close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3124 ospanov kh. i khukhikh negizderi

код для вставкиСкачать
*
Х7' Т Т
Қ.И. Оспанов
я
Ш И Р І
- ^
ВЯ№
Ш
п
'и*й
—
11
"Т
2 .
_
_
'1
Ғ*
НЕів
ІМЫ
О Қ У Қ ҮРА Л Ы
Қ. И. Оспанов
ҚҮҚЫҚ
НЕПЗДЕРІ
Талықтыршган 3-басылымы
№ вС£М *4ЯВ А7^ Д А Ш ҒЫЛЫМИ КГГАПХДНД
НАУЧНАЯ БИ6 ЛМОГШД « « . С. НЙСЕМ&АІВА
АЛМАТЫ
ЖЕТІ ЖАРҒЫ*
2010
\
УДК 340 (075)
N
ББК 6 7 . 0 « Л О о ? £
0 -7 8
Казақстаң Медициналық университетінің Орталық-әдістемелік кеңесінің
2009 жылгы 23 сәуірдегі шеиіімімен баспага усынылган.
Хаттама № 5
Пікір жазғандар:
заңғылымдарыныңдокторы, профессор С. А. Табанов,
заң ғылымдарының кандидаты, профессор Ж Аққасов,
заң ғылымдарының кандиддты,.доцент Ж. С. Әлдибеков
I
II
ГКГТАПХАНАГ>
і|
я
Оспанов Қ. И.
0 -7 8
Қүқық негіздері. Оқу кұралы/К.И. Оспанов - Алматы: Жеті жарғы, 2010. —304 бет.
І З В ^ 9 9 6 5 -1 1 -3 1 3 -0
Үсынылып отырылған кітапта мемлекеттің, күкыктың ж әне казакстандык конституциялык, өкімшілік, азаматтык, каржы, бюджет, кылмыстык іс
жүргізу, еңбек, кәсіпкерлік, экологиялык сиякты күкыксалаларының негізгі
санаттары мен үғымдарын камтиды. Кітаптың мазмүны «Қүкык негіздері» пәні
бойынша білім берудің мемлекеттік стандартының талаптарына сәйкестендірілген.
-&
іг
Кітап «Күкыкнегіздері» пәнін окитын жоғары, арнаулы орта оку орындары окытушыларына, студенттеріне, лицей, гимназия, орта мектеп мүғалімдері
мен оқушыларына арналған.
УДК 340 (075)
ББК 67.0 я 7
_________ Щ .
ІЗ В И 9 9 6 5 -1 1 -3 1 3 -0
Оспанов К.И., 2008
«Жеті жарғы» ЖШС, 2008
_ Оспанов Қ.И., толыкт., 2010
© «Жеті жарғы* ЖШС, толыкт., 2010
Ю РІС П Е
Адамзат коғамы калыптасуының, оңдағы тәртіптін, бірліктің, татулыктын, зандылыктың кепілі —кұқық пен мемлекет. Олар —материалдык және рухани кажеттіліктердің жемісі, коғамнын тірегі.
«Күкык негіздері» пәнін оқу студент жастардың кұкықтық білімін
терсңдетеді деп ойлаймыз. Кұкыктықбілімнінтерендеуі кұқыктык
сенімнің нығаюына әкеледі. Кұкыкгықсенімнің нығаюы кұкыктык
мәдениеттің өркендеуіне және студенттердің құкыктық әлеуметгену ҮРДісіне септігін тигізеді. Студенттің кұқыктык әлеуметгену
үрдісі — оның адам және маман ретінде калыптасуын, есеюін,
мемлекетті, құкыкты, занды түсіну, сыйлау, сақтау, заңарқылы өзін
қорғай алу сияқты ұғымдары мен сезімдерінің тереңдеуі, казақстандық патриотизмнің жетілуі.
Кдзақстанның егемендік альгп, тәуелсіздікке қол жеткізуі, коғамдық катынастардың барлық салаларын демократияландыруға
мүмкіндік ашты. Нәтижесіңде мемлекет, құкык, бүкіл заңдар жүйесі
түбегейлі жаңаруға ұшырады. Отандық құқық жүйесі калыптасты.
Мемлекетоң таптык мәні, пішіні, кызметтері өзгерді. Президенттік
басқару енгізіліп, мемлекеттің әлеуметтік, демократиялық,
құқықгық, зайырлы, экологиялық сипатгары күшейді. Адам мен
азаматтың қүкыктары мен бостандыктары, зандылық, құқыктық
тәртіпті, құкыктын, заңның қоғамдық кдтынастарды реттеудегі
рөлін нығайтуға накты жағдайлар туды. Елдің экономикасын
көтерудегі, азаматтық, ұлтаралық, діни келісім мен татулықты сақтаудағы, нарықтық қатынастардағы адамның мүддесін қорғауда
кұқыкка, заңға деген сұраныс арта түсуде.
Оқу кұралында мемлекеттің, кұкыктын, ұғымдары, мөндері,
нысандары, белгілері, жүйесі, тетігі, атқаратын кызметгсрі карастырылады. Мемлекеттін басты кұкыктык нормативтік кесімі, ен
негізгі Заны Конституция жөне онын басты ерекшсліктері мен
касиеттері оқу кұралынын «Конституциялык кұкык негіздері» де3
І
гсн екінші бөлімінде карастырылады. Мемлекетті баскарудын
үғымы, кзгидаттары, нысандары, органдары, әкімшілік күкыкбұзу'
шылык дегеніміз не%онын белгілері кандай, әкімшілік жауагпгылыктын үғымы» әкімшілік жауаптылыкка тартылатын жас, әкімшілік жауаптылыктын түрлері жайында «Әкімшілік күкык негіздері*
деген үшінші бөлімде айтылады. Азаматтык күкыктын негіздсрі үсынылып отырылған оку күралынын тортінші бөлімінде баяндалады.
Кылмыстык, іс жүргізу, енбек, кәсіпкерлік, экологиялык, жер
күкығы салаларынын үғымы, пөні, әдістері, кағидаттары, жүйесі,
аткаратын кызметтері осы оку күралынын калған бөлімдерінде карастырьшған. Жалпы оку күралы Кдзакстан Республикасынын жоғары оку орындарына арналған мемлекеттік стандартка сәйкес жа-
зылған.
*
--
•
Күрметпен, автор К.И. Оспамов
Iб ө л Iм
МЕМЛЕКЕТ ПЕН ҚҮҚЫҚ ТЕОРИЯСЫНА КІРІСПЕ
1. Мешекеттің негізгі үгымдары мен сянаттары. Қукыктық
мемлекет
2. Қүқықтын негізгі угымдары мен санаттары
3. Күкыктык сана және күкыктык мәдениет
1. Мемлекеттің негізгі үғымдары мен санаттары.
Қүқықтық мемлекет
Мемлекет пен кұкык өлеуметгік институт, ұйым ретіңде үнемі
өмір сүріп келген жоқ, олар белгілері күрделене түсу арқылы
біртіндеп қалыптасты. Ғылыми болжам бойынша, жер шары
бүдан 4—5 миллиард, алғашқы адамдар мөлшермен 2 млн. жыл
бүрын қалыптаскан. Қазақстанның аумағын ең ежелгі адамдар
бүдан 1 млн. жыл бүрын қоныстана бастаған деген деректер бар.
Біздің заманымыздан 40 мың жыл бүрын казіргі замандағы адамдардың, яғни біздіната-бабамыз деп болжалатын «ақылды адам»
(хомо сапиенс-һошо заріепз) калыптасуы аякталды. Адамзаттарихындағы алғашкы мемлекеттер біздін заманымыздан бүрынғы 4—5 мың жылдықтарда Ежелгі Египетте, Вавилонда, Үндістанда, Қытайда дүниеге келді. Сонда 35 мын жыл аралықта адамдар мемлекетсіз өмір сүрді деген бол жам айтуға болады. Бүл дөуір
ғылымда адамдардын кандық туыскандык белгілері мен бірігіп
еңбек ету, өмір сүру әрекетінің негізінде, тобыр, топ болып өмір
сүрген, мемлекеттің пайда болуына дейінгі аралык сиігашқы
қиуымдық нерулық қүрылыс кезеңі деп аталады. Бүл кезеңде мемлекет пен қүкық өлі қал ыптаса қойған жок. Сондықтан алгашқы
қауымдық не рулық қурылыс кезеңінде адамдар арасындағы қоғамдық кзтынас жасы үлкендердің, туысқандардың, көсемдердің,
ру, тайпа басшыларынын, ақсақалдар кеңесінің беделімен, ықпалымен реттеліп отырылды.
5
Мемлекеттің пайда болу үрдісінің непзінде адамдардың
кажеттіліктерді қанағаттандырудан туындайтын іс-әрекеттерінің
сан түрге бөліну және көбею заңы жатыр. Еңбекті не іс-өрекетгің
осындай сан-салаға таралуы қоғамдағы адамдар арасындағы
еңбек бөлінісіне, кәсіптің қалыптасуына, мамандыктың тууына, біліктіліктің, дағдының, әдеттің, ептіліктің, іскерліктің,
ш еберліктің, машыктылыктың ж етілуіне әкелді. Осының
нәтижесіңде еңбектің белгілі бір түрімен айналысатын адамдардың үлкен топтары калыптаса бастады (андіылар, малшылар,
егіншілер, қолөнершілер т.б.). Адамдар арасында әлеуметтік
тенсіздік біртіндеп үлғая түсіп, қоғам барынша күрделеніп оны
баскаруды қалыптастырудың қажетгілігі туды. Сөйтіп коғамдык
еңбек бөлінісінің, жеке меншіктің, бай мен кедей сияқты таптардың қалыптасуы, көшпеліліктен отырықшылыққа ауысу,
аумақтың аныктал> ы сияқты қүбылыстар мемлекеттің пайда
болу қажетгілігін туғызды. Жоғарыда айтылған әлеуметгік факторлармен коса мемлекеттін пайда болуынын демографиялык,
психологиялық, антропологиялык, геосаяси, жағрапиялық, этникалық т.б. сиякты факторлары бар.
Жер шарындағы елдердіңтабиғи-жағрапиялық, мөдени, діни,
салт пен сана, дөстүрлерінің ерекшеліктеріне байланысты
мемлекеттің калыптасуы бірнеше жолдармен жүзеге асырылды.
Осындай мемлекеттің калыптасуының үш жолы калыптасты:
1) іиыгыстық жол; 2) батыстық жол және 3) араяас жал.
Ежелгі Шығыста мемлекеттің пайда болуы қауымдастық
мүшелерін, түрғындарды сумен камтамасыз етуге арналған
жұмыстарды ұйымдастыруға бағытталған кажетгіліктен туындады. Шығыс елдерінде алғашкы кауымдык құрылыстың ыдырау
кезенінде ірі су канаддарын казу, суармалы ирригациялық жүйелер кұру, құрғакшылықпен күресу, дамбалар салу, суармалы
егістікті жетілдіру сиякты ірі де күрделі ирригациялық жұмыстар
жүргізу керек болды. Бұндай аса ауыр жұмысты іске асыру жекелеген отбасы н ем есе бір қауымдастыктың қолынан
келмейтін еді. Міне осы күрделі істерді жүзеге асыру үшін арнаулы басқару аппараты қажет болды. Ол аппарат жетіле келе
мемлекетке айналды. Сонымен, Шығыс елдеріндегі мемлекеттердің калыптасу себептеріне:
—ірі ирригациялық жүйелерді салу;
— оны іске асыру үшін құлдарды, жұмысшыларды жүйелі
түрде топтастыру, ұйымдастыру;
6
—атқарылатын жұмыстарды бір орталықтан баскару жатады.
Батыс елдерінде мемлекет алғашкы кауымдық қоғамның ыдырап, жеке меншіктін, мүліктік теңсіздіктін және таптардың
калыптасуы нөтижесінде пайда болды.
Мемлекеттің пайда болуының араласжолы рулық, тайпалық
кұрылыстан ерте феодалдық мемлекетке бірден өткен елдерге
төн.
Мемлекеттің пайда балуы жайындагы теориялар. Мемлекетгің
пайда болуы жайындағы теориялардын ең ежелгілерінің бірі —
теалогиялық ( қүдайтақушылық) теория. Теология дегеніміз кұдайды, алланы танитын ғылым, ілім. Аталған теорияның негізін қалаушылардың катарына ортағасырлык Тертулиан, Аврелий Августин, Фома Аквинский сиякты қудайтанушыларды жатқызуға болады.
Теологиялық теория мемлекетті, максаты мен мәні жер
бетінде «құдай патшалығындағы сияқты» тертіп пен үйпесімділік,
жүйелілік, татулық, бірлік орнату болып табылатын қудайлық
кәсіп деп карастырады. Биліктің барлығы күдайдан тарайды.
Күдай жер бетіндегі барлық тіршілік атаулының, оның ішінде
мемлекеттің де жаратушысы. Ал құдай жаратқан жаратылыстың
сыры секілді мемлекетгің де мәнін түсіну мүмкін емес. Сондықтан құдай жаратқан дүниеге, билікке жөне мемлекетке шүбә
келтірмей, күмөнданбай, оларға мойынсүнып бағынған дүрыс.
Теократиялық теория өзінен-өзі қиялдың барысында пайда бола
қойған жоқ. Оның калыптасуының өзіндік алғышарттары бар.
Адамзат тарихыңда пайда болған ең алғашқы мемлекеттер діни
сипатта болып оны баскаруға діни қызметкерлер — абыздар
тікелей араласқан. Мемлекеттің құдайлық негізі оның беделін
нығайтып, шешіміне міндеттілік берді. Мысалы ежелгі Вавилон
патшасы Хаммурапидің зандарында патшаның билігін қүдай жараткдн, патша билігі кұдайдан деп көрсетілген. Жаппы, биліктің
құдайдан тарағаны жайыңдағы пікір барлық діндерге тән.
Мемлекетгің пайда болуы жайындағы екінші бір теория ол
патриархалдық теория деп аталады. Теория отбасы руға, ру тайпаларға, тайпалар тайпа одағына, ал тайпалар одағы белгілі бір
мемлекетке бірігіп, нөтижесінде мемлекет пайда болады деп
түсіндіреді. Сондықтан мемлекет үлкен отбасы сиякты. Мемлекет басшысы монархтың өзінің қол астындағы түрғындарына
қатынасын, отағасының отбасы мүшелерімен катынасына ұқсас
деп дөл елдейді. Патриархалдықтеорияның негізін калаушылар-
ға Аристотельді, Конфуциді және XVIII гасырда өмір сүрген ағылшын ойшылы Р. Фильмерді жаткызуга болады.
X V II—X VIII ғасырларда м ем лекеттін пайда болуы н
түсіндіретін шарттар теориясы калыптасты. Теориянын негізін
калаушылар Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж.Ж. Руссо, Д. Дидро болды.
Аталған теорияны жактаушылардың пікірінше мемлекет халык
пен оны баскарушылардынарасындағы адамдардын күкыктарын,
бостандыктарын, меншігін, кауіпсіздігін корғау, бірлікте, татулыкта, бағыныштылықта түру туралы келісімшарт жасасудын
нәтижесінде пайда болды.
М аркст ік теория бойынша мемлекет қоғамдык енбек
бөлінісінің, отбасының, жеке меншіктің және бір-біріне карама-қайшылықгагы таптардың шығуынан пайда болды дейді.
Маркстік теория оның негізін қалаған неміс ойшылдары
К. Маркстің, Ф. Эчгельстің, жүмысшы табы диктатурасынын
идеологтары В.И. Лениннің, И.В. Сталиннің есімдерімен байланысгы.
Зорлық, күиітеу теориясы бойынша мемлекет өзінің ішінде
руларды, тайпаларды, халыкты, үлтгы, түрғындарды бір орталыққа біріктіру мақсатында мәжбүрлеу, күштеу әдістерін колданады, сөйтіп күштеудін, зорлаудың нәтижесінде мемлекет
калыптасады. Бүнымен қоса мемлекеттің сырткы жаулап алушылығының барысында, яғни күшті бір тайпалардың, үйымнын
екінші бір тайпалық одақгы немесе үйымды өзіне күштеп бағындырудың барысында мемлекет пайда болды деген пікір де осы
күштеу теориясының бір кұрамдас бөлігі. Аталған теориянын
көрнекті өкілдері Е. Дюринг, К. Каутский, Л. Гумплович.
Мемлекет адамдардың қатынаска, бір-бірімен араласуға деген қажеттіліктері, бірлікке, татулыкка, тыныштыкка ұмтылған, өзара жакындастыратын психологиялык үрдістердін,
қасиеттердің нөтижесінде пайда болған деген пікір айтатын
мемлекеттің пайда болуының психалогиялық теориясы. Оның
көрнекті өкілдерінің бірі орыс заңтанушысы Л .И. Петражицкий
болды.
Мемлекет: үғымы, мәві, белгілері, нысандары, механизмі, атқаратын қызметтері. Құқықтық мемлекет. Ғылымға «мемлекет»
терминін алғаш рет италияндык ойшыл Николло Макиавелли
(1469—1527) енгізген1. Оған дейін мемлекет деген үғымның ор1 Мухаев Р. Т. Теория государства и права. Учсбник для вузов. М.: Издательство ПРИОР, 2001.
8
нына «республика», «корольдык*, «калалык кауым», «княздык*,
«жер*, «патшалык*, «ел*, «баскару*, «өктемдік», «үстемдік*, «ат
төбеліндей билік* деген сиякты өр түрлі атаулар колданылып
келрен.
I Мемлекеттің түпкі мәні қандай болса оның үғымынын,
белгілерінің, нысандарынын, механизмінің, аткаратын қызметтерінің мазмүны да сондай болады. Демек, осы түрғыдан карағанда мемлекетгі оқып білуді оның мөнін ашып көрсетуден бастау дүрыс өдіс. Мелсіекеттің мәні дегеніміз оныңтабиғатын, мазмүнын, кызмет ету мақсатын, қоғамдағы кажетгілігін аныктайтын барынша маңызды, түрақты ішкі және сыртқы жактары мен
қасиеттерінін жиынтығы. Мемлекеттің мәнін ашып керсетудің
екі жолы калыптаскан: таптық (маркстік-лениндік) және
жалпыәлеуметтік.
Маркстік-лениндік ағым мемлекеттің мөні жиынтығы коғамның экономикалық негізін қүрайтын өндірістік катынастардың
сипатымен аныкталады дейді. Өндірістік қатынастардын сипаты осы қатынастарға тікелей араласатын таптардың алатын орны
мен аткаратын рөлдерінен байқалады. Сөйтіп, марксизм-ленинизм мемлекеттің өлеуметтік қүбылыс ретіндегі мәнін аша отырып, таптык қоғамда оның үстем етуші таптың мүддесін қорғайтынын көрсетеді. Сонымен марксизм мемлекет қоғам бір-біріне
қарама-қайшы таптарға бөлінген кезенде пайда болады деп
түсіндіреді. Адамзат коғамындағы алғашқы таптық мемлекетол
қүл иеленушілердің үстемдігіне негізделген қүл иеленуші мемлекет болды. Бүл мемлекеттің мәні коғамның алғаш реттаптарға - қүл иеленушілер мен күлдарға бөлінгенін көрсетгі. Осы
түрғыдан карағанда мемлекет дегеніміз біртаптың екінші тапқа
өзінің үстемдігін жүргізудің қүралы.
Мемлекеттің әлеуметтік мәнін жақтаушылар мемлекет адамзат коғамына ортақ, өмбебап, жалпы үйым болғандықган ол халықтың барлык топтарының мүддесін, ешкімге артыкшылык,
кемшілік жасамай бірдей қорғау керек деген пікір айтады.
Солардың барлығын ескере келе, бүгінгі танда мемлекет
дегеніміз — егемендікке ие, қүкыктың негізінде, арнайы аппараттың көмегімен елді басқаруды іске асыратын, зандандырылған мөжбүрлеу мен күштеу қолдану қүқығы бар, қоғамдағы саяси биліктің үйымдастырылуының ерекше түрпішіні деп айтуға
болады.
Мемлекеттің мәні оның ерекшеліктері мен сипатты белгілерінің жиынтығынан түратын мазмүнынан көрінеді. Мемле9
И
------ —
кеттің коғамдағы саяси партиялар, коғамдыкбірлестіктер, ұйымдар мен институттардан ерекшеленетін өзіндік бірнеше белгілері
бар. Ондай белгілерге мемлекеттін аумағының болуы, мемлекеттің
халқының болуы, мемлекеттік (бұкаралық) билік, мемлекеттщ
егемендігі (тәуелсіздік), құкық пен заңдардың барлығы, салык
пен салыктық жүйенін болуы жатады.
а. Кез келген мемлекеттің өзінің белгілі бір аумагы болады.
Аталған аумақта сол мемлекетгін тұрғындары, халкы шоғырландырылады және осы аумактын көлемінде мемлекеттің билігі таралып іске асырылады. Тек елшілік аясында немесе баска да халықаралық келісім арқылы көрсетілген шеңберде болмаса, бір
мемлекеттін аумағында екінші мемлекетгің билігі жүрмейді.
ә. Мемлекеттін екінші бір белгісі ол мемлекеттік ( бщаралық) биліктің болуы. Биліктіңбұқаралықболатын себебі ол, сол
мемлекетгің халкы атынан оның аумағында тұратын елдің, адамдардын барлығына бірдей таратылады. Бұқаралык билікке
мемлекетгік билік пен басқару органдары, мәжбүр ету аппараттары жатады. Тек мемлекет қана сот, прокуратура, ішкі істер
бөлімдері, әскер, абақты сияқгы органдар мен мекемелердің
көмегімен мемлекеттік билікті іске асырады.
б. Халықаралық күкық теориясына сәйкес мемлекеттің ең
негізгі белгілерінің бірі сол мемлекетгің аумағында түратын халқының болуы. Мемлекетгік билік өзінің аумағында түратын адамдардың арасындағы қоғамдық катынастарды құкық, заң арқылы
реттеу үшін, сол халыққа арналған кұқықтык нормативтік
актілерді қабылдайды. Кабылданған құқықтық нормативтік
актілер халықтың барлык топтарына ортақ және міндетті түрде
орындалуға, сақталуға және іске асырылуға тиіс.
в. Мемлекетгің келесі бір белгісі ол мемлекеттің егемендігі.
Егемендік мемлекетгің ішкі жөне сырткы істерді аткарудағы
толықтәуелсіздігі. Мемлекеттің егемендігін үш жақта қарастыруға болады: біріншіден, мемлекеттің бүкіл аумағына, халқына
тарайтын бірден-бір мемлекетгік билік болып табылатын биліктің
үстемдігі; екініиіден, мемлекет органдарының бірыңғай жүйесін
кұрайтын мемлекеттік биліктің түтастығы; үшіншіден, мемлекеттік биліктің өз істерін өз еркімен шешуге құқығы бар биліктің
тәуелсіздігі.
| ■ .
Чі-с,:
г. Мемлекеттің тағы бір белгісі ол мемлекетте қүқықтың, заңдардың болуы, құқык пен мемлекеттің ажырамас, тығыз байланысы. Кез келген мемлекет өзінің саясатын, билігін белгілі бір
10
күкыктық нормативті актілерді кабылдау аркылы іске асырады.
Құкык пен занды сол мемлекеттің өзі кабылдап бекітеді жөне
олар сол мемлекеттің бүкіл іс-әрекетін заңдастыруға көмектеседі, коғамдағы төртіп пен тұрактылыкгы, қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажет.
д.
Мемлекетгің негізгі белгілерінің тағы бірі —сол мемлекетте салық пен салық жүйесінің болуы. Салықгар, алымаар, төлемакылар - мемлекетгік аппаратгы, қызметкерлерді ұстауға, коғамның басқа кажеттіліктерін қанағаттандыруға жұмсалатын мемлекет казынасына түсетін, кайтарылмайтын, халық табысының
бір бөлігі. Мемлекет халықган салык алып оны мемлекеттік аппаратгы ұстауға, қоғам кажеттіліктерін өтеуге жұмсайды.
Қазіргі замандағы мемлекеттер бір-бірінен мемлекеттік
биліктің қалай ұйымдастырылуына байланысты ерекшеленеді.
Мемлекеттік биліктің қалыптасу, бөліну жөне іске асырылу
тәсілдерінің жиынтығы мемлекеттің нысаны деп аталады. Кез
келген мемлекет өзінің баскару, әкімшілік-құрылымдық және
саяси төртіптері белгілері бойынша үш нысанға бөлінеді.
Мемлекетгің негізгі міндеттерін тиімді орындау қабілеттілігі
көп жағдайда мемлекеттік биліктің ең жоғарғы органдарының
ұйымдастырылуына, кұрылымына, калыптасу тәсілдеріне байланысты болады. Мемлекетгің жоғарғы органдарының жұмысын, қалыптасуын, өзара қызметгерін, міндетгерін, кұзырларын
ұйымдастыру, бөлу теориялык кана емес, практикалык маңызға
ие болады. Себебі, мемлекетгік билік бір адамның не белгілі бір
топтың колына шоғырлануы, керісінше өр түрлі мемлекеттік
органдардың арасында бөлініп атқарылуы мүмкін. Аталған жайлардың барлығы мемлекетгі басқару нысанына байланысты болады. Мемлекетгің басқару нысаны дегеніміз - мемлекеттік
биліктің жоғарғы органдарының кұрылымы, ұйымдастырылу
тәртібі, өкілетгік сәйкестігі. Елдегі жсиғарғы биліктің даралықпен немесе көпшілікпен іске асырылуына байланысты мемлекет басқарылу нысандарына қарай монархиялық жөне республикалық болып екі түрге бөлінеді. Монархия дегеніміз елдегі жогарғы мемлекетгік билік мұрагерлік аркылы берілетін өмір бойғы,
дара билеудің нысаны. Монархиялық мемлекет өз кезегінде
абсолюттік, парламенттік, конституциялық, аралас монархия
болып бірнеше түрге жіктеледі. Абсолюттік монархияда
мемлекетпк билік биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот
билігі сиякты үш тармағы бір адамның, монархтың қолына шо-
ғырландырылады және соныңтікелей араласуымен, қадағалауы*
мен, бакылауымен, келісімімен, рұқсатымен іске асырылады
Сонымен абсолюттік монархияның төмендегідей белгілері бар
монархтын мемлекеттік билікке үстемдігі; мемлекеттік биліктіь
барлык тармағының монархтын қолына шоғырлануы; монарх
тын билігін шектейтін белгілі біо өкілетгі органның болмауы
тағайындаитын
мемлекетп
ласу кұкығы шеңберінің шектеулілігі; қоғам тарапынан жоғаржоктығы
таңда абсолюттік монархия негізінен біршама Шы
елдерінде
ғын, біршама өзгерген түрде Бахрейн, Катар, Кувейт, Сауд Арамемлекеттерінде сакталған
Конституциялық және парламенттік
билігі конституциямен не парламентгің
ген.
Республика монархиялық басқарумен кдтар пайда болып даған. Респүбликаның алғашқы белгілері б.з.б. IV—III мыңжылкдла-мемлекеттерінде
таскдн. Республика - мемлекеттік биліктің жоғарғы органдары
халыктың еркін дауыс беруі арқылы белгілі бір мерзімге сайлау
аркылы қалыптасатын басқару нысаны. Республикалық басқару
белгілері
мемлекегпк
мемлекеттегі органдар мен лауазымды
мемлекеттің
ғарғы органдарын сайлайтындықхан олар халыктың атынан
сөйлеу, әрекет жасау күқығына ие болады ж әне осы тұрғыдан
карағанда мемлекетгік биліктін көзі халык деп мойындалады;
мемлекеттік биліктін зан шығару билігі, аткару билігі және сот
билігі болып үш тармакка бөлініп іске асырылуы.
( Республйкяйын президенттік, парламенттік және аралас басқару сиякты түрлері болады. Президенттік басқару тарихта
бірінші рет 1787 жылғы Конституция бойынша АҚШ-та енгізілді.
Президенттік республиканың негізгі белгілері: Мемлекетгің басшысы Президенттің бүкіл халыктың дауыс беру төсілі аркылы сайлануы; Мемлекет басшысы Президент бір мезгілде аткарушы
саналады
тармакка
12
1
міндетті түрде бөлінуі; аталған мемлекетгік биліктщ тармактары және мемлекетгік билікті атқарушы органдардын арасындағы
карым-катынас тежемелік және тепе-тендік жүйесі мен қағидасына негізделіп реттеледі; Үкіметті Парламенттін келісімімен
Президент калыптастыратындыктан ол Президент алдында жауапты.
Парламенттік басқару барысында бүкілхалыктык жолмен
сайланған Парламенттін рөлі мен манызы баска Президент,
Үкімет сиякты институттарға карағанда жоғары. Үкімет Парламентдепутатгарынынсайлауымен калыптасады және Парламент
сенімі аркылы елді басқаруды іске асыруға мүмкіншілік алады.
Сондықган Үкімет Парламент алдында жауапты. Парламенттік
баскдрудын белгілері: мемлекетгік биліктің қатан тармактарға
бөлінуі анық байқалмайды. Заң шығарушы және атқарушы
биліктің ынтымақтасып әрекет жасау тәртібі сақгалады. Сондықтан президентгік басқару сияқгы емес, парламенттік республика көп жағдайда заң шығарушы және аткзру биліктерінің тепетендігін камтамасыз етеді; парламент сайлауында жеңіске жеткен және парламентте кәпшілік орынға ие болған партия не
бірнеше партиялардың одағы Үкіметті қалыптастыратындыктан
ол Парламент алдында жауапты; Мемлекет басшысы Президентті
Парламент сайлайтындыктан формальды түрде Үкімет басшысын тағайындауға қүкығы бар.
Елді, халыкты басқару ыңғайлы болу үшін мемлекет аумағы
ауыл, аудан, кала, облыс, аймақ, өлке, округ, штат, губерния т.б.
сияқгы әкімшілік кұрылымдарға бөлінеді. Аталған кұрылымдарда мемлекетгің баскару органдары құрылады. Олар мемлекет
билігін іске асырып жергілікті тұрғындарды басқарады. Сонымен мемлекеттің орталық және жергілікті органдары арасындағы биліктік өкілеттілікті бөлу, мемлекетгің тұтас және жеке
бөлшектерімен арақатынасын анықтайтын биліктің аумактық
ұйымдасуы мемлекеттің қурылым нысаны деп аталады. Мемлекет әкімшілік-аумақгық құрылымына орай біртұтас, федеративті, конфедеративті болып келеді.
Бүгінгі танда дүние жүзінде көп тараған, аумақгық-әкімшілік
ұйымдастырылуы қарапайым болып табылатын ол біртүтас баскару нысаны не болмаса біртұтас мемлекеттер деп атауға болады. Біртұтас мемлекет өз ішінде ауыл, аудан, қала, облыс, аймақ
т.б. секілді өр түрлі өкімшілік-аумақтарға бөл інгенімен олардың
13
I
өзіндік саяси еркіндігі болмайды. Біртүтас мемлекеттің негізгі
белгілеріне: кұзыреттері жергілікті жердегі билікпен шектелмей
бүкіл мемлекет аумағына тарайтын, жалпы елге ортак зан шығару (өкілетгі), атқару ж әне сот органдарынын болуы; жалпы
мемлекеттік, халықтык денгейде әрекет жасайтын күкык және
акша жүйелерінін тұтастығы; мемлекетгін жоғарғы, орталык
билік органдарының алдында жергілікті жердегі ауыл, аудан,
қала, облыс, аймақт.б. сиякты әкімшілік бірлестіктер ешкандай
артықшылығы жоктең зандық мәртебеде болады; бүкіл біртұтас
мемлекеттің аумағына ортақ, барлық әкімшілік бірлестіктерге
міндетті біртұтас зандардың болуы. Сонымен біртутас м еш екет деп өз ішінде салыстырмалы саяси еркіндігі ж оқ ұсак
әкімшілік-аумақтық бірлестіктерден тұратын тұтас мемлекетті
айтамыз.
Жер шарының 1 млрд-тан астам адамы мекендейтін 24 елінде
федеративті басқару сакталған. Олардың катарына АҚШ , Канада, Германия, Австралия, Швейцария, Бельгия, Австрия, Бразилия, Аргентина, Мексика, Венесуэла, Индия, Пәкістан, Нигерия, Малайзия, Біріккен Араб Әмірліктері, Комор аралдары,
Ресей, Югославия мемлекеттері т.б. жатады. Федеративті мемлекет — орталық пен жергілікті жердегі билік органдарынын
карым-қатынастары ортақ конституциямен бекітілген билік
нысаны мен құзыретінің бөлінуіне негізделген, салыстырмалы
мемлекет тектес бірлестіктерден кұралған тұтас одакгас мемлекет.
■
-/
Жоғарыда айтылғанддй, кез келген мемлекетте негізгі қарымқатынастар билік, қоғам және жеке адам арасында калыптасады. Аталған үш жакты өзара карым-қатынастардың сипаты мен
тәсілдері сол елдегі, мемлекеттегі өмір сүріп отырған саяси
режимнің (тәртіптің) тұрпаттарына тікелей байланысты болады.
Сондыктан саяси режим ( тәртіп) дегеніміздің өзі мемлекеттік
биліктің іске асырылуының амал-айла, әдіс, тәсілдерінің жиьштығы. Мемлекеттік биліктің іске асырылуының тәсіліне орай
билік, коғам және жеке адам арасындағы катынастың сипаты
анықгалады. Осы тұрғыдан карағанда саяси режимнің тұрпатына карай мемлекет нысаны жағынан демократиялық емес (тоталитарлы, авторитарлы режимдер) және демократиялық (президентгік, парламентгік) болып екі үлкен топка бөлінеді.
Тоталитарлық латын тілінен аударғанда «толық*, «тұтас» деген мағына береді. Сонда тоталитарлыктың барысында бүкіл
14
қоғам мен жеке адам өмірінін барлық жағы тұтастай мемлекеттің
қолына, бақылауына шоғырландырылады. Бір сөзбен айтсақ,
барлығы мемлекет үшін, барлығы мемлекеттің ішінде, мемлекеггке карсы, мемлекеттен тыс ешнәрсе болмауы тиіс, мемлекет
мүдцесі баска субъектілердің мүддесінің көрінісі, жиынтығы,
шоғырланған шоктығы. Тоталитаризмнің сталинизм, гитлеризм,
фашизм деген сиякты түрлері бар. Батыс Еуропа саясаттану
ғылымында тоталитаризмнің төмендегідей бірнеше белгілері
көрсетіледі: бір ғана бүқаралық партия; бір идеологияның
үсгемдігі; бүкаралық акларат қүралдарына мемлекетгің үстемдігі;
экономиканы басқару мен бақылаудың орталықтанған жүйесі;
жаппай саяси куғын-сүргін.
Авторитаризм көп жағдайда тоталитаризмнен демократияға
өтпелі кезең ретінде карастырылады. Сондықган авторитаризм
түсында көппартиялылық, меншіктің көптүрлілігі, біртүтас идеологияның болмауы, бүқаралық ақпарат қүралдарына мемлекеттен тыс үстемдіктің пайда болуы т.с.с. өзгерістер калыптаса бастайпы,
1Мемлекеттік билікті, оның қызметтері мен міндетгерін іске
асыру үшін белгілі бір механизм қалыптасады. Мемлекеттің
міндеттері мен кызметтері іске асырылатын мемлекетгік органдар жүйесін мемлекет механизмі дейміз. Мемлекет механизмі
темендегідей бөлшектерден түрады: мемлекеттік аппарат;
мемлекетгік үйымдар, мекемелер; мемлекетгік кәсіпорын; акшакаржы қоры. I
Мемлёкет бүкіл қоғамдық катынастарды реттеуге және халыкты баскару барысында езіне тән бірнеше қызметтер аткарады. Мемлекеттің қызметі дегеніміз оның мәні мен табиғаты
көрінетін іс-әрекетінің басты бағыты. Мемлекетгің қызметтері
қоғамға, қоршаған ортаға, әлеуметтік топтарға, жеке адамдарға
немесе баска мемлекеттерге бағьпталады. Мемлекеттің кызметтеріне экономикалық, әлеуметтік, күкыктық, мәдени-тәрбиелік,
саяси, табиғатгы қорғау, әскери, корғаныс, халыкаралық қылмыспен күрес т.б. жатады. Мемлекетгің қызметтері бірнеше топтамаларға белінеді. Мысалы мемлекет кызметінің маңыздылығына қарай олар негізгі жөне косымша, уакыт жағынан түрақты, уақытша, кеңістіктегі өрекетіне байланысты: жалпы мемлекеттік (жалпы үлтгық) және аймақтық, жалпы маңызды мақсаттардың атқарылу саласына байланысты: ішкі жөне сыртқы болып бөл інеді.
н
15
Мемлекеттің қьпметтері — мәні мен кажетшіігін біддіретін
мемлекеттін іс-өрекетінің негізгі бағыты. Мемлекетгің кызметтері коғамға, коршаған ортаға, өлеуметтік топтарға, тұлғаларға, баска мемлекетгерге бағытталған белсенділігінін әртүрлі
көрінісі. Қоғамдык катынастарды тәртіпке келтіретін ж әне
реттейтін мемлекеттік ықпал жасау кұралдарын шартты түрде
қуқықтық және уйымдастыруиіылық деп екіге бөлуге болады.
Мемлекет кызметінін кұкыктык нысанда іске асырылуына қуқық
іиыгару, қуқық қалдану және қуқық қоргау жатады. Қуқық шыгару
кызметі нормативтік кұкыктык актілерді санкциялау, жасау,
кабылдау, ескілерінің күшін ж ою сиякты мемлекетгің ісәрекетінен көрінеді. М емлекеттің қуқы қ қалдану кызметі
дегеніміз кабылданған нормативтік кұкыктық кесімдерді іске
асыруды камтамасыз етуге бағытгалған шаралар колдануы.
Куқық қоргау кызметі қабылданған нормативтік кұқықтық
кесімдердің дұрыс орындалуын ж әне сакгалуын кадагәлау, бақылау және құкық бұзушыға мәжбүрлілік шарасын қолдану
арқылы жүзеге асырылады.
Мемлекет кызметінің уйымдастырылу арқылы жүзеге асырылу нысаны не әдісі тұрғындардың іс-әрекетініңжағдайына ықпал
жасау болып табылады. Мемлекет жалпы мемлекеттік, ұлттық,
жергілікті деңгейлердегі маңызы бар істерді жүзеге асыру үшін
тұрғындарды жұмылдырады, ұйымдастырады. Осы мақсатга әр
түрлі саяси шешімдер, бағдарламалар кабылданады.
Аталғаңдардан басқа да мемлекет төмендегідей қызметтер
атқарады: құкык корғау, құқыкты іске асыру, кұкыкка түсімік
беру, кұкық белгілеу, заң қабылдау, өкім, үкім шығару, жаза тағаиындау, кауіпсіздікті сақтау, кылмыспен күрес, адам, азамат
кұқығын, бостандығьш корғау, хал ыкаралык лаңкестікпен күрес,
экономикалық, әлеуметтік, кұкыкгық, мәдени-тәрбиелік, саяси, табиғатты қорғау, сыртқы істерді жүргізу, корғану т. б.
Құқықтық мемлекет. Мемлекетгік биліктің ыкпалын, күшін
кұқыкпен шектеу керек деген пікірлер ерте дүниеден бері айтылып келеді. Аталған пікірлер Еуропадағы XVII—XVIII ғасырлардағы абсолютгік монархияның күшеюі кезеңінде қуқықіпық
мемлекеттің теориясы болып қалыптасты. Бұл теория адамдардың табиғи жаратылғандағы кұқықтары мен бостандыктарын
басты мұрат репнде карастырады. Осындай адамдардың жаратылыстық, табиғи кұқыктарының арасындағы ең маңыздыларының бірі — адамның меншік қуқыгы. Белгілі бір мүліктің яғни
меншіктің иесі болу адамның бостандығының, еркіндігінің,
төуелсіздігінің көкжиегін кенейтеді. Өмір сүруінің материалдык
алғышарттарын калыптастырады.
Адамның осындай табиғи кұкыктарының бірі — өмір суру
қуқыгы. Бұл дегеніміз тек кана тәннің өмір сүруі мен жеке бастын кауіпсіздігі кепілдігі ғана емес, бакытты тұратындай өмір
сүру, өр адам өз өмірінің шын мәніндегі кожасы болатындай,
өзінің өмірдегі максаты мен арманын өз бетімен аныктай алу
мүмкіңдігі мен еркіңдігі.
Адамның табиғи күкыктарының бірі —ол бостандық, еркіндік
қщыгы. Оның мәні адамды ешкімнің кұлдыкка, бодандыкка салуға, соттың үкімінсіз бас бостандығынан айыруға не шектеуге,
зансыз мәжбүрлеуге кұкығы жок.
Мемлекеттің барлыктиптеріне тән ортақ белгілерімен қоса,
кұқыктық мемлекет өзіне тән взгешеліктерімен ерекшеленеді.
Біріншіден, кұқықтық мемлекетте адам мен азаматтың
күқыктары мен бостандықтарының кепілдігі мен мызғымастығы
толык сақгалады. Бүл дегеніміз мемлекет адам мен жеке түлғаның белгілі бір еркіндік шеңберін мойындап, ол аумакка қол
сүқпауға тырысады. Яғни мемлекет «биліктің жасауына рұксат
берілмесе, оған биліктің араласуына тыйым салынады» деген
кағиданы ұстанады. Мысалы хат алысу, телефонмен сөйлесу
құпиялары, жүріп-түру, кәшіп-қону еркіндігі, жеке басына кол
сұкпау т.б. адам мен азаматтын кұкыктары мен бостандықтарына мемлекет қол сұқпауы тиіс. Тек қана заңда белгіленген ерекше жағдаиларда ғана аталған шаралар кұқық аясында жүрпзілуі
мүмкін.
Екіншіден, адам мен азаматгың қүқықтары, бостандықгары,
билік пен жеке адамның аракатынасы халықтың егемендігі мұратына негізделеді. Халықтың егемендігі дегеніміз, халықтың
мемлекеттік биліктің қайнар көзі болып табылуында. Сондықтан мемлекеттің ең жоғарғы органдары мен лауазымдары, халыктың сайлау, дауыс беруі арқылы кұрылады. Мысалы Кдзақстан Республикасының Президенті, Парламенті депутаттары
сияқты жоғарғы мемлекеттік лауазым мен органдар бүкілхалықтық сайлау барысында қалыптасады.
Үшіншіден, адам мен азаматтың күқыктары мен бостандықтарын қорғау мен қамтамасыз етудің қүралы мемлекетгікбиліктің
заң шығару, атқару және сот билігі сияқты тармактарға бәлініп
аткарылуы. Егер мемлекеттік билік аталіан тармақтарға бөлгнбей
2-11
17
бір орталыктанып кетсе не бір адамнын, белгілі бір топтын колына шоғырланған жағдайда адам мен азаматтын кұкыктары, бостандықтары шектеліп, нұқсан келтірілген болар еді.
Төртіншіден, кұкыктық мемлекет өмірдің барлык саласында
құқыктың үстем болуымен сипатталады. Мемлекеттік оргаңдар
мен кызметкерлердің, лауазымды адамдардын ж әне де карапайым жеке тұлғалардың іс-әрекеттерінің барлығы құкықка
негізделген жағдайда құкықтық мемлекеттің күрылымы беки
түседі. Азаматтарға «тыйым салынбағанның барлығын жасауға
болады» деген қағидамен өздерінің әрекетін өлш еп-піш уге
мүмкіншілік туады.
Бесіншіден, мемлекет пен жеке тұлғаның өзара жауапкершілігі нығаяды. Жеке тұлға өзінің мемлекет алдындағы міндеттерін бұлжытпай орындаса, мемлекет те өз тарапынан адам мен
азаматтың құқықтары, бостандықтары бұзылмай сақталуын,
олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, заңның дүрыс орындалуын,азаматтардың міндеттерінің атқдрылуын қадағалайды, бақылайды. Осы аталған қарым-қатынастар тек қана құқықгың,
зандардың шеңберінде, аясында ретгеліп отырады.
Сонымен қщықтық мемлекет дегеніміз адамның мемлекетпен ж ән е басқа адамдармен қарым-қатынасы барысында
кұқықтык корғалуына, бостандығына, әдіддікке кепілдік берілуі
арқылы мемлекеттің биліктік ықпалы шектелетін, мемлекет пен
жеке адам арасындағы кұқыққа негізделген байланыстыңтәсілі.
2. Құқықтың негізгі үғымдары мен санатгары
Құкық —қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған, мемлекет бекітіп, қамтамасыз ететін, жалпыға міндетті, формальды
анықталған зандық нормалар жүйесі.
«Қүқықты кім жасайды және ол кімге қызмет етеді?» деген
сұраққа жауап беруге талпынудан қщықтың мәні білінеді.
Кұқыктың мәнін түсіндірудің екі жолы қалыптасқан: таптық,
жалпыәлеуметтік. Қүқықтың таптық мәні - құқықтық қоғамдағы экономикалық жағынан басым, үстем болып отырған таптың еркі деп түсіну. Құқықтың жалпыәлеуметтік мәні —кұқықтық қоғамды ұйымдастырып, татулыкта, бірлікте ұстап отырған
және адамдардың барлық топтарының еркі деп түсіндіру.
Құқықтың белгілері жалпы ж әне ерекше болып екі топқа
белінеді. Қщықтың жалпы белгісіне ең алдымен оның әлеу18
метгік-тарихи табиғаты жатады, яғни қүқык белгілі бір тарихи
кезеңнің, нақты бір коғамдык катынастардың жемісі. Қщықтың
ерекше белгілері: нормативтілігі, жүйелілігі, жалпы міндеттілік
сипаты, формальды айқындылығы, рөсімділігі, бір түлғаға ғана
бағытталмағандығы, бір әрекетті еместігі, мемлекетпен байланыстылығы.
Қуқықтың нөрмативтілігі дегеніміз рүксат берудің, тыйым
салудың және міндеттеудін шегін аныктайтын құқық нормасында мінез-кұлыктың жалпы көлемін бекіту.
Кұкық тек кана карапайым нормалардын жиынтығы емес,
керісінш е бір-бірім ен түтас байланыстағы мінез-кұлық
ережелерінің жиынтық жүйесі. Аталған жүйенін негізін баптарына баска зандар мен кұкықтық нормалар баптары қарамақайшы келмейтін Конституция немесе басты зандар кұрайтын
байланысты қүқықтың жуйелілігі деп айтамыз.
Қуқықтың жалпы міндеттілік сипаты, оның нормаларының
талаптарын қоғамның барлык мүшелері еріктерімен сақтап,
орындауға тиістілігінен көрінеді.
Кұкыктың нормалары мемлекетгің нормативтік кұкыктық
актілерінде бекітіледі, яғни формальды түрде айқындалады.
Күкықтык нормативтік актілердің, зандардың қабылдану,
іске асырылу және орындалу төртібінің белгіленген рет-жосыктылыкпен реттелуі қуқықтың рәсімділігі деп аталады.
Қуқық тек бір гана тулга емес, адамдардың үлкен топтарының, халыктың, үлтгың, тұрғындардын ортақ мүдделерін іске
асыруға, қүкықгарын корғауға бағытгалуы оның келесі ерекшелігіне жатады.
Кұкықгың нормалары бір сәтгік емес, керісінше өзінің күшін
жойғанша үнемі күшінде болатындығы қуқықтың бір әрекетті
емес белгісіне жатады.
Кұкықгы мемлекет белгілеп, айкындайтыңдықтан, ол тек қана
мемлекетпен тығыз байланыста болады.
Жалпыға міндетгі, зандық маңыз берілген, мемлекеттен шығатын және мемлекет мойындаған ресми іс-қүжатты нысанда
көрінетін нормалардың жиынтығы қуқықтың дереккөздері ( қайнар) деп аталады. Кұкыктың дереккөздерінен құқықтың нысандарын (формаларын) айыра білу керек. Біріншіден, құкыктың
дереккөздері әрқашан құкыктык нысан түрінде институтталған, ал кұкык нысаны кұкық шығару (құкык кабылдау) ісәрекетінін нәтижесі. Екіншіден, адамдардың мінез-құлығын
19
I
қукықтың нысанына сінген құқық ереж елері анықтаиды,
реттейді.
Құқыктану, кұқық негіздеріне байланысты әдебиеттерде
қщықтың алты деректік көздері көрсетіледі: кұкыктык дәстүр;
нормативтік кесім; соттық үлгі; шарт (соның ішінде әкімшілік);
сот практикасын байыту; ғылыми құқықгыкдоктрина.
Құқықтың ең алғашкы тарихи қайнар көздерінің бірі бұл
қщықтық дәстур. Адамдардың үнемі қолдануының барысында
әдетке айналған, сакталуы мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтамасыз егілетін, мінез-құлықережелерінін жиынтығын қуқықтық
дәстур деп атаймыз. Дәстүр мемлекет пайда болған кезде ғана
кұқықтык сипатқа ие болады. Себебі дәстүр мемлекетгің қолдауына сүйеніп жалпыға бірдей міндеттілікке айналады.
Құкыктын кайнар көздерінің тағы бірі доктрина болып табылады. Доктрина деген сөз ілім, ғылыми философиялық не
құқыктық теория, құкықтық білімдер жүйесі деген мағына береді.
Мысалы діни доктринага сүйеніп біршама қоғамдык қатынастар
құкыктык сипатқа ие бола алады. Нақгырақ айтсақ, ислам дінінде
құранның, шариғаттың көмегімен кейбір отбасы -некелік,
мүліктік және де баска даулар каралып шешілген. Сонда шаригаттық доктринага негізделіп қабылданған шешім заң деп есептелген.
Қүқыктын қайнар көзіне келесі бір кұкыктық іске өнеге болатын қщықтық үлгіде жатады. Құкыктык үлгінің соттык жөне
әкімшілік сияқгы екі түрі болады. Төменгі деңгейдегі немесе сол
дәрежедегі баска сотгарға осыған ұқсас істерді қарағанда өнеге
болатын соттың белгілі бір іс бойынша қабылдаған шешімі соттық қщықтық үлгі деп аталады. Осыған ұқсас істерді қарағанда
өнеге болатын әкімшілік органның немесе әкімшілік соттың
белгілі бір іс бойынша қабылдаған шешімі әкімшілік қүқықтық
үлгі деп аталады.
Барынша көп тараған кұкыктың кайнар көздерінің бірі, мінезқұлықгың жалпы міндетті ережесі, мемлекеттің органдары жасаған не бекіткен ресми іс-кұжатгардың жиынтығы нормативтікқүқықтық актілер болып есептеледі. Нормативтік қүқықтық
акт — референдумда қабылданған не уәкілетті орган немесе
мемлекеттің лауазымды адамы кабылдаған, құкықтық нормаларды белгілейтін, олардың қолданылуын өзгертетін, тоқгататын
немесе токтата тұратын белгіленген нысандағы жазбаша ресми
құжат.
20
Нормативтік күкыктык актілер негіэгі және туынды актілер
болып бөлінеді. Нормативтік қүкыктык актілердін негізгі
түрлеріне мыналар жатады: 1) Конституция, конституциялык
зандар, кодекстер, зандар; 2) Қазақстан Республикасы
Президентінін Конституциялык зан күші бар Жарлықтары;
Қазакстан Республикасы Президентінін Зан күші бар Жарлыктары; Қазакстан Республикасы Президентінің өзге де нормативтік күкықтық Жарлықтары; 3) Қазакстан Республикасы
Парламенті мен оның палаталарының нормативтік қаулылары;
4) Қазакстан Республикасы Үкіметінің нормативтік каулылары;
5) Қазақстан Республикасы Конституциялык Кеңесінің, Жоғарғы Сотының және Қазақстан Республикасы Орталык сайлау
комиссиясының нормативтік каулылары; 6) Қазакстан Республикасының министрлері мен өзге де орталык мемлекетгік органдар басшыларының нормативтік құкыктык бұйрықтары; 7) орталык
мемлекетпк
ларынын нормативтік күкыктық бүйрықтары; 8) мәслихатгардың нормативтік қүкықтык ш еш імдері, өкім діктердің
нормативтік күкықтык қаулылары, әкімдердің нормативтік
қүкықтык шешімдері.
Нормативтік күкыктык актілердің туынды түрлеріне мыналар жатады: I)регламент —қандай да бір мемлекеттік орган мен
оның қүрылымдык бөлімшелері қызметінің ішкі тәртібін
оеттейтін нормативтік қүкықтык акт; 2) ереже —қандай да бір
мемлекетпк
өкшетппн
3) қагида - қандай да бір қызметтүрін үйымдастыру және жүзеге асыру төртібін белгілейтін нормативтік күкықтық акт; 4) нусқаулық —зандардың қоғамдық қатынастардын кандай да бір саласында колданылуын егжей-тегжейлі көрсететін нормативтік
қүкыктық акт.
Туынды түрлердегі нормативтік қүқықтық актілер негізгі
турлердегі нормативтік қүқыктық актілер арқылы қабылданады
немесе бекітіледі және олармен біртүтастык қүрайды. Туынды
түрдегі нормативтік қүкықгық актінің нормативтік қүкықтық
актілер сатысында алатьш орны негізгі түрдегі актінің деңгейімен
аныкталады.
Орталық аткарушы органдар мен Қазакстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын ж әне есеп беретін
»
'
^
т
мемлекетпк органдардын аумактык органдарынын, сондаи-ак
жергілікті бюджеттерден каржыландырылатын, әкім уәкілеттік
берген жергілікті аткарушы органдардың нормативтік кұқьіктык
актшер шығаруға кұкығы жок. Мемлекетпк органдар мен лауазымды адамдар кабылдайтын жеке қолданылатын құкыктык
актілер нормативтік кұкыктық актілер болып табылмайды.
Нормативтік күқыктык актілер ішінде зандық күші жағынан
ен жоғары тұрған —Кдзақстан Республикасының Конституциясы. Кдлған нормативтік кұқыктық актілердің заң күшінің аракатынасы мынадай төмендей беретін денгейлерге сәйкес болады: 1) Конституцияға езгерістер мен толыктырулар енгізетін Заңдар; 2) Казакстан Республикасының Конституциялык зандары
мен Кдзақстан Республикасы Президентінің Конституциялык
зан күші бар Жарлыктары; 2-1) Казақстан Республикасының
кодекстері; 3) Казакстан Республикасынын заңдары, сондай-ак
Казакстан Республикасы Президентінің Зан күші бар Жарлықтары; 4) Казақстан Республикасының Парламенті мен оның
Палаталарының нормативтік каулылары; 5) Казакстан Республикасы Прсзидентінің нормативтік жарлықтары; 6) Қазақстан
Республикасы Үкіметінін нормативтік каулылары; 7) Қазақстан
Республикасынын министрлері мен орталық мемлекеттік органдардың өзге де басшыларының нормативтік қүқыктық бұйрықтары, орталык мемлекеттік органдардын нормативтік күқыктық
қаулылары және Казакстан Республикасы Орталык сайлау комиссиясының нормативтік каулылары; 7-1) орталык мемлекеттік
органдар ведомстволары басшыларынын нормативгік құқыктык
бүйрыктары; 8) мослихаттардын нормативтік күкықтык шешімдері, әкімдіктердің нормативтік күкыктык каулылары, әкімдердін нормативтік кұкыктык шешімдері. Теменгі деңгейдегі
нормативтік кұқыктык актілердің әркайсысы жоғары денгейдегі
нормативтік күқыктык актілерге кайшы келмеуге тиіс.
Кззақстан Республикасы Конституциялық Кенесінің, Кдзакстан Республикасы Жогарғы Сотынын нормативтік каулылары
аталған сатыдан тыс түрады.
Әкімшілік-аумактык бөліністер мәслихаттарының нормативтік күкықтык шешімдері, әкімдіктердін нормативтік қүкыктык каулылары мен өкімдерінін нормативтік кұкыктык шешімдерініңсатысы Кдзакстан Республикасынын Конституциясымен
және жергілікті мемлекеттік баскару туралы заң актілерімен
белгіленеді.
22
Қазақстан Республикасы Конституциялық К еңесінін
нормативтік қаулылары тек Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана негізделеді және барлық өзге нормативтік
құқықтык актілер оларға кайшы келуге тиіс емес.
Егер нормативтік кұкыктыкактілердін өздерінде немесе оларды күшіне енгізу туралы актілерде өзгеше айтылмаса, барлық
нормативтік кұқыктық актілер тікелей колданылады. Күшіне
енген нормативтік құқыктык актілерді қолдану үшін кандай да
болсын косымша нұсқаулар талап етілмейді. Егер нормативтік
құкыктык актінің өзінде оның қандай да бір құқык нормасы
қосымша нормативтік құкыктык акт негізінде қолданылатындығы көрсетілсе, онда бұл норма негізгі және қосымша нормативтік кұкықгык актіге сәйкес қолданылады. Қосымша нормативтік құқыктык акт кабылданғанға дейін тиісті катынастарға
бұрын реттеп келген нормативтік кұқыктык акплер қолданылады.
Нормативтік-кұкыктық актілердің бірі - Кодекс. Кодекс
дегеніміз біртектес коғамдык катынастарды реттейтін құқыктық
нормалар біріктіріліп, жүйеге келтірілген заң. Қазақстан Республикасының кодекстері: 1) бюджеттік; 2) азаматтық; 3) азаматтық іс жүргізу; 4) неке-отбасы; 5) экологиялық; 6) су; 7) жер;
8) орман; 9) салык; 10) кеден; 11) кәлік; 12) еңбек; 13) қылмыстық жазаларды орындауға байланысты; 14) әкімшілік жауапкершілікке тартуға байланысты; 15) қылмыстык жауапкершілікке тартуға байланысты; 16) қылмыстық іс жүргізу сияқгы
біртектес қоғамдық қатынастарды реттеу максатында кабылданады.
Өзінің зандық күші және маңыздылығы жағынан жетекші
орынға ие нормативтік-қүқықгық актілердің бірі - зандар. Заңдар
— белгіленген тәргіппен қабылданған нормативтік құкықтық
актілердін жиынтығы. Заң —қоғамдык катынастарды реттейтін,
Қазақстан Республикасының Парламенті және Қазақстан Республикасының Президенті кабылдайтын нормативтік құқықтық
акт. Заң басқа нормативтік-құкықтык актілерден зандық күші
жағынан жоғары түрады. Сондықган басқа нормативтік-кұкықтык актілер заңға қайшы келмей соның аясында, шеңберінде
әрекет жасайды. Зандық күші бойынша заңдар Конституциялық заңдар, органикальіқ заңдар және қатардагы заңдар болып
бірнеше түрге бөлінеді.
Конституциялық заңдарга Конституция және оған теңестірілген зандар жатады. Конституциялықзаңдар қоғамдық құры23
і
лыстың басты кағидаларын аныктайтындықтан олар қоғам мен
мемлекет дамуының барынша маңызды мәселелерін камтиды.
Сондықтан конституциялык зандар баска зандар үшін кұкыктык
негіз болып табылады. Конституциялықзаң дегеніміз Конституцияда көзделген мәселелер бойынша Парламетгің әр Палата
депутаттарының жалпы санынын кемінде үштен екісінің көпшілік дауысымен қабыдданатын заң.
Органикалық заңдар құқыктың кайнар көзі ретінде Батыс
Еуропа елдерінде кеңтаралған. Бұндай зандар негізінен мемлекет органдарының іс-әрекетін реттейді ж әне олардың кабылдануы аталған елдердің конституцияларында карастырылған.
Қарапайым заңдарды мемлекеттің заң шығарушы органдары
немесе елдердің президенттері қабылдайды.
Нормативтік-кұкыктық актілер қатарына заңга тәуелді
нормативтік қүқықтық актілер де жатады. Заңга т әуелді
нормативтік қщықтық актііер заң актілері болып табылмайтын, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен зан
актілерінің негізінде жөне соларды орындау үшін шығарылған,
өзге де нормативтік кұкыктық актілер. Заңга тәуелді нормативтік
қщықтық актілер заңға қайшы келмеуі қажет ж әне олар заңдардың орындалуы үшін қабылданады. Осындай заңга тәуелді
нормативтік қщықтық актілерге: 1) Қазақстанның бүкіл аумағында орындалуға міндетті болып табылатын Республика
Президентінің Зандары, Жарлығы және өкімдері; 2) күнделікті
өмірдің өзекті мәселелері бойынша қабылданған Үкіметтің
каулысы мен өкімі; 3) кұқық нормалары көрсетілген министрліктердің, мекемелердіңбұйрығы мен нұсқаулары; 4) жергілікті
әкімшілік басшыларының каулысы, шешімдері, өкімдері жатады.
Құкық бөлшектерінің ұйымдастырылу ж әне өзара байланысу төртібін көрсететін ішкі құрылымын қуқықтың жүйесі деп
атаймыз. Құқык жүйесі төмендегідей бөлшектерден тұрады:
1) қүқық салаларынан (конституциялык, әкімшілік, азаматгық,
қылмыстық, экологиялық, іс жүргізу т.б.); 2) қүқық институттарынан (сайлау институты, меншік институты, кылмыстық
жауапкершілік пен жазадан босату институты т.б.); 3) қүқық нормаларынан (диспозиция, гипотеза, санкция).
Қүқық салалары —езінің сипаты жағынан бірдей болып табылатын қоғамдық қатынастарды ретгейтін құкыктык нормалардың барынша іріленген жиынтығы.
Қүқық институттары құқыктың белгілі бір саласының
шенберіндегі нормалардың жиынтығы.
24
Қуқық нормасы ( қщықтық норма) —нормативтік кұкыктык
актіде тұжырымдалған, көп мәрте қолдануға арналған жөне
нормативтік реттелген ахуал шенберінде барлық тұлғаларға қолданылатын жалпыға міндетті мінез-кұлық ережесі.
Кщықты іске асыру, қщық қолдану, қщыққа түсінік беру,
қщықтық қатынас, қуқықтық тәртіп, қуқық бузушылық,
қуқықтық жауапкершілік, заңдылық.
Құқык коғамдағы адамдардың карым-катынасын реттейді.
Құкыктың қоғамдағы адамдардың қатынасын реттеуі қызметі
құкыктык нормалар коғамдық практикаға, адамдар мен ұйымдардың, органдардың іс-әрекетіне енген жағдайда толық орындалады. Құкык адамдардың әрекеті, қылығы, мінездері арқылы
іске асырылады. Сонымен қуқықтың іске асырылуы деп құқыкта
бекітілген субъективтік құқықтар мен адамдардың занды мінезқұлықгарында занды міндеттердің орыңдалуы арқылы құқыкгың
нормаларының өмірге енгізілуін айтамыз. Құқықгың іске асырылуына заңеа сәйкес мінез-кұлық, әрекет жатады, ал терісмінезқулық құқықгыңталаптарын бұзушылық болып табылады.
Құкық нормалары талаптарының сипатына қарай заңға
сәйкес мінез-құлық тыйым салынган, міндеттейтін, қуқық
беретін бол ып ұшке бөл інеді.
Құкық теориясында кұкыктың іске асырылуының қуқық
бузбау, қуқық орындау, қуқық пайдалану сияқты үш формасы (нысаны) көресетіледі. Қүкыктың іске асырылуының аталған тура
нысандарына құкықтык ретеудің тыйым салу, міндеттеу жөне
руқсат беру сияқгы үш тәсілі сәйкес келеді. Қуқықты бузбау,
қуқықты орындау, қуқықты пайдаланулардың кұқықтың іске
асырылуының тура нысандарына жататын себебі, оларды құқықтың субъектілері мемлекеттің кәмегіне жүгінбей-ақ, өздерінің
құқыкка, заңға сәйкес мінез-құлықгарымен іске асырады. Егер
де адамдар, ұйымдар арасындағы қарым-қатынастарда құқықгың
іске асырылуы мүмкін болмаған жағдайда, оған мемлекеттің
араласу кажеттілігі туады. Бұл жағдайда кұкыктың іске асырылуының қуқық қолдану сияқгы ерекше нысаны туындайды.
Қуқықты биліктік өкілетгілігі бар органдар мен лауазымды
тұлғалар, кұқык қорғау органдары, құқық қодцануға құзыреті
бар баска да мекемелер қалданады. Азаматгар тек өздерінің, жақындарының өміріне, денсаулығына қауіп тенген ерекше жағдайда, кажетті қорғаныс келемінде ғана басқалардың теріс мінез-
құлығына белсенді карсылык көрсете алады. Баска жағдаида
олардың кұкык колдануға кұкыктары жоқ.
Сонымен, қуқық қолдану дегеніміз өмірдін нақты жағдайларына және анықталған тұлғаларға байланысты құкык нормалары талаптарын колдануды іске асыру жөніндегі мемлекеттік
құзыретті органдардың іс-әрекеті.
Құқық қолдану заңға негізделген мәжбүр ету, тұлғаға күш
қолдану нысанында болуы мүмкін. Мәжбүрлеу құқыктык нормаға сүйеніп, құқык бұзушылыкка карсы қолданылады. Осы
максатта кұкык корғау органдары кұқық колдану актілерін
қабылдайды. Құкык колдану үрдісі төмендегідей үш сатыдан
түрады: 1) істің жағдайына байланысты фактілерді аныктау;
2) істің заңды негізін аныктау; 3) істі шешу.
Қуқыққа түсінік беру. Қүқык субъектілерінің күқык нормаларында белгіленген оның талаптарының мазмұнын, заң шығарушынын еркінін мәнін айқындамай, өз құқықтары мен занды
міндетгерін іске асырулары мүмкін емес. Сондықтан, құқық
нормаларының мәні мен мазмұнын айқындамай құқықты іске
асыру, кұкық шығару ж әне құқыкты қолдану мүмкін емес.
Құқык нормасында жинақталған заң шығарушының еркін айкындау үрдісін түсінік беру деп атаймыз. Мемлекет органдарының, лауазымды адамдардың, коғамдық бірлестіктердің, азаматтардың, маман-практиктердің, ғалымдардың қүқық нормасының
мазмүнын, заң шығарушының еркін айкындауға бағытталған
зияттык ерікті іс-өрекетін қүқыққа түсінік беру дейміз.
Қүкыкка түсінік берудін мақсаты занды дәл, бір үлгідегі
түсіну мен колдану. Құқыкка түсінік беру —өзіне түсіндіру жөне
басқага түсіндіру сияқты екі сатыдан түрады.
Құкыктык норманың мәні мен мазмұнын нақгы бір қүкыктық
шешім қабылдайтын күкык қолданушының өзі үшін түсіну,
ұғыну үрдісін өзіне түсіндіру дейміз.
Құқықтык норманың, мемлекеттің еркінің мәнін, мазмұнын
баскаларға түсіндіру үрдісін басқага түсіндіру дейміз. Түсінік
беріліп отырған норманың дұрыс, бір үлгіде, дөл қолданылуын
қамтамасыз ету және бұлыңғырлық пен кателіктерге жол бермеу қүқықты басқага түсіндірудің мақсаты болып табылады.
Мысалы осындай құкыкты басқаға түсіндіруге Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының, Конституциялық
Кеңестін қүқықгары бар Құқыкка түсінік берудің: ресми, жария, каузальды, бейресми, карапайым, көсіби сиякты түрлері бар.
26
Күкыкка түсінік берудін тәсілдеріне: грамматикалык, кисынды
(логикалық), жүйелі, тарихи-саяси, арнайы-зандык, кұдайлык
(теологиялық) т.б. түрлері жатады.
Адамдардын кажеттіліктері мен мүдделерін камтамасыз ету
барысында олардын арасында коғамдык карым-катынастардын
әр түрлері калыптасады. Аталған қоғамдык қатынастар моральдың, діннін, дөстүрдің, өдет-ғұрыптың нормаларымен ретгеледі
және тәртіптеледі. Кұкықтык норманың көмегімен реттелген
коғамдык қатынастар кұкыктык формаға (нысанға) ие болады.
Сонымен кұқық қоғамдык катынастарды реттей отырып,
төртіптендіреді, тұрақгандырады, өзгертеді, тоқгатады, оларды
өркениетгі, болжауға болатындай жаңа сипат беріп қуқықтық
қатынастарга айналдырады. Осы қатынастар барысында кұқык
бір субъектілерді әр түрлі құкык өкілетгілігімен (құкык беру,
рұксат беру,) басқаларын міндетгермен (міндеттеу, тыйым салу)
камтамасыз ету арқылы әрекет жасайды. Сонымен, қуқықтық
қатынас дегеніміз кажет болғанда мемлекеттік-биліктік сипаттағы мәжбүрлеу шараларымен камтамасыз етілетін, субъективтік
құқыктары мен занды міндеттері бар, құкық нормаларымен реттелген қоғамдык қатынасқа катынасушылардың арасындағы
тұрақты занды байланыс. Кез келген кұкықтық қатынастар
коғамдык қатынастарға жатады, керісінше кез келген қоғамдык
катынастар кұқыктық катынастар бола алмайды. Сондықтан
кұқықгық қатынастарға өзіндік ерекше белгісі бар коғамдық
катынастар кіреді. Кукықгык қатьшастардың коғамдык катынастардын баска түрлерінен айырылатын өзіндік бірнеше ерекшеліктері бар.
Біріншіден, күкықтык катынас, құқыкпен реттелген қатынас.
Бұл қатынастар кұкықтың негізінде пайда болады, тоқгатылады
және өзгертіледі. Кұкықгық нормалар құкықгык катынаска араласушыларды, олардың әрбіреуінің құкықтары мен міндеттерінің көлемін, кұкықгық қатынастың өзгеруінің салдарын, осы
құкыктык катынас саласындағы заңдардың бұзылғандығы үшін
жауапкершілік шараларының түрлерін анықгайды.
Екіншіден, кұкықтық қатынас екі жақты сипатта болады.
Бұндай екі жақгы байланыс бір жактың кұкыктық өкілеттілік,
екінші жақгың міндетгі болуынан туындайды. Кейде, екі жақтын да белгілі бір құқық пен міндеттері болуы мүмкін. Мысалы
сату-алу шарты бойынша сатып алушы затты алуға күкығы бар,
бірак сол заттың күнын төлеуге міндетті болса, сатушы ақшаны
алуға кұкылы және затты сатып алушыға беруге міндетті.
27
Үшіншіден, күқыктык қатынастын өзіндік идеологиялык және
еріктік сипаттары бар. Қүкыктық катынастын тууы және өзгеруі
қуқықтық сана арқылы іске асырылады. Ал құқыктық сана қоғам
дамуынын белгілі бір сәтінде қандай да бір коғамдық қатынастың және оның қағидаларынын кұкыктық реттелуінін артықшылығын аныктайды. Бұл кұкықтық қатынастың идеологиялық
сипаты болы табылады. Мысалы қазіргі танда Қазакстан қоғамы
үшін қоғамдык қатынастар саласының аса маңызды, күн
тәртібіндегі идеологиялық сипатка ие болып отырған қатынас
ол құқықтық мемлекетгі жетілдіру. Оның кажеттілігі құқықтық
санадан көрінеді және оған мемлекеттің өзі де, көпшілік те мән
беріп отыр.
Құкыктык қатынастың тууына құқыктык нормалардың болуы жеткіліксіз. Ол үшін жақтардың, тараптардың мінез-кұлығынан көрінетін вркі кажет. Мысалы, бір жақтың затты, тауарды
сатуға, екінші жактың оны сатып алуға деген ниеттері болмаса,
сауда-саттык құқыктық қатынасы тумайды.
Төртіншіден, құкыктык катынасқа түсетін жактардың, тараптардыңсубъективті құқыктары мен занды міндетгерінің қалыптасуының не тууы мүмкін болуы үшін, олардың қщықтың
субъектісі бола алу қабілеті, яғни, қщықтық субъектілігі болуы
шарт.
Бесіншіден, құқыктық қатынастың жактары, тараптары
күкыктарының іске асырылуы, занды міндеттерінің орындалуы,
қажет болған жағдайда мешекеттің мәжбурлеумен шарасы қолданылады.
, ../.
Алтыншыдан, құкыктық катынас, қоғамдык кдтынастардың
бір түрі. Сондықтан, оған катынасушылардың өзара қүқықтар
мен міндеттермен байланысы, ол накты бір өлеуметгік ортаның
жемісі. Мысалы отбасындағы балаларға байланысты қщықтық
қатынас сол балалардыңтууы, дүниеге келуімен не болмаса баланы асырап алумен байланысты пайда болады.
Құкықтық қатынастың субъектілері өзара субъективті
кұқықтар және заңды міндеттермен тығыз байланыста. Осындай субъективті кұқықтар мен занды міндеттерді аткарушы жактар кұкыктық катынастың субъектілеріне жатады. Құқыктык
катынастың субъектілеріне: жеке тұлғалар, занды тұлғалар, мемлекет органдары, әкімшілік бөлімдер жатады. Құкыктык қатынастың субъектілері болу үшін, олар қуқықтық субъектілікке,
(қүқыктық өрекет қабілеттілігіне) ие болуы кажет. Қүкықтык
28
1
субъектілік үш элементтен түрады: 1) кұкыктык кабілет; 2) әрекепг кабілетгілігі; 3) деликт қабілеттілігі.
Субъектінің қуқық қабілеттілігі заңды түрде бекітілген
құкыкка ие бола алу жөне міндетгерді орындай алу кабілеттілігі.
Занды тұлғалардың кұкык қабілеттілігі мемлекеттік ресми
тіркеуден өткеннен кейін пайда болып, оның жойылуымен тоқтатылады.
Жеке түлғалардын қүқық қабілеттілігі туғанда пайда болады. Ал, егер мұрагер беруші кайтыс болған жағдайда, іште калған бала мұрагер бола алады. Сөйтіп, іште жаткан баланың кұқык
қабілеттілігі, ол дүниеге келмей пайда болады. Жеке түлғалардың қүқық қабілеттілігі олар кайтыс болғанда, азаматгарды сот
шешімі бойынша хабар-ошарсыз кетті деп мойындалғанда токталады. Егер азаматгын тұрғылықгы жерінде ол туралы бір жыл
бойы деректер болмаса, мүдделі адамдардың арызы бойынша сот
оны хабар-ошарсыз кетгі деп тануы мүмкін. Құқық қабілетгілігі
тұлғадан бөлінбейді жөне ол жыныстық, жас, кәсіптік, ұлттык
ерекшеліктеріне, тұрған жеріне карамай барлық адамдар үшін
тең дәрежеде мойындалады, баска түлғаға көшпейді, абстрактілі
сипатта болады. Осынысымен құқықтык кабілет, нақты бір
тұлғаға тән болып келетін кұқыктық субъектіліктен ерекшеленеді. Кұкыктык кабілеттілік құкыкка ие болудың —субъективтік құкыкқа ие болудың алғы шарты болып табылады.
Әрекет қабілеттілігі дегеніміз тұлғаның әзінің әрекетімен
кұқыкты алу ж әне іске асыру, міндеттерді орындай алу
қабілетгілігі. Түлғаның әрекет кабілеттілігінің әрекет қабілеттілігі жоқ, жартылай, толық емес, талық, шектелген сияқты
түрлері кездеседі. Құқык қабілетгілігінің бұндай түрлері адамның жасына байланысты бөлінеді.
6 жасқа дейінгі балалардың әрекет қабілеттілігі жоқ деп
есептеледі. Жартылай әрекет қабілеттілігі 6—14 жасқа дейінгі
балаларға тән. Олар үсақ тұрмыстық мәні бар, пайда табуға бағьпталған, бірак ногариалды растау мен мемлекеттік міндетті ресми тіркеуді талап етпейтін мәмілелерді жасауға, өздерінің жеке
кажетгіліктерін қанағаттандыруға берілген күралдарды иелік
жасауына кұкыктары бар.
Талық емес әрекет қабілеттілігі 14—18 жастағы азаматтар үшін
мойындалады. Олардын әрекет қабілеттілігінін шеңбері 6—14
жаска дейінгі балаларға қарағанда барынша кеңейтілген. 14—18
жастағы азаматтар өздерінін оқу ақысы, еңбек акысы сияқгы
29
I
(
кірістерін өз беттерінше пайдалуға, авторлык кұкыкты алуға,
кассаға ақша салуға, енбек етуге құкыктары бар.
Жеке тұлғалардын талық әрекет қабілеттілігі 18 жасқа, яғни
кәмелетке толған кезде пайда болады.
Шектелген әрекет қабілеттілігі соттын шешімімен ішімдікке,
нашақорлыққа салынып, өзін-өзі ұстай алмайтын азаматгарға
қолданылады.
. ;1 1 Ц щ
Құқықтык катынастын тууынын алғы шарты болып заңды
фактілер табылады. Құкык нормалары, құқықтық қатынастын
пайда болуын, өзгеруін, тоқтатылуын байланыстыратын өмірдін
фактілі мән-жайларын заңды фактілер дейміз. Нәтижесінде, бір
салдарды тудырған әр түрлі занды фактілердің жиынтығын заңдық қурам деп атайды. Занды фактілер: заңды оқига және заңды
әрекет сияқты екі сатыдан тұрады. Заңды оқига адамдардың
еркінен тыс қалыптасатын мән-жайлар мен кұбылыстарды камтитын занды фактілер. Заңды әрекет — адамдардың еркімен
қалыптасатын занды факгілер. Құқықгықнормалардыңталабына
байланыстьі занды әрекет: қщыққа ( заңга) саймінез-қулық және
теріс мінез-қүлық болып екіге бөлінеді.
Құкықтар мен міндеттердің мазмұнына, қүқық нормаларының талаптарына сәйкес келетін, ерікті мінез-құлық заңга сай
әрекет деп танылады. Зандықбағытына карай заңға сәйкес әрекет: даралық ( жекелік) акт, заңды қылық ( әрекет) және өндірістік
және мәдени маңызы бар, объективті, салдар туғызатын қщ ықтық нәтижелі әрекет сияқты үш топтамадан тұрады.
Құқық ңормалары ерікті бағыттағы сипатымен нәтиже туғызатын занды салдарлармен байланыстыратын кұкыкка сәйкес
әрекетті даралық (жекелік) акті дейміз. Бұл жерде, азаматтыққұкықтық, жеке әкімшілік және іс жүргізу актілерін жасаған
тұлғаның еркі бағытталып отырғандықтан, құкықтық салдар
туып отыр.
Әрекеттің, салдар тудыруға бағытгалғанына не бағытталмағанына қарамастан, құқық нормалары заңды салдарларды,
еріктің әрекетінің нақты фактісімен байланыстыратын кұкыкқа
сәйкес әрекетті заңды қылық ( әрекет) дейміз. Бұл жерде, занды
салдарлар тұлғаның еркінің бағытымен емес, керісінше, оның
тікелей әрекет фактісімен байланыстырылады. Заңактілерін жасаған тұлғаның еркі бағытталып отырғандықтан, құқыктық салдар туып отыр.
Құкық нормалары нәтижесінде белгілі бір практикалық,
объективтік істің барысында пайда болатын құқықтық салдар30
ды байланыстыратын әрекетгі қуқықтық нәтижелі әрекет дейміз.
Мысалы енбек әрекетінін, авторлык істін, жаңашылдың патент
алған жұмыстары кіреді.
Күкыкнормаларыныңталабына кайшы келетін, субъективті
кұкыкқа нүқсан келтіретін, зандык міндеттермен сәйкеспейтін,
ерікті әрекетті теріс қылық дейміз.
Кұкықтык катынастың түрлеріне: 1) әкімшілік кұкыктык
қатынастар; 2) қылмыстык құқыктык катынастар; 3) азаматтық
құкықтық катынастар т.б. жатады.
Қүқықгық азаматтардың, құқык колданатын лауазымды адамдардың мінез-кұлығы мен әрекетіне қаншалықты дәрежеде
сіңгені, онын коғамдағы маңыздылығы мен құндылығын
көрсетеді. Адам мен адам, жеке түлға мен мемлекет, мемлекет
пен мемлекет арасындағы өзара байлыныстардын реттелуі,
тәртіптелуі «заңдылык;» ұғымы аркылы көрсетеді. Зандылық
құкыққа деген катынастың жалпы қағидасын білдіреді.
Жүйелік әдіске сүйене отырып, мемлекет органдарының,
лауазымды түлғалардың, жеке адамдардың кұқыктық актілердің
талаптарын бұлжьгтпай сақтауға, орындауға негізделген қоғамдык-саяси өмірдің режимін заңдылық деп атаймыз.
Мемлекет органдарының, лауазымды түлғалардың, жеке
адамдардың күнделікті өмірде кұқықтық актілердің талаптарын
бұлжытпай сақгауына, орындауына кол жеткізу барынша күрделі
мәселе. Сондықган, кұкык нормалары талаптарының қаншалықты дәрежеде адамдардың күнделікті өміріне, тұрмысына, әдетіне,
әрекетіне сіңуі «құқықтық тәртіт ұғымы арқылы көрінеді. Осы
мағынада кұқыктық тәртіп заң мен құкык әрекетінің, оның талаптарын бұлжытпай, дәл орындаудың көрінісі болғандықган
зандылықұғымымен тығыз байланысты. Өз кезегінде зандылык
құкыктық тәртіп орнатудың шарты болып табылады. Құқыктық
тәртіп, коғамдық қатынастардың нақтылы тәртіптелуінің,
ретгелуінің деңгейін көрсетеді. Бұндай тәртіптілікке құқықнормалары талаптарының орындалуы және адамдардың қарымкатынастарын құқықгық реттеудің нәтижесінде қол жеткізіледі.
Сонымен, құқыктық тәртіп дегеніміз құқық пен зандылыққа
негізделген қоғамдық өмірдің нақты тәртіптелуінің және ұйымдастырылуының қалпы.
Қүқық бүзушылық. Қоғамдық пайдалы, кұкыкка (заңға)
сәйкес әрекетгің баламасы теріс кылык болып табылады. Теріс
31
қылық кұкықпен қорғалатын мүдделер мен кұндылыкка, коғамға
кауіптілігімен, құкыктық тәртіпке, коғамдык кұрылыстын
негізіне келтіретін зияндылығымен ерекшеленеді. Осындай
коғамдық қатынастарға, адамның өміріне, құндылыктарға,
мемлекеттік кұрылысқа қарсы жасалатын теріс қылықтар қуқық
бүзушылық деп табылады. Занды жауапкершілік тудыратын,
мемлекеттік не қоғамдык мәжбүрлеу шарасы қолданылатын,
занда көрсетілген жасқа толған адам жасаған қоғамдық кауіпті,
кұкыққа қарсы, айыпты әрекетті (әрекет немесе өрекетсіздікті)
қуқық бүзушылық деп атаймыз.
Қуқықтық жауапкершшк әлеуметгік жауапкершіліктің ерекше түрі және қоғам өмірінің әр саласында әрекет етеді. Адамдардың коғамдык пайдалы әрекетінің итермелеушісі, кұкыкка
қарсы әрекетінің алдын алу, оған жол бермеудің кұралы. Сондықтан құқык бұзған тұлға құкыктык жауапкершілікке тартылып, оған жағымсыз салдары бар, мемлекеттік ықпал ету шаралары қолданылады. Құқыктык жауапкершіліктің ерекшелігі
құқык бұзған адамға белгілі мөлшерде тиісті шара қолданудьш.
барысында, мүліктік ж әне жеке сипатгағы зиян келтіріледі. Сонымен қщықтық жауапкершілік дегеніміз құкыққа карсы жасаған әрекеті үшін құкық бұзушыға колданылатын, белгілі бір
мүліктік ж әне жеке сипаттағы зиян шектіретін мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасы. Қүқықтык жауапкершіліктің түрлеріне:
қылмыстық құқыктык жауапкершілік, әкімшілік құкыктык,
тәртіптік, материалды, азаматгык құқыктық, іс жүргізушілік
кұқықтық түрлері жатады.
3. Қүқықтық сана және қүқықтық мәдениет
Баска тіршілік иелерінен адамдардың айырмашылығы—олардың еркі мен санасының болуында. Сана, елестету, кабылдау,
сезім, мұрат секілді құбылыстардың көмегімен адамдар бірбірімен қоғамдық катынастарға барады. Қоршаған орта, дүние
тек қана адамның санасында бейнеленіп қана коймайды, сол
адамдардың санасы мен еркінің, еңбегінің негізінде өзгеріске
ұшырайды. Сондыктан адамның айналадағы шындыққа деген
құндылық қатынасы қогамдық және жекелік ( даралык) сана аркылы калыптасады.
Қогамдық сананың нысандарына кұкық, мораль, ғылым, өнер,
идеология, дін т.б. жатады. Аталған қоғадык сананың нысанда32
I
ры коршаған ортанын қыр-сырын өзіныіе танып, сол ортаға,
кұбылысқа байланысты өзінін катынасын калыптастырады.
Мысалы діннің қоғамдык сананың басқа нысандарынан айырмашылығы сонда, ол бізді қоршаған дүниенің құбылыстарын діни
жолмен не құдайдың атымен байланыстырып түсіндіреді.
Куқықгпық сана да қоғамдык сананың бір түрі бола отырып
қүкықгык құбылыстар мен үрдістерді ұғына отырып, олардын
өзгеруін бейнелейді. Құқық аркылы коғамдык пайдалы және
коғамдык зиянды әрекеттер байқалады, сондықтан құкық өзіне
тиісті белгілі бір катынасты қалыптастырады. Бұндай кұкыкка
деген көзкарас балымды, дурьіс, яғни тұлға коғамдағы құқықтың
орнын, маңызын үғынып, бағалап, кұкықтың нормаларын мойындауға, оған бағынуға бейімділігін білдіреді. Керісінше,
құқыктың коғамдағы маңызын жокқа шығару, оның қажет емес
екендігін, пайдасының жоқгығын дәлелдеуге тырыскан кәзқарастар да болады.
Кұкык әуел баста әлеуметтік құбылыс және қоршаған ортанын нақты шындығын бейнелеуші ретінде, адамдардың әділеттілік үғымына негізделген құкықтық нормалар, зандар жайындағы ниеттерінен барып калыптасады. Әділеттілік деген бұл жерде бостандык, тендік және қоғамдық татулық, келісім деп
түсініледі. Сөйтіп коғам дамуының объективті қажеттіліктерін
бейнелей отырып қщықтық сана кұқыктың қайнар көзі болып
табылады.
Күқықтық сана адамдардың өздерінің түрлі кажеттіліктері мен
мүдделерін қоғамда белгілі бір тәртіп орнату аркылы іске асыру
ниеттерінің калыптасуына ықпал жасайды. Сөйтіп, құқықтык
сана адамның мінез-құлығының себепкері бола отырып кұқыққа
әсер етіп, кұкықтык нормалардың іске асырылуының маңызды
қүралына айналады.
Куқықтық сана тұлғаның, топтардын мінез-кұлыктарының
кұқык нормаларына сәйкестігін аныктай отырып, әрекет етіп
отырған құкыкка, заңға деген қатынасты, оны қолдауды не қолдамаудын кұндылық, бағалық құралы ретінде көрінеді. Сондықтан, құкық пен құкыктық сананың арасында өзара төуелді байланыс бар. Адамдардың құқықтық әрекетінен көрінетін, кұкыктык сананың ең манызды элементтерінің бірі олардың қундылықты қщықтық багыттары. Аталған құндылыкты құқықтық
бағыттар калыптаскан білімнің негізінде кұралатын құқықтық
шындыққа деген жағымды және жағымсыз бағаның негізінде
3-11
33
жүйе болып бірігеді. Қщықтық қондырымдар сенім жүйесіне айналып, тұлғанын көніл-күй, еркімен өрекет жасауға дайындығын көрсетеді.
К.ұкықтык қондырымдардын жиынтығы ретінде құндылыкты кұқықты бағыттар, тұлғанын, топтардын, коғамнын накты бір
жағдайдағы әрекетгік реакциясынын кұкыкка (занға) сәйкес не
теріс қылыктық әрек етін е итерм елейді. Бұндай реакция
құқықтык шындықтын түрлі объектілеріне байланысты калыптасқан құндылық пен қатынаска негізделген. Солардын ішіндегі
ең бастылары: әрекет жасаушы құкык пен зандарға катынас,
сонымен бірге ойындағы, ниетіндегі құкыкты елестету; айналадағылардын кұқыктық мінез-кұлығына ж әне оның сырткы
көрінісі кұқыкка (заңға) сәйкес не теріс қылыкка деген жағымды не жағымсыз қатынас; ағымдағы құкық шығарушылыкжәне
құқык қорғау органдарының іс-әр ек етін бағалау; ө зін ің
құқықгык мінез-құлығын бағалау.
Сонымен, қщықтық сана дегеніміз коғамның, тұлғаның,
құқық пен құқықтык құбылыстарға, осылай болса деген
ниетіндегі құқықгык құрылыска деген қатынасын білдіретін бірбірімен байланысты мұраттың, теорияның, елестетудің, сезімнін,
көңіл-күйдің жиынтығы.
Адамның кұқыктықсаладағы мінез-кұлығынатікелей ықпал
ететін қщықтық қундылық багыттар тек қана экономикалык
емес сонымен бірге мәдени, өркениетті тіректермен негізделген
және олардың өзіндік даму зандылықтары бар.
Қщықтық сананың белгілері: құқықтық сана, экономикалық,
әлеуметтік, саяси ж әне басқада мүдцелер құқықтык болып
ұғынылатын, коғамдық сананың ерекшетүрпішіні; адамдардын
әрекет етіп отырған және ойындағы, тілегіндегі құкыкка деген
катынасын білдіретін мұратгар, теориялар, сезімдер, көңіл-күй,
тұжырымдамалар құкыктық сананың мазмұнын құрайды;
құқықгық сана өткен шақтағы, осы шақтағы ж әне адамдардың
ойындағы, арманындағы, тілегіндегі құкыктық тәртіпке, құқыкқа
деген қатынастарды білдіреді; қалыптасқан мұратгардың, құндылықтардың, жалпы жүйесін жасай отырып, құқықтық сана
құқықтык дереккөзі бола алады; құқыктық сананың иелері
құқыктың субъектілері; құкыктыксанаадамдардыңтілегін, кызмет етуші құқықгык тәртіпке тән құбылыстарға деген қатынасын білдіретін құқықгық мінез-құлыктың тікелей ішкі себебі
ретінде көрінеді.
34
Өмір сүріп отырған кұкыктык шындыктың ажырамас бөлігі
және оның рухани бейнесі ретінде кұқықтықсана қоғамда белгілі
қьвметтер атқарады. Күкыктық сананын сондай кызметтерінің
бірі — онын танымдық қызметі. Оның мәні күкықтық сана
кұкыктық шындықты құқыкгық, зандык білім нысанында таниды. Ол білімдер біртіндеп үғым, санаттар, кағидаттар, аныктамалар ретінде қалыптасады.
Күкықтыксана кұқықтык шындыкты бейнелеп кдна қоймайды сонымен бірге сол кұкыктық шьшдыкка деген багалау мен
артықшылықтар нысанындағы катынасты қалыптастырады. Багалау не бага беру қалыптаскан кұқыктық шындыктың құбылыстарына деген эмоциялық қатынасты білдіреді. Багалау не бага беру
өмір сүріп отырған құқыктык шындықты сынай отырып, оны
өзгертуге деген тілектердің қалыптасуына әкеледі. Солардың
ішінде белгілі бір адамдар тобының кұкыктык мақсатын, тілегін,
мұратын білдіретін өзгерістер маңызды болады. Кұкьіктық сананың багалау не бага беру кызметі жеке тұлғаның құкыктық
ақпаратты, күкыктық іс-әрекетті қабылдауға деген қабілетін,
бейімін және сол бағалауға сәйкес әрекет етуге деген дайындығын көрсететін қщықтық қондырманың қалыптасуына әкеледі.
Кұкықтык сананың реттеуші қызметі құқыққа сәйкес не
теріс кылыктүрінде көрінетін жеке тчпғаньщмінез-қүлықреакг<шш«калыптастырады. Жеке тұлғаның жоспарланатын мінезқұлық реакциясы оның құкықгық бағдарының бағытына, яғни
оның нақты бір жағдайдағы мінез-кұлығын аныктайтын кұқыктық қондырманың жиынтығына тікелей байланысты.
Коғамдық сананың, тіпті дүниеге көзқарастың маңызды нысандарының бірі ретінде, жалпы теориялык әдіспен қатар, құқык
теориясы қүқықтың қурыльімын бөліп зерттейді, оқыгады. Кұқыктың құрылымы қщықтық психология және қщықтық идеология
сияқты екі бөлшектен тұрады.
Қщықтық психология коғамның, ұжымның құқыққа деген
катынасын калыптастыратын сезімдердің, әдеттердің, эмоцияның, ойлай берудің, көңіл-күйдің жиынтығы. Бүлар адамдардың
күнделікті өмірдегі өзара араласуынан туындайды. Күкықтық
психологияныңАіазциушадамның құқықка, заң актілеріне, мемлекетке деген психологилык катынасынан көрінеді. Бұндай психологиялық реакция белгілі бір тыйым салу, міндеттеу, шекті
рұқсат беру сиякты құкықгык құбылыстарға ризашыл ық не риза
еместік сезімдер түрінде болуы мүмкін.
35
Қүқыктык құбылыстар деген кенетген, үзінді, ұйымдаспаған
түрде болатындығына карамастан, кұкықтык психологиямен
негізделген эмоциялық қатынас кұкыктын калыптасуында және
іске асырылуында барынша манызды рөл аткарады. Сондыктан
кұкықтык нормативтік актілер жасау, кабылдау барысында олардын мазмұны салт-сана, дәстүр, наным-сенімге кайшы келетін
болса, жиынтығында эмоциялық-психологиялық құқыктык сипат құрайтын адамдардың психологиялык үрдістері ж әне
кдсиеттерімен санаспауға болмайды. Әйтпегенде кабылданған
нормативтік құжаттар тиімді әрекет жасай алмайды. Сондыктан
өнделетін, кабылданатын кұқыктык нормативтік актілер тұрғындардың құқықтық психологиясының мазмұньша қайшы келмеу
керек.
Қщықтық идеалогия жеке тұлғаның, коғамның, әлеуметтік
топтың құқыққа деген ұғынылған қатынасын білдіретін
құқыктык идеялардың, теориялардың, қағидаттардың жүйесі.
Құқықтық психологияға қарағанда психологиялық идеология
кәсіпқой құқьіқтанушылар іске асыратын кұқыкты максатты
және тұтастай, тереңірек ұғынатын сипагга болады. Құкыктық
психологияда құқыктық шындыктың эмоциялық-сезімдік жақтары басым болса, қуқықтық идеология кұқыктың мәні мен мазмұнын аныктауғатырысады. Құкық табиғатьш бұндай тұжырымдамалық ұғынуға тырысу доқтриналарда, теорияларда, ғылыми
зерттеулерде көрінеді.
Құқықтык идеология адамдардың ұжым, топ, тап, саяси
партия, ұлт сияқты үлкен топтарының мүддесін білдіреді. Ол
үлкен топтардың биліктік катынастарға араласуыныңнегізі бола
алады. Аталған үлкен топтардың «ойын ережесі» қщықтық идеологиямен анықталады. Осындай құқыктық идеологияға, демократия, адам мен азаматтың күкықтарының үстемдігі, әділетгі,
ізгілікті құқыктық тәртіп сияқты жалпыадамзаттық кұндылықтар шоғырланған қщықтық мемлекет тұжырымдамасын жатқызуға болады.
Құқыктык сананың үшінші бөлшегі ретінде мінез-кұлықтын
әдет, қондырма, қүндылық, багдар сиякты жактарын қарастыруға
болады. Мінез-қүлықтық жинақтар жеке тұлғаның қүқыктык
құбылыстарды кабылдауға дайындығын, бейімділігін, саналы
түрде теріс қылык не құқыққа сай өрекет жасауға деген ниетін
көрсетеді. Құкыктьш мінез-құлықтықжинактар кұкықтық қондырманың жиынтығы нақты бір кұкықтық үлгілік жағдайдағы
мінез-құлыктың тұракты кескінін жасайды.
36
Қуқықтық сананың турлврі. Әлеуметгік топтардың күкықтык
мүраттарды, теорияларды, кағидаттарды меңгеруі және олардың
кұкыктык мінез-кұлығы, күкыктық шындықгы қабылдау, оған
бейімделу кабілеттілігі бірдей болмайды. Бұдан шығатын қорытынды біреулердің теріс қьілыкка, екіншілердің кұқыкқа сәйкес
әрекетгер жасауға бейімділігі болады. Сондыкган-кұкыктык сана
әр турде көрінеді. К.ұкықтық сананы түрлерге бөлу бірнеше
өлшемдердің негізінде жүзеге асады.
Мысалы құқыкгык мұраттың, көзқарастың, пікірдің, ойлаудың иесі кімнің болуына байланысты құқықтық сананы жеке
(дара) қуқықтық сана, топтық және қогамдық қуқықтық сана
деп бөлуге болады.
Жеке ( дара) қуқықтық сана жеке адамдарға, тұлғаларға тән
және солардың құкықтық білімін, кдлыптасқан кұкыктық шындыкты бағалауының жиынтығын кұрайды. Тұлғаның кұкықка
катынасы егер ол белгілі бір топка, ұжымға, коғамдык козғалыска, саяси партияға араласқанда қалыптасады. Сондықтан дара
қуқықтық сана ұжымдық не коғамдық құкықгык санамен тығыз
байланысты. Тұлғаның құқықтық белсендік деңгейі, өзінің
құқыктары мен бостандыктары үшін күресу кабілеттілігі дара
қуқықтық сана аркыл ы көрінеді.Дара қуқықтық сананың көріну
нысандарына тұлғаның өмір сүріп отырған құқыктык жүйеге
бейімделуіне қарсы, бейтарап болуы, зандарды орындау не бұзу
жатады.
Топтық қуқықтық сана әдетте, ұлттың, таптардың, этностардың, кесіби топтардың, қоғамдык бірлестіктердің, саясипартиялардың мудделерін білдіреді.
Қогамдық қуқықтық сана коғам мүшелерінің көпшілігі мойындаған мұраттарды, қағидаттарды, теорияларды, тұжырымдамаларды қамтиды. Қогамдық қуқықтық сана сайлау науқандарында, дауыс беру, референдум сияқты ірі саяси құбылыстарда
анық байкалады.
Құқықтық шындықты бейнелеу терендігіне байланысты
құқықгық сананы турмыстық, гылыми және кәсіптік деп бөледі.
Құқыкқа, зандылықка қатынасты көрсететін турмыстық
қуқықтьіқ ссштаптаурынның, өсектің, ауызекі әңгіменің, кеңілкүйдің, әсерленушіліктің негізінде туады. Турмыстық қуқықтық
сана халыктың әр түрлі топтарының накты емірлерінен қалыптасады.
Кәсіптік қуқықтық сана сенімнің, дөстүрдің, таптаурынның
негізінде заңгер-практиктерде қалыптасады. Заңгер-практиктер
37
күнделікті өмірде тікелей заңмен, күкыкпен жүмыс істеп жүргендіктен, зандарды өндеуге, кабылдауға араласып жүргендіктен,
кәсіптік қщықтық сана кұкыктың дамуында, кұкыктың колданылуында үлкен рөл аткарады. Кәсіптік қуқықтық сана, көп
жағдайда елдегі зандык практиканъ»'і барысында калыптаскан
дәстүрдің, зандык білімнің сапасын Оейнелейді.
Ғылыми қщықтық сана кұкыктык саланын заңдылыктарынын
дамуын бейнелейтін доктриналардың, теориялардың, тұжырымдамалардың, көзкарастардың жүйесі. Сондыктан осы себептен,
ғылыми кұкыктық сана кұкыктык институттар мен күкыктың
тұтас даму зандылыктарын зерттейді, аныктайды.
Қщықтық сананың турпаттары. Коғамдағы басым кұкыктық
кондырмалар мен құндылык бағыттардын мазмұны кұкыкка деген катынастың не кұкыктық сананың дуниеге қуқықтық көзқарас және қуқықтық немқурайдылық сиякты екі тұрпатын бөліп
көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл аталғандар күқыктын маңыздылығын, мәнін мойындайтын немесе керісінше оны жокка
шығаратын, тәмендететін құқықтық кұнды кондырмалардың
езара қарама-кайшы шектері. Олардыңортасында бірнеше аралык кұкықтык бағдарлар болуы да мүмкін. Мысалы кұкыктык
білімнін жетіспеуінен, өзінің кұкықгық санасын жоғары бағалауынан туындайтын қуқықтық қондырманың калыптаспағандығымен сипатталатын күқыктық сананың бір түрпаты қуқықтық
тежеленушілікті немесе құкықтың маңыздылығын жоқка шығармайтын, біраккүқықтықбілімді кылмыстык максатка пайдаланатын құкықтық сананың криминалды турпатын айтуға болады. Осындай аралык кұкыктык бағдарлардың бірі салакгык пен
ұйымдаспағандыкқа негізделген заңға калай болса солай, үстіртін
карайтын мінез-кұлықты көрсететін құкықтық сананын қуқықтық таяздық деген тұрпатын атауға болады.
Кұкықты сыйлау, құқықтың әлеуметтік жанжалдардың барлыктүрлерін шеше алатындығына сену, зандардың талаптарын
орындауға бейімділігі осының барлығы құқықтық сананың бір
тұрпаты дуниеге қуқықтық көзқарастың мазмұны болып табылады. Дуниеге қуқықтық көзқарас, адам туғанда бірге пайда болатын онын ажырамас құкықтарының тендігін жақтайтын табиги
қуқық тужырымдамасынан анық байқалады.
Дуниеге қуқықтық көзқарастың құқықтық сананың тұрпаты
ретінде пайда болуы сословиялық бөлінуді жокка шығарып,
адамдардың субъективті кұкықгары мен соттык кепілдіктерінің,
формальды тендігі кағидатын бекіткен азаматтық қоғамның
І8
калыптасуымен тығыз байланысты. Дүниеге қщықтық көзқарас
батыс елдеріндегі күкыктык мемлекеттің, күкыктық мәдениетгің,
азаматтардың зан талаптарын бұлжытпай орындау сезімдерінің
калыптасуына үлкен ықпал жасады.
Экономикалық, саяси, мөдени және үйымдастырушылык
нақты жағдайлардан озып, құқыктың коғамдағы ролін ерекше
өрлендіруге тырысу кұкықтық сананың қүқықтық идеализм не
қүқықтықромантизм сияқты тұрпаттарын тудыруы мүмкін. Бүл
тұрпаттардың ерекшелігі қоғамдағы қылмыс, сыбайлас жемкорлық, соғыс т.б. сиякты жағымсыз құбылыстар мен әділетсіздіктерді тек кана құқыктың, заңның күшімен дұрыстауға болады
деген астамшылык пікірлер қалыптастыруы мүмкін.
Кұкық пен заңның коғамдағы орнын жокка шығаратын
кұқықгык сананың барынша келеңсіз тұрпатының бірі қүқықтық
немқүрайлық. Кұкыққа, заңға деген бұндай келеңсіз катынастар,
пікірлер, адам мен азаматтың кұкыктары мен бостандыктары
идеясының кажеттілігі мен құны болмаған коғамда пайда болады. Кұкыктык караңғылық, құқықтуралы карапайым білімдердің
болмауы қүқықтық немқүрайлықтың таралуына себепші болады. Күқықтық немқүрайлықтың психологиялык жақгары барынша маңызды. Оның мәні кұкыктың, заңның коғамдағы атқаратын міндеттеріне, олардың бұқара халықтың тағдырына барынша өзгерістер әкеле алатын қабілетіне сенбегендіктен, күнделікті өмірде адамдар қалыптасқан құқықтық нормаларды айналып өтуге тырысып жатады.
Қүқықтықмәдениет: үгымы, қүрылымы,міндеттері. «Мәдениеі> термині ғылыми айналысқа көптен бері енгеніне қарамастан
оның мазмұнының накты, дәл бір баламасының болмауына байланысты, түсіндірудің бірнеше жолдары сакталған. «Мәдениет»
термині латынның соіеге —егу, өндеу, өсіру деген сияқты мағына беретін сөзінен пайда болған. Тек XVIII ғасырда шіамәдениет
термині адамның мәнерін, үлгісін, окығандығын сипаттауға қолданыла бастады. Әуелгі баста мәдениетті деп ақсүйектерді санаған. Кейін келе бұндай түсінік жойылды. Біртіндеп мәдениет
белгілі бір әлеуметтік топка ортақсенім, құндылык және олардың көріну нысаны ретінде калыптаса бастады. Аталған құралдардың көмегімен мәдениеттәжірибені, адамдардың мінез-құлығын тәртіптендіреді. Сонымен бірге мәдениет мінез-құлықтың
коғамдық пайдалы не қоғамға зиян жақтарын реттейді.
39
Мәдениетті адамзат жасаған материалды және рухани жетістіктермен шектеуге болмайды. Мәдениет адамның іс-әрекетінен
көрінетін коғамдык өмірдің даму деңгейін, даму сапасын
бейнелейді. Адамдардыңбірігіп, өркениетті өмірсүруі, олардың
коғамда калыптаскан жалпы ережелердің негізінде өзара іскимыл жасауын, мадениетті калыптастыратын белгілі бір мүраттар мен кұндылықтарға жакын болуын талап етеді. Осындай
жалпыға міндетгі ережелердің өмір с үру нысаньшың бірі —қуқық.
Ал қуқықтық мәдениет жалпы мәдениеттің бір көрінісі.
Құқыктык сана, ойлау мәнері, кұндылықтар жүйесі, қоғамда
қалыптаскан мінез-күлық стандарты арқыльі көріне отырып,
қщықтық мәдениет күкыктық шындықгың даму деңгейін сипатгайды. Сондықган тұрғындардың салыстырмалы түрдегі жоғары кұқыктық мәдениеті, мемлекетгік қызметкерлердің, лауазымды адамдардың кәсіби мәдениеті, құқықтық қана емес сонымен бірге әлеуметтік, демократиялық, зиялы мемлекеттің
қалыптасуына тікелей ықпал етеді.
Отандық кұкьіктануда қуқықтық мәдениеттің тар және кен
түсініктері калыптасқан. Кең түсінігінде кұкыктык мәдениет барлық құкықтық құбылыстар мен институттарды, заңнамаларды,
заң мекемелерін, мемлекеттің құқықтык қызметтерін, азаматтардың құкыктық мінез-құлығын, қүқықтық сананы қамтиды.
Сөйтіп кұқықтық мәдениет құкықтық жүйемен теңестіріледі.
Тар түсінігінде қүқықтық мәдениет құқықтық өмірдің сапасын негіздейтін құқықтык іс-әрекеттің деңгейін, бағытын, нысанын, тәсшдерін сипатгаумен байланысты. Сондыктан мемлекеттік билік органдарының құқыктық әрекетін және азаматгардың құкықтык мінез-қүлығының сапасын сипаттау үшін қүқықтық мәдениетті тар мағынасында қолдануға болады.
Сонымен коғамнын қүқықтық мәдениеті дегеніміз құкықтық
шындықтың даму деңгейінен, кұқыктык нормативтік актілердің
сапасынан, адамдардың қүқықтары мен бостандыктарының,
олардың кұқыктык белсенділігі дөрежесінен көрінетін кұқыктык
өмірдің сапалы қалпы.
Қүқықтық сана қоғам мен тұлғалардың құқыққа деген қатынасын көрсететін идеялардын, көзкарастардың, теориялардың,
бағдарлардың жиынтығы болса, қүқықтық мәдениет тұлғаның,
заң мекемелерінің іс-әрекетінен көрінетін кұқыктык күбылыстарға деген пайдалы катынастыңтүрпаты. Сондыктан қүқықтық
санага карағанда қүқықтық мәдениет барынша кең ұғым.
Қүқықтық мәдениет аткару билігі мен лауазымды адамдардың
40
кызметінің негізінде жаткан күкыктық білімнің, сот әділдігі,
кұкыктық бағдарлардың деңгейлерін сипаттайды.
Түлганың қуқықпіық белсенділігі қщықшық мәдениештің ең
жогаргы деңгейі. Тұлғанын құкықтық белсенділігі оның занды
сыйлау, мойындау секілді мінез-кұлығынан ғана емес, сонымен
бірге, күкыкгы іске асыру және кұкықтык реттеу саласындағы
адамның белсенді шығармашылык іс-кимылынан да көрінеді.
Қщықтық мәдениеттің қүрылымы пайдалы құқықтық мінезкұлықтың (іс-кимылдың) әр түрлі қүрамдарының өзара байланысы. Кщықтықмәдениеттің қурылымын шартты түрде мынандай үш топтамага бөлуге болады: 1) танымдық (гносеологиялык); 2) құндылық-бағдарлық; 3) іс-әрекеттілік (мінез-құлықтык).
Танымдық топтама адамдардың құқыктық акпараттылығын,
құқыктык білім дәрежесін, занды білуін камтиды. Тұлғаны заңдықдайындау оның құкықгы сыйлау сезімін қалыптастыратын
эмоцияға, сезімдерге, таптаурындарға негізделеді.
Күндылық-багдарлық топтаманы құқықтық белсенділіктің
бағытын аныкгайтын, құқықтық акпаратты пайдалы кабылдап,
соның негізінде қалыптасқан қатынасқа сай іс-кимыл жасауға
бейімділігін аныкгайтын мінез-кұлыктың жекелік құрылымына
ауысатын құкықгык қондырмалар, құқықтық құндылық бағдарлар құрайды. Заң талаптарын сақтауға және орындауға мойынсұну, әділ соттылықты сыйлау, өз кұқығын қорғау мақсатында
сотка арыздануға дайындығы осының барлығы аталған деңгейдегі
кұкыктык мәдениеттің көрінісі.
Іс-әрекеттілік (мінез-қулықтық) топтамага субъективті
құқыктарды және занды міндеттерді сактауға, орындауға және
пайдалануға бағытталған кұқыктық мінез-құлыктың тұрақты
нысаны жатады. Іс-әрекеттілік (мінез-қүлықтык) топтамадагы
кұқыктык мәдениеттің ең жоғарғы көрінісі өр түрлі дауларды,
келіспеушілікті шешуде заңға кайшы құралдарды, күш колдануды пайдалануды болдырмайтын құкыққа сәйкес нысандағы
ұғынылған мінез-кұлыктық реакциядағы қщықтық белсенділік.
Кұқыктық мәдениеттің кемелдігі кұкықтың қоғам өміріндегі
орны мен рөлін аныктайтын реттегіш көрсеткііи ретінде көрінеді.
Егер құқыктық мөдениет әр түрлі бөлшектерден тұратын тұтастыкгы білдірмегенде, ол құкыктык шындыкка үлкен ыкпал жасауға кабілетгі бола алмайды.
Кщықтық мәдениет коғамдык сананын, мөдениеттің құрамдас бір бөлігі бола отырып өлеуметгік өмірде бірнеше қызметтер аткдрады.
41
Кұкыктык мәдениеттің танымдык, қызметі негізінде өзара
кұкықтык катынастарға баратын тұрғындарда мемлекет, кұкық,
азаматтык коғам туралы түсініктердің қалыптасуынан көрінеді.
Кұкыктык мәдениеттің реттеушһік қызметі жеке тұлғалар
мен әлеуметтік топтарға коғамдык пайдалы мінез-құлыктың,
олардын әлеуметтік максаттары мен мұраттарын біріктіруді
белгілеу аркылы коғамның тұракты қызмет етуін қамтамасыз
етуінен көрінеді.
Өзінің субъективтік құқықтарын және занды міндеттерін
корғау мен сақгауды тиіщ і пайдалануы үшін қоғамдыктәжірибе
мен мәдениетгі кел ер ұрпакка беруді қамтамасыз ету қабілеттіл і гі
құқықтык сананың қуқықтық әлеуметтену қызметін білдіреді.
Қалыптаскан елестетудің, мұраттардын, кағидаттардың
негізінде жеке тұлғалардың құкыктык кұбылыстаіэға деген қатынасын білдіруі арқылы құқықтык сананың багалау қызметі
көрінеді. Бұндай қатынас тұлғаның мінез-күлығынан, іс-кимылынан және өзінің құқык жөніндегі білімінің негізінде өмір сүріп
отырған кұқыкты, занды, зандылықгы, кұқықтықтәртіпті бағалауынан көрінеді.
Кұкықгық сананың балжам жасау қызметі құқыктық жүйенің, заңнамалардың, зандык практиканын дамуының мүмкін
болатын бағытын болжай алу, қүкыктыкөзекті мақсаттарға жеткізетін кұралдарды анықтай алатын қабілеттілігінен байқалады.
Осының барысында азаматтардың құкықтық бағдарлар жүйесіндегі болуға тиісті өзгерістердің пайда болуын тежейтін не болмаса тездететін құралдарды негіздеу манызды рөл атқарады.
Қщықтық мәдениеттің түрлері. Кұқыктык мөдениет бірнеше
өлшемдердің негізінде көптеген түрлерге бөлінеді. Мысалы оның
иелеріне байланысты кұкықтык мәдениет қогамның, әлеуметтік
топтың ж әне жеке тулгалардың қуқықтық мәдениеті деп
бөлінеді.
Тулганың қуқықтық мәдениеті құқыкты тереңбілуінен, оның
кұндылығын ұғынуынан, заңнамапардағы өскелең өзгерістерді
қабылдауға деген дайындығынан, құкыкты пайдалануға деген
іштей қажеттілігі мен икемділігінен көрінеді. Белгілі бір
әлеуметгік топтың мүшесі бола отырып түлға сол топтың өзіндік
шағын кұкыктық мәдениетін кұрайтын күкықтық құндылык
бағдарларының ыкпалын кабылдайды. Өзіндік шағын құкыктык
мәдениеттін жалпы коғамдық кұкыктык мөдениетке ұласуы халыктың көпшілігі мойындаған, кабылдаған қундылықтардың
көмегімен іске асады.
42
Қогамның қуқықтық мәдениеті субъективті кұқықтар мен бостандыктардын кепілдігінен, азаматтардың кұкықтық белсенділігінен, соттык әділеттілікті сыйлаудан, зандардыңталаптарын
сақтау мен орындауға бейімділігінен, заңнамаларды жетілдірілу,
лауазымды адамдардын кұкык нормаларын сақтауға сенімінен
және кұкыктык саналылығынын денгейлерінен, кұкык корғау
органдары кызметінің тиімділігінен, заңдылык-пен құқықтык
төртіптің деңгейлерінен көрінеді.
Құқықтық құбылыстарды тану, білу және оларды практикалық кұкықгық іс-әрекетге пайдалана алу деңгейіне байланысты
құқыктық мәдениеттің турмыстық, кәсіптік және теориялық
деңгейлерін анықтайды.
Кұкықтык мәдениеттің турмыстық деңгейі тұлғаның дұрыс
мағынада түсіну дәрежесі мен эмоциялық әсерленушіліктщ
көмегімен құқықтық қатынасқа араласуымен сипатталып,
субъективті құқықтарын пайдалану мен заңды міндеттерін аткаруынан көрінеді.
Кұкыктык мәдениетгін кәсіби деңгейі құқыктық іс-әрекетпен
арнайы айналысатын тұлғанын шығармашылығынан көрінеді.
Ондай тұлғалар кұкыктық саланын даму зандылықтарын ұғына
отырып өз жұмыстарын білім жүйесіне негіздейді.
Кұкыктык ретгеуді қоғамдык ұғыну құкыктық мәдениеттің
теориялық деңгейінде жүзеге асады. Құқықгың дамуынын басты бағыттарын, оныңтабиғатын, мәнін, қүқықтык институттардың кұрылымын тұтас қабылдау және ұғыну осы теориялық деңгейде болады. Теориялық деңгейде қүкыктық саланың мазмұнын
бейнелейтін күкыкгык ұғымдар мен санаттар калыптасады.
Тақырыпты пысықтау сүрақтары
1 Мемлекет үғымы туралы қандай теориялар бар?
2. Мемлекеттің мәнін түсіндіретін әдістерді атаңыз.
3. Мемлекеттің қандай негізгі белгілері бар?
4. Қүқықтықжәне әлеуметтік мемлекетті сипаттаңыз.
5. Мемлекетті басқарудың нысандарын көрсетіңіз.
6. Мемлекет қүрылымының нысандарын атаңыз.
7. Қүқықтың үғымын, белгілерін айтыңыз.
8. Қүқықтық нормативтік актілердің қандай түрлері бар?
9. Қүқықты іскеасыру, қүқық қолдану, қүқықтық қатынас санаттарының мазмүнын ашыңыз.
10. Заңдылық, қүқықтықтәртіп, қүқықбүзушылықсанаттарының мазмүнын ашыңыз.
11. Қүқықтық сана мен қүқықтық мәдениетті сипаттаңыз.
43
II б ө л і м
КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҮҚЫ Қ НЕГІЗДЕРІ
1. Конституциялық күкык: угымы, пәні. Казакстан Республикасынын Конституцнясы
2. Қазақстан Республнкасы қогамдык күрылысының конституимялык негіздері
3. Казакстан Республикасы сайлау жүйесі, үғымы, кагидаттары, сайлау органдары
1. Конституциялық күқық: үғымы, пәні.
Қазақстан Республикасының Конституциясы
Конституциямен бекітіліп, реттелетін қоғамдық қатынастар
маңызды болғандықтан, конституциялық құкык, Қазакстан
құкық салаларының арасында жетекші рол аткарады. Құқық
жүйесіндегі конституциялық кұқыкгың жетекшіраіііөменя&гі
мәселелер арқылы көрінеді: біріншіден, конституциялык кұқык
қоғам мен мемлекет құрылысының негізгі қағидаларын құқықтык нысанда бекітеді; екіншіден, конституциялық құқық барлык
қоғамдык үрдістерді басқарудың жалпы негіздерін анықтайды;
ушіншіден, конституциялык құқыктың нормалары құқықтық
актілердің түрлерін, оларды қабылдайтын органдарды, акгілердің
заңдық күштерінің ара салмағын анықтайтындықтан, конституциялык кұкыктың нормалары кұкықгың жасалу үрдісін ретгейді.
Конституциялық құқық ғылымы қоғамдық ғылымдар жүйесіне жататын заңғылымдарының құрамдас бөлігі. Конституциялык қүқық ғылым болғандыктан оның өзіне тән окытылатын
пәні, зерттейтін объектісі, әдістері, деректік негіздері бар. Конституциялық кұкық салалық заң ғылымдарына кіреді. Конституциялық кұкық ғылымы - конституциялык кұрылыстың институттарында бекітілген мемлекеттік-құкыктықжәне мемлекеттік
биліктің іске асырылуы байланысты болатын —ерікті қоғамдық
катынастардың дамуы заңцылықгары жайындағы еылыми білімдер
жүйесі. Конституциялық кұқықтың ғылыми жүйесіне: 1) конституциялық құкыктың құқық саласы екендігі жайындағы
білімдер; 2) Қазақстан Республикасы Конституциясының мөні,
мазмұны, құрылымы жайындағы білімдер; 3) Қазақстан Республикасы конституциялық құрылысының негіздері және олардың
қоғамдағы үстем қатынастармен карым-катынасы жайлы білім44
дер; 4) Кдзакстан Республикасы азаматынын, адамнын кұкыктары мен бостандыктары туралы білімдер; 5) Казақстан Республикасынын ұлттык-мемлекеттік және әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы білімдер; 6) Казакстан Республикасынын билік
органдары жұйесі, жергілікті мемлекеттік баскару мен өзін-өзі
басқару туралы білімдер жатады.
Көрсетілген объектілер ғылыми зерттеудін пәні болып табылып ғылыми әдістемелілік қағидаларға сүйеніп, тарихи, кисынды, салыстырмалы-құқыктык, жүйелілік, статистикалық, нақгыәлеуметтік сиякты әдістердің көмегімен оқытылады.
Теориялық қорытындылар жасай отырып, конституциялық
кұкық ғылымы, ғылыми танымның негізін кұрайтын барынша
кең деректер жүйесіне сүйенеді. Осындай деректердің қатарына
Конституция, конституциялык және катардағы зандар, Президенттің, Парламенттің, Үкіметтің, жергілікті атқару және өзінөзі баскару органдарының нормативтік актілері жатады. Сонымен бірге конституциялық құқықгың дереккөздеріне отандык,
шетел оқымыстылары, ғалымдары, зерттеушілерінің конс-титуциялық құқық саласына байланысты жазған енбектері жатады.
Конституциялық кұқық тұлғаның құқық мәртебесі мен
Казакстан Республикасы мемлекеттік құрылысын реттейтін
құқыктык нормалардың жиынтығы, кұқыктың саласы. Сондықтан мемлекетгін құрылымына, адам мен мемлекет арасындағы
катынасқа, мемлекеттік билікті іске асыру мен ұйымдастыруға
байланысты қоғамдық катынастар конституциялык кұқыктың
окытатын пөні.
Кұкыктың баска салалары сиякты, конституциялык кұкыктың өзіндік коғамдық катынастарды құқықпен ретгеу өдістері
деп аталатын, амал-айла, тәсілдердің жиынтығы бар. Конституциялық-құқықгық катынастар төмендегідей әдістердің көмегімен ретгеледі: 1) міндеттеу әдісі; 2) тыйым салу әдісі; 3) рщсат
беру әдісі; 4) мойындау әдісі.
Сонымен, конституцияяық қуқық дегеніміз Казақстан Республикасы конституциялық күрылысының, адам мен азаматтың
мәртебесінің, мемлекет күрылымының, мемлекеттік билік органдары жүйесінің, жергілікті мемлекеттік жөне өзін-өзі басқарудың негіздерін ретгейтін, кұкык нормаларының жиынтығынан
тұратын қүкыктың бір саласы.
К'азақстан Республикасы Конституциясы. Конституция латыншадан сопзіііиііо — аударғанда бекіту, орнату деген мағына
45
береді. Ежелгі Римде Конституция деп императорлардын шығар-ған актілерін атаған. Орта ғасырда әр түрлі сословиялардын
күкыктары мен еркіндіктері туралы нормативті актілер конституция делінген. Конституциянын қазіргі замандағы үғымына
жақын мәніндегі еналғашкы Конституция — 1787 жылы кабылданған АҚШ Конституциясы. Екінші конституция 1791 жылы
Францияда қабылданған. Батыс Еуропа елдерінде конституциянын калыптасуына XVIII—XIX ғасырлардағы буржуазиялық революциялар тікелей әсер етгі. Конституция сол кезенде феодалдықбилікті, абсолюттік монархияны шектеудің, буржуазияның
(капиталистердін) экономикалық-саяси үстемдігін күшейтудің,
бекітудің қүқыктық нормасы болып табылды.
Заң ғылымында Конституция деп мемлекет пен адамнын, азаматгың өзара карым-катынасын, мемлекетгік органдар жүйесінің
үиымдастырылуы мен іс-әрекетін, қоғамдық қүрылыс пен
мемлекеттік қүрылымды бекітетін, жоғарғы зандык күші бар
нормативті акт, Негізгі занды айтамыз.
Конституцияның қоғамдағы маңыздылығы оның атқаратын
қызметтерімен тығыз байланысты. Конституцияның негізгі
міндеттері: 1) Конституцияның заңдық қьаметі қүқыктың басқа салаларының негізі, күқықтың басты деректік қайнар көзі болып табылатындығынан, нормаларының ең жоғарғы зандык күші
барлығынан көрінеді; 2) Конституцияның саяси қызметі коғамның саяси жүйесі әрекетінің тәртібін реттеуінде; 3) Конституцияның идеологиялық өралуандылықгы мойындай және бекіте
отырып, идеологиялық ықпал жасаудың күралы болуы, оның
идеологиялық қызметі; 4) К онституцияны ң мемлекеттегі
меншіктің нысанын (формасын), әрекет етуінің тәртібін реттеуі
эконамикалық қызметіне жатады.
Конституцияны нормативтік қүқықтық актілердің баска
түрлерінен ерекшелендіретін өзіндік бірнеше заңдық қасиеттері
бар.
Біріншісі, конституцияның устемдігі —оның жоғарғы зандык
күші. Ол дегеніміз: Конституцияның нормалары басқа қүкық
салалары үшін дереккөзі; нормативтік актілерді тек Конституцияда көрсетілген органдар ғана кабылдай алады; нормативтік
актілердің барлығы Конституция нормаларына сәйкес болуы
қажет; мемлекетгік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару
және өзін-өзі баскару органдары, лауазымды адамдар, азамат46
тар, бірлестіктер Конституция нормалары мен баптарын бұзбай
сактауға міндетгі. Конституциянын үстемдігі сол Конституииянын өзі мен бекітіледі.
Екіншісі, Конституциянын қүрылтайлық сипаты. Конституция мемлекеттік кұрылыс пен мемлекеттік биліктін іске асырылуынын негізін кұрайды, бекітеді. Конституцияның нормалары
мен баптары баска нормативтік актілерге карағанда алғашкы
болып табылады.
Үшіншіден, Конституцияның тура, тіке әрекеті. Бұл қасиетін
төмендегідей түсіну керек: Конституцияның нормалары заң
шығару, аткару және сот билігі үшін міндетті болып есептеледі;
Конституцияның нормалары сотта кұкык субъектілері өз
құкыктарын қорғау үшін пайдаланылуы мүмкін.
Төртіншіден, Конституцияны өзгертудің және қабылдаудың
ерекше тәртібі бар. Конституцияны кабылдау не оған толыктырулар мен өзгерістер енгізу, тек Конституцияда бекітілген ерекше жолмен, яғни конституцияның дәрежесіндей зандық күші
бар актінің көмегімен және ол актіні қабылдауға құзыреті мен
құқы бар органның еркімен жүзеге асырылады.
Бесіншіден, Конституция ерекше қщықтық қаргауга жатады.
Конституцияны құқықтык корғау дегеніміз конституциялык
зандылықтың сақталу тәртібін қамтамасыз ететін занды құралдардың жиынтығы. Конституция мен конституциялык кұрылысты қорғауда ерекше рөл, мемлекет басшысы, ен жоғарғы лауазымды мемлекеттік қызмет, Конституцияның мызғымастығыныңкепілі, Конституцияны корғауға ант беретін Казақстан Республикасы Президентінің үлесіне тиеді. Сонымен бірге, Конституцияны корғау мақсатында құқык корғау органдары құрылады.
К'азақстан Республикасы Конституциясының қалыптасу
кезеңдері. Бірінші кезең. Егеменді, тәуелсіз Казақстан Конституциясынын қалыптасу тарихы өзінің бастамасын Казақ Кеңестік
Социалистік Республикасы Конституциясына өзгерістер мен толықгырулар енгізі туралы 1990 жылғы 24 сәуір заңынан алады.
Аталған заң мемлекеттік баскару жүйесіне маңызды өзгеріс
енгізді. Нақгы айтсақ, елімізде бірінші рет Президент лауазымы
енгізілді.
Конституциялық сипаттағы ең алғашқы акт 1990 жылы
25 қазанда кабылданған Казақ КСР-ның мемлекетгік егемендігі
туралы Декларация болды. Декларация бойынша Казақ КСР-і
47
заңдарының КСРО заңдарынан артыкшылығы; КСРО мен
ККСР арасындағы қатынас шартқа негізделетіндігі; Казақстан
әкім ш ілік-аум ақты к кұрылымға, сая си , эконом икалы к,
әлеуметтік, мәдени-ұлттык кұрылыска байланысты мәселелердің
барлығын өз еркімен шешетіндігі; ККСР зандарын бұзған жағдайда өз аумағында КСРО-нын зандарын токтатуға кұкы барлығы; Республика аумағына кол сұғылмайды және бөлінбейді,
шекарасы оның келісімінсіз өзгермейтіндігі; Жоғарғы Кеңеспң
келісімінсіз республика жерінде баска мемлекеттердің әскери
бөлімдері мен базалары орналаспайтындығы; Казакстаннын
өзінін ішкі әскерін, мемлекеттік ж әне қоғамдық қауіпсіздік
органдарын кұруға кұкығы; Казакстаннын өз мұддесіне сәйкес
сыртқы саясаты мен халықаралық қатынасын өз ұйғарымынша
аныктай алатындығы жарияланды. Декларацияның жаңа Одақтык шарт пен Казакстан Конституциясын жасауға негіз болатындығы осы декларацияның арнайы бабында айтылды.
1978 жылғы Казак КСР-нің Конституциясы Кеңестердің
билігін бекітсе, 1990 жылғы егемендік Декларация мемлекеттік
биліктің тармақгалу қағидасы жарияланған бірінші акты еді. Зан
шығару билігі Жоғарғы Кенеске берілді, республика басшылығы
және жоғарғы бөлу-аткару билігі Президенттің қолына, сот
билігі Жоғары Согтың колына берілді. Декларацияда мемлекеггтің әлеуметтік негізін анықгаудынтаптықтәсілі көрсетілмеді.
Егемендіктің және мемлекетгік биліктіңбірден-бір кайнар көзі
халык, деп жарияланды.
Респ убликадағы билік органдары мен баскару жұйесі саласындағы ірі езгерістердің бастамасы болған 1990 жылы 20 караІ . Т Я І Т Я Казақ КСР-нің Жоғарғы Кенесі «Мемлекеттік билік пен
баскарудың құрылымын жетілдіру туралы», 1991 жылы 15акгшнда «Казақ КСР-ніңжергілікті халықдепутаттары Кеңестері және
жергілікті жердегі өзін-өзі баскару туралы» зандар кабылданды.
Бірінші заң бойынша бұрынғы КСРО Министрлер Кеңесі
Президенттін жанындағы Министрлер Кабинеті болып кайта
кұрылды. Он беске жуык министрліктер мен мекемелер жойылып, жартысы кайта кұрылды. Мемлекеттік жоспарлау, Мемлекетгік ауыл шаруашылығы өнеркәсібі, Мемлекетгік құрылыс,
Мемлекеттік жабдыктау, халыктык бақылау комитеті сияқты
мекемелер жойылды. Олардын орнына экономика жөніндегі
мемлекетгік комитет, монополияға карсы комитет, мемлекетгік
48
мүлікті баскару комитеті сиякты жаңа баскару органдары күрылды. Республиканың Вице-президенті мен Бас прокуроры лауазымдары енгізілді.
Екінші заң бойынша өкілетгі және аткару биліктері Кеңестің
төрағасының колына шоғырландырылды. Жергілікті Кеңестердің колына жергілікті шаруашылык, коммуналды меншік,
жергілікті бюджетке түсетін салықтың түрлері бекітілді.
Казакстан Республикасы Конституциясьіның қалыптасуынын, екінші кезеңі 1991 жылғы 10 желтоқсанда қабылданған «Қазақ
Кеңестік Социалистік Республикасы атын езгерту туралы» заңын қабылдаудан басталады деуге болады. Бүл заң конституциялық заң деп аталмағанымен іс жүзінде солай болды. Себебі, заң
мемлекеттік үйымдардың идеологиялық негізін жою туралы
Қазақ КСР-нің Конституциясына өзгеріс енгізді.
1991 жылы 16 желтоқсанда «Казакстан Республикасының
мемлекетгік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң кабылданды. Заңның 1-бабында Қазақстан тәуелсіз, демократиялық
және кұқықтық мемлекет, оның аумағы біртүтас, бөлінбейді
жөне қол сұғылмайды деп жарияланды.
Заңның 2-бабында ортақтарихи тағдырдың барысында қазақ
ұлтымен біріккен республикадағы барлык ұлттың азаматтары
егемендік пен мемлекетгік биліктің бірден-бір кайнар көзі
біртұтас Қазакстан халқын кұрады деп кәрсетілді. Қазакстан
аумағынан кетуге мәжбүр болып, басқа мемлекетгердің жерінде
тұрып жаткан қазактар үшін заң сол елдің заңына қайшы келмеген жағдайда сол елдің азаматтығымен қоса Қазақстан азаматтығын алу құқығын мойындады.
Заңның 3-тарауы мемлекеттік биліктің органдары мен баскарудың кұрылымын анықтады. Мемлекеттік билік оны заң шығару, атқару және сот биліктеріне белу қағидасына негізделіп
іске асырылады деп жазылды. Казақстан Республикасының және
аткару билігінің басшысы Президент деп жарияланды.
4-тарау мемлекеттін экономикалык негізін аныктады. Қазақстан өзіндік экономикалык жүйеге және меншіктің әр алуан
түрлілігі мен теңдігіне сүйенеді делінді. Жер және оның қойнауы, су, әуе кеңістігі, өсімдік, жануарлар дүниесі және басқа
табиғат байлықтары мемлекеттің ерекше меншігі деп жарияланды.
Қазакстан Республикасы халықаралық құқыктың субъектісі
және сырткы экономикалық мәселелерді өз еркімен шешетіндігі
айтылды. 18-бапта бұл заң Қазақстанның жаңа Конституциясын
4-11
49
жасауға негіз бола алады деп көрсетілді. Бүгінгі күннен бастап
К,азакстан заң жүзінде егеменді мемлекет делінді. Осы мемлекеттік төуелсіздік туралы конституциялык заңға кайшы келмейтіндіктен Қазақ КСР Конституциясының, зандарынын, КСРО
зандарының нормалары күштерін жоймай әрекет жасай берді.
Осы кезенде 1978 жылғы Конституцияға елеулі өзгерістер
енгізген бірнеше конституциялык заңдар кабылданды. Мысалы
1991 жылы 20 желтоксанда қабылданған «Қазакстан Республикасының азаматтығы туралы» заң КСРО азаматтығы мен кос
азаматтылыкты мойындамады. Заң бойынша Қазакстан Республикасы азаматтығын алудың жаңа негіздері бекітілді.
Конституциянын калыптасуының үшінші кезеңі 1993 жылғы
28 кантарда Жоғарғы Кеңес қабылдаған егемен Қазакстаннын
түңғыш Конституциясынан басталады. 1993 жылғы Конституция Қазакстанның мемлекеттік және қоғамдык кұрылысын жаңаша аныктады. Конституция егемендік жарияланған уакыттан
бері қабылданған конституциялық заңдардың көптеген құкыктық нормаларын, қағидалары мен идеяларын пайдаланды. Сонымен бірге Конституция ескі 1978 жылғы Қазак КСР-нің кейбір
ережелерін сактады. Мысалы Жоғарғы Кеңес бір палаталык
өкілеттік ж әне заң шығарушы орган болып қалды, бірак бұрынғыдай бүкіл биліктік орган болған жоқ. Жергілікп өкілегп органдар - Кеңестер сақталды. 1978 жылғы Конституцияда жарияланған адам мен азаматтың кұкыктары мен бостандыктарының
жөне тағы басқа да идеялар, ережелер сақталды. Конституцияда
тұңғьші рет мемлекетгі діни бірлестіктерден бөлуді ж әне Қазакстан аумағында саяси не мәдени автономиялар кұру мүмкін
еместігін білдіретін «зайырлы және біртұтас (унитарлы)» деген
ұғымдар пайдаланылды.
Конституция мемлекеттік билік тармактарының озара карымқатынасында тежемелік және тепе-теңдік жүйесін пайдаланудың және Конституция нормаларыныңтура әрекеті ережелерін
бекітгі.
Конституциялықсоттыңқаулысьша сәйкес 1993 жылы 10 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес Президентке катардағы зандық ғана
емес, конституциялық зандық күші бар жарлык кабылдауға болатын уақьггша занды құзырет берді. 1993 жылғы Конституцияда бұндай ереже болмағандықтан, Жоғарғы Кеңестің осы шешімін Конституцияға енгізілген өзгерістер мен толыктырулар деуге болады.
50
Конституция дамуынын төртінші кезеңі бүгінгі танда өзіміз
өмірсүріпотырған, Республиканың 1995 жылғы екінші Конституииясынын кабылдануымен байланысты. Бүл Конституциянын
алғашкы Конституциядан кабылдану тәртібі жағынан айырмашылығы бүкілхалыктык референдум аркылы кабылдануында.
Конституциялык дамудың бесінші кезеңінде 1998 жылы 7 казанда Парламент осы Конституцияға 19 және «Казакстан Республикасындағы сайлау туралы» Жарлығына түзетулер енгізді.
Парламент 1999 жылғы 10 қаңтарда мерзімінен бүрынғы Президент сайлауын еткізу туралы шешім кабылдады. Келесі түзетулер Президенттік қүзыреттіліктің мерзімін бес жылдан жеті жылға үзартгы. Президентке кандидаттың шектеулі жас мөлшері
алынып тасталды. Келесі түзету бойынша кандидаттар дауыс
берушілердің 50 пайызынан төмен емес мөлшеріндегі дауысын
алғанда сайлау өтті деп есептеледі деген ереже алынып тасталды.
Казақстан Республикасы Конституциясының калыптасуы
мен дамуының алтыншы кезеңі 21 мамыр 2007 жылы Парламент
қабылдаған № 254-ІІІ Конституциялық заң бойынша еліміздің
Конституциясына 54 өзгерістер мен толықтырулар енгізуден басталады.
2. Қазақстан Республикасы қоғамдық күрылысының
конституциялык негіздері
Әр мемлекеттің өзіндік ерекшелігін көрсететін мемлекеттік
қүрылымы (құрылысы) болады. Мемлекет осындай кұрылымы
жағынан демократиялык, демократиялык емес сипатта не баскаруы жағынан республика, монархия болуы мүмкін. Демократиялык мемлекетте мемлекеттік құрылыстың негізін төмендегідей үш кағидат құрайды: халықтық билік, биліктің бөлінуі,
адаммен азаматтың қщықтары мен бостандықтарының артықшылықтары. Мемлекеттік құрылыс сол мемлекеттің негізгі заңы
Конституцияда бекітіліп, зандық күшке ие болады. Конституцияда көрсетіліп, бекітілген мемлекетгік кұрылыс конституциялык құрылыс деп аталады. Сондыктан, конституциялық кұрылыс мемлекет іс-әрекетінің негізгі қағидаларын бекітетін, конституциялык нормалардың жиынтығы. Сонымен, Казақстан Республикасының конституциялык құрылысы кандай бөлшектерден тұрады?
51
Біріншіден, бұл егемендік. Қазақстан егеменді мемлекет. Конституцияны н 2-бабы ны ң 2-тармағында «Республиканы н
еғемендігі онын бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағынын түтастығын, кол сұғылмауын және бөлінбеуін камтамасыз
етеді» —деп жазылған. Мемлекеттік егемендік дегеніміз мемлекетгік биліктін заң шығарушы, атқарушы және сот билігі секілді
тармақтарынын өз аумағындағы толыктығы және халыкаралык
қатынастар саласындағы мемлекеттік биліктін шет мемлекеттердін билігінен тәуелсіздігін білдіретін мемлекеттік биліктін
үстемдігі.
.
.
Демократиялык мемлекетте биліктін бірден-бір кайнар көзі
халық болып табылады. Халықты барлык биліктің қайнар көзі
деп мойындау, халықтық егемендіктің көрінісі. Халықтық
егемендік коғамды және мемлекетті баскару ісіне нақты араласу
үшін халыктың әлеуметтік-экономикалык және саяси кұралдар
мен мүмкіндіктерге ие болуын білдіретін халықтың талық билігі
деген сөз. Халыкөз билігін республикалык референдум не сайлау арқылы тікелей немесе мемлекеттік билік органдарына
өкілеттік беру аркылы іске асырады. Ешкім өз бепнш е билікті
иемденіп кете алмайды. Халык пен мемлекет атынан сөйлеу
құкығы Қазқстанның Президентіне ж ән е конституциялық
©кілетгігі шегінде Парламентке берілген. Үкімет халыктың емес,
өзінің құзыреті шеңберінде тек мемлекеттін атынан ғана сөйлеуге құқы бар.
Екіншіден, Қазақстан мемлекетгік басқару нысаны жағынан
республика. Республикада мемлекетгік биліктің жоғарғы органдары мен лауазымдары бүкілхалыктық сайлау не Парламентте
сайлану жолдарымен белгілі бір мерзімге сайланады. Қазақстан
- Президенттік республика. Мемлекеттің басшысы, Қазакстанның атынан екілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға Қазақстан Республикасының Президенті бүкілхалыктык сайлау барысында 7 жыл мерзімге сайланады. Сонымен бірге — Қазакстан
Республикасының заң шығару кызметін жүзеге асыратын Реепубликаның ең жоғары өкілді органы Парламент Мәжілісі бүкілхалыктық, тура, ал Парламент Сенаты косымша сайлаудын
нәтижесінде қалыптасады.
Үшіншіден, халықтык билік. Конституцияның 1-бабында
көрсетілгендей Қазақстан өзін демократиялық мемлекет ретінде
бекітеді. Бұл дегеніміз Қазакстан өзін, Конституцияны кабылдайтын, тікелей Мемлекет басшысы Президентті және заң шы52
ғарушы орган Парламентті сайлайтын жөне мерзімі еткен соң
оларды ауыстыруға деген халыкта кұрылтай билігі бар мемлекет
ретінде аныктайды. Сөз, ар-ождан, тіл, бірігу, мемлекетгік қызметке араласу сиякты кұкыктар мен бостандыктар бере отырып,
мемлекет өлеуметгік жөне ұлтгын шыккан тегіне карамастан азшылык пен жекелеген азаматтардын мүдделерін корғауға
мүмкіншілік туғызады.
Твртіншіден, мешекеттің зайырлы сипаты. Кдзақстанда дін,
діни мекемелер мемлекетген ажыратылған, мемлекетгік не жалпы міндетгі бір дін жок. Діни негіздегі партия қүруға тыйым салынған. Әрбір адамнын, азаматтын белгілі бір дінді ұстануына
не үстанбауына, дінін ауыстыруға болатын ар-ождан босгандығы,
құқығы бар.
Бесіншіден, қщықтың устемдігі. Қазақстан өзін күкыктык
мемлекет ретінде бекітетіндіктен коғамдык өмірдің барлык салаларында кұкыктың рөлі мен үстемдігі жоғары болуы кажет.
Кұкыктык мемлекетте адам мен азаматгын күкығы, бостандығы
ең кымбат кұндылык, занның үстемдігі, биліктің тармакталуы,
сот билігінін төуелсіздігі, мемлекет пен өрбір адамның өзара
жауапкершілігі мойындалуы тиіс.
Алтыншыдан, мемлекеттің алеуметтік сипаты. Казакстан
өзін әлеуметгік мемлекет ретінде бекітетіндіктен, мемлекет ат
төбеліндей азғана топка не адам мемлекетке емес, керісінше
мемлекет көпшілікке, халыкқа, коғамға кызмет жасайды Мемлекет коғамдағы игіліктер мен байлыкгы барлыказаматтарға тен
белуге тырысады. Білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет, жүмыспен қамтамасыз ету сиякты әлеуметтік салаларды,
халыктын жағдайы нашар, табысы төмен тогггарын колдап отыруға міндетті. Мемлекет адамдардың өмір сүруге кажетгі қоршаған ортаның тазалығы, кауіпсіздік, экономикалық бостандыктарды мемлекетген талап етуін мойындайды.
Жетіншіден, Казакстан Республикасы бірыңгай (унитарлық)
мемлекет. Бірыңгаіілы мемлекет дегеніміз — өзінін кұрамында
автономия не кандай да бір мемлекеттік сипаттағы ұйымдар жок,
бір Конституішясы, тұтас жүйелі кұкығы, бір азаматтығы, өзінің
Парламенті, Үкіметі, аткару, сот билігі, әкімшілік-аумактык
бөлігі бар, мемлекетгік баскару нысаны. Кдзақстандағы мемлекетгік биліктін бірлігін Мемлекеттің басшысы, ең жоғары лауазымды тұлға Президент қамтамасыз етеді. Президент мемлекеттік
биліктің барлыктармағының келісіп жұмыс істеуін және өкімет
53
органдарынын халық алдындағы жауапкершілігін камтамасыз
етеді. Сөйтіп, Президент мемлекеттік биліктін барлык тармақтарынан төреші сиякты жоғары тұр және бүкіл атқару билігі
жүйесін баскарады.
Сегізіншіден, Конституциянын 5-бабының 1-тармағына сәйкес
Казакстан Республикасында идеалогиялық және саяси әралуандылық мойындалады. Саяси әралуандылық — Конституциянын
аясында әрекет жасайтын барлық саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктерге саяси үрдіске тең араласу мүмкіндігін туғызатын, көппартиялылыктың өмір сүруі және азаматтардын кезкелген партияның мүшесі болуға не болмауға еркі бар, саяси
пікір мен саяси іс-әрекеттің бостандығы. Саяси әралуандылық
Конституциямен мойындалған белгілі бір саяси партиянын
мүшесі болу не болмаумен ғана шектелмейді, керісінше кез келген азамат ешқаңдай саяси партияға кірмеуге де құкығы барлығын мойындайтын еркіндік. Бұндай саяси әралуандылық бір үлгідегі идеологиямен сәйкес емес, керісінше ол идеологияның
көптүрлілігімен сәйкес.
Идеалогиялық әралуандылық —мемлекеттік не жалпыға ортак
міңдетті идеология орнатуға тыйым салынатын, саяси әр-алуандьшықтың әрекет етуінің кепілдігі болатын, идеологиялық және
рухани құндылықгарды тандаудың еркіндігі.
Конституцияныңб-бабының 1-тармағынасәйкес Казақстанда мемлекеттік пен жеке меншіктің тең дәрежеде мойындалуы
және қорғалуы қоғамдык қатынастардың бір саласы экономикалық әралуандылықты керсетеді.
Тогызыниіыдан, Қазакстан Республикасының Конституциясы
адаммен азаматтардың қщықтарымен бостандықтарын ең қымбат қүндылық деп мойындайды (1-бап.). Мемлекет пен жеке адам
арасындағы өзара қарым-қатынас барысында ен алдымен тұлғаның мүдцесінің артықшылығын жариялайды. Түлғаны бағалау,
сыйлау, қауіпсіздігін камтамасыз ету мемлекеттін міндеті болып
табылады.
Оныншыдан, халыкаралық шарттар нормаларының Республика зандары нормаларының алдында артықшылықтары бар. Конституцияның 4-бабының 4-тармағында «Барлык зандар, Республика қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттар жарияланады. Азаматтардың құкыктарына, бостандыктары мен
міндеттеріне катысты нормативтік құкыктык актілерді ресми
түрде жариялау оларды колданудың міндетгі шарты болып табылады» деп кәрсетілген.
54
2.1
Азаматтық: ұғымы, алу және айырылу тәртібі. Қазақстан
Республикасының азаматтығы адамньіғГмемлёкетпён тұрақты
еаяси-кұқылык байланысын айкындайды, бұл байланыс олардын өзара кұкылары мен мГндеттерщін жиышышиаң керінеді.
Мемлекет Қазақстан Республикасьшың азаматы боду, азаматтығын алу, азаматтығына кабылдау, азаматтыкты токтату, азаматтыктан шығу, азаматтыктан айырылудың негіздерін және
тәртібін белгілейді.
Казакстан Республикасы азаматтығын алу негіздері. Казақстан Республикасыныңазаматтығы: 1)тууы бойынша; 2) Казақстан Республикасының азаматтығына қабылдау нәтижесінде;
3) Казакстан Республикасының халықаралык шарттарында
көзделген негіздер мен тәртіп бойынша; 4) Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» 1991 жылғы 20 желтоксандағы
№ 1017-ХІІ КР Заңында көзделген өзге де негіздер бойынша
альінады. Азаматтыққа қабылдау Казақстан Республикасы
Президентінің атына өтініш беру арқылы іске асырылады.
Қазақстан Республикасының азаматтыгына қабылдау шарттары. Казақстан Республикасының азаматтығына: 1) Қазақстан
Республикасының аумағында^ заңды негізяе кемінде бес жыл
тұракты тұратын не Қрақстан Республикасының азаматтарымен кемінде үш жыл некеде тұратын адамдар қабылданатын болады. Қазақстан Республикасының азаматтығына кабылдаған
кезде кәмелеткетолмағандардан, пайым кабілетін жоғалтқан не
Қазакстан Республикасының Президенті белгілейтін тізбе бойынша кәсіптерге ие және талаптарға сай келетін адамдардан
және олардың отбасы мүшелерінен жөне Қазакстан Республикасы алдында ерекше еңбек сіңірген адамдардан, сондай-ақ
Қазақстан аумағынан кеткен адамдар мен олардың үрпақтарынан, егер олар тарихи Отаны ретінде тұрақты тұру үшін Қазақстан Республикасына кайтып оралған болса, олардан осы тармақшаның бірінші абзацында көзделген шарттардың болуы талап етілмейді; 2) Қазақстан Республикасы азаматтарының ішінде
жақын туыстарынын бірі —баласы (оның ішінде асырап алған
баласы), жұбайы (зайыбы) және ата-анасының біреуі (асырап
алушысы), апа-қарындасы, аға-інісі, атасы немесе әжесі бар,
Казакстан Республикасына түракгы түру мақсатымен келген,
бүрынғы одактас республикалардың азаматтары, Казақстан Республикасында түру мерзіміне карамастан, кабылданатын болады.
Міндетті өскери қызмет атқарып жүрген және Казақстан
Республикасы аумағында орналаскан өскери қызметшілердің
^
^; »’
^
*'А
і
■
»(ИГ-'' * ' **■
■" Мі
_____т ^ , |■ , , ш , ш
,
І М __
ит
ш ш явш т /т т ш ш ш ш ш ***11* * щ щ т т т я ш — і к і і й м я * —
"“КЧ*
55
<■*—
^ ш ш В ш р и і к а м ч м и ^ ^ і
,
азаматтығы мәселелері Казакстан Республикасынын мемлекетаралык шарттарымен белгіленеді.
Қазақстан Республикасы азаматтыгына қабылдаудан бас тар ту негіздері. Егер Қазакстан Республикасынын азаматтыгына
кабылдау туралы өтініш жасаушы адам: 1) азаматка карсы халыкаралық қүкыкта көзделген қылмыс жасаса, Казакстан Ресгтубликасының егемендігі мен тау.елсіздігТне әдейі карсы шыкса;
2) Қазақстан Республикасы аумағының бірлігі мен түтастығын
бұзуға шакырса; 3) мемлекет кауіпсіздігіне, халыктың денсаулығына нұксан келтіретін құкыққа карсы іс-әрекет жасаса;
4) мемлекетаралық, ұлтаралык және діни араздыкты қоздыратын болса, Қазакстан Республикасы мемлекеттік тілінің колданылуына қарсы әрекет жасаса; 5) терроршылдык әрекеті үшін
сотгалған болса; 6) сот ерекше кауіпті баукеспе деп таныса;
7) басқа мемлекетгің азаматы болса, оныңөтініші кабылданбайды.
Бүрын Қазақстан Республикасының азаматы болған адамнын
өтініші бойынша осы Заң талаптарына сәйкес оның Қазакстан
Республикасы азаматтығы қалпына келтірілуі мүмкін. Азаматтыкты қалпына келтіру азаматтыктан шыққан бес жыл уакыт
ішінде Президеттің атына өтініш жазу арқылы калпына ^еіш р ауі
мүмкін.
Азаматтықты тоқтату негіздері. Қазакстан Республикасының
азаматгығы: 1) Қазакстан Республикасы азаматтығынан шығу;
2) Қазақстан Республикасы азаматтығынан айырылу салдарынан тоқтатыл ады.
Азаматтықтан шығу. Қазақстан РеспубликасыПрезилентінін
атына өтініш жазу аркылы азаматтардьің~өз еркімен яяямястм льіғының тоқтатылуы. Казакстан Республикасы азаматтығынан
шығуға адамның осы Заңда белгіленген тәртіппен жасаған
өтініщі негізінде рұқсат етГлёдГ
~
"
Егер шығу туралы өтініш жасаушы адамның Қазакстан Республикасы алдындағы міндеттемелерінің немесе мүліктік
міндеттемелерінің орындалмағандары болып, олармен азаматтардың немесе Қазақстан Республикасы аумағында орналасқан
кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың, қоғамдык
бірлестіктердің елеулі мүдделері байланысты болса, Қазақстан
Республикасы азаматтығынан шығарудан бас тартылуы мүмкін.
Егер шығу туралы өтініш жасаушы адам айыпкер ретінде
қылмысты жауапка тартылған болса не заң жүзінде күшіне енген сот үкімі бойынша жазасын өтеп жүрсе немесе ол адамның
56
Кдзақстан Республикасы азаматтығынан шығуы Қазақстан Республикасынын мемлекет кауіпсіздігі мүдделеріне кайшы келсе,
Казақстан Республикасы азаматгығынан шығуға жол берілмейді.
Азаматтықтан айырылу. Казақстан Республикасы азаматтығынан: 1) Казакстан Республикасынын мемлекетаралык шарттарында көзделген реттерді коспағанда, адамның басқа мемлекетте әскери кызметке қауіпсіздік кызметіне, полицияға, әділет
органдарына немесе өзге де мемлекеттік әкімет және баскару
органдарына орналасуы салдарынан; 2) егер Казақстан Республикасының азаматгығы көрінеу жалған мәліметтер немесе жалған қүжаттар табыс ету нәтижесінде алынса; 3) Казақстан Республикасының мемлекетаралық шарпггарында көзделген негіздер
бойынша; 4) егер Казақстан Республикасынан тыс жерлерде
түрақгы түратын адам дәлелсіз себептермен үш жыл бойы консулдық есепке тіркелмесе; 5) егер адам басқа мемлекеттің азаматтығын алған болса, айырылады. 14 жаска дейінгі балалардың
азаматтығы ата-аналарынын азаматтығымен анықталады. 14—18
жасқа дейінгі азаматтардын азаматтығы олардың келісімімен
өзгертіледі.
2.2
Адам мен азаматтьщ конспғгуішялык күкыктарының, бостаңдықтарының және міңдеттерінін жүйесі. Адам мен азаматтың
конституциялық қүқықтары мен бостандықгары —мемлекетпен
корғалатын, түлғаның қүқықтық мәртебесінің кіндігі болып табылатын, адам туғанда, азаматтык алғанда пайда болатын ажырамас кұкықтары мен бостандықгары. «Адамның кұкығы» және
«азаматтың күқығы» екі түрлі ұғымдар.
А дамның қуқыеы —қай мемлекетте тұрмасын, өмір сүру, еркін
болу, бакытка ұмтылу, жеке басына қол сұкпау секілді адам туғанда бірге пайда болатын, жаратылысты, ажырамас кұкықтар
мен бостандыктардың жиынтығы. Адамның құкықгары мен бостандыктарын мемлекет те, баска ешкім де белгілемейді және
жокқа шығара алмайды.
Азаматгың құқығы азаматы болып табылатын түлғаға мемлекет тарапынан бекітілетін құқықгар мен бостандықтар жиынтығы. Кез келген азамат адам, бірак кез келген адам азамат емес.
Адам мен азаматтың конституциялык құқықтарының, босгандықгарының және міндеттерінің жүйесі төмендегідей жеке бастарының кұкыктары, саяси кұқықтары мен бостандықтары, экономикалык құкықтары мен бостандыктары, әлеуметгік құқықтары жөне мәдени кұқықгары мен бостандықтары сияқты бес
бөлшектен тұрады.
57
2.2.1.
Адам мен азаматтын жеке бастарының қщықтары
төмендегідей: Ә ркімнін өмір сүруге қүқыгы бар (15-бап .).
Ешкімнін өз бетінше екінші бір адамнын өмірін киюға хакысы
жок. Тек аса ауыр кылмыс жасағанда, кылмысы дәлелденіп,
кінәлі деп табылған адамды ғана заң бойынша, сот мемлекет атынан өлім жазасына кеседі. Ондай жазаға кесілген адамнын
кешірім жасау туралы әтініш етуге хакы бар; әркімнін өзінін
жеке басының бостандыгына кұкығы бар (16-бап.). Адамның
еркіндігін, бостандығын занда көзделмеген жағдайда ешкімнің
шектеуге кұкы жок. Адамды кұлдыкта, қамауда, тұткында
ұстауға болмайды. Занда көзделген ретгерде ғана және тек соттын немесе прокурордың санкциясымен тұткындауға және қамауда ұстауға болады, тұтқындалған адамға сотқа шағымдану кұкығы
берйіеді. Прокурордың санкдиясынсыз адамды жетпіс екі сагаттан аспайтын мерзімге ғана ұстауға болады. Үсталған,
тұтқындалған, қылмыс жасады деп айып тағылған әрбір адам сол
ұсталған, тұткындалған немесе айып тағылған кезден бастап адвокатгын (корғаушының) көмегін пайдалануға құқылы; адамнын қадір-қасиетіне қол сүгуга болмайды (17-бап.). Біреуді азаптауға, оған зорлық-зомбылыкжасауға, баскадай қатыгездік немесе адамдык кадір-касиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге,
жала жауып ар-намысына тиюге, не жазалауға тыйым салынады; әркімнің жеке өміріне, өзінің және отбасының қүпиясына, арнамысы мен ибыро-йына қол сүгып, атына кір келтіруге болмайды
(18-бап.). Әркімнін өзінін жеке салымдары мен жинаған қаражатының, жазыскан хаттарының, телефон аркылы сөйлескен
сөздерінің, почта, телеграф аркылы және басқа жолдармен алыскан хабарларынын құпиялылығы сақталуына кұкығы бар. Бұл
қүқыкты шектеуге занда тікелей белгіленген реттер мен тәртіп
бойынша ғана жол беріледі. Мемлекетгік органдар, коғамдық
бірлестіктер, лауазымды адамдар және бұкаралық акпарат кұралдары әрбір азаматқа өзінің кұкыктары мен мүдделеріне катысты
құжаттармен, шешімдермен және ақпарат көздерімен танысу
мүмкіндігін камтамасыз етуге міндетті; әркім өзінің қай ұлтка,
қай партияға жөне кай дінге жататынын өзі анықтауға жөне оны
көрсету-көрсетпеуге хакылы (19-бап.); свз және шыгармашылық
бостандыгы (20-бап.). С өз бен шығармашылык еркіндігіне
кепілдік беріледі. Цензураға тыйым салынады. Әркімнін зан
жүзінде тыйым салынбаған кез келген төсілмен еркін ақпарат
алуға жөне таратуға күкығы бар. Қазакстан Республикасының
мемлекетгік кұпиясы болып табылатын мәліметтер тізбесі заң58
мен белгіленеді. Республиканың конституциялык кұрылысын
күыггеп өзгертуді, оныңтұтастығын бұзуды, мемлекет кауіпсіздігіне нұксан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттык,
діни, тектік-топтык және рулык астамшылықты, сондай-ақ
қатыгездік пен зорлық-зомбылыкка бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді; көшіп-қону, түратын жерін таңдау бостандыгы (21-бап.). Қазақстан Республикасы аумағында
занды түрде жүрген өрбір адам, занда көрсетілгеннен баска реттерде, онын аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылыкты
мекенді өз калауынша тандап алуға кұкығы бар. Әркімнің Республикадан тыс жерлерге кетуіне кұкығы бар. Республика азаматтарынын Республикаға кедергісіз қайтып оралуына құкығы
бар; ар-ождан бостандыгы (22-бап.). Ар-ождан бостандығы
кұкығын жүзеге асыру жалпы адамдық және азаматтык құкықтар
мен мемлекет алдындағы міндеттерге байланысты болмауға немесе оларды шектемеуге тиіс; түргын уйге қол сугылмайды
(25-бап.). Соттың шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол берілмейді. Тұрғын үйге басып кіруге, оны тексеруге және тінтуге
заңмен белгіленген реттер мен тәртіп бойынша ғана жол беріледі.
Қазакстан Республикасында азаматтарды тұрғын үймен камтамасыз ету үшін жағдайлар жасалады. Занда көрсетілген санаттағы мұктаж азаматтарға тұрғын үй заңмен белгіленген нормаларға сәйкес мемлекеттік тұрғын үй корларынан олардың шамашарқы көтеретін акыға беріледі.
2.2.2.
Саяси құқықтар мен бостандықтар тек мемлекет өз азаматтарына елдің коғамдык және саяси өмірі саласына араласуға
мүмкіндік беретін, конституииялык кұкыктар мен бостандыктардың топтамасы. Бұл топта.ма бірнеше бөлшектерге бөлінеді:
Қазакстан Республикасы азаматтарының бірлесу бостандыгы
(23-бап.). Республика азаматтары өздерінін еркінше заңның
шеңберінде әр түрлі саяси партия, коғамдык ұйымдар, коғамдық қозғалыстар сиякты бірлестіктерді ұйымдастыруға және
соларға мүше болуға не болмауға бостандығы бар; Қазақстан
Республикасы азаматтарының бейбіт әріқарусыз жиналуга, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және
тосқауылдарга түруга хақыгы бар (32-бап.). Бұл құкықты пайдалану мемлекеттік кауіпсіздік, коғамдықтәртіп, денсаулық сақтау, баска адамдардың кұкықгары мен бостандықтарын қорғау
мүдделері үшін заңмен шектелуі мүмкін; Мемлекетті басқару
ісіне араласу қуқыгы (33-бап.). Қазакстан Республикасы азаматтарынын тікелей және өз өкілдері аркылы мемлекет ісін баска59
руға қатысуға, мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі баскару органдарына тікелей өзі жүгінуге, сондай-ақ жеке және
үжымдык өтініштер жолдауға құкығы бар. Республика азаматтарының мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі баскару
органдарын сайлауға және оларға сайлануға, сондай-ак республикалык референдумға катысуға кұкығы бар. Сот іс-әрекетке
қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орыңдарында отырған азаматтардын сайлауға
жөне сайлануға, республикалық референдумға қатысуға кұкығы
жок. Республика азаматтарынын мемлекеттік қызметке кіруғе
тең құқығы бар. Мемлекеттік қызметші лауазымына кандидатқа койылатын талаптар лауазымдық міндеттердің сипатына ғана
байланысты болады және заңмен белгіленеді.
2.2.3 Экономикалық құқықтар мен бостандықтар —экономикалықсаладағы адамньщ занды мүмкіншілігін аныктайтын конституциялык құкыктардың жиынтығы. Оған: азаматтарды ң меншік
қүқыгы кіреді (26-бап.). Республика азаматтары занды түрде алған қандай да болсын мүлкін жеке меншігінде ұстай алады және
сол мүлікке деген иелену, пайдалану және билік ету сиякты
құқыктарға ие болуға хакысы бар. Соттың шешімінсіз ешкім де
азаматтың мүлкін алуға құқы жоқ; мурагерлік қщық (26-бап.) —
азаматтар мұра иесі, не мұра беруші қайтыс болғанда, заңда
көзделген жағдайларға сәйкес әзіне тиесілі мүлікке мұрагер болуға құкығы бар; кәсіпкерлік іс-әрекет еркіндігі (26-бап.). Әрбір
адамның, азаматтың кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, өз
мүлкін кез келген занды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға кұқығы бар. Монополистік кызмет заңмен реттеледі әрі
шектеледі. Жосықсыз бәсекеге тыйым салынады.
2.2.4 Әлеуметтік құқықтар — мемлекеттен белгілі бір материалды және материалды емес игіліктер алуға үміткер болу
мүмкіндігі. Әлеуметтік кұқыктарға жататын құқыктар: тыныгу
қщыгы (24-бап.). Әрбір адамға еңбек міндеттерін атқарғаннан
кейін, оның тынығуына уақыт беріледі. Көсібінің ерекшелігіне
байланысты апталық, вахталық, жылдык демалыс және жұмыс
арасында тамақ ішуге деген тынығу, демалу уақыттары беріледі;
неке, отбасы, ана мен әке ж ән е баланың қорғалу құқығы
(27-бап.). Бұларды қорғау мемлекеттің міндеті. Балаларына камкорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-ананың етене кұкығы
әрі міндеті. Кәмелетке толған еңбекке кабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті; әлеуметтік қамсыздандырылу қщыгы (28-бап.). Казақстан Респуб60
ликасыныңазаматы жасына келген, наукастанган, мүгедек болған, асыраушысынан айырылған жағдайда және өзге де занды
негіздерде оған ең төменгі жалакы мен зейнетакынын мөлшерінде әлеуметтік камсыздандырылуына кепілдікберіледі. Ерікті
әлеуметтік сактандыру, өлеуметтік камсыздандырудын косымша нысандарын жасау және кайырымдылык көтермеленіп отырады; денсаулыгын сақтау қщыгы (29-бап.). Қазакстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сактауға күқығы бар. Республика азаматтары заңмен белгіленген кепілді медициналық
көмектің көлемін тегін алуға хакылы. Мемлекеттік және жеке
меншік емдеу мекемелерінде, сондай-ақ, жеке медициналық
практикамен айналысушы адамдарда ақылы медициналық
жәрдем алу занда белгіленген негіздер мен төртіп бойынша
жүргізіледі; білім алу қщыгы (30-бап.). Азаматтардың мемлекетгік оку орындарында тегін орта білім алуына кепілдік беріледі.
Орта білім алу міндетті. Азаматтың мемлекетгік жоғары оку орнында конкурстык негі зде тегін жоғары білім алуға күкығы бар.
Жеке меншік оку орындарында ақылы білім алу заңмен белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүзеге асырылады. Мемлекет білім берудің жалпыға міндетті стандарттарын белгілейді.
Кез келген оку орнының қызметі осы стандарттарға сай келуі
керек.
2.2.5 Мәдени қүқықтар (19-бап.). Әркімнің ана тілі мен төл
мөдениетін пайдалануға, карым-катынас, тәрбие, оку жөне шығармашылықтілін еркін тандап алуға күкығы бар.
2.2.6 Адам мен азаматтьщ негізгі конституциялық міқдеттері —
коғамның, мемлекетгің және баска да азаматтардың мүдделерін
камтамасыз етуге араласуы қажеттілігіне байланысты, мемлекет
аумағында түрып жатқан не қайда түрып жатқанына қарамастан, тек өз азаматтарына ғана арналған, Конституцияда бекітілген, күкыктық жауаптылыкпен қорғалатын қоғамдык қажетті
мінез-қүлықтың түрлері мен шарасы. Казақстан Республикасы
Конституциясына сәйкес әрбір азаматка тәмендегідей міндеттер
жүктеледі: әркім Казакстан Республикасының Конституциясын
жөне зандарын сақтауға, басқа адамдардың күкықтарын, бостандыктарын, абыройы мен кадір-касиетін қүрметгеу ге міндетті.
Әркім Республиканың мемлекеттік нышандарын қүрметтеуге
міндетті (34-бап.); занды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және езге де міндетгі төлемдерді төлеу өркімнің борышы
әр міндетіболып табылады (35-бап.); Казақстан Республикасын
61
қорғау —онын әрбір азаматынын касиетті парызы және міндеті.
Республика азаматтары занда белгіленген тәртіп пен түрлер бойынша әскери кызмет атқарады (36-бап.); Казакстан Республикасының азаматтары тарихи және мәдени мүралардын сакталуына камкорлык жасауға, тарих пен мәдениет ескерткіштерін
корғауға міндетті (37-бап.); Казакстан Республикасынын азаматгары табиғатты сактауға және табиғат байлыктарына үкыпты
карауғаміндетті(38-бап.).
3. Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі:
үғымы, қағидаттары, сайлау органдары
,
Саіиіау жүйесі дегеніміз сайлау органдарын қүрудын, сайлауды үымдастырудын тәртібі кағидаларын камтитын, сайланбалы
мемлекетгік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын қалыптастырудың тәртібі.
Қазақстан Республикасы сайлау жүйесі деп Қонституция мен
сайлау туралы зандарда көрсетілгендей Республика Президентін,
Мәжліс пен Сенат депуттаттарын, ауылдық әкімдерді, төте не
жанама саіілау тәртібін айтамыз.
Сайлау жүйесінің тепе-тең және мажоритарлы сиякты екі
түрі бар. Тепе-тең сайлау жүйесі дегеніміз сайлау барысында
берілген дауыс пен жеңіп алынған мандат арасындағы тепетендік кағидасына негізделеді. Тепе-тең сайлаужүйесінің әрекет
етуі үшін бірнеше ірі аумактык округтер және екіден кем емес
қалыптаскан саяси партиялар болуы қажет.
Мажоритарлы сайлау жүйесі артық басымдылық және салыстырмалы басымдылық деген екі түрге бөлінеді. Артық басымдылық мажоритарлы жүйе түсында бірінші және екінші кайта дауыс беру кезінде, сайлаушылар тізіміне енгізілген азаматгардың
50 пайыздан астамы сайлауға қатынасса, сайлау өтті деп, дауыс
берушілердін 50 пайыздан артықдауысын жинаған кандидатсайланды деп есептеледі.
Салыстырмалы басымдылық мажоритарлы жүйе түсында егер
кандидат сайлау тізіміне енген сайлаушылардың 25 пайызынын
дауысына ие болса, дауыс берген сайлаушылардың санына карамастан, сайланды және сайлау өтті деп есептеледі.
Қазақстан Республикасында Президентгі және Парламент
депутаттарын сайлау кезінде, дауыс беруге қатыскан сайлаушылардың (тандаушылардың) елу пайызынан астамынын дауысын
62
алған және кдйта дауыс беру кезінде баска кандидатқа карағанда дауыс беруге катыскан сайлаушылардын (тандаушылардың)
дауыс санының көпшілігін алған кандидат сайланып, сайлау өтл
деп саналады,
Мәслихаттар депутаттарын сайлау кезінде баскд кандидаттарға қарағанда дауыс беруге катыскан сайлаушылардың дауыс
санының көпшілігін алған кандидат сайланған болып саналады.
Жергілікті өзін-өзі баскару органдарының мүшелерін сайлау кезінде баска кандидаттарға қарағанда дауыс беруге катыскан сайлаушылардың көпшілігі жақтап дауыс берген кандидаттар сайланған болып саналады.
Сайлау құқығы қағидаттары:
а.
Жалпыга бірдей белсенді сайлау құқығы қағидаты. Бұл
қағида бойынша Казақстаннын он сегіз жаска жеткен азаматтарыныңтегіне, өлеуметтік, лауазымдык және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, үлтына, тіліне, дінге көзкарасына, нанымына, тұрғыл ықты жсріне немесе кез келген өзге жағдаятгарға қарамастан, сайлауға дауыс беруге қатысу құқығы бар. Жалпыға бірдей белсенді сайлау құкығы белсенді сайлау кұкығы және
бәсең сайлау құқығы болып екі түрге бәлінеді.
Белсенді сайлау құқығы дегеніміз 18 жасқа толған Казакстан
азаматтарының сайлауда дауыс беру кұкығы.
Бәсең сайлау қуқыгы - Казакстан Республикасы азаматтарының Казақстан Республикасының Президенті, Казақстан Республикасы Парламентінің, мәслихатының депутаты немесе
жергілікті өзін-өзі баскару органына мүше болып сайлану
кұкығы. Сайлауға сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімімен бас бостандығынан айыру орындарында
отырған азаматтар қатыспайды. Казақстан Республикасының
Президентгігіне, Казақстан Республикасы Парламентінің, соның
ішінде партиялық тізімдер бойынша, мәслихаттардың депутаттығына кандидат ретінде, сондай-ақ жергілікті өзін-әзі басқару
органдарының мүшелігіне кандидат болып тіркелу уакытына
қарай сотгалғандығы заңда белгіленген тәртіппен өтелмеген немесе алып тасталмаған адам тіркеуге жатпайды.
ә. Тең сайлау күқығы. Сайлаушылар Республика Президенті,
Парламенті Мәжілісінің және мәслихаттарының депутаттары
сайлауына тең негіздерде катысады әрі олардың әрқайсысының
бір сайлау бюллетеніне тиісінше бір дауысы болады. Сайлаушылар Республиканың жергілікті өзін-озі баскару органдарының
63
мүшелерін сайлауға тен неғіздерде катысады әрі олардын әркайсысыныңтендауыс еаны болады. Кандидаттардын сайлауға тен
күкықтармен және шарттармен катысуына кепілдік беріледі.
б. Твте сайлау қүқығы. Республика Президентін, Парламенті
Мәжілісінің және мәслихаттарынын депутаттарын, жергілікті
өзін-өзі баскару органдарының мүшелерін азаматтар тікелей
сайлайды. 2006 жылы 4 желтоксанда Казакстан Республикасының Президентін сайлау өткізіліп, сайлауға қатынаскандардың
91,15 пайызынын дауысын жинаған Н. Ә. Назарбаев 7 жылға
Казакстант Республикасының Президенті болып сайланды.
в. Жанама сайлау қүқыгы. Парламент Сенатының депутаттарын сайлауға тандаушылар —мәслихаттардын депутаты болып
табылатын Республика азаматтары катысады. Тандаушылар Сенат депутаттарын сайлауға тең негіздерде катысады әрі олардын
әркайсысының Сенат депутатын сайлаған кезде бір дауысы болады.
г. Жасырьш дауыс беру. Республика Президентін, Парламентінің және мәслихатгарынын депутатгарын, жергілікті өзін-өзі
басқару органдарының мүшелерін сайлауда жасырын дауыс
беріледі әрі сайлаушылардьің еркін білдіруіне қандай да болсын
бақылау жасау мүмкіндігіне жол берілмейді.
д. Сайлау боетандыгы. Республикадағы сайлау Республика
азаматынын сайлау және сайлану кұкығын еркін жүзеге асыруына негізделеді. Республика азаматтарының сайлауға катысуы
ерікті болып табылады. Азаматты сайлауға катысуға мәжбүрлеуге, сондай-ақ оның еркін білдіруді шектеуге ешкімнің де
күкығы жоқ. Сайлаушылардың, сайлаудан, дауыс беруден өз
еріктерімен бас тартуы абсентеизм деп аталады.
Сайлау органдары. Казақстан Республикасында сайлауды
әзірлеу мен өткізуді үйымдастыратын мемлекеттік сайлау органдары сайлау комиссиялары болып табылады. Казакстандағы сайлау комиссияларының біртүтас жүйесі төмендегі сайлау комиссияларынан қүралады: 1) Орталық сайлау комиссиясы; 2) аумактық сайлау комиссиялары; 3) округтік сайлау комиссиялары;
4) учаскелік сайлау комиссиялары. Сайлау комиссияларының
өкілеттік мерзімі —бес жыл.
Аумактық, округтік және учаскелік сайлау комиссияларының мүшелерін саяси партиялардың усыныстары негізінде тиісті
мәслихаттар сайл айды. Әрбір саяси парпгия тиісті сайлау комиссиясының күрамына бір кандидатура үсынады. Үсынылған кан64
дидатура ұсынып отырған партияның мүшесі болмауы кажет.
Егер, мәслихат белгілеген, сайлау комиссияларын қүру мерзіміне
дейін бір айдан кем болмауға тиіс мерзімде саяси партиялардың
ұсыныстары болмаған жағдайда, мәслихаттар сайлау комиссиясының мүшелерін өзге коғамдық бірлестіктердің және жоғары
тұрған сайлау комиссияларынын ұсынысы бойынша сайлайды.
Сайлау комиссиясының кұрамына ұсынылған адамдар оның
жұмысына катысуға келісетіні туралы өтініштерін қоса береді.
Сайлау комиссиясының төрағасы, терағаныңорынбасары, хатшысы сайлау комиссиясының алғашқы отырысында сайланады.
Сайлау комиссияларының жаңа құрамын кұру сайлау комиссияларының екілеттік мерзімі аяқгалардан кемінде екі ай бұрын
басталады және өкілетгік мерзімінің бітуіне кемінде үш күн қалғанда аяқталады. Сайлау комиссияларын құратын органдар сайлау комиссияларының өкілеттік мерзімі ішінде олардың құрамына өзгерістер енгізуге кұқылы.
Сайлау комиссияларын кұру туралы шешім, олардың құрамы
мен орналаскан жері туралы бұқаралық акпарат кұралдарында
хабарланады. Сайлау комиссияларының өз құзыретінің шегінде
кабылдаған шешімдері тиісті аумақтағы барлык мемлекеттік
органдардың, ұйымдардың, жергілікті озін-озі баскару органдарының, сондай-ақолардыңлауазымды адамдарының орындауы
үшін міндетті. Сайлау комиссиялары өз окілеттіктерін жүзеге
асыруы кезінде олардың кызметіне араласуға жол берілмейді.
Сайлау комиссиясының қызметі сайлау комиссиясын кұратын
органның шешімі бойынша немесе жоғары тұрған сайлау комиссиясы өтінішінің негізінде сот шешімімен тоқтатылуы
мүмкін.
Орталық сайлау комиссиясы. Орталык сайлау комиссиясы
Республика сайлау комиссияларының біртұтас жүйесіне басшылык етеді және тұракты жұмыс істейтін орган болып табылады.
Орталық сайлау комиссиясы Республика Президентінің ұсынуы
бойынша Парламент Мәжілісі қызметке сайлайтын және қызметтен босататын комиссиянын тәрағасынан, төрағасының
орынбасарынан, хатшысынан және мүшелерінен түрады. Орталықсайлау комиссиясыныңтөрагасы мен хатшысының жоғары
заң білімі болуға тиіс. Орталык сайлау комиссиясының өз аппараты болады. Орталықсайлау комиссиясы мен оның аппаратын
ұстауға жұмсалатын шығыстар республикалык бюджеттен қаржыландырылады.
5-11
65
Орталық сайлау комисснясы: Республиканын аумағында сайлау туралы зандардын атқарылуын бақылайды, бірынгай қолданылуын камтамасыз етеді. Өзінін кұзыреті шегінде бүкіл Республика аумағында міндетгі шешімдер кабылдайды; Президент
пен Парламент Мәжілісі депутаттарынын сайлауын әзірлеу мен
өткізуді ұйымдастырады; Парламент Сенаты депутаттарынын
сайлауын ұйымдастыру мен өткізуге басшылық етеді; саяси
партияларды Парламент Мәжілісі депутаттарынын партиялык
тізім бойынша сайланатын бөлігіне қатыстыру мәселесін карайды; Парламент Мәжілісінін депутатгарын сайлау жөніндегі сайлау округтерін күрады, олардың бірынгай нөмірлерін белгілейді
және бұкаралык акпарат кұралдарында жариялайды; сайлау науқанын өткізуге жұмсалатын шығыстардың мөлшерлі сметасын
жасап, Республ ика Ү кі метіне ұсынады; Президентгі, Парламент
депутаттарын сайлау жөніндегі сайлау комиссияларына басшылыкты жүзеге асырады; олардын шешімдерінің күшін жояды
және токтата тұрады; республикалық бюджеттің сайлау науканын өткізуге арнап бөлінген қаражатын олардын арасында
бөледі; сайлау комиссияларының кызметіне кажетгі материалдық-техникалык жағдайлар жасалуын бакылайды; аумактык
және округгік сайлау комиссияларынын шешімдері мен ісәрекеттеріне (әрекетсіэдігіне) түскен арыздар мен шағымдарды
карайды; саяси партиялардың өкілдерімен сайлауды ұйымдастыру және өткізу жөнінде семинарлар өткізеді; сайлау жүйелері
саласында халыкаралык ынтымактастыкты жүзеге асырады;
Президентті сайлау жөнінде дауыс беруге арналған бюллетеньдердін нысаны мен метінін, Парламенттің, мәслихаттардың
депутаттарын және жергілікті өзін-өзі баскару органдарынын
мүшелерін сайлау жөнінде дауыс беруге арналған бюллетеньдердің нысанын, оларды жасау тәртібін, сайлаушылар (тандаушылар) тізімдерінің, Президентгікке кандидаттарды колдайтын сайлаушылардын колдарын жинауға жөне Сенаттың депукандидаттарды колдайтын тандаушы
жинауға арналған кол кою парактарының, өзге сайлау кұжатгарынын нысаңдарын, дауыс беруге арналып, мөлдір материалдан
жасалған жөшіктін нысанын ж әне сайлау комиссиялары
мөрлерінін үлгілерін, сайлау кұжаттарын сактау тәртібін, сондай-ак корғалу дережесін белгілейді; Президентті, Парламентгін
және мөслихатгардын депутаттарын сайлау жөніндегі сайлау
бюллетеньдерін дайындауды камтамасыз етеді; сайлауды өзірлеу
мен еткізуге байланысты мәселелер бойынша мемлекетгік органдар мен үйымдардын есебін, сондай-ак сайлау туралы зандардын сакгалуы мәселелері бойынша қоғамдыкбірлестіктер органдарынын хабарламасын тындауға хақылы; Республика
Президенттігіне кандидаттарды, олардын сенім білдірген адамдарын гіркейді, оларға тиісті куәліктер береді, кандидаттарды
тіркеу туралы бұкаралық ақпарат қүралдарында хабар жариялайды; Президентті және Парламент депутаттарын сайлау
жөніндегі сайлау алдындағы науқанның барысы туралы сайлаушыларды хабарландырып отырады, мерзім-мерзім ақпарат
бюллетенін шығарады; Республика бойынша түтас алғанда
Президентті және Парламент депутатгарын сайлау қорьггындыларын шығарады, сайланған Президентті және Парламенттің
депутаттарын тіркейді, бүл туралы бүқаралық акпарат күралдарында хабар жариялайды; Президент және Парламент депутаттарыныңсайлауы кезінде қайта дауыс беру мен қайта сайлауды
тағайындайды және өткізілуін ұйымдастырады. Шығып калғандардың орнына Парламент депутаттарының сайлауын тағайындайды. Мәслихаттардың кезекті және кезектен тыс сайлауын
тағайындайды. Әкімшілік-аумактық бөлініс халқының
мөлшеріне сәйкес олардан Парламент Мәжілісі мен мәслихаттарға сайланатын депутаттардың санын анықтайды; мәслихаттар мен жергілікті өзін-өзі баскару органдарын сайлауды ұйымдастыру мен өткізу кезінде аумақгық сайлау комиссияларына
әдістемелік басшылыкты және олардын қызметінің осы Конституциялык заңның талагггарына сәйкес келуін бакылауда жүзеге асырады. Осы Конституциялык заңнын бүзылуы анықгалған
кезде тиісті сайлау комиссиясынын қызметін тоқгату туралы
әтінішпен сайлау комиссиясын құратын органға немесе сотқа
жүгінеді; Орталық сайлау комиссиясының ресми ^еЬ-сайтына
сайлау заңдары жөніндегі нормативтік күкыктык актілерді, сайлауды тағайындау мен өткізу туралы, сондай-ақ болып өткен
сайлаудағы дауыстарды есептеу нәтижелері туралы акпаратгы
орналастырады; Казақстан Республикасының сайлаушы азаматтарының бірыңғай электрондықТіркеу тізілімін жасайды. Электрондықсайлау жүйесін пайдалана отырып сайлау өткізу кезінде
тиісті сайлау комиссияларының мүшелеріне оны колдануды
үйретеді. Бүқаралық акпарат қүралдары арқылы халыққа сайлауда электрондык сайлау жүйесін пайдалануды үйретуді ұйымдастырады. Кдзакстан Республикасынын зандарына сәйкес баска да әкілеттіктерді жүзеге асырады.
67
Аумақтық сайлау комиссиялары. Облыстық (республикалык
маңызы бар калалар және республика астанасы), аудандык, калалық, каладағы аудандық сайлау комиссиялары аумақтық сайлау
комиссиялары болып табылады. Аумақтық камиссия мушелері жеті
адамнан тұрады. Аумақтық комиссиялар Президент, Парламент
және мәслихатгар депутаттарының, жергілікті өзін-өзі баскару
органдары мүшелерініңсайлауын ұйымдастыруды жәнеөткізуді
камтамасыз етеді. Президент, Парламент және мәслихаттар депутаттарынын сайлауы женіндегі аумактык сайлау комиссияларының кұрамы сайлау тағайындалғаннан немесе хабарланғаннан кейін —он күннен, ал жергілікті өзін-өзі баскару органдары мүшелерінің сайлауы жөніндегі аумактық комиссиялардын құрамы жеті күннен кешіктірілмей бұқаралык ақпарат
құралдарында жариял анады.
Тиісті аумақтык сайлау комиссиясы: 1) әкімшілік-аумақтық
бөліністер аумағында сайлау туралы зандардың атқарылуына
бақылауды жүзегеасырады; 2) Президентті, Парламенттің және
мәслихаттардың депутаттарын, жергілікті өзін-езі баскару органдарының мүшелерін сайлауды әзірлеу мен өткізуді камтамасыз
етеді; 3) тәменгі тұрған аумактық, округтік және учаскелік сайлау комиссияларының кызметіне басшылык етеді; олардың
шешімдерінін күшін жояды және токтата тұрады; республикалык бюджеттің сайлау науқанын еткізуге арнап бөлінген қаражатын олардың арасында бөледі; округтік және учаскелік сайлау комиссияларынын кызметіне қажетті материалдық-техникалық жағдайлар жасалуын бақылайды; округтік және учаскелік
сайлау комиссияларынын шешімдері мен іс-әрекеттеріне
(әрекетсіздігіне) түскен арыздар мен шағымдарды қарайды; тиісті
әкімшілік-аумактық бөлініс шегінде кұрылған барлык сайлау
комиссияларының Орталык сайлау комиссиясының шешімдерін
аткаруын ұйымдастырады; осы Конституциялык заңның бұзылуына жол берген сайлау комиссияларының қызметін токтату
туралы сайлау комиссиясын кұратын органға немесе сотка
жүгінеді; 4) сайлауды әзірлеу мен өткізуге байланысты мәселелер бойынша сайлау комиссияларының, мемлекеттік органдар
мен ұйымдардың есебін, сондай-ак сайлау туралы зандардың
сақталуы мәселелері бойынша коғамдык бірлестіктер органдарының хабарламасын тындауға хақылы; 5) Сенат депутаттары
сайлауын өткізуді камтамасыз етеді; Сенат депутаттығына кандидатгарды, олардың сенім білдірген адамдарын тіркейді, олар-
ға тиісті куәліктер береді; бұкаралык акпарат құралдарында кандидаттарды тіркеу туралы хабарлар жариялайды; дауыс беруге арналған пункттер дайындайды, дауыс беруге арналған кабиналар мен жәшіктердін жасалуын камтамасыз етеді; Сенат
депутаттары сайлауындағы дауыс берудін нәтижелерін шығарады және дауыс берудін нәтижелері шығарылған хаттамаларды
Сенатдепутатгарын тіркеуі ушін Орталык сайлау комиссиясына береді; 6) мәслихаттар депутаттарын сайлау жонінде сайлау
округтерін құрады жөне олардын тізімдерін жариялайды, сайлау комиссияларының орналасқан жері туралы сайлаушыларға
хабарлайды; 6-1) дауыс беруге арналған учаскелердің бірыңғай
нөмірленуін белгілейді; 7) жергілікті өзін-өзі баскару органдарының мұшелерін сайлау жөніндегі сайлау бюллетеньдерінің
жасалуын камтамасыз етеді; 8) округтік сайлау комиссияларынан тиісті мәслихаттың депутаттығына кандидаттарды тіркеу
туралы хаттамаларды алады жөне округтік сайлау комиссияларының тіркелген кандидаттардың тізімдерін жариялауын қамтамасыз етеді; 9) мөслихатгар депутаттарын сайлаудың қорытындыларын шығарады, сайланған депутаттарды тіркейді және бұл
туралы бұкаралық ақпарат кұралдарында хабар жариялайды;
Орталыксайлау комиссиясының ресми \үеЬ-сайтында жариялау
ұшін тиісті сайлау округтері мен учаскелері бойынша дауыстарды санау хатгамаларын Орталық сайлау комиссиясына береді;
10) кайта дауыс беру, қайта сайлау мен Сенаттың және мәслихаттардың шығып қалған депутаттарының орнына сайлау ұйымдастырады; 11) жергілікті өзін-өзі басқару органдарының
мүшелерін сайлау, қайта сайлау және шығып қалған мүшелерінің
орнына сайлау тағайындайды және ұйымдастырады; тиісті
әкімшілік-аумақтык бөлініс аумағында орналасқан жергілікті
өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау жөніндегі
округтік сайлау комиссиясының функциясын орындайды; өзінөзі басқару органдарының мүшелігіне кандидаттарды, олардың
сенім білдірген адамдарын тіркейді, оларға тиісті куөліктер
береді; жергілікті бұкаралық акпарат құралдарында кандидаттарды тіркеу туралы хабарлар жариялайды; жергілікті әзін-езі
баскару органдарының мүшелерін сайлаудьщ қорытындысын
шығарады; жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарыңда сайлаудың қорытындысы туралы хабар жариялайды; 12) Казақстан
Республикасының заңдарына сәйкес басқа да әкілеттіктерді
жүзеге асырады.
69
Округтік жөне учаскелік сайлау комиссияларынын әркайсысы жеті адамнан түрады. Округтік сайлау комиссияларынын
күрамы сайлау тағайындалғаннан немесе хабарланғаннан кейін
он күннен кешіктірілмей бүқаралык акпарат күралдарында жарияланады.
Округтік сайлау комиссиясы: 1) тиісті сайлау округінін аумағында сайлау туралы зандардың атқарылуын бакылауды жүзеге
асырады; 2) Парламент Мәжілісі және мәслихаттар депутаттарын сайлаудың өткізілуін үйымдастырады; 3) учаскелік сайлау
комиссияларының кызметін үйымдастырып, үйлестіріп отырады; олардын шешімдерінің күшін жояды және токтата түрады;
учаскелік сайлау комиссияларының кызметіне қажетті материалдық-техникалық жағдай жасалуын бакылайды; учаскелік
сайлау комиссияларының шешімдері мен іс-әрекеттеріне
(әрекетсіздігіне) түскен арыздар мен шағымдарды қарайды; осы
Конституциялык заңнын бүзылғаны аныкталған кезде сайлау
комиссиясынын қызметін токтату туралы өтінішпен сайлау комиссиясын қүратын органға немесе сотқа жүгінеді; 4) Парламент Мәжілісінің және мәслихаттардың депутатгығына үсынылған кандидаттарды. олардың сенім білдірген адамдарын тіркейді,
оларға тиісті куәліктер береді, жергілікті бүқаралық ақпарат
күралдарында кандидаттарды тіркеу туралы хабар жариялайды;
5) сайлаушылар тізімдерінін уактылы әрі дүрыс жасалып, барша
жұрттың танысуына үсынылуын бақылайды; 6) учаскелік сайлау комиссияларын сайлау бюллетеньдерімен камтамасыз етеді;
7) сайлауды әзірлеу мен өткізуге байланысты мәселелер бойынша учаскелік сайлау комиссияларының жөне округгің аумағында
орналаскан мемлекетгік органдар мен ұйымдардың есептерін,
сондай-ақ сайлау туралы зандардың сақталуы мәселелері бойынша қоғамдық бірлестіктер органдарының хабарламасын тыңдауға хакылы; 8) учаскелік сайлау комиссияларынан дауыс
берудін нәтижелері туралы хаттамаларды алады, солардың
негізінде округ бойынша сайлау нөтижелерін аныктайды, бүл
туралы бұкаралық ақпарат қүралдарында хабар жариялайды;
9) қайта дауыс беру, кдйта сайлау және Парламент Мөжілісінің
шығып қалған депутатгарынын орнына сайлау өткізеді; 10) кайта
сайлау және мәслихаттардың шығып калған депутаттарының
орнына сайлау өткізеді; 11) Республика зандарына сөйкес баска
да өкілеттіктерді жүзеге ас ырады.
70
Учаскелік сайлау комиссиялары. Учаскелік сайлау комиссиялары тиісті сайлау учаскелерінде Президентті, Парламент
Мөжілісінін және мәслихаттардың депутаттарын, жергілікті
өзін-өзі баскару органдарының мүшелерін сайлауды үйымдастыру мен өткізуді камтамасыз етеді. Учаскелік сайлау комиссиялары жеті мүшеден түратын күрамда күрылады.
Президент, Парламент және мәслихаттар депутатгарының
сайлауы жөніндегі учаскелік сайлау комиссияларының күрамы
сайлау тағайындалғаннан немесе хабарланғаннан кейін —жеті
күннен, ал жергілікті өзін-өзі басқару органдарынын мүшелерін
сайлау жөніндегі аумактык комиссиялардың қүрамы үш күннен
кешіктірілмей бүкаралық акпарат күралдарында жарияланады.
Учаскелік сайлау комиссиясы: 1) сайлау учаскесінде
Президентгі, Парламент Мәжілісінің, мөслихаттардың депутаттарын жөне жергілікті өзін-өзі баскзру органдарының мүшелерін
сайлау жөніндегі сайлау шараларын жүргізеді; 2) учаскелік комиссияның орналаскан жері туралы сайлаушыларды хабарландырады; 3) тиісті сайлау учаскесінде сайлаушылардын тізімін
нактылайды; 4) азаматтарды сайлаушылардың тізімімен таныстырады, тізімдердегі кателіктер мен жаңсақгықгар туралы арыздарды қарайды және оған тиісті өзгерістер енгізу туралы
мөселелерді шешеді; 5) сайлаушыларды дауыс беру күні, уакыты
және орны туралы хабарландырады; 6) дауыс беруге арналған
үй-жай дайындайды, кабиналар мен жәшіктердің жасалуын қамтамасыз етеді; 7) сайлау күні сайлау учаскесінде дауыс берілуін
үйымдастырады; 8) дауыс санауды жүргізеді және учаскедегі
дауыс беру нәтижелерін аныктайды; 9) дауыс беруді әзірлеу мен
ұйымдастыру мөселелері жөніндегі арыздар мен шағымдарды
карайды және солар бойынша шешімдер кабылдайды; 10) Республика зандарына сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Тақырыпты пысықтау сүрақтары
1. Конституциялық құқық пәні нені оқытады?
2. Конституцияның атқаратын міндеттеріне тоқталыңыз.
3. Демократиялық тәртіп тұсындағы мемлекеттік құрылыстың конституциялық негіздерінің басты қағидаларын керсетіңіз.
4. Азаматтық ұғымын, алу және айырылу тәртібін есіңізге түсіріңіз.
5. Адам мен азаматтың қандай конституциялық құқықтары, бостандықтары және міндеттері бар?
6. ҚР сайлау жүйесінің түрлері мен сайлау органдарын сипаттаңыз.
71
б ө л ім
III
ӘКІМШІЛІК ҚҮҚЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Әкімшілік күкық: мәні, пәні, әдістері, дереккөздері, субъектілері
2. Әкімшілік қүқык бүзушыльщ жәие әкімшілік жауапкершілік
3. Мемлекеттік басқару: үгымы, қағидаттары, басқару оргаидары
1. Әкімшілік қүқық: мәні, пәні, әдістері,
дереккөздері, субъектілері
Әкімшшк қуқық - коғамдық катынастардын бел гілі бір саласын реттейтін қүқықтық нормалардың жиынтығы, қүкықтың бір
саласы. Атқару билігі мен мемлекеттік басқарудың іске асырылуы барысында, түлға мен мемлекет, азамат пен атқару билігі
органдары, мемлекеттік басқару саласындағы азаматтардың
күқықтары мен бостандықтарын қорғау, іске асыру, олардың
шенеуніктер тарапынан бүзылуьшан не шектелуінен, озбырлықтан қорғау барысында пайда болатын қоғамдык катынастарды
реттеу әкімшілік күқыктың мәні.
Әкімшілік қүқықтык нормалардың көмегімен реттелетін,
коғамдық қатынастардың жүйесі өкімшілік күкыктың пәні больш табылады. Әкімшілік күкыктың пәні төмендегідей бес қүрамдас бөлшектен түрады. Әкімшілік қүкыктың поні:
Біріншіден, Республика Президентінен бастап, мемлекеттік
кәсіпорындардын, үйымдардың, мекемелердің өкімшіліктеріне
дейінгі аралыкта, аткару билігінің, мемлекеттік баскарудың барлық деңгейлерінде іске асырылуының үрдісі барысында пайда
болатын коғамдык қатынастар. Бүл жерде, ен алдымен экономиканы, әлеуметтік-мөдени, әкімшілік-саяси жүмыстарды
ұйымдастыру сиякты сырткы іс-әрекеттерді орындау үшін құрылған атқару билігі органдары мен мемлекеттік баскару органдарының бүкіл жүйесі әрекетінің сыртқы көрінісін айтып отырмыз.
Екіншіден, ақпараттық-талдау, іс-жүргізу, жұмысқа кабылдау,
кызметпен ауысу, жұмыстан шығару, төртіптік жауаптылық,
мадақтау, материалды-техникалық жабдықтау т.с.с., кай жерде
істеліп жатканына қарамастан, мейлі ол аткару, заң шығару немесе сот билігі органдарында болсын, бәрібір, езара ұқсас, бір
72
типтес болып келетін, барлық мемлекеттік органдардың ішкі
уйымдастырушылық қатынастары. Бұл аталған іс-әрекеттер,
көмекшілік, қосымшалық сипатта болып, әкімшілік құкыктың
нормаларымен реттеледі.
Үшіншіден, әкімшілік кұкыктың пөніне, мемлекеттік-биліктік
кұзыретке ие, мемлекетгің атынан, бүкіл Казакстан Республикасының аумағында әрекет жасайтын жалпымешекеттік бақы
лау қызметі кіреді. Бакылау барлық мемлекетпк органдардың
қабылданған нормативтік актілерді орындауы мен іс-әрекеттерінің заңдылығына ғана бағытталып қоймайды, олардың мақсатгылығын, қажеттілігін де қамтиды. Жалпымемлекеттік бақылау осынысымен прокурорлык бакылаудан ерекшеленеді.
Жалпымемлекетпк бақылаудың колданатын шаралары тәртіп
бұзушыларды кызметтен, жұмыстан шығару (босату), ақшалай
айыппұл салу сиякты төртіптік сипатга болады. Кеңес мемлекеті
кезінде Жүмысшы-Шаруа инспекциясы, Бакылау министрлігі,
партиялык-мемлекетгік бақылау, халықтык бақылау деген сияқты бақылаудың бірнеше түрлері өмір сүрген.
Төртіншіден, әкімшілік құқығы пөні, әкімшілік кұқык бүзушылық жөніндегі істі қарау кезіндегі судьялар мен соттардың
іс-әрекеттерін де қамтиды. Бүл жерде сотгар әділ сот органы
болып отырғанымен, белгілі бір әкімшілік істі караған кезде
Әкімшілік кодекстің баптарына сүйенетіндіктен олардың
қызметі әкімшілік кұқықгьщ пөніне кіреді.
Бесіншіден, әкімшілік кұқык пәніне кейбір азаматгық қоғамның кейбір институтарына мемлекет өзінің жекелеген мемлекетпк-биліктік кұзыретін беру барысында пайда болатын қоғамДык катынастар да жатады. Себебі олардың көпшілігі әкімшілік
кұкыктың нормаларымен реттеледі. Мысалы, полиция көмекшілеріне, халық жасақшыларына коғамдық тәртіпті сақгауға ат салыса отырып, күкык бүзушыларды үстау, күкык бұзушылық
туралы хаттама жасауға құқық беріледі.
Әкімшілік қүқықтың әдістері. Коғамдық қатынастарға
реттеушілік ықпал жасаушы тәсілдік сипатга болатын әкімшілік
кұкыктың әдістері өзіндік бірнеше ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Біріншіден, әкімшілік құқық әдістерінің, яғни теменгі
органдар мен лауазымды адамдар, жоғарғы органдардың бұйрығын, тапсырмасын, талаптарын, тыйым салуларын орындайтын
сатылылыгы. Мысалы, азаматтық-қүқықтық қатынастар үшін
тараптардың (жақтардың) еркінің теңдігі болса, әкімшілік
73
құкықтық әдісте бір жактың екінші жактың еркінен үстемдіп
байкалады. Бұл әсіресе аткару билігі органдарымен, кәсіпорындармен, мекемелермен, ұйымдар мен азаматтар арасындағы
карым-катынаста көрінеді. Бұл жерде әкімшіліктер көп жағдайда
мемлекеттік-биліктік кұзыретке ие, сондыктан олардын қолында мәселені шешудің кұқыктық сипаттағы міндетгі шешім кдбылдайтындыктан, азаматтарға қарағанда еркі үстем, ал адамдар солардың еркіне бағынып, айтқанын істейді. Сонда аталған іс бір
жақтың (тараптың) еркіне екінші жақтың бағынуын көрсетеді.
Бұндай бағынушылықка өз еркімен ғана емес, мәжбүрлеу арқьілы да қол жеткізілуі мүмкін. Мысалы, бағдаршамның кызыл
жарығына жүріп жол ережесін бұзған жүргізушіні жол полициясының қызметкері ешкімнің айтуынсыз өзі тәртіп бұзушыны жауапқа тарта алады. Егер жүргізуші қарсылык көрсетіп, бағынбаса оған күш колданып, мәжбүрлеуге құқы бар.
Әкімшілік кұқық әдістерінің келесі бір ерекшеліктері
құқықтық нормативтік актілерде көрсетілген нормалардың,
қалыптардың, талаптардың бұлжытпай орындалуы. Бұндай
міндеттеу адамдардың барлығына бірдей не белгілі бір әлеуметпк
топтарға ғана бағытталуы мүмкін. Мысалы, коғамдық орындарда тәртіп сақтау, кешені арнайы көрсетілген жерден киып өту
немесе жеке топтарға арналған, жүргізушілерге автокөліктерімен
жүруге, автокөліктерін коюға тыйым салатын ережелерді айтуға
болады. Сонымен, көп жағдайда әкімшілік кұкыктың әдістері
«билік» және «бағыну», бүйрыктарды, талаптарды орындау сипатында болады. Дегенмен, әкімшілік құқықта горизонталды
карым-қатынастарды реттейтін тараптардың (жактардың) тепетендігі сакталатын жағдайлар да аз емес. Мысалы екі министрліктің арасындағы қатынас ешқандай бағыныштылыққа құралмайды. Әр министрлік өзінің жұмысымен айналысып үкімет
басшысына ғана бағынады, Әкімшілік құқыктың бағынушылык
(командалық, бұйрықтык) әдісінен басқа өзара біріккен әрекет,
келісіп істеу, келісім, үйлесімділік, әкімшілік шарт сияқты
өдістері бар.
Әкімшіяік қуқықтың дереккөздері дегеніміз мемлекеттік билік
ресми мойындаған, баскдру катынастары субъектілерінің мінезқұлықгары ережесінің көріну мен бекітілуі. Олар дерек көздері
болу үшін төмендегідей бірнеше белгілерге ие болуы керек:
субъектілердің белгілі бір нысандары орындауға міндетті бір не
бірнеше мінез-құлық ережелері (құқық нормалары) болуы ке74
рек; мемлекеттік мәжбүрлеу шарасымен орындалатындай
мемлекеттік билікпен ресми мойындалуы кажет; әкімшілік
күкыктык катынастар субъектілерінің іс-әрекеттерінде белсенді
колданылатындай практикалық манызға ие болуы керек;
әкімшілік қүқыктық қатынастар субъектілерінін қандай да бір
күқыктык маңызды іс-әрекеттер жасауы үшін негізі болуы керек; коғамдағы өмір сүріп отырған кұқыктык жүйе мен ғылыми-күқыктык доктринаға сөйкес келуі керек.
Әкімшілік кұкыктың төмендегідей дереккөздері бар: Қазақстан Республикасы Конституциясы; халыкаралык, мемлекетаралык шарттар; Қазақстан Республикасының Конституциялык
зандары; Қазакстан Республикасының зандары; Қазақстан Республикасы Президентінің, Парламентінің; Үкіметінің, жергілікті
мемлекетгік баскару мен өзін-езі баскару органдарының актілері; әкімшілік соттық прецеденттер; әкімшілік шарт; ғылыми
құкыктык доктрина.
Әкшшілік қуқық бузушылық туралы заңдардың міндеттері —
адамның және азаматтың кұқықтарын, бостандыктары мен заңды мүдделерін, халыктың денсаулығын, санитариялық-эпидемиологиялық салауаттылығын, қоршаған ортаны, қоғамдык
имандылықты, меншікті, коғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті,
мемлекеттік билікті жүзеге асырудың белгіленген тәртібін. ұйымдардың заңмен қорғалатын кұкықгары мен мүдделерін әкімшілік
кұқық бүзушылыктан қорғау, сондай-ақ олардың жасалуының
алдын алу. Аталған міндеттерді жүзеге асыру үшін әкімшілік
кұқык бұзушылык туралы зандар өкімшілік жауаптылықтың
негіздері мен кағидаттарын белгілейді, кандай өрекеттердің
әкімшілік құқық бұзушылық болып табылатынын және олардың жасалғаны үшін қолданылатын жазалардың түрлерін, сондай-ақ әкімшілік құқык бұзушылык жасаған адамға қай мемлекеттік органның (лауазымды адамның) қандай әкімшілік жаза
жөне қандай тәртіппен қолдануы мүмкін екенін айқындайды.
Әкімшілік құкыктық нормативтік актілердің жасалуы, тәртіп
бүзушылықгың барысында туындайтын әкімшілік іс жүргізу
немесе әкімшілік үрдіс мынандай қагидаттарга негізделіп іске
асырылады:
1.1.
Заңдылық қағидаты. Әкімшілік құқық бұзушылық, оларды жасағаны үшін қолданылатын ықпал ету шаралары тек
Әкімшілік кодекспен белгіленеді. Әкімшілік кодексте керсетілген әрі белгіленген негіздер мен тәртіптен баска жағдайлар75
да, ешкім де әкімшілік жазаға, әкімшілік кұкык бұзушылык туралы іс жүргізуді камтамасыз ету шараларына тартылуға тиіс
емес. Сот, әкімшілік кұкык бұзушылык туралы істерді карауға
уәкілетті органдар (лауазымды адамдар) әкімшілік кұкык бұзушылық туралы істерді жүргізу кезінде Казакстан Республикасынын Конституциясын, Әкімшілік кодексін, өзге де нормативтік кұкыктык актілердін талаптарын дәл сактауға міндетгі. Казакстан Республикасы Конституциясынын жоғары зан күші бар
және Казақстан Республикасының бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Заңмен және Казақстан Республикасы Конституциясымен белгіленген ережелер арасында қайшылықтар болған
жағдайда Конституцияның ережелері қолданылады.
Соттар адамның және азаматтың Конституциямен баянды
етілген құкыктары мен бостандыктарына нұқсан келтіретін заңдар мен өзге де нормативтік құкыктық актілерді қолдануға
қүқылы емес. Егер сот, қолданылуға жататын зан немесе өзге де
нормативтік қүкыктық акт адамның және азаматтын Конституциямен баянды етілген қүқыктары мен бостандығына нүқсан
келтіреді деп тапса, ол іс жүргізуді токтата тұруға және осы актіні
констшуциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялык Кенеске жүгінуге міндетті. Сот Конституциялық Кеңестің
шешімін алысымен іс жүргізуді қайта бастайды.
Сотгың, әкімшілік күкықбұзушылықтуралы істерді қарауға
уәкілетті органдардың (лауазымды адамдардың) әкімшілік құқык
бұзушылық туралы істерді жүргізу кезінде занды бұзуына жол
берілмейді және заңмен белгіленген жауаптылыққа, қабылданған актілердің жарамсыз деп танылуына және олардың күшінің
жойылуына әкеп соғады.
1.2.
Сот қүзыретінщ ерекшелігі. Соттың кұзыреті, оның юрисдикциясының шегі, онын әкімшілік кұкык бұзушылық туралы
іс жүргізуді жүзеге асыру тәртібі заңмен белгіленеді жөне өз
бетінше өзгертуге болмайды. Кандай атаумен болса да төтенше
немесе арнайы соттарды кұруға жол берілмейді. Тәтенше соттардың, сондай-ак заңсы з құрылған өзге де соттардың
шешімдерінің занды күші болмайды және орындалуға жатпайды. Кімнің болса да соттың биліктік өкілеттігін иемденуі заңмен көзделген жауаптылыққа өкеп соғады. Әкімшілік күқық
бүзушылық туралы істер бойынша, өзінін қарауына жатпайтын
іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асырып, ез өкілетгігін асыра пайдаланған немесе Әкіміиілік кодексте көзделген әкімшілік кұкық
76
бұзушылық туралы кағидатгарды өзгеше түрде бұзған соттың
шешімдері заңсыз және күші жойылуға тиіс. Соттың өкімшілік
кұкык бұзушылыктуралы істер жөніндегі шешімдері Әкімшілік
кодексте көзделген тәртіппен тек тиісті соттарда ғана тексерілуі
және кайта каралуы мүмкін.
1.3. Азаматтардың заң алдында теңдігі. Әкімшілік кұкык бұзушылык жасаған адамдар заң алдында тең және тегіне, өлеуметтік,
лауазымдық жөне мүліктік жағдайына, нәсілі мен үлтына,
сеніміне, жынысына, тіліне, дінге көзкарасына және істейтін
жұмысының сипатына, тұратын жеріне, қоғамдықбірлестіктерге
қатысына, сондай-ак кез келген өзге де мөн-жайларға қарамастан әкімшілік жауаптылыкга болуға тиіс.
1.4. Кінәсіздік презумпциясы. Өзіне катысты әкімшілік құкық
бұзушылык туралы іс козғалған жеке адам өз кінәсі Әкімшілік
кодексте коздел ген тәртіппен дәлелденбейінше және өз өкілетгігі
шегінде істі караған судьяның, органның (лауазымды адамның)
занды күшіне енген қаулысымен белгіленбейінше, кінәсіз деп
есептеледі. Ешкімде езінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.
Кінәлілікке келтірілген кез келген күдіктер өзіне қатысты
әкімшілік құқык бұзушылык туралы іс козғалған адамның пайдасына түсіндіріледі. Әкімшілік күкык бүзушылык туралы заңдарды колдану кезінде туындайтын күдіктер де оның пайдасына
шешілуге тиіс.
1.5. Кінә қағидаты. Жеке адам тек кінәсі анықталған күқық
бұзушылықтары үшін ғана әкімшілік жауаптылыкга болуға тиіс.
Жеке адамның кінәсіздіктен келтірген залалы үшін объективті
кінә тағуға, яғни әкімшілік жауаптылықка тартуға жол
берілмейді. Касакана немесе абайсыз әрекет жасаған жеке адам
әкімшілік құқық бұзушылык жасауда кінөлі деп танылады.
1.6. Қайтадан әкімшілік жауаптылыққа тартуға жол
берілмеушілік. Бір кұкық бұзушылык үшін ешкімді де екі рет
өкімшілік жазаға тартуға болмайды.
1.7. Ізгілік қағидаты. Қазақстан Республикасының әкімшілік
күкық бұзушылық туралы заңдары адамның қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Құкык бұзушылық жасаған адамға әкімшілік жаза
қолданғанда адам жанын күйзелтуді немесе адамның қадіркасиетін қорлауды жазалау мақсаты етіп коюға болмайды.
1.8. Жеке басқа қол сұқпаушылық. Ешкімді де Әкімшілік кодексте белгіленген негіздер мен тәртіптен өзгеше ретте әкімшілік
ұстауға, ішкі істер органына (полицияға) немесе басқа
77
мемлекеттік органдарға алып келуге, жеткізуге, жеке басын және
жеке адамнын заттарын тексеруге болмайды. Әкімшілік кодексте белгіленген жағдайларда және тәргіппен тек судьянын каулысы бойынша ғана әкімшілік жазалау шарасы ретінде камауға алу
қолданылуы мүмкін. Әрбір үсталған, ішкі істер органына (полицияға) немесе баска мемлекеттік органға алып келінген,
жеткізілген адамға ұстаудын, алып келудін, жеткізудін негіздері,
сондай-ак оған тағылып отырған әкімшілік кұкык бұзушылыктың зандык сипаты дереу хабарланады. Мемлекетгік орган (лауазымды адам) заңсыз ұсталған, алып келінген, жеткізілген немесе судьяның қаулысында көзделген мерзімнен артык камауда
отырған адамды дереу босатуға міндетті.
Әкімшілік кұқык бұзушылық туралы іске қатысушылардың
ешкайсысын зорлык-зомбылык, қатыгездік немесе адамнын
кадір-касиетін қорлайтын әрекетке ұшыратуға болмайды.
Әкімшілік құкык бұзушылыктуралы іс жүргізу процесінде адамның не оның занды өкілінің еркіне карсы жеке баска қол сұғылмаушылыкты бұзатын іс-әрекеттер жасау тек Әкімшілік кодексте тікелей козделген жағдайларда және тәртіппен ғана мүмкін
болады. Өзіне катысты әкімшілік жаза шарасы ретінде қамауға
алу тандалған адамды, сондай-ақ әкімшілік үстауға ұшыраған
а пя мпы үстау оның өмірі мен денсаулығына қатер төнуін болдырмайтын жағдайда жүзеге асырылуға тиіс. Заңсыз қамауға
алудын, өмірі мен денсаулығына қатерлі жағдайларда үстаудың,
оған катыгездікпен караудын салдарынан азаматка келтірілген
залал занда көзделген тәртіппен өтелуге тиіс.
1.9. Жеке бастың ар-ожданы мен қадір-қасиетін қүрметтеу.
Әкімшілік күкық бұзушылык туралы іс жүргізу кезінде іске
қатысушы адамның ар-ожданын корлайтын немесе қадірқасиетін кемітетін шешімдер мен іс-әрекеттерге тыйым салынады, адамның жеке өмірі туралы мәліметтерді, сол сиякты ол
құпия сактауды қажет деп есептейтін жеке сипаттағы мәліметтерді Әкімшілік кодексте көзделмеген мақсаттар үшін жинауға,
пайдалануға және таратуға жол берілмейді. Әкімшілік құқық
бұзушылык туралы іс жүргізу барысында соттың, баска да
мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың заңсыз ісәрекеттерімен адамға келтірілген моральдык залал зацда
белгіленген тәртіппен өтелуге тиіс.
1.10. Жеке өмірге қол сүқпаушылық. Хат жазысу, телефонмен сөйлесу, поштамен, телеграф арқылы және өзге де хабарла78
малар алысу қүпиясы. Азаматтардың жеке өмірі, жеке басының
және отбасының құпиясы заңнын қорғауында болады. Әркімнің
жеке салымдар мен жинак ақша, хат жазысу, телефонмен сөйлесу, поштамен, телеграф аркылы жөне өзге хабарламалар алысу
құпиясына құкығы бар. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс
жүргізу барысында осы күқықтарды шектеуге тек заңмен тікелей
белгіленген жағдайларда және тәртіппен жол беріледі.
1.11. Мешпікке қол сүқпаушылық. Меншікке заңмен кепілдік
беріледі. Ешкімді де сот шешімінсіз өз мүлкінен айыруға болмайды. Мүлік пен құжаттарды алып кою; кәлік құралын, шағын
кемені баскарудан шетгету; көлік құралын, шағын кемені ұстау;
көлік құралдарын, шағын кемелерді тексеру; аумақтарды, үйжайларды, көлік кұралдарын, тауарларды, өзге де мүлікті, сондай-ақтиісті құжатгарды тексеріп карау тек Әкімшілік кодексте көзделген жағдайларда және тәртіппен жүргізілуі мүмкін.
1.12. Судьялардың тәуелсіздігі. Судья соттерелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және тек Кдзақстан Республикасының Конституциясы мен заңға бағынады. Судьялар мен сотгар әкімшілік
құқықбүзушылықтуралы істерді өздеріне бәгде ықпал болмайтын жағдайларда шешеді. Соттардың сот төрелігін іске асыру
жөніндегі қызметіне қандай да болмасын араласушылықка жол
берілмейді жөне ол заң бойынша жауаптылыққа әкеп соғады.
Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді. Судья тәуелсіздігінің кепілдіктері Қазакстан Республикасының Конституциясымен және заңмен белгіленген.
1.13. Іс жүргізу тілі. Қазақстан Республикасында әкімшілік
құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу мемлекеттік
тілде жүргізіледі, ал кажет болған жағдайда іс жүргізуде орыс
тілі немесе баска да тілдер мемлекетгік тілмен тең колданылады. Судья, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға
уәкілетті органдар (лауазымды адамдар) өз қаулысымен каралатын іс бойынша іс жүргізу тілін белгілейді. Белгілі бір іс бойынша іс жүргізу соттың, өкімшілік күкық бүзушылық туралы істі
қарауға уәкілетті органның (лауазымды адамның) қаулысымен
белгіленген тілдердің бірінде жүзеге асырылады. Іс жүргізіліп
жатқан тілді білмейтін немесе жеткілікті дәрежеде білмейтін іске
қатысушы адамдарға ана тілінде немесе әзі білетін тілде
мәлімдеме жасау, түсініктер мен айғактар беру, өтініштер жасау, шағым беру, істің материалдарымен танысу, оны карау
кезінде сәз сейлеу, аудармашының қызметін тегін пайдалану
құқығы түсіндіріледі және қамтамасыз етіледі.
79
Әкімшілік кұкык бұзушылык туралы істер бойынша іс
жүргізуге катысушы адамдарға басқа тілде жазылған заңға байланысты кажетгі іс материалдарын іс жүргізілетін тілге тегін аударып беру камтамасыз етіледі. Кұкықбұзушы мен жәбірленушіге
тапсырылуға тиісті іс жүргізу кұжаттары олардың ана тіліне немесе олар білетін тілге аударылып берілуге тиіс. Аударма
жөніндегі шығыстар және аудармашынын көрсеткен кызметі
мемлекеттік бюджет есебінен төленеді.
1.14. Куә айғақтарын беру міндетінен босату. Ешкім өзінеөзі, жұбайына (зайыбына) және заңмен белгіленген шектегі жакын туыстарына карсы айғак беруге міндетті емес. Діни
кызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер
болуға міндетті емес. Аталған адамдар айғак беруден бас тартуға
құқылы және олар бұл үшін қандай да болмасын жауаптылыкка
тартылуы мүмкін емес.
1.15. Білікті заң көмегін алуға қүқықтарды қамтамасыз ету.
Әркімнің әкімшілік іс жүргізу барысында занға сәйкес білікті
заң көмегін алуға құқығы бар. Заңмен көзделген жағдайларда
заң көмегі тегін көрсетіледі.
1.16. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс жүргізудің жариялылығы. Сот, акімшілік құқық бұзушылық туралы істерді
қарауға уәкілетті органдар (лауазымды адамдар) осы істерді
жүргізуді ашыктүрде жүзеге асырады. Заңға сәйкес мемлекеттік
қүпиялар болып табылатын мәліметтері бар істерге қатысты, сондай-ақ соттың, әкімшілік құкық бұзушылық туралы істерді
карауға уәкілетті органның (лауазымды адамның) бала асырап
алудың кұгшясын қамтамасыз ету, жеке бастын, отбасылык, коммерциялык немесе заңмен корғалатын өзге де кұпияны, азаматтар өмірінің интимдік жактары туралы мәліметтерді сактау
кажетгілігіне не ашық карауға кедергі келтіретін өзге де мәнжайларға сілтеме жасаған іске катысушы адамның өтінішін канағатгандыру кезінде іс жүргізу жабықтүрде жүзеге асырылады.
Азаматтардың жеке хат жазысуы мен жеке телеграф хабарламалары тек осы хат жазысу мен телеграф хабарламаларын
өзара алмасқан адамдардын келісімімен ғана ашық іс жүргізу
барысында жария етілуі мүмкін. Керісінше жағдайда осы адамдардың жеке хат жазысуы мен жеке телеграф хабарламалары
жабык іс жүргізу тәртібінде жария етіледі және зерттеледі. Аталған ережелер жеке сипаттағы мәліметгері бар фото- және кинокүжаггарды, дыбыстык және бейнежазбаларды зерттеу кезінде
80
де колданылады. Іске катысушы ахшмддр мен ашык іс жүргізуге
катысып отыратын азаматтар іс жүргізіліп жатқан үй-жайдағы
өздері иеленген орыннан іс жұргізудін барысын жазбашатүрде
немесе аудиожазуды пайдалана отырып жазып алуга кұкылы. Іс
жүргізу барысында кино- және фотосуретке түсіруге, бейнежазбаға, тікелей радио- және телехабарларды таратуға соттын,
әкімшілік кұкык бұзушылык туралы істерді қарауга уөкілетгі
органның (лауазымды адамның) рүқсаты бойынша, іске қатысушы адамдардың пікірлері ескеріле отырып жол беріледі. Бұл
іс-өрекетгер істің калыпты жүруіне кедергі жасамауга тиіс жөне
оларға уақыт жағынан шектеу қойылуы мүмкін.
1.17. Іс жүргізу барысында қауіпсіздікті камтамасыз ету.
Әкімшілік құқык бұзушылық туралы іс жүргізу соттың,
әкімшілік күкык бұзушылықты карауға уәкілетгі органның (лауазымды адамнын) калыпты жұмысын және іс жүргізуге катысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жағдайда өтеді.
Кауіпсіздікті камтамасыз ету мақсатында судья, лауазымды адам
іс жүргізу кезінде қатысып отыруга тілек білдірген адамдардың
жеке бастарын куәлаңдыратын қүжаттарын тексеруді, өздерін
тексеріп карауды және олар өкелген затгарды тексеріп қарауды
коса алганда, оларды тексеру жөнінде екім бере алады.
1.18. Іс жүргізу іс-өрекеттері мен шешімдеріне шағымдану
бостаңдыгы. Соттың, әкімшілік құқық бұзушылык туралы істерді
карауга уәкілетті органның (лауазымды адамның) іс-әрекеттері
мен шешімдеріне Әкімшілік кодексте белгіленген тәртіппен шағымдануга болады. Іске қатысушы адамның әкімшілік құқық
бұзушылық туралы істер бойынша каулыларды Әкімшілік кодексте белгіленген тәртіппен қайта қаратуға құкығы бар. Шағымды шағым берген адамға зиян келетіндей етіп немесе шағым
өз мүддесіне орай берілген адамға зиян келетіндей етіп карауга
жол берілмейді.
1.19. Адамнын күқықтарын, бостандықтарын және зацды
мүдделерін сот арқылы қоргау. Әркімніңөз кұкыктары мен бостандықтарын сот аркылы корғауға құқьіғы бар. Мүдделі адам
құқыктары, босгандықіары немесе заңмен корғалатын мүдделері
бұзылғанда немесе дауға түскенде, оны корғау үшін заңда
белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге кұқылы. Прокурор өзіне
жүктелген міндеттерді жүзеге асыру мақсатында жөне азаматтардың, ұйымдардың құқықтарын, коғамдык және мемлекеттік
мүдделерді коргау үшін сотқа талап қойып (арыз жазып) жүгінуге
•
о-
т
.1
81
кұкьшы. Ешкімге ол үшін занмен көзделген соттылығы оның
келісімінсіз өзгерпгілуге тиіс емес.
2. Әкімшілік қүкық бүзушылық және әкімшілік
жауапкершілік
Жеке адамнын, әкімшілік кодекс бойынша әкімшілік жауаптылық көзделген қүкыкка карсы, кінәлі (қасакдна немесе
абайсызда жасалған) іс-әрекеті не әрекетсіздігі немесе занды
түлғанын күкыкка карсы іс-әрекеті не әрекетсіздігі әкімшілік
қуқық бүзушылық деп танылады.
Әкімшілік қүқык бүзушылықтын объектісі мемлекеттік
әкімшілік күқыктык нормалар реттейтін коғамдык катынастар
саласы болып табылады. Әкімшілік құқық бүзушы әкімшілік
құкык бүзушыл ыктың субъектісі бол ады.
Әкімшілік күкық бүзушылыктын негізгі белгілерінің бірі
«әрекет* және «әрекетсіздік* қосылып «іс-кимыл* деген күкыктык үғымды күрайды. Іс-кимыл қуқыққа сәйкес жөне теріс қылық
болып екіге бөлінеді.
Әкімшілік әрекет — міндеттер мен зан талаптарын орындамау, бүзумен тікедей байланысты, күкык бүзушынын мінезкүлығынын белсенді нысаны
Міндеттер мен занды талаптарды орындамаумен тікелей байланысты қүкык бүзушынын мінез-қүлығынын бөсен нысаны
жімшілік әрекетсадік деп аталады. Мысалы, сауда кәсіпорны
бастығы, дер кезінде сатылатын тауарларды оларға берілетін сертификатгіен камтамасыз жасам ағандыктан, сатып алушылар тауарлардын шығу тегіне байланысты аклараттарды уакытында
біле алмады.
Егер әкімшілік күкык бүзушылык жасаған жеке адам өзінін
іс-әрекетінін (әрекетсізді гінін) күкыкка карсы сипатын сезінсе,
онын залалды салдарын алдын ала білсе және осы салдардың
туындауын кдласа немесе оған саналы түрде жол берсе не оларға немкұрайды қараса, әкімшілік күкык бүзушылык қасақана
жасалған деп танылады.
.
_
Егер әкімшілік күқық бүзушылык жасаған жеке адам өзінің
іс-әрекетінің (әрекетсіздігіңің) зиянды салдарынын туындау
мүмкіндігін алдын ала білсе, бірақ жеткілікті негізсіз онын алдын алуға болады деп үшкары ойласа не тиісті назар салган жөне
ескерген жағдайда онын алдын алуға болса да осындай салдар82
дың туындау мүмкіндігін алдын ала білмесе, өкімшілік кұқық
бұзушылық абайсызда жасалды деп танылады.
Әкімшілік құқык бузушылыктың белгілері: 1) қогамдық
қауіптілігі —коғамға, мемлекетке, адамдардың мұдделеріне зиян
келтіретін әрекет, өзінің әлеуметтік маңыздылығы жағынан
коғамға карсы болып табылады. Бұндай қоғамға кауіпті әрекеттің
жауаптылығы әкімшілік заңдармен аныкталады; 2) өкімшілік
кұкыктың және баска да еңбек, жер, каржы құқыктарының нормаларын бұзатын іс-қимылдың қуқыққа қайшы келетіндігі;
3) кінәлілігі - егер де кұқык бұзған тұлға кінөлі деп табылса, яғни
ол кұкык бұзушылықты қасакана не абайсызда жасаған болса,
заң тұлға жасаған іс-қимылды құкыкка, қайшы деп санайды;
4) іс-қимылдың жауаптылыгы - заңмен жауаптылық белгіленген
іс-қимыл өкімшілік кұкык бұзушылық деп танылады.
Кез келген өкімшілік кұқықбұзушылықіс-қимылды құқыкка
жат, теріс қылық жөне оны жасаған субъектіні өкімшілік жауапка тарту үшін, оның өзіндік құрамы болу керек. Әкімшілік
қуқық бузушылықтың қурамы дегеніміз әкімшілік заңдармен
бекітілген, өрекеттің не әрекетсіздіктің құқыкка қайшы, кінәлі
және екімшілік жауапкатартуға болатыңдығын, не болмайтындығын аньгқтауға көмектесепн белгілер. Әкімшілік қуқық бузуиіылықтың қурамына оның объектісі, объективтіжагы, субьектісі,
субъективті жагы жатады.
Әкімшілік құқыктың объектісіне әкімшілік заңдармен қорғалатын, белгілі бір іс-қимыл кауіп төндіретін қоғамдық қдтынастар жатады.
Объективті жагы әкімшілік кұқық бұзушылықгың сыртқы
көрінісін, іс-қимылдың (әрекетгің, әрекетсіздіктің) өзін көрсетеді. Көп жағдаида құқық бұзушылықгың объективті жагына
тәсілдерінің, сипаттарының белгілерін (құқық бұзушылықгың
бірнеше мәрте жасалуы, құқық бұзушылықтың қайталануы),
кұкық бүзушылықгың орны (қоғамдық орын, әуеде, шекарада)
және құқык бұзушылыкгың уақыты (түнде, күндіз, жарық, бұлыңғыр, тұман), құқық бұзушылықтың зиянының салдары (келтірілген зиянның мөлшері), құқық бұзушылық барысыңда қалданылган қуралдың түрлері (көлік құралдары, ішімдік сусындары,
есірткі заттар, атылатын қарулар, жарылғыш заттар) жатқызылады.
Әкімшілік кұқық бұзушылықтың объективті жағына оның
бірнеше мәрте жасалуы кіреді. Біртекті әрекетгің не әрекет83
сіздіктің бір реттен артык жасалуы әкімшілік құкык бұзушылыктың бірнеше мәрте жасалуы деп аталады. Егер біртекті әрекет не әрекетсіздік болмаса, онда әкімшілік кұкық бұзушылыктың бірнеше мәрте жасалуы, оның объективтік жағына жатқызылмайды.
Әкімшілік қуқық бүвушылықтың қайталанылуы дегеніміз бұрын
жасаған акімшшік құқықбұзушылығы ұшін әкімшілік жазалауға
ұшыратылған, ол бойынша Әкімшілік кодексте көзделген мерзімі бітпеген адамның біртекті әкімшілік құқык бұзушылыкты
бір жыл ішінде қайталап жасауын айтамыз.
Әкімшілік құкык бұзушылыктың субъектісіне әкімшілік
құқық бұзушылык жасаған жеке және занды тұлғалар жатады.
Әкімшілік құкық бұзушылыктың субъективті жагы дегеніміз
өзі жасаған әрекетке не әрекетсіздікке деген тұлғаның психикалык қатынасы. Әкімшілік құқық бұзушылықтың субъективті
жактарының белгілеріне кінә, себеп, мақсат жатады. Солардың
ішіндегі ең негізгі белгісі кінә, ал себеп пен м ақсащ косымша
белгілері.
I
А7нә тұлғаның әкімшілік құқык бұзушылықтың сипатын және
оның қоғамдық қауіптілігін тұсіне, ұғына алды ма (кінәнің
зияткерлік жағы) және оны жасауға ниеті болды ма (кінәнің
еріктілік жағы) деген екі жақты құбылыстардан/түратын тұлғаның жасалған кұқық бұзушылық және оның нётижесіне деген
ішкі, психикалық қатынасы. Зияткерлік және/еріктілік жактарының арасалмағына байланысты кінәнің қасақана және абайсыздық сияқты екі нысаны болады. Егер адам өз іс-әрекетінің
(әрекетсіздігінің) коғамға қауіпті екенін ұғынып, оның коғамдык қауіпті зардаптары болуыныңмүмкін екенін немесе болмай
коймайтынын алдын ала білсе және осы зардаптардың болуын
тілесе, әкімшілік кұқық бұзушылық қасақана жасалған деп табылады. Қасақаналық тікелей және жанама болып екі түрпішінге
бөлінеді. Әкімшілік кұкык бұзушы тұлға жасалатын әрекеттің
(әрекетсіздіктің) құкыққа кайшы келетіндігін ұғына отырып
және сол әрекетгің зиянды салдарларын алдын ала біле тұра
олардың болуын калаған ниеті болса бұл тікелей қасақаналық
болып табылады. Жанама қасақаналық деп тұлға өз әрекетінің
(әрекетсі зді гі н ің) теріс қылық екендігін және оның зиянды салдарын алдын ала біле тұра сол зиянды салдарлардың болуына
саналы түрде жол беруін айтамыз.
Абайсыздықтың екі нысаны бар: менмендік және немқурайдылық. Абайсызда болатын менмендік тұлға әкімшілік өрекеттің
84
(әрекетсіздіктін) эиянды салдарларының болатындығын алдын
ала біле тұра женілтектікпен олар жойылады деп сенуі. Егер адам
өз іс-өрекетінін (ерекетсіздігінің) коғамға кауіп туғызуы мүмкін
екенін алдын ала білсе, бірак бұл зардаптарды жеткілікті
негіздерсіз жеңілтектікпен болғызбау мүмкіндігіне сенсе не болмаса өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) коғамдык кауіпті зардаптарынын болуы мүмкін екенін болжап білмесе, әкімшілік кұкык
бүзушылык немқұрайдылықпен жасалған деп танылады.
Өкімшілік жауаптылық. Әкімшілік жауаптылык дегеніміз
күкық бүзушыға белгілі бір айырулар, зиян, айып, мүктаждық,
еркінен айыру сияқты кұқыктық шығынға үшырататын
әкімшілік кұкык бұзушылыкка деген мемлекеттің катынасы,
жауабы. Әкімшілік кодекстің Ерекше бвлімінде кездел ген күқык
бүзушылык кұрамынын барлык белгілері бар әрекет жасау
әкімшілік жауаптылықтың негізі болып табылады. Әкімшілік
жауаптьиыққа акыл-есі дұрыс, 16 жаска толған жеке адам жөне
заңды тұлғалар тартылады.
Әкімшілік кодексте кезделген күкыкка карсы әрекет жасаған кезде акыл-есі кем жағдайда болған, яғни өзінін іс-өрекетінің
(өрекетсіздігінің) накты сипаты мен кауіптілігін түсіне алмаған
немесе созылмалы психикалық сыркатының, уакытша психикасы бүзылуының, акыл-есі кемдігінін немесе психиканын өзге де
сыркатты жай-күйінін салдарынан ақыл-есі кем жағдайда болған жеке адам әкімшілік жауаптылыққа тартылмайды.
Әкімшілік күкык бұзушылыққа карсы бірнеше әкімшілік
жазалар қолданылады. Әкімшілік жаза дегеніміз Әкімшілік кодекс бойынша әкімшілік құкық бұзушылық жасаған субъектіге
мемлекеттік арнайы лауазымды адамдар мен органдар (соттар)
тағайындайтын мемлекеттщ мөжбүрлік шарасы.
Әкімшілік жазалар қүқык бұзушылардың атына, ар-намысына нұксан келтіру, тән ауыртпалығын шектіру емес, заңдылықты саюгау, кұқыктык тәртіпті сыйлау, әлеуметтік әділеттілікті
калпына келтіру, кұкык бүзушыны тәрбиелеу және басқа адамдардың құкык бүзушылығына жол бермеу және алдын алу мақсатында колданылады.
Әкімшілік жазалардың түрлеріне: 1. Әкімшілік күқық бұзушылык жасағаны үшін жеке адамға мынадай әкімшілік жазапар
колданылуы мүмкін: 1) ескерту жасау; 2) әкімшілік айыппұл
салу; 3) өкімшілік күкык бұзушылыкты жасау құралы немесе
оның тікелей объектісі болған затты өтемін телеп алып қою;
85
4) өкімшілік кұкык бұзушылыкты жасау кұралы немесе онын
тікелей объектісі болған затты, өкімшілік кұкык бұзушылык
жасау салдарынан алынған кірістерді, акшаны жөне бағалы
кағаздарды төркілеу; 5) арнаулы кұкыктан айыру; 6) лицензиядан, арнаулы рұқсаттан, біліктілік аттестатынан (куәліктен)
айыру немесе қызметтін белгілі бір түріне не белгілі бір іс-әрекеттер жасауға онын колданылуын токтата тұру; 7) жеке кәсіпкердің кызметін токтата түру немесе оған тыйым салу; 8) өз
бетімен салынып жаткан немесе салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзып тастау; 9) әкімшілік камауға алу; 10) шетелдікті немесе азаматтығы жокадамды Қазақстан Республикасынын шегінен
өкімшілік жолмен кетіру жатады.
Негізгі және қосымша өкімшілік жазалау шаралары. Ескерту, әкімшілік айыппұл салу және әкімшілік қамауға алу тек негізгі
әкімшілік жазалар ретінде ғана колданылуы мүмкін. Азаматка
немесе занды тұлғаға берілген арнаулы күкыктан айыру, лицензиядан (арнайы рүксаттан, біліктілік аттестатынан (куәліктен)
айыру немесе оның қолданылуын токтататүру, жеке кәсіпкердін
немесе занды тұлғаның қызметін токтата тұру немесе оған тыйым салу, сондай-ақ шетеддіктерді немесе азаматтығы жок адамдарды әкімшілік жолмен кетіру негізгі де, сол сияқты қосымиіа да
әкімшілік жазалар ретінде колданылуы мүмкін. Әкімшілік кұкык
бұзушылық жасау құралы немесе онын тікелей объектісі болған затты өтемін төлеп алып кою, тәркілеу, салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзып тастау тек қосымша әкімшілік жаза ретінде
ғана колданылуы мүмкін.
Ескерту әкімшілік жаза қолдануға уәкілетгі органнын (лауазымды адамның) жасалған кұкык бұзушьиыкка ресми түрде
теріс баға беруінен және жеке немесе занды тұлғаны кұкыкка
карсы мінез-кұлыкка жол беруге болмайтындығы туралы сактандырудан тұрады. Ескерту жазбаша түрде жасалады.
Әкімшілік айыппул — өкімшілік кұқык бұзушылык үшін
Әкімшілік кодекстін Ерекше бөлімнін баптарында көзделген
жағдайларда жөне шекте, әкімшЬтік жаза колдану кезінде колданылып жүрген зандарға сәйкес белгіленетін айлық есептік
көрсеткіштін белгілі бір мөлшеріне сай келетін дәрежеде салынатын ақшалай жаза.
Жеке адамға салынатын айыппұлдың мөлшері айлыкесептік
көрсеткіштің оннан бір бөлігінен, лауазымды адамға салынатын
айыппұл — бес айлық есептік көрсеткіштен, ал занды тұлғаға
86
салынатын айыппұл —жиырма аилық есептік көрсеткіштен кем
болмайды. Жеке адамға салынатын айыппұлдың мөлшерін екі
жүз айлық есептік көрсеткіштен, лауазымды адамға —төрт жүз
айлық есептік көрсеткіштен, занды тұлғаға — екі мың айлық
есептік көрсеткіигген асыруға болмайды. Зандарда белгіленген
төртіппен мемлекеттік бюджет кірісіне өндіріп алынады.
Әкімшілік құкык бұзушылык жасау кұралы немесе оның
тікелей объектісі болған затты өтемін төлеп алып кою. Әкімшілік
кұкык бұзушылық жасау қүралы немесе оның тікелей объектісі
болған затты өтемін төлеп алып кою, оны мөжбүрлеп алып
қоюдан жөне алынған затты өткізу жөніндегі шығыстарды
шегеріп, түскен соманы бұрынғы меншік иесіне бере отырып,
ол затты өткізуден тұрады. Өтемін тәлеп алып коюды судья қол-
данады.
Аншылық каруды, атыс ок-дәрілерін және аңшылықгьщ баска да қаруларын өтемін тәлеп алып қоюды аң аулау әмір сүруінің
негізгі занды көзі болып табылатын адамдарға қолдануға болмайды. Егер қасақана қүқық бүзушылық жасалса, колданылған
қарудың өтемін төлеп оны мемлекет алып қоюы мүмкін.
Әкімшілік кұкык бұзушылық жасау құралдары немесе оның
тікелей объектілері болған заттарды тәркілеу, сондай-ақ
әкімшілік қүкык бүзушылық жасау салдарынан алынған
кірістерді (дивидендтерді), ақшаны және бағалы қағаздарды
төркілеу, оларды зандарда белгіленген төртіппен мемлекет
меншігіне мәжбүрлеп тегін аударудан түрады. Төртіп бүзушының меншігі болып табылатын зат қана тәркіленуі мүмкін.
Тәркілеуді судья тағайындайды.
Нақгы адамға берілген арнаулы қүқықтан айыру осы құқықты
пайдалану тәртібінің өрескел немесе үнемі бүзылғаны үшін қолданылады. Мысалы аңшылықпен айналысу кұқығынан айыру.
Арнаулы құкықтан айыруды судья қолданады. Арнаулы
қүқыктан айыру мерзімі бір айдан кем болмауға және екі жылдан аспауға тиіс. Көлік қүралын масаң күйде жүргізу, масаң күйді
куәландырудан белгіленген тәртіппен өтуден жалтару, сондайақ аталған адамдардың белгіленген ережелерді бұза отырып,
өздері қатысушысы болған жол-көлік окиғалары болған жерден кетіп калу жағдайларын қоспағанда, көлік қүралдарын
жүргізу қүкығынан айыруды, бүл құралдарды мүгедектігіне байланысты пайдаланатын адамдарға қолдануға болмайды.
87
Аң аулау қаруларын және балық аулау қүралдарын сақтау мен
алып жүру қүқыгынан айыруды, осы кукықты пайдалану тәртібін
үнемі бузушылыкты қоспағанда, ан аулау (балык аулау) өмір
сүруінін негізгі занды көзі болып табылатын адамдарға қолдануға болмайды.
Жеке кәсіпкерлерді немесе занды тұлғаларды белгілі бір кызмет түріне не белгілі бір іс-әрекеттер жасауға лицензиядан, ар наулырүқсаттан, бшктілік аттестатынан ( куәліктен) айыруды
судья аталған адамдардын қызметті жүзеге асыруы не лицензияда, арнаулы рүқсатга, біліктілік аттестатында (куәлікте) көзделген белгілі бір іс-әрекеттерді жасауы кезіндегі әкімшілік күкык
бұзушылығы үшін колдануы мүмкін. Белгілі бір қызмет түріне
не белгілі бір іс-өрекеттер жасауға лицензияның колданылуын
токтата тұру немесе арнаулы рұқсаттан, біліктілік атгестатынан
(куәліктен) уакытша айыру алты айға дейінгі мерзімге белгіленеді.
Ж еке кәсіпкердің немесе заңды түлганың қызметін тоқтата
түру немесе оған тыйым салу әкімшілік құқық бұзушылык туралы істерді қарауға уәкілетгі органның (лауазымды адамнын)
өтініші бойынша тек сот тәртібімен ғана жүргізіледі. Жеке
кәсіпкердің немесе занды түлғаның қызметін тоқтата тұру немесе оған тыйым салу туралы талап кою өтініші Кдзақстан Республикасының заң актілерінде белгіленген тәртіппен және
негіздерде сотка жіберіледі. Өтінішті сот он күн мерзімде карайды. Жеке кәсіпкердің немесе занды тұлғанын кызметін тоқтата
түру түріндегі әкімшілік жазалау шарасы бұзушылыкты жою
үшін сот белгілеген мерзімде қажетті іс-өрекеттер (іс-шаралар)
жүргізу арқылы оны жоюға болатын жағдайларда колданылады.
Жеке кәсіпкердін немесе занды тұлғанын қызметін токтата
тұруға немесе оган тыйым салуға, сот шешімінсіз ерекше жағдайларда, талап қою өтінішін сотқа белгіленген мерзімде міндетгі
түрде табыс ету аркылы үш күннен аспайтын мерзімге жол
беріледі. Бүл орайда кызметке тыйым салу немесе оны токтата
тұру актісі сот шешімі шығарылғанға дейін колданылады.
Коғамдық бірлестіктін қызметі өздерінің жарғысына (ережесіне) немесе зандарға кайшы келетін жағдайларда сот олардың
қызметін токтата тұруы немесе оған тыйым салуы (токтатуы)
мүмкін.
Өз бетімен салып жаткан немесе салынған кұрылысты
мәжбүрлеп бұзуды, Әкімшілік кодекстің Ерекше бөлімінің баптарында көзделген жағдайларда, судья тағайындайды.
88
Әкімшілік қамауга алу —он бес тәулікке дейінгі, жеке адамға
карсы күкык бүзушылык үшін, сондай-ак сыбайлас жемкорлыкпен әкімшілік күкык бұзушылык жасағаны жөне (немесе) төтенше жағдай режимі талаптарын бұзғаны үшін отыз тәул ікке дейінгі
мерзімғе белгіленеді. Әкімшілік қамауға алуды судья колданады. Әкімшілік қамауға алу тек әкімшілік күкык бұзушылыктын
жекелеген түрлері үшін айрыкша жағдайларда ғана белгіленеді.
Жүкті әйелдерге жөне он төрт жаска дейінгі балалары бар әйелдерге, он сегіз жасқа толмаған адамдарға, I жөне II топтардағы
мүгедектерге, сондай-ақ елу сегіз жастан асқан әйелдер мен алпыс үш жастан аскан еркектерге әкімшілік камауға алуды колдануға болмайды. Әкімшілік ұстау мерзімі өкімшілік қамауға алу
мерзіміне косылады.
Қазақстан Республикасынын шегінен әкімшілік жолмен
кетіру әкімшілік құқық бұзушылық жасаған шетелдіктерге және
азаматтығы жоқ адамдарға қатысты әкімшілік жазалау шарасы
ретінде колданылады. Әкімшілік жолмен кетіруді судья тағайындайды.
Әкімшілік-қүқықтық ықпал ету шаралары. Әкімшілік кұкық
бұзушылык жасаған адамға әкімшілік жаза колданумен қатар
осы адамның жаңадан құқык бұзушылық жасауының алдын алу
максатында әкімшілік-құқықтык ыкпал етудің мынадай шаралары колданылуы мүмкін: 1) жол жүрісі ережелерін білуін тексеру; 2) медициналык сипаттағы мөжбүрлеу шаралары.
Жол жүрісі ережелерін білуді тексеру. Әкімшілік кодекстің
461-469, 476-баптарында көзделген құқық бұзушылықтарды
жасаған көлік құралдары жүргізушілерінің жол жүрісі ережелерін білуін тексеру үшін емтихан тапсыруға жіберілуі мүмкін.
Ішкі істер органдарының жол полициясы бөлімшелерінің
(бөлімдерінін, басқармаларының, департаментгерінің) бастықтары мен олардың орынбасарлары жүргізушіні жол жүрісі ережелерін білуін тексеруге жіберу туралы шешім қабылдауға
құкылы.
Егер созылмалы маскүнемдікпен, нашақорлықпен немесе
уытқұмарлыкпен ауырады деп танылған жөне ез еркімен емделуден жалтарған адам баска азаматтардың құқықгарын не қоғамдықтәртіпті бұзатын әкімшілік құқық бұзушылық жасаған жағдайда, сот әкімшілік жазамен қатар оған денсаулық сактау органдарының мамандандырылған мекемесінде мөжбүрлеп емдеу
жазасын тағайьшдауы мүмкін. Мәжбүрлеп емдеу мерзімі маман
89
наркологтардың үсыныстары ескеріле отырып белгіленеді, бірак
ол екі жылдан аспауға тиіс. Мөжбүрлеп емдеуді токтатуды сол
адам емделіп жаткан емдеу мекемесі жүргізеді.
3. Мемлекеттік баскару: ұғымы, кагидаттары,
басқару органдары
Мемлекеттік баскару саласындағы туындайтын коғамдык
катынастар өкімшілік күкыктың реттейтін пәні болып табылады. Жалпы басқарудың: 1. Машиналар мен технологиялык
үрдістерді басқаратын механикалық; 2. Тірі организмдердегі баскарылатын биалогиялық; 3. Адамдардын мінез-күлығы мен үжымдарды баскаратын әлеуметтік баскару сияқты бірнеше түрлері
бар. Баскару накты бір нәтижеге жету мақсатында, екі не одан
да көп адамдардың келісілген іс-өрекеті. Баскару адамзат
қоғамында объективті түрде кдлыптасады. Сондыктан да баскару апғашқы қауымдык, қүл иеленуші, феодалдық кұрылыстардың барлығында болып кел ген. Қоғам дамуы барысында тек кана
баскарудың типі, әдістері, максаты жөне түрпішіндері өзгеріп
отыратындығымен, өмірдің сан-саласын баскару кажеттілігі сакталады.
Мемлекеттік баскару қоғам дамуынын барысыңда қоғамдык
катынасіарды реттеу мен тікелей практикалық ұйымдастырудағы
аткарушылык және бөлушілік іс-әрекет. Мемлекетгік баскару
барынша кен мағынада, мемлекеттің істерін баскару, мемлекетгік
органдардың барлығының қатынасуымен іске асырылады.
Мемлекеттік басқару дегеніміз: а) зандарды орындау барысындағы іс-әрекет; б) объектілер мен адамдарға ағымдағы өкімдік
жасау және олардың орындауға міндетті болып табылатын, заңдық күші бар нормативтік актілерді кабылдаумен байланысты
іс-әрекет.
Барынша тар мағынасында мемлекеттік баскару деп экономиканы, әлеуметгік-мәдени, әкімшілік-саяси салаға практикалық және тікелей басшылык жасауға бағытталған аткару, бөлу,
зандык күші бар, бір-біріне бағынышты мемлекеггік баскару
оргаңдарының іс-әрекетін айтуға болады.
Мемлекеттік басқарудың қагидаттары — баскару, басқару
аппараты сүйенетін, белгілі бір ереже түрінде қалыптасуы
мүмкін, негізгі басшылық бастамасы. Мемлекеттік басқарудың
кағңцалары зандарда және баска да зандық күші бар нормативтік
90
актілерде бекітіледі. Мемлекетгік баскару қағидаттары алеуметтік-қуқықтық және уйымдастырыушылық сияқты екі топқа
бөлінеді. Әлеуметтік-қуқықтыққа жататындар: 1) жоғары
мемлекеттік лауазымдар мен органдардың кабылдаған нормативтік актілерін, жергілікті жердің ерекшеліктерін ескере отырып жүзеге асыруға мүмкіншілік беретін, демократиялық негізде
орталықтанған, демократиялық орталықшану қагидаты; 2) барлық үлттар мен этностардың өкілдері мемлекеттік басқаруға
араласатын тең күқық, кемсітушілікке жол берілмейтін, улттардың теңдігі қагидаты (ҚР Конституциясы 14-бап.); 3) мемлекеттік
баскару органдарының іс-әрекеггері белгілі бір мемлекет
көлемінде жоспарланған жоспар, бағдарлама, стратегия бойынша жүзеге асырылатын жоспарлық қагидат. Мысалы, Қазақстанда мемлекеттік органдар жүмыстарын жетілдіру Президенттің
жолдаулары, нүсқаулары, жарғылары жөне Парламенттің зандары арқылы жоспарланып отырады; 4) жариялылық және
коғамдык пікірмен санасып отыру коғамды демократияландырудың бір әдісін қамтитын бщараның, халықтың басқаруга араласуы қагидаты; 5) бүқара халықтың басқаруға араласуын жөне
мемлекеттік органдардың ұйымдастырылуын, іс-өрекетін
реттейтін, халыктың еркін білдіретін қүқықгық нормалардың,
заңдылықтың қатан сақталу қагидаты.
Үйымдастыруиіылық қагидаты: 1) кызметтер мен қүзыреттерді
жіктеу, реттеу, белгілеу кағидасы; 2) қүзырет шегіндегі жауаптылық қағидасы; 3) баскарудағы салалық, салааралық және
аумақгық бастамаларды үйлестіру қағидасы; 4) мемлекетгік басқаруда төменгі орган жоғары органға және маманданған бағынушылық бастамаларды үйлестіру кдғидасы; 5) көпшілік арқылы баскарудың үстемдігі барысында, көпшілік пен жеке баскарудын өдістерін үйлестіру қағидасы.
Мемлекеттік баскару белгілі бір әдістердің көмегімен іске
асырылады. Басқарудың әдістері дегеніміз: 1) әкімшілік қүкык
субъектілерінің іс-әрекетін үйымдастыру; 2) баскару үрдісі барысында туындайтьш нақты мәселелерді шешу; 3) баскарылушылардын еркіне ықпал етудің тәсілдері, амалдары. Баскарудың
төмендегідей субординация және координация сияқты екі әдісін
көрсетуге болады. Субординация әдісінің белгілері: 1) баскарылушылардың күқыктары мен міндеттерін бекіту аркылы тікелей
ықпал ету; 2) баскару органынын міндетті шешудің не накты
мінез-күлык кескінін аныктаудын тәсілін бір жакты тандауы;
91
3) орындалмағаны үшін әкімшілік ықпал ету шаралары колданылатын, баскару актісінін занды міндетплігі; 4) заннамаларда
бекітілген тәртіп бойынша жеке жөне занды тұлғалардын
құкықтарын қорғау. Координациялық әдіс әр түрлі органдардын
күрделі мәселені шешуге деген кажеттілігінен көрінеді. Мемлекеттік басқарудын құқыктык жөне құқықтық емес секілді екі
нысаны бар. Құкыктық нысаны: 1) нормативтік құқықтық
кескіндерді дайындау және қабылдау; 2) шарт жасау жатады.
Мемлекеттік басқарудың қызметтері. Кез келген әлеуметтік
басқарудынтүрлері соның ішінде мемлекеттік баскару да белгілі
бір әлеуметтік мақсатты, қызметтерді (іс-әрекетінің бағыты) атқаруға құрылады. Мемлекеттік баскарудын мақсаты билікті
қолында ұстап отырған не билік басындағы әлеуметпк топтың
мүддесіне тәуелді болады. Мемлекеттік басқарудың қызметі —
оның мақсатымен аныкталатын басқарушылык іс-өрекеттін
еркін, дара бағыты, түрі. Сонда мемлекеттік басқарудын кызметгері оның мақсаты мен міндеттерін іске асырудың құралы
болып табылады. Мемлекеттік басқарудың қызметтері өздерінің
пәні, мазмуны және басқарылып отырьиіган нысанды сақтаудың
және өзгертудің тәсілдері бойынша бірнеше түрлерге бөлінеді.
Мемлекеттік басқару қызметтерінің жалпы, арнайы және қосымиіа түрлері бар. Жалпы қызметтеріне әлеуметтік басқарудың
субъектілері мен объектілері арасындағы басқарушылық әзара
әрекеттердін барысындағы қызметтерді жатқызуға болады. Жалпы қызметтер басқарушылык әрекеттің барлық үрдісінде орын
алады. Мемлекеттік басқарудың жалпы кызметтеріне болжам
жасау, жоспарлау, уйымдастыру, реттеу, жалпы басшылық, жедел балушілік, бақылоу, есеп сиякты іс-әрекетгер жатады.
Болжам жасау дегеніміз ғылым мен әр түрлі зерттеулердің
жепгістіктеріне сүйене отырып, үрдістер, құбылыстар не оқиғалардың даму барысындағы өзгерістерді болжай білу. Аталған кызмет өзге барлык басқарушылық кызметтердің сәтті орындалуы
үшін маңызды болып табылады.
Жоспарлау белгілі бір іс-өрекет үрдісінін даму барысы максатының, міндетінің, нәтижесінің, сандық, сапалы көрсеткіштерінің бағытын анықтау. Жедел не ұзак мерзімді бағдарламаларды жасау және оларды материалды, қаржылық, еңбек байлыктарымен камтамасыз ету.
Үйымдастыру (тар мағынасында) басқару және баскарылатын жүйелерді, қызметкерлерді және олардың өзара қатынасын
92
кдлыптастыратын баскарудын бір кызметі болып табылады.
Үйымдастыру дегеніміз түр беру, тәртіпке келтіру, күрылымды
аныктау.
Реттеу белгілі бір іс-әрекет үшін төртіп орнату, онын іске асырылуына жөне оларға косымша ыкпал жасау болып табылады.
Жалпы басшылықты баскарудын бұйрык, тапсырма, акылкеңес, бағыт-бағдар беру сиякты әрекетінің бағыты ретінде карастыруға болады.
Жедел өкімшілік баскарылып отырылған нысанға байланысты жедел түрдегі тапсырмалар беру.
Бақылау баскарылып отырылған нысаннын накты калпынын
бүрынғы берілген калыпка сөкеспгін аныктау.
Есеп баскарылып сггырылған нысаннын материалдык мүмкіншіліктерінін сандык сапасын аныктау.
Тақырыпты пысықтау сурақтары
1. Әкімшілік қуқық пәні, әдістері және деректік көздері туралы айты-
кыз.
2. Өкімшілік қүқық бұзушылыкты сипаттаңыз.
3. Әкімшілік жазалардың түрлврін атаңыз.
4. Әкімшілік-құқықтық ықпал ету шаралары қандай?
IV
б ө л Iм
АЗАМАТТЫҚ ҚҮҚЫ Қ НЕГІЗДЕРІ
1. Аэаматтык қүқықтьщ жалпы сипаттамасы
2. Мәмілелер: үғымы түрлері, высандары
3. Мешиік күкыгы
4. Некеге турудың шарттары, тәртібі жәие мүрагерлік
5. Азяматтык-күкыктык жауаптылык
1. Азаматтык күкықтық жалпы сипаттамасы
Азаматтық қүқық - жеке және занды түлғалардың, мемлекетгің және оның әкімшілік-аумактық бөлшектерінің күнделікті
өмірімен, іс-әрекеттерімен ажырамас байланыстағы Казакстан
Республикасы қүқығының бір саласы. Тауар-акша, катысушылардың тендігіне негізделген мүліктік, мүлікпен байланысты
жеке мүліктік емес катынастар азаматгық күкыктың пәні болып
табылады. Жеке мүліктік емес катынастардын мәніне жатпай93
тындыктан, өрі баска заннамаларда каралмағандыктан, мүліктен
тыс, жеке мүліктік емес катынастар азаматтык заннамалармен
реттеледі.
Азаматтык күкык реттейтін коғамдық катынастардың негізгі
түрлерінің біріне, қүкықтык нормалардың ыкпалына үшырайтын мүліктік қатынастар жатады. Материалды игіліктермен
(мүлікпен, жүмыспен, кызмет көрсетумен, акшамен, бағалы
кағаздармен, т.б. мүліктермен) байланысты коғамдық катынастар мүліктік қатынастар деп аталады. Мүліктік қатынастар
мүлікке деген меншіктік катынастардын негізінде туындайтындыктан, азаматтық заңнамалардын іс-әрекетіне бағынады. Осы
түрғыдан, мүліктік қатынастар дегеніміз мүлікті алу, иемдену,
не баска субъектілерге беру барысындағы катынастар. Бүл катынастар нарықтык катынастар барысында, айырбас, сату немесе
тауар-акша қатынастарына айналады. Сондықтан нарык жағдайында тауар-ақша катынастары азаматтық күкыктык реттеудің
негізгі объектісі болады.
Азаматгтык күкық тек қана мүліктік емес, сонымен бірге
жеке мүліктік емес катынастарды да реттейді. Кдзакстан Республикасының азаматтык заңнамалары екі түрлі жеке мүліктік
емес қатынастарды: 1) мүлікпен байланысты жеке мүліктік емес
және; 2) мүліктен тыс, мүліктік емес қатынастарды реттейді.
Мүлікпен байланысты жеке мүліктік емес катынастарға авторлық, өнертапкыштык сиякты катьшастар жатады. Мысалы,
бір үйымның екінші бір занды түлғаның тауарлы белгісін пайдалануы, сонғысына зиян шектіруі, атына кір келтіруі мүмкін.
Мүліктен тыс, мүліктік емес катынастар, мүліктік қатынастар сиякты емес, баска фактілердің, баска субъектілердің арасында паңда болады. Олар мүліктік мазмүны болмайтын, акшалай бағалауға келмейтін, жеке және заңды түлғалардан айырмайтын игіліктерге байланысты туындайды.
1.2
Азаматтық қүқықтық қатынастар. Азаматтық құкыктық
қатынастар азаматтык кұқыкты түсіну үшін маңызы бар. Азаматтық қүқықтық қатынастар дегеніміз катысушылары бірбірімен субъективті азаматгық құқыктар мен міндеттер арқылы
жалғанатын, азаматтық құкықпен реттелетін мүліктік не
мүлікпен байланысты жеке мүліктік емес, мүліктен тыс мүліктік
емес катынастар. Азаматтық қүқықтық қатынастардың ерекіиеліктері:
\_Л>іріншіден, азаматтық құқыктык катынастардың субъектілері
заң жүзінде тең, бір-бірінен тәуелсіз, осынысымен басқа құқық94
тык. катынастардан айырмашылығы бар; екіншіден, азаматгык.
кұкыктык катынастар занда көрсетілген не көрсетілмеген
негіздердін де барысында пайда болады; үшіншіден, азаматтык
құкыктық катынастардын жағдайы мен мазмұнын бекітуде тараптардын келісімі шешуші рөл атқарады; төртіншіден, азаматтык құқықтарды қорғаудын тәртібі мен төсілінін өзгешелілігі.
Азаматтық құқыктық қатынастардың пайда болуының
негіздеріне заңды фактілер жатады. Азаматтык құқықтар мен
міндеттер зандарда көзделген негіздерден, сондай-ак азаматтар
мен занды тұлғалардың әрекеттерінен пайда болады, өйткені ол
әрекеттер азаматтык заңдарда керсетілмегенімен, олардыңжалпы негіздері мен мәніне байланысты азаматтық құқықтар мен
міндеттерді туғызады. Казақстан Республикасы Азаматтык
кодексінің 7-бабына сәйкес азаматтық кұқықгар мен міндеттер:
1) зандарда көзделген шарттар мен әзге де мәмілелерден, сондай-ак заңдарда көзделмегенімен, оларға кайшы келмейтін
мәмілелерден; 2) заңцарға сәйкес азаматтык-құқықгықжағдайларды туғызатын өкімшілік құжаттардан; 3) азаматтық кұкықтар
мен міңдеттер белгілеген сот шешімінен; 4) заң кұжаттарында
тыйым салынбаған негіздер бойынша мүлікті жасау немесе иемдену нәтижесінде; 5) өнертабыстар, енеркөсіптік үлгілер, ғылым,
өдебиет пен өнер шығармаларын және интеллектуалдық
қызметтің өзге де нөтижелерін жасау нәтижесіңде; 6) баска жаққа
зиян келтіру салдарына, сол сияқты баска жақ есебінен мүлікті
негізсіз сатып алу немесе жинау (негізсіз баю) салдарынан;
7) азаматтар мен занды тұлғалардың өзге де өрекеттері салдарынан; 8) заңцар азаматтык-кұкыктық жағдайлар басталуын байланыстыратын оқиғалар салдарынан пайда болады.
1.3
Азаматтық қүқықтық қатынастардың субъектілері. Азаматтық құқықтар мен міндетгер құқьпсгың субъектіяер і деп аталатын құқықтық катынаска катынасушыларға тән. Азаматтык
құкықтык катынастардың субъектілеріне азаматтар, занды тұлғалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік-аумақтық бөліністер жатады. Аталған субъектілердің азаматтық құқыктык қатынастарға
катынасуының алғышарты олардың азаматтық қүқықтық
қабілеттілікке және азаматтық әрекет қабілеттілігіне ие бола
алуы.
Азаматтық қүқықтық қабілеттілік дегеніміз азаматтың заңмен бекітілген кұкыктарға ие болып, белгілі бір міндеттерді аткара алу қабілеттілігі. Азаматтық құкык кабілеттілігі барлык аза95
маттарға бірдей, ортак деп танылады. Азаматтын күкык кабілеттілігі ол туған кезден басталып кайтыс болған соң токтатылады.
Азаматтық қщықтық қабілеттілік дегеніміз: азамат Қазақстан
Республикасы шегінде де, одан тыс жерлерде де мүлікті, соның
ішінде шетел валютасын меншіктенуге; мүлікті мұраға алып,
мұраға калдыруға; республика аумағында еркін жүріп-түруға
және тұрғылыкты жер тандауға; республикадан тыс жерлерге
еркін шығып кетуге және оның аумағына кайтып оралуға; зан
құжаттарында тыйым салынбаған кез келген кызметпен айналысуға; дербес өзі немесе басқа азаматтармен және занды тұлғалармен бірігіп занды тұлғалар кұру; заң құжаттарында тыйым
салынбаған кез келген мәміле жасасып, міндеттемелерге қатысу; өнертабыстарға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына, интеллектуалдық қызметгің өзге де туындыларына интеллектуалдык меншік құқығы болуға; материалдық және моральдық
зиянның орнын толтыруды талап етуге кұқығы болады; баска да
мүліктік жөне жеке кұқыктары болады; өз фамилиясы мен өз
есімін, сондай-ақ, қаласа, әкесінің атын қоса, өз атымен құкықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асырады. Зандар
бойынша азаматтардың жасырын түрде құқықтар иеленіп,
міндеттерді жүзеге асыратын жағдайлары немесе бүркеншік ат
(ойдан шығарылған есімді) пайдаланатын реттері көзделуі
мүмкін; азамат тұракты немесе көбінесе тұратын елді мекен оның
тұрғылыкты жері деп танылады. Он терт жасқа толмаған адамдардың немесе корғаншылықтағы азаматтардың тұрғылықты
жері олардың ата-анасының, асырып алушыларының немесе
қорғаншыларының тұрғылыкты жері болыптанылады.
Заңды пщгалардың кұқыктық кабілетгілігі олар мемлекеттік
тіркеуден өткеннен кейін пайда болып, өздерінің қызметін тоқтатканда жойылады.
/
Азаматтың әрекет қабілеттілігі дегеніміз азаматгың өзінің
іс-қимылымен белгілі бір кұқықтарға ие бола алу және сол
құқыктарды іске асыра алу және белгілі бір міндеттерді атқару,
алып жүре алу қабілетгілігі. Азаматтық қабілеттіліктің әрекет
қабілеттілігі жоқ, жартылай, толық емес, толық, шектелген деген сияқгы түрлері бар.
Алты жаска дейінгі балалардың әрекет қабілеттілігі жоқ деп
танылады. Сонымен бірге, жүйке ауруы немесе акыл-есінің
кемдігі садцарынан өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмайтын немесе не істегенін білмейтін азаматгы сот әрекет қабілеттілігі жоқ
96
деп тануы мүмкін, соған оаиланысты оған қорғаншылык
бел гіленеді.
Жартшай әрекет қабілеттілігі 6—14 жаска дейінгі балаларға
тән. Азаматтык заңнамалар бойынша олар үшін мәмілелерді, егер
зан күжаттарында өзгеше көзделмесе, олардың атынан ата-анасы, асырап алушылары немесе корғаншылары жасайды. Он төрт
жаска дейінгі кәмелетке толмағандар өздерінін жасына лайыкты, жасай салып орындалатын түрмыстық үсак мәмілелерді өз
бетінше жасауға қүқылы.
Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың талық емес әрекет қабілеттілігі бар деп мойындалады.
Бүл жастағы азаматтар мәмілелерді ата-анасының, асырап алушыларынын немесе қорғаншыларының келісімімен жасайды.
іМүндай келісімнің нысаны зандарда кәмелетке толмағандар
жасайтын мәміле үшін белгіленген нысанға сай келуге тиіс. Он
төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар
өздерінің табысына, стипендиясына, озге де кірістеріне және
өздері жасаған интеллектуалдық меншік күқығы объектілеріне
өз бетінше билік етуге, сондай-ақ түрмыстық үсақ мәмілелер
жасасуға қүқылы.
Жеткілікті негіздер болған жағдайда қорғаншылықжәне қамкоршылык органы кәмелетке толмаған адамның өз табысына,
стипендиясына, озге де кірістеріне және өзі жасаған зияткерлік
меншік күкығы объектілеріне өз бетінше билік ету құқығын
шектеуі немесе ол құқықтан айыруы мүмкін. Он төрт жастан он
сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар осы баптың ережелеріне сәйкес өздері жасаған мәмілелер бойынша дербес жауапты болады және өздерінің әрекеттерінен келтірілген зиян
үшін осы Кодекстің ережелері бойынша жауап береді.
Азаматтар 18 жаска, яғни кәмелетке толғанда олардың толық
әрекет қабілеттілігі мойындалады. Бұл жерде мынандай бір сәтгі
есімізге салып кеткеніміз жөн. Егерде заң құжаттарында он сегіз
жаска жеткенге дейін некелесуге рұқсат етілетін жағдайда, он
сегіз жасқа толмаған азамат некеге түрған кезден бастап талық
көлемінде әрекет қабілеттілігіне ие болады.
Спирт ішімдіктеріне немесе есірткі заттарға салыну салдарынан өзінің отбасын материаддық жағынан ауыр жағдайға ұшыраткан азаматтың әрекет қабілеттілігін сот Кдзақстан Республикасының Азаматтык іс жүргізу кодексінде белгіленген төртіп
бойынша шектеуі мүмкін. Оған қамкоршылық белгіленеді. Ол
тұрмыстык ұсак мөмілелерді өз бетінше жасауға кұкылы. Баска
мәмілелер жасауды, сондай-ак табысын, зейнетакысын және өзге
де кірістерін алуды және оларға билік етуді ол тек камкоршысының келісімімен ғана жұзеге асыра алады. Азамат спирт
ішімдіктеріне немесе есірткі заттарға және нашакорлыкка салынуды токтатқан жағдайда сот онын өрекет қабілеттілігіне койылған шектеудің күшін жояды. Сот шешімінін негізінде азаматқа белгіленген камкоршылықтың күші жойылады.
1.4.
Азаматтық құқықтық қатынастардың объектілері.
Мүліктік және жеке мүліктік емес игіліктер мен кұқыктар азаматтык кұкық объектілері бола алады. Мүліктік игіліктер мен
кұкықтарға (мүлікке): заттар, акша, соның ішінде шетел валютасы, кұнды қағаздар, жұмыс, кызмет, шығармашылык интеллектуалдық кызметтің объектіге айналған нәтижелері, фирмалық атаулар, тауарлық белгілер және бұйымды дараландырудын
өзге де кұралдары, мүліктік кұқықгар мен баска да мүлік жатады. Жеке мүліктік емес игіліктер мен кұкыктарға: жеке адамның өмірі, денсаулығы, қадір-қасиеті, абырой, игі атак, іскерлік
бедел, жеке өмірге кол сұкпаушылық, жеке кұпия мен отбасы
құпиясы, есім алу құқығы, автор болу құқығы, шығармаға қол
сұкпаушылық кұкығы және басқа материалдық емес игіліктер
мен құқыктар жатады.
Азаматтық құқықтық қатынастардыц түрлері. Катынастардың
негізі материалды игіліктердің болуы және болмауына байланысты қалыптасатыңдықтан азаматтық құқықтык катынастардың түрлері мүліктік және мүліктік емес деп бөлінеді. Мүліктік
қатынастар мүліктік, материалды игіліктер сипатында болатындыктан, олардың экономикалық мазмұны бар. Муліктік емес
қатынастарға адамның, азаматтың өмірі, денсаулығы, еркіндігі,
бостандығы, кауіпсіздігі, ар-ожданы, намысы, аты-жөні т.с.с.
жеке басының мүліктік емес мүдделері жатады. Мүліктік, материалды игіліктер бір жеке және занды тұлғалардан екіншілеріне
көшуі, қайтарылуы мүмкін. Ал мүліктік емес құбылыстар мен
мүдделер екінші біреуге берілмейді, көшпейді.
2. Мәмілелер: ұгымы, түрлері, нысандары
Азаматгық құқыктық қатынастардың тууы үшін белгілі бір
жағдайлар болу керек. Осындай азаматтық кұқыктық қатынастардың тууының әмбебап тәсілдеріне мәмілелер жатады. Қазақ98
стан Республикасы Азаматтық кодексінін 147-бабында көрсетілгендей мшілелер дегеніміз азаматгар мен занды тұлғалардың азаматтык кұқықтары мен міндеттерін белгілеуге, өзгертуге немесе токтатуға бағытталған әрекеттер.
Мәміяелердің төмендегідей төрт белгілері бар: біріншіден,
мәміле адамдардың еркін білдіретін ерікті әрекет. Оның еріктілігі
азаматтык кұкыктық катынастарды белгілеуге, өзгертуге және
токтатуға мақсатты тұрде бағытталатындығынан көрінеді. Бұндай
максаты жоқ әрекет —карапайым қшықтан бұл мәміленің басты
айырмашылығы; екіншіден, мәміле, көп жағдайда, заңмен макұлданған, кұкыкка сәйкес әрекет; ушіншіден, мәміле тек азаматтык кұкыктык катынастарды тудыруға, өзгертуге және токтатуға бағытталған әрекет; төртіншіден, мәміле азаматттық
құкыктык қатынастарды тудыратындықтан, ол қатынастардың
кұкыктык салдарлары азаматгық заңнамалардың нормаларымен
ретгеледі.
Мәміленіц нысандары. Мәміле ауызша, жазбаша не болмаса
конклюдетті әрекет арқылы және үндемеу (әрекетсіздік) сиякты нысандарда болады.
Мәміленің ауызша нысаны мәміле жасаушы тараптардың өзара
еріктерінің тікелей кабылдануы. Бұл жерде мәміле жасаушылардың еркі тараптардың бір-бірімен ауызша келісіміне негізделеді.
Бұндай келісім телефон, тараптардынтікелей кездесуі, жүздесуі
не олардың өкілдері арқылы жасалуы мүмкін. Зандармен немесе тараптардың келісімімен жазбаша (жай не нотариалдық) немесе өзге белгілі бір нысан белгіленбеген мәміле, атап айтканда,
олар жасалған кезде аткарылатын мөмілелердің бәрі ауызша
жасалуы мүмкін. Ауызша мәміле адамның мінез-кұлқынан оның
мәміле жасау еркі айкын көрініп тұрған ретте де жасалған деп
саналады.
Жазбаша мәмілелер: І) егер мәмілелердің жекелеген түрлері
үшіи зандарда өзгеше арнайы талап көрсетілмесе немесе іскерлік
кызмет өрісінің әдеттегі кұкықтарынан туындамаса, мәмілелерді
жасау кезінің езінде орындалатын өрекеттен баска, көсіпкерлік
қызмет үрдісінде жүзеге асырылатын әрекет жағдайында;
2) мәмілелерді жасау кезінің өзінде орындалатындарынан баска,
жүз есептік көрсеткіштен жоғары сомаға жасалатын мәміле жазбаша нысанда жасалуы тиіс; 3) зандарда немесе тараптардың
келісімінде кәзделген өзге де реттерде жазбаша түрде жасалуға
тиіс.
99
Егер іскерлік қызметөрісініңәдеттегі құкыктарынан өзгеше
туындамаса, жазбаша түрде жасалған мәмілеге тараптар немесе
олардың өкілдері қол коюғатиіс. Егер заңдарға немесе мәмілеге
катысушылардың бірінің талаптарына кайшы келмесе, мәміле
жасау кезінде кол қоюдың факсимилелік көшірме, электрондык
цифрлық қолтаңба кұралдарын пайдалануға жол беріледі.
Екі жақгы мәмілелер әрқайсысына өзін жасаған тараптар қол
қойған құжаттарды алмасу аркылы жасалуы мүмкін.
Хат, жеделхат, телефонжазба, телетайпжазба, факс, электрондык құжаттар немесе субъектілерді және олардың ерік білдіруінің мазмұнын айкындайтын өзге де кұжаттар алмасу, егер
зандармен немесе тараптардың келісімімен өзгеше белгіленбесе,
жазбаша түрде жасалған мәмілеге теңестіріледі.
Зандармен және тараптардың келісімімен косымша талаптар
белгіленуі мүмкін, оларға мәміле нысаны, атап айтканда,
белгіленген нысанды бланкіге жазу, мөрмен бекіту сәйкес келуге және оларда осы тараптарды орындамау салдары көзделуге
тиіс.
Егер азамат дене кемтарлығы, науқастығы немесе сауатсыздығы салдарынан өзі қол коя алмаса, оның өтініші бойынша
мәмілеге басқа азамат кол қоя алады. Соңғысынын койған
колын, егер заңдарда өзгеше көзделмесе, нотариат немесе сондай нотариалдық әрекет жасау құқығы бар баска лауазымды адам,
мәміле жасаушының өзі қол коя алмаған себептерді керсете отырып, куәландыруға тиіс.
Жазбаша түрде жасалған мәмілені орындаған тарап екінші
тараптан оның орындалғанын растайтын құжат талап етуге
құкылы. Мәмілелерді жасау кезінін өзінде орындалатындарынан баска, ауызша кәсіпкерлік мәмілені орындаған тараптың да
осындай кұқығы бар. Жазбашатүрде жасалған шартты орындау
үшін жасалған мәмілелер, егер зандарға қайшы келмесе. тараптардын келісімі бойынша ауызша жасалуы мүмкін.
Мәмілёпің конклюдетті нысаны мысалы жетон, билет немесе
әдеттегідей кабылданған өзге де растайтын белгі аркылы расталған мөміле, егер зандарда өзгеше белгіленбесе, ауызша түрде
жасалған болып табылады. Мәміле адамнын мінез-кұлкынан
оның мәміле жасау еркі айкын көрініп тұрған ретте де жасалған
деп саналады. Сонда, адамнын мәміле жасауға деген еркі айқын
көрініп тұруын, мәміле жасайын деген ниетінің байқалып тұруы
арқылы мәміленің жасалуы конклюдетті мәміле деп аталады.
100
Мысалы банкоматқа карточканы салып акша алу, көшеде телефон-автоматқа карта салып сөйлесу, коғамдык көліке кіргенде
жол акысын төлеп билет алу сияқты әрекеттерді жатқызуға болады.
Үндемеу (әрекет сіздік), зандарда немесе тараптардын
келісімінде көзделген реттерде мәміле жасауға ерік білдіру деп
танылады.
Мәміленіңтүрлері. Азаматтыккұқыксаласында мәмілелердін
бірнеше түрлері бар. Мысалы мәміле жасауға араласатын тараптардың санына байланысты бір жақты, екі жақты және көп жақты деген мәмілелердің түрлерін көрсетуге болады.
Заңнамалар мен тараптардың келісімі бойынша мәміле жасау үшін бір жактың еркі ғана қажет әрі жеткілікті болатын
мәмілені бір жақты мәміле деп атаймыз. Бір жақты мәміледе басқа жақтардың (тараптардың) келісімі, еркі міндетті емес. Бұндай
мөмілелерге азаматтың өзіне берілген белгілі бір кұкыктан бас
тартуы, берілген сенімхаттың мерзімінің бітуі, өсиетт.б. жаткызуға болады.
Екі жактың да еркі мен келісімі міндетті болып табылатын
мәміле екі жақты мәміле деп аталады. Екі және одан да көп тараптардың еркі мен келісімі талап етілетін мәміле көп жақты
деп аталады. Казіргі кезде екі не одан да көп тараптар жасайтын
мәміленің түрін шарт деп атайды. Сонымен екі немесе одан көп
адамның азаматтык қүқыктар мен міндеттерді белгілеу, өзгерту
немесе токтату туралы келісімі шарт деп танылады.
Бір жак екінші жакка көрсеткен кызметі, жұмысы үшін акы
алатын мәміле ақылы мәміле делінеді. Керісінше болса ақысыз
мәміяе.
Мәміленің жасалу уақытына байланысты нақты (заттық,
мүліктік) және келісімді (консенсуалды) мәміленің түрлері бар.
Мәміленіңталабына байланысты белгілі бір заттың, мүліклң
берілуіне байланысты жасалатын мәміленің түрін нақтымәміле
дейді. Мысалы, бұндай мәмілеге жүк тасымалдау туралы шартты айтуға болады. Жүк жіберушінің жүкті тасымалдаушыға беруі
аталған мәміленің жасалғандығын көрсетеді.
Келісімді (консенсуалды) мәміленің жасалуы үшін сол мәмілені
жасау туралы тараптардың өзара келісімге келуі жеткілікті болады. Бұған мысал ретінде сауда-сатык шартын келтіруге болады. Аталған мәмілені жасау үшін мүлікті не затты беріп, оның
бағасын, құнын төлеу міндетті емес. Бұл әрекетті жақгар шарт101
тын орындалуы барысында іске асырады. Тараптар ен аддымен
мүлікті не затты бір-біріне сату жөнінде өзара келісіп койса,
мәміле жасалды деп есептеледі. Мысалы, бір азамат екінші бір
азаматқа өзінің пөтерін сатамын, ал анау аламын деп сөз байласса не шарт жасаса мәміле жасалды делінеді. Ал ақшасын
төлеп, пөтерді алу сөз байласудан кейін орындалады.
Мәміленің негізінің маныздылығына байланысты каузалды
жөне абстрактілі мәмі лел ер болады.
Каузалды мәміле негізіне байланысты туатындыктан соған
тәуелді болады. Сондыктан негізінін жойылуы бір жакты
мәміленің әрекет етуінің занды күшін жояды. Мысалы, сатып
алушы сатып алынатын тауардын жарты кұнын төлеп койды,
бірак сатушы тауарды таба алмады. Сатушы сатып алушыдан
тауардың қалған бағасын талап етуіне негіз жок, сондыктан, бұл
жерде мөміленің негізі болып тауардын берілуі не сатып алушыға жеткізілуі табылады. Ондай негіз жойылып еді, мәміле
өзінің зандык күшін жойды.
Абстрактілі мәміледе, керісінше, мәміленін негізі есепке
алынбайды, егер мәміле сол мәмілсні жасаушьшың түпкілікті
еркін білдірсе. Мысалы, сатып алушы сатып алынған тауардың
құнына сәйкес сатушыға вексель беріп, соңынан, тауар сапасыз
болып шыкса, вексель қайта қайтарылмайды ж әне вексель
векселді ұстаушы не векселді төлеуші үшін болашакта векселге
деген кұқыктарын жоймайды.
Мерзімсіз және мерзімді мәмілелер болады. Мерзімсіз мәміледе
оның күшіне ену не күшінің аяқталу мерзімдері керсетіл мейді.
Сондықтан бұндай мәмілелер жасалған сәтінен бастап күшіне
енеді. Мерзімдімәміледе, мәміленің күшіне кіретін уақыты ғана
не болмаса мерзімінінаякталатын уақыты ғана немесе екі мерзімі
де катар көрсетілуі мүмкін.
Егер де мәміледе тараптардың құкықтары мен міндеттерінің
жүзеге асырылу мерзімі көрсетілсе ол кейінге қалдыриіганмерзім
делінеді. Ал, керісінше мәміле жасалған сәтінде күшіне еніп,
оның күшін жоятын уақыты көрсетілген мерзім жойылатын
мерзім деп аталады.
-Егер тараптар кұкықтар мен міндеттердің туындауын басталу-басталмауы белгісіз мән-жайға байланысты етіп койса, бүндай
мәмілс кейінге калдырылатын шартпен жасалатын шартты
мәміле деп есептел еді.
Нысаны биржадағы айналыска жіберілген мүлік болып табылатын және тиісті биржалар (тауар, кор және басқа) туралы
102
Қазақстан Республикасынын зандары мен биржалық сауда
ережелеріне сәйкес онымен сауда-сатгык жүргізуге катысатындармен жасалатын мәмілелер биржалық мэмілелер деп аталады.
2.1.
Міндеттеме: үгымы, түрлері, орындалу тәсілдері.
Шндеттемв дегеніміз бір адамнын (борышқордың) баска адамның (несие берушінің) пайдасына мүлік беру, жүмыс орындау,
ақша төлеу және т.б. сияқты белгілі бір өрекетгер жасауға не
белгілі бір әрекет жасаудан бас тартуы. Бірақ несйе беруші борышқордан өз міндетгерін орындауын талап етуге қүкылы. Несие беруші борышқордан атқарылғанды қабылдауға міндетгі.
Міндетгемелер зиян келтіруден немесе өзге де негіздерден
пайда болады. Сонымен бірге міндеттемелер төмендегідей іскимылдардың негізінде туындайды: 1) зандарда көзделген шарттар мен өзге де мөмілелерден, сондай-ак зандарда көзделмегенімен, оларға қайшы келмейтін мәмілелерден; 2) зандарға
сәйкес азаматтык-күкықгык жағдайларды туғызатын әкімшілік
қүжатгардан; 3) азаматгық күкыктар мен міндеттер белгілеген
сот шешімінен; 4) заң күжатгарында тыйым салынбаған негіздер
бойынша мүлікті жасау немесе иемдену нәтижесінде; 5) өнертабыстар, өнеркәсіптік үлгілер, ғылым, әдебиет пен өнер шығармаларын және интеллектуалдык кызметтің өзге де нәтижелерін
жасау нәтижесінде; 6) басқа жакка зиян келтіру салдарына, сол
сияқты баска жак есебінен мүлікті негізсіз сатып алу немесе
жинау (негізсіз баю) салдарынан; 7) азаматтар мен занды тұлғалардың өзге де әрекеттері салдарынан; 8) зандар азаматтықкүкықтық жағдайлар басталуын байланыстыратын оқиғалар салдарынан пайда болады.
Міндеттеме - міндеттеме шартгары мен зан талаптарына
сәйкес тиісінше орындалуға тиіс, ал мүндай шарттар мен талаптар болмаған жағдайда — іскерлік қызмет өрісіндегі өдетгегі
қүқықтарға немесе әдетте қойылатын өзге де талаптарға сөйкес
орындалуға тиіс.
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістері. Міндеттемені орындау, зандарда немесе шартта көзделген айып төлету, кепіл, борышқордың мүлкін алып қалу, аманат, кепілдік, кепілпүл
және баска да өдістер арқылы камтамасыз етілуі мүмкін.
Борышқор міндеттемесін орындамаған немесе тиісінше орындамаған ретге, атап айтқанда, орындау мерзімін өткізіп алған
ретте несие берушіге төлеуге міндетгі, зандармен немесе шартпен белгіленген ақша сомасы айып төлеу ( айыппұл, өсім) деп та103
нылады. Айып төлеу туралы талап бойынша несие беруші оған
келтірілген залалдарды дәлелдеуге міндетті емес. Айып төлеу
туралы келісім, негізгі міндеттеменін нысанына карамастан,
жазбашатүрде жасалады. Жазбаша нысаннынсакталмауы айып
төлеу туралы келісімнің жарамсыздығына әкеліп соқтырады.
Айып төлеу мөлшері накты акша сомасында немесе орындалмаған не тиісінше орындалмаған міндеттеме сомасына шаккандағы пайызбен белгіленеді.
Міндеттемеге сәйкес несие берушінің (кепіл ұстаушының)
борышқор кепілмен қамтамасыз етілген міндеттемені орындамаған ретте кепілге салынған мүлік кұнынан зандарда белгіленген алып тасталатындарды коспай, осы мүлік тиесілі адамның
(кепіл берушінің) басқа несие берушілердің алдында артыкшылыкпен канағаттандырылуға кұкығы бар міндеттемені атқаруының осындай әдісі кепіл деп танылады.
Кепіл ұстаушының кепілге салынған мүлік, кімнің пайдасына сақтандырылғанына қарамастан, оның жоғалғаны немесе
бүлінгені үшін, егер жоғалу немесе бүліну кепіл ұстаушы жауап
беретін себептер бойынша болмаса, сактандыру өтемінен сол
бұрынғы негізде қанағаттандырылуға құқығы бар.
Кепіл шартқа сәйкес пайда болады. Кепьі заң күжаттарының
негізінде, егер заң құжаттарында қандай мүлік және қандай
міндеттеменің орьгндалуын камтамасыз ету үшін кепілде жаткан деп танылатыны көзделсе, оларды көрсетілген міндеттемелердің пайда болуы кезінде де туындайды.
Кез келген мүлік, соның ішінде айналымнан алып тасталған
заттар, несие берушінің жеке басымен тығыз байланысты талаптар, атап айтканда алименттер, өміріне немесе денсаулығына
келтірілген зиянды өтеу туралы талаптар және зан күжаттарымен оларды басқа тұлғаға беруге тыйым салынған өзге кұкыктар,
заттар мен мүліктік кұқықтар (талаптар) кепілмәні бола алады.
Егер шартта немесе заң құжаттарында өзгеше көзделмесе,
кепіл талапты оның нақты канағаттандырылатын кезіндегі
көлемді сыйақыны (мүддені) қоса алғанда, орындау мерзімін
өткізіп алу аркылы келтірілген шығындардың өтелуін, айып (айыппұл, өсім) салуды, кепілге салынған мүлікті ұстау жөніндегі
кажетп шығындарды, сондай-ақ өндіріп алу жөніндегі шығындарды өтеуді камтамасыз етеді.
Кепіл турлері: а. Ипотека —кепілге салынған мүлік кепіл салушының немесе үшінші бір жақтың иелігінде және пайдала104
нуында қалатын кепіл түрі. Кәсіпорындар, кұрылыстар, үйлер,
ғимараттар, кеп пәтерлі үйдегі пөтерлер, көлік құралдары, ғарыш
объектілері, айналымдағы тауарлар жөне азаматтык айналымнан алынбаған баскада мүлік ипотекамәні бола алады. Бөлінетін
жемістер бөлген кезден бастап үшінші жақтың құқықтарының
объектісі болмайтын жағдайда ғана олар ипотека мөні бола алады. Кәсіпорындар, құрылыстар, үйлер, ғимараттар, кәп пәтерлі
үйдегі пөтерлер, көлік кұралдары мен ғарыш объектілері ипотекасы осындай объектілерді тіркеуді жүзеге асыратын орғандарда тіркелуге тиіс.
ө. Кепілзат — кепілге салынған мүлікті кепіл беруші кепіл
ұстаушының иелігіне беретін кепіл түрі. Кепіл ұстаушының
келісімімен кепілге салынған зат кепіл ұстаушының құлпы салынып, мөрі басылып, кепіл салушыда қалдырылуы мүмкін.
Кепіл мәні кепіл туралы куәландырылатын белгілер салынып
(анык кепіл), кепіл берушінің иелігінде қалдырылуы мүмкін.
б. Кұкықтарды кепілге салу кезінде иеліктен айырылуы
мүмкін мүліктік құқықтар, атап айтқанда, кәсіпорындарды,
кұрылыстарды, үйлерді, ғимараттарды жалға беру құқықтары,
шаруашылық серіктестік мүлкіндегі үлеске кұкық, борыштық
талап кою, авторлық, өнертапқыштық және өзге де мүліктік
кұкыктар кеиілмәні болып табылады. Жер учаскесіне кұқыктарды, сондай-ақ әзге табиғи ресурстарға құқықтарды кепілге беруге, жер және өзге табиғи ресурстық зандарда белгіленген шектер мен ережелер бойынша жол беріледі. Мерзімді құқық оның
әрекет жасау мерзімі біткенге дейін ғана кепіл мәні бола алады.
Кепіл құкығынын борышқоры кепіл туралы хабардар болуға тиіс.
Егер кепілге салынатын құқык қүжатпен расталатын болса, кепіл
шарты қүқық белгілеуші қүжатты беру арқылы ресімделуі
мүмкін.
Кепілдік және кепіл болушылық. Кепілдік бойынша кепілдік
беруші, заң актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, басқа жактың (борышқордың) несие берушісі алдында осы жақтың
міндеттемесінің орындалуына толык немесе борышқормен ортактасып ішінара жауап беруге міндеттенеді.
Кепіл болушылык бойынша кепіл болушы басқа жақгың (борышкордың) несие берушісі алдында осы жақтың міндеттемесінің орындалуына толық немесе ішінара косалкы жауап беруге міндеттенеді.
в. Кепіл болушылык немесе кепілдік шарттарының негізінде
кепілдік және кепіл болушылык пайда болады. Кепілдік немесе
105
кепіл болушылык шарттары жазбаша нысанда жасалуға тиіс.
Жазбаша нысанда жасалуын сактамау кепілдік немесе кепіл
болушылык шартынын жарамсыз болуына әкеліп соктырады.
Кепілпүл. Уағдаласушы тараптардын біреуінін шарт бойынша өзінен алынатын төлемнін есебінен екінші тарапка және шарт
жасау мен орындауды қамтамасыз етуге берілетін акшалай сома
кепілпул деп танылады. Кепілпұл жазбаша нысанда жасалады.
Келісімнін жазбаша нысанда жасалуын сақтамау кепілпұл
келісімін жарамсыз деп тануға әкеліп соктырады.
3. Меншік құқыгы
Күнделікті тұрмыста «меншік» ұғымы мүлік, зат және оларға деген белгілі бір құқықпен байланыстырылады. Сондыктан
меншік дегеніміз затгын, мүліктің өзі ғана емес, оған деген белгілі
бір кұкыктың пайда болуы. Сонда, меншік экономикалық ұғым
болса, меншік құқығы құкықтық ұғым. Ал меншік қуқыгы
дегеніміз субъектінің заң құжаттары арқылы танылатын және
қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз калауынша иелену, пайдалану
және оған билік ету құқығы. Көрсетілген құқыктардың әрбіреуі
меншік құқығының кажетті бөлшектері және барлығы бірігіп
меншік құқығының-иазмуныл білдіреді.
Иелену қщыгы дегеніміз мүлікті іс жүзінде иеленуді жүзеге
асыруды заң жүзінде камтамасыз ету. Иеленудің заңды, заңсыз,
щыпты, щыпсыз деген сияқгы түрлері болады.
Пайдалану қщыгы дегеніміз мүліктен оның пайдалы табиғи
қасиеттерін алудың, сондай-ақ одан пайда табудың заң жүзінде
қамтамасыз етілуі. Пайда кіріс, өсім, жеміс, төл алу және өзге
нысандарында болуы мүмкін.
Билік ету құқығы дегеніміз мүліктің заң жүзіндегі тағдырын
белгілеудің заңмен қамтамасыз етілуі.
Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке қатысты өз калауы бойынша кез келген әрекеттер жасауға, соның ішінде бұл мүлікті басқа адамдардың меншігіне беріп, иелігінен шығаруға, өзі меншік
иесі болып қала отырып, оларға мүлікті иелену, пайдалану және
оған билік ету жөніндегі өз өкілеттігін тапсыруға, мүлікті кепілге
беруге және оған баска да едістермен ауыртпалықтүсіруге, оларға өзгеше түрде билік етуге құқылы.
Ж еке меншік азаматтардың және мемлекеттік емес занды
тұлғалар мен олардың бірлестіктерінің меншігі ретінде көрінеді.
Жеке меншікте болатын мүліктің саны мен құны шектелмейді.
106
Мемлекеттік меншік республикалық жөне коммуналдық
меншік түрінде көрінеді. Республикалық мениіік мемлекеггік кззынадан және зан күжаттарына сәйкес мемлекеттік республикалық занды түлғаларға бекітіліп берілген мүліктен түрады. Республикалық бюджеттің каражаты, алтын валюта қоры және
алмас қоры, жер, онын қойнауы, су, өсімдік жөне жануарлар
дүниесі, басқа да табиғи ресурстар мемлекеттік меншікте болады. Бүлардың барлығы жөне мемлекеттік заңды түлғаларға
бекітіліп берілмеген өзге де мемлекеттік мүлік Казақстан Республикасының мемлекеттік қазынасын күрайды.
Коммуналдық меншік жергілікті қазынадан жөне зан күжаттарына сөйкес коммуналдық занды түлғаларға бекітіліп берілген
мүліктен түрады. Жергілікті бюджет қаражаты және мемлекетгік
занды түлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де коммуналдык мүлік
жергілікті қазынаны күрайды.
3.1.
Зияткерлік меншік кукыгы. Зияткерлік меншік деп заннамаларда белгіленген реттер мен тәртіп бойынша азаматтың немесе заңды түлғаның шығармашылық интеллектуалдық
кызметтің нөтижелеріне және оларға теңестірілген заңды түлғаны дараландыру қүралдарына, жеке немесе занды түлғаның өзі
орындайтын жүмысының немесе кызметінің өнімдеріне (фирмалық атау, тауар белгісі, кызмет көрсету белгісі және т.б.) ерекше күкығы танылады.
Зияткерлік меншік күкығының объектілеріне: 1) зияткерлік
шығармашылық қызметтің нәтижелері; 2) азаматтык айналымға
катысушыларды, тауарларды, жүмыстарды немесе қызмет
көрсетулерді дараландыру қүралдары жатады.
Зияткерлік шығармашылык қызметтің нөтижелеріне:1) ғылым, әдебиет жөне өнер туындылары; 2) орындау, фонограмма
және хабар таратуды ұйымдастыру; 3) өнертабыс, пайдалы
үлгілер, өндірістік үлгілер; 4) селекииялықжетістіктер; 5) интегралдык микросызба топологиялары; 6) ашылмаған ақпарат,
оның ішінде ендіріс құпиялары (ноу-хау); 7) осы Кодексте немесе езге де заң актілерінде кәзделген реттерде интеллектуалдык шығармашылык кызметтің басқа да нөтижелері жатады.
Азаматтық айналымға қатысушыларды, тауарларды, жұмыстарды немесе қызмет көрсетулерді дараландыру құралдарына:
1) фирмалык атаулар; 2) тауарлық белгілер (кызмет корсету
белгілері); 3) тауарлар шығарылатын жерлердің атаулары (шығатын жерін көрсету); 4) заңнамаларда козделген реттерде аза107
маттық айналымға қатысушылардын, тауарлар мен қызмет
көрсетулердін басқа да дараландыру күралдары жатады.
Зияткерлік меншік объектілеріне күкык оларды кұру
фактісінің күшімен не заннамаларда көзделген жағдайлар мен
тәртіп бойынша уәкілетті мемлекеттік органның құқыктык қорғауды беруі нәтижесінен туындайды.
Зияткерлік шығармашылык кызмет нәтижелерінін авторлары осы нәтижелерге катысты жеке мүліктік емес және мүліктік
қүқықтарга ие болады. Ж еке мүліктік емес қүқықтар, оның
мүліктік құқығына қарамастан, авторға тиесілі болады және онын
мүліктік құқығы басқа тұлғаның зияткерлік шығармашылық
қызметінін нәтижелеріне ауысқан жағдайда өзінде сақталып
қалады. Азаматгық айналымға катысушыларды, тауарларды немесе қызмет көрсетулерді дараландыру кұралдарына (бұдан әрі дараландыру құралдары) арналған құқық іргелері осы құралдарға қатысты мүліктік кұқықтарға ие болады. Зияткерлік шығармашылық қызмет нәтижесінін авторы болып танылу құқығы (авторлык құқық) жекемүліктік емес қүқық болып табылады және
оған шығармашылық еңбегімен интеллектуалдық шығармашылық қызметгің нәтижесін жасаған адам гана ие бола алады.
Авторлық қуқб/қдегеніміз —автордың мүліктік және мүліктік
емес жеке құқыкгары. Авторлық қүқык шығармашылық қызмет нәтижесі болып табылатын ғылым, әдебиет және өнер туындыларына олардың бағытына, мазмұны мен маңызына, сондайақ оларды білдіру әдісі мен нысанына қарамастан қолданылады.
Автор —шығармашылық еңбегімен туынды жасаған жеке тұлға.
Авторлық күқык хал ыққа таратылған (жарияланған, жарыққа
шыққан, басып шығарылған, көпшілік алдында орындалған,
көпшілікке көрсетілген), сондай-ақ халыққа таратылмаған туындыларға қандай да бір объективті нысанда: 1) жазбаша (қолжазба, машинаға басылған, нота жазбасы және т.б.); 2) ауызша
(көпшілік алдында айту, көпшілік алдында орындау және т.б.);
3) дыбыс және бейнежазу (механикалық, цифрлық, магнитгі,
оптикалық және т.б.); 4) бейнелеу (сурет, эскиз, картина, жоспар, сызба, кино, теле, бейне немесе фото кадр және т.б.); 5) көлемдік-кеңістікті (мүсіндеме, модель, пакет, құрылысжөне т.б.);
6) басқа да нысандарда қолданылады. Авторлық кұкық идеялардың, тұжырымдамалардың, принциптердің, өдістердің, жүйелердің, процестердін, жаңалыктардың, фактілердің жеке өздеріне
қолданыл майды.
108
Авторлык кұкык объектілері мыналар болып табылады:
I) әдеби туындылар (әдеби-көркем, ғылыми, оку, публицистикалык және т.б.); 2) драмалық және музыкалық-драмалық туындылар; 3) сценарийлік туындылар; 4) хореография және пантомима туындылары; 5) мәтінді және мәтінсіз музыкалық туындылар; 6) аудио-бейне туындылар, (кино, теле және бейне фильмдер, диафильмдер және баска кино, теле туындылар), радио туындылар; 7) кескіндеме, мүсін, графика туындылары мен басқа да
бейнелеу өнерінің туындылары; 8) қолданбалы өнер туындылары; 9) сәулет, кала қүрылысы және бау-саябақ өнері туындылары; 10) фотосурет туындылары және фотосуретке ұксас
әдістермен алынған туындылар; 11) географияға, топографияға
және басқа ғылымдарға қатысты карталар, жоспарлар, эскиздер, безендірмелер мен үш өлшемді туындылар; 12) ЭЕМ-ге арналған бағдарламалар; 13) туынды шығармалар (аудармалар,
өндеулер, аннотациялар, рефератгар, түйіндеулер, шолулар, инсценировкалар, музыкалық аранжировкалар және ғылым, әдебиет пен өнер туындыларының басқа да қайта өнделімдері);
14) жинактар (энциклопедиялар, антологиялар, деректер базалары) және басқа да іріктелу және (немесе) материалдардың
орналасу бойынша шығармашылық еңбек нәтижесі болып саналатын құрастырылған ту ындылар жатады.
Авторлық күқыкгы иеліктен айыруға және басқа адамға беруге болмайды. Егер нәтиже екі немесе одан да көп адамның
бірлескен авторлығымен жасалса, олар тең авторлар болып танылады.
Ғылым, әдебиет және өнер туындысына авторлық құкык
оның жасалу фактісіне қарай туындайды. Авторлық қщықтың
пайда болуы мен жүзеге асырылуы үшін туындыны тіркеу, туындыны әзге де арнайы ресімдеу немесе қандай да болсын шарттылықты сактау талап етілмейді. Өздерінің айрықша мүліктік
кұкыкгары туралы хабарлау үшін автор және (немесе) күкык
иеленуші авторлык кұкықты қорғау белгісін пайдалануға
құкылы, ол белгі туындының әр данасына қойылады және
міндетті түрде мынадай үш элементген тұрады: 1) қоршауға алынған латынша «С» әрпі; 2) айрықша авторлык кұкыктар иесінің
есімі (атауы); 3) туындының алғаш жарияланған жылы.
Жарияланбаған туындыға жеке мүліктік емес құқыктарын
куәландыру үшін автор, сондай-ақ кұқық иеленуші туындыға
айрықша мүліктік кұқыктарды иеленетінін растау үшін автор109
лык күкыктын. корғалатын не тиісті шарттардын колданылатын
мерзімі ішінде кез келген уакытта оларды ресми тізілімдерде
тіркеуге күкылы.
Тең авторлар. Екі немесе одан да коп адамнын (тен авторлардың) бірлескен шығармашылыкенбегімен жасалған туындынын
авторлык күкығы, мүндай туындынын бөлінбес біртүтас болуына немесе әркайсысы өз алдына жеке мәнге ие бөлімдерден түратындығына карамастан, тең авторларгатиесілі болады. Егер туындының бір бөлігін осы туындынын баска бөліктеріне карамастан пайдалану мүмкін болса, бүл бөлігі дербесмәні бар туынды деп танылады.
.. • . |
Авторлық қүкықтың қолданылу мерзімі. Авторлык күкык,
негізінде, автордың бүкіл ғүмыры бойы және кайтыс болғаннан
кейін елу жыл бойы күшін сактайды. Өсиетті орындаушы тағайындайтын тәртіп бойынша автор өзі кайтыс болғаннан кейін
өзінің авторлық күкығын, есімінің күкығын және өзінің беделін
сақтау күкығын қорғауды жүктейтін адамды керсетуге күкылы.
Ол адам ө з өкілеттігін өмір бойы атқарады. Мүндай нүскаулар
болмаған жағдайда автор кайтыс болғаннан кейін онын авторлық құкығын, есімнің қүкығын және беделін корғау кұкығын
корғауды оның мурагерлері, егер мұрагерлері жок болса немесе
олардың авторлық кұкығы тоқтатылса, Қазакстан Республикасының мүндай корғауды жүзеге асыратын уәкілдік берілген органы жүзеге асырады.
Жасырын немесе бүркеншік атпен жарияланған туындыға
авторлыққұкы ол туынды заңды түрде жарияланған күннен кейін
елу жыл бойы күшін сақтайды. Егер аталған мерзім ішінде жасырын немесе бүркеншік атпен шығарылған туындының авторы өзінің шын есімін немесе оның кім екені ендігі жерде күмән
тұғызбаса, оның авторлық құқығы елу жыл бойына сақталады.
Тен авторлар жасаған туындыға авторлық кұқық әмір бойы
және басқа тең авторлардан үзак өмір сүрген ең соңғы автор
қайтыс болғаннан кейін елу жыл бойы күшін сактайды.
Автор қайтыс болғаннан кейін отыз жыл ішінде бірінші рет
жарықка шығарылған туындыға авторлык кұкык туынды жарыққа шыкканнан кейінгі жылдың бірінші каңтарынан есептегенде ол жарыққа шыққаннан кейін елу жыл бойы күшін сақтайды.
Туындыға авторлық құқықтың қолданылу мерзімінің бітуі
олардың қоғамдық игілікке айналғандығын білдіреді. Қоғамдык
110
игілікке айналған туындыларды кез келген адам авторлық
сыйакы төлемей еркін пайдалана алады. Бұл орайда авторлық
кұкық, автор есімінін кұкығы мен онын беделін қорғау кұкығы
сакгалуға тиіс. Қоғамдык игілікке айналған туындыларды пайдаланушылар авторлардын шығармашылық қызметіне ыкпал ету,
олардын материалдық-тұрмыстык жағдайларын жақсарту мақсатында авторлардын кәсіби корына немесе авторлардың
мұліктік құқыктарын ұжымдык негізде баскаратын ұйымдарға
каржы аударуға ерікті.
Сабақтас қщықтар койылымдарға, орындаушылықтарға,
фонограммаларға, эфирлік және кабельдік хабар тарату ұйымдарынын хабарларына олардың максатына, мазмұны мен сапасына, сондай-ақ жеткізілу әдісі мен нысанына қарамастан қолданылады. Орындаушылар, фонограмма жасаушылар, эфирлік
және кабельдік хабар тарату ұйымдары сабақгас құқыктардың
субьектілері болып табылады.
Сабақтас қщықтардың пайда болуы жөне жүзеге асырылуы
үшін қандай да болсын формальдылықгы сақгау талап етілмейді.
Фонограмма жасаушы жене (немесе) орындаушы өз құкықтары туралы хабарлау үшін фонограмманың әр данасында және
(немесе) оның әрбір корабында көрсетілетін және үш элементтен тұратын сабақгас құқыктарды қорғау белгісін пайдалануға
құкылы, олар: 1) қоршауға алынған латынша Р әрпі: Р; 2) айрықша сабақтас құкыктар иесінің есімі (атауы); 3) фонограмманын алғаш жарияланған жылы.
Патенттік құқық. Өнертабыс, пайдалы кескіндерді, енеркәсіп
үлгілерін тағы басқа да зияткерлік меншіктіңтүрлеріне құкықтын пайда болу, бекіту және қарау тәртібін реттейтін құқықтық
нормалардың жиынтығын патенттік қщық дейміз. Кез келген
адам өзінің ойлап тапқан өнертабысын, пайдалы модельдерін,
өнеркәсіп үлгілерін, ашқан жаңалықгарын іске асырып оны корғап, өзінің керегінше пайдаланып, табыс, пайда табуы үшін оны
арнайы мемлекетгік органдарда тіркеуден өткізіп, занды, қоргау
қужаттарын алады. Коргау қужаттары деп заңнамаларға сәйкес
берілген алдын ала патенттер мен өнертабыс пен өнеркәсіп
үлгілеріне, пайдалы модельдерге берілген патенттерді айтамыз.
Өнертабысқа және өнеркәсіптік улгіге құқық алдын ала
берілетін патентпен және патентпен, ал пайдалы модельге патентпен куәландырылады. Өнертабыс және өнеркәсіптік үлгіге
ш
алдын ала патент, пайдалы модельге патент өтшімге үстірт сараптама өткізілгеннен кейін беріледі. Өнертабысқа ж әне
өнеркәсіптік үлгіге патент өтінімге мәні бойынша сараптама
өткізілгеннен кейін беріледі. Алдын ала патент және патент
өнеркәсіптік меншік объектісіне басымдыкты, авторлыкты және
ерекше күкыкты куөландырады. Өнертабысқа алдын ала патент
өтінім келіп түскен күннен бастап бес жыл бойы күшін сактайды, патент иеленушісінін өтініші бойынша онын колданылу
мерзімі үзартылуы мүмкін, бірак ол үш жылдан аспауы керек.
Өнертабысқа патентөтінім берілген күннен бастап жиырма жыл
бойы күшін сактайды.
Пайдалы модельге патент өтінім берьіген күннен бастап бес
жыл бойы күшін сактайды, патент иеленушінін өтініші бойынша онын колданылу мерзімі үзартылуы мүмкін, бірак ол үш
жылдан аспауы керек.
Өнеркәсіптік үлгіге алдын ала патент отінім берілген күннен
бастап бес жыл бойы күшін сактайды. Әнеркәсіптік үлгігепатент
өтінім берілген күннен бастап он жыл бойы күшін сактайды, патент иеленушінің өтініші бойынша онын колданылу мерзімі үзартылуы мүмкін, бірақ ол бес жылдан аспауы керек.
Патент иеленуш інің корғалатын өнеркәсіптік меншік
объектісін ез калауынша пайдалануына ерекше қүқыгы болады.
Патент иеленуші корғалатын енеркәсіптік меншік объектілерін
пайдалануға айрықиіа қүқықты осы қорғау күжатын беру туралы мәліметтер ресми бюллетеньде жарияланған күннен бастап
корғау күжатының қодданылу кезенінде жүзеге асырады. Корғалатын енеркәсіптік меншік объектісі бар енімді дайындау, колдану, жеткізу, сатуға үсыну, сату, азаматтык айналымға езге де
енгізу немесе осы максатпен сактау, сондай-ак корғау әдісін
қолдану енеркәсіптік меншік объектісін пайдалану болып танылады.
Егер енімде оны пайдалану күніне техниканың осы саласындағы белгілі формуланынтәуелсіз тармағында келтірілген өнертабыстар, пайдалы модельдердің әрбір белгісі немесе соларға
тендес белгілер пайдалану әдісі болса, енім қоргалатын өнертабыс немесе пайдалы модель деп танылады, ал қорғалатын әдіс колданылған деп табылады. Тікелей осындай әдіспен дайындалған
өнімді азаматтык айналымға енгізу не осы мақсатпен сакгау енім
алудың қорғалатын әдісін пайдалану деп танылады.
Егер енімде бүйымның үсынылған кескіндерінде (макетінде)
керсетілген және негізгі белгілерініңтізбесінде келтірілгенбар112
льтқ негізгі белгілері болса, қоргалатын өнеркәсіптік улгісі бар
болып танылады.
4. Некеге турудың шарттары, тәртібі және мұрагерлік
Нвке дегеніміз ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік және
мүліктік емес жеке катынастарды туғызатын, отбасын күру мақсатымен занддрда белгіленген тәртіппен тараптардың ерікті және
толык келісімі жағдайында жасалған еркек пен әйелдің арасындағы тең қүқықгы одақ. Ал отбасы деп некеден, туыстықган, бала
асырап алудан немесе балаларды төрбиеге алудың езге де нысандарынан туындайтын мүліктік және мүліктік емес жеке
күқыктар мен міндеттерге байланысты және отбасы катынастарын нығайту мен дамытуға жәрдемдесуге тиісті адамдар тобын
айтамыз.
Неке азаматтық хал актілерін тіркеу (АХАЖ) органдарында
ресімделгенде занды деп танылады және белгілі бір кұкықтык
салдарлар туғыза алады. Шіркеулерде, мешіттерде некені қиюға
заң тыйым салмайды, бірақ олардың кұкықтык күші жоқ.
Некеге тұру үшін заң некеге тұрудың жағымды және жағымсыз жақгарын белгілейді. Некеге тұрудың жағымды жақтарына:
некеге тұрушы еркек пен әйелдің өзара ерікті келісімі жөне олардың неке жасына жетуі жатады.
Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы»
1998жылғы 17 желтоксандағы № 321-1 Заңынын 10-бабынасәкес
неке жасы еркектер мен әйелдер үшін он сегіз жас болып
белгіленеді. Дәлелді себептер болған жағдайда мемлекеттік
тіркеу орны бойынша азаматтык хал актілерін жазу органдары
неке жасын екі жылдан аспайтын мерзімге төмендетуі мүмкін.
Неке жасын төмендету туралы өтінішті некеге тұруға тілек
білдірушілер немесе олардың ата-аналары, не қорғаншылары
(камқоршылары) белгіленген неке жасын төмендету кажетгігін
туғызатьш себептерді көрсете отырып қозғай алады. Барлык
жағдайларда неке жасын төмендетуге тек некеге тұрушылардың
келісімімен ғана жол беріледі. Неке жасына толмаған адамдар
арасындағы некеге ата-аналарының не корғаншыларының
келісімімен ғана рүқсат етіледі.
Некеге түрудың жагымсыз жақтарына некеге түруға жол
бермейтін жәйттер кіреді. Некеге түруға: 1) біреуі болса да баска тіркелген некеде түрған адамдардың; 2) тікелей ата-тегі бо8-11
113
йынша және өзінен тарайтын жакын туыстардын (ата-аналар мен
балалардың, атасынын, әжесінін және немерелерінін), ата-анасы бір және ата-анасы бөлек әкесі немесе анасы ортак ағалыінілер мен апалы-сіңілілердің (аға-карындастардың); 3) асырап
алушылар мен асырап алғандардың; 4) біреуін болса да психикалык ауруынын немесе акыл-есі кемдігінін салдарынан сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдардын арасында жол берілмейді.
• " ! ? -■
: :г ; :
Некеге тұруға тілек білдіруші адамдарға медициналык, сондай-ак медициналык-генетикалык мәселелер және репродукциялык денсаулык қорғау мәселелері бойынша консультация беру
мен тексеруді мамандандырылған денсаулык сактау мекемелері
және некеге тұратын адамдардын екеуінін келісімімен ғана
жұргізеді. Некеге тұратын адамдарды тексерудін нәтижелері
медициналық құпия болып табылады және ол некеге тұруға ниеттенген адамға тексеруден өткен адамнын келісімімен ғана хабарлануы мүмкін.
Некеге тұратын адамдардың тікелей қатысуымен неке
мемлекетгік азаматтык хал актілерін жазу органдарында кңылады, Некені қию некеге тұруға тілек білдірушілер азаматгык хал
актілерін жазу органына арыз берген күннен басгап бір ай мерзім
өткен соң жүргізіледі. Дәлелді себептер болған жағдайда неке
қиюды мемлекеттік тіркеу орны бойынша азаматтык хал
актілерін жазу органы бір ай өткенге дейін неке киюға, сондайақосы мерзімді ұзартуға, бірақбір айдан аспайтын мерзімге ұзартуға рұқсат етуі мүмкін. Ерекше мән-жайлар болған кезде
(жүктілік, бала тууы, бір тараптың өміріне тікелей кауіп төнуі
және басқа да ерекше мән-жайлар) неке өтініш берілген күні
киылуы мүмкін.
Некені тоқтату. Неке ерлі-зайыптылардын біреуінің кайтыс
болуы немесе сот оны өлді немесе хабар-ошарсыз кеткен деп
жариялау салдарынан токтатыладьі. Сот кайтыс болды деп жариялаған немесе сот хабар-ошарсыз кеткен деп таныған жұбайы
келген және тиісті сот шешімі күшін жойған жағдайда некені
ерлі-зайыптылардың бірлескен өтініші бойынша азаматтық хал
актілерін жазу органы қалпына келтіруі мүмкін. Егер жүбайлардың екіншісі жаңа некеге отырса, некені қалпына келтіруге болмайды.
Некені бүзу. Неке ерлі-зайыптылардың біреуінің немесе
екеуінің де өтініші бойынша, сондай-ак сот әрекетке кдбілетсіз
114
деп таныған жұбайдын қорғаншысының өтініші бойынша оны
бұзу жолымен тоқтатылуы мүмкін. Некені өйелдің жүктілігі
кезенінде және бала туғаннан кейінгі бір жыл ішінде өйелдің
келісімінсіз бұзуға болмайды.
Азаматтық хал актіуіерін жазу органдарында некені бұзу кәмелетке толмаған ортак балалары жоқ және бір-біріне мүліктік
және өзге де талаптар коймайтын ерлі-зайыптылардың некені
жағдаиында
ортақ
ерлі-зайыптылардың біреуінің өпніші бойынша, егер ерлі-зайыптылардың екіншісін: 1) сот хабар-ошарсыз кеткен деп таныса; 2) сот әрекетке қабілетсіз деп таныса; 3) қылмыс жасағаны
үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталса, неке азаматтық хал актілерін жазу органдарында бұзылады.
Некені сот тәртібімен бузу: I) осы Заңның 16-бабының 2-тармағында көзделген жағдаиларды қоспағанда, ерлі-зайыптыларда кәмелетке толмаған ортақ балалардың болуы; 2) ерлі-зайыптылардың біреуінің некені бұзуға келісімі болмаған кезде; 3) егер
ерлі-зайыптылардын біреуі өзінің қарсылығы болмауына қарамастан, некені бұзудан ез әрекетгері не әрекетсіздігі арқылы
жалтарса; 4) ерлі-зайыптылардың бір-біріне мүліктік талаптары
болған жағдайларда жүргізіледі.
Егер сот ерлі-зайыптылардың одан әрі бірлесіп өмір суруі
және отбасын сақтауы мүмкін еместігін анықтаса, неке сот
тәртібімен бұзылады. Ерлі-зайыптылардың біреуінің некені
бұзуға келісімі болмаған жағдайда, сот ерлі-зайыптыларды татуластыруға шаралар қолдануға жөне ерлі-зайыптыларға татумерзім тағаиындаи
калдыруға
жөніндегі
йыптылар (олардын біреуі) некені бұзуды талап етсе, неке бұзылады. Екі жактың өзара некені тоқтату туралы ерікті келісімі
болған жағдайда некені бұзу сот шешімімен кемінде бір ай өткен
соң жүргізіледі.
Некені сот тәртібімен бұзу кезінде ерлі-зайыптылар соттың
карауына кәмелетке толмаған балалар өздерінің қайсысымен
тұратындығы туралы, балаларды және (немесе) еңбекке жарамсыз мұқтаж жұбайын асырауға қдражаттөлеу тәртібі туралы, бұл
каражаттын мөлшері туралы не ерлі-зайыптылардың ортақ
мүлкін бөлу туралы келісім ұсына алады.
115
Егер ерлі-зайыптылардын арасында осы баптын 1-тармағында аталған мәселелер бойынша келісім болмаса, сондай-ак ол
келісім балалардын немесе ерлі-зайыптылардын біреуінін
мүдделерін бүзатындығы аныкталса, сот: 1) неке бүзылғаннан
кейін кәмелетке толмаған балалар ата-анасынын кайсысымен
түратындығын айкындауға; 2) балаларды асырауға алимент атааналардын қайсысынан және кандай мөлшерде өндіріліп альінатынын белгілеуге; 3) ерлі-зайыптылардын (олардын біреуінін)
талап етуі бойынша олардын бірлескен ортак меншігіндегі
мүлікті бөлуді жүргізуге; 4) екінші жүбайдан асырауға каражат
алуга күкығы бар жүбайдын талап етуі бойынша осы асырау кдражатының мөлшерін айкындауға міндетп.
Егер мүлікті бөлу үшінші бір адамдардын мүдделерін козғайтын болса, сот мүлікті жеке іс жүргізіліп бөлу туралы талап|
ты жеке істе қозғауға қүқылы.
і
Азаматтык хал актілерін жазу органдарында бүзылатын неке
азаматтық хал актілерін жазу кітабында некенін бүзылғандығы
мемлекеттік тіркелген күннен бастап, ал неке сотта бүзылған
жағдайда - соттың шешімі занды күшіне енген күннен бастап
токтатылады. Сот некені бүзу туралы соттың шешімі занды
күшіне енген күннен бастап үш кун ішінде сот шешімінің
көшірмесін шешім шығарылған жердегі, сондай-ақ неке кию
мемлекеттік тіркелген жердегі азаматтық хал актілерін жазу органына жолдауға міндетгі. Ерлі-зайыптылардын азаматтык хал
актілерін жазу органында некенің бүзылғаны туралы куәлік алғанға дейін жаңадан некеге түруға қүқығы жоқ.^
Ерлі-зайыптылардын жеке қүқықтары мен міқцеттері. Ерлізайыптылардың қүқықтары мен міндеттері азаматтық хал
актілерін жазу органдарында некеге түру мемлекетпк тіркелген
күннен бастап туындайды. Ерлі-зайыптылар тең күқыктарды
пайдаланады және тең міндеттер аткарады. Ерлі-зайыптылардын
әрқайсысы кызмет, кәсіп түрін, түрғылыкты жерді тандауда
ерікті. Ана, әке болу, балаларды тәрбиелеу, оларға білім беру
мәселелері мен отбасы өмірінің баскд да мәселелерін ерлі-зайыптылар бірлесіп шешеді. Ерлі-зайыптылар отбасындағы өз
қатынастарын өзара сыйластык және өзара көмек негізінде
құруға, отбасының игілігі мен нығаюына жәрдемдесуге, өз балаларының денсаулығына, өсіп-жетілуіне және олардың өлауқаты жағдайына қамқорлык жасауға міндетті.
Ерлі-зайыптылардың мүліктік емес жеке қүқықтары. Некеге
түру кезінде ерлі-зайыптылар өз тілектері бойынша ортак тек
116
ретінде өздерінің біреуінің тегін тандап алады не ерлі-зайыптылардын өркайсысы өзінің некеге түрғанға дейінгі тегін сактап
калады, не өз тегіне екінші жұбайдың тегін косады. Егер ерлізайыптылардың біреуінің некеге тұрғанға дейінгі тегі косарлас
болса, тектерді косуға жол берілмейді. Ерлі-зайыптылардын
біреуінің тегін өзгертуі екінші жұбайдың тегін өзгертуіне әкеп
сокпайды. Неке бұзылған жағдайда ерлі-зайыптылар ортактекті
сактауға немесе өздерінің некеге тұрғанға дейінгі тегін калпына
келтіруге кұкылы.
Сонымен, ерлі-зайыптылардың мұліктік емес катынастарына: айналысатын ісін, кәсібін, мамандығын, тұратын жерін, атыжөнін, тегін тандау еркі жатады. Аналық, әкелік, баланы тәрбиелеу, білім беру, отбасының тағы басқа мәселелерін ерлі-зайыптылар өзара ақылдасып, бірігіп шешеді. Ерлі-зайыптылар отбасындағы өздерінің катынастарында бір-бірін сыйлауға, өзара
көмек көрсетуге, отбасының беріктігін нығайтуға, отбасы мүшелерінің, балалардың денсаулығын сактауға, олардың өсуіне
дұрыс жағдайлар туғызуға міндетті.
Ерлі-зайьштылардың мүліктік құқықтары мен міндеттері. Ерлізайыптылар некеде тұрған кезде жинаған мүлік олардың
бірлескен ортақменшігі болып табылады. Ерлі-зайыптылардың
некеде тұрған кезде жинаған мүлкіне (ерлі-зайыптылардың ортақ
мүлкіне) ерлі-зайыптылардың өрқайсысының еңбек қызметінен,
кәсіпкерлік қызметтен және санаткерлік кызмет нәтижелерінен
тапкан табыстары, ерлі-зайыптылардың ортак мүлкінен және
ерлі-зайыптылардың әрқайсысының бөлек мүлкінен түскен
кірістер, олар алған зейнетакылар, жөрдемақылар, сондай-ак
арнаулы нысаналы максаты жок езге де акшалай төлемдер (материалдық көмек сомалары, мертігу не денсаулығының өзге де
закымдануы салдарынан еңбек кабілетін жоғалтуына жөне басқаларына байланысты залалды әтеуге төленген сомалар) жатады. Сондай-ақ ерлі-зайыптылардың ортақ кірістерінің есебінен
сатып алынған жылжымалы және жылжымайтын мүліктер, бағалы қағаздар, жарналар, салымдар, несие мекемелеріне немесе
езге де коммерциялық ұйымдарға салынған капиталдағы үлестер жөне ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезенде тапқан басқа
да кез келген мүлік ол ерлі-зайыптылардың кайсысының атына
сатып алынғанына не ақша қаражаттарын ерлі-зайыптылардың
қайсысы салғанына қарамастан, ерлі-зайыптылардың ортак
мүлкі болып табылады.
117
Ерлі-зайыптылардың ортак мүлікке қүкығы некеде түрған
кезенде үй шаруашылығын жүргізуді, балаларды бағып-күтуді
жүзеге асырған немесе баска да дәлелді себептермен жеке кірісі
бол маған жүбайға да тиесіл і.
Ерлі-зайыптылардың әрқайсысының меншігі. Мыналар ерлізайыптылардың әркайсысының меншігі болып табылады: I) некеге түрғанға дейін ерлі-зайыптылардың әркайсысына тиесілі
болған мүлік; 2) ерлі-зайыптылардың некеде түрған кезеңінде
сыйлыкка, мүрагерлік тәртібімен немесе өзге де мәміле жасау
бойынша тегін алған мүлкі; 3) кымбат заттар мен баска да сәнсалтанат затгарын қоспағанда, некеде түрған кезенде ерлі-зайыптылардың ортақ қаражаты есебінен сатып алынса да, жеке
пайдалану заттары (киім-кешек, аяқкиім және баскалар). Некенің іс жүзінде тоқтатылуына байланысты бөлек түрған кезде
ерлі-зайыптылардың әркдйсысы тапқан мүлікті сот олардың
әрқайсысының меншігі деп тануы мүмкін.
Егер некеде түрған кезенде ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкі
немесе басқа жүбайдың мүлкі не ерлі-зайыптылардың кез
келгенінің еңбегі есебінен осы мүліктің қүнын едәуір арттыратын салыным жүргізілгені (күрделі жөндеу, қайта жаңғырту,
қайта ^лбдыктау және с.с.) аныкталса, ерлі-зайыптылардың
әркайсысының мүлкі олардың бірлескен ортақ меншігі болып
танылуы мүмкін.
Ерлі-зайыптылардың ортак мүлкін бөлу және осы мүліктегі
үлестерін айкындау кезінде, егер олардың арасындағы шартта
өзгеше көзделмесе, ерлі-зайыптылардың әркайсысының улесі
тең деп танылады.
Нарықгык экономиканың отбасылық күкықтык катынастарға енгізген жаналықтарының бірі некелесушілер, отбасын
қүрушы ерлі-зайыптылар некеге отырумен қатар өзара неке шартын жасасуға қүкықтары бар. Некеге түрушы адамдардың
келісімі немесе ерлі-зайыптылардың некедегі және (немесе) ол
бүзылған жағдайдағы мүліктік қүқыктары мен міндеттерін айқындайтын келісім неке шарты деп танылады.
Неке шарты некеге түруды мемлекеттік тіркеуге дейін де, неке
кезеңіндегі кез келген уақытта да жасалуы мүмкін. Некеге түруды мемлекеттік тіркеуге дейін жасалған неке шарты некеге түру
мемлекеттік тіркелген күннен бастап күшіне енеді. Неке шарты
жазбаша түрде жасалады жөне оны нотариат куәландыруға тиіс,
Неке шарты бойынша ерлі-зайыптылар неке шартымен заңда белгіленген бірлескен ортақ меншік режимін езгертуге, ерлі118
зайыптыларяын барлык мүлкіне, оның жекелеген түрлеріне немесе ерлі-зайыптылардың әрқайсысының мүлкіне бірлескен,
үлестік немесе бөлектелген меншік режимін белгілеуге күкылы.
Неке шарты ерлі-зайыптылардың колда бар мүлкі жөнінде де,
болашактағы мүлкі жөнінде де жасалуы мүмкін.
Неке шартында ерлі-зайыптылар өзара күтіп-бағу жөніндегі
өз күкыктары мен міндеттерін, бір-бірінің кірістеріне катысу
өдістерін, олардын әркайсысының отбасылык шығындар жасау
төртібін айкындауға; неке бүзылған жағдайда ерлі-зайыптылардын өркайсысына берілетін мүлікті белгілеуге, сондай-ак неке
шартына ерлі-зайыптылардың мүліктік катынастарына қатысты өзге де кез келген ережелерді енгізуге күқылы.
Неке шартында кәзделген қүқықгар мен міндетгер белгілі бір
мерзімдермен шектелуі не белгілі бір жағдайлардың туындауына немесе туындамауына қарай койылуы мүмкін.
Неке шарты ерлі-зайыптылардың қүқық қабілетін немесе
әрекет қабілеттілігін, олардын әз күкықтарын корғау үшін сотқа жүгіну қүкығын шектей алмайды; ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік емес жеке қатынастарды, ерлі-зайыптылардың
балаларға қатысты қүкықтары мен міндеттерін ретгей алмайды;
еңбекке кабілегсіз мүктаж жүбайдың асырау каражатын алуға
күкығын шектейтін жағдайды көздей алмайды; ерлі-зайыптылардың біреуін өте қолайсыз жағдайға қалдыратын немесе неке-отбасы зандарының негізгі бастауларына қайшы келетін басқа да
жағдайларды қамти алмайды.
Неке шарты ерлі-зайыптылардың келісімі бойынша кез келген уакытта өзгертілуі немесе бүзылуы мүмкін. Неке шартын
әзгерту туралы немесе бүзу туралы келісім неке шартының өзі
сияқты нысанда жасалады. Неке шартын орындаудан біржакты
бас тартуға жол берілмейді.
Баланың қүқықтары. Баланың отбасында өмір сүру және
тәрбиелену қүқығы. Он сегіз жасқа (кәмелетке) толмаған адам
бала деп танылады. Әрбір баланың мүмкін болғанынша огбасында өмір сүруге және тәрбиеленуге күқығы, өзінің ата-анасын
білуге қүқығы, олардың қамқорлығына қүкығы, өзінің
мүдделеріне қайшы келетін жағдайларды қоспағанда, олармен
бірге тұруға құқығы бар.
Баланың әз ата-анасы тәрбиелеуіне, оның мүдделерін қамтамасыз етуіне, жан-жакты өсіп-жетілуіне, оның адамдык қадірқасиетінің қүрметтелуіне қүқығы бар. Ата-анасы болмаған жағ(19
дайда
жағдайларында
ның отбасында төрбиелену кұкығын, белгіленген төрпппен қорганшы жөне қамқоріиы орган қамтамасыз етеді.
Баланын ата-анасымен және басқа да туыстарымен кдрымқатьшас жасау қүқыгы. Баланын ата-анасынын екеуімен де, аталарымен, әжелерімен, аға-інілерімен, апа-сіңлілерімен (карындастарымен) және баскд да туыстарымен кдрым-кдтынас жасауға
кұқығы бар. Ата-анасы некесінін бұзылуы, оның жарамсыз деп
танылуы немесе ата-анасынын бөлек тұруы баланың күкығына
әсер етпеуге тиіс. Ата-анасы бөлек тұрган жағдаида баланың
олардың әркайсысымен карым-қдтынас жасауға құкығы бар.
Ата-анасы әр түрлі мемлекеттерде тұрган жағдаида да баланың
өз ата-анасымен қарым-катынас жасауға кұкығы бар. Кысылтаяң жағдайға (ұсталу, тұтқындалу, қамауға алыну, емдеу
мекемесінде болу және т.с.с) ұшыраған баланың занда белгіленген тәртіппен өзінің ата-анасымен және басқа да туыстарымен
қарым-катынас жасауға құкьіғы бар.
Баланың оз пікіріы біддіру қүқығы. Бала отбасындд өз мүддесін
қозғайтын кез келген мәселені шешу кезінде өзінің пікірін
білдіруге, сондай-ак кез келген сот немесе әкімшілік іс қарау
барысында тындалуға құқылы. Он жаска толған бала пікірі, егер
бұл пікір оның мүдделеріне кайшы келмейтін болса, ескерілуге
міндетті. Мысалы, баланың аты мен тегін өзгерту, ата-ана
қүқыктарын калпына келтіру, асырап алуға баланың келісімі,
асырап алынған баланың аты, әкесінің аты және тегі, бала асырап алғандарды асырауға алынған баланың ата-анасы ретінде
жазу, бала асырап алудың күшін жоюды талап етуге күкығы бар
адамдар, бала асырап алудың күшін жоюдың салддры, патронат
белгіленетін бала (балалар) осындай жағдайлар барысында қорганшы және қамқоршы органдар немесе сот он жаска толған баланың келісімімен ғана шешім кабылдай алады.
Баланың ат алуға, әкесінің атын және тегін алуға қүқыгы. Баланың ат алуға, әкесінің атын және тегін алуға құқығы бар. Балаға ат ата-анасының (немесе олардың орнындағы адамдардың)
келісімі бойынша қойылады, аты-жөні әкесінің аты боиынша не
ұлттық дәстүрлер ескеріле отырьш беріледі.
Әкесі атын өзгерткен жағдайда оның көмелетке толмаған
балаларының әкесінің аты-жөні әзгереді, ал кәмелетке толған
балалардың әкесінің аты-жөні бүл туралы өздері арыз берген
120
жағдайда өзгертіледі. Баланың тегі ата-анасының тегімен айкындалады. Ата-анасының тегі әр түрлі болған жағдайда балаға
ата-анасының келісімі бойынша әкесінің немесе анасыныңтегі
беріледі. Ата-анасынынтілегі бойынша балалардың тегі ұлтгык
дәстүрлер ескеріле отырып, әкесінің немесе атасының атынан
шығарылуы мүмкін. Баланыңатына және (немесе) тегіне катысты ата-ананың арасыңда туындаған келіспеушілік сот тәртібімен
шешіледі.
Егер әкесі белгіленбесе, баланың аты анасының көрсетуі бойынша қойылады, әкесінің аты-жөні баланың әкесі ретінде жазылған адамның аты бойынша, тегі —анасының тегі бойынша
беріледі. Егер ата-анасынын екеуі де белгісіз болса, баланын
тегін, атын, аты-жонін қорғаншы және камкоршы орган кояды.
Баланын аты мен тегін өзгерту. Ата-анасының екеуі де тегін
өзгерткен жағдайда кәмелетке толмаған балалардың тегі езгереді.
Бала он алты жасқа толғанға дейін ата-анасының бірлескен
өтініші бойынша азаматтық хал актілерін жазу органы баланың
мүдделерін негізге ала отырып, баланың атын, сондай-ақ оған
берілген текті баска ата-ананың тегіне өзгертуге рүқсат беруге
күкылы. Неке тоқтатылған немесе неке жарамсыз деп танылған
жағдайда балалар әздеріне туған кезде берілген тектерін сақтап
калады.
Егер ата-анасы бөлек түрса жөне бала бірге түратын ата-анасының біреуі оған өзінің тегін бергісі келсе, азаматтық хал
актілерін жазу органы бұл мәселені баланың мүдделеріне карай
және ата-ананын екіншісінің пікірін ескере отырып шешеді. Атаананың түратын жерін аныктау мүмкін болмаған, ол ата-ана
кұкығынан айырылған, өрекетке қабілетсіз деп танылған жағдайда, сондай-ақ ата-ана баланы асырап-бағу мен тәрбиелеуден
дөлелді себептерсіз жалтарған ретте оның пікірін ескеру міндетті
емес.
Егер бала бір-бірімен некеде тұрмайтын адамдардан туған
болса және әкесі занды тәртіппен белгіленбесе, азаматтық хал
актілерін жазу органы, баланың мүдделерін негізге ала отырып,
оның тегін анасының осындай өтініш жасаған кездегі соның
тегіне әзгертуге рүқсат етуге құкылы. Он жаска толған баланың
атын және (немесе) тегін оның келісімімен ғана өзгертуге болады.
Баланың ұлты. Баланың ұлты оның ата-анасының ұлтымен
айқынддлады. Егер ата-анасының үлты әр түрлі болса, ол баланың қалауы бойынша оған жеке басының куәлігі немесе пас121
порт берілген кезде әкесінін немесе шешесінін ұлтымен аиқьіндалады. Одан әрі баланын ұлты оның өтініші бойынша баска атаанасының ұлтына өзгертілуі мүмкін.
Баланың мүліктік қүқыктары. Баланың Занда белгіленген
тәртіппен және мөлшерде өзінің ата-анасынан және отбасынын
басқа да мүшелерінен асырау қаражатын алуға қүкығы бар. Балаға алименттер, зейнетақылар, жәрдемакылар ретінде тиесілі
сомалар ата-анасынын (олардың орнындағы адамдардың) билік
етуіне келіп түседі және оны олар баланы асырап-бағуға, оған
білім беруге және оны тәрбиелеуге жұмсайды.
Баланың өзі сыйға немесе мұрагерлік тәртібімен алған
кірістерді, мүлікті, сондай-ақ баланың қаражатына сатып алынған баска да кез келген мүлікті меншіктенуге кұқығы бар. Өз
еңбегінен кіріс алған бала, егер ол ата-анасымен бірге тұрса, отбасын асырау жөніндегі шығыстарға қатысуға құқылы.
Баланын өзіне меншік кұқығымен тиесілі мүлікке билік ету
құқьіғы Казақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (Жалпы бөлім) 22 және 23-баптарымен белгіленеді. Баланың ата-ана
мүлкіне меншік құқығы болмайды, ата-ананың баланың мүлкіне
меншік құкығы болмайды. Бірге тұратын балалар мен ата-аналар бір-бірінің мүлкін өзара келісім бойынша иеленіп, пайдалана алады. Ата-аналар мен балалардың ортақ меншік құқығы пайда болған жағдайда олардын ортақ мүлікті иелену, пайдалану
және оған билік ету кұқығы азаматтық заңдарда белгіленеді.
Баланың қорғалу құқыгы. Баланың өз құқыктары мен занды
мүдделерін қорғауға құқығы бар. Баланың құқыктары мен заңды мүдделерін корғауды ата-анасы (олардың орнындағы адамдар), ал осы занда көзделген жағдайларда корғаншы ж әне камқоршы орган, прокурор және сот жүзеге асырады. Кәмелетке
толғанға дейін заңға сөйкес өрекетке толык кабілетгі деп танылған көмелетке толмаған адамның өз құқықтары мен міндеттерін,
оның ішінде корғалу құкығын өз бетінше жүзеге асыруға кұкығы
бар.
Баланың ата-анасының (олардың орнындағы адамдардың)
тарапынан жасалған киянаттан қорғалуға құқығы бар. Баланың
құкыктары мен занды мүдделері бұзылған кезде, онын ішінде
ата-анасының (олардың біреуінің немесе олардын орнындағы
адамдардың) баланы асырап-бағу, төрбиелеу, оған білім беру
жөніндегі міндеттерін орындамауы кезінде немесе тиісті дәре122
жеде орындамауы кезінде не ата-ана (қорғаншы, қамқоршы)
кұкығын теріс пайдалану кезінде бала қорғаншы жөне камкоршы орғанға, ал он тәрт жаска толғанда —сотқа өзінің құкыктарын корғау үшін өз бетінше өтініш жасауға күқылы.
Баланың өміріне немесе денсаулығына кауіп төнгендігі туралы, онын құқыктары мен занды мүдделерінің бұзылғандығы
туралы белгілі болған ұйымдардын лауазымды адамдары мен өзге
де азаматтар өл жөнінде баланың іс жүзінде түратын жері бойынша корғаншы және қамқоршы органға хабарлауға міндетті.
Мұндай мәліметтерді алған жағдайда корғаншы және камқоршы орган баланың құкықтары мен занды мүдделерін корғау
жөнінде қажетті шаралар қолдануға міндетті.
Ата-аналардын құқықтары мен міндеттері. Казақстан Республикасынын 1998 жылы 17 желтоқсанда кабылданған № 321-1
«Неке және отбасы туралы» Заңының 60—66-баптарында ата-аналардың отбасындағы кұқықтары мен міндеттері көрсетілген.
Ата-аналардың әз балаларына қатысты құкықтары тең және
міндеттері (ата-ана кұкыктары) тен болады. Ата-ана құқықтары
балалары он сегіз жасқа (кәмелетке) толғанда, сондай-ак кәмелетке толмаған балалар некеге тұрған кезде токгатылады. Кәмелетке толмаған ата-аналардын баласымен бірге тұруға және оны
төрбиелеуге катысуға құқығы бар.
Некеге тұрмаған, көмелетке толмаған ата-аналар олар бала
туған жағдайда және олардың ана және (немесе) әке болуы аныкталған жағдайда өздері он алты жаска толғанда ата-ана кұкығын
өз бетінше жүзеге асыруға қүқылы. Көмелетке толмаған атааналар он алты жасқа толғанға дейін қорғаншы және қамкоршы
орган балаға корғаншы тағайындайды, ол баланың көмелетке
толмаған ата-аналарымен бірге оны төрбиелеуді жүзеге асырады. Баланың қорғаншысы мен кәмелетке толмаған ата-ананың
арасында туындаған келіспеушілікті қорғаншы және қамқоршы
орган шешеді.
Кәмелетке толмаған ата-аналардың жалпы негіздерде
әздерінің өке және ана болуын мойындауға және оған дау айтуға кұқығы бар, сондай-ақ олардың он төрт жасқа толғаннан
кейін сот тәртібімен өз балаларына катысты әке болуын анықтауды талап етуге құқығы бар.
Ата-аналар оз балаларының денсаулығына қамқорлық жасауға
міндетгі. Ата-аналардын өз балаларын төрбиелеуге құқығы бар
және оған міндетті. Ата-аналардың басқа да барлық адамдарға
123
қарағанда өз балаларын төрбиелеуге басым құкығы бар. Бала
төрбиелеуші ата-аналар өздерінін қабілетгері мен каржылық
мүмкіндіктерінің шегінде, оның дене, психикалық, адамгершілік
жөне рухани жағынан дамуына кажетті өмір сүру жағдайларын
камтамасыз ету үшін негізгі жауапкершілікте болады.
Ата-аналар балалардын орта білім алуын қамтамасыз етуге
міндетті. Ата-аналардынбалалардын пікірін ескере отырып, орта
білім алғанға дейін білім беру мекемесі мен балаларды оқыту
нысанын тандауға кұқығы бар. Балалардың тәрбиесі мен білім
алуына катысты барлык мәселелерді балалардың мүдцелерін
негізге алып ж әне балалардың пікірін ескере отырып, өзара
келісімі бойынша ата-аналар шешеді. Ата-аналардың арасында
келіспеуш ілік болған жағдайда олар (олардың біреуі) бұл
келіспеушіліктерді шешу үшін корғаншы ж әне қамкоршы
органға немесе сотқа жүгінуге кұқылы.
Ата-аналар өз балаларының занды өкілі болып табылады және
кез келген жеке және заңды тұлғаларға қатысты, оның ішінде
соттарда арнаулы өкілеттіксіз олардың құкыктары мен мүдделерін қорғайды. Егер қорғаншы және қамкоршы орган ата-аналар мен балалар мүдделерінің арасында қайшылық барын анықтаса, ата-аналардын өз балаларының мүдделерін білдіруге
құкығы жоқ. Ата-аналар мен балалардыңарасында келіспеушілік
болған жағдайда корғаншы жөне камқоршы орган балалардын
құқыктары мен мүдделерін қорғау үшін өкіл тағайындауға
міндетті.
Ата-ана кұкыктарын балалардың мүдделеріне қарама-кайшы
жүзеге асыруға болмайды. Балалардың мүдделерін қамтамасыз
ету олардың ата-аналары қамқорлығының негізгі мәні болуға
тиіс. Ата-ана құкыктарын жүзеге асыру кезінде ата-аналар балалардың дене ж ән е психикалық денсаулығына, олардың
адамгершілік жағынан дамуына зиян келтіруге құқығы жок.
Балаларды тәрбиелеу әдістерінде адамның кадір-касиетін
кемсітетін немкұрайлылык, қатыгездік, дөрекілік, балаларды
қорлау немесе қанау болмауға тиіс. Ата-ана кұкыктарын балалардың кұкыктары мен мүдделеріне нұқсан келтіре отырып
жүзеге асыратын ата-аналар занда белгіленген тәртіппен жауап
береді.
Баласынан бөлек тұратын ата-ананың баласымен қарымқатынас жасауға, оны тәрбиелеуге ж әне баланың білім алуы
мәселелерін шешуге қатысуға қщыгы бар. Бала біргетұратын ата■124
ана, егер мұндай карым-катынас жасау баланың дене және психикалык денсаулығына, оның адамгершілік дамуына зиян
келтірмесе, баланың екінші ата-анасымен карым-қатынас жасауына кедергі болмауға тиіс. Ата-аналары бөлек тұрып жатқан
жағдайда балалардың тұратын жері ата-аналарының келісімімен
белгіленеді.
Келісім болмаған жағдайда ата-аналардың арасындағы дауды балалардын мүдделерін негізге алып және балалардың пікірін
ескере отырып сот шешеді. Бұл орайда сот баланың ата-аналардың өркайсысына, аға-інілері мен апа-сіңлілеріне (қарындастарына) үйірлігін, баланың жасын, ата-аналардың адамгершілік
және өзге де жеке қасиетгерін, ата-аналардың әркайсысы мен
баланың арасында орын алған қатынастарды, олардың дамыту
және тәрбиелеу үшін балаға жағдай жасау мүмкіндігін (ата-аналар қызметінің түрі, жұмыс режимі, материалдық және отбасылык жағдайы және т.с.с) ескереді.
Ата-аналар баладан бөлек тұратын ата-ананың ата-ана
құқығын жүзеге асыру тәртібі туралы жазбаша түрде келісім
жасасуға құкылы. Егер ата-аналар келісімге келе алмаса, атааналардың (олардың біреуінің) талап етуі бойынша дауды қорғаншы жөне камкоршы органның қатысуымен сот шешеді. Соттың шешімі орындалмаған жағдайда кінәлі ата-анаға зандарда
көзделген шаралар қолданылады. Сот шешімі қасақана орындалмаған жағдайда баладан бөлек тұратын ата-ананыңталап етуі
бойынша сот баланың мүдделерін негізге алып және баланын
пікірін ескере отырып, баланы соған беру туралы шешім шығара алады.
Баласынан бөлек түратын ата-ананың өз баласы туралы
тәрбие, емдеу мекемелері мен баска да мекемелерден акпарат
алуға кұқығы бар. Ақпарат беруден ата-ана тарапынан баланың
өмірі мен денсаулығына қатер болған жағдайларда ғана бас тартылуы мүмкін. Акпарат беруден бас тартуға сот төртібімен дау
айтылуы мүмкін.
Отбасы мүшелерінің алименттік қатьгаастары. Ата-аналармен
балалардың алиментгік міндеттемелері. Ата-аналар өздерінің
кәмелетке толмаған балаларын асырап-бағуға міндетті. Кәмелетке толмаған балаларды асыраудын төртібі мен нысанын атааналар дербес айқындайды. Ата-аналар «Неке жөне отбасы туралы» Заңның 20-тарауына сөйкес өздерінің көмелетке толмаған балаларын асырап-бағу туралы келісім (алимент толеу туралы келісім) жасауға кұкылы.
125
Егер ата-аналар өздерінін кәмелетке толмаған балаларын асырап-бағуына алмаса, кәмелетке толмаған балаларды асырапбағуға арналған қаражат (алимент) ата-аналардан сот тәртібімен
өндіріп алынады. Ата-аналардың алимент төлеу туралы келісімі
болмағанда, кәмелетке толмаған балалар асырап-бағуға алынбағанда және сотка талап-арыз берілмегенде қорганиш және қамқоршы орган кәмелетке толмаған балаларға олардын ата-анасынан (олардың біреуінен) алимент өндіріп алу туралы талап коюға
кұкылы.
Алимент төлеу туралы келісім болмаған жағдайда сот кәмелетке толмаған балаларға олардын ата-аналарынан алиментті ай
сайын мынадай мөлшерде: бір балаға — ата-анасы табысының
жөне (немесе) өзге де кірісінің —төрттен бірін; екі балаға —үштен
бірін; үш және одан да кеп балаға тең жартысын өндіріп алады.
Бүл үлестердің мөлшерін сот тараптардың материалдык немесе
отбасылык жағдайларын және назар аударарлық өзге де мәнжайларды ескере отырып кемітуі немесе көбейтуі мүмкін.
Ата-аналар өздерінік көмекке мүқтаж, еңбекке жарамсыз
кәмелетке толған балаларын асырап-бағуға міндетті. Алимент
төлеу туралы келісім болмаған жағдайда екбекке жарамсыз көмелетке толған балаларға алимент тәлеу мөлшерін сот алимент
төленетін кезде қолдднылып жүрген айлык есептік көрсеткішке
еселенген катынасында, тараптардың материалдық және отбасылық жағдайлары мен назар аударарлық баска да мүдделерін
негізге ала отырып белгілейді.
Еңбекке жарамды кәмелетке толған балалар өздерінің еңбекке жарамсыз көмекке мүқгаж ата-аналарын асырап-бағуға және
оларға камқорлық жасауға міндетгі. Алимент төлеу туралы келісім болмаған жағдайда еңбекке жарамсыз көмекке мүқтаж атааналарға алимент олардың еңбекке жарамды кәмелетке толған
балаларынан сот тәртібімен өндіріп алынады. Әрбір баладан
өндіріп алынатын алимент мөлшерін сот ата-аналары мен балаларының материалдық және отбасылық жағдайлары мен тараптардың назар аударарлық басқа да мүдделерін негізге ала отырып, алименттөлеу кезіндегі айлықесептік керсеткішке еселенген қатынастарында белгілейді.
Алимент мөлшерін айқындау кезінде сот, балаларының
бәріне, олардың біреуіне немесе олардың бірнешеуіне талап қойылғанына қарамастан, осы ата-ананың еңбекке жарамды, кәмелетке толған балаларының бәрін ескеруге құқылы. Егер сот ата126
аналардың ата-ана міңдеттерін орындаудан жалтарғанын анықтаса, балаларының өздерінің еңбекке жарамсыз, көмекке мұктаж
ата-аналарын асырап-бағу жөніндегі міндеттерінен босатылуы
мүмкін. Балалары ата-ана кұкыктарынан айырылған ата-аналарына алимент төлеуден босатылады.
Ерлі-зайыптылардың бір-бірін асырап-багу жөніндегі
міндеттері. Ерлі-зайыптылар бір-бірін материалдык жағынан
колдауға міндетгі. Мұндай колдаудан бас тарткан жөне ерлі-зайыптылардың арасында алимент төлеу туралы келісім болмаған
жағдайда алимент төлеуге кажетгі қаражаты бар жұбайдан:
1) енбекке жарамсыз мұқтаж жұбайының; 2) жүкті кезінде және
ортақ баласы туған күннен бастап үш жыл бойы әйелінің; 3) ортак
мүгедек баланы бағып отырған мұқтаж жұбайынын бала он сегіз
жасқа толғанға дейін; 4) ортақ мүгедек баланы 16 жасқа толғанға дейін бағып-күтіп отырған, сондай-ак 16 жаска толғаннан сон
ортак мүгедек балаға 1-11 топтағы мүгедектік белгіленген жағдайда мұқгаж жұбайының алимент төлеуді сот тәртібімен талап
етуге кұқығы бар.
Бұрынғы жұбайдың неке бұзылғаннан кейін алимент алуға
қүқығы. Алимент төлеуге қажетгі қаражаты бар бүрынғы жұбайынан алимент төлеуді сот төртібімен талап етуге: 1) жүкті
кезінде жөне ортақ баласы туған күннен бастап үш жыл бойы
бүрынғы әйелінің; 2) ортақ мүгедек баланы 16 жаска толғанға
дейін бағып-күтіп отырған, сондай-ак 16 жаскатолған соң ортақ
мүгедек балаға І-ІІ топтағы мүгедектік белгіленген жағдайда
көмекке мұқгаж бұрынғы жұбайыньга.; 3) неке бұзылғанға дейін
еңбекке жарамсыз болып калған еңбекке жарамсыз кәмекке
мұқгаж бұрынғы жұбайының кұқығы бар.
Алиментгің мөлшері мен оны неке бұзылғаннан кейін бұрынғы жұбайына берудіңтәртібі бұрынғы ерлі-зайыптылардың арасындағы келісім бойынша белгіленуі мүмкін.
Отбасының басқа мүшелерінің алименттік міндеттемелері.
Ағалары мен апаларының әздерінің кәмелетке толмаған және
еңбекке жарамсыз, кәмелетке толған інілері мен сіңлілерін
(карындастарын) асырау женіндегі міндеттері
Көмелетке толмаған көмекке мұқгаж інілері мен сіңлілерінің
(қарындастарының) өз ата-аналарынан қаражат алуға мүмкіндігі
болмаған жағдайда өздерінің алимент төлеуге қажетті қаражаты
бар еңбекке жарамды, кәмелетке толған ағалары мен апаларынан сот тәртібімен алимент алуға құқығы бар. Еңбекке жарам127
сыз, көмекке мүктаж кәмелетке толған ағалары мен апаларына
да, егер олар өздерінін енбекке жарамды, көмелетке толған балаларынан, жүбайларынан (бүрынғы жүбайларынан) немесе атаанасынан көмек ала алмаса, осындай күкыкберіледі.
Немерелерін асырап-бағу жөніндегі атасы мен әж есінің
міндеттері. Өздерінін ата-аналарынан көмек алуы мүмкін болмаған жағдайда, кәмелетке толмаған, көмекке мүктаж немерелердің өздерінің алимент төлеуге кажетгі каражаты бар әжесі
мен атасынан соттәртібімен алименталуға күкығы бар. Өздерінің
жүбайларынан (бүрынғы жүбайларынан) немесе ата-анасынан
көмек ала алмаса, еңбекке жарамсыз, көмекке мүктаж кәмелетке толған немерелерге де осындай күкык беріледі.
Өздерінің кәмелетке толған еңбекке жарамды балаларынан
немесе жүбайынан (бұрынғы жұбайынан) кджетгі каражат ала
алмаған жағдайда, еңбекке жарамсыз, кемекке мұктаж аталар
мен әжелер әздерінің алимент төлеуге кажетті каражаты бар
кәмелетке толған немерелерінен сот тәртібімен алимент талап
етугекұкылы.
; ,
Кәмелетке толмаған балаларға накты тәрбие беруді, асырапбағуды жүзеге асырушы, еңбекке жарамсыз, көмекке мұктаж
адамдар, егер олар өздерінің кәмелетке толған, еңбекке жарамды балаларынан немесе жұбайларынан (бұрынғы жұбайларынан)
көмек ала алмаса, олар өздерінің кәмелетке толған, енбекке
жарамды тәрбиеленушілерінен көмек беруді сот тәртібімен талап етуге күкылы. Егер тәрбиелеушілер тәрбиеленушілерді бес
жылдан аз уакыт асырап-бағып, тәрбиелесе, сондай-ак өздерінін
тәрбиеленушілерін тиісті түрде асырап-бакпаған және тәрбиелемеген болса, сот тәрбиеленушілерді нақты тәрбиеленушілерін
асырап, бағу жөніндегі міндеттен босатуға кұкылы.
Өгей ұлдар мен өгей кыздарын тәрбиелеп, асырап-бақкан,
еңбекке жарамсыз, көмекке мұктаж өгей әке мен өгей шешенің,
егер өздерінің кәмелетке толған еңбекке жарамды балаларынан
немесе жұбайларынан (бұрынғы жұбайларынан) көмек ала алмаса, осыған қажетті қаражаты бар еңбекке жарамды, көмелетке толған өгей ұлдарынан немесе өгей қыздарынан асырап-бағуды сот тәртібімен талап етуге күкылы. Егер өгей әке мен өгей
шеше өгей балалары мен егей кыздарын бес жылдан аз уақыт
төрбиелеп, асырап-бақса, сондай-ақ олар өздерінің тәрбиелеу
жөне асырау міндеттерін тиісті түрде аткармаса, сот өгей ұлдар
мен ©гей кыздарды өгей өкесі мен өгей шешесін асырап-бағу
міндетгерінен босатуға құкьілы.
128
Қорганшылык және қамқоршылық. Ата-анасының кайтыс
болуы, олардын ата-ана кұкыктарынан айырылуы, олардын атаана кұкықтарынын шектелуі, ата-анасынын әрекегке кабілегсіз
деп танылуы, ата-анасынын сыркатгылығы, ата-аналарынын ұзак
уакыт болмауы, ата-аналардын балаларын тәрбиелеуден немесе
олардын кұкыктары мен мұдделерін коргаудан жалтаруы, соның
ішінде ата-аналардын төрбиелеу, емдеу жөне басқа да осыған
үқсас мекемелерден өз балаларын алудан бас тартуы, сондай-ак
ата-аналардың камқорлығы болмаған өзге де жағдайларда, балалардын күкыктары мен мүдделерін қорғау қорганшы жөне қамқоршы органдарға жүктеледі.
Корғаншы және камкоршы органдар ата-аналарының қамқорлығынсыз калған балаларды аныктайды, осындай балалардың есебін алуды жүргізеді жөне ата-анасының қамкорлығынсыз калудын накты мән-жайларын негізге ала отырып, балаларды орналастырудын нысандарын тандайды, сондай-ак оларды
асырау, тәрбиелеу және білім беру жағдайларына одан әрі бакылау жасауды жүзеге асырады. Корғаншы және камқоршы
органдардан баска, ата-анасының камкорлығынсыз қалған балаларды орналастыру жөніндегі занды және жеке тұлғалардың
кызметіне жол берілмейді.
Ата-аналарының қамкорлығынсыз қалған балалар асырап
алынып, отбасына тәрбиеленуге, қорганшылыққа ( қамқоршшыққа)
немесе патронат шарты бойынша, ал мұндай мүмкіндік болмаған кезде, жетім балаларға немесе ата-аналарының қамқорлығынсыз калған балаларға арналған барлық үлгідегі (тәрбие, емдеу және басқа да) мекемелерге берілуге тиіс.
Қорганшшық және қаліқоршшық ата-анасының қамкорлығынсыз калған балаларға, оларды асырау, тәрбиелеу жөне білім
беру мақсатында және әрекетке қабілетсіз немесе әрекетке
қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамдардың балалардын
мүліктік және мүліктік емес құкықтары мен мүдделерін корғау
үшін белгіленеді.
Қорганшшық он төрт жаска толмаған балаларға, сондай-ак
психикалық аурудың салдарынан немесе ақыл-есінің кемдігінен
сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдарға белгіленеді. Корғаншьшык кайтыс болған немесе сотгын шешімімен өлді немесе хабар-ошарсыз кеткен деп танылған кәмелетке толмаған адамнын, әрекетке кабілетсіз немесе әрекетке қабілеті шектеулі кәмелетке толған адамнын мүлкіне тағайындалады. Егер қорғаншы9-11
І29
ж
лык және кдмқоршылык бсл гіленген адамның баскд жерде мүлкі
болса, онда осы мүлікті баскару үшін қорғаншы ж әне кдмқоршы
органдар мүліктің тұрған жерінде қорғаншы тағайындай алады.
Қамқоршылық он төртген он сегіз жаскд дейінгі кәмелетке
толмағандарға, сондай-ақ спиртті ішімдіктерге немесе есірткі
заттарға салынуы салдарынан сот әрекет кдбілеттілігі шектеулі
деп таныған адамдарға белгіленеді. Денсаулығының жай-күйіне
байланысты өзінің қүқыктарын өз бетінше жүзеге асыра алмайтын және міндеттерді орындай алмайтын кәмелетке толған әрекет қабілеттілігі адамдардың арызы бойынша оларға кдмкоршылық белгіленуі мүмкін.
Аудандық (қалалық) атқарушы органдар қорғаншы және
қамқоршы органдар болып табылады. Аудандық және кдлалық
атқарушы органдар өздерінің қорғаншылық ж әне қамкоршылықжөніндегі міндеттерін халыққа білім беруге, оны әлеуметпк
қорғауға ж әне оның денсаулығын сақтауға уәкілетпк берілген
органдары арқылы жүзеге асырады, ал поселкелік, селолык,
ауылдық аткдрушы органдар бұл қызметтерді дербес жүзеге асырады.
. Ш •. I І Д Д Д І І І Ц
Корғаншы ж әне қамқоршы органдар баланың ж әне оны
тәрбиелеуге үміткер адамның (адамдардың) тұрмыс жағдайларына зерттеу жүргізуге және зерттеу актісін соткд табыс етуге
м індетті. Қорганшы ж ән е қамқорш ы органдар ө зд ер ін ің
міндеттерін осы органдар туралы Казақстан Республикасының
Үкіметі бекітетін ереже негізінде жүзеге асырады.
Патронат. Корғаншылық және қамқоршылық нысанындағы
патронат ата-анасының камқорлығынсыз қалған, соның ішінде
тәрбиелеу, емдеу немесе осы тәрізді баска да мекемелердегі кәмелетке толмаған балаларға белгіленеді. Баланы тәрбиелеуге алуға
тілек білдіруші адам (патронат тәрбиеші) мен қорғаншы және
қамқоршы орган арасында жасалған баланы (балаларды) тәрбиелеуге беру туралы шарт патронаттың туындау негізі болып табылады.
НР
' ; !1
Баланы тәрбиелеуге беру туралы шарт баланы асырап-бағу,
тәрбиелеу және білім беру жағдайларын, патронаттәрбиешінің
құқыктары мен міндеттерін, патр онат тәрбиешіге катысты корғаншы ж әне қамкоршы органдардың міндеттерін, сондай-ак
мұндай шарттың тоқтатылу непздері мен салдарларын көздеуі
тиіс.
Бала патронат тәрбиешіге аталған шартпен белгіленген
мерзімге тәрбиелеуге беріледі. Патронат тәрбиешілердің еңбегіне
130
акы төлеу және төрбиелеуге алынған балалар санына қарай
берілетін жеңілдіктер Қазақстан Республикасының зандарымен
белгіленеді.
Баланы тәрбиелеуге беру туралы шарт: 1) дәлелді себептері
(сыркатгану, отбасылық немесе материалдық жағдайдың езгеруі,
баламен өзара түсіністіктің болмауы, балалар арасындағы жанжалдар және басқалар) болған кезде патронат тәрбиешілердің
бастамасы бойынша; 2) баланы асырап-бағу, төрбиелеу және
бйіім беруде колайсыз жағдайлар туған кезде корғаншы және
қамкоршы органның бастамасы бойынша; 3) бала ата-анасына
қайтарып берілген немесе бала асырап алынған жағдайларда
мерзімінен бүрын бүзылуы мүмкін.
Патронат тәрбиешілер тәрбиеге алынған балаға (балаларға)
қатысты корғаншылар мен камқоршылар сияқты қүқықтар мен
міндетгерге ие болады. Оларға осы заңның 108-бабында көзделген талаптар қойылады. Патронат тәрбиешілерді іріктеп алуды
корғаншы және қамқоршы органдар жүзеге асырады. Шарт бойынша оны патронат тәрбиешілерге беру үшін баланы (балаларды) алдын ала тандауды қорғаншы жөне қамқоршы органмен
келісім бойынша баланы (балаларды) огбасына қабылдауға тілек
білдірген адамдар жүзеге асырады.
Ағалы-інілерді, апалы-сінділерді (қарындастарын) ажыратуға
жол берілмейді, бүған олардын мүдделеріне сай келетін жағдайлар косылмайды. Баланы (балаларды) патронат тәрбиешілерге
беру оның пікірі ескеріле отырып жүзеге асырылады. Он жасқа
толған бала (балалар) оның келісімімен ғана берілуі мүмкін.
Патронат тәрбиешілерге беріл ген бала (балалар) өзіне тиесілі
алиментгерге, зейнетақыға, жәрдемақыға және басқа да әлеуметтік төлемдерге қүқығын, сондай-ақ түрғын үй-жайға меншік
құқығын немесе түрғын үй-жайды пайдалану құқығьш сақтайды. Тұрғын үй-жайы болмаған кезде, тұрғын үй зандарына сәйкес
оған тұрғын үй-жай берілуіне кұкығы бар.
Қорганшы және қамқоршы орган патронат тәрбиешілерге
кажетті көмек көрсетуге, баланың (балалардың) өмірі мен
төрбиесіне қалыпты жағдай туғызуға жәрдемдесуге міндетгі,
сондай-ақ патронат тәрбиешілерге жүктелген баланы (балаларды) асырап-бағу, тәрбиелеу және оған білім беру міндеттерін
орындауға бақылауды жүзеге асыруға құқылы.
4.1.
Мұра және мүрагерлік. Мұрагерлік —кайтыс болған азамат (мұра калдырушы) мүлкінің басқа адамға (адамдарға) —мүра131
қалдырушының
на тығыз байланысты мына кұкыктар мен міндеттер: I) егер заң
занды
болып табылатын ұйымдарға мүше болу күкығы; 2) өміріне незиянды
тік міндеттемелерден туындайтын күкыктар мен міндеттер,
4) зейнетакы төлеу, жәрдемакы және еңбек пен әлеуметпк камсыздандыру туралы зан актілерінің негізінде басқа да төлемдер
төлеу құкығы; 5) мүліктік кұкыктармен байланысы жок жеке
мүліктік емес құкыктар мұраның кұрамына кірмейді. Мұра қалдырушыға тиесілі болған жеке мүліктік емес кұкыктар мен баска да материалдык емес игіліктерді мұрагерлердің жүзеге асыруы және корғауы мүмкін. Мүрагерлік өсиет және (немесе) заң
бойынша жүзеге асырылады.
Мұрагерлік заң бойынша жүзеге асырылуы үшін кемінде екі
жағдай болу керек: біріншіден, мүраға ие болатын түлға, заң
бойынша мұрагер болатындардың сапына кіруі керек, екіншіден,
мұрагерлік ашылу керек. Өсиет бойынша мүра беруші мұра алушыны өзінің еркімен өсиетте белгілейді.
Казақстан Республикасы Азаматтык к одек сін ің 1061,
1062,1063,1064,1065,1066-баптарына сәйкес заң бойынша мұрагер болу кұкығынын бірнеше кезендері көрсетілген. Зан бойынша мұрагер болу кұкығын бірінші кезекте тең үлеспен мүра калдырушынын балалары, сонын ішінде ол кайтыс болғаннан кейін
тірі туған балалары, сондай-ак мүра кдлдырушының жұбайы мен
ата-анасы алады.
Заң бойынша мұрагер болу күкығын екінші кезекте тең үлеспен мүра калдырушынын ата-анасы бір, ата-анасы бөлек аға•сіңлшері
алады
Заң бойынша мүрагер болу кұкығын үшінші кезектетеч үлеспен мүра калдырушынын туған немере ағалары мен апалары
алады.
Зан бойынша мұрагер болу күкығын төртінші кезекте мүра
қалдырушынын алтыншы агаға дейінгілерін қосканда баска туыстары алады, бұл ретте туыстык дәрежесі неғүрлым жақын туыстар туыстықтын неғүрлым алысырак дәрежедегі туыстарын
мұрагерліктен шетгетеді. Туыстык дәреж есінін жакындығы
ортак ата-бабасынан туу саны негізінде аныкталады. Әрбір дүниеге келу бір ата (бір туыстық) дөрежесі деп аталады. Мүрагер132
лікке шакырылған төртінші кезектегі мұрагерлер тен үлесте
мұрагер болады.
Заң бойынша мүрагер болу күкығын бесінші кезекте, егер
мұра калдырушымен бір отбасында кемінде он жыл бірге түрса,
тен үлеспен онынтуыстас аға-інілері мен апа-сінлілері, (карындастары), өгей әкесі мен өгей шешесі алады.
Зан бойынша мұрагер болу кұкығын алтыншы кезекте тен
үлеспен мүра калдырушынын асырауындағы енбекке жарамсыз
адамдар алады.
Зан бойынша мүрагер болу күкығын жетінші кезекте мұра
калдырушы кайтыс болғанға дейін кемінде бір жыл онын асырауында болған және онымен біргетұрған еңбекке жарамсыз адамдар зан бойынша мұрагерлер катарына жатады. Баска да зан бойынша мұрагерлер болған кезде олар мұрагер болуға шакырылатын кезектегі мұрагерлермен бірге, мұранын төрттен бірінен
аспайтын бөлігін мұраға алады.
Егер мұра калдырушымен неке мұра ашылғанға дейін іс
жүзіндетоктатылғандығы және ерлі-зайыптылардын мұра ашылғанға дейін кемінде бес жыл бөлек тұрғандығы дәлелденсе, сот
шешімімен ерлі-зайыптылар заң бойынша мұрагерліктен шеттетілуі мүмкін.
Мұрагер өзінің мұрагерлікке шақырылғандығы туралы білген
немесе білуге тиіс болған күннен бастап алты айдың ішінде мұрадан бас тартуға құкылы. Дөлелді себептер болған жағдайда бұл
мерзімді сот үзартуы мүмкін, алайда бұл екі айдан аспауға тиіс.
Мұрадан бас тарту мұрагердің мұраныңашылған жері бойынша
нотариуска арыз беруімен жасалады. Егер сенімхатта бас тартуға өкілеттік арнайы көзделсе, мұрадан өкіл аркылы бас тартуға болады. Мұрадан бас тартуды кейіннен күшін жоюға немесе кдйтарып алуға болмайды. Мұрагер өзіне сол үшін берілген
мерзім өткеннен кейін мұрадан бас тарту құкығын жоғалтады.
Егер ол мұраға калдырған мүлікті іс жүзінде иеленуге кіріссе не
оған билік етсе, не оның осы мүлікке кұкықтарын куәландыратын құжаттарды алуға өтініш жасаса, ол бұл құкықты аталған
мерзім өткенге дейін де жоғалтады. Мурагер мұрадан бас тартқан кезде өзінің өсиет бойынша немесе кез келген кезектегі зан
бойынша мұрагердің қатарындағы баска адамдардын пайдасына
бас тартатындығын көрсетуге кұқылы. Өсиет калдырушы мұрадан айырған мұрагерлердін пайдасына мұрадан бас тартуға жол
берілмейді. Сол сияқты, Азаматтық кодексте көзделген жағдай133
ларды қоспағанда, мұранын бір бөлігінен бас тартуға, мүрадан
ескерту жасап немесе шарт қойып бас тартуға жол берілмейді.
Мүрадан бас тарт>'шы өсиетгік бас тартудан бас тартуға
құкылы. Ішінара бас тартуға, ескерту жасап, шарт койып немесе басқа адамнын пайдасына бас тартуға жол берілмейді.
Мүраны қабылдаған кез келген заң бойынша мүрагер мұраны бөлуді талап етуге құқылы. Мұраны бөлу мұрагерлердің келісімі бойынша оларға тиесілі үлестерге сәйкес, ал келісімге кол
жетпеген кезде —сот тәртібімен жүргізіледі.
Егер өсиет бойынша да зан бойынша да мүрагерлер болмаса
не мүрагерлердін ешқайсысынын мүра алуға күкығы болмаса,
не олардын бәрі мұрадан бас тартса, мүра иесіз қалган деп танылады. Иесіз калган мұра мұраның ашылған жері бойынша коммуналдық меншікке ауысады.
Азаматтың ол қайтыс болған жағдайда өзіне тиесілі мүлікке
билік ету жөнінде өз ыктиярын білдіруі өсиет болып танылады.
Азамат өзінің барлык мүлкін немесе онын бір бөлігін зан бойынша мұрагерлер тобына кір>етін де, кірмейтін де бір не бірнеше
адамға, сондай-ак занды тұлгаларға және мемлекетке өсиет етіп
калдыра алады. Өсиетті өзі жасауға тиіс. Өкіл арқылы өсиет жасауға жол берілмейді. Өсиет қалдырушы себебін түсіндірместен
заң бойынша мүрагерлердің біреуін, бірнешеуін немесе барлығын мүрадан айыруға қүқылы. Егер өсиеттен өзгеше туындамаса, зан бойынша мұрагерді мұрадан айыру оның ұсынылу құқыгы
бойынша мұрагерлік етуші ұрпактарына қолданылмайды.
Өсиет оның жасалған жері мен уакыты көрсетіле отырып,
жазбаша нысанда жасалып, нотариатта куәландырылуға тиіс.
Мыналар: 1) нотариатта куөландырылған өсиеттер; 2) нотариатта куәлан/ырылғандарға теңестірілетін өсиеттер тиісінш е
ресімделген болып танылады. Өсиетке өсиет қалдырушынын өзі
қол коюы кажет.
Егер өсиет калдырушы дене кемістіктеріне, науқастыгана
немесе сауатсыздығына байланысты өсиетке өзі кол қоя алмаса,
оның өтініші бойынша оған нотариустың немесе өсиетті куәландырушы баска адамнын катысуымен өсиет қалдырушының
өсиетке өзі кол коя алмауының себебін көрсете отырып, баска
азаматтың қол қоюы мүмкін.
(і
Нотариус немесе өсиетті куәландыратын өзге адам, пайдасына өсиет жазылған немесе өсиет калдырудан бас тартылған
адам, оның зайыбы, оның бапалары, ата-аналары, немерелері мен
134
шөберелері, сондай-ак өсиет калдырушының заң бойынша
мұрагерлері, толык өрекетке кабілеттілігін иеленбейтін азаматтар, сауатсыз және өсиетті окуға қабілетсіз баска да адамдар,
жалған жауап бергені үшін соттылығы бар адамдар өсиетті жаза,
куө бола алмайды, сондай-ақ есиет калдырушының орнына
өсиетке қол қоя алмайды.
Нотариатта куөландырылған өсиетті өсиет қалдырушы жазуы керек не өсиет калдырушының айтуымен куәңың қатысуы
аркылы нотариус жазуға тиіс. Өсиет қалдырушының айтуымен
өсиет жазылған кезде нотариус жалпы жұрт кабылдаған техникалык құралдарды (жазу машинкасы, дербес компьютер жөне
т.б.) пайдалануы мүмкін. Өсиет калдырушының айтуы бойынша нотариус жазған өсиетгі өсиетке қол қойылғанға дейін нотариус пен куәның қатысуы аркылы өсиет калдырушы толық оқып
шығуға тиіс.
Егер өсиет калдырушы дене кемістіктеріне, наукастығына
немесе сауатсыздығына байланысты өсиетті өзі оқи алмайтын
болса, ол үшін оның мәтінін нотариустың катысуымен куә окып
береді, ол туралы өсиет калдырушының өсиетті өзі оқи алмауынын себептері көрсетіліп, өсиетте тиісті жазба жасалады.
Егер нотариат куәландырған өсиет куәның қатысуымен жасалса, өсиетге куәныңтегі, аты жәнетұракты тұратын жері көрсетілуге тиіс. Осындай мөліметтер әсиетке өсиет калдырушынын орнына кол қойған адамға қатысты да енгізілуі тиіс. Өсиет
қалдырушынын тілегі бойынша нотариус өсиеттің мазмұнымен
таныспай-ақ оны куөландырады (құпия өсиет). Қүпия өсиет,
оның жарамсыз болып калу каупімен, есиет калдырушының өз
қолымен жазылуға жөне қолы койылуға, екі куәның және нотариустың қатысуымен куәлар қол коятын конвертке салынып,
желімденуге тиіс. Куәлар қол қойған конверт куөлардьщ жөне
нотариустың катысуымен, нотариус куөландырып қол қоятын
баска конвертке салынып желімденеді.
Нотариус жоқ елді мекендерде тұратын адамдардың өсиетін
заң актілерінде нотариат өрекеттерін жасауға уәкідщк берілген
лауазымды адамдар куөландырады.
Нотариатта куөландырылғандарға теңестірілетін өсиеттер.
Ногариатта куөландырылған есиетгерге: I) ауруханаларда, санаторийлерде, өзге де емдеу-алдын алу мекемелерінде емделіп
жаткан, сондай-ақ қартгар мен мүгедектерге арналған үйлерде
тұратын азаматтардың осы ауруханалардың, санаторийлердің,
135
өзге де емдеу-алдын алу мекемелерінін бас дәрігерлері және
кезекші дәрігерлері, сондай-ак карттар мен мүгедектерге арналған үйлердін директорлары, бас дәрігерлері куәландырған
өсиеттері; 2) госпитальдарда, санаторийлерде және баска да әскери-емдеу мекемелерінде е\щеліп жаткан әскери кызметшілер мен
баска адамдардын осы госпитальдардың, санаторийлердің және
басқа да әскери-емдеу мекемелерінің бастыктары, олардың медицина бөлімі жөніндегі орынбасарлары, аға ж әне кезекші
дәрігерлері куәландырған есиеттері; 3) жүзу кезінде Казакстан
Республикасынын жалауымен теніз кемелерінде немесе ішкі
жүзу кемелерінде жүрген азаматтардын осы кемелердін капитандары куәландырған өсиеттері; 4) барлау және баска да экспедицияда жүрген азаматтардың осы экспедициялардың бастыктары куәландырған өсиеттері; 5) нотариустары ж әне нотариат
әрекеттерін жасауға уәкілдік берілген лауазымды адамдары жок
әскери бөлімдердін, күрамалардың, мекемелердің, әскери-оку
орындарының орналаскан мекендеріндегі әскери кызметшілердің өсиеттері, сондай-ак осы бөлімдерде жүмыс істейтін жай
адамдардын, олардың отбасы мүшелерінің және әскери кызметшілердің отбасы мүшелерініңде әскери бөлі\щердін, күрамалардың, мекемелер мен оқу орындарының командирлері (бастықтары) куәландырған өсиеттері; 6) бас бостандығынан айыру
орындарындағы адамдардың бас бостандығынан айыру орындарының бастықтары куәландырған өсиетгері теңестіріледі.
5. Азаматтық-қүқықтық жауаптылық
Азаматтық-кұқыктық жауаптылык күкык бүзушынын мүлкінен айыру, не алу, немесе кәсіпкерлікпен айналысуға тыйым
салумен, заңды түлғаны мөжбүрлікпен жою, не кайта күрумен
байланысты, жағымсыз нәтижелі, қүқыктык жауаптылыктың бір
түрі. Азаматтык-күқықтық жауаптылыктың бірнеше түрі бар.
Шарт бойынша және шарттан тыс жауаптылық. Шарт бойынша жауаптылык дегеніміз несие берушінің алдындағы борышын өтемеген, не онын толык ыждакаттылықпен орындалмағаны үшін шарт, не баска да күқықтык негіздер бойынша борышкорға мүліктей зиян әкелетін жағымсыз салдарлар. Шарт
бойынша жауаптылықтың ерекшеяіктері: біріншіден, шарт бойынша жауаптылықтың күшіне енгеніне дейін субъектілер өзара
136
нақты азаматтық-кукыктык міндеттемемен байланған, мысалы,
сауда-саттык, тауар жеткізу, жүк тасу, екініиіден, бұндай жауаптылык тараптардың жасаған шарттарынан, не баска да
күкыктык непздерден, мысалы, экспортка оүиымдар шыгаратын жоспарлы актілерден пайда болады, үшіншіден, осындай жауаптылыктын кұшіне енуіне міндеттемені орындамау негіз б<
лады.
Шартта белгіленбеген, бірак бір тұлғаның кұкыкка карсы
ерекетінін нөтижесінде, екінші біртұлғаға келтірілген зиян бойынша кұшіне енетін жауаптылыкты шарттан тыс жауаптыяық деп атаймыз. Мысалы. кылмыс жасаушы азаматтын меншігіне кол сұғып, оның автокөлігін ұрлап мініп кетіп, оны істен
шығарыгі, шағып тастаса, автокөліктің иесі сот аркылы кылмысты іске коса азаматтык талап койып, бұзылған автокөліктін
кұнын өтеу жөнінде сот аркылы кылмыскерге, сотталушыға талап коюға кұкылы.
Сонымен, шарттан тыс жауаптылыктыңтөмендегідей бірнеше
ерекшеліктері бар. біріншіден, келтірілген зиянға дейін, зиян
келтіруші мен жәбірленушінін (зиян шегушінің) арасында азаматтык-кұкыктык міндеттеме болмауы мүмкін, екіншіден, шарттан тыс жауаптылыктың, не міндеттеменін тууына зиян келтірушінің кұкыкка қарсы, кінәлі, айыпты әрекеті негіз болады,
үшіншіден, міндеттемелік кұкыктык катынас бұл жерде жәбірленушінің мүліктік және мүліктік емес шексіз кұкығынан туындайды, мысалы жөбірленушінің денсаулығына, ар-намысына, атына. мұлкіне зиян келтірілуі мүмкін. Сондыктан, шартган
тыс жауаптылық жәбірленушінің шексіз кұкығына кол сұккан,
не оның кұкығын бұзган кез келген адамға жүктеледі және шарт
бойынша емес, тек заңмен ретгеледі. Төртіншіден, шарттан тыс
жауаптылықтың іске асырылуы үшш келтірілген зиян накты,
шын мвнінде болу керек.
ынтымактастык
жағдаида
жауаптылык туралы ереже колданылады. Шарт не заңмен
белгіленгендей, белгілі бір үлес бойынша әрбір борышқорға, не
зиян келтірушіге жүктелетін жауаптылықты үлестік жауаптылық деп атаймыз. Егер шарт не заң бойынша баскадай көрсетілмесе, міндеттемеге бірнеше несие беруші немесе бірнеше борышқор қатынасса, несие берушілердің әркайсысы міндеторындалуын
137
борышкорлармен тендей үлесте, әрбір борышкор өз борышын
аткаруға, өтеуге міндетті.
Несие берушінің алдында әркайсысы толык жауап берепн,
екі, не одан да көп тұлғалардың (борышкорлар, зиян келтірушілер) жауаптылығы ынтымақтастық жауаптылық деп аталады.
Борыш субъектісін белгілеу және жауаптыпыктың көлемін аныктау кұкығы несие берушіге тиесілі. Ынтымақтастық жауаптылық долбарланбайды, тек шартпен немесе заңмен карастырылған жағдайларда орын алады. Ынтымақтастық жауаптылық барысында несие берушінің міндеттеменің орындалуын әрбір борышқордан не болмаса барлык борышкорлардан бір уакытта
бірдей тұтас немесе бөлініп-бөлініп, орындалуын талап етуге
құкығы бар. Егер несие беруші бір борышкордан алынған
міндеттемеге қанағаттанбаса, онда ол қалған баска ынтымақтас
борышкорлардан орындалмаған міндеттеменің орындалуын талап етуге құқығы бар. Міндеттеме, борыш толығымен аткдрылғанша ынтымақтас борышқорлар борышқор қалпында калады.
Негізгі және қосымша (субсидарлы) жауаптылық. Құқык нормаларының жалпы тапсырмаларында белгіленген тәртіп бойыншатуындайтын борышқор мен зиян келтірушінің жауаптылығы негізгі жауаптылық деп аталады. Кұқыктың жалпы нормасына сәйкес зиян келтірген тұлға келтірілген зиянды өзі кдлпына келтіруге міндетті. Занда белгіленген кейбір жағдайларға байланысты зиян шеккен жактың (ж әбірленуш інің) құкығын,
мүддесін толық қорғау ж ән е канағаттандыру максатында,
негізгімен катар, қосыміиа жауаптылықта тағайындалады. Оның
орын алуы, мысалы, ата-аналардың, корғаушылардың 14 жастан 18 жаска дейінгі кәмелетке толмаған балалардың келтірген
зиянын өтеу туралы жауаптылығы барысында туындайды. Азаматтык заңнамаларға сәйкес 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмаған азаматгар басқа тұлғаларға келтірген зиянды қалпына келтіруде толық, өз беттерімен жауап береді. Бірақ, аталған көмелетке толмаған азаматтардың келтірген зиянды өтейтін
өздерінің мүлкі, табысы, бір сөзбен айтқанда мүмкіншілігі болмаса, онда олар үшін зиянды олардың ата-аналары, корғаншылары калпына келтіреді.
Кері жауаптылық. Заң бойынша бір тұлғаның екінші бір
тұлғаның әрекеті үшін жауаптылығы регрестік жауаптылыкқа
жатады. Мысалы азаматгық заңнамалар бойынша еңбек міндеттерін аткару барысында зиян келтірген жүмысшының, кызмет138
!
кердш әрскеп ұішн сол кьпметкер енбек етгпн уйым жауап
береді. Егер, кызметкердін арекеті барысында ол істейтін
касілорын шян шегетіи болса, онда кері талап сол кы іметкерге
колланылады. Сонла, кері жауаптын мәні, ол шындығында,
кіналі болған іиян келтфушіге жауаптылыкты жүктеу
А іамяттык-кукықтық жауяіггылыістын алгы гаярты ал күкыкка
карсы әрекет. А іаматтык объективті және кү іыретгі түлгалардын (несие беруші, жөбірленуші) субъективті кұкыктарын, атаматтык іаннамалардын нормаларын бұзатын, кұкыктык гәрппке
қайшы іс-кимыл (өрекет не әрекетсш ік) қукықка карсы деп тзбылады. Айтылғаннан тәмендегідей корытынды жасауға бола
ды: біріншіден, азаматтык күкык диспоіициялык нормалардан
түратындыктан, шартта белгіленген кұкыктар мен міндеттерді
бұіу да азаматгык заннамалар бойынша күкыкка карсы деп
есегггеледі, ектшикн, нарыктык экономикаға байланысты занмен реттелмеген көптеген катынастар тууы мүмкін жөне олардын күкыкка сәйкес не кұкыкка карсы екенлігін аныктау кдлыптаскан коғамдык төртіпке, азаматтык заннамалардын жалпы бастамалары мен мәніне негізделіп бағаланады, Кейбір жағлайларда, зан түлғалардын кұкыктың кейбір нормаларын бүзуына
күзыретбереді. Осындай жағдайларға кджетті корғану, мәжбүрлі
кажеттілік, аса кауіпті кылмыскерді устау барысындд баска азаматтардын күкығына, мүліктеріне зиян келтірыуі мүмкін. Бірак,
аталған зиян, шығын төнген кауігггін мөлшерінен, көлемінен
артык болу керек.
Азамагтық-кукықтык жауаптылыктын алгы шарты ол зиянлы (шығыи) өрекет. Азаматгык кұкықта зиян деп мүліктік және
мүліктік емес игіліктерге кез келген шығын, кедергі келтіру айтылады. Азаматгык заннамалар зияннын.*ул/>ст/*жәнел#сралбды түрлерін аныктайды.
Мүліктік зиян, жәбірленушінін затының, бүйымының жоғалуына, сынуына не олардың күнынын, енбек табысының
төмендеуіне әкелетін мүліктік шығындармен байланысты.
Моральды зиян материалды және материалды емес сипатта
болуы мүмкін. Моральды зиян жәбірленушіге тән және жан
ауыртпалыктарын акеледі.
Т а қы р ы п ты п ы с ы қта у сұр а қта р ы
1 Азаматтық қүқық қандай қатынастарды реттейді?
2.
Азаматтық қүқықтық қабілеттілік жәие азаматтық әрекет қабілеттіліг! дегеніміз не?
139
.
ШкшШ
3. Мәміленің уғымы, түрлері, нысандары жайлы аитыңыз.
4. Меншік қүқығының мазмүны қандай?
5. Зияткерлік меншік қүқығының объектілерін атаңыз.
6. Патенттік қүқықтың объектілері қандай.
7. Міндеттеменің орындалу тәсілдері.
8. М үражәне мүрагерлікті сипаттаңыз.
9. Некеге түрудың шарттары мен тәртібі қандай?
10. Ерлі-зайыптылардың, ата-аналардың және балапардың қүқықтары мен міндеттері.
,.
V
б ө л ім
ҚАРЖЫ ҚҮҚЫҒЫ НЕГІЗДЕРІ
1. Қаржы қүқыгының негізгі ұгымдары
2. Бюджеттік қүқық негіздері
3. Салык: үгымы, жүйесі, түрлері
4. Инвестициялық қызметті қүқықтық ретгеу
1. Қаржы құқығының негізгі үғымдары
і Қаржы күкығы мемлекетгің дамуының әрбір нақты кезеңінде
оның міндеттері мен кызметтерінің үздіксіз аткарылуын камтамасыз ету үшін мемлекеттін каржылык кызметінің барысында
пайда болатын коғамдык қатынастарды ретгейтін күкыктық нор-
малардың жиынтығы.
Мемлекеттін қаржылық қызметі түрлі әдістердің көмегімен
іске асырылады. Осындай әдістердің бірі ақшалай қаржы жинау,
яғни, жеке және занды түлғалардың табысының, пайдасынын
бір бөлігі занда көрсетілген мерзім мен мөлшерде мемлекетпң
бюджетіне түседі. Бюджетке аталған түсімдердің уакытында
төленуін мемлекеттің арнайы органдары бакылап отырады.
Белгіленген мөлшерде, бюджеттік емес қорларға да міндетті
жарналар жіберіледі, мысалы зейнетакы жинактау корларын
айтуға болады. Мемлекеттік мекемелердің халыкка көрсеткен
кызметтері үшін алынатын мемлекеттік баждар мен алымдар да
міндетгі түрде мемлекетгік бюджетке түседі. '
Акшалай қаржыны бөлу мен пайдаланудағы негізгі әдістердін
бірі қаржыландыру мен несие беру әдістері. Қаржыландыру ол
жоспарлы, мақсатты, кайтарымсыз, акысыз мемлекетгік бюджеттен берілетін ақшалай қаражат, яғни бюджет қаражатын алушыларға осы қаражатгы бөлу.
140
Ал керісінше, несие беру банкілік карыз түріндегі жоспарлы,
максатгы, акылы және белгіленген мерзімде кайтарылатын, пайызбен берілетін акшалай каржы. Бүгінгі танда несие берудін
мешекеттік, банктік және коммерциялық сияқты түрлері бар.
Мемлекеттік несие бір мемлекеттін баска шет мемлекеттердін
және олардын жеке және занды түлғаларының, инвесторлардың,
халыкаралык каржылык үйымдардың акшалай каржыларын
уакытша пайдалануы. Мемлекет бүндай жағдайда қарыз алушынын рөлінде болады. Банктік несие банктін қарауына уакытша
айналыстан бос акшалай қаржыларды жинактау қатынастарын
камтиды.
Коммерциялық несие банктік каржыландырудан түбірінен
езгешеленеді. Коммерциялық несие кейде тауарлы деп те аталады. Оның мәні каржыны кайтаруды кейінге калдыруға рүксат
беріледі. Сонымен кәсіпорын несиеге алған материалдарды кейін
өтеуге мүмкіншілік аркылы несие алады. Коммерциялық несие
векселмен бекітіледі және вексельді банктер есепке алады да,
сөйтіп коммерциялык несие біртіндеп банктік несиеге ұласады.
Сонда заңнамалар нормаларына сәйкес келетін вексель вексель
иесіне берілген жазбаша кепілдік болып табылады.
Мемлекеттің қаржылық іс-әрекет және қаржылык бақылаумен айналысатын коптеген органдары бар. Оларға мемлекеттік
биліктін жоғарғы өкілетті және атқару органдары - Мәжіліс пен
Сенат, Үкімет, Каржы министрлігі, Үлттык Банк, Санак палатасы, Казыналық, салық комитеттері, салык полициясы, басқа
да көптеген каржылык бакылауды іске асыратын әр түрлі инспекциялар жатады.
Мемлекеттік емес кәсіпкерліктен басқатірлікпен айналысатын субъектілердін каржылык-шаруашылыкжағдайын тексеруді
мемлекеттік емес тексеру-бақылау органдары — аудиторлар
жүзеге асырады.
Мемлекеттің қаржылық іс-әрекетінің барысында материал ды және уйымдастырушылық сияқгы екі түрлі қаржылык катынастар қалыптасады.
Материалды қаржылық қатынастар мемлекеттік акша қорларын калыптастыру және бөлу үрдісін, ақшалай каржылардың
козғалысын қосымша ретгейді. Бұл қатынастар нақгы ақшаның
төлеушілерден мемлекеттік корға не болмаса, керісінше,
мемлекетгік қордан оны алушыларға қарай бағытталуымен байланысты. Мысал ретінде мемлекеттік бюджетке түсетін салық,
141
салык төлеушіден мемлекеттік бюджетке барса, керісінше
мемлекеттік бюджеттен бөлінетін зейнеткерлергетөленетін зейнетақы, жетім балаларғатөленетін көмекакылар бюджеттен азаматтардың әлеуметгік мұктаждықтарына бағытталады.
Үйымдастыруіиылық қаржьиіық қатынастар мемлекеттің
акша, қаржы ж үйелерінің, қаржыны мемлекеттік басқару
жүйесінің, қаржылык жоспарлауды ұйымдастыруды, мемлекеттік каржылық бакылауды ұйымдастыру барысында кдлыптасады. Бұл қатынастар экономикалықсипатта болмағандыктан ақша
қаржыларының қозғалысын жанамаламайды. Бірак, олар материадды қаржылық қатынастардың калыпты қызметін қамтамасыз етеді. Егер материалды каржылық қатынастардың негізгі
нысаны ақша болса, ұйымдастырушылык каржылык катынастардың нысаны мемлекеттік қаржылык кұрылым болып табылады.
Қаржылық бақылау. Кдржылык бакылау мемлекетпң қаржылық іс-әрекетінің акша-каржы ағымын, бюджеттің казынасын
қатаң сақтау мен бакылауға бағытталған маңызды бір бөлігі.
Кдржылык бакылау барынша күрделі жүйе және ол төмендегідей
бірнеше бөліктерден тұрады: 1) бакылау субьектісі; 2) бакылау
объектісі; 3) бакылау заты (тақырыбы); 4) бақылаудын максаты;
5) бакылауды іске асырудың әдістері.
Қаржылық бақылаудың субъектісі болып қаржылык бақылауды іске асыруға құзыреті бар арнайы мемлекетпк не мемлекетпк
емес органдар, лауазымды адамдар табылады. Сондыктан, тікелей
тексеруші қаржылык бақылаудын субъектісі, ал тексерілуші
обьектісі болады.
Мемлекеттік қаржылық бакылаудың объектісіне осы бақылаудың шеңберіне ілінген тұлғалар, накты айтсақ: 1) мемлекетгік
органдар; 2) мемлекеттік занды тұлғалар; 3) мемлекеттік емес
занды тұлғалар; 4) азаматтар жатады.
Қаржылық бақылаудың заты ( тақырыбы) қаржылық қатынастардың субъектісі ретінде өзінің міндетгерін аткару тұрғысынан
қарағандағы, бақылау объектісінің іс-кимылы (әрекет не
әрекетсіздік).
Қаржылық бақылаудың мақсаты: бірінш іден, каржылык
кұкықтық қатынасқа қатысушылардың өздерінің қызметтік
міндеттерін сапасыз атқаруын және олардың қаржы саласындағы қүқык бұзушылық фактілерін аныктау; екіншіден, кінәлілер
мен айыптыларды тауып, оларды заңнамаларда көрсетілген
142
тәртіп бойынша жауапка тарту; 3) қаржылық тәртіп бұзушылықты жөне онын салдарларын жою.
2. Бюджеттік қүқық негіздері
Материалды мағынасында бюджет мемлекеттін ақша қоры.
Осы тұрғыдан қарағанда бюджет дегеніміз мемлекеттің
міндеттері мен функцияларын іске асыруды каржымен камтамасыз етуге арналған орталыктандырылған ақша қоры.
Кұқықтык санат мағынасында бюджет көмегімен орталық
және жергілікті деңгейлердегі мемлекеттік ақща қорының
қалыптасуының және бөлінуінің қаржылық жоспары бекітілетін
каржылық-құқыктык акті.
Бюджет ұрдісінде туындайтын қатынастар бюджеттік қатынастар деп аталады. Бюджетті жоспарлау, кдрау, бекіту, аткару,
нактылау, тұзету жөніндегі, бюджеттің атқарылуы бойынша
бюджет есебі мен есептілігін жұргізу мемлекеттік каржы бақылауы, сондай-ақ байланыстырылған фанттарды жоспарлау мен
пайдалану жөніндегі Қазакстан Республикасының бюджет заңдарымен реттелген қызмет бюджет урдісідеп аталады. Бюджеттер және Қазакстан Республикасы Үлттык қоры, сондай-ақ
бюджетгік үрдістер мен қатынастар жиынтығы бюджет жүйесін
құрайды.
Бюджет жүйесі төмендегідей қагидаларга негізделеді: 1. Қазақстан Республикасынын аумағында Кдзақстан Республикасының бірыңғай бюджеттік зандарының колданылуын, соның
ішінде бірыңғай бюджетгік сыныптауды, бюджет процесін жүзеге
асырудың бірыңғай рәсімдерін пайдалануды қамтамасыз ету бағытталған бірлік қагидасы. 2. Казакстан Республикасының заңдарында көзделген барлык түсімдер мен шығыстарды бюджеттерде және Қазақстан Республикасының Үлтгык қорында көрсету, бюджет кдражатын пайдалана отырып, өзара талаптарды есепке алуға, сол сияқты бюджет қаражаты бойынша талаптар
құқыктарынан шегінуге жол бермеуге негізделген талықтық
қагидасы. 3. Бекітілген (нақгыланған, түзетілген) бюджет көрсеткіштерінің орта мерзімді фискалдық саясатқа және Кдзақстан
Республикасы мен аймақгарды әлеуметпк-экономикалықдамытудың орта мерзімді жоспарының бекітілген (түзетілген) өлшемдері мен бағьптарына сәйкес келуі көрсететін реалистік қагидасы. 4. Мемлекеттік немесе заңмен қорғалатын өзге де құпия бо143
лып табылатын мәліметтерді қоспағанда, Казакстан Республикасынын бюджет зандары саласындағы нормативтік кұкыктык
актілерді, бекітіл ген (нактыланған, түзетілген) бюджетгерді және
олардын аткарылуы туралы есептерді, мемлекеттін фискалдык
саясатына катысты баска да акпаратты міндетті түрде жариялау,
бюджет проиесінін ашыктығы, мемлекеттік каржы бакылауын
жүргізуді дәйектейтін транспсіренттілік қавидасы. 5. Бюджетпк
катынастар аясында бурын кабылданған шешімдерді мемлекетпк
баскару органдарынын сактауын белгілейтін дәйектілік қагидасы. 6. Бюджеттерді бюджеттік бағдарламалар паспорттарымен
көзделген белгілі бір нәтижелерге кол жеткізу кджеттілігін
негізге алып, бюджет каражатынын осы нәпгижелерге кол жеткізу
үшін қажетті онтайлы көлемін пайдалана отырып әзірлеу және
аткару немесе бюджеттік қаражаттын бекітілген көлемін пайдалана отырып ен үздік нәтижені камтамасыз етуге негізделген
тиімділік және нәтижелілік қагидасы. 7. Бюджеттік процесті республиканын немесе аймактынәлеуметтік-экономикалыкдамуі іт ш Кагч.іи йяғмттяпкіиа сайкес жүзеге асырү басымдық қагидаБюджет
заңдарын
жауапкершілік қагидасы. 9. Түрлі денгейдегі бюджеттер арасында түсімдердін тұракты түрде бөлініп тұруын орныктыру және
осы Кодекске сәйкес олардын жұмсалу бағытгарын аныктау,
мемлекеттік баскарудын барлык денгейлерінің осы Кодекске
сәйкес бюджет процесін дербес жүзеге асыру кұкығы, жергілікті
бю дж еттердін атқарылуы барысында косымш а алынған
кірістерді, жергілікті бюджеттер каражатынын бос калдыктарьш
жоғары тұрған бюджетке алып коюға жол берілмейтіндігі, тиісті
әтемсіз темен тұрған бюджеттерге қосымша шығыстар жүктеуге жол берілмейтіндігі бюджеттердің дербестік қагидасын
көрсетеді.
_ _
Казақстан Республикасынын бюджет жүйесі төмендегідей
түрлер мен денгейлерге бөлінеді. Бюджеттердін түрлеріне: 1) түзетілген бюджет; 2) бекітілген бюджет; 3) нактыланған бюджет;
4) мемлекетгік бюджет; 5) жергілікті бюджеггер жатады.
Түзетілген бюджет дегеніміз тиісінше Казакстан Республикасынын Парламентінде немесе мәслихатта нактыланбай, Казақстан Республикасының Үкіметі немесе жергілікті атқарушы
органдар енгізген әзгерістер мен толыктыруларды ескере отырып бекітілген немесе нактыланған бюджет.
144
Бекітілген бюджет —тиісті қаржы жылына арналған, Қазақстан Республикасынын Парламенті немесе тиісті мәслихат
бекіткен бюджет.
Нақтыланган бюджет — атқарылуы барысында Қазакстан
Республикасынын Парламенті немесе тиісті мәслихат кабылдаған өзгерістер мен толыктыруларды ескере отырып тиісті каржы
жылына бекітілген бюджет.
Мемлекеттік бюджет —араларындағы өзара өтелетін операцияларды есепке алмағанда, республикалык және жергілікті
бюджеттерді біріктіретін, талдамалы ақпарат ретінде пайдаланылатын және бекітуге жатпайтын жиынтық бюджет.
Жергілікті бюджет - облыстық бюджет, республикалык маңызы бар каланын, астананың бюджеті, ауданнын (облыстық
маңызы бар каланың) бюджеті.
Бюджеттердің деңгейлеріне: 1) республикалықбюджет; 2) облыстык бюджет, республикалык маңызы бар қала, астана бюджеті; 3) аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті; 4) төтенше
мемлекетгік бюджет кіреді.
Республикалық бюджет салықтық және басқа да түсімдер
есебінен қалыптастырылатын және орталық мемлекеттік органдардың, оларға ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекемелердің міндетгері мен функцияларын каржымен камтамасыз етуге және мемлекеттік саясатгың жалпыреспубликалық бағытгарын іске асыруға арналған орталықтандырылған акша коры республикалық бюджет болып табылады.
Облыстың бюджеті - араларындағы езара өтелетін операцияларды есепке алмағанда, облыстық бюджеггі, аудандардын (облыстык маңызы бар калалардын) бюджеттерін біріктіретін, талдамалы акпарат ретінде пайдаланылатын және бекітуге жатпайтын жиынтык бюджет;
Аудан ( облыспгық маңызы бар қала) бюджеті салыктык және
басқа да түсімдер есебінен калыптастырылатын және ауданның
(облыстык манызы бар каланың) жергілікті мемлекеттік органддрының, оларға ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекемелердің міндетгері мен функцияларын қаржымен қамтамасыз
етуге және тиісті аудандағы (облыстык маңызы бар каладағы)
мемлекетгік саясатты іске асыруға арналған орталыктандырылған акша коры аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджеті болып табылады. Тиісті каржы жылына арналган аудан (облыстык
манызы бар қала) бюджеті аудан (облыстык маңызы бар кдла)
мәслихатының шешімімен бекітіледі.
10-11
145
Төтенше мемлекеттік бюджет республикалык және жсргі*
лікті бюджеттердін негізінде калыптастырылады және ҒСазакстан
Республикасындағы төтенше немесе соғыс жагдайларында
енгізіледі. Төтенше мемлекеттік бюджет Казакстан Республикасы Президентінін Жарлығымен бекітіледі. Төтенше мемлекеттік бюджеттің кабылданғаны туралы Казакстан Республикасының Парламентіне дереу хабардар етіледі. Төтенше мемлекеттік бюджеттің колданылу уакытына тиісті каржы жылына арналған республикалыкбюджеттуралы заңнын және тиісп кдржы
жылына арналған барлык деңгейлердегі жергілікті бюджеттер
туралы мәслихаттар шешімдерінің қолдднылуы токтатыла тұрады. Төтенше мемлекеттік бюджеттөтенше немесе соғыс жағддйы
енгізілген мерзім ішінде колданыста болады. Казакстан Республикасының жекелеген жерлерінде төтенше жағдай енгізілген
ретте төтенше мемлекеттік бюджет енгізілмейді. Казакстан Республикасының бірнеш е аймактарынын аумактарында бір
мезгілде төтенше жағдай енгізу төтенше жағдайдың зардабы
ұлттык мүдделерге және республиканың экономикалык кауіпсіздігіне нақты катер төндіруі мүмкін болатын ретте ғанатөтенше мемлекеттік бюджет енгізуге негіз бола алады.
Ел іміздің түракты әлеуметтік-экономикалыкддмуын камтамасыз етуге, каржылык активтердің және материалдык емес
активтерді коспағанда, өзге де мүліктердін қорлануына, экономиканың шикізат секторына тәуелділігін және колайсыз сыртқы факторлардың ыкпалын төмендетуге арналған мақсатта
Казақстан Республикасының Үлттық қоры кұрылады. Казакстан Республикасы Үкіметінің Казакстан Республикасының
ҮлттыкБанкіндегі шотында шоғырландырылатын, мемлекеттің
қаржылык актив түріндегі, сондай-ақ, материалдык емес активтерді қоспағанда, өзге де мүлік түріндегі активтері Казакстан Республикасының ҮлттыққорыЬолыптг&ыпъшл. Үлттьіққоржинақгау және тұрактандыру қызметтерін жүзеге асырады. Жинақтау функциясы каржылык активтердін ж әне материалдык
емес активтерді қоспағанда, өзге де мүліктердің қорлануын кдмтамасыз етеді.
Үлтгық қорды калыптастыру мен пайдалану дүниежүзілік
және ішкі тауар мен қаржы рыноктарының конъюнктурасы,
мемлекеттегі және шетелдердегі экономикалык жағддй, республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуының басымдыктары
ескеріле отырып, бұл ретте макроэкономикалық және фискалдық тұрактылық және Қазақстан Республикасы Үлттық коры146
нын негізгі максатгары мен міндеттері сактала отырып аикындалады. Қор түсімі мен жұмсалуы үлтгык және шетелдік валюталармен жүргізіл еді.
Үлтгык корды сенімгерлік басқаруды Қазакстан Республикасынын Үлгтық Банкі мен Қазақстан Республикасының
Үкіметі арасында жасалатын сенімгерлік басқару туралы шарттын негізінде Қазақстан Республикасынын Үлттык Банкі жүзеге асырады.
Бюджеттің қүрылымы бюджетгін түсімдері мен шығыстарынан түрады. Кірістер, бюджет кредиттерін өтеу, мемлекеттің
каржы активтерін сатудан түсетін түсімдер, сондай-ак мемлекеттік кдрыздар бюджеттің түсімдері болып табылады. Шығындар, бюджет кредиттері, каржы активтерін сатып алу, қарыздар
бойынша негізгі борышты өтеу бюджеттің шыгыстары болып
табылады. Бюджетгіңқүрылымытөмендегідей бөлімдердентцръды: 1) кірістер; 2) салыктықтүсімдер; 3)салыктыкеместүсімдер;
4) негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер; 5) ресми трансферттер түсімдері; 6) шығындар; 7) операциялык сальдо; 8) таза
бюджеттік кредит беру (бюджеттік кредиттер; бюджеттік кредиттерді өтеу); 9) қаржы активтерімен жасалатын операциялар
бойынша сальдо (каржы активтерін сатып алу; мемлекеттің
каржы активтерін сатудан түсетін түсімдер); 10) бюджеттапшылығы (профициті); 11) бюджет тапшылығын қаржыландыру
(профицитін пайдалану, карыздартүсімі, карыздарды өтеу, бюджет қаражаты калдықтарының қозғалысы).
Республикалық бюджеттің қаражаты, алтын валюта қоры
және алмас қоры, жер, оның койнауы, су, өсімдік және жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар және мемлекеттік занды
тұлғаларға бекітіліп берілмеген өзге де мемлекеттік мүлік Қазақстан Рсспубликасътынмемлекеттік қазынасын қүрайды. Жергілікті бюджет каражаты және мемлекеттік занды түлғаларға
бекітіліп берілмеген өзге де коммуналдык мүлік жергілікті қазынаны құрайды.
3. Салық: үғымы, жүйесі, түрлері
Салық дегеніміз мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде
белгілеген, белгілі бір мөлшерде жүргізетін, қайтарымсыз және
өтеусіз сицатта болатын бюджетке төленетін міндетті ақшалай
төлемдер.
147
Салыктың түрлері. Әр түрлі негіздерге байланысты салыкты
бірнеше топтамаларға бөлуге болады. Салыктын ауыртпалығын
көтеретін субъектіге байланысты салыктар тікелей және жанама болып бөлінеді. Тікелей салықсалыктөлудін субъектісі онын
ауыртпалығын өзі тікелей көтереді, яғни төленген салык тікелей
оның мүлкінің, еңбекакысынын азаюына әкеледі. Мысалы
тікелей салыкка жеке табыс салығын жаткызуға болады.
Жанама салықта салык төлуші салыкты төлеудің ауыртпалығын баска бір түлғаға жүктейді. Жанама салықтарга косылған күн салығы мен акциз жатады. Зан жүзінде аталған салыктардың төлеушісі тауарды сатушы, бірак негізінде салыктың сомасы осы сатылған тауардың күнының ішіне кіретіндіктен оны
тауарды сатып алушы өтейді. Сонда салыктөлеу міндеті, ауыртпалығы салыктөлеуші тауар сатушыдан, тауарды сатып алушыға
көшіп отыр.
Тікелей салық нақты және жеке болып екіге бөлінеді. Мүлікке,
затка салынатын салык нақты салық деп аталады. Мысалы көлік
қүралдары салығы мен мүлік салығын айтуға болады. Ж еке салық
деп салықтөлеушінің тікелей табысына, пайдасына салынатын
салықтарды айтуға болады. Мысалы жеке табыс салығы.
Түрпішіндеріне байланысты салыктар заттай және ақиіалай
болып бөлінеді. Салыктың субъектілеріне байланысты салыктар заңды түлгалардан және жеке түлгалардан алынатын салыктар болып бөлінеді.
Аумақтық деңгейлерге байланысты салыктар республикалық
(жалпымемлекеттік) жөне жергілікті болып бөлінеді.
Бюджеттік реттеудің әдісі ретінде колданылуына байланысты салықтар бекітілген және реттеуші болып бөлінеді. Белгілі
бір бюджеттің кіріс (табыс) көзі ретінде заңнамаға сәйкес
бекітілген салыкты бекітілген салықдейміз. Белгілі бір бюджетке берілгеніне қарамастан, бюджетті жыл сайын бекіту барысында бюджетін теңгермелеу барысында төмен сатыдағы бюджеттерге берілетін салықтарды реттеуші салықтар дейміз.
Пайдаланылу сипатына байланысты салыктар жалпы багыттагы және белгілімақсаттагы болып бөлінеді. Жалпы багыттагы
салыктар бюджетке түскеннен кейін белгілі бір шараны жүзеге
асыру мақсатында емес, баска салықтармен араласып кетеді.
Керісінше, мақсатты салықтар белгілі бір накты шараларды іске
148
ә л еү м е т т ік ; салы кты а й ту ға
бола
Салыкты есептеп шығару төсіліне байланысты еңбекақыга
салынатын жөне еңбекақыдан тыс салынатын салык болып
бөлінеді. Еңбекақыга салынатынсалық, салыкорганы әрбірсалык
төлеүшіге жеке-жеке төленетін салыктын мөлшері көрсетілген
мінде
Еңбетқыдан тыс салынатын салықты сал ык төлеушінін взі ессптеп шыгарып, өзі телейді. Салык органдары салыктың дұрыс
есептеп шығарылуын жөне төленуін тексереді, бакылайды.
Казакстан Республикасында төмендегідей салықтың түрлері
колданылады: 1. Корпорациялық табыс салығы; 2. Жеке табыс
салығы; 3. Косылған күн салығы; 4. Акциздер; 4-1. Экспоргталатын шикі мүнайға, газ конденсатына рента салығы; 5. Жер
койнауын пайдаланушылардын салыктары мен арнаулы
төлемдері; 6. Әлеуметтік салык; 7. Жер салығы; 8. Көлік күралдары салығы; 9. Мүлік салығы.
Корпорациялық табыс салыгын төлеушілерге Казакстан Республикасының Үлтгык Банкі мен мемлекеттік мекемелерді коспағанда, Казакстан Республикасының резидент занды тұлғалары, сондай-ак Казакстан Республикасында кызметін түракты
мекеме арқылы жүзеге асыратын немесе Казакстан Республикасындағы көздерден табыс алатын резидент емес заңды тулгалар жатады. Занды түлғалардыңтапкан кірісінен онын шығыны
шығарылып тасталып нәтижесінде түскен пайданын оннан
отызға дейінгі пайызы корпоротивті салык ретінде мемлекет
бюджетінетөленеді.
* -"
Жеке табыс салыгынтөлеушілер салык салынатын табысы бар
жеке түлғалар (резидент және резидент емес) болып табылады.
Салык төлеушінің төлем көзінен салык салынатын табыстарына: 1) кызметкердін табысы; 2) біржолғы төлемдерден алынған
табыс; 3) жинактаушы зейнетақы корларынан берілетін зейнетақы төлемдері: 4) дивидендтер, сыйакылар, ұтыстар түріндегі
табыс; 5) стипендиялар; 6) жинақтаушы сактандыру шарттары
бойынша табысы жатады. Жеке еңбек табысының көлеміне байланысты салық мөлшері 5-тен 20 пайызға дейінгі ставкалар колданылу аркылы есептеп шығарылады.
Жеке тұлғалар табыстарының мынадай түрлеріне са/іық са-
лынбайды:
149
1)
Қазакстан Республикасының зандарында белгіленген
мөлшерде мемлекетпк бюджет кдражаты есебінен төленетін атаулы әлеуметтік көмек, жәрдемақылар мен өтемдер; 2) балаларға
ж әне асырауындағы адамдарға алынған алименттер; 3) жеке
тұлғаның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды Казақстан
Республикасының зандарына сәйкес өтеу (жоғалткдн жалакысына қатысты өтеуден басқа); 4) жеке тұлғалардың каржы рыногы мен қаржылык ұйымдарды реттеу және кадағалау жөніндегі
уәкілетті мемлекеттік органның лицензиялары бар банктер мен
банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын
ұйымдардағы салымдары бойынша оларға төленетін сыйақылар
ж әне борыштык бағалы қағаздар бойыиша сыйақы; 5) мемлекеттік бағалы кағаздармен және агенттік облигациялармен
жасалған операциялардан түскен табыстар; 5-1) пайлық инвестициялық қорлардың пайлары және акционерлік инвестициялық қорлардың акциялары бойынша дивидендтер, сондай-ақ
пайлык инвестиииялық корды басқарушы компания оларды сатып алған кездегі осы қордын гіайлары бойынша табыстар;
5-2) таза табысты бөлу кезінде алынған және әрбір қүрылтайшының, қатысушының қатысу үлесін сактай отырып, резидент
занды тұлғаның жарғылык капиталын ұлғайтуға бағытталған
табыс; 6) әскери қызмет міндеттерін атқарған кезде әскери
қызметшілерге, Оелгіленген тәртіппен арнайы атақберілген, оны
қьізметтік міндеттерін атқаруына байланысты алған ішкі істер
органдарының, кдржы полициясынын қылмыстык-аткдру жүйесі
органдары мен мекемелерін ж әне мемлекеттік өртке қарсы
қызметтің қызметкерлеріне берілетін төлемдердің барлықтүрі;
7) лотерея бойынша 5 айлық есептік көрсеткіш шегіндегі ұтыстар; 8) тиісті жылға арналған республикалык бюджет туралы
Қазақстан Республикасының заң актісінде белгіленген ең
төменгі жалакы мөлшерінде мемлекеттік бюджет және гранттар
қаражаты есебінен жүзеге асырылатын қоғамдық жұмыстарды
орынддуға және кәсіби окуларға байланысты төлемдер; 9) гранттар қаражаты есебінен төленетін төлемдер (еңбекакы түріндегі
төлемдерден баска); 10) тұрақты жұмысы жолда өтетін немесе
жүріп-тұру сипатында болатын не қызмет көрсететін учаскелер
шегінде кызмет бабындағы сапарлармен байланысты жағдайларда Қазақстан Республикасы ны ң заңдарында белгіленген
мөлшерде төленетін төлемдер; 11) экологиялық апат немесе яд150
1
ролыксынак полигонындағы ядролыксынақтар салдарынан зардап шеккен азаматгарды әлеуметтік қорғау туралы Қазақстан
Республикасынын зандарына сәйкес төленетін төлемдер;
12) Үлы Отан соғысьтна қатысушылардың ж әне оларға
теңестірілетін адамдардың, I және II топтағы мүгедектердің, сондай-ак бала кезінен мүгедек адамның ата-аналарының біреуінің
табыстары; III топтағы мүгедектердің бір жыл ішіндегі - айлық
есептік көрсеткіштің 240 еселенген шегіндегі табысы; 13) өткізілер күні кор биржасынын «А» және «В» ресми тізімінде түратын акциялар мен облигацияларды өткізу кезіндегі-қүн өсімінен
алынатын табысы; 14) мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен
төленетін біржолғы төлемдер (еңбекақы түріндегі төлемдерден
баска); 15) салык жылы ішінде медициналық қызмет көрсетулердің (косметологиялык кызмет көрсетулерден басқа) ақысын
төлеу үшін, бала туған кезде, жерлеу үшін берілетін, қүжатпен
расталған, айлық есептік көрсеткіштің 70 еселенген шегіндегі
төлемдер; 16) кызметгік іссапарлар кезінде Салық кодексінің
93-бабында белгіленген мәлшерде төленетін етемдер; 17) қызмегкер үйымымен бірге баска жерге жүмыска ауыскан не көшкен
кездегі жол жүруі, мүлкін көшіруі, үй-жай жалдауы бойынша
күжатпен расталған шығындардың өтемдері; 18) Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын дипломатиялык
немесе консулдық қызметкерлердің ресми табыстары; 19) шет
мемлекеттің мемлекеттік кызметінде жүрген шетелдік жеке
түлғалардың сол елде салық салынуға тиіс ресми табыстары,
20) Қазақстан Республикасынын азаматгары болып табылатын
және Қазақстан Республикасының шет елдердегі дипломатиялық жөне оларға теңестірілген өкілдіктерінде кызметте жүрген
жеке түлғалардың мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен
шетелдік валютамен төленетін ресми табыстары; 21) Зейнетакы
төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтан берілетін зейнетакы
төлемдері; 22) жүмыс берушінің жиынтық жылдықтабысты алуға
байланысты емес және шегерімдерге жатқызылмайтын, нақгы
жеке түлғалардың табысы болып табылмайтын шығыстары,
23) Қазақстан Республикасынын зандарында белгіленген
мелшерде дала жағдайында геологиялық-барлау, топографиялық-геодезиялык және іздестіру жүмыстарымен шүғылданатын
қызметкерлердің далалык жабдықталым акшасы; 24) Қазакстан
Республикасының зандарында белгіленген мөлшерде республи151
калық бюджет қаражаты есебінен төленетін түрғын үи қүрылысы жинақ акшасына салымдар бойынша сыйлыкақылар (мемлекеттін сыйлықакылары); 25) Қазакстан Республикасының зандарына сәйкес жүмыс беруш інін қызметкерлерді ездерінің
өндірістік қызметіне байланысты мамандық бойынша окытуға
және біліктілігін арттыруға бағытталған шығыстары; 26) жүмыс
берушінің вахталық әдіспен жүмыс істейтін адамдарға өндіріс
объектісінде болу кезеңінде жүмыстарды орындауы мен ауысымаралық демалысьі үшін жағдай жасай отырып, олардын түрмыстіршілігін камтамасыз ету үшін түрғын үй жалдауына және осы
Кодекстің 93-бабына сәйкес белгіленген тәулікақы шегінде тамақтануға арналған шығыстары; қызметкерлерді жұмыс орнына дейін ж әне кері қарай жеткізуге байланысты шығыстар;
26-1) Мемлекеттік әлеуметгік сактандыру корынан төленетін
әлеуметтік төлемдер; 27) Казақстан Республикасынын зандарында белгіленген мәлшерде, жүкті болғанда ж әне босанғанда
берілетін әлеуметтік жәрдемақылар, сондай-ак ұл бала немесе
қыз бала асырап алған әйелдерге (еркектерге) берілетін әлеуметтік жәрдемақылар; 28) білім беру ұйымдарында оқитындарға
Қазақстан Республикасынын зандарында белгіленген мемлекетгік стипендияларға арналған мөлшерде төленетін стипендиялар; 29) Қазақстан Республикасынын зандарында белгіленген
нормалар бойынша берілген арнаулы киімнің, арнаулы аяқкиімнің, баска да жеке қорғану және алғашкы медициналық
кәмек кұралдарының, сабынның, зарарсыздандыру қүралдарының, сүт немесе құндылығы соған тең басқа да емдеу-профилактикаға арналған азык-түлік әнімдерінің қүны; 30) өздерінін
қызметін жүзеге асыру мақсатында жеке көсіпкер, жеке нотариус, адвокат алған мүлікті, сондай-ак зандарда белгіленген
тәртіппен мұраға қадаырылатын зейнетакы жинактарынан жинактаушы зейнетақы қорлары жүзеге асыратын зейнетакы телемдерін коспағанда, жеке тұлға басқа жеке тұлғадан сыйға немесе
мұраға алған мүліктін кұны; 31) ізгілік, қайырымдылык және
демеушілік кемек түрінде алынған мүліктің қүны; 31-1) он алты
жасқа толмаған балалар үшін балалар лагеріне жолдамалардын
қүны; 32) енбек (кызметтік) міндеттерін орындау кезінде
кызметкердің өміріне және денсаулығына зиян келтіргені үшін
жұмыс берушінің жауапкершілігін міндетгі сактандыру шарттары бойынша сактандыру төлемдері; 33) осы Кодекстің 161-ба152
бында көзделген табыстарды коспағанда, сактандырудын кез
келген түрі кезінде төленетін, шарттын колданылу кезеңінде
басталған сактандыру окиғасына байланысты сактандыру
төлемдерінін сомалары; 34) өз кызметкерлерін міндетті жөне
(немесе) жинактаушы сактандыру шарттары бойынша жұмыс
беруші төлейтін сактандыру сыйлыкакыларының сомалары;
35) төлем кезінен салық ұсталғандығын растайтын құжаттар болған жағдайда, бұрын тәлем козінен салык салынған дивидендтер, сыйакылар, ұтыстар сомалары; 36) материалдык нұксаннын
орнын толтырудың сот шешімі бойынша тағайындалған сомалары; 37) жинактаушы зейнетакы қорлары салымшыларынын
жинақтаушы сақтандыру шарты бойынша жасасқан сақтандыру сыйлыкакыларын (аннуитет) төлеу ұшін омірді сақтандыру
жөнінде сақтандыру ұйымдарына жіберген зейнетақы жинағынын сомалары, сондай-ақ Қазақстан Республикасының зандарында көзделген тәртіппен сақгандыру ұйымдарына бағытталған, зейнетакы аннуитегінің шартгары бойынша сатып алу сомалары; 38) сақтандырылушы қайтыс болған жағдайда жинакдыру телемдері; 39) жинақтаушы зейнетакы корларына Қазакстан Республикасының заңнамасында белгіленген мелшердегі
ерікті кәсіби зейнетакы жарналары.
Қосылған құн салығы. Қосылған кұн салығы тауарларды
(жұмыстарды, қызмет керсетулерді) ендіру және олардың айналысы процесінде қосылған, оларды еткізу бойынша салық
салынатын айналым кұнының бір белігін бюджетке аударуды,
сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағындағы тауарлар
импорты кезіндегі аударымды білдіреді. Салык салынатын айналым бойынша бюджетке теленуге тиісті косылған кұн салығы
сатылған тауарлар (жұмыстар, қызмет керсетулер) үшін есептелген қосылған құн салығының сомасы мен алынған тауарлар
(жұмыстар, қызмет керсетулер) үшін теленуге тиісті қосылған
қүн салығының сомасы арасындағы айырма ретінде айкындалады.
Салық салу объектілері: 1) салык салынатын айналым; 2) салык салынатын импорт қосылған құн салығын салу объектілері
болып табылады.
Твлеушілер: жеке кәсіпкерлер; мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, занды тұлғалар; қызметін Қазақстан Республикасында
түракты мекеме арқылы жүзеге асыратын резидент еместер; заң153
ды түлғаның косылған күн салығын дербес төлеушілер ретінде
танылған құрылымдық бөл і мшелері; кеден аркылы тауарларды
Қазақстан Республикасынын аумағына импорттайтын тұлғалар
болыптабылады. Косылған құн салығы 15 пайыздыкставка колданылу аркылы есептеп шығарылады.
Мынадай тауарларды (жұмыстарды, кызмет көрсетулерді)
өндіру қосылған кұн салығынан босатылады: 1) пошталык акы
төлеудің мемлекетпк белгілсрі; 2) акииздік маркалар, 3) уәкілетп
органдар жүзеге асыратын, соларға байланысты мемлекетпк баж
алынатын қызметтер; 4) адвокаттық қызметті, нотариаттык ісәрекеттерді жүзеге асыру бойынша көрсетілетін кызметтер,
5) Қазакстан Республикасынын Үлттық Банкі өткізетін тауарлар (жұмыстар, қызметгерді); 6) мемлекеттік меншікті жекешелендіру тәртібімен өткізілетін мүлік; 6-1) Казақстан Республикасының зандарына сәйкес мемлекеттік кажетпліктер үшін сатып алынған мүлік; 7) мемлекеттік мекемелердің пайдасына
өтеусіз негізде негізгі құралдарды беру; 8) жарғылық капиталға
жарналарды; 9) жарғылық капиталға жарна ретінде алынған
мүлікті қайтарып алуды; 10) жерлеу бюроларынын әдет-ғүрыптық қызмет көрсетулерін, зиратгар мен крематорийлердің кызмет көрсетулерін; 11) оларды өткізу жөніндегі кызмет көрсетулерді қоспағанда, лотереялық билеттерді өткізу бойынша айналымды; 12) банк карталарымен операциялар бойынша есепқисаптарға катысушыларға жинау, өңдеу ж әне таратып беру
жөніндегі қызмет керсетулерді коса алғанда, есеп-кисаптарға
қатысушылар арасында ақпараттық және технологиялық өзара
іс-кимылды қамтамасыз ету жөнінде көрсетілетін қызметтерді
өткізу бойынша айналымдар; 12-1) Қазақстан Республикасының
кеден аумағына «Қазакстан Республикасының кеден аумағында
тауарларды ұксату» кеден режимінде әкелінген тауарларды
ұқсату ж әне (немесе) жөндеу бойынша қызмет көрсетулер;
12-2) Салық кодексінің 224-бабына сәйкес халықаралық тасымалдар болып табылатын тасымалдарға байланысты жұмыстар
мен кызмет көрсетулер, атап айтканда: Қазакстан Республикасының аумағынан экспортталатын, Қазакстан Республикасының
аумағына импортталатын тауарларды, оның ішінде поштаны,
тиеу, түсіру, кайтатиеу (ағызу-құю), жөнелту бойынша жұмыстар, кызмет көрсетулер, сондай-ақ транзит жүктер; техникалық,
аэронавигациялық, әуежай кызметін көрсету; халықаралық рейс154
терге көрсетілетін кызметгер бойынша теңіз айлактарында кызмет көрсету; 12-3) тұрғын-үй корын басқару, ұстау мен пайдалану жөнінде кызмет көрсету; 13) Салык кодексінің 226—233-баптарында көрсетілген өткізу; 14) ұлттык валюта; 15) егер
мүгедектердің коғамдык бірлестіктері, сондай-ақ әндірістік
үйымдары мына шарттарға сөйкес келсе: осындай өндірістік
ұйымдар кызметкерлері жалпы санынын кемінде 5 1 проценті
мүгедектер болса; мүгедектерге еңбекақы төлеу бойынша шығыстар еңбекакы төлеу бойынша жалпы шығыстардың кемінде
51 проценті (есту, сойлеу, көру қабілетінен айрылған мүгедектер жүмыс істейтін мамандандырылған ұйымдарда - кемінде 35
проценті) болса, осындай бірлестіктер мен ұйымдардың тауарлары (жұмыстары, кызмет көрсетулері) бойынша айналымдар
(сауда-делдалдық қызметтен түскен тауарларды (жүмыстарды,
кызмет кәрсетулерді) әткізу жөніндегі айналымдардан және
акцизделетін тауарлар мен кызмет түрлерін әндіру мен өткізу
бойынша айналымдардан басқа); 16) Қазакстан Республикасының кеден заңнамасына сәйкес айқындалған, «Еркін койма» кеден режимі колданылатын аумакта өндірілген және Қазакстан
Республикасы кеден аумағының қалған бөлігіне өткізілетін
қазақстандык тауарларды өткізу бойынша айналымдар косылған күн салығынан босатылады.
Акциздер. Қазақстан Республикасынынаумағындаөндірілген
жөне Казакстан Республикасының аумағына импортгалатын
тауарларга, оның ішінде: спиртгің барлык түрлеріне; алкоголь
өніміне; темекі бұйымдарына; құрамында темекі бар басқа
бұйымдарға; бензин (авиациялық бензинді қоспағанда), дизель
огынына; жеңіл автомобильдерге (арнайы мүгедектерге арналған. колмен баскарылатын автомобильдерден баска), шикі мұнай,
газ конденсатына жөне қызметтіңтөмендегідей түрлеріне: ойын
бизнесі; лотереяны ұйымдастыру мен өткізуге ащиздер салынады.
Экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығы. Өнімді белу туралы келісімшарттар жасасқан жер қойнауын пайдаланушыларды қоспағанда, шикі мұнайды, газ конденсатын экспортқа өгкізетін жеке және занды тұлғалар экспортталатьш шикі мұнайға, газ конденсатына салынатын рента салыгын төлеушілер болып табылады. Қазақстан Республикасы
Салық кодексінің 304-бабы 4-тармағына сәйкес экспортталатын
шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығының ставкалары
төмендегідей мөлшерлерде белгіленеді:
155
Ставкасы
Нарыктык бағасы
Ставкасы Нарыктык бағасы
бір баррель үшін 19 АК,Ш
долларынан кем
0 пайыз
бір баррель үшін 28-ден 29 21 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 19-дан 20
АҚШ долларына дейін
1 пайыз
бір баррель үшін 29-дан 30 22 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 20-дан 21 4 лайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 30-дан 31 23 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 21-ден 22 7 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 31-ден 32
25 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 22-ден 23
АҚШ долларына дейін
10 пайыз бір баррель үшін 32-ден 34 26 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 23-тен 24
АҚШ долларына дейін
12 пайыз бір баррель үшін 34-тен 36
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 24-тен 25
АҚШ долларына дейін
14 пайыз бір баррель үшін 36-тен 37 29 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 25-тен 26
АҚШ долларына дейін
16 пайыз бір баррель үшін 37-тен 38 30 пайыз
АҚШ долларына дейін
бір баррель үшін 26-дан 27
АҚШ долларына дейін
17 пайыз бір баррель үшін 38-тен 40
АҚШ долларына дейін
31 пайыз
бір баррель үшін 27-ден 28
АҚШ долларына дейін
19 пайыз бір баррель үшін 40 АҚШ
долларынан астам
33 пайыз
28 пайыз
Жер Қ<
төлемдері
жоқ жер асты құрылыстарын салу мен пайдалану ж өніндеп
жұмыстарды қоса алғанда, жер койнауын пайдалану бойынша
операцияларды жүргізу жөніндегі кызметке салык салудын
ерекшеліктері реттеледі және жер қойнауын пайдаланушылардың мынадай салықтары мен арнайы төлемдерін: 1) үстеме пайда салыгын; 2) жер койнауын пайдаланушылардың арнайы
төлемдерін: а) бонустарды (кол койылатын, коммерциялыктабу);
б) роялтиді төлейді.
пайдалану ш ын ың
Жер
уын пайдалануды жүргізудің жеке жағдайларын негізге ала отымынадаи
мерціш ық
Қол қойылатын бонус жер койнауын пайдаланушынын
келісімшарт жасалатын аумакта жер койнауын пайдалану
жөніндегі қызметті жүзеге асыру құқығы үшін біржолғы тіркелЛ і^ Н І н
156
ген төлемі болып табылады. Кол койылатын бонустын бастапкы
мөлшерлерін пайдалы кдзбалар көлемі мен кен орнынын экономикалыккүндылығы ескерілген есеп негізінде Казақстан Республикасынын Үкіметі белгілейді. Кол койылатьш бонустын
түпкілікті мөлшерін жер койнауын пайдалануға күкык алуға
эткізілген инвестициялык бағдарламалар конкурсының нәтижелері бойынша комиссия белгілейді және ол жер койнауын
пайдалану үшін берілетін кен орындарының (келісімшарт аумактарының) экономикалық кундылығы есепке алынып, келісімшаргта бекітіледі, бірак бастапкы мелшерлерден төмен болмауы
керек.
Каммерциялык, табу бонусы - келісімшарт аумагы шегінде
ашылған, өндіру үшін экономикалык жағынан тиімді пайдалы
казбалардын белгілі бір түрінін запастары. Коммерциялык табу
бонусы келісімшарт аумағындағы әрбір коммерциялық табу
үшін, оның ішінде кен орындарына қосымша барлау жүргізу
барысында, бастапкы аныкталған алынатын корды арттыруға
жеткізетін пайдалы казбалардың табылғаны үшінтөленеді. Пайдалы казбалардың кен орындарына оларды кейіннен ендіруді
көздемейтін барлау жүргізуге жасалған келісімшарттар бойынша коммерциялык табу бонусы төленбейді.
Коммврциялық табу бонусының мөлшерін есептеу үшін: 1) кен
орнынан алынатын пайдалы казбалар қорынын уәкілетті
мемлекеттік орган бекіткен осы максаттағы көлемі салык салу
обьектісі болып табылады; 2) алынатын пайдалы казбалар корының бекітілген көлемінің күны төлемді есептеу базасы болып
табылады. Алынатын қордын күны, Казакстан Республикасынын Үкіметі бекітетін акпарат көздерінің деректері бойынша осы
пайдалы казбаның төлем жүзеге асырылған күнгі Халыкаралык
(Лондон) биржада белгіленген биржалык баға бойынша есептеледі. Пайдалы казбаларға биржалык баға белгіленбеген жағдайда шыгарылатын қордың күны қүзыретті орган бекіткен жүмыс
бағдарламасында көрсетілген өндіруге жұмсалатын жоспарлы
шығындардың жоспарлы рентабельділік мөлшеріне түзетілген
сомасынан айкындалады; 3) коммерциялык табу бонусы есептеу базасының 0,1 проценті ставкасы бойынша бөлінеді.
Роялти салығы: 1) пайдалы казбаларды өндіру және техногендік құралымдарды қайта өндеу процесінде жер қойнауын
пайдалану құқығы үшін; 2) авторлык құкықтарды, бағдарламалық камтамасыз етуді, патентгерді, сызбаларды немесе модель157
басқа
пайдаланғаны
зерттеу
месе пайдалану құкығы үшін; «ноу-хауды* пайдаланғаны үшін;
кинофильмдерді, бейнефильмдерді, дыбыс жазу немесе өзге де
жазу күралдарын пайдаланғаны немесе пайдалану құкығы үшін
төленетін төлем. Бербоут-чартер немесе димайз-чартер шарттары бойынша жалға алынатын теніз және әуе кемелері өнеркәсіптік жабдыкқа жатады.
Жер койнауын пайдаланушы роялтиді Кдзақстан Республикасынын аумағында өндірілетін пайдалы казбалардын әр турі
бойынша, онын сатып алушыларға өткізілгеніне (тиеп жөнелтілқажепне
төлейді.
өндіру
мен байланысы жок жер асты кұрьшыстарын салу жоне (немепайдалану
роя
жер койнауынан алынатын пайдалы казбалардын көлемі үшін,
сондай-ак мүндай *
келемі үшін төлейді.
лымдардан
алуды коса шіғанда, пайдалы қазбалар өндіруді жүзеге асыратын жер койнауын гіайдаланушылар, есепті кезенде олардын
өткізілген-еткізілмегеніне карамастан, сондай-ак. барлаумен
және (немесе) өндірумен байланысы жок жер асты кұрылыстарын салуға және (немесе) пайдалануға жер койнауын пайдалану күкығы бар тұлғаларраялпш тшеушііер болып табылады.
йдалы казбалардын өндірілігі алынған көлемі н ем ес^ а к ты өндірілген пайдалы казбалардан алынган алеашқы тауарлы
өнімнің квлемі салык салу обьектісі болыгі табылады. Ондаи
онімдерге; 1) пайдалы казбалардын өзі: мүнай,табиғи газ және
газ конденсаты; көмір және жанғыш таістатастар; тауарлы кендер; жер асты сулары, оның ішінде бастапкы ендеуден еткен
сулар; слюдд, керіш, кұрылыс маіериалдары өндірісіне арналған шикізат; металлургияға арналған кен емес шикізат; 2) кымбат бағалы металдар, кұмдд, кенде, концентратта болатын металдар; 3) кдра, түсті, сирек кездесеіін жоне радиоактивті металддрдын, кен-химия шикізатынын конценфаттары; 4) кымбат бағалы тастар, бастапкы өндеуден вткен жаркырауык іас
. ■
р
і
^
-
■і в
Шіл
ШШ
І
•
151
және пьезооптикалық шикізат; 5) баска пайдалы казбалар бойынша —бастапкы өндеуден өткен минералдык шикізат алгашқы тауарлы өнім болуы .^үмкін.
Жер койнауын пайдалану барлаумен және (немесе) ондірумен байланысы жок жер асты күрылыстарын салу және (немесе) пайдалану жолымен жүзеге асырылатын кезде жерасты күрылыстарын салу кезінде жер койнауынан алынатын пайдалы қазбаларлың көлемі, сондай-ак мүндай қүрылыстардын жер койнауында алатын көлемі салык салу объектісі болып табылады.
Мысалы газ конденсатын қоса алғанда, мүнай бойынша кызметтің күнтізбелік әрбір жылы үшін, газ конденсатын қоса
алғанда, мүнайдың жинақталған өндірілімінің көлеміне байланысты айқындалған процент ретінде жылжымалы шкала бойынша жене мынадай: 500 000 тоннаға дейін - 2 пайыз; 500 000-нан
1 000 000 тоннаға дейін - 2,5 пайыз; 1 000 000-нан 1 500 000 тоннаға дейін - 3 пайыз; 1 500 000-нан 2 000 000 тоннаға дейін 3,5 пайыз; 2 000 000-нан 2 500 000 тоннаға дейін - 4 пайыз;
2 500 000-нан 3 500 000 тоннаға дейін —4,5 пайыз; 3 500 000-нан
4 500 000 тоннаға дейін —5 пайыз; 4 500 000-нан 5 000 000 тоннаға
дейін —5,5 пайыз; 5 000 000 тоннадан жоғары - 6 пайыз ставка
бойынша төленеді.
Егер газ тәріздес кемірсутектерді сүйык кемірсутектермен
бірге жер бетіне шығару көзделген жағдайда, роялтиді есептеу
мақсатында осындай газтәріздес кемірсутектер мынадай аракатынас арқылы мүнайға ауыстырылады: газтәріздес комірсутектердің 1 мың текше метрі мүнайдын 0,857 тоннасына сәйкес
келеді. Жер койнауына кері айдалатын газтәріздес комірсутектер бойынша роялти теленбейді.
Үстеме пайда салығы. Өнімді белу туралы келісімшартгар,
кеңтаралған пайдалы казбалар мен жерасты суларын ендіруге,
сондай-ақ барлау мен ендіруге байланысты емес жерасты күрылыстарын салуға және пайдалануға жасалған келісімшартгар
бойынша кызметгі жүзеге асыратындарды коспағанда, жер қойнауын пайдаланушылар осы келісімшарттар пайдалы қазбалардын баска түрлерін ендіруді кездемеген жағдайда, үстеме пайдага салык төяеушілер болып табылады.
Жер койнауын пайдаланушының жинақгалған табыстардың
жинакталған шығыстарға катынасы 1,2-ден жоғары болған салык
кезеңіндегі әрбір жекелеген келісімшарт бойыншатазатабысының бір белігі үстеме табысқа салық салу объектісі болып табылады.
159
Жер койнауын пайдаланушынын салык кезеніндегі өрбір
жекелеген келісімшарт бойынша таза табысынын салык кезеңінінаяғына көзделген шегерімдер сомасынын 20 пайызынан асатын бөлігі салық базасы болып табылады. Осы бөлімнін максаттары үшін таза табыс салыксалынатын табыс және корпорациялыктабыс салығы, сондай-ак резидент еместінтүракты мекемесінінтаза табысына салынатын салыкарасынддғы айырма репнде
айкындалады.
Үстеме пайда салығытөмендегідей мөлшерлерде белгіленеді.
Жинакталган табыстардын жинакталған
шығыстарға катынасыныналынган мәні
Ставкасы
1.2-ден кем ________________________
0 пайыз
1.2-ден 1,3-ке дейін_________________ _
10 пайыз
1.3-тен 1,4-кедейін ________ _________
20 пайыз
1.4-тен 1,5-кедейін_______________ ___
30 пайыз
1.5-тен 1,6-ғадейін_______________ ___
40 пайыз
1.6-дан 1,7-гедейін
50 пайыз
1.7-ден жоғары
60 пайыз
Әлеуметтік салық. Өзінін аты айтып тұрғанддй негізінен халыктын әлеметтік кажеттіліктері мен мұқтаждыктарын өтеуге
жұмсалады. Салықты төлеушілер мыналар*. 1) жеке кәсіпкерлер,
2) жеке нотариустар, адвокаттар; Казакстан Республикасының
резиденті — занды тұлғалар; 4) резидент еместер жатады. Әлеу
метгік салықты есептеп шығару үшін 7-ден 20 пайызға дейінгі
аралыктағы ставкалар қолданылады. Әлеуметпк салык төлеуге
кері іикала тәсілі қолданылады. Оның мәні табыс көлемі өскен
сайын салыктың пайыздык ставкасы төмендейді. Мысалы табыс
көлемі 15 есе еселенген жылжықтабыстан аспаса оның 20 пайызына салық салынады. Керісінше, табыс көлемі 600 есе еселенген жылдыктабыстан жоғары болса онын 7 пайызына салыксащ
лынады.
Жер салығы. Салық салу мақсатында барлык жерлер олардын арналған нысанасы мен тиесілілігіне қарай мынадай санаттарға: 1) ауыл шаруашылык максатындағы жерлерге; 2) елді мекендер жерлеріне; 3) өнеркөсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және
өзге де ауыл шаруашылығы емес максаттағы жерлерге (бұдан
әрі § өнеркәсіп жерлері); 4) ерекше қорғалатын табиғи аумактар жерлеріне, сауыктыру, рекреациялык және тарихи-мәдени
160
максатгағы жерлсрге (бұдан әрі - ерекше корғалатын табиғи
аумактар жерлері); 5) орман корынын жерлеріне; 6) су корынын жерлеріне; 7) запастағы жерлерге жаткызылуына карай
карастырылады.
Елді мекендер жерлері салык салу максаты үшін мынадай екі
топка бөлінген: 1) тұрғын үй коры, сонын ішінде олардын жанындағы кұрылыстар мен ғимараттар орналаскан жерлерді коспағанда елді мекендер жерлері; 2) түрғын үй коры, сонын ішінде
олардын жанындағы кұрылыстар мен ғимараттар орналаскан
жерлер.
Жсрдін төмендегідей санаттарынан: 1) ерекше корғалатын
табиғи аумактардын жерлері; 2) орман корының жерлері; 3) су
корынын жерлері; 4) запастағы жерлерден салык алынбайды.
Аталған жерлер (запастағы жерлерді коспағанда) тұракты жер
пайдалануға немесе бастапқы өтеусіз уакьггша жер пайдалануға
берілген жағдайларда, оларға белгіленген төргіппен салык салынады. Жер салығының мөлшері жер иеленушілер мен жер
пайдаланушылардын шаруашылык кызметінің нәтижелеріне
байлгнысты болмайды. Салықтың молшері: 1) меншік күкығын,
тұракты жер пайдалану кұкығын, өтеусіз уақьггша жер пайдалану қүқығын куөландыратын құжаттар; 2) жер ресурстарын баскару жөніндегі уәкілетті орган өр жылдың 1 каңтарындағы жағдай бойынша берген жерлердің мемлекеттік сандык және сапалык есебінің деректері негізінде есептеледі.
Мыналар: 1) жеке меншік құкығындағы; 2) түракты жер гіайдалану кұкығындағы; 3) бастапқы өтеусіз уақытша жер пайдалану кұкығындағы салык салу объектілері бар жеке және занды
түлғалар жер салыгын твлеушілер болып табылады.
Ал: 1) бірыңғай жер салығын төлеушілер шаруа (фермер)
кожалыктарына арналған арнайы салық режимі колданылатын
қызметте пайдаланылатын жер учаскелері бойынша; 2) мемлекеттік мекемелер; 3) экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына салынатын рента салығы; роялти; шикі мұнайға,
газ конденсатына салынатын акдиз; үстеме пайда салығы; жер
салығын төлейтін жер қойнауын пайдаланушылар; 4) уәкілетп
органның қылмыстык жазаларды аткару саласындағы түзеу
мекемелерінін мемлекетгік кәсіпорындары; 5) Үлы Отан соғысына катысушылар және соларға теңестірілген адамдар, мүгедектер, сондай-ақ бала кезінен мүгедектің ата-анасының біреуі:
тұрғын үй қоры, соның ішінде оның жанындағы құрылыстар мен
11-11
161
ғкмараттар алып жаткдн жер учаскелері; үй манындағы жер
учаскелері; жеке үй (косалкы) шаруашылығын жүргізу, бау-бакша шаруашылығы үшін берілген жөне күрылыс алып жаткан
жерлерді коса алғанда, саяжай қүрылысына арналған жер
учаскелері; гаражға арналған жер учаскелері бойынша; 6) түрғын
үй қоры, сонын ішінде онын жанындағы күрылыстар мен ғимараттар алып жатқан жер учаскелері ж әне үй манындағы жер
учаскелері бойынша — «Ардакты ана» атағына ие болған, «Алтын алка» алкасымен наградталған көп балалы аналар; 7) діни
бірлестіктер жер салыгын төлеушілер болып табылмайды. Егер осы
аталған субъектілер өз жерлерін жалға берсе онда сол жалға
берілген жерге салық салынады.
Сонымен қатар мыналар салық салу объектісі болып табылмайды: 1) елді мекендердін ортақ пайдалануындағы жер учаскелері. Оған аландар, көшелер, еткелдер, жолдар, жағалаулар,
парктер, скверлер, бульварлар, су қоймалары, жағажайлар, зираттар және халықтың мүктаждарын канағаттандыруға арналған өзге де объектілер (су қүбырлары, жылу құбырлары, тазарту
құрылғылары ж әне басқа да ортақ пайдаланылатын инженерлік жүйелер) алып жаткан ж әне соларға арналған жерлер елді
мекендердің ортак пайдалануындағы жерлерге жатады; 2) ортак
пайдаланудағы мемлекетгік автомобиль жолдары желісі алып
жатқан жер учаскелері. Оған ортак пайдаланудағы кесіп берілген
белдеудегі мемлекеттік автомобиль жолдары желісі алып жаткан жерлерге жер алаптары, көлік жүріп өтетін тарамдар, жол
салымдары, жасанды құрылыстар, жол бойындағы резервтер мен
өзге де жол қызметін керсету ж еніндегі құрылыстар, жол
қызметінің қызметгік және тұрғын үй-жайлары, кардан корғау
екпелері мен жасыл желектер орналаскан жерлер жатады. 3) Кдзакстан Республикасы Үкіметінін шешімі бойынша консервацияланған объектілер орналаскан жер учаскелері; 4) инвестициялық жобаны іске асыру үшін иемденіп алынған және пайдаланылатын жер учаскелері.
Ауыл шаруашылық мақсатындағы жерлерге сальшатын жер
салығының базалык ставкалары 1 гектарга есептеліп белгіленеді
және топырақтың сапасы бойынша сараланады. Жеке түлғаларға өзіндік (қосалқы) үй шаруашылығын, бағбандық ж әне саяжай құрылысын жүргізу үшін қора-қопсы салынған жерді қоса
алғанда, берілген ауыл шаруашылық мақсатындағы жерлерге,
базалық салык ставкалары мынадай мөлшерлерде белгіленеді:
162
көлемі 0,50 гектарға дейін қоса алғанда — 0,01 гектар үшін
20 тенге; көлемі 0,50 гектардан асатын алаңға - 0,01 гектар үшін
100 теңге.
Көлік қүралдары салығы. Егер заннамада басқадай көрсетілмесе, меншік қүқығында салык салу объектілері бар жеке
тулғалар және меншік, шаруашылык жүргізу немесе оралымды
баскару қүкығында салық салу объектілері бар занды түлғалар,
олардың күрылымдык бөлімшелері (бүдан өрі —занды түлғалар)
көлік қүралдары салыгын төлеушыер болып табылады.
Мыналар: 1) КазакстанРеспубликасыныңҮкіметГбелгілейтін
көлік күралдарына қажеттілік нормативтері шегінде бірынғай
жер салығын төлеушілер; 1-1) меншікті ауыл шаруашылығы
өнімдерін ©ндіруде пайдаланылатын мамандандырылған ауыл
шаруашылығы техникасы бойынша бірыңғай жер салығын
төлеушілерді қоса алғанда, ауыл шаруашылығы өнімдерін
өндірушілер. Аталған мамандандырылған ауыл шаруашылығы
техникасының тізбесін Казакстан Республикасынын Үкіметі
белгілейді; 2) мемлекеттік мекемелер; 3) салық салу объектісі
болып табылатын бір автокөлік күралы бойынша — Үлы Отан
соғысына катысушылар жөне соларға теңестірілетін адамдар;
4) салык салу объектісі болып табылатын бір автокәлік күралы
бойынша — меншігінде мотоколяскалары мен автомобильдері
бар мүгедектер; 5) салық салу объектісі болып табылатын бір
автокөлік күралы бөйынша —Кеңес Одағының Батырлары мен
Социалистік Еңбек Ерлері, «Халык каһарманы» атағын алған,
үш дәрежелі Даңк орденімен жөне «ОтаН» өрденімен наградталған адамдар, «Ардақты ана» атағын алған, «Алтын алқа», «Күміс
алка» алкаларымен наградталған көп балалы аналар; 6) ауыл
шаруашылык күралымынан шығу нәтижесінде пай ретінде алынған, пайдаланған мерзімі жеті жылдан аскан жүк автомобильдері
бойынша жеке түлғалар келік қүралдары салыгын тәлеушілер болып табылмайды.
Ал: 1) жүк кетергіштігі 40 тонна жөне одан асатын карьерлік
автосамосвалдар; 2) мамандандырылған медициналык квлік
қүралдары салық салу обьектілері болып табылмайды. Салыкты
есептеу айлык есептік көрсеткіштермен белгіленген мьшадай
ставкалар бойынша жүргізіледі. Мысалы бізтек жеңіл автокәліктердің тәмендегідей бірнешеуінің ғана негізінде мысал келтіріп
кетеміз. Мысалы (1-кестені караңыз):
163
Салык ставкасы
(айлык есептік
керсеткіш)
Салык салу объектісі
Двигатель көлемі мынадай жекіл
автокөліктер (текше см.):
4Д)
1100-ге дейін коса алғанда
_________ 6,0
1100-ден жоғары 1500-ді коса
1500-ден жоғары 2000-ді коса___________ _________ 7,0
2000-нан жоғары 2500-ді коса
12,0
2500-ден жоғары 3000-ды коса
17,0
3000-ден жоғары 4000-ды коса
22,0
Жеңіл автомобияьдердің жеті айлык есептік көрсеткіш ставкасы бойынша салык салынатын двигателінің көлемі 1500-ден
жоғары — 2000 текше сантиметрді коса, он екі айлык есептік
көрсеткіш ставкасы бойынша салык салынатын 2000-нан жоғары — 2500 текше сантиметрді қоса, он жеті айлык есептік
көрсеткіш ставкасы бойынша салықсалынатын 2500-ден жоғары - 3000 текше сантиметрді коса және жиырма екі айлык есептік
көрсеткіш ставкасы бойынша салык салынатын двигателінің
көлемі 3000-нан жоғары - 4000 текше сантиметрді коса алған
көлемде болған кезде салық сомасы двигательдін аталған
көлемінен аскан арбір бірлік үшін 7 теңгеге ұлғайтылады.
Егер осы тармакпен өзгеше белгіленбесе, салық төлеудін
белгіленген мерзімі аяқгалғанға дейін пайдаланылу мерзімі алты
жылдан аскан жеңіл автокөлік кұралдары бойынша мынадаи
түзету коэффициенттері қолданылады:
ТМД елдерінде шыгарылган автокөлік қуралдары ушін: 6 жылдан —15 жылға дейін қоса алғаңда—0,3; 15 жылдан жогары—25 жылды коса —0,2; 25 жылдан жоғары —0,1; двигатель көлемі мынадай басқа автокөлік құралдары үшін: 3000 текше сантиметрге
дейін қоса алғанда - 0,5; 3000-нан жоғары - 4000 текше
сантиметрді қоса —0,7; 4000-нан жоғары — 1,0.
Пайдаланылу мерзімі жиырма жылдан асқан ТМ Д елдері
шығаратын жеңіл автомобильдер мен мотоциклдер бойынша
жеке тұлғалар үшін түзету коэффициенті 0.
Мүлік салығы. Мыналар мүлік салығын төлеушілер болып
табылады: 1) Қазақстан Республикасының аумағында меншік,
шаруашылық жүргізу немесе оралымды баскару құқығында
салык салу объектісі бар заңды түлгалар; 2) Кдзақстан Респуб164
ликасынын аумағында меншік күкығында салык салу объектісі
бар жеке кәсіпкерлер. Сол сиякты занды тұлғаның шешімі бойынша онын күрылымдык бөлімшелері және Кдзакстан Республикасынын резиденті емес заңды тулгалар Қазақстан Республикасынын аумағында орналасқан салық салу объектілері бойьшша салық төлеуіиілер болып табылады.
Мыналар мүлікке салынатын салықты төлеушілер балып табылмайды: 1) Кдзақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін
кажетгілік нормативтері шегінде салық салу объектілері бойынша бірынғай жер салығын төлеушілер. Салық салу объектілері
бойынша бірыңғай жер салығын белгіленген қажеттілік
нормативтерінен артык төлеушілер мүлікке салынатын салықты осы бөлімде белгіленген төртіппен төлейді; 2) экспортталатын шикі мүнайға, газ конденсатына салынатын рента салығы;
роялти; шикі мүнайға, газ конденсатына салынатын акциз; үстеме пайда салығы; жер салығын төлейтін жер қойнауын пайдаланушылар; 3) мемлекетгік мекемелер; 4) уәкілетті органның қылмыстық жазаларды атқару саласындағы түзеу мекемелерінің
мемлекеттік кәсіпорындары; 5) діни бірлестіктер.
Мыналар салық салу объектілері болып табылмайды: 1) Салык
кодексінің 326 жөне 327-баптарына сәкес жер салығын салу
объектісі болып табылатын жер; 2) Салық кодексінің 346-бабына сөйкес көлік құралдарына салык салу объектісі болып табылатьш көлік кұралдары; 3) Кдзақстан Республикасы Үкіметінің
шешімі бойынша консервацияда тұрған негізгі кұралдар; 4) жалпыға ортак пайдаланылатын мемлекеттік автомобиль жолдары
мен оларға салынған жол күрылыстары: бұрылу белдеуі, жолдардың конструкциялык элементтері; жол жағдайы мен оны
абатгандыру; көпірлер; өткерме жолдар; виадуктар; жол тарамдары; туннельдер; корғаныш галереялары; жол козғалысы
кауіпсіздігін арттыруға арналған кұрылыстар мен құрылғылар,
суды бұрып жіберетін жөне су өткізгіш кұрылыстар; жол бойындағы орман алаптары; желілік тұрғын үйлер және жол пайдалану кызметінің кешендері; 5) Салык кодексінің 138—140-баптарында белгіленген төртіппен инвестициялык жоба шеңберінде
пайдалануға жаңадан енгізілетін негізгі құралдар; 6) кдйтатұрғызылатын ғимараттар мен кұрылыстар түріндегі аяқталмаған
құрылыс объектілері, сондай-ақ көрсетілген объектілерде монтаждауды талап ететін жабдыктар.
Заңды тұлғалар (осы баптың 2-тармағында аталғандарды қоспағанда) мен жеке көсіпкерлер салық салу обьектілерінің орта. •
*
165
ша жылдық қунына I пайыз ставка бойынша мүлік салығын
есептейді. Төменде аталған занды түлғалар салык салу объектілерінің орташа жылдык күнына 0,1 пайыз ставка бойынша мүлік
салығын есептейді; 1) діни бірлестіктерді коспағанда, акционерлік коғамдар, мекемелер және пәтер (үй-жайлар) иелері кооперативтері, түтыну кооперативтері, коммерциялыкемес үйымдар
секілді заңды /щлгалар; 2) әлеуметтік салада кызметін жүзеге асыратын заңды түлгалар; 3) негізгі кызмет түрі кітапханалык кызмет көрсету саласындағы жүмыстарды орындау (кызмет көрсету) болып табылатын үйымдар; 4) ғылыми кадрларды мемлекеттік
аттестаттау саласындағы функцияларды ж үзеге асыратын
мемлекеттік кәсіпорындар; 5) мемлекеттік меншікке жататын
және мемлекетгік бюджеттің каражаты есебінен қаржыландырылатын су қоймаларының, су тораптарының ж әне табиғат
қорғау мақсатындағы басқа да су шаруашылығы қүрылыстарының объектілері бойынша занды түлғалар; 6) ауыл шаруашылығы
тауарларын өндірушілер —занды түлғалардың және шаруа (фермер) қожалыктарының жерін суару үшін пайдаланылатын су
мелиорациялық қүрылыс объектілері бойынша заңды щ лгалар.
Ауыл шаруашылық мақсатындағы жерлерге салынатын жер
салығыныңбазалыкставкалары 1 гектарга есептеліп белгіленеді
және топырақтың сапасы бойынша сараланады.
Көрсетілген салықтардан баска Қазақстаң Республикасында
мынандай альшның түрлері бар: 1. Заңды түлғаларды мемлекетгік
тіркегені үшін алым. 2. Жеке кәсіпкерлерді мемлекетгік тіркегені
үшін алым. 3. Жылжымайтын мүлікке кұқыктарды және олармен жасалған мәмілелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым.
3-1. Жылжымалы мүлік кепілін мемлекеттік тіркегені үшін алым.
4. Радиоэлектрондық кұралдарды және жиілігі жоғары кұрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым. 5. Механикалык көлік
қүралдары мен тіркемелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым.
6. Теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мемлекеттік
тіркегені үшін алым. 6-1. Кеменің немесе жасалып жатқан кеменің ипотекасын мемлекеттік тіркеу үшін апым. 7. Азаматтык әуе
кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алым. 8. Д әрі-дәрм ек
күралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым. 9. Автокөлік
қүралдарының Қазақстан Республикасының аумағы аркылы
жүру алымы. 10. Аукциондардан алынатын алым. 11. Жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құкығы үшін лицензиялық
166
алым. 12. Телевизия және радио хабарларын тарату ұиымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұксат беру үшін алым.
Салык пен алымнан басқа мемлекетгік бюджетке төмендегідей твлемақылар тәленеді: 1. Жер учаскелерін пайдаланғаны
үшін төлемакы. 2. Жер бетіндегі көздердін су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемакы. 3. Коршаған ортаны ластағаны үшін
тәлемакы. 4. Жануарлардүниесін пайдаланғаны үшінтөлемақы.
5. Орманды пайдаланғаны үшін төлемакы. 6. Ерекше корғалатьш табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлемакы. 7. Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемакы. 7-1. Калааралық
және (немесе) халыкаралық телефон байланысын бергені үшін
телемақы. 8. Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін
төлемакы. 9. Сырткы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін
телемақы. 10. Мемлекеттік баж. 11. Кеден толемдері.
4. Инвестициялық қызметті құқықтық реттеу
Инвестициялар дегеніміз лизинг шартын жасаған кезден оастап лизинг заттарын, сондай-ақ оларға құқықтарды коса алғанда, занды тұлғаның жарғылық капиталына инвестор салатын
мүліктің барлык түрлері (жеке тұтынуға арналған тауарлардан
басқа) немесе кәсіпкерлік кызмет үшін пайдаланылатын тіркелген активтерді ұлғайту. Ал инвестициялық қызмет деп жеке және
занды тұлғалардын коммерциялык ұйымдардың жарғылык капиталына катысуЫ жоніндегі не көсіпкерлік қызмет үшін пайдаланылатын тіркелген активтерді кұрау немесе ұлғайту
жөніндегі қызметін айтамыз. Инвестициялык кызмет Конституция және баска зандарды қоспағанда, негізінен «Инвестициялар туралы» Кдзакстан Республикасының 2003 жылғы 8 каңтардағы № 373-ІІ Заңымен ретгеледі. Инвестициялык кызметті іске
асырушы инвестор, яғни жеке және занды тұлғалар болып табылады.
Инвестицияларды санаттарға бөлудің түрлі негіздері бар.
Дамыған елдерде инвестицияны: тутыну, эконамикалық және
багалы қагаздар инвестициясы деп бөлу дәстүрі қалыптасқан.
Тутыну инвестициясы дегеніміз жылжымайтын мүліктер мен
ұзак уакыт пайдаланылатын тауарларды алып-сату. Бұл жерде
мынандай жылжымайтын мүліктер инвестицияның объектісі
болып табылуы мүмкін: өзіндік жылжымайтын мүлік (үй, пәтер,
жерден үлес, басқа да кіріс, табыс әкелетін жылжымайтын
167
мүліктер); жалга берілген жылжымайтын мүліктер; сату үішн алынған жылжымайтын мүліктер. Узақ қолданылатын тауарларга,
болашакта табыс әкелетін алтын, күміс, өнер туындылары сиякты бағалы мүліктерді жаткыэуға болады.
Пайда табу үшін, тауар өндіру мен кызмет көрсету саласындағы накты активтерге каражат жүмсау жоншикалық инвестиция деп аталды. Багалы қагаздар инвеапициясы, портфедьдік инвестиция. қаржылық инвестициялар бір-бірімен ұқсас. Олар бағалы кағаздармен тығыз байланысты.
Мысалы, багалы қагаздармен инвестиция жасау аркылы пайда табуға ұмтылу барысында, экономикалық сиякты жана
өндірістік орындар ашылып, оларға бакылау жасау жоспарланбайды. Қаржылық инвестиция үрдісі — инвестор акшаға деген
өзінін кұкығын ұсынады, нөтижесінде болашактағы түсетін
кіріске, пайдаға өзінін кұкығын жүргізуге тырысады.
Қызмет көрсететін салаларына байланысты инвестиция капитал қүрайтын жөне зияткерлік болып бөлінеді.
Капитал щрайтын инвестициялар өндірістік, өндірістік жөне
каржылык емес активтердін өсуіне бағытталады. Капиталды
бұлай салудын тәсілі онын кұнынын жоғарылауына және пайданын тұракты өсуіне өкеледі. Капитал кұрайтын инвестиция
өз кезегінде нақты активтерге (негізгі капитал күрделі жөндеуді,
косымша жер учаскелерін және табиғатты пайдаланудын баска
да объектілерін сатып алуды камтитын), материалды емес активтерге (патент, лицензия, ғылыми-зертгеу ж әне конструкторлыктәжірибелік бағдарламалар, материалды-айналмалы күралдар)
және қаржылық инвестицияларга (экономикаға несие беру, шаруашылык жеке ж әне занды тұлғалардын ұзак ж әне қысқа
мерзімге каржылык салымдары) бөлінеді.
Зияткерлік инвестицияда каржылар мамандар даярлауға, олардың біліктілік дөрежесін көтеруге, төжірибе алмасуға, лицензиялар алуға, жаналықгар ашуға, біріккен ғылыми жобалар жасауға жұмсалады. Зияткерлік инвестицияға, жоғары ж әне орта
білім алу үшін жастарға мемлекеттарапынан бөлінетін грант пен
несиелерді айтуға болады.
Инвестицияға қаржыны бөлетін субъектілерге байланысты
мемлекеттік (мемлекеттің бюджетінен не қарызға, несиеге
берілген каржыдан бөлінетін) және жеке инвестиция (жеке және
занды тұлғалардың каражаттарына) болып болінеді. Мемлекеттік
инвестицияның негізгі ерекшеліктеріне: 1) мемлекеттік инвестицияның көзі мемлекеттің бюджеттік каражаттар немесе мем168
лекет салған қаражаттар болып табылады; 2) мемлекеттік инвестиция кайтарымдык негізде іске асырылады; 3) мемлекетгік каражат болғандыктан инвестициянын берілуінін негізі мен тәртібін
мемлекег өзі белгілейді; 4) мемлекеттік инвестицияның көлемі
мемлекеттік бюджетгің бекітуіне байланысты болады; 5) инвестицияның максатты пайдаланылуын мемлекет өзі бақылайды;
6) мемлекеттік инвестиция мемлекетгік қазынаның мүлкімен
камтамасыз етіледі.
Жеке аңвестщияның қызметі Инвестиция туралы заңмен,
Азаматгык кодекспен, жер койнауын пайдалану сйякты заңнамалармен ретгеледі.
Сонымен бірге инвестицияның басқа не езіндік мемлекетте
іске асырылуына байланысты шетелдік және щттық инвестицияга бөлуге болады.
Халыкаралык теория мен практикада шет ел инвестициясы
кызметінің төмендегідей санатгары қалыптаскан: 1) жеке несие
беру, меншік құқығын иеленетін узақ мерзімді салымдар (акциялар, облигациялар, патентпен, авторлык құқыкты пайдалану);
оған: а) тура инвестиция (инвестордын тікелей қарамағындағы,
не меншігіндегі шет ел кәсіпорнынын акциясын сатып алу, не
оны несиелеу); б) портфелді инвестиция (инвестордың тікелей
қарамағына жатпайтын, онын меншігіндегі емес шет ел
көсіпорнының акциясын сатып алу, не оны несиелеу); в) кысқа
мерзімді салымдар (бір жылға дейінгі мерзімдегі несиелі векселдер, баска да каржылық тәсілдегі портфелдік инвестициялар);
2) мемлекеттік (ресми) несиелеу немесе меншік құқығын
иеленетін ұзак не қысқа мерзімді портфелді инвестициялар.
Тура инвестицияның халықаралық және үлтаралық деген екі
тұрі болады. Халықаралық инвестиция деп ел нарығынын жаксы
жағдайымен шарттанған, жаңа өндірістік саладан сол елдің нарығына тікелей тауар шығарумен байланысты капитал салуды
айтамыз. Үлтаралық инвестиция бұл өндіріс шығынын азаиту
мақсатында көрші елге тура капитал салуды айтамыз.
Кдзақстан Республикасында 10 жылға дейінгі мерзімдегі инвестиция қысқа мерзімді, ал одан жоғары ұзак мерзімді деп аталады.
Т а қы р ы п ты п ы с ы қта у сұр а қта р ы
1. Қаржы құқығының пәнін, әдістерін атаңыз.
2. Бюджеттің қандай деңгейлері мен түрлері бар?
3. Бюджеттің құрылымын сипаттаңыз.
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры туралы не білесіз?
169
5.
6.
7.
8.
Салық пен алымның кдндай түрлері бар.
Қосылған қүн салығы мен акциздердің айырмашылығы қандай?
Инвестиция үғымын және түрлерін көрсетіңіз.
Узақ және қысқа мерзімді инвестицияларды айтыңыз.
VI
бөлім
ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҮҚЫ ҚТЫ Ң НЕГІЗДЕРІ
1. Қылмыстык күқыктын негізгі үгымдары
2. Қылмыстык-күкыктык катынастар
3. Кылмыстык-күкықтык жауапкершілік
4. Қазакстанда сыбайлас жемкорлыкпен күрес
1. Қылмыстық қүқықтың негізгі ұғымдары
Кылмыстық қуқық кылмыстык заңнаманың міндеттері мен
кағидаттарын, қылмыс ұғымын, қылмыстық жауапкершіліктің
негізін, қылмыстыңтүрлері мен белгілерін, жазаны, қьшмыстық
жауапкершілік пен жазадан бостудың негіздерін аныктайтын
занды нормал ардың жиынтығы.
Мемлекеттін, жеке және занды тұлғалардың мүдделерін кылмыстык қол сұғудан корғау барысында туатын қоғамдык қатынастар кылмысты қ құқыктың пәні болып табылады.
Қылмыстық кұкыктың субъектісіне қылмыс жасаған жеке
тұлғалар мен мемлекетгің кұзыретгі органдары (тергеу, прокуратура, сотт.б.) жатады. Аталған субъектілердің өзара құкықгары мен міндеттері осы катынастын мазмүнын құрайды. Мемлекетгің күзыретті, кұкык қорғау органдары кылмыс жасаушыларды жауапқа тартуға кұкы бар әрі міндетп. Сол сиякты кылмыс жасаған субъектіде зан алдында жауап беруге міндетті. Сонымен бірге жауапка тартылған қылмыс жасаушының кұкыктары бұзылмай, заң бойынша сакталуы кажет.
Қыл мыстық құқыктын жүйесі жалпы және ерекше сиякты екі
бөлімнен тұрады. Жалпы бөлімде ерекше бөлімнің баптарын
дұрыс түсініп, колданудың жалпы ережелері мен институттары,
тұлғаның кылмыстык жауапкершілігі туралы мәселелер, қылмыстық заңнаманын міндеті, қылмыстык жауапкершіліктің
негіздері, қылмыстық заңның әрекетгік шегі, кылмыстың, жазанын жалпы ұғымы, жаза тағайындау, жаза мен қылмыстык
жауапкершіліктен босату тәртібі жайындағы мәселелер көрсе170
тіледі. Ерекше бвлімде кылмыс және онын белгілері деп саналатын өрекеттерді көрсететін нормалардың жиынтығы шоғырланған
Кылмыстық қщықтың міндеттері: адам мен азаматтың
кұкыктарын, бостандықтары мен занды мүдделерін, меншікті,
ұйымдардың күкыктары мен занды мүдделерін, коғамдыктәртіп
пен кауіпсіздікті, коршаған ортаны, Казакстан Республикасынын конституциялык кұрылысы мен аумактык тұтастығын,
қоғам мен мемлекеттің заңмен корғалатын мүдделерін кылмыстык кол сұғушылыкган корғау, бейбітшілік пен адамзаттың
қауіпсіздігін корғау, сондай-ақ кылмыстардың алдын алу болып
табылады. Бұл міндеттерді жүзеге асыру үшін қылмыстык жауаптылық негіздері белгіленеді, жеке адам, коғам немесе мемлекет үшін кауіпті қандай өрекеттер кылмыс болып табылатыны
айкындалады, оларды жасағаны үшін жазалар мен өзге де қылмыстык-күқыкгық ықпал ету шаралары белгіленеді.
Сонымен, қылмыстық заннамалардың төмендегідей 3 міндетін атап көрсетуге болады: 1) қорғау; 2) алдын алу (профилактика); 3) тәрбиелік.
Коргау —кылмыстық-кұқыктық шараларды қолдана отырып
кылмыстык кол сұғушылыктан қорғау міндеті. Ол үшін қылмыстық зан қылмыстык әрекеттердің шеңберін, түрін және оған
қолданылатын жазаның мөлшерін анықтайды.
Алдын алу ( профилактика) міндеті қылмыстың алдын алу, оны
болдырмаудың жолдарын қарастыру немесе қылмыс жасаған
тұлғаның қайта қылмыс жасамауының алдын алу. Бұл мақсаттар әр түрлі кылмыстық-құкыктык шаралар қолдану аркылы іске
асырылады.
Тәрбиелік міндетті қылмыстық құкыктың барлық институттары мен нормалары атқарады (жаза, қажетті корғаныс, мәжбүрлі
кажетгілік т.б.)
Қылмыстық қуқықтың қагидаттары деп мемлекетгің кылмыстық кұкыксаласындағы саясатының, қылмыспен күресудің
іс жүзіндегі күралдарының мазмүнының негізіне қойылған
тіректі мұратгар мен бастамаларды айтамыз.
Сондай қағидаттардың бірі заңдылық қагидаты. Оның мәні
қылмыстық әрекет пен жаза тек қана қылмыстык заңмен аныкталуы керек. Әрекет не әрекетсіздік коғамға қаншама қауіпті
болса да, егер оларда кылмыстың құрамы болмаса тұлғаны кылмыстык жауапкершілікке я^асанды түрде тартуға болмайды.
171
А заматгарды н заң жөне сот алдындз теңдігі қагидаты. Кдзакстан Республикасы Кылмыстык кодексінін 14-6абында көрсетілгендей, кылмыс жасаған адамдар шығу тегіне, әлеуметтік,
лауазымдық ж әне мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне,
ұлтына, тіліне, дінге көзкарасына, сеніміне, коғамдык бірлестіктерге катыстылығына, тұрғылыкты жеріне немесе өзге де кез
келген мән-жайларға карамастан заң алдында бірдей.
Тек кылмыстык әрекеті не әрекетсіздігі үшін кінөлі болған
тұлғаны ғана кылмыстык жауапқа тарту қагидаты. Адам соларға катысты өз кінәсі аныкталған коғамдык кауіпті әрекеті (ісәрекет немесе әрекетсіздігі) және пайда болған коғамдық қауіпті
зардаптар үшін ғана қылмыстык жауапка тартылуға тиіс.
Объективті айыптауға, яғни кінөсіз зиян келтіргені үшін кылмыстык жауаптылыкка жол берілмейді. Касакана немесе абайсызда әрекет жасаған адам ғана кылмыска кінәлі деп танылады.
Абайсызда жасалған әрекет Кылмыстык кодекстің Ерекше
бөлімінің тиісті бабында арнайы көзделген жағдайда ғана кылмыс деп танылады.
Келесі қагидат есі дұрыс, Кылмыстык кодексте көрсетілген
жаска толған жеке адам ғана кылмыстык жауапкд тартылуға тиіс.
Есі дұрыс емес, жасы Кылмыстык кодексте белгіленген жаска
толмаған адам кылмыстык жауапка тартылмайды.
Негізгі кағиддттардың бірі әділеттілік қагидаты. Оның мөні
соттар жасалған қылмыстың коғамдык кдуіптілігін, сопгталушының жеке басының, оның кылмыс жасағанға дейінгі жөне кылмыс жасағаннан кейінгі мінез-кұлығы ерекшеліктерін, кылмысты ауырлататын жөне жеңілдететін жағдайларды, отбасы жағдайларын ескере отырып жаза тағайындаулары кджет.
Кылмыстык кұкыкгың тағы бір кдғидаты ол ізгіліктік қагидат.
Ізгілік аддмды адам, кісі, тұлға ретінде тану, оның ар-ожданын,
намысын, кадір-кдсиетін, бакытқа, жаксылыккд, өркениетке
ұмтылуын сыйлау, мойындду. Сондыктан, жаза тағайындау барысында ізгілік кағидатына сүйене отырып жасалған кылмысқа
тиісті жазадан жұмсактау жаза тағайындду.
Кылмыстык кұкыктың деректік көздеріне өр түрлі кьілмыстык заңнамалар жатады. Солардың ішінде ерекше орын алатын
кылмыстык заң. Қылмыстық заң жасалған кылмыс үшін қылмыстык жауаптылыкты белгілейтін, мемлекетгік биліктің жоғарғы
органдарының нормативті актісі. Қылмыстық заңнама мемлекетгік биліктін кұзыретті органдары кдбылдайтын қылмыстык172
кұюыетық актілердін жиынтығы. Казакстан Республикасы Конституциясының 61 -бабына сәйкес біздін елімізде зандарды кабылдау Казақстан Республикасы Парламентінінкұзыретінде. Кылмыстык зан кылмыстык кұкыктын негізгі дерек көздерінін бірі.
Сондыктан баска да кылмыстык-құкықгык нормативтік актілер
(Конституция мен халыкаралык шарттан басқа) тек осы кылмыстық заңга сөйкес келу керек. Кдзакстан Республикасында қылмыстык заннын ен маныздысы 1997 жылы Ібшілдедекабылданған Казақстан Республикасының Кылмыспіық кодексі.
2. Қылмыстық-кұқықтық қатынастар
Кылмыстык іс-қимылдардын, қылмыстык жауаптылық пен
жазадан босату, дәрігерлік сипатгағы межбұрлеу шараларын
колдану барысында қалыптасады. Кылмыстык кодекстін 9-бабында көрсетілгендей, Кылмыстык кодексте жазалау катерімен
тыйым салынған айыпты қоғамдық кауіпті әрекет (іс-өрекет немесе әрекетсіздік) қылмыс деп танылады. Кылмыстың төмендегідей 4 белгісі бар: қоғамдық кауіптілігі, кұкыкка карама-кайшылығы, кінәлілігі, қылмыстық жауаптылығы.
Кінә. Адам соларға қатысты ез кінәсі аныкталған коғамдық
кауіпті әрекеті (іс-әрекет немесе әрекетсіздігі) жөне пайда болған коғамдық қауіпті зардаптар үшін ғана қылмыстық жауапка
тартылуға тиіс. Объективті айыптауға, яғни кінәсіз зиян келпргені ұшін кылмыстык жауаптылыкка жол берілмейді. Касақана
немесе обайсызда әрекет жасаған адам ғана кылмыска кінәлі деп
танылады. Абайсызда жасалған әрекет Қылмыстык кодекстің
Ерекше бөлімінің тиісті бабында арнайы көзделген жағдайдд ғана
қылмыс деп танылады.
Тікелей немесе жанама ниетпен жасалған әрекет қасақана
жасалган қьиімыс деп танылады. Егер адам өз іс-әрекетінің
(әрекетсіздігінің) коғамға қауіпті екенін үғынып, оның коғамдық кауіпті зардаптары болуының мүмкін екенін немесе болмай
қоймайтынын алдын ала білсе және осы зардаптардың болуын
тілесе, қылмыс шікелей ниетппен жасалған кылмыс деп танылады.
Егер адам өз іс-әрекетінің (өрекетсіздігінің) коғамға қауіпті
екенін үғынып, оның коғамдық кауіпті зардаптары болуы мүмкін
екенін алдын ала білсе, осы зардаптардың болуын тілемесе де,
бүған саналы түрде жол берсе не бүған немқұраиды караса, кылмыс жанама ниепиіен жасалған деп танылады.
Менмендікпен немесе немкұрайдылыкпен жасалған әрекет
абайсызда жасалган қыямыс деп танылады. Егер адам ө з іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) коғамға кауіп туғызуы мұмкін екенін
алдын ала білсе, бірак бұл зардаптарды жеткілікті негіздерсіз
жеңілтектікпен болғызбау мүмкіндігіне сенсе, кылмыс менмендікпен жасалған кылмыс деп танылады.
Егер адам қажетгі ұкыптылык пен сактық болғанда ол зардаптарды болжап білуге тиіс және болжап біле алатын бола тұра
өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) коғамдық кдуіпті зардаптарының болуы мүмкін екенін болжап білмесе, кылмыс немқурай
лықпен жасалған кьілмыс деп танылады.
Қылмыс секілді қоғамдык кауіпті әрекеттін объективті және
субъективті белгілерінін қылмыстык заңмен бекітілген жиынтығын кылмыстық кұкыкта қылмыстың қурамы дейді. Кылмыстың құрамы — белгілі бір қылмыстык іс-кимылдың тек типтік
белгілерін бекітетін нормативті санат. Егер қылмыс жасау, қылмыстық жауаптылықтың нақты негізі болса, қылмыс кұрамы
оның зандық негізі болады. Сондыктан бұл екі жағдайлар өзара
тығыз байланыста, бір тұтастықты күрайды. Зан ғылымдары
кылмыс құрамының міндетті 4 бөлшегін көрсетеді: қылмыс/пың
объектісі, қылмыстың объективті жагы, қылмыстың субъектісі,
қылмыстың субъективті жагы. Бұлар өзара байланысты. Егер
жасалған қылмыста кылмыс күрамының аталған бөлшектерінің
біреуі болмаса, онда қылмыс құрамы болмайды ж әне қылмыс
жасаған тұлғаны қылмыстық жауаптылыққа тартуға болмайды.
Қылмыстык ксдексте көзделген әрекеттер сипатына және
қоғамдық қауіптілік дәрежесіне қарай қьишыс онша ауыр емес
қылмыстарга, ауырлыгы орташа қылмыстарга, ауыр қылмыстарга
және ерекше ауыр қылмыстарга бөлінеді.
Жасалғаны үшін осы Кодексте көзделген ең ауыр жаза екі
жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана жасалған әрекет, сондай-ак жасалғаны үшін Қылмыстык кодексте
көзделген ең ауыр жаза бес жылға бас бостандығынан айырудан
аспайтын абайсызда жасалған әрекет онша ауыр емес қылмыс деп
танылады.
Жасалғаны үшін Қылмыстық кодексте көзделген ең ауыр
жаза бес жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана жасалған әрекет, сондай-ак жасалғаны үшін бес жыддан астам мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген абайсызда жасалған әрекет ауырлыгы орташа қылмыс деп танылады.
174
Жасалғаны үшін Кылмыстық кодексте көзделген ең ауыр
жаза он екі жылға бас бос гандығынан айырудан аспайтын қасақана жасалған өрекет ауыр қылмыс деп танылады.
Жасалғаны үшін Қылмыстық кодексте он екі жылдан астам
мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза немесе өлім
жазасы көзделген қасақана жасалған әрекет аса ауыр қылмысдт
танылады.
Кылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің белгілі бір бабында
немесе бабының болігінде көзделген екі немесе одан да коп
әрекетті жасау —қылмыстардың бірнешерет жасалуы деп танылады.
Осы Кодекстің түрлі баптарында немесе баптарының
бөліктерінде козделген, адам солардың бірде-біреуі үшін соггалмаған немесе заңмен белгіленген негіздер бойынша қылмыстық
жауаптылыктан босатылмаған екі немесе одан да көп әрекеттерді
жасау қылмыстардың жиынтыгы деп танылады.
. Бүрын қасақана жасаған қылмысы^шін согтылығы бар адамның қасакана кылмыс жасауы қылмыстың қайтсиіануы деп танылады.
Қьілмыс бір ғана адам емес бірнеше түлғалардың ұйымдасуымен де жасалуы мүмкін. Екі немесе одан да көп адамның касакана қылмыс жасауға касақана бірлесіп қатысуы қылмысқа қатысу деп танылады. Үйымдастырушы, айдап салушы немесе
көмектесуші орындаушымен бірге қылмысқа қатысушылар деп
танылады.
Кылмысты тікелей жасаған немесе оны жасауға басқа адамдармен (қоса орындаушылармен) бірге тікелей катысқан адам,
сондай-ак жасына, есінің дұрыс еместігіне немесе осы Кодексте көзделген басқа да мән-жайларға байланысты қьілмыстық
жауапқа тартуға болмайтын басқа адамдарды пайдалану арқылы, сол сиякты өрекетті абайсызда жасаған адамдарды пайдалану жолымен қылмыс жасаған адам орындаушы деп танылады.
Қылмыс жасауды ұйымдастырған немесе оның орындалуына басшылық еткен адам, сол сиякты ұйымдасқан қылмыстық
топ немесе қылмыстық қауымдастық (қылмыстық ұйым) құрған
не оларға басшылық еткен адам уйымдастырушы деп танылады.
Басқа адамды азғыру, сатып алу, қорқыту жолымен немесе
өзге де жолмен қылмыс жасауға көндірген адам айдап салушы
деп танылады.
Кеңестерімен, нұскауларымен, ақпарат, қылмысты жасайтын
кару немесе құралдар берумен не қылмысты жасауға кедергілерді
175
жоюымен кылмыстын жасалуына жөрдемдескен адам, сондаиак кылмыскерді, каруды немесе кылмыс жасаудын өзге кұралдарын, кылмыстын ізін не кылмыстык жолмен табылган заттарды жасыруға күні бұрын уәде берген адам, сол сиякты осындай
заттарды сатып алуға немесе өткізуге күні бұрын уәде берген
адам көмектесуиіі деп танылады.
2.1. Қылмысты болдырмайтын мән-жайлар. Кейбір жағдайларда кылмыс жасалған кезде, сол кылмыстын кұрамы, онын
коғамдык кауіптілігі сиякты белгісі бола отырса да іс-кимыл
кылмыс болып табылмайтын мән-жайлар болады. Ондай мәнжайларға: 1) қажетті корғану; 2) кол сұғушылык жасаған адамды ұстау кезінде зиян келтіру; 3) аса қажеттілік; 4) жеделіздестіру шараларын жүзеге асыру; 5) орынды тәуекел ету;
6) күштеп немесе психикалык мәжбүрлеу; 7) бұйрыкты немесе
өкімді орындау.
Қаж етті қоргану жағдайында кол сұғушы адамға зиян
келтіру, яғни корғанушынын немесе өзге бір адамнын жеке басын, тұрғын үйін, менш ігін, жер учаскесін ж ән е баска да
кұкықтарын, қоғамның немесе мемлекеттін заңмен корғалатын
мүдделерін қоғамдык кауіпті қол сұғушылыктан кол сұғушыға
зиян келтіру жолымен қорғау кезінде, егер бұл орайда кажетп
корғану шегінен асып кетушілікке жол берілмеген болса, ол
қылмыс балып табылмайды.
Барлык адамдардың кәсіби немесе өзге де арнаулы даярлығына ж әне кызмет жағдайына қарамастан тен дәрежеде кажетп
қорғануға кұкығы бар. Бұл күкык адамға коғамға кауіпті қол
сұғушылықтан құтылу баска адамдардын немесе мемлекеттік
органдардың көмегіне жүгіну мүмкіндігіне карамастан тиесілі
болып табылады.
Нәтижесінде қол сүғушыға анык шектен тыс, жағдай мәжбүр
етпейтін зиян келтірілетін, кол сұғушылыктың сипаты мен коғамдык қауіптілігі дәреж есіне корғанудын көрінеу сай келмеуі
қажетті қорғаныс шегінен шығу деп танылады. Бұлайша шектен
шығу тек қасақана зиян келтірілген жағдайларда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соктырады.
Адам өміріне қол сұғушыға не каруды қолданумен немесе
қолдануға әрекет етумен үштаскан өзге де қол сұғушылықка
тойтарыс беру кезінде адамға зиян келтіру қажетті қорганыс
шегінен шығу болып табылмайды.
Қол сугушылық жасаган адамды устау кезінде зиян келтіру.
Қылмыс жасаған адамға оны мемлекеттік органдарға жеткізу
176
жән« онын жаңа кол сүғуаіылык жасау мүмкінлігін тыю үшін
ұстау кезінде зиян келтіру, егер мүндай адамды өзге амалдармен
ұстау мүмкін болмаса және бүл орайда осы үшін кажетті шаралар шеіінен шығуға жол берілмесе, қьишыс болып табылмайды.
К,ол сүғушылык жасаған адамды үстау адамға келтірілген зиян
жағдай мәжбүр етпейтін анык шектен тыс зиян кажетсіз
келтірілген кезде, олардын ұсталатын адам жасаган кылмыстын
сипаты мен коғамдык кауіптілік дөрежесіне жене үстаудың мөнжайына көрінеу сай келмеуі ұстау шараларын асыра сілтеу деп
танылады. Бүлайша асыра сілтеу касакана зиян келтірілген жағдайда ғана кылмыстык жауаптылыкка әкеп соғады. Кол сұғушылык жасаған адамды ұстауға бүған арнаулы уәкілеттігі бар
адамдармен бірге жебірленушілер мен басқа азаматтардың да
күкығы бар.
Аса қажеттілік. Қылмыстық кодекспен корғалатын мүдделерге аса қажет болған жағдайда зиян келтіру, яғни белгілі бір
адамнын немесе өзге де адамдардын еміріне, денсаулығына,
кұкықтары мен занды мүдделеріне, коғамнын немесе мемлекеттің мүдделеріне тікелей катер тендіретін кауіпті жою үшін
зиян келтіру, егер бұл кауіпті баска амалдармен жою мүмкін
болмаса және бұл орайда аса кажеттілік шегінен шығып
кетушілікке жол берілмесе, кылмыс болып табылмайды.
к,үкык корғау мүдделеріне алды алынғанға тен немесе одан
гөрі елеулі зиян келтірілген, тенген катердің сипаты мен
дәрежесіне және катер жойылған жағдайға керінеу сәйкес
келмейтін зиян келтіру аса кажеттілік шегінен шығу деп танылады. Мұндай шектен шығушылыктек қасақана зиян келтірілген
жағдайларда ғана жауаптылыкка әкеп соғады.
Ж едел-іздестіру шараларын ж үзеге асыру. Уәкілетті
мемлекеттік орган кызметкерінің не осы органмен қызметгес
езге адамның осындай органның тапсырмасы бойынша жеделіздестіру шараларын орындауы кезінде заңға сәйкес жасаған
әрекетімен осы Кодекспен қорғалатын мүлделерге келтірген
зияны, егер бүл әрекет бір топ адам, алдын ала сез байласу аркылы бір топ адам, ұйымдаскан топ немесе кылмыстык коғамдастык (кылмыстық ұйым) жасаған кылмысты болгызбау, аныктау,
ашу немесе тергеу максатымен жасалса, сондай-ак егер күкық
қорғау мүдделеріне келтірілген зиян аталған кылмыстармен
келтірілетін зиянға карағанда онша мәнді болмаса және егер
оларды болғызбау, ашу немесе тергеу, сол сиякты қьымыс жасауга кінәлі адамдарды әшкерелеуді езге тәсілмен жүзеге асыру
мүмкін болмаса, қылмыс болып табылмайды.
12-11
І77
Бұл көрсетілген ереже адамнын өміріне немесе денсаулығына катер, экологиял ык апат, коғамдык касірет немесе өзге де ауыр
зардаптар катерін төндіретін әрекет жасаған адамдарға колданылмайды.
( , : -.
;
Орынды тәуекел ету. Қоғамдык пайдалы максатка кол жеткізу
үшін орынды тәуекел еткен ретте Қылмыстык кодекспен корғалатын мүдделерге зиян келтіру кылмыс болып табылмайды.
Егер аталған максатка тәуекелмен байланыссыз іс-әрекетпен
(әрекетсіздікпен) кол жеткізілмейтін болса және тәуекелге жол
берген адам Қылмыстык кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян
келтірілуін болғызбау үшін жеткілікті шаралар колданса, тәуекел орынды деп танылады. Егер тәуекел ету адамдардың өміріне
немесе денсаулығына көрінеу катер төндіруге, экологиялықапатқа, коғамдык күйзеліске немесе өзге де ауыр зардаптарға ұштасатын болса, тәуекел ету орынды деп танылмайды.
Күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу. Егер күштеп мәжбүрлеудін салдарынан адам өзінің іс-әрекетіне (әрекетсіздігіне) ие
бола алмаса, күштеп мәжбүрлеудің нәтижесінде Кылмыстык
кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіру кылмыс болып
табылмайды. Психикалық мәжбүрлеудің нәтижесінде, сондайақ күштеп мәжбүрлеудің нәтижесінде Кылмыстық кодекспен
корғалатын мүдделерге зиян келтіргені үшін соның салдарынан
адам өзінің іс-әрекетіне басшылык жасау мүмкіндігін сактаған
қылмыстық жауаптылык туралы мәселе Кылмыстык кодекстің
34-бабында көрсетілген аса қаж еттілік деген мән-жайдын
ережелері ескеріле отырып шешіледі.
Бүйрықты немесе екімді орьшдау. Өзі үшін міндетті бүйрыкты немесе өкімді орындау жөнінде іс-әрекет жасаған адамның
Кылмыстық кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтіруі
қылмыс болып табылмайды. Мұндай зиян келтірілгені үшін заңсыз бұйрық немесе өкім берген адам қылмыстық жауапка тартылады. Көрінеу заңсыз бұйрықты немесе өкімді орындағаны
үшін қасақана қылмыс жасаған адам жалпы негіздерде кылмыстыкжауапқатартылады. Көрінеу заңсыз бүйрықгы немесеөкімді
орындамау қылмыстық жауаптылыққа ұшыратпайды.
3. Қылмыстық-құқықтық жауапкершілік
Қойылған міндетгерді орындау үшін Қылмыстық кодекс қылмыстық жауапқа тартудың негізін және жеке адам, қоғам, мемлекет өміріне қандай қауіпті іс-кимьш қылмыс болып табылатындығын, жасалған қылмысқа кандай жаза, қылмыстык178
күкыктык шаралар коіпданылатынын белгілейді. К,ылмыспен
күресу барысында мемлекет өр түрлі әдістер мен шаралар колданады. Сондай әдістердің бірі —жаза.
Жаза —өзіндік ерекшеліктері мен алдына койған мақсаттары бар, мемлекеттің мөжбүрлеу шарасы. Кылмыстык кодекстің
38-бабына сөйкес жаза дегеніміз согтың үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Жаза қылмыс жасауға
кінәлі деп танылған адамға қолданылады және ол адамды
қүкықтары мен бостандықтарынан Кылмыстык кодекспен
көзделген айыру немесе оларды шектеу болып табылады.
Жазаның мақсаты әлеуметгік әділеттілікті қалпына келтіру,
сондай-ақ сотталған адамды түзеу және сотталған адамның да,
баска адамдардың да жаңа қылмыстар жасауынан сақтандыру
максатында колданылады. Жаза тән азабын шектіруді немесе
адамның қадір-касиетін қорлауды мақсат етпейді.
Кылмыстык жаза тек қана мемлекеттің атынан соттың
үкімімен тағайындалады. Жаза тағайндау туралы күшіне енген
соттың үкімі барлық мемлекетті және мемлекетгік емес ұйымдарға, мекемелерге, бірлестіктерге міндетті және Қазақстан Республикасы аумағында міндетгі түрде орындалуға жатады. Сот
үкімімен тағайындалған жаза жекелік сипатта болады, яғни баска адамдарға катысы жоқ, тек қылмыс жасаған тұлғаға ғана тиісті.
Жазаны орындау мемлекеттің күшімен, ықпалымен іске асырылады. Мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы ретінде жазатек қылмыс
секілді кұқық бұзушылыққа ғана қолданылады.
Жазаның міндетті түрдегі касиеті жазалау, жаза беру болып
табылады. Жазалау, жаза беру дегеніміз жазаның мәжбүрлеу,
күштеу сипаты, сотталған тұлғаға заң шеңберінде белгілі бір
кұкыктар мен міндеттерді аткарудан айыру және онын құкыктарын шектеу. Жаза міндетті түрде кылмыскерге белгілі бір тән,
жан, материалды зияндар шектіреді. Жазаның жазалау
болшектері оның қоркыту сияқты қасиетін білдіреді. Сондықтан жазалау жазаның ауырлык дәрежесін, сипатын көрсетеді.
Жасалған кылмыстын ауырлығы мен коғамдыккауіптілігіне
байланысты мынандай жазаның негізгі түрлері қолданылады:
1) айыппүл салу; 2) белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі
бір кызметпен айналысу кұқығынан айыру; 3) қоғамдык жұмыстарға тарту; 4) түзеу жұмыстары; 5) әскери қызмет бойынша шектеу; 6) бас бостандығын шектеу; 7) қамау; 8) тәртіптік әскери
бөлімде ұстау; 9) бас бостандығынан айыру; 10) өлім жазасы
колданылуы мүмкін.
179
Сонымен бірге сотталғандарға негізгі жазалардан баска мынадай қосымша жазалар: 1) арнаулы, әскери немесе құрметп атағынан, сыныптык ш енінен, дипломатиялык д әр еж есін ен ,
біліктілік сыныбынан және мемлекетпк нафадаларынан айыру; 2) мүлкін тәркілеу колданылуы мүмкін.
Айыппұл салу және белгілі бір лауазымды аткару немесе
белгілі бір қызметпен айналысу кұкығынан айыру ж әне коғамдык жұмыстарға тарту жазалаудың негізгі де, қосымша да түрлері
ретінде қолданылуы мүмкін.
Соңғы кезде бүкаралык акпарат күралдарыңда көп пікірталас
тудырып отырған мәселелердіңбірі жазанын негізгі және ерекше түріне жататын, адамды өмірінен айыратын — өлім жазасы.
Қазакстан Республикасы Қылмыстык кодексінін 49-бабына
сәйкес өлім жазасы —ату жазасы адамнын өміріне кол сұғатын
ерекше ауыр қылмыстар үшін, сондай-ақ соғыс кезінде немесе
ұрыс жағдайында мемлекеттік сатқындык, бейбітшілікке ж әне
адамзаттың қауіпсіздігіне қарсы кылмыс және ерекше ауыр әскери қылмыстар жасағаны үшін ғана ең ауыр жаза ретінде қолданылуымүмкін.
Өлім жазасы әйелдерге, сондай-ақ он сегіз жаска толмай
қьілмыс жасаған адамдарға және сот үкім шығарған сәтте алпыс
бес жасқа толған еркектерге тағайындалмайды.
Қазақстан Республикасынын Президенті өлім жазасын орындауға мораторий енгізген кезде, өлім жазасы туралы үкімді орьшдау мораторий қолданылған уақытта тоқтатыла тұрады.
Өлім жазасы туралы үкім ерте дегенде ол күшіне енген сәттен
бастап бір жылдан кейін, сондай-ак өлім жазасын орындауға
мораторийдің күші жойылғаннан соң ерте дегенде бір жыл өткеннен кейін орындалады.
Өлім жазасы кешірім жасау тәртібімен жазаны ерекше
режимдегі түзеу колониясында өтеу арқылы өмір бойы бас бостандыгынан айыруга немесе жиырма бес жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін. Өлім жазасына
кесілген адамдардың, өлім жазасын орындауға мораторийдің
күші жойылған жағдайда, олардың мораторий енгізілгенге дейін
өтініш бергеніне немесе бермегеніне қарамастан, кешірім жасау
туралы өтініш беруге кұқығы бар.
Бүгінгі танда (2004ж.) дүние ж үзі елдерінің жартысынан
көбінде өте ауыр қылмыс жасаған қылмыскерлерге өлім жазасы
қолданылмайды. «Халықаралық рақымшылық» деген ұйымның
180
мәліметіне қарағанда әлемнін 76 мемлекетінде өлім жазасы,
сонын ішінде Украинада, Түркіменстанда, Молдовада, Әзербай-
жанда колданылмайды. 15 мемлекетте өлім жазасы тек кана соғыс кезінде немесе үрыс жағдайында мемлекеттік саткындық
үшін тағайындалады. 20 елде өлім жазасы заң жүзінде сақгалған, бірак соңғы 10 жыл ішінде оларда өлім жазасы туралы үкім
іске асырылмаған. Кдзакстан уакытша осындай мемлекетердін
қатарына жатады. Сонда, осы айтылғандардың барлығын қосканда, өлім жазасы дүние жүзінің 111 елінде өлім жазасы заң
жүзінде жойылған не іс жүзінде қолданылмайды. Өлім жазасына кесу туралы үкім шығару жағынан ең алдыңғы орында Кытай,
екінші Иран, үшінші Сауд Аравиясы, төртінші орында АКШ.
Мысалы, АКШ-та 50 штаттың 38-інде өлім жазасы қолданылады жөне өлім жазасына кесу жөніндегі үкімнің саны жылданжыл-ға өсуде. Жер шарынын 4 мемлекеті жойылған өлім жазасына қайта оралды.
Казакстанда өлім жазасы әзірге жаза ретінде қолданылады,
өрі тағайындалады. Бірақ Казақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 17 желтоксандағы Жарлығымен өлім жазасын
орындауға мораторий енгізілді және өлім жазасы туралы үкімді
орындау мораторий қолданылған уакытга тоқтатыла түрады.
Сонда өлім жазасын жаза ретінде тағайындау әлі жойылған жок,
ал өлім жазасына кесілгендерді атуға мораторий жарияланып
отыр, яғни мораторий мерзімінде оларды өмірінен айырмайды.
Өлім жазасына кесіледі, бірақоларды атпайды, өлтірмейді. Сонда
мораторийөлш жазасын тағайындауға емес, оны орындауға жарияланған.
Жаза тагайындау қылмыстық кұқыктың жалпықұкыктык
жөне ерекше салалық қағидаттарын білдіретін белгілі кағидаттарға негізделеді. Ондай қағидаттарға: зандылық, ізгілік, әділеттілік, жазаныңтағайындалуының негізділігі, жазаның даралығы,
қылмыстық қуғын-сүргінді үнемдеу жатады.
Кылмыс жасауға айыпты деп танылған адамға Кылмыстык
кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті бабында белгіленген шекте
және Кылмыстық кодекстің Жалпы бөлімінің ережелері ескеріле
отырып, әділ жаза тағайындалады. Кылмыс жасаған адамға оның
түзелуі және жаңа кылмыстардың алдын алу үшін кажетп және
жеткілікті жаза тағайындалуға тиіс. Егер жасалған қьілмыс үшін
көзделген жазаның онша қатаң емес түрі жазаның максатына
жетуді камтамасыз ете алмайтын болса ғана ол үшін көзделгендері арасынан неғұрлым қатан жаза тағайындалады. Жасалған
181
кылмыс үшін Кылмыстык кодекстін Ерекше бөліміндегі тиісті
баптарда көзделгеннен неғүрлым қитаң жаза Кылмыстык
кодекстін. 58-бабында көрсетілгендей кылмыстардык жиынтығы
бойынша жаза тағайындау және 60-бабындағы кылмыстардын
жиынтығы бойынша немесе үкімдердін жиынтығы бойыншатағайындалуы мүмкін. Жасалган кылмыс үшін Кылмыстык
кодекстін Ерекше бөліміндеіі тиісті баптарда көзделгеннен
кагандығы төменірек жаза тағайындау үшін негіз Кылмыстык
кодекстін 55-бабында белгіленеді.
Жаза тағайындау кезінде кылмыстын сипаты мен коғамдык
кауіптілік дәрежесі айыпкердің жеке басы, сонымен бірге оның
кылмыс жасағанға дейінгі ж әне одан кейінгі мінез-кұлкы, жауаптылык пен жазаны женілдететін және ауырлататын мән-жайлар, сондай-ак тағайындалған жазаны сотталған адамнын
түзелуіне және онын отбасының немесе онын асырауындағы
адамдардың тіршілік жағдайына ыкпалы ескеріледі.
Қылмыстық жауаптылықтан және жазалаудан босату. Кылмыстык жауаптылық деп кылмыс жасаған тұлғаға колданылатын кылмыстык-күқыктык шаралардын барлығын айтамыз.
Негіз болған жағдайда, кылмыс жасаған түлға кылмыстык жауаптылыктан босатылуы мүмкін. Қылмыстык жауаптылыктан,
іс-қимылда белгілі бір кылмыстын құрамы болған кезде босатылады. Казакстан Республикасынын Кылмыстык кодексінде кылмыстык жауаптылықтан босатудын 5 кегізі карастырылған:
1) шын өкінуіне байланысты кылмыстык жауаптылықган босату (65-бап); 2) кажетті қорғану шегінен аскан кезде кылмыстык
жауаптьшыктан босату (66-бап); 3) жәбірленушімен татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылыктан босату (67-бап);
жағдайдың
кыл
мыстык жауаптьшыктан босату (69-бап).
ІТТын өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату. ҚР ҚК-нің 65-бабында көрсетілгендей, бірінші рет кішігірім
немесе орташа ауырлыктағы қылмыс жасаған адам, егер ол кылмыс жасағаннан кейін айыбын мойындап оз еркімен кұкык
қорғау органдарына келсе немесе кьшмысты ашуға жәрдемдессе, немесе қылмыс келтірген зиянды өзгеш е түрде калпына
келтірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
кы
ғанда
182
кылмысты сыбайластык (кылмысты ұйым) жасаған қылмыстарды болғызбауға, ашуға немесе тергеуғе, ұйымдасқан топ немесе
кылмысты сыбайластык (кылмысты ұйым) жасаған кылмысқа
баска да катысушыларды аныктауға белсенді түрде жәрдемдессе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
Кажетгі қорғану шегінен асқан кезде қылмыстық жауаптылықтан босату (66-бап). Коғамдык қауіпті қылмыстан болған
үрейлену, корку немесе саскалактау салдарынан қажетгі корғану шегінен асқан адамды сот істін мән-жайын ескере отырып,
кылмыстық жауаптылыктан босатуы мүмкін.
Жәбірленушімен татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (67-бап). Ауыремес қылмыс жасаған немесе адамнын қайтыс болуымен немесе оның денсаулығына ауыр
зиян келтірумен байланысты емес орташа ауыр кылмысты
бірінші рег жасаған адам, егер ол жәбірленушімен татуласса және
келтірілген зиянныңесесін толтырса, қылмыстықжауаптылықтан босатуға жатады. Орташа ауыр қылмыс жасаған адам, егер
ол жәбірленушімен татуласса және жәбірленушіге келтірілген
зиянның есесін толтырса, кылмыстық жауаптылыктан босатылуы мүмкін.
Жағдайдың өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату (68-бап). Кылмыс белгілері бар әрекет жасаған адамды, егер істі сот караған кезде жағдайдың өзгеруі салдарынан ол
жасаған әрекет қоғамға қауіпті емес деп танылса, сот қылмыстык жауаптылықтан босатуы мүмкін. Бірінші рет кішігірім немесе орташа ауырлыктағы кылмыс жасаған адамды, егер ол адамнын содан кейінгі мүлтіксіз мінез-құлқына байланысты іс сотта
каралған уақытга ол коғамға қауіпті деп есептеле алмайтындығы
белгіленсе, сот қылмыстық жауаптылықган босатуы мүмкін.
Ескіру мерзімінің отуіне байланысты қылмыстық жауаптылыктан босату (69-бап). Егер кылмыс жасалған күннен бастап мынадай мерзімдер өтсе, адам кылмыстьгк жауаптылыктан босатылады: I) кішігірім кылмыс жасағаннан кейін екі жыл; 2) орташа
ауырлықгағы қылмыс жасағаннан кейін бес жыл; 3) ауыр кылмыс жасағаннан кейін он жыл; 4) аса ауыр кылмыс жасағаннан
кейін он бес жыл. Ескіру мерзімі қылмыс жасаған күннен бастап
және сот үкімі заңды күшіне енген кезге дейін есептеледі. Егер
кылмыс жасаған адам тергеуден немесе соттан жалтарса, ескіру
мерзімінің өтуі тоқгатылады. Бұл ретте ескіру мерзімінің өтуі
адамның ұсталған немесе оның айыбын мойындап келген кезінен
бастап жаңартылады. Бұл орайда, егер қылмыс жасаған уақыт183
тан бері жиырма бес жыл өтсе және ескіру токтатылмаса, адам
кылмыстык жауапка тартылмауы керек.
Егер ауыр кылмыс жасаған адам ауыр кылмыс жасағаннан
кейін он жыл немесе аса ауыр кылмыс жасағаннан кейін он бес
жыл өткенге дейін жаңадан қасақана қылмыс жасаса, ескіру
мерзімі токтатылады. Мұндай реттерде ескіру мерзімі жана кылмыс жасаған күннен кдйта басталады. Ескіру мерзімі өткенге
дейін адам тағы да кылмыс жасаган өзге реттерде әрбір кылмыс
бойынша ескіру мерзімі дербес өтеді.
Жасаған кылмысы үшін Кылмыстык кодекс бойынша олім
жазасы тағайындалуы мүмкін адамға ескіру мерзімін колдану
туралы мөселені сот шешеді. Егер ескіру мерзімінін бітуіне байланысты сот адамды кылмыстык жауаптылыктан босату мүмкін
деп таппаса, өлім жазасын тағайындауға болмайды. Бұл ретте сот
жиырма бес жылға дейін мерзімге бас бостандығынан айыруды
немесе өмір бойы бас бостандығынан айыруды тағайынддиды.
Бейбітшілік пен адамзаттың кауіпсіздігіне карсы күрес кылмыс
жасаған адамдарға ескіру мерзімі колданылмайды.
Қазакстан Республикасының Қылмыстык кодексінде кылмыстык жауаптылык пен коса қылмыстық жазадан босату жағдайлары да карастырылған. Қылмыстык кодексте жазадан босатудын мынандай 8 негіздері көрсетілген: 1) жазаны өтеуден мерзімінен бұрын —шартты түрде босату (70-бап); 2) жазанын өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру (71-бап);
әйелдердін
калдыру
жазадан
дарынан жазадан босату мен жазаны өтеуді кейінге калдыру
(74-бап); 6) айыптау үкімінін ескіру мерзімі өтуіне байланысты
жазаны өтеуден босату (75-бап); 7) ракымшылык немесе кешірім
жасау актісі негізінде кылмыстық жауаптылык пен жазадан босату (76-бап); 8) соттылық.
Ж азаны өтеуден мерзімінен бүрын-шартты түрде босату
(70-бап). Егер сот түзеу жүмыстарын, әскери кызмет бойынша
шектеу, бас бостандығын шектеу, тәртіптік әскери бөлімде үсгау
немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам
өзінің түзелуі үшінсоттағайындаған жазаны толык өтеуді кджет
етпейді деп таныса, ол мерзімінен бүрын-шартты түрде босатылуы мүмкін. Бұл орайда адам косымша жаза түрін өтеуден толык
немесе ішінара босатылуы мүмкін.
184
Сст мерэімінен бұрын - шаргты түрде босатуды колдана отырып, сотталған адамға: мамандандырылған органға хабарламай
тұракты тұратын, жұмыс істейтін жөне окитын жерін өзгертпеу,
маманяандырьшған органнын рұксатынсыз белгілі бір жерлерге бармау, окудан жөне жұмыстан бос уакытга тұрғылыкты
жерінен кетпеу, баска да жерлерге бармау міндетгерін орындауды жүктейді. Сот, бас бостандығын шектеуге сотгалған адамға
онын түзелуіне ыкпал ететін басқа да міндеттерді орындауды:
алкогольге салынудан, нашақорлыктан, уыткұмарлыктан, жыныс жолдары аркылы жүғатын аурулардан емделу курсынан
етуді, отбасын материалдык кблдауды жүзеге асыру сиякты
міидеттерді жүктей алады.
Жазадан шартты түрде - мерзімінен бүрын босату сотгалған
адам: 1) кішігірім жөне орташа ауырлыктағы кылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін; 2) ауыр кылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын;
3) аса ауыр кылмысы үшін тағайындалған жаза мерзімінің
кемінде төрттен үшін, сондай-ак бүрын жазадан мерзімінен
бұрын - шартты түрде босатылған адамға, егер мерзімінен бұрын —
шартты түрде босату осы баптың жетінші бөлігінде көзделген
негіздер бойынша жойылған болса, тағайындалған жаза
мерзімінің кемінде үштен екісін накты өтегеннен кейін колданылуы мүмкін. Бас бостандығынан айыруға сотталушынын нақты өтеу мерзімі алты айдан кем болмауы керек.
Сот тағайындаған өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам, егер сот ол бұл жазаны одан әрі өтеуді
кажет етпейді деп таныса және кемінде жиырма бес жыл бас
бостандығынан айыруды іс жүзінде өгесе, мерзімінен бұрын шартты түрде босатылуы мүмкін.
Мерзімінен бүрын-шартгы түрде босатылған адамның мінезкұлқына бақылау жасауды оған босатылған адамныңтұрғылыкты жері бойынша — мамандандырылған уәкілетп мемлекеттік
орган, ал әскери қызметшілер жөнінде —әскери бәлімдер мен
мекемелердін командованиесі жүзеге асырады.
Мерзімінен бұрын - шартты түрде босату колданылған адам,
егер жазанын калған өтелмеген бөлігі ішінде: 1) өзіне әкімшілік
жазасы салынған қоғамдык төртшті бұзса немесе оған мерзімінен
бұрын —шартты түрде босатуды колдану кезінде сот жүктеген
міндеттерді орындаудан өдейі жалтарса, сот осы баптын алтыншы бөлігінде аталған өргандардың ұсынуы бөйынша мерзімінен
185
бұрын - шартты түрде босатудын күшін жою және жазанын
өтелмей қалған бөлігін орындау туралы қаулы ете алады; 2) қылмыс абайсызда жасалса, жана қылмыска жазатағайындау кезінде
мерзімінен бұрын —шартты түрде босатудын күшін жою немесе оны сақтау туралы мәселені сот шешеді; 3) қылмыс қасакана
жасалса, сот оған Қылмыстық кодекстің 60-бабында көзделген
ережелер бойынша, яғни укімдердің жиынтыгы бойынша жаза
тағайындайды. Егер сот мерзімінен бұрын —шартты түрде босатудың күшін жойса, абайсызда қылмыс жасаған жағдайда да жаза
осы ережелер бойынша тағайындалады.
Өлім жазасы түріндегі жаза кешірім жасау тәртібі бойынша
бас бостандығынан айырумен ауыстырылған адамға мерзімінен
бұрын —шартты түрде босату қолданылмайды.
Жазаның өтелмеген бөлігін неғүрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру (71-бап). Кішігірім, орташа ауыр және ауыр кылмыс үшін
бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адамға сот онын
жазасын өтеу кезіндегі мінез-қүлкын ескере отырып, жазаның
өтелмей қалған бөлігін оны ңж еңіл турімен ауыстыра алады. Бұл
орайда адам жазанын қосымша түрін өтеуден толык немесе
ішінара босатылуы мүмкін.
Жазаның өтелмеген бөлігі, сотталған адам ауыр емес және
орташа ауыр қылмыс жасағаны үшін жаза мерзімінін кем дегенде үштен бір бөлігін, ауыр қылмысы үшін немесе бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен
ерте босатылған жөне жазаның өтелмей қалған бөлігі кезеңінде
жана қылмыс жасаған адам жаза мерзімінің жартысын нақгы
өтегеннен кейін жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін.
Жүкті әйелдердің және жас балалары бар әйелдердің жазаны
өтеуін кейінге қалдыру (72-бап). Жеке адамға қарсы ауыр және
аса ауыр қылмысы үшін бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталған әйелдерді коспағанда, сотталған
жүкті әйелдерді және он төрт жасқа толмаған баласы бар
әйелдерді сот тиісінше бір жылға дейінгі немесе бала сегіз жасқа толғанға дейінгі мерзімге жазасын өтеуден босатуы мүмкін.
Егер сотгалған әйел баладан бас тартса немесе баланы тәрбиелеуден жалтаруды жалғастырса немесе сотталып, жазасын өтеу
кейінге қалдырылған әйелді бакылауды жүзеге асыратын орган
екі рет жазбаша түрде ескерту жасағаннан кейін қоғамдық
тәртіпті бүзса, сот сол органның үсынысы бойынша жазаны өтеу
186
мерзімін кейінге калдыруды токтатып, сотталушы әйелді сот
үкіміне сәйкес тағайынлалған жерге жазасын огеуге жібере алады.
Бала он төрт жаска толғаннан кейін немесе ол шетінеген
жағдайда не жүктілігі үзілген жағдайда сот сотталған әйелдің
мінез-кұлкына қарай оны жазаны өтеуден босатуы немесе оны
неғұрлым женіл жазамен ауыстыруы немесе сотгалған әйелді
жазаны өтеу үшін тиісті мекемеге жіберу туралы шешім қабылдауы мүмкін.
Егер согталған әйел жазаны етеуден босату кезеңінде жаңа
қылмыс жасаса, сот оған Қылмыстық кодекстің 60-бабында
көзделген ережелер бойынша, яғни үкімдердің жиынтыгы бойынша жаза тағайындайды.
Ауруга шаддығуыиа байланысты жазадан босату (73-бап).
Кылмыс жасағаннан кейін оның өз іс-әрекетінін (әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен коғамдық қауіптілігін ұғыну не
оған ие болу мүмкіндігінен айыратын психикасы бұзылу пайда
болған адамды сот жазадан босатады, ал жазасын өтеп жүрген
адамды сот оны одан әрі етеуден босатады. Мұндай адамдарға
Қылмыстық кодексте көзделген медициналык сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын тағайындауы мүмкін.
Жазаны отеуге кедергі жасайтьш өзге де ауыр наукастан зардап шегуші адамды сот жазаны өтеуден босатуы мүмкін немесе
бұл жаза неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстырылуы мүмкін.
Бүл орайда жасалған қылмыстын ауырлығы, сотталған адамнын
жеке басы, науқасының сипаты және баска мвн-жайлар
ескеріледі.
Осы баптың бірінші және екінші боліктерінде аталған адамдар, егер Кылмыстык кодекстің 69 және 75-баптарында көзделген ескіру мерзімі өтпеген болса, олар сауыккан жағдайда кылмыстық жауапка тартьшып жазалануы мүмкін.
Камауға не төртіптік әскери болімде ұстауға сотталған әскери кызметшілер өздерін әскери қьізметке жарамсыз ететін науқастануы жағдайында жазадан немесе жазасын одан өрі өтеуден
босатылады. Оларға жазанын өтелмеген бөлігі де неғұрлым жеңіл
жазатүрімен ауыстырылуы мүмкін.
Төтенше мән-жайлардың салдарынан жазадан босату мен
жазаны отеуді кейінге калдыру (74-бап). Кішігірім жөне орташа
ауырлықтағы кылмысы үшін сотталған адамды, егер жазаны өтеу
өрт немесе кездейсоқ апат, отбасының енбекке жарамды жалғыз мүшесінің ауыр науқастануы немесе кайтыс болуы немесе
187
баска да төтенше мән-жайлардын салдарынан сотталған адам
немесе онын отбасы үшін жазасын өтеуі аса ауыр зардапка әкеліп
соктыруы мүмкін болса, сот жазадан босатуы мүмкін.
Ауыр немесе аса ауыр кылмысы үшін бас бостандығынан
айыруға сотталған адамнын жазасын өтеуін сот осы баптын
бірінші бөлігінде аталган негіздер болған жағдайда үш айга дейін
мерзімге кейінге калдыра алады.
Айыптау үкімінін ескіру мерзімі өтуіне байлакысты жазаны
өтеуден босату (75-бап). Кылмысы үшін сотталған адам, егер
айыптау үкімі онын занды күшіне енген күнінен бастап есептегенде, мынадай мерзімдерде орындалмаған болса, жазаны өтеуден босатылады: а) кішігірім ауырлыктағы кылмысы үшін сотталғанда —үш жыл; б) орташа ауырлыктағы кылмысы үшін сотталғанда —алты жыл; в) ауыр кылмысы үшін сотталғанда —он
жыл; г) аса ауыр кылмысы үшін сотталғанда —он бес жыл.
Егер сотталған адам жазаны өтеуден жалтарса, ескіру мерзімінін отуі токтатыла түрады. Бүл жағдайда ескіру мерзімінін өтуі
адам үсталған немесе айыбын мойындап келген кезден басталады. Сотталган адамнын жазаны өтеуден жалтаруы кезіне қарай
өткен ескіру мерзімі есептелуге тиіс. Бүл орайда айыптау үкімі
егер, онын шығарылган уакытынан бастап жиырма бес жыл өтсе
және ескіру мерзімі жана кылмыс жасау аркылы үзілмеген болса, орындалмауы керек.
Егер адам осы баптын бірінші бөлігінде аталган мерзім өткенгедейін жаңадан касақана кылмыс жасаса, ескіру мерзімі үзіледі.
Мүндай жағдайда ескіру мерзімінің өтуі жаңадан кылмыс жасаған күннен бастап қайта есептеледі.
Өлім жазасына немесе өмір бойы бас бостандығынан айыруға сотталған адамға ескіру мерзімін қолдану туралы мәселені
сот шешеді. Егер сот ескіру мерзімін қолдану мүмкін дептаппаса, өлім жазасы өмір бойы бас бостандығынан айыруға ауыстырылады, ал өмір бойы бас бостандығынан айыру жиырма бес жыл
м ерзім ге бас бостанды ғы нан айы руға ауы сты ры лады .
Бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігіне карсы қылмыс жасаганы үшін сотталған адамдарға ескіру мерзімі колданылмайды.
Рақымшылық немесе кешірім жасау актісі негізінде қылмыстық жауаптылық пен жазадан босату (76-бап). Рақымшылык
жасау туралы актіні адамдардың жеке айкындалмаған тобы
жөнінде Қазақстан Республикасынын Парламенті шығарашы.
Қылмыс жасаған адамдар рақымиіылық жасау туралы актінің
188
негізінде кылмыстык жауаттгылыктан босатылуы мүмкін. Кылмыс жасағаны үшін сотталған адамдар жазадан босатылуы
мүмкін не оларға тағайындалған жаза кыскдртылуы немесе жазанын неғүрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін не мүндай
адамдар жазанын косымша түрінен босатылуы мүмкін. Жазасын өтеғен немесе оны одан әрі өтеуден босатылған адамдардан
рақымшылык, жасау туралы актімен соттылығы алынып тасталуы
мүмкін. Мысалы 2006 жылы 9 кантарда Қазакстан Республикасынын Парламенті Президенттіңколы койылған «Казакстан Республикасының Төуелсіздік күнін мерекелеуге байланысты ракымшылык жасау туралы* № 113-111 Заң кабылдады. Осы заңнын 1-бабына сәйкес ауыр емес және орташа ауыр кылмыстар
үшін сотталғандар: 1) кәмелетке толмағандар; 2) көмелетке толмаған балалары немесе асырауында I және II топтардағы мүгедек балалары бар әйелдер, сондай-ак жүкті әйелдер; 3) I және II
топтағы мүгедектер; 4) зейнет жасына жеткен әйелдер мен ер
адамдар жазадан босатылды. Ал бүл санатка жатпайтын, ауыр
емес және орташа ауыр қыямыстар үшін сотталған баска адамдар, егер олар тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін
өтеген болса, бас бостандығынан айыру түріндегі жазадан босатылды. Ауыр қылмыстар үшін сотталған адамдар, егер олар тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін өтеген болса,
бас бостандығынан айыру түріндегі жазадан босатылды. Ауыр
қылмыстар үшін бірінші рет бас бостандығынан айыруға сотталған адамдар, егер олар тағайындалған жаза мерзімінің кемінде
жартысын өтеген болса, жазадан босатылды. 19-бапта көрсетілгендей занның орындалуын камтамасыз ететін мемлекеттік
органдар Заңның орындалуын ол колданыскд енгізілген күннен
(10.01.06 ж.) бастап 6 ай ішінде камтамасыз етуге тиіс.
Белгілі бір жеке адамға ол жөнінде айыптау үкімі занды
күшіне енген жағдайда кешірім жасау туралы актіні Қазакстан
Республикасының Президенті шығарады.
Қылмыс жасағаны үшін сотталған адам кешірім жасау кезінде
жазаны одан әрі өтеуден босатылуы мүмкін не оған тағайындалған жаза кыскартылуы немесе жазаның неғүрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы мүмкін. Жазасын өтеген адамнан кешірім
жасау актісімен соттылығы алынып тасталуы мүмкін.
Соттылык (77-бап). Кылмыс жасағаны үшін сотталған адам
соттын айыптау үкімі занды күшіне енген күннен бастап соттылыкты жою немесе алып тастау кезіне дейін сотгы болған деп
189
есептеледі. Кылмыстық кодекске сәйкес соггылык кылмыстын
әлденеше рет кайталануы, кылмысты кайталау кезінде және жаза
тағайындау кезінде ескеріледі. Жазадан босатылған адам соттылығы жок деп танылады. Соттылык: 1) шартты түрде сотталған
адамдар жөнінде — сынак мерзімі өтуі бойынша, 2) тәрлптік
әскери бөлімде ұсталу, әскери кызмет бойынша шектеу немесе
қамау түрінде жазасын өтеген әскери кызметшілер жөнінде —іс
жүзінде жазаны өтеу бойынша; 3) бас бостандығынан айырумен
салыстырғанда жазаның неғұрлым жеңіл түріне сотталған адамдар жөнінде —жазаны өтегеннен кейін бір жыл өтуі бойынша,
4) кішігірім немесе орташа ауьірлыктағы кылмысы үшін бас бостандығынан айыруға сотталған адамдар жөнінде - жазаны өтегеннен кейін үш жыл өтуі бойынша; 5) ауыр кылмысы үшін бас
бостандығынан айыруға сотталған адамдар жөнінде — жазаны
өтегеннен кейін алты жыл өтуі бойынша; 6) аса ауыр кылмысы
үшін сотталған адамдар жөнінде —жазаны өтегеннен кейін сегіз
жыл өтуі бойынша жойылады.
Егер сотталған адам занда белгіленген тәртіппен жазасын
өтеуден мерзімінен бұрын босатылса немесе жазаның өтелмеген бөлігі неғұрлым жеңіл жазамен ауыстырылса, онда соттылыкгы жою мерзімі жазаның накты өтелген мерзімін негізге ала
отырып, негізгі және косымша жаза түрлерін өтеуден босатьшған кезден бастап есептел еді.
Егер сстгталған адам жазаны өтегеннен кейін өзін мінсіз ұстаса, сот оның өтініші бойынша соттылыкты жою мерзімі өткенге
дейін одан ссхгтылыкты алып тастай алады.
Егер сотталған адам соттылыкты жою мерзімі өткенге дейін
тағы да кылмыс жасаса, сотгылыкты жою мерзімі токтатылады.
Бірінші кьілмыс бойынша соттылыкты жою мерзімі соңғы кылмысы үшін негізгі және косымша жазаны іс жүзінде өтегеннен
кейін кайта есептеледі. Бүл жағдайда адам екі кылмыстың ен
ауыры үшін соттылык мерзімі өткенге дейін олар үшін сотгалған деп есептеледі. Соттылыкты жою немесе алу соттылықка байланысты барлык күкыкгык зардаптардың күшін жояды.
4. Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күрес
Қоғам өмірінің экономикалык, әлеуметпк, саяси, руханимәдени, кұкыктык салаларынын дамуына барынша кедергі жасайтын кауіпті құбылыстардың бірі —сыбайлас жемқорлық. 1998
жылы 2 шілдеде кабылданған Қазакстан Республикасының
190
«Сыбайлас жемкорлыккд кдрсы күрес туралы* Занынын 2-бабы
1-тармағына сөйкес сыбайлас жемқорлық дегеніміз мемлекеггік
міндеттерді аткаратын адамдардын, сондай-ак соларға тенестірілген адамддрдын лауазымдык өкілетгігін және соған байланысты мүмкіндіктерін пайдалана отырып не мүліктік пайда алу
үшін олардын өз өкілеттіктерін өзгеше пайдалануы, жеке өзі
немесе делдалдар аркылы занда көзделмеген мүліктік игіліктер
мен аргыкшылыктар алуы, сол сиякты бүл адамддрға жеке және
занды түлғалардын аталған игіліктер мен артыкшылыктарды
күкыкка карсы беруі аркылы оларды сатып алуын айтамыз.
Кдзақстан Республикасынын заннамаларына сөйкес, сыбай
лас жемкорлык қылмыстарға негізінен лауазымды кылмыстар
жатады. Өмір көрсеткендей, кызмет өкілетпгін теріс пайдалану,
билікті не кызметгік өкілеттікті асыра пайдалану, пара алу, пара
беру, паракорлыкка делдал болу, кызметтік жалғандык жасау,
көрінеу жалған сөз жеткізу, сеніп тапсырылған бөтен мүлікті
иеленіп алу немесе ысырап ету, көрінеу жалған жауап беру, сарапшынын жалған корьггындысы немесе қате аудару, жалған
жауап беруге немесе жауап беруден жалтаруға, жалған корытынды беруге не кате аударуға сатып алу, лауазымды адамдардын сот үкімін, сог шешімін немесе әзге де сот актісін орындамау, осындай кылмыстардын барлығы жемқорлық сыбайластық
байланыстарды пайдалану арқылы жасалады.
Қуқық қорау органдары қызметкерлерінің арасындағы сыбайлас жемкорлыкка негізделген қылмыстарды ерекше бөліп айтуға
болады. Осындай кылмыстардын катарына: көрінеу кінөсіз адамды кылмыстык жауаптылыкка тарту; кылмысты жауаптылыктан көрінеу зансыз босату; көрінеу заңсыз үстау, қамауға алу
немесе қамауда үстау; жауап беруге мәжбүр ету; көрінеу
әділетсіз сот үкімін, шешімін немесе өзгедей сот актісін шығару
т.б. көптеген кылмыстарды жаткызуға болады.
Казақстанда сыбайлас жемқорлыкпен күресу максатында
төмендегідей көптеген қүкыктык нормативтік актілер кабылданған. Солардың бірнешеуін атауға болады: 1997 жылы 16 шілдеде
кабылданған Кдзакстан Республикасының Кыл мыстык кодексі,
1998 жылы 2 шілдеде кабылданған «Сыбайлас жемкорлыкка
карсы күрес туралы» Заң, Казақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 5 қаңтардағы № 534 Жарлығымен бекітілген
«Сыбайлас жемқорлыққа карсы күрестің 2001-2005 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы».
191
Тақырыпты пысықтау сурақтары
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Қуқықтық қылмыстың негізгі ұғымдарын сипаттаңыз.
Қылмыстық қүқықтың міндеттері қандай?
Қылмыстық қүқықтың қандай қағидаттары бар?
Қылмыс дегеніміз не және оның белгілері қандай?
Қылмыстық әрекеттің қандай түрлері бар?
Қылмыстыңсанаттарынатаңыз.
Қылмысты болдырмайтын мән-жайларды көрсетіңіз.
Ж аза дегеніміз не және оның қандай түрлері бар?
Қылмыстықжауаптылықтан және жазалаудан босатуды сипатта-
ңыз.
10. Рақымшылық және кешірім жасау туралы айтыңыз.
11. Соттылық және оның алынып тасталу тәртібін баяндаңыз.
VII б ө л і м
ІС ЖҮРГІЗУ ҚҮҚЫҒЫ НЕГІЗДЕРІ
1. Іс жүргізу күқыгына жалпы снпаттама
2. Іс жүргізу мерзімдері
3. Дәлелдемелер жәие онын түрлері
1. Іс жүргізу қүқығына жалпы сипаттама
Заң ғылымдарында кұқык нормаларын материолды және іс
жүргізу деп екіге бөлу қалыптасқан. Материалды қүқық нормалары материалдык-кұқықтық нормаларды кұқык бұзушылыктан
қорғаудыңтәртібін қалыптастыратын кұкықгык кдтынастардын
мазмұны мен іс жүргізу нормаларын реттейді. Іс жүргізу нормалары қылмыс ж әне басқа да құкы қ бұзушылык жасалған,
әздерінін құқықтары мен міндеттері туралы түсіністікке келе
алмай сотқа жүгінетін сиякты қатынастардың барысында туындайтын, арнайы құзыретті органдар іске асыратын қүқық қолдану нысанында көрінетін құқық қорғау үрдісін реттейді. Барлық
іс жүргізу нормалары кұрамына қылмыстық іс жүргізу, азаматтық іс жүргізу және екі материадды: конституциялық және
әкімшілік іс жүргізу нормалары кіреді.
Мемлекеттің міндеті мен қызметі коғам әмірінің көптеген
салаларын қамтиды. Солардың арасында аса маңызды міндеттердің қатарына жататын іс құқыктық тәртіп пен зандылыкты,
адамдардың құқығын, бостандығын, мемлекеттік және мемлекеттік емес бірлестіктердің, еңбек ұжымдарының мүдделерін
192
корғау, кылмыспен күресу. Бұның барлығы іс жүргізу кұкығы
саласына жатады. Сондыктан, іс жүргізу кұкығында кұкык колдану іс-әрекегі қуқық қоргау органдарыньщ көмегімен іске асырыладьь
Кұкык корғау органдары қүқық қоргайтын және қогамдық
тәртіп пен қуқықтық тәртіпті, заңдылықты корғауды камтамасыз ететін органдарға бөлінеді. Мысалы нотариус, адвокатура, сот т.б. сиякты органдар кұкык корғау органдарына жататындыктарымен олар коғамдык тәртіпті сақтауды камтамасыз
етумен айналыспайды. Ондай органдарға ең алдымен полиция
жөне ішкі істер органдарының ішкі әскер, патрульдік кызметтегі
секілді, коғамдык тәртіпті сактау үшін кұрылған бөлімдер жатады. Кщық қоргау органдарының қызметтеріне: 1) конституциялык бакылау; 2) әділ соггылык; 3) соттардың ұйымдастырылуын
камтамасыз ету; 4) прокурюрлык кадағалау; 5) қылмысты анықтау және тергеу; 6) заң көмегі және кылмыстық іс бойынша
қорғау сияқты іс-әрекеттер жатады.
Күқык корғау органдары жүйесіндегі маңызды орын алатын
мемлекетгік органдардың бірі - соттар. Сот әділетгілігін іске
асыра огырып сотгар, жаза тағайындау, жазадан босату т.б. сияқты шешімдер қабылдай отырып, құқықты қолданып, әзінің
биліктік құзыретін жүзеге асырып, жеке және занды тұлғалардын кұкык-тары мен міндеттерін анықтай отырып, олардың
мүдделерін, әділ, зан аркылы корғауға тиіс орган. Адамдар кажет
болғанда өділдік үшін сот төрелігіне жүгінеді.
Казакстан Республикасында сот билігі түрақты судьялар,
сондай-ак занда көзделген жағдайларда және тәртіппен кылмыстык сот ісін жүргізуге тартылған алка заседательдері аркылы
соттарға ғана тиесілі. Сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады. Соггың ерекше өкілеттігін басқа органдарға беруді көздейтін
заң актілерін шығаруға тыйым салады. Ешқандай өзге органдар
мен түлғалардын судья өкілетгігін немесе сот билігі кызметгерін
иеленуге құкығы жок.
Сот ісін карау төртібімен қаралуға тиіс өпніштерді, арыздар
мен шағымдарды баска ешқандай органның, лауазымды немесе
өзге де адамдардын карауына немесе бакылауға алуына болмайды.
Сот билігі Казақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және азаматгар мен ұйымаардың кұкықтарын, бостандыктары мен занды мүдделерін корғауға, Республика Конституциясының, зандарының, әзге де нормативтік құқықтык
13-11
193
актілерінің, халыкаральік шарттарының орыңдалуьш камтамасыз етуге кызмет етеді.
Әркімге мемлекетгік органдардың, ұйымдардың, лауазымды
және өзге де адамдардын Республиканын Конституциясында
және зандарында көзделген құкыктарға, бостандыктар мен занды мүдделерге нұқсан келтірепн немесе оларды шектейтін кез
келген зансыз шешімдері мен іс-кимылдарынан сот аркылы корғалуға кепілдік беріледі.
Ешкімді де онын ісін заннын барлык талаптары мен аділеттілікті сактай отырып кұзыретті, тәуелсіз және алаламайтын соттың карау күкығынан айыруға болмайды.
Сот билігі азаматтық, кылмыстык және занда белгіленген өзге
де сот ісін жүргізу нысандары аркылы жүзеге асырылады.
Судьялар сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және тек
Конституция мен заңға ғана бағынады. Судьялардың мәртебесі
мен тәуелсіздігіне нүксан келтіретін зандарды немесе өзге де
нормативтік кұкыктық актілерді кабылдауға жол берілмейді.
Сот төрелігін іске асыруда сот кызметіне қандай да бір араласуға жол берілмейді және заң бойынша жауапкершілікке әкеп
соғады. Накты істер бойынша судьялар есеп бермейді.
Сот шешімдері мен судьялардың өз өкілеттіктерін жүзеге
асыру кезіндегі талаптарын барлық мемлекеттік органдар мен
олардың лауазымды адамдары, жеке және занды түлғалар орындауға міндетті. Сот шешімдері мен судьянын талаптарын орындамау заңмен белгіленген жауапкершілікке әкеп соғады.
Сот жүйесі. Казакстан Республикасының сот жүйесін
еліміздін Жогаргы Соты мен жергілікті соттар күрайды. Қандай да болмасын атаумен арнаулы және төтенше соттар қүруға
жол берілмейді. Жергілікті соттарга мыналар жатады: 1) облыстык және оларға теңестірілген соттар (Республика астанасының
қалалықсоты, республикалық манызы бар қалалардың калалык
соттары, мамандандырылған сот — Қазакстан Республикасы
Әскерлерінің Әскери соты және басқалар); 2) аудандык және
оларға теңестірілген соттар (қалалык, ауданаралык, мамандандырылған сот - гарнизоннын әскери соты және баскалар). Республикада заңға сәйкес мамандандырылған (әскери, экономикалык, өкімшілік, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі
және баска) соттар құрылуы мүмкін.
Қазакстан Республикасынын Жогаргы Соты жалпы юрисдикция сотгарынын карауына жатқызылған азаматтық, кылмыстық
194
жөне өзге істер бойынша жоғары сот органы болып табылады,
заңда көзделген іс жүргізу нысандарында олардын кызметін
кадагалауды жүзеге асырады және сот практикасыныц мвселелері бойынша түсіндірмелер береді.
Жоғарғы Сот Төрағадан, алкд төрағаларынан және судьялардан түрады. Жоғарғы Сот судьяларынын жалпы санын Жоғарғы Сот Торағасынын усынысы бойынша Кдзакстан Республнкасының Президенті белгілейді. Жоғарғы Соттың органдары
мыналар: 1) кддағалау алкасы; 2) азаматтык істер жөніидегі алка;
3) қылмыстык істер жөніндегі алка; 4) соттың жалпы отырысы.
Жоғарғы Соттың жанынан гылыми-консулыпациялык, кеңес жөне
басгіа органы кұрьілады.
Соттардың ұйымдастырылуы, күрылымы 2000 жылғы 25 желтоқсандағы «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы*
Кдзакстан Республикасьшың Конституциялык заңымен, соттардын қызметтері. кұзыретгері, жұмыс барысындағы кұкыктары
мен міндетгері қылмыстык, азаматтык жөне өкімшілік іс жүрпзу
кодекстерімен реттеледі.
Прокуратура —Республика аумағында зандардын, Қазақстан
Республикасы Президенті Жарлыктарынын жөне өзге нормативтік кұкыктық актілердің дөл жөне бірынғай қолданылуына,
жедел-іздестіру қызметінің, анықтама мен тергеудін, өкімшілік
және аткдрушылық істер жүргізудің зандылығына жоғары кадағалауды жүзеге асыратын, Қазақстан Республикасының Презипентіне есеп беоетін мемлекеттік ооган. Поокуоатүоа кез келзандылык
заңдарына
зандар
мүддесін білдіреді
занда
қудалауды жүзеге асырады.
Қазакстан Республикасы прокуратурасын ұйымдастыру,
оның қызметінің тәртібі жөне прокурорлардың өкілеттігі Қазақстан Республикасының Конституциясымен, «Прокуратура туралы* Казакстан Республикасының 1995 жылғы 21 желтоқсандағы Заңымен, заң актілерімен, Қазақстан Республикасы
бекіткен халыкаралық шарттармен сондай-ақ Республика Бас
Прокурорының бұйрыктарымен айқындалады.
Казакстан Республикасынын прокуратурасы томенгі прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Қазакстан Респуб• »
195
ликасынын Бас Прокурорына бағынатын органдар мен мекемелердін біртұтас орталыктандырылған жүйесін кұрайды.
Прокуратура мемлекет атынан: 1) Конституцияның, Зан
актілерінің және Республика Президенті актілерінін бұзылуын
аныктап, оларды жою шараларын колданады; 2) жедел-іздестіру
қызметінің, аныктама мен тергеудің, әкімшілік жөне аткдрушылык істер жүргізудің зандылығына кадағалауды жүзеге асырады; 3) сотта мемлекет мүддесін білдіреді; 4) Республиканың Конституциясы мен зандарына кайшы келетін зандарға және баска
да құкыктық актілерге наразылык жасайды; 5) занда белгіленген
тәртіп пен шекте кылмыстык қудалауды жүзеге асырады; 6) статистикалық көрсеткіштердіңтұтастығын, объективтілігін және
ж еткіліктілігін қамтамасы з ету максатында мемлекеттік
кұкықтық статистиканы калыптастырады, арнайы есепке алуды
жүргізеді, кұкықгык статистика және арнайы есепке алу саласындағы зандардың колданылуын кадағалауды жүзеге асырады.
Прокурорлық қадағалау тексерістер жүргізу аркылы жүзеге асырылады.
?
Зандардың колданылуына тексерісті прокурор өз өкілеттігі
шегінде тексеріс жүргізу туралы каулы шығарылғаннан кейін:
1) Қазақстан Республикасы Президентінің тапсыруына; 2) заңды бұзушылык турал ы өтініштерге, шағымдармға, хабарларға және
баска да мәліметтерге; 3) заң бұзушылық белгілерінің тікелей
аныкталуына; 4) жоғары түрған прокурордың тапсыруына және
сұрау салуына байланысты жүргізеді.
Зандардың қолданылуын тексеру бір ай мерзімнің ішінде
жүргізіледі. Тексерісті тағайындаған прокурор жоғары тұрған
прокурордың келісімімен оны жүргізу мерзімін ұзарта алады.
Прокуратура органдары зандарда белгіленген тәртіппен заң
бұзушылық туралы арыздарды карай келіп, адамның және азаматтың, занды тұлғалар мен мемлекеттің кұкыктары мен занды
мүдделерінің бұзылуын жою, бұзылған құқыкты калпына келпру
шараларын қолданады. Егер адам бойындағы, психикасындағы
немесе өзге де кемістіктері салдарынан өз кұкыктарын корғауды жүзеге асыра алмайтын болса, прокурор оны камтамасыз ету
жөнінде қажетті шаралар қолдануға міндетті. Прокуратура
органдары занда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың кұқықтары мен бостандықтарын, занды түлғалар мен
мемлекеттің мүдделерін қорғау жөнінде өздеріне жүктелген
міндеттерді орындамайтын лауазымды адамдарды жауапкер-
шілікке тарту шараларын қолданады. Прокуратура органдарына қал қойылмай жазылган арыздар тексерілмейді, бірақ прокурор азаматгын мүддесі түрғысында акпарат көзін жария етпеуге
хакылы.
Кдзақстан Республикасынын прокуратурасы органдарынын
бірщтас жуйесін Бас прокуратура, облыстардын прокуратуралары, республикалык манызы бар калалар мен Республика астанасынын прокуратуралары, ауданаралык, аудандық, қалалык
жөне соларға тенестірілген әскери және мамандандырылған
прокуратуралар кұрайды.
Кдзакстан Республикасынын Бас Прокурорын Парламент
Сенатынын келісімімен Республика Президенті бес жыл мерзімге
қызметке тағайындайды және кызметтен босатады. Республика
Бас Прокурорынын бірінші орынбасары мен орынбасарларын
Бас Прокурордын ұсынуы бойынша Респубаика Президенті қызметке тағайындайды жөне қызметтен босатады.
Облыстардың прокурорларын және оларға теңестірілген прокурорларды, әскери прокурорларды, олардыңорынбасарларын,
аудандардын, қалалардын прокурорларын жөне оларға теңестірілген прокурорларды кызметке Кдзакстан Республикасынын
Бас Прокуроры тағайындайды және кызметтен босатады.
Прокуратураның қуқықтық актілерінің жүйесін: 1) прокурорлык кадағалау актілері: наразылык, каулы, Үйғарым, өтініш, санкция, нұскау, ұсыным, заңғатүсіндірме; 2) Прокуратураны ұйымдастыру және онын қызмет мәселелерін реттейтін актілер. бұйрыктар, нұсқаулар, өкімдер, ережелер, нұскаулықтар кұрайды.
Қазақстан Республикасының Ішкі істер органдары еліміздін
зандарына сәйкес аныкгау, алдын ала тергеу мен жедел іздестіру
қызметін, сондай-ақ коғамдык тәртіпті сактау мен коғамдык
қауіпсіздікті кдмтамасыз ету, адам мен азаматтың құкыктары мен
бостандығына, қоғам мен мемлекегпң мүдделеріне кылмыстык
және өзге де заңға карсы қол сүғушылыктардың алдын алу жөне
жолын кесу жөніндегі аткарушылық және өкім етушілік
міндеттерін жүзеге асыратын арнайы мемлекеттік орган болып
табылады.
Ішкі істер органдарының міндеттері: 1) қоғамдык тәртіпті
қорғау және коғамдық кауіпсіздікті, соның ішінде төтенше немесе әскери жағдай ахуалында қамтамасыз ету; 2) кьілмыстар
мен әкімшілік кұкық бұзушылықтардың алдын алу, анықтау,
жолын кесу, кылмыстарды ашу және тергеу, сондай-ак кылмыс-
керлерді іздестіру; 3) закдарда белгіленген өздерінін кұзыреті
шегінде алдын ала тергеу, аныктама мен өкімшілік іс жүргізуді
жүзеге асыру; 4) өкімшілік жазалауларды орындау; 5) әкімшілік
жолмен қамауға алынғандарды ұстау орындарында кұкык
тәртібін камтамасыз ету жөне адамдарды ұстау режимін сақтау;
6) кәмелетке толмағандардың караусыздығы мен кұкык бұзушылығын анықтау жөне тыю; 7) қажет болған жағдайларда
мемлекеттік өрттен корғау қызмеп органдарына өрт кауіпсіздігін
қамтамасыз етуде жәрдем көрсету; 8) жол козғалысынын
қауіпсіздігін камтамасыз етуді мемлекетлк қадағалау және бақылау; 9) мемлекеттік және езге де объектілерді, жеке адамдарды күзету, камауға алынғандар мен сотгалғандарды аидап апару, терроризм актілерінің жолын кесуге, кепілге алынғандарды
босатуға қатысу; 10) виза беру жұмысын жүргізу, шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың Казақстан Республикасының аумағында болу тәртібін сақтауын бақылау; 11) соғыс
уакытында Казақстан Республикасының аумактык қорғаныс
жүйесінде жекелеген міндеттерді орындау; 1Ы ) езге мемлекетпк
органдармен бірлесіп, оның ішінде төтенше жағдайлар кезінде
карантиндік, санитарлык және табиғат корғау шараларын
жүргізуге қатысу, табиғат қорғау органдарына сұғанак аншылыкка қарсы күресуде жәрдем керсету; 11-2) Казақстан Респубетүшілік
кызметп
айрыкша режимді
тарында режимдік және күзет шараларын жүзеге асыру;
шікі
істер органдарының карауына жаткызылған мөселелер бойынша халыкаралык ынтымактастықты жүзеге асыру; 13) есірткі
қүралдары, психотроптык заттар, прекурсорлар айналымы саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру және олардын
заңсыз айналымы мен оларды теріс пайдалануға қарсы іс-әрекет жасау болып табылады.
Ішкі істер органдарының қызметі зандылык, дара басшылық,
ішкі істер органдары жүйесінің бірлігі, жариялылык, қүкық
қорғау және баска да мемлекеттік органдармен, лауазымды
тұлғалармен, үйымдармен және азаматтармен озара іс-қимыл
жасау қагидаттарына негізделіп жүргізіледі.
Ішкі істер органдарының біртүтас жүйесін Казакстан Республикасының Ішкі істер министрлігі (бүдан әрі - Ішкі істер
министрлігі), оның қүрамына кіретін департаменттер мен озге
198
де кұрылымдык бөлімшелер, облыстардың, республикалык маңызы бар қала мен Республика астанасының, көліктегі оған бағынатын ішкі істер департаменттері, калалық, аудандык, қалалардағы аудандық, поселкелік, желілік ішкі істер органдары, ішкі
әскерлер, оку орындары, мекемелер және өзге де үйымпар кұрайды.
Ішкі істер органдарынын кұрамында криминалдыкполиция.
өкімшілік полиция және полициянын өзге де кызметтері, сондай-ак Ішкі істер министрлігінің өскери күрылымдар мәртебесі
бар әскери-тергеу органдары мен өскери полициясы құрылады.
Криминалдық, өкімшілік жөне өзге де полиция қызметтерінің
бөлімшелерін, сондай-ақ Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органдары мен әскери полициясын құруды, қаита кұруды
және таратуды Кдзакстан Республикасынын Ішкі істер министрі
жүзеге асырады.
Криминалдық палицияның негізгі міндеттері қылмыстарды
анықтау, оның алдын алу, жолын кесу, оны ашу және тергеу,
ішкі істер органдарының жүргізуіне жататын кылмыстар туралы істер бойынша аныктама ісін жүргізу, тергеуден, аныктамадан жөне соттан жасырынған, қылмыстык жазаны өтеуден жалтарған, хабарсыз кеткен жөне Казақстан Республикасының заңдарында белгіленген өзге де жағдайларда адамдарды іздестіруді
ұйымдастыру жөне жүзеге асыру болып табылады. Криминалдық полицияны жедел-іздестіру, тергеу, ғылыми-техникалық
және Кдзақстан Республикасының Ішкі істер министрлігіне
тікелей бағынатын, оның алдында түрған міндеттерді шешу үшін
кажепі өзге де бөлімшелер құрайды.
Әкімшілік полицшның негізгі міндеттері қоғамдық төртіпті
сақтау, қоғамдык кауіпсіздікті қамтамасыз ету, кылмыстар мен
өкімшілік кұкық бүзушылыктарды аныктау, оның алдын алу
жөне жолын кесу, қылмыстарды ашу, Казақстан Республикасының зандарында белгіленген қүзыретінің шегінде анықгама
мен өкімшілік іс жүргізуді жүзеге асыру, ұсталған және камауға
алынған адамдар, оның ішінде белгілі бір тұратын жері, құжаттары жоқ адамдар ұсталатын жерлерде құқықтөртібін қамтамасыз ету, көмелетке толмағандар арасындағы кдддғалаусыздык пен
кұқық бұзушылыктарды аныктау жөне жольш кесу, жол козғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мемлекетгік кадағалау
және бақылау жасау, Казақстан Республикасының зандарына
сөйкес ішкі істер органдарына жүктелген лицензиялау мен
рұқсат ету қызметін жүзеге асыру болып табылады.
199
Әкімшілік палицияны полицияның учаскелік инспекторлары
мен кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі учаскелік инспекторлар кызметтері, сакшылык кызмет, лицензиялык және рұксат
ету жүйесі, табиғат корғау және мал дәрігерлік полиция, жол
полициясы бөлімшелері, ішкі істер органдарынын арнаулы
мекемелері ж әне әкім ш ілік полицияны н алдында тұрған
міндеттерді шешу үшін кажетті әзге де бөлімшелер кұрайды.
Әскери-тергеу органдарының негізгі міндеттері әскери кылмыстарды және әскери кызметшілер жасаған, ішкі істер органдары тергеуге тиісті кылмыстарды аныктау, олардыңалдын алу,
жолын кесу, ашу және тергеу болып табылады. Әскери-тергеу
органдарын әскери-тергеу департаменті, әскери-тергеу басқармалары мен тергеу, жедел-іздестіру, жедел-техникалык және
өздерінің алдында тұрған міндеттерді шешу ұшін кажетті езге
де бөлімшелерден тұратын бөлімдер құрайды.
Іиисі істер министрлігінің әскери паіициясы арнаулы орган болып табылады және ішкі оскерлердегі күкықтәртібін камтамасы з етуге, әскери кылмыстар бойы нш а, со н д ай -ақ ішкі
әскерлердін әскери кызметшідері жасаган басқа да кылмыстар
бойынша аныктаманы жұзеге асыруға, олардың арасындағы
кылмыстар мен өкімшілік құқықбұзушылыктардыңалдын алуға,
анықтауға, жолык кесуге, әскери кылмыстарды ашуға, ішкі
өскерлердің әскери қызметшілерін іздестіруге арналған. Ішкі
істер министрлігінің өскери полициясы бұган уәкілдік берілген
лауазымды адамдар аркылы жүктелген міндеттерді өз құзыреті
шегінде орындау үшін ішкі істер органдарынын өкілеттігін
пайдаланады. Бұл орайда әскери қызметшілердің және өскери
қалашыктар, ішкі өскерлердін әскери бөлімлері мен кұрамалары бөлімшелерінің аумағында жүрген өзге де аламлардын кұжаттарын тексеруді жүзеге асыруға құкығы бар.
Казақстан Республикасындагы адвокат ура адамнын ез
кұкыктарын, бостандықтарын сотта қорғауга жөне білікті зан
көмегін алуға мемлекет кепілдік берген және Казакстан Республикасынын Конституциясымен баянды етілген қүқығын жүзеге
асыруға жөрдемдесуге арналған. Адвокатура кылмыстық істер
бойынша корғау, азаматтык, әкімшілік, кылмыстық жөне баска
да істер бойынша өкілдік ету, сондай-ак азаматгардын күкыктарын, бостандыктары мен занды мүдделерін, сондай-ак занды
түлғалардың кұқыктары мен занды мүдделерін корғау мен іске
асыруға жөрдемдесу максатынла зан көмегінің өзге де түрлерін
көрсету жөніндегі адвокаттардың кызметін ұйымдастырады.
200
Адвокатураның ұйымдастырылуы мен қызметі: 1) адвокаттардын өз кызметін жүзеге асыру кезіндегі тәуелсіздігі; 2) адвокатгық кызметті зандарда тыйым салынбаған өдістерін жөне
кұралдармен жүзеге асыру; 3) заң актілерінде тікелей көзделген
жағдайларды коспағанда, прокуратура, соттар, аныктау және
алдын ала тергеу органдары, баска мемлекетгік органдар, өзге
ұйымдар мен лауазымды адамдар тарапынан адвокаттардың
кызметіне араласуға жол бермеу; 4) кәсіби мінез-құлык нормаларын ұстану жөне адвокатгық құпияны сақтау қагидаттарына
негізделеді.
Заң көмегін көрсете отырып, адвокатгар: 1) шешілуі кәсіби
заң білімдерін қажет ететін мәселелер бойынша консультациялар, түсіндірмелер, кеңестер мен жазбаша қорытындыл ар береді;
2) талап қою арыздарын, шағымдар мен құқыктық сипаттағы
басқа кұжатгарды жасайды; 3) анықтау, алдын ала тергеу органдарында, соттарда, мемлекеттік және өзге де органдарда, ұйымдарда жөне азаматтармен кзрым-қатынастарда жеке және заңды тұлғалардың өкілдігі мен оларды қорғауды жүзеге асырады.
А двокат - жоғары заң білімі бар, адвокаттык кызметгі жүзеге асыру кұкығына лицензия алған, міндетті түрде адвокаттар
алкасының мүшесі болып табылатын және осы Заңмен
регламенттелетін адвокатгык кызмет шеңберінде кәсіптік негізде
заң көмегін көрсететін Қазақстан Республикасының азаматы.
Касақана кылмыс жасағаны үшін сотталған, белгіленген
төртіппен әрекетке қабілетсіз немесе әрекетке қабілеттілігі
шектеулі деп танылған, адвокаттар алкасынан шығарылған,
тәртіптік жағымсыз әрекет жасағаны үшін кұқык қорғау органдарынан босатылған адам —босатылған күнінен бастап бір жыл
бойы, сондай-ақ лицензиясының қолданылуы осы Заңда
белгіленген тәртіппен тоқтатылған адам адвокат бола алмайды.
А двокаттың міндеттері: 1) адвокат заң талаптарын сақтауға,
адвокатураны ұйымдастыру мен оның кызметінін принциптерін
басшылыққа алуға, кәсіптік мінез-кұлық нормаларыныңталаптары мен адвокаттық құпияны сактауға міндетгі; 2) егер адвокат
осы іс бойынша мүдделері көмек сүрап өтініш жасаған адамның
(тараптардың өзара келісімі бойынша ара ағайын болған жағдайларды қоспағанда) мүдделеріне қайшы келетін адамдарға зан
көмегін көрсетіп жүрсе немесе бұдан бұрын көрсеткен болса
немесе судья, прокурор, анықтауды жүргізуші адам, тергеуші,
сарапшы, маман, аудармашы, куә, жәбірленуші немесе куәгер,
1
201
азаматтык талап коюшы немесе азаматгык жауапкер репнде іске
катыскан жағдайларда, сондай-ак егер істі тергеуге немесе
карауға адвокатпен жакын туыстык каты настағы лауазымды адам
катысса, ол заң көмегін көрсету туралы тапсырмадан бас тартуға міндетті; 3) адвокат заң көмегін көрсетуге байланысты өзіне
мәлім болған мәліметгерді кұпия сактауға міндетгі және көмек
сұрап етініш жасаған адамның келісімінсіз оларды жария етуге
кұкығы жок; 4) іс бойынша адвокаттың көмек сұрап өтініш жасаған адамның жағдайын нашарлататын құкыктык позиция ұстануына тыйым салынады; 5) адвокаттың қылмыстык іс бойынша
кабылданған тапсырмадан бас тартуға кұкығы жоқ және ол корғалатын адамның немесе адвокаттың өзінің көзкарасы бойынша әділетсіз үкім шығарылған жағдайда алған белгіленген
тәртіппен шағым жасауға міндетті; 6) адвокатқа мемлекеттік
қызметте болуға және кәсіпкерлік қызметпен айналысуға,
оқьітушьшық, ғылыми немесе шығармашылық қызметтен басқа
өзге де ақы төленетін қызметпен айналысуға тыйым салынады.
Адвокат өз қызметін заң консультаішясы арқылы жүзеге асыруға не дербес немесе баска адвокаттармен бірлесіп, сондай-ақ
занды тұлғаны тіркемей-ақ жеке дара адвокаттық кенес қүруға
кұқылы. Адвокат тиісті әкімшілік-аумактык бірлік аумағында
кұрылған және әрекет ететін адвокатгар алкасынын мүшесі болуға тиіс.
Адвокаттар алқасын адвокаттық қызметпен айналысуға
кұкығы бар адамдар құрады. Адвокаттар алкасы жеке жөне заңды тұлғаларға білікті заң көмегін көрсету үшін, адвокаттардың
құкықтары мен заңды мүдделерін білдіру және корғау үшін, осы
Заңда белгіленген өзге де міндеттерді орындау үшін құрылатын
адвокаттардың коммерциялық емес, кәсіби, өзін-өзі баскаратын
және өзін-өзі каржыландыратын ұйымы болып табылады.
Облыстын, республикалық манызы бар каланың, астананың
аумағында адвокаттардын бір ғана алкасы қүрылып, жұмыс істеуі
мүмкін, онын баска облыстын, республикалық манызы бар кдланын, астананын аумағында өзінін құрылымдык бөлімшелерін
(филиалдары мен өкілдіктерін) құруға құқығы жок.
Облыстың, республикалық манызы бар қаланың, астананың
аумағында адвокаттар алкасы болмаған жағдайда, кемінде он
құрылтайшынын бастамашылығымен құрылады. Адвокаттар
алкасын кұруға мемлекеттік органдардын арнайы рұксаты талап етілмейді. Адвокаттар алкасынын атауы аумағында өзі кұрылған екімшілік-аумақтык бірліктін атауын камтуға тиіс.
4г
I
202
Л двокаттор алқасының негагі міндеттері: I) адвокаттык кьп-
мсгті жүзеге асыру кезінде алка мүшелеріне жөрдемдесу, кәсіби
көмек керсету және оларды корғау; 2) алка мүшелерінік кызметін материалдык-техникалык және аныктамалық-ақпараттык
камтамасыз ету; 3) адвокатшк кызметті жүзеге асыруға кәсіптік
бакылауды үйымдастыру; 4) алдын ала тергеу жөне сот органдарынынбелгілеуі бойынша тегін зан көмегін көрсету мен корғауды үйымдастыру болып табылады.
Қазакстан Республикасындагы нотариат - күқықтар мен
фактілерді куәландыруға, сондай-ак Занда көзделген өзге де
міндетгерді жүзеге асыруға бағытгалған нотариаттык іс-әрекеттерді жасау арқылы жеке жоне занды түлғалардын күкыктары
мен занды мүдделерін корғаудын зан жүзінде бекітілген жүйесі.
Нотариустың қуқықтары: 1) өзіне жүгінген жеке және занды түлғалардың мүдделеріне сәйкес осы Занда жөне Казакстан
Республикасынык басқа да зан актілерінде көзделген нотариаттық іс-өрекетгер жасауга; 2) мәмілелердін, өтініштер мен басқа
да күжаттардын жобаларын жасауға; 3) қүжаттардың көшірмелерін жөне олардын үзінділерін өзірлеуге; 4) нотариаттык ісөрекеттер жасау мәселелері бойынша консультациялар беруге;
5) Казакстан Республикасынын заңактілерінде белгіленген коммерциялық, банктік жөне заңмен қорғалатын өзге де қүпияны
күрайтын мөліметгерді жария етуге койылатын талаптарды сақтай огырып, жеке және заңды түлғалардан нотариаттық іс-әрекеттер жасауга кажетті қүжатгар мен мәліметгер талап етуге;
6) ғылыми, педагогтік жөне шығармашылық кызметпен айналысуға, соның ішінде жалдау шарты бойынша айналысуға
қүкылы.
Нотариустын міндеттері: 1) осы Заңнын жөне Казақстан
Республикасынын нотариат кызметін ретгейтін баска да нормативтік күкықтык актілерінің талаптарына сөйкес нотариаттык
іс-өрекеттер жасауға; 2) азаматгарға жөне занды түлғаларға
қүкыктар мен міндеттерді түсіндіруге, олардын занды білмегендігі өздеріне зиян келтіруге пайдаланылуы мүмкін болмауы
үшін, жасалған нотариаттық іс-өрекеттерінін салдарлары
жөнінде ескертуге; 3) көсіптік қызметін жүзеге асыруға байланысты өзіне белгілі болған мөліметтерді қүпия үстауға; 4) Казакстан Республикасынын заңдарына сөйкес келмейтін жағдайда
нотариаттык іс-өрекеттер жасаудан бас тартуға; 5) кәсігтк өдеггп
сақгауға; 6) өділет органына және (немесе) нотариаттык палатаға өз іс-әрекеттеріне түскен шағымдар бойынша өзі жасаған
203
нотариаттык іс-әрекеттер туралы мәліметтер, өзге кұжаттар, ал
кажет болған жағдайларда жеке түсініктемелер, оның ішінде
кәсіптік әдеп талаптарын сактамау мәселелері жөнінде түсініктемелер беруге міндетгі.
Нотариус мынадай нотариаттык іс-әрекеттер жасайды: 1) мәмілелерді куәландырады; 2) шаруашылык серіктестіктерінің кұрылтай кұжаттарын куәландырады; 3) мұраға сенімгерлік баскарушыны тағайындайды; 4) мұраға күкыктуралы куәліктер береді;
5) ерлі-зайыптылардың және ортак бірлескен меншік кұқығындағы мүлкі бар езге адамдардын ортак мүліктегі үлеске меншік
кұкығы туралы куәліктер береді; 6) мүлікті иеліктен алуға тыйым салады және салынған тыйымды алып тастайды; 7) құжаттардын көшірмелері мен олардан алынған үзінділердің дұрыстығын куәл андырады; 8) кұжаттарға койылған колдыңтүпнұскалығын куәландырады; 9) кұжаттардың бір тілден екінші тілге
дұрыс аударылғанын куәландырады; 10) азаматтың тірі екендігі
фактісін куәландырады; 11) азаматтың белгілі бір жерде болу
фактісін куәландырады; 12) кұжаттардың берілген уақытын куәландырады; 13) жеке жөне занды тұлғалардың етініштерін баскд жеке және заңды тұлғаларға береді; 14) акшаны депозитке
қабылдайды; 16)вексельнаразылықтарынжасайды; 17)сактауға
құжаттар және бағалы қағаздар қабылдайды; 18) теңіз наразылыктарын жасайды; 19) дөлелдемелерді камтамасыз етеді.
Елді мекенде нотариус болмаған жағдайда аудаңдық маңызы
бар кдланың, кенттің, ауылдың (селонын), ауылдык (селолық)
округгіңәкімі аппаратыныңнотариаттықіс-әрекетгерді жасауға
уәкілетті лауазымды адамы мынадай нотариаттык іс-әрекеггтер
жасайды: 1) өсиетгерді куәландырады; 2) сенімхатгарды куәландырады; 3) кұжаттар көшірмелерінің және олардан алынған
үзінділердің дұрыстығын куөландырады; 4) өтініштерге койылған қолдыңтүпнүскдлығын куәландырады; 2. Кдзақстан Республикасынын заң актілерінде жергілікті атқдрушы органның лауазымды адамдары жасайтын өзге де нотариаттык іс-орекеттер
көзделуі мүмкін.
Нотариаттық палата жеке практикамен айналысатын нотариустардын кұкыктары мен занды мүдделерін білдіру жөне
корғау үшін, сондай-ақ нотариаттык іс-өрекетгер жасау кезінде
нотариат туралы зандардын орындалуына бакылау жасау үшін
құрылатын коммерциялык емес, көсіптік,өзін-өзі каржыландыратын ұйым болып табылады. Нотариатгык палатаның қызметі
204
осы Занмен жөне жарғымен реттеледі. Казакстан Республикасынын өрбір облысы, республикалык манызы бар калалары мен
астанасы аумағында бір нотариаттық палата күрылады.
Нотариаттық палатаның өкілеттігі: 1) жекеше нотариустерге жалпы басшылык жасап, олардың қызметін үйлестіріп огырады; 2) мемлекетгік органдарда, мемлекеттік емес үйымдарда
өз мүшелерінің қүкыктары мен занды мүдделерін білдіреді және
қорғайды, нотариаттык істі дамытуға оларға көмек көрсетіп,
жөрдем береді; 3) жекеше нотариустар нотариатгық іс-өрекеттер жасау кезінде нотариат туралы зандардын сакталуын бакылауды жүзеге асырады; 4) жекеше нотариустың лицензиясының
күшінтоктататүру, кері кайтарып алу және тоқгату туралы үсыныс енгізеді; 5) нотариатгық іс-әрекет жасау нәтижесінде зиян
келтіру салдарынан туындайтын міндеттемелер бойынша азаматтык-қүкыкгык жауапкершілікті сактандыруды үйымдастырады;
5-1) жекеше нотариустардың өздерінін азаматгык-күкыктык
жауапкершілігін міндетп сактандыру шартын жасасудан жалтаруы және жекеше нотариустардын азаматтык-күкықтык
жауапкершілігін міндетп сақгандыру туралы Казақстан Республикасы зандарының өзге де талаптарын бүзу жағдайлары туралы аумактық өділет органдарын хабардар етеді; 6) жекеше нотариустарды сынақган өткізу мен окытуды үйымдастырады; 7) өз
мүшелерінің кызметіне байланысты істер бойынша сот
белгілеген сараптама шығындарын өтейді; 8) жекеше нотариусты кәсіптік міндеттері мен әдепп бүзғаны үшін Нотариустын арождан кодексіне сәйкес жауапка таргады; 9) жекеше нотариустардың қызмеггік іс-өрекетгеріне азаматтар мен занды түлғалардың шағымдары мен өтініштерін қарайды.
Қазақстан Республикасының әділет органдары (бүдан әрі —
әділет органдары), өз қүзыреті шегінде мемлекеттің қызметін
құқықтық қамтамасыз етуді жүзеге асыратын, мемлекеттік
органдардын, ұйымдардың, лауазымды адамдар мен азаматтардын жұмысында зандылық режиміне қолдау жасаитын, азаматтардың және ұйымдардың кұкыктары мен занды мүдделерін
қорғауды қамтамасыз ететін атқарушы билік органдары болып
табылады.
Әділет органдары қызметінің күкыктык негізі. Әділет органдары кызметінің құқыктык негізін Казақстан Республикасынын
Конституциясы, Әділет органдары туралы 2002 жылғы 18 наурыздағы Заңмен өзге де нормативтік құкыктык актілер, сондай-ак
Қазакстан Республикасының халыкаралык шарттары құрайды.
205
Әділет органдарының міндеіптері: 1) жалпымемлекеттік даму
стратегиясын әзірлеу мен іске асыруға қатысу, зан жобасы
жұмысын жүргізу, зандарды талдау, жегілдіру, жүйелеу, нормативтік кұкыктык актілердін жобаларына зан саралтамасын
жүргізу аркылы адамнын жөне азаматтын кұкыктары мен бостандыктарынын үстемдігін, Қ азақстан Ресгіубликасынын
егемендігін, Кдзақстан коғамы мен мемлекетініңтүракты және
қарышты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған ұлттык зандарды қалыптастыруға қатысу; 2) Кдзақстаннынұлттыкмүдделерін
қорғау және Республиканын дүниежүзілік қоғамдастыктағы
беделін нығайту мақсатында, сонын ішінде Кдзакстан Республикасынын халықаралық шарттарын дайындау мен жасасу жолымен онын халыкаралықаренадағы кызметін күкыктык жағынан кдмтамасыз ету; 3) занды тұлғаларды, жылжымайтын мүлікке
құқыктарды және олармен жасалатын мәмілелерді, жылжымалы м үліктің ж екелеген түрлерін ің кепілдерін, орталы қ
мемлекеттік органдардың, жергілікті өкілді және аткарушы
органдардың нормативтік құқыктық актілерін, азаматтық хал
актілерін мемлекетгік тіркеуді жүзеге асыру, сондай-ак Казакстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің
мемлекеттік есебін жүргізуді және оларға бақылау жасауды
жүзеге асыру; 4) күкыктык көмекті және заң қызметін көрсетуді
үйымдастыру және кұқыктык насихатты камтамасыз ету, 5) сотсараптама қызметін ұйымдастыру және жүзеге асыру; 6) кылмыстық жазаларды аткару, қылмыстык жаза аткару органдары
мен мекемелерінде кұкыктыктәртіп пен зандылыкты камтамасыз ету; 6-1) сотталғандардың түзелуін үйымдастыру; 6-2) сезіктілердің, айыпталушылардың және сотталғандардың, сонддйақ қылмыстык-аткару жүйесі мекемелеріндегі азаматтардын
құқыктары мен занды мүдделерінің сакталуын қамтамасыз ету;
7) санаткерлік меншік кұқыктарын корғау саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру; 8) әділет органдарының кұзыретіне жатқызылған кылмыстар туралы істер бойынша аныктауды жүзеге асыру және әкімшілік құкык бұзушылықтуралы істер
бойынша заңға сәйкес іс жүргізу; 9) Қазақстан Республикасының азаматтарына жеке куәліктер мен паспорттар кұжаттамалауды және беруді жүзеге асыру; 10) азаматтарды есепке алуды
және тіркеуді Кдзакстан Республикасынын Үкіметі айкындайтын тәртіппен жүзеге асыру; 11) өздеріне Қазакстан Республикасының зандарымен жүктелген өзге де міндеттерді жүзеге асыру
болып табылады.
206
Әділет органдарынын қызметі: 1) зандылык; 2) қорғалу
кұкығын камтамасыз ету, баршанын заң алдындағы тендігі, адамның және азаматгын құқыктары мен бостандықтарын құрметтеу және сактау; 3) жариялылык, құкық корғау органдарымен
жөне баска да мемлекеттік органдармен, өзге де ұйымдармен
және лауазымды адамдармен өзара іс-кимыл жасау; 4) саяси
паргиялардың және езге де қоғамдык бірлестіктердің қызметіне
төуелсіз болу; 5) гуманизм, демократия, қылмыстықжаза аткарудың жіктелуі мен дербестендірілуі, қылмыстық жазаны түзету ыкпалымен ұштастыру; 6) әділет органдары жүйесінің
біртұтастығы қагидаттарына негізделеді.
Әділет органдарының біртүтас жүйесі: 1) Кдзакстан Республикасының Әділет министрлігін; Қазақстан Республикасы
Әділет министрлігінің комитеттерін; аумақтық әділет органдарын; қылмыстық-аткару жүйесінің органдарын қамтитын әділет
органдарынан; 2) қылмыстык-атқару жүйесінің мекемелерінен
(ұйымдарынан) және өзге де бағынысты ұйымдардан құралады.
Қдзақстан Республикасының Әділет министрлігі Қазақстан
Республикасы Үкіметінің құрылымына кіретін, Республика Премьер-Министрінің ұсынуымен Республика Президенті кұратын,
кайта ұйымдастыратын және тарататын орталық аткарушы орган
болып табылады. Әділет министрлігін Республика ПремьерМинистрінің ұсынуымен Республиканың Президенті кызметке
тағайындайтын және қызметтен босататын Министр басқарады.
Әділет органдары заң жобасы жүмысын жүргізу, заңдарды
жетілдіру саласындамынадайміндеттерді жүзеге асырады: 1) заң
жобасы жұмысы, нормативтік қүқықтык актілердің жобаларын
әзірлеу; 2) нормативтік қүкықтык актілердің жобаларына заң
сараптамасын жасау; 3) заң жобалары, сараптама, ғылыми-зерттеу жүмыстарын және консультацияларды жүзеге асыру үшін,
осы мақсаттарға бюджеттік және өзге де қаражаттарды пайдалана отырып, мемлекеттік органдардың, ұйымдардын, оның ішінде
шет ел мамандары мен сарапшыларын тарту; 4) Республика
Үкіметі мен Премьер-Министрінін тапсыруымен жөне өз бастамасы бойынша Үкіметгің нормативтік кұкыктық актілеріне
ресми түсіндірме беру; 5) құқықтык акпараттандыру, зандарды
жүйелеу, нормативтік қүқықгық актілердін эталондық бақылау
банкін жүргізу, Қазакстанда кұқықтық ақпараттың бірыңғай
компьютерлік жүйесін жүргізу; 6) мемлекеттік органдар мен
ұйымдардың заң саласындағы ғылыми-зертгеу жұмысын үйлестіру.
207
Әділет органдары халықаралық шарттарды қуқықтық қамтамасыз ету, шетелдік қщықтық квмекті үйлестіру саласында
мынадайміндеттерді жүзеге асырады: 1) Кдзакстан Республика-
сының зандарына сәйкес шет мемлекеттермен күкыктык көмек
және күкыктық ынтымактастык туралы халыкаралык шарттарды дайындау, жасасуды және орындауды ұйымдастыру; 2) Кдзакстан Республикасынын кепілдігімен жасалатын заем шарттарына заң сараптамасын жасау; 3) халықаралык шарттарға сәйкес
шет мемлекеттердің сот тапсырмалары мен өтініштерін орындау; 4) Казакстан Республикасы мен шет мемлекеттердің зандарын үйлестіру, бір ізге түсіру, сондай-ак Казакстан таныган халыкаралық нормаларды Казақстан Республикасынын заңдарына имплементациялау мәселелері бойынша талдау жүргізу;
5) санаткерлік меншік кұкыктарын өзара қорғау туралы халықаралык шарттарды дайындау мен жасасуға, осындай шарттарға
қол қоюға белгіленген тәртіппен катысу; 6) халыкаралык шарттардың жобаларына заң сараптамасын жасау.
Әділет органдарының сот-сараптама кызметі, анықгау және
әкімшілік іс жүргізу саласында мынадай міндеттерді жүзеге асырады: I) сот сарапшылары кадрларын іріктеу және орналастыру; 2) сот-сараптама қызметін үйымдастыру және сот сарапшыларына Қазақстан Республикасының зандарында белгіленген
тәртіппен лицензиялар беру; 3) мемлекетпк сот-сараптама ұйымдарын материалдык-техникалық қамтамасыз ету; 4) сот сараптамасы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмысын үйлестіру;
5) әділет органдарының құзыретіне жаткызылған кылмыстар туралы істер бойынша анықтауды жүзеге асыру; 6) мемлекеттік
органдар мен ұйымдардың құқық бұзушылық пен қылмыстардың алдын алу саласындағы ғылыми-зертгеу жұмысьш үйлестіру;
7) әкімш ілік күқы к бүзуш ылык туралы істер бойынш а іс
жүргізуді заңға сәйкес жүзеге асыру.
Әділет органдары мемлекеттік тіркеу саласында мынадай
міндеттері жүзеге асырады: 1) ортапык мемлекеттік органдардың нормативтік құкыктықактілерін мемлекеттік тіркеу, мәслихаттардың, әкім ияттарды ң ж әне өкімдердің норматиртік
кұкыктык актілерін мемлекеттік тіркеу, Қазакстан Республикасының Нормативтік күқықтық актілерінің мемлекеттік тізілімін
жүргізу; 2) занды түлғаларды мемлекеттік тіркеу, филиалдар мен
өкілдіктерді есептік тіркеу, сондай-ак занды тұлғалардың
бірынғай мемлекеттік тіркелімін және филиалдар мен өкілдік208
тердің тізілімін жүргізу; 3) азаматтык хал актілерін мемлекеттік
тіркеу, Казакстан Республикасының азаматтарына жеке
куәліктер мен паспорттар күжаттамалау, әзірлеу және беру, азаматтарды есепке алу және тіркеу; 4) мемлекеттік органдардын
тіркелген нормативтік күкыктык актілерінің тізбесін жалпы
жүрттың назарына жеткізу үшін жариялау; 5) жылжымайтын
мүлікке кұкыктарды және олармен жасалатын мәмілелерді
мемлекеттік тіркеу, жылжымалы мүліктің кұкыктык кадастрын
жүргізу, оның кепілін тіркеу және жылжымалы мүлік кепілінің
тізілімін жүргізу.
Әділет органдары кұкыктык көмекті ұйымдастыру және заң
кызметін көрсету саласында мынадай міндеттерді жүзеге асырады: 1) мемлекеттік нотариат кадрларын іріктеу, аттестаттау
және орналастыру, Казақстан Республикасының зандарында
белгіленген тәртіппен адвокаттар мен нотариустарға лицензиялар беру, оларды қайтарып алу, тоқтата тұру жөне токтату;
2) мемлекеттік нотариат кеңселерінің кызметіне басшылык жасау, жеке нотариаттың дамуына жәрдемцесу, жасалған нотариаттык әрекеттердін зандылығы мен мемлекетгік және жеке нотариустардын іс жүргізу ережелерін сақгауын бақылау; 3) нотариаттық және адвокаттық қызметгі лицензиялау, адвокатгық
кызметке байланысты емес акылы заң кызметін көрсету жөніндегі қызметгі лицензиялау, мүлікті бағалау жөніндегі қызметті
лицензиялау; 4) азаматтық хал актілерін тіркеу органдарының
кызметін, Казақстан Республикасының азаматтарына жеке
куәліктер мен паспорттар құжаттамалау мен беруді қамтамасыз
ету; 5) орталык аткарушы органдардың заң қызметінің жұмысын үйлестіру және оған әдістемелік басшылык жасау, облыстардың, Астана және Алматы қалаларыныңәкімдері аппараттарынын зан қызметтерімен өзара іс-қимыл жасау; 6) нотариат
кенселерінің, азаматтык хал актілерін тіркеу органдарының,
адвокатураның жеке және занды тұлғаларға көрсететін заң
кызметінің сапасын бакылау; 7) азаматтык хал актілерін жазу,
құжаттамалау органдарының кадрларын аттестаттау, іріктеу
және орналастыру, осы органдарға ұйымдастырушылык,
әдістемелік басшылык жасау, олардың кызметінде бірыңғай
қүкык колдану іс-тәжірибесін камтамасыз ету; 8) әділет органдарынан және озге де мемлекеттік органдардан, сондай-ак нотариустардан шығатын ресми күжаттарға апостиль қою.
Әділет органдары құкықтык насихат саласында мынадай
міндеттерді жүзеге асырады: 1) құқықгық насихатты ұйымдас14-11
209
тыруды ведомствоаралык үйлестіру, зандарға түсіндірме беруге
катысу; 2) эталондык зан актілерін және өзге де нормативтік
кұкыктык актіл ерді, акпараттык және ан ы ктамал ы к-әдістемел ік
материалдарды шарт негізінде, онын ішінде күкыктык акпараттын автоматтандырылған жүйесін пайдалана отырып беру, 3) заң
әдебиеті, күкыкгык насихат проблемалары жөніндегі әдебиет
тапсырысшысы.
Қылмыстык-аткару кызметі саласында әділет органдары
мынадай міндеттерді жүзеге асырады: 1) соттардың сотталғандарға катысты үкімдерін, каулылары мен үйғарымдарын орыніс ін ің мекемелерінде жазаны өтеудің
заңнамада белгіленген тәртібі мен шартгарының сакталуын қамтамасыз ету; 2) сезіктілер мен айыпталушыларды карап-ұстау,
үйғарымдарына
АV**3 \
*
’
”
" * ----------'
I
^
*
сотталғандарды
ұйымдастыру; 4) сотталғандарға
ішінде
аркылы жүзеге асыруды ұйымдастыру; 5) сотталғандардың
жұмыспен камтылуын ұйымдастыру; 6) қылмыстық-атқару
жүйесінін органдары мен мекемелерін күзету, олардағы шұғыл
жағдайды
сотталғандардын кауіпсіздігін
күзетпен алып жүру; 7) сотталғандарды босатуға дайындау
жөніндегі жұмыстың ұйымдастырылуын кдмтамасыз ету, ракым
шылық және кешірім жасау актілерін атқару, қылмыстык-аткаоргандарынын
лу нәтижелерін нығайту, оларды енбекке орналастыру және
түрмыстык жайластыру жөнінде басқа да күқык корғау органдарымен, мемлекеттік баскару органдарымен және қоғамдық
бірлестіктермен өзара іс-қимылын қамтамасыз ету, 8) жеделіздестіру қызметін және аныктауды Қазақстан Республикасының заннамасына сәйкес үйымдастыру мен жүзеге асыру,
9) сотгалғандардын жалпы білім алуы мен көсіби окуын үйымдастыру; 10) кылмыстық-аткару жүйесі мекемелерінде үсталатын адамдардын санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығын және денсаулығын сактауды қамтамасыз ету; 11) кылмыстык жазасын отеген адамдарды өлеуметгік бейімдеу мен оналтуды үйымдастыру және жүзеге асыру; 12) кылмыстык-атқару
жүйесін дамьпу, нығайту мен жетілдіру бағдарламаларын өзірлеу
және іске асыру; 13) коғамдык жөне діни бірлестіктерді қыл210
мыстык-атқару жүйесінің қызметіне тарту; 14) қызметкерлердің
кәсіби даярлығын, қүқықтык және әлеуметтік корғалуын камтамасыз ету; 15) мемлекеттік органдар мен үйымдардың кылмыстык-аткару кызметі саласындағы ғылыми зерттеулерін үйлестіру.
Әділет органдары санаткерлік меншік кұкықтарын камтамасыз ету саласында мынадай міндеттерді жүзеге асырады:
1) санаткерлік меншікті корғау саласындағы зандардың колданылу практикасын корьпу, сондай-ак осы саладағы заңдарды
жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу; 2) санаткерлік меншік
объектілерін кұкықтык корғау және пайдалану саласындағы
ғылыми-зерттеу жұмыстары мен баска да жұмыстарды ұйымдастыруды және жүргізуді камтамасыз ету; 3) санаткерлік меншік
объектілерін корғау жөне пайдалану мөселелері жөніндегі халыкаралық ынтымақгастық; 4) туындыларды пайдаланушылардын авторлык кұкык пен сабақтас кұқыктар нормаларын сактауына және авторлык күкык пен сабактас күқықгарды корғау
саласындағы халыкаралық шарттардың орындалуына байланысты қатынастарды мемлекеттік реттеу; 5) мүліктік құқықгарды
ұжымдық негізде баскарушы ұйымдардың қызметін бакылау;
6) ресми тізілімдерде авторлык кұқықты тіркеу; 7) мүліктік
кұкыктарды үжымдык негізде баскарушы ұйымдардың және
туындылар мен сабақтас кұкыкобъектілерін пайдаланудыңтиісті
әдістерін пайдаланушылардыңарасында жасалған лицензиялык
шарттарды тіркеу, мемлекеттік тіркеу куәліктерін беру; 8) туындыларды пайдалану кұкыктарынын импорты мен экспортын
ұйымдастыруға жәрдемдесу; 9) өнеркәсіптік меншік объектілеріне, селекциялық жетістіктерге, интефалдьж, микросхемалар
топологияларына қорғау кұжаттарын беруге түскен өтінімдердің
тіркелуін қамтамасыз ету; 10) корғау кұжаттарын беруге түскен
өтінімдерге сараптама жүргізуді үйымдастыру, өнеркәсіптік
меншік объектілерінін, селекциялык жетісггіктердін, интегралдык микросхемалар топологияларының мемлекеттік тізілімін
жүргізу, қорғау күжатгарын беру және оларды күшінде ұстау
жөніндегі шараларды жүзеге асыру; 11) патентпк іс саласындағы сараптаманы жүзеге асыратын мемлекеттік ұйымдардың
қызметін бакылау; 12) өнеркәсіптік меншік объектілерін, селекциялык жетістіктерді, интефалдык микросхемалар топологияларын пайдалануға арналған лицензиялык шарттардын, ашык
лицензиялардың және корғау кұжаттарын баскаға беру шарттарынын тіркелуін кзмтамасыз ету.
211
Каржы палициясы агенттігі Казакстан Республикасы Прези-
дентінін 2001 жылғы 22 каңтардағы «Казакстан Республикасынын кұкык корғау кызметін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен кұрылды. Каржы палициясы агенттігі бұрынғы Мемлекетгік Кіріс министрлігінінСалыкполициясы комитеп
мен Салык полициясының таратылуынын негізінде кұрылды.
Каржы палициясы агенттігі—Казакстан Республикасы Үкіметінің кұрамына кірмейтін орталық аткарушы орган. Каржы палициясы агенттігіне экономика және каржы саласындағы құкык
бұзушылықгардың алдын алу, аныктау және жолын кесу жөнін
дегі міндеттерді орындау жүктелген.
Казақстан Республикасының кеден органдары - өз күзыреті
шегінде Казакстан Республикасында кеден саясатын іске асыруға катысатын және кеден ісін, Казакстан Республикасының
жедел-іздестіру кызметі туралы зандарына сәйкес жедел іздестіру
қызметін тікелей жүзеге асыратын, сондай-ақ Казақстан Республикасынын зан актілерінде көзделген өзге де өкілеттіктерді аткаратын мемлекеттік органдар.
Казакстан Республикасы кеден органдарынын бірыңгай
жүйесін: 1) кеден ісі мөселелері жөніндегі уәкілетгі орган; 2) кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті органнын облыстар (республикалық манызы бар калалар, астана) бойынша аумақтык
бөлімшелері (бұдан әрі - кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетп
органның аумактык бөлімшелері); 3) кедендер; 4) кеден бекеттері; 5) Казақстан Республикасынын кедендік шекарасындағы
бақылау-өткізу пункттері; 6) мамандандырылған кеден мекемелері кұрайды.
Кеден органдарынын қызметг. 1) зандылык; 2) зан алдынддғы
қорғалу мен тендік күкығын қамтамасыз ету, сырткы экономикалык және кеден ісі саласындағы өзге де кызметке кдтысушылардын қүкыктарын құрметтеу мен сақтау; 3) жариялылык
қагидаттарына құрылады.
Кеден органдарының міндеттері: 1) Кдзақстан Республикасынын кеден саясатын әзірлеуге және іске асыруға қатысу; 2) өз
құзыреті шегінде Кдзақстан Республикасының егемендігі мен
экономикалык қауіпсіздігін камтамасыз ету; 3) орындалуын бақылау кеден органдарына жүктелген Кдзақстан Республикасынын кеден жөне өзге де зандарынын сакталуын кдмтамасыз ету,
4) Казақстан Республикасының кедендік шекарасы аркылы
өткізілетін тауарлар мен көлік құралддрына катысты Кдзақстан
212
Республикасынын эандарында белгіленген тарифтік және
тарифтік емес реттеу шараларынын сакталуын камтамасыз ету;
5) сырткы экономикалык жөне кеден ісі саласындағы өзге де
қызметке катысупіылардын кұкыктары мен мүдделерін корғау;
6) Казакстан Республикасынын зандарына сөйкес кеден ісі саласындағы кұкык бүзушылыкка карсы күресу; 7) кедендік
ресімдеу мен кедендік бакылауды жүзеге асыру және жетілдіру,
сондай-ак Кдзакстан Республикасынын кедендік шекарасы аркылы тауар айналымын жеделдетуге жәрдемдесетін жағдайлар
жасау; 8) өз күзыреті шегінде валюталык бакылауды жүзеге асыру; 9) Казакстан Республикасынын халыкаралык міндеттемелерінін орындалуын камтамасыз ету және Казакстан Республикасынын кеден ісі саласындағы халыкаралык шарттарын
әзірлеуге катысу; шет мемлекеттердін кеден және өзге де күзыретті органдарымен, халыкаралык үйымдармен кеден ісі мөселелері бойынша ынтымактастыкты жүзеге асыру; 10) бірынғай
бюджет саясатын іске асыруға, кеден органдарынын материалдык-техникалык жөне өлеуметтік базасын дамытуға катысу;
1 1 ) өз күзыреті шегінде ұлттык кауіпсіздікті корғау, адамнын
өмірі мен денсаулығын корғау, коршаған ортаны корғау
жөніндегі шараларды камтамасыз ету; 12) Казакстан Республикасынын мемлекеттік шекарасында радиациялык бакылау
жүргізу; 13) Казакстан Республикасынын зан актілерінде көзделген өзге де міндетгерді орындау болып табылады.
Кеден органдарының күкықтары. Кеден органдары: 1) өз
өкілетгігі шегінде осы Кодексте көзделген нормативпк кұкык
тык актілерді шығаруға; 2) мемлекетгік органдардан және шет
мемлекеттер органдарынан, сыргкы экономикалык жөне ©зге
де кызметке катысушылардан кеден ісі саласына катысты кажетті
акларатты, кұжатгарды, мәліметгерді сұратуға және алуға; 3) осы
Кодексте және Казакстан Республикасынын лицензиялау туралы зандарында белгіленген өз кұзыреті шегінде лииензиялауды
жөне лицензиаттардын лицензиялықталаптарды камтамасыз ету
жөніндегі қызметін бакылауды жүзеге асыруға; 4) Казакстан
Республикасьшын зан актілеріне сәйкес соггарға талап қоюға;
5) Казақстан Республикасынын зан актілеріне сәйкес қүкык
бұзушылыктар жасаған немесе кылмыс жасаған деп күдік
келтірілген адамдарды ұстауға және Казақстан Республикасы
нын кеден немесе кұкык корғау органдарынын кызметпк үйжайларына жеткізуге; 6) Казакстан Республикасынын зан
213
актілеріне сәйкес фактілер мен окиғаларға күжаттама жүргізуге,
бейне және дыбыс жазбасын жасауға, оларды киноға және фотосуретке түсіруге; 7) кеден органдарынын ресми өкілдерін
Казакстан Республикасынын тиісті халыкаралык шарттары
негізінде шет мемлекеттерге жіберуге; 8) акпараттыкжүйелерді,
байланыс жүйелерін және деректерді беру жүйелерін, кедендік
бакылаудын техникалык қүралдарын, сондай-ақ акпаратты
корғау күралдарын Кдзакстан Республикасынын зандарына
сәйкес әзірлеуге, жасауға және пайдалануға; 9) Казақстан Республикасынын зандарына сәйкес кеден органдарына жүктелген
функиияларды орындау үшін каруды, арнаулы техникалык және
өзгеде қүралдарды қоса алғанда, тауарлар сатып алуға; 10) Кдзақстан Республикасының жедел-іздестіру кызметі туралы занддрына сәйкес жеде;і-іздестіру кызметін жүзеге асыруға кұқылы.
Кеден органдарының міндетгері. Кеден органдары: 1) сыртқы экономикалық және өзге де қызметке қатысушылардын кеден ісі саласындағы занды құқыктарын сақтауға және мемлекеттін мүдделерін қорғауға; 2) төмен тұрған кеден органынын
және кеден органының лауазымды адамдарының шешіміне,
әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағымдарды карауға; 3) өз өкілетпгі
шегінде Казақстан Республикасының сыртқы саудасы мен экономикасын дамыгуға жәрдемдесуге, Казақстан Республикасының кедендік шекарасы аркылы тауар айналымын жеделдетуге
ыкпал етуге; 4) тауарлар мен көлік кұралдарының Казакстан
Республикасының кедендік шекарасы арқылы өткізілуіне
кедендік бақылау жасауды жүзеге асыруға; 5) Кдзакстан Республикасының қылмыстык іс жүргізу зандарында көзделген
тәртіппен кеден ісі саласындағы кьшмыстар туралы істер бойынша анықтау жүргізуді жүзеге асыруға; 6) Казақстан Республикасының әкімшілік кұкык бұзушылық туралы зандарында
көзделген тәртіппен кеден ісі саласындағы әкімшіл ік кұқык бұзушылык туралы істерді карауға және әкімшілік жазалар колдануға; 7) өз өкілетгігі шегінде сыртқы экономикалық және өзге
де кызметке қатысушылардын өз құкықтарын іске асыруына
жәрдем көрсетуге; 8) кедендік төлемдердің және салыктардын
толық өндіріп алынуын және республикалық бюджетке уактылы аударылуын қамтамасыз етуге; 9) мемлекеттік бюджетке
белгіленген мерзімдердетөленбеген кедендік төлемдердің және
салыктардың сомаларын, сондай-ак олар бойынша өсімакыны
осы Кодексте белгіленген тәртіппен өндіріп алуға; 10) Казак214
стан Республикасының зандарында белгіленген мерзімдерде
кеден ісі саласындағы кызметгі жүзеге асыруға арналған лицензиялар, шешімдер, рұксаттар, біліктілік атгестатгарын беру туралы шешім кабылдауға; 11) Казақстан Республикасының сырткы саудасынын кедендік статистикасын және арнаулы кедендік
статистикасын жүргізуді жүзеге асыруға; 12) мемлекеттің
меншігіне айналдырылған тауарлар мен көлік құралдарының
сақталуын кдмтамасыз етуге; 13) өз құзыреті шегінде Кдзақстан
Республикасынын кедендік шекарасын күзетуді және кедендік
бакылау аймағы режимінін сакталуын бақылауды қамтамасыз
етуге; 14) Кдзакстан Республикасының зандарына сәйкес кеден
органдары қызметінің қауіпсіздігін, кеден органдарының лауазымды адамдары мен олардың отбасы мүшелерін құқыкка карсы
әрекетгерден корғауды камтамасыз етуге, 15) өз кұзыреп шегінде
кеден органдары лауазымды адамдарынын тарапынан болған
құқык бұзушьшықтардың алдын алу, анықгау және жолын кесу
жөніндегі жұмысты жүргізуге; 16) кеден ісі саласындағы қүқық
бүзушьшыкгардың жасалғандығы туралы акпарат жинауды және
талдауды жүзеге асыруға; 17) өз кұзыреті шегінде сот актілерін,
прокурорлардың, сондай-ак кұкык корғау органдарынын басқа
да адамдарының жазбаша тапсырмаларын орындауға, оларға
жекелеген іс жүргізу іс-әрекеттерін жасауға жәрдем көрсетуге;
18) ұлттық кауіпсіздік органдарымен және басқа да тиісті
мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасай отырып, Казақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын корғауды камтамасыз ету жөніндегі шараларды жүзеге асыруға; 19) Кдзақсган
Республикасынын салык, валюталық және өзге де зандары саласындағы құқык бұзушылыктарды анықтауда, олардьш алдын
алуда және жолын кесуде салык кызметі органдарына және басқа да мемлекеттік органдарға жәрдем көрсетуге; 20) осы Кодексте белгіленген тәртіппен сыртқы экономикалык және кеден ісі
саласындағы өзге де кызметке катысушьшарды тұрақгы негізде,
онын ішінде Кдзақстан Республикасының кеден зандарындағы
әзгерістер мен толықгырулар туралы уақтьшы хабарландырып
огыруды камтамасыз етуге; 21) кеден ісі саласындд келіп түскен
сауалдар мен ұсыныстардын уақтылы каралуын және оларға
жауап кайтарылуын немесе олардан туындайтын өзге де ісөрекеттердің жасалуын камтамасыз етуге; 22) кеден ісі саласында
етеусіз кеңес беруді жүзеге асыруға; 23) Қазақстан Республикасының кеден зандарына сәйкес кедендік өкімшілік жүргізуді
жүзеге асыруға міндетп.
215
Қазақстан Республикасынмн Ұлттық қауіпсіздік органдары —
республиканын кауіпсіздігін камтамасыз ету жүйесінін кұрамдас бөлігі болып табылатын және өздеріне берілген өкілеттіктер
шегінде жеке адамнын және когамнын кауіпсіздігін, елдін
конституциялык кұрылысын, мемлекеттік егемендігін, аумактықтұтастығын, экономикалык, ғылыми-техникалык және корғаныс әлеуетін қорғауды камтамасыз етуге арналған Казакстан
Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп
беретін арнаулы мемлекеттік органдар.
Үлттық қауіпсіздік органдарының міндеттері: 1) жеке адамның, қоғам мен мемлекеттін қауіпсіздігін камтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу мен іске асыруға катысу;
2) Казақстан Республикасынын мүддесі үшін барлау акпаратын
іздеп табу; 3) шетел мемлекеттері арнайы кызметтері мен ұйымдарының, сондай-ақ жекелеген адамдардын Казақстан Республикасының қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге бағытталған барлау
және өзге де кызметін аныктау, алдын алу және тыю; 4) Казакстан Республикасының конституңиялық кұрылысын күшпен
өзгертуге, тұтастығын бұзуға және қауіпсіздігін әлсіретуге бағытталған терроризм және өзге де қызметгі аныктау, алдьш алу
және тыю; 5) занмен Үлттық кауіпсіздік комитеті органдарының жүргізуіне жатқызылған қылмыстарды аныктау, тыю, ашу
және тергеу; 6) Казакстан Республикасының Президентін,
Казақстан Республикасының мемлекеттік органдарын, Карулы
Күштерін, баска да әскерлері мен әскери қүрамаларын бейбіт
кезде және соғыс уакытында үкіметтік байланыспен камтамасыз ету; 7) Казакстан Республикасының мемлекеттік оргаңдарында, ұйы\щарында, Карулы Күштерінде, баска да әскерлері
мен әскери құрамаларында шифрлау жұмысын ұйымдастыру;
8) Казақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын күзетуді
лады
зандылық
тендігі
маттың кұкыктары мен бостандыктарын кұрметтеу және сактау, саяси партиялар мен ©зге де бірлестіктер қызметінен
тәуелсіздік қагидаттарына сәйкес кұрылады және аткарылады.
Казақстан Республикасының ұлттық кауіпсіздік органдарының бірыңгай жүйесін Казакстан Республикасының Үлттық
қауіпсіздік комитеті (бұдан әрі Үлттык кауіпсіздік комитеті),
оның ведомстволары, ұлттык қауіпсіздіктің аүмақтық және өзге
де органлары. Үлттык кауіпсіздік комитепнін әскерлері, арнаулы максаттағы бөлімшелер, оку орындары, ғылыми-зерттеу
мекемелері жөне басқа да ведомстволык бағыныстағы үйымлар
қүрайды.
Үлттық кауіпсіздік комитетін Республика Президенті қүрады,
таратааы және кайта күрады және ол Республиканын орталык
аткарушы органдарынын жүйесіне кірмейді. Үлтгык кауіпсізяік
комитетінін төрағасын Республика Парламенті Оенатынын
келісімі бойынша Республиканың Президенті қызметке тағайындайды және кызметтен босатады;
Үлтпіық қаутсіздік органдарының міндвттері: 1) Кдзақстан
Республикасынын Президентін, Казакстан Республикасынын
Парламентін. Казақстан Республикасынын Үкіметін елдін
қауіпсіздігіне төнген кауіп туралы хабардар етуге; 2) Казакстан
Республикасының мүддесі үшін барлау кызметін жүзеге асыруға;
3) Казакстан Республикасынын кауіпсіздігіне нүксан келтіруғе
бағытталған шет мемлекеттер арнаулы кызметтерінің. үйымдарының. сондай-ак жекелеген адамдардын барлау және әзге де
кызметін аныктау, алдын алу, тыю жәнінде карсы барлау жүмысын жүзеге асыруға; 4) Кдзакстан Республикасының конституциялык қүрылысын күшпен өзгертуге, аумактык түтастығын
бүзуға және кауіпсіздігін әлсіретуге бағытталған терроризм мен
өзге де кызметті аныктауға, алдын алуға және тыюға; 5) занмен
үлттык кауіпсіздік органдарының жүргізуіне жаткызылған кылмыстарды аныктауға, тыюға, ашуға; 6) Казакстан Республикасының аумағында заңсыз әскерилендірілген күрамалардың, баска мемлекетгердің саяси партиялары мен кәсіптік одактарынын,
діни негіздегі партиялардың кызметіне, сондай-ак шетел занды
түлгалары мен азаматтарынын, шет мемлекеттер мен халықаралык үйымдардың саяси партияларды, кәсіптік одактарды каржыландыруына жол бермеуге және тыюда мемлекеттік органларға жөрдем кәрсетуге; 7) мемлекетпк органларда, әскери қүрамалар, бөлімдер мен үйымдарда мемлекеттік күпия болып табылатын мәліметтерді карсы барлаулық корғау жөнінде шаралар
әзірлеп, жүзеге асыруға, сондай-ақ олардың қызмепн аталған
салада бакылауға. Мемлекеттік және өскери күпия болып табылатын ақпаратка рүқсат алуды ресімдейтін (каита ресімдейтін)
Казакстан Республикасының азаматтарына арнайы тексеріс
жүргізуге; 8) тізбесін Казакстан Республикасының Үкіметі
белгілейтін корғаныс кешені, атом энергетикасы, көлік пен бай217
ланыс объектілерінін, айм актарды нтұрм ы с-тірш ілігін кдмтамасыз ету объектілерінін және өзге де стратегиялык объектілердін
кауіпсіздігін камтамасыз ету жөнінде шаралар өзірлеп, жүзеге
асыруға катысуға;9) Казакстан Республикасыныншетелдердегі
дипломатиялык өкілдіктері мен өзге де мемлекеттік ұйымдарынын кауіпсіздігін камтамасыз ету жөнінде шаралар жүргізуге,
10) Қазакстан Республикасынын зандарына сәйкес Кдзакстан
Республикасынын азаматтығына кабылдау мен Кдзакстан Республикасының азаматтығынан шығуға, Казакстан Республикасы азаматтарының шетелге баруына, шетел азаматтары мен азаматтығы жок адамддрдың Қазакстан Республикасынын аумағына
келуіне және оның аумағынан тыс жерлерге кетуіне, сонддй-ақ
олардың Республика аумағында болу реж им іне катысты
мәселелерді шешуге катысуға; 11) шет мемлекеттер өкілдіктері
мен халыкаралық ұйымдардың Казакстан Республикасынын
аумағында кауіпсіздігін камтамасыз ету жөнінде баска кұзыретті
органдармен бірлесе отырып шаралар колдануға; 12) Казакстан
Республикасы Президентінің нұскауы бойынша баска мемлекеттік органдармен бірлесіп шетел мемлекеттері, үкіметтері басшыларының жөне халыкдралык ұйымдар басшыларынын Қазакстан Республикасында болған кезеңінде олардың, сондай-ак
елдің аумағында өткізілетін аса маңызды коғамдык саяси шаралардың қауіпсіздігін камтамасыз етуге катысуға; 13) Кдзақстан
Республикасының мемлекетгік шекарасын күзетуді және корғауды камтамасыз етуге; 14) ұлттык кауіпсіздік органдарына
жүктелген міндеттерді іске асыру максатында ақпараттык-талдау жұмысын жүргізуге; 15) жұмысы Қазакстан Республикасының кауіпсіздігіне қатертөндіретін радиоэлектронды күралдармен берілетін радиосәулелерді аныктауға; 16) шифрлау және
шифрды ашу жұмысын ұйымдастыруға, арнаулы байланыс
түрлерінің үкіметтік және өзге де жүйелерін пайдалануға, дамытуға, олардың қауіпсіздігін камтамасыз етуге; 17) өз кауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі, соның ішінде мемлекеттік
кызметгік құпия болып табылатын ұлттык қауіпсіздік органддрының мәліметтеріне техникалык жолмен кіруге жол бермеу
жөніндегі шараларды жүзеге асыруға; 18) ұлттык кауіпсіздік
органдарының жұмылу дайындығын камтамасыз етуге, 19) ұлттықкауіпсіздік органдары үшін кадрлар даярлауды, оларды каита
даярлауды ж әне біліктілігін арттыруды ж үзеге асы руға;
20) мемлекеттік кызметке кіретін және мемлекеттік кызметте
218
тұратын Кдзақстан Республикасы азаматтарына Казакстан Республикасынын зандарында белгіленген шекте және тәртіппен
міндетті арнайы тексеру жүргізуге; 21) өздерінің кадағалау функцияларын жүзеге асыруына байланысты прокурордың жазбаша
талаптарын орындауға міндетгі.
Үлттык кауіпсіздік органдарынын өздеріне жүктелген
міндеттерді орындау үшін мыналарға қщыгы бар: 1) жалпы және
арнаулы жедел-іздестіру шараларын, сараптық-криминалистік
зерттеулер жүргізу, оларды тергеу заңмен үлттык кауіпсіздік
органдарының карауына жаткызылған кылмыстардың алдын алу,
тыю және ашу мақсатында Казақстан Республикасынын азаматтарын штаттан тыс оперативтік кьізметкерлер ретінде ерікті
негізде жүмыска тарту; 2) мақсаттары мен іс-кимылдары
мемлекеттің кауіпсіздігін әлсіретуге, Қазақстан Республикасының тұтастығын бұзу, конституциялық құрылысты күшпен
өзгертуге бағытталған шет мемлекеттердің арнаулы кызметгері
мен ұйымдарының, қылмысты топтардың ішіне енуді жүзеге
асыру; 3) өздерінің іс-кимылдарымен қоғамнын және мемлекеттің кауіпсіздігіне қатер тәндіретін немесе нұқсан келтіретін
шетел азаматгары мен азаматгығы жок адамдарды Казақстан
Республикасына жібермеу және аластау жөніндегі мәселелерді
кұзыретті мемлекеттік органдармен бірлесіп шешу; 4) занмен
ұлттық кауіпсіздік органдарынын қарауына жаткызылған кылмыстарды анықгауда, алдын алуда, тыюда, ашуда және тергеуде
қылмыстық іс жүргізу заңында көзделген шекте орындау үшін
баска органдарға орындалуы міндетті тапсырмалар беру; 5) өздері
жүргізіп жатқан материалдар бойынша азаматтарды ұлттық
кауіпсіздік органдарына шакыру, олардан түсініктемелер, аныктамалар, кұжаттар алып, бұлардың көшірмелерін түсіру, шакыру бойынша келуден бас тартқан адамдарды мөжбүрлеп әкелу;
6) қылмыс жасады деген негізді сезік туғызған ретге азаматгардын жеке басын куәландыратын кұжаттарын тексеру. Кылмыс
жасауына сезік келтірілген адамдарды ұстау, ұсталғандардың
құжаттарын карап, жеке тексеру және олардың көлік құралдарын тексеруді, сондай-ақ олардың заттары мен құжаттарын алып
қоюды жүзеге асыру; 7) арнайы күзетілетін ерекше режимдегі
аумақтарға жөне өзге де объектілерге кіруге әрекет жасаған және
кіруге байланысты құқық бұзған, шекара аймағында заңсыз
жүрген адамдарды әкімшілік жолмен ұстауды жүзеге асыру.
Олардың жеке басын куөландыратын құжаттарды тексеру, олар219
дан түсініктемелер алу, жеке тексеру, заттарын карау мен кұжаттарын тексеріп алып коюды жүзеге асыру; 8) кылмыстарды болдырмау, кылмыс жасаған немесе кылмыс жасады деген сезік
туғызған адамдарды куғындау мен ұстау, ұсталғандарды оларды
ұстайтын жерге жеткізу, сондай-акокиға болған жерге жету және
шұғыл медициналык көм екке мұктаж азаматтарды емдеу
мекемелеріне әкелу үшін ұйымдардын, әскери кұрамалардың
және бөлімдердің карамағындағы байланыс кұралдарын, көлік
құралдарын пайдалану, иелерінің талап етуі бойынша ұлттык
кауіпсіздік органдары осының салдарынан келтірілген накты
залалды Казақстан Республикасының зандарында белгіленген
тәртіппен өтейді; 9) егер кідіру адамдардың өмірі мен денсаулығына кауіп туғызса, елдің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін
болса, қылмысты тыю, қылмыс жасады деген сезік туғызған адамдарды қуғындау максатымен ұйымдардың, әскери кұрамалардын және бөлімдердің аумақтары мен үй-жайларына және азаматгардың қарамағындағы тұрғын үй-жайлар мен олардың карамағындағы жер учаскелеріне кідіргісіз кіру. Азаматтардың карамағындағы тұрғын үйлерге және өзге де үй-жайларға басып кіру
окиғалары туралы ұлттык қауіпсіздік органдары прокурорды
жиырматөртсағатгың ішінде хабардар етеді; 10) Казакстан Республикасының зандарында белгіленген тәртіппен тыю шарасы
ретінде тұткындау ұйғарылған адамдарды немесе кауіпсіздік
органдары қылмыс жасады деген сезік келтіріп ұстаған адамдарды ұстау үшін тергеу изоляторларын иеленуге, жекелеген жағдайларда оларды ұлттык кауіпсіздік органдарының келісімі бойынша кұкық корғау органдары мен соттар ұсталған және
тұткындағандарды, сондай-ак сотталғандарды ұстау үшін пайдаланады; 11) мемлекеттік күпиялардын, коммерциялык, банк
кұпияларынын және занмен корғалатьш кұпиялардынсакталуьш,
мемлекеттік органдардағы, өскери құрамалардағы, бөлімдердегі
және ұйымдардағы арнаулы байланыс түрлерінін және шифрлау жұмысынын кауіпсіздігін камтамасыз ету мәселелері
жөнінде бакылауды жүзеге асыру, әдістемелік жөне практикалык көмек көрсету; 12) Казакстан Республикасынын кауіпсіздігіне төнген катерді іске асыруға, тергелуі Кдзақстан Республикасынын зандарымен ұлттык кауіпсіздік органдарынын карауына берілген кылмыстардын жасалуына мүмкіндік беретін себептер мен жағдайларды жою туралы орындалуы міндетті ұсынысгарды мемлекеттік органдарға, өскери кұрамаларға, бөлімдер
220
мен үйымдарға енгізу; 13) Казақстан Республикасының аумағында мемлекеттік күпияларды корғау туралы белгіленген
ережелерді немссе Казакстан Республикасынын заидарын бүза
отырып пайдаланатын радиоэлектронды к хабар беру күралдарынын колданылуына жол бермеу; 14) ұлтгык кауіпсізяік органдарына жүктелген міндетгерді орындау үшін кажстті акпарапы
мемлекетгік органдардан, өскери кұрамалардан, болімдер мен
ұйымдардан өтеусіз жөне Қазакстан Республикасынын зан
актілерінде белгіленген коммерциялык, банктік жоне занмен
корғалатын өзге де құпияны құрайтын мәліметтерді жария етуге койылатын талаптарды сактай отырып алу; 15) ұлттык
кауіпсіздік органдарынын кұзыретіне енетін мәселелер жөнінде
жергілікті өкілді жөне атқарушы органдарды хабардар ету;
16) ұлттық қауіпсіздік органдарынын қызметіне катысты
архивтегі оперативтік, тергеу жөне басқа да материалдарды сактау мен пайдалануды жүзеге асыру; 17) ұлтты к қауіпсіздік органдары өскери кызметшілсрінін жеке басын, олардын бөлімшелерінін, үй-жайлары мен көлік қүралдарынын ведомстволык
карастылығын құпиялау мақсатында баска мемлекеттік органдар мен ұйымдардьщ кұжаттарын пайдалану; 18) ұлттык
қауіпсіздік органдарына жүктелген міндеттерді орындау және
атапған органдардын кызметін қамтамасыз ету үшін кажетті
ұйымдар мен бөлімшелерді Қазакстан Республикасынын зандарында белгіленген төртіппен құру; 19) арнайы техникалык және
өзге де күралдарды коса, арнайы байланыс, кару-жарақ жөне жарактау құралдарын өзірлеу, жасау, сатып алу және пайдалану.
Осы мақсатта Қазакстан Республикасынын мемлекеттік органдарымен жөне ұйымдарымен, шет мемлекеттердін арнаулы
қызметтерімен жөне фирмаларымен шарттар, контракттар жасасу; 20) Қазақстан Республикасынын кауіпсіздігін қамтамасыз
ету проблемалары жәнінде ғылыми зерпгтеулер жүргізу. Автоматтандырылған ақпараттық-талдау жүйелері мен арнайы байланыс түрлерінің жүйелерін әзірлеу жөне жасау; 21) Қазакстан
Республикасынын мемлекеттік органдары мен шет мемлекеттердің арнаулы қызметтері үшін шарттық негізде кадрлар даярлауды жүзеге асыру.
Қазақстан Республикасы Президентінін 2003 жылғы 23 желтоқсандағы № 1255 Жарлығымен қаржы палициясы Қазакстан
Республикасының экономикалық және сыбайлас жвмқорлық қыл-игяишЯйЭ» ЛЛМіІИІИІл’ /
221
І^Я П Ж К І П П І Т И П И Я С Ы ) б О "
лып кайта кұрылды. Агенттіктің негізгі міндеттері мыналар болып табылады: 1) өкілеттіктері шегінде мемлекеттің экономикалык кауіпсіздігін, кәсіпкерлік кызмет субъекгілерінін, коғам
мен мемлекеттің занды кұкыктары мен мүдделерін камтамасыз
ету; 2) сыбайлас жемкорлык кылмыстарынын, экономика және
каржы салаларындағы кылмыстар мен күкык бүзушылыктардын
алдын алу, оларды анықтау, жолын кесу, ашу және тергеу;
3) экономика саласындағы сыбайлас жемкорлық пен кылмыска
қарсы күрес саласындағы мемлекстгік саясатты әзірлеуге және
іске асыруға қатысу; 4) республикадағы жедел жағдайды талдау
және болжау, каржы полициясы органдарынын араласуын талап ететін мәселелер бойынша жедел әрекет ету шараларын
кабылдау; 5) экономика, каржы және сыбайлас жемкорлык қылмысқа қарсы күрес нысандары мен әдістерін жетілдіру, жеделіздестіру қызметінің тактикасы мен әдістемесін айкыңдау; 6) өз
құзыретінің мәселелері бойынша жалпы республикалық, өңірлік
жедел-іздестіру мен алдын алу іс-шараларын үйлестіру және
жүргізу, колда бар күш пен күралдарды қолдану жөнінде оңтайлы шешімдер әзірлеу, қаржы полициясының аумақтық, мамандандырылған органдарына және оқу орындарына практикалық
және әдістемелік көмек көрсету, оң жұмыс тәжірибесін корыту
және тарату; 7) өз құзырегі шегінде каржы полициясы органдарының құрылымын жетілдіру, қаржы полициясының аумақгық,
мамандандырылған органдарымен ж әне оқу орындарымен
өздерінің арасындағы және өзге де мемлекеттік органдармен
өзара іс-қимылын жақсарту жөнінде шаралар әзірлеу; 8) каржы
полициясының аумактық, мамандандырылған органдарына және
оку орындарына жалпы басшылыкты жүзеге асыру; 9) қаржы
полициясы органдарының қарауына жатқызылған мәселелер
бойынша халықаралык ынтымактастықты жүзеге асыру; 10) өз
қүзыреті шегінде қаржы полициясының аумақтық, мамандандырылған органдарының және оқу орындарынын қызметін материалдық-техникалық, қаржылық, кадрлық, ақпараттық қамтамасыз ету; 11) Қазақстан Республикасының заңнамасына
сәйкес Агенттікке жүктеген өзге де міндеттерді орывдау.
Агенттік өз өкілеттіктері шегінде мынадай қызметтерді жүзеге асырады: 1) қаржы полициясының аумактық, мамандандырылған органдары және оқу орындары қызметінің негізгі бағыттары бойынш а олардың іс-ким ы лы на басш ы лы қты , оны
222
к ел ісім д іл ігін
полициясы органдарынын жедел-іздестіру, әкімшілік, тергеу
қызметі мен анықтау практикасына талдау жасайды; 3) экономика, қаржы жөне сыбайлас жемкорлык кылмыстарына қарсы
күрес нысандары мен әдістерін жетілдіреді, жедел-іздестіру
аикындаиды
арттыру жөніндегі
өзірлейді
органдары қызметінін басым бағыттарын айкындайды, оларды
іске асырудың құқыктык, ұйымдық және экономикалық
тетіктерін әзірлейді; 5) каржы полициясының аумақгық, мамандандырылған органдары және оқу орындарының кадрларын
іріктеуді, орналастыруды, оқытуды, тәрбиелеуді және олардың
біліктілігін арттыруды ұйымдастырады; 6) каржы полициясы
органдарына жұктелген міндеттерді іске асырады, оларды аумақтык және мамандандырылған органдардың, қаржы полициясы
оку орындары мен өзге де ведомстволық бағыныстағы мекемелердің орындауын бакылайды; 7) занда белгіленген өз өкілетгіктері шегінде, нормативтік кұқықтык кесімдерді кабылдайды;
органдары
әзірленімдер
ұйымдастырады; 9) жедел-іздестіру кызметін жүзеге асырады,
сондай-ақ көрсетілген қызметгі қаржы полициясының аумақтық және мамандандырылған органдарының ұйымдастыруын
кдмтамасыз етеді және жұзеге асыруын бакылайды әрі оларға
практикалык, өдістемелік көмек көрсетеді; 10) мыналарды:
қдржы полициясы органдарының қарауына жаткызылған қылмыстык істер және әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер
бойынша адамдарды; жүрген жері белгісіз болған кезде соттың
каулысы бойынша мемлекет мұддесі мен қойылған талап коюлар
бойынша жауапкерлерді іздестіруді жұзеге асырады; 11) экономика, қаржы және сыбайлас жемқорлык кылмыстар мен кұкық
бұзушылықтарға қарсы күрес мәселелері бойынша шет
мемлекеттердің тиісті органдарымен өзара іс-қимыл жасайды,
өз өкілеттіктері шегінде халыкаралық ұйымдардың кызметіне
катысады; 12) экономикалык және сыбайлас жемкорлық кылмыстарға қарсы күрес жағдайы туралы Кдзакстан Республикасының Үкіметі мен мүдделі мемлекетгік органдарды хабардар
етеді; 13) басқа мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасайды; 14) бөлінген материалдық ресурстардың және бюджет кдр223
пайдаланылу
сондай-ак каржы
маманданды рыл ған
орындарынын
асырады
асырады
заннамада
каржы
дары н, оку оры ндары мен ведом стволы к бағы ны стағы
мекемелерін кұру, кдйта ұйымдастыру және тарату, сондаи-ак
каржы полициясы органдарын ұйымдык-штатгык, кадрлык және
м атериалды к-техникалы к күш ейту м әселелері бойы нш а
Үкіметке үсыныстар енгізу; 2) мемлекеттін экономикалык
кауіпсіздігін камтамасыз ету мәселелері және каржы полициясы органдарынын кызметіне кдтысты өзге де мәселелер бойынша нормативтік кұкыктык кесімдер әзірлеуге кдтысу, 3) жеделіздестіру кызметін, аныктауды және алдын ала тергеуді жүзеге
асыру; 4) өндірістегі материалдар мен кылмыстык істер бойынша кұжаттарға, материалдарға, статистикалык деректерге және
өзге де мәліметтерге кол жеткізу, сондай-ак ұйымдардын басшылары мен баска да лауазымды адамдарынан, жеке тұлғалардан оларды беруді талап ету, олардын көшірмелерін түсіру,
түсініктемелер алу; 5) өндірістегі кылмыстык істер бойынша
шакырғанға келуден жалтарып жүрген адамдарды күштеп әкелу,
6) Казакстан Республикасынын кылмыстык іс жүргізу заңнамасына және әкімшілік кұкык бұзушылык туралы заннамасына
гаг
тяуаплаолы. заттаоды немесе өзге де мүлікп
алып коюды немесе алуды жүргізу; 7) Казакстан Республикасынын заннамасында көзделген тәртіппен тиісті уакытша үстау
изоляторларын, тергеу изоляторларын пайдалану; 8) каржы полициясы органдарынын карауына жаткызылған мәселелер бойынша шет мемлекеттердін тиісті органдарымен, халыкаралык
үйымдармен ынтымактасу; 9) Кдзакстан Республикасында кылмыска қарсы күрестін бағдарламаларын әзірлеуге және іске асыруға қатысу; 10) әкімшілік күкыкбүзушылыктуралы істерді хаттамаға түсіру және қарау, әкімшілік үстауды жүзеге асыру, сондай-ак Казақстан Республикасынын әкімшілік күкык бүзушылык туралы заннамасында көзделген баска да шараларды қолдану; 11) Казақстан Республикасынын заннамасында көзделген
жағдайларда уәкілетті органдардан және лауазымды адамдардан
224
ревизиялар, тексерістер, аудит және баға беру жүргізуді талап
ету; 12) каржы полиииясы органдарына жүктелген міндеттерді
шешуді камтамасыз ететін акпараттык жүйелерді күру жене колдану, Кдзакстан Республикасынын заңнамасында белгіленген
тәртіппен әкімшілік күкык бүзушылық туралы істер бойынша
алдын ала тергеу, анықгау, іс жүргізу барысында зерттеулерді
үйымдастыру; 13) Кдзакстан Республикасының заңнамасында
белгіленген тәртіппен ғылыми-зерттеу, окыту, баспа кызметін
жүзеге асыру;-14) қылмыстар мен өзге де бүзушылыктар жасауға
ықпал еткен себептер мен жағдайларды жою туралы жеке және
занды түлғаларға орындауы үшін міндетгі үйғарым, үсыным беру;
15) заңнамада көзделген өзге де қүкықтарды жүзеге асыру.
2. Іс жүргізу мерзімдері
Кылмыспен күресудің, іс жүргізетін органдардың кызметінің
тиімділігін арттыру және қылмыстық соттык істі өз уақытында
орындау мақсатында іс жүргізу мерзімдерін дүрыс түсіну мен
қолдану практикалык және моральды маңызға ие.
Қүқықтық нормалардың мазмүны белгілі бір мақсаттармен
негізделген және сол мақсаттарға жету үшін белгіленген. Сондыктан кылмыстык іс жүргізу заңы белгісіздік пен женсіздікке
жол бермеу үшін іс жүргізу әрекеттерінің нақты мерзімдерін
анықгайды. Заң бойынша белгіленген мерзімдер іс жүргізу саласындағы кепілдіктің қүрамдас бөлігі.
Іс жүргізу мерзімдері қылмыстық-соттық істердің шешілу
жьіааамдығын, азаматтардын кұкықтарын және занды мүдделерін сақгауды, прокурорлык қадағалауды мен салалық бакылауды қамтамасыздандырады. Іс жүргізудің жылдамдығын анықтайтын мерзімдерге кылмыс туралы арыздарға байланысты
шешім қабылдау, жекелеген тапсырмаларды орындау, алдын ала
анықгау, тергеу, үкімдерге шағым және наразылық білдіру сияқтыларды жатқызуға болады. Сезіктіні ұстау және тергеу, айып
тағылғанғадейін сезіктіге бұлтартпау шараларын колдану, айып
тағу және айыптыны тергеу, шағымдарды, іске катысушылардан бас тарту туралы арыздарды карау азаматтардың құқығы мен
занды мүдделерін корғайтын іс жүргізу мерзімдеріне жатқызуға
болады.
Іс жүргізу әрекетгерін жасауға арналған мерзімдер сағаттармен, тәуліктермен, айлармен, жшдармен есептеледі. Мерзім15-11
225
дерді есептеу кезінде мерзімнін өтуі басталатын сағат пен тәулік
есепке алынбайды. Адамды кылмыс жасады деген күдік бойынша ұстаған кезде мерзім осы шара іс жүзінде колданылған сәтген
(сағаттан) бастап есептеледі.
. ' £
Мысалы Қазакстан Республикасы Қылмыстык іс жүргізу
кодексінін 184-бабында көрсетілгендей егер кұкык корғау органдарына кылмыс туралы арыз немесе хабар түссе, шешім ол түскен
күннен бастап үш тәуліктен кешіктірілмей кабылдануға тиіс.
Қажет болған жағдайда косымша мәліметтер алу, кұжаттарды
немесе өзге материалдарды талап ету, окиға өткен жерді карау,
сараптама жүргізу үшін бұл мерзімді аныктау органынын бастығы, тергеу бөлімінің бастығы он тәулікке дейін, ал ерекше жағдайларда —бір айға дейін үзарта алады, бұл туралы жиырма төрт
сағаттын ішінде прокурорға хабарлануға тиіс.
Қылмыстык іс козғау, алдын ала тергеу сатыларында прокурордын рүксатынсыз сезіктінін, күдіктінін пәтерінде, үйінде,
жұмыс орнында ерекше, тығыз жағдайлардатінту жүрпзілсе КР
ҚК-нін 232-бабына сәйкес ол туралы 24 сағатгын ішінде тінту
жүргізген лауазымды адам прокурорға жазбаша хабарлауға
міндетгі. Сол секілді айыпты деп ұсталған айыпталушьшан жауап алуды тергеуші айып тағылғаннан кейінгі жиырма төрт сағаттан кешіктірмей, дереу жүргізеді (217-бап).
Қьшмыс жасады деп сезік, күдік келтірілген адамды ұстаудын зан бойынша өзіндік тәрбібі және мерзімі болады. Сезікті
ұсталған немесе оған айып тағылғанға дейін бұлтартпау шаралары колданылған жағдайда ұсталған немесе бұлтартпау шаралары колданылған кезден бастап жиырма төрт сағатган кешіктірілмей, өзі тандаған немесе тағайындалған корғаушымен алғашкы жауап алуға дейін оңаша жөне күпия жолығу кұкығы камтамасыз етіле отырьш, одан жауап алынуы тиіс. Үсталған сезікті
телефон аркылы немесе өзге де тәсілмен дереу өзінін тұрған
жеріне немесе жұмыс орнына өзінін ұсталғандығы және ұсталып отырған жері туралы хабарлауға күкылы.
Қьшмыстык ізге түсу органынын: 1) ұсталған аддмды —жетпіс
екі сағатган артык; 2) жолын кесу шарасы колдднылған аддмды сезіктіге бұлтартпау шарасын тандау туралы каулы жарияланған сәттен бастап он төуліктен артык сезікті адам жағдайындд
ұстауға кұкығы жок. Накгы ұстау сәтінен бастап үш сағатган
аспайтын мерзімде тергеуші немесе аныктаушы ұстаудын негізі
мен дәлелдері, жері мен уакыты (сағаты мен минутын көрсете
226
отырып), жеке тінтудін нәтижелері, сондай-ак хатгама жасалган уакыт көрсетілетін хаттама жасайды. Хаттама ұсталған адамға жарияланады және бұл ретге оған Казакстан Республикасы
Қылмыстык іс жүргізу кодексінін 68-бабында көрсетілген сезік
келтірілген адамның құкыктары, соның ішінде оның корғаушы
шакыру ж әне сонын катысуымен жауап беру күкығы
түсіндіріліп, бұлар хаттамада көрсетіледі. Үстау хаттамасына оны
жасаған адам мен ұсталған адам кол кояды. Жүргізілген үсгау
туралы аныктаушы мен тергеуші үстау хаттамасы жасалған
сөттен бастап он екі сағаттын ішінде прокурорға жазбаша хабарлауға міндетті.
Аныктаушы, тергеуші он екі сағаттың ішінде оның огбасының кәмелетке толған мүшелерінін біреуіне, ал олар болмаған
жағдайларда басқа туыстарына немесе жақын адамдарына
сезіктінін үсталғандығы және оның кай жерде екендігі туралы
хабарлауға немесе мұндай хабарлау мүмкіндігін сезіктінің немесе айыпталушының өзіне беруге міндегті. Егер ұсталған адам
баска мемлекеттін азаматы болып табылса, онда аталған мерзімде
ал мемлекеттің елшілігі, консулдығы немесе өзге де өкілдігі хабардар етілуге тиіс.
Сезіктіге бұлтартпау шарасы колданылған кезден бастап он
тәуліктен кешіктірілмей, ал егер сезікті адам ұсталып, содан
кейін камауға алынса, —ұсталған кезден бастап осындай мерзімде
тағылуға тиіс. Егер бұл мерзімде айып тағылмаса, бұлтартпау шарасы дереу токтатылады.
Үсталу кезінен бастап жетпіс екі сағаттың ішінде сезіктіге
катысты осы Кодексте белгіленген тәртіппен камауға алу
түріңдегі бұлтартпау шарасы тандалуға тиіс немесе ол босатуға
жатады. Егер ұсталған кезден бастап жетпіс екі сағаттың ішінде
ұсталушыны ұстау орнының бастығына аныктаушының,
тергеушінің ұсталған адамға бұлтартпау шарасы ретінде камауға
алуды колдану туралы прокурор санкцияландырған каулысы
келіп түспесе, ұстау орнынын бастығы ұсталушыны езінің
каулысымен бірден босатады және ол туралы іс жүргізіп жатқан
адамға және прокурорға хабарлайды.
Айыпталушы аныктаудан, алдын ала тергеуден немесе соттан жасырынады, не істі сотта объективті зерттеуге және талдауға бөгет жасайды немесе қылмыстық әрекетпен шүғылдануды жалғастырады деп ойлауға жеткілікті негіздер болған кезде,
сондай-ак үкімнің орындалуын қамтамасыз ету үшін қылмыс227
тык процесті жүргізуші орган өз өкілетгігі шепнде ол адамға
төмендегідей бултартпау іиараларының бірін колданады. 1) ешкдйда кетпеу және өзін дүрыс үстау туралы кол койдыру; 2) жеке
кепілдік беру; 3) әскери кызметшіні әскери бөлім командованиесінін бакылауына беру; 4) кәмелетке толмағанды карауға
беру; 5) кепіл болу; 6) үйде камауда ұстау; 7) камау.
/.
Кепіл. Кепіл сезіктінін, айыпталушынын өзі не баскд жеке
немесе занды тұлға сотгын депозитіне сезікті, айыггталушы анықтау, тергеу органдарына немесе соткд олардын шакыруы бойынша келуі жөніндегі міндетгерін орынддуын камтамасыз етуге енгізетін акшадан тұрады. Кепіл ретінде прокурордын немесе
соттын рүксатымен баска да бағалы затгар мен жылжымайтын
мүлік кабылдануы мүмкін. Кепілдін бағалылығын даледдеу кепш
берушіге жүктеледі. Кепілдін сомасын айыптаудынауырлығын,
сезіктінін, айыпталушынын ж еке басын, кепіл беруш інін
мүліктік жағдайын ескере отырып, осы бұлтаргпау шарасын тандаған адам белгілейді. Аса ауыр кылмыс жасады деп дйыпталған
адамдарға катысты кепіл кабылданбайды. Кепіл прокурордын
санкциясымен не соттын шешімі бойынша ғана кдбылдднады.
Кепілдін мөлшері: шағын ауырлыкты кылмыс ждсағандығына айыпталуы кезінде - айлык есепггік көрсеткіштін жүз еселенген мөлшерінен; орта ауырлыкгағы байкдусызда жасалған
кылмыска айыпталуы кезінде - айлык есегтгік көрсеткш ш н үш
жүз еселенген мөлшерінен; орташа ауырлыктағы касакдна кылмыс жасағандығына айыпталуы кезінде айлык есептік көрсеткіштінбес жүз еселенген мөлшерінен; ауыр кылмыс жасағандығына айыпталуы кезінде 1 айлык есептік көрсеткіштін мын еселенген мөлшерінен кем болмайды.
Кепіл берушіге, егер онын өзі сезікті немесе айыпталушы
болмаса, оған катысты осы бүлтартпау шарасы колданылатын
адамнын айыбынын мәні түсіндіріледі. Кепілдін кабылданғандығы турдлы сезіктіге, айыпталушыға осы баптың бірінші бөлігінде көзделген міндетгері түсіндірілгендігі, ал кепіл беруипге
сезікті, айыпталушы шакыру бойынша келуден жалтарған жағдайда кепіл мемлекеттін кірісіне айналатындығы туралы
ескертілгендігі атап өтілген хаттама жасалады. Хаттамаға осы
бүлтартпау шарасын тандап алған лауазымды аддм, сезікті, аиыпталушы, сондай-ак баска адам болса кепіл беруші кол кояды.
Соггын депозитіне кепіп енгізілгендігі туралы хатгама мен кұжат
істін материалдарына косылады, ал кепіл берушіге хатгаманын
көшірмесі тапсырылады.
228
Сезікті, айыпталушы кылмыстык процесті жүргізуші органнын шакыруы бойынша келмеген жағдайда бүлтартпау шарасы
неғүрлым қатаңырак етіп өзгертіледі. Сот кепіл беруші жоғары
түрған сотқа шағымдануы мүмкін болатын тиісті шешім қабылдайды. Қалған жағдайларда сот істі тоқтату туралы үкім немесе
каулы шығарған кезде кепілді кепіл берушіге қайтару туралы
мәселені шешеді. Қылмыстык іс алдын ала тергеуде тоқтатылған кезде кепіл анықтау немесе алдын ала тергеу органының
қаулысы бойынша кепіл берушіге қайтарылады.
Қамауға алу. Қамауға алу бүлтартпау шарасы ретінде прокурордың санкциясымен не соттың шешімі бойынша ғана және
тек заңмен екі жылдан артық мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген кылмыс жасалғандығына айыпталушыға (сезіктіге) қатысты қолданылады. Ерекше жағдайларда
бүл бұлтартпау шарасы заңмен екі жылдан артық мерзімге бас
бостандығынан айыру түріндегі жаза кезделген әдейі қылмыс
жасалғандығы және заңмен үш жылдан артық мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген абайсызда қылмыс
жасалғандығы үшін айыпталушыға (сезіктіге) қатысты, егер:
1) оның Қазақстан Республикасының аумағында түрақгы түратын жері болмаса; 2) оның жеке басы анықгалмаса; 3) ол бұрын
тандалған бұлтартпау шарасын бұзса; 4) ол қылмыстык қудалау
органдарынан немесе соттан жасырынуға тырысса немесе жасырынса, қолданылуы мүмкін.
Тергеуші, анықтаушы бұлтартпау шарасы ретінде қамауға
алуды тандау қажет болған кезде осы бұлтартпау шарасын таңдау туралы қаульі шығарады. Қаулыда айыпталушыны (сезіктіні)
күзетпен ұстау қажеттігі туындаған себептер мен негіздер баяндалуы тиіс. Қаулымен бірге аталған бұлтартпау шарасын таңдаудың негізділігін растайтын материалдар қоса беріледі. Егер
бұлтартпау шарасы ретінде қамауға алуды тандау туралы каулы
сезіктіге, ұсталған адамға катысты занға сай шығарылса, ол ұстау
мерзімі аяқталғанға дейінгі алты сағаттан кешіктірілмей прокурорға ұсынылуы тиіс. Бұлтартпау шарасы ретінде қамауға алуды тандау туралы қаулы материалдары прокуратураға түскен
кезден басгап алты сағаттың ішінде прокурордың кідіріссіз қарауына жатады.
Қамауға алуға санкция беру кұқығы Қазакстан Республикасының Бас Прокурорына, Бас әскери прокурорға, олардың
орынбасарларына, облыстардың прокурорларына, олардың
орынбасарларына, аудандык және калалык прокурорларға, сондай-ак облыстардың, аудандык немесе калалық прокурорлардың
229
кұқығында әрекет ететін әскери, көліктік және баскд да прокурорларға және облыстар прокурорларының құкыктарында әрекет ететін прокурорлардың орынбасарларына беріледі.
Прокурор қамауға алуға санкция туралы мәселені шешу
кезінде кұзетпен ұстау үшін негіз бар барлык материалдармен
мұкият танысуға және айыпталушыдан (сезіктіден) жеке жауап
алуға міндетті. Жауап алу кезінде тергеуші, аныктаушы, қорғаушы, егер ол іске қатысатын болса, кәмелетке толмаған айыпталушының (сезіктінің) занды өкілдері катыса алады және қаралатын мәселе бойынша өзінің пікірін айта алады. Бұлтартпау
шарасын тандау туралы қаулы мен камауға алу үшін негіздер
бар материалдарды қарап және айыпталушыдан (сезіктіден) жауап алып, прокурор айыпталушыға (сезіктіге) бұлтартпау шарасы түрінде қамауға алуды қолдану туралы санкция береді немесе санкция беруден бас тартады. Прокурордың санкциясы немесе санкция беруден бас тарту туралы белгісі бар каулы
тергеушіге, анықтаушыға, айыпталушыға (сезіктіге) жолданады
және жедел атқару ға жатады.
Аныктаушы, тергеуші, прокурор немесе сот занда белгіленген
тәртіппен бұлтартпау шарасы ретінде қамауға алу қолданылатындығы туралы сезіктінің, айыпталушының туыстарына хабарлауға міңдетті. Тергеудің алғашқы кезендегі құпиясын сактауды тиісінше қамтамасыз ету мақсатында істің ерекше сипаты
мәжбүр ететін айрықша мән-жайларда хабарлау прокурордың
санкциясымен, аталған бүлтартпау шарасы кәмелетке толмағанға қолданылатын жағдайды қоспағанда, іс жүзінде ұсталған кезден бастап он тәуліктен аспайтын мерзімге кешіктірілуі мүмкін.
Қамауға алудың мерзімдері мен оларды ұзартудыңтәртібі. Іс
бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде кдмауға алудың мерзімі
осы Қылмыстык іс жүргізу кодексінде көзделген ерекше жағдайларды қоспағанда, екі айдан аспайды. Тергеуді екі айға дейінгі
мерзімде аяқтау мүмкін болмаған жағдайда және бұлтартпау
шарасын өзгерту немесе токтату үшін негіз болмаған кезде бұл
мерзімді аудандык, қалалық прокурор жөне олармен теңестірілген әскери және өзге де прокурорлар тергеушінің дәлелді
өтініші бойынша — үш айға дейін, ал облыс прокуроры жөне
оларға теңестірілген прокурорлар мен олардың орынбасарлары
тергеушінің аудандық, калалык прокурорлар мен олармен
теңестірілген өскери және өзге де прокурорлар колдаған дөлелді
өтініші бойынша —алты айға дейін үзартуы мүмкін.
230
Камауға алу мерзімін алты айдан астам мерзімге ұзаргуды тек
істін ерекше күрделілігіне орай тергеу бөлімі бастығының облыс прокуроры жөне олармен теңестірілген прокурорлар қолдаған дөлелді өтініші бойынша Бас прокурордың орынбасары,
Бас әскери прокурор —тоғыз айға дейін жүзеге асыра алады.
Кдмауға алу мерзімін тоғыз айдан астам уақыТқа үзартуға
облыс прокурорының және онымен теңестірілген прокурорлардын дөлелді өтініші бойынша ауыр немесе аса ауыр қылмыстар
жасағандығына айыпталған адамдарға қатысты ерекше жағдайларда Кдзақстан Республикасының Бас Прокуроры —он екі айға
дейін рүксат етеді. Камауға алуды тоғыз айдан астам мерзімге
үзарту туралы мөселе Казақстан Республикасы Бас Прокуратурасынын алкасында алдын ала қаралады.
Камауға алу мерзімін одан әрі үзартуға жол берілмейді,
камауға алынған айыпталушы дереу босатылуға жатады. Камауға
алу мерзімі айыпталушыға айып тағылған кылмысты жасағандығы үшін қылмыстық заңда көзделген бас бостандығынан айырудың ең жоғары мерзімінен аспауға тиіс.
Камауға алу мерзімін ұзарту туралы өтініш аудандық, қалалық прокурорға және олармен теңестірілген әскери жөне өзге
де прокурорларға, облыс прокурорына және онымен теңестірілген прокурорларға қамау мерзімі аяқгалғанға дейінгі жеті
тәуліктен кешіктірілмей, ал Казакстан Республикасынын Бас
Прокурорьша, оның орынбасарларына және Бас әскери прокурорға — қамау мерзімі аяқталғанға дейінгі он бес тәуліктен
кешіКтірілмей табыс етіледі.
Камау мерзімін ұзарту туралы өтініш он тәуліктен аспайтын
мерзімде Казақстан Республикасы Бас Прокурорынын, оның
орынбасарларының және Бас әскери прокурордың, ал өтініш
келіп түскен кезден бастап бес төуліктен аспайтын мерзімде —
төмен түрған прокурорлардың карауына жатады. Прокурор
өтінішті карап, айыпталушыны қамауға алу мерзімін ұзартуды
санкцияландырады немесе өтінішті қанағаттандырудан бас тартады. Егер ол үзартылмаған болса, айыпталушы қамау мерзімі
аякталғаннан кейін дереу босатылуға жатады.
Күзетпен ұстау орны әкімшілігінің басшысы айыпталушыны камауға алу мерзімі аяқгалғанға дейінгі жиырма төрт сағаттан кешіктірмей қылмыстық істі жүргізуші органға немесе адамға, сондай-ақ прокурорға ол туралы хабарлайды. Камауға алудың мерзімі айыпталушы (сезікті) камауда үсталған кезден бастап прокурор істі сотқа жолдағанға дейін саналады.
231
2.1. Қылмыстық үрдіске қатысушылар. Кылмыстык үрдіске
қатысушылар қылмыстык ізге түсуді және сотта айыптауды кблдауды жүзеге асыратын органдар мен аддмдар, сондай-ак кылмыстык іс бойынша іс жүргізу кезінде өздерінін немесе өздері
білдіретін күкықтар мен мүдделерді корғайтын адамдар: прокурор (мемлекеттік айыптаушы), тергеуші, анықтау органы, аныктаушы, сезікті, айыпталушы, олардын занды өкілдері, корғаушы, азам атты к ж ауап кер, он ы н занды о кіл і мен өкілі,
жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтык талапкер, олардын
заңды өкілдері мен өкілдері болып табылады. Сонымен бірге
кылмыстық үрдіске сот отырысынын хатшысы, аудармашы, куә,
куәгер, сарапшы, маман, сот приставы сиякты өзге де адамдар
қатыса алады.
■- # ;
Сот, сот билігі органы бола отырып, кылмыстык істер бойынша әділ сотты жүзеге асырады. Кез келген қылмыстык іс
сотгын занды, тәуелсіз, күзыретгі және бейтарап күрамымен ғана
қаралады. Тек соттың ғана: 1) адамды кылмыстың жасалуына
айыпты деп тануға және оған жаза тағайындауға; 2) адамға медициналык сипаттағы мәжбүрлеу шараларын не мәжбүрлеп
тәрбиелік ыкпал ету шараларын қолдануға; 3) төмен түрған сот
қабылдаған шешімнің күшін токтатуға немесе оны өзгертуге
кұқығы бар. Қылмыстык үрдістің сотқа дейінгі сатыларында сот
занда кезделген жағдайлар мен тәртіп бойынша қылмыстык ізге
түсу органының шешімдеріне жасалған шағымдарды қарайды.
Кылмыстык үрдіске қатысушы прокурор, тергеу бөлімінің
бастығы, тергеуші, анықтау органы, аныкгау органының бастығы, анықтаушы осылардың барлығы қылмыстык ізге түсу
міндетін жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен лауазымдыадамдар.
/
Прокурор - өз құзыреті шегінде жедел іздестіру кызметінің,
аныктаудың, тергеудің және сот шешімдерінің зандылығын кадағалауды, сондай-ақ қылмыстык процестің барлык сатыларында
қылмыстық ізге түсуді өз күзыреті шегінде жүзеге асыратын лауазымды тұлға. Соттың қылмыстык істі карауына катысушы
прокурор айыптауды колдау жолымен мемлекеттің мүддесін
білдіреді және мем-іекеттік айыптаушы болып табылады. Прокурор өзінін іс жүргізушілік өкілеттігін жүзеге асыруы кезінде
тәуелсіз болады және заңға ғана бағынады.
Тергеу белімінің бастыгы —алдын ала тергеуді жүзеге асыратын органның тергеу бөлімшесінін бастығы мен өз құзыреті
шегінде іс-әрекет жасайтын онын орынбасарлары. Тергеу
232
бвлімінің бастыгы тергеу ісін жүргізуді тергеушіге тапсырады,
тергеушілердін жүргізуіндегі кылмыстык істер бойынша олардын дер кезінде іс-өрекет жасауына, тергеушілердің алдын ала
тергеу және күзетпен үстау мерзімдерін сактауына, прокурор
нүскауларының, осы Кодексте белгіленген жағдайларда басқа
да тергеушілер тапсырмаларынын орындалуына бақылау жасауды жүзеге асырады; істер бойынша нүсқаулар береді; алдын ала
тергеу жүргізуді бірнеше тергеушіге тапсырады; занда көзделген жағдайларда тергеушіні іс бойынша іс жүргізуден шетгетеді;
9 3 кұзыреті шегінде өзіне бағынысты алдын ала тергеуді жүзеге
асырушы органның бір тергеу бөлімшесінен кылмыстык істі
алады және алдын ала тергеуді жүзеге асырушы сол не езге де
өзіне бағынысты органнын басқа тергеу бөлімшесіне береді;
аяқталған қылмыстык істерді прокурорға жолдайды. Тергеу
бөлімінін бастығы кылмыстық іс козғауға, кылмыстык істі өзінің
іс жүргізуіне алуға жөне бұл орайда тергеушінін өкілеттігін пайдалана отырып, жеке-дара алдын ала тергеу жүргізуге күқылы.
Тергеуші —өз күзыреті шегінде кылмыстық іс бойынша алдын ала тергеуді жүзеге асыруға уәкілетпк берілген лауазымды
адам: ішкі істер органдарынын тергеушісі, ұлттык кауіпсіздік
органдарының тергеушісі және қаржы полициясы органдарынын тергеушісі. Тергеуші қылмыстык іс козғауға, ол бойынша
алдын ала тергеу жүргізуге және осы Кодексте көзделген барлык тергеу кызметін орындауға құкылы. Тергеуші істін жағдайын жан-жақты, толык және объективті зерттеуге барлық шараларды қолдануға, оның кылмыс жасағандығын көрсететін
жеткілікті дөлелдер жиналған адамдарға катысты айыпталушы
ретінде тарту, айып тағу, осы Кодекске сөйкес оған жолын кесу
шарасын таңдап алу, айыптау қорытындысын жасау жолымен
қылмыстық ізге түсуді жүзеге асыруға міндетті. Тергеуші, занда
прокурордың санкциясын немесе соттың шешімін алу көзделген жағдайларды коспағанда, тергеудің бағыты мен тергеу ісәрекетгерін жүргізу туралы барлык шешімді дербес кабылдайды және олардын занды және уактылы аткарылуы үшін толык
жауапты болады. Тергеушінің кызметіне заңсыз араласу кылмыстық жауаптыл ыкка әкеп соқгырады.
Мыналар анықтау органдары болып табылады. 1) шікі істер
органдары; 2) үлттық қауіпсіздік органдары; 3) қылмыстық жазаларды орындау және камауда ұстау тәртібімен байланысты
кылмыстар туралы істер бойынша —әділет органдары, ) қаржы
полициясы органдары; 5) контрабанда және кеден төлемдерін
233
төлеуден жалтару туралы істер бойынша — кеден органдары;
6) Казақстан Республикасының Кдрулы Күштерінде, Казақстан
Республикасыныңбаска да әскерлері мен әскери қүрамаларында шакыру немесе келісім-шарт бойынша әскери кьізметін аткарып жүрген әскери қызметшілер; өскери жиындарды өткеру
кезінде запастағы азаматтар; әскери бөлімдердің, күрамалардың,
мекемелердің азаматгық қызметкерлері олардың кызметтік
міндеттерін атқаруына байланысты немесе осы бөлімдердің,
қүрамалардың және мекемелердің орналасқан жерінде жасаған
барлық кылмыстары туралы істер бойынша — өскери полиция
органдары; 7) Казақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы заңдарды бұзу туралы істер бойынша, сондай-ак
Қазақстан Республикасының континентальдық шельфінде жасалған қылмыстар туралы істер бойынша шекара бөлімдерінің
командирлері; 8) Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, Казақстан Республикасының басқа да әскерлері мен
әскери кұрамаларында шақыру немесе келісімшарт бойынша
өскери қызметін атқарып жүрген өздеріне бағынысты өскери
қызметшілер, сондай-ақ олар әскери жиындар өткеру кезінде
запастағы азаматтар жасаған барлык қьілмыстар туралы істер
бойынша; әскери бөлімдердің, кұрамалардың, мекемелердің азаматтық қызметкерлері олардың өзінің қызметтік міндеттерін
атқаруына байланысты немесе осы бөлімдердің, кұрамалардың
және мекемелердің орналасқан жерінде жасаған кылмыстары
туралы істер бойьшша —әскери полиция органы болмаған жағдайда әскери бөлімдердің, құрамалардың командирлері, өскери
мекемелер мен гарнизондардың бастықтары; 9) өздерінің
қызметкерлері болған елдерінде жасаған қылмыстар туралы істер
бойынша - Қазақстан Республикасы дипломатиялық өкілдіктерінің, консулдық мекемелерінің және өкілетті өкілдіктерінің
басшылары; 10) өртке байланысты барлық кылмыстар туралы
істер бойынша мемлекеттік өртпен күресу кызметінің басқару
органдары мен бөлімшелері.
Сотқа дейінгі іс жүргізу барысыңда анықтау органы бастыгының әкілеттігіне өз құзыретінің шегінде Бас басқарманың
(Департаменттің), басқарманың, бөлімнің, бөлімшенін және
анықгау органының езге де бөлімшелерінің бастыктары ие болады. Анықтау органының бастыгы қылмыстың белгілері мен оны
жасаған адамдарды анықтау, қылмыстарды болдырмау және
жолын кесу мақсатында қажетті қылмыстық іс жүргізу және
жедел іздестіру шараларын қолдануды ұйымдастырады. Жедел234
іздестіру кызметінін кылмыстык істі дұрыс шешу үшін маңызы
болатын, накты деректері бар нәтижелерін кылмыстык іске косу
үшін кылмыстық іс жүргізуші органнын талап етуі бойынша не
өз бастамасымен занда белгіленген тәртіппен жібереді.
Анықтауиіы —өз кұзыретінің шегінде қылмыстык іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізуді жүзеге асыруға уөкілетті мемлекеттік лауазымды адам. А нықтаушы осы Кодексте айқындалған
нысандарда сотқа дейінгі іс жүргізудін басталуы және жүзеге
асырылуы туралы шешім қабылдауға, занда оларды анықгау
органы бастығының бекітуі, прокурордың санкциясы немесе
соттың шешімі козделген жағдайларды коспағанда, дербес
шешімдер кабылдауға және тергеу мен баска да іс жүргізу
әрекеттерін жүргізуге құқьшы.
Сезікті, айыпталушы, қорғаушы, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер бұлардың барлығы өз кұкыктары мен мүдделерін немесе өздері білдіретін
құқыктар мен мүдделерді қорғап қылмыстық үрдіске қатысушылар деп аталады
Тергеуші, анықгаушы қылмыс жасады деп күмән келтірілгендігін хабарлап, соған байланысты Кылмыстық іс жүргізу
кодексінде белгіленген негіздерде және тәртіппен озіне катысты қылмыстык іс қозғалған не ұстау жүзеге асырылған не айып
тағылғанға дейін жолын кесу шарасы қолданылған адам сезікті
болып таныл ады.
Өзіне қатысты айыпталушы ретінде жауапка тарту туралы
каулы шықкан адам не өзіне қатысты сотга жеке айыптайтын
қылмыстық іс қозғалған адам, сондай-ак оған қатысты анықтау
органының бастығы айыптау хаттамасын жасаған жөне бекіткен
адам айыпталушы болып танылады. Іс бойынша басты соттың
талкылауы тағайындалған айыпталушы, —сотталушы, өзіне қатысты айыптау үкімі шығарылған айыпталушы, —сотталған адам,
өзіне кдтысты ақтау үкімі шығарылған айыпталушы, —ақталушы деп аталады.
Қоргаушы —занда белгіленген төртіппен сезіктілер мен айыпталушылардын күқықгары мен мүлделерін қорғауды жүзеге асыратын және оларға заң көмегін көрсететін адам.
Кылмыстык процесте оған тікелей қылмыспен моральдық,
дене және мүліктік зиян келтірілді деп ұйғаруға ол жәнінде негіз
бар адам жәбірленуші бол ып танылады.
Жеке айыптау ісі бойынша сотқа шағым берген және сотта
айыптауды қолдаған адам, сондай-ак мемлекетпк айыптаушы
айыптаудан бас тарткан жағдайда сотта айыптауды дербес кол235
даушы жариялы және жеке-жариялы айыптау ісі бойынша
жәбірленуші жеке айыптаушы болып табылады.
Өзіне қатысты тікелей кылмыспен мүліктік залал келтірілді
деп үйғаруға жеткілікті негіз бар және оны өтеу туралы талап
қойған жеке және занды түлға азаматтық талапкер болып танылады. Азаматтықталапкер моральдык зиянды мүліктік өтеу үшін
де талап коя алады. Прокурор зандарда көзделген жағдайларда
өз бастамашылығы бойынша жеке немесе занды түлғаны азаматтык талапкер деп тануға қүқылы.
Кылмыстық іс бойынша іс жүргізудін барысында койылған
талапка байланысты заң күшімен қылмыспен не есі кіресілішығасылы адамнын Қазақстан Республикасының Кылмыстық
кодексімен тыйым салынған әрекетімен келтірілген зиян үшін
мүліктік жауаптылыкта болатын жеке немесе занды түлға азаматтық жауапкер болып табылады.
К.ылмыстық үрдіске сот отырысының хатшысы, аудармашы,
куө, куәгер, сарагшіы, маман, сот приставы сиякты взге де адамдар қатыса алады.
Айғак беру үшін куә регінде іс үшін манызы бар қандай да
болсын мән-жай белгілі болуы мүмкін кез келген адам шақырылуы және одан жауап алынуы мүмкін. Іске мүдделі емес, арнаулы ғылыми білімі бар адам — сарапшы ретінде шакырылуы
мүмкін. Тергеуге және сот әрекеттеріне маман ретінде катысу
үшін іске мүдделі емес, дәлелдерді жинауда, зерттеуде және бағалауда, сондай-ак техникалық күралдарды қолдануда жөрдем
көрсету үшін кажетті арнаулы білімі бар адам шақырылуы
мүмкін.
Аударма жасау үшін кажеттілді меңгерген жөне сезікті, айыпталушы, сотталушы, олардың қорғаушылары не жәбірленуші,
азаматтық талапкер, азаматтык жауапкер немесе олардың
окілдері, сондай-ак куөлар және өзге де процеске қатысушылар іс бойынша іс жүргізілетін тілді білмеген жағдайларда, сонымен бірге жазбаша қүжаттарды аудару үшін тергеу және сот
іс-әрекеттеріне қатысуға тартылған іске мүдделі емес адам аудармашы ретінде шақырылады.
Кылмыстық ізге түсу органы осы Кодексте көзделген жағдайда тергеу іс-әрекетгерін жүргізу фактісін, оның барысы мен
нәтижелерін куөландыру үшін тарткан адамдар куәгерлер болып
табылады. Сототырысынын хаттамасын жүргізетін, қылмыстық
іске мүдделі емес мемлекеттік кызметші сот отырысының хатшысы болып табылады. Сотгар кызметінің және сот шешімдерін
236
орындаудын. белгіленген төртібін кдмтамасыз егу жөніндегі өзіне
занмен жүктелген міндеттерді орындаушы лауазымды адам сот
приставы бол ып табылады.
3. Дәлелдемелер және оның түрлері
Оның негізінде аныктаушы, тергеуші, прокурор, сот осы
Кылмыстык кодексте белгіленген тәртіппен Қазакстан Республикасынын Кылмыстык кодексінде көзделген әрекеттердін болғандығын немесе болмағандығын, айыпталушыныңбүл әрекетл
жасағандығын немесе жасамағандығын және айыпталушының
кінәлілігін не кінәлі емес екендігін, сондай-ак істі дүрыс шешу
үшін маңызы бар өзге де мән-жайларды аныктайтын занды түрде
алынған іс жүзіндегі деректер кылмыстык іс бойынша дәлелдемелер болып табылады. Кылмыстық істі дүрыс шешу үшін манызы бар іс жүзіндегі деректер сезіктінін, айыпталушының,
жәбірленушінің, куәнің көрсетулерімен; сарапшының корытындысымен; заттай айғактармен; іс жүргізу әрекеттерінің хатгамаларымен және өзге де қүжатгармен анықгал ады.
Қылмыстык іс бойынша дәлелдеуге: 1) окиға мен кылмыстық
занда көзделген қылмыс күрамының белгілері (кылмыстың жасалу уакыты, болған жері, өдісі жөне баска да мөн-жайлары);
2) кылмыстык заңмен тыйым салынған әрекетті кімнің жасағандығы; 3) адамның кылмыстық занмен тыйым салынған өрекетгі
жасаудағы кінәлілігі, оның кінөсінің нысаны, жасалған өрекетпң
себеп-дәлелдері, зандык жөне іс жүзіндегі қателіктер; 4) айыпжауаптыл ығының дөрежесі мен сипатына өсер етепн
мән-жайлар; 5) айьшталушынын жеке басын сипатгайтын мөнжайлар; 6) жасалған қылмыстың зардаптары; 7) қылмыспен
келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері; 8) өрекетпң кылмысгылығын жокка шығаратын мән-жайлар; 9) кылмыстык жауаптылык пен жазадан босатуға өкеп соқгыратын мән-жаилар
т а л у ш
ы
н ы
ң
жатады.
Дәлелдемелердің түрлеріне: сезіктінің, айыпталушының,
жөбірленушінің, куөнің айғақгары, сарапшынын корытындысы, затгай дөлелдемелер, іс жүргізу өрекетгерінін хаттамалары,
қүжаттар жатады.
. .
Қылмыстық үрдісте жеке жөне занды түлғалардын есі кіресілі-шығасылы адамнын тікелей кылмысымен немесе қоғамға
кауіпті өрекетімен келтірілген мүліктік жөне моральдык зиянды өтеу туралы, сондай-ак жерлеуге, зардап шеккен адамды ем237
деуге кеткен шығыстарды, оған сактандыру өтем репнде төленген сомаларды, жәрдемакыны немесе зейнетакыны, сондай-ак
окілдікке шыккан шығыстарды коса алғанда аныктау, алдын ала
тергеу ісіне жөне сотка катысуымен байланысты шыккан шығыстарды өтеу туралы азаматтық талаптары каралады.
Азаматтық талап айыгггалушыға немесе айыпталушының
әрекеті үшін материалдык жауап беретін адамдарға койылады
жөне кылмыстык іспен бірге каралады. Азаматтык талап жазбаша нысанда беріледі. Талапта кандай кылмыстык іс бойынша,
кім, кімге, кандай негізде және кдндай мөлшерде азаматтыкталап коятыны көрсетіледі, сондай-ак зиянды өтеу үшін нактылы
ақша сомасын немесе мүлікті өндіру туралы өтініш жазылады.
Тақырыпты пысықтау сурақтары
1 Іс жүргізу қуқьіғының қүрамына не кіреді?
2. Қуқық қорғау органдарына қандай органдар жатады?
3. Соттардың негізгі міндеті қандай?
4. Прокуратураның негізгі міндеті.
5. Ішкі істер белімдерінің негізгі міндеті.
6. Қаржы полициясының негізгі міңдеті.
7. Кеден органдарының негізгі міндеттері.
8. Адвокатураның және нотариустың негізгі міңдеттері.
9. Іс жүргізу мерзімдерін атаңыз.
10. Дәле/щемелер дегеніміз не және оның көздері қаңдай?
VII! б ө л і м
ЕҢБЕК ҚҮҚЫҒЫ НЕГІЗДЕРІ
1. Еңбек куқыгы: пәиі, әдіеі, қагидяттяры, жүйесі, дерекгік
негіздері
2. Еңбек - қүқықтық қатынастар саласындагы әлеуметтік
әріптестік
3. Еңбектік қүқықтық қатыиастар. Ж еке еңбек шарты
4. Еңбек даулары
1. Еңбек қүқығы: пәні, әдісі, қағидаттары, жуйесі,
деректік негіздері
Адамзат қоғамының өмір сүруінің алғы шарты еңбек. Еңбек
дегеніміз адамдардың омірі үшін қажетті материаддык, рухани
және басқа да қүндылықтар жасауға бағытталған адам қызметі.
238
Енбектін барысында адамдар арасында еңбек катынастары
калыптасады. Еңбек қатынастары дегеніміз тараптардың әдетте
жеке енбек және ұжымдык шартгар негізінде белгілі бір еңбек
кызметін жүзеге асыруы жөнінде туыңдайтын жүмыс беруші мен
шзметкер арасындағы қатынастар.
Еңбек қщыгьі енбек наркы үрдісінін өрекеті, жалдамалы
еңбекті үйымдастыру мен пайдалану барысында қалыптасатын
қьізметкерлердің еңбек қатынасын және онымен тығыз байланысты катынастарды реттейтін кұкыктың бір саласы. Еңбек
кұкығының негізгі максаты - жұмыс беруші мен жалданушы
кызметкер арасында катынастарды күкык арқылы реттеу және
заңсыздыққа жол бермеу.
Еңбек қатынастары еңбек құкығының пәні болып табылады.
Еңбек қатынастары еңбек құкығынын негізгі бөлігі болатұрып,
коғамдык еңбек саласындағы материалды және рухани игіліктерді игеру барысында қалыптасады.
Күқыктың баска салалары сиякты еңбек қщыгының әдістері
еңбектік кұкыктық қатынастарға және сонымен тығыз байланысты баска да қатынастарға ыкпал ететін төсілдерден, амалддрдан және күралдарынан тұрады. Еңбек қщыгы әдісі - енбек
құқығынын пәні болып табылатын еңбектік құқыктык қатынас
тар және сонымен тығыз байланысты баскд да қатынастарды
құқыктык реттеудің өзіндік ерекшеліктерінің барынша жалпылама көрінісі. Еңбек қүқыгының әдісі құқықтык реттеу қандай
тәсілмен іске асырылады деген сауалға жауап береді. Еңбек
кұқығы өдістері құқықтық нормалардан көрініс табады. Еңбек
кұкығы әдістерін мынандай белгілермен\ 1) еңбектік кұқықтық
қатынастар жөне солардың негізінде туындайтын баска да кдтынастарды реттейтін императивтік және диспозитивтік нормалардың косындысымен; 2) еңбек құкығы пәнін ретгейтін орталықтанған, жергілікті және шартты әдістердің қосындысымен,
3) әлеуметтік әріптестіктің тараптарының өкілдерін қатыстыра
отырып қоғамдык қатынастарды реттеуде әлеуметгік-әріптестік
келісімдерді барынша кен пайдаланумен; 4) жалдамалы еңбекті
пайдалануды реттеудің даралығы мен саралап жіктелінуі, 5) еңбек
дауларын шешудің ерекше тәртібін бекітуімен сипатталады.
Еңбек қуқыгы жүйесі деп біртұтас еңбек кұкығын бір-бірімен
тығыз байланысты жеке бөлшектерге (институттарға) бөлуден
көрінетін объективті өмір сүретін құқык саласынын кұрылымын
айтамыз. Еңбек қүқыгы жүйесі жалпы және ерекше сияқты екі
бөлімнен тұрады. Еңбек құқығының Жалпы бөлімі жалпылама
239
сипаттағы және енбек қуқығы институттарының барлығына
бірдей колданылатын нормалардан тұрады. Ол нормалар енбек
кұқығының пәнін, негізгі қағидаттарын, еңбекті ұйымдастырудың жалпы мәселелерін камтиды. Еңбек кұкығынын ерекше
бөлімі еңбектік құқыктык катынастардың және онымен тығыз
байланыстағы еңбек катынастарының жекелеген элементтерін
камтиды.
Еңбек қуқыгы негіздері ( деректік көздері) дегеніміз заңнамалармен белгіленген, арнайы кұзыретті органның нормативті
актілері. Еңбектік құқықтык қатынастарды және онымен тығыз
байланысты еңбек катынастарын реттейтін нормативті актілердің
төмендегідей өзіндік ерекшеліктері бар: 1) еңбектуралы нормативтік актілер жүйесінде Еңбек және халықты әлеуметтік корғау
министрлігі қабылдаған зандық күші бар актілердің санының
көптігі; 2) жұмыс берушімен еңбек ұжымы арасында кәсіпорын
деңгейінде кабылданатын жергілікті нормативтік актілердің санының басымдылығы; 3) нормативтік актілердің жалпы және
арнайы болып бөлінуі. Еңбек қүқыгы негіздері (деректік квздері)
зандык күшіне карай: зандар, зандық күші бар актілерге —Қазакстан Республикасы Президентінің жарлықтары, Үкіметтің
каулысы, өкімі, бұйрықтар, ережелер және жергілікті нормативтік актілерге және әрекет ету деңгейлеріне байланысты республикалық, салалык және жергілікті болып бөлінеді.
Еңбек қщыгының қайнар кездері —күрделі, көп деңгейлі құрылым, ол құқык нормалары жүйесі мен еңбек қатынастары
құрылымының ішкі бірлігін көрсететін, өзара байланыстығы,
әртүрлі занды қ күші бар еңбек жайындағы нормативтік
құқықтык актілердің жиынтығын камтиды. (Тиісінше, еңбек
құкығы саласының құрылымдарын). Енбек туралы заңнамалар
да Қазақстан Республикасының Қонституциясына негізделеді
және Еңбек кодексіне (2007), жұмыскерлердің кейбір санаггарының еңбек катынасын реттейтін басқа нормативтік құқықтық
актілердентұрады. Қазақстан Республикасы бекіткен Халыкаралық шарттардың енбек туралы ұлттық зандар алдында басымдылығы бар, және егер оны қолдану үшін Қазақстан Республикасының заңын шығару шартга көрсетілмеген болса, тікелей
колданылады. Қазақстан Республикасының Конституциясына
сәйкес (8-бап), халыкаралық ынтымақтастық кағидатын негізге
алып Казакстан халыкаралық құқықтың кағидаттары мен нормаларын мойындайды және күрметтейді.
240
Еңбек кұкығынын негізгі деректік көздеріне енбек саласында кабылданған халыкаралык шарттар, келісімдер, конвенциялар жатады. Мысалы 1958 жылғы 25 маусымда Женевада каласында дүние жүзінің бірнеше мемлекеттері кол койған «Енбек
және кәсіптер саласындағы кемсітушіліктер туралы» халыкаралык Конвенция кабылданған. Осы Конвенцияға 1999 жылғы
20 шілдеде № 444 Занмен Казакстан Республикасы косылды.
Сондай-ак Женева каласында 1999 жылғы 17 маусымда Халыкаралыкенбек ұйымы Бас конференциясының 87-с.ессиясында
кабылданған «Балалар енбегінін ең жаман түрлеріне тыйым салу
және жою жөніндегі шұғыл шаралар туралы Конвенция
(182-Конвенция) кабылданды. Бұл Конвенцияға да Казакстан
2002 жылғы 26 желтоксандағы № 367-П Заңмен косылды. Женевада 1930 жылғы 28 маусымда Халыкаралықеңбек ұйымы Бас
конференциясының 14-сессиясы «Мәжбүрлі немесе міндетті
еңбек туралы» Конвенция (29-конвенция) кабылдады. Бұл Конвенцияға Кдзакстан 2000 жылғы 14 желтоксандағы № 120-11 Заңымен косылды. Женевада 1957 жылғы 25 маусымда Халыкаралық енбек ұйымы Бас конференциясының 40-сессиясы қабылдаған «Мәжбүрлі еңбекті жою туралы» Конвенцияға Қазақстан
Республикасы 2000 жылғы 14 желтоқсандағы № 117-11 Заңымен
қосылды. Женевада 1948 жылғы 9 шілдеде Халықаралық еңбек
ұйымы Бас конференциясының 31-сессиясы қабылдаған «Жұмыспен қамту қызметін ұйымдастыру туралы» Конвенциясына
біздің еліміз 2000 жылғы 14 желтоқсандағы № 119-П Заңымен
қосылды.
Еңбек кұқығы қайнар көздерінің арасында ерекше орын алатын 2007 жылы 15 мамырда қабылданған № 251-IIIҚРЗ «Қазақстан Республикасьшын еңбек кодексі». Кодекс ЖалПы және
Ерекше бөлімнен, 6 бөлімнен, 40 тараудан, 341 баптан тұрады.
2. Еңбек —құқықтық қатынастар саласындағы
әлеуметтік әріптестік
Әлеуметтік әріптестік дегеніміз атқарушы билік органдары
өкілдерінің, жұмыс берушілер мен қызметкерлер өкілдерінін
мүдделерін келістіруді қамтамасыз етуге бағытталған қатынастар мен тетіктер жүйесі. Әлеуметгік әріптестік әріптестер арасындағы жасалатын өзара келісім арқьшы жүзеге асырылады.
Келісім (бас), салалык (тарифтік), аймақтық - республикалық,
салалық және аймақтык деңгейде кызметкерлердің еңбек жағ16-11
241
дайларын, жүмыспен камтылуын және әлеуметтік кепілдіктерін
белгілеу мазмүнын және тараптардын олар бойынша міндеттемелерін аныктайтын, өлеуметтік өріптестер арасында жасалатын
күкыктық акт.
Қазакстан Республикасындағы алеуметтік әріптестік мынадай негізЩміндеттер ді шешуге бағытталған: 1) әлеуметпк және
еңбек қатынастарын және соларға байланысты экономикалык
катынастарды реттеудің тиімді тетігін жасау; 2) коғамдағы барлық жіктердің мүдделерін объективті түрде ескеру негізінде
әлеуметтік түрақгылык пен қоғамдык келісімді камтамасыз етуге
жәрдемдесу; 3) кызметкерлердің еңбек күкыктары кепілдіктерін
қамтамасыз етуге жәрдемдесу, олардын әлеуметтік корғалуын
жүзеге асыру; 4) барлык деңгейдегі әлеуметгік әріптестер арасындағы консультациялар мен келіссөздер проиесіне жәрдемдесу; 5) үжымдық еңбек даулары мен жанжалдарды шешуге
жәрдемдесу.
Әлеуметтік әріптестік мынандай қаеидаттарга негізделеді:
1) тараптар өкідцерінің өкілеттігі; 2) тараптардың тең күкықгығы;
3) талкылау үшін енгізілетін мәселелер тізбесін тандау еркіндігі;
4) міндетгемелер кабылдаудың еріктілігі және тараптардың оларды орындауға міндеттілігі; 5) тараптардың мүдделерін күрметтеу; 6) әлеуметтік әріптестердің Қазақстан Республикасының
зандарын, Қазакстан Республикасының халықаралық шартгары мен міндеттемелерін сақтауы; 7) тараптардың, олардың
өкілдерінің келісім бойынша қабылданған міндеттемелерді
өздерінің кінәсінен орындамағаны үшін жауаптылығы болып
табылады.
Әлеуметтік әріптестік тараптардың өзара іс-қимылы нысанында әлеуметтік әріптестіктің: 1) республикалық деңгейдегі;
2) салалық деңгейдегі; 3) аймақтық (облыстық, қалалық, аудандык) деңгейдегі органдары арқылы қамтамасыз етіледі.
Әлеуметтік әріптестікті республикалық деңгейде Әлеуметгік әріптестік пен әлеуметтік және еңбек қатынастарын реттеу жөніндегі республикалық үш жақты камиссия (бүдан әрі —
республикалык комиссия) қамтамасыз етеді. Республикалық комиссия әлеуметтік әріптестердің мүдделерін үйлестіруді тиісті
шешімдермен ресімделетін консультациялар мен келіссөздер
жүргізу жолымен қамтамасыз ету жөнінде түрақты жүмыс
істейтін орган болып табылады. Қазакстан Республикасы
Үкіметінің, қызметкерлердің республикалық бірлестіктерінің
242
және жұмыс берушілердін республикалык бірлестіктерінін
өкілетті өкілдері республикалык комиссияның катысушылары
болып табылады.
Әлеуметгік әріптестікті салалық деңгейде ә леуметгік әріптестік
пен әлеуметтік жөне еңбек катынастарын реттеу жөніндегі салалык комиссиялар (бұдан әрі —салалык комиссия) камтамасыз етеді. Салалық комиссия өлеуметтік әріптестер мүдделерін
үйлестіруді тиісті шешімдермен ресімделетін консультациялар
мен келіссөздер жүргізу жолымен камтамасыз ету жөнінде тұрақты жұмыс істейтін орган болып табылады. Т иісті аткарушы органдардын өкілетгі өкілдері, жұмыс берушілер мен қызметкерлердің
өкілдері салалық камиссиялардың катысушылары болып табылады.
Әлеуметтік әріптестікті аймақтық деңгейде өлеуметтік
өріптестік пен өлеуметтік және еңбек катынастарын реттеу
женіндегі облыстык, қалалық және аудандык комиссиялар
(бұдан өрі —аймактык комиссия) қамтамасыз етеді. Аймақтық
камиссия әлеуметтік әріптестер мүдделерін үйлестіруді тиісті
келісімдермен және шешімдермен ресімделетін консультациялар және келіссөздер жүргізу жолымен қамтамасыз ету жөнінде
тұракты жүмыс істейтін орган болып табылады. Жергілікгі аткарушы органдардын тиісті өкілетгі өкілдері, жұмыс берушілер
мен кызметкерлердің өкілдері аймақтық комиссиялардың қатысушылары болып табылады.
Республикалык деңгейде Қазакстан Республикасының
Үкі меті, жұмыс берушілердін республикалық бірлестіктері және
қызметкерлердін республикалык бірлестіктері арасында Бас
келісім жасалады. Бас келісім — Казақстан Республикасының
Үкіметі, жүмыс берушілердің республикалық бірлестіктері жөне
кызметкерлердің республикалық бірлестіктері өздерінің
қүзыреті шегінде жасасатын, аймактық және салалық келісімдер
мен үжымдық шарттар жасасу кезінде ескерілетін, республикадағы әлеуметгік-енбек катынастарын және солармен байланысты экономикалық катынастарды реттеудің жалпы кағидаттарын
белгілейтін қүқыктық акт.
Салалық деңгейде тиісті аткарушы органдар және жүмыс
берушілер мен кызметкерлердін уөкілетті өкілдері арасында салалык келісімдер жасалады. Салалық келісім —ақы төлеу нормалары мен еңбекке байланысты баска да мәселелерді, өзара
міндеттемелерді, сондай-ак накты сала қызметкерлері үшін
әлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктерді айқындайтын, барлық
243
тараптар (әріптестер) үшін міндетті болатын және аимактык
келісімдер мен үжымдык шарттарды жасасу кезінде ескерілетін,
әріптестік тараптары жасап, жазбаша шарт түрінде ресімдейтін
құқыктыкакт.
Аймақтық деңгейде жергілікті аткарушы органдар, жұмыс
берушілер, кызметкерлер бірлестіктері арасында аимактык
(облыстык, калалык, аудандык) кел ісімдер жасалады. А имақтық
келісім - аумактык ерекшеліктерге байланысты еңбек жағдаиларын, әлеуметтік кепілдіктер мен жеңілдіктерді белгілейтін,
келісім тараптары әкімшілік-аумактык бөліністер деңгейінде
жасайтын, барлык тараптар (әріптестер) үшін міндетп болатын
және үжымдык шарттарды жасасу кезінде ескерілетін, жазоаша
шарт түрінде ресімделетін күкықтык акт.
Келісімдердін мазмүны. Келісімдерде: колданылу мерзімі туралы; орындалуына бакылау жасау тәртібі туралы; келісімге
озгерістер мен тол ыктырулар енгізудің тәртібі туралы; тараптардың өздеріне алған міндеттемелерді орындамаған жағдайдағы
ж ауапкерш іліктері туралы ереж елер камтылуға тиіс. Бас
келісімнін мазмұнын Әлеуметтік әріптестік пен әлеуметпк және
еңбек катынастарын реттеу жоніндегі тұракты жұмыс істеитін
республикалык үш жакты комиссия әлеуметтік әріптестіктің
барлыктараптары немесе олардың біреуі ұсынған Бас келісімнін
жобаларын негізге ала отырып айкындайды. Мысалы 2005 жььты
19 кантарда Казакстан Республикасы Үкіметі, кәсіподактар және
жұмыс берушілер арасында екі жылға арналған үш жакты Бас
келісімге кол койылды. Бас келісімде еңбек катынастарынын,
еңбекпен камтамасыз етудін ж әне әлеуметтік кепілдіктер,
енбекті коргау, денсаул ык салаларына байланысты мәселер карастырылды. Бұл Бас келісімнін алдынғы келісімдерден басты айырмашылығы онда еңбек акысы, халыктын тұрмыс жағдайы, жұмыс
істейтін әйелдердің, жастардын кұкығын, әлеуметпк кепілдіктерін корғау туралы мәселелер енгізілді. Тараптардын келісімімен жұмысшының еңбекакы жөне әлеуметтік төлемдерінін
деңгейі ең теменгі еңбек акысынан, яғни 7 мын теңгеден төмен
болмауы керек делінді.
.
Салалық және аймақтық келісімнің мазмүнын Әлеуметпк
әріптестік пен әлеуметтік жөне еңбек катынастарын реттеу
жоніндегі тұракты жұмыс істейтін салалык және аймактык комиссиялар әлеуметгік әріптестіктің барлык тараптары немесе
олардын біреуі ұсынған келісімдердің жобалары негізінде айкындайды. Келісімдерде: 1) еңбекке акы төлеу, еңбек жағдайла244
I
I
I
I
I
I
I
I
I
1
I
I
I
1
I
I
4
ры Және енбекті корғау, енбек және демалыс режимі туралы;
2) келісіммен айқындалған, баға мен инфляциянын денғейін,
күнкөрістін ен төменгі денғейі мен көрсеткіштердін орындалуын негізге ала огырып, енбекке акы төлеуді реттеу тетігі туралы; 3) өтем сипатындағы қосымша акылар туралы; 4) кызметкерлерді жүмыспен қамтуға, кәсіби әзірлеуге және қайта өзірлеуге жөрдемдесу туралы; 5) жұмыс істеу және демалыс үшін
колайлы жағдайлар жасау жолымен өндірістегі кызметкерлердін
денсаулығын қорғауды ұйымдастыру және тиісті қоршаған ортаны камтамасыз ету туралы; 6) салауатгы өмір салтын насихаттау жөніндегі шаралар туралы; 7) кызметкерлер мен олардын
отбасы мүшелерін әлеуметгік қорғау жөніндегі арнаулы шаралартуралы; 8) өндіріс уақытша токтап калған жағдайда кызметкерлерді корғау шаралары туралы; 9) жанжалдар мен ереуілдерді
болғызбау, енбек тәртібін нығайту туралы; 10) әлеуметтік-енбек
мәселелері жөнінде зандарға кайшы келмейтін баска да ережелер; 11) өлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға жәрдемдесу туралы ережелер көзделуі мүмкін.
і
3. Енбектік құқықтық қатынастар. Жеке еңбек шарты
Коғамдык еңбек катынастары саласында қуқықтық еңбек
қатынастары ерекше маңызға ие. Кұкыктык еңбек катынастарынын мынандай ерекше белгілері бар: 1) қызметкер нақты бір
ұйымнын еңбек ұжымына мүше болып кіреді; 2) қызметкердін
еңбек ұжымына кіруі ерекше занды фактінін көмегімен жүзеге
асырылады; 3) кызметкер өзі жұмыс жасайтын ұйымның ішкі
еңбек тәртібіне бағынуға міндетгі; 4) қьізметкердің кәсібіне,
мамандығына, біліктілігіне сай еңбек міндетін атқаруы еңбек
қатынастарының мазмұны болып табылады.
Еңбек кұкығы пәніне құкыктық еңбек катынастарынан туындайтын және олармен тығыз байланысты қатынастарда жатады.
Осындай катынастар катарына мынандай катынастарды жаткызуға болады: 1) жүмыска орналасу жөніндегі катынастар;
2) ұйымдастыру-басқару; 3) әлеуметгік-экономикалык, 4) өндірістегі көсіби дайындық және біліктілік дәрежесін көтеру
жөніндегі; 5) тәртіптік жазалар қолдану мен материалды шығынды, зиянды орнына келтіру; 6) еңбек туралы заннамалардын
сақталуын қадағалау мен бакылау жөніндегі, 7) енбек дауларын
карау жөніндегі қатынастар.
245
Жұмыс беруші мен қызметкердін арасындағы енбек катынастарына құкыктықсипатберетін нормативті кұжаттардын бірі —
еңбек шарты болып табыладыі Еңбек шарты — кызметкер мен
жұмыс берушінің арасындағьг жазбаша келісім, бұған сәйкес
кызметкер белгілі бір жұмысты (енбек функциясын) жеке өзі
оры н д ауға, ең бек т ә р т іп т е м е с ін ің ер еж ел ер ін сактауға
міндеттенеді, ал жұмыс беруші қызметкерге келісілген енбек
функциясы бойынша жұмыс беруге, осы Кодексте, Казақстан
Республикасының зандары мен өзге де нормативтік кұкыктық
актілерінде, ұжымдык шартта, жұмыс берушінің актілерінде
көзделген еңбек жағдайын қамтамасыз етуге, қьізметкерге
уақтылы және толық мөлшерде жалакы төлеуге міндеттенеді.
Еңбек шарты бойынш а кы зм еткер сыйақы ұшін тиісті
біліктілігі бойынша жұмысты (еңбек функциясын) аткарады
және еңбек тәртіптемесін сақтайды, ал жұмыс беруші еңбек
жағдайларын қамтамасыз етеді, қызметкерге Казакстан Республикасының еңбек заңнамасында, еңбек шартында, ұжымдық
шартта, тараптардың келісімінде көзделген жалакыны уактылы
және толық көлемінде төлейді және өзге де төлемдерді жұзеге
асырады.
Еңбек шартын жасасу кезінде құқыктар мен мұмкіндіктер
тендігін бұзуға тыйым салынады. Еңбек кодексінде көзделген
жағдайларды коспағанда, жұктілік, үш жасқа дейінгі балаларының болуы, кәмелетке толмағандық, мүгедектік еңбек шартьін
жасасу құқығын шектей алмайды. 25-баптың 2-тармағынын
бірінші абзацында кәрсетілген адамдар санатының талабы бойынша жұмыс беруші бас тарту себебін жазбаша нысанда хабарлауға міндетті. Енбек шартын жасасу кезінде құқыктар мен
мүмкіндіктер теңдігінің бұзылу фактісі аныкталған жағдайда,
жұмыс беруш і К азақстан Р еспубликасы ны ң зандары нда
белгіленген жауаптылыкта болады.
Еңбек шартын жасасуға койылатын шектеулер. Еңбек шартын: 1)медициналыққорытынды негізіндеадамныңденсаулық
жағдайы бойынша қайшы келетін жұмысты орындауға; 2) ауыр
жұмыстарға, еңбек жағдайлары зиянды (ерекше зиянды) және
(немесе) кауіпті жүмыстарға, сондай-ақ жүмыс берушінің мүлкі
мен басқа да құндылыктарының сақталуын қамтамасыз етпегені
үшін қы зм еткер д ің толы қ м атери алды қ ж ау ап кер ш іл ігі
көзделетін лауазымдар мен жұмыстарға, он сегіз жасқа толмаған азаматтармен; 3) соттың занды күшіне енген үкіміне сәйкес
246
белгілі бір лауазымға тұру немесе белгілі бір кызметпен шұғылдану кұкығынан айырылған азаматтармен; 4) Қазақстан Республикасынын Үкіметі белгілеген тәртіппен шетелдік жұмыс кұшін
тартуға жергілікті аткарушы органнын рұқсатын алғанға дейін
немесе Қазақстан Республикасынын зандарында белгіленген
шектеулерді немесе алып тастауларды сақтамай, Қазақстан Республикасы аумағында уақытша тұратын шетелдіктермен және
азаматгығы жок адамдармен жасасуға жол берілмейді.
Енбек шартынын шарттардын өзге тұрлерінен ерекшелігі.
Еңбек шартында мына талаптардын біреуінің болуы: 1) қызметкердін жұмысты (еңбек функциясын) белгілі бір біліктілік,
мамандык, кәсіп немесе лауазым бойынша орындауы; 2) міндетгемелердің еңбек тәртіптемесіне бағына отырып жеке орындалуы; 3) кызметкердің еңбегі ұшін жалақы алуы еңбек шартынын шартгардың өзге тұрлерінен ерекшелігі болып табылады.
Ецбек шартынын мазмұны. Еңбек шартында: 1) тараптардың
деректемелері: жұмыс беруші-жеке тұлғаның тегі, аты, әкесінің
аты (егер жеке басын куәландыратын кұжатга көрсетілген болса), оның тұракты тұратын мекен-жайы, жеке басын куәландыратын құжаттың атауы, нөмірі, берілген күні, салықтөлеушінің
тіркеу нөмірі; жұмыс беруші-занды тұлғаның толық атауы мен
орналасқан жері, жұмыс беруші-занды тұлғаның мемлекеттік
тіркеу нөмірі мен күні, салық төлеушінің тіркеу нөмірі;
қызметкердің тегі, аты, әкесінің аты (егер жеке басын куәландыратын құжатта көрсетілген болса), жеке басын куәландыратын кұжаттың атауы, нөмірі, берілген күні, жеке сәйкестендіру
нөмірі және салық төлеушінің тіркеу нөмірі, әлеуметпк жеке
коды; 2) белгілі бір мамандык, біліктілік немесе лауазым бойынша жұмысы (еңбек функциясы); 3) жұмыстың атқарылатын
орны; 4) еңбек шартының мерзімі; 5) жұмыстың басталу күні;
6) жүмыс уакыты мен тынығу уакытының режимі; 7) еңбекке
ақы төлеу мөлшері мен өзге де шарттары; 8) егер жұмыс ауыр
жұмыстарға жататын болса және (немесе) зиянды (ерекше зиянды) және (немесе) қауіпті жағдайларда орындалатын болса,
еңбек жағдайларының сипаттамасы, кепілдіктер мен жеңілдіктер; 9) қызметкердің құқықгары мен міндеттері; 10) жұмыс берушінің күқыктары мен міндеттері; 11) еңбек шартын өзгерту мен
тоқтату тәртібі; 12) кепілдіктер мен өтемакы төлемдері, оларды
төлеу тәртібі; 13) сақтандыру жөніндегі талаптар; 14) тараптардың жауапкершілігі; 15) жасалу күні мен реттік нөмірі болуға
ТИІС^ Ф Ш Ё М Ш Ш Ш Ш Щ *
" ■ •V ■ 11 ■' і
247
'
Тараптардың келісімі бойынша еңбек шартына Казакстан
Республикасының заңнамасына кайшы келмейтін өзге де талаптар енгізілуі мүмкін. Казакстан Республикасының еңбек заңнамасымен салыстырғанда кызметкердінжағдайын нашарлататын еңбек шартының ережелері жарамсыз деп танылады.
Еңбек шарты: 1) белгіленбеген мерзімге; 2) еңбек кодексінін
29-бабының і-тармағының 3), 4) және 5) тармакшаларында
белгіленген жағдайларды коспағанда, бір жылдан кем емес
белгілі бір мерзімге жасалуы мүмкін. Бұрын бір жылдан кем
емес белгілі бір мерзімге шарт жасаскан кызметкермен жеке
еңбек шарты кайтадан жасалған жағдайда, оның ішінде енбек
шартының мерзімі ұзартылған кезде, ол белгіленбеген мерзімге
жасалған болып есептеледі. Еңбек шарты белгіленбеген мерзімге
жасалған кызметкерлер үшін көзделген кепілдіктер мен өтемакыларды беруден жалтару максатында еңбек шарттарын белгілі
бір мерзімге жасауға тыйым салынады. Егер еңбек шартының
колданылу мерзімі аякталған кезде тараптардың бірде-бірі
тәулік ішінде еңбек катьшастарын токтатуды талап етпеген болса, онда ол белгіленбеген мерзімге жасалған болып есептеледі;
3) белгілі бір жұмыстың орындалу уакытына; 4) жұмыста уакытша болмаған қызметкерді ауыстыру уакытына; 5) маусымдык
жұмысты орындау уақытына жасалуы мүмкін.
Жұмыс беруші-занды тұлғанын аткарушы органының басшысы лауазымындағы жұмысқа еңбек шарты жұмыс берушінің
құрылтай кұжаттарында немесе тараптардың келісімінде белгіленген мерзімге жасалады. Мұндай шартқа еңбек кодексінің
29-бабының 3-тармағында белгіленген ережелер колданылмайды. Егер еңбек шартында оның колданылу мерзімі айтылмаса,
онда шарт белгіленбеген мерзімге жасалған деп есептеледі.
Он алты жаска толған азаматтармен еңбек шартын жасасуға
жол беріледі. Ата-анасының біреуінің, қорғаншысының, қамқоршысының немесе асырап алушысының жазбаша келісімімен: 1) жалпы білім беретін оқу орнында орта білім алған жагдайда, он бес ж асқа толған азаматтармен; 2) сабақтан бос
уақытында, денсаулығына зиян келтірмейтін және оку процесін
бұзбайтын жұмысты орындау үшін, он төрт жаска толған оқушылармен; 3) кинематография ұйымдарында, театрларда, театр
және концерт ұйымдарында, цирктерде денсаулығына және
адамгершілік тұрғысынан дамуына нұқсан келтірмей, шығармалар жасауға және (немесе) орындауға қатысу үшін, осы бап248
тын 2-тармағы 2) тармакшасында айкындалған талаптарды сактай отырып, он төрт жаска толмаған адамдармен енбек шарты
жасалуы мүмкін. Енбек кодексінін 30-бабынын 2-тармағында
айкындалған жагдайларда енбек шартына көмелетке толмаған
адаммен катар онын ата-анасының біреуі, корганшысы, камкоршысы немесе асырап алушысы кол коюға тиіс.
Енбек шартын жасау үшін мынадай күжатгар: 1) жеке басы
нын куәлігі немесе төлкүжаты (он алты жаска толмаган адамдар үшін тууы туралы куөлігі);
2) ыктиярхаты немесе азаматтығы жок адамнын куөлігі
(Казакстан Республикасының аумағында тұракты түратын
іиетелдіктер мен азаматгығы жок адамдар үшін); 3) тиісті білімді,
дағдылар мен машыктарды талап ететін жұмыска еңбек шартын жасасу кезінде білімі, біліктілігі туралы, арнаулы білімі
немесе кәсіптік даярлығының болуы туралы күжат; 4) еңбек
кызметін растайтын күжат (еңбек стажы бар адамдар үшін);
5) әскери есеп кұжаты (әскери міндеттілер мен әскери кызметке шакырылуға жататын адамдар үшін); 6) алдын ала медициналык куөландырудан өткені туралы кұжат (енбек кодексіне
және Казакстан Республикасының заңнамасына сәйкес осындай куәландырудан өтуге міндетті адамдар үшін); 7) салык
төлеушінін тіркеу нөмірін және әлеуметтік жеке код беру туралы куәліктердің көшірмелері кажет.
Жүмыс беруші Еңбек кодексінін 31-бабының і-тармағында
көзделмеген кұжаттарды талап етуге кұкылы емес. Қызметкердін келісімімен күжатгардыңтүпнүскалары жүмыс берушіде
сакталған не Қазакстан Республикасынын заңнамасында
белгіленген рөсімдерді орындау үшін уакытша қалдырылған
жагдайда, жұмыс беруші қызметкерге күжаттарды кайтару туралы жазбаша міндеттеме береді.
Еңбек шартын жасасу, взгерту және толықтыру тәртібі.
Енбек шарты жазбаша нысанда кемінде екі дана етіп жасалады
және оған тараптардың колдары койылады. Еңбек шарты бірбір данадан кызметкер мен жұмыс берушіде сакталады.
Кызметкердің еңбек шартының бір данасын алуы жазбаша нысанда расталады. Еңбек шартына, оның ішінде басқа жұмысқа
ауыстыру кезінде, өзгерістер мен толықтырулар енгізуді тараптар Еңбек кодексінін 32-бабының 1-тармағында козделген
тәртіппен жазбаша нысанда жүзеге асырады. Енбек шартының
талаптарын езгерту туралы ұсынысты еңбек шарты тараптары249
ның бірі жазбаш а нысанда береді ж әне екінш і тарап оны
берілген күннен бастап күнтізбелік жеті күн ішінде карайды.
Үйымның аткарушы органының лауазымды адамдарымен еңбек
шартын үйым мүлкінің меншік иесі не ол уәкілеттік берген адам
немесе орган үйымның күрылтай кұжаттарында белгіленген
тәртіппен жасайды.
Жұмысқа кабылдау жасалған еңбек шарты негізінде шығарылатын жұмыс берушінің актісімен ресімделеді. Жұмыс беруші
үш күн мерзімде қызметкерді актімен таныстыруға міндетті.
Ж ұмыс беруш інің актісімен танысқаны кызметкердін кол
қоюымен куәландырылады. Қызметкердін талап етуі бойынша
жұмыс беруші оған актінің тиісінше расталған көшірмесін беруге міндетті. Ж ұмы сқа кабылдаған кезде жұмыс беруші
кызметкерді ұйымдағы ішкі еңбек тәртіптемесі ережелерімен,
жұмыс берушінің қызметкердің жұмысына (еңбек функциясына) қатысы бар өзге де актілерімен, ұжымдық шартпен таныстыруға міндетті.
Қызметкердің еңбек қызметін растайтьга құжаттар: 1) еңбек
кітапшасы; 2) тоқтату күні мен оны тоқтатудың негізі туралы
жұмыс берушінің белгісі бар еңбек шарты; 3) еңбек шартының
жасалуы және токтатылуы негізінде еңбек қатынастарының
туы ндауы н ж ән е тоқтаты луы н растайты н жұмыс беруш і
актілерінен үзінді көшірмелер; 4) кызметкерлерге жалақы төлеу
ведомосынан үзінді көшірмелер; 5) жұмыс берушінің колы қойылған, ұйымның мөрімен расталған не нотариат растаған кызмет ету тізімі (қызметкердің жұмысы, еңбек кызметі туралы
мәліметгер тізбесі); 6) кызметкердің еңбек кызметі туралы
мәліметтер камтылған мұрағаттык анықтама қызметкердін
еңбек кызметін растайтын құжат болып табылады.
Еңбек кітапш асы кы зм еткердің еңбек қызметі туралы
мәліметтерді камтитын құжат болып табылады. Еңбек кітапшаларының нысанын, оны жүргізу және сақтау тәртібін еңбек
жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді. Жұмыс беруші
қызметкердін еңбек кітапшасына (ол бар болған кезде) ұйымдағы енбек қызметі туралы тиісті жазбалар енгізуге міндетгі.
Еңбек кітапшасына еңбек шартын тоқтатудың себептері туралы жазбалар еңбек кодексінің нормаларын корсете отырып
жүргізілуге тиіс.
Сынақ мерзімі. Еңбек шартында қызметкердің тапсырылатын жұмыска біліктілігінің сәйкестігін тексеру мақсатымен
250
сынақ мерзімі туралы талап белгіленуі мүмкін. Бұл талап енбек
шартында болмаса, кызметкер жұмысқа сынақ мерзімінсіз
кабылданды деп есептеледі. Сынақ мерзімі енбек шарты күшіне
енген кезден басталады. Сынақ мерзімі кезеңінде кызметкерлерге енбек кодексінін нормалары, енбек шартынын, үжымдык
шартгың талаптары қолданылады. Сынақ мерзімі кызметкердің
жүмыс стажына косылады жөне үш айдан аспауға тиіс. Қызметкер жұмыста іс жүзінде болмаған кезең сынак мерзіміне
есептелмейді. Жұмыска қабылдау кезінде: тиісті лауазымға орналасуға конкурс бойынша жұмысқа кабылданатын адамдарға;
орта жөне жоғары кәсіптік білім беру мекемелерін бітірген жөне
алған мамандығы бойынша жүмысқа алғаш кіретін адамдарға;
мүгедектерге сынақ мерзімі белгіленбейді.
Сынақ мерзімі кезеңінде қызметкердің жүмысы теріс нәтиже берсе, жүмыс беруші сынак мерзімі аякталуына күнтізбелік
жеті күн калғаннан бастап қызметкерге жазбаша түрде ескертіп,
бүл қызметкерді сынақ мерзімінен өте алмады деп тануға негіз
болған себептерді көрсете отырып, онымен еңбек шартын бұзуға
кұкылы. Егер сынақ мерзімі аякталса және тараптардың ешкайсысы еңбек шартының бұзылуын талап етпесе, онда кызметкер сынактан өткен болып есептеледі. Жұмыс беруші сынак
мерзімі аяқталғанға дейін қызметкерді одан жоғары лауазымға
тағайындаған жағдайда да қызметкер сынақтан өткен болып
есептеледі.
Енбек шартының қолданылуы оған тараптардың колы қойылған күннен не шартта белгіленген күннен басталады.
Қызметкерді жұмыска нақты жіберу еңбек шартына тараптардың қолы қойылғаннан кейін ғана жүзеге асырылады. Жұмыс
берушінің кінәсінен еңбек шарты болмаған және (немесе) тиісті
үлгіде ресімделмеген жағдайда, ол Қазақстан Республикасы заңдарында белгіленген төртіппен жауаптылықга болады. Бұл жағдайда еңбек қатынастары қызметкер жұмыска кіріскен күннен
бастап туындады деп есептеледі.
Еңбек шаргынын жарамсыздығы. Еңбек шарты: 1) алдау, күш
көрсету, кауіп төндіру арқьшы ыкпал етіп; 2) нақты немесе заңды салдар туғызу ниетінсіз (жалған еңбек шарты); 3) әрекетке
кабілетсіз деп танылған адаммен; 4) Еңбек кодексінің 30-бабының 2-тармағының 3) тармакшасында көзделген жағдайларды
қоспағанда, он төрт жаска толмаған адаммен; 5) ата-анасының
біреуінің, қамқоршысының, асырап алушысынын келісімінсіз,
251
он алты жасқа толмаған адаммен жасалған жагдайларда, сот оны
жарамсыз деп таниды. Енбек шартынын жүмыс берушінін
кінәсінен жарамсыз деп танылуы бурынғы кызметкердін
еңбегіне акы алу, жыл сайынғы акылы еңбек демалысынын пайдаланылмаған күндері үшін өтемакы төлемін, өзге де төлемдер
мен женілдіктер алу күкығынан айрылуына әкеп сокпайды.
Еңбек шартынын жүмыс беруш інің немесе кызметкердің
кінәсінен жарамсыз деп танылуы олардың Казакстан Республикасынын заңдарына сәйкес жауаптылығына әкеп соғады.
Еңбек шартынын жекелеген талаптарынын жарамсыз деп танылуы еңбек шартының түтастай жарамсыздығына әкеп сокпайды.
Еңбек кодексінде және Кдзакстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды коспағанда, жүмыс беруші
қызметкерден еңбек шартында келісілмеген жүмысты орындауды талап етуге күқылы емес.
Қызметкерді басқа жүмысқа ауыстыру. Қызметкерді баска
жүмысқа ауыстыру деп: 1) қызметкер жүмысынын (енбек функциясының) өзгеруі, яғни жүмысты баска лауазым, мамандық,
көсіп, біліктілік бойынша орындау; 2) орындау кезінде енбек
шартында келісілген еңбек жағдайлары (жалакы мөлшері,
жүмыс уақыты мен тынығу уакытынын режимі, жеңілдіктер мен
баска да жағдайлар) өзгеретін жүмысты тапсыру; 3) жүмыс
берушінің оқшауланған қүрылымдык бөлімшесіне ауыстыру;
4) жүмыс берушімен бірге баска жерге ауыстыру есептеледі.
Еңбек кодексінде көзделген жағдайларды коспағанда, кызметкерді баска жүмыска ауыстыруға қызметкердің келісімімен
жол беріледі, ол еңбек шартына тиісті өзгерістер енгізумен жөне
жүмыс берушінің актісімен ресімделеді. Қызметкерді сол үйымда басқа жүмыс орнына, осы үйымнын сол жердегі баска қүрылымдык бөлімшесіне ауыстыру, оған баска механизмде немесе
агрегатта жүмыс істеуді тапсыру, егер бүл енбек кодексінін
41-бабының 1-тармағында кәзделген өзгерістерге әкеп соқпаса, басқа жүмысқа ауыстыру болып табылмайды және бұған
қызметкердің келісімін алу талап етілмейді.
Егер еңбек шартында, ұжымдык шартта ескертудін анағұрлым ұзақ мерзімі көзделмесе, жұмыс беруші жұмыс берушінің
басқа жерге көшетіні туралы кызметкерге кемінде бір ай бұрын
жазбаша ескертуге міндетгі. Қызметкер жұмыс берушімен бірге
басқа жерге жұмысқа ауыстырылған жағдайда, жұмыс беруші
қызметкердің көшуіне байланысты еңбек кодексінің 153-бабын252
да көзделген өтемакы төлемдерін жасайды. Кызметкер жұмыс
берушімен бірге баска жерге ауысудан жазбаша түрде бас тарткан жағдайда, кызметкермен еңбек шарты Еңбек кодексінің
59-бабы 1-тармағының 1) тармакшасында көзделген негіз бойынша токтатылады.
Өндірістік кажеттілік болған, оның ішінде жоқ кызметкерді
уакытша алмастырған жағдайда, жұмыс берушінің кызметкерді
онын келісімінсіз күнтізбелік жыл ішінде бір айға дейінгі
мерзімге, орындалатын жұмыс бойынша еңбегіне ақы төлеп,
бірақ бұрьшғы жұмысындағы орташа жалақысынан кем емес
жалакымен, енбек шартында келісілмеген және денсаулық жағдайы бойынша қайшы келмейтін сол ұйымдағы, сол жердегі
баска жұмыска ауыстыруға кұкығы бар.
Жұмыс берушінің бос тұрып қалу жағдайында кызметкердің
мамандығын, біліктілігін ескере отырып, оның келісімінсіз,
күнтізбелік жыл ішінде бір айдан аспайтын мерзімге, оны денсаулық жағдайы бойынша қайшы келмейтін басқа жүмыска
ауыстыруға кұкығы бар. Бос тұрып қалу жағдайындағы ауыстыру кезінде қызметкердің еңбегіне ақы төлеу орындалатын
жұмыс бойынша, бірақ оның бұрынғы жұмысындағы орташа
айлык ж алақы сы ны ң кемінде үштен екісі мәлш ерінде
жүргізіледі. Еңбек жағдайының өзгеруіне байланысты кызметкер жұмысты жалғастырудан жазбаша түрде бас тарткан жағдайда, қызметкермен еңбек шарты енбек кодексінің 59-бабы
1-тармағының 2) тармакшасында көзделген негіздер бойынша
токгатылады.
Кызметкер денсаулык жағдайы бойынша медициналык
корытындыда көрсетілген мерзімге неғұрлым жеңіл жұмысқа
уақьггша ауыстырылады. Тараптардың келісімімен қызметкердің
бұрынғы жұмысы бойынша жалакысы сакталуы мүмкін. Кызметкердің еңбек міндеттерін орындауға байланысты жарақаттануына, кәсіптік ауруға шалдығуына немесе денсаулығына өзге
де зақым келуіне байланысты еңбекке қабілеттілігі қалпына
келгенше немесе мүгедектік белгіленгенге дейін жұмыс беруші
кызметкерді анағұрлым женіл жұмысқа ауыстыруға не Казакстан Республикасының азаматтық заңнамасына, сондай-ақ
еңбек шартының, ұжымдык шарттың талаптарына сәйкес залалдың әтемін төлей отырып, оны жұмыстан босатуға міндетті.
Кызметкер еңбек міндеттерін аткаруға байланысты әндірістік жаракат алған, көсіптік ауруға шалдыккан немесе денсаулығына әндіріске байланысты емес өзге де зақым келген
кезде баска жұмыска ауысудан жазбаша түрде бас тарткан жағдайда кызметкермен енбек шарты Енбек кодексінін 59-бабы
1-тармағының 4) тармакшасында көзделген негіз бойынша токтатылады. Қызметкердінденсаулыкжағдайы бойынша медициналык корытындымен расталған кайшылыктар болған кезде,
оны басқа жұмысқа ауыстыруға жол берілмейді.
Қызметкерді басқа жүмыс орнына ауыстыру. Лауазым
(жүмыс) атауынын өзғеруі. Кұрылымдық бөлімшедегі, белгілі
біржұмыс орнындағы, механизмдегі немесе агрегаттағы жүмыстың өзгеше енбек жағдайлары болуын коспағанда, кызметкерді
басқа жұмыс орнына не сол жердегі басқа күрылымдық
бөлімшеге ауыстыруға, не оған еңбек шартында келісілген лауазым, мамандық, кәсіп, біліктілік шегінде баска механизмдегі
немесе агрегаттағы жүмысты тапсыруға кызметкердің келісімі
талап етілмейді. Қызметкер үшін еңбек жағдайларын және (немесе) еңбек шартын өзгертуге әкеп соқпайтын қызметкер лауазымының (жұмысының), құрылымдык бөлімшенің атауын
өзгертуді, баскару құрылымын өзгертуді жұмыс беруші кызметкердің келісімінсіз жүзеге асыра алады.
Еңбек жағдайларының өзгеруі. Өндірісті ұйымдастырудағы,
соның ішінде қайта ұйымдастыру кезіндегі өзгерістерге және
(немесе) жұмыс берушінің жұмыс көлемінің қыскаруына байланысты, қызметкер ең бек шартында келісілген тиісті
білікпліктегі лауазым, мамандык немесе кәсіп бойынша жұмысын жалғастырған кезде, оның еңбек жағдайларын өзгертуге
жол беріледі.
щ
Еңбек жағдайлары өзгерген кезде еңбек шартына және (немесе) ұжымдық шартқа тиісті толықтырулар мен өзгерістер
енгізіледі. Егер еңбек шарты мен ұжымдық шартта ескертудің
анағүрлым ұзақ мерзімі кезделмесе, жұмыс беруші кызметкерге және (немесе) оның өкілдеріне еңбек жағдайларының өзгеруі
туралы бір айдан кешіктірмей жазбаша түрде ескертуге тиіс.
Егер кызметкер жұмысты жаңа жағдайда жалғастыруға келіспесе, онда жұмыс беруші —бар болса, кызметкердің біліктілігі
мен денсаулық жағдайына сәйкес келетін өзге жұмысты, ал
мұндай жұмыс болмаса, қызметкердің біліктілігі мен денсаулық жағдайы ескеріліп, ол орындай алатын, бос тұрған төмен
лауазым немесе ақысы төмен бос жұмысты жазбаша нысанда
ұсынуға міндетгі.
Еңбек жағдайларының өзгеруіне байланысты қызметкер
жұмысты жалғастырудан жазбаша түрде бас тартқан жағдайда,
254
кызметкермен еңбек шарты еңбек кодексіннің 59-бабы 1-тармағынын 2) тармакшасында көзделген негіз бойынша тоқтатылады. Егер осы баптың 1-тармағында көзделген мән-жайлар
кызметкерлердіңсанын немесе штатын кыскартуға әкеп соғуы
мүмкін болса, жұмыс берушінің жұмыс орындарын сақтау мақсатында, кызметкерлер өкілдерінің пікірін ескере отырып,
толық емес жұмыс уақьггы режимін енгізуге құқығы бар. Жұмыс
беруші кызметкерлердің санын немесе штатын қыскартуға әкеп
соғуы мүмкін толық емес жұмыс уақыты режимін тоқтатуды
кызметкерлер өкілдерінің пікірін ескере отырып жүргізеді.
Жұмыс берушінің атауы, ведомстволық тиесілігі өзгерген,
мүлкінін меншік иесі ауысқан немесе жұмыс беруші қайта кұрылған жағдайларда кызметкерлермен еңбек қатынастары
өзгеріссіз жалғаса береді.
Жүмыстан шеттету. Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда, жұмыс беруші тиісті уәкілетті
мемлекеттік органдардың актілері негізінде қызметкерді жұмыстан шеттетуге міндетті. Жұмыс беруші Еңбек кодексінің 50-бабының 1-тармағында көзделген жағдайлардан басқа: 1) жұмыста алкогольдік, нашақорлык, уытқұмарлық масандық (соларға
ұксас) жағдайында болған немесе жұмыс күні ішінде осындай
масандыктуғызатын заттарды пайдаланған; 2) еңбек қауіпсіздігі
және еңбекті қорғау ережелері бойынша емтихан тапсырмаған;
3) жұмыс беруші берген жеке және (немесе) ұжымдык корғану
кұралдарын пайдаланбаған; 4) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес міндетті болып табылатын болса, медициналық тексеруден не ауысым алдындағы медициналық куәландырудан өтпеген; 5) егер оның іс-өрекеттері немесе әрекетсіздігі
авариялық ахуал туғызуға, еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі
ережелерінің не көліктегі козғалыс қауіпсіздігінің бұзылуына
әкеп соғуы мүмкін болса, қызметкерді жұмыстан шеттетуге
міндетті.
Жұмыстан шеттету кезеңінде қызметкердің жалақысы сақталмайды және жүктілігі мен босануына байланысты берілетін
жөрдемақыларды қоспағанда, еңбекке уақытша қабілетсіздігі
бойынша жұмыс берушінің қаражаты есебінен жәрдемақы
төленбейді. Қызметкерді жұмыстан шетгету оны шеттету үшін
негіз болған себептер анықгалғанға және (немесе) жойылғанға
дейінгі мерзімге жүзеге асырылады. Жұмыс беруші қызметкерді
жұмыстан заңсыз шеттеткен жағдайда оның жалақысы сақгалады.
255
Еңбек шартын тоқтату негіздері. Мынапар: 1) тараптардын
келісімі бойынша еңбек шартын бұзу; 2) енбек шарты мерзімінін
аякталуы; 3) жұмыс берушінің бастамасы бойынша енбек шартын бұзу; 4) қызметкердің бастамасы бойынша енбек шартын
бұзу; 5) тараптардын еркінен тыс мөн-жайлар; 6) қызметкердің
еңбек катынастарын жалғастырудан бас тартуы; 7) Казакстан
Республикасының зандарында көзделген жагдайларды қоспағанда, қызметкердін сайланбалы жұмыска (лауазымға) ауысуы
немесе еңбек қатынастарын жалғастыру мұмкіндігін болғызбайтын лауазымға тағайындалуы;
8) еңбек шартын жасасу талаптарының бұзылуы; 9) жұмыс
берушінің атқарушы органы басшысымен жасалған еңбек шартында көзделген негіздер еңбек шартын токтату негіздері болыптабылады.
:
Тараптардың келісімі бойынша еңбек шартын бұзу. Енбек
шарты тараптардың келісімі бойынша бұзылуы мұмкін. Еңбек
шартын тараптардын келісімі бойынша бұзуға тілек білдіруші
еңбек ш артының бір тарапы екінш і тарапы на хабарлама
жібереді. Хабарлама алған тарап үш жұмыс күні ішінде екінші
тарапқа қабылданған шешім туралы жазбаша нысанда хабарлауға міндетті. Тараптардың келісімі бойынша еңбек шартының
бүзылу күні кызметкер мен жүмыс берушініңарасындағы келісу
бойынша айқындалады. Еңбек шартында кызметкермен келісім
бойынша, жұмыс берушінің кызметкерге бір жылғы орташа
жалақысынан кем емес мелшерде өтемақы төлей отырып, еңбек
кодексінің 52-бабының 2-тармағында белгіленген талаптарды
сактамай-ак еңбек шартын бұзу кұқығы көзделеді.
Белгілі бір мерзімге жасалған еңбек шарты, мерзімінің аякталуына байланысты токтатылады. Еңбек шартында келісілген
мерзімге сөйкес, қызметкердің соңғы жұмыс