар деп ескермешм...” атты белгш
I елещмен ундеспп б1рден сезшепн б р елешнде ры акын ерке
I болып ескен, ересек жаска келсе де, ештененщ паркын ойламай,
1 ел iciHe араласуды бшмеген, артык енерге умтылмаган баласына
I тагылымды ой тастап, yMiT артарлык ceHiM уялатады.
I
I — ---------------------иМ . Эуезов. Абайтанудан жарияланбаган материалдар. А , 1988,93-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
78
Суйер улын болса, сен суй,
Суйшерге жарар ол.
CywtiMi жок кур масыл би
Суйретшп етер сол”*5, —
деген улкен магынага толы елен жолдары “талпынбай журген
талантты Акылбайга улкен ой салып, капы толгантады”86. )KiriT
атасы шагынажакындап калган Акылбай эке елешнен сабак алып,
езщ тутастай поэзияга арнайды. Абай непзш калаган акындык
мектептщ сепз кырлы, 6ip сырлы шэюрттершщ 6ipiHe айналады.
0 лен шыгарумен коса аса шебер домбырашы, сырнайшы болып,
скрипкада ойнайды, б1рнеше эн де жазады.
“Дагыстан” поэмасы — Акылбайдын басты туындысы жэне
толык сакталган жалшз шыгармасы. Поэманын такырыбын Абай
бастапкыда езшщ 6 ip топ шэюртше усынганда Акылбай шыгарма
мазмунын терен ушнып, бэршен бурын шезде жазып шыгады.
Акылбай жазган "Дагыстан” поэмасы Абай кещлшен шышп,
шэюрттерге де унайды.
“Дагыстан” немесе “Kdpi Жусш” поэмасынын такырыбы
— орыстын улы акындарына шабыт берген ершит рухты
Кавказдын тамаша тарихы, оны мекендеген кайсар мшезш
тау халыктарьшын ежет ул-кыздарыныц бас бостандыш мен
шынайы махаббат жолындагы xypeci, эдшеттийк пен зулымдык
Kypeci. Шыгарма Абайдын e3i нэр алып, сусындаган А.С.Пушкин
мен М.Ю.Лермонтовтардын романтикалык поэмалары рухында
жазылган. Бул дэстур ерекшелМ, эйресе, Кавказдын тамаша
табигат KepiHicrepiH шебер суреттеп, поэма кейтпкерлершщ
бейнелерш сомдаганда айкын бшшедь
03i туып ескен Шынгыстаудан алыска узап бармай, Кавказ
тауында eMipiHse болмаган, такырып етш усынган Абай энпмес1
мен ез аулында турган кавказдыктар аркылы гана естш-бшген
Акылбайдын таулы елкенщ эсем табигаты мен ер де жауынгер
черкес халкынын мшез-кулкын айнытпай салып, елен жолдарына
yfljiecripyi улкен акындык шеберлнсп байкатады.
Казактын “Кдп” дегеш Кавказ серек,
TsnipiM сулубшк еткен ерек.
Акырып айдаИардай жуз толганып,
Таулы бузып, тас жарган долы Терек*7.
и Абай (ИбраЬим) Кунанбайулы. Шыгармаларынын ею' томдык толык
жинагы. А., 1995,1-т., 163-6.
м Абайдын акын niaKiprrepi. 1-К1'тап. Курастырып, алга ceai мен
ем!рбаяндарын жазган Кайым Мухамедханулы. А., 1993,15-6.
1,7Абайдын акын шэюрттер!. 1-гатап. А., 1993,55-6.
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
79
Акын тэкаппар карт Кавказдын тамаша тулгасын ерекше
шабытпен, еюпндетш жырга косып, Теректей толкынды езеннщ
агысынан да тау мшезш халыктын буырканган, кайтпас кайсар,
кекшш, ер де ез1мшш касиетш 1здейш.
Сейлейш солтаудагыДагыстаннан,
Жауменен жалыгу жок шабысканнан.
KyHi бупн ipidnin керген емес,
Bip сезге канжар алып кагысканнан88, —
деген елен жолдары черкес халкынын ежет, батыр мшез
ерекшелйстерш дэл сипаттайды. Акылбайдын гасырдан астам
уакыт бурын сомдаган тау халкынын психологиялык езгешелт
каз1р де сол баягы калпынша нагыз ултжандылыктын, ерен
ерлжтщ рухын кез алдымызга экеледь
Ак жиек, кекшш сургылт сэуле берген,
Мунарткан Кавказ буы кетершген.
Алтын шатыр cayneci тау басында,
Атырабы мэл1м болдыталайжерден89.
Акын суреттеген Кавказдын сулутабигатынын бул экзотикалык
ар жагында шеж1рел1 карт тау буккен улкен сыр
жатыр. Бул Акылбайдын акындык “меш”, ягни поэма сюжетш
ашудын езшдж романтикалык керкем Tacuii. Пейзаж поэмада
кенш-куй рещн бишреш, одан 9pi шарыктау шепне жетш,
сюжетпк баяндаумен тыгыз кабысады. Тамаша сулутабигатKepiHici
поэманын сюжетпк жагынан мыкты да ineiiiyiui тустарында окига
шиелешсш колдап, кушейте туседь
Поэманын сюжетпк бас кейшкерлер xenici ЖабрэИил мен
ЗэЬира арасындагы шеказ махаббаттын кайгылы тагдырына
курылган. ЗэЬиранын катал да жауыз, кекшш, кызганшак
9Keci— Жусш карт бейнес1 зулымдык символы, бакыт атаулыны
туншыкгырушы, канцлер репнде суреттелш, махаббат бостандыгы
мен адамгершткп ту еткен кос гашыкка карама-карсы
койылады.
Акылбай романтикалык поэманын барлык дэстурлерш менгере
отырып, ез кейшкерлерж ер жйерлшк пен кайсарлыктын, терен
Te6ipeHicTiH, кызуканды мшездщ адамдары етш сомдайды.
KepiHicTepiHiH
I
“ Сонда.
” Сонда., 55-56-66.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
80
Шыгармадагы окига курылымы мен мазмундык, керкемдйсидеялык ерекшелйстер Пушкин мен Лермонтовтан жел1 болып
тартылган, Абай жалгастырган романтизм стилшш уршстерш
нак байкатады. Абайга б р поэма катты унаган. Онын жаркын
мысалы—Зейираныц срулыгын сипаттаган:
Толкынды кара шашы Ж1бек талдай,
Керген адам карайды кезш алмай.
Аласы аз, нурлы кара, уялы кез,
Жаралган барденезд капы калмай90, —
деген шумакты Абай еспген шакта: “Уш ауыз елещй 6 ip-ax
ауыз еленге сыйгызган екенсщ!” ,— деп разы болыпты. Ал жауыз
Жусштщ жалгыз калган аянышты калш суреттеген:
Ею кезден жас ыршып, ытып кеткен,
Токтамай соргалатып эж1м беттен.
Жуан, калын бшектей бурыл муртка,
Домалап улыжасы барып жеткен91, —
деген шумакка байланысты Абай: “Беп кайтадан эжзмделген,
бурыл муртты шал кез алдыма елестей калды гой”92, — деп
ризашылыган бширшп. М.Эуезов те Акылбайдын б р шыгармасы
туралы: “Керкемдш ете кушп поэма... Поэманын максаты эр
жауыздыктын арты жаманшылык болады деШп”, — деп жогары
бага береда.
Акылбай романтикалык сарындагы “Зрыс”, “Жаррак”
поэмаларын да жазган. “Жаррак” поэмасы сакгалмаган. Ал
“Зрыс” поэмасы агалшын жазушысы Генри Хаггардтын
“Сулеймен патшанын кеншп” аггы атакты романынын жел1с!
непзшде жазылган. Толык сакгалмаган, узйш куйшде жеткен.
Африкадагы зрыстар ем1ршен сыр шертетш роман сюжепн
Акылбай езшше жырлап, энпмеш бас кейшкер аузынан емес, ез
атынан баян етедь Поэмада ер мшезш, киындыкка мойымайтын,
жйгерл! адамдардын ерлйс icTepi улп-енеге болады, зрыстардын
адамгершшп мен адалдыгы сушспеншшк сез!ммен жырланады.
Акылбай романды e3i толык окып, угып алганнан кейш шыгарма
сюжепн тутастай еленмен жырлап шыгып, казак эдебиепне жана
ypflic экелген.
Магауия Абайулы Кунанбаев (1870 — 1904) — Абайдын Дщдэдан
туган кенже баласы. Абайдын улкен умгг куткен талантты шэюрп.
10 Сонда, 60-6.
91 Сонда, 56-6.
92Абайдын Семейдеп элеби-мемориаллык муражайынын коры. КП-988.
81
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАFbl КАЗАК ЭДЕБИЕП
Жастайынан экенщ суййсп баласы болып ecin, акындык енерге
тэрбиеленещ. Ауыл молдасынан мусылманша сауатын ашканнан
кейш, бар дуниенщ кит орыс бшмшде екенш жете тусшген
Абай 1884 жылы дарынды жасты Семейдеп ерлердщ орыс
мектебше окуга береда. Сабакка бар ынтасымен Kipicin, мектептеп
шэюртгер арасында узшк окушы атанып журген кез1нде екпе
ауруына шалдыгады да, одан dpi окуга денсаулыгы жарамаган сон
дэр4герлердщ кенеы бойынша уш жылдан кейш аулына кайтады.
Орыс мектебшщ тэрбиесш Kepin, кеп тагылым алган Магауия
осы уакыттан бастап ел баскару icinae журген Абайдын колында
болып, эке тэрбиесш кередь Манайына талантты жастар
топтасып, улкен мэдениет ошагына айналган Абайдын акындык
мектебшщ белсещп екш, талантты шэюрп атанады. Унем1
1зден1с устшде журш, Семейде алган азды-кепп бшмш терецдету
максатьшда орыс, шыгыс тшдершдел ютаптарды алдырьтп окиды,
зерекплйтмен, бшмдшпмен ауыдцагы e3i катарлы талантты
жастарды тэнп етш, улкен курметке беленедь Экеамен 6 ipre
ел баскару жумысына да араласып, старшындык, болыстык
лауазымдарды аткарады, бул жауапты кызметтерде адамгершшк,
парасаттылык танытып, халык арасында эдшетп басшы ретшде
ауызга шшеш.
Магауия Семейде шэюрт болып журген кезден бастап поэзияга
ден койып, елен жаза бастайды. Бала куншен экесшщ акындык
талантын аса кашрлеп, улп тутып ескен талантты жас Абай
шыгармаларын жатка айтып, еларасына таратады. Абай поэзиясын
терен угынган Магауия елен сезге край бершш, б1ржолата
акындык жолга тусеш.
“Ай жарык, жаздын куш ат терлетш” деп басталатын алгашкы
елешнде жазгы жайлаудын ай жарык 6ip туншде онаша кездескен
ею жастын гашык сез1мдерш, кещл-куй Te6ipeHicTepiH аса эсерл1
де нанымды eTin суреттейш.
Ай жарык, жаздын куш ат терлетш,
Eip сайга уагдаласкдн келсен жел п.
Жалганнан жардан баска тук тшемей,
Жолыккан кандай кызык енбек eTin93, —
деген ерекше толганыс устшде жазылган шабытты жыр
жолдарынан Абайдын “Желаз тунде жарык ай” еленшщ acepi
анык ce3ineAi.
Баласынын орысша, еуропаша бш1мдшйг1нгн устше осындай
акындык талант кырын байкаган Абай оны yHeMi ез колында
93Абайдын акын шэгарттерь 1-ютап. А , 1993,131-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1900-1917)
82
устап, тэрбиесше ерекше кещл белед!, елен патшалыгындагы ез
багытын тандай бшуше ыкпал етеш. Магауия да акын поэзиясынан
улп алып, Абайдын акыл-кенеа бойынша Еуропа акындарынын
улпс1мен терен сезшд1 махаббат, ершш сарынды окигалы дастанпоэмалар жазу жольша туседь
¥стаз эке усынысымен сюжеп мен образдар сомдау жашнан
романтизм стилшдеп шыгыстык сарындагы “Медгат-Касым”,
непзп идеялык мазмуны адал махаббат, бас бостандыгы жолында
курбан болган ей жастын кайгылы тагдырын жырга коскан “ЕнлжКебек”, казак халкынын сырткы жауга карсы азаттык куресш паш
етуге арналган “Абылай” поэмалары Магауия каламынан туады.
Кдзак эдебиеп тарихьшда такьфыбы, курылымы, cm ni мен
сюжетпк, образдык ернектер1, жана керкемдж касиеп жагынан
ерекшеленетш “Медгат—Кдсым” поэмасы шыгыс улпсшдеп
романтизм сарынындагы эпикалык туынды болганымен “идеялык
мазмуны терен, таптык багыты айкын, элеуметпк мэш зор”94
нагыз керкем шыгарма. Поэманын шынайы eMipre жанасымды
тартыстары, кейшкерлер мшездер1 айкын жэне дэлелд1
керкемджке непзделген.
Магауия поэмасында улкен 1зденгшпж, агартушылык жэне
озык идеялар сыр бередь Шыгарманын непзп желкй элеуметтж
кайшылык пен тенс1эд1ктен туган озбырлык пен эдшеттшк,
опасыздык пен адалдык куресш жэне адамдар арасындагы
шынайы суйюпеншшкп жырлауга курылган. Шектен шыккан
жауыздык элемше бас бостандыгы жолында ез максаттарына
жету ушш барлык тауюметке кенген era гашык Разиза мен Сэшм
арасындагы махаббат карсы койылып, адал достыкты ардактап,
шын суйгспеншшк 6 umipy улкен ерлйске баланады. Акын бийс
адамгершшк мураттарды ез туьшдысынын басты принцип!
етш алып, достык пен махаббатка 6 epiK, жауыздык атаулыга бел
шешш каймыкпай карсылык керсеткен ержурек жандарды улкен
акындык шабытпен жырлайды.
Акын Магауия Абай нускаган багыт бойынша калам тербеп
кана коймай, Абай бурын жазбаган нагыз сюжета поэма тудырып,
ол бурын айтпаган элеуметпк мэселелерд! шыгарманын тупказыгы
етед!, XIX гасырдагы казак эдебиетше идеясы мен керкемдж
ерекшелйстер1 жагынан жаналыгы мол, бшк тугырлы кесек
туынды экеледь Кенестж кезецде де бул шыгармадан еш юнэрат
табылмай, элеуметтж мэселелерда козгау жагынан керкемдж
куаты мен тэрбиелж мэш кушп болуы себепп жалпы бш м берепн
орта мектеп пен жогары оку орындары окулыктарына арнайы
тарау репнде енпзшп окытылуы бекер емес.
Матауиянын cjciHiui 6 ip кен тынысты эпикалык туындысы—
94К Мухамедханов. Кеп томдык шыгармалар жинагы. 1-т., А., 2005,131-6.
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
83
“Енлж—Кебек” поэмасы шамамен 1890 жылдары жазылган.
Акыннын осы жанрга калам тербеген алгашкы шыгармасы ретшде
саналады. Поэманын Магауия колымен жазылган тупнускасы
сакгалмаган, колжазба KomipMeci гана жеткен. Абай есю эдетгурыптын, рулык-феодалдык кертартпа салт-сананын курбаны
болган жазьпссыз кос мунлык — Енлж пен Кебекпн кайгылы жайы
туралы шыгарма жазуды шэю'рттерше тапсырганда, Магауия XYIH
гасырдын орта тусьщца болган б р тарихи окиганы поэма туршде
жазып шыгады.
“Енлж-Кебек” - таза казак емаршен алып жазылган реалистж
туьшды. Магауия поэманын алгашкы шумактарында-ак:
Заманнын гащлетс1'з надандыгын,
Козгадын журек, тшм, сейле мыгым.
Баягыны кексейш 6LniiMciaaep,
Мшеки керсетейш жамандыгын95, -
деп еткен заманда болган тарихи шындык астарын ашып, кркын
камын ойлаган ecKi билер мен рубасыларынын катыгез icэрекеттерш эшкерелеудо максат етш кояды.
Акын eKi гашыктын махаббат сез1мдерш, жан-дуниесш,
толганыстары мен тагдырьш бейнелеп, сол аркылы букш казак
когамынын шындыгын, поэмадагы тарихи окиганын бетбедерш дурыс ашып керсетед1, халкымыздын турмыс п рш ш п нщ
KepiHicTepiH дэл сипаттайды.
М.Эуезов “Абай (ИбраЬим) Кунанбайры (1845-1904)” атты
монографиясынын сонгы бел1гшдеп “Магауиянын (1870-1904)
шыгармалары” деген тараушасында акыннын осы туындысы
туралы: “... идея жагынан Караганда б р поэманьщ да ез1нше ез
тусындагы акындардын шыгармаларынан окшау турган, озган
жайлары бар”96, — деп поэманын керкемдж ерекшелжтер1 мен
соны !здешстерше, жаналыгына токтала келш: “Осылайша
образдарды бейнелеуде, еткеннш карашъшыгын сынап керсетуде,
адамгершшк талабын ен улкен максат, арман епп биж сапада
танытуда Магауиянын б р поэмасы да ез уакьпындагы багалы
енбек болатын”97, — деп жогары бага бередь Жеке басынын
азаттыгы ушш ecici ем 1рд1Н катал занына, салт-дэстурше карсы
шыгып, махаббат курбаны болган, артазалыгы жолында жандарын
пида еткен мунлыктардын ел арасьшан колдау таппай, жалгыздык
таукымепн тарткан ауыр да аянышты кал1н керкем сипаттаган,
катыгез заманнын эдшетазшпн аямай эшкерелеген, сейпп,
95К- Мухамедханов. Абайдын акын maKiprrepi. 1-кгтап. А., 1993, 162-6.
н М. Эуезов. Жиырма томдык шыгармалар жинаш. 20-т., А , 1985,244-6.
” Сонда. 245-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)____________ 84
элеуметпк ем1рдщ кайшылыктарын терен ашып керсегкен
алгашкы реалистйс керкем туынды ретшде казак эдебиеттнде берпс
орын алады.
Магауия б р шыгармаларынан баска Ресей империясыньщ
отаршылдык езпсше карсы Кавказ халыктарынын улт-азаттык
куресш баскарран атакты жаужурек батыр Шэмш имамнын ерлйс
iorepiH баяндайтын “Шэмш” атты поэма жазып, осы аркылы туган
халкынын тэуелаздйасе кол жетюзген кунш ансаган. вкшшке
карай б р шыгарма колжазба куйшде жогапып кеткен.
Акын ipi шыгармаларымен катар махаббат, кещл-куй
такырыбына 61'рнеше лирикалык елендер, езшщ бинмд1 болуына
кеп ыкпал етш, кемепн керееткен суййсп атасы Эбшрахманга
арнап сэлем хат туршдеп, кешл сурау, жоктау елендерш жазган.
1903-1904 жылдар аралыгында Магауиянын бурынгы ауруы кайта
мендеп (онын уетше мунын алдында Эбд1рахман казасы Абай
эулетш капы куйзелткен), ancipereH куй1 тесек тартып жатып
калады. ¥закка созылган ауру салдарынан 1904 жылы жазгытурым
кайтыс болады. Абай утымынша жэне акын замандастарынын
естелйстершде айтылгандай, Магауия онын балаларынын ен
жаксысы, ен таланттысы саналган. Магауия ел!м1 бурын да
ем1рден, котамнан кажып, жаттан да, жакыннан да кудерш узген,
жалгыздык дертше ушырап, жапа шеккен Абайта катгы эсер етш,
кеп узамай кырык куннен кейш ем1рден етедк Enairi бар салмак
эулеттщ улкен1 Акылбайга тусещ. Сол жылы жаэда экейнщ
кыркын Семейде бермекш1 болып, басшылык жасап жургенде
Акылбай да кенеттен кайтыс болады.
Акылбай да, Магауия да Абай нускаган багыт бойынша XIX
гасырдын сонындагы казак эдебиепне жана керкем 1эдешстер
енпаш, Абайдын акындык мектебш Lnrepi дамытып, “Акылбай мен
eKeyi де, романтикалык поэманын стилш казак эдебиепне экелш
юрпзгенде, анык соны, жана, жаксы агым экеп косты деу керек” 98.
Кэштай (шын eciMi Fабдулхайм) Ыскакулы Кунанбаев (1869 —
1915) —Абайдын туган iHici Ыскактын тунгыш баласы. Ата-анасы
еркелепп “Кэгатай” деп атап кеткен. Кэютай сепз жасынан бастап
ауыл молдасынан терт жылдай сауатын ашып, арабша, турюше хат
танитын халге жетед1. Экесшщ баласын одан dpi окытуга каражат
мумюндйт келмейш. Жас туысынын бойынан ерекше зереютк пен
кабшет ушкындарын байкаган Абай он уш жастаты Кэютайды ез
уйше алдырып, Магауиямен 6ipre тэрбиелейш, Семейге 6ipre epTin
барып, орыс ттлше уйретеда. Eip-eici жыл шамасында Кэютай орыс
TiniH жеттк менгерш кана коймай, орыс эдебиеп классиктер1нщ
шыгармаларын, Еуропа мэдениеп кайраткерлершщ енбектерш
’*Сонда. 143-6.
85
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
окып, ез кезшщ бшмда азаматы атанады.
Кэютай да шыгармашылык жолда Абайдын акындык
мектебшен улп алып, онын талантты да icxep шэюртгершщ
6ipi болады, Абай акылымен Турагр eKeyi кара сез, кещл куШ
такырыбындагы кыска елендер жазып, аудармамен айналысады.
“Абай агамнын катарында журген 24 жыл шшде онын уйретпеген
бшм! болмады, 6ip a K бэрш тугел угып ала алмадым”, — деп ол
устазы туралы штипатпен еске алады. “Сондыктан мен Абай
агама зор карыздармын, ендт максатым шамам келгеншше
онын асыл казынасын кейшп жастарга жетюзш кетемш”, — деп
уэде бередь 1904 жылы Абайдын суй!кп ры Магауия, артынан
ше-шала ры акыннын e3i, одан кейш улкен баласы Акылбай
кайтыс болып, Кунанбай эрен улкен казага душар болганда
барлык ауыртпалыкты Кэютай кетерш, езш тэрбиелеген устазына
адалдыгын керсетедк
Абайдын артында калган мурасын кездщ карашыгындай
сактап, халыкка жетюзуш максат еткен Кэютай Жидебайдагы
акын аулында бала окытьш журген молда Мурсейя Бжерына
ез калтасынан акша 6 epin, бурыннан жинап журген Абай
шыгармаларын кеппртш жазгызады. “Мен Абайдын карызын
умытпай, шамам келгенше кызмет етуш ез борышым деп бшп,
казак халкына ютеген енбегш баспага бастырып, кепке таратуды
мшдепме алдым”, — деп Кэютай Турагрмен 6 ipre Абай мурасын
ыждагаттытурдежинастырып баспагаэз1рлейш. Осы жумыстардын
басы-касында болып, басшылык етеш. Абай кайтыс болганда
казактын аса кернекп котам кайраткер1, галым, публицист Элихан
Бекейханов акыннын тунгыш ем1рбаянын орыс тшшде жазып,
Семейде шыгьш турган “Семипалатинский листок” газетшде 1905
жылы жариялаган кезде, ол Абай OMipi мен шыгармашылыгына
катысты барлык деректерш Кэютай бергенш ерекше атап етеш,
1915 жылы Кэютай ел1мше байланысты “Казак” газетше азанамамакала жариялайды".
Осы макалада айтылгандай 1905 жылдан бастап Элиханнын
кенес1мен Абай шыгармаларын баспага эз1рлеуге KipicxeH Кэютай
сол жылы жазда Семейге, одан Омбыга келш, бастыру жен1
болмаганнан кейш, Кдзан каласына сапар шегед1. Осы калада
Петербургтеп “1лияс Бораганский” баспаханасьшын екш1мен
кел1с1м-шарт жасасып, болашак ютаптын корректорлык кызметш
ез мойнына алады, акысын дереу телейд1. Баспа колжазбаньщ эр
табак кагазын басып болган сон, пошта аркылы Шынгыстаудагы
Кэютайга ж1беред1, ез тарапынан Кэютай кателерш тузеп, кайта
кайырып отырады. Колдан кеилршген жинакты бастыруга ею
” Э.Бвкейханов. Тандамалы. А., Кдзак энциклоттедиясы, 1995,418 — 419*66.
КДЗАК, ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
86
жылдай уакыт кетш, Кэютай Абайдын тунгыш ютабын шыгару
ушш жиган-терген дуниесш аямай, кыруар енбек сйпреда.
1909
жылы Абайдын тунгыш жинаш “Кдзак акыны Ибраги
Кунанбай угылынын елеш. Бастырган: Кэютай, Турагул Кунанбай
угландары” деген атпен Петербургге жарык керш, барлык
данасы Семейге Кэютай атына ж1бершед1 де, сол жерден букш
казак даласына тарайды. Абай мурасын алгаш рет баспа жузшде
жариялап, жеке ютап епп шыгаруда Кэютай мен Турагуп енбеп
ерекше болса, Кэютай жазып, осы жинакта жариялаган “Абай
(ИбраЬим) Кунанбайуглынын eMipi” атты казак тшндеп тунгыш
ем1рбаяндык макаласын, жалпы Кэютай енбепн М.Эуезов
жогары багалаган, улы акыннын ем1рбаянын жазу кезшде Кэютай
макаласыньщ кеп кемеп тигенш айтады.
Абайдын тунгыш жинагын дайындаган кезде Кэютай акын
елендерш мазмуны мен такырыбына карай езшше жуйелеп, 17
белйске жйстеген. Бул ретте “Халык туралы” деп аталатын 6ipiHiui
белйске — 34, одан dpi карай рет бойынша: “влен туралы” — 5,
“ 0 3i туралы” — 17, ‘Ташыктык туралы” — 10, “Ой туралы” — 8 ,
“Жазгьпуры” - 1, “Жаз” - 1, “Куз” - 2, “Кыс” -1, “Аншылык
туралы” — 1 еленнен енпзшген де, “Переводтар” деп аталган он
бесшша белйске А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, И.А.Крьшовтан
41 аударма елен, сонгы он жепннп белйске “Энпме Масгуг”,
“Ескендар энпмеа” поэмалары юрген. Жалпы алганда, жинакта
Абайдын 145 елеш мен 2 поэмасы жарык керген. Ютап сонына
Кэютай жазган Абай ем1рбаяны мен акыннын фотосуреп
бершген.
Осы жинактагы Кэютай жазган Абай ем!рбаяны келем1 шагын
болганымен акын eMipiHiH кеп кырын камти алды. Кэютай осы
кара сез туршдеп шыгармасында: “Абай 6 ip кез! келш турган
самород еда, 6 ipaK халыктын надан уакытында шыгып, есш
енершш пайдасын кэмш керсете алмай, кызыкты eMipiHiH 6 epi
елдш шуылдак партиясымен эурел1кте етп”100, — деп Абайдын
акындык талантынын кор болган кезш нак айтып, келес1 кезекте:
“Сонгы уакытта Абай e3i еленнщ енер екенш 6 uiin жаза бастаган
сон, бурынгы акындар надандыкпен еленд1 енер орнына гибрат
ушш айтпай, тшеншшйс орнына айткандыктан, акындыктын
да, еленнщ де казак ортасында багасы кеткендапн айтып, езш
олардын репнен баска кылып, алмак пайда уш!'н емес, халыкты
гьшымга умтылып, кенш кезш ашпакка гибрат ушш жазганын
бщщрш елен шыгарган”101, — деп поэзиянын халыкка тиНзер
пайдасын уккан акын кеншн “Бурынгы есю 6wii турсам барлап”
деген елещн келт!ру аркылы бшд1ред1. Абайдын аудармашылык
Абайдын акын maKiprrepi. 2-кггап. А., 1994,30-6.
Сонда, 31-6.
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТТ
87
кызметш, орыс мэдениеп мен гылымына куштарлыгынын
себебш, тереннен жазган елевдершж ерекшелжтерш аша келш:
“ Халык канша надан болса да, Абайдын насихатын кеп тындап,
касында болган жшттер езгелерден 6 ip турл!', медреседен окыган
гылым жолынлагы idci сыкылды, эр нэрсенщ ж енш бш ш , жаманжаксыны коп айырып, надандыктан шыгып калушы еда”102, — деп
Абай тагылымын айтады, Абай манына топтала бастаган тэрбие
мектебшен сыр шертедь
М.Эуезов Кэютайдын абайтанудагы кызметше байланысты:
“Б р же Hiнде казактын мэдениет тарихына, Абай мурасына ерекше
енбек ciHipreH, Абай 03i тэрбиелеп, баулыган жас журтшылыктьгн
кернекп екш болган — Кэютай Ь1скакрынын енбепн айрыкша
айту керек”103, —деп онын Абайды баспа жузшде таныткан енбепн
жогары багалайды.
ТурагулАбайулы Кунанбаев (1875 —1934)—Абайдын екйпш эйeлi
Эйгер1мнен туган тунгыш баласы. Экесшщ колында тэрбиеленш,
мусылманша, орысша сауатын ашкан. Бала жасынан зерек, елен
сезге жуйрж, орыс тшне жетж болып есед1'. Абайдын ен талапты,
api талантты, 1эденпш баласы болады. Улы акыннын эдебиеттеп
дэстурш берж устап, енердщ сан турш менгередь Домбыра,
скрипкада шебер ойнап, эншшшмен де танылады. Баласынын
бойынан акындык куаггы байкап калган экес! сынамак максатта
елен жазуды тапсырады. Сонда Турагр адамнын онаша сэттеп
мунайган калпындагы нэзж сез1м ш уш ауыз еленмен шабыттана
жазып бередг
Алладан мен капа боп тшеген кун,
Жым-жырт болып салбырап кетеш тун.
Жулдыэдар жыпылыктап, ай суп-сур боп,
Eapi де тындап капты шыгармай ун.
Мунымды айтып ед^м сезбен сындап,
Дуние жым-жырт болып турдытындап.
Жел курсшш сейлесе сусыл кагап,
Шептер басын изейш шын-шын, шындап.
Калгандар желден сурар сезймш укпай,
Бупт касын туйед1 жылай-сыктай.
TiK караута меш аяп шыдай алмай,
Кун бултка кеп тыгалды кайта шыкпай104.
1ЮСонда, 37-6.
1И М. Эуезов. Жиырма томдык шыгармалар жинаш. 20-т., А ., 1985,16-17-66.
"»К Мухамедханов. Абайдын акын maiciprrepi. 1-кггап. А ., 1993,181-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАСКЕ31 (1900- 1917)
88
Жас акын Абайдын акындык дэстурш казак поэзиясында
болмаган жана уршспен дамытып, табигатка тш бтреда, аспан
элемшен, тылсым пршшк квр1шстер1мен ой белкеда. Турагрдын
акындык талантын таныткан терен магыналы, философиялык
м э ц ш еден. Осыдан кейш акын кейб1р арнау елендершен баска
жырлар жазбаган сиякты. Эке акылымен кара сез жанрына ауысып,
орыс т ш н е жуйрж болуы себеmi аудармамен айналыскан. Максим
Горькийдщ “Челкаш” атты энпмесш казак тшше аударады. Бул
алгашкы аудармасы 1925 жылы “Тан” журналында жарияланады.
Жазушы АС.Неверовтын “Мен eMipre жержпш”, “Ортакшыл
Мария” энпмелерш аударып, 1927 жылы Мэскеудеп Кенес
Одагынын кшдж баспасынан жеке ютап етш шыгарады. 1928
жылы осы баспадан Турагр казак TiniHe аударган эйгип американ
жазушысы Джек Лондоннын “Эскимос Киш” деген anriMeci
“Баланын epniri” деген атпен жэне белгш поляк жазушысы
Болеслав Прустын “Антек кыран” энпмеа жеке ютап болып
жарык кередк “Баланын epniri” (Эскимос елшщ турмысынан
алынып жазылган энпме) деп аталган б р жинак Турагрдын
“Беташар” макаласымен апшлган.
Турагр Абай кенеамен айналыскан аударма саласында жемкп
енбек етп. АС.Неверовтын “Я хочу жить” энпмесш “Мен eMip
cypriM келеда” деп емес, “Мен eMipre жершпн” деп, ал “Мария
— большевичка” энпмесш “Ортакшыл Мария” деп казак угымына
тусшжп етш аударган. Ол “АС.Неверов шыгармаларынын imxi
рухын, сырткы болмысын терен тусшш, энпменщ фабудасын
сактауга тырыскан”105. Баска аудармалары да керкемдж жагынан
сэтп шыгып, улттык эдебиетке косылган комакты улес болды.
Абай шыгармаларынын тунгыш жинагын Кэкпаймен 6 ipre
бастыруга сшрген енбегш жогарыда атап еттж. Ал Турагрдын
“Экем Абай туралы” естелшнщ гылыми, тарихи манызы зор.
Абай кайтыс болганнан кеШн ры акын туралы алгаш рет естелж
жазып калдырган Турагр болатын. Б р бага жетпес естелжп
М.Эуезов уз1нда куйшде 1933, 1940 жылдары жарык керген толык
жинактарында жариялап, Абайдын гылыми вМ1рбаянын 1927-1950
жылдары терт рет кайта жангыртып жазу барысында пайдаланган.
Казак эдебиетшде естелж жанрынын бастауында турган
Турагрдын б р енбегшш басты ерекшеят — естелйспн Абай
касында унем! болып, тэрбиесш, тагылымын керген-бшген
жайларга курылып, ры акын eMipi мен шыгармашылыгына
байланысты эдеби, тарихи жэне шеж1релж деректерд1н мол
камтылуы. “Танертеннен кешке шейш, кебшесе ютабын окиды да,
105
Б.К Атыгай. Абайдын акындык мекгебшдег1 аудармашылык дэстурш1
калытггасуы. Филология гылымдарынын кандидаты гылыми дэрежеан алу уш!М
дайындалтан диссерташшнын авторефераты. А., 2001,17-18-66.
XX РАСЫРДЬЩ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
89
ара-тура жастыкты бауырына басып, алдында ак кагазы, колында
карындашы, кушренш отырып елен жазып тастайды, сол елен
жазардагы Typi: 6ip кусага мшген юсщей еш кашынкырап, азырак
енпккен юсщей танауы Ke6iHKipen, K63i жасауранкырайды, ecripесплместей кып кушренгеннщ шшде куб1рленюреп кеп жазып
кеп кеткенде кеп токгалып ойлана бермейд1 де, кайта сызып
тузетпейии де, еленнщ тьныны суырылып кеткенге уксайды”106,—
деп Абайдын елен жазу машыгынан сыр шертсе, келеа кезекте
execi жазган елендерш жаттап, айткан сездерше ыкылас
танытканын байкаган Абайдын мактау сезш келпрш: “Мен
экемнщ аузынан шыккан сезд1 пайгамбардын аузынан еспгендей
сенin, адам болады екенмш деп, сол жылгы бастыгымыз IUahKepiM
кажы болып хакикаты олай емес, былай деп таласып жататын
санды шэюрттщ катарында болдым” деген естелж жолдарынан
Абайдын акындык мектеб! болтандьпы елее бередй
Акылбайдын “Дашстан” поэмасын Кавказда болып кайткан
юсщей шебер жазу ce6e6iHe Typarpt естел1п аркылы эбден кез
жетюзуге болады: “Жыл сайьш б1рден, екщен Урюттен кашкан
Кавказдын адамдары келш, кейде кыстап, кейде 6ip-exi ай жатып,
Kici басьГат MiHin кетеда, кебшесе оларды менщ экем Кояндыга
барушыларга косьт бередГ107, —деп кеп маглумат келпредь
“Осы сайлау 1884 жылы болганда, содан кейш достан, елден
туншп, соккы жегещщеген, осы елендерда айткан сеюдщ”108,
— деп Шрнеше елещнщ пз1мш келпру аркылы Абайдын б1ржола
поэзияга бурылу себебш ашьш керсетш, кептеген елендершщ
жазылу тарихына назар аударады, азды-кепп тусппктер береда.
“Ак кшмш, денелЦ ак сакалды” деп кысты елен кылганы сол 84жылы кыс катты болып, ел жугаган. Кдр сэуардщ бесшде кеткен,
сонда айтыпты”109, “Мез болады болысын” деген еленш 90-шы
жылы Семейге барып Тауба деген генерал-губернатор келш,
6ipcbmbipa болыстар, билерге шекпен, кылыш сыйлаган, сондагы
шекпен алган болыстардын куанганьша ыза болып жазган”110,—
деген сиякты крщы деректер Абайдьщ академиялык шыгармалар
жинагынын басылымдарын дайындауга непз болды. Осы ретте
М.Эуезов Турагрдьщ абайтануга коскан енбеп туралы: “Тураш
1889 жылдан бастап унем! экесшщ колында тэрбиеленгещпктен
акыннын ep6ip елеш кай кезде, юмге арнап жазылганы, не
себептен туганы туралы, онан сон e3i ес бшгеннен 6epi карай,
106 Т. Кунанбаев. Экем Абай туралы. А., 1993,14-6.
1*7Сонда, 26-6.
1МСонда, 33-6.
109Сонда, 38-6.
““Сонда, 43-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
90
экесшщ басынан кандай халдер етш кандай мшез, кандай эдет
дагдылары болгандыгы туралы, езге журттын бэршен артык,
бэршен толык маглумат берда”111, —деп ерекше атап етеш.
Абайдьщ эдебиет мектебшщ келеа 6ip талантты шогыры
- Шэкэр1М Кудайбердаулы (1858 - 1931), Эрш Тэщрбергенулы
(1856 — 1924), Эсет Найманбайулы (1867 — 1923) XIX гасырдын
соны мен XX гасырдын бас кезшдеп казак эдебиетт тарихында
улкен i3 калдырды. Шэкэр1м поэзияда, прозада, аудармада,
трактат жазуда дэу1рлж туындылар калдырып, казак эдебиеп'н
такырыптык, жанрлык тургыда байытуга улкен улес косты, казак
лирикасын жана денгейге кетерт, поэзия мэдениетш дамытты.
Эрш пен Эсет махаббат, адамгершшк такырыбына арналган
шыгыстык улпдеп дастандар жазып, елендершде эдшпк, эйел
тендт, 6uiiM мэселелерш камтыды. Бул акындар туралы “Казак
эдебиетт тарихынын” осы 6 -томында монографияльпс тараулар
берйггендйсген арнайы сез кылмауды жен кердж.
Абай алые-жакын ауылдардан еленге эуеетш бар, болашагынан
ум1т KyTTipreH жас акындарды ез касына алдырып, соларгаустаздык
еткен. Акыннын тжелей тэрбиесшде болып, эдеби мектебшен
улкен тэлш алган талантты шэюрттершщ 6ipi Кекбай Жанатайулы
(1861 — 1925) болатын. Шынгыстаудын етепндеп Такыр езенгнщ
бойында туган ол жастайынан зерек, олец-жырга эуес болып
есеш. Алгаш сауатын ауьш молдасынан ашканнан кейш Семейдеп
Камали каз1рет медресесшде окуын жалгастырып, осындагы
уезшк училишен1 бтред1. Ауылына кайтып оралып, ез каржысына
медресе ашады, eMipiHiH сонына дейш бала окытып, агартушылык
icneH айналысады. 1913 жылы Меккеге барып, кажылык парызын
етеп кайтады.
Кекбай ез жанынан суырып салып елен шыгарган айтыс акыны
да, шыгыстык улгтдетт дастандар мен казак тарихына арналган
поэмалар тудырган жазба акын да болган. бленд! де, эпикалык
туындыны да еншрш жазган. Онын поэзияга кулай 6 epuiyi
Семейдеп окуларын 6iTipin, Абайга келш косылганнан басталады.
Ел imiHfleri 6ip дуб1рш сайлау науканында Семейдщ сол кездегт
оязы Кекбайдын успнен тускен арыз бойынша оны жазаламак
болганда, “сонда енерл1, окуы бар жштп Абай аяп, кепйщиске
алады. Осыдан сон Кекбай eMip бойы Абай елгенше онын iHiдосы, шэюрп болып кетедГ’" 2.
Абай “Жаз”, “Кулембайга” деген елендерш 1888-1889 жылдары
“Дала уэлаятынын газепнде” жакын досы, шэюртт Кекбай атынан
111 М. Эуезов. Абайды бшмек парыз ойлы жаска. А., Санат, 1997.159-6.
1,1
282 - 6 .
Абай. Энциклопедия. А.,Кдзак энциклопедиясынын Бас редакциясы, 1995
91
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
жариялаганы белгш. Б р туралы Кекбай езшщ естелтнде: “ 1880
жылдан бастап 1886 жылдарга шешн Абай ep6ip еленш жазып
журда. BipaK б р уакытга сездершщ барлыгын Кекбай сездер1
деп журпздо. Кейш Омбьща “Дала уэлаяты” мен “Серке” кэзеп
шыкканда, 6 ipep еленш тагы да менщ атыммен ж1бердр’ш , — деп
кунды дерек бередь
Кекбай акын Абайдын эдебиет мектебшщ api окушысы, api
окытушысы бола бш й Окушы репнде Абайдын эр айткан сезш,
акыл-кенесш зердесше токып, акындык талантына уйрешп,
окьггушы репнде кейшп урпакка Абай шыгармаларын насихаттап
жетюзуде, Турагрмен катар ры акын туралы бага жетпес естелж
жазуда улкен енбек сшдрдк М.Эуезов “Кекбайдын акындыгы”
атты макаласында: “ 1924. жылдан бастап Абайдьщ ем1рбаянын
жазушыларга жэне барльж тольж жинагын курастыруга Кекбай
барьшша зор кемек керсеткен еш. Абайдан калган муранын казак
окушьшарына тольж жинак боп куральш шыгуына анык енбек
сййрген KiciHiH 6ipi — Кекбай... 1909 жылы Кэютай бастырып
шыгарган жинак Абай енбектершщ жарым келемшдей гана едь
Кекбай колжазбада сакталган шыгармалар гана емес, езшщ
жадында журген, б1ржола жогалып кетуге мумюн болган Абайдын
елендер! мен кейб1р шумактар, жолдарды хатка Tyciprin, ры
акынньщ езге мураларынын катарына косты”114,—деп Кекбайдын
абайтануга cinipreH енбегше жогары бага береш.
Кекбайдын артьшда калган мурасы да 6ipmaMa. “Мусажанга”,
“Теребайга”, “Саран байга”, “Загипага” атты табан астында
шыгарьшган б1ркакпай арнау елендершде адам бойындагы оспадар
кылыкгар мен кемшинктерд1 мшесе, “Дутбайга”, “Агыбайга”
атты влендер1 Абай енегес1мен жазылган. Б р арнау елендершде
устазынын сатиралык дэстурш берж устап, ел уйткысын бузган
шенкумар болыс-билерш сын тезше алып, арам пигылдарын
эшкерелейдк “Дутбайга” деген белгш сатиралык елешнде Абай
сынаган ез агайыны Дутбай болысты оньщ сыбайлас, паракор
тогыз би1мен 6 ipre аяусыз мшейш.
Тогыз би сез айтпайды, без айтады,
Дутбайдынтогыз биаз ез! айтады.
Талтандап кеп каргалар жемге тойган,
Кызылды керген сагат кез айтады115, —
1,3 Журепмнщ тубше терен бойла: (Абай туралы естелЫтер). — А., 1995,
200 - 201 - 6 6 .
114М. Эуезов. Абайтану AapiCTepi. А , 1994,13-6.
“ ■К. Жанатайулы. Шыгармалары: елендер, айтыс-кагыстар, кисса-дастандар
(Курастырган, алш сезш жэне тусшистерш жазган Ж.Эубэюр). —А., 2001,16-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1900- 1917)____________ 92
деген жолдарда араны ашылган ел билеушшершщ келеноз
кылыктарын эшкерелеген ящы мыскыл, кекесш бар. Б р ретте
Кекбай Абайдын би-болыстарды сынаудагы шенеу эдгсш ете
шебер колданган.
Жез1 не? Мойнындагы каргысы ма?!
Элде бр квттпн берген алгысыма?
Сум билер бр кылышн коймаганда,
Сезс!з-акviuupap ел каргысына
Би деген кешеп еткен дэртрдеп,
Ел суйш би койган сон дэу1рлеш.
Секетаз бас жарсада, пара алсада,
Заманы сондайгада тэуедш еш.
Еншп шолак етйс, шолтиган би,
Знак, шенге сатып монтиган би.
Урлыккатунде аттанып, куншз сейлеп,
Пара жеп, карны шыгып томпиган би"*, —
деп мейлшше encip, ызалы, келекеге толы туйреу эшамен паракор
би-болыстын элеуметпк-психологиялык портретш сомдайды.
Абайдын “Болыс болдым мшеки...” елешне уксап кркын камын
ойлаган би-болыстардын ел баскаруга лайык емес мшдерш бетке
басып, эдшетаз ic-эрекеттерш шенейдь “Агыбайга” атты елешнде
де Агыбай сиякты кара басынын камын куйггеген, егажузд!, арам
пигылды ел билеухшст ашы эжуамен елпре сынап, паракорлыгын
мазак кылады.
Акын баска влендершде де адалдыкты, эдшдйсп ту етш кетерш,
елдщ 6epeKe-6ipniriH жырга косады, жатып шер жалкаулыктын,
енбеказ кунелткен кыдырымпаздыктын зиянкестшн эшкерелеп,
тура билпегщ куны кеткен замандагы зорлык пен вктемд1кт1
сынайды, жастарды ескиик келенкеанде калмай, жаналыкка
умтылуга, енер-бшм алуга шакырады.
Абай унем! касында болган угымтал да зерек Кекбай шэюртше
арнайы такырыпта шыгарма жазуга тапсырма 6 epin, оны ез! сынап
бага 6epin, тузу жолга багытгап отырган. Осы ретте Кекбайга:
“Сен 6 ipeyAi дэрштеп, мактап, мадактауга ынталысын. Сондыктан
Абылайхан, Кенесары, Наурызбайлардын icTereH жорыктарын
жаз”" 7, — дейдь Кекбай осылай Абай кенездмен эпикалык ipi
туындылар жазуга барган. Онын каламынан туган “Сабалак”,
" ‘ Сонда, 17-6.
1,7 Журепмнщ тубше терен бойла... —А., 1995,140-6.
93
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
“Терт тере”, “Кдндыжап”, “Наурызбай-Фатима”, “Радш патша”,
“Арон Рашид” дастандары — Кекбай шыгармашылыгындагы
улкен акындык белестер. Алгашкы уш дастан Абылай хан мен
онын батыр урпакгары Кенесары, Наурызбай ерлжгерш баяндаган
тарихи такырыпка курьшса, “Наурызбай-Фатима” — непзп
кейткерлер! тарихи тулгалар болганмен, гашыктык дастан, ал
соцш ею дастан “Мын 6ip тун” epTerici непзшде кисса жанрында
i жазылган шыгармалар. Осылайша езшщ такырыптык аукымы
мен сюжетпк xenici жагынан Кекбайдын эпикалык туындылары
I дербес уш циклда курайды: 6ipiHmici, казак ем1ршен жазылган
тарихи дастандар да, eKiHuiici, тарихи тулгамен байланыстьфылган
гашыктык элементтер1 кездесетш хикаялык дастан болса,
ymifmiici— шыгыстык желiдел дастандар.
Eipimni цикдщ курайтын “Сабалак”, “Кандыжап” жэне “Терт
тере” дастандары казак халкы eMipiHfleri тарихи окигаларды
керкем тшмен айшыкты баяндайды. Кдзак тарихында айрыкша
орны бар, кернекп мемлекеткайраткер1атактыханАбылай туралы,
онын ел коргау жолындагы ерлжтерш халыкка еленмен жетюзу
Абай санасында орныгып, улкен тшекке уласса, устазынын осы
арманын Кекбай жузеге асырган сиякты. Осы шыгармаларынын
шпнде келемдкл — “Сабалак” дастаны жас куншде жеим кальш,
Сабалак атанган кезшен ерлтмен, ептштмен, батырлыгымен
кезге тускен Абылайдын ерлйс ютерш керкем кестелеп, хандык
дэу1рлеген шагына дейшп eMipiH шынайы суреттеЩи, казак
халкьшьщ сырткы жауга карсы куресте ел болып 6ipiryiHiH
символдык белпс1 ретшде Сабалактын (Абылайдын) каЬармандык
бейнесш жасайды, осы тарихи тулга образы аркылы халыкты ел
болуга ундейд1.
“Терт тере” атты тарихи дастаны “Сабалак” дастанынын занды
жалгасы icnerri. Кенесары бастаган улт-азаттык козгалысынын
басталу ce6e6i осы шыгармада айкын ангарьшады. Дастаннын
непзп сюжетпк желйл Абьшай хан урпактарынын мемлекетгшпсп
I калпына келпрш, туган халкьшьщ бостандыгы жолындагы ерлпс
i KypeciH баяндауга курылган.
Шыгармада отаршылдык ектемдж салкынына наразылык
белгшер! сьф берш, халык муны мен арман-тшеп тарихи тулгалар
аркылы айшыкты керсетшеди. Ал “Кандыжап” дастаны — келемi
жагьшан шагын шыгарма болганымен заман шьшдыгын дэл
бере алган керкемдт куатты туынды. Дастанда казак-калмак
согысыныц шешуш1 сэттер1 непзп кей1пкер Абылай хан бейнес!
аркьшы айкындалып, тарихи окиганын Кдндыжап бт м 1мен сэтп
аякталуын керкем баяндайды. Сюжетпк окигасы ширак жетшген,
I кейлкерлершщ ic-эрекеп накты бейнеленген бул шыгармада
Кекбайдын шыгармашылык ойлауынын тарихи факторы
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
94
накгыланып, реалиста сапасы арткан.
блен мен карасез араласып жазылган “Наурызбай-Фатима”
дастанында Кенесары ханнын eMip кызытана тоймаган, жастык
арыны басылмаган ерке rnici Наурызбайдын барымташылыктан
басталган жорыгынын махаббатка раскан сушспеншигж ce3iMaepi
мен ел арасындагы татулык пен жарастык жырланса, шышстык
сарындаш “Гадит патша” мен “Арон Рашид” дастандарынык басты
такырыбы — шынайы махаббат пен адал достык, меШрбандык пен
эдшеттипк сиякты i3ri касиетгерге ундеу.
Кекбайдын казак эдебиет1 тарихына келпрген улкен пайдасы
— онын Абай туралы естелт. Бул естелнеп М.Эуезов алгаш рет
1924 жылы хатка rycipin, Абайдын 1933 жылы шыккан толык
жинашнда жариялады. Содан 6 epi р ы акынньщ жарык керген
барлык академиялык басылымдарында жарияланып келеда.
Естелж-энпме Абайдын мшез ерекшелжтерш, акындык устанымы
мен парасатан, елен жазу машыкгарын, адамгершшйс касиеттерш
толык ашып керсетеда. “Тепнде еленш кеп жазатын уакыты
кысты куш мен жазгы салым болатын. Кейш 89-90-жылдарда
тыныштык алып отырганда, барлык эндерш де 6 ip-aK кыста, жазга
салым шыгарады”111, — деп елен жазу ерекшелшнен сыр шертсе,
“Эркашан Абай акындык туралы сейлегенде: “Ол куат, табигат
сыйы, Край сыйы. Акындык шабыты шын келгенде, адамды кайта
тудырып ж1береда”ш , — деп Абайдын акындык енерге кезкарасы
туралы тын маглумат береда. Естелйсгщ келеш 6 ip тусында: “Олен
айткыш жтттердщ сездершде нэр, жушн болса, дэмда сезш Kepin
ырза болса, ондайлардын еленш кеб^рек айтканын тшейтш. Кей
б1реулерше елен кыларлык теманы да беретш сиякты ед1”120, —деп
Абайдьщ устаздык касиеттерше токталып, осы ретте р ы акыннын
тапсырмасымен Абылай мен Кенесары epлiктepiн калай елен
кылганы туралы энпмелейда. Абайдын eMipre, Д1нге кезкарасы,
аншылык, тотазкумалак, дойбы сиякты ермек турлер1мен
айналысуы мен баска да турл1 кырларын осы естелжтен окып
бшуге болады.
“Тепнде Кекбайдын анык айткыш, талантты акын екенш Абай
ез! де ез шыгармаларында б1рнеше рет атап багалап, ангартып
кеткен-да. Устаз акын Абайдын шыгармаларына аты юрген
шэюрт акыннын ез> де жалшз гана Кекбай болатын”121, — деп
М.Эуезов айткандай, Кекбай Абай мектебшщ акыны деген атакты
анык актаган, устазына еле-елгенше ададдышн 6 Lrmipin кеткен
талантты акын болды.
111 Сонда, 201- 202-66.
Сонда, 202-6.
Сонда, 204-6.
121 М. Эуезов. А6айтанудэр1стер1. А., 1994,14-6.
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
95
Кекбайдын e3i де:
Жэннатта жанын болгар, Абай кутал,
Касында бос журйпиз шатып-бутып.
Осындай ен дарияны жайлаганда,
Тым болмаса калмаппын кана жутыпш , -
деп Абай талантына бас урып, даналыгын дэрштейщ.
Абайдан алдым сабак бала жастан,
Тен бар ма ойга терен онан аскан.
Алды бейш1 , артына ырыс болсын,
Мен-дага 6ip журтымын i3iH баскан113, —
деп езшщ устазына деген шэюрттж суйшпеншшгш 6 umipin,
адалдыгын танытады.
Кекбайдын маныздылыгы Абайдын пкелей шэюрп болуымен
гана елшенбесе керек. Кдзак е\йршен элеуметпк мэселелерд1
камтыган елендер1 мен тарихи такырьшка жазган дастандарынын
езшдпс эстетикалык мэш бар. Жанашыл урдютеп керкемсез
nie6epi ретшде ол агартушылык багьптагы поэзиянын терен
магьшалы улгшерш eMipre экедш. Халыктык эдебиет пен жазба
эдебиет дэстурш катар дамьгга бшген акын eciMi эдебиет тершен
езшщ лайыкты орнын алды.
Абайдын пкелей тэрбиесшде болган талантты акындардын
6ipi Уэйс Шондыбайулы (1873 — 1925) dpi dHUii, домбырашы,
гармоншы болган. Олендерше эн де шыгарган. Жас талантгьщ
болашагынан мол yMiT куткен Абай УэШсп арнайы шакыртып
алып, елен айткызьш, эн салдырган, такырыптар 6epin, улкен
туындылар жаздырган. 1893 — 1898 жылдары Абай колында болып,
ры устазынан акындык енердщ кыр-сырына каныгады, Абайдын
акыл-кенесше зейш салып, кеп улп-енеге алады, оньщ акындык
дэстурш берйс устал, шыгармаларында халкьшьщ мун-муктажын,
арман-тшепн жырга косады.
“Кайгылы хал” деген алгашкы елещнде-ак эдшетйз замандагы
халыктын ауыр жагдайына наразылыгын бишрш, журтшылыкка
зорлык-зомбыльпс керсеткен ел билеушшершщ зулымдык
эрекеттер^н эшкерелейд!.
111Бес гасыр жырлайды: X Y гасырдан X X гасырдын бас кезше дейшп казак
акын-жырауларынын шыгармалары.
М.Магауин. 2-т., А., 1989,308-6.
Eici томдык. //Кураст.:
123КекбайЖанатайулы. Шыгармалары. А., 2001,23-6.
М Байдыдаев,
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
96
Кецшшк кедейлерге заман бар ма,
Кдйгымен кеп камыккан адамларга.
Элазщ ajii жеткен андып жеп жур,
Болган сон уакыт осы амал бар ма124, —
деп заман шындыгын деп басып, халыктын кайгылы хал-ахуалын
ашык керсетедЬ “Ойлаган кез xi6epin Kici бар ма, //Заманды
халык ушш жакындаган” — деп заманнын осы калыпта тура
бермейтшдтне кез жупртеш. “Аз мэселе сейлейш” елешнде
адалдык, эдшдйсп ту етш кетерш, ардан безген ел канаушыларын
катты сынга алады, халык канын сорган жемкорларды ею жуэс!
саткын — “мунафикке” тенеп:
Адалдыкжолын жасырган,
Хайуан ба бул, адам ба?!
Ардан безген айуацоар,
Жолыгарсын аранга!125—
деп Абайша сейлеп, ар атынан уюм шыгарады.
“Журеш журттын Ke6i карасынга”, “Адамга нэпа — каскыр,
акыл — какпан”, “Кедейш обапсынбай байлар талап”, “Адам бар
ма ангарсан”, “Iiui —у, сырты —ду”, “Тексерш мунын бэрш керд1
кез1м” жэне баскада елендержде акын Абайдан алган тагылымнан
айнымай, сыншылдык aflicri 6epix устанады, ел баскарган, шен
алып, шекпен кигенже масаттанып журген эюм-каралардын
карапайым халыкка жасаган жауыздыгын эшкерелеп, карангы
капастагы енбеюш халыктын сана-сез1мж оятып, устемджке
карсы куреске шакырады.
Уэшс 1916 жылгы окигаларга да ун катып, байлардын
кара бастарынын камын ойлау максатында кедей балаларын
майданнын кара жумысына алуга Ti3in берген киянаттарын
ашына айтып, патшанын жергткп жердеп колшокпарларынын
зулым кылыктарын аяусыз шенейд!, халыкты эдшетаздйске
6ipnecin карсы турып, ашык куреске шыгуга шакырады. Осы ретте
“Бастаушы эдш болмаса” елеш Абай улпамен жазылган.
Бастаушыэдш болмаса,
Бутшдйс болмас халкында.
К,олажиып, мыс куйып,
Саудалайдыалтынга.
... Бас сайлауда,
124 Абайдын акын inaxiprrepi. 2-ютап. А., 1994,210-6.
,и Сонда, 212-6.
X X ГАСЫРДЫН БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
97
Кенбе айдауга,
Дуние турмас калпында.
Айдыны азсын,
Кул боп тозсын,
Найзатай боп жаркылда.
Дуние етер,
Сумдар кетер,
Сен каларсын артында126, —
деген жалынды куреске шакырган жпгерл1 елен жолдары Абайдьщ
“Елде жаксы калмады...” елещн еске туаредь
“Адам бар ма ангарсан” елещ де елд1 канаган, мансапкор
рыктардын адамдыктан безген кылыктарын эшкерелеуге
арналган.
¥лык болса осы кун
Жакынын саган карамас.
бзш сакгап, сеш жеп
Сатуга жауга аямас, —
деп тагы да Абай улпнмен колына бшпк тиген эюмдердщ
еюжуашлтн айкын сипаттап, опасыздыгын бетке басады. Абайдьщ
И.А.Крыловтан аудартан “Емен мен ш ш к ” еленшщ сюжепн еске
алып:
Келеке кылып шшкп,
Мерт болган жок па терек те.
Осы да мэл1м емес пе,
Зиыны бар зерекке127, —
деп Абай дэстуршше авторлык тын корытынды жасайды.
Уэйк: ез шыгармашылыгында р ы устазы Абайды тем1рказык
етш устал, эркез мактан еткен, шэюртпк пэк кеншмен жырга
косып, мактан туткан. “Дуние байкаганга 6 ip кен сарай” деп
басталатын елешнде корлыкта еткен халкынын камын ойлап,
талапты жастарды елшщ азаттыгы жольшдагы куреске шакырады,
оларга зор сеншмен карап, Абайды улп етедк
Жан курбан халыкушш кылайыкта,
Б р icreH не боламыз кашканымыз.
м Сонда, 214-215-6.6.
137Сонда, 216-6.
КАЗАК. ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЬЩ БАС КЕЗ! (1900-1917)
98
Акылын айтып-айтып Абай кеткен,
Кдзакта сол емес пе асканымыз.
Халыктын анасындай камын жеген,
Кдйраты Урктемдей дастанымыз128, —
деп р ы акыннын ел камын жеген камкорлыгын, тыгырыктан жол
1здеген даналыгын айтып, жастарды ждерленшредь
Акын “Тартыстын табысы”, “Bip кыздын уакигасы”, “Жошы —
Алаша хан”, “Иванушка — дурачок”, “Тэуке — Жтабай” окигалы
дастандары мен поэмаларын жазган. “Тартыстын табысы”
поэмасында 6ipiHmi дуниежузшис согыс, азамат согысы, шетел
баскыншылыгы сиякты тарихи окигалар акындык тшмен нанымды
суреттеледц. Уэйк согыстын халыкка экелер ауыр зардабын жете
тусшш, тарихтан сабак алуга шакырады, согыс апатын дэлме-дэл
баяндап, тарихи шындыктан алшак кетпейдь
“Bip кыздын уакигасы” поэмасы атакты “Кырык y93 ip”
хикаясынан алынган сюжет непзшде жазылган. Махаббаткд
адалдыктын кыр-сыры пендешшж пен ракымшылык, тез1мдшк
пен кеншшк касиеттер аркьшы •пзбектелт, поэма соны
окырманга сураумен аякталады. Акын айткан жумбактын iiieuiiMi
де киын: патша кызына гашык болган жшт тез1мдшт, кыздын
атастырылган жптгпен арадагы уагдаластыгы, болашак жарыныц
кыздын езше гашык болган жттпен кездесуше руксат eTyi,
кыздын жолшыбай ею урыдан акылдылыгыньщ аркасында аман
калып, 63iHe гашык ж!пттен бата алуы сиякты уакигалар Ti36eri
окырманды ойлау кабшетшен адастырады. Сондыктан да акын
сошы шеипмди окырманнын езше калдырады.
“Жошы — Алаша хан” дастанынын окигасы “Аксак кулан—
Жошы хан” анызымен тыгыз байланысты. Анызда Жошыныц
елгм1 мен Шынгыс ханнын кайгы-каарета баян етшсе, Уэйк
дастанында окига желк1 сол бетанде кайталанганымен, хан Алаша
eciMiMeH суреттелген. Акын ез шыгармасынын кейшкерлерш
устазы Абайдын “ Bipa3 сез казактын туб1 кайдан шыкканы
туралы” енбегшде айтылатын Алаша хан бейнесшен алса керек.
Дастаннын басты такырыбы да, сюжеток желк1 де акындык
талант пен куйшшк енердщ зулымдык пен катыгезд{кт! женген
Kpiperri кушш дэрштеу болса, Уэйк керкем тшмен, шебер елен
орамдарымен б р максатына жеткен.
“Иванушка—дурачок” дастаны орыс жазушысы П.П.Ершовтын
“Конек—горбунок” елен-eprerici желюмен жазылган. Абай осы
epTeriHi ете унатып, акын шэюрггерше такырып eTin усынганда
УэШспн улесше тиген.
128Сонда, 220-221-66.
xx FACfaoa&m басы ндагы к азак а зн ш н п
99
0 з кеэепнле Уэй к акын Ершовтын атакты дастанынын
уакшасын
казак рым-тусшюве
бейшдеп. улттык ауыз
а к б к т ш н ертел узпомен хырлап шыккан. Дастанла орыс
ертепсшдеп кейшкертерлн барльвы аталмай. бас кейшкер Иван
гана айтылып, онын ез> казак ертепсшдеп тазша бала бейнесшзе
суреттелед!. Уаш с Иваннын патша кызынын хузиТн идеп
шыгып. хер-хаНанды шарлатан сапарын толыкбаяндамай. ертеп
уакигасы:-: муллем кыскартады. дастаннын басты сю хеп релизе
жузжп гана алып. утымды пайдаланады, окнга желтсш шарыктау
пкгше х е п а зт . бас кейшкердщ бакытка кот хети зген шатан:
Той кыллы кыэын 6qpin он кун p a l.
Та*, такыт — бэрш берш. болды аодидй
Жалкаузар кеп уйкыдан туктапкан жок.
Енбекпн вэпскеа мше осындай.
Патша боа p in шапшп турлы декл.
Ертекпн рас бсыса айтканынлай19. —
деп шабыпы жыр ходларымен аякгап. Иванлай енерпаз. енбекхор
жвтгп yari етел. Сайып кедгенде. “Иванушка" поэмасы — X X гасыр
басындагы Абай калыптастырган аудармашылык мектеп вкйдершш
улкен талпыныс. таудай талабын корсетке н едгул лучнелерлн oipi.
Онын авторы Уэшс Шонлыбайулы да т а р бойы Абай есяет еткен
жшдан айнымай. с ш халда улттын алебнел мен маденнетше
рухани кундылыктар бере адтан уокен дарын aeci е л "'".
.Лл Уэйктш ‘ Тэуке—Жпабай" поэмасы — таза казак емцхнен
алып жазылган шыгарма. Пшмада керпилес отырган керей мен
тобыкхы руларынын арасындагы кеэекл 6ip барымта оклгасы
суретгеледй Автор окнганы шыгарманын бас кейшкер! Тэуке
атынан Быкня деген келшшекпен арадагы айтьк туршде
баянзайаы Шыгармала ел арасындагы ру тартысы. барымта
снякты келенозднсгерлн бейб:т халыкка типзер зардабы Быкня
атынан сыналып. татулыкха. береке-бфлкке шакырган акын у т
айкын б1Л1нед1.
Мука Э.ххциулы (1857 — 1927) — Абай мекгебшен тэрбие атган
талангш шэюртгершщ 6ipi. аскан домбырашы. скрипкашы. анпн.
акын банан. Ауыл малдасынан сауатын ашкан Мука хас кутнен
эк-куй. ален-жырга квнгп ауыл, ломбыра шертел. куй тартъш. эн
салады. скрнпкада ойнауды уйренел. Экест дллханнын тутан urici
Караханнын Элшхан деген баласынын И сатан атты улы кайтыс
тСлКЗ. 283-6.
“ Б К. Аавевй. Абайзыв ш я ш д к п с б я х п гуахрмалшлык япуршщ
алптпсуы . Ф я л аю гш п с о п с ц я п ш н д н д ш ш п ш л и д зр п д ч н U T уш ш
Ш Ь т а к ш десертдшмнын авторефераты. А.. 2001,14-в.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
100
болып, эйел1 Фатиха жеар калады. Исаханнын жылы жакындаган
кезде жас сру Фатиханы Элгмханнык екшнй баласы Мусаханнын
эйелшщ устше коспакшы болады. EipiH-6ipi унаткан Мука мен
Фатиха жасырын кашып, Абай аулына келедь Абай барлык
жагдайды бшген сон Эл1мханга хат жазып, дауды токтатады.
Осылайша Мука Абай аулында калып, улы акыннын жакын досы
мен суййсп шэюрттершщ 6 ipiHe айналады.
Мука непзшен, шебер домбырашы, энпй, скрипкашы ретщде
белгш. Акындыкка кулай бершмесе де, Абай дэстуршен тагылым
альт жазган елендер! де аз емес. Жас куншен ез жанынан суырып
салып елен шыгарып, эндерше косып айтып журген. Абай
поэзиясынан сусындап, улы акыннан ташм-тэрбие алганнан кейш
елен сезге улкен жауапкершшкпен карайды. Абай дэстур1мен
еленш терен толганып жазу жолына тусе,щ. Скрипкада ете унатып
тарткан шыгармасы — “Дунай толкьшы” куйшен алган эсерш терт
шумак еленге сыйгызып, енердщ адам жанын баураган KpiperiH
жыр ете,щ. Туган жер! — Кекен тауын керкем кестелеген “Кекен”
атты лирикалык толганыска толы елеш Мука поэзиясындагы
орны белек шыгарма. Абай устазын e3i туып ескен Кекен тауына
конакка шакырганда шалкар шабыт устшде жазган б р елешнде
эсем табигаттан алган dcepi, кешл-куй1, ce3iMi акындык оймен
терен кабысады.
Тау Кекен кунпрттенген кекшш мунар,
Кетерш кекке таман мойын срар.
Киялап адам журмес киын жартас,
Ойласан пенделжпен дейсщ крар131, —
деп
Кекен тауынын сулу KepiHiciH шебер суреттейш.
Эр Typni миуалар бар шыккан тегш,
Акылмен болжап болмас артык-кемш.
Безенш, конаккелсе, туралыкдеп,
Жамылды турл1 агаштар кек желегш.
Тал кектен, кайын акган ктм кит,
Kepimn, кербезденш, басын ш п.
Басына шырмауыктан pi тагып,
Шолпысы сылдырлайды жерге тиш132, —
1,1 Абайдын акын inaKiprrepi. З-ютап. А , 1995, 286-6.
,и Сонда, 286-287-6.
101
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫЦЦАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
деген елен шумактары акыннын iunci жан-дуниесш табигат
кубылыстарымен сезшш керкем бейнелегенш бшшреш. Муканык
тау тылсымын суреттеудеп теплin тускен тамаша жыр TipKecTepi
Абайдын табигат лирикасын, сонын шпнде жылдьщ терт мезгшне
арналган елендерш еске Tycipeiii.
Непзп такырыптык желю сакталган, 6ipaK сонгы жагы
жогапган “Нурке елгенле” елеш Абайдын осы icneTri
Эбшрахманга, Оспанга арналган елендер1 i3iMeH жазьшганга
уксайды. влен Абайдын замандасы, api жакын досы, ез Ke3iHin
белгшi де бедедщ адамы Нурке Шынкожаулынын аргы аталарынын
халыкка cinipreH енбепн атай отырып, “Кдйырлы, жомарт, шын
мырза, //Шапагатты memeHiM //Артында халкын бек риза” деп
мактауын асырган Нуркенш адамгершшк, адалдьпс, жомарттьпс
сиякты i3ri касиеттерш елге улп етеда, e3i тендес казакган артык
туган, эдишкп ту етш кетерш, халкына камкорлык жасаган ел
билеуппсшщ KiciiiiK келбетш шебер суреттеп керсетеда. Осы елещ
аркылы Абайдын акындык дэстурш берйс устангандыгын тагы да
байкатады.
М.Эуезов Мука талантына тэнп болып, “Абай жолы”
эпопеясында онын атын еш езгертпей, непзп кейшкердщ бipi
репине алып, эшш акыннын бейнесш Абай тулгасымен тугастыра
керкем суреттеп 6epfli.
Абай туып ескен Шынзыстау eHipiMeH кершшес Кызылмола
болысынын казагы Иманбазар Казанкапулы да (1868 — 1943)
улы акыннан тйселей тэлш-тэрбие алган талантты акындардын
6ipi. d x ec i Казангап Кынашулы мусылманша, орысша сауатты,
кез1 ашык, елше сыйлы адам болган. Меккеге уш рет кажыльпс
сапарга барып кайтып, туган аулында медресе ашкан, жылкы
тукымын асылдандырумен айналысып, уйшщ манына баубакша отыргызган. Иманбазар осындай улгий экенш тагылымды
тэрбиесш керш, алгашында ауыл мсшдасынан хат таниды, одан
кейш Семейдеп бес кластык медресеш окып 6iTipejri, сонда журш
ез бетшше орыс тшш уйренещ. Ел баскару 1сше ерте араласып,
Кызылмола болысы № 1 старшындык ауылынын, одан кейш
болыстын халык соты болып кызмет гстейш. Экшшшйс icrep аткара
жур1п, талмай окып i3fleHeiu, Шыгыс, Еуропа, орыс классиктершш
шыгармаларын окиды. 0 з бетшше турл1 такырьттарга елендер
жаза бастайды. Алгашкы елендер) Казак 6acnace3iHiн карлыгашы—
“Дала уэлаятьпшн газетшде” 1888-1889 жылдары жарияланады.
Газетпн 1889 жылгы 20-санында басылган Иманбазардын “Ай,
агалар, тынданыз мына газет сезш” елеш133 Семей медресес1нде
окып жургенде “Дала уэлаятынын газепне” арнап шэюрт киялынан
135“Дала уэлаятынын” газеп. А ., 1989,112-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
102
туган, керкемдж жагынан ортанкол туынды болганымен, жана
ашылган газета окуга насихаттап, дэу1р унш бишрген. ГазетшLnep
атынан берген тусшпсге: “Осы елещй ез1м1зге жаксы ат ymiH
басып турганымыз жок, оку бшетш жас казак жнтпшн кениннщ
ракымдыльнын бщшрш турмыз”134, — деп талантты жастын
акындыкка бел буруына жол ашкан. Осынын алдында газеттщ
сол 1889 жылгы 7-санында “Семей оязы, Шьщгыс елшщ казагы
ИбраЪим Кунанбай аулынын Баканас езешнде КепбеШт деген
жерге конып жаткандагы турГ’ деген атпен Абайдын “Жаз” елеш
Кекбай атынан басылган болатын135.
Абайдын жас акынмен
таныс-бшспп
Иманбазардын
газетте жарияланган еленш окудан басталса керек. Онын устше
Абайдьщ сушкп баласы Магауия да осы жылдары Семейде окып,
Иманбазармен жакын достык катынаста болган. Абай да жас
талапты унатып, ауылына конакка шакырган, онын соны узакка
созылган устаз бен шэюрт арасындагы риясыз шыгармашылык
карым-катынаска упаскан. Иманбазар колы босай калган сэтте
устаз касынан табылып, Абайдын акыл-кенесш тындаган,
акындык талантыныц кыр-сырына уйренген.
Иманбазар Абайдьщ эдебиет мектебшщ талантты шэюрттершщ
6 ipi ретшде танылып, поэзияда езшдпс i3 калдырды. Абайга
елжтеп лирикалык елендер, эпиграммалар мен арнаулар
жазып, романтизмге бой урды. Устазынын епшппмен Шыгыс
такырыбына “Энибал” (1909), “Алтын сакина” (1911) дастандарын
жазды. “Алтьш сакина” дастаны узшш куйшде гана жеткен.
Замандастарынын айтуына Караганда, Европа акыцдарынын
6 ipiHiH баллада туршде жазган шыгармасынын аудармасы болуы
мумкш, махаббат жолында капыда каза болган гашык жтттщ
ecipiK кылыгы туралы дидактикалык мазмундагы туынды.
Акын атын шыгарган “Энибал” дастаны — Шыгыс сюжетше
курылган романтикалык сарындагы шыгарма. 1909 жылы
Казандагы агайынды Каримовтар баспаханасынан “Киссаи Энибал” деген атпен жеке ютап болып басылып шыккан.
Дастаннын непзп идеясы — эйелдщ бас бостандыгы. “ Калын
малга сатылып, epiKci3 куйеуге бершген казак эйелшщ керепн
корлык-зорлыгыныц 6api Энибалдын аузынан айтылады, тек муцзар репное айтылып кана коймайды, адамгершшк тургысынан
катты сыналады”136.
— Жан апа-ау, патшага айт арызымды,
Кдаайга, шаригатка cesiM шын-ды.
134 Сонда, 626-6.
135 Сонда, 89-90-6.6
136 К Мухамедханов. Кеп томдык шыгармалар жинагы. 4-том. А., 2003,193-6
юз
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
0 p6 ip кыз ез1тацдап барсын байга,
Тшек 6 epin таркатсын б1зшц мунды137, —
деген баста кейшкер — Энибал кыздьщ талабы заман талабы
болып ecTuiefli. Б р дастаннын басты сюжетпк жел1а. Кызынын
eriHiniiHe кулак аскан акылды эке — Рамр патша уюм1мен шыккан
жана мизам болашак жаркын eMip елеа icnerri:
Эрюм ез! суйгенш аладыдеп,
Кыз бенен бозбалага тецшк тидь
Малfa сатып жас катын алатугын,
Эуеской бай, шалдардын uni куйш138, —
деп махаббат тендтн аскактатып, есктктщ ecipiK кылыктарын
эипсере етеш. Тендж символы Энибал кыз бен эдш патша Рамр
бeйнeлepi аркьшы адал махаббат пен эйел тендтн, жотары
адамгершшк касиеттерщ жырга косады. Устазы Абайга уксап
“елещп ермек ушш жазбайтындьтын”:
Мунда жок кыздырмалы кызыкгы сез,
Кеп узатпай осылай токтаттым тез.
Не кылса энпме ушш айтканым жок,
Пайдасын кейшпнш Kepeai кез139, —
деп 6 inflipin, кейшп урпакка калар тагылымды ой тастайды.
Tiirri сонгы шумагын: “Еркекше акын муны айткан казак y m iH ”
деп Абайдьщ Кекбай атынан шыгарган калпынша акындык
сыпайьшык танытады.
Иманбазар казак халкынын сол кездеп eMipiH шынайы
бейнелеген баска да елендер жазып, суырып салма акын
ретшде де белгш болган. Б р ретте Кекбайдын жиеш Жунгсхан
Бурютбайрымен айтыска тускен. Алаш кайраткерлер1 Элихан
Бекейханов, Ахмет Байтурсынов, Магжан Жумабаевтармен жаксы
карым-катынаста болып, р т кесемдер1 бастаган жодды устанады,
Алаш идеясьш колдап, Семей уездйс земствосынын Mymeci
ретшде халык арасында улкен мэдени-агартушылык жумыстарын
журпзедк Абайдьщ р ы Магауиямен медреседе окыган кезшен
бастап жакын сьфлас дос болып, ауылына жш барып, хат алысып
турады. Магауия катты сыркаттанып, кайтыс боларынын алдында
Иманбазарга еленмен коштасу хат жазган деген сез бар. М.Эуезов
137Абайдын акын maKiprrepi. 4-mi ютап. А., 1997,178-6.
138Сонда, 180-6.
139Сонда, 181-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 104
осы хат туралы 1930 жылдары Иманбазарга хат жазган деседг BipaK
Алашорда козгалысына катысы бар болуы себелл Иманбазар 5-6
жыл ауылынан алыста баска колхозла eceniui болып енбек етеда
де, кайтыс боларынын алдында 6ip сандьпс толы есю ютаптар мен
колжазбаларын 63i жерленген зират манына кемд1редь Бул сандык
сол беп табылмай, купия куйшде калды.
Акын картайган шагында да каламын тастамай, жана заман
туралы шабытты жырлар шыгарган. 1941 жылы шише айында
Семейде еткен облыс аралык халык акындары слепне катысып,
ел коргауга арналган камалбузар елендер жазады. Отаншылдык
ce3iMre толы бул жырлары Мэскеуде шыккан орталык “Правда”,
республикадагы “Социалиста Кдзакстан”, “ЕкпщдГ газеттершде
жарияланады.
Акыннын Абай кенес1мен махаббат такырыбына жазган
“Энибал” дастаны казак эдебиеп тарихындаш елеуш туынды
болып табылады.
Эубэюр Акылбайулы (1881 — 1934) — Абайдын улкен баласы
Акылбайдан туган немересь Юшкентайынан Абайдын iHici
Оспаннын efleni Еркежаннын бауырында ecin, ен-жырга кумар
болады, елец шыгаруды эдетке айналдырады. Немересшщ
акындык кабшетш байкаганАбай оны ерекше кашрлеп, ез колында
тэрбиелейш. Есейе келе атасы Абайдын тапсырмасымен езш,
мыскыл, ащы тщш эжуа, сыкак елен шыгару дэстурш 6epiK устап,
XX гасырдын басындагы казак эдебиетщдеп сатиранын дамуына
езшдйс улес косады. Кедейлйстщ зардабын кеп тартканымен
акындык енер1мен ел курмепне беленещ. 1930 жылдардын
зобаланы кезшде жазыксыадан жазыксыз кутын-сурпнге ушырап,
кеп бейнет шегеди, сол азап салдарынан ауырып кайтыс болады.
Эубэюр экем койган менщ атым,
Жаратылыс шыгарган зор куатын.
Ыргызбай, би бскенбай —аргытепм
Кунанбай кажыедашыккан затым.
Эубэюр менщ атым, экем Абай,
Жок-жтк арып-ашып келгенталай.
Нагашым ер Кдзыбек, би Алшынбай,
Мен тугш, жарлык кылган косшы-малай, —
деп, букш казакка мэл1м ата-бабасын зор мактанышпен жырга
коскан акын eMip бойы осы текп эулетке лайыкты болуды
езшщ басты борышы санайды. Абай атасы улкен умлг еткен
ceHiM удесшен шыга бшш, казак поэзиясында езшдйе колтанба
калдырады.
Эубэюр ез шыгармашылыгында Абай айткан сатиралык
105
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
багьпты устанып, осы жолынан айныган жок. Ащы эжуа, м1рдщ
огындай мыскыл турщдеп елендерш колма-кол суырып салып
та, жазып та шыгарган. бзше унамаган келенш жайттар мен
адамдардын оспадар кылыктарьш аяусыз сынап, бетщ бар, жузщ
бар демей ашык айткан. Акыннын сын садагы ел шшдеп паракор,
мансапкор бнлерге жай огындай тиген. “Билерге” атты етюр
мыскылгатолы елеш кара басьшын камын тана ойлап, кркыннын
кры болган ел билеушшершщ пасык эрекеттерш эшкерелейш.
1шщде байыцда бар, кедейде бар,
Кедейлт болмасаегейде бар.
Тайлыбие тамаккажукболмайды,
Неше турл1 жалмауыз кемей де бар140, —
деп сол заманда ел баскарган ею жузд1, опасыз билердщ трас
сатиралык портретш жасайды.
“Болыска” эпифаммасы Абайдын “Болыс болдым мшеки”
еленше елктеп жазылган. Б р елен тура жолдан тайып, мансап,
бюпкушш дуние-мулкш шаш кандуниеконыз, жагымпаз болыстын
сатиралык бейнесш сомдайды. “Gripiiomnepre”, “Мусабайга”,
‘Табидоллага”, “Досмагамбетке” елендершде де халык надандыгы
мен мешеултн елпре сынаган.
Эубэюр сатиралык шыгармашылыгымен коса улкен поэзиялык
туьшдыларга бет бурып, “Мамай батыр”, “Энет бабан”, “Актабан
шубырынды” тарихи дастандары мен “Оралбай мен Кер1мбала”,
“Эреке мен Береке” атты элеуметпк такырыптагы дастандарды
жазып шыгарган. Отызыншы жылдардагы ел басына туган
аштык-зомбылык кезенш бейнелеуге арналган “Шынгыстау”
поэмасы дэу1р шындыгын шебер суреттеген керкем туынды болып
табылады.
Жинактап айтканда, казак эдебиетт тарихында езшщ жолын
куып, акындык талантынан улп алган, р т эдебиеп дамуына
жана уршс экелш, такырып, жанр, керкемшк ерекшелжтер
жагынан турленуше езшдк улес коскан Абайдьщ эдебиет Meicre6i
болганын онын талантты акын шэюрттершщ шыгармашылыгы
мысалында айкын кез жетюздж. “Сейтш, Абай айналасында
улкен тэрбие мектебшщ болганын керем1з. Мше, Абай мектебшщ
казак эдебиеп топырагына улкен жаналык экелгенш керем1з”М1,
— деп М.Эуезов 63i рттык эдебиеттану гылымында берйс непзш
калап кеткен Абайдын эдебиет мектебшщ еюлдер1 ездершен
кейшп каламгерлерге де акындьпс дэстур жагьшан ип ыкпал етш,
шыгармашылык сабактастыкгын жалгастыгын накты дэлелдеп
берщ._______________
140Сонда, 260-6.
141М . Эуезов. Абайтанудан жарияланбаган материалдар. А .,1988,195-6.
ЖЕКЕЛЕГЕН АК.ЫНДАР
ШЫРАРМАШЫЛЫЕЫНА ШОЛУ
Казак эдебиетшщ узак тарихында ете бай, сан алуан кырлы
керкем эдеби мура коры тузщш. Олар турл1 ютап баспаларынын
басылымдарында, мерз1мд1 баспасез беттерщде, колжазба ютаптар
туршде жэне эр денгейдеп колжазбалар корларында сакталган.
Ел аузында журген улгшер каншама, халык эдебиетшщ улы
дэсттдп жалраса беретшдйт де белгш. XIX гасыр эдеби муралары
ез алдына 6ip жуйел1 желпи курайтын болса, XX гасыр басындагы
акын-жазушылар шыгармаларынын 03i жуздеген томдарды
жалгастырады. Салыстырмалы турде алганда, XX гасырдын
басындагы эдеби шыгармалардын орасан кепппн, сол тустагы
казак акын-жазушыларынын айрыкша ен1мш шыгармашылыгын,
сейтш жана эдебиетпн карымды еркш тынысынын кен жолы
ашылгандыгын кайталап айтудын артыктыгы жок.
Б р кезендеri эдеби шыгармалар ютап, баспасез беттерщде
бурынгыдэу]рлерге Карагандаэлдекайдажеделdpi молжарияланып
отырды. Оган заман агымы себешш болды. XX гасыр басындагы
акын-жазушылар шыгармалары непзшен еткен гасырдын алгашкы
кезеншде Казан, Орынбор, Уфада жарык керген басылымдарда
жэне журтшылыкка кещнен машм «Бес гасыр жырлайды» (1985),
«XX гасыр басындагы казак эдебиеп. Октябрь алдындагы кезен»
(1983), «Казак поэзиясынын антологиясы. XX гасырдын бас
кез1» (1993) секши эдеби жинактамаларда жарык керген. Оларда
жуздеген акын-жазушылар шыгармалары жарияланып, кыска
турде сипатгалып отырды.
107
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
Эрине, олардын барлыгы б1рдей эдебиеттанутургысынан епкейтетжеШп зерттелмеген. Кейб1'р мэселеде советпк идеологиянын
тоталитарлык
бугауы себеппп десек, ещй 6ip жагдайларда
мамандардын аздыгынан, TinTi кайсыб1р ете кажегп саланы
зертеушшердщ Meicre6i калыптаспагандыктан деп санаймыз.
Мэселен эдеби шыгармалардын текстологиясы сынды киын да
кажегп салада Tfricri маман галымдар куш бупн де жепспейдк
0 зге де турл1 себептермен аса бай эдеби мура гылыми тургыдан эл1
сараланып болган жок. Бул — узакка жалгасатын курдел1 процесс.
Сондыктан, 6ipKaiap елеул1, гылыми ортада б1ршама багасын
алып, карастырылган жэне белгш 6ip niidp, кезкарас туйшделген
акын-жазушылардын eMipi мен кызмеп туралы кыскаша шолу
сипатты маглуматгарды таныстыру ниепнде туздак.
Эрине, акын-жазушылар шыгармаларын талдай отырып,
олардын кай багытка жататындыгын, жеке сипаттары мен
ерекшелпстершщ ортак езектерш сабакгастьфа отьфып, кай
поэтикалыкмектепке бешмдггш, тагысын тагыэдеби жаратылысын
саралайтын
зерттеулер
нэтижесшдеп
корытындыларды
тужырымдап усьшган да артыктык етпес едк BipaK бул — бутан
дейш де, Ka3ip де кол жетюзе алмай журген бийс. Эдебиеттану
гылымында фольклор мен кенес дэу^ршдеп эдебиетте гана белгш
дэрежеде жемюш берген, сараптамалык сурьттаманьш недэуар
T9yip зертханасы баска кезендер эдебиетше келгенде жокка тэн
болып тур. Кдй автор романтикалык сарынга жакын, кайсысы
реалистж эдебиетке тэн, кайсысьшын шыгармаларьшда эпикалык
кулаш басым, кайсысында сыршылдык, элде дши-киссашылдык
мектеп 9cepi кушп, публицистика юмдерде басым шыкты, тагысын
тагы кептеген мэселелер гылымда колмен койгандай талданып,
таразылануы тию еда. Бул сипатта аса ipi, белгш! акын, жазушылар
шыгармаларына катысты гана зерттеулер жасалган. Ал ондаган,
жуздеген акын-жазушылар мурасы ондай гылыми айналымга
элi тусе койган жок. Бул — узак жылдар бойы, эртурл1 гылыми
мамандардын катысуымен журпзшетш кешенш гылыми ic. Жокка
жуйрйс жетпейда. Сондыктан да, мол казынанын шйнен б1ркатар
акын-жазушьшардын шыгармашылыгы туралыкыскаша шолу гана
жасалды. Онда да олардын еэдерше тэн кайсыб1р шыгармашылык
сипаттары мен ерекшел1ктер1 айтылды. Ал оларды салыстырмалы
талдауаркьшы тугае эдеби агымдыкдэрежедеп зерделеулер алдагы
кезде жасалар деп yMiT етем1з.
XX гасыр басындагы эдебиеттщ алуан кырлы такырыптык,
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
108
керкемдйс, идеялык сипаттарын ангарту махсатында кыска-кысха
пайымдаулар усынылган жекелеген акын-жазушылар туралы
зерттеулер, кггаптар, диссертациялар жазылган. Ал колжазба
корларында жаткан, ел аузында журген, эйтсе де зерггелмеген,
харалмаган мындаган здеби тулгаларды ахадемиялых эдебиет
тарихына женаз суйреп экелш косу да ретаз болар еди. Акынжазушылар шыгармашылыгын карастырганда гылымнын осындай
хагидаттары да есхерщщ.
*
*
*
Жумабай Шалабайулы — Торгай облысы, Жангелдин ауданына
харасты Тосын болысынын № 5 ауылында 1838 жылы дуниеге
келген. Акын шыгармаларынан осы кунге жеткеш Нургали
деген жас акынмен айтысындагы ел аузында сахталып калган
жекелеген шумахтары жэне Нуржан Наушабаевпен айтысы гана.
У ах Жумабайдын Нургалимен айтысы халык акыны Нурхан
Ахметбеков аркылы жетсе, Нуржанмен айтысын жэне осы
Нуржанмен хат аркылы айтысхан жумбах айтысын филолгия
гылымдарынын кандидаты С. Оспанов Кдзакстан Гылым
Ахадемиясынын Орталых гылыми хпапханасыньщ колжазбалар
корынан тауып «Костанай таны» газетшде жариялады.
Осы уш айтысынын езшен-ак онын акындык куатынын мол,
елендершщ керкеMfliri кунды екеншпн ангаруга болады.
Уах Жумабай 71 жаска келш, картайган шагында жагалбайлы
Нургали деген жас акынмен айтысады. Карт акын:
Кеудемде дауылдыелецуясы бар,
Сендейлер шыга алмайтын киясы —жар.
Тебемде каз бауыр бултani де тур,
Шамдансам жыр несерш куя салар...
...Бупн мен керсетейж хересщщ,
Шыгарып журт алдында елесщш.
Юмсщ сен, кайдан шыктыц, кай акынсын,
вленге бшйх айтартере-сынды, —
деп б|рден TereyipiHiH херсетедь 7-8 буынды жыр улпамен
твхпелетед!. Дэстурл1 айтыстын взшде влек ернеп мен улпсшщ
турлерш жарыстыра, хубьшта колданады.
109
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Аз бен Kem i байкатпас,
Жиырма бесте кызба жас.
Дэу карагай куласа,
Баялышпен тен болмас.
Аксункардын баласы
Куладын куска жем болмас.
Удын eTi болмаса,
Кдрганын eri ем болмас.
Кдртаймактупл елеем де,
Молам сенен кем болмас! —
деп жастык арыннын аптыгын баскандай болады.
0лен сеэдщ теп — бейнел1 сейлеу. Акындыктын хас бит—
«акындарша ойлау* — бейнел1 ойлау, дуниет образбен керу,
кубылыстын поэтикалык рухы мен танбаларын нэзжпкпен туешу.
Сылдыр сез — сурет емес, кеекпщ зергерлйспен пнш тутастырган
зердел1 ой Уак Жумабай елешнде Kecreni сурет те, зердеш ой
да бар. EKeyi тугае келш, акыннын суреткерлйс шеберлт мен
онын акындык кулашынын кен екенш танытады. Жалпы казак
поэзиясында «сункар», «тулпар» сеэдершш эбден таптаурын
болган туракты тропка айналганы белгш. Жумабай бул сездерд!
баскаша угымда колданады. Мэселен, сункар сезш дарын сез1мен
T ip K e cn p in , зат eciMfli аныктауыштык машнада колданьш едем!
троп жасаса, тулпар сезш тай сез1мен салыстырмалы турде
пайдаланып, карсылас акынмен езшщ ара салмашн керсетуде
утымды пайдаланады. Эпитеттер мен троптар еленнщ керкемдйс
жагын керкейпп турган жок, акын ойымен уштасып еленнщ
багасын бийстепп ж1беред1.
Уак Жумабайдын сездер1 керкем болуымен катар,
ойлылыгымен де кунды. Kapuiiri мен баласыздыган бепне баскан
Нургалига кайтарган жауабында Жумабайдын акындык шеберлт
терме туршде айтылган жырдын мэщщппмен, мазмундылыгымен
ерекшеленедь Жумабай стагпне 6 ip - 6 ip iH e
карама-кайшы
угымдарды салыстыра отырып ой айту тэн. Мысалы: кэртк
пен жастыкты бейнел1 турде дэу карагай мен баялыш, аксункар
мен куладын, карга мен акку ушмдарымен алмастыра отырып,
философиялык тодгам-терме репнде ойлы да дэйекп уэж айтады.
Уак Жумабай акыннын тагы 6 ip сез сайысы эйгш Нуржан
Наушабайулымен болган айтыс. Казак эдебиеп тарихында
дши-агартушылык багыттагы
елен-назымдарымен «Сепз
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
110
cepi» дастанымен жэне жумбак айтыстарымен белгш Нуржан
Наушабайры Костанай ем1рщде eMip
сурген. Нуржан
акындыгымен 6ipre жаурыны жерге тимеген палуан, бал
бармак куйнн, жезтандай эн ini болгандыгы агартушы Ыбырай
Алтынсаринге катысты энпмелерден мэл1м.
Б р айтыс 1908 жылы Кдракыпшак Жасыбай ауылында
болган. Сол ауылда кыдырып журген Жумабай акын Нуржанмен
кездеседа.
Сез свйледш жасымнан,
Кетпей жур кайш басымнан.
Кэмш nipiM кайдасын
17 жаста косылтан... —
деп казак акындарына тэн аруак, кие шакыру дэстур1 мен
«Кэмш nipiH» шакырганнан кейш Жумабай акын сезш api карай
жалгайды.
Турюстан, Ci6ip, Орынбор,
Дабылым Kerri алыска.
Куланиек кун шыкпай
Тоймаушы ед1мшабыска.
Сыр бермеге жок ед!м,
Curreyiui едамалыска.
Асыл ершн белпс1—
Жанын кияр намыска,
Жамандыктын белпа —
0 зш-ез1 мактаган,
Мактаншак журткажакпаган,
Осы айтканым анык па?!
Алып кашпа екенсщ,
Кебйкауыз карыспа.
Зорыкканнан бшмейтж,
Кур кумарсын жарыска.
Айт дегенге арс етш,
Етепме жабыспа!
Сен 6ipсайтан кебелек,
От алыптускен камыска.
Кутырган тебет секши,
Эл жетпеспен алыспа!
I ll
X X РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Менщ атым —Жумабай,
Мешменен кагаспа!
Мешменен кагыссан,
Icin кетер шалыска.
Жер тагысы сен болсац,
Кек тагысы мен едим,
Тырнагынды салыспа, —
деп карсыласынын бейнел1 т1ркестер мен троптарды туйдепмен
колдана отырып кесшедь
... Ойнашы шырактешнмен,
Ушпайсын кекке кенлщмен.
Майдандасып кектескен
Душпанын емен сенщ мен.
Орынсыз жерге урынбай,
Сейлесенип женшмен,
Сейлемесен женщмен
Музга тускен канбактай,
Ушырармын дем1ммен.
Суйепк майда кул болар,
Eip сипасам жешммен...
деп epiciH тыныс байкатады. Айтыстын езшде ocepni портрет,
бейнелер жасайды.
Суырып салынып айтылган осы еленнщ ез1-ак Жумабай
акынньщ аскан дарын Heci екещигшен хабар бередь Жумабай
акын айтыстарынан байкайтынымыз — онын ap6ip елеш тенеу,
эпитет, метонимия, метафора т.б. керкемшк бояуларра каныккан
тозбайтын, тотыкпайтын шымыр елендер.
Жумабай акьш елендершен макал немесе мэтел сиякты
(«Адамнын жаксы асылы — Kipci3 таза нэсш», «Орынсыз
гайып соктыкпас — акылынын. басымы, Кершгенге шабысар
— акылсыздын Kaci6i», «Жас картайып тозбай ма, жарлы байып
онбай ма» немесе «Алтын тактан хан тайса, караты болар») уткыр
пркестер кеп кездесещ.
Жумабай Шалабайулы eciMi X X гасырга дешн-ак казакка
танымал акын болтан. Айыстары Рылым Академиясынын
Орталык гылыми ютапханасында, колжазбалар корында сактаулы
тур. Хат аркылы жумбакгасып айтыскан жазба айтысы да бар. Бул
КАЗАК, ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС КЕЗ! (1900-1917)
112
жумбак айтыстын тарихи кундылыгы басым. 1916 жылы Нуржан
акын Костанайдагы ак патшанын «Маусым жарлыгынан* кейшп
зорлык-зобаланды жумбактап «Торгайдагы тутандарга» хат жазып
ж!берген екен. Осы жумбак-хаттын uieuiiMiH Жумабай акын
табады:
Тобылдын бшк кек жары —
Костанайдын каласы,
Кагынды деген сез екен.
Жалын шыгып жарынан,
Ортент жаткан кез екен.
Ор бойында Орынбор
Губернешз сол екен.
Онда кайгы мол екен.
Ку карагай —ак сакал,
Ак тереп —ак патша,
Сгаршын, булты—поп екен.
Жанып жаткан жалпак ерт —
Сорлык казак еш екен.
Жанып жаткан жас шырпы —
Елдщ батин улыекен, —
деп казак елшщ басына тускен калын KacipeTi, эскерге алынып
жаткан кыршын жастардын камын ойлап епледа. «Маусы
жарлыгын» дулей ертке тецейда.
... бзш капкан кек тебет —
Озшен шыккан зор екен.
Кысы суык, жер1 отты —
Патшанын зэрл> заны екен.
Матаулы калган биеа —
Сорлы болтан ана екен.
бртенген елш менгерген,
Залым патша жау екен... —
деп басталып теренге тарткан жолдардан Кенес заманынын
буркемеленш «Аманкелда кетершсй деп аталган, ал шындыгында
Эбднапар Жанбосынулын хан сайлап, сары ала ту кетерш
отаршыл Ресейден белшбек болган Торгай казактарынын ултазаттык квтерипсшщ мазмуны мен максат-муддесш тануга болады.
113
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Уак Жумабай шыгармаларынын кенес заманында жарыкка
шыкпауынын 6 ip ce6 e6 i осы болса керек.
Жумабай Шалабайры Торгай акындык мектеб1нш непзш
салушы. Акыннан тэл1м алган Есенжол Жанузакры, Сейдахмет
Бейсенулы, Кубаша Шалбайры, Эбпсай Нуртазары, Иманкулдын
ЭбД 1рахманы, Кудеpi Жолдыбайры, Кдшкынбай Казры сиякты
акындар Жумабай акынды кашр тугыл еткен.
Е.Ысмайыловтын
«Акындар»
атты
монографиясында
Кдшкынбай Кдзырынын ce3i бершген. Онда Кдшкынбай акын
былай дейдк «Кдйын журтымда (эйел1мнш экеЫ) Шалабаев
Жумабай деген ipi акын болды, елен айтарда кезшен жас агып,
селкшдеп xeTymi еш. вленге кумарлыгымды, елершде маган
батасын 6epin еш, сонан былай еленге еркш болып кетпм. Ол
KiciHiH ce3i, акындыгы маган зор улп болды»1.
«Кдзак эдебиеп» газетшщ 1991 жылгы 3 санында кайталап
басылган
Нысанбай
жъфаудын
«Кенесары-Наурызбай»
дастанынын алгысезшде Е. Бекмаханов: «Кдзак ССР FA Tin
жэне эдебиет институтыныц колжазба корында Нысанбай
жырьшын тагы ею варианты сакгаулы. Оньщ 6 ipi — 1912 жьшы
Кдзанда Жусшбек Шайхысламов бастырган нуска, екшнпсш
институт кызметкерлер1 Торгай облысында акын Кдшкынбай
Кдбаевтан жазып алган»2, —депп. Мунда Кдшкынбай Кдзрыньщ
фамилиясын Кдбаев деп кателескен. 1996 жылы жарык керген
«Тарихи жырлар» атты кеп томдыкгьщ «Кенесары-Наурызбай»
жырына арналган томында жырдын Кдшкынбай нускасы бершген.
Осы жырдын туашктемесшде Кдшкынбай бр жырды Жумабай
акыннан уйренгеш туралы айтьшады3.
Жумабай Шалабайры Торгай акындык мектебшщ дэстур1н
калыптастырьш, онын дамуына зор улес коскан, осы мектеппн
езшен кейшп екшдерше устаздык еткен ipi трга.
Акын Сейдахмет Бейсенулы (1841-1914) — Ka3ipri Костанай
облысы, Аркалык ауданына карасты Кдйынды ауылынын жершде
туган.
вленмен сурет салатын шебер акын. Бейнелеп сейлеШп.
Адамнын м1нез-кркын беруде ез! тустас акынддрдын кай1Е. Ысмайлов. Акындар. —А .,1956,83-6.
2
Нысанбай жырау. Кенесары-Наурызбай. / / “Казак эдебиеп” газеп, 1991,
№3.
’Тарихи жырлар. —А , Жазушы, 1996.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
114
кайсымен де таралгысы тен тусл отырады. Кейде Махамбетше
аузынан от шашырата, келеназдпсп сынаса, б1рде Шернияздай
ащы сарказмды колданады. Колма-кол, ауызба-ауыз айтыска
келгенде Шежедей тапкыр, Орынбайдай орныкты сейлейда,
Кейде Базар жыраудай тегш-тегш алып, еленнщ топшылы эдема
TypiH жасайды. Сондыктан болар, Ахмет Байтурсынулы Сейдахмет
акынды жаттап ескен, дарынына тэьгп болган4.
Торгай, Костанай, Акмола, Актебе ешрлерше «Танат Сейдахмет
акын» деген атпен белгш болган оньщ шыгармалары, Торгай
акындык мектебшщ баска егалдерше Караганда, XIX гасырдын
езшде баспа бетш керген. Агартушы Ыбырай Алтынсариннщ
«Казак хрестоматиясынла» акыннын «Bip нашардын Элй! тереге.
айтканы», «Сейгг-Ахмет деген жтттщ гашыгына айтканы» атты
елендер! жарияланган. Сейдахмет пен Ыбырайдын тес туймгпрш
дос болган.
Сейдахмет акыннын eciMi Ахмет Байтурсынулынын улы
Абай туралы жазган «Казактын бас акыны» атты макаласында
да ушырасады.
Сонымен
6ipre
Ахмет
Байтурсынулы
«Эдебиеттаныткьпи»
енбегшде
Сейдахметтщ
«Мшажат»
шыгармасы мен гашык кызына арнаган елецш мысал репнде
келттрген.
Сейдахмет Бейсенулынын шыгармашылыгын зерттеумен
Сабыр UlapinoB те айналыскан. Белгш эдебиет зерттеуипа Ермек
бтебаевтын «жазушы папкасындагы жырлар» атты макаласында
(«Лениншш жас») Сейдахметт1н 6ipa3 елендер1 талданады.
Галым С. Шэршовтын деректерше суйене отырып: «Сейдахмет
сыншыл, букарашыл реалиспк эдебиет еюлше жатады», — деген
корытынды жасайды. Сондай-ак, академик Кджым Жумалиевпн
«XVIII-XIX гасырлардагы казак эдебиеп» атты енбепнде Ыбырай
Алтынсаринн1н ыкпалында болып, онан улп алган акындар
катарында Сейдахмет акыннын eciMi де ушырасады.
Сейдахмет акыннын колда бар елендершен онын еленд! ерте
бастагандыгы ангарылады.
Он уште топка тусш айкайладым,
Жас кунде албырт киял байкай ма аддын.
Ш ок болып журегше барып туспм,
Жамылып шен-шекпенш шалкайганнын, —
* Н. Бектем1С0в. Ахмет ушкан птын уя Астана: Елорда, 2001,31-6.
115
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕТ!
дейш акын. «Окуга он жасымда талап етпм», — деп басталатын
еленшен онын акыл-ойы ерте оянып, енер-бшмге жастайынан
куштар болтаны байкалады.
...Окуга он жасымда талап етпм,
Баланы бурьгн тускен куып жетпм.
Жыр, кисса-елен ютап окымауды,
Басыма зор уайым, кайта тугтым.
Аз уйыктап, аз тагам жеп ыждагаттап,
Жанымды iaaeHicneH ренжгтм,
Ойнактап Ортекедей ойын салган,
Алансыз, армансыз кун, кайда кегли?
Талпыныс, талаптылык касиегп,
0з1ме айнымастай TipeK erriM.
Б р еленнен 6i3 онын акындык таланттын буына сем1рмей,
унем! iaaeHreHfliriH, сол аркылы бойындагы табиги дарынын
уштай тускендтн байкаймыз. «Жыр, кисса-елен ютап окымауды,
басыма зор уайым, кайгы тупым*, — деген жолдар акыннын
шыгыстык кисса-дастандармен, сол кезендерде жарык керген
шыгармалармен таныс болгандыгын ангартады.
XIX гасырдын екшпп жартысы мен X X гасырдын алгашкы он
жылдыгында eMip сурген Сейдахмет акын шытармашылыгынын
непзп такырыбы — ак патшанын бшпк жуйеЫндеп эдшетаздж.
Ол осы дэу1рдщ жагымсыз жактарын ез шыгармаларында катты
сынады. Куншшдйс, eceK-eripiK, урлык, басараздык, кулыксумдыкка карсы куресп. Сез1мен де, iciMeH де елге улп-енеге бердь
Адалдык, эдщщк жолына кызмет еткен адамдарды колдап, енеге
етп. «Кай жерде жаксы керсем жанап erriM* немесе «Халкымнын
жолдас болдым агасына, Бой да емес, ешр де емес жагасына» деген
жолдар осыны айгактайды.
Сейдахмет акыннын e3i указной молдальпс кызмет аткарган,
имандылык жолын устанган, намазын каза кылмай еткен, дши
сауатты Kiel болтан. Сондыктан да ел арасындагы надан, думше,
арамза молдалар акыннын ащы сынынан тыс калмаган.
Акын заманындагы элеуметпк тенс1зд1кке кеп квщл бвледг.
Елш эдшетплйасе шакырып, букарашыл пигылда болып, калын
букара муддесш кездейш. Ел eMipiHiH кунделйсп eMipiH такырып
eTin жьфлаган ол арнау елендер, толгау, термелер, мысалдар,
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 116
жумбак елендер жазган. Сонымен 6ipre поэзиянын келемш жанры
—дастанга да калам тербеген. Жасынан Шыгыс эдебиепмен таныс
болтан Сейдахметтш «Мын 6ip тун», «Тотынама» сюжеттерше
курылган «Махрума», «6нерл1 уэз1р» атты ею дастаны бар.
влендершщ такьфыбы мен шыгыстык сюжеттерге дастан жазуы
Сейдахметтш улы Абаймен рухтастыгын таныткандай. Аталган
«Махрума* дастанындажаксылыкка жамандык жасал, езш ел1мнен
азат еткен эйедщ корлыкка салтан опасызга лагынет айтылып,
ажарлы, акылды, адамта MeftipiMi мол эйедшн киындыкты
жешп, еркшджке жеткеш суреттелсе, «0 нерл1 уэз!р» дастанында
мусылман дйп тыйым салган суретшшк енер уагаздалады. Мунда
акын енерд1 игеруд1 насихаттаган.
Акын аталтан шытармалардан баска кедейлйс, жокшыльпс
такырыбына «Байлар мен Танатар», «Сейдахмет пен кедейлйс»,
«вюшш» сиякты жырларын арнаса, элеуметпк эдшетс1зд1кке
карсы «Б1з кершк талай жаннын киянатын», «Айна» сиякты
жырларын жазган.
Сейдахмет акындыгынын 6ip кыры мысал жанрынан да
кершеш. Акыннын «Тулю мен сауыскан» атты мысалы кепке
белгш. Мысалдын непзп сюжеп Крыловтын «Карта мен тулю*
атты мысалына уксас. Ерекшелт — тулюден алданган сауыскан
кейшнен тулюш алдап каскырдын апанына бастап апарып, соган
жем кылады. Мундагы идея — «6ipeyre киянат жасама, ез басына
келедЬ» немесе «6ipeyre op казба, езш TyceciH», —деген тужырым.
Акын шыгармашылыты идеясыныц етюрлйтмен, такырыбынын
терендшмен тана емес, керкемдтмен кунды. Онын бейнелеп
ойлау касиеп жумбак елендершен айкын кершедц. Алтыбас
Бекентай деген акынта ол мынадай жумбак айтады:
Кудайым мундай енер берген оган,
Мэнзалын мекен еткен лайлаган.
Bepi MiHin, eunci eprin 6 ipсагам зат,
Келеш есек енгерш, туйе айдаган.
Кдрсыласы бул жумбактын шеилмш таба алмайдыда, Сейдахмет
жауабын e3i айтады:
Кояннын купатыед! мысалыесек,
EpiHiH туйе ершне кылдым есеп.
Терт аяга бершщ аягындай,
Куйрылын уялмаймыз ешю десек.
117
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК.ЭДЕБИЕП
Содан сон екший жумбагын усынады:
Аганда толып жатыр эр TYpjii енер,
Муны шеш дана болсан сезге шебер.
Eip тыным муны тапсан аларедщ,
Bip нэрсе судантуып, судан елер.
Бутан карсыласы былай жауап кайырады:
Сез шыкпас жан киналмай ауыз берйстен,
Таппасам бул жумбакты болады екпен.
Су куйып епн ексе, бтк дакыл
Кала ма 6 ipкун соккан кыркуйектен.
Алайда онын бул ineiuiMi дурыс болмай, Сейдахмет жумбакгын
luemiMiH 63i айпсан екен:
Бекентай жаксы айтасын мына Kerrri,
Не дейш, айта берсем сез1М к еп-Ti.
Судан туып, судан елгентуземес пе,
Егшге неге салдынкыркуйекп?
Сейдахмет акын карасвзге де шешен, тапкыр. Онын
айткыштыта женшдеп кептеген энпмелер ел iminne ani кунге
дейш айтылып келеда. Онын мурасы тэуелс1здак жылдарында
байсалды зерттеле басталды.
Есенжол Жанузакулы (1845 ж.) — бурынгы Торгай ye3i, Аккум
болысьшдадуниеге келген. Ел аузында «Ахметке домбыра уйреткен
Есенжол акын», — деген сез бар. Есенжол — акындыкпен катар
куйшшк, сазгерлйс енерда де менгерген улкен енер neci. Онын
«Он ею уйрек» 9 Hi Затаевичтш «Кдзактын 1000 энЬ жинашнда
жарияланган. Есенжолдын бупнге жеткен б1рнеше елендер1 мен
дастан-шеж1реа бар. 0 лендер1 мазмундылыгымен, керкемшпмен
жэне терт буынды мытам уйкасымен ерекшеленеда. 6 з
заманындата бедщ акын болгандыгын Турмаганбет 1зтшеуовтын
мына елещнен ангарамыз:
... Есенжол акын екентаптырмайтын,
Kepi уйкас, xecip сезш жактырмайтын.
Сумырай, залымдаемес жасырынып,
Журектен жудце бермес бакгыурлайтын.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
118
Дэрйттеп взш-ез1 суйремеген,
Кедейшк курсауына куйремеген.
Куншищщ iciH icren кунюлменен,
Озганнын енменшен туйремеген.
Кдлыптан канадеген аспайды екен,
Сейлесе туйдек-туйдектастайды екен.
Keyaeci кумб1рлеген алтьш сандык,
Болсада кеп мактанга баспайды екен.
Бесйкке еленменен жергектелген,
Халкынан курмет керш терлеп келген.
Дал мундай сом уйкас пен сазцыэуенда,
Эарге кергетм жок жер-кектен мен5.
Халык акыны Нурхан AxMeT6 eKOBTiH анасы Эбшгпн жас кезшде
Костанай тещрегшдеп айтулы акындардын 6 ipi Басыкаранын
Канапиясымен айтысында:
... Суймеймш тегарекп, жортакыны,
Торгайдын кетерген сон терт акыны...6 —
дегендеп терт акын Жумабай Шалабайулы, Сейдахмет Бейсенулы,
Есенжол Жанузакулы жэне Эбйсай Нуртазаулы болса керек. Эбпн
пен Кднапия айтысына сол Есенжол акын терелнс айткан екен.
Айтысты талдай келе, Эбшке:
бнердщ калкып алар каймагы боп,
Куанды-ау, елщ, журтын, аймагын боп.
Ортада аман журил, айналайын,
Торгайдын укшеген тайлагы боп, —
деп батасын 6 epin Канапияны:
... Жер1Мжок енерще екпелеген,
Акын ен кек несердей текпелеген.
Жер туппп Канагтияайгайымен,
Ушатын канат байлап кекке де елен.
Алпыс жас аркдндаган алкындырып,
Оленш танытады тартымдылык.
5Сонда, 24-6.
‘ Сонда, 16-6.
X X РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
119
Жастарга жол береййс, Кднапия,
Улкеншн шын улкеншк калпын бййп7, —
деп токтаткан екен.
Есенжол акын елешп киел1 енер деп танып, кашрлеп еткен.
Ол еленш, Абай айткандай, «бетен сезбен былгамауга» тырысады.
Онын терт аягын баскан жорга елендершен артьпс-ауыс седа
кездеспрмейаз:
Тербесе домбыраны он бармагам,
Оралар ак кагазга толганганым.
Шыгатын кер ауыздан Kecip сезш,
Оленш ejTripep деп колданбадым, —
дейш акын тш туралы елешнде. Акьш елецге ете биж талап койьт,
онын тшшщ керкем болуы, бетен сезбен шубарланбауы кажегппн
айтады. Осы аркьшы тш проблемасын козгайды.
XIX
гасырдын eiciHUii жартысында дши-агартушылык багыттагы
акындардын идеялык багытына сэйкес тшдершде араб-парсы
сездерш кеп колдану жш ушырады. Бул жайлы С. Торайгыров
1913 жылы жазган «Кдзак тшндеп елен ютаптары жайынан»
деп аталатын макаласында: «Казак тшнде деп бастырылган
ютаптардын кеб1нде казактын nici де жок... Tumepi бытбырак»8,
—деп капы сынга алган.
Осы мэселеге ез тургыластарынын арасынан алгашкьшардын
6 ipi больт Tin каткан — Есенжол акын. Жогарьщагы елешнде акын
мына жайттарды кадап айтады: б1ршшщен, тш — ултгык сипаттын
басты белгкп; екшшщен, ез тш н бшмеу —елтмен тен; ушшшшен,
шубар Tin еленнщ мешсш KeTipin, «еленш елпредЬ; тертшшщен,
еленш езге тшмен келсш-келмесш, онды-солды шубарлау
бшмдшкгщ 6 enrici емес.
Аузыма балтатыган ана тшм,
Сондыктан казак болып жаратылдым.
Кудай 6ip, куран шынды казакша айттым,
Арабтын окысам да санатын мын.
Бшмнщ тишен тарар сабага да,
Кызыгы, желю мен сагагыда.
6 зтшн бшмеу ел1м Tipi адамга,
Журген сон ей аякгы санагында.
7Сонда, 17-6.
' Кенжебаев Б. Эдебиет белестерк А., 1986.195-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)__________ 120
Бул жолдар сонымен 6ipre акыннын елендо жазып
шыгаргандыган, «арабтын мын санатын окыгандыган», ягни
есюше дши сауатты болгандыгын да ангарамыз. Акын тага 6ip
елешнде елен туралы былай деп тужырым жасайды:
... Кеудемен кейб1р акын кек TipereH,
Шарлайды жерд1 койып кектч кшен.
©ленте табан Tipep кекте орын жок,
Шамасы жердеп елен отты б1пем.
0 лен эдебиетгщ кене жанры гана емес, «кесем жанры».
Сондыктан да Есенжол акын ею ауыз сездщ басын косып,
«кеудесшен кек TipereH, жерд1 койып кекп шарлаган»
акынсымактарга карсы. Онын угымында акындык мшдегтщ аясы
кен. Акынньщ азаматтык асыл мураты, аскак максаты, котам
мен адам, уакыт пен мораль, адамдык пен надандык, парасат
пен кесапат туралы ордалы ойлары соган жатады. Азаматтык пен
адамгершшкгщ бишнде турган акын гана халкына каламмен
кызмет ету мщдетш аскараты максат етш кояды.
Есенжол акыннын елендершен уйкаска катты мэн берш
карайтындыгы байкалады. Терт буынды уйкас — сол кезендеп
казак акындарынан ете сирек кездесетш ерекшелж. Есенжол
влендершщ уйкдсы терт аягы тен уйкас. Бул дэстур Торгай
акындык мекгебшш Жумабай, Эбйсай, Эбшрахман, Сейдахмет,
т.б. акындарына тэн дэстур.
Есенжол вз устазы уак Жумабай акынды, замандасы Сейдахмет
акынды катты кашрлеген.
03i кедейлж, жокшылык такаретш кеп тарткан адам. Сол
себепп де оньщ влендершщ 6ip парасы осы такырыпка арналган.
... Сеэшрмей келшм пендеге,
Канатымнын талганын.
Журепмнщ жанганын,
Тунлей eMip TypMeci,
Талантымды жалмадын.
Шытармаска утмдь
Жуткыздьщ жоктык карматан,
КесЫп шаба алмадым
Журтпен 6 ipre жазылып,
Ойын-тойга бармадым.
Иыкка салдын именбей,
Дуниенщ салмагын.
TitrrcyMCH келш Есенжол,
Кднатып кунде бармагын.
121
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕЛ
Секемш сез1мжепозш,
Коршауга меш алтанын,
бпнпш болды езекте,
Тунекте тундей калганым, —
деп кайгырган акын 1916 жылгы улт-азаттык кетершсп куана
карсы алады.
Кулп ед1м осындай,
Улы дуб1р боларын.
Туйдек жырды тегейш,
Жаута шапкан косындай,
Tuieri 6ip бауырмен,
Басым бупн косылды-ай
Бас батыр меш колтыкка ал,
Езшген Едш-Кдпал ем,
Теншкке журген косылмай, —
деп теб1ренед1. Есенжол шыгармалары 11 буынды кара елен
улпанде гана емес, 7-8 буынды жыр улпсгмен де айшыкгы. 11
буынды еленде акыннын терендт мен сыршыл суреткерлт
танылса, жыр улпсшде He6ip керкемдеуш-бейнелеуш бояуларды
туйдек-туйдепмен тастайтын эпикалык куаты кершедк
03i eMip сурген дэ>ардеп саяси-элеуметпк мэселелер,
карангылык, пайдакунемдж, жагымпаздык, паракорлык сиякты
жат мшез кулыктар акын каламынан тыскары калмаган. Онын
дидактикалык сарында жазган насихат термесшде осы жайлар сез
болады. Кдращылык туманын cepnin, «уйкыннан тур», —деп елш
ояткысы келедь Бул дэстур кейшнен Ахмет Байтурсынулынын
«Масасы» мен
МКржакып Дулатулынын «Оян, казагында»
жалгасын тауьпт, турленш, кенейе тусп.
Жусшбек Шайхисламулы Айткожин [1857-1937] — ауыз
эдебиел мен жазба эдебиетш уштастыра отырып, соньшда мол
мура калдырган айтулы казак акьшдарьшьщ 6 ipi. Ол ел аузында
сакгалган талай жыр, дастандарды хатка Tycipin, бастырып немесе
сол жинаган материалдары непзшде жыршылар репертуарына ип
эсерш типзш отырган.
Жусшбек Эулиеата (Тараз) каласынын манында дуниеге келin,
узакжылдар Ka3ipri Алматы облысы Райымбек ауданынын аумагын
мекендейш. Кейш отызыншы жылдардагы саясаттын саддарынан
Кытай Халык Республикасындагы Гле казак автономиялы
облысынын Текес ауданына коныс аударып, сол жакта кайтыс
болады.
Ол алгашында ауыл молдасынан сауаттанып, кейш Эулиеата
КЛЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900 - 1917)
122
медресесшде б ш м ш толыктырады. Осы оку орнында араб, парсы
тщдерш мекгерш, шагатай жазуына машыктанады. Окудан кейш
дш кызметше кызыкпай, акындык, сершк жолга тусш, казактын
сайын даласын шарлауга бел буады. Сыр сулейлер1мен, Сарыарка
мен Жетгсудын эйгш акын-жыршыларымен жуздесш, халыктын
рухани мураларын жиыстырумен шугылданады.
Ж.Шайхисламулы X IX гасырдын 90 жылдарынан бастап Казан,
Уфа, Ташкент баспаханаларында казак ауыз эдебиеп нускаларын,
Шыгыс сюжетшдеп кисса-дастандарды бастырып шыгаруды колга
алады. Кдзак ютаптарыныц тарихына кез жберсек, мын тогыз
жузшпп жылдардын бас кезшде “Кыз Ж1бек” дастаны жеп рет,
“Айман-Шолпан бес мэрте, “Алпамыс”, “ Кенесары-Наурызбай”
секици тел жыр-дастандар, “Б1ржан мен Сара” айтысы онын
тарапынан элденеше рет кайта бастырылып отырганы мэл1м.
“Жусш-Зылиха”, “Мунлык-Зарлык”, “Тотынын токсан тарауы”,
“Кдсым-Жомарт”, “ Шэюр-Шэюрат” сиякты Шыгыс сюжетше
курылган дастандардын жарыкка шыгуына мурындык болган
да — осы Жусшбек. Мунан баска “Пайгамбардын мигражга
барганы”,“ Кербаланын швл1“, “Дарига кыз”, т.б. ондаган дши
дастандарды жырлап, халкынын рухани игшгше айналдырды.
Жусшбек 1880 жылы шамасында каз1рп Алматы облысы,
Райымбек ауданындагы Аксай деген жерге кешш келш, турактап
калады. Албан, бугы (кыргыз) елдершде бала окытып, ютап
бастырумен шугылданады. Шайхисламулынын ауыз эдебиеп
улгшерш жинап, бастырумен катар елен, жырды жазып та, суырып
салып та айтатын акын болганы мэл1м. Онын Уэзипа [Шекей]
кызбен, Жалайыр Бактыбай акын мен айтыстары гана сакталып
калган. “Жусшбек кожа мен Шекей кыздын айтысканы” XIX
гасырдын аягы мен X X гасырдын бас шеншде жеке ютап болып
басылып, кейш “Айтыс” жинагына енпзшген9.
Бул сайыс замандастар арасындагы 3inci3 эзш-калжьщ,
кактыгыс туршде басталады да, бара-бара мазмуны терендеп,
жумбак айтыска уштасып кетеда. Ею акыннын да сауаттылыгы
дш тарихын, коршаган орта мен табигат кубылыстарынын сырын
ашып жауаптасуында анык байкалады. Айтыс дэстурше сай
жумбак жасырушы кыз да, жауап беру мшдеп — жттте.
1лгерп-берп “Кдбан мен Таутан”, “Кыз Болык пен Елентай”,
“Акдама мен Асан”, “Эсет пен Рысжан”, “ Иманжан мен Биб1гали
кыз”, т.б. ондаган айтыстарда осы дэстур узшмей келген. j
Жусшбекп д1н тарихынан жыга алмасын сезген кыз, енш шекс!3
тешз тунгиыгындагы балык турлерш сурап тыгырыкка премек
болады.
’Айтыс. 1-т., —А., 1964,430-6.
123
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
Кырык кез ок, карагай салак, сары жалык,
Жолына кол аттанса салар салык.
Алдына акын болсан сала айтайын,
Бар екен су тубшде неше балык?
Жусшбектщ бутан кайтарган, мэщй жауаптарынан кейш
Шекей кыз токтальш, карсыласынын жолын бередь Мундагы
айтыстын басты ерекшелш — кыз бен жлпт арасындагы
табиги жарасымдылык, б ш м жарыстырып, ой толыктыру api
тындарман кепшшкке дш жолын насихаттау сиякты имандылык
сипаттарында жатканы.
Ж.Шайхисламулынынб13ге жеткен 6 ip T o n елендершш мазмуны
гибрат, енегеге толы. Атап айтканда, К-Толыбаев жетюзген
“Адамзат дуние куып картаяды” , “Б1реумен уагда етсен, серттен
кайтпа”, “Кещлдш айтпай Kipi ашыла ма...” , “Отьфмьш 6ip
орьшда кур мунайьш” 10, “Жеттс бес” 11т.б. толтаулары адалдыкка,
адамгерштпже, имандылыкка ундейдк
Жусшбек 6ipKaTap жыр, туьшдыларын тэрбиелйс мэш зор
мысал жанрында жазган. Бул ретте, “ Bopi6acap” дастаны мен “Кек
бузау”, “Сурмерген”12 Tapisni елендерш атаган жен. Керсетшген
туындыларында акын хайуанатгар бейнеа аркылы адамдарды
кшшейишкке, ел шин береке-б1рлж пен ынтымакка шакырады.
XX
гасырдын бас кезшде мысал такырыбына ден койган
А.Байтурсьшов, СДенентаев, С.Кебеев, тэр1зш
каламгерлер
сапында Жусшбек кожа eciMiH де атауга непз бар.
Онын
мураларын кен келемде зерттеуге ещй гана жол ашылды. Демек,
Ж.Шайхисламулы eciMi казак эдебиеп тарихынын X IX гасырдын
аягы мен X X гасырдын басындагы кезешнде езше тиесш орнын
иемдену1 эбден орынды.
Mypca.iiM Бектенулы (1859-1922) — ел тэуелаашпмен 6ipre
халык жанында жашырып, кайта аталган акьшдардын 6ipi Мурсагпм Бектенулы.
Мурсэл1м Бектенулы бурьшгы Семей облысы, Аксуат ауданында
туган. Жас кезшен ел ш ш д еп суырып салма акын-жьфаулардын
шыгармаларын жаттап ескен ол ез бетшен б ш м алуга кушш
салады. Ауыл мектебшен алгаш сауатын ашканнан кейш Омбы
каласында орыс мектебшде 6uiiM алган.
10Шайхисламулы Жусшбек кожа. Топтама елендер1 / / Шалкар, 1991,28 какгар.
11 A. Kipiui6aee. Казак эдебиеп тарихынан тандамалы узшдшер. 2-т., YpiMXi,
1989,685- б.
13Жусшбек к,ожа. Кек бузау//Mvpa. YpiMXi, 1990, №2.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)____________124
Мурсэлш Бектенулынын “ 1916 жыл” деп аталатын дастаны
— жанрлык жагынан езгеше ершмен жазылган дуние. Онда
автор ел басына кун туган кайгылы кезеннщ зардабы кешл
кезшен кайта 6ip шолып, таразылауга тырыскан. Шыгарманын
лирикалык каЬарманы — осы дурбеленнщ бел ортасында журт,
орыс улыктарынын тепюсшен езге елге жер ауып кеткен жан. Ол
бул ерт калай шыкты, кайдан шыкты деген сурактарга жауап 1здей
отырып, сергелденге тускен елдщ мун-муктажын жан теб1ренте
жырлайды. Дастанда акын e3i конган жер туралы мал1мет бере
отырып, артында калган туган жердщ сулу суретш кезше елестеттп
эсем пейзаж жасайды.
Саласы Жыландынын еншен кайнар,
Таласып байге 6epin, кекпар байлар,
EciMae ¥зынбулак терт бастауы,
Кун кайда сотан барып кулш ойнар.
Кдлын ел аю-кабан еспе жайпар,
Ат бойы шалгын тесек аунап тайлар,
Ой тарлау, кыр бетеге, актык калын,
Отырар сол коныста жарлы, байлар.
немесе:
Конушы ек одан кейш Кабан шатка,
Жал бггер сепз кунде арык атка, —
деп, эр жердщ езше тэн ерекшелшн, сайын даланы еркш жайлаган
ел турмысын, сол eMipre сэн 6epin салтанат тарткан сахара жердщ
сулу да кунарлы табигатын тамсана толганады.
Жер байлыгы елдщ ырысын арттырган айрыкша еркш ем1рдщ
букш cypeTi мына 6ip жолдарда айкындала кершед1.
Eip жагы жатушы efli Epric болып
Жаркылдай дала кудык, келге конып.
Аралас уш Назардын барлык малы,
BipiHeH керген емес 6ipi корып.
Калын мал он бес кунде кояр сорып,
OpicreH алган емес уры торып.
Айында малын арен тугендеуип ек,
Нобайын коюшы едпс сыртан шолып.
Бул елен жолдары — Мурсэл1мнщ думанлы кундершде жарлы
мен бай тенелген бейб1т eM ipain шындыгы.
Елге жайлы ата коныстын езге кырлары да Мурсэл1м
елендер)нен жш ушырасады, Казакстаннын ен суык елкес) — осы
125
X X РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
шыгыс eHipi десек, MypcaniM елешнде кездесетш мына 6ip шумак
астарында баскаша ой cypeii жатыр:
Жылытау, Сарытауда кыс болмайтын,
От жагап шанырагы ыс болмайтын.
Сарыбулак, Сылдырама —жердщ куты,
Кедейге коныс кылган Tepic болмайтын.
М ш е, осындай 6ipniri жараскан, Tipniri ток мамыражай
халыктын берекесш кашырып тоз-тоз еткен заман дауылына,
булшпшер кауымына мун-наласын туган ел1 мен жерше драй
селем ретшде жетюзетш дастаннын ш ш д е езекп ертер е к ш ш
пен сайран кундершщ сагым боп алыстаган сагынышын сипаттай
келпретш жолдар аз емес.
Мазмуны терен, м еш белек Мурсагам дастанынын Tin
керкемдт, сез айшыктылыгы ез аддына 6ip белек дуниелер.
Азаматгын алыстан жолдаган сэлемшдей б р сез туындысында
соны суреттер, тосын тенеулер, эдем! шендеспрулер мол.
Дастаннын жалпы мазмуны халык басына туган ауыр кун, азапты
кезен жайында болгандыктан, акын колданатын тенеулер осынау
киын да кысталан шактын KepiHiciH кез алдына экелетш суретп
сезге, мунды образга бей1мделш келедь
“Каптаган карсы журшк калын ертке”...
“Жыгылды алтын тугар кус конарга”...
“Опасыз алшандаткан сум жалганды”...
“Жау алган кызыл тишен кеп жоргалап”...
“Аман жур кер1скенше есш журтым”...
Заман мен адамнын сын сэттерде тайталаскан тартыска толы
ортасында олардын мын кубылган кейпш акын каламы утымды
метафоралармен, бейнел1 тенеулермен дэл сипаттап бере алуы да
акындык шеберлйсп танытады.
— ш ы бы н ею нардын арасында...”
“...Калады алдымдагы бэйтерепм...”
Акын елешнщ ш ш д е ел крагына ciHicri болган туракты
пркестер, калыпты орамдар елен уйкасына, ой максатына карай
орынды KipiKTipuiin, сез магынасын терендетуге септесш келедь
“ ...Бал тамган тандайымнан суг соргалап”
“ ...Емес пе булт жакын сол коныстан”
КДЗа К, ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX ГАСЫРДЫН БАС KE3I (1900-1917)
126
“...Ьшшм ай-кулакгар KypfaH аута”
“...Сары дала тевдреп кез жетпеген”.
Мурсэл1м
Бектенулынын
ел
шпнде
сакталган
турт
такырыптагы елендер! де мол. Олардын 6 ipi туган жер, 6 ipnix,
заман кубылысы, арнау елендер! болып келсе, езди 6 ipi акыннын
турл! eMip жагдайларында туган калжын, жумбак, eiipiK елец
сипатындагы кыскаша шумактардан тирады. Ei3 олардын 6dpiH
жинактап, мэтшдак талдау жасау кажегппн айта отырып, онын
болашакта жасаларына сенем1з. Ойткеш, Мурсагйм елецдершщ
енегелж сипаты онын тек упт, насихат, даналык накыл туршде
гана айтылмай, ец бастысы ердш еппмен су кешкен, атынын
ауыздыгымен су пикен зобалан кундерд1 ез басынан етюзе журш,
онын бар киындытн журепмен сезшт, сол сез1мдерш жырга ере
бшущде деп санаймыз.
Иманжусш Кугпанулы (1863—1929) — казак даласынын XIX
гасырдын акырш ширеп мен X X гасыр басындагы элеуметпк
ахуалын жырлаган акын.
Иманжусш Кугпанулы Ka3ipri Павлодар облысынын Аксу
ауданында 1863 жылы дуниеге келген. Акыннын экес! — Кутпан ез
енбепмен мал жинаган, шаруакор аукатты адам болган. Кутпаннын
ез басы какында да, онын енерпаз улы Иманжусш жайында да
б!рсыпыра маглумат берер деректер эртурл1‘ авторлардын зерттеу
материаддарында, эр жылдар баспа бетш керген естешктершде
кездесш отырады13.
Акыннын туган жер1 Кереку елкеа болганмен, балалык,
жттп'к шагы еткен enipi — Акмола (Кдраетксл) аймагы. Болашак
акыннын бш м алган ортасы да — осы ешр. Ол сол кездеп тусшйстаным бойынша 6ipa3 сауатты болган. Шонай дейтш агасы оны
Акмоладагы казак мектебше окуга берген. Тумысынан зерек, $
угымды шэюрт ол мектепте тек жаксы окып, кейш ез уй!нде уш
жылдай орыс мрэдпмш жалдап, одан да б1рсыпыра 6iniM алган.
Иманжусштщ Акмоланын шыгысында, Есш езеншщ Куйгенжар
бойында еткен онын ауылын сол тешр1кке ертеден тырнагы 1
багып келе жаткан Ыбырайдын баласы Рахымжан билейтш-да. |
Тумысынан еркеюрек, тэкаппар болыспен тещик тимегендердон
жогын жоктап, арын арлайтын Иманжусштщарасында кайшылык 1
тумай коймайтыны занды еда.
13
КСЭ.А. 1974. 663-6.; д. Тээюбаев. Бес томдык; шыгармалар жинагы. А.,
1981. 5-т. 510-512-6; F. Слонов. Алты томдык шыгармалар жинагы. А., 1981. 4-т.
449-450-6. Сэрсенбаев. Иманжусш атымды хатка жаадым. “Кдзак эдебиет!” газет!.
1985, 5-шише; Э. Коцыратбаев. Иманжусштщ eMip тарихынан 6ipep дерек / /
“Коммунизм нуры” газегп. 1985,17-кангар.
127
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
Ел шинде сакталган энпмелерге Караганда, уакыт ете келе
Рахымжан мен Иманжусштщ арасы капы шиелешседа. Болыс
акыннын устшен уйезге арыз туаредь ¥лык Иманжусшп устал
экелш, турмеге жабуга пэрмен етеш. Муны еспген тездетш
Иманжусшке поштабайын аттандырады. Ол акыннан таяк
жеп Kepi оралады. Мунан кейш Иманжусшп тугкындау ушш
Рахымжан уйезден Kici суратып, ол терт адамын шыгарады.
BeciHiui болып, болыстын шабарманы ереда. Булар келген бетте
сыртта отырган Иманжусшке тарпа бас салады. Акын оларды жанжакка лактырьш, кол-аякгарын байлап, 6ipHeuie кун тамаксыз
устап, акыры дурелеп-дурелеп, «Рахымжан мен уйезще сэлем айта
барындар» деп аттандырып салады. Кеп узамай уйез бастыгынын
буйрыгы мен карулы кол шыгады... Иманжусш олармен де
айкасады. BipaK, Иманжусш акырын ойлап, уйез кецсесше ез
аягымен барады. Эюмдер оны эуел1 турмеге жауып, кейш exi
агасымен 6ipre бес жылга вскеменге жер аударады.
Эрине, ел арасьшда ауызша сакталган бул энпмедеп халыктын
суйисп перзентшш icTereH icTepiHiH ептеп кетерпш айтылуы эбден
мумкш. Олай болуы занды да. Эйтсе де бул жерде 6ip нэрсенщ
Heri3i анык: батыр Рахымжан болыспен де, онын суйеншй Акмола
уйезшш бастыгымен де аз шарпыспаган. Оган акыннын турмеде
жатканда айткан мына сездер1 куэ:
Экем Кутпан болганда агам Шонай,
Адамзатган ул тумас мендей кумай.
KiciMciHreH поштабай, ауылнайды
Бакыртушы ем кезшде лакган онай.
... Кушм кайда баягытандай аткан,
Каравткелдщ кешесш сатырлаткан.
Бидайыкгай шуйшсем душпаныма,
Жарканаттай болатын брып жаткан.
бншен буйра шалкуйрык кызыл нардан,
Асыл тукым алдырдым Кызылжардан.
Тан мезгш болганда влендетш
Ауылына мундар естек ойран салгам, —
деген еленше Караганда, акыннын жауынан жаскануды бшмеген,
душпандарын жарканатша букгырткан азамат екенш байкаймыз.
Кыскасы, Иманжусштщ Акмоладан вскеменге жер аударылуы
акикат. Бул жайды акын туралы «Шынардын шыбыгы* атты
роман жазган Зейтш Акышев Омбы муражайында сакталган
Иманжусштщ эйел! Зейнептщ куйеуш босату женшде 1898 жылы
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900- 1917)___________ 128
бастыктарга берген eTiHinrrepi аркылы далелдейдь Акыннын e3i ол
турасында:
Ауылым Акмоланын саласында,
Акмола eKi дуан арасында.
Жуз жылкы, сексен тайлак берген жарым,
Жэушреп eid кезщ каласын да.
Ауылым ерте кеилп, Жамбай конды,
Бшгенге Иманжуст кандай болды?!
Конырсык деп iuineyiui ем койдын сутш,
Турменш кара наны балдай болды...
Мен xepiMe б р кунде кайта барсам,
Болыс естек ауылына ойран салсам, —
деп толганады. Турмеден шыгып, еркшшкте жургешнде туган
жерлерш сагынып еске алгандагы елендер! де эсерлг
Брылы мен Тагылы бурют салган,
Кып-кызыл уйпалакгап, тулюш алган.
Актау, Ортау, Сарысу, Кекгщ Ky6i,
Кез1мен 6ip-6ip ушты дуние жалган.
тутш болганда, кур сыртым сау,
Маган десен кез жасым жанбыр боп жау.
Бурют салып шыгайын басына 6ip,
KepiHceraui кез1ме, Ерейментау!
ImiM
Иманжусштш Рахымжан жэне сол тектес «шынжыр балак,
шубар тестермен* Kypeci ете узакка созылган. Акыннын
бскеменнен оралган кейш де Ka3ipri Талдыкорганнын манайына
уш жылга жер аударылгандыгы да осынын айгагы. Ол одан 1907
жылы гана оралган. (Bip мэлшетге Иманжусштщ тек ез басы
гана емес, кулгп Кутпановтар эулеп 1914 жылы Jlenci уез!не |
жер аударылады). Жазушы З.Акышев пен О.Сэрсенбаевтардын
айтуынша, Иманжусшп б р жолы онымен дос болып, журетш
Мэтшщ Ul9pi6i деген бай Kici аннан кайтып келе жаткан бетшде
уйше кондырып, карулы колга устап берген. Демек, б р жолы
акын жауларымен кару жумсап айкаса алмай, капыда кеткен.
Тегщде онын:
Япырым-ау, нем бар ejxi келге барып,
Душпаннан кек алмадым сайран салып.
129
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
Барамын шкуса боп амал бар ма,
Кекмойын ат, аксауыт, уйде калып...
Ер емес, катын екен болыс Шэрш,
Мен болдым осы кунде Tipi Fapin.
Eip арыз ry6ipHara жберш ем,
Бишеймт не боларын арты барып.
Жапалак жарбанлайды жар басында,
Йемене жоктын куш бар касында.
Дос болып кас болтаннан сакта край,
Каскыр да кас кылмайды жолдасына, —
дейтш елен жолдарын осы окигага байланысты айтылган деп
ойлауга эбден непз бар.
Иманжуыпп бскеменде епазген бес жыл да, Кдпалда болган
уш жыл да кажыта алмаган. Ол сонгы жер аударылган жактан
келгеннен кейш де касына кеп жшт ертш Рахымжанга карсы
куресед1. Бес жуз yftai бастап Жидел4байсынга кешпек болады. Ел
еретш болады. BipaK сол аралыкта уез бастыгынын пэрмешмен
бас кетерер азаматтар турмеге жаптырыла бастайды. Дурбеленге
тускен журт абдырап калады. Батыр акыры ез уйш алып Сыр
бойына кошель
Сол жакта журш ол Казан тенкерюш карсы алган. 1929 жылы
Сыр eHipiHe Арка бетшен тукымдык астык экелуге кеткен керуенш
бастап журш, Мойынкумда каракшылар колынан каза тапканда
онын отбасы Шиелще болган.
Иманжусш езшщ K63i ripiciitne халыкка соншалыкты мэшЬур
бола турып, елендершщ жеке ютабын шыгаруды максат етпеген.
Бэлюм, отан eMipiHiH деш кугын-сурпнмен еткен жаннын
мумкшдт де болмаган шыгар. Ofrreyip, итабы шыкпаган (1925
ж. А. Затаевичтщ «Казактын 1000 эш» кггабына енген азгана
эндершен езгелерО.
Иманжусш — энци-композиторлыгы мен акындыгы астасып
жататын сирек енердщ иесь Онын устше ол айдауды, турмеш,
неше турл1 кугын-сургшш кеп керген Kici. BipaK, сотан карамастан
оны душпандары мукатып, мойыта алмаган. Ол—тарихи курескер
тулга. Онын эдебиет тарихындагы шыгармашылык кескнй осы
касиеп аркылы айкындалады.
Акыннын батырга тэн He6ip жойкын кылыктары мен
композитор ретшдеп ел арасына кешнен тарап кеткен эуезш эндерi
казак эдебиетшщ классип, жалынды акын Сэкен Сейфулиннщ
езш тэнт! еткен. 1927 жылы Казакстаннын сол кездеп астанасы
Кызылорда каласында Казан TeHKepiciHiH он жылдытына кызу
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕЗ! (1900- 1917)
130
дайындык жургп жаткан тустарда дауылпаз жырлардын авторы
Сэкен Сейфуллин Иманжусшпен талай рет дидарласкан. Ол
сонда карт акыннын еткен ешр жолынан сыр суыртпактай
отырып, бугшп танда, жана дэуарде оган кандай такырыптарды
жырлау керекппн ангартып Шраз кенестер берген. Сонымен
катар С.Сейфуллин осы жолы онымен жакынырак таныса келе
ол женшде улкен туынды жазуды максат етедь Сол ниетпен
6ipa3 материалдар жинайды. BipaK, революция дауылпазынын
Иманжусш какында ойга алган шыгармаларынын кейшп жайы
белпаз.
Иманжусш тектес енерлшер жайында керкем шыгармалардыц
жазылуы занды да керекп жай. Республикамыздын карт
каламгерлершщ 6ipi— жазушы Зейпн Акышев ал туралы
«Шынардын шыбыгы» атты роман жазганы жогарыда айтылды.
Акын Кецшшк Мырзабеков «Иманжусш» аталатын поэма
жариялады14. Булардын кай-кайсысы да эшш-акыннын эдебикеркем бейнесш жасау аркылы онын eMipi мен шыгармашылыгын
халыкка таныту максатында жузеге аскан i3ri кадамдардын
бастамасы екендт сезаз.
Иманжусштен б1зге жеткен мура эз1рше кеп емес. BipaK ерекше
дарынды тулганьщ табигатын тану ушш осынын e3i де жеткшкп.
Кундердщ куншде оньщ баска туындылары да ел игшпне
косылып, халыктын рухани байлыгын толыктыра тусер деп
умптенем1з.
Асан Барманбекулы (1866-1916) Жепсудьщ ощустЬс-шыгыс
ещршде жапсарлас жаткан казак, кыргыз арасында бала окыткан
молда, дарынды акын, табигат кубылыстарын дэл аныктайтын
болжампаз жулдызшы ретшде танылган. Ол Ka3ipri Алматы
облысы, Райымбек ауданына карасты Кдкпак ауылынын манында
дуниеге келш, 1916 жылгы улт-азаттык кетершс карсанында дуние
салган.
Алгашында ауыл молдасынан тш сындырган Асан 187S
жылы шамасында Бухара каласына барып, сондагы дши оку
орындардын 6ipiHeH ташм алады Араб, парсы плдерш менгерш,
ездтнен орысша уйренед1. ГЖансупрулы зерттеушде 1911-1915
жылдар ш ш де акындыкка ерекше ден койганы айтылган15. Бул
кезенде жергшйсп халык ем1р1нде б^рталай апаттар алгашкы доцыз
жылы жаз айларындагы катты куаншылык салдарынан елд| аштык
жайлайды.
Одан кей1н, ягни 1915 жылгы “коян” жутынын зардабынан терт
14К. Мырзабеков. Иманжусш. / / "Жальж” журналы, 1987, № 4.
151. Жансуг/рулы.
Асан туралы / / Акыр заман
Кызылорда, 1934,104-6.
(Албан
Асан ceu ep i). —
131
XX ГАСЫРДЫН БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
тугикке тэуелд1 казак, кыргыз тага да таяк ¥стап калады. Сондага
KepiHicri Асан акын былай жырлайды:
Кун тугылып кузшде,
Айдарлы жулдыз кершдк
Доныз жылгы элемет,
Кагазга жаздым бес кундк
Бес элемет KepiHAi
Сапар айдын шшде.
Куншз болды yuieyi
Exeyi болды кешшде.
Сапардын алты жанасы
Кун тутылды бесшде.
Жер T e6ip em u тагы да
Жиырма сепз кешщде
Жиырмасында тамыздын
Ycix алды астыкты.
Буларды Kepin турса да
Залымдар салды xecipfli.
YrnceH-Kiiiii жамагат,
Уш жылда болган гстердщ
Жазыпты бэрш десш де...14
Асан толгауындага мэл1меттер 1911 жылы 1ле Алатауы
бвктер1нде, Верный каласында болган алапат зшзаланы да
нактылай тусеш17.
Акыннын б1рсыпыра шыгармалары ез заманынын элеуметпк
TipmuiiriH суреттеуге, ак патшанын отарлау саясаты зардабьшан
шурайлы конысынан айрылган елшщ мун-зарын жырлаура
арналады. Орыс патшасынын отарлык шенберше казак, кыргаздан
сонга камтылтан албан, буты рулары едь Шэуешек (1864), Пекин
(1886) хаттамалары непзшде кол койьшан Петербург келкпмше
байланысты казак-кытай арасындагы шекара сызыга гасырлар
бойы тутасып жаткан казак жерш ею белш ж!берд1 Туган жер,
ата журты мен мал-жаны ею алпауыт елдщ м енш тн е айналды.
Аласурган момын халыкты казак-орыстын жалан кылышы мен
кытай мылтыганын пысы басты.
Онын устше Г.А. Колпаковскийдш усынысымен жасалган
“Жепсуда шаруаларды коныстандыру туралы” ереже непз1нде 1891
“ Сонда, 51-52-6.6.
17Жепсуда жер TiTipKeHyi жешнде / / “Айкап” журналы. А., 1995,289-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕЗ! (1900-1917)
132
жылы Ресейден келген мужыкгар мен Шыгыс Тургастаннан келген
боскындарды орналастыру женшде тетенше шаралар колданылды.
Сонын салдарынан жергшкп казактар атамекен жерлершен
айрылды. Б р прншок кез1 терт тулж малмен шектелген кешпел1
казактын epici тарылып, xaiii мушкшге айналды. Осы тустагы
елшщ кайгы-каспретш жырына аркау еткен Асан молда былай
жырлайды:
Жамагаттар кулак сал,
Мен айтайын зарымды.
Албан, буты, бул кунде
Жер, конысын тарыдоы.
Тараншы, дунген бул алды,
Тастыкара, Шарынды.
Кеккаска брак, тунык су,
Кдзынага салынды.
Ак дшщш карайтып,
Орыстан алдын талщдк
Tini екеудщ даш екеу,
Иманын сенщ жарым-ды.
Б р жешнде ГЖансупрры жогарыда айтылган зерттеушде
толык маглуматтар бередь Б р жагдайда М.Эуезовте 1927
жылгы Жетгсу акындарына арналган колжазбасында Асан акын
шыгармашылыгына ерекше токталады18
Расында да, орыс еюметшщ эдшетск баскару ережесшен
зардап шепп, ата конысынан айрылган елдш куйзелкше табигат
апаты косылып, нагыз акырзаман тенген кез осы едь Сонда Асан
молда кеюрегше шер болып байланган кайратты, тенс1зд1к пен
текс1зджт1 зарлы жырына езек етедь Зар заман акындар поэзиясын
зерттеуш1 Б.Омарры Асаннын ртжандылык позициясын терен
угьшгандыгын мына ойларымен ангартады: ’’Асан молданын
елен жырларында отарлаушылардын Жспсу жершдеп ойранына
наразылык бишрген халыктын кенш-куш айкын сезшед!,
коныстан айрылудын мун-зары басым турады”19.
Асан Барманбекрынын “Ж сп кисса” аталган киссалар
топтамасы X X гасырдын бас кезшде казак, кыргыз арасында
кешнен тараган. Олар “ EipiHiui ..., Екшшг,-...” болып, “Жеп'нш!
сезге” рет-ретшен топтаскан.
Акыннын осы туындыларын ГЖансупрры 1926 жылы
" А/. Ауээов.
Казахское
народное
творчество и его поэтическая среда.
“Эуезов уйГ Гылыми-мадени орталыгы, 286-бума.
19 Б. Омарулы. Зар заман поэзиясы. —А ., 2000,18- б.
133
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАКЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
“Каркара” кетершс iHiH 10 жылдыгына барган сапарында
жергшкп белсешп М.Байпакулынан жазып альт, баспасез бепнде
жариялайды. EipaK оларды жеке к1тап етш шыгарудын сэп 1934
жылы гана тускен-да. Сонымен, букш саналы eMipiH халыктын
зар-мунын жырлауга арнап, жастарды сауаттандыруды ансаган
агартушы, адамгершшйске, имандьшыкка уагыздаушы дшдар
азаматтьщ сонында мол мурасы калды. Осы орайда эдшн айтсак,
мундай асыл казынаны дуниеге экелген дарынды акын Асан
Барманбекулы — Дулат, Шортанбай, Мурат, Эубэюр сарындас
акындардын сонгы екшдершщ 6ipi. Демек, ол келешектеп гьшыми
енбектерде сол акындардын катарында жан-жакты зерттелуге тшс.
Акыт Ул1мж1улы Карымсаков (1868-1940) — артына аса мол мура
калдырган белгш акындардын 6ipi. Ол Алтай аймагы, Кектогай
ауданыньщ Кдйырты деген жершде дуниеге келген.
Болашак акын жеп жаска келгенде ауыл молдасы Гусманнан
окып сауатын ашады. Кейшрек араб-парсы тшдерш уйренедь
Сонымен 6 ipre Кдзан, Стамбул баспаларьшан шыккан араб,
парсы, турю, шагатай тшдершдеп эдебиетгердо окып, 6LrciMiH
жетшшре тусещ.
Акыт 1890-1900 жылдары Алтай мен Кобда аралыгындагы
пошта бел1мшесшде жумыс ютейш. 1907 жьшы Алтай, Тарбагатай,
Кобда enipiHeH кажыга барган адамдарга аудармашы болып
барады. Кажы сапарынан 1908 жьшы оралып, ез ауьшында бала
окытады, кейш м е ш т щ бас имамы болады. Гоминдан еимеп
1939 жылы 27 желтоксан кун1 оны «куджп» адам ретшде тугкынга
альт, 1940 жылы Ур1мж1 абакгысында азаптап елпршеда.
Акыттын 1891-1909 жылдар аральпъпща Казан каласынын
баспаларьшан б1рнеше ютаптары жарьпс кередь Олар: «Кисса-и
ЭниЬан шаЬ Тамуз шаЬ угьшы» (1891 ж.), «Кисса-и Сейфулмэлж»
(1895 ж.), «Тэржумэ-и Ахид бин уэлэд Гул1мж1-Алтайский» (1897
ж.), «Кисса-и Габдулмэлйс» (1902 ж.), «Ахуал — Киямет» (1908 ж.),
«Кисса-и Минаиб пиран Газиз-ан» (1909 ж.), «Эбият— Гахидия»
(1909 ж.), «Керей иманы Мухаммед Момин хазрет» (1909 ж.).
Акыт ез заманынын белгш акыны жэне dpi котам кайраткер1.
Ол еленда когамдык кару-курал ете отырып, калын кауымнын
камын жырлады. Алдымен заман келбеп, халык тагдыры онын
ойын онга бедш. Басканын баскаруына KipinTap болган ел1нщ
ертеш не болмак, KypMeyi кеп туй1ндерд1‘ калай шешуге болады?
Акынды «басынан билш кеткен» елд1н мушюл xani ойлантады.
Оньщ алгашкы eлeндepiнiн 6ipi — «Замананы сейлей)н» (1886
ж.) деп аталуынын e3i тегш емес. Ол ериндш жок, eHceci
темен журтыньщ болашагына аландайды. Акьш элде 6ip сэулесанлауды iaaeftoi. Кдйткенде едщкп сактауга болады? Алмакезек ауыскан eKi удай ce3iM. «Кай коныска барайык, боламыз
КЛЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)____________ 134
кандай халайык?*. Кай коныс-мекеннен турлау-тиянак таппак?
Ол тэуелаз ел болмай, баскага баганышты болу казак халкынын
Kaciperi деп бшеда. Тар заманнын таукыметш тарткан халкынын
халше камыгады. «бр к е ц т жасиды, Keiciperi ашиды». Акыннын
кептеген елен-толгауларында («Замананы сейлейш», «Кдйгамды
казып тербетпм», «Тайтекеннщ уйшде», «Кущренш турган жер
Алтай», «Заман кедщ кырланып», «Зар заман», «Асан ата деп едЬ,
«Заман калай десеюз», «Тозгак толгагынан», «Алтай тодгауы» т.б.)
бодандык заманнын элеуметпк кешп — калпынын сыр-сипатын
ашады. Заман зары айтылып, отаршылдыкка карсы наразылык
езекп жел1 болып тартылады.
_ т|
Жатка жалтандау халыктын калын соры деп бшеда. Акын
ерюндж алмай, елд1ктщ де болмайтынын айкын бейнелейш.
Бул топтага елен-толгауларынан узак уакыт журек сыздаткан
халыктын жан жарасы кершедк Ата мекет мен халкына аландаган
перзентпк ce3iMi iuepni сарындай естшед1. Аркауын эршен тартып,
узшмей келе жаткан ел тарихынын каралы беттер1 ашылгандай
болады. Акыт халкына кайрыла сейлеп, елдщ ертенше аландады.
Билж пен 6ipnirriH колдан кеткенше еюне отырып, соны эр
казактын санасына жетизуге умтылды. Азаматтык сез1мш оятып,
«ежелп жаудын ел болмайтынын» угындыруга куш салды, казак
когамыньщ шенеулшн, мал сонындага парыксыз прл1пн сынады.
«¥йкьшан кетер басынды» деп улт болып уйыган елдж тутастыкты
тугар етуге шакырды.
Акыт ез шыгармалары аркылы ез заманыньщ когамдыкэлеуметпк мэнш мэселелерш батыл кетерш отырды. Б1рде
шын айтты, б1рде сын айтты. Калай айтса да, оны ала бетен
толгандырган — улттын тагдыры Онын кеп ален-жырларында осы
сарын узшмейпн ж1бекжштей аркау тартады. «Еспмей тан азанын,
кермей дуние базарын, тарттын дуние азабын, кайран ел1М,
казагам!» М ш е, акын журегшщ лупmi осыпай согады. Кдйран
ел! казаганын карпуы жетпей жаткан халше куйшедь Баскадан
басы неге темен елшктщ изпнш юм устауы керек дейтш мэселе
тешрепнде терен толганады. Алайда 6ip нэрсенщ басы ашык. Ол
мал багу мен маргау •прлйстщ кун1 еткен. «Баягыдай болмайды, хан
тагана конбайды». Енд1 кайту керек! Кушренумен кун кешу керек
пе? Жок, кайта халыктын намысын шыцдап санасына санылау
Tycipin, шыргаланнан шыгудын амалын iaaeitai.
Акын шыгармаларында ез заманыньщ бар шындыгы кешнен
камтылады. Туган халкынын енер-гылымды игерген озык ел
катарына жетуй керек. Оган жетюзетщ куат-куш те, ел бакыты
мен байлыгы да бй11м-гылымда деген токтамга келед!. «Ой, журек
бшмменен суарылса» гана еппн санасы оянады, игшкке колы
жетед!.
135
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
Акыт елдш 6ipniri тарлжке кепш деп есептеЩц. 0з шиндеп
талас-тартыс, алауыздык жауга жем етпек. Сондыктан ынтымак,
6ipniKci3 ешнэрсеге кол жетпейтшш акыл-кенес етедь «Жперщ
болса жМтгер, ж тц щ белш ашылма» — дей келш, «6ip-6ipiHe
нанбайтын, кулык сатып алдайтындарды» шенейдЬ
Шыншылдык
пен
сыншылдыктан
туындап
жаткан
гибраттылык — акын поэзиясыныц басты сипаты. Ол элеуметпк
шындыкты шырайлы жырласа да, кемштйс кеселд1 сьшаса да туйштужырымында гибрат айтады, енеге-улп усынады. Халык камын
ойлауга каукары жок келпр пысыктардын iciH кептщ KacipeTi
деп санайды. Котам дамуына кедерп келпретш ой-сана мен icэрекетпн болмауын талап етедо. Ойткеш «жар астында жауын бар,
желемж шыкса дауылдар». YMiT арт, ceHiM жукте дейдк Бул —елдж
мудде тургысынан айтылган сез. Сейтш улттык сана дэрежесше
кетершген акьт кеншнен толгап, кемелд1кке бой урды.
Тэуелдшк халык eMipiHe терендеп ciHin, адамдардын пигылниетп, м(нез-кулкы e3repin, бipлiк кете бастаган тустагы Акыттын
дши такырыпка жазган шыгармаларынын мэш ерекше болды. Ол —
ислам дш ш щ шарт-кагидаларын жуйел1 жырлаган дши агартушы.
Онын б1рсыпыра шыгармаларынын взек-epiMi имандылыкадамгершшкп насихат ету болып келехй. Жаксы мен жаманды
шендеспре суреттеп, мгнездеп мшдерд1 ашады. Кдйткенде
адам атын аскак устауга болады деп толганады. Сондьпаан
адамгернвлжпен астасып жаткан дш мен ата салтты таза сактауды
насихат еткен туындыларды кеп жазу кажет болды. Бул ушш каруы
— калам, enMfli ce3i — елен болды. Акын ез каламынан заман мен
адам жайында ешнэрсеш кагаберю калдырмауга тырысты. 1зплж
пен зулымдыктын паркын ашып, азаматтьпс-адамдык мураттын ак
жолы кайсы екенш алга тартып отырды.
Тутастай алганда акын карангы халкынын кажеттшшн кере
бшш жэне тьпырыктан шыгар жолды нускады. Непзп шарт ретшде
енер-бйпмда, адал енбекп, береке-б1рлйсп насихат ета. Кеп нэрсе
кептщ езше байланысты деп карады да, улагатты ойларын соларга
арнады. Сонымен, Акыт — шыгармаларынан бастап eMipiHiH
сонына дейш улт камын узбей жырлаган акын.
Ол лирикалык поэзиямен катар эпикальпс жанрга да 6ipa3
шыгармалар жазды. Шыгыс елдерше кен тараган ежелп
эдебиет дэстурш жаксы бицц. Сондыктан б1рнеше дастандарын
нэзира дэстур1 непзшде жазган. Онын «ЖиЬанша* (1891 ж.),
«Сейфулмэл1К—Бэдигулжамал» (1895 ж.), «Шолак кол катын*
(1901 ж.), «Камал nip муршид нак шабанда ахуалы» (1902 ж.),
«Кажыбаян» (1908 ж.), «Керей иманы Мухаммед Момин» (1909 ж.),
«Кобда кенес* (1911 ж.), «Жэшбек батыр», «Мухаммед-Кунапия»,
т.б. дастандары бар. Акын 6ipHeine эпикалык шыгармаларынын
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900-1917)
136
желкщ «Мын 6ip тун», «Тотынама», «Кнсса ислэмбия», «Куран»
катарлы ютаптардан алган. Курандагы имандылык, даналык
гибраттар мен арта Ty6ipi араб, парсы, ундщен тараган жыр,
тэмсш-мысал, аныз-ертеп катарлы керкемдж казыналарды жете
бшген жэне соларды езшщ идеялык максатына орай халыкка
гибрат етуш жен керген. Бул топтагы шыгармалары енер-бшшнен
кенде, бейкам халыкка тэл1м жолындай эсер еткен. Сонымен,
Акыт жазган дастандарды шартты турде уш топка белуге болады.
EipiHmi — шыгыстык жега, еюшш — дщи, yniiHiui — тарихи
такырыпка жазган туындылар.
Акыттын «Кажыбаяны» — сапарнамалык сипаттагы шыгарма.
Акын дастанында сол тустын eMip суреп, кажыга барган ел
агаларыньщ жпл-женекей керген киьщдыктарыч кещнен
суреттейдд. Акыннын «Жэшбек батыр» дастанында кикулы киын
заманда ел тэуелаздшн ойлаган ер бейнеа керщеш. Автор букш
гумырын халкынын бостандыгы мен бакытына арнап, еддж
туын кетерген Жэшбек батырдын epniriH халыкка танытуды
максат еткен. Белгш дэу1р шындыгын аркау ете отырып, ел1 уппн
басын бэйгеге пккен кайтпас каЪарманнын бейнесш сомдаган.
Бул дастан — халкымыздьщ азаттык куресшщ шындыгын
бейнелеген кунды туынды. «Кобда кенес» — тарихтын тар кезешн
таразылайтын туынды. Шыгармада Монголия казактарынын
басынан еткен екипш 6ip «Акгабан шубырынды» болган кайгыKaciperri кезен KepiHici камтылган. Болган окига желюшен
жазылган шыгарма — тарихымызды танып, TaHbiM-TyciHiriMiaai
кенейте туеер тартымды мура.
Акыт кептеген эпикалык шыгармалар жазып, аймак
эдебиепнщ такырыптык аясын кенейтуге улкен улес коскан.
Екщпп жагынан—e3i eMip сурген ортадагы надандык-каращ вшык,
мешеулйс салдарынан туган сан турл1 жагымсыз мшез-кылык, icэрекетгерда сынга алды. Оларды халыктын мэдението ел катарына
жетуше кедерп болар кесепатдеп карайды. Акын сынап-мшеумен
гана шектелмейш. Кепшшжке, ecipece жастарга багыт-багдар
боларлык жол сштейш. Ол —енер-бшм жолы, ел алдындагы парыз
бен карыз, адамгершшк жолы.
Макыш Калтаев (1869-1916) — жиырмасыншы гасырдын бас
кезщде 6ipHeme елендер жинагы мен аударма ютаптар жариялаган
агартушы акындардын 6ipi.
Макыш eMipi туралы 6ipaa мал!мет онын ез жинактарында
кездесеш. “Казак ахуалынан бехас еткен манзумасы” жинагына
енген “Атым — Макыш” деп басталатын елешнен акыннын теп
мен ата-бабасы, cni мен турган жер1 туралы деректер табамыз:
137
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Атым — Макыш, Калтай дер атам атын,
Бабам аты — Enire, казак — затым.
Акмола дур дуаным, кыпшак руым,
Эр жерде саяхатпен болды xypyiM.
Туган жер Ecin, Нура болса-дагы,
Кушокы деген жерде бупн туруым...
Демек, акыннын ез елецдерше Караганда, ол Акмола манында
туган. Кушокы, Караеткел деген жерлерда мекендеген. Жас
кезшен мусылманша окып, кейш бшмдар молда болган. “Мекеде
мекен епп 6ip ай турдым” (“Тура жол”) деуше Караганда, хажыга
баргандыгы ангарылады. Моллалык курып, бала окытып,
Казакстаннын орталык, солтуспк аймагын, Троицю каласы
манындагы казак ауылдарын аралайды. Семей, Жепсу ещршде,
казак жершщ батыс атырабында болады.
Макыш Калтаев “Казак ахуалынан бэхас мэнзумасы” (Казан,
1907, 1909, 1910), “Казактын айнасы” (Казан, 1910), ”Bipa3
гибрат сез“ (Казан, 1910), “Насихат казахия” (Казан, 1911), “Бар
уакига” (Казан, 1912), “Тура жол” (Казан, 1912) атты елендер
жинагын жариялаган. Татар акындары Зариф Кэримишн “Айна”,
Е.Е.Рашидидщ “Сак вэ сук халлэрГ’ елендер жинагын казакшага
аударады. Бул eici аудармасы да эр кайсысы жеке к1тап куйшде
Казан каласынан 1913 жылы жарык кередк
Профессор Б.Кенжебаев деректерше Караганда20, “Турмыш”
атты колжазба журнал шыгарган, онда “Казак эйелшщ бас
бостандыгы”. “Казак тшщде газет шыгарудьвд керекпп” аталатын
келемш, мазмунды макалалар жазган.
Макыш Калтаев шыгармашылыгына катысты niicip айткан
галымдар:
Б.Кенжебаев,
Ы.Дуйсенбаев,
Э.Дерб^элин,
Э.Курышжанов,
М.Балакаев,
Е.Жанпейкюв,
М.Томанов,
Т.Нуртазин.
Б.Кенжебаев “Казак халкынын X X гасыр басындагы демократ
жазушылары” (Алматы, 1958) атты кпабында, сондай-ак осы
енбегшщ “X X гасыр басындагы казак эдебиеп” (Алматы, 1976)
деп аталатын eiciHiiii басылымында Макыш Калтаевтын eMipi
мен шыгармаларын накты карастырып, халыкты оку-енерге,
мэдениетке, жаксыга, жанага ундеген ип ой-п1к1лер1мен катар, e3i
толгаган мэселелерд1 дши тургыдан байыптайтын, заман мшдерш
жана низам жолымен тузетуге болады деген niicipiH атап керсетед1.
М.Калтаев ез шыгармаларында X X гасырдын бас кез1нде дау!р
алга койган сан алуан мэселелер женшде толганады. EipxaTap
елендер1нде табигат заны мен енер сырын анык тусшш таныгандай
-‘Б. Кенжебаев. X X гасыр басындагы казак эдебиеп. А., 1976.
КАЗАК. ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 138
рай бшдареда. Акын кейб1р елендершде табиги завдылыктарды
айта отырып,«элеуметпк тецйэднсп (“Аплатондай адамдар кедей
болып”), ем1рдеп кайшылыктарды ж т кере бщдй
Кей адам б р дуниеде рахат кермес,
Еш уакыт кылган ici женге келмес.
Bip бергенге кеп берер уйш-тепп,
Хакшэтш 6ip Алланын адам бшмес...
Дуниеге 6ip-aK келер туган адам,
Жэне кайтып келетш болмас заман.
блгенше лайын рахат, шаттык болып,
Кайта мен кас1реттен журмес аман.
(“Казак, ахуалын...”).
Макыш заманды, казак эдетчурпынын жарамсыз жактарын
катты сынга алады. Ертерек дэу1рде сахарада калыптаскан кейб1р
кертартпа эдет, дангаза дагды бггкенге акын мейлшше наразы.
Адам кркьш аздырар дертке айналып, замана мерезшдей канщама
кезендер калыптасып кеткен парыксыздык пен дангойлык
сиякты келеназ кермпстерде жшркене карап, ашына жазады. Ол
“жауырды жаба токып”, жаманды — жаксы, арамды — адал дейтш
жалгандыкка карсы. Макыш жарамсакгыкты, жалакорлыкты, ею
жуздипкп сынайды.
Касиет жоктереде ел билеген,
Ж ешп, шаншып казакты нанша илеген.
Асса, кессе казакты бес уй тере,
Неше мын уй карсы кеп 6ip тимеген.
( “Бар окига”).
Осы шумактан да б1ркатар сыр ангарута болады. Мунда кейб1р
терелердш озбырлык, коркаулык, канаушылык ютерше ашыну
сипаты да, букаранын сол корлыкка карсы шыга алмаган енжар,
аянышты xani де кершедь
Акын ез дэу1р1ндеп элеуметпк TeHcianiKTi айкын ce3iHe, кере
б и ш . “Казак ахуалынан бэхас еткен мэнзумасы”, “Бар окига”, т.б.
жинакгарындагы элеуметтйс тешязшк — елендершщ езекп идеясы
осы. “ Пакыр болса эуел1 кетер акыл, Айткан ce3i ешуакыт болмас
макул” —дейш Макыш. Ол жалшынын аянышты халш суреттейш.
“Жас бала, KeMnip шалын тентаретпей, 6ip кыс сакта, тас болма
сен де о курлы” дейтш Абай жорасымен Макыш та жалшыны
корламау керек, оларга кайырымды, шарапатты болу керек дейтш
niicip усынады.
Макыш б!ркатар елендершде халыкты аяусыз алдап, '
139
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
еюжуздшкке салынып, айла-шаргы жасап, канау жолына
тускен опасыз сум-суркияларды эшкерелейдк Акьш сынына
ипккендердш 6ipi — ютап карап, кумалак ашып, журтты алдап
мал тауьш журген баксы, балгерлер. Солардын кырсыгынан ауруы
аскынып надандык курбаны болгандарды да ол ашына жазады.
Акын елендершде кездесетш алдампаздардын 6ipi — дш
пердесш жамылып, халыкгы канайтьш “пайгамбарлардын эулеп,
“шейшйз деп” казакгы теспей сорган” кожалар:
Эулиемш, молламын, кожамын деп.
Жургендерге журем1з кэмш сешп.
( “Казацтыц айнасы”).
Халыкгы эрекетке, умггке, талпыныска, енбекке ундеу — акьш
елендервдеп басты такырыптардын 6ipi. Ол барлык юнэш
тагдырга артып, эрекетпз отыра беретш енжарлыкты, жалкаулык
пен салгырттыкты капы сьшга алады. Акыннын усынар жолы
- эрекет ету! Ол б р ойын карапайым куйде, рымды мысалмен
суреттейдк
Бала болмас ешуакыт катын алмай,
Бидай шыкпас сокалап епн салмай.
Сусын канып, ашыккан ток болмайды,
Колмен алып, ауыэга ш к е бармай,
Беру хакган болса да, себеп б1зден,
Жабысайык енерге, сонга калмай.
( “Казак; ахуалын”...).
Акын “Бар уакига”, “Насихат казахия” ютаптарындагы
елендер1нде де пайдалы icKe умтылу, icri ьпсласпен, ынта-ж1гермен,
пей1пмен icTey еркенш ecipep, мурат-максатка жетюзер eMipfleri
басты касиет екен^н сезше бшген. Ол оку, бш м ш , енер, гылымды
насихаттайды, окыган адам болады деп, онын пайдасын анык
тусше де, тусшшре де 6шед1. 0з дэу1ршдеп заман халш таразыга
салар окыган адамнын, 6iniM алар мектеппн жоктыгын ашына
жазады. Бш1мге мэн бермейпн, жастарды окуга ж1бермейнн
енжарлыкты шенейш. Мунын 6api б1рл1к пен уйымшылдыгы
ipireH алауыздьпсгын нэтижес! деп бшеда. Акьш encip сынаган
мэселелершн 6ipi — азын-аулак медресе, мекгептердеп надан
молдалар журпзген жуйес1з шала оку. “Казактын камын жемей,
малын жеген” надан моллалар уйреткен окудын пайдасынан
зияны кептшн акьш кынжыльш айтады.
Макыш енерд1 насихаттайды. Оган акыннын “Бар уакига”
жинагындагы “Онерге тагылым ушш бала берш”, “внерге
жабыспасак ic б1тпейд1”, “Михнат боска кетпес киналсаныз”
КАЗАК ЭДЕБИЕЛНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
140
деген елен жолдары куэ. Акын “Тура жол” жинагындагы “Газеттщ
керекпп хакында 6ipep сез” деген макаласында галам хабарын
жетюзетш газетке ерекше мэн береда. Надандыктыц 6ip ce6e6i
газет окымаушылыктан деп бшедк
М.Кдлтаев елешнде кетерген елеул1 такырыптардын 6 ipi махаббат, суШспеншшк, эйел теншп. Акын бул мэселелерд1 e3i
ем1рде керш, 6 inin журген кыз узату, келш Tycipy эдет-салтымен
байланысты карастырады. Сондагы батыл сынайтыны — кызды
кермей, бшмей айттырып, калын мал алу.
X X гасырдын бас кезвдеп езге агартушы акындар сиякты
Макыш та ез влендершде отырыкшылыкка кешудь коныстануды
насихаттайды. Епн салып, бау-бакша егш, машинамен шеп
шауып, орныгып отыруды жактайды.
Онын 6ip сала ойлары — i3iiniK туралы. Ол шындыкты, эдшет
пен адалдыкты ардак тутады. “Акылы жок адам — ынсапсыз.
Ынсапсыздык - абыройсыздыкка апарады. Ом1рде багыт ciirrey,
жолга салу — сауап” дейдй Оньщ б1ркатар елендер! гибрат, мысал
турщде. Мысал влендершщ туйш — ынсап ету, сабыр сактау,
жокты табамын деп жасанды эрекеггерге бой урмау, жаксьшыкка
жамандык iCTeMey, тагы сондайлар.
Макыш алты елендер жинагын жариялап, татаршадан ею ютап
аударган акын. EipaK сейте тура, ол казак елешне айта калгандай
улес коса алган жок. влендершщ ыргак, уйкасында да, керкем
бейнелеу, ойды жетюзу жуйесшде де ала-кралык, олактык кеп.
влендершщ т ш де б1ркелю емес.
КейШр шыгармаларында араб, парсы, турю шщершен алынган,
орыс тшнен бурмаланган сездер кеп кездесед1.
“Клтаби тщце жазылган шыгармалардын объективтж пайдасы
да тимей калган жок. Олар аз да болса, сол замандагы казактын
карапайым сейлеу TiniH, онын ерекшел1ктерш хатка Tycipin, таска
басты. Ел арасына жазу таратып, ютап экелдь Хальпс TiniH алуан
турл1 сездермен байытьш отырды. 9cipece, когамнын мэдени,
рухани eMipi мен д1ни угымдарга катысты толып жаткан сездер
экелдГ’. Сондай-ак, “ютаби коспа TumiH” ocepi кеп жылга meftiH
казак эдеби TiniH дурыс багытта дамытуга бегет болып келд1, — |
дейш М.Балакаев, Е.Жанпейков, М.Томанов21.
Расьщца да, “ютаби коспа тщде” жазган акындар мурасы,
олардын Tuii XV-XIX гасырлардагы казактын текпе акын, ;
жыраулары мурасы мен X IX гасырдагы Абай поэзиясынан кеп
темен ед1. X X гасыр басындагы М.Калтаев сиякты акындар XVXIX гасырлардагы акын, жыраулардагы жауынгерлж рухты, '
21 М . Балацаев, Е. Жанпейков, М . Томанов. Кдзак эдеби т ш ш н мэселелер!. А.,
1961,60-6.
141
XX РАСЫРДЬЩ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕТ!
ашндап келетш жыр, мэн-мазмуны мен медшр де таза эдеби тш
дэстурш игере алмады.
X X гасырдын бас кезшде “ютаби коспа тшдщ” кемшш
жактарын керсетш, казак тш н таза сактауга ундеген птарлер аз
болган жок. Мундай пшрлер, ocipece, “Айкал” журналы, “Дала
уалаяты газетТ беттершде жарияланды. Султанмахмуг Торайгыров
“Айкап” бетшде былай деп жазды: “Казак тшнде деп бастырган
ютаптардын кебшде казактын nci де жок. Неге десешз, дет
бытбырак, бытбырак болмагандарыньщ агыны Tepic” 22.
С.Торайгыров, М.Сералин сиякты казактын агартушыдемократ акындары “ютаби коспа тшдщ” зиянды жактарын кере
бш п, Tin тазалыгын насихаттады. Сондай “ютаби коспа тшш”
шыгармапарында кеп колданатын кемшшкгерше карамастан,
Макыш Калтаевтын ез дэу1рше сай eMip, заман, оку, бш м , мектеп,
енер, калын мал, отырыкшылык сиякты елеуш мэселелерш козгап,
eMip сурген дэуарще езшше сын кез1мен карап, халыкты игшЬске
ynneyi, жастарды оку, енерге шакыруы — шгерйлщшк багыттагы
агартушылык, демократтык ниетш танытатын шыгармалар.
Эбшдй Нуртазаулы (1871-1932) — Кенес заманында ресми
идеология мен саясатка кайшы келгеншктен, шыгармалары
жарык кермеген. Ол бурынгы Торгай ye3i, Тосын болысында
дуниеге келген. Экеы Нургаза кажылыкка барган, Торгай мен
Ыргыз тешрепне аты магпм молда Kici екен, сонын ыкпалымен
ею жыл медреседе окыган. Одан api молырак 6iniM алуга жагдайы
болмаганга уксайды. Отан кез1нде дэулетп болган 3KeciHiH
кажьшыктан кейшп кедейлену1 де себеп болса керек. Эйтпесе,
Ахмет Байтурсынулымен ауылдас, dpi тетелес (аралары 2 жас)
Эбщайдын окымай, калуы мумюн емес сиякты. Сотан карамастан,
ол есюше ете сауатты болган.
Эб1кай шыгармалары 6i3re акыннын баласы шеж1реш1, энпмеш1
Ахметхан, халык акыны Нурхан Ахметбеков, жыршы Жусшбек
Салыкулы аркылы жетп. 1957 жылы казак поэзиясыньщ кернекп
eidni Кайнекей Жармагамбетов Ахметханнын аузынан Эб4кайдын
6ipa3 aneHflepi мен «Тас меш1н» атты дастанын жазып алган. Ол
дэптер Ka3ip Торгайдагы Н. Ахметбековтын музей-уШнде сактаулы
тур. Акын шыгармаларынын йшнен кенеспк идеологияга сэйкес
келетш 6ip шыгармасы — Ленин туралы елен 1969 жылы «Ленин
деп халык жырлайды» деген жинакка енпзшген. Содан кейш
жарык KepreHi — «Тас мешгн* дастаны. Б р дастанды акын CepiK
Тургынбеков 1990 жылы 28 кыркуйекте «Казак эдебиет!» газетшде
жариялады. Баска мурасы кун1 бупнге дейш еш жерде жарык
п Казак эдебиетшщ тарихы. 2-т., 2-ютап. А., 1965,32-6,
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 142
кермеген, солардын йищде «0лен туралы ойлар» деп аталатын
Kapace3i де бар.
Акын елендерщщ басым кепш ш т тенкерюке дейшп
болыстардын, баска да аткамшер ынжыктардын келениз, Tepic
мшездерш сынауга арналган. Бакталастык, шенкумарлык,
куншишк сиякты эдеттерд1 ол заман дери деп тусшген.
Осы такырыпка арналган «Есжанга», «Борышкорга», «Азамат,
мен 6ip ауру елердей-ак» елендер1 мен «Кыран мен крадын»
мысалында акын болыстын касында журген шабармандарына,
байдан карыз алып кун Kepin журген борышкорларга «болыстан
да, байдан да кайыр жок, ез енбегщмен кун кер!» деп акыл айтады.
«Турмедеп бауырларга» елещнде акын еткен гасырдын
жиырмасыншы жылдарында кенес еюметше жакпай, кугынга
ушырап Костанайдын «ак турмесше» камалган ел азаматтарына
достык кеншн 6Lnmipin, кайрат, ж1гер береда. Акын жанадан
орнап жаткан кенес еюмепне урке карайды, сешмаздж бишре,щ.
Б р еленде кызыл империянын жандайшаптары — «шолак
белсендшердщ» жагымсыз Keium epi сыналады. Акын турмеде
жаткан азаматтарга барша елдщ плеулеспк ниеп мен плепн
жетюзе отырып, оларга ак патшанын кугынын керген Байтурсын
мен Актасты (Ахметтщ aKeci мен агасы), Шакшак Жэт'бек
тарханньщ урпактары Муса мен Шегекш улп епп керсеп'п,
тезймдшкке шакырады.
Акыннын
1921-22 жылдары Торгай ешршде
болган
ашаршьшык туралы «Тас мешш» атты поэмасы бар. Б1здщ
болжауымызша, поэма жиьфмасыншы жылдардын аягында
жазылган. Композиниялык курьшымы «6ipiHini толгау», «eiciHiui
толгау» атты ею бел1мнен туратын б р сюжетшз поэма идеялык
кундылыгымен де, керкемдтмен де багалы шыгарма. Поэманын
такырыбы — жергшкп журт «Тас мешш» деп атап кеткен жуг
жылгы ашаршьшык, елдщ ауыр xani.
,]
Акын поэманы e3i жеп жасында куэ болган «Жалпак коян»
жугын суретгеуден бастайды. Сонын зардаптарын суреттей келin,
елу жаста керген «Тас MemiH» жугын баяндауга кешеда:
... Елуде кердик жылды мешш деген,
Салмагы кейш жатты кесшмеген.
Жаяулык, жаланаштык, тамак аштык,
Дауасыз TeMip туйш шешшмеген.
Шалкыган шалкар келде акку еднс,
Кез болды б р секши Kecip неден.
Барлыкты барымта алган б р 6ip уакыт,
Талгамай табылганды жест деген.
Кыс TycTi октябрыин он бес1нде,
Eaniri ел ол сумдыкгы кермесш де.
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КДЗАК ЭДЕБИЕП
143
Алты айлык ак сирак жут тепе болды,
Кудайым хан-каранды тергесш бе...23
Кыстага жуттан малы кырылып, жаздагы куаншылыктан
шыкпай калган халыктын басындагы нэубегп акын
кабыргасы кайысып отырып суреттеШп. Ол б р нэубетп сырттан
бакылаушы емес, оны ез басынан кеппрген адам. «Елдщ табанына
юрген шенге, мандайыма KipciH» дейпн акынга ез1 керген
ауыртпашылыктан Kepi, ел басындагы ауыр жагдай катты батканы
анык. Б р шыгармадан рт-азаттык ой ушкындары да кершеди.
eriHi
Жаркыраган жаз заманын туар ма,
Ой, дарига-ай, кара туман ашылып24, —
деген жолдардан осындай арман ангарылады.
Бурынгы «дарига дэуренш» ансаган акын эр шумактын сонгы
тармагын «ой, дарига-ай!» деген курашепен аякгап отырады.
Отаршылдык канауын 6 ip керш, 1916 жылгы «маусым жарлыгын»
6ip Kepin, 1917 жылгы дурбеленнен кейш у м т ещц жана ма деген
уакытта кенес еюметшщ кыспагын Kepyi — осыньщ 6api сунгыла
акынга бурынгы ерюн заманын ансап киялдаудан баска жол
усынбайды.
Акыннын шыгармаларын оки отырып, оньщ керкемдж
куатынын кундылыгын, влендершщ курылысындагы шеберлшн
ангару киын емес. Оз акындыгы
заманында ешюмнен кем
болмаса да, Эбжайдын р ы Абай влендерш окыганнан кейш елен
жазуды койып, кагаз-каламды тастауы внердеп шьш мэрптк едй
Акыннын «Абайды окыганда» елешне кез жупртелйс:
... 6м1рде кез болган-дыталай акын,
Солардын бэршен де Абай акын.
Бшмешм не кушрет сездер1нде,
Жаныма бола калдын калай жакын.
Табармын сенен етюр сезш кайдан,
Ой жуйрж томага кез куралайдан.
Келпрмес сез накышын дэл езщаей,
Баска жан жаратушы 6ip Кудайдан.
Кэусардай шыккан алые бал булакган,
___________ Жанымды жадыраттын калгып жаткан.
23Э. Нуртазаулы. Тас мешш. / / “Кдзакэдебиет!” газеп, 1990,28 кыркуйек.
24Сонда.
КАЗАК ЭДЕБИЕПН1Ц ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 144
Ойымды енер таптым деген менщ,
Ангарга кетгщ алып тар жумактан.
Кетпеске 6ip жолынды умыт тастап,
Окимын тангадейш ымырт бастап.
Сез куып, сурен болган мен сорлыны,
Кетп' гой, сен келген сон ум>ттастап.
6з1мш жерде, Абайды кекте керем,
Талас жок шын акынга ерен дарын,
вленге енш кайтып екпелемен15.
Эбщай акыннын Абайды алгаш танушылардын 6ipi болып, отан
бас июшщ езшдж ce6eirrepi де бар. Ол «Казактын бас акыны»
атты макала жазган Алаштын рухани кесем1 Ахмет Байтурсынры
мен тунгыш рет Семейде Абай кешш етюзген Нэзипа Кулжанова
онын жерлестер1 гана емес, рухани байланыс жасап турган, араласкуралас болган пшрлестер1 де ед].
Акыннын поэзияны, акындык енерщ кащр туткандыгы мына
6ip еленднен де ангарылады:
... 0лен деген жебел1 ок,
Нысанадан 6ip втер.
Сез угар жан деме жок,
Булдана берме кур бекер.
Акындык деген алые жол,
Жалынсыз журек flip етер.
Жанынды жайлар, жудетер,
Корыксан кума, кул етер...26
Абай елешн окыганнан кейш еленш койган акын, Абай
дэстуршен «Олен туралы ойлар» деп аталатын карасез жазган. Б р
карасеэдо елен туралы шагын гылыми енбек десек те болгандай.
«Елуге келгенше eciMi3 юрмеш! Абай елецдерш окыдым. Егер
дуниеде Абайдай алымды да, акылды акын барын бшеем, калам
устамаган болар ещм, — деп бастайды акын карасезшде. — Ендш
Tipniinixre e3iM жетер, сез1м жетер жерге Абай елендершщ шыны
мен сырын уагыздай алсам, ез1мд]‘ армансызбын дер ед1м. Абай
еленнщ Tenipici екен. Eiamxi - пендешшхк. Ецд1 менен елек
кутпендер...».
Акыннын «блен туралы ойлар» енбепндеп тагы 6ip кунды nixipi
уйкас тещрепнде:
«Олен керю —уйкасы. Уйкассыз елен болмайды. вленнщ Ty6ipi
ИЯ. Бектемков. Ахмет ушкан алтын уя. Астана: Елорда, 2001, 58-6.
16Сонда, 62-6.
145
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДА™ КАЗАК эдебиеп
терт жол, сол терт жолдын магынасы 6ip-6ipiMeH кабысып келу1
шарт. Ол кабыспаса елен емес. Абайдын бетен сезбен былганса
сез арасы, ол акыннын б ш м а з бейшарасы» дейпт де осы. 0лен
уйкасып келу1 керек. Bip буынды уйкас — ел1 туган тел. Ол KiciHiH
к р а т н а конбайды. Ондай еленнщ кекжасыгы ю мнщ меШрщ
кандырады. Heci акьш болып та онбайды.
Ею буынды уйкас — канкасы калган кетерем. Кднша мэпелесен
де мал болмайды. Кетеремде KepiK бола ма? У ш буынды уйкас —
жарау елен, жаксы ен, ушкыр елен керю. ЦПркж, мундай еленнщ
шп де сру келсе екен дейсщ. Эйтпесе, сырт сипатына мгн таба
апмайсын.
Терт буьщды уйкас — балталасан бузылмайтын, кекейщнен
сызылмайтын ойлы еленнщ керю. Казактын кара елен! ушш
жаралган уйкас осы — терт буын. Онсыз узак жолды, шубыртпалы
уйкасты елешм1з ыдьфап, ipin, елендж касиетшен айрылып
калады. Бес буынды уйкас — елен уппн шарт емес. Ерюн акын
бес буьщды еркелетем десе, юм юнэлайды дейсщ. Ондай уйкасты
Абайдын «Сепз аягынан» кордам»27.
0б1кай акыннын шэюрттерше — Нурхан Ахметбеков пен
ез баласы Ахметханга айткан акындык туралы есиеп де назар
аударарлык: «0лещй енер деп танысан, басын канжыгада кетсе
де шындыкты айт. Малы барды мадактап, мазак болма! Байларды
дэрштесем, MeHi де халкым сыйламаган болар еда. Ел сыйлаганды
гана сыйлайды. Акын сьшшысы — ел1, елщнщ журепне жете бш!
Абайга жетуда армандандар. Баска жол тапсандар Tinri керемет!
Муратка экеден калган мал-мулж жетюзбейда, акыл мен арман
жетюзеда. Кус та талпьшбаса уша алмайды. 1эденщдер, тер
тепндер!*28.
06iKaft акынньщ тапкыр, шешендк сездер! мен накыл сездер1
63iHme 6ip сала. Тек соларды жинастырып, елдщ игшшне
айналдыру мщдет1 умытылмасын дер едж.
Омар Шораяков (1878-1924) - еленда ауызша да, жазбаша да
шыгарган атакты акьш, айтыс енершщ ерен жуйрйп. Ол бурынгы
Сырдария облысьшын Казалы уезадеп Аккыр болысынын № 12
ауылында (Ka3ipri Кызылорда облысы, Кармакшы ауданы) дуниеге
келген.
Ел imiHfle «Шораяктын Омары» деген атпен белпл1 болган
акын жас куншен кедейшшйс таукыметш тартканымен терме,
жьф айтуга эуес болып, халык арасында осы енер1мен кепшшкке
мэл1м болады, ел аралаган акын, жьфшыларга uiece xypin, e3i де
елен шыгара бастайды.
17Оспанов С. Эб1кай акын. //Торгай таны, 1991.5 кантар.
“ Сонда.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)____________146
Жасында ауыл молдасынан окып, мусылманша сауатын ашады.
Осы азын-аулак б ш м онын ез бепмен !зденуше себеп болып,
Ш ы ш с эдебиетшщ тамаша шыгармаларымен сусындауына кол
жетюзеш. Акынньщ Ш ы ш с классиктер1мен эуеспп кейш онын
букш шыгармашылыгындагы дидактикалык ой-туйстнен айкын
сезшедь Кедейшшк зардабын кеп керген акын eMipi жалшыльпаа
етедь Жокшылык аяшна канша тусау болса да, акындык
талантымен халкына адал кызмет етш, мэртебеа кетерше туседь
Карапайым халыктын жуан ортасынан шыккан Шораяктын
Омары езшщ елен, жырларында, белгш! айтыстарында сол кездеп
пасык адамдардын кылыктарын, бай-манаптардыц жугеназдтн,
елге керсеткен зорлык-зомбьшышн аяусыз эшкерелейШ, жас
урпак тэрбиесше, адамгершшк пен i3rtuiK касиеттерге арналган
жогары мэнд1 дидактикалык накыл елендер мен термелер
шытарады.
Замандастары: «Кетеде Омары етп, елгенше елен-жьфды
жогары erri» деп багалаган акыннын артьшда онын эдебиетке
коскан улесш айкындайтын мол мурасы калды. Онын кептеген
толгау, терме, такпак, есиет, мысал елендер^ оН шакты айтысы,
он ш а к ш дастаны жэне Кдрасакал Ер1мбет акынмен эйгш
жазба айтысы бар. Сондай-ак акынньщ Данмурын, Кднлы
Жусш, Кете Жусш сиякты Сыр сулеймендер1мен жыр сайысы
журтшьшыкка кешнен мэл1м. Омар осы айтыстарда тапкыр да
угымды ойларымен, уытты тшмен, эзш сезшен талай журтты
тан калдырган, макал-мэтелмен, астарлы накыл сездерге толы
шешендис талантымен кезге тускен.
. гя
«Эдш ic» елешнде акын езшщ букш поэзиясына тэн
адамгершшк касиеттерд1 ту етш, эдшдк, шындык, бшк парасатга
сез етед!, i3ri ниет мураттарына адал болуга шакырады-, «Сейле
тш1м жосьшып» еленшде акындык енердщ танымдык, Тэрбиелж
мэн-магынасын керсетш кана кой май, ел алдындаш азаматтык
мшдепнщ айшыктарын ашып керсетед1.
Акын шыгармалары терен ойга, тэрбиелпс мэш зор жаркын
идеяларга курылган. Поэзиялык тш шеберлт, уьгггы елен уйкасы,
накышты керкемдж элем1 — онын кай елен, дастанына да тэн
ерекшелйстер. «Койшы мен уры» мысал-елеш уытты тш, жобалы
туспал тэсшдер1 аркылы паракор би-болыстарды, пасык байлар
мен ел аткамшерлерш сынга алады. Шыгыс эдебиепнщ гашыктык
сарыны дэстуршде жазылган «Жарлы Тэлш» дастаны патша
кызына гашык болган кедей ж1птпн махаббат арманы жолында
терен дария тубвдеП гауЬарды алу ушш онын суын тауыса
алмай,-талап кылып ойлаганда юшкентай гана меске тугел суды
сыйдырып, улкен байлыкка кенелгеншпн энпмелейд!. Дастан
окигасы кызыкты epic алып, местеп суды кайта куйганда, дария
147
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
арнасынан асып Terinin тасиды. Бул дастандагы непзп идеянын туп
максаты — жттгердш ерге лайык кэсш етсе, алые кияга кол созуга
болатынын, жан-журегшмен, талап-енбепнмен бшмге умтылсан,
гылымнын, дуниенш мол казынасы ашык екещпгш мысал етеш.
«Тастамас талапты epzii TdHipiM шелге. Жатканнын пайдасы жок,
бекер жасып» деп, тэрбиелж мэш зор ой накыштарьш кестелеп
туйшдейш.
Мысал дэстуршш белгшер1 кездесетш «Кара шекпен»
дастанында достык пен кастык, адалдык пен арамдык шекаралары
айкындалып, кара ниет адамдардан сактандырады, кара шекпен
кедей бейнесшен улп алуга шакырады. Кара басынын камын
ойлап, киын сэтте булталанга салатын арам ойлынын зулымдыгы
айкын керсетшедт «0M ip ернектерЬ, «Аталык кенес», «Жастарга
есиет* атты узак толгауларында жас урпакка айткан тэрбиелж
M 9 H i зор акыл-KeHecTepi, адамгершшктщ i3ri касиеттерш ту еткен
дидактикальж ой-сарындары басым келедь
Акыннын «Кулахметке» деген шагын елещ жон-жосыксыз сэн
кутан, ана тшш де, езге тиш де жарытып бшмей, ем 1рден орнын
таба алмай журген жастарды сынга алады. Онын адамгершшкке,
кайырымдылык пен эдшеттшиже, туган жерге суйюпеншшкке
шакыртан толгаулары мен термелер!, гибрат елендер1, шындыкты
шыркырай айткан етюр де батыл айтыстары, тэрбиелж манызы
зор накьш сездер1 мен есиет елендер1, дидактикальж шыгармалары
X X гасырдын бас кезшдеп казак поэзиясында езшдж орны бар
керкем туындылар ретшде багалануга лайык.
Келбай Тепсов (1879 — 1919) — езге де Алаш арыстары секши,
алгашында агартушылык багыттагы шыгармаларымен керпии.
блендершш басты такырыбы халыкты бшм-гылымга ундеу,
оларды оянуга шакыру болды.
Келбай Тепсов Шыгыс Казакстан облысы, Зайсан уезшщ
Шорга болысында дуниеге келген. Oyeni Зайсан ауыл шаруашылык
мектебш, сонсон Орынбордагы зан окуын бтрген. СанктПетербург университеттн экстерн жолымен тамамдаган. Патшальж
Ресейшн отарлык саясатына карсы шыккан зиялы кауым ортасында
белсенш куреске катысуы Келбайдын азаматтык бейнесшен 6ipre
шыгармашылык жолынын ашылуына да он ыкпал етеш. Ол эуел1
баспасездеп жалынды кесемсез макалаларымен KepiHeju. 19051907 жылдары Алаш арыстары Э.Бекейханов, А.Байтурсынов,
Ж.Акбаевтармен 6ipre патша eiciMeTiHe карсы “Петицияга”
катысып, онын максат-мураттарын e3iHin кайраткерл1к кызметше
непз eTin алады. Дауылды, сынга толы жана гасырдын туып келе
жатканын ел санасына cinipin, алгы кунге y m it артады. Бул гасыр
казактын гасыры болса екен деген аскак арман акын журегше дем
бередь
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 148
Адаскан алашынды жол?а бастап,
Журектщ дэр11зделйс жарасына.
Кезщш аш тан келеди, оян, казак!
Мэз болмай ю сшктщ жаласына.
Осы такырыпта жазылган б1ркатар елендер “Надандык
курбаны” атты ютаптын алгы беггершде жарияланган. “Зармыз”,
“Кош ”, “Курбыма”, “Кайгы”, “Адастын, казак” , “Дуниеге
кедщн”, “Тур дегенш надандык” секицй елендер1 акыннын елше
арнау ce3i ретшде 6ipiH-6ipi толыктырып отырады.
“Надандык
курбаны”
—
Келбай
Тепсовтщ
жеке
шыгармашылыгында гана емес, жалпы казак драматургиясынын
тарихында езшдж орны бар тунгыш пьесалардын 6ipi. Сол аркылы
ез уакытынын кекейкесп мэселелерш кетерш, берйс байламын
жасаган автор жана жолдын жаршысы ретшде танылды.
Келбай Тепсовтщ айтыс жанрына катысты тагы 6ip енбеп Гулжан мен Актамбердшщ арасындагы сез кактыгысын тусшшрген
жыр нускасы. Автордын e3i бул айтысты жазудагы максатын
казактын дарындылыгын, сез енершщ желстюн дэлелдеу дел
айтады.
Корыта айтканда, Келбай Тепсов — X X гасырдын бас кезшдеп
казак эдебиетшде, казак кесемсезшде ез1ндйс i3 калдырган тулга,
эдеби шыгармашылыгына котам кайраткерлтн уштастыра бшген
азамат. Казак драматургиясын алгашкылардын 6ipi болып улес
коскан.
Сол»*”
• I
Онын eciMi улттык эдебиепм1здщ тарихында аты аталып,
шыгармашылык мурасын кастерлеп устауга эбден лайык.
Акылбек Сабалулы (1880-1919) — X X гасырдын бас кезшде
eMip сурген, эдебиет тарихынан орын алуга nricri акындардын
6ipi. Ол араб, парсы, турйс тшш жетйс менгерумен 6ipre, орыс
тш н эжептэу1р бш пт! Typni киссалар жазьш, б1рнеше ютаптар
шыгарган. Оньщ ез сезше Караганда, 29 ютабы жарык керген.
Олардын Ke6i кисса Typinae болып келедь Солардын он ceri3i
гана Казакстан Рылым академиясынын Орталык гылыми
ютапханасында сактаулы, калгандарын Мэскеу, Ленинград,
Казан калаларынан гана табуга болады. Акылбек Сабалулы
небэр1 отыз тогыз жас кана гумыр кешш, емфден ерте аттаныпты.:
Туган жер1 Абай ауылы болганда, uieiueci жагынан улы акынмен
туыстыгы да болган сиякты. Сондыктан ол Абайдан кеп уйренген;
онын елендерш зер салып, зерттеп, ущле окыган; Timi буюл
шыгармашылык мурасын тугелге жакын жатка бшгенге уксайды.
0з елендерш жазганда, Абайдын жыр жолдары мен шумактарын
косып ж]беретш жер1 де болган. Ондай жагдай онын, acipece
«Кисса Назым» атты ютабында баршылык.
149
X X РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
Акылбек Сабалулы тогыз жасынан бастап молдадан окып, он
уш жасында елен жаза бастаган. Алайда онын сол жастау кезшде
айткан немесе жазган шыгармалары б1зге жетпеген.
Акылбек Сабалулы елен, киссаларында адалдыкты, KicLniKTi,
карапайымдылыкты, кажырлы енбекп, TinTi оку мен бш1мш де
жатпай-турмай уйрену керекппн Д1ттейш. 03i оКырмандарына
жаксылыктын сонынан шам алып Tycyfli, жайсан жандарды
кашрлеп-курметтеуш баса айтып отырган. Шытармаларынын
кай-кайсысында да эдщцк пен шындык ж еш п, караулык пен
каскейлйс ж ен ш с тауып отырады.
«Сум заманда»29 адал енбек пен ю сш жтщ адамы барлык муратмаксатына жетещ де, Kepicunue еркеюрек, тогышар, жалкаулар
вне бойы жер шукып, томен карап кала берепнж керем13. «Кисса
ИбраЬим Хасипнамаулы»30 атты шыгармасында жас кейшкер1
ИбраИим 6ip к ь ш ы н суретш Kepin, соган сыртынан гашык болады
да, кеп азап тартады. Бул шыгарманын непзп айтайын деген
ойы — шы н (здеген адам жогьш табады, берше адал суйген жiгiт
гашыгына косылады дейпндей. Ал «Кисса Хикмет — Ныгыметте»31
адам баласыньщ букш мурат-максаты артьша урпак калдьфу eKeHi
айтылады.
Акылбекпн айрыкша токтауды керек етепн ютабы — «Гибратнаме». Ол осы енбепнде eMipre, адамдарга, жаксылык пен
жамандыкка, каракгы мен жарык сэулеге, ак пен карата, барлык
пен жоктыкка жан-жакты ой ж1бередг.
Свйлесем кешспрш сез^м ашык,
Жасымнан кисса сезге болдым гашык.
Жай седш елен кылып хатка Ti3ceM,
Бутан да еспген жан болар гашык32, —
деп акын 6ip сэт букш кеудесш кыскан тапшылыгы мен кедей
турмысын умытып, домбырага саз косып, re6ipeHe толгайды. Ол
кезде журттын Ke6i хат танымайтын. Ал кара сезбен каншама
тегштш айткан энпмен ел еанде калмаса керек. Сондыктан айтар
ойын еленмен жетюзпс1 келеш. Sip буын мен eidHini буын, 6ip
свз бен екшпп свз, 6ip жол мен екшпй жол, 6ip шумак пен келеа
шум актын ара катынасы 6ip бугш берйспкпен жымдаса тугае
бершепш, п п п ой мен киялдын врбушде де белгш1 шарттылыкгын
болатыны оны ерекше eniicripefli.
25Сум заман. Казан, 1911.
30Кисса ИбраЬим Хасипнамаулы. Казан, 1911.
31Кисса Хикмет-Ншымет. Казан, 1910.
иГибрат-намс. Казан, 1911,3-б.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
150
Акын ез елендершде туыстык карым-катынасты, достыкты кеп
жырлаган. Жаксы, жанашыр сыйластыкты ансап 1здеген, eMipeHin
куткен.
Агалар, кастык кылма достасына,
Арамдык юрпзбешз ыкыласына33, —
дей отырып, окушысын, букш кепш ш к кауымды адалдыкка,
юсшкке парасаттылыкка шакырады.
Онын шыгармашылыгында жаксы эйел мен сулу кыздын
бейнеа б1ршама T9yip бершген. Ол кебшесе кыздардын iiura жан
дуниесшен repi, сырткы KepiHiciH, тулгасын жырлапты:
Кыз байгус жш-жщшже epiM талдай,
Ce3i бар сейлегенде шекер-балдай.
Жуз1онын ак болганда, касы кара,
Мысалы он тврпнни туган айдай34, —
деген жолдарда эп-эдем1 сурет бар. Слздщ кез алдьщызга сондай
6ip гажайып жаннын бейнеа келед1.
Сулу кыздын сырткы бейнеамен 6ipre, iuiKi жан сыры эр
кырынан ашылган акыннын ете Toyip туындысы — «TahHp-3yhpa*
дастаны. Ол бул шыгарманы татар тшшен аударыптьг. Акын
K03iHiH Tipicinae лиро-эпостык осы жырды eKi рет (1910 жэне
1911 жылдары) Кдзан баспасынан шыгарганы белгш. Ссх;ан кейш
1976 жылы «Жазушы» баспасынан жарык керген «Рашык-наме»
киабына енген (Курастырушы — Y. Субханбердина).
Халык iiuinne осы жырдын ею нускасы белгтдь Алдымеч
Казаннан ютап eTin бастырып, журтшьшыкка тардткан Ахмед
Оразбаев. Еюншкп — Акылбек Сабалулынын жырлаган нускасы.
Бул нуска басынан аягына дейш таза халык тшнде жазылган, он
6ip буынды кара еленмен тегшп отырады. IiniHapa кейшкерлердщ
ce3i казактын жетьсепз буынды жыр улпамен бершген.
Сондыктан бул шыгарманы казактын тел туындысы деуге эбден
болатын сиякты.
Дастанда ею гашык бесйеге катар тербелш, келге 6ipre
шомьшып, сабакты да 6ip устаздан окиды. Екеушщ аты ездер!
тумай турганда дэруш койган.
Жырдагы басты кейшкер — ТаИирдщ кермеген киындыгы,
тартпаган азабы жок. Ол ЗуЬранын жолында басын ел|'мге де тпстк
Eip уз!М нан, 6ip жутым сусын таппай зарыкты. Алайда ойынан
31 ИбраЬим Хасипнамаупыныц киссасы. Казан, 1910,15-6.
34 Хикмет-Ныгыметпн киссасы. Кдзан, 1910,7-6.
151
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
ешкашанда суйген гашыгын шыгарган емес. Онын жуткан ауасы
да, луп-луп соккан журеп де, тыныс-прлт де — ЗуЬра. Кыскасы,
3yhpa — ТаЬирдщ eKi кезшщ, eici колынын сынары, eKeyi 6ip 6yriH,
белiHбес гажайып элем. Дастанды саралай карасак, драмалык
тартыска толы, окигасы кою, т ш керкем туынды.
Акыннын ел ишне мол тараган тагы 6ip туындысы — «Бозж1пт»
дастаны. Акылбек осы шыгармасын 1910 жылы тэмамдап, 1911
жылы «Кисса-и Бозжтт» деген атпен Кдзан каласынан шыгарган.
Кдзак тшнде жырланган гашыктык дастаны ел ш шде тез тарап,
ертеден малим болды. Кдйым Мухаметхановтын айтуынша,
«Бозжтт» дастанынын казак тшнде 1842 жылы жазылган нускасы
академик В.В. Радловтын 1870 жьшы жарияланган («Образцы
народной литературы тюркских племен, живущих в южной
Сибири и Джунгарских степях» атты ютабына енпзшген.
Акылбек Сабалулынын буюл шыгармашылык мурасын
жинакгап айтар болсак, адам бойындагы юсшк, парасаттылык,
адалдык, кажырлы енбек, оку-бшм, енерд1 жырлау дер едак.
Турмагамбет 1зтшеуулыныц (1882-1939) — казак сез енершщ
тарихында улттык жэне элемдак фольклор мен эдебиет урдютерш
сабактастыра менгерген дарынды тулга. Ол бурынгы Сырдария
облысьгаын Казалы уез1ндеп Куандария болыстыгынын 2ауылында, «Актайлак кезен» деген елд1 мекенде (каз1рп Кызылорда
облысы Кармакшы ауданы Турмагамбет ауьшы) дуниеге келген.
Оньщ окып бш м алуы ею кезеннен турады: 6ipiHinici — туган
ауылындагы агартушы имам, ахун устаздардан алгашкы 6LniM
непздерш nrepyi; eiciHmici — Бухара каласьшдагы кернекп оку
орындарынан («Мир-Араб», «Кекелташ» медреселерО дши жэне
эдеби 6uiiM алганы. Бухара каласындагы медреселерден ислам
дш ш щ бас ютабы Куран Кэр1мд1 жэне ислам тарихьш, кернект1
дани кайраткерлер (Мухаммед пайгамбар жэне сахабалар) кызметш
толык окып уйренген. Сонымен 6ipre, Бухара ютапханасынан
Шыгыс халыктарынын (турю, араб, парсы, унда, т.б.) фольклоры
мен эдебиет1 улгшер1мен, философия жэне тарих гылымдары
мураларымен жан-жакты танысады. Оку жылдарьшда Шыгыс
халыктары мураларын турю-шагатай, араб, парсы тшдервдеп
нускаларынан окып игеру онын будан кейшп агартушылыкустаздьпс, акындык шыгармашыльпс кызметшщ непзп езеп
болды.
Акын шыгармалары эр жылдары жарык керген жеке ютаптарда
(«Рустем—Дастан», 1961; «ШаИнама: Рустем—Дастан», 1-2ютаптар, 2004; «Назым», 1972, 1982 жж.), елен жинактарындагы
(«Айтыс», 2-т., 1965; Бес гасыр жырлайды; 3-т., 1985; 2-т., 1989;
Ай, заман-ай, заман-ай, 1991; Казак поэзиясынын антологиясы
(XX гасырдын бас кез1,1992) топтамалар турвде жарияланды.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕЗ! (1900- 1917)
152
Эдеби мурасы туралы б1ркдтар зертгеулер бар. Олардын шпнде
«Кдзак едебиепнщ тарихындагы» (2-т., 2-ютап, 1965) М.Кдратаев,
М.Байдшдаев жазган тарауды, «Кдзак совет энциклопедиясындагы
(11-т., 1977) макаланы, О.Кумюбаевтьщ (ТЛзтшеуов жэне оньщ
Рустем—Дастаны) сиякты енбектерщ атап кетуге болады.
Турмагамбетпн шыгармашылык жолы ею кезеннен турады:
6ipiHuiici — 1905—1925 жж. арасында оз ауылындагы «Актайлак
кезен мекешнде мектеп ашуы, сол кезенде устаздык кызмет пен
акындык шыгармашылыгын уштастыра журпзгеш; eiciHmici
— 1926—1939 жылдар арасындаш акьшдык шыгармашылык
кезеш. Б р кезендеп 1936—1937 жылдары ол Кдзак ССР Хальпс
агарту комиссариатьшда гылыми кызметкер болып icTen журт,
Фердаусидщ «ШаЬнамасьт» 40 мьщ жолдэй назиралык тэсшмеч
жазып шыкты.
Турмагамбеттщ эдеби мурасындагы елендердщ лирикалык,
дидактикалык ерекшел1ктер1 сабактаса жырланган. Оларда кенш-,
куй («Ой», «Мен калдым кайгы-каарет капасывда», «Кэршк
KepiHicTepi», «Туган елге сэлем хат», т.б.), саяси-элеуметпк
(«Ку заман», «Тар замана», «Kipiirrap», «¥шкын», «Жер жузш
жеп кабат зрмат басты», т.б.), махаббат («Сымбатты сулу»,
«Аююбек», «Кулпы кыз», «Сулу кыздын кесюш», «Кеншме ryni
erumi махаббаттын», т.б.), табигат («Жыл кедщ», «Сыр бойы»,
т.б.) такырыптарындагы акыннын сыршыл сез1мд1 толганыстары,
Te6ipeHicTepi ернектелген. Акын елендершщ басым болт
философиялык лирика турщде жазылган.
«Назым», «Адамдык ic», «Толымды ж тт», «Абайды окыганда»,
«0нер бэйгесЬ, «¥ядан ушканда», «Шелмек», т.б туындылары
жэне торттагандары — осы сипаттаты шыгармалар. Аталган
елендерде фэнидщ етю нш шт, пршшйс коз*алыстарына,
кубылыстарына, адамдардын карым-катынастарына, касиеттерше
тэн кайшылыктардын Kypeci мен б1рл1пнен туратын зандылыктар
жуйеЫ жырланган. 9cipece, акыннын торттагандары Шыгыстын
классикалык поэзиясындагы осы жанрдын керкемдж жалгастыгы
тургысында KopiHefli.
Акыннын накыддары да дэстурл1 шешендйс сездермен,
фольклордагы макал-мэтелдермен ундес поэтикалык сымбатымен
ерекшеленед1. Турмагамбеттщ накылдарында адамдардын карымкатынас мэдениеп, адамгершшк касиеттер, сез енерш, гылымдь*
окуды рыктау, азаматтык парыз, отаншылдык, эюмдердщ
сипаты, отбасы рагаты, т.б. мэселелер камтылган.
Насихат елендер1 («Кдйрама халыкка Ticinai», «Кдйтсен де ез
халкына кызмет кыл», «Камын ойла халкыннын», «Арканнын
ауруы не козбайтугын?», «Жырынды жаз жермелеп», «Асыкпа,
153
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
аяшнды абайлап бас!», «Айтканын тында аганын», «Татулык
— таусылмайтын кен», т.б.) де акын шыгармашылыгынын
агартушылык-гуманистж дуниетанымына тэн эстетикалык
кезкарастарын танытады. Бул топтамада жеке адамнын когамдагы
кызмсп, еркениет жетзслктерш игеру мураттары, енердш
эстетикалык ыкпалы, элеуметтж карым-катынастардын когамнын
дамуындагы манызы, т.б. манызды мэселелер керкем шындык
ттл1мен жырланган.
Сатиралык enenflepi («Енбепн ecci3re еткен еш болады»,
«Молдаларга», «Кулжан бите», «Мырзанын MiHe3i», «Насыбай»,
«Шылым», «Арак», «Сез берсем тузеймш» деп бузасындар», т.б.)
- сыншылдык-гибратшылдык сарынмен адамдарды когамдыкэлеуметгж ортанын жагымсыз жактарынан аулак болуга
шакыратын ез алдына 6ip тебе.
Акыннын жазбаша айтыстары («Турмагамбет пен Шэш
тере», «Алты акыннын eMip туралы айтысы», «Турмагамет
пен Эбджэр1м», «Турмагамбет пен Жусш», «Турмагамбет пен
Сэнбала»), акындар айтыстарына айткан аралык ce3flepi («Омар
мен Таубайдын Жуабше» «Омар мен Нурмаханга», «Кднлы
Жусш пен Кете Жусшке айткан сонгы билш»), «Кете Жусш пен
Данмурьшга») фольклор мен эдебиет дэстурлершщ акьшдык
поэзиядагы керкемдж-эстетикалык жанашылдыкпен дамуын
керсетедк Дидактикальж-философиялык магыналы мазмунмен
жырланган жазбаша айтыстарда жэне аралык сездерде TipuiuiiK
козгалысындагы жеке адам тулгасынын элеуметтж мэш,
казак турмысындагы этнопедагогикалык-этнопсихологиялык
дуниетаным, урпактар жалгастыгы, фэни мен баки дуниенщ
мэнплйп, жалпы адамзаттьж гуманиспк мураттар, т.б. сан алуан
мэселелер карастырылган.
Турмагамбет каламынан туган мысалдар («Лукпан хаим», «Ата
мен бала», «Сулеймен мен юрпжшешен», «Терт дос», «Дарак
пен сая», «Жолаушы мен дана», «Кара коныз», «Кеккутан мен
шымшык», «Опз бен есек») сюжеттж, идеяльж-композициялык
курылымдагы диалогтары, дидактикальж туй1ндеулер1 аркылы
шагьш келемш эпикалык туындылар тургысында жырланган.
Дастан жанрындагы туындылары («Мэрд1 дихан», «Данышпан
карт», «Туткын кыз», «Рауа бану», «Эшкэбус», «Макта», «Сокыр
мен аксак», «Есер мен ecTi*, «Ескеншр», «Уш бэнкор», «ШаЬнама»)
казак поэзиясы мен Шыгыстын классикалык эдебиепнш
шыгармашылык ыкпалдасуы аясында жырланган нэзиралык
эпикалык шыгармалар катарында багаланады.
Kepin отырганымыздай, Турмагамбет 1зтшеуулынын эдеби
мурасын казак жэне Шыгыс халыктары классикалык мураларынын
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 154
сабактастышн таныта алатын рухани мэдениет кундылыктарыдеп
багалауга эбден болады.
Мухамедсэл1м Кэппмов (1884 —1935) — белгш акын, жазушы,
журналист. Бурынгы Акмола облысы, Кекшетау уезщдеп
Котыркел болысынын азаматы, ез ютаптарына «Мухамедсэлш
ибн элхаж Габдолла Рахман Кэппмов» деп кол койып (лакал аты
«Кекшетауи») отырган. Шыгармаларынан оньщескппеде, орысша
да окыган бшмд1 адам екеш ангарылады. «Айкап» журналыкда
кызмет гстеген 1911—1914 жылдары Жетзсу, Алтай ещрлер1ндеп
кыргыз, кытай елдершдеп казактарды аралап, солардын eMipiHCH
макала, очерктер жазган.
Ол казак когамынын мэдени-элеуметпк даму жагынан
артта калу себептерш кешпел1 eMip жагдайы мен енер-бшмкщ
кенжелшнен деп санап, журтты енбекке, Kepmi еддердщ
енер, б ш м ш игеруге шакырды. МешеулЬстен арылып, катарга.
косылудьщ дурыс жолы жана буын жастарды окыту деп туйген
ол сол тустагы мусылманша оку жуйеамен катар, мэдениеп озык
орыс елшщ гылым-бшмшен де сусындауды усьшады.
«Насихат казакия» атты толымды енбепнде жалкаулыкты
аяусыз сьшай отырьш, адамнын адам болмагы тек бипммен,
жштке кылжактап бос журу енер емес деген мэщц ой туйеда.
Надандык курсауында калып, калын уйкыда жаткан ел!'н ояту
ушш М . KauiiMOB ел-журтты алдыцгы катарлы оку-енерд1 игеруге
шакырумен катар, адал енбек, туракты кэсттп игеруге ундейдк
Адамга ауыр дэулет бойын бакпак,
Пайдасы жок сездерден бойын сакгап.
Ж ш ттш ceMipMeci магрып-дур,
Бос журу, енер емес кылжалактап.
Кешпеш казактар гой курке астында,
0 нер жок олай жатып донке астында,
Шыгыныз каращыдан жарык жакка,
Канды гой жатуымыз керпе астында...
Мактанып кшм менен атымызга.
Не керек, соны ойлайык басымызга.
Жан-жакка карау керек бас кетерш,
¥йкыны лэз1м кермей затынызга.
Табылмас адамдыгын таласканмен,
Болмайды тузу б1рдей адасканмен.
155
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАта КАЗАК э д е б и е п
Пендеге каст керек ap 6ip icTe,
Табылар Kacin е т ш карасканмен!35
Акын ез тусындагы когамга тэн елеул1 мш-кемшшктерд1 ашык
сынап кана коймай, жеке адамнын мшез-кулык, ю-эрекепндеп
етек алган бейкамдык пен енераздж, жалпы надандык атаулыга
карсы шыгады. Осы орайда ол жатып iiuep жалкаулык пен ел
арасын ашатын осек аянды айыкпас дерт санап, одан тез1рек
арылуга шакырады:
0HepiMi3 кымыз iinin, ет астырган,
Б1здерде надандык кеп туньгп турган.
Замана калай болса, берйс солай,
Шыгайык сол тараптан адастырган.
Пайдасы жок бос сезге эрюм жетпс,
Бул сезге талас кылма, к е н ш тепк.
Тас ж1бш балкымайды байласан да,
внеразден журмейк болып кейк!36
Ол сол кездеп букш халык алдындагы мшдеттердш ен
маныздысы — болашак жастарды жанаша тэрбиелеп окыту
мэселеа деп санайды. Онын, 9cipece эдеп, этика, адамгершшк,
тэл1м-тэрбие туралы туйген педагогикалык ой-толгамдары
мен калын букарага арнап айтылган келел1 кенес, тужьфымды
niicipflepi де назар аударуга турарлыктай. Бул туста онын тэрбиелж
козкарастарынын улы агартушы ЬТ. Алтынсариннщ гылыми ойniKipnepiMeH терен уштасып жататынын керем1з.
Акыннын «Упт» (1907 ж.), «Акыл кггабы» (1908 ж.) деген
жинактарында адамгершшк, достык, эдеп, тазальпс, ем1рлж жэне
отбасылык карым-катынас, оку-бшмда уйрену, епрж-есектщ,
надандыктьщ зияны туралы сез болады. Автор жиган-терген
тэж1рибес! мен келел1 кенес, ой-niicipiH жастарга арнагандыктан,
ютаптын барлык тарауларын балалар угымына лайык эр алуан
такьфыпшаларга белш, бастан-аяк белгш 6ip накгы мэселелерге
курып отырады. Мэселен, «Yiir» атты ютабынын «Bipimui упт»
деген алгашкы тарауын ол: «Оку окып, мшлетке кызмет ету 6ipiHiui
м1ндепщз. Ата-ана, карындастарьшызды кандай суйсещз, митлетп
суюш де сондай бш ш з, сол ушш жанынызды курбан кылыныз»
деп бастаса, достьпс туралы кейшп тарауында жаксы мен
жаманды калай айьфу керекппн, KiMHiH кенш шын сыйластыкгы
35М. Кэшшов. Насихат казакия. Кдзан, 1908, 21-6.
34Сонда, 22-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)____________ 156
тшейтшш, юмдер уакытша дос екенш, жалпы жалран достыктан
сак болу кажеттшн саралап ашып бередь
М . Кэш1мовтын педагогикалык кезкарастарын танытатын
«Эдеп» атты келеи 6ip ютабында сол тустагы жастар ушш
тэрбиелж м эш бар кептеген мэселелер кетершш сез болады.
Олар: ата-ананы кад1р туту жэне дос, жолдас-жораны курметтеу,
устазы мен мектепке, б ш м K63i — ютапка деген суйюпендж, Tirrri
KHiM кию мен конакта болу, тамак iury, энпмелесу мэдениет! мен
жалпы карым-катынас жайттары туралы болып келедг Булардьщ
6dpi халкымыздыц гасырлар бойгы калыптаскан адамгершшк,
эстетикалык, моральдык принциптер1мен терен уштастьфыла
баяндалады.
Акыннын езге туындыларынан окшаулау турган тагы 6ip
шыгармасы — «Сулу кыз» дастаны37. Ол муны: «Бозбалалардын
eTiHiiiii бойьшша жаздым», — деп керсетш, аягына «Кекшетауи*
деп кол койган. Бул акыннын кен крашты поэма жанрында алгаш
куш сынап, калам тартуы едь
Дастан Алтьш Орда дэу1р1ндеп кене турю эдебиетщде 6ip кезде
дэстурге айнальш кен тараган сэлем хат, наме улпсшде жазылган.
Осы талаптарга орай автор e3i жыр арнаган сулу кыздын елден
аскан керю мен сын-сымбат, мшез-кркын асыра сипаттау ушш
отан хат артынан хат арнау аркылы суйюпеншипк, махаббат сырын
шертедь
Акыннын елеум шыгармасы — «Мунлы Мэриям» атты
туындысы. Автор муны «Кдзак тшнде роман» деп атап, алгашкы
беташарын (эпиграфын) мынадай еленмен бастайды:
C e 3i\wi салдым майданга,
Алаш улы кез салсын.
Кызы болган адамдар
Муны керш улп алсын3*.
«Мунлы Мэриям» езшщ тур-курылысы жагынан да ерекше
сипатка ие. Жазушы б р шыгармасында кара сезбен катар,
керекп тустарда (лирикалык meriHicTep мен гашыктар жазыскан
хаттарда) елен TypiH де жш колданып отырган. Б р тэсшин
кезшде С.Торайгыровтын «Камар сру» романында да кен KepiHic
тапканьш 6uieMi3. Мунын 6opi тек сол тустагы эдебиенм1зде
поэзиянын езгелерден басым сала болып келгендтнен гана емес,
кайта б р —поэма авторынын eMipfli акынша угып, кабылдауынан
еда.
Акын казак халкынын дамуына зиянын типзш отырган, 6ip
57Сонда, 8-9-6.
38М . Кэштов. Мунлы Мэриям. Казан, 1914.
157
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК э д е б и е п
кесел — калын мал дзетой деп санайды. Осыган байланысты
ербитш эр алуан жер дауы, эмецгерлж, барымта сиякты уШрл1
кырсыктар ел-журттын элеуметпк-мэдени мешеулшне б1рден-б1р
себепmi екенш 6Lnin:
Кдзакга калмай журген ата салты,
Кызметке мшлет уш ш тым-ак салкын.
Кез сажан Lnrepire Gipeyi жок,
Артында тэмам журттын калды халкын, —
дей келш, келеа кезекте ендарипндей жас Мэриямнын пкелей
надандык курбаны болуына кос катын алу, карсы куда, эменгерлж
сиякты ecKi гурып, ата салты себеп болды деп дурыс пайымдайды.
Ол осы аркылы элгшдей ел шйнде етек алган кене салт, эдетгурыптарга карсы батыл курес ашады.
«Мунлы Мэриямдагы» окига бастан-аяк кара сезбен epince де,
ондагы суйюкен eKi жастын 6 ip-6 ipiHe жазыскан хаттары, олардын
ойын-тойдагы жауаптасу сездер1, жогарыда айтылгандай б1рыцгай
еленмен 6epuiin отырады. Мэриямнын мун-зары мен арманмуддесш сыр кылып шерткенде де, автор агыл-тепл елен-жырга
epix бередь Жауыздык-зулымдык кез1 — есю салт-сана, кене
эдет-гурып екенш Мэриям анык угынып туеiнее де, езшщ бас
азаттыгын коргау жольшда батыл эрекеттер жасай алмайды. Кдйта
кеп жылдар бойы жазыксыз зынданда жатып, кейш Мысырга
патша болган эйгш «Жуст-Зылиха» дастанындагы окиганы еске
алып, «Сабыр Ty6i сары алтын» деген кагидалы пйарщ устанады.
Бойындагы бар ашу-ыза, кек-наразылыгын сол кара ниет
жауыздарга арнайды да, ол ез басындагы жайтты сол кеэдеп буюл
казак кыздарьшын басындагы каралы окига тургысында угьот,
бейтарап корытынды жасайды:
1шшде калын туман жол таба алмай,
Адаскан акылынан мен 6ip гарып.
Рурыптын зынданына туткын кылмай,
A, TaHipiM, керсетесш кашан жарык?
Табылса каридарлар саткалы отыр,
Агалар алып сатар 6i3 6ip сарык.
Кдзакга гурып деген 6ip азгын жол,
Кыздардын жететугын тубше сол.
Жазушы суШскен ею жастын 6 ip-6 ipiHe деген ыстык ыкылас, i3ri
ой-арманын ашуга орай тупю ойды астарлау, букпелеп мысалмен
сейлеу эд1сш устанады. Бул — осы аталган шыгарманын басты
61р бейнелеу, керкемдж тэсипн белгглейд! деп айтуга болар едк
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)____________ 158
Осындагы жиИан кезген ак сункар мен бакташ сайраган б р б р ,
«капаста отырган б р б р касындагы карга» icneiTec бейнелердщ
Мэриям мен Галым басынан еткен окигаларды мензейшп коршш
тур.
Корыта айтканда, М . Кэппмов — ез туындыларымен артына
елеуш i3 калдырган жазушы. Сан алуан шыгармалары аркылы
ол ел-журттын сана-сез1’мж оятып, жастарды оку, б ш м , енерге
ундед1, казак кыздарынын ем1рдеп орнын энпмелеп, олардын бас
бостандыгы мен азаттыгын коргады, соган кедерп болып келген
калын малга карсы шыкты.
Куанышбай Сатбакулы (1885—1964). Бурынгы Семей облысыньщ
Аксуат ауданындагы “Кекжыра” ауылында туган. Болмысынан
eTi Tipi, ойы сергек, 1‘здетмпаз жас талап акын Куанышбайдьщ
ерекше касиеттер1 жасынан жерлестер1 аузында аныз болып
айтылган. Сондыктан болар, оньщ жыр жолдарында казакы
болмыска тен, ой азаттыгы айкын сез уйкастары, елен epiMaepi
молынан ушырасады. Ол туып ескен ортада уытгы сезге уста, бетщ
бар жузщ бар демей, айтарын тура айтатын кайсар мшезд1 адамдар
кеп болган. Куанышбай елевдерщде де осы ерекшелщ KepiHic
береди Ертеректе Куанышбай акынмен кершшес Андагул деген
бай турьшты. Ол е п н ш ш к п кэсш еткен, колы ашык, жомарт адам
болылты. Куанышбай 6 ip жолы алые сапарга кетш бара жатып, жол
уетшдеп Андагул байга сэлем беруге бурылады. Келсе, Андагулдын
уйшщ iuii толган конак гущдесш тамак iinin отырады. Андагул да
Куанышбайды керш куаньш, аяк астынан колка салады:
—
Акыным, мще, домбыран. Аганды мактап 6ip елен айтып
ж1берцн, — дейд1 ойламаган жерден. Акын домбыраны колына ала
салып:
— Энеке, артын-жеттс, адлын-сексен,
Кдйратын узунп еда TeMip тепсен,
Енбепн енбей калып керген емес,
Кэсш кып, кара жерге епн ексен.
Кызыгын мал мен бастын б|'рдей кердш,
Дэл бугш арманын жок елш кетсен,
Жылына 6ip кекшепр ул тугызган —
Калады-ау елеен жерде кайран бексен, —
деп теге женелген екен. Illerip кезш, 0Hi сары Андагул байдын
езшен аумайтын балалары кеп екен. Акын епШшлжп кэсш еткен
Андагулдын енбеккор болмысына суйсше отырып, уйше Kipepк1рместен оз1'н мактап елен айт деп колка салган байдын желпшш
отырган кенш н эдем1 эзшмен дэл басып, сипай камшылауы
акынньщ сез шеберлтн байкатады. Б р еленде тарпан мшез,
159
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
бетен питал жок. Эйтсе де казакы угымга ciHinai жатыпатарлык,
кездегенш дэл Lnep мергендйс, кпрдш отандай дэлдж бар.
Акыннын 6ip MimieTi — ел шйнде жаксылыкка жаршы болу,
тэрбие тарату, тагылымнын дэнш себу. Оны эр акын эр турл1
жолмен жетюзш отыратын ы белгш. Eipi журттын жнерш жанып
намысын кайрап текпелесе, 6ipi эуезш де нэзж жыр эуешмен
тербеп жетюзедг Енд1 6ipi мэнер) белек, макамы дара, астары
терен жыр шумактарын терсе, ещй 6ipi ак жауын боп жаннын
шанын сшкш тазартады. Куанышбай жырларына осындай
касиеттердщ б1рсыпырасы ортак. Ол езшен бетпе-бет келш сез
катастырган талай мыктыларды сазга отыргызган. Суырьш салма
акындар Дэуменмен, Кэр1баймен, Эсетпен, Эршпен, Нурбанумен,
Ырысжанмен айтыскан.
Eip жылдары Базар езеншш бойындагы калын шидш арасында
егшшшйсп кэсш етш, жатак атанган Куанышбай акынга байдын
6ip мырза-сымагы келш, кекете тшседь Сейтсе калын шидш
бижгтнен жатак уйлершш тек Tyrim гана кезге шалынады екен.
Мырза соны тшге тиек eTin сейлейш:
Мекеш калын шиден кершбейш,
Дыбыс жок, еш Tipmuiix бшнбейш.
“Жатак” боп жан сакгаган Куанышбай,
Несше елен айтып дуршдейда, —
деген кезде, dpi намыстанып, dpi мырзанын енбеказ тапкан
малына мэз болган тогышар кейпш сынга алып, Куанышбай
былай деп жауап кайтарыпты:
Тандап алган K9ci6iM епнш ш к,
YftiM кораш болса да, ойым бшк.
Дайын аска мэз болтан “Айдаболым” ,
Сен де журмш дейсщ-ау eMip cypin.
Акыннын бай мырзасын устаган жер1 “Айдабол” деген жалтаз
ауыз сез болса керек. Ол елде тун катып журш, журттын адал
малын урлап кун керетш урыларды осыпай атайды екен.
Куанышбай Сатбаковтын уш дастаны бар. Олар — “Сэтбек
батыр”, “Калиакпар” жэне “ Малдыбай балуан” деп аталатын
келемш шыгармалары. Булардын ш шде “Сэтбек батыр” дастаны
Кекшётау жершдеп болган улкен шайкаста Ермактын кезш
жойган атакты батырдын ерлтн баяндауга арналган. EidHiiii
аталган дастан “Калиакпар” — Казан тенкерюнен кейшп
жылдардагы аласапыран кезеннш трагедиялык суретш, замана
келбетш, 6ip адамнын гумьфы аркьшы жетгазш берген, шебер
КАЗАК ЭДЕБИЕТМЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900- 1917)
160
тшмен кемкершп жазылган керкем туынды. Мундагы Калиакпар
— ем1рде болган адам. Калиакпардын эйел1 Нуржамал 25 жасында
жеар калады. Кезшде елше сыйлы болган, адамгершшж касиеп
мол, бедедщ азамат Кдлиакпардын ел1м1 сол тустагы тоз-тоз болган
талай казак отбасыньш OMipiH танытарлык окига болгандыкган,
сол кыршын жастын ажалмен айкасып жаткан сатш, халкынын
кара жамылган ауыр калпын еленге туарген Куанышбайдын
елен ютабы бар. Кдз1р ол ютап Шыгыс Кдзакстан облысы Уржар
ауданынын, Аксаковка селосындагы Кджыгалым Мукановтын
(жазушы-драматург Роза Муканованын aKeci) ушнде сактаулы.
Бул уйде туру ce6 e6 i — Кажыгалымнын жубайы Фарида дастандагы
Сыгай кажынын немереа болып келедк Кезшде жарык керген б р
ютап Фариданьщ жасауына бершген екен.
Дастан былай басталады:
Эуелден фэни дуние кешпещй еда,
Тагдырдан бурын адам сескенбеда.
Асатын ажал келш жас кунвде,
Дуниеден 6ip боздакгын кешкен жерь
EciMiH сурасаныз Калиакпар,
Руы Базар, Баспан — вскен жер1.
Кдрия Сыгай атты aKeci бар,
Белдеуден аргымагын шешкен жерь
Мынау жас демейда, мынау Kepi,
Туган сон влмей калмас жаннын 6api.
Далада Калиакпар сапар шепп,
Ara-iHi, ауыл-аймак кылган зары.
Кез кергендердщ айтуынша, р ы Мукан, Мухтар Эуезов
Куанышбайдын талантына суйсшш, кездескен сайын казактын
зиялылары бас коскан Орынбор, Ташкент, Алматы калаларына
шакырады екен. BipaK сан эдштазджп керген api кызылдар
туралы 6ipfle-6ip жаксы сез айтпаган акын “ез м ш ш ” бш п , унем1
бас тартады екен.
Асау OMipAin какпакылын кеп кергенмен, кеюреп ояу, рухы
бтк кайсар акын езшщ eMip байгесшде кеткен ececiH атбегшк
енер^мен уштастырып, 6ipHem e жылдар бойы соны cepiK етедь
Тасы ерге домалап турган журеп отка толы ж1герл1 шагында
эдшетаз ортанын KiceHiH узш кете алмаган аргымак жылдар
ececiH cyftiicri iciMeH толыктырып отырады. Ел егемендтмен катар
ескен eMip neQi 6ip кезде ж^берген кателВерден арылтып, шан
астында калып койган казыналарды кайта Tipiirrin жатканынын
161
XX РАСЫРДЫЦ БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕП
— сол асылдардын 6ipi деп Куанышбай Сатбаков
мураларынын ianecnpinyi болса керек. “Алмас кагокар кын тубшде
жатпайтынын” Куанышбай тагдыры жэне 6ip мойындаткандай.
03ipre колга тускен мурагат материаддары —акыннын кезш керген
етбауыр жакыны Нурбану Дуанбеккызынын аузынан жазып
алган елен-жырлар гана. Сонын 63i Куаньпибай акынды танудын
алгашкы сурлеуп бола алар едй Онын эл! де белпс«з жаткан кунды
мураларынын табылатьшы кумэнс1з.
Эюрам Ралымов (1892 — 1913) — акын, жазушы, драматург.
Ол Акмола облысына Уфадан келш, казак арасына ciHicri
больт кеткен Мещпгалымнын отбасында туган. Улты татар.
Троицю каласындагы “Расулия” медресесшен дэрю альш, кейш
Костанайдагы оку орьгадарьшда 6uiiMiH жетишрт, 1910 жылы
казак ауылында мугалш болган. Эюрам — кос плде казак жэне
татар плшдеп эдебиетпн кайнар кезшен сусындап, жазушылык
шеберлтн шьшдай тусед1. Шыгармаларын де ею плде катар жазган.
Журтшылыкка “Шора”, “Айкап”, “Акмолла” журналдарында
жш жарияланып турган елендер! мен энпме макалалары аркылы
тез танылады. Казак тшнде жазылган “ Жастык жемктерГ атты
тунгьпп елендер жинагы 1912 жылы Кдзанда, “Май мэселесГ’ атгы
комедиясы 1913 жылы Троицюде жарыкка шыкты.
Э.Ралымов Р.Токай мен Байроннын елендерш казак плше
аударып, аударма саласында да озшдж колтанбасын калдырды.
Эюрам
1911-1913
жылдары
“Айкап”
жураналынын
редакциясында жауапты хатшы кызметш аткарьш журген кезшде
21 жасында сыркаттанып, фэни дуниеден бакига аттанды.
Онын азаматтык, каламгерлгк кдщр-касиепн бшепн “Айкап”
редакциясындагы эрштес достары акын казасьш калын окырманга
былай деп кайгырып жетюзехи: “03i пакыр болса да кешл1 бай,
талапты миллэтке кызмет етуд! кенш шын тшейтш 6ip ж тт едь
Журт бшпр, колынан ic келетш адамдарга ете мукгаж заманда
Эюрам мырзаньщ арамыздан жогалуы 6i3 ушш зор каза”.
Эюрам Ралымов шыгармаларынын непзп такырыбы жастарды
енер-бш1мге ундеу, надандыкпен куресуге шакыру, сол кездеп
казак когамындагы эйел тенс1зщп, олардын ауьф турмысын
корсету, думше молдалардын арамзалыгын эшкерелеу. Эюрам
шыгармагерлт
Абай,
Ыбьфай,
Токай
шыгармаларымен
мазмундас:
Kyaci
Ал, жастар! Ойда не бар, баяндайык,
Етеййс елге кызмет, аянбайык.
Сонында б1ткен журттын кала бермей,
Ei3 даты алга таман аяндайык.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)____________162
Бшэл Сулеевтщ (1893—1937) — улттык мэдениет, агарту iciHiH
белгш! кайраткер1, эдебиеттщ эртурл1 жанрында калам тербеген
публицист, сайыпкыран сатирик.
Бшэл Сулеев 1893 жылы Жетссудагы Капал каласына таяу Баянжурек мекеншде дуниеге келген. BKeci Сулей ел-журтына сыйлы,
адамдык касиепмён беделда болган Kici екен. Жасынан зирек туган
бала Бшэлдщ бойындагы кабшетш таныган Есенгул (Маманов)
болыс оны ез каражатымен Уфадагы ‘Талия” медресесше окуга
ж1бередк BipaK ондагы бш м денгеш 1здешмпаз жастын талабын
канагаттандырмайды. Сондыктан ол Орьшбордагы мугал1мдер
семинариясына барып туседг Ондагы “Кдзак” газетамен байланыс
жасайды, сонда косымша жумыс аткарады. Семинария Бшэлге
бш м нэрш ciHipce, “Казак” жнерш жанып, 6uiiriH дамытады.
Сол жылдары ол “Матай”, “Кдптагай” деген буркеншйс аттармен
6ipHem e елендерш, уытты макалаларын жариялайды.
1916 жьшы семинарияны уздйс бтрген Б. Сулеев патша
жарлыгымен кара жумыска алынган казактарга мынбасы болып,
Минсиге сапар шегед1.
Кенес уюметшщ алгашкы жылдарында ол устаздык жумыспен
шугылданады. Агарту саласында жауапты кызметгер аткарады.
Семей мугал1мдер институтына директор болып тагайындалады.
Бшэл Сулеев педагог бола журш, жана жагдайда байкалган
ел шпндеп келенс1з кубылыстарды калт ж1бермей кадагалап,
сын садагынын нысанасына алып отырды. Солардын 6ipa3
KepiHici онын “Картага сальшган катын” атты пьесасында батьш
эшкерелещЦ. Бул пьеса Алматы каласынын театрында койылды.
1922 жылы “Ак жол” газепнде жарияланган “Жут жеп
агайынды” — дейттн елещ Бшэлдщ акындык шеберлтн айкын
таныткан шыгарма болды. Онда автор ел басындагы нэубегп,
отан себеп болып отырган жеп тYpлi котам дерпн ерекше тэсшмен
бейнелеп жепазед1: казакы угымга TyciHiicri ертеп жел1с1мен улттык
трагедияныц жай-жапсарын жет1 кырынан ашады. Сюжетке
курылган шыгарма iminae кершетш кей1пкерлер: Отаршылдык,
Ашаршьшык, Мансапшылдык, Оба, Жут, Надандык, ЫрынЖырын. Осы жеп агайынды тажалдар казакты жан-жагынан талаптаптап, туншыктырып жаткан жайын олардын эркайсысынын
ез аузымен айткызады. Сондагы 6ipnnni болып сез бастаган
Отаршылдык сезше кулак турелж:
Айт десендер, айтайын, шыракгарым,
Алпыс жыл Сарыаркада туракгадым.
Алатау, кырын бар ма, сырын бар ма,
Дэм татып бэршен де суатгадым.
163
X X ГАСЫРДЫН БАСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИЕТ!
Казакты кыргыз бенен араладым,
Орнынан тырп етпес кып жараладым.
Нулы жер, суды езен, жайлы коныс,
Бэршен журдай кылып тазаладым.
Кыргызды кудым таудын саласына,
Казакты — Кызылкумнын арасына.
Кекорай шалгын, шабыс, шалкар келш,
Эпердам кекквз1мшн баласына.
Айдадым шегтке тускен танадай гып,
Алдадым аска алданган баладай гып.
Колында азын-аулак мал коры бар,
Эттен дуние, соны алсам талапай гып.
М1не, казакты ез жершде егей улдай сьфтка тепкен, оньщ бар
байлыгын барымталап, оган коса сулей уйыган 6ipniriH ьшыратып,
ылан салып отырган отаршылдык шын сырын осылайша жайып
салады.
Keneci сез Мансапшылга тиед1. Казактын канына ciitin,
болмысына енш келе жаткан бул дерт ш тен шалар жаулыгын
айтып беседь
Отаршылдан кем емес менш багам,
Мен — iHici, ол — менщ туган агам.
Ол мужыса казакты сырт жагынан,
Шешен болып мен ште жатып алгам, —
деп кеуде кагады.
Келеа сез кезепн алган Ашаршылык, Жут, Оба дерп 6ipiHiH
сезш 6ipi толыкгырьш, кейде TinTi ю м к у ц т деп езара кьфкысып
кетед1. Едш ойран етш, сайран салган бул уш агайынды казактын
басындагы кайгы Kaciperri ез жеммнм1з деп ерекше кулшыныспен
мактан етеш. Олардьщ сездер1 аркылы акын казак журтьгаьщ
басына уйфитген ypeitni зулматтарды кино лентасындай кез
алдыннан Ti36eKTen етюзедг
Кунше казак мыцдап елш жатыр,
Тукымы сагат сайын кемт жатыр.
Оз баласын ез1 уйтш, сирагын жеп,
Кер азабын Tipuieft xepin жатыр.
Алдынгылардын сезш асыкпай тьшдаган Надандык езше кезек
тигенде олардан асып тусеш. Оньщ сезш щ астарында сумдык
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 164
шындыктын жатканы анык едь “Бэрщнщ де, —дейш ол, — казакты
илеуще, кендорш айдауына журпзгенщ сайын далада салтанат
курган менщ аркам. Ce6e6i, егер мен балатына жабыспаганда
казекем сендердщ тас-талканынды шыгарар еш. Мен онын
кезш байладым, аузындагы сезш алдым. Сейтш хайуан малдын
катарьша косып, кенбн: кылып берген сон сендер жещйндер”, деп астамси сейлейш. Надандык сезшщ астарында eMip шындыгы
мен мундалап бой кетереда. Отаршылдын ойыншышна айналу,
мансапкорлыкка урыну ашаршылыктан езш арашалай алмау,
жутка жем болу, ауруга карсы тура алмау — надандыктан салдары
емей немене. Агартушылык идеяны ем1рлж кредосы етш устанган
азамат акын ез ойын осылайша онтайлы жолмен жетюзедь
Сондыктан да сонта боп сез алган Ырьщ-Жырьщ сиырдьщ
буйрепндей белшек-белшек болып алауыздыкгын курбанына
айналган казактын Ka3ipri куйш мактанышпен, ез жепспгшей
лешре сейлейш. Заманалар алмасып, уакыт Kenii 6ip гасыр алга
жылжыса да, казактын тутастыгъша нуксан келт1рш, басын коспай
отырган Ырын-Жырыннын салдары ал1 де жойылмай отыр. 120
жолдык бул елец сол кездеп казак даласынын TipinmiriH айкын
суреттеп берген кунды шыгарма. 0леннщ туша идеясы — калын
едц1 замана дертшен арашалау, олардын сырьш уктырып, мэнш
туйс1нд1ру. Халыктын рухани дуниесше козгау салып, шындыктын
жай-жапсарын туйсщшру.
Бшэл Сулеевтщ каламынан туган сатиралык шыгармалар
катарында “Кдйтсен кесем боласын?”, “Накысбек”, “Кдбамбай
мен Сазамбай” , “Кыз бен жшт айтасы”, “Кдзактын 24 басалкы
дыбысы” , т.б. уытта жырларьш атауга болады.
“Tuimi” газетшщ редакторы кызметш аткара журш, Бшэл
Сулеев бар жанрда калам тартты. Корыта айтканда, сепз кырлы,
6ip сырлы Бшэл Сулеевтщ казак эдебиетше коскан улеа аз болса
да саз. Онын шыгармалары — 6ip кезендж endHiui мэселелермен
шектелмей, адамзаттын мэнпл1к сауалдарына жауап беруге
умталган ерекшелйст1 кунды дуниелер. Тешздщ дэм! тамшысынан
бшнетнн секщщ, онын 6ip гана елеш букш шыгармашьшыгьшын
сипатын танытып тур.
ЭЛИХАН Б0КЕЙХАН
(1866 -1937)
XX гасырдагы аса кернекп мемлекет
кайраткер1, тамаша талым, публицист,
эдебиетпп,
Алаш
KeceMi
Элихан
Нурмухамедулы Бекейхан 6ip кездеп Семей
облысы, Каркаралы уезшдеп жетшнп ауылда
дуниеге келген. Омбынын техникалык
училишесш, Санкт-Петербургтеп ормантехникалык
институтынык
экономика
факультетш бтреш. Кдзак жер1 мен елшш
тагдыры, улттын азаттыт мен болашагы
туралы
макалалары,
публицистикалык
толгаулары «Дала уэлаятыньтк газетшен»
бастап, eMipiHiH сошпы кездерше дейш баспасезде узбей
жарияланып келдк Орыс жэне казак тшдершде б(рдей жазды.
Элихан Бекейхан — казак тарихындаты упт болмысын
айкындаушы, еркениетке epic кенейтунп, кайталанбас 6ipiyap
трга. Ол атарту iciHeH бастап ел, улт тагдырына катысты
мэселелердхн бэр1мен айналысты. Талантты шыгармалар
жазды, еркенш icTep аткарды. Когамдык-саяси таным мекгебш
калыптастырды, тарих пен этнология саласында айтулы
туындыларын жазды, казак ултшк баспасезшш дэстурш тузш,
эдебиет саласында елеул1 i3 калдырды. Элихан Нурмухамедры
шын мэншде XX гасыр басындагы кешбасшы реформаторлар
катарынын алдында болды.
Элихан Бекейханнын артына калдырган шыгармашылык
мурасынын улкен саласы—орыс тшнде жазылган монографияльпс,
энциклопедиялык сипаттагыгылыми енбектерь Ралымнын непзп,
басты екбектер1 казак халкынын тарихына, экономикасына,
мэдениетше, шаруашылык журпзу тэсшдерше, ру-тайпалар
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
166
inexipeciHe, турмыс-салтына, казак жерш отарлау тагдырына
арналган. Галым мураларынын шпнде мэдениет пен эдебиет,
улттык сез енер1 жайлы жазгандары эдебиет тарихында елеул1
орын алады.
Бул ретте онын “ Кдзак елкесшщ тарихи тагдыры жэне мэдени
еркеш” (“Исторические судьбы киргизского края и культурные
его успехи” , 1903) зерттеушщ мацызы айрыкша зор. Мунда казак
жершщ мын жылдык тарихы, елкеш ертелЬкеш мекендеген
турл1 ру-тайпалардыц, елдер мен улыстардыц калдырган заттык
ескерткштер!, сэулет енершщ белгшер1 жан-жакты сез болады.
Автор Геродоттан тартып, кытай, уйгыр деректерше жупнш,
кептеген окымыстылардьщ енбектерше суйене отырып, казак
жерш жайлаган, басып еткен халыктардын тарихи i3aepiHe
шолу жасайды, кене гун, уйсш, аргын, найман, керей, алшын
тагдырларын сез етш, одан монгол, калмак шапкыншылыктары
дэу1рше ойысьш, казак хандыгынын курылуын баяндайды;
акьфьщца, орыс отарлауыньщ кезендерш тэптштей тусншреда.
«Казак» этнонимшщ калай шыккандыгы жешндеп анызды
келтсрш, “кыргыз” деген атаудын непзаз екещпгш дэлелдейш.
Бул енбекте би, батыр, хан, улы жуз, орта жуз, кшп жуз
угымдарьша аныктама бершедь Эбшхайыр, Касым, Жэшбек,
Керей, Барак, Абылай, Кенесары хандардын дэуф1, олардын
ел аралык эрекеттер1 сипатгалады. 0cipece кен сез болатын
мэселелер— казак-калмак, казак-орыс, казак-кытай карымкатынастары. Атьпиулы Актабан шубырындыньщ себептер1,
казактардын 6ip бел тнщ орыс колтыгьша юру жагдайлары
кещнен укгьфылады. Бул орайда Элихан Бекейхан тарихи
окигаларды объективт! турде багалайтын сарабдал окымысты
екендтн керсетед1. Кейш сансакка жупртшш, наукандык саясат
агымымен б1рде олай, б1рде былай булгактатылган идеологиялык
саудагершшйсгщ келенкеы де жок. Улкен шайкастар, ipi окигалар
кашан, кай жерде болгандыгы дэл бершедь
03iHiH жалпы тарих, котам тарихы, этнологиялык енбектер1нде
галым эдеби материалдарды, эдеби муралардыц танымдык дерек
кездерш утымды да непзд1 колданып отырады.
Халкымыздыц тарихы, элеуметпк курылымы, отаршылдык
зардаптарын iueryi, турмыс-салты, мэдениет!, саяси Kypeci, бш м
денгет туралы ткф-байламдарын Элихан Бекейхан “ Казактар”
(“Киргизы”, 1910) деген орыс тшнде жазган зерттеувде
жалгастырып, терендете туседк Мунда турю тектеске жатканмен
казак 6ip халык, кыргыз eiciHiiii 6ip халык екеш тагы да айкын
айтылады. Ен алдымен бул енбектшдемографиялык, статистикалык
сипаты басымдыгын ескеру кажет. 1817 жылгы санак нэтижес1нде
казактардын Ресейдеп халыктар шпнде алтыншы орында турганын,
167
ЭЛИХАН В6КЕЙХАН (1866-1937)
мелшермен 4.696.600-га жеткенш айтып, он губерния халкынын
сандык ара салмагын кестемен керсетедь
Алаш apaarepi ез енбектер1нде казак арасындагы бурынгы билеу
жуйеш жойылып, онын орнына патша еюметшщ зандары журе
бастаган кезендеп соракылыктарды, орын алган улт танымына
кайшы эдшегаздж, паракорлык, надандык дегендерд1 саралап
керсепп отырды. Кдзакша газет, KiTan жоктыгы, тек татарша
басылымдардын азды-кепп тарайтындыгы да айтылады. Кдзак
ш шде сауаттылык денгешн керсететш, эртурл1 деректерд1
келт1ред1.
Элихан Бекейхан казакша сауаттылар — 42,3 % ,
орысша сауаттылар — 2,7 % , Кдбанбай уез1нде казакша сауаттылар
— 38 % , орысша сауаттылар — 3,6 % деген кызыкты сандарды да
алга тартады. Ел туралы, улт тагдыры жайлы енбектершде ез
кезшдеп казак ахуалын, когамдык-саяси багытгардын сипатын
саралап, улт болашагын айкындауда Элихан Бекейхановтын
кешбасшылык кызмеинш ерекше болгандьпы кепке магам. Онын
эдеби енбектер1, аудармалары, эдебиет туралы кезкарастары осы
максутта айырыкша кызмет erri. Ещц-енга сауаттанып, биим алып,
элеумет iciHe араласа бастаган казак зиялыларыньщ ею багытка
ойыса бастаганын Элихан Бекейханов накты ажыратып айтады.
Олардын 6ipi — мусылмандыкка ден коятын туршпшер, еюшшс! —
европалык дамуды жактайтын батысшылар. BipaK булар эл1 толык
аш м, анык партия больш калыптаспагандыгын ескертед1.
Элихан Бекейхан ултымыздын ата K9ci6i —кой шаруашылыгын
журпзудеп
гасырлар
бойы
жинакталган
тэж1рибес1н
тужырымдаган аса манызды тарихи енбектерщщ ез1нде турмыссалтка, этнотрафияга, тарихка, мшез-кулыкка, казак мэдениетше
катысты кыруар деректер мен дэйектерд1 козгайды.
Элихан Бекейханнын гылыми 1здешстершщ сан алуан
багыттарынын ш ш де тарихи кужаттарды жариялауы ез алдына
6ip манызды сала: ол “Из бумаг султана Большой киргизской орды
Сюка Аблайханова”, “Из переписки хана Средней киргизской
орды Букея и его потомков”, “Из переписки киргизских ханов,
султанов и проч.” секщй документтерд1 бастырды.
Гылыми экспедицияларга шыгу нэтижесшде жазылган
енбектерд1н imiHfle Каркаралы, Павлодар уездер1не арналган
зерттеулер казак руларынын TepKiHiH, есю аныз-энпмелерд!
камтитын кызык, багалы материалдармен ерекшеленед1.
Дегелен, Абыралы, Алтыбай, Кызылтау болыстары жайлы
очерктерде жер ьщгайы, табигат жагдайы, ap6ip рудын кыстауы,
Keicreyi, жайлауы, кузеу1, терт тулйс малынын саны, купм-багымы,
шабьтдыгы, турл1 K3cin иелер! — ет!кшшер, усталар, зергерлер,
балташылар, таскалаушылар, епншшер туралы кыска да накгы
магометтер бершген.
КАЗАК ЭДЕБИЕТ!НЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
168
Элихан
Бекейхан
каламынан
туган
географиялык,
этнографиялык зерттеудщ 6ipi — “Адай уезшщ казактары”
(“Казаки Адаевекого уезда”) деп аталады. КешпелЬмалшы
адай ауылынын курамы, кепп-кон сипаты, мал саны, коныс
ерекшелйсгер!, кудык, шынырау казу тесий, оларды пайдалану
жолдары, курек-белдеме байлап журу салты, жолым уй жасау,
шубат ашыту, тары егу KecinTepi женшде кезбен керш, бакылаудан
кейш алынган ете багалы этнографиялык дерекгер саралауга
туседь Демографияга ерекше мен берген Элихан Бекейхан
Каркаралы жене Адай уеэдерш мекендеген рулардьщ шеж1ресш
схемага Tycipin, алгаш рет дэлд! генеологиялык карта жасады.
Ал, Кенесары Касымов eMipiHiH сонгы кундерше арналган
Элихан Бекейхан енбегшщ маныздылыгы (“Материалы к истории
султана Кенесары Касымова, Ташкент, 1923”) ондагы деректердщ
канды окиганын iiniHne e3i болган, жасы 95-ке келген Kepi кыргыз
Калигул Эгпбеков аузынан жазылып алынуда жатыр.
Элихан Бекейхан ер турл1 экспедициялар, гылыми топтар
шннде журш, Typni бакылауды, еурауды, есептеуш саралау
непзшде, кептеген кайнарлар материалдарына суйенш, алынган
тарихи, экономикалык, статистикалык, шаруашылык деректерш
корыту барысында орыс тшнде жазылып, патша еюметшщ
басылымдарында шыккан ецбектершде казактын байыргы ата
мекеш, мешшкп жерлерь олардын 6ipTe-6ipTe отарланып, сан
алуан айла-шаргымен, корлык-зорлык аркылы, алдамшы зан
баптарьшен мужыктарга, кепестерге, алпауыттарга, шенеун1ктерге
тартып эпершуш салмакгы делелдермен байыпты да орныкты
керсетш берген болатын.
Ал казак, орыс тщпершде жазылган, мерз1мд1 баспасезде,
ecipece “Казак” газетшде жарияланган макалалардын идеярухы, ой-толгамы, niicip-байламы, стиль ыргагы мулде белек.
Буларда автор непзшен еткен уакытгар емес, ез заманындагы
кекейкесп меселелерш талдап, ер турл1 агымдарга бага берш, e3i
токтаган тужырымды ортага салады. Кдзак халкынын кешеп еткен
дэ)арлердеп хандары, билер1, батырлары, барша азаматы туган
жердщ карыс-суйем1 ушш касык каны калганша шапкыншы
жаумен алысып, жан алып, жан берсе, сол асыл туяктын алтын
урпагы Элихан Бекейхан букш кайратын, акылын, 6uiiMiH, мшезш,
талантын жумсап, сонгы дем1 б1ткенше устанган алтын казык, бийс
нысана — ата мекеннщ арыстаннын аузында, тулкш1н панде
Kerneyi, жерден айрылу дегеннщ елджтен, журттыктан ыдырап,
кайьфшыланып, азып-тозып бпу екенш тусшшру еш.
X X гасыр басындагы баска казак каламгерлер1не Караганда
Элихан Бекейханнын 6ip ерекшелш — онын арнаулы еуропалык
жан-жакты 6iniMi бар, дуниетанымы кен, м эсел еш ерекше тереннен
169
ЭЛИХАН БвКЕЙХАН (1866-1937)
тартады, дуниежузтк тарихтан мысал алуга жуйрпс, улттык
мэселеш Ресей империясы келемшдеп жагдайлармен сабактастыра
карайды, кез келген озбыр патша эюм1мен, кызылкез отаршыл
генерал-губернатормен, нэсшшш профессорлармен, шовинист
депутатпен, шаригатка шулгыган дш иелершен, кеудемсок кейб^р
казак окыгандарымен Tepe3eci тен сейлеседь Осы кезендеп
жазбаларында онын acipece публицистикалык шыгармалары,
публицистикалык толгамдары ерекше орын алады. Бул казак
баспасезшщ кэшби Иэм азаматтык саяси бшкке шыгандап
кетершген тусы болды. ¥лттык азаматтык-саяси магынадагы сез
eHepi бурын-сонды мундай денгейге кетершмеген ед1. Элихан
публицистикасында, баспасездеп кесемсездер1нде казак eni мен
жершщ сан кырлы такырыптарын шебер козгады. Саяси таным
тереншп мен каламгерлж шеберлйсп б1рдей керсегп. Мэселен,
бул тюрдш эдшне автордын “YmiHini Дума Ьэм казак”, “Дума
Ьэм казак”, “Тертшпл Дума Ьэм казак” (“Казак” газеп, 1913. № 9,
10,19,23,25) деген макалалар дэлел бола алады.
Жер мэселесше келгенде, Элихан Бекейхан ен шурайлы
пушпактарга ие болып калган орыс мужыгы мен казак кешпел1
шаруасын тенеспрш, 15 десятинадан улес беру туралы эдшетшз
зан шыгарып отырган патша уюмепмен де, Дума мушелер1мен де,
осыган малданган казак зияльшарымен де кел1спейш. Шел, такыр,
куаннан тиепн улеске не епн шыкпайды, не мал багып болмайды,
мунын акыры башкурт агайындарга уксап, жерд1 сатып, не
жалга 6epin, акыр-сонында дапада кангырып калу екенш “Ашык
хат” (“Казак” газеп, 1913, № 24), “Кабинет жершдеп казакгар”
(“Казак газеп”, 1913, № 10), “Жауап хат” (“Казак” газеп, 1913,
№ 28, 29, 36), “Ею жол” (“Казак” газеп, 1913, № 100,101) сиякты
макалаларында сокырга таяк устаткандай епп дэлелдеп беред1.
Казак жершш тарылганын, еншп eM ip таласы акылда, усталыкта,
енерде, кэсште екенш нускайды. Тамак, уйкы, жалкаулыкты
куйттеген елше енбекке, б1рлйасе, пршшйс жарысына бел буып,
битек сыбаньпт KipicyniH жолдарын нускайды.
Осы орайда Элихан Бекейхан казак елшщ шла ©Mipi, мшезкулкы, ел билеу дэстурi, сайлау жуйес], заман талабына орай
жасалмак езгерютерге катысты кептеген енбектер жазып, оларды
ауылдагы улкен ага, Kimi iHire, окыган, мусылманша хат бшетш
ecici кездерге, орысша 6uiiM алган жас буынга арнаган.
Казак-орыс карым-катынастарына, тарихка, зан, жуйесше,
Думага, жер мэселесше арналган макалаларда эр турл1
гылыми енбектерге сштеме жасалып, турл! ютаптардан,
кайнарлардан узшш, цифрлар, деректер келпршп, галымдардыц,
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XXРАСЫРДЬЩБАСKE3I (1900- 1917)
170
шенеушктердщ, депутаттардын аты-жеш керсеплсе, казактын
itmti eMipiH саралайтын енбектердщ жазылу сарыны да, курылым
калыбы да, сез байдамы да олардан баскашарак.
«Журттын момынын тонап алып болган байлыкта канша
береке бар екен?.. Аз адам атка MinaiM деп каскыр болып журтка
шапса, бул журтта береке болар ма” деп жазып отырган Элихан
Бекейхан казак ауылындаш элеуметпк жнсгелюп, бай мен
кедей арасындагы еткел бермес шынырауды нускап тур емес пе?
Сайлау кезшдеп арам мен адалдык, берекес1здйс пен б1рлйс, адасу
мен тап басу, енкейген K9pi, енбектеген бала тагдырына, кара
букара тьшыс TipininiriHe кандай кесапат пен шарапат типзетцд
туралы журтын суйген журекпн толгаулы ойлары, толымды
тужырымдары айызынды кандырады. Элаздщ кез жасы теплin,
береке-б1рлж кетш, эке баладан, ага шшен айрылган, жершен
жырылып, байлыш тоналган, жылаган казактын калт-култ куйше
Элиханнын кабыргасы кайысады. Сейтсе де, ол жасымай, еткен
заманга салауат айтьш, жана заман ушш “халык пайдасын кутан\
ага-iHi болсан, ecKi тонды сшгап-сшгап суга сал!” — деп TipuiuriK
жарысына шакырады.
Кдзак кауымынын ез iuiiHfleri жерге иелену, отырыкшы болу,]
егшшшкпен айналысу, бала окыту, мусылмандыкты сактау,
европалык дэстурге бет буру, бшпкке халык камын жейтш 6uiiKTi
адамдарды сайлау, ауызб1рл1кп сактау, урлыкты тыю, алым-салык
телеуд1 6ip i3re Tycipy, мал-жаннын дурыс санагын журпзу, мектеп
ашу, медресе салу, газет шыгару сиякты кекейкесп мэселелерд1
саралаган макалалармен коса, Элихан Бекейхан каламынан
халыкаральпс жагдайга, баска мемлекеттер eMipiHe, дуние
жузшк согыска, Ресейдеп ерекше манызды саяси-элеуметпк
козгалыстарга, партияларга, жиындарга, курылтайларга, бас
косуларга арналган енбектер де туды.
Орыс тшндеп баспасез материалдарына суйене отарып, автор :
6ipiHini дуниежузшйс согыс калай басталды, урыстар кай жерде,
капай журш жатыр, канша эскер, жарак бар, кай ел кандай максат
кездеп отар, гам йммен одактас, бул б1рлесудщ тупга максаты
не — осы алуандас сураулардын бэрше жауап беруге умтылады. ;
Сербия, Болгария, Кдратау (Черногория), Грек болып Typirace
жабылу, мунын шапкыншылык сипаты, 6ip жагында Ресей,
Англия, Франция, еганпи жашнда Германия, Италия, Австрия
болып шабысудын дуниежузш1к согыс ертше айналуы “Керек
сез” (“Кдзак” газет1, 1916, № 23), “Балкан согысы” (“Кдзак” '
газеп, 1913, № 26), “Таты согыс” (“Кдзак” газетс, 1914, № 71)
макалаларында жан-жакты жазылады. Бул, эрине, каз1рп замангы
улттык пубицистиканын алгашкы кадамдары icnerri еда,
Маусым жарлыш казак эдебиетшщ тарихында кептеген
171
ЭЛИХАН Б0КЕЙХАН (1866-1937)
халык поэзиясынын, акындар шыгармаларынын тууына себешш
болса, сол туета баспасезде патша жарлыгынын мэнш жанжакты ашып, саралап публицистакалык макаласын жариялаган
Элихан Бекейханов еда. Осы тар жол, тайгак кешу туста Элихан
Бекейхан, Ахмет Байтурсынов, М1ржакып Дулатов “Кдзак”
газет1н1н 1916 жылгы № 192 санында “Алаштын азаматына” деген
атпен ез ойларын туган халкына ашык айтты, ештенеш жасырын
бупп калган жок. Жагдайды безбендеп Kepin, эскерге баруды, тыл
жумысын icreyai макулдады. вйтпеген кунде кырга солдат шыгып,
мал мен баска быкпырттай тиш, елдщ ipreciH бузьт, жазыксыз
бала-шага, ер-азамаггы кырып жоятынын куш бурын кере бшд1.
Кейш он жылдан сон, 1916 жылгы дурбеленге арналган “ 19161926” деген макаласында Элихан Бекейхан патша жарлыгын
мойындамай, солдатка бармай, елде ереуитге шыккан казак,
кыргыз, езбекп отаршыл кажшерлер кынадай кырганын накты
цифрлармен керсетш берда.
Сол туста сотые журт жаткан шепке, кунбатыс майданга
аттанып, ондагы жМттердщ жагдайын, турмыс-халш iinin-жеуш,
денсаулыгын, жаткан-туртан жерлерш тугел Kepin, ол жайлы
туйгендерш б1рнеше макала, баяндама, усыныс, жеделхат ретшде
газетке, уюмет атына жолдап, казактын ез ш ш е н шыккан дэрпер,
аудармашыларды кандастарына кемек ету уипн жердем жиюта,
майданга баруга шакырып жазган басы Элихан, костаушылары
М1ржакып, Мырзагазы, Тел, Муса, Хасен сездер1 ултгык газет
бетшен туспед1 (“Казак” газеп, 1917, № 215, 216, 219, 220, 221,
234).
М1ржакып
Дулатов,
Мустафа
Шокаевтармен
б1рлес1п
Петроградтан 1917 жылдын 20 наурызы куш жазган “Алаш
улына” (“Казак” газеп, 1917, № 225) макаласында “Азаттык
таны атты. Тшекке край жетюздь Куш кеше кул ед!к, ещи бу кун
тенелдак», — деп акпан революциясына куанган Элихан Бекейхан
курескерлердщ неше буынынын сотталып-айдалып, елш-ешш
жур in кол жетюзген бул жещсшщ манызын, тарихи сабакгарын
ашып, ешп казак ел1нде накты icTepre Kipicefli.
Б р кездеп Элихан Бекейханнын ултгык автономия, есе-тевдйс,
азаттык ушш керсеткен кайрат-ж1гер1н, жетекши11к, кесемд1к
кызметш баска да тарихи кужаттармен коса, онын 03i жазган “Жер
комитет” , “Сайлау хукы”, “Комитет сайлау” , “Казак халкына”,
“Алаштын талапты азаматына”, “Казак депутаттары”, “Земство” ,
“Мемлекет xani” (“Кдзак” газеп, 1917, № 227, 229, 230, 234, 235,
236, 237) сеюдда енбектершде айтакгап берда.
Мемлекет калпы, жерпл1кп бостандык, непзп кукык, дан ici,
6iniM, ел кортау, салык, жумысшылар, гылым-бшм уйрету, жер
меселес1 деген он турл! когамдык мэселе туралы накты шарттарды
КДЗАК ЭДЕБИЕТТНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
172
керсепп берген, acipece, казак жершщ автономиясын жариялаган,
елда президенттщ билеуш мойындаган, жердщ сатылмайтынын
эйгшеген.
“Алаш” партиясы программасынын жобасын жасаушылардын
кеуде тусында Элихан Бекейхан тур. Бул кужат казак елшщ
улт топырагындагы i3iiniKTi дэстур, салт-санамен, озык елдер
тэж1рибесш уластыра отырып жасаган мемлекет курылысы, адам
кукыгы, TipmuiiK камы жешндеп максат-арманынын жобасы еш.
Бил1к басына карулы кушпен келген,
миллиондаган
адамдардын канын судай агызган, азамат согысына алып барган
болыпевиктердщ саясатын, Ленин жолын Элихан Бекейхан
кабылдамайтыньш ашык жазады. Ал заман эбден бузылып,
Ресейдщ e3i дай-дай болган шакга: “Казак болып автономия
боламыз десек, алдымызда meinyi киын 6ip жумбак бар. Орал,
Торгай, Акмола, Семейде кеп мужык 6i36eH коныстас, бр
облыстарда мужыкпен казак кым-кигаш аралас. Мужыктары
аралас казакты тастап, ылги казак болып шыгамыз десек, казак
орыста калады, казакты бул жерден Keuiipin аламыз десек, бр
казак ата-конысынан кешпес, кешсе акылсыздык болады, казак
жершщ ен жаксысы — осы мужыкпен аралас отырган жер. Тубшде
казак улты 6ip автономия бола калса, ш теп орысты ала кетем1з
бе деген yMiT” (“Кдзак” газеп, 1917, № 251), — деп жазган Элихан
Бекейхан керегенщпне тан калмаска болмайды. Ел тагдыры тарих
безбенше тускен сол ауыр кезенде юмнщ кай бедце жургенш
айгактап беретш деректерш “Казак депутаттары”, “EidHmi жалпы
казак cbe3i”, “Журт терепи” (“Казак” газеп, 1917, № 235,250, 253)
макалаларынан табасьщ.
Кдзакган езге орыс, немю, монгол, TypiK, армян, жапон,
кытай, кавказ халыктарынын тарихына, этнографиясына,
турмыс
салтьша, саяси жагдайына, Ka3ipri халше арнап
Элихан Бекейхан жазган енбектер 6ip кыдыру. Муз курсанган
Ci6ipfliH 6ip пушпагында жаткан аз санды, TypiK тшдес журтка
багышталган “Хакас” (“TeMip казык” журналы, 1922, N° 2-3)
макаласында кандас бауырга im тарту сезшш тур. Ал “Монгол
хэл1”, “Монгол”, “Монгол конституциясы”, “Хутухта хаты”
(“Казак” газеп, 1919, № 13, 20, 29, 1914, № 59) енбектер1 тутас
серия, шогырлы цикл курайды. Окырман кене монгол тарихынан,
Шы т ы схан, Бату, Угедей, Толы, Кулагу, Кубылай замандарындагы
шабуылдардан, монгол-орыс, монгол-Европа, монгол-кытай
карым-катынастарынан хабардар болып, Ka3ipri дэу1рде кытай
юрштарлытна тускен, Жапониямен жен ушынан жалгасуга кол
созган елдщ жагдайымен танысады, айналып келгенде, куцгп
мемлекеттерд1н элс1здерге батырган Ti3eciH, жасаган каскырлыгын
Kepefli, таласьш-тартынбай бэйге алмайтынга кез жетк!зед!.
173
ЭЛИХАН БВКЕЙХАН (1866-1937)
Гасыр басында Туркияга жасалган зорлыктар, болашакта
1стелмек кастандыктар, елдш жерш белшектеп, бытыратып
талап алып кету, Стамбулды жаулап алу жоспарлары “Трубецкой
лекциясы”, “Стамбул Ьэм кылилар” (“Кдзак” газетт, 1915, № 96,
117) макалаларынан аян болады.
Жан-жакты деректерге, эртурл1 мэ/иметтерге непзделген
енбектердщ гылыми денгеШ биж, ойлары салмакты. Ал кейб1р
накты 6ip мэселеге арналган макалалардын сатиралык багьггы,
сыншыл рухы басым. Мелшерден тыс далиып ecin кеткен, ел
есебшен imm-жеп, боска отырган арамтамак шенеунжтердщ
(“Кджетаз генерал-губернаторлык”) жер-жеб1'рше жетедь
Эр турл1 такырыптарга арналган гылыми, проблемалык,
полемикалык тгарталас макалалармен коса, Элихан Бекейхан
Typni курылтайларга, съездерге барып, сол жиналыстардын
кайда, кашан, калай еткендт туралы, онда юмдердщ не женшде
сейлегендерш,
кандай тужырымдар жасалганын кешнен
баяндайтын шолу, есеп, саралау стилщде жазылган енбектер бердь
Мэселен, “Дума циюп”, “Мусылман съез1”, “Торгай облысынын
мужык-казагынын съез1”, “Жалпы Ci6ip съез1”, “EiciHuii жалпы
казак съезГ, “Сырдария казагьшын съез1” (“Кдзак” газет!, 1914,
№ 69, 72, 85, 96, 92) деген макалаларда элеуметтж саяси жагдай
жан-жакгы айтылып, dp6ip сейлеген шешен сезще бага 6eplnin,
кейб1р кайраткерлерге мшездеме жасалып, кемшшЬс-кател1ктер1
сыналады, ез niKipi усынылады.
Жер, сот, шн мэседелерщдеп, когамдьж курылысты тандау
жолындагы, элеуметтж багдарды болжаудагы epici Ресей, 6epici
казак ипшдеп тартыстар, эр турл1 агымдар Kypeci айтылып, саналуан шындыктар ашылады. Столыпин, Ленин, Керенский,
Николай патша, казак зиялылары Бакытжан Каратаев, Сералы
Лапин, ЖиЬанша Досмухамедов, Мустафа Шокаев, Мукамеджан
Тынышбаев, Эл1би Жангелдин кызметтер1 туралы Элихан
Бекейхан жазбаларынан мулде жана, бурын мэлгм болмаган
деректер, езгеше бага, тужырымдарды табамыз.
Осы сан алуан такырыптар мен елдж проблемаларды толгаган
публицистикалык енбектершде, баспасез кызметшде Элихан
Бекейхан когамдык-элеуметтж зэру мэселелерш козгаумен
6ipre баспасез iciHiH, кесемсез енершщ жанаша калыптасып
дамуына зор эсер егп. Улттык эдебиетпн асылдарын айкындап,
ерекшел1ктер1 мен даму багыттарын саралап берда.
Казактын данышпан акыны Абай туралы баспа жузш керген
алгашкы ен толымды, терен, гылыми енбек Элихан Бекейханнын
“Абай (Ибрагим) Кунанбаев” (“Семипалатинские областные
ведомости”, 1906, № 250-252) деген орыс тшнде жазган макаласы.
Шындыгына келгенде, Абай мен Элиханнын жас айъфмасы
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
174
б1ржарым мушелдей рана, exeyi де 6ip лтыраптын — Семей
губерниясы, Кдркаралы уезшщ адамдары, сондыктан булардьщ
кез1 lipiciHne ушырасуы, сухбаттасуы эбден ыктимал, 6ipaK ондай
сезш Элихан жазбайды. Абайдын улы Турагупмен, агаларынын
балалары Шэкэрш, Кэютайлармен калай танысты, калай
достасты, калай хат жазысты — булар туралы анык деректер
келпредк Калай дегенде, Элиханнын Абайды, онын айналасын,
шыгармаларын ете терен бшгещпгш айтылмыш макалалан анык
керем1'з.
Бул 63i келемш болмаганмен деректерге, магпметтерге,
тужырымдарга, ой-niKipre аса бай енбек, тобыкты руынын
Турюстаннан Шынгыстауга келуа, Абайдын туысы, ата-теп,
экеа Кунанбайдан тартьш, бабалары вскенбай, ЬТргызбай,
нагашылары каракесек Бошаннан шыккан Берлс би, шаншардын
эй гт кулары Контай, Тонтайлар тугел аталып, Tirni Контайдьщ,
«жазыла-жазыла кожа-молдалардан да уят болды — ешп елмеее
болмас” деген сезше дейш келт1ршед1. Абайдын Семейдеп
Ахмет Риза медресесшде 4 жыл, орысша 3 ай окумен мектептйс
б ш м ш щ шектелш, калган уакытга ез бепмен 1здент араб, парсы
тщцерш уйренш, ислам, Шыгыс байлыгын игерш, орыс тш
аркылы Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Тургенев, Достоевский,1
Белинский, Салтыков-Щедрин, Крылов, Толстой, Добролюбов, I
Писарев, Чернышевский шыгармаларын окып, терен бш п
аударып, Спенсердщ
“Тэж1рибелер”, Льюистщ “Позитивп'
философия”, Дрепердщ “Европа акыл-ойынындамуы” ютаптарын
зерттеп, европалык бшк медениет денгейше
кетершгенш
херсетедь Абай 1здешстерше ыкпал еткен, эртурл1 ютаптар окуына ■
жен сштеген Гросс, Михаэлис сехищ саяси кугындагы адамдар
eciMi айтылады.
Абайдын когамдык хызмеп, есюлйспен xypeci, ел арасындагы
данкы, 6ipTe-6ipTe акындыкка мулдеден коюы, шыгармаларындагы
басты сарындар, Пушкиннщ “Евгений Онегин”, Лермонтовтын
“Ой”, “Кднжар”, “Желкен”, “Дуга”, Крыловтын мысалдары
сеюдш туындыларын казакшага аударуы, оларга музыка шыгаруы,
казак эншшершщ буларды орындауы — осылардын барлыгы тугел
сез болган.
Балаларына бш м 6epyai максат еткен Абайдын улы
Эбд1рахманды Петербургте окытуын, ол азаматтын кыршын
кетуш, Магауиянын ел1мш, пршшгкгщ кеп куресшщ кажытып,
акыры данышпан акыннын опат болуын айта келш, Элихан
Бекейхан Абай шыгармалары Европанын ен атакты акындарына
абырой-данк эперер ед) деген байлам жасайды.
Элихан Бекейханнын гылыми, кесемсез, едеби мурасынын
)Ш1нде жеке мтаптарга арналып жазылган, бфкыдыру макала,
175
ЭЛИХАН Б6КЕЙХАН (1866-1937)
рецензиялар бар. Алгашкы Кудайбершулынын “Турк, кыргыз,
казак Ьэм ханлар mexipeci” (“Кдзак” газет!, 1913, № 12) ютабы
сез болады. IHexipe неше бет, багасы канша, кашан басылды,
бурын мундай енбектш шыкпагандыгы, тарихи мэндшп
айтылады да, кейб1р накты мэселелер сараланады. Qcipece керей
руынын тарихы, олардын 6ip кезде христиан дшвде болгандыш,
юреш танбаны зиратка, малга басу ce6enrepi керсетшедь
Шэкэр1м деректерше коса Элихан “Адамзат тарихы” ютабынан,
Н.Н.Пантусов зерттеулершен, геофафиялык котам жазбаларынан
косымша дэйектер келпредь Кыртыздардын мелшермен 1200
жыл шамасында О б 1рден Алатауга коныс аудару себептерше
назар аударылады. Абакан, Аша, Кыргыз, Том, Енесай секицп
топонимдерге мэн бepiлeдi. Алаш ураны — калмактар Ахмет ханды
Апаша деп атаганнан шыкты деген Шэкэр1м болжамына орай
Элихан тарихи уксату тэсшн колданып, HeMic ce3iH орыстар калай
шыгарганын айта келш, бул мэселеш терен зерттеуд1, найман, тама
ejinepi жайлайтьш ¥лытаудагы, Каракенпр бойындагы Алаша,
Жошы хандар бежггерше катысты есю энпмелерд1, кене заманда
туган кешпелшер ем1ршен хабар беретш елендерд1, Кенпрбай
бите Кдраменде бидш айткан сезш келттру аркьшы да Элихан ез
пшрлерш дэлелдей туседа. Автор гьшыми дэддгкген ауыткымайды.
Шэкэр1м сездерш кай беттен алганын накты керсетеда.
Жэне 6ip сын макаласьш Элихан тагы да Шэкэр1м туындысына
арнаган (“Кдзак” газетт, 1915, № 121). Бул жолы 1912 жылы
басылган
“Кдлкаман-Мамыр”
дастаны талданады.
Эуел1
Шэкэр1мнш шежхре жазгандыгын, Абайдын атасы Кудайбердшщ
баласы екеншгш, Абайдьщ кез1 Tipicireie келенкеде журген1н,
Иван Гусев деген орыс жазушысынын “Ш экэршнш 6iniMi казакта
жок екен” деген сездер1н келпрш, “Мусьшманшьшык”, “Кдзак
айнасы”, “Жолсыз жаза” ютаптарын шыгарганын айтып алып,
содан кейш “Кдлкаман-Мамырга” ойысады.
Элиханнын керкем шыгармага кояр талабы улы жазушылар
Абай, Пушкин, Лермонтов, Шекспир, Толстой бшктерше орайлас,
тарихи шындыкты дэл берген туындылар катарында “Патша Борис
Годунов”, “Кепес Калашников туралы жыр” айтылып, Шэкэр1м
дастанын сол елшеммен карауга тапап жасайды, “Белинский
сезге акын емес, ойга акын едТ’ деп те ескертед1. Кдзак акыны
да журттын салтын, MiHe3iH, ic кьшыгын терен керсетс1н деген
шарт айтылады. Осы бшк тургысьшан Шэкэрш поэмасы талкыга
тусед1. “Дуниеде адам баласы айнапып етпес eKi-ак Kenip бар: 6ipi
— елш, 6ipi — махаббат” дей келш, Элихан осы ретте поэманын
мыктьшыты мен олкылыгы кай тустарда деген сауалдарга жауап
береш. Калкаман, Мамыр, Кекенай мшез-эрекеттергндёп сешмд1ceHiMci3 жайттарды керсетедк Эдеби шарттылык емес, eMip
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
176
шындыгы, заман MiHe3i дурыс керсеплген кезде туган елендерд
сыншы дэл тауып, дурыс керсетш отырган. Казактын турмыссалт заны, шаригат талаптары, махаббат буйрыгы — осылардын
поэмадагы KopiHici деген сауалдарга Элихан толымды жауап
бередь Непзшен шыгарманы жотары багалай отырып, акауларды
да тап басып айтады. Ен сонында окырман жайьша ауысып,
ютаптын таралуына мэн 6epin, “Кобыландыны” елдщ талап
экеткенш ескертш, Ахметтщ “Масасы” секищ жана емлемен басу
жаксы екендтн керсетеда.
Элихан каламынан шыккан ен келемш эдеби, гылыми,
фольклорлык енбек — “Каракыпшак Кобыланды” деп аталады
(“Казак” газеп, 1915, № 126-129). Б р - шагын 8 бап, башмшеден
туратын бас-аягы деп-денгелек, ыкшам гана монографиялык
очерк, эй гт халык жыры туралы жуп-жумыр зерттеу. Bipimni
бегпмшеде “Каракыпшак Кобыланды” жырынын мазмуны
кыскаша гана баяндалады. Токсандагы Токтарбай мен алпыстагы
Анальпстын 6ip перзентке зар болып, эулиеге ат айтьпт, корасанга
кой айтып, крайдан бала сурап, эулиеге тунеп, тусщде аян
берген1н, тогыз ай, он куннен сон алпыстагы Аналыктын 6ip р , 6ip
кыз тапканы, олардын аттары Кобыланды, Карлыга койылгандыш
баяндалады. Кобыландынын кызылбас елше жорыгы, Кеклан
кемтрмен Kesaecyi, жуз краш бийстен тенге атып Tycipin, Куртка
кызга уйлену1, калмак Казанды шабуы, Кебйспмен шайкасып,
колга Tycyi, кугылуы, Алшагырмен кактыгыс, акыргы жеща,
муратка жету1 жайларын сыншы кыска гана баяндап береда.
Зерттеуде ерекше мэн
бершген мэселе — жырдагы
Кобыландынын ем1рде болган-болмагандыгы, мундагы айтылган
жайттардын, баян етшген окигалардын тарихи деректермен
сэйкеспп немесе сэйкес емеспп.
Сол ушш автор Шэкэрш, Шокан, белгш башкурт галымы
Ахмет Заки енбектерше сиггеме береда. Талым тарихи шолу жасап,
мойындалган дэлда факплерд1 келпре отырып, Шынгыс ханнын
улкен р ы Жошы нэсшшен шыккан Токтамыс хан заманындагы
Ешге, Аксак Тем ip согыстарын айта келш, сол дэу1рдеп
Кобыланды батыр эрекеп 14-гасыр ортасына лайык екенш
керсетедь Аргын бш Дайыркожаньщ эдшдт ушш Акжол аталуы,
Эбшхайыр ханнын казысы болуы, онын кундеспкпен ajrripuiyi,
осы орайда туган тарихи жырга, Шэкэр1м маиметтерше суйешп,
Кобыланды кызылбас та емес, калмак та емес, казактын ез шпнде
курескен деген niidp туйеда.
Б р — XIV гасыр. Жырда айтылатын Казан хан да — Жошы
нэсшшен. Ол шамасы 1300 жылдары eMip кешкен. Тагы 6ip
Казан хан 1332 жылы такка отырыпты. Каракыпшак Кобыланды
осы 1347 жылы опат болган. Казан ханмен согысуы мумкш деген
177
ЭЛИХАН Б0КЕЙХАН (1866-1937)
тужырым жасалады. Зерттеуш! жырда айтылатын Алшагырдын
гуп-тукиянына зер салып, бзбек хан, Орак батыр, агайынды
кыргыз батырлары Абантай, Тайлак дэу1рлерше де кещл беледк
Шокан жазып алган “Манас” жырыныц “Кекетай асы” белшшдеп
Квкетай мен Кебйсп хан арасынан байланыс 1здейш. Расында да
Квкетайдын MiHreHi шатырдай боз ат. Квкетай ханньщ кызынын
аты да — Кдрлыгаш.
Осындай сан алуан деректерд1 келпре отырып, Элихан Бекейхан
“Каракыпшак Кобыланды” жыры 6ip окиганын K epiH ici, 6ip
белгш адамнын гумырбаяны емес, акьш киялы екшеп, взгертш,
квптеген коспалармен жангыртып жасаган керкем шыгарма деген
байлам жасайды. Жырды халыктын турмыс-салтын, прш ш к
болмысьш керсететш рухани мэдениет ескерткшй ретшде багалап
тануды усынады.
Ен алдымен галым “Каракыпшак Кобыланды” жырына кейшп
дэуарлер эсершен косылган жамауларды ете дэл, накты керсетш,
кей туста “Сал-сал”, “Заркум” киссаларына уксап кеткендЫн
улкен кемпплйс, халык мурасынын KaaipiH rycipy деп санайды.
Кобыландынын аударыспак ойнап, квкбар тарту орнына тенге
алып ойнауын, Тайбурыл атка жемге кызыл дэр1 косьт жепзуш,
Кобыландынын ашытып бал iuiyiH зерттеуип кейшнен косылган
бершеп акьшдардын колтанбасы екещигш ажьфатып, сол сиякты
солдат, сухар, медаль, шай, алтыатар, сагат секши свздер де
Кобыланды заманынын шындыгын бере алмайтынын дурыс
керсетедь Автор “Крбыландыга” заманынауксамайтынжырларды,
казак журтынын мэдениет тарихына em6ip пайдасы жок еленаерд1
элп “Сал-сал”, “Заркумдагы” кул жэне надан акындар коскан
деп ашынады. Жырдагы казактьш есю наным-сен1мш, турмыссалтын шындыкпен керсететш суреттерд1 Элихан Бекейхан дэл
тауып, ж т керсетш, ерекше мадактап отырады. Кобыландынын
Кдзан ханнын каласьш алуы, Тайбурылдын шабысы “шын казак
акьшынын ce3i-ay” деп кошемет eruiefli. Абай сынына жанасатын
елевдер мынау деп, жырдын отызга тарта y3inaici бет-бетт
бойынша керсетшеш. Косак арасында журген дэмаз елендер
ynrici реиндеп он уш мысал жэне бар. Болашакга бастырушылар
ecKepyi кажет 36-беттеп сездерге назар аударылады.
Зерттеуил жырдан узшд1 келпре отырып, Кобыланды,
Тайбурылдын кандай екендтн кез алдынызга экеледг вюжшке
карай, ютапка арнап сальшган суреттердщ орыс ютаптарынан
жауапсыз Keinipuie салганын, Тайбурылдын сымдай созылган
казанат болмай, жук тартатын, жал-куйрьпы кушак жетпес
айгьфга, тайказан какпак жауьфынды, узын бойлы, нур жузд!
Кобыландынын мурны пуштиган бакалшыга айналганьш
мыскылдап отырып жетюзеш, ютап безешируде кеткен
кателнстерд1 сынайды.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 178
Жырдагы жер-су аттарын ершбей изе отырып, зерттеуш
болаш акта ютапты кайта басканда, буларды жэне адам аттарын
элшби реттмен ютап сонында беруш усынады. Шокан ютабынын
солай шыкканын еске салады. Ютап басуды тек пайда iaaey,
“Заркум”, “Сал-салдарды” басуды автор бакалшылык жолы,
макулатура, ал Шокан ютабы секшш енбектерд1 басуды асыл
эдебиет басу, литература жолы деп багалайды.
Элихан Бекейхан “ Каракыпшак Кобьшанды” зерттеушде
жырдын непзп сюжетш баяндады, туынды кай дэу1рде
бейнелейтшш карастырьпт, жорамалдын б1рнеше вариантын
усынды, кейшп жыршылар коскан жасанды езгер1стерд1 KepceTin
берд1, текстолошялык
тэсшдерд1 колданды, эпостын халык
eMipiH танудагы кызметш айкьшдады, алтеме беру, узпип келнру
улпсш керсетп, ютап безеншру, бастыру мэдениетше катысты
тюрлер айтты, кыскасы, бул енбек — казак сыны, эдебиеттануы,
фодьклортануы, бастау кезшдеп ен алгашкы багалы, гъшыми
1здешстщ 6ipi.
Элихан Бекейханнын фолькдоршы ретшдеп ой-тужырымдары
“Кдзак жыры “Кобыландыдагы” эйел бейнесГ’ (1899) деген
орысша жазылган енбепнде жалраса туседь Мунда казак
фольклоры улгшершш мазмуны бай, формасы сан алуан екенш
керсетш, елендш, жыршы дегендер юм екенш аныктап, ас-тойда
домбыра аркьшы айтылатын жырлардын ерекшелйсгерш танытады.
Калыпты -пршип'кте рута, жузге белшетш казактар ел басына кун
туганда, тулпар MiHin, ту устап, “Алаш” деп уран салып, 6ip женнен
кол, 6ip жагадан бас шыгаратыны ауыз эдебиеп шыгармаларынын
басты сарыны екеш дэлелденеш. Есю наным, сетмдер мен
мусылмандык мураттардьщ “Кобьшанды батыр” жырындаш
Аналык, Куртка, Кдрлыга, Кдрлыгаш тагдырларындагы, мшез
калпындагы, гс-эрекеттершдеп KepiHicTepiH зерттеушi бшпршкпен
талдап, халык санасынан 6ip сешм жуйесшш 6ipTe-6ipTe eiuin,
еюниш арнанын, баска дшнщ орныгуын пайымдайды. Мундай
тургыдан батырлар жырын талдау казак фольклорында жаткан
кептеген рухани байлыкгарымызды аша тусетшше кез жетюзуге
болады. Ислам тарихынан, грек эпосынан мысалдар келпру,
Мухаммедтщ кызы Фатима мен куйеу баласы Эли, Баба тукт1
шашты Эзиз туралы аныздарды пайдалануда, жыр мазмунын
кыска кайырып отьфып, тулгаларга мшездеме беруде Элихан
Бекейхан улкен эдебиетии, сыншы, мэтшнщ
терен 6mripi
екещппн танытады.
Элихан Бекейханнын шыгармашылык мурасынын iminae жеке
адамдарга арналган шагын гумырнамалык кесюндеме, портрет
деп атауга болатын 6ip шогьф материалдар бар. Олар орысша,
179
ЭЛИХАН БвКЕЙХАН (1866-1937)
казакша ею тише жазьшган. Булардын imiwieri ен субелкй — Абай
Кунанбаевка арналган эйгш макаласы.
Естелйс, энгше, элштеме, очерк сипатында жазылган 6ip дуние
“Кэютай” деп аталады (“Кдзак” газеп, 1915, № 105). Бул Абайдын
iHici Ыскактын баласы, улы акыннын тунгыш ютабын шыгарган
Кэютай кайтыс болды деп Семейден хабар алган сон, 6ip жагы
кайгырып, 6ip жагы еске алып отырып толганудан шыккан туынды.
Естел1кте Кунанбай немерелер! Кэютай, Турагул, Шэкэр1м
туралы, олардын Элиханмен танысуы, достасуы, киын кездерде
6ip-6ipiHe кол ушын 6epyi туралы жылы, айы, куш айтылган дэлш
деректер бар. Мемлекетпк Думага казак ш ш ен юмдер усынылды,
сайлау калай erri, осы орайдагы Кэютай, Шэкэр1м эрекеттерш
автор анык керсетедй Шарга тускен Тем1ргали, Хасен, Омарбек,
Келбай, туспей калган Жакып жагдайларынан хабар аламыз.
Элиханмен хат жазысып, акылдасып, ен бастысы журт камъш
жеп, Кунанбай тукымынын Карауыл бойындагы жерлерден калай
айрылганын керем13. Элиханнын Семей абактысынан шыгып,
Каркаралыга аттанып бара жатьт, сонгы рет Кэютаймен коштасу
caTi журек теб1рентедк Алаш азаматгарынын калткысыз достыгына
кайран каласын. Сол секши Кэютайдын 1913 жылы 13 мамыр куш
жазган хатьшан келпршген: “9зш кергендегщен кешл баскарган
жок, гумыр нуры кетп, баска умгг кыларльпс нэрсе кергешм жок.
Барарлык жер жок. Мундасар Kici де кем калды. Tipi болган сон
гумыр cypin журм1з. Bipeyre типзер пайда колдан келмеген сон, ен
болмаса ешюмге зарар типзбесек деп, сактанганнан баска жумыс
жок” деген сездер1 KyHi 6iTin бара жаткан адамнын халшен сьф
берсе керек.
X X гасыр басындагы казак зиялылары ерекше курметтеген
орыс адамдарынын 6ipi, эйгш Шыгыс 3eprreymi галым, 6ip кезде
Шоканмен кадет корпусында катар окып, дос болган, кейш
онын ютабын шыгаруга куш салган, казак ауыз эдебиеп улгшерш
жинап бастырган окымысты Григорий Николаевич Потанин еда.
Ол туралы Ахмет Байтурсынов, Мдржакып Дулатов арнау елен
шыгарса, Элихан Бекейхан “ Григорий Николаевич Потанин”
деген ортак атпен ею макала жазды. Алгашкы макалада (“Казак”
газеп, 1913, № 15) Потаниннш ecKi аныздарды жинау максатымен
Каркаралы уезше баратын сапары туралы айтады, “Тэшр”
ce3iHiH шыгу теркшше, олардын монгол, казак тшдер!ндеп тупю
магыналарына назар аударады. Потанин жазбасындагы уш ак
ки1з уй, акбоз ат жэне Шынгыс ханнын жерленуi туралы аныз бен
казактын Акбозат, Жепкаракшы ертепсш салыстыра отырып,
аныз, сарын ортактастыгы туралы niKip туйедк Потаниннш
eMipiHeH кыска гана магймет бере келш, “казакты туганындай
жылы кередк «Бишарасын» деп казакка корган болады. 0з
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
180
гумырында кылгаи жумысы, журш турган мшез1 анык еулиенщ
гсшдей” деп тужырады.
Еюннп макалада Г.Н.Потаниннщ туган жер1, балалык, ж пттк
шагы, бш1м алу кезендер1, патша уюмеп тарапынан эуел1 елш
жазасына кесшп, артынан Финляндияда юсендеугй журш жер
казуы толык баяндалады. Гылыми енбектер1, dcipece “Орта
гаеырдык Европа эпосындагы шыгыс сарындары” ютабы ерекше
жогары багаланады. 1нжш, Тэурэт, Куран, Шумер жазбалары,
еврей, Ассирия, Вавилон мэдениет! жетндеri Элихан б ш м ш щ
терещйгш керем1з. Потаниннщ кызык мшездерш, мэселен, елш
жазасына буйрылган тут баскалардай жылап-сыкгамай, HeMic
т ш ютабын окуы, Томга окуга келген кыздарга ез жанынан
акша 6epyiH кызыкты eTin жазады. “Кдзакты автономия кылсак,
Караеткел —Алаштын ортасы, сонда университет салып, казактын
улын, кызын окытсак, “Козы Керпеш - Баянды” шыгарган,
Шокан, Абай, Ахмет, 1УПржакыпты тапкан казактын юм екенш
Европа сонда бшер едГ’ деген Потаниннщ кершкелдтн бупнп
кун дэлелдеп отыргандай.
Орыстын казак ел1 туралы эдш niKip айткан галымдарына деген
Элихан Бекейхан ьщыласы ерекше.
Олардын енбектерш ютаптарында, зерттеулерщде, сез
арасында айтып, сштеме берумен коса, Шрнеше жеке макала да
арнаган. Кыска гана “Петр Петрович Семенов” макаласында
(“Кдзак” газеп, 1914, № 54) кейш фамилиясына Тян-Шаньский
ce3i жалганган галымнын Карл Риттердщ “Азия” итабьш
Г.Н.Потанинмен 6ipneein аудару устшде Алтай, Тарбагатай,
Жепсу, 1ле, Алатау, Ыстыккел, Хан TOHipi туралы жана
материалдар косканын ерекше мадакгайды. Б р галымнын Шокан
мен Потанин тагдырына жасаган ecepi де сез болады.
Кдзак халкына ерекше штипатпен карап, кайыр жасаган
Николай Лукич Скалозубов деген окымысты агроном, eiciHmi жене
ушшш1 Думага депутат болган елеумет Kaflpancepi болгандыгын
Элихан Бекейханнын ею макаласынан (“Казак” газеп, 1915,
№ 109, № 111) алгаш рет 6uiin отырмыз. Лев Толстойдын досы
болган осы Скалозубов Думага казак жер1 ушш казактын ез
депутатындай жанталаеып курескен екен, ол — ол ма, Ахмет
Байтурсыновтын елещн айтканы ушш сотталып, жер аударьшган
каркаралылык азаматтар Хасен, Ыбырай, Смахан, Бодаубек,
Ахмет, Сулеймендерщ еюмет басшысы Столыпинге дейш барып
журш, елдерше кайтарткан екен. Сол азаматтьщ дуние салганын
“Речь” газетшен окып, естл, Элихан e3i де макала жазган.
Элихан портретик жазбаларынын такьфып аясы кен.
“И.М.Мечников” макаласы (“Казак” газеп, 1915, № 126)
орыстын атакты галымьшьщ туганына 70 жыл толуына орай
181
ЭЛИХАН Б6КЕЙХАН (1866-1937)
жазылган. Мунда гылыми мэлшеттер зор. Француз Пастердщ
гылымда ашкан жаналыгы, отан Мечниковтын коскан езшдж
yneci талдана сез болады. Оба ауруынын таралу ce6e6i, адамнын
кеп жасауынын 1шкен-жеген тамагымен байланысы айтылады.
“Вандер Бипьдт” (“Казак” газета, 1915, № 131) макаласында кеме
суга батып бара жатканда кепштж ушш езш курбан еткен 6ip
жас американдыктын ерлт мадакталады. HeMicTiH жумысшы
партиясынын eidnti, эйгии шешен Бебель опат болганда жазылган
материалды (“ Казак” газета, 1913, № 26) кыска кайырылган
казанама-некролог деуге келед!. Орыс тшшде жазылган
“Константин Антонович Вернер” макаласы некролог стилшде
басталады да, ауыл шаруашылыгынын эйгш галымынын eMipiMeH,
гылыми енбектер^мен жан-жакты таныстырады. dcipece профессор
КАВернердщ казак топырагына, казак малшыларынын енбепне
катысты айткан ойларына, Ci6ipfle жасаган icTepiHe, элеуметтж
эрекеттерше кешнен токталады. Bipimni Мемлекеттж Думанын
мушей В.П.Обнинский опат болганда, Элиханнын калам тартуы
маркумнын кадет партиясынын атышулы шешеш, “Бостандык
уакыты тарихы” деген 4 томдык ютаптын авторы болгандыгы
ушш гана емес, ен бастысы — орыстан езге халыкгарга буйреп
бургандыгына iin тарткандык, ел атынан айтылган алгыс.
Эбубэюр Диваев жинап бастырган “Батыр Бекет” жырына
арналган шагын рецензияда шыгармадагы непзп окигалардын
Kiiui жуздеп Алган, Жаппас imiHfle ететш1, Бекетгш тарихи
болган адам екенд1п, ол усталып Ci6ipre айдалганда артынан
эйелшш баруын декабристерд1н ханымдары княгиня Волконская,
Трубецкая эрекетгершен тендес ic деп карайды. “Мырза Ешге”
жырына арналган кыска макалада Аксак TeMip, Токтамыс, Ед1ге
заманы сез етшед1, шыгарманын керкемдт, мектеп балаларынын
окуга лайьпстылыгы айтылады. “Ер Таргын” туралы да тарихи,
эдеби тюрлер бар.
Казактын атакты, дэулетта, сыйлы KicuiepiHiH 6ipi Есенгул
кажынын арнайы хат жазып, шырга тастауымен ипл1кта 6ip icriH
калай басталганын “Роман бэйгес1” макаласынан керем^з. Онерге,
гылымга, эдебиетке жанашырлык, ез калтасынан пул 6epin,
жаксы icTepre мурындык болгандар ретшде Альфред Нобель,
Уваров улплерш мысалга алады. Кыскаша жазылган, жазылмак
романдарга терел^к айтып, бэйге беру ymiH Шэкэр1м, Ахмет,
М1ржакып, Бакытжан, Мукамеджаннан эдш казылар алкасын
куруды усынады.
Бутан жалгас, сабактас енбек — “Роман деген не?” (“Казак”
газета, 1914, № 48) макаласында романнын алгаш кай елде
туганын, бул жанрлык форманын ерекшелжгерш, epicTen дамыган
кездер1Н, атакты романшылар катарында Англияда — Вальтер
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
182
Скотт, Чарльз Диккенс, Уильям Теккерей, Ресейде — Пушкин,
Гоголь, Лермонтов, Толстой екендитн айтып кетеди. Толстойдын
“Сотые Ьэм татулык” (Э.Бекейхан оеылай аудартан — ред.)
романына ете дел, кыскаша сипаттама бередь Алгашкы казак
романы М1ржакыптын “Бакытсыз Жамалын” атап, шыгарманын
мазмунын шолып, непзп кейшкерлер элемше токгалады. Автор
роман жанрын элеуметпк мэселелермен, адамдар мшез1мен,
тэрбиелж, эстетикалык мураттармен еабактас карайды.
Ереюш 6ip c e p n iH M e H , керкем титмен, шешен жазылган макала
— “Эн, елен heM онын куралы” (“Кдзак” газеп, 1914, № 6-7).
Мунда Элихан Бекейханнын энге, еленге, куйге деген кезкарасы,
сулулык туралы толгамдары жатыр. Теб1рене, шешше, тегше
сейлейдь Шалкып отьфады. Евди 6ip орайда элемге эйгип еЫмдер
Гете, Шопенгауэр, Бетховен, Мартин Лютер айтады деп, олардын
шюрлергн келпре келш, акьфында Абайдын “влен — сездщ
патшасы, сез сарасы” деп басталатын елещмен тужырады.
Жусшбек Аймауытовтын “Карткожа” романын Элихан
Бекейхан кыска талдап, шыгарманын керкемшк, элеуметпк мэнш
ашады, стильдж, жанрлык ерекшел1ктерше (“Енбеюш казак”
газеп, 4.11.1926) мэн береди. Мундай кенеул1 шагын рецензия
катарьша Матжан аудартан Вс.Ивановтын терт энгшесше,
Жусшбектщ “Психология” ютабына арналган материаддарды да
жаткызута болады.
Элихан Бекейханнын гылыми, зерттеу, публицистикалык
шыгармалары ез кезшдеп ен уздйс элем галымдары, каламгерлер1
тудырган енбекгердш
би1к ерес1мен денгейлес. Жазушьшар
— Радищев, Новиков, Пушкин, Лермонтов, Салтыков-Щедрин,
Достоевский, Толстой, Шекспир, Гете, Герцен, Тургенев,
Короленко, галымдар —Белинский, Дарвин, Уэлс, Спенсер, Плано
Карпини, Пастер, Мечников, эскербасылары —Шьщгысхан, Аксак
TeMip, Наполеон, Абылайхан, пайгамбарлар — Гайса, Мухаммед
eciMflepi. Мемлекеттер — Америка, Англия, Германия, Жапония,
Франция, Туркия, калалар — Петроград, Мэскеу, Лондон, Париж,
Берлин, Стамбул, Минск, Самара, Уфа, Казан, Орынбор аттары
макалаларда жш кездесш отырады. Казак, орыс, француз макалмэтелдерш, эйгш адамдардын сездерщ колданады.
Буюл саналы eMipiH халкына, халкынын азатгыгына арнаган
Элихан Бекейхан барлык кажыр-кайратын, 6LniMiH, дарынталантьш патша еюмеп кезщдеп кыспак-канау, отаршылдыкзорлык кезшде калам куплмен жазылган енбектер1нде калын
казактын ез шпндеп алауыздык, жалкаулык, eripiK, урлык, шаруага
кьфсыздык такылеттес кесапаттарды MiHen сынай отьфып, ел
тагдыры ушш ен басты нэрсе, непзп байлык, пршшк кез1 —жерге
иелену екенш терен сезгнш, осы багьггта жумыс жасайды, гылыми
183
ЭЛИХАН В0КЕЙХАН (1866-1937)
зерттеулер, макалалар жазады. Ал G ipiH ini дуниежузшк с о г ы с
кезшде ipreci шайкалып, 1917 жылгы аклан революциясынан кейш
патша ук1мет1 кулаган сон, енш казактын ез тазпнш ез! устайтын
ел болу мумкшдгп туганын угынып, енд!п 1здешстер, курестер
арнасын езгертш, топ болып, тутас куш болып, уйымдасып
кимылдау максатында анык багдарламасы бар улттык партия куру,
кас-душпаннан коргану ушш милиция, эскер жасактау, акырында
- улттык мемлекет куру арманын табектеп айтады.
Осындай
жагдайларга байланысты Элихан Бекейханнын
элеуметпк-когамдык, саяси, рухани кезкарасында
болып
еткен кат-кабат эволюцияны керуге болады. Элихан Бекейхан
тапантыныц сан-алуан кырлары оньщ тэжзрибеге, планеталарга
арналган гылыми макалаларынан, ез басынан еткен жагдайларды
талдаган естелпсгершен,
достарына
жазган
журекжарды
хатгарынан, Эзоп, Мопассан, Толстой, Чехов, Короленко
шыгармаларын аударуынан KepiHin жатады.
Бупн танда Бекейхан енбектер! тугел жиналып 6 in c e H жок. Олар
Мэскеуде, Санкг-Петербургте, Самарада, Омбыда, Семейде, баска
да калаларда шыккан мерз1мд1 баспасез бетгершде, турл1 архив
койнауларында жатыр. Буларды тутас жинау, бастыру 6 i p ic болса,
Элиханнын тарих, этнография, статистика, экономика, саясат,
эдебиет туралы енбектерш тубегейпа зерттеу, диссертациялар,
монографиялар жазу еюнип ic екеш хак.
X X гасыр басындагы эдебиетш1здщ курделi, шыргалан
ШЭКЭР1М Ц¥ДАЙБЕРД1¥ЛЫ
(1858 -1931)
тарихында
Элихан
Бекейханнын
дуниетанымдык,
кешбасшылык
кайраткерлшнщ енеге y^rici жаркырап
RepiHin-ак тур.
Он
тогызыншы
гасырдын
екшхш
жартысында казак елшщ когамдык ем 1ршде,
мэдениеп мен енершде, улттык эдебиетшде
аса ип жангырулар бой керсетп десек,
бул тустагы улы Абай бастаган жанашыл
багыттагы
реалиспк
эдебиетпн
даму
каркыны айрыкша болды. Халкымыздын
аса кернекп акындарынын 6ipi Шекэр1м
Кудайбершры да, мше, осынау еркешй ортада ecin ержетп.
Ол 1858 жылы ескше жыл санау бойынша 11 шщдеде Семей
облысынын Абай ауданында дуниеге келд!. Экес1 — Кудайберда —
Абайдын агасы, Кунанбайдын Кунке атты бэйбшесшен туган.
Шэкэр1м бес жасында окуга 6epm in, eKi жылдай окиды. Жет1
жаска келгенде, 1866 жылы execi Кудайберд1 37 жасында дуние
салады да, UlexepiM будан былайгы уакытта Кунанбайдын
тэрбиес1нде, вкелей Абайдын камкорлыгында болады. Шыккан
ортасьшын аса бай дэстур1 мен акын агасынын тагылымды тербиес1
табигатынан зерек те алгыр Шекэр1мн1н жевмд1к, жокшылык
кермей есуше гана емес, оньш талантты акын, парасатты ой neci
репнде калыптасуына да айрыкша ыкпал жасайды.
Улы Абайдын манына шогырланган талантты жастар туралы
айта келш, Мухтар Эуезов былай деп жазады: « ... Ондай акын
тертеу. Онын eKeyi Акылбай, Магауия — Абайдын ез балалары,
мунын eKeyi де 1904 жылы Абай елген жылы елген. Калган
185
ШЭКЭР1М К,УДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
eKeyi Кекбай, Шэкэрш. Осы терт акынньщ толык магыналы
шэюрттерЬ. Шындыгында да Шэкэрш — Абайдын ен талантты
шэюртгершщ 6ipi, 3pi ен мол мура калдырган шэюрп.
Абай шэюртгершщ кай-кайсысы да улы устазыньщ баскан
i3iH кайталамай, енер кегшде ездершше сокпак салуга умтылды.
Абай ез шэюртгершщ еленщерш yHeMi кадагалап отырган. 0 3i
такырып берш жаздыргандары да аз емес. ¥лы акьш жастардын
туындыларына сын кезбен карал, багыт-багдар 6epin отырган.
Шэкэр1мнш акындык жольш айкындай берген де, мше,
осындай улы мектеп, Абайдын акындык дэстур! болды.
Шэкэр1мнщ терен магыналы шыгармашылык мурасынын ен
бойынан Абайдын реалиспк сарьшы, керкемдж, эстетикалык
танымыньщ ocepi унем1 белп 6epin отырады.
Арнайы оку орындарында окып бипм алмаса да, ез бетшше
щене журш жэне Абай агасынын басшылыгымен жан сарайын
байыткан Шэкэр1м ез заманьтда казак арасындагы, кала бердц
буюл Турюстан елкесшдеп аса бшмдар, ойшыл адамдардын 6ipi
атанады. Араб, парсы, TypiK тшш бщш, орыс тшне жетж болды.
Жасымнан жетж бщщм TypiK тш н,
Сол тшге аударылган барлык бш м .
Ершбей енбек етпм, енбек жанды,
Жаркырап карангьыан туып кушм.
Ояткан меш ерте Шыгыс жыры,
Айнадай айкын болды элем сыры.
Талпынып орыс т ш н уйренумен
Надандыктын тазарып, Kerri Kipi, —
дейцп акьш езшщ «Жасымнан жетж бщшм TypiK тшн» атты
елешнде1. Бул арада акыннын бш м денгейшщ каншалыкты
болтаны айкын ангарылады. Сонда да болса акьш:
Кеп б ш м жок бойымда,
Ш ы н мактан жок ойымда, —
деп, ani де оки туссем деген ой-арманынан ажырамайды. Бул онын
ем1рлж нысанасы, сез eHepi элем1ндеп тем1рказыкгай багдары
болса керек. Сол себелп де оньщ ез бетчмен iaaeHin тапкан рухани
казынасы да аз болмаган. Сол аркылы ол ез заманьшын парасатты
азаматы атанган.
1Шэкэрш. Шыгармалары. —А., 1988,143-6.
КДЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)___________ 186
1904 жылы Ш экэртнщ улы устазы Абай кайтыс болды. Осы
жылы ол езшщ кос бауыры Акылбай мен Магауиядан айрылады.
Шэкэр1мге бул окигалар аса ауыр соккы болып тиедь Ендш
жерде ол айналасындагы Tipuiinix кубылыстары туралы, тагдыр
шыргаландары жайында езшщ innd сауалдарына жауап iaaen,
философиялык ойлардын шр1мше бершеда. Б ш м ш кенейтуге, кеп
окуга ден кояды. Улкен yMiT аркалап, 1905-1906 жылдары Меккеге
барып кайтады.
«Меккеге барам деп шыктым,—деп жазады Шэкэр1м,— opi бара
жатканда Стамбулда 13 кун болып, келе жатканда 13 кун болып,
канша тарих акгарып, керек ютаптарды почтамен уйге ж 1берш
отырдым. Меккенщ де, Мэдиненщ де тарихтарын актардым.
BipaK жол катынасы жайсыз болып, Египетке баруга руксат ала
алмадым. Сол кездер1 Шыгыс, Батые галымдарымен кеп сейлесш,
ой-тюрлер1мен,
Шыгыс, Батыстын ертедеп галымдарынын
шыгармаларымен танысьпт, оларды жаздырып алдым. Александр
салдырган ютапханада кызмет еткен галымдардан сурап, керекп
ютаптарды жаздырып алдым. Абайдьщ акыл-кенеа болмаганда
мен ол жерлерге бармаган да болар ед1м»2.
Осыган Караганда, Шэкэр1мнщ Меккеге бару сапары устазы
Абайдьщ кез1 TipiciHfle айткан акыл-кенесш ic жузше асыру
максатьша арналган. Бул акыннын санасын жана би1'кке KeTepin,
6uiiM epeciH, ой тынысын кенейткен 1эдешс сапары болды.
1909-1910 жылдар шамасында Шэкэр1м елден аулактап,
Шакпак деген жерде жалгыз уй eMip суреда. Ондагы максаты eMip
бойы жинаган бш м казынасын онашада кагаз бетше Tycipy, кейшп
урпакка жетюзу efli. 0зш щ «Kefi6ipey безии дейд1 елден MeHi» деп
аталатын елещнде Шэкэр^м былай дейш:
М ен жалгыз, сендер елде койдын калып,
Е ш ю м тн кеткетм жок малын алып.
Елу бес жыл жинаган казынамды
Онашада корытам ойга салып3.
1917 жылгы Ресейдеп тенкер(стерден кейш акын ел ортасына
оралып, белсешп кызметпен айналыса бастайды. Баспасезде
б1ркатар макалалар жариялайды. Жана заманнан жаксылык Kyrefli.
BipaK кеп узамай шындыкка Ke3i жеткен Шэкэр1м Шакпактагы
уйше кайтады да, eMipiHin сонына дейш сонда болады. Акын 1931
жылы 2 казан куш каза табады.
* * *
03Ш Щ
жарты гасырдан астам уакытка созылган шыгармашылык
2 Сонда.
3Сонда, 172-6.
1Я7
ШЭКЭР1М К,УДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
сапарында Шэкэр1м халкына аса мол мура калдырып Kerri.
Осы муранын ен 6ip шурайлы да келемд1 керкем саласы — онын
поэзиялык туындылары, эсем лирикасы.
Шэкэр1м — X IX гасырдын еинпй жартысы мен X X гасырдын
басындагы казак эдебиепнщ шеж1ресшде Абайдан кейш турган
тулгалы акьш. Ол улы Абайдьщ сез енерше деген ыкыласы
мен пейшн Kepin eeri. Содан да болар, ол о бастан-ак акындык
енердеп езшщ биж нысанасын, асыл муратьш айкын ce3iHin
калыптасты. Халыктын муцын жырлау, адам касиеттерш кастерлеу
онын шыгармаларыньщ алтын аркауына айналды. Эзшщ алдына:
Адамдык борыш ар ушш,
Барша адамзат камы ушш.
Серт бергем енбек етем деп,
Алдаты атар тан ушш, —
деп катан серт кояды акьш. Шэкэр1м лирика жанрында Абай
кальштастырган реалистж дэстурд1 жемкп жалгастырды. 0 з
туьшдыларьшда e3i eMip сурген fleyipfliH барльж шындыгын тап
басып суреттей бщп. Ол сол кездеп казак даласындагы когамдыксаяси жэне элеуметтж-турмыстык жагдайларды жаксы бщш. Сол
ce6enTi де Шэкэр1мнщ шыншыл лирикасы сол дэуардеп казак
eMipiHiH айнасына айналды.
Шэкэр1м лирикасынын такырыптьж камту аукымы ете кен.
Акын мураларынын шпнде ce3iMHiH нэзж сырларын шерпп,
жастыктын жалынды шактарын медщрете зерлеп берген махаббат
лирикасын да, ез заманьшын букш болмыс бш мш барынша
сезше отырьт, уакыт пен котам, пршшж пен адам жайында
шабыттана сыр акгарган саяси-елеуметтж лириканы да, даланын
эсем керю мен жаратылыстьщ тамаша кубьшыстарын шебер
ернектеген табигат лирикасьш да, заттар мен кубылыстар, акикат
пен болашак, TipiuuiiKriH Heri3i туралы терен толганысты ойлар
усынатын азаматтык, философиялык лириканы да молынан
ушыратамыз.
Шэкэр1мн1н
лирикалык шыгармаларында жеке адам
бойындагы усак-туйек м 1ндерден бастап, сол кездеп когамнын
саясаты сиякты курдел1 мэселеге дейшпнщ 69pi камтьштан. Халык
eMipiHfleri Kepi тартар кемшш1к атаулыга журеп езипп, букараны
саналы эрекетке шакырады. вз тусындагы байлык пен мансапты
мансук епп, соган жету жолында ел муддесш курбан етуге даяр
тогышарлар мен ульпстарды, шенкумар эюмдерд1 encip сынга
алады. Осыньщ бэр1‘нде де ол халык букарасынан кол узбейдй
Шэкэр1мнщ акын болып, айналасына таныла бастауы —
еткен гасырдын жетшсшпп жылдарынын аяк meHi. Бул кезде
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900-1917)
188
онын балауса каламынан тур жагынан тын, магынасы терен,
философиялык жаналыгы айкын еленаер туды. Оларда акын
махаббат пен жастык сезшдерш квб1рек жырлады. Осы туста туган
«Жастык туралы», «Кэршк туралы», «Жаз келер», «Жастарга»,
«Шын сырым», «Арман» сиякты кептеген влендершде акыннын
айшыкты тип мен медгпр сыршылдыгы сезшедк
ГауЬардай кез1,
Булбулдай C03i,
Жаннан аскан 6ip nepi.
Жуз16ip айдай,
MiHe3i майдай
бзгеден артык сол жер1.
Дариядай акыл мол ед1,
Жан гашыгым сол еш4.
Б р Шэкэр1мнщ 1879 жылы жазган «Жастык туралы» атты
елещндеп сыршыл шумактар болса, Ш ы ш с поэзиясынын
дэстуршде жазылган «Шын сырым» атты елешнде мынадай
жолдар кездеседа:
Ж1бектей кап-кара
Таралган шашын бар,
Буцырсыз тап-таза
Жаралган басьщ бар.
Кардай аппак
8 xiMci3 мавдайын кен,
Кынаптан суырган
Кднжардай касын бар5.
Тунып турган сурет, твгшш турган сез1м. Бозбала шагында
жазылган осы тэр1здо влецдершен-ак Шэкэр1мшн айналадагы
кубылыстарга, адамдар арасындагы катынастарга деген вз тушж,
философиялык пайымдары квршш жатады. Ол айналасына ойлы
квзбен карап, niKip туйедь Сол аркылы езшщ eMipre, котам мен
■пршшкке деген кезкарасын калыптастырады.
Шэкэр1м лирикасындагы Абай дэстуршщ iaaepi онын
елендер1ндеп гуманистж, адамгершипк сипаттан да айкын ’
кершедЬ Шэкэр1м елендершдеп ен басты нысана — адам. Ол
адамды унем1 жаксылыкка жетшуге, онын бойында жанаша
касиеттер калыптастыруга умтылады. Адамнын мшез-кркындагы
* Сонда,
26-6.
5 Сонда, 44-6.
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
189
салактык пен ершшектйс,
касиеттерш сынга алды.
жалкаулык
пен
мактаншактык
Ершшектен салактык,
Салактыкган надандык.
BiprneH 6ipi туады,
Жогалар суйтт адамдык,—
дейд1 акын.
Шэкэр1м лирикасынын аса 6ip аукымды саласы — онын
Абай дэстуршде жазылган агартушылык сарьшдатът елендерк
Ол 03i eMip сурген заманнын барлык болмысын, букш казак
кауымьшьщ экономикалык, элеуметпк, руханн дамуынын
дэрежесш жан-жакты тусшген кайраткер болды. Озш щ туган
журтынын болашагы ушш жаны ауырып, журеп сыздады. Осы
сез1ммен кептеген жырларын жазды. Бул туста да ол Абаймен
ундес . Рылымга кол жетюзудщ, халыктын OMipiHe ишкентай
болса да жаксылык жасаудын 6ipfleH-6ip жолы адал енбек ету деп
бшген данышпан Абай:
Рылымды 1здеп,
Дуниет кездеп,
Ей жакка ущдшм6, —
деп бийм табуга шакырса, Шэкэр1м жырлары да адамды адал |
енбекке, гылым мен мэдениет уйренуге багыттайды:
Куш-TYHi дей керме, гылым iane,
Калсын десен артында адам атын7, —
дейш ол.
Абай кетерген эдшет идеясы, ар тазалыгы Шэкэр1м I
лирикасынын да басты сипаттарынын 6ipi болды. Шэкэр1м езшщ I
лирикалык каЬарманын халкынын кун1 сиякты жарык, e3i сиякты I
ойлы болуга шакырады. «Насихат* деп аталатын елешндеп ойлар
сонын айгагы:
Сусаганнын сусыны бол су сыкылды суп-суйык,
BipaK ондай болма салкын ел кешл1н калдырып.
От сыкылды жылы болсын жуз1н1з бен ce3ini3,
BipaK ондай махаббатсыз болма ертеп, жандырып*.
6Абай. Шыгармаларынын eici томлык толык жинагы. I-т., —А., 1995.114-6.
7Шэкэрш. Шыгармалары. 93-6.
' Шэкэрш. Жолсызжаза. — А., 1988. 88-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
190
Акын ез халкынын басындагы кемшшктерд1 ен алдымен
европадык, элемдак гылым-бшмнен шет калуынын салдары деп
бшц:
Жер жух жабылганда гылым жакка,
Кдзак жур кумарланып кур атакка, —
деп куйзедщ'. Бул тустагы акыннын тусштнде оку мен б ш м 1здеу,
гылым табу—адамзат баласын нэрл1 бастаудан сусындатып, алдаш
макеатка жетюзетш асыл казына, адам бойындагы жамандыктын
тамырына балта шабатын ен куатты кару. Сондыктан да од казак
когамынын сол кездеп сипатын пшншылдыкпен суреттей келе,
eM ip, болашак туралы терен ой толгау барысында K03i ашык,
KOKiperi ояу азамаггардын ел ппщде кеп болуын, сол аркылы
халкын сауаттылык сахнасына шыгаруды армандады. dcipeee
«Ашу мен ынсап» атты елешнде акын позициясы айкын кершей.
Сол сиякты:
Уйренсе гылым менен сан енерш,
Бшер e.ni-ayенердщ не берерш.
Танысса акын, ойшыл адамымен,
Табар ед]-ауадалдык ар кемегш, —
деп, «Молдалар езгелерш кэшр дейдЬ>9 атты елешнде элемдйс
гылым мен мэдениеттщ биМне умтылды. Сол жаксылыктарга
халкынын назарын аударуга тырысты. бзге елдер эдебиепнщ
узщк шыгармаларын казак тшне аудару аркылы осы идеясын
жалгастыра тусть
Кдзак халкынын жаксы болашагы туралы акыннын уш 1917
жылгы окигалар кезшде ерекше куатты секщщ. «Бостандык
таны атты», «Бостандык туы жаркырап», «Кош, журтым» сиякты
елендершде акын казакты оянуга, маргаулыктан арьитуга
шакырды.
Бул кезенде Шекэр1мге елшщ басына тэуелаз заман тугандай
кершд1, содан ум1ттендк Акыннын лирикалык каИарманы да осы
сарында ун катты. Ш экэршнщ кешпкер1 шарк ура ойланады,
кемшшк атаулынын себебш, тыгырыкган шыгудын амалын
1эдейда.
Мылтык билеп турганда эдшет жок,
Алдамай-ак аулак ел, жарыктыгым, —
9 Шэкэрш. Шыгармалары. 211-6.
191
ШЭКЭР1М КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858-1931)
деп («Акьш немене»), акын котам дамуынын бугтш мен ертендне
ойшыддыкпен кез жберещ. 0M ip бойы эдшет iaaen еткен Шэкэр1м
зорлык пен зомбылык, езгеш карудын куш1мен багындыру бар
жерде адам баласы ешкашан дегенше жете алмайтынын айтады. Ол
жаксылык пен жамандыктын, дурыс пен TepiciiH ара ж ш н тамаша
айырады. Turn адамзатты бакытка жетюзед1 деген гылымнын езше
кейде сескене карайды. «Сен гылымга» атты елешнде Шэкэр1м
шын иесш таппаган шлымнын аса KayinTi екенш айтады:
Шын залымга берме шлым,
Ол апар да ок кылар10.
Шэкэр1мнщ лирикалык каЬарманынын бейнелеу ерекшелпсгер1
де кешл аударарлык. Абай елешндеп сиякты Шэкэр1мде де
«журек», «Tin», «сез» угымдары мол ушырасады. Булардын кайкайсысы да кейшкердщ азаматтык парасатын, адамгершшк
тазалыгын немесе белгш 6ip сэтгеп кешл куйш дэл жетюзуге
мумющпк бередь Акын «мешнщ» басындагы сан алуан сез1мдерщ,
куаныш пен куйшшгп, умгг пен торыгушылыкгы осы угымдар
аркылы пайымдай аламыз. Шэкэр1м заманынын курделшш онын
елендершен, ондагы лирикалык каЬарманнын кейде «тэта», кейде
«ащы», кейде «долы» тшнен ангарылып жатады. Кеп жагдайда
акыннын «меш» «таза журек» i3fley жолында «от журегш* колына
ап, «сум журектермен» айкаска шыгады, заман эм 1ршен аса алмай
калган шактарда пушайман куйге туеin, «дертп журекке», «жаралы
журекке» айналады. Ашынган сэттер1нде Ш экэршнщ «меш»:
Мендосынмын, жауемес,
Enipe берме, кайта ту.
Журепм дертп, cay емес,
Сол себепп сез1м у11, —
деп ашы ун катады. Карап отырсак, «жартаска барып, кунге айгай
салып» еткен улы Абайдын басындагы хал Шэкэр1мде де бар.
Айналасынан езшщ он ce3iH угар жан таппайды. Сол себеm i де ол
езшщ «Ашу мен ынсап» деген елешнде:
Айырмайды арасын,
Булдыр менен аныктын.
Енш кайда барасын,
Typi мынау халыктын?13—
10Сонда, 115-6.
" Сонда, 91-6.
11Сонда, 51-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
192
деп тыгырыкка ттрелгендей, TipiuiniicreH торыккандай болады.
Ш экэрш нщ жазба эдебиеттщ дэстурше лайык 6ip езгешелт
ез тусындагы б1рсыпыра акындарга Караганда, ©з айткандарынын
бэрш б1рдей акикат, шындык, дайын турган акыл деп усынбауы,
окушынын ез талгамына салып, керегш кабылдауды мегзеу1, ap6ip
мурага байыпты сын кезгмен карай бшуге шакыруы.
KiM айтса да, сынамай койма, жаным,
Акылына сынатып ойла, жаным.
Пэленше екем айткан сез дурыс кой деп,
Журектщ таразысын жойма, жаным.
Тепе тексер сез керсен сыр мен сынын,
Тузетуге именбе тапсан шынын.
Эдеп сакта, жалгыз-ак кате айтты деп,
Былшылдатып дей керме тапсан MiHiH.
Бше тура ш айтар кате сезш,
Бшмшге есептер эргам езш.
Тутан xepi, эдеИ, туган eni,
Адастырар, айткызар байлап кезш, —
деген шумактардагы жылы рай, сыпайы эуендер, сондайак философиялык тужырымдар мен байсалды ой-птрлер
Шэкэр1мнщ акындык мэдениетш езше лайык бишнен танытады.
X IX
гасырдын сонгы кез1 мен X X гасырдын алгашкы
жылдарында казак эдебиетш элеуметтж ой куралы, рухани
куш дэрежесше кетерген казак акындарыньщ алды Шэкэр 1м,
демократиялык багыттагы жазба эдебиеттщ «тш устартып енер
шашпак, наданнын кещлш койып кезш ашпак» дэстурш едэу1р
Lnrepi бастыртан. Эдеби угым-туешжтерге улкен талгаммен
карауды Шэкэргм — казак тэж1рибес1нде алгаш койгандардын
6ipi. Осы аркылы ол окушысьшьщ эстетикалык таным-талгамын
калыптастыруды кездед1.
Акын ез тусындаш когамдык ем1рдщ б1рсыпыра шындыгын
орынды кере бшген жэне отан ез катынасын танытып отырган.
Шэкэр1мнщ eMip сурген тарихи кезешнде патшалык Россиядагы
жнИангердж куштердщ канаушылык саясаты шет аймактарда да
айрыкша epic алып, енбеюш букаранын турмысын бурынгыдан
да ауырлата тускеш машм. Расырлар бойы устемдж етш келген
надандык пен карангылык казак когамында бул кезде езшщ
кертартпалык сипатын ете-мете айкын ангарткан ед!. Когамдык
ем1рдщ осы сипатты ерекшел1'ктер1 Шэкэр1м акыннын назарынан
тыс калмайды.
193
ШЭКЭРТМ КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858-1931)
Япырау, брс не деген наданшылык,
Осынша жайылар ма жаманшылык.
Eci шыгып еларген 6api де мае,
Ар кайда, акыл кайда, адамшылык, —
деп куйшещ акьш. Ел шпнде билпасе таласып, партия куруды
котам OMipinaeri ауыр салмак, зиянды кубылые деп ееептейш.
Акын ел билтне таласып журген байлардын байыган жолын да,
амалын да тап баеып, дэл керсетеш. «Ел зарлатып зорлыкпен мал
жиып ап», — деген кекесш де ныеанага дэл rain тур. Партия курып
бюйкке талаекан пысык, аткамшерлердщ тулю, арам еырларын
акьш терещрек эшкерелей туседа.
Партиянын басшысы, батырын осы,
Кдйраты мол, йпкеш ант, шашкан пара...
Малмен сатып алган сон елде оньпа...
Кдрсы келсен, басынды кагып тастар,
Болмысына амал жок сен де оныю.
Канга тойган кеп итке карсы келсен,
Жанын калар, таксыр-ау, сен деп бшеец.
Немесе:
Байдын асын сум менен залым жейш,
Урысы урлап, момыннын малын жейдо.
Немесе:
Бар жумысы алдау мен урлык, пара,
EipiH арам демейда бул бейшара.
Немесе:
Кдйдагы ку алдампаз терге шыкты...
Осы кунде арамнын жолдасы мол,
Ку мен сумды юм жиса, шын мыкты сол.
Ел йшндеп аткамшерлерге арнаган бул сездер1 сол кеэдщ
шындыгын б1рсыдыргы дэл, анык танытып тур. Акыннын осы
такырьштагы елендершен ангарылатын тагы 6ip жай — автор ел
билеушшердщ суркиялык ic-эрекеттерш сынаганда, ез тусындагы
кейб1р акындар сиякты наразы бурьшгы «батагей, едш билердЬ>,
«жаксыларды» арман етпейд!, ол заман еткен, e3i Kepin отырган
шьшдыктьш бетш ашады, оларга деген езшщ кенш н бшд1ред1,
эдшд1кт1, адамгершшйсп ансайды.
Аукатгьшар
екшдерш
сьшауга
арналган
б1рсыпыра
шыгармаларында баска кеп акын кере бермейтш ем1рдеп кейб1р
келенкел1 жайлардын да сыры ашылады. Акьш жалпы байлар мен
ел пысыктарыньщ 6ip тшек, 6ip максатта екенш «Коркак бай»
деген елешнде айкын ангарады. Сырттай момын боп KepiHeTiH
КАЗАК ЗДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ. XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕЗ! (1900- 1917)___________194
байлардын да елге Ti3eciH батыратынын немесе сондай устемдиасе
умтылатынын акын орынды сипаттайды. Осы ретте ол:
0;ii жеткен Kicirn о да жейш,
Колынан ic келгенде солай жайы.
Ойласан кеп бул елдш осындайы,
Шокынганы дэулет!, кой мен тайы.
Немесе «Кулар» деген елещнде:
Байлардын ку бшмеген сыры болмас,
Тэмам культ 6ipi мен 6ipi жалгас.
Араз болып журсе де пайдасы 6ip,
Орын дайын, б р иПн куры калмас, —
деп жазады. Жалпы устем тапка тэн психолгияны булайша айыра
танып, дэл суреттеу Шэкэр1м поэзиясынын реалиспк мэшн
танытады.
Ел ш ш д е шектен аскан паракорлык пен эдшетйадак,
карангылык пен тенйзшк акынды кейде ауыр жан куйзелюше
ушыратып отырады. Жекелеген елендершде акыннын:
Елге кенсем, ак жолдан адасамын,
Кенбей журсем, кеп итпен таласамын.
Тек отырсам тепкшеп шылатпайды,
Енш кайтш б р елмен жарасамын, —
fleyi осы T3pi3fli кебше-кеп
сандалганын ангартады.
ce3iM
куйш,
тузу жол
таппай
Онын:
Ермепм жок, ел1мнен умтм жок,
Кдйтейш осындаймен кешл белмей...
Ел тшме кенбейш,
Жылалым да камыктым.
Умпчлэлйк дендеш
Зарыктым да шалыктым —...
Немесе: «М енщ де жаралы журепм бар, Надандыктан кираган
суйепм бар» fleyi де осыдан. Акын шыгармаларындагы жан
куйзел!сше байланысты туган кейб1р ой-туйждер акыннын
надандык тунепне карсы куресте шаршау, кажу сез1мдершен
туганы анык.
Шэкэр1мнщ адамгершшк угымына катысты ой-пшрлер1
195
ШЭКЭР1М КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
агартушылык
кезкарастарымен
ундес,
сабактас.
Акын
адамгершшк туралы елендершш кайсысын болса да есиет, улп
ретшде усынады, жамандыктан кашып, жаксылыкка умтылуды
уагыздайды. Абай сынаган eiipiK, есек, мактаншакгы Шэкэр1м де
жерше жетюзе сынайды.
Сабыр, сактык, ой, талап болмаган жан,
Анык томен болмай ма хайуаннан.
Ынсап, ракым, ар-уяттабылмаса,
0 лген артыкдуниеш былгаганнан, —
деген Шэкэр1м. «Ершшек, ашу, кумарлык — жамандыктын басы
осы* деп туйшдейдь Автордын адам мшезшдеп жамандыктын
непзп белгшерш дурыс сьшай отырып, усынары не дегенге
келетш болсак, мунда да акыннын ез принципше берж болтанын
байкаймыз. «Бояу мактан бола ма, IniiMiani кур кылмай* дейш
акьш. Демек, ол адамньш сырткы сулулыгынан repi адамгершшк
жашнан суду болуын басты касиет деп таниды. Акынньщ
адамгершшж туралы кезкарасы «03iMe* деген елешнде дэл де
тужырымды баяндалады.
Кейш баспай, ентелеп Lnrepi бас,
Соны ойла, езге кызык icri ойлама...
Адамзат 63iH-03i сынау керек,
Тазалык, эдишЬсп унау керек.
Олсе де тура жолдан мойын бурмай,
Акган керген пэлеге шыдау керек.
Шэкэр1мнщ бул арада журтшылыкты Lnrepi умтылуга шакыруы
да, адалдьж ушш жанын киюга дейш шыда деу1 де озьж niKipnep.
Ойшьш, философ акыннын болуынан онын гылымга артар
у м т де улкен:
Уш-актурл1 eMip бар —6api де мае,
Eip peyiorri болады шал менен жас.
Ен керекп дегенш ортаншы eMip,
Тугел колын жетпейпн 6ip жанталас.
Капы 0TKi36e сол кездш 6ip сагатын,
калмайды кетсе агатын.
Кун1-тун1 дей керме, гылым ijae,
Кдлсын десен артымда адам атын, —
0KiHimi
КАЗАК ЭДЕБИЕПН1Ц ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
196
¥лы Абай: «Жасымда рылым бар деп ескермедцм, Пайдасын
кере тура тексермедам» десе, Шэкэр1м адам eMipiH уш кезенге
белin, оньщ сол Абай мензеген ен куатты, жастык шагын гылымга
арнауды насихаттайды, сол туетагы албырт жпердщ 6ip саратын да
бос етюзбеуге шакырады. Шэкэр1мнщ eMip сурген кезендеп казак
корамьшьщ мэдени-экономикалык жагдайын ескерсек, акыннын
сондай мешеу ортада отырып, жас адамра 6ipfleH-6ip кажет енер
ретшде рылымды усынуы керегендис.
Шекер1М Абайдын «Шэюртчаз талым — туп» деген накылына
суйене отырып, гылымнын когамдык eMipre пайдалы есер етуш
тшейдк «Насихат» деген елегонде ол:
Кай рылымды бшсешз де,
Kasip оны елге жай.
Кур шщде кеткешнше,
Пайдалансын езгелер, —
дейш. Акын гылым-бш1м жеке бастын муддесше гана емес, ен
алдымен халык игшшне жумсалсын деген niidpfli усынады. Б р
тужырым акыннын 6ipcbinbipa шыгармаларында кайталанады.
Галым адамра арнаран сезшде ол: «Жер сыкылды пайдалы бол,
Пайдалансын ел сенен», «От сыкылды жылы болсын жузадз бен
сезпцз», «Жел сыкылды желт журттын шаршаганын, талганын»,
т.б. дейд1. Шекер1М гылымнын жэне галым адамнын когамдык
ем1рдеп орнын керсетумен катар, галымнын ен алдымен нагыз
адам болуын непзп шарт ретшде кояды.
Шэкэр1мнщ азаматтык лирикасынын аукымы ете кен.
Непзшен адам, халык, котам сиякты кадау-кадау категорияларды
нысана еткен1мен, ол ондагы тарам-тарам такырыптардын
барлыгына дерлйстиянакты зер салып отырды. Онын адамгершипк,
имандылык туралы ойлары акынньщ азаматтык унш, гуманистж
сипатын танытты. Б р катарда Шэкэр1мнщ «Ескшен калган сез
терш», «Насихат», «Мушлганньщ eMipi» атты елендерш айтура
болады. Адалдык пен эдшджт1 жырлауга келгенде Шэкэр1мнщ
даусы аса зор. Ол ез замандастарынын бойындаты кеселдерге
жи{ркене карайды.
Адалдын жолы болар заман бар ма,
Жем болдык шын жексдоын надандарга.
Адастын деп отырмын айтай салып,
Бар тапканым сол болды, амал бар ма?13—
дейш.
15Сонда, 96-6.
197
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858-1931)
Эдетте Ш экэршнщ азаматтык лирикасына кез ж1бергенде,
онын елендервде «казак» деген сездщ жш кездесепн! байкалады.
Б р акыннын ез халкынын шенбершде гана шектелгенш бищрмесе
керек. Абай тэр1зда Шэкэр1м де ез халкынын максат-муратын
буюл адамзат арманынан белек алып карамайды. «Ойласан барша
адамзат — туган бауыр» деп уккан акын езшш «Анадан алгаш
туганымда» атты философияга толы елешнде:
6 з1мшш болма, Kerrri ардакта,
Адамнын 6api —ез халкын,14—
деп туган журтына енеге усынады.
Акын ойларынын дэлдпт, Шэкэр1м журегшщ сез1мталдыгы
мен керегендш онын шыгармаларын бугшп кунмен де ундеспрш,
олардын eMipmeHfliriH танытып жатыр. Шэкэр1мнщ ез заманьшда
айткан терен ойлары мен сырлы сездер1 дэл каз1р eMipre келгендей
сезшетйи бар.
Мэселен, акыннын «Emi тьпнкан» атты елещндеп мына
жолдарды бугшп куннщ шындыгьшан алшак жатьф дей аламыз
ба?
Ойласам, сол тышкандай бузыктар кеп,
Сырты сопы, uni арам кылыкгар кеп.
Пара алып, не казынанын акшасын жеп,
Адалымсып журетш улыктар кеп.15
Шэкэр1М шыгармаларын карастырганда, оньщ когамдык eMip
жайындагы жекелеген niKipnepi мен философиялык ой-туШндер1
туралы айтпай кетуге болмайды. 0 з ортасынын белгш кереген
адамы Шэкэр1м элеуметпк ем1рдщ эр алуан суркын байкай 6Lrmi
жэне оларга езшщ катынасын айкьш бщ щрт отырган. Онын
когамдык кукык пен философиянын жекелеген мэселелер1
жешнде езщщк жуйел1 тусшт болган. Мунын e3i Шэкэр1мнщ
катардагы гана акын емес, ipi ойшыл екенш танытады.
Шэкэр1м Крайбердоры адам, онын орны мен кызмеп, ici,
кылыгы жайында, акыл мен ой жайында, кешл мен журек, туйсж,
ce3iM жайында, жаксы мен жаман, адалдык пен арамдык, тузулйс,
кулык, актык сиякты мэселелер туралы кеп философиялык
толганыстар, Te6ipeHicrep жасаган. dcipece, казак когамына,
онын кауьшдык, рттьпс ерекшел1ктерше, оку-бшмшщ аздыгына,
уйымшылдыктын
жоктыгына,
керенаулыкка
байланысты
жайттарды батыл кетерген. Абайды кеп толганткан есу, eHiM,
14Сонда, 189-6.
15Сонда, 166-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
198
агарту ici, алга, бодашакка карау Шэкэр1м поэзиясында тугелдей
дерлЬс epic табады. Адамнын жеке басынын xeiinyi, акыл мен
парасатка умтылу, адал болу, Kici акысын жемеу, халык камын
ойлау — акыннын жатпай-турмай теб1рене ойлаган такырыптары.
К епш ш п насихат, гибрат туршде болып келсе де Абай салган,
шыншылдык, сыншылдык сарын анык KepiHin, дамып отырады.
брнек, сурет, бейнелер1 анык реалиста эдебиеттщ калпын
байкатады. ©лен елшемдер1 де сан алуан езгерш, кубыла крпыра
тусеш.
Адамнын когамдагы орнын акын жогары багалап, отан кеп
жук артады, мшдет кояды. Рас, дидактика, уагыз басым, 6ipaK,
жалпылама емес, накгы ортаны, накты адамдарды мегзеп айткан.
Мундай гибрат, уагыз сездер Абайда да бар екенш 6ineMi3. Б р
тектес елецдер, непзшде, жалан насихат емес, акыннын котам,
адам жайындагы жинакталган ойын бшд4ретш акыл сездер,
философиялык туйш, толгаулар.
Енбек такьфыбы —
Шэкэр1м лирикасьшдагы ен басты
такырьттардын 6ipi. Котам дамуындагы енбекгщ рол1 туралы
Шэкэр4мнщ алдьшда еткен агартушылардьщ барлыгы айткан.
Шокан, Ыбырай, Абай енегелерш бойына свдрген
Шэкэр1м
де енбекп адам касиеттершщ ен тргалысы деп бщш. Шэкэр1м
элеуметпк прогреске жетудщ ею жолы бар, онын 6ipi
сауатсыздыкты жойып, адамдардын окуга, бш м мен гылымга
умтылуы, ал eicimnici адал енбек ету жолы деп таныды. «Адамдык
борышын», «Жолама, кулар, манайга», «ГПскен мен шию» сиякты
кептеген шыгармаларында акын оньщ букш адамзат баласынын
дамуындагы бшк poni мен тарихи манызына зер салды. Адам
болганнан кейшп ен басты борышын енбек ету деп тусщшрдь
Акын шыгармашьшыгынын букш ен бойына езек болып
тартылган енбек такырыбы — Шэкэр1мнщ пайымдауынша, барлык
жаман эдеттерден арылудьщ жалгыз жолы, адамзат баласынын
алга жылжуынын юлтт.
Ак журек пен Таза акыл,
Кылсан Адал енбек —
Бэршен де сол махр,
Арткыга жол бермек.16
Арсыздардын тукке турмай
Арам ойы жойылып,
Аягында хакикатты
Бр yiueyi женбек.
16Сонда, 270-6.
ШЭКЭР1М КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
199
Шэкэр1мшн «Мен кетемш» деп аталатын елешнен келпршген
бул жолдар акыннын енбек такьфыбына, жалпы енбек мэселесшщ
адам eM ipinaeri манызына каншалыкты ден койганын, кандай
мурат устаганын айкын ангартып турган жок па?! Бул еленнен
Шэкэр1мнщ лирикалык мураеына тэн формалык жаналык та бой
керсетеш.
Жолдастыкка, достыкка берйс болу, кайырымды болу, 6ip сезде
туру сиякты адамгершшйосе байланысты мэеелелерд1 Шэкэр1м тек
акыл айту, белгш шындыктарды Ti3y жолымен емес, онын вм1рдеп
алуан турл1 KepiHicTepiH алып, сынау, MiHey эдю1мен керсетедь
Адамнын когамдагы 6ip-6ipiHe катынасын, мшез, кулкын ашып,
оньщ унамсыз жакгарын эшкерелеуде Шэкэр1м терендпсп,
xeprimTiicri байкатады.
Кещл куШ женшде, акыл, ой, журек толкуы, ce3iMi женшде,
дуние eMip туралы жазган елендершде Шэкэр1м нагыз жазба
эдебиет дэстуршдеп акьш ретшде танылады. Батые, Шыгыс
эдебиетшен кеп окып, онан айта каларлыктай улп, ©неге алумен
6ipre, ез талаптьпшн молдыгы, сез eHepi байлыгы, толгам терендШ
осы дэрежеге кетерген. Козгаган такырыптары мен оны шешу,
тубше терен бойлау жагына келгенде, жаксы дэетурлер мен катар
6ipa3 жанашылдык калыпты да бшйредо. Адам кенш, табигат
жайы, судулык, керкемдйс, махаббат жайындагы лирикаларында
Шэкэр1м казак поэзиясын тын сурет бейнелермен, соны сез,
тецеулермен байыткан.
«Кабагынан кар жауган карангы булт жогалды» дегенде Абай
дэстурш /табигатка, жылдьщ мезгшдерше жан 6iTipin, адамша/
Lfirepi дамыткан, ез тарапынан жаналык коскан. «Тунерген
булт» деген халык аузында бурыннан бар. Ал «каранш булт» деп
айтпайды. Шекер1м каранш бултты «кабагынан кар жауган»
деп адам бейнесше жакындатады, адамга тен мшез, сипаттама
жасайды. «блген кещл — ындынсыз eMip* деген сез TipKecTepiHiH
мулде жанаша екенш байкау киын емес.
влш калган сум журек,
Оятсам датурмас-ты.
Кдйгылы кещл тырп етш,
Кдбагын ашпас сылбырап.
Кдйгылы 6iaoiH кенитден
Кдйгырган сайын кан шыкты.
Жаздын кун! болганда
Жанбыр жауар курюреп,
Жаралы б ш щ кеншге
Bip тамбайды cipidpen, —
КАЗАК, ЭДЕБИЕТ1НЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)___________ 200
деген жолдарды окимыз.
елешнде:
Keneci «Бакшадагы гулдер» деген
Кении ояу, K63i ашык елде гам бар?
9л1 журек, ез1м ш 1п, куншiл мундар! —
деген жоддар бар. Карап отырсак, Ш экэрш бул такырыпта да соны
1здешстерге барган, езшдгк ернек, бейнелер жасаган. Кещлдщ
кабагы салбырады, сум журектщ оянбауы, куншщдерщ «ел1 журек»
деп метафорамен атауы — 6api де тек жогары парасатты жазба
поэзия дэстуршде болуга лайык. Кешл куйш, журек согысын
бейне 6ip адам мшезше, адам iciHe уксату аркылы акын улкен
бейнелйс сурет жасаган. Сонымен 6ipre, айтылмак ой, идея, эрине,
терендей тускен, мазмуны байыган. Жанбыр жауу табигаттын аса
6ip касиегп кубылысы; жан бшсеннщ бэрше нэр беретш, ж1б1тетш
жауын, осы угымнан шыгуы айкын; «Жаралы б1здщ кешлге 6ip
тамбады ciprapen» дегенде, мулде тын, жарасымды сурет шыгады.
Бурынгы поэзия улгшерше карасак, бул мулде жанаша. бйткеш
енбеккер казактын угымында ежелден жауын табигаттын касиетп
кубылысы болып есептеледа. Оган себеп: ен дала жауынсыз шел
далага айналып кетер едь Онда шеп те жок, мал да жок. Сол
тусшйс бойынша акын эбден торыккан, жылылык кере алмай
камыккан журекп жанбыр тимеген кураган далага тенефц. Ол
семген, ылгалсыз, кепкен. Журекке шипа боларлык ештене жок.
Сондыктан да ол елед1, тастай болып катады. Саналы жанга мунан
артык трагедия бола ма! Акын лирикалык каИарман басындагы
осы хадщ бщшреда. Сонымен 6ipre киянатшыл жандарды да
MeftipiMci3 деген магынада осылай айтады. «Тас бауыр», «тас
журек» деудш орнына «ел1 журек деуЬ /ез1м ш 1л мундарды/
поэзияда бурын кездесе бермейтш жаналык /елген адам, немесе,
сез1мс1з суынган журек жайында талай айтылуы мумган, ягни
езшщ тисе магынасында; 6ipaK адам бейнесш беру ушш айтылган
Typi ушыраган емес/.
Жаналык, сонылык турш мына жолдардан да байкайсыз:
Кдйран терен ойым, картайып тоздын ба?
EpimueK боп буйда создын ба?..
Ecri жи, тозды ми...
Жыр жазбасан, тартар ой
Куннен кунге жалкауланып баяу...
Мида жок бузык кан, акылын таза,
Не себептен боласын, ойды бузып,
Кулер узш, наза.
201
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГГЛЫ (1858 -1931)
Бул
узщщлердеп
ойдын
«картаятыны»,
«тозатыны»,
«жалкауланатыны», мидын «тозатыны» — казак поэзиясында
бурын кездеспеген TipKecrep. «Сергек ой», «терен ой», «алжаскан
ми* «ауыскан ми» деген сез TipKecrepi эбден таныс та, ал «тозган
ой», «жалкау тарткан ой» дегендер болмаган. Акын жана сез
ттркестерш жасау аркылы айтылмак ойдын мэн-магынасын
толык жетше алган. Бул орайда акын жана эпитеттерд1 кездейсок
колданып отырган жок: онын айтайын дегеш аныгында да тозган
ой, запыда болган, шаршаган ой, icTeH, кызметтен, талкыга кеп
тусуден тозган. Акыннын айткалы отырганы «алжаскан», «адаскан»
ой, немесе «ауыскан» ми емес. 9p6ip физикалык дене, зат сиякты
ойдын да, акылдын да тозатыньш бщшрген. Акыннын зары да,
муны да осы сездерде тур, трагедиясы да осында. вйткеш б р сез
TipKecTepi тектен-тек колданылмаган, эбден титыктаган адамнын
калпын ангартады. Улы Абай «Мьпшен жалгыз алыстым кшэ
койма» легенде, сол кездеп ортанын кайшылык, киындыктарын,
ез басына тускен таукымегп бщшрген. Абайдьщ агартушылык,
шгершш багытын устанган Шэкэрш де сол феодалдыкпатриархалдык жагдайдагы соракы кемшш1ктерд1 Kepin налиды.
Жолама кулар манайга,
Не кылмадын талайга!
Юм жагады сендерге
Тарткызган азап Абайга!
Сонын да тшн алмадын,
Сабадын, сектщ, каргалын.
Керше кашан иргенше
Арсылдап иттей калмадын, —
дейш Шэкэр1м. Абай куйш жаксы б и т , терен уккан ол акын
басындагы трагедияны кезге айкын елестетедь
Шыгыстын дэстурл1 поэзиясынан мол хабардарлыгынын жэне
елен элемше, ауыз эдебиетшщ уздж урдютерше бш 1мдарлыкпен
зер сала бшушш аркасында Шэкэр1М айрыкша улгшеп жауЬар
жырлар тудырды. Формалык жаналыгы айкын байкалатын елецдер
катарына акыннын «Кдлжыншыл кылжакпас», «Достыныз зор»,
«блген кешл, ындынсыз eMip», « Б р эн бурынгы эннен езгерек»
сиякты туындыларын жаткызуга болады. Б р шыгармаларда
сынгырлаган уйлейм, imici уйкас, сездер ундестт, дыбыстар
саздылыгы мен тщшк бояу-ернектердщ каныкгыгы айрыкша
сезшеда. Сонымен катар акын айтар ойын бейнел1 турде жетюзуде
шеберлйк танытады. Мэселен, «блген кешл, ындынсыз eMip*
елешнде кездесетш:
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
202
Кешейш деп кыбырлап,
Ел кыстаудан козгалды.
Жаралы журек жыбырлап,
Жазылмай жалгыз сол калды,17—
деген
жолдарды
окыганда
данышпан
Абайдын
Татьянасынын басындагы жагдайга орай айткан:
эйгш
Жас журек жайып саусагын,
Талпынган шыгар айга алые,18—
деген свздер1 ершпз ойга оралады. Б р арада «Жаралы журек
жыбьфлап» деген жана TipKec аркылы еленнщ мэндж бояуы,
эсерлшк жагы, iunci динамикасы шыркау бшкке кетершген. Акын
мунда халык эдебиетшщ бейнел1 образдары мен сез ернектерш
дамытып, езшдйс елшемш усынады.
Шекер1мнщ Абайдын реалиепк дэстурш жалгастырудагы 6ip
жем1сп кыры — онын эстетикалык меселелер, дэл!рек айтканда,
акындык енер, еленсез K p ipeii жайындагы пайымдаулары. Бр
тустаол
Абай салган сокпакты, тамаша едеби дэстурш,
керкемдйс тэсищ басшылыкка алып кана койган жок, елен
элемшде, сез патшалыгында езшдпе колын, ез багытын табута ден
койды. Шэкэр1МН1Ц кептеген елендершдеп iuiKi уйлеам, гажайып
ундеетйс, сырлы бояу мен жанаша тур онын осы багыттагы жем1сп
iafleHiciH ангартады.
Шекер1м Крайбершры — сез енерш, акьш орнын аса жогары
багалагандардын 6ipi. Бурынгы казак елещ кебше онан-мунан
карастьфылган, теренге бармай, успрт, жалан суретке жалтылдакка
эуес болганын акын сынайды:
Казактын жайы белп'л|',
влеш енкей курама.
Байкадык кой еншп
Оны менен сурама.
«Ауылым конды Нурага,
М 1нген атым сурала»,
КерекЫз евзбен бурала,
Кдзак суйтпей тура ма!..
Свзш энге дурыстап
влшеуменен сыга ма.
17Сонда, 87-6.
“ Абай. Шыгармаларынын ею томдыктолыкжинага. А., 1995. -1-т., - 139-6.
203
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
Сыймаса да сырыкгап,
Зорлык кылып тыга ма.
«Акындарга» деген елешнде поэзияга, жырга кандай талаптар
коюга болатынын, кандай жырдын кекейге конатынын акьш
былай аныктайды:
Epiicri билеп алсын айтылган жыр,
Сырты —гулжарасымды, шшде сыр.
Жаныннын лэззат алар жарыгындай,
Мэнгшк ешпейтугын тегшсш щгр.
Эн менен куйдш Tiiii —ун
Укпасан оны —саган мш.
Мунлы, зарлыундер ершпз жылатар,
Камыкканды кеШ жубатар.
Ой акылымды козгар, эн-куйш,
Жаным жай тапкандай унатар.
Манызсыз айгай эн болмас,
Татымды онда мэн болмас.
Абай дэстурш мыкты усынган акын елен мен жырга коятын
талабында да улы Абайга уксап багады. «Кур айгай эн бе екен,
кулакка сэн бе екен?!» деген жолдарды еске TycipceK, талап-тшек
уксастыгын, сонымен 6ipre, еленнш сьфткы формасынын да
жарасымды келетшш байкаймыз. Алайда акын, эрине, ез1щик
мэнер, ернек шеген, бурынгынын шенбершде калып коймай,
жана бейне суреттер жасаган. Абай: «Тигге женш, журекке жылы
•rain, теп-тепс, жумьф келсш айналасы» десе, Шэкэр1м: «Кадалып
журегше ак канжардай, оятсын ой-куйезд1 жан бергендей...»,
«уйфшп кекейше уйып жатсын, тазартьт журек KipiH жуып
жатсьш», «сырты — гул жарасымды, ш ш де сыр» деп еленге,
поэзияга коятын талабын аныктай, тужьфымдай тусед1. Мэнд1,
магыналы болу, хальж мунын жьфлау — поэзиянын 6ipiHmi
мшдет!. Сонымен 6ipre, орнымен сулулыгын, эсемдштн сактау,
«киьшнан киыстьфу» (Абай айткандай) — акынга шарт. Шэкэр1м
«уйкасты, сипатты, шла сьфлы жьфьщды кос» дейд1. Поэзиянын
эстетикалык эсерш ете жогары багалайды, оган гажайып арбагыш
куш 6iTipin, формасы жагынан «мьщ» кубылтып, турленшрш
жазган yrcrinepi кеп.
Жыршылар эн салар толганып ойдан,
Мунлы зар козгалар байкалып бойдан.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
204
Жаныцнан 6ip майда сыр шыгар, ce3iMi ояу оны угар;
Tin билеп, ун куйлеп, суреттесе eMip жайын эн,
Мундатса, шыркатса, ентелетсе, оянбай ма елген тэн!
влен сикырына шекйз сенетшш, dpi суйетшш акын айкын-ак
бишрген. блен мазмунынан шыгатын корытынды шын мэншдеп
керкем эн, елен жанды теб1рентпей коймайды, онын эстетикалык
9cepi ете куши.
Акыннын 1919 жылгы жазылган «Бул эн бурынгы эннен
езгерек» атты елещнде елен сездщ сикырьш менгерем деупн
талапкердщ алдында мынадай бшк мшдет койылды:
Ауыр —
Осы энге тауып сез салмак.
Tayip,
Татымды уйкас жиналмак,
Тереннен толганып.
Сырын
Бул эннщ айтып карайын,
Сипатгап турш, Ti3in санайын.
Олен тап ойланып:
Буыны сепз,
Алтауы епз,
Ушемдещз
EKeyi.
KiM дэл басты,
Кигпн ашты,
Жаксы уйкасты
Heuieyi?19
Шэкэр1мнщ e3i де алдына, мше, осындай бшк талап койды.
Бул касиет акыннын букш лирикалык шыгармаларынын ен
бойынан айкын ангарыльт турады. Сол себепп де Шэкэр1мнш
лирикалык каЪарманынын бейней алуан кырлы. Ол езшщ
бойына сол дэу1рдш букш болмысын, ел тагдырын, халыктын ■
арман-плепн жинактады. Онда кей сэттерде заман мен котам
кайшылыктарынан туындайтын мун табы да бар. Эйтсе де ол
жалан куйзелу, боркемпстж емес, умпке уласатын ершш мун.
Онын бойында трагедиялык жэне оптимиспк касиеттер катар
журедь Осынын бэрш Шэкэр1м езшщ лирикалык елецдер1нде '
ерекше 6ip шабытпен ернектейдк
19 Шэкэрш. Шыгармалары. 190-6.
205
ШЭКЭР1М ЦУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858-1931)
* * *
Шэкэрш улы Абайдан бастау алатын реалиеттк улгщеп
лириканын дамуына гана улес косып койтан жок, онын каламынан
керкемшк бояуы езгеше «Калкаман — Мамыр», «Еншк — Кебек»,
«Нартайлак пен Айсулу» тэр1здд эпикалык аукымдагы тамаша
сюжетп поэмалар да туды. Ел ппшде ертеректе болып еткен
окигалар непзшде жазылган «Калкаман — Мамыр» жене «Ещпк
—Кебек» дастандары алгаш рет 1912 жылы Семей каласында жекежеке ютап болып басылып шыкты.
«Калкаман — Мамыр» дастанынын окигасы еонау «актабан
щбырынды» заманында етедь Ал поэманын жазылуы еткен
гасырдын аяк uieHi Tapi3fli. Олай дейтш1м1з, акыннын успм1здеп
гасырдын басында Абайдын кез1 Tipieiitae жазган «Енлж — Кебек»
поэмасында мынадай жолдар бар:
Калкаман мен Мамырды жаздым бурын,
Окыгандар, байкадын онын сырын.
Енш айтамын Еншк пен Кебек сезш,
Тагы сынай кврвдз мунын турш20.
Поэма окигасы еткен он сепзшпй гасырдын алгашкы
ширепндеп Жонгар шапкыншылыгы кезшде халык басына тускен
килы кезецдерш бейнелейш. Тарихи сахна шыгарманын тынысын
кен устаута мумкшшк береш. EipaK дастандагы тарихтьш pani
будан api ер1стемейш, осы шенбердщ аясында калады. Ол тек кана
непзп окига еткен орта туршде гана кершеш. Ал непзп мэселе —
солдэуярдеп адамдар санасыныц, мшез-кулкынын, эдет-гурыптын
жайы, когамнын элеуметпк, адамгерпплйс жагдайлары.
«Калкаман—Мамыр» — жанрлык жагынан лиро-эпикальпс
дастан. Поэма Калкаман мен Мамырдын арасындагы махаббат
хикаясына курылган. Мамыр кыздын Кдлкаманга epin кету1не
наразы болган кыз терюш Мембетейлер ею жасты елпруд! талап
етеш. Ал ж тт жагы бутан карсы. Екшпп топтын басында даналыгы
дариядай Энет баба жур.
Мэмбетей жатып алды, ырык бермей,
«Кдлын мал ал, 6iT* — деген сезге кенбей.
Калкаман мен Мамырды елпрмесе,
Кетем13деп бабанды TinTi кермей.
Бабан айтты: «блпрер жумыс емес,
"Сонда, 291-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: X X РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900- 1917)____________206
Таспен атып еяпрер бул ic емес.
EipeysiH некелiciH бузбаган сок
Канына ортак болу дурыс емес»21.
М ш е,
поэмадаш
карама-карсы eid жактьщ устанган
позициялары осындай. Акырында Мэмбетей жагынын батыры
Кекенайдын огынан Мамыр капыда каза табады, ел билеген ecci3
жауыздык 3 MipiHin курбаны болады. Мамыр кыз елер алдында езш
аткан Кекенайга карал:
—Кекенай, каргамаймын, свз1ме бак,
IciM жен, 6ip кудайга кеншм хак.
Мойнына менщ каным халал болсын
Болма енш Кдлкаманнын канына ортак,22—
деп зарланады.
BipaK кыз ж а т мунымен токталмайды. Енш Кдлкаманнын
ел-пршуш талап етеш. Акыры жен сезге кулак аспаган енкей надан
Энет бабаны epiKci3 дегенше кеншред1.Амалы курытан дана кария
ойлана келе: «Кдлкаман жуйрж атпен кесе-келденен шауып етсш.
Кекенай огын типзсе KeriHiH кайтканы, ал егер дарыта алмаса
Кдлкаманды мазаламасын,23 — дейдь Осынау сумдык жекпежекте Кдлкаман Кекенайдын огынан жещл жараланып, аман
калады. Ел куанышында шек болмайды. Алайда туган журтынан
араша таба алмаган Кдлкаман кулак естшес алыека, нагашы елше
кепп калады. Агайындардьщ «1здейМ1Э» деген ниеп орындалмай,
«актабан шубырынды* алапатынын дурбелещмен астасып, умыт
кала беред!.
Поэманын непзп идеялык-керкемдж аркауы — Мамырды
елпрген, езш прщей окка байлап берген елдщ ш ш е н
батыр Кдлкаманнын кашып KeTyi. Муны ен алдымен когамнын
эшлетазшгше, Кекенай сиякты колында Kymi барлардын
бассыз ектемшгше деген карсьшык деп туешу кереу( Кдлкаман
наразылыгына Шэкэр 1м де ортак. Кдлкаманнын эрекеп
аркылы акын ез заманыньщ шектен шыккан эдшетаздтн
айыптайды. Поэмадаш Энет баба бейнесше
Шэкэр1м
аса
терен астар 6epin, мол сыр куяды. Ел 6ipniriHiH уйыткысы тэр!ЗД1
f-рама кариянын куресш, осынау ершеленген кепке карсы тура
алмай, шарасыэдыкха тускен калпын р ы Абайдын тагдырымен
сабактастырады. Абай да кез1нде казак кауымынын 6ipniri мен
ынтымаш ушш жанын ауыртты, буюл когамнын кеседцерше
21Сонда, 285-6.
22Сонда, 286-6.
23Сонда, 288-6.
207
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858-1931)
карсы куресте «мыцмен жалшз алысты», женшске ушырады,
туйыкка 'предщ. Энет бабанын жагдайы да тура сондай. Поэмадагы
«Койдындар Абайга да не кылшзбай» деген жолдар когамнын
эдшетаздтне деген Шэкэр1м наразылыгынын туы icnerri. Акыраягында муклык жастарга тшеулес, тшектес болган Энет бабанын
03i де Жонгар ыланында удере кешкен елге Lnece алмай, 6ip тебенш
астында калып кояды.
Шэкэрйюпн эпикалык жанрдаш ендт 6ip келемд! мурасы—
«E w iiK — Кебек»24дастаны. Бул — успм1здеп гасырдын бас кезшде
Абайдын пкелей акыл-кенес1мен жазылган элеуметпк поэма. Бул
такырыпты шэюрттерше Абайдын 03i усынган тэр1зд1. вйткеш осы
аггас поэма Магауия Абайульшдада бар. Сотан Караганда, улыустаз
шэюрттерше такьфып усына отырып, олардьщ шыгармашылык
куатын сарапка салып отырган сйякгы. Шэкэр1мнщ поэмасы 1912
жылы «Жолсыз жаза, яки кез болган ic. Енлйс—Кебек» деген атпен
Семейде ютап болып шыккан.
Дастаннын окигасы ертеректе ел шпнде болган 6ip хикаяны
непзге алган. Батар Кебек анда, Хан тауынан тулю кагьш жургенде
аяк астынан кун бузылып кетед1 де, жолшыбай 6ip шал мен
кемшрдщ уйше туседа. Сол уйде Ещпк кызбен танысады. EKeyi
сырласады. Кыздын айттырып койган жер1 бар, 6ipaK болашак
ем1рлйс косагы — мал сйякгы надандау. Енлпсгщ отан баргысы
келмейш. Бастапкы таныстыктьщ соны ыстык махаббатка уласып,
Кебек пен Енлйс кол устасьш кашып кетш, кезден тасалау жердеп
6ip жартасты мекендейш. Осы кезде кыз TepKiHi мен жштпц
агайындары арасында дау туады. Акыры кыз жагынын кысымымен
жтт жаты кыз бен жшттш жасырынган жерш айтып кояды. Ею
ташьпс капыда колга тусш, жартас тубшде кушактары ажырамастан
каза табады. Жартастын куысында юшкентай сэби шырылдап кала
беред1. Отан караган жан болмайды. Ею мунлыкты душпан санап,
елпргендерше масатганган топ кайырылмастан кете барады.
Дастаннын басты аркауы махаббат трагедиясы болганмен,
акын оньщ сол кездеп замана сипатына, ел шшдеп элеуметпк
жагдайларга сэйкес кубылыс екен)не назар аударады. Трагедиянын
тууынасебеп болтан когамдык-элеуметпкжагдайлардынтабигатын
айкындау ушш Шэкэр1м тарихты, «актабан шубырынды» дэу1ршщ
дурбелещн ез сезше астар репнде алады. Акын Енлйс пен Кебектщ
махаббат сапарында кайшлы казага ушырауын элдеб1р рудын
немесе 6ip гана топтын, жеке адамнын мойнына коймай, осынау
тарихи астар аркылы патриархалдык сананын катып калган
кагидаларьш эшкерелейд1. Шынында да осындай кагидалар
устем болып турган заманда ею жастын тагдыры баскаша болуы
м Сонда, 291 — 309-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)___________ 208
мумюн емес сиякты. Дегенмен бул арада халык ем1ршдеп улкен
6ip элеуметпк мэселе бой кетереш. Ущле Караганда, ею жастын
кайгылы казага ушырауы ел йшнщ тыныштыгын сактау, будан да
улкен кайгынын алдын алу максатынан туган эрекет екеш сезшеш.
Кашан да тыныштыкка жетушн жолы онай болмаган. Ещйк пен
Кебек махабаттын курбаны гана емес, осындай ipi элеуметпк
мэселенщ де курбаны болды.
Шэкэр1мнщ упшпш поэмасы — «Нартайлак пен Айсулу»25.
Бул— акын eMipimH сонгы кезенднде, 1929 жылы жазылган
махаббат драмасы. Дастан — езшщ керкемдпс денгеш жагынан езге
поэмаларынан едэупр темен. Муны Шэкэр1мнщ e3i мойындаган.
Поэма окигасы Нартайлак пен Айсулудын махаббат хикаясына
курылган. BipaK кыздын атастырылып койган xepi бар. Куйеужтт
Барлы нашарлау болгандыктан, кыз экес1 оган Айсулуды бермеймш
деп жургенде кайтыс болады да, Барлы акыры будан кудерш узш,
топастау 6ip кызга уйленш кетедь Айсулудын ага-женгеа кызды
Самсы деген жттке бермек болады. BipaK оган кыз кенбейдк
Ызаланган кыз агасы Баргана оны бурын атастырып койган
Барлыга токалдыкка берпзедк Айсулу мен Нартайлак арасындаш
сез1м жакындыгын бшген Баргана осы аркылы Нартайлактан
есе кайтаруды ойлайды. Окига барысында Айсулу 63iH-e3i асып
елпреда. Махаббат мунлыктарына тшеулес ел Нартайлакка
Айсулудын ciwiici Кунсулуды косады. Нартайлак Самсымен есеп
айрысады. Бул поэмада Шэкэр1м алдынгы дастандардагыдай
гашыктык хикаясын улкен тургыдан, элеуметпк бшк денгейден
жырлай алмаган. Шыгармада 6ip-6ipiMeH байланысып жаткан усактуйек окигалар кеп. Солардын эркайсысын баяндау барысында
непзп аркауы босап кеткен.
Жалпы алганда, UIsKapiM поэмаларыньщ такырыптык,
керкемшк сыр-сипаты онын эпикалык аукымында, элеуметпк
денгейде керкем ой тужырымдай бшген шабыт ueci екешн
дэлелдейш. Акын ез поэмаларында непзшен казактын кара
елешнщ дэстурш устанады. Кейшкерлердш психологиялык куйш,
innd ce3iM толкындарын керсетуде де ол акындык куат танытады.
Шэкэр1мнщ кейшкерлер1 — адал махаббаттын, пэк сез1мнш,
адамгершшйс пен акылдылыктын туын устаушылар.
♦
*
*
Шэкэр1мнщ прозалык шыгармаларынын imiHaeri ен KepHeiaici
— ез1 кез!нде «Кайгылы роман» деп атаган «Эдш—Мэрия» атты
шыгармасы. Роман 192S жьшы жазылган. Онда 1910 жылдар
шамасындагы казак даласынын саяси-элеуметтйк ахуалы, ел
25 Сонда, 310-333-6.
209
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГУЛЫ ( 1858 -1931)
турмысындагы эр алуан жагдайлар суреттелеш. Романнын
такырыбы казак аулындагы кыздардьщ бас ерюне, 6ip-6ipiHe
гашык жастардын кайгылы тагдырына арналган.
Романньщ бас кейшкерлер1 — карапайым шаруа жшт Эдш мен
кедей кызы Мэрия. Екеушщ ата-аналары K03i ripiciHne 6ip-6ipiHe
куда туст, ею жасты атастьфып, уй кылуды арман еткен. BipaK
олар балаларынын бас косьш, тутш тутеткенш кере алмай кез
жумган.
«...Кектемп дала. Ел жайлауга кешш, дала тесше бытырай
конып жатыр. Мэрияньщ ею агасы Асан мен Усен де осы карбалас
кушагында. Бул туста Жаксыбайдын жалгыз улы Эдшдщ ауылы.
Мше, дэл осындай кундердщ 6ipinae жтттщ досы Серйсбай мен
кыз женгеЫ Зылиха Эдш мен Мэрияны жакынырак таныстырады.
Мына 6ip туста Теребек болыстын ауылы. 1шер аска тойып,
кымыз буымен ecipreH орта. Болыстын баласы Ерюмбек жэне
оньщ досы Шешенбай да Мэриямен танысудын жолдарын
карастьфуда. Арадагы окигага кыз агасы Усен мен кыз женгеа
Жэмила араласады. Усен мен Ерюмбек тес кагыстырып дос больт,
кудалыкгын азын-аулак ырымьш да жасап кояды. BipaK мэселенщ
шенимш кузге дешн, болыс сайлауы аякталганша шегере туруга
уэде кылысады. Ондагы ойлары — алда-жалда бул келюмнщ
KecipiHeH агайын арасы булшсе, кузде болгалы турган сайлауда
Теребек дауыс ала алмауы мумюн. Оньш болыс болып каларкалмауына сешм болмай калуы ыктимал. Ерюмбек э дегеннен
осыны ойлады».
Осы туста
Шэкэрш патша уюметшщ эю мшшк баскару
реформасынын салдарынан казак ортасына жайылып кеткен
партияшылдык, бюпккумарлык, жагымпаздык пен алауыздык,
ж1кке белшушшк сиякты когамдык мерездерш аяусыз
эшкерелейдк Ерюмбектщ ойы жогарьшагыдай болса, ал онын
3Keci Теребек болыс азулы да, аукатты красынан каймыгады.
Ерюмбекке калындык isaen, бай аулымен куда болганда ол осы
мансабьшын жайын ойлаган болатын.
Ерюмбекпен арадагы мэмите елге 6enruii болган сон, агайьщцы
Асан мен Усен арасьщда тартыс туады. Асан карьшдасьш ез тещ
Эдипе беруд1 ойласа, Усен бай ауылымен куда болуды армандайды.
Кейлкерлер
арасындагы
тартысты
ер1стетуде
Шэкэр1м
каламынын карымы ^йкын ангарылады. Бас каЪармандар Эдш
мен Мэрия акьф-аягында сан Typni сынактан етш, тшеулес агаженге, агайыннын кемепмен косылады, уй болады. Муны кере
алмаган Ерюмбек еш алу максатымен Эдшд1Н устшен dKeciHiH
акылымен арыз жазып, жазыксыз жшгп жер аудартады. Романнын
сонында Эдш Ерюмбектщ Мэрияны кушпен алып кетуше келген
басбузарльпс кыльпынын устшен тусед1 де, сол арада Эдш мен
КАЗАК ЭДЕБИЕТТШЦ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫН БАС КЕЗ! (1900-1917)
210
Мэрия кайгылы каза табады. Ею гашык 6ip Ka6ipre жерленеш.
Сол лэу1рдеп казак ауылындаш кыз бен жшттш махаббаты
жайында жазылган шыгармалар аз емес. Шэкэр1м бул такырыпты
езгеше шеппммен аяктайды. Романдаш Асан, Байжан, Ержан,
Серйсбай, Зылихалардын ел шйндеп эдшетазднске карсы бас
кетеpin, сонын нэтижесшде ею жастын бас косып, аз уакыт
болса да бакытты eMip cypyi — Шакэр1мнщ каламына тэн шешгм.
Ерюмбек пен Теребек бастаган эдшлер тобын бейнелеу де —
Шэкэрьмнщ каламына тэн шеппм. Ерюмбек пен Теребек бастаган
элшлер тобын бейнелеуде де Шэкэр1мнш реализм! кершей.
Романнын
композициялык
курылымы,
ернек-бояулары
кешл аударарлык. Шыгармада автордын унем1 кайырылып,
сырласып отыратын карт Ш ы н ш с тауы казак даласынын еткен
жолынын op6ip калтарысына куэгер тарихтын бейнеа, бэрш де
оймен екшеп, иыгымен кетерер даналыктын жиынтык образы
сеюдш. ШэкэрАмнщ роман окигасын баяндау барысында унем1
Шынгыстауга жупнш, оны Kyaniioce тартып отыруында осындай
философиялык терен мэн жатыр.
«Kapi Ш ы нш с тау! Адам жерге ие болганнан 6epi карай
сенщ кермегешн жок. Ш ы нш с, TeMip сиякты талай-талай
сайыпкырандарды колыннан женелтпн. Сенде талай адамнын
кумары канып куанганы да болды, журеп жанып суалганы да
болды. Талай-талай талпынган жас журек муратына жетп, талай
бакытсыэдын жарык кундей у м т узшп те Kerri», —деп теплш
журе беретш сулу сырлы оралымдар елен жолдарындай журекке
жылы тиедо. Халыктык тишн бар бояуын Шэкэргм осылай
жаркырата пайдаланады.
«Май-май! Эттен май жулдыз-ай! Сен
жан-жануардын
кайсысын
умыткызып, бейш ауасын жугкызып, кабагын
ашкызып, у м т н inrepi баскызып, тозбас
eMip, таймас бак
бергендей алдайтынын-ай! Жайкалган жасыл шепп куартатын,
жалбыраган жапырак пен жайнаган гулдердо жанынан айрылтып
ушыратын куз болмайтындай-ак, мукым Ш ы нш с даласыменен
кар астында калып, кайгылы ак буркейш жамылып, жоргалаган
жыландай, жорга мшген жастардай жылмандап аккан мелд1р
сулар, мунан былай рахат-куаныштан yMiT узген мунлы журектей
муз болып кататын кыс болмайтындай-ак, сен, май, эттен май!
Жан-жануардын, адамзаттын да артын умыттырып, алдын
ойлатпайсын-ау!*
Кектемп даланын тынысын дэл осындай реалистткпен,
шурайлы тшмен бар керюнде кестелеп беру — шын шебердш
гана колынан келетш енерл1 кие. Мундай шыншыл да керкем
керйистер романнын ен бойында кептеп кездеседа.
Ш экэр1мтн кай шыгармасында болсын осындай айкын бояу,
ШЭКЭР1М КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858 -1931)
211
айшыкгы суреттермен катар, терен философиялык ой, гасырлар
бойы жинакталган халык даналыгы, тарихтын ешпес тагылымы
коса ершш жатады. Осы тургыдан алганда, Шэкэр1мшн шагын
проза улпсщде жазылган «Шын бактын айнасы», «Бэйшешек
бакшасы», «Мэщй сездер», «Мен жеттс ей жаска келгенде»
деген шыгармалары да кещл аударарлык. Олардын кай-кайеыеы
да — тэрбиелж мэш ерекше туьшдьшар. Мэселен, «Шын бактын
айнасы» атты шыгармасы адам eMipiHiH букш кезендерше шолу
жасай отырып, улкен ой туйпзедь Окига автордын атынан
баяндалады. Жасы улгайган кария 6ip еэт ез eMipiHiH кешеп
кундерше ущлш, «адам баласынын ен бакытты кезещ кайсы
екен?» деген сауалга жауап i3fleitni Акыр-аягында автор «Байкасам,
бала кун1мдеп багымнан артыгы жок екен. Ce6e6i, онда кайгы да
жок, ар-иманнан тайгызатьш ici де жок», — деп туйеда.
«Бэйшешек бакшасы» деп аталатын прозапык шыгармалар
тобьшьщ басты идеясы да осыган саяды. Шэкэр1мнщ
ем1рлж тэж1рибеден жинактаган улагатты ой-тужырымдары,
философиялык пайымдаулары айкын кершеда. Шагын эпизодтык
KepiHicTep аркылы автор аз сезбен кеп ой жетюзуге шебер. Ал
«Мэщй сезпер» болса, атынан KepiHin тургандай, Шэкэр1мнш
жылдар бойы прнектеп жинаган казьшасы, хальпс даналыгынан
нэр алган ойшылдыгынын жем1а neyiMis керек.
*
*
*
Шэкэр1м туган халкьш Шыгыс пен Батыстын озык ойлы
эдебиеп мен мэдениетшш шжу-маржандарымен таныстыру
жольгада да кеп ic аткарды. BipHeme журттын тшш бшу аркьшы
ол Шыгыстын жауЬар казыналарынан нэр алды. Бул онын
суреткерлж ем1рбаянына эсер етпей калмады. «Ояткан MeHi ерте
Шыгыс жыры» немесе «Жасымнан жетж бшйм турж тш н» деп
жырлаган акьш Шыгыстын Хафиз, Физули, Науаи секши жарык
жувдыздарьш ерекше кастер тупы. Онын Фирдоуси мен Сагдиды,
Иассауи мен Софы Аллаярды да жаксы бшгет байкалады. Bcipece
HeMicTiH кушрегп акыны Гете мен орыстын сез 3eprepi Пушки uni
баураган, жана дэу1рдеп еуропалык поэзияга куатты ьпспалын
типзген Хожа Хафизд1 Шэкэр1м езше улагатты устаз тугты.
Хафиздш тау булагьшын медгир кэусарындай жаЬут жырларын
казак тшне аударып, халкына жетюздь Атап айтканда, Шэкэр1м
Хафиздын “Ей, жарымыз, ай нуры”, “Кещл yrifii колымнан” ,
«Анык ерге жолдас бол», «Кешеп басшы nipiMi3» сиякты кептеген
елендерш казак окырманына жетюзедь Онын каламынан туган
Хафиз жырларынын аудармадан repi телтумага Ke6ipeK уксауы
Шэкэр1мнщ аудармашыл ык биж шеберлтн байкатса керек.
«Лэйл1—Мэжнун» дастаны — Шыгыс поэзиясында кептен
КАЗАК ЭДЕБИЕЛНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 212
жырланып келе жаткан такырыпка арналган шыгарма. Нэзира
улпа бойынша эр акын белгш 6ip такырыпты ез бспмен, ез1ндж
ернепмен жырлап шыккан гой. Шэкэр1мнщ бул дастанын да осы
багыттагы ен жауЬар казынанын катарына жаткызуга болады. «Б р
елещц казак тшне шыгарушы гарап эдебиепмен жете таныстыгы
бар казактын белгш еленшшершш 6ipi Шэкэр1м Кудайберд1
баласы» — деген кезшде Мухтар Эуезов. Бул жерде улы жазушы
поэмага Физули дастанынын аудармасы емес, Шэкэр1мнш Шыгыс
акындарымен енер жарыстыра отырып жазган тел туындысы
ретшде бага береда. Дастанды аударудагы максатын акыннын e3i
былай деп тусшд!редк
Онпай ran еш бэйггп жаза алмаган,
Накгысын шын келлрш каза алмаган,
Ютабын Физулидщ iaaen тауып,
Кез болды былтыргы жыл азар маган.
Бул такырыпты Физулиден бурын Шыгыстагы Низами, Науаи,
Жэми сиякты акындар да жырлаган. Шэкэр1м Физули жырлаган
нусканы тйселей аударып шыкпаган. Дастаннын сюжегпк желюш
непзге ала отырып, езшше жырлаган, казак тусштне лайык ету
ушш езгер1с те енпзш отырган. Мэселен, Физули дастанынын
басындагы кара сезбен жазылган толгауды Шэкэр1м аудармаган.
Эр тараудын сонынан кайталанып отыратын шагын монологтарды
да кажет деп таппаган. Шэкэр1м аудармасында Физули
дастанынын сонгы тарауы жок. Онда гашыктардын о дуниедеп
eM ipi суреттелген-Ш.
Поэманын непзп окигасы — Лэйл1 мен Кайыстын гашыктык
хикаясы. Exeyi де ата-анадан жалгыз. Сэби кундер^нен 6ipre
тэрбиеленген ею жастьш есейе келе ертке айналган махаббат
сез1мдерше axeci карсы турады. Окиганын шиелешсу1 де осы
тустан басталады. Еашыгына колы жетпеген Кайыс елден безш,
андарга косылып кетеш. Мэжнун атанады. Акыр-аягында
пршшкге арманына жете алмаган гашыктар 6ip каб1рде табысады.
Хафиздш жауИар жырлары мен Физулид1н дастанын аудару
аркылы казак журтшылыгына Шыгыс елдер1н1н какпасын ашкан
UldKdpiM ез халкына кажет казыналар катарына орыс эдебиет1нш
туындыларын да косты, олардын б1разын казак тшне аударды.
Ш экэршнш орыс эдебиетшен аударган шыгармаларынын
6ipi — А.С.Пушкинн1н «Дубровский OHriMeci». Акын оны казак
елешнш ернекп тшшен сейлетп. Аударма 1924 жылы жеке кггап
болып басылып шыкты. Аударманын 6ip ерекшел1П — акьш
Пушкин шыгармасын сезбе-сез аударуды максат тутпаган
жэне тупнускадан ауыткып та кептеген. Повеспн окига желюш
213
ШЭКЭРШ КУДАЙБЕРДГУЛЫ (1858-1931)
жыр TiniMeH кайта баяндап шыккан. Осы касиет, ягни аударма
жасаудагы еркшдйс — Шэкэр1мнш аудармашылык енерше тэн
кубылыс.
Повестш окигасы ерте заманда орыс кауымынын шпнде етедь
Квршшес отырган ею бай арасындагы жагдай шиелешсшщ
непзшде орбнш. Байлыкты гана максат туткан Троекуров бай
езшш адал да эдш Kopuiici Андрей Дубровекийдщ жерш тартып
алады. Парата тойган сот орындары да Троекуровты жактайды.
Осындай тартыс успнде Дубровский кайтыс болады. Повестщ
сонында Дубровскийдш баласы Владимир мен Троекуровтын
арасындагы жагдай баяндалады. Байдын Мария деген кызына
ташык болган Владимир экесшш кегш алудан бас тартады.
Акырьшда турл1 кактыгыстарды бастан еткерген Владимир барлык
жиган-тергенш касындагы cepiicrepiHe калдырып, беймагйм жакка
кетш калады.
Прозалык тупнуска мен елен туршдеп Шэкэр1м аудармасын
салыстырып Караганда Ш экэршнш Пушкшад гана емес, сол
кездеп жана улпдеп букш орыс эдебиетш, ондагы керкемдЬс
ерекшел1ктерш де жетне бш п, жетюлйсп таныганы байкалады.
Пушкин шыгармасьшьщ курылымдык жел1сш сактаумен катар
ол нэз1к психологизмге ден койган. Кейткерлер тарихынын
когамдык астары, олардын ic-эрекетшщ мшез-крыкгык непздер1
дэл пайымдалган.
Шэкэр1м Пушкиннш «Боран» атты шыгармасын да осылайша
елен тш1мен аударьт шыкгы. Аударма мен тупнускада елеул1
айырма жок. Адамдар мен жер атауларында тана шамалы
дыбыстык езгер1стер бар. Атап айтканда, Шэкэр1м Гаврило
Гавриловичи Саврило Сагролвич, полковник Бурминд1 Бермин,
Ненарадов каласын Нинандырып деп алган. Ал окиганьш жел1С1
толык сакталган. Шыгарманын окигасы 1812 жылгы согыстын
карсанында етедь Орыс байы Саврило Сагролвичтщ Мария деген
кызы мен жас офицер Владимир арасындагы махаббат окигасы
баяндалады. Жасырын уйленуге, ш1ркеуге барып купия неке
кидыруга сез байласкан ею жас ойда-жокта соккан алай-дулей
боранга тап болып, жшт дер кез1нде mipKeyre жете алмай адасып
кетед1. M iH e , осы кезде боранда адасып журген таты 6ip Бермин
мен Мария кездеседь Бастапкыда 6ipiH- 6ipi танымайды. Акыраятында баягы окиганын сыры ашылып, eKeyi косылады.
А.С.Пушкиннен аудартан бул ею шыгармасын да Шэкэр1м
шыгармашылыгынан ерекше орын алатын, улттыкэдебиеттеп гана
емес, букш элемдж эдебиеттеп пушкинтану гылымына косылган
рес деуге болады.
Корыта келгенде, Шэкэр^м Крайберд1р ы — ез заманынын
озык ойлы, парасатты да бипмдар азаматы, казак халкынын
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
214
тргалы таланттарыныц 6ipi, р ы Абайдын талантты шэюрт!
Кезшде жазыксыз жалага ушырап, халкына жарты расырдан
аса уакыттан кейш кайта оралран Шэкэр1мнщ шыгармашылык
щралары жинакталып, 1988 жылы ею жинак болып басылып
шыкты. «Жалын» баспасынан жарык керген «Жолсыз жаза»
атты жинакка акыннын елендер1, ею поэмасы жэне б1рнеше
аудармасы енд1. Ал «Жазушы» баспасынан шыккан шырармалар
жинагы Шэкэр1м мураларын толыгырак камтыды. Жалпы
алганда, Шэкэр1м шыгармаларынын б1разы езшщ K63i TipiciHfle
итап болып шыкты. 1912 жылы Семейдеп «Жэрдем» баспасынан
онын «Кдзак айнасы», «Калкаман - Мамыр», «Жолсыз жаза
яки кез болган ic. Ещпк - Кебек» атты уш ютабы шыгады. 1911
жылы Орынборда «Турж, кыргыз, казак Иэм хандар шеж1реа*
басылып шыкты. 1924 жылы «Дубровский» басылды. Сэкен
Сейфуллин, Бейсенбай Кенжебаевтардын кемепмен Шэкэр1мнщ
шьнармалары бран кейшп жылдары да б1рл1-жарым жарык
кердк 1978 жылы Ленинфадта шыккан «Поэты Казахстана» атты
жинакта Шэкэр1мнщ б1рнеше елеш тунгыш реторыс тшнде жария
болды. MiHe, осылайша «алдынгьшын сокпагын арткы тузер»
деп акынньщ 03i айтып кеткендей, Шэкэр1м шыгармашылыш
жайындагы кеп жылгы уназд!ктщ пердеи туршш, рттык
эдебиепм1здш олкы турган тустарынын 6ipi толыккандай бодцы.
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ
(1873 -1937)
Аса
кернекп
агартушы-акын,
ipi
филолог-галым,
казактын
ртгык
тш
6LniMi мен эдебиет зерттеу гылымдарынын
непзш калаушы, тагылымды тэржмашы,
танымал когамдык жэне саяси кайраткер,
XX гасырдын жиырмасыншы жылдарында
республикадагы
мэдени
курылысты
уйымдастырушылардын 6ipi — заманында
атак-данкы халык арасында анызга айналып
кеткен аскан дарын, жан-жакты мол бш м
neci адамнын бойындагы асыл касиеттер
мен кабшеттердш 6ip сыпырасы осындай.
Б р KiciHi казак халкынын Абайдан кейшп
тарихындагы аса жаркын тргалардын 6ipi десе, eui6ip асыра
айткандык болмайды.
Ахмет Байтурсынры 1873 жылы кантардын 28-шде Торгай
уезш1н Тосын болысында туган. Алгаш рет ауыл моддасынан
кара таниды. Содан 6ip кундерде жас ecnipiM баланын ем1р1нде
ешпестей i3 калдырып, оньщ кейшп букш тагдырына эсер еткен
6ip окига болады.
Жынгылды деген жерде кузд1кте отырган Шошак ауылына уйез
бастыгы Яковлев карулы жасагымен cay етш келед1 де, болашак
акьшнын экес1 Байтурсын мен онын iHici Актасты устамак
болады. Жол журш кеткен Актасты тауып бермед1ндер деп бейкам
отырган ел адамдарынын басына камшы ойнатып, журтты дурелей
бастайды.
Жасынан ер мшезш болып ескен батыр тргалы, балуан денел1
Байтурсын отагасы б р корлыкка шыдай алмай, долырган тереш
дойыр камшымен тартып-тартып ж1беред1 де, атынан сратып
Tycipeai.
^
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
216
Эрине, “тентек ауылдын” бул кылыш аяксыз кала алмайды.
Каладан шыккан жазалаушы жасак Шошак ауылын шауып,
бас кетерер еркектерш жазага тартады. Басбузар деп танылган
Байтурсын агалы-шш Акгаспен 6ipre он бес жылга Ci6ip
айдалады.
Tipi жепм атанган он уш жасар Ахмета елде калган агайындары
эке аманатымен Тортайдагы ею сыныптык орыс-казак
училищесше окуга бередь Онда бес жыл окып, сабагын уздйс 6iiipin
шыкканнан кейш, кол ушын 6epin жэрдем етер жакыны болмаса
да, окудын дэмш таткан жас талапкер Орынборга карай бет алып,
солдаты терт жылдык мугалщдер мектебше барып туседь
Турмыстын TaKcipeiiH тарта ЖYpiп, шэюрт жнтг ол окуын да
ойдагыдай бтредо. Халык мугашлп деген атак алып шыгады.
Сол кезде Ресейдш йпю орталыктарындагы революциялыкдемократиялык
козгалыстын
ыкпалымен
iuencepi
улт
аймактарында да азаттык идеялары тамыр жайьш, букара
халыктардын caHa-ce3iMi ояна бастаган-ды. Жасында патша
эимдершщ содырлыгынан журепне шер болып каткан кек келекеле ЖYйeлi саяси кезкараска уштасып, зердеа ояу, ж т ойлы
мугалгмдд халык муддесшщ жокшысына айналдырады. Ауылдык,
болыстык, уйездлс мекгептерде окытушы болып icTereH он
жылдьщ шпнде ол агартушылык кызмета аткара журш, белсещц
саяси курескер ретшде калыптасады.
B ip iH m i орыс революциясы жылдарында Каркаралы калалык
училшцесшщ окытушысы Ахмет Байтурсынулынын жэне баска
6ip топ зиялы азаматтардын уйымдастыруымен патшанын
отаршыл саясатына карсы халыктын жаппай uiepyi етюзшедь
Тагы сол Байтурсынулыньщ бастауымен халыкка демократиялык
бостандыктар 6epinciH, Кыр елшде автономия турвде езш-ез1
баскарудын жана тэртштер1 енпзшсш деген талаптарды Ti3in,
патшанын атына петиция ж1бер1пед1.
Халыктын caHa-ce3iMiH оятып, бойына i3iiniK дарыту, оны
жагымсыз мшез-кулыктардан арылту максатына кызмет етер деген
ниетпен мугал1м ж т т И.А. Крыловтын мысалдарын аударып, 1909
жылы Петербургте езшщ каражатына “Кырык мысал” деген атпен
жеке клал етш шыгарады. Мухтар Эуезовтщ кеййлректеп сез!мен
айтканда, казак халкынын кулагьша алгаш рет тенкерю рухында
естшген бул елендер тез уакыттын шпнде колдан колта тарап, сол
ешрдеп букара халыктын аузында Ахметгщ атак-данкын асыра
туседа.
Осындай анык революциялык кызмет! ушш патша эюмшшш
А.Байтурсынулын кугынта салып, сепз ай бойы Семейдш
турмесше камайды. Сотсыз-тергеуаз еткен осы капастан кейш ол
217
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
казак жершен тыскары киырга жер аударылатын болады. Бран
былайгы eMipi полициялык бакылауга алынады.
Сейтш, 1910 жылдын бас кезшде Ахмет баягы e3i окыган
Орынборга келеш. М ш е, осыдан былай карай оньщ жалпы ртгык
баспасез уйымдастыру женшдеп тарихи кызмеп басталады.
“Кдзак” атты тунгыш бейресми газеттш алгашкы саны 1913
жылдын акпанында жарык кередь Аз уакыттын ш ш д е казак
даласынын туюпр-туктрше танымал болган б р басылымнын
тиражы 8 мьщ данага жетедк Сол кез ушш б р ете улкен цифр едь
Жалпы р т муддесш тукылып кетерген газеттш алдына койган ен
басты максаты — карангылык пен саяси кукыксыздыкта мушюлдж
кун кешкен халык букарасын жаксы болашак жолындагы куресте
6ipniKKe шакьфу, енер-бшмге, мэдениетке, прогреске ундеу едь
Осы багыттагы epKiH ойлылыгы ушш газет редакциясына патша
цензурасы талай рет айып салады, редакторын абактыга жабады,
баска да кугындау шараларын колданады.
Осы жылдары А.Байтурсынры езшш тел елендерш де жеке
жинак етш бастырады. “Маса” деген тосьшдау атпен шыгарылган
б р жинакгын непзп кездеген нысанасы масадай ызындап, калын
уйкыда Kanepci3 жаткан хальпсгы о яту болады.
Б р кездерде ел iminae революция толкыны кайтадан ерлеп,
азаттык идеясынын жангырыгы казак даласьша да жетедк Окыган
зияльшардын Алаш уранымен топтаскан еюлдер1 енш рттык
азаттык, кен дербес автономия уранын отаршылдыкка карсы
курестш непзп максатына айналдырады. Акпан революциясы
жешп, патша уюмеп кратьшганнан кейш, олар осы максатка
жетудщ жолы ашылды деген оймен Уакытша уюметп кодлайды.
BipaK, Казан тенкерюшен кейш ел iuii ею жарылып, азамат
согысы басталган кезде, саяси ахуал курт e3repin кеткен efli.
Сондыктан enairi жерде социалист революциянын азаткерл1к
сипатьша умя арткан Алашорданын кептеген кайраткерлер1 кенес
еюметшш жагына шыгады. Солардын алдынгы катарында Ахмет
Байтурсьшры да бар efli. 1919 жылдын ceyipiime алашшьшарга
KemipiM жарияланган куннен былай карай
А.Байтурсынры
ем1ршде мулде жана кезец басталады. Муны шынайы
революциялык кршыныска толы, аса мол кажьф-кайратпен
суарьшган, халык муддесше кызмет ету тшепмен шабытганган
кезендеп айтуга болар еда.
Кьф елкесшш тетенше комиссары Этби Жангелдиннщ куш
салуымен А. Байтурсынры
бедедш большевиктер тобынын
курамында Мэскеуге барады. Солармен
6ipre Ленинн1н
кабылдауында болып, елкеде кенес еюметш орнату ушш
уакытша курылгалы жаткан Кдзак эскери-революциялык
комитетш1н курамьша енпзшед!. Ол Лениннш ез колынан аса
КАЗАК ЭДЕБИЕТООД ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)____________218
кен вюлетпп бар мандат алып кайтады. Осыдан кейш дэл 6ip жыл
вткенде А. Байтурсынры К ом м у ни ст партияныц мушелшне
кабылданады.
Кдзак автономиялык социалистж республикасы курылган кезде
А.Байтурсынулы халык агарту коммиссары болып тагайындалады.
Букшроссиялык Ортальпс
Аткару Комитет! мен Кдзакстан
Орталык Аткару Комитетжш мушелтне сайланады. Сонан кейшп
жылдары ол тугеддей гылыми-педагогикалык жумыска ауысады.
03iHiH ертеден берп агартушылык кызметш жалгастыра
отырып, б р кезенде Ахмет казактын рттык элiппeciн жасауга
белсене атсалысады. Ана тшш зерттеу гылымыньщ неп'зш
калайды, эдебиет теориясы женшде тунгыш окулык жасайды.
Б р жылдары онын когамдык непздеп сан салалы кызмеп катар
epicren отырады.
Ол республика Рылым академиясынын ен алгашкы уйткысы
саналатын Академиялык орталыкты баскарады, тунгыш Казак
университетшде ана т т н щ тунгыш профессоры болып дарю
журпзед!.
Осындай epicri де жемюп гылыми-шыгармашылык жумыс
жогарыдан журпзшген кара ниет озбырлык эрекеттщ думп)амен
кенеттен юлт узшедь Жиырмасыншы жылдардын аягында
Голощекиннщ канкуйлы саясаты казак зияльшарынын улкен
6ip тобынын OMipiH баудай киып туседь Солардын ппшде казак
халкынын суйжл перзенп Ахмет Байтурсынры да бар едь
1929 жылдын маусым айында ол зансыз туткынга алынып,
сонау киырдагы Архангельск! облысына айдалады. Эйел! мен
кызы Ci6ipAiH ToMCKi каласына жер аударылады.
Атакты жазушы Максим Горький мен онын бэйбшеа
Е.Пешкованын халыкаралык Кызьш Айкыш уйымы аркылы
араласкан болыстыгы нэтижесшде, ол Ci6ipfleri отбасына
косьшып, одан 1934 жылы Алматыга кайтып оралуга мумюндж
алады. BipaK “тап жауы” деген танба онын тагдырына мэнплж
жапсьфылып калгандай, кайда барса да алдынан колденендеп
шыгады да отырады. Соншалыкты терен бш 1мд1, бостандык
жолындагы курестщ жанкештшж сынынан еткен ардакты ел
агасы, халкымыздын жайсан азаматы 1'стерге кызмет, л'ршшжке
талшык таппай, астананын кешесшде сенделш журеда.
B ipaK сталиндк террордын канды шенгел! онымен де
тыныш калдырмайды. Акыры, 1937 жылдын куз1нде ол тагы
да туткьшдалып, ею ай азапты тергеуден кейш, сол жылдын
желтоксан айында турмеде атылады.
М ш е, содан кейш арада алпыс жьш еткенде барып, ap6ip
казактын журегше кымбат eciM акталып, онын бага жетпес асыл
казынасы занды иесше кайтарылды.
219
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
* * *
Ахмет Байтурсынулынын акындык мурасы X X гасырдын
басындагы казак поэзиясынын тарихында елеул1 орын алады.
Аз да болса саздыгымен, казак еленшщ ез табигатынан туган
байыргылыгымен, 6ip еспгенде-ак кеголге кона KeTin, ойына уялай
калатын api бейнел1, api магыналы сез улпамен ерекшеленедГ
Алгаш рет 1911 жылы Орынборда жеке жинак болып басылган
езшгн тел елендершщ саны онша кеп емес, жалпы келем1800 жол
шамасьшда гана.
Ka3ipri елшем тургысынан карап, кейб1реулер муны Tirrri
азыркануы мумюн. BipaK, осы шагын муранын езш казак еленшщ
тарихындагы 63iHjUK 6ip белес деп багалауга эбден болады.
Заманында Ахмет Байтурсынулынын ce3i деген беделмен ауыздан
ауызга тарап, ел жадында сакгальт калган уйкасты лугаттар бул
кунде хальпс даналыгыньш асыл куймасьшдай, аталы сездщ
айшыкты ернепндей эсер етедь
А.Байтурсьшулы елещц елен ушш жазбаган. Онын акындык
кабшетт автордын ем1рлж мурат-максаттарын жузеге асырудын,
жогарыда айтылган агартушылык, азатшылдык, курескерлпс
борышын аткарудын e3i машык еткен онтайлы да епмда куралы
ретшде ашылады. Ол не жайында толганып, кандай такырыпты
кетерсе де, ондагы непзп ой аркауы езекп азаматтык сарынмен
epinin отырады. Онын 3p6ip елещнде, Timi жеке адамдарга
жазылган сэлемхат туршдеп арнауларынын езшде де, заман
агымын, ел тагдырын, туган халкынын болашагын ойлаган
камкещл курескердщ бейнеа кез алдында елестейш де турады.
Акын 63iHiH азаматтык кызмет жолын устаздыктан бастады,
eMip майданына агартушылык туын кетерш кедщ. Бул тургыдан
алганда, Ахмет Байтурсынулы оньщ алдында гана еткен улы
агартушы Ыбырай Алтынсарин дэстурш пкелей жалгастырушы
ретшде кершеда. 03i де сол Торгай топырагына Ыбырай еккен
урыктын алгашкы 6ip толымды жемкл болып табылатын Ахмет
агартушьшык идеясын дэл Ыбырай агасы секши езшщ пкелей
практикалык ici аркылы жузеге асырады. Табандаткан он жыл
бойы мугал1мд1к кызмет аткарады.
BipaK, агартушы уинн жеке ез басыньщ устаздыгы жеткшказ
болар едь Агартушылык кызмета калын журшылык санасына
ыкпал ететш элеуметпк козгалыс дэрежеа'не кетеру ymiH тагы да
Ыбырай секши осы icTin жалынды жаршысы, жанкешп caHarepi
(идеологы) болу керек.
M iH e, осы максат ушш А. Байтурсынулы ен алдымен бойындагы
акындык дарынын кару етш пайдаланады. Алгашкы елен жинагын
КДЗАК, ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)____________220
калын уйкыда капераз жаткан халкын ояту ушш маса кылып
ушырады.
Эрине, агартушылык кызмет те 6ip кешенш бойымен женкшп
отыратын ыкпа жол сеюдщ бейбгг козгалыс емес, онын да кед1рбрыры кеп. “Мен айтарымды айттым, аргы жагын ездерщ бш ”,
— деп зуылдатып ете шыгатын парыксыз сездщ иеа агартушылык
атакка ие бола алмаса керек. Б р алмагы мен салмагы катар
журетш, еккен урыгын топырак кунарына деп Tycin, еш мщ
бермесе азабы мен куйтн катар тарттыратын, кейде TinTi рнясыз
ак кещдден айтылган адал тшепн мен i3riniicri iciH элдеюмдердщ
тарапынан жаулык эрекет, душпандык ден айбат тудырып
отыратын курескердщ тэуекел1мен пара-пар. внер-бтм солардын
лайын шайкап, арам шебш отайтын болгандыкган, б р ею куш
гокайласкан туста i3iiniK пен зрымдыкгын шайкасы шнелешспей
турмайды.
Устшде уйыктаганнын айнала ушып,
Кдккы жеп канаттары бузылганша', —
дегенде акын езшщ Масасын осындай тэуекел жолына ушыргалы
отырганын эдей1 ангартып етедй BipaK, i3ruiiK жолында курбандык
болмай турмайтынын бшгендйсген де тэуекел артында тапжылмас
табандылык барын да жасырмайды:
¥йкысын азда болса белмес пе екен,
Крймастан кулагына ызындаса2.
Иэ, алансыз ел1 уйкьшагы cipecKeH тыныштыкты бузу ушш
ecri кракгын жаргагына жакындап келш ызындау керек. Талмай,
6ip сарыннан танбай, тебе куйкасын шымырлата узак ызындау
керек. Сол кезде уйкысын кимай шамданган дерею колдын кагып
тастауы да ыктимал.
Байтурсынры поэзиясындагы Маса бейнесше кейшрек таш
да ораламыз. Эз1рге айтарымыз — эркашан аскан тез1мдшйсп,
кайтпас кажыр мен мол кайратты талап ететш агартушылык жолды
акыннын саналы турде тандап алгандыгын ескертш ету.
Ал, тандау солай болгандыкган, онын кай такиретш болса
да тартып, кай талкысына да тезуге акын Kenini эрдайым пейш.
Сондыктан ол осы тозбас тез1мд1 ен ayeni ез окырманына арнайды.
Бас-аягы алты гана жолдан туратын “Тарту” атты 6ip шумак
еленге назар аударайык. Кеййирек казак балаларына арналган 6ip
1 А. Байтурсынов. Шыгармалары. А., 1989.23-6.
3Сонда.
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
221
окулыкка эпиграф болып ирген осы еленнщ ap6ip сезш тунып
турган лугат, тура оку-бшмге шакырган уран деп атауга болар efli.
“Балалар, бул — жол басы даналыкка”, — деп басталатын
алгашкы тармагынан бастап, содан былай карай мынау курдел1
eMipfliH не 6ip гажайып кырлары мен сырларын тугел игерген
Keai ашык, кеюреп ояу, окыган азамат болып ескенге дейшп
узак сонардын узын-ыргасы осы шумакка тугел сыйып тургандай.
Сол жолдан тугел ету адам боламын деген ap6ip талапкерге парыз
екенш, кулл1 адамзат сол жолмен жылжып бара жатканын сэби
санасына жетюзе угындырып алганнан кейш, акын непзп ой
туйшш терендете тужырып, шттей айтады:
Даналык —ешпес жарык, кетпес байлык,
Журщдер, ianen тауып алалыкта!3
“Кырык мысал” жинагьшдагы осы Tapiawec “Окуга шакыру”
атты гибратнаманын: “Балалар, окуга бар, жатпа карап” , — деп
басталатын 6ipimui тармагын нагыз агартушы-устаздын гана
аузьшан шыгатын сез деп кабылдасак, оньщ сонгы шумагындагьт:
“Аллалап” алютапты коддарынам—
дейтш маслихатынын атакты Алтынсариннен калган:
Eip Кудайга сыйьшып,
Кел, балалар, окылык-5—
дейтш есиепмен табиги ундесш жатканын да б1рден ангарамыз.
Оку мен гылым-бшмнщ пайдасын бала санасьша онын балгын
TiniMeH бипаздап жетюзген акын — ересектер алдында будан repi
езгешелеу сактыкка бейм. вйткеш, жарык сэулеге карангы тунек
кандай карсы болса, оку-бш1мге надандык та дэл сондай карсы,
онымен 6iTicnec жау, оган елердей еш.
Сондыктан, б1рде манаты масаньщ канатын кагып xi6epeTiH
томырык кол енш б1рде езшщ Hie алмас топас мшезше жанагы
Алла атын, ш н жолын езшше одактас eTin алуга тырысады.
Надандыктын бул тустагы айнымас жактасы — думше молда.
‘Тьшым” атты еленнен 6i3 осыган кез жетюзем1з.
Гылымнын imi толган сикыр, оган эуес болган адам кэтр
кауымында кетеш деп, елд\ каралай урктп отыратын сол
3Сонда, 35-6.
4Сонда, 131-6.
5Алтынсарин Ыбырай. Тандамалы шыгармалары. А., 1994,26-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
222
молдекеннщ алдында едщ дурлпспрмейш деп сыпайылык сактаган
акын ол жок жерде гылымнан ада болып, сырт калгандыкган елдщ
керш журген корлыгын аз сезбен кещлге мейлшше конымды eTin
жетюзедь Халкынын осы игшктен сырттап, мешеу калганына
нали отырып: “Заманын тулю болса, тазы боп шал” дейтж
макалада ем1рдщ зор шындыга бар екенш ашык айтады.
Агартушылык жолынын жогарыда айтылган кед1р-будыры,
мше, осы жерден келш китгедь Акыннын алгашында акыл ran
айткан ce3i дарымаса, келеа соз1н ол ныгарланкырап жетюзедк
Мэселен, окыганнын 6api i3ruiiK кэдесше аса бермейпш “Казак
салты” атты еленде:
Не пайда енерщ мен бтмщнен
Tnicri жерлерте сарп урмаган6, —
деген екшйп туршде бщщршеда де, онын ce6e6i:
Бул 6ip свз KacipeT etin хатка жазган,
Кдлмаган тук касиет, казак азган.
Байга —мал, окыганга шен максут боп,
Ойлайтын журттын камын адам аздан7, —
деп тусшшршедо. взш щ туган халкын азды деп айыптау ушш,
сондыктан онын жанына батырынкырап айтуга хакылы болу
ушш алдымен оны край берше сую керек, сонын бакыты мен
бостандыгы жолында жумыр басын курбан етуге asip екенш таныту
керек. Ал Ахмет Байтурсынры муны эбден таныткан акын.
Эрине, акыннын ойы орнынан шыкпаган кезде жпер! кум
болып, торыгатын, тущлетш сэттер1 де болады. BipaK, б р жолдын
шеп емес, орта тусы гана. Адда талай белестер мен кырлар бар.
Сонын эркайсысы акындык шабытгын езше сейкес шарпылысын
тудырып отыруга тшс. Сонын дэлелшдей акыл мен накыл
свздер ез удесшен шыга алмай калган шиырларда акын кайтадан
шамырканып, ашына айтады. Одан да дауа болмаса, ащы, зэрл1
эжуага басып, eircip сатираны садагына жебе кылып атады.
Такырып iueH6epi агартушылыктан repi кещрек мэселелерд1
камтитын “Жиган-терген”, “Журтыма”, “Ж^бату” сиякты
елендерде б1рынгай енер-бшмге шакырган шкщеп е т ш ш т упт
пен eKiHimii наздан repi осындай ашынган ыза, наразы нала,
булыккан ашу басым болып келедк Б р туста агартушы акын мен
азамат акыннын ара ж ш жымдасып, б1ртутас кайраткер, курескер
тргасына айналып кетедь
6А. Байтурсынов. Шыгармалары. А., 1989,24-6.
7 Сонда, 25-6.
223
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
Шынтуайтына келгенде, А. Байтурсынры
елендершдеп
курескер бейнеа, кайраткерлiK KapeKerrepi—онын шыгармашылык
мурасындагы ен арналы, танымдык та, тэрбиелж те тагылымы
ерекше мол сала.
Байтурсынрынын курескерлт — анык саяси курескерлйс.
Муны тудырган — ез заманынын катал шындыгы. Акын езшщ
саналы элеуметпк кызметшщ туу басынан бастап патша уюметшщ
отарлау саясатьша, казак даласын жайлаган жолсыздыктарга,
патша эюмдершщ катал айуандыгы мен солардьщ аузына караган
жерплйсп болыс-билердщ опасыз аярлыгына, дуниеконыз
байлардын топас тонмойындыгы мен MeftipiMci3 тасбауырлыгына
карсы куресп.
Ал саяси куреске жалан сез, жадагай упг журмейдь Оган журтты
елйспрш, ез сонынан ертемш деген ldci ен алдымен ол курестщ
максатын тусщшрер болар. Сондыктан ете курдел1 юке басын
байлаган акын ез шыгармашылыгын тырнак алды туьшдыларынан
бастап тугелдей осы багытта ербгёедо.
Мэселен, “Туысыма” атты ею шумактык кана елешнде автор
сол кездеп заман таршылыгын тар кердщ куысымен тенейд1,
езшщ сондай кыспак заманда туганына капаланады. Сол зулмат
ортада журт, шьш сезш айта алмай коргалайтьшына налиды, мал
гурлы магнасы жок пршктен каралай тушледа.
А.Байтурсынулы елендершщ iminae 6ipiMeH-6ipi жуптасып
келетш, магына жагынан 6ipiH-6ipi толыктырьт, унем1 катар
айтылып отыратьш епз туындыдай ею шыгарма бар. Б р — “Кдзак
салты” жэне “Казак калпы” дейпн елендер. Кезшде eKeyi де халык
арасында кешнен тарап, кеп адамнын кекейшде дугалыкгай
жатгалып калган. Екеушщ де эр шумак, тармагында, TinTi ap6ip
сезшде дерлйс сол кездщ шындыгын айнытпай жетюзетш акикат
бар.
“Казак салтында” 6ip кезде каздай пзш п, кен сахараны емшерюн жайлап журген алансыз елшн кенеттен калын ертке душар
болып, катты куйзелш калганы айтылады. Осындай киынкыстау кезенде ез басынан акыл-кайрат тауып, едш онга бастап
экетерлйстей элеуметпк куш болмаганына куйше,щ акын. Сол
кездеп казак кауымынын dp6ip тобына аз сезбен багасын бере
келш, солардын кай-кайсысыньщ да елге ес, халыкка камкор бола
алмай отырган пушаймандыгын айтып куйзелед1.
Ол айтып отыргандары — ел басына кун туган ею талай заманда
каукары ез басынан аспаган “ел жаксылары”, кур сезден spire
бармайтын пысыктар, талапсыз жастар мен оназа шалдар, ешюмге
кайырымы жок саран байлар мен болмашы шенге мэз болган
келешлз окыгандар.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: X X РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
224
Мундай кайгылы халда жеке басынын кааретшдей кабылдаган
акыннын, элбетте, ашынып айтпаска лажы жок.
Осыган жалгас келетш екшпй елешнде автор ескеказ кайык
усладе калт-култ етш, Tynci3 тунгиык тещз бетшде жел калай
айдаса, солай карай багдарсыз жылжып жургендей халык
тагдырынын кеп уакыттан берп мушкщдагше e3iMi3 KiHani
екен1м 1зд1 айта келш, содан ani де сабак ала алмай отырган жаппай
бейкамдык пен самаркаулыкка, шгген жегшей жеген алауыздыкка
назаланады. Сейтед1 де, 6ip сэт шарасыздык билеген ойын бьшай
туйеда:
Элiде санылаусыз салтын багып,
Typi жок ic етенн пэлен дерлш.
“Улы той - кеппен керген”, жалгыз мен бе, —
Деп отыр не болса да журтпен кердж.8
Бул жерде шарасыздык деген сез акыннын ба, элде онын
лирикалык каЪарманынын ба кешл куШнде 6ip сэт белен алган
жабыркау мезетш ащарту ymiH айтылып отыр. Ие, 6ip гана сэт.
Ал, егер ондай куй ж ш кайталана берсе, онын аягы умшпэдак пен
нэтижеазджке апарып лрейлн туншу, жеру, безшу сиякты Tepic
туйсжтерге уласып кетер еда.
Халкынын шын бакытты болашагын ойлаган патриот курескер
ейте алмайды. Bipne “каннан кан, еттен eTiM, бауыржуртым!” —деп
егше eMipeHce, ещй б1рде бойына сщ ш калган Kecip, кесапаттардан
арьша алмай келе жатканы уш ш оган eicneneyi, peHxyi, rimi
жанына батыра, капы-катты айтуы мумюн. Сонын 6opi де ултына,
журтына жаны ашыгандыктан айтылады. “ EniM” деп туган азамат
акынньщ оган моральдык хакысы эбден бар.
Осы жагынан келгенде ете 6ip сипатты елен — жогарыда аталган
“Журтыма” . Терт шумак шагын гана шыгарма. Айтайын деген ойы
да анык жэне букпес1з ашык. Халкынын бойынан e3i байкаган
кемшшйстердан Шразын Ti3in береда. EipniriH жок, онай олжага
6efliMciH, коян журек коркактыгын жэне бар. OH-TepiciHfli айыра
алмагандыктан пэтуалы елд1кке де 6epiK eMeccin. Сейте турып,
жен айткан адаммен Kepice кетесщ. Озще кандай мыктымсынсан,
езгенщ алдында дэл сондай кенпшсщ.
Осындай келенс1з жайттарды терш келгенд1п акын ойынын
тушш Timi TyciHiicri.
» ’
Сыкылды сынык бугак темендесен,
KiM жулмас онайдагы жем1с!НД1.9
* Сонда, 25-6.
9 Сонда, 36-6.
225
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
Мунын ар жагында сез косып, ойды шашыратудын eiu6ip
кажетп жок. Кор болмас кунщш ойла деген акыл-кенес езшен-ез1
суранып тур.
Эрине, акыл айткан дурыс. BipaK, кур акыл айтумен ic бггпейхи,
жагдайды тузеу ушш накгы ic-кимыл керек, болмасты болшзатын
табанды талап, кажымас кайрат керек. “ Адамдык диканшысы” атты
еленде кулдык пешенеа суйегше ciHin, эбден езшш-жаншылып
калган халыкка адамгершшк касиеттерд! дарыту келЫз, кегалсыз
курдымга тукым сепкенмен б1рдей екеш айтылады. Иэ, кулды
кулдык психологиясынан арылту онай шаруа емес. бйткеш, онын
тусшйгщде камыт кит, камшы жеп, мал орнына yHci3-Tinci3 журе
бергеннен баска т1рл1к жок. Ал, ешп осы тас камауды талкандап,
кул халыктын кещлш кегерту ушш не icrey керек? Ол ушш - ен
алдымен, асылды жасыктан айырып, кайрай бшу керек.
Iimti магынасына байыптанкырап унше караган Kicire осы
еленде жерше жетозшмей, аяксыздау калган секиш кершетш
ойдын cyri6eci “Достыма хат” деген арнауда логикалык жалгасьш
табатын Tapiafli. Мунда канша сокса да мьшк етпей шыдай беретш
момын журтты уйшген елекседей ерге суйреп, кыр басына
шыгаруды максат еткен, кашьпс жолга кажымайтын тулпар секшд!,
кия жазбайтын кыран кез сункар секщш акын досынын бейнес1
елестейш. Онымен мураттас, максаттас акыннын ез тулгасы да кез
алдында турады.
Осындай ержурек азаматтардьщ улкен максат жольшда нэтижелi
ic тындыруына кедерп болып турган 6ip келденен тоскауыл бар.
Ол — алансыз ак малтасьш езш журген сасык ми, салкын журек
санасыздар. Ешкашан шын кешлдер1мен келш жанаса алмайтын,
тек сырттары гана жылтыраган мундай сабаздардын ел камын
ойлап кинала алмайтын ce6e6i — олар ездершш ар-абыройын
акшага сатьш ж 1берген, жаны да, жакыны да - мал болгандыктан,
езге журтка олардын жаны ашымайды, халкымыз ед1-ау деп
кайгырып жатпайды.
А. Байтурсынулынын акьшдык машыгында кеп кайталанып,
ерекшелене есте калатын 6ip топ шьпармалары — онын арнау
елендерь Соларга жататьш “Журтыма”, “Достыма хат” атты
арнауларьш сез ынгайына карай жогарьзда карастырып етпк. Осы
катарда “Анама хат”, “ Н.К. ханымга”, “Акын М м е ”, “И.Б. жездем
хатынан” , “Жауап хаттан” T9pi3mi елендер де арнайы токталып,
оларга окырман назарын баса аударуды кажет етед!.
Бул елевдерге тэн 6ip ерекшелйс — шпнара жеке хат туршде
жазылгандыктан, ондагы айтылар ой эрдайым ашык келед!.
Сонымен 6ipre акыннын жеке басына байланысты кейб1р жайттар
кешрек козгалып, автордын баска журт алдында жария кыла
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕЗ! (1900-1917)
226
бермейтш iuiid ойлары, купия сырлары да кылан берш отырады.
Ал солардын бэршде айнымайтын 6ip ортак белп — алган
бетшен кайтпайтын кайсар курескер, адамгершшк туын жогары
устаган азамат, халык муддесшщ жокшысы болудан таймайтын да
талмайтын жанкепт жауынгер бейнеа.
Акыннын патшальпс отаршылдыкка карсы ешпевдшп, туган
халкьшьщ ртгык азаттыгы мен дербестш жолындагы армантшеп — онын букш eMip жольщца калыптасып, орныккан саяси
кезкарасы, терен идеялык ожданы.
O K T H in он уинмде ой Tycipin,
Бггпеген журепмде бар 6ip жарам,10—
деп анасына жазгандай, бул ешпендшк, б р ождан сонау
жылдары, оспадар ояз бастыгынын озбырлыгынан Шошак
ауыльшьщ бас кетерер азаматтары icTi болып, алды окка
ушкан, арты Ci6ipre айдалып жаткан кезде, жасестр1м баланын
санасында калыптаскан да, журепне шер болып каткан. BipaK ол
— 6ipfliH кайгысы, жалкы жаннын жарасы емес, жалпы халыктьщ
басындагы нэубет, баршага зарарын типзш отырган зрмат.
Сондыктан да осындай азап-бейнеп мен Kayin-KaTepi мол
куреске басын байлап шыкканда кайсар азамат акын — ез
тэуекелше ете берж, халык муддес1 ушш кандай курбандыкка да
33ip.
Сол бала кундеп зорлыкты умытып, кунделжт1 шкен аска
алдансам, менщ адамшылыгым кайсы, адамнан туып, адамнын
iciH нггемесем, рлмай ертен керге кайтш барамын?! — деп келш,
акын елешн былай аяктайды:
Тайлалганталайжорга, талайтрпар,
Тагдырдын кез болып тур кермесше.
Солардан жаным-тэтм ардакгы емес,
Орьшсыз куйзелейш мен несше?!11
Патша уюметшщ абактысында отырган туткын баласыньщ ypefti
кеткен анасын жубатып айткан ce3i осы. Бран артык кажырлы
кайратты да, акикаттан айнымайтын турашыл батылдыкты да
кезге елестету киын.
Б р - кыздырманын кызыл тшш безеп айта салган арзан сез
емес. Акыннын букш eMipiHe уран eTin, букш шыгармашылыгына
езек eTin алган имандай ceHiMi.
10Сонда, 30-6.
"Сонда, 31-6.
227
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
Нэзипа Кулжановага арнаган елешнде де осы сарын, осы леп
ылги езектесш отырады. Рахатсыз еткен eMip-жасында кандай
киыншылык керсе де, осы узак жолдан кайтпайтындыгын айта
келш, аяулы карындасына жолдаган хатындагы непзп ой epiMiH
акын былай туйшдейдк
Мен елеем де елемш жешмменен,
Тэннен баска немда алар ел1м менен.
влгеннен сон апарып тыгары кер,
Мен жок болам кемшш тэтмменен.
Тэн кемшер, кемшмес еткен iciM,
Ойлайтындар мен емес 6ip кунпеш.
Журт укпаса укпасын, жабыкпаймын,
Ел —бугшшш, мешю —ертен ушш .12
Булай айта алу ушш осы курес жолындага кияметгщ неше
турл1 киындыкгары мен асу бермес аскарларын жене алатын
кайсар ердш кажыры тана емес, жеке адамнын ем1ршен
элдекайда жогары турган биж мураттар бар екенше, ол мураттарга
бугшгшш 6 ip кундж T ip iu w iri елшем бола алмайтьшьша, халык
бакыты жолындага теплген тер мен каннын карымы тек нурлы
болашактын накгы шындыгамен гана елшенетшше керегенджпен
кез жетюзе алатын кеменгер даналык та керек болар еда.
Ал ондай касиетп де, кабшетп де ез бойынан таба алган адам
ез тагдырына жазылган таукдметп, эрине, езгенщ мойнына арта
алмайоы. Оган ары бармас та еш. вйткеш, ол жанага e3i айтып
отырган болашак ушш жауапты екенш сезшеда. “И.Б. жездем
хатынан”, “Жауап хаттан” деп аталатын диалог-елендерден 6i3
осыган айкын кез жетюзем1з. Акыннын туган халкы ушш куйзелш,
кеп бейнет кешш жургенш сырттай бакылап, соган api суйсше,
api алацдаушылык бщшре айткан жанашыр жезденщ сакгандыру
сезше лирикалык каЬарманнын дэйекп де дэледщ жауабы дайын.
Егер жастыгамызды ала кетпей, TinTi бауыздалар алдында да
ун шыгармай, ашу-кепм1зш ез1м 1збен 6ipre елпрсек, кейшп урпак
айтпас па едк апырым-ай, ен болмаса лак курлы бакырмай Tinci3
кеткен бейбактар екен, — деп. Сонан сон, 6i3 icreyre raicri icii
©3iMi3 тындырмай, 6epiMi3 бас багап, бугап жатсак не болмак?
Курбандыксыз курес болмайды. Сондыктан, жансебш пряжке
бармайык.
Сыпайылап айтылган осы сеэдердщ эр жаганда лирикалык
каЬарманнын батыл ineuiiMi жатыр. Ожданга айналган осы
кезкарас, осы туешйтн автор да, онын каИарманы да эрдайым
12Сонда, 39-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕЛНЩ ТАРИХЫ: XXРАСЫРДЫЦ БАСKE3I (1900- 1917)___________ 228
мултжаз басшылыкка алумен 6ipre, езше ойы, рухы жакын
адамдарга унем1 насихагтап отырады. Оньщ айкын 6ip айгагы “Акын ш1ме” атты елещ.
Б р еленнщ жазылу мэнершдт 6ip ерекшелж — автор айтайын
деген ойын, езшщ устанган принципш туралап жетюзбей, Kepi
магынада, антитезис турщде усынады. Муны да елен идеясыныц
eiiMAiniriH кушейту уиин колданылган акыннын керкемдж эд!С1
деп кабылдаган жен болар. Ал шындыгьшда, курескер аганын eai
сенген жетюнтпек жолдаска угындьфып отырганы: кател1ктен,
кауштен корыкпай, белсенш куреске шык, жалган абыройды
малданба, момындарга киянат кылма, кайта оларды корта, журт
алдьщда бедедпи боламын десен, езйш сыпайы, ишшейш уста,деген сиякты жаксы адамгершшк талаптары.
Егер б р сездерд1 тура уагыз турщде айтса, бэлюм, женаз
акылгейлж те больш KepiHyi мумкш гой. Ал жанагыдай тосын эщс
еленнщ ойнакылыгы ушш емес, онын эсер кушшщ THiMauiiri ушш
колданылган.
Акын езшщ пшрлестер! мен тшектестершщ алдында
каншальпсгы букпеаз ашык жайдары болып, оларга етене
жакындык сезшсе, туган халкына кастык ойлаган кара куштерге
соншальпсгы 6iTiMci3, ымырасыз, жат кершетпп TyciHiicri. BipaK,
басы ашык тура жаудан баска, солардьщ сойылын согатын, бутан
деген кастыгын букпантайлап журш ютейтш тагы 6ip карсылас
топ бар. Олар — патша эюмдерше мунын устшен домалак арыз
тогытатын пэлекорлар, муньщ i3iHe Tycin андитын жансыздар.
“Тшек батам”, “Жауга тускен жан ce3i”, “Кд... каласына” атты
влендершде автордын ашу-ызага толы эшкере сездер! осы сиякты
ел ш ш деп азгындарга, алыс-жакынды айыра бшмеген пасык
тогышарларга карсы багытталган.
Я, Кудайым! Акха жак,
0з1на аян — мен накак,13—
деп басталатын “Тшек батамнын” ен алгашкы каргыс ce3i e3iH
устатып, айдаткан арандаткыш алаяктарга арналады. Сондагы
бар жазыгы — халыктын басына тускен кара куши Kepin турып,
едщ б1рлжке шакырганы, •пршшж кылайык, журт болайык деген
жанашырлык ce3i екен.
Осындай адал ойы мен ак нией ymiH кудаланып, капаска
тускен курескердщ iuiKi куйзел1а, оньщ басына тускен неше турл1
таувдметтщ акын жанын езшше кинайтын кеп дерттшш “Жауга
тускен жан сезшде” ете эсерл1 етш жепазшген. Душпандык пен
11Сонда, 31-6.
229
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
каскейлжтщ неше rypi жан-жарынан анталап турса да, кайсар
каЬарман сонын 6ipiHe мойымайды, 6ipiMeH бтспейдо. Ол у ш ш
елд^к пен жаулыктьщ шекарасы 6ipey рана. Сондыктан акыннын
xeciMi мен nieniiMi де 6ipey:
Тулемеген тупю дос,
Тулегенщ барып тур!..14
“Ка... каласына” атты ею шумак елекнщ туйип де осы. 03i
б1рнеше жыл мекен етш, бауыр баскан, оран калткысыз кызмет
етлм деген каладан керсетшд1 жаламен айдалып кетш бара
жаткандары акын кещлшде к у й ш ш те, eiciHim те бар. BipaK
ш ш д е жемтйс талгамайтын арамзалар журген жерге ещй кайтып
оралмаспын деген байлам — мунын екеушен де басым.
Осы елещй оки бастаганда-ак кещдш елен етюзетш 6ip жайт
жэне бар. “ К о ш -cay бол, Ка... (“Каркаралы” деп окимыз - ред.)
жуылмаган” деген 6ipiHiui жолмен шендесш келш, Лермонтовтын:
“Прощай, немытая Россия”, —
деген свздер1 epiKci3 еске туседь Сейтеш де, сол кездщ езвде-ак
Аханнын кай бижтен бой кврсеткенш, юмд1 бардар етш, кандай
рым-тусшжтермен ой толгаранын ангартады.
Акыннын осы барыттагы влендершщ шпнде аса 6ip ашынып,
кайнаган ашумен жазылган ы — “ Кек есектерге” . Белпаз себеппен
1989 жылгы б ip томдыкка енпзшмей калган б р шыгармада
жанагыдай вкпе-наз, екшш-ренштерден repi ашык эшкере, ащы
эжуа, зщщ ыза-кек KepHeyi куптрек.
“Не жазып ем, Край-ау, б р казакка” - деп басталатын
елешнде ашык саяси сарындар алдыщы орынра койылады.
Азаттыкка жетсш дед1м, халкымнын намысына тырысып, жен
керсетпм, жол сштед1м, катарынан калмасын дед1м. Осьщан баска
не будшрген1м бар еда?!
Мейлшше таусылып, тауы шагыла айтылган б р сездердщ эдш
терелитн акын болашак урпактардан кутей:
Асыкпандар, артымызда казы бар,
Тергеп талай, суйектерш казылар.
Пайгамбарды сатып отыз тиитэ алган
ЯЬудамен 6ipre аттарын жазылар.
Осы сен1мй кеншге медеу ете отырып, жанын куйщрген
14Сонда, 34-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)___________ 230
е к ш ш т де жасырмай айтады:
Кинамайды абакгыга жапканы,
Киын емес дарга асканы, атканы.
Маган ауыр осылардын бэршен
0з аулымныц urrrepi ypin капканы.
Ахмет Байтурсынулынын акындык мурасында багдарламалык
мэн1 бар тагы 6ip eid шыгарманын орны белек. Олар — “Жигантерген” жэне “Жубату” атты елендер жинаш. Публицистикалык
пафоска толы, саяси багыты айкын, керкемдж ыкпал куип аса
зор бул елендерш Ахмет поэзиясынын ен бшк шындары деп
атауга болады. 9p6ip сез, 9p6ip тармашнын астарында улкен ой,
бултартпас тарихи шындык жаткан бул толгауларда акыннын
буюл емт'рлж принциптер! де, элеуметпк-эстетикалык мураттары
да барынша айкын бейнеленген.
¥лы Абай дэстур1нде 9p6ip сезш салмактап, эбден елшеп-niniin,
керкемдпс иш эбден кандырып, eui6ip селкеуаз жазылган “Жигантергенш” окып отырганда, казак халкынын Kacipence толы букш
тарихы мен ете аянышты xani кез алдына елестейдь
Bip кезде хандар билеп, халыкгы дурыс бага алмагандыктан
акырында жат журтка KipinTap епсеш, одан кейшп отаршылдьпс
тусында ел билеушшердщ букара муддесш мулде умытып, ел нише
буйщей тигеш, ал аздаган окыгандарынын ойлайтыны — халыкгы
алдап мал табу, мансап куу екеш аса 6ip ащы куйшйп сез1м!мен
жетюзшед!. Мундайда нашарга корганыш болып, зорлыкшыны
Кудай жолына салар деген дш еюлдершщ кездейпш де — ез
кулкыны.
Осындай мушюл халш сезбеген анкау ел эл1 калын уйкьша.
Оны сол ел1 уйкыдан ояткызбай, емш-ерюн сорып турган обыр
отаршын анау.
Бул KacipeTri буюл жан куйзелкпмен куюрене кабылдаган акын:
Казагым-ел1м,
Кайкайып белщ,
Сынуга тур таянып.
Талауда малый,
Камауда жанын,
Аш кез1нш оянып.
Канган жок па ЭЛ1 уйкын,
Уйктайтын бар не сикын?!15—
деп ашына жар салады.
15Сонда, 30-6.
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
231
Б р елещй автордын субъективтйс жеке niicipiH бйщретш жалан
декларация емес, сол кездеп казак когамынын накты жагдайын
Kepin ышкынган акын жанынын бебеу каккан зары деп кабыдцау
керек.
Балалык калып,
Ес бш п анык,
Ер жеткел1 жиырма жыл,
Баягы каллы,
Баягы салты,
Бу неткен журт уйкышыл?!
Болсын кедей, болсын бай,
Жатыр бейкам, жым-жырт жай!“
Осы тустагы акьшньш жиырма жыл деп мегзеп отырганы не
нэрсе? Б1здшше, б р жерде ол казак жерше орыс шаруаларын
коныстандыру женшдеп 1889 жылгы занды айтып отыр. Бурынга
алыстан айбат шегш, сырттан билеудщ орнына ендд йпке ундлш
Kipin, тйселей отарлау басталган кезде ел 6ip селт еткендей KepiHin
ей, 6 ipaK одан нэтиже шыкпапты. Сол себептен де акын журеп
аддагы улкен пэлеш KyHi бурын сезгендей:
Уйкышыл журтты
Туксиген муртты
Обыр обып, сорып тур.
Тун етш кунш,
Керсетпей мшш ,
Ояткызбай корып тур.
Обыр болса камкорын —
Кайнаганы сол сорьщ!17
“Жиган-тергеннщ” логикалык жалгасы сиякты болып, онымен
табиги идеялык-керкемдйс тутастыкта жазылган “Жубату” атты
толгау еленде де осындай купт эмоциялык эсер бар. Акын
мунда ecici халык жырауларынын тандаулы дэстуршде сезш
тындаушыларына тйселей арнап, ыкылым замандардан бермен
карай сахара елшщ сан! болган, эр казактын журепне кымбат
белплердщ 6ipTe-6ipTe кез ушынан гайып болып жогалып бара
жатканын iiuid ыргакка толы, шубыртпалы епз уйкасты жырмен
туйдектете такпакгап, айтар ойын сауал туршде жетюзеда.
Кен даланы емш-еркш жайлап, кеш ш журген баягы кунщ
16Сонда, 29-6.
17Сонда.
КАЗАК ЭДЕБИЕТМЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
232
кайда? Сол еркшщкте шалкыган елдщ керю кайда? Нулы жерщ
мен суды келш кайда? Елге корган болган ерщ мен кара кылды как
жарган эдш бищ кайда? Ka3ip солардыц 6ipi жок, тек кур судделер1
гана калды.
Акын осы туста “Жиган-тергендеп” жан айкайындай 6ip ащы
шындык сезш кайталап, “малын алдау, талауда тур, жанын арбау,
камауда тур” , — деп тагы ескертещ де, содан шыгар жолдын
калмаганын айтъш, одан сайын камыгады. “Осыны кермесш
деп кезшй келегейлеп перде, аттап ете алмасын деп келденец
тартылган керме бар. Сеш тырп етюзбей уйктатып койган
рыктардын басында, оянып кетсен ойыншык 6epin алдаркататын
жалган камкоршыларын касында тур. EipaK сен б р элдиге кенбе,
сенбе!”
Ею еленде 6ip-6ipiHe жалгастыра шегелеп айтылган осы ой Ахмет Байтурсьшрьшьщ буюл саналы eMipiwje, саяси Kypeciнде,
элеуметпк кызметшде узын аркау боп тартылып келе жаткан
езек. Солардьщ бэрш жинактай келш, ineprii кею'ректен бурк
етюзш сыртка лыксыткан жанартаудын ыстык лебщдей б р ею
елецщ —Ахмет Байтурсьшры поэзиясында тужырымдалган саяси
платформа деп кабылдауга болады.
Ахмет Байтурсынры поэзиясы — р ы Абай мурасыньщ
тжелей жалгасы. Онын кай елещн алып карасак та, не такырып
шеппмшде, не сез саптау мэнерщде, не елен курылысында Абайга
6ip сокпай кетпейгаи кемде-кем.
*
* *
Ахмет Байтурсынры поэзиясынын улкен 6ip арнасы онын аудармашылык eHepi. Tinri аныктанкырап, дэлденюреп
айтсак, Ахан акын ретшде ен эуел1 аударма аркылы таньшады.
Онын журтшылыкка баспа жуз1нде алдымен усынган енбепИ.А.Крыловтан аударьшган “Кырык мысал” болатын. “Маса”
жинагына да сол Крыловтан уш-терт мысал, Пушкиннщ Алтын
балык жэне Алтын этеш жайындагы epTerinepi мен 6ipAi-eicm
елендер^ тагы баска орыс, Европа акындарынын шыгармалары
енпзшген.
Сол аудармаларды сез кылганда ойга оралатын 6ipiHmi сурак—
Ахан акындык енерш не себеип аудармадан бастады? 03iH
болашакта белсенш элеуметпк саяси кызметке, эдеви-галыми
iaaemcTepre багыштамак ниетте жургенде мысалга келш жугшу1
калай?
Брай дейпшм1з — б1здщ Ke6iMi3aiH кеншм1зде мысал жанрына
6ip турл1' ce3itcreHe карайтын, оны шынайы керкем поэзиядан
кемппндеу керетш туйтюл туратыны купия емес.
Онын устше, кезшде Ахметке ой салуы мумкш едьау дейтш
233
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
мынадай 6ip бедедш niKip де болтан. Ол — устазы Ыбырай
Алтынсариннщ айтып кеткен 6ip ceai.
Торгайга
кызметке
келгеннен
кейш,
1876
жылы
Н.И.Ильминскийге жолдаган 6ip хатында казак бапаларын окытуга
арналган болашак бастауыш ютабынын жоспарымен таныстыра
келin, Ыбырай былай деп жазады:
“ BipiHini
ютабымды Паульсон ютабынын курастырылу
тэрпб1мен жазып шыккалы отырмын. Эрине, муны казак
балаларына лайыктап жазамын. Мысалдарды (басни) енпзпм
келмейш, ейткеш, катан турмыста ескен казактарга мунан repi
мэншрек анпмелер керек болады. Мысалдарды казак балалары
окыгысы келмейтшш, окыса, отан кулетшш, ал олардын атааналары: балаларымызта сауыскан мен карга сейлесед1 деген
сиякты жок нэрсеш уйретеш, —деп Tirrri ренжитшш тэжipибeмнeн
бшемш” (Ыбырай Алтынсарин. Таза булак. Алматы. “Жазушы”,
1988 ж. 210 бет).
Эрине, бул жерде Ыбырайды да туану керек шыгар. Бутан дейш
тук магынасына тусшбесе де, aftTeyip, Кудай ce3i деп кулдык урып
келген кураннын аят, сурелершен кейш тунгыш рет ана тшшде
кара танытьш, одан api дуниелйс пан непздершен матлумат беруд1
кездеген агартушы атамыз сол балаларга eMipniK, танымдык м а ш
бар, олардын ой-epiciH к е н т п , санасына санылау TycipeTiH тосын
жаналыктарды, кызгылыкты хикаяларды усынгысы келген! эбден
занды болып керш ей .
Сонсон, эрине, мысалдын да мысалы бар. Тепнде, мысал
жанры барлык замандарда, барлык адебиеттерде болтан. BipaK,
солардын 6api умыт болып, дуние жуз1 эдебиетшщ тарихында
уш кана мысалшынын eciMi калган. Эрепректе Эзоп, одан кейш
Лафонтен, ymiHuiici — орыстын атакты Крыловы. Ахметтщ
тандаганы да — осы сонгысы.
Крыловтын нелпстен улы атантаны, кай касиевмен классик
дэрежесше кетершгет эдебиетий кауымга мэл1м. Бул туста 6i3
ушш маныздысы — Ахмет Крылов eHepiHiH кай кырына кызыкты,
оны езшщ акындьгк муратына капай жаратып, капай пайдаланды,
сол аркылы айтар сезш халкына капай жетюзд1?
Ал Крыловты аудару аркылы Ахметтщ ойлаган максатына
жете алганын, аткан оты нысанасына дал тигенш 6i3 6ineMi3. Оны
кезаде Мухтар Эуезов жетюзе айткан. “Кырык мысалды” ол Kici
“калын казак журтыньш алгашкы ecTireH, Tewcepic рухындагы
ce3i” деп баталатан.
MiHe, осы жерде кеншге екшил 6ip келденен ой келш
кшпгедк Крыловтын данышпан екен!', улы орыс эдебиетшдеп
улы тулгалардын 6ipi екеш, ол езшщ аскан дарыны аркасында
орыстын улттык мысал жанрын калыптастырып, сол аркылы
КДЗАК, ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)__________ 234
орыс халкынын ултгык мшез-кулкын, ултгык рухын жетюзе
алганы элемге аян бола тура, оны ешюм, Tirni Белинскийдщ 031
де, революционер деуге ауыздары бармаган ед| гой. Олай болса,
жанагы “TOHKepic рухындаш сез” дегецш калай угыну керек?
Муны дурыс тусшу уш ш мына 6ip шындыкты ескеру керек
сиякты. ЭрСпр улкен эдебиеттеп мысал жанры кай халыкгыц
болса да тасырлар бойы жинакталган даналытын танытатындыты,
ондаты жасырын астар, жымыскы туспал, ашы эжуа, М1рдщ
отындай мыскыл, ойнакы кулю — сол халыктын табиги
ерекшелтн бшдаретшдт ез алдына болтанда, солардын бэрше
б1рдей ортак белп — онын айнымас букарашылдыгы, карапайым
халык пейш мен ундесттп, TinTi, дэлденюреп айтсак, дэйекп
демократизм! болса керек.
Ендеше Крылов мысалдарындыш сол букарашылдыкты Ахмет
Байтурсынулы тенкеркшшшс идея дэрежесше кетере жетюзген
болса, бул Эуезов берген баганын ете дел екендшн дэледдейдк
Крыловты кезшде Абай да аудартан. Байтурсынулындатыдай
кеп емес, академиялык жинакта Абайта телшш жургендер1
он ею мысал. BipaK, Байтурсынулы аты атаусыз калып, онын
едеби мурасына тыйым салынтан кезде, окырман Крыловтын
аудармашысы ретщде Абайды тана бшетш. Сондыктан болар,
Абайдын кейб1р басылымдарына Ахмет аудармалары да Kipin
кеткен Keaflepi болтан. Осынын e3i-aK тэрж1машы Абай мен Ахмет
женщде 6i3re кеп нерсеш антартса керек.
Осы орайда тагы 6ip сурак туады: Абайдын аударып кеткен
Kefl6ip мысалдарын Байтурсынулы неге кайтадан аударды? Бурын
ауцарылганын бшмед1 ме, елде баска 6ip ойы болды ма? Cipe,
бшмеген болар.
Олай дейтш1м1з, Байтурсынулы Костанайдан алгаш рет Омбыта
карай сапар шеккенге дей1н Абайдын езш де, елендерш де
еспмеген. Оны н Абай атына канык болуы сел кейппрек. Дэл1рек
айтканда, “Казак” газепнде 1913 жылы жарияланган “ Казактын
бас акыны” атты макаласына Караганда, Ахмет Абай елецдершщ
колжазбасымен алгаш рет 1903 жылы таныскан. Олардын imiHfle
Крыловтан аудартан мысалдар болды ма, жок па, — ол жер1 6i3re
мэл!м емес. BipaK, 6i3 уш ш айкын нэрсе — А.Байтурсынулынын
03i “Кырык мысалга” юрген Крылов шыгармаларын 1901 жыл
мен 1904 жылдар арасында аудартан. Демек, ол кезде Абай
аудармаларын бшмеген болуы эбден ыктимал.
BipaK, мэселе онда емес. Б1з ушш ец кызыктысы, ен
M3Hnici — 6ipiH-6ipi бшмей, Крыловты езшпнен аудартан ею
данышпанымыздьщ елен crani, сез MdHepi белек бола тура, аудару
принциптер1 де, казактын тосац кулагына етене erin жетюзу
шеберл1ктер! де — айна-катес1з б1рдей десе болады.
235
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
Еажап нэрсе! Тупнуска мазмунынан ауыткымай, соны
ез сеэдершен жетюзуге емш-ерюн тырыскан ею акыннын
орысшасындагы
керкемдж
белшектерд!
Tycipin
алмай,
соншалыкты укыпты беруге умтылган уксастыгына кайран
каласын.
Eip тана мысал.
Крыловтьщ атакты “Карга мен тулю” атты мысалын Абай eKi
марте аударган. Екеушщ елен елшем1 де, келем1 де б1рдей. Bipi —
жел, 6ipi сепз буынды жыр уллсшде. BipaK, дербес eKi дуние. Ал,
Ахмет он 6ip буынды кара еленмен терт жолдык шумактар аркылы
баяндайды. Сондагы 6i3fliH назарымызды аударган мынадай 6ip
белшек. Тупнускада тулю келш карганы былай арбайды гой:
Ну что за шейка, что за глазки,
Рассказывать- так, право, сказки!
Какие перышки! какой носок!
И , верно, ангельский быть должен голосок!18
Осы шумак Абайдын ею нускасында былай болып келеш:
Eipimui нусклада:
H еткен мойын, неткен кез,
Осыдан артык дейсщ бе
Ертеп кылып айткан сез?
Калайша бггкен, япырмай,
Мурныныз бен жунвдз!
Першггенщ унщдей
Деп ойлаймын унйоз...
Екмшг нусцада:
- Есен-сау жураз бе,
Акыннын Tepeci?
Кеп жерден белгш
Term кус eMeci.
Жунйаз, утш з,
Мурныныз, кезйдо,
Кулакка деп тиген
Макгалган кенесР.
"И Л . Крылов. Библиотека поэта, малая серия. Ленинград, стр. 65-66.
19Абай. Шыгармаларынын ею томдык толык жинагы. I-т., А., 1995,74-76-66.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900- 1917)____________236
Ал, ещй А. Байтурсынры аудармасына ущлеййс:
Тамаша каратанга турщ кандай!
Мынау кез, мынау мойын, мурын кандай.
ГауЬардай канаттарын жаркырайды,
KeiHcri калай бгпсен жэне мандай!20
Осы уш узщшдеп 6i30i арбап турган 6ip сез — мурын.
“Мурныныз бен жунвдз...”
“Мурныныз, кезадз...”.
“Мынау кез, мынау мойын, мурын кандай...”.
Абай да, Ахмет те куста мурын емес, тумсык болатынын
бшмейд! емес кой. BipaK, eKeyi де жазбастан “мурын” деп,
Крыловтын “носок” деген белшелн аудъфмай жетюзген. Адамдагы
сулулыкгын 6ip шарты - мурында жатканын бшгендйстен болса
да, немесе Крыловтын эзш н умытпайык десе де, екеушде де б р
элемент ете едем! ескершген.
Крыловтан тэржша жасау Абай шыгармашылыгынын сонгы
кезендерше жатады. Демек, Крылов eciMiHe байланыстыра
айтсак та, одан кещрек аумакта жинактап айтсак та, Абай немей
аяктаган болса, Байтурсынры дел содан бастады деуге, ягни Абай
эстафетасын Ахмет жалгастырды деуге толык непз бар.
Белинский Крыловты орыстын рттык мысалынын атасы дей
келш, онын аса зор ецбеп ретшде орыс эдебиетще халыктык сипат
енпзгенш атайды. Белинскийдщ тужырымдауынша, Крылов орыс
рухынын 6ip гана жагын, атап айтканда, пайымды практикалык
мэнш, TipmuiiK тагылымынан жинакталган даналыгын, онын
мэйменкейз, ащы мыскылын бейнелеген.
Кдрекетшш ттршипктен мулде хабарсыз, маргау жаткан халыкгы
ен эуел! нысаналы, нэтижел1 eMipre кетеру уипн Байтурсынрына
багдар етерлпс осындай пайымды практикалык мен кажет едь Оны
ол Крыловтан тапты. Е н д т мэселе соны жетюзе бшуде едь
Осы туста Белинскийге тагы да жупнуге тура келедь BiafliH
заманымызда мысал акылгейлйске салынатын болса, поэзиянын
жалган турше айналып кетед! де, балалардан баска ешюмге керек
болмай калады. Ал ещц ащы ежуа (сатира) турвдеп мысал — бул
поэзиянын нагыз турган жер!, — дейип Белинский.
Мысалдын аркауы — хикая, кездейтш нысанасы — сонын
ш ш д еп мэш, ал колданатын каруы — ежуа мен мыскыл. Крылов
20А. Байтурсынов. Шыгармалары. А , 1989.61-6.
237
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
езшщ суреткерлнс туйсйтмен мысалдын эстетикалык зандарьш тап
басып игерген. Орыс мысалынын атасы атануы да сондыктан.
Ахмет те жанагы пайымды практикалык рухты дарыту ушш
мысалдьщ мазмунын Крыловтан алады да, ал жанагыдай уытты
каруды ез халкынын данальпъшан, ана тш нщ iniKi мумющцгшен
1здест1ред1 жэне ол да Крыловша дэл басып табады.
Егер алдын-ала тужырымдап туйшдесек, айтушысы Крылов
болганда, жетюзуий Байтурсынулы болгандыкган да “Кырык
мысал” кыр елше кыдыр болып дарып, казак санасына кырык
турл! кеседдщ даруындай сщш.
Ол кеселдердщ аты — алтыбакан алауыздык, eKi жузд1 аярлык,
эшлетаз озбырлык, ерге баспас ез1мшшдйс, безбуйрек катыгездж,
жуз! кара опасыздык, тойымсыз ашкарактык, дуниеконыз
нысапсыздык, санылаусыз топастык, зымиян залымдык, шсалмас
пасьпстык, керсокьф надандык, тонмойын кынырлык, тагысынтагы жэне баска адам мшезше тэн неше турл1 юнэратгар.
Bip
гажабы — осы сиякты кеар-кесапаттардьщ адам
табигатындагы арам тамыры 6ip болганымен, эр халыктын
бойынан кершу TYpi эр алуан болады екен. Сондыктан, оларга
карсы курескенде, сол халыктын ез психологиясьша, ез турмыс
салтына сэйкестеп, ез санасына деп тиетщдей eiin, ез сезш тауып
айту керек екен.
Крыловтын стшп ез ортасына, ез окушысыньщ туйсж
ерекшелнт мен кабылдау денгейше беШмделген. Ол — аз сезшн
астарьш ангаргыш сунгыла орта. Сондыктан, автор эр сезш
мыскадцап елшеп, эр накылын кыскалап кайырады, нускалап
тужьфады.
Ал Байтурсынулы болса, ез тындаушысынын узын ыргалы
хиссага дагдыланган кулагына бей!мдеп, эр хикаясын тэптшггеп,
егжей-тегжейЛ1 баяндау машыгын усьшады.
Тегщде, Ахметтщ Крыловты тэрж1малаганда ею турл1 устаным
колданганын байкаймыз.
BipiHinici. Б1рсыпыра мысалдарды аударганда жалпы мазмунын
жадына туй in алады да, соны окигалы кара елецге айналдырып,
ез сез1мен баяндап бередк Арасында окига жел iciH ширатып
отыратын е з п ш к iniK-демеулер болгандыкган, шыгарманын
непзп езеп езгермесе де, келем4 есщю реп отырады.
Ka3ipri ага буын казак окырмандарынын зердесше мектеп
партасынан сактальш калган белгш мысал — “Акку, шортан Ьэм
шаян” осыган дэлел бола алады. Орысшасында уш шумак — он eiri
жол. Тэрж1масында 6ip шумак арткан. Одан магынасына езгерю
KipreH жок. Ой казыгы болатын сез белшектер1 тугел. Tirrri,
корытынды шумагындагы “жолдас” деген сезге дейш тупнускага
сэйкес келш тур.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
238
Когда в товарищах согласья нет21.
Эуел161рл1к керек болсан жолдас22.
Жалрыз-ак айырмасы — Крыловтын кеп мысалдарындарыдай,
тупнусканын бас жарында журетш Kipicne шум акты Акан сонына
шырарып, корытынды етеда. Cipe, туйин сонында турганы
тындаушынын жадында сакталура колайлы деп есептеген болуы
керек.
“Маймыл”, “ 0пз бен бака”, “Емен мен ш ш к ”, “Б р б р мен
есек”, “ Кдптесер мен кертышкан” , “Маймыл мен K63umipiK”,
“Шал мен ажал” секщц мысалдардын аудармасын машыгы
жагынан осы 6ipiHmi устанымнын жемю1 деп караган жен.
Меселен, “Маймыл” атга мысаддын аудару принцит де дэл
жогарыдагы “Акку, шортан Ьэм шаяндагыдай”: Крыловтын терт
жолдык KipicneciHfleri непзп ой туйнн аудармада сэл кенейтийп
аяшна шырарылады да, калган мазмуны казактын кара елешмен
хикаялау турщде дэл жэне емш-ерюн жетюзшедь
Дэлдагше дэлел i3fleyzuH кереп жок, 6ipimni шумактын алгашкы
ею тармагынан-ак KepiHin тур:
Тупщскада:
Крестьянин на заре с сохой
Над полосой своей трудился23—
деп басталса, аудармада:
Жер жыртты ерте турып карашекпен,
Кашаннан Kaci6i едд епн еккен,34—
деп дэл сол куйшде кайталанады да, dpi карай окита ез репмен
баяндалып кете береда.
Тагы 6ip тангажайып тапкырлыкка осы туста жэне кеэдесем1з.
Диканшынын енбепне керген журттын суйсшетшш жетюзерде
Крылов Ty6i грек тшнен ауыскан, сейтш орыс тшне icipirin
кеткен “исполать” дейтш 6ip есю сезш колданады. Б р — орыстын
байыргы тшгнде “молодец” деген магынаны береда.
21 И.А. Крылов. Библиотека поэта, малая серия. Ленинград, с. 207.
22Ахмет Байтурсынов. Шыгармалары. А., 1989. 48-6.
” И Л Крылов. Библиотека поэта, малая серия. Ленинград, с.66.
24Ахмет Байтурсынов. Шыгармалары. А., 1989,50-6.
239
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
Зато кто мимо ни проходит,
От всех ему: спасибо, исполать25.
Орыс т ш н жетнс битген тэрж1машы осы сездщ казакша дэл
магынасын былай деп сол калпында жетюзеда:
Жарайды, бэрекелдь сабаз-ай! —деп,
Алгысты береда оган еткен-кеткен26.
Осы жердеп “сабаз-ай!” деген 6ip создан 03i Крылов мысалынын
букш рухын, букш улттык касиетш туп-тугел казакшалап, кыр
елшщ калын ортасына дэл сол калпында алып келш тургандай
кабылданады.
Дэлдш осындай болганда, жатыктыгы да айрыкша дэлелдеп
жатуды кажет етпейпндей больш, Байтурсьшулы акындышнын
барлык ерекшелшмен, мейлшше табиги болмыс-бтм1мен, улггык
ой opiciHiH шенбершде уйлескен, уйкаскан кисын-киюымен эрб1р
казак окырманынын (сол кездеп тындаушынын да—ред.) кеншне
уялап калып жатады.
Bip гана мысал келпрт шектелейж. “Шал мен ажал” атты
мысалдаш эбден шаршап-шалдыгып зарыккандаш шалдын
монолога:
Мен сорлы, api кэр1, api жарлы,
Асырау онай емес уйш жанды.
Картайдым, жалданарга кайратым жок,
Бермед! тугынарлык Край малды.
Бул маган не кылганын, жаратканым,
Bip шалга yfrii жанды каратканын?
Телермш салык акша кайдан тауып,
Кажепм 6ipiH сай гып жаратпадын.
Не жаздым куткармастай бул бейнеттен,
Кунщ жок тшепмда кабыл еткен.
Eipey кеш, 6ipey ерте елш жатыр,
Келмейш маган ажал, кайда кеткен?27
Жалпы магынасы тупнускадан ауыткымайтын осы шумактарда
баска тшден келд! дейпн ешкандай бвтенд1ктщ i3i жок.
Жокшылыкгын ызасы етш, Кудайына жалынган Mycanip казак
шалынын зары осындай-ак болар.
25И А . Крылов. Библиотека поэта, малая серия. Ленинград, с.66.
u А. Байтурсынов. Шыгармалары. А., 1989, 50-6.
27Сонда, 67-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫН БАС КЕЗ! (1900-1917)
240
Осы шумактарды acipece байыргыландырып, тындаушы
кулагына етене жакын етш турган тармактар деп мыналарды белл
те айтуга болар едк
Асырау, онай емес уйти' жанды...
Бермедй тутынарлык Кудай малды...
Бул маган не кылганын, жаратканым?..
Бул жолдардагы “yttni жан”, “бермед{ Кудай малды”,
“жаратканым” деген сездер мен ттркестер тек кана казак
психологиясына тэн угымдар екенш дэледзеп жату кажет болмас.
BipaK, солармен 6ipre: “телермш салык акша кайдан тауып?” деген
6ip тармактын ез1-ак шал сезшщ TepiciHi кайда жатканын айкын
танытса керек.
“Кырык мысалдагы” аудармалардын eiciHmi 6ip тобында
тэрж^ма принципшщ будан эжэптэуар езгергеш байкалады. Б р
шыгармаларды Ахмет туп-тугел казак ортасына алып келед! де,
гибраттык тужырымдарын туп-тура казак кауымынын шындыгына
беШмдеп, айтар у*амш ез тарапынан айтады. Кейде, тштт,
тупнускадагы окиганы ез ойына тиек етш кана алады. Сондыктан,
мундай енбекп аударма деуден repi уксас сюжетке курылган тел
туынды деп те айтуга болар ей.
Айталык, “Шымшык пен кегершш” — шагын мысал.
Тупнускада толымды-толымсыз он жол. Ал аудармада 11 буынды 8
шумак, ягни 32 жол.
Тупнусканын мазмунын 6ip-aK ауыз сезбен жетюзуге болады.
Тал тусте торга тусш калган шымшыкты табалап, акымаксын деп
турган кегершш эп-сэтте e3i сонын кебш киед1. Бар мазмуны осы.
Mopani — кулме доска, келер баска.
Ал, соны жетизу ушш Ахмет элп окиганы толыктыра баяндап,
6ipa3 толганып алады да, корытынды туйiнде 6ipeyzU табалаудын
битместж екенш айта келш, тагы 6ip тосын epicii камти кетедк
Жазмыштан озмыш болмас деген сезд|'
Бекер деп niiap айту жарамайды28.
Сол кездеп окырман кауымынын ез санасьша жакындатып,
оны езшщ айтайын деген ойына 61'ржолата кенд1рш алганнан
кейш:
Алланын адам басы добы деген,
Куса да капай карай домалайды29, —
28Сонда, 49-6.
29Сонда.
241
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
деген тэржма туйш — еш им дау айта алмайтын акикат ce3i болып
ecnnepi анык.
Акын бул жерде айтайын деген ойынын аясын кенейтш,
тупнускадагы мысалдьш жупн эдей1 арттырып отьф.
Мундай тэс1п барган сайын терендеп, кенейе туседь “Жарлы
бай” деген мысалда колында дэулет жок кезде жомартсынып,
e3i сол байлыкка ие болган куш дереу ындыны бузылып кететш
тойымсыздыкты суретгегенде, онын эсерш кушейте тусу
уш ш аудармашы окига желюш окырман туйсптне элгщен де
жакындатып экеледь
Крылов кедей адамнын бай болсам буйтер ещм деген кияльш
былай жетюзетш:
Нет, если мне далось богатство на удел,
Не только бы рубля —я бы тысяч не жалел,
Чтобы жить роскошно, пышно
И о моих пирах далеко бы было слышно3".
Ал аудармада ол былай болып келед1:
Дарига! Мен бай болсам журтган аскан,
Уйлерш салдырар ем кандай тастан!
Сом тугш мынын б1рден жумсар едам,
Аямай киер кшм, шер астан.
Жылкымды, кымызымды, койым менен
Жумсар ем конагама тойымменен.
Журтымнын жабыктырмай кеншш ашып,
Кунде той, кунде кызык, ойынменен31.
Байлыктын акшага байланысты болып келепн баршага
TyciHiicri тусын сол калпында беред1 де, Ахмет одан api нагыз казак
угымындагы шалкыган турмысты малмен, кымызбен, агыл-тегш
конакасымен, той-томалакпен байланыстыра суреттейдь
Осы жагынан альш Караганда, ете сипатты мысалдардын 6ipi —
“Кара булт”. Несер жанбырын шел!ркеп жаткан далагажаудырмай,
тещзге апарып куя салган калын бултгын елге пайдасыздыгын
тшге тиек ете келш, аягына эркайсысы алты жолдык уш шумак
корытындыны ез жанынан косады.
Булттай жерге жаумай суга жауган
____________ Кдзакта ic ететш кеп адамдар” .
inИ.А. Крылов. Библиотека поэта, малая серия. Ленинград, с.390.
31Ахмет Байтурсынов. Шыгармалары. А., 1989,72-6.
“ Сонда, 86-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
242
Б р жерде сейлеп турган Крылов емес, Ахмет Байтурсынулынын
тура 03i. Сондыктан, ол айтар ойын жуйелеп, дэлелдеп, шегелеп
толык айтуга хакылы тэр1зда.
Мысалы, казак—дала, баска —тещз,
Даланы шама келсе кегерпшз:
Мун десен, мукгаждесен казакта кеп,
Емес пе муны ойламак мшдетщ 13?эз
Осылай д^ттеп айткдн акыл-кенес дарымай жатса, акын сез
желюше езш де араластырып, катысушы кейшкерлердщ GipiHe
айналып кетед1; сейтш, 03iHiH белгшi 6ip 1ске козкарасын телей
бишрш отырады.
“Кдрашекпен мен кой” деген мысалда зорлык пен эдшетЫзд^
шеней келш:
Кунэл16ipey ойдан, 6ipey тшден,
Ахмет, осы айтканын жетер, токга34, —
деп езш ipxiHKipen отырса, зымиян опасыздыкты эшкерелейтш
“Арыстан, KHiK Ьэм тулю” атты мысалда:
Kicire тазажолдас табу киын,
Кебше дос етеш мал мен буйым.
Досыннан, душпаныннан б1рдей сактан,
Басында, cipa, Ахмет, болса миын35, —
деп катты ширыгып, ашынатын кездер1 тагы бар.
Акыннын Крылов аудармаларына езш пкелей араластырып,
багдарламалык ой-ниетш ашык бициретш тустарын сез кылганда,
“Малшы мен маса” аггы мысалга ерекше токталуга тура келед1.
Мунда баяндалатын окиганын келеMi терт кана шумак. ¥йктап
жаткан малшыны шагуга келе жаткан жыланнан куткару ушш сары
маса оны e3i бурын барып шагады да, оятып ж!бередь ¥йкылы-ояу
KiciHiH сермеген колынан маса елед1, 6ipaK, малшы жыланды да
жайгастырып, e3i аман калады.
Осы мысалды аудару аркылы Байтурсынулынын не айтпак
болганын айкын TyciHy ушш сонындагы ею шумак гибрат сезШ
тугел келпрешк:
35Сонда.
34Сонда.
35Сонда, 60-6.
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1Я73 - 1937)
243
“ Мысалы, казак — малшы уйктап жаткан,
Жыланды пэле делж андып баккан.
Пэленщ турш керген мен — сары маса,
Халыкты оянсын деп сезбен шаккан.
Ойлаймын осы сез де жетеда деп,
Кайтты айтсам, сез1м батып кетеда деп.
¥йкысы ашылмаган журт оз1мд1
Коркамын сары масадай етеда деп”36.
Bi3 б р туста Ахметг1н жогарыда кдрастырылган
“Маса”
жинагынын, ондагы багдарламальпс сипаты бар Kipicne
шумактардын алгашкы идеясы кайдан ep6ireHiH айкын ангарамыз.
TepiciHi Крыловтан келген осы шагын мысалды, ондагы Маса
бейнесш кейшп ютаптын, кала берш, буюл Байтурсынры
кызметшщ алгаш рет кылан берген хабаршысы, жарк еткен сэулеа
деп багалауга болар еш.
Сонымен
6ipre
муны
тэрж1машы
тэж1рибесшдеп
шыгармашыльпс тэсщдщ белгш 6ip кыры деп те караган лэз1м.
Крылов шыгармаларында тайга танба баскандай кылып адам
табигатындагы жаксы-жаман мшездерШ суреттейтш, солардьщ
мэнгшк символы ретшде санада орныгып калган неше турл1 жанжануарлардын бейнелер1 бар. Bip жагынан, езшш табиги болмысTipniriH сактап, eKiHmi жагынан, жана ортадагы угым-туашктерге
беШмделе, raicTi езгерютермен, мейлшше таныс куйшде
жетюзигедй Айталык, ку зымиян тулю, ашкарак пэлекор каскыр,
акылды сунгыла жылан, каЬарлы зорлыкшыл арыстан, акымак
дангой маймыл, кисык MiHe3fli кыньф есек, тагысьш тагылар.
Брар кай хальпсга болсын осы кылыктарымен танымал
болуга THic. BipaK, соньш эркайсысы, 6ip тщцен еюнпп ттлге
аударылганда, кэШмгщей “рты н езгертш”, жана ортага жакындай
тусетйи “Кырык мысалдагы” кай шыгармадан болсын айкын
сезшедь
Мэселен, Крылов мысалдарында кеп кездесетш тулю бейнесш
алайык. Ол эр шыгармада баяндалатын окиганьщ мазмунына
карай 6ipne алдамшы ку, б1рде залым, алааяк, б1рде уры,
зорлыкшыл, б1рде жагымсыз ею жузда. BipaK, сонын бэрщде де
ол Байтурсынры аудармасында ылги да казакка ежелден таныс
белгш бран куйрык бекбике калпында KepiHin отырады.
Каскыр да солай. Мэселен, оньщ козьшы жепа келш
тургандагы тагатьш юнэлары — Крыловта да, Байтурсынрында
да б1рдей. Айырмашьитык болса, тек жагдайга байланысты кершу
ерекшелйстершде гана. BipaK 6i3iiiiH ерекше назар аударгалы
“ Сонда, 102-103-66.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)________
244
отырганымыз — Байтурсынулы аудармасындагы зорлыкшыны
казактын каскыры кылып турган 6ip гана сез:
Экенш алдындагы танимысын,
Бэлем сен, байкап кара, ашып кезщ!37
Баска халыктын угымында “эке” деген сез ылго жакын,
туыстыкгы ангартуы мумган гой. Ал казак тусшшнде сол тура
магынасымен катар, б1реуден 6ipeyaiH басымдышн, куштшпн,
устемдМн таныту ушш “эке” деген 6ip сездщ e3i жетш жатады да,
тындаушынын мысын женетш ектемд1к ретшде естше,ш. Мунда
сол магынасы ете сэтп колданылган.
Ал енш суйекке какалып калып, тырнадан кемек сурайтын
касекен — Ахмет аудармасында эуел1 будан тшп езгеше, басына
кун тускенде ете момакан, кенемал, linTi жагымпаздыктан да
кетэр1 емес.
Сондыктан ол, жанаш козыга айткандай, “экещй танимысын?”
— деп эюрендемейш, “алдында аган отыр eci кетш”,— деп
мулэйшсщц. Ал енгй шаруа бйхеннен кейш, каскырдын
каскырлыгын танытуга келгенде, тэрж1машы ез машыгынан
айнымайды: каскырды да, тырнаны да кыр елшш адамдарына
мейлшше танымал етш жетюзедь
Крыловта каскыр тырнага: басынды аузымнан аман экеткешнш
олжа кер десе, Байтурсынулында ол былай казакшаланады:
“Сыйга-сый” дегендейш, таз басынды
Аузыма салып турган кем1рмедам38.
“Кырык мысалдын” шурайлы тип жэне баска да керкемдйс
ерекшел1ктер1 — арнайы сез етерлж езшше 6ip урд1С. Ондагы
казактын нагыз халыктык эдеби TUiiHiH He6ip тамаша epHeicrepi
ага буын окырман кауымга imiHapa ертеден таныс болатын.
0 зге тшден бегде сез юрпзбей, халыктын карапайым тшнш ез
мумкшд1ктер1мен-ак ол He6ip айшыкты ер1мдер, оюлы орамдар,
канатты ттркестер, ел аузында макал-мэтел боп кеткен лугатты
накыл пзген.
Осы орайда Крыловтын тш шеберлшне табынган Гогольдш 6ip
ce3i еске туседь Крылов TUiiHiH кунарлылыгы сонша, оны баска
тшге аудару мумюн емес, деЩи Гоголь. Ал Ахмет болса, оны сол
калпында аударамын деп эуре болмайды. Озшше кетед1, ана TiniHiH
ез койнауынан дэл сотан балама боларлык, тек Байтурсынулы
37Сонда, 63-6
“ Сонда, 56-6.
245
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
даналыгынан гана туа алатын кереметтей бай Tin к е ш ш ш ашады.
“Замандастарыма” деген такырыппен бершген уш шумактык
беташардын езшде, сырттай мейлшше карапайым кершгежмен,
ушле караган xicire каншама Ахметтж сез енершщ ynrici жатыр!
“Кднагат азта деген, жокка сабьф...”, “Ат турмас аягында жел1
болса” деген тармактар халыктын макал-мэтел казынасында
курметп орын алутаебден лайык.
Жинактьщ кай бетш ашып, кай шыгармагакез салсакта, acipece
олардын тужырымдарынан жарк еткен алтыннын сыныгындай сез
асылын табамыз.
Мысалы, еткен кайыр - 6ip бэйтерек...
KepepciH рахатын келенкелеп
(“Ат пен есек”);
Калпы емес тэкаппарлык данышпаннын
(“Егшнщ бастары”);
Болмаса кайратына e6iH cepiK,
Опа жок кур айласыз мыктылыктан
(“Емен мен камыс”);
Айдыннын саркыны едщ журтка жеткен
(“Каскыр мен тырна”).
А.Байтурсынры Крыловтан кейш Пушкиннен, ол аркылы
Вольтерден, сондай-ак Лермонтовтан, Надсоннан, Жадовскаядан
б1рсыпыра дуниелер аудартан. Б р тустары тэрж1малык тэж1рибет
жинактап айтар болсак, оларга тэн 6ip ерекшелж репнде, ен
алдымен, акыннын шыгармашылык принципшщ жогарыдагыдан
сэл езгешелтне назар аударар едж.
Крылов мысалдарына жупнгенде, акын оны езшщ
агартушылык, курескерлж кызметше жарату, ягни, каз1рп урыммен
айтсак, ез1не идеялык кару етш колдану максатын кездедк Осы
максаттын ынгайына карай, ол тэрж1ма нысанын eMiH-epKiH
пайдалануга хакылымын деп есептедк Крылов мысалдарьтын
жалпы мазмунын алып, езшше баяндау, онын габраттарын казак
кауымьшын шындыгы мен кажеттерше ынгайлап тужьфымдау
багытындагы А.Байтурсынрынын тэж1рибесш осы ерекшелпеп
ескере отырып карастырган жен.
Ал кейшп аталган авторларды аударганда ол, б1здш ойымызша,
ен алдымен акынга акынша келе,щ, олардын шырармаларына
акын кез1мен карайды. Бэлюм, езге халыктардын керкемдж
мурасын насихаттап, езшщ туган эдебиетшщ кэдесше жарарлык
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)__________ 246
улп-енеге таратуды да кездеген болар. Сондыктан бул жерде
жанагыдай тупнускадан алшак кетуге болмайтынын ол езше
6ipiHiui шарт деп устанган Tepiawi. BipaK, солардын кай-кайсысын
да казак окырмандарынын кекейше конымды етш, ез халкыныц
байыргы шыгармашылык дэстурше сэйкестеп, езшдеп табиги
дарынды толык пайдалана отырып, барынша шабыттана аударады.
Сондыктан да бул аудармаларды Байтурсынулынын акындык
колтацбасын устемелеп танытатын, сол жылдардьщ езшде елен
мэдениетп мен елен техникасынын эжептэрр биж дэрежесшен
кершген керкем туындылар деп кабылдаймыз.
Сол себептен болуы керек, “MiHci3 таза меруерт” деп
басталатын ею шумак сез ернегшщ бул кунге дейш ел аузында
Асан Кайгы атына байланыстыра айтылып, кастерленш келгенк
Ахметтщ Жадовскаядан аударган осы 6ip шагьш толгауы ещп езше
кайтарылып отьф. Жаксы тэрж1ма улпсшщ Kaflipi тел шыгармадан
эсте де кем болмайтьшьш осы мысалдын езьак ангартса керек.
Ой тубшде жаткан сез
Шер толкытса шыгады39.
Б р жолдардан 6i3 романтикалык ce3iM кернеген акын
журепнщ Te6ipeHiciH сезшгендей боламыз. Расында да, б р кездеп
Байтурсынры акынньщ романтикага бой ургандыгын оньщ
Пушкин, Лермонтов, Нацсон шыгармаларына жугшрнен, оларды
ipiKTey принципшен ангаруга болар еде.
“Маса” жинагынын 1911 жылгы алгашкы басылымында
Пушкиннен аударылган “Ат”, “Данышпан Олегпн ажалы” (1989
жылгы басылымда “Аликтщ” деп кате жазылган — ред.) атты
елендер жэне “Балыкшы мен балык”, “Алтын этеш” epTerinepi
енпзшген. Брардын 69pi де, жогарыда айтылгандай, анык
романтикалык сарында жазылган сюжетт1 елендер мен аныз,
ертегшер. Брардан кейнпрек аударьшып, 1922 жылгы басылымга
енпзшген “Мцыри” поэмасынын y3inaici де осылармен 1штей
ундесл жатканын ангару киын емес.
Б р жерде айкын ангарылатын — А.Байтурсынрынын
тэрж1машылык тэж1рибес1нде ерлнсп, ерюнд1кп, отаншылдыкты
сезшу1, таза суШспеншшкп жырлайтын шыгармаларды аударуга
беЙ1'м болгандыгы.
Мэселен, Пушкиннщ “Ат” дейпн шыгармасы — батыс славян
аныздарына курылган топтаманын ен сонгы, он алтыншы елеHi.
Мазмунында жауынгерлж жорыкты ансаган аскак сез1м бар.
Орыстьщ ержурек княз1 Олег eciMiHe байланысты узак елен де
59Сонда, 129-6.
АХМЕТ БАЙТУРСЫНУЛЫ (1873 - 1937)
247
— осындай ершк жортуылды мадакгайтын шыгарма. 0 зшщ аз
гана гумырында орыс поэзиясынын аспанында тан жрдызындай
жаркырап кершген Надсон елещнщ аудармасын — 6ip де болса
6ipereft, курескер Байтурсынулы бейнес1мен табиги уштастыгы
бар, нурлы болашакка умтылып, атой салган аскак жаннын
калткысыз ceHiMiH бейнелейтш, отты сез1мге курылган туынды
деп багалаймыз.
Киналып KiM болсан да, талыккандар,
Туншп YMiTузш жалыкпандар!
Кайтадан жакындык кеп, касты к. кашып,
Жаркырап жаксылыкка атартан бар40, —
деген елен жолдарынын жогарыда карастырылган акын
Байтурсынупынын ез туьшдыларымен iurrefl астасьш, ундесш
жатканы айдан анык KepiHin тур.
Ал Пушкин нщ аталган ею ертепсшщ мазмуны баршага мэл1м
болгандыкган, олардын аудармадагы керкемдж дэрежеа сол улы
акын мурасынын денгейшде шыкканын гана айтып шектелген
жен болар.
* * *
Корыта келгенде, жогарыда айтылган пйарлерда жинактап,
пысыктай отьфып, Ахмет Байтурсынупынын акындык мурасы
жайында мынадай ею ерекшел1кп атап айтуга болады.
BipiHniineH, А.Байтурсынры — агартушы, галым, когамдыксаяси кайраткер ретшде кандай ipi тулга болса, акындык
енерде де кайталанбас орны бар, туган эдебиегсм1зде тутас 6ip
кезенш бейнелейтш кесек бтмгй дарьш neci. 0з eMipiH туган
халкыньщ бостандыгы мен бакыты жолындагы куреске тугелдей
багыштаган азамат акын бойындагы табиги талантын ен алдымен
осы жолда кару eTin пайдаланды. Б р тургыдан алганда, онын
eciMi езшщ алдында гана еткен улы Абай дэстуршщ ен 6ipiHini
мираскорларынын катарында аталуга лайык.
Еюншшен, Ахмет Байтурсынры езшщ акындык мурасы
аркылы XX гасырдын бас кезшдеп казак эдебиетше халык
муддесшщ жокшысы бола алатын саяси курескер бейнесш экелдг
03iHiH барлыкэрекетш туган елшщ мун-мукгажымен ажырамастай
тутастыкта деп тусшген акын шабытты жырларында дэл сондай
жанкепш курескердщ бедерл!, бедедщ тргасын жасады.
Осы eKi ерекшел1ктщ exeyi де — туган эдебиетге кейшнен кен
“ Сонда, 130-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕЗ! (1900- 1917)
248
epic алып, еркен жайган жекпсп нышандар. Сондыктан, оларды
9pi карай жан-жакты зерттеп, гылыми тургыдан терен байыптай
беру—кай уакыттада эдебиетпн абыройлымшдеп болмак.
* * *
Бул тарауда А. Байтурсынулынын акындык енер мен
аударма саласындагы енбектер! рана сез болды. Онын керкем
шьтарматылыктеориясы мен эдеби сын саласындагымол жемюп
мурасы Кдзак эдебиеттанугылымынын проблемаларына арналган
осы басылымнын он 6ipiHiui томында жеке карастырылатын
болгандыктан
бул
мэселелер
тещрегшдеп
кыскаша
маглуматтармен шектелуге тура келдк
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙГЫРОВ
( 1893- 1920)
1926
жылы
«Султанмахмут
Торайгырулынын сездерш жинау науканына
ат салысыныэдар!» деген ашык хатында
Жусшбек Аймауытов: «Акын елшщ тш
гой, адал туган улы гой, булк-булк еткен
жаны гой, жанын жеген ары гой, айта алмай
журген зары гой. Жаннан, ардан безбесе,
акынын кандай ел кастерлемесш!»1 — деп
жазган екен.
Султанмахмут — шын магынасында осы
сезге татитын акын. X X гасыр басындагы-----------казак эдебиетш жана бшкке кетерш, заманынын кайшылыкты
шындыгын шыгармаларында жан-жакты бейнелеген, керкем
седшн халыктык мэн-магынасын кетерш, жана жанрларда
1здешстер жасаган ол туган халкын отаршылдык пен улттык
егзшш ею жакты канауынан азат етуге, ел бостандыгына ун косты.
«Карашы казак кегше ермелеп шыгып кун болуга» умтылды.
Когамдык шындык пен эдшет жолын талмай 1здеп, туындыларына
аркау еткен акын кеп жабьшын 6ipi болып калмай, от боп жанды,
куйрыкты жулдыздай агып етп.
♦ *
*
Султанмахмуттын аталары - Торайгыр, Шон деген юсшер
казак даласына аттары кешнен таныс, атакты би, батьфлар болган.
Шон би eciMi Калмукан Исабаевтын осы аттас романынан белгш.
1“Енбеюш казак” газеп, 1926.19 караша.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________250
Ал Торайгыр — елш сырткы, iuiKi жаудан коргаган, бeлriлi батыр
9pi би. Баян тауынын бауырында Торайгыр eciMiMeH аталган улкен
кел бар. Акыннын ез экес! Эбубэюр момын, кедей адам болган.
Шаруасы куйаз, унем1 малшы юпмшде журепн оны замандастары
Шокпыт атандырган. Кункерю камымен Шокпыт сол кездеп
Омбы уезшщ Шаграй болысына карасты Кдрауыл Шабар
аулындагы (кейш Кекшетау облысынын Кызылту ауданына
караган) бай жездеа — Шабар баласы Кднапияны паналап, сонын
малын баккан. Сол жакта уйленген. Жездеа суйек жангыртпак
болып Шаншарулы Жабайдын Зуфнун деген кызын эпередк
Султанмахмут 1893 жылдын 28 казанында сонда туган. Ей жас Kiuii
iHici Бэшен (шын аты — Байконыр) де сол елде дуниеге келген.
Султанмахмупъщ уш жасында nienieci кайтыс болып, болашак
акын алты жаска дейш эжесшщ тэрбиесшде болады. Содан
кейш Шокпыт ею баласын алып туган жер1 — Баянауылдагы ата
конысына кешед1. Торайгыр келше таяу жерден кыстау салады.
Султанмахмупъщ балалык шагы осы жерде етед1.
«Баян тауы Козы Керпештш Баян сулуы туган тау деседь
Аспанмен плдескен аскар шын, тле жартас, тупс1з куз, таудын
ушар басынан етегше дейш сынсыган сыпсын карагай, ак кайын,
баргын, мойыл, киядан ойга, ойдан орманга сунпп, сыбдырлап,
бурандаган бура булак, шеккен алыптай аскар Баянный он
колтыгында айнадай жаркыраган Сабындыкел, сол колтыгында
тундей тунерген Шойындыкел (Жасыбай кел1 бурын солай аталган
деседО, жамбасында тас аралды, кек куракты Торайгыр кел1, жаз
болса кекорай шалгын, кек балауса, жасыл жапырак, жем1с, тау
iiiii ын-шьщ ан, бута толган жыршы кус. Мше сол сеюдщ зэулш
жаратылыстын бауырында бала Махмут балдыргандай балалык
шагын етизеш»2 - деп жазган Жусшбек Аймауытов.
Шокпыт кедей болганмен, жаны жомарт, кайратты, есюше
сауаты бар адам болган. Ол Султанмахмугты уйде окытып,
алгашкы сауатын ашады да, ауыл молдасына беред]. Болашак акын
Эл1, Тортай, Мукан деген молдалардан сабак салады.
Экемнен эл т, бши уйде окыдым.
Уйренш намаз, сабак, жат токыдым.
Эл1 молда алдында дэл exi жыл,
Эртурл1 ecKi ютапты 6ip шокыдым.
Тортайдан ею жылдай сабак алдым,
Ол байгус аяган жок ойда барын.
Гылымнын орны бас пен квюректе,
Byftip шыгып, кампия тоймас карын.
2С. Торайгыров. Шыгармаларынын толыкжинагы. А., 1933,11-6.
251
СУЛТАНМАХМУГ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
Муканнан екшнп жыл сабак алам.
Уйыктасам да кеншм окуга алан.
Лепес кып e3i бастап акын болдеп,
Дугасын ыкыласпен берда маган,3—
деп жазган Султанмахмуг алгашкы елендершш б1ршде.
Султанмахмуг бул молдалардын шпнен акындык жолга батасын
берген деп, Мукан молданы ерекше атайды. Мукан ез! де еленге
yftip, ecici шыгыс сюжетгерш елен етш жазатын, 6ipeyni макгап,
6ipeyzu мазак етш жанынан шыгаратыны бар адам болган. Ол
шэюрттерш еленге кызыктырьш, халык ауыз эдебиеттмен, араб,
парсы ynrinepiMeH таныстырып отырган. Жогаргы еленш де акын
1907 жылы «Секши eMip кыска жарты тугам» деген атпен Мукан
ыкпалымен жазганга уксайды.
1908 жылы Баянауылда Эбдарахман деген молда медресе ашып,
Султанмахмуг сотан окуга барады. Онда era жылдай окыган
болашак акын окуын бтрмей кетт калуга мэжбур болады. 0 з
уйшде жатып окыган баланы молда малай орнына жумсайды, онъш
устше катал устап, эр Typni сылтаулармен урып-согатын болады.
Молданын надандыгын, каталдыгьш айтып, Султанмахмуг сыкак
елендер шытарады. Молда баланы одан api жазалап, елен жазуына
тыйым салады. Жасынан эр турл! молда алдын керш, олардан
жарытымды бш м ала алматан Султанмахмуттын дан мен молда
жайлы кезкарасы осы кезден калыптаса бастаганга уксайды. Ол
молдалардын надандыгын, есю дши мектептщ балага ешнэрсе
уйрете алмайтын схоластакасы мен катал тэрпбш алгашкы
елендершщ езщде-ак («Орнымыз медресе окып жаткан», «Дш»,
«Сокыр сопы», т.б.) катты сынта алады.
1911
жылы Султанмахмуг 6ip кыс бойы Нургали дег
мугал1мнен сабак алады. Ол жанаша окыган адам екен,
окушыларын пэн непздершен таныстырьш, олардын бш1мге деген
ынтасын упггайды. Нургалидьщ кемепмен Султанмахмуг казак,
татар тшдерщде шыгатын керкем эдебиет йтаптары мен газет,
журналдарды окуга дагдыланады. Болашак акын одан dpi окуды
армандайды.
Осы максатпен Султанмахмуг 1912 жылы Троицк каласына
барады. Онда Ахун Рахманкули деген татардын медресесше тусеш.
BipaK Султанмахмуг мунда да узак оки алмайды. Турарта уй таппай,
api каражаты болмай кеп киыншылык керген ол екпе ауруына
шалдыгады. Медреседе кыс бойы тана окып, жазгьпурым Троицк
манындагы 6ip ауылга бала окытуга кетед1. Ондагы ойы — бала
3С. Торайгыров. Ей томдык шыгармалар жинаш. 1-т., А ., 1993,20-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕЛНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900- 1917)
252
окыта журт, денсаулыгын кетерш, каражат жинап алып, кайта оку
ianey болады. Мектептен бос кезшде ол ез11зденш окиды, елендер
жазады.
Кузге карай Троишаге кайта оралган Султанмахмут тагы да
окудын ретш келтчре алмай, сонда шьнатын «Айкал» журналына
жауапты хатшы болып кызметке Kipefli. Кыс бойы журнал
редакциясында белсенШ жумыс жасаган ол 1914 жылдын
кектемшде жумыстан шыгады. «Айкал» хатшысы Султанмахмут
Торайгыров хатшылыктан шыкты. Мунан былай онын
«Айкаппен» eui6ip катьшасы болмайды»—делшген хабар журналда
жарияланады4.
«Айкапта» жеMien кызмет ютеп, б1ркатар шыгармаларын
бастырган, акындыкка бет буруьша жол ашылган шагында,
Султанмахмуттын журналдан кызметтен кету1 — онын еркшен тыс
болтан окига. Оны ез1 де «Мен ез niidpiMfli дуниеге шыгаруда Kici
бетше карамадым. Махмут кайб1р адамнын кешлше карайтын
адам? Сондыктан келюе алмадым... «Айкапта» турган минуттарда
буюл галамга ез1м ие болгандай кетерщшм. Ойлап Караганда,
акымактык болмаса, кетершетш не бар еш?» — деп мойындап
жазган5.
Кейб1р мэл1меттерге Караганда, сол кеэдеп «Айкап» пен «Казак»
газетшщ арасындагы niK ip таластары Султанмахмуттын тагдырына
эсер еткен сиякты.
«Айкаптын» кузден берп номерлерщде «Казактын», иэ
«Казакка» жазушылардын аты аталмаса, журнал максутьша жете
алмайтындай боп келедь Бас косу мэселес1нде де «Казак» айыпты,
жер мэселесшде де «Казак» айыпты, партия iciHe де себетш
болып турган «Казак», «Айкапта» туе керген елецпл де «Казакты»
жырлайды, циркке барып балуан кергендердщ есшен де «Казак»
калмайды, баскармадан 6 ip ey re жауап жазылса да, баягы «Казак»,
казакка алалык кайдан келгенш жазганда да аягы келш тагы да
«Казакка» согады, улкен юешерш де -пршшшнде «Казактын»
n iidpiH куаттаганы ушш сегеш»6—деп жазыпты Mipжaкып Дулатов
«Айкап» пен «Казак» арасындагы тартыс туралы. Осы сезд1к
ушыгы Султанмахмутка тиш жатканы даусыз. Ондагы «Казакка»
тиш жаткан «Кешеп тунп туе, бупнп ic» («Айкал», 1913, №20),
«Bip балуанга карап* (1913, №21) деген елендер Султанмахмутгыю.
Онын уетше Султанмахмуттын «Казак TiAiHfleri елен ютаптары
жайынан» («Айкап», 1913, №19, 20, 22-23), «Жана ютап»
4 “Айкал” журналы. 1914 жыл. №1.18-6.
5С. Торайгырулы. Шыгармаларынын толык жинагы. А., 1933,14-6.
‘“Кдзак” газеп. 1914 жыл, 21-сэу1р.
253
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
(«Сонда, 1913, №17) атты макалаларында МДулатов ютаптары
сыналатынын ескерсек, «Кдзак» газетшщ Сртанмахмутты
тйселей кездеreHi раска шыгады. Птарш «дуниеге шыгаруда Kici
бетше карамайтын» акын «Кдзактагы» агаларын ренжтп алганга
уксайды. вз шыгармаларына коса «Айкал» бетшде басылган
«Кдзак» газеп жэне устанымы туралы птарлер де уйымдастырушы
есебшде Сртанмахмуттын «кшэзд» саналган. Сондыктан «Кдзак»
газетшщ басындагылар «Айкаптьщ» шыгарушысы М.Сералинге
ыкпал eTin, Султанмахмутты журналдан KeTipyi эбден мумкш.
Редакциянын Султанмахмупъщ кеткенiH хабарлап, енш оньщ
журналмен «em6ip катьшасы болмайды* деп жазуьшьщ e3i де
«Кдзак» алдындагы акталу сиякты.
«Айкаптан» кеткеннен кейш, 1914 жылдьщ жазьшда
Султанмахмут ез елгне — Баянауылга барады. Аулында 6ipa3
уакыт бала окытып, каражат жинап алып, улкен калалардьщ
6ipiHe окуга кетуд1 ойлайды. Ел жастарын окуга, 6uriM жолына
тартатын мэдени-агарту уйымьш куруга талап жасайды. 03i «Шон
cepiKTiri» деп атаган осы уйымнын алдына турмысы нашар, кедей
окушыларга кемектесу, окуына каражат беру, ел iniiHe газетжурналдар алдырып, ютапханалар ашу, оган хат бшетш адамдарды
тарту, акын-жазушьшардьщ шыгармаларын бастыру7 мшдеперш
кояды. «Серйспктщ» максаты акынньщ «Шон серйстшн» ашарда
«Шон cepiKTiri» туралы кепке кггеген баяндаманын басы», «Бр
баяндаманын арты мынадай сездермен тынады» деген влендершде
де айтылган. Алайда, акынньщ ойы йке аспайды. Не «Шон
серйспгше», не езшщ окуына каражатжинай алмайды. Кемекгесер
деген yMiTneH барган адамдары ыкылас-пейш танытпайды.
Тагдырына наразылык бищрген 6ipa3 елендерд! («Кунделйс
дэптер1нен», «Кос уй», «Bip адамга») акын осы кездегт кещл куй1
acepiMeH жазган.
1914
жылдьщ кузшде Сртанмахмут Семей каласына келеда
BipaK теменгт дэрежедег1 окудан жасы асып кетш, жогаргы
дэрежедеп окуга 6uiiM i сэйкес келмей, орналаса алмайды. 6 з
беттмен Kici жалдап окуга каражаты болмайды.
Б р жагдайлар тагы да Сртанмахмуттьщ кещл куйш бузады.
Акын ойынын icxe аспаганына, максатына жете алмаганына
KyniHin, жан дагдарысын бейнелейтш 6ipa3 елендер («Лэнет
брты шатырлап», «Алты аяк», т.б.) жазады. Акырында баска
амалы таусылган ол Алтай бойына (Ka3ipri Шыгыс Кдзакстан
облысы, Кдтонкарагай ауданына) жалданып бала окытуга кетед1.
Онымен Семейде кездескен бр Алтайдагы Кдратай елшщ болысы
06fliK9piM Ережепры Шынгыстай аулынан терт кластык мектеп
7Гылым Академиясынын Орталык гылыми ютапхана коры. 656-6., 313-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)
254
аипсан екен. Сотан орысша, казакша окытатын мугагпмдер
тарткан. Султанмахмуг казакша бала окытып, орыс мугал1мшен
орысша сабак алуды да ойлайды. Сейтш Эбдйсэр1м болыска epin
Катонкаратайта кетед1. «Кдтонкарагайга кеткешм, — деп жазды
кунделшне акын, — ызата шыдамай, ен шыны кун керу ушш.
Колымдагы каражатым Семейде 6ip-aK ай туруга жарайтын болды.
Семей — канша айтканмен калалы, сынды жер гой, арасында
кем KepiHin жургенше, парыксыз казак арасына кетейш деп
ойладым»8.
Катонкарагайда 6ipep жылдай icTereH Султанмахмуг кейш
Зайсанга ауысады. Отан Эбд1кэр!мнщ Батила деген кызына
гашык болуы, мугашмнщ ниетш бшген болыстын кызын тездетш,
айттыртан жерще узатъпт ж1беру1 себеп болады. Султанмахмуг
осы такырыпка жана шыгарма жаза бастайды да, «Эж1бай болыс»
(«Юм жазыкты?») атты еленмен жазылган романын Зайсанда
аяктайды. Оны «Казак» газен жариялаган (Есенгул Мамановтын
каржысы) роман бэйгесше ж1бередд. BipaK колжазба жоталып
кетедь Ka3ipri колда бар нуска — акыннын езшде калган, толык
емес колжазбасы.
1916
жылдын жазында патшанын казактардан солдат ал
туралы жарлыгьшьщ шыгуына байланысты ел ш ш де кобалжу
басталады да, Алтай, Тарбагатай бойындагы ел Кытайга ауа
бастайды. Султанмахмуг осы кезде Семейге кайтады. BipaK онда
кеп турактамайды. Елше барады. Содан кузде оку isflen Томск
каласына жол тартады. Онда Томск Технология институтынын
студенп Эл1мхан Ермековтщ (кейш математика процессоры
болган, репрессияга ушыраган) кемепмен даярлык курсына Tycin
орысша окиды. 9pi емделедь Турмыс киыншылыгына карамай,
орысша 6uiiM алуга жол ашылганын ол куаныш етедь Сол кездеп
кунделшне: «Жумасына ею гана обед етем (ет татам). Кур шай
мен нан. Кшм алганым жок. Кинота, вечерлерге 6ip мэртебе
болсын бартаным жок. KyHi-TyHi айналдырганым — ала кагаздын
6eTi... XaniM осы. Сонда да кайтырмаймын. Bip тиыным калганша
окимын. Сонан сон турмыс кандай жук салса да, кетерем. BipaK
KeHiniM окуда болмак»9, — деп жазады. «Ол 6ip кыстыц шпнде
орыс Tini грамматикасын, acipece, синтаксис! мен этимологиясын
жете менгерш алды. Орысша жаксы сейлемегешмен, жазута,
утынута келгенде, ете жепк болып шыкты. Ол менщ у^мнен
Л.Толстойдын, Руссонын, т.б. саяси брошюра ютаптарын окып
журд! жэне оны терен тусшетш ед1»'° —дейш Э.Ермеков.
"С. Торайгырулы. Шыгармаларыныц толык жинагы. А., 1933,17-6.
’ Сонда, 21-6.
10С. Торайгыров. Ею томпык. 2-т., А., 1962,256-6.
255
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
1917
жылдын
акпанында
Ресейде
буржуазиялыкдемократиялык тенкерю жещп, патшанын тактан тускеш мэл1м.
Патша отаршылдыгы мен когамдык эдшетаздпасе карсы курескен
Султанмахмут «Мундай заманда казак окыгандарынын казак
шшде болмауы итпк»11 деп, 1917 жылдын 10 наурызында Семейге
келещ. Семейде уйымдаскан Казак комитетшщ жумысына
катысады. 1917 жылдын жазында Алаш партнясынын курылуын,
Улттык автономия уйымдастыру талабын колдап «Алаш ураны»,
«Таныстыру» сиякты шыгармалар жазады. «Сарыарка» газепнде
елендер мен макалалар жариялайды. 1917 жылдын казанында
Семейге келген Элихан Бекейхановты карсы алушылар шшде
болып, «Элиханнын Семейге келуЬ («Сарыарка», 1917, 30 казан,
13 караша) атты макаласын бастырады. Онда улт кесемшщ
халыкгык енбеп мен оны карсы алушылардын ce3iMi кетерщю
куйде суреттеледь Осындай карбаласта журш Султанмахмут
денсаулыгын нашарлатып алады. Кыс бойы Тобыкты шпне барып,
кысыр саугызып кымыз iinin емделедь BipaK мендеген ауру бой
бермейш. Кдйтып келш кершген Семей дэр1герлер1 де жарытымды
кенес бере алмайды. Содан ол туган елше — Баянауылга кетуге
мэжбур болады. Бул кезде жана курылган кенес еюметшщ ыкпалы
ел шйнде тарай бастаган ещ. Ол Керекудеп революциялык комитет
жумысына катысып, елдщ кедей шаруаларына ара тусеш, даужанжалдарды эдш шешуге араласады. Елде ол котам дамуынын
жолы, таптар тартысы мен Kypeci жайында кеп ойланады. Саясифилософиялык эдебиетке кеб1рек кещл белш, К.Маркстщ,
Г.В.Плехановтын,
Н.Г.Чернышевскийдщ,
В.И.Лениннщ
шыгармаларын окиды. «Адаскан ем1р», «Кедей», «Айтыс» сиякты
поэмалар мен «Осы да эдищис пе?», «0н бе, туе пе?», «Дауылдагы
эбпер», «Тайса им?» деген елендер жазады.
1920 жылы 21 мамыр кун1 узака созылган аурудан Султанмахмут
кайтыс болады.
♦
*
*
Эр акыннын тагдыры эр турл1 жагдайда калыптасады. Тукымы
колайлы топыракка туеш, онай ешм беретш де, талмай iaaeHin,
киыншылыкпе н алыса журш шьщдык жолын табатын да акындар
болады. Сейте журт олар ез тагдырын e3i жасайды. Султанмахмут
осы сонгы жолмен журген акын. Ол ез eMipiH e3i, ез елешмен
жасаган. Акыннын шыгармашылык жолын кадагалай карап,
елецдершщ жазылу i3iMeH журсешз, бутан кезшз эбден жетед1.
Султанмахмуттын керген eMip азабы, жокшылык, жас таланттьщ
11А. Еспенбетов. Султанмахмут Торайгыров. А ., 1992,30-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
256
соган карамай 1зденш шарк уру i3flepi —6dpi онын шыгармаларында
сайрап жатыр. Бул жагынан оны oMipi мен тагдыры елешнде
ершген акын деп айтуга эбден болады.
Сртанмахмугтын б1рсыпыра шэюрттж елендер1 (1907-1911)
сакталган. блендж Typi мен керкемдж 1здешстершде жетпспеушшк
бола турса да, олар жас акыннын когамдык кубылыстардын мэнмагынасын, сырын тусшуге умтылысымен, елен тии'мен сурет
жасаута деген алгашкы талабымен ерекшеленеда. Ол когамдагы
эдшетаздж туралы, эйел тагдырына немкурайды карайтын мшез
жайлы, дш мен дани окудын схоластикалык сипаты женшде
айтады. Оларга ез угымындагы эдшеттшк, адамдьпс, ар-иман
туралы тусшжтерда карсы кояды. Суреткерлжке умтылыс оньщ
бай кызы мен бай рынын, байлык пен кедейтктщ бейнесш
танытуга арналган жырларынан байкалады. Алайда олар улкен
угымдагы саяси кезкарасты, акыноык позицияны аныктай
алмайтын еда. Мундай акындык таным мен байсалды кезкарас
Султанмахмупъщ 1912 жылдан басталатын шыгармашылыгынын
жана кезешнде гана бой керсетеда. Соган карамастан жас акынньщ
алгашкы талабы онын есю угым мен дани бтм нщ шецберше сыя
коймайтындыгынын белпс1 сиякты.
1912
— 1913 жылдары Султанмахмут Троицк каласын
келш, онда эуел1 медреседе окып, кейш «Айкап» журналынын
редакциясында кызмет ктегеш жогарьща айтылды. Осы кезден
басталатын шыгармашылык жолында онын агартушылык
кезкарасы анык танылады. Ол Абай мен Ыбырайдын осы саладагы
ойларын дамыта отырып, енер мен бшм жолына угптеШи, окудын
пайдасын энпмелеп, мэдениетп елдердщ TipmuiiriH улп етеда.
0зшщ б р такырыптагы алгашкы елешн Султанмахмут казак
жастарына арнайды. «Окып журген жастарга» елешнде ол жас
адамнын окуга деген ынтасы мен келешекке ceHiMiH бейнелейда.
Умггпенен жок кутан
Талабыалдабаламыз.
Баскаларжогын тапканда
Б1эдер кайтш каламыз.
Тэуекелге белбусак,
Кердепш аламыз.
Жетюзбей кетер жуйрж жок,
Кусак, бэрш шаламыз.
1с 1стей1к 6ipболып,
Ашылмасын саламыз, —дейш.12
12С. Торайгыров. Ею томдык шыгармалар жинаш. 1-т., А., 1993,47-6. Кейшп
узшдшер осы басылымнан алынады (ред.).
257
СУЛТАНМАХМУТ TOPAflFblPOB (1893-1920)
Осы идеяны акын «Окуда максат не?» деген еленшде терендетш,
окудын максаты — молда болып ескишсп багу емес, эюм болып,
шен тагу да емес, — енер табу, халыкха пайдалы ic icTey екенш
айтады. Ол «Жепмдйс керсе пстей кататын» молданын арам MiHe3i
мен «ттлмаш боп жем табута» умтылушыларды сынайды. Сейтш,
ол ез замандастарын:
внер-бийм алуга,
Алга карай баруга,
...Миллет кезш ашуга,
TepicriKreH кашуга,
Заманага кез салып,
Аякты жвндеп басуга, —
ундейш.
Султанмахмуттын бул туста жазган елендер1нде i3flemc, умтылыс
сарыны кунт. «Шыгамын Tipi болсам, адам болып» деген елешнде
ол:
Шыгамьш Tipi болсам, адам болып,
Журмеймш бул жалганда жаман болып.
Жатканым керде тыныш жаксы емес пе,
Жургенше eMip cypin надан болып.
Мен — балан жарык куннен сэуле кутан,
Алуга кундй барып белш бутан.
Жулдыз болып кермеймш едшн белн
Болмасам толган айдай балкып туган13, —
деп акындык, азаматтык багдарлама усынады. Осыдан бастап,
акын елендершщ лирикалык кей1пкер1нде шарк урып (здену
байкалады. Сол жолда ол нелер киыншылыкты же нудi ойлайды.
«Ендш бет алые» елешнде:
Турмысты умтм кеп женем деген,
Женуде ж1гер1ме сенем деген.
Ыркыма менщ журер кай дуние,
Кенбесе ез ыркыма e3iM денем.
Эрине, шыдар-акпын елуге мен,
Баспаспын жаман жолга кенуге мен,
Актармын окып жетш адам атын,
Баскага жок ыкылас белуге мен.
13Сонда, 66-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________258
Менде жок кажудеген, ашу деген,
Торыгып болымсызга жасудеген.
IciHe курт-кумырска штипатсыз,
Ойымда тек сол бедден асудеген.
Шындыктын ауылын 1здеп туспм жолга,
Ризамын не керсем де осы жолда,
Шаршармын, адасармын, шалдыгармын,
BipaK 6ip табармын деп кеншм сонда14, —
деп жазады.
Султанмахмуг — тым ерте оянган жэне халык, ел мунын ерте
тусшш жырлаган акын. Осы балан жшт (19 - 20 жаста) кезшде
жазган елендершщ езшде ол элеуметпк теназдактт, казак
халкынын когамдык eMipiHiH мешеулйтн, есю ауылды езшжанышкан эдеп-гурып зандарынын кырсыгын ж т керед!. 0 з
дэухршщ озат акыны есебшде аталган ауыртпашылыктарга ол
жаны ауыра карайды. «Анау-мынау» елешнде казак халкынын
TipuiiniriH Kepuii елдермен салыстыра суреттеп, онын баскалардан
кейш турганын керш куйгнедк
Анау кырда татар тур,
Баскалармен катартур.
Мынау ойда казактур,
Бастарында азаптур13.
Акын елен Typi жагынан б1ркатар 1здешстерш байкатканмен,
бул жьфлар, непзшен, уттгпк елендердщ дэрежесшен асып кете
койган жок-ты.
Оку жолъшдагы узшс, «Айкаптагы» кызметтен кету, одан
кейшп Баянауылга барып «Шон cepiicririH* уйымдастьфу
талабынын icKe аспауы онын ш ыгармашылыгына езгеше 6ip сипат
альш келдь 0м1рден катажу Kepin, ойындагысы бола коймаган
кайсар талант жъфларында бунтарлык мшез KepiHe бастайды. Оны
да заман дарыткан едь Акьт елендершщ лирикалык Keflimcepi
бойынан, e3i айткандай, «Карангылыктын кепне» ызалана алга
умтылтан, 1здетмпаз, 6iniM-eHep ансаган жана урпакхын екшн
танимыз. 0M ip бойы халкы керген азап пен надандык, казаки
кыньф мшездер ашьшдьфтан онын «Шындыктын аулын 1здеуге*
бел ineuiin Kipicyi де осы кез. Осы жолда ол алдымен орыстын
тшн, гылымын уйренуд1 максуг тугады.
14Сонда, 79-80 б.
15Соцда, 52-6
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
259
ОллаЬи, ант етемш Алла атымен,
Орыс тшш бшемш Ьэм хатымен.
История, география пэнш бшмей,
ОллаЬи Tipi болы п ж у р м е с п ш мен.
Келгенше осыларлы отыз жаска,
1ншалла, бэрш тугелугам баска.
Отыз жаска келгенше уга алмасам,
Жер жутсын, мэз болмаймын iuiep аска!16
Султанмахмуттын акындык, азаматтык жана багдарламасы
ретшде усынган осы сезшен дапылдап турган акындык мтеэдщ
кайсарлык пен табандылыкка уласуын KepeMi3. Ол нет айтса да
карабайыр айта алмайды, таусыльт, жерте жетюзе, окырманын
иландыра айтады. Онын «Шон серЬсппн» уйымдастыруга жэрдем
бермеген Шорманнын Садуакасына айтканы мен сол ауыддан
ренжш шыгып келе жатканда достарына айткан сезшде де осы
мшез байкалады. Eni6ip кедерпге мойын усынбай, «тм- бтм
жинап» халыкка кызмет ету, жулдыз болып емес, «толган айдай
балкып туып» елше жарык болу, сейтш «Карангы казак кепне
ермелеп шыгып кун болу», «Муздаган елдщ журепн жылытуга
юру» — Султанмахмут мурат туткан аскак идеялар. Сол гана айта
алган, сол гана армандаган тын жол, тын максат! Осы аркылы ол
лирикалык KeflinKepi бойына дэу1рдщ рухын дарытты.
Осыдан бастап Султанмахмут агартушыльыы б1рсыпыра
терендейш. Бурынгы уптпк елендердщ орнына лирикалык
кейткердщ жан сырын, ic-эрекетш суреттейтш жырлар туады.
Акын характерд1 алга устайды, eMip шьшдыгын сонын угымы мен
ici аркылы ашуга умтылады. 0 \прдщ курделшп сиякты накты адам
Tipmuiiri де курделi, кайшылыкты. Ойлаган ic орындала бермейщ,
алые арман жетюзбейш. 9 p 6 i p ce3iM адамы сиякты акын да буган
кайгырады, куйтед1, куйзеледй Султанмахмут та, онын лирикалык
KeftinKepi де оны бастан аз кешпеген. Ол кешкен киыншылыктар
мен сэтазщктер акын жырларында мол is калдырган. Алайда бул
елендерден лирикалык кеййткердщ тагдырга мойын усьшбай,
лапылдап от боп касарыса алга умтылганы, ауыртпашылыкка
карсы шабар ежет MiHe3i кершеда.
Ден сау болсатагдырдын,
Кекке ушырам кулдерш.
Жзгермен талап еткен сон,
Коям ба екен сулдерш.
“ Сонда, 100-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
260
...Cepnin тастап тундерш
Тугызамын кундерш,
Кднкылдатып каздарын
Шыгарамын жаздарын17, —
деШй ол.
Тагдырга акын ез «менш» карсы кояды. Онын философиясы
— адамнын езщ e3i билеу!, ез еркш ез1 багындыруы, «Ерюме
журер менш кай дуние, кенбесе ез еркше ез1м денем» деген ой.
Сондыктан да ол:
Жаксылык керсем ез1мнен,
Жамандык керсем ез1мнен.
«Тагдыр кылды» деулерда,
Шыгарамын сез1мнен.
«03iM кылдым» деулерш,
Таса кылман кез1мнен.
Жазалы емес край да,
Кун мен жулдыз Ьэм ай да.
Жумак кутюш наданньщ
Орны тозак эркайда.
Тенгерер соныра деген сез
Тек жубаткан 6ip айла18, —
деген корытындыга келедь Адам енбепн, рухын кетеру кандай
леппен, ойшылдыкпен, батыл, api анык айтылган! Бул елендер
Султанмахмупъщ кандай куйде болса да, келешектен yMiT узбеген
ер, романтикалык ce3iM куйш, зор талабы мен аскак арманын
танытады. Ол туган халкын шын журектен берше суйедь «Туган
ел1ме» елешнде ол: «Балалыкка жарасан, аталыкка жарайсын»
дейд1 халкына.
Кдйтейш, ел1м, кимаймын.
Кия алмай жанды кинаймын.
...Алты кырдан ассам да,
CeaaepiHOi сыйлаймын19.
Осы кезден бастап Султанмахмут шыгармашылыгында
сынау айрыкша 6ip encip турге кешедь Ол казак imiHfleri
унамсыздьпс, келеназ мшездермен кектесе, оларды ызалана
eciciHi
17Сонда, 81-6.
" Сонда, 82-6.
•* Сонда, 96-6.
261
СУЛТАНМАХМУГ TOPAflFUPOB (1893-1920)
шенеп, мшейдк Феодалдык-патриархалдык салт-сананын тозыгы
жеткен жактарын аяусыз эшкерелеп, олардын 0Mipci3juriH ашады,
жанару кутш турганын дэлелдейш. Сол аркылы акын ез fleyipinneri
казак когамы дамуынын курдел1 мэселелер! жайлы туйш жасайды.
Заманына, заман адамына, казак кауымынын сол тустагы
еюлдерше деген ащы сез «Жарлау», «Сымбатты сулу», «Булар им?»
сиякты елендерде анык бой керсетедь «Жарлауда» акын казактын
сол кездеп бас кетерер азаматтарына, улы-кызына, аксакалдарына
жар сала отырып, олардын eHep-6iniMre енжарлыгын, партия, даужанжалга кумарлыгын бетше басады. Казак кызынын тагдырына
аяушылык бишрш, малкумар, кызкумар шалдарды айыптайды.
«Булар юм?» елешнде казакты бурынгы ер турйстщ азып-тозып
кулю болган журагаты деп карайды да, «усп-басын мунар жапкан»,
карнынан басканы ойламайтын, малга арын саткан, «ез1 жатып
кудайды жумсайтын» жалкау, 6ipiH-6ipi жау керетш кертартпа
мшездерд! аяусыз эшкерелейй. Ал «Сымбатты сулуга» — казак
эйел1 туралы сыпайы угымга Kip келлрген эдепаз, кергеназ
кыздардьш мшез-кулкы туралы улы сатира.
Акын казак кауымынын осы Kyfti, болашагьт жайлы кеп
ойланады. Патшанын отаршылдык саясатына да, ел эюмдершщ
eкiжYздi кылыгьша да сене алмайды. Келешектщ не боларын
тусшбей дагдарады. Муны ол 6ipfle туспадцап («TyciMae», «Кеше
тунп туе, бугшп ic») айтса, б1рде дала табигатынын енжар куШмен
астастыра суреттеШй («Жазгы кайгы»), тагы 6ip елендершде кешл,
журек ce3iMi куйшде («Кешлш кещпретш тагдьф») бейнелейдь
Жалпы, Султанмахмуг — табигатты эсем жырлаган акыннын 6ipi.
BipaK онын бул саладагы жырлары жалан K epiH icreH турмайды,
сол кездщ когамдык жагдайларьш ангартатьш, табигат кубылысы
орын алган ортанын ecepiH бейнелейтш ойлы суреттерге бай
келеда. «Жапырактарда» ол кеп кек жапырак шпндеп жалгыз
саргайган жапырак аркылы езшщ кешл куйш бейнелесе, «Кеш»
аркылы тунп табигатты суреттеп, оны карангылыктан жол
таба алмай коркактаган лирикалык кейшкердщ жеке сез1м1мен
уштастырады. «Кешуде» ел ем1ршдеп кектемп езгерютерд1
ауылдагы таптык жйсгеушипкпен байланыстырады. Мунын 6api де
Султанмахмутгын шыгармашылык жольшда дэу1рд1Н элеуметпк
жагдайларьш суреттеущ 6ipiHiui орынга койгандьпын керсетедк
Ол нет, калай жырласа да энпмеш заман мен онын адамына, отан
эсер етш жаткан жагдайларга бурады.
Осыны акыннын махаббат такырыбына жазган жырлары жайлы
да айтуга болар едг Асылы Султанмахмуг махаббаты — ем!рден
кагажуды кеп керген, алдагы ем1рден ум т аз, торыгынкьфап, ауру
женген адамнын махаббаты. Ол суйей, 6ipaK онын баянсыздыгын
туешедк Суйгенше аяушылыкпен карайды, езше e3iтоктам бередк
КАЗАК ЭДЕБИЕТТНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900- 1917)
262
Сезшд! акылга жендореда.
Bapi де колдыц кыскасы —
Bip тунда мойынга алмауым.
Тагдырдын шебер устасы,
Кердйм мен жок кып каррауын20, —
деген жолдарда акын ерюн байлап турган тагдыр тусауы елестейш.
Сэл кетшрек жазылган «...га», «М...га», «Аккудай улб1реген
сунгак мойын», «Ак сэуле» сиякты лирикалык елендерде де акын
жас адамнын ынтыктык ce3iMiH кыз керю, кыз намысы жайлы
байсалды ойга женшредь
Султанмахмут enenflepi нпщде эр жагдайдагы акыннын кенит
куйш бшйретш, кайгысы мен мунын, куйшппш бейнелейпн
сыршыл лирика да мол ушырайды. Олардын тууы жогарыда
айтылган акыннын жеке басынын турмыс куШмен, ойга алган
iciHiH орындалмай калган кезщдеп жан дагдарысымен байланысты.
«Лэнет булга шатырлап», «Атты аяк», «Куцпрт туспен ойга батыл»,
«Ей, махаббат, ей, достык», «Дуниедеп кызыктьщ», «Экелпп»,
т.б. елендерден акыннын налу, торыгу, кушрену сэттерш тану
киьш емес. BipaK ол муны жуйел1 турде сез1нген уштаэдйасе
уластырмайды, олар жеке 6ip сэттердеп кешл куйшщ 9cepi болып
калады. Тутастай акын жырлары оптимизмге толы.
0з замандастарымен салыстырганда, Султанмахмут — сол
тустагы казак аулындагы таптык жйсгеушшйсп, кедейлж пен
байльпсгьш аракатынасын ерте ангарган акын. Жогарыда аталган
eMip пшндыга мен элеуметпк мэселелерге арналган елендершен
оны аньпс кере аламыз. «Кымыз», «Кешу» елендершш езшде-ак
ел шпндеп элеуметпк TeHciafliicri ж т ангарган. Акыннын кымыз
шнсен топ пишен «Кажы, сопы, кожа, молданы», «Мырзаеке,
ие солай» деп бас шулгып отырган ел басшыларын беле карауы
жайдан жай емес. Ол сол топка юре алмай журген кедейлерге
аяныш бщщредь EiciHmi еленде де кешу салтанатынан тыс,
байлармен жалгасып кешке жаяу ерген кедейлерш таниды.
Байлыктан непзш кедейшн енбеп курайтынын акьш «Bip адамга»
елешнде TinTi ашыкайтады. «LUoHcepiKriri* шаруасымен барганда,
акынга кемектесу орнына Шорманнын Садуакасы конактарга
бурынгы аталарынан калган шен-шекпен, асыл буйымдарды
керсетш мактаныпты. Олещи Султанмахмут сол окигага арнап
жазган. Ол аксакал шал керсеткен «асыл нэрселерди Kepin
отырып, мьшадай дуние жинаган, шен-шекпенге кумарткан
«басшы», «баккан халкын ондырган-ау» деп ойлайды. Шал кум!С
“ Сонда, 109-6
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙРЫРОВ (1893-1920)
263
кесе, алтын аяктарын керсеткенде: «Кай момыннын малы бар бул
аякта» деп ашык сурау кояды.
Кесеш колыма алып карай бердйм,
Тш1нде накак кезден жас бар ма деп21, —
деген жолдарда канаудын сырын андатарлык улкен акындык ой
жатыр.
©MipiHiH Сонга шагында (1918-1920), туган аулында болган
кезде ауру куйше карамай, Султанмахмупъщ кеп окып, acipece,
тап тартысына катысты эдебиетп шукшия караганы жогарыда
айтылды. Осы жылдары жазган шыгармаларында («Осы да эдщдж
пе?», «Кедей», «Адаскан eMip») ол тап кайшылыгьтн, когамдагы
эдшетазшктщ ce6enrepiH бурыншдан да repi терещрек тусшгенш
танытады. «Осы да эдщдйс пе?» елешнде акын халыкгы ею топка
белш, «устеп», «астагы» деп сейлейш. «Устегще не касиет, астагыда
не жазык бар?» деп ойланады.
Ycreri сыццырмаган шептщ басын,
Сонда да тамагы ток, кшш асыл.
Жасаулы зейнетгеуш палатада
Кызметкер даяр кылар керек асын.
Он жыл кызмет 6ip кедей кылып таппас
Кондырган 6ip жуз1кке асыл тасын.
Bip кедей жылдык тамак етер еш,
бцдеген бояуына бет пен касын.
...Кол жок онда жумыска, icxe тиер,
Жума сайын 6ip модалы кшм киер.
Сэн-сауыктын 6api де табылады
Тек кайсысын KeHini онын суйер22.
Бул кездеп акын елендерщде элеуметпк тенс1зджтщ сыры мен
себебш тусшуге умтылуымен катар, жалпы eMip сабакгары мен
eMip сурудщ мэн-магынасы жайлы ойлану сарыны кушп. Акын
адам eMipi шектеул{, ол кызык керу ушш емес, кейшпге, халкынын
болашагына колкабыс типзу ушш eMip суру кажетпгше токтайды.
03i де:
Жасамаймын: «енбекпн
Жемгст кезбен керем деп», —
11 Сонда, 95-6.
“ Сонда, 136-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТМЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)__________ 264
Жасаймын: «6ip колкабыс
Кейшпге берем*, —деп23, —
деп eMip суретш айтады. Осы шумакта Султанмахмуг eMipiHiH бар
мэн-магынасы туйшделген.
Султанмахмуг eMip шындыгын керкем бейнелеудщ эр тдоп
жолдарын isflecripin, X X гасыр басындагы казак эдебиетшде жана
жанрлардын тууына атсалыскан белсещп каламгер болды. Ол казак
елещнш мазмунын кенейтп, ем1рдеп кайшылыктар мен тартысты
суреттейтш саяси-элеуметгйс лирика, пейзаждык, жастык сез1м
куйлерше курылган сыршыл туындылар бердк Онын каламынан
кептеген энпме, очерктер, публицистикалык жэне сын макалалар
туды, ею роман («Камар сулу*, «И м жазыкты»), терт поэма
(«Адаскан eMip*, «Кедей*, «Таныстыру», «Айтыс») жариялады.
«Кдмар сулу» — езшщ такырыбы мен мазмуны жагынан
элеуметтйс роман. Жазушы казак эйелшщ теназдпстеп жайкуйш роман окигасынын непзше алып, сол аркылы ез floyipiHiH
когамдык шындыгын элеуметпк тургыда талдайды. Когамдык
топтардын Кдмар тагдыры туралы эр Typni TyciHiriH, эрекет
прш шпн жан-жакты суреттей отырып, шыгарма идеясын ез!
eMip сурген когамнын непздерш сынауга бешмдеШй. Калын малга
сатып шалдардын жас кыз алуын, элдшердщ элс1здерге зорлыгын,
халыктын карангыдагы капас пршй11гш етюр сынайды. Сол
непзде феодалдык-патриархалдык салт-сананын KyftpeyiH жэне
оны уга алмай отырган елдщ надан м^нез-кулкын эшкерелейдь
Султанмахмуг — адам хукын коргаушы, азат eMipjii ансаушы.
Жастардын тешне косылып, 6miM алуына, халкын ерге суйрер
катардагы азамат болуына плеюш. Романда жазушы ез ортасынан
талпынып, бостандьпс iaaereH осындай жастардьщ эр килы
кедергшерге кездесл, есю салттын курбаны болганын Te6ipeHe
жазады. Сол аркылы аянышты тагдырга ел назарын аударуды,
халык ce3iMiHe эсер етущ кездейш.
Романнын непзп идеясын Султанмахмуг эр килы тагдырлар,
адам бейнелер1 аркылы ашуга умтылады. Онын кейшкерлер1
кезкарасы эртурл1 адамдардын кактыгыстары непзшде ж1ктелед1.
Камар, Ахмет жэне оларды жактаушы Омар унамды кейшкерлер
ретшде танылып, жорга Нурым, Кдлтан кажы, Оспан би, т.б.
жаналыкка карсы ю-эрекеттер1мен KepiHefli.
Романнын непзп KeflinKepi Кдмар — жазушынын cyperreyiHue,
аса сулу, акылды, устамды, сезге шешен, акын кыз. Султанмахмуг
оны романтикалык бейнеде алып, сиректуатын жан етш суреттейш.
Кыздын портреп мен мшездемеа де соган лайык бершген.
33Сонда, 124-6.
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙКЫРОВ (1893-1920)
265
Тур-тулгасы, мшез-кркы тен келген Кдмарды ел эсемдактщ,
акылдылыктын белпсшдей керед1. «Bip нэрсет KOHWiepi унатып,
мактагысы келсе, «Уай, luipidH, мынау Кдмардай екен!» — десупп
еш»24,- дейда.
0 p i етюр, a p i сезге уста Камар — ауыл жтттершщ де кол
жетпейтш асылы. Олардын Ke6i кызды кергенше мэз болып,
6 ip ауыз тш катса, оны аузынан тастамай айтып журеда. Сырттай
гашык боп жургендердщ кездесе калса, тш-аузы байланып, ундей
алмай калатыны тары бар. Султанмахмут бул аркылы Кдмарды ез
заманынан артып туган бийс бейне репнде таниды.
Камар езше тен, жар боларлык адамды сулудан, байдан
ianeMefeii, акылды, сырлас, мундас адамдардан iaaeitai. Мундай
адам деп Ахметп таниды. BipaK кыз гашыктык ce3iMiHe бершп,
куйрекпкке туспейда. Ce3iM0i акылга жещирш, алды-артын
ойлайды. Сол Aayip жагдайында Камар мен Ахметтщ косылуына
мумкщшк те жок еда. Камар — аукатты ортадан шыккан кыз.
Ахмет — кедей жiгiт. Eiceyi — ею ортанын адамдары. Оньш устше
калынсыз кыз бершмейтш катал эдет заны тагы бар. Кдлынмал
берерлж Ахметте элжок. Осы жайлар Кдмарды да, Ахметп де катты
ойландырады. Сондыктан Кдмар тещм ед1 деп, Ахметке кулап
туспей, eKeyi косыла алатын мумкзндак жогын айтып тусшдаредь
«Ахметп суйемш-ак... Суйгешм ушш осынша куйемш-ак. Ал, ещп
шыдамадым... Кдраландым... Куш ертен ел-журтым eKeyMiaai ею
айырып ж1береда... Онда не болдым... Эке, агаларым болса, оган
бермек турсын, бул жазганын сезсе де, бул KyHiMi30i 03iMi3re кеп
кылады гой*25, — деп ойлайды Кдмар Ахмегген хат алганда. Кыз
ойынын корытындысы мынау болады:«—Кой, буйпп куйж устгнде
куййс-жалкын салмайын: ез1мдш Ka6ipre 6ipre тусетш куйж кой,
ещй тагыАхметп куйдарш, Kapi еке-шешесшш обалына калмайын;
б1рденем1з елге сезшш калса, Ахмет байгустын талканын шыгарады
гой... Обалымыз киюы жок, кисьшы кашкан дуниеге, онга баспай
солга баскан казактын кара турпына болсын!»26.
Осы уз1ндшен Камардын ез заманьпшн эдшетаз тэрпбше,
«онга баспай, солга баскан казактын кара гурпына» деген
наразылыгы айкын кершеда.
А, кудайжасты-жаска пар кылганын,
Bipeyiuжок, 6ipeyju бар кылганын.
Bipeyre алтын, rayhap такыт 6epin,
Астана журт билеген хан кылганын.
24С. Торайгыров. Ею томдык шыгармалар жинаш. 2-т., А., 1993. 5-6.
23Сонда, 10-6.
м Сонда, 11-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕПНЩ ТАРИХЫ: XXРАСЫРДЫЦ БАСKE3I (1900- 1917)
266
Bipeyre мал мен бакты уйш 6epin,
Акылсыз ею аякты мал кылганын.
Bipeyre Аплатондай бшм 6epin,
MiHep ат, ш е р аска зар кылганын.
Кыздарын тенге бермей, малга 6epin,
Кдзакты кара кецш ан кылганын.
Мейл! коныз болсын, доныз болсын,
Малдыны KiciMciTin пан кылганын27, —
деген Кдмар елешнен когамдык эдшетазджтщ адам тагдырына
эсер етш жатканын андайсын.
BipaK кыз жолына бегет болган киыншылыктар Кдмар мен
Ахметгщ арасындагы махаббат ce3iMiH, адал суйюпеншшкп
сеншре алмайды. Осыдан былай eid жас ymiH кайгылы окигалар
леп басталады. Арманына жете алмаган Камар уайымдап, жудей
бастайды. Онын устше эйел1 елген болыс жорга Нурым кездеседк
Эйелшщ Tipi кезшде токалдыкка алгысы келш, кызыгьш журген
ол Камарды айттырады. Камардын басындагы кайгылы хал
кушейе туседа. Канша карсылык керсеткенмен, ecici эдет-гурып
занынан аса алмай, бай туыскандарыньщ зорлауымен Кдмар жорга
Нурымга узатылады. Нурымнын корлыгына кенбеуге тырыскан
Камар ол уйде неше Typni, айуандык зорлыктарды бастан кешедь
Ен алдымен ол зорлыкка кенбейтшш жорга Нурымга бетпе-бет
отырып айтады.
Айтайын шын сырымды ауызба-ауыз,
Двнкиген куйек сакал, сасык ауыз!
Ак жузш, акыл-ойлыак суксырга
Дэр1 емес мал секщщ малды жауыз.
Уай, mipiciH, eMip сурмек мешменен,
Мал шашып, манызданган ебщменен;
влсем де отка куйш, сугатусл,
Eip минут тура алмаспын сешменен21, —
дейш. Бул сездерден ол кандай корлык кврсе де таймайды, ел1мге
де дайын екещщчн мэл1мдейгй.
Келпрген узшдшердщ кайсысын алсак та, Кдмар бейнесшен
романтикалык каЬармандарга тэн 6ip6eTTiniKTi, айтканынан
кайтпайтын, неге де болса б1ржолата кулай берщушишсп айкын
17Сонда, 9-6.
21Сонда, ЗЗ-б.
267
СУЛТАНМАХМУГ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
танимыз. Жазушы романда эуелде кейшкердщ iiuici мшезкулкынын 6epiKTiriH, 6ip 6e n i кайсарлыгын куйшцн-суйшшйн
суреттеу аркылы керсетсе, кейш Нурым уйшде зулымдыкпен
бепте-бет кездесу устшде ic-speKeii аркылы ашады. Ол жогаргы
сездерй Нурымнын бетше айтса, неке кимак болган молдамен
айтысып, оны маскаралап женедо. BipaK эдшетаз ортада надан
кара KyuiTiH колына тускен Кдмар босанып шыга алмайды. Мунды
кызды жынданган, онын басын Ахмет айнадцырган деп уккан
кожа-молдалар Кдмарды соккыга жыгып, тебесш ойып, ел1мге
жетюзей.
Жазушы Кдмар бейнеЫ аркылы казак кызынын басындагы
ауыр хадш керсетш, елдш ен ардактысы Кдмарды осындай иткорлыкпен елпргенде, баска кыздардьщ Kyfti не болмак? деген
суракка жауап 1здейд1. Осы мысал непзшде есю ауылды курт
аурудай жайлап, есенпретш бара жаткан эдет-гурып занын
айыптайды. Автордын бул ойы — Кдмардьщ елердеп сезшен
айкын кершей.
Токгау бер мунан былай казагына,
Шаллардын кызды салмай мазагына.
...Сонан сон журтты аэдырган ишанынды ал!
Сонынан судай аксын жеш жок мал.
Надан сопы, муридон айырмастан
Тамукгыц дэл езше апарып сал.
Таты да балгер-баксы —бэрш де жой,
Жалгаз-ак жаны ашитын жастарды кой,
Какшанааган какпас шал тагы кетсш,
Кабыл кыл TineriMfli, кудайым-ой!
Казакта кыз туган жок менен артык,
Кулпырдым он бескеше багам артып,
Майысып nicin турган дер кез1мде
Малды шал анталады иттей тартып.
Гибрат ал мен сорлыдан, казак кызы,
Туйрейтш мал менен шал —саган 6i3i.
Онбайлы бул эдетпен казак халкы
Бул себеп акырында капмаска i3i29.
Бул узшдще Султанмахмуг казактын феодалдык салтына
карсы шыгьш, есю когамдык курылыска айтар лагынатын Камар
аузьша салган. Ол жалгыз жастарды калдырып (ейткеш келешекп
жастардан кутеш), есюшш топты тугелдей ескшкпен 6ipre жоюды
жактайды.
29Совда, 12-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕЛНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900- 1917)___________ 268
Ахмет — кедей шаруа ортасынан шыккан, аздап окыган xiriT,
сезге шешен акын, ел аузына ерте шнген Kaaipfli жастардын 6ipi.
Оны жазушы былай деп суреттеФй: «Ахметтщ акыл-ой зеректтнщ
устше сункардын баласындай 6iTiMi жаксы, кезге тусерлж керш де
бар, сезге шешен, ойдан шыгаргыш акын, жарып салма етюр едк
Той секицЦ журт жиналган жерлерде елен болсьш, газет, журнал,
ютап окып, насихат айту болсьш, ец арты 6ipeyfli сыкактаган
кулык болсьш, бас бэйге Ахмегпю еда. Тартынбай тамылжытып
сейлегенде де езшен улкен-юшшердщ аузьшан суын агызып,
кешлдершдеп уын шыгара жаздаушы ед1. Сонын ушш де елдщ
аткамшер, аксакалдары: «окыды деп Жэукенщ баласын айт. дне
сондай болсайшы» деп, 6ipeyre акыл айтканда, кызга Камарды
улп кылатыны сыкылды, бозбалага Ахметп улп кьшып урсушы
едь «Кыз кылыгынан» деп, не кылса да, Ахмет осындай-осындай
кылыкты мшездер1мен курбы-замандастары арасында айтулы,
агайын, халкына суйгамд4 болып, жас та болса, 6ipa3 журтка атагы
шыгып кетп... Мше, осылай Ахмет бас болган жерде бас болып,
жас болган жерде жас болып... тогыз кырлы, токсан сырлы жптг
атасы деуге лайык болып журдЬ30.
Ахмет — жазушынын угымында, жана дэу!рдщ екш. Онын
Tipuiuiiri каламен байланысты, сонда окыган. BipaK Ахметпн
каладагы кызмеп жайлы Султанмахмут ештеме айтпайды. Жэне
ол романнын мщдетше де тармейд1. Жазушы оны Кдмарга
байланысты гана суреттейш.
Ахмет жас буынныц жанашыл екш1 есебшде адамды багалай,
кад^рлей бшед1. Бул — онын Кдмарга жазган хаттарынан анык
байкалады. 03i eMip cypin отырган дэу1рде Ахмет — жасканшак.
Оны жаскандыратын — сол дэучр, катал ескшж заны. Автордын
ойынша, Ахмет сиякты окыган ж1пттер канша талапты, пысык
болганмен, тшегше жете алмайды. Ойткеш олардын талабына
кедерп, бегет болып отырган эдшетс1з куш бар. Сондыктан осы
эдшетаз куш кулауы керек. Ал оны калай кулату кажетопн
Султанмахмут ашып айта алмайды. Ахмет жауыздыктан кепн
дара кушпен алады. Кысьшган жерде жорга Нурымга пышак
салады. EipaK ол — жоспарлы эрекет емес, есю эдет-гурып заны
мен когамдык женс1зд1ктер ашындырган Ахметт1н ыза успиде
керсеткен эрекеп.
Сонымен 6ipre романда Камардын 3 Keci Омардыц да унамды
бейнес1 жасалган. Ол e3i де аздап окыган, кез1 ашык адам.
Срндыктан окудыц пайдасын жаксы тусшед1. Улы KaceHai,
кызы Камарды окуга 6epin, олардын ел1 ушш пайдалы тэрбие
алуына кемектесед1. Онын устане, жазушы оны ешюмге жасар
киянаты жок, эдш, момын адам ретшде бейнелейш. Ахметтщ
Камарга жазган хаты усталып, Оспан би, Калтан кажьшар дау
“ Сонда, 6-6.
269
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙПЛРОВ (1893-1920)
кетерш журген кезде, Омар бул айгайга косылмайды. Ол «жалгыз
баласы Кдсеннш бурмалауымен тузушткке шапты. TyHiMeH жан
терге тусш, агаларымен талай кещрдекгесш, эзер-мэзер, aftTeyip
ертещнде еш нэрсе жок, тым-тырыс кылды да койды»31.
Оспан мен Кдлтан келin, Кдмарды Нурымга беру жайын сез
еткенде, ол б1рден карсы шыгады: «Сыпыра бузылган иттер,
дендерщ сау ма? Мэжнун болмасандар, каражурек болмасандар...
Апырмай, апырмай, уялмай-кызармай перйнтедей карашыгымды
аякты малдан жаман денкиген жауызга уйгардык деп не
бетгершмен айтып отырсындар? Неден кысылдындар? Неден
журектерщ узиш? Тусще Kipce де коркатын Нурымга Кдмарды
барады, мен1 береди деп ойладьшдар ма?.. Кудай, кез жас, обал
деген нэрсе естер1нде бар ма? Жок, малсындар ма? Сендер 6ip аяк
ас берген Kicire имандарынды да сатасындар. Кыскасы, мойныма
капшык салып, кайыр тшеп кун керсем де, Камарымды оган
6epin, жылата алмаймын. Байлыгы, болыстыгы езше. 03iM де
апгган елейш деп отырганым жок. Ет жегитерщ келсе, ез1м-ак
сойып берейш. Болмаса, Камардан баска ермек жетпеда ме? Кдмар
турсын, Кдмардьщ тьфнагын да бермеймш. Дорба сакал Нурымын
баскан i3iHeH садага. Аулак журшдер, аулак! — деп ушып кекке,
ушып жерге тусп»32.
BipaK заман эдшетаздпт, есю ауылдын мыктылары Оспан би
мен Кдлтан кажы Омарга ырык бермеШп. Онын ез баласына да e3i
арашашы болуга шамасы келмеШи. Нурым экесшщ басын жарып,
кызын тартып экетедг
Романдагы унамсыз бейнелерден аса айкын суреттелген адам —
жорга Нурым. Ол — тере тукымынан шыккан, болыс, жан-жакты
байланысы бар, казак ауылынын ipi байы, озбыр эюмь Жазушы
Нурымды e3i emiiaceH есктктщ жасауылы eTin алады да, букш
феодалдык ортага деген ешпендш4гш соган уйш-теге жазады. Оны
бойында eui6ip адамгершшйс пен гуманист ce3iMHiH нышаны
да жок бейне eTin cyperreftni. «Жануар efli» дейд1. Романдагы
Нурымньщ суретшщ 63i-aK онын ебдейс1з, дерею, зульш екен1н
б1рден байкатады.
«Бул e3i жетт атасынан 6epi уызы арьшмаган, багы таймаган,
кольшан уры кетпеген, 6ip жаксьшык етпеген, басы сэждеге
тимеген, жамандьпаан басканы суймеген, 6ipfli 6ipre атыстырьш,
елш кан жылаткан шынжыр балак, шубар тес, канды ауыз атанган
6ip жауыз еда»33.
Немесе «Кур Нурымньщ залымдыгы мен атагы болмаса, элшп
}1Сонда, 19-6.
32Сонда, 23-6.
33Сонда, 21-6.
КАЗАК ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС КЕ31 (1900-1917)
270
таяк деп бшмейтш надан, niniirn де жаман, аузы толган ботауыз
мен былш-былш насыбай, штей мае, dpi нас, еду шамасында
жасы бар, койсакгардын басындай басы бар, жай формынын
e3i суп-суык, 6yiti секши, туксиген, купсиген, бука мойын, епз
курсак, алакан кез, жайын ауыз, дорба сакал, токпак мурын, 6ip
турлы нысаналы жануар еда»34.
Нурым — есю ауыдцагы эдет-гурып зандарын, онын катал
тэрибш коргаушы. Феодалдык турыптын барлык Ti3riHiH колына
берйс устаган ол —елдажеп, кан каксатып талап журген адам. Елдщ
отан 6ip шумак еленмен берген багасы —эдш бага.
Халкынды кан жылаттын, жорга Нурым,
Болдьщтой заманында сорта, Нурым.
Оспан деген жугкышы тага шыкты,
Бара-бара кайтерещ кайран кушм35.
Нурым мен онын сыбайластарынын жауыздытын эшкерелейтш
осы еленде халыктын басына тенген ауыртпашылыкгыц мунлы
сарьшы бар. Жазушы осындай жырткыштар билеген ел не болады
деп куйшеда.
Жорга Нурымнын унамсыз бейнМЯеа Кдмармен байланысты
тйгп ашыла туседа. Ол Кдлтан мен Оспан аркылы Кдмарды кушпен
айттырады. Кыздын наразылыгымен есептеспей, оны зорлыкпен
тартып экетеда.
Осынын уетше жорга Нурым — адам айткысыз надан. «Ахмет
Камардын басын айналдырыпты» деген сезге сенш, бар малын
шашып, баксы-балгерлер жинайды. Олардын Кдмарды азаптауына
жол бередь Акыры Кдмарды aniipin тынады.
Кдлтан кажы мен Оспан би — Нурымнын жемт1ктес достары.
Буларда Нурым тэр1зда, феодалдыкдеюр каталдыкпен зулымдыкка
суйенген топас адамдар. Оспан би туралы Султанмахмуг: «Белгш,
казакта ондай залым адамдардын (Нурымды айтады) езше
кауштшеу орынды Ky3erripin, сорпа-сумен алдап коятын Hirepi
болатын. Сол арсыддатып койган иттершщ ен басты тебеп —б1здан
Оспан би еда» дейда36.
Оспан мен Кдлтаннын каталдыгы мен сез!мс1здап Ахметтщ
Камарга жазган хаты усталган кезде Tinri анык кершедь Сыныкка
сылтау таппай отырган олар Камардьщ абыройын сактауды
ойламай, осы даудан ездерше пайда тауып калуды кездейда. Оспан
Ахметпен 6ipre журесщ деп, Камардын атасы Касенн1н басын
жарады.______________
34Сонда.
15Сонда.
“ Сонда, 21-6.
271
СУЛТАНМАХМУТ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
Оспан, Кдлтандар уш'н Нурымнын Кдмарды айттыруы
аса 6ip ынгайлы ic ezU. вздершщ елге жасап отырган зорлыкзомбылыгына мыкты TipeK, суйешш Нурым болады деп санайтын
олар Омардын карсылыгына карамастан, Кдмарды Нурымга беруд!
шешеш. Калын малын да (40 жылкы, 10 туйе, 500 сом) кел1сш
кояды. Ескшк салттарды 6epix устап отырган осы адамдарды
Султанмахмут жаналык атаулыга жаны кас, ерюндак, бостандык
дегендатусшбейтш eciciHiH Keaaepi ретшде бейнелейш. Олар окыган
адамды «шокынды», «бузык* деп багалайды. Эшейщде мулэтмсш,
ешнэрсеге KipicnereHcin журепн Калган кажы Омардын Нурымга
кыз 6eprici келмейтшш eciireH жерде буркырап: «Буларга ез1
сеюдщ кара журек... болмаса Ахмет секщщ сып борбай, шала казак
болмаса, баска мусылман Kici жага ма? Сен шокынды, былшылдады
екен деп, мен пайгамбар жасынан асканда, кажы басыммен eripiK
айта алмаймын. О баланын билт ез1мде. Шокындырган Кдсешнш
кайда шокындырсан, онда шокындыр. Камарды тагы орысша
окыган 6ipeyre 6epin, суйепм1зге танба кыла алмаспыз. Казакка
берсек, казакта буцан артык им бар? Соган барып та обал табатын
болса, кияметте мен аркапайын, куэ болындар! Нурымнан артык
пайгамбарга берем1з бе? Баска былшыл сезд! кой. Келер сэтке
куда Tycip! Ендш сум заманнын адамы да 6ip турл1: бала бармайды
дегенда тауып алыпты. Эке берсе, кыз кайда бармаушы еда. Сет
керш отырып, бала калай онсын! Как бастан салып ж1берейш
бе?*—деп ашуланады37.
Булардын зулымдык айласы кысылшан жерде Нурымнан да
асып кетеда. Нурымга Кдмарды тартып алу жагын сездареда де,
айтканын ютемегет ушш Нурымнын жлттерше уйш талатады.
Мунын 6api Нурым, Оспан, Кдлтандардын есю казак
ауылдарындагы билеп-тестеуш1 таптын озара жемтжтес еюлдер1
екендагш дэлелдешп. Олардын ic-apeKeirepi, деюр кылыктары ез
AeyipiHiH шындыгына, ез ортасы мен тэрбиесше лайык бершген.
Романнын непзп такырыбы кыз тагдыры болганмен, жазушы
онда XX гасыр бас кезшдеп казак eMipiHiH шындыгын жан-жакты
суреттеуге умтылады. Непзп окига кабатында карангы халыктын
тагдырын байлап отырган феодалдык салт-дэстурге карсы ун
кетереда. Сол карангьшык пен надандыкты ата жолы деп берйс
устап, елда зар жылатуга пайдаланган ел бил1гщдеп адамдарды
эшкерелейш. вздершщ келешегш ойламай, цпкен-жегенге мэз
болып журген елдш калын надан тобын да сынга алады. Жокка
алданып журген карангы кепп api аяйды, api олардын iciH Kepin
ызаланады. Нурымнын Камарды алу тойы кезщде езйппе мэз
болып «кызыктап» журген топты суреттей отырып, Султанмахмут
” Сонда, 24-6.
КАЗАК, ЭДЕБИЕТШЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)
272
«6ip кун тойса есектер, ми жок алдын есептер» дейдь Камардын
аянышты жайын тусшетш, оган жаны ашитын жан таппай
куйшеди
Сондыктан «Кдмар сулу» романынын еткен OMipni, ондагы
эдтетаэд1кп реалиспкпен суреттей отырып, енбекип халыкгы
надандыкка, феодалдык кертартпа салт-санага карсы куреске
ундеуде ерекше манызы бар.
Сонымен 6ipre «Камар сулу» — казактын жазба эдебиетшдеп
алгашкы романдардын катарына косылады. Султанмахмут
мунда прозалык елеуш шыгарма жасауга талаптанады. BipaK
акьш эдебиетте кальпттаскан поэзия дэстуршщ шенбершен
шыга алмайды. Роман проза мен поэзиянын араласуы туршде
жазылган. Онда ecipece кейшкерлерда мшездеу, портрет жасау,
катысушылардын 6ipiHe-6ipiHiH айтар сыр-ыкыласы, кенш куй1
елен туршде бершеда. Кдмар мен Ахметпн сырласуьш, Нурымга
деген кезкарасын, ойын тугел еленмен жетюзеда. Камардын
елер алдындагы коштасу ce3i де, молдамен айтысы, баксыишан сарындары — 6api де еленмен айтылады. Б р , 6ip жагынан,
калыптасып калган халыктын поэзия дэстуршщ ыркы болса,
екшпй жагынан романдагы ауыз эдебиетшщ эсерш де байкатады.
Султанмахмут реализмшщ купп онын endp сыншылдыгында.
Ол ез заманынын унамсыз кылыктарын аяусыз шенеп, окырманын
одан жиренте, безщшре суреттейдь Жорга Нурым мен онын
айналасындагы топка жазушынын кезкарасы муны анык байкатса,
онын унамды кейшкерлер1 оларга барлык жагынан (акыл-ой,
портрет, сез1м, т.б.) карама-карсы бейнеде жасалады. Сол аркылы
Султанмахмут 6ip жерге сыйыса алмайтын ею жуйел1 топтын
кайшылыгын, ымырага келмейтш куресiH бейнелейдь Кдмар мен
Нурым тойында Ахмет айткан «Жар-жарда» б р идея жумбактап
бершеш.
Карт кара кус суксырга
Кдлайша тен, зар-зар!
...Bipin — кун де, 6ipin — тун
Bip кемеге салса да,
Сыйысу жок, зар-зар!38
Султанмахмут мундай тойдын зарлы куйш таныту ушш «Жаржар» орнына «Зар-зар» айткызады. Когамдык кубылыстарды,
кешпкерлер бейнелерш салыстыра суреттеу непзшде унамдыунамсыз
шындыктын
карама-карсылыгын таныту онын
жазушылык, акындык стилшщ елеул1 KepiHici болып табылады.
38Сонда, 28-6.
273
СУЛТАНМАХМУГ ТОРАЙГЫРОВ (1893-1920)
Жазушы прозада да акындык улгш сакгайды. Ол карасездщ
езш жеддармелетт, ыргакты эуенге курады. «Ахмегп суйемгн-ак,
Суйгешм ушш осынша куйемш-ак» (Камардын сезшен), «¥рынуга
кара таба алмай, ермек кылуга жара таба алмай» (калын топты
суреттеуден), «колынан уры кетпеген, 6ip жаксылык етпеген,
жамандыкган басканы суймеген», «надан, nirnim де жаман... шлей
мае, api нас, елу шамасында жасы бар, койсактардын басындай
басы бар» (Нурым портретшен), т.б.
Мше, осы тэр13Д1 эдеттеп лрозадан езгеше, ыргакты курылтан
сейлемдер де автордын акындык кабшетшш молдыгынын белгкп.
XX гасыр басындагы казак ауылынын элеуметпк eMipiH кен
камти суреттеуде Султанмахмуттын еленмен жазылган «Юм
жазыкты?» атты романынын да манызы улкен. Жазушы бул
романда «Кдмар сулуда» кетерген есюлшке карсы унш терендепп,
элеуметпк ем1рдщ баска жактарын суреттеу аркылы жан-жакты
аша туседа. Эйел тениздап, олардын корлыктагы eMipi мунда
басты такырып болып белшбейш, когамдык теназдактш кеп
мэселелершш 6ipi ретшде кершеда. Ол казак ауыльпшн пршййгш,
ел арасында етек алган зиянды эдет-гурьш салттарын кешрек
камтиды. Кдзак халкынын когамдык, шаруашылык, мэдени
дамуда мешеу калып отырганын, карангылык пен талапсыздыкты,
жалкаулык пен шаруага кырсыздыкгы, алауыздыкты сынай
отырып, халыктын тагдыры, онын саяси-элеуметпк eMipiHiH
туйшда мэселелер! женшде сурау кояды.
Романньщ непзп кейшкерлер1 — казактын билеулл табыньщ
екщдерь Олардын ескен, тэрбие алган ортасы, ел баскару
жуйесодеп мшез-кулыктары роман окигасынын непзш курайды.
Тасболат байдын уш буын урпагы (0 3 i, Эж1бай, Кдбыш), орта
шаруаньш екш Байбол, ауыдцагы жас, жана урпактан Энуар,
Култай бейнелер1 жасалады. Булардан баска романда аздаган кала
адамдары KepiHejxi. Шыгарманын непзп идеясын осы бейнелер
белплейда.
Романнын непзп кейшкерлер1 Тасболат байдан тарайды.
Тасболаттын езш автор жан-жакты бейнелеп жатпайды, отан
шыгарманын басында эскиэдак суреттеулер бершеда. Ол — есю
ауьшдын байы. 15 жыл болыс болган, кажыга барган. Ел билеу
жуйес1ндеп езгерйггер есюнщ eidni есебшде Тасболатты сахнадан
тайдыра беред1. Болыс болу уш)'н орысша Tin б1лу кажет болган
кезде, Тасболат урпагына ел билеу кызметшен айрылу кдут
тенед1. Бар байлыгын шашып, тартыса-таласа журт, ол улкен
баласы Жакыпты болыстын кандидаттыгына зорга етюзеда де,
Kimi баласы Эж1байды калага окуга береда. Кейш Жакып кайтыс
болады да, экес1 Эж1байды окьггпай кайтып алады.
Султанмахмуг Эж1байды жасында алгыр, зерек, отты бала
КАЗАК ЭДЕБИЕЛНЩ ТАРИХЫ: XX РАСЫРДЫЦ БАС KE3I (1900-1917)___________ 274
efli деп суреттейдй. BipaK бай отбасында нашар тэрбие алган
ол жасынан бузык жолмен есед1 Осы аркылы жазушы казак
ауылындаш тэрбиес1здйсп сынайды...
Эж1бай ерке ескен кдгу кврмей,
Бетше еш б1реуден iuipiceyкелмей.
Балагатип шыкса айнала