close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3350 karimov j. k. trehanov a. a. dalenov sh. d. jazilbekov n. a iri khara sharuashiligi sut pen et ndiru tehnologiyasi

код для вставкиСкачать
Төреханов
Каримов
. Даленов
Найманов
Жазылбеков
А. Ә. Төреханов
Ж. К. Каримов
Ш.Д. Даленов
Д.Қ. Найманов
Н.Э. Жазылбеков
шаруашылығы
Өңделіп, толыкгпырылган
екінші басылым
Оқулық
Ң ГІ
I
fl'H P tl
Триумф Т
Алматы 2006
ББК 45
184
Казақ үлттық аграрлық университеті мен Мал шаруашылығы
жене ветеринария ғылыми-өндірістік орталыгы гылыми
кеңестерінде макұлданған (06.07.2006 жылдың № 7 хатгамасы,
06.10.2006 жылдың № 4 хатгамасы).
Қазақстан Республиками Білім ж әне гылым министрлігі усынган
Пікір білдірушілер:
Т.А. Оңғарбаев, ауыл шаруашылыгы
ғылымдарының докторы, профессор;
М.А. Кинеев. Қ Р АШҒА академигі,
ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы,
А.И. Бараев атындағы сыйлықтың иегері.
184
Ірі кдра шаруашылығы: Оқулық/А-Ә. Төреханов, Ж.К. Ка­
римов, Ш.Д. Даленов, Д.К,. Найманов, Н.Ө. Жазылбеков. - Алматы: Триумф «Т», 2006 ж. —408 бет.
ISBN 9965-9996-1-9
Бұл оқулық жоғары оқу орны студентгерінің көптеген мамандықтарына арналған. Оган «Зоотехния», «Селекция және
биотехнология», «Мал шаруашылыгы», «Ауыл шаруашылыгы
онімдерінің стандарттары және сертификациясы», «Фермерлік
іс», «Ветеринария медицинасы», «Ветеринария санитариясы»
кіреді. Екінші рет толықтырылып және түзетіліп шыгарылды.
ББК 45
т 3705000000
00(05)—06
ISBN 9965-9996-1-9
Һ
ТвреханоаА.Э.„ Кадимов Ж.К.,
Даленов Ш.Д., Найманов Д.Қ.,
Жазылбеков Н.Э., 2006
т «Триумф “Т”», 2006
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 3
МАЗМҮНЫ
Кіріспе..................................................................................................................... 7
ІТАРАУ ................................................................................................. І...................... 11
Ірі қара шаруашылығының дамуы, маңызы
жөне биологиялық ерекшеліктері.........................................................11
Ірі қара шаруашылығының қазіргі уақытта дам уы ............................... 12
Ірі қараның шет мемлекеттерде дамуы...................................................... 17
II ТАРАУ .......................................................................................................................... 24 j /
Ірі қара малының шығу тегі.......................................................................... 24 ^
Малды қолға үйрету орталықтары.............................................................. 24
Үй малдарының ата тегін қолға үй рету.................................................... 26
Ірі қараның туыстас түрлері......................................................................... 30
III ТАРАУ.......................................................................................................................... 34
Ірі қараның сырт пішіні және дене бітім і................................................. 34
Сырт пішіні (экстерьері)................................................................................. 34
Ірі караның сырт пішінін бағалау тәсілдері.............................................35
Малдың жеке мүшелері.................................................................................. 36
Сиырдың ж еліні.................................................................................................41
Сиыр желінінің бауырына кабысуы............................................................ 45
Желін безі және оның бөсеңсуі....................................................................46
Ірі қараның т ү с і.................................................................................................47
Сүтті ірі қараның сырт пішіні (экстерьері)...............................................48
Етгі ірі қараның сырт піш іні......................................................................... 49
Сүггі-етті ірі қараның сырт піш іні.............................................................. 50
Дене пішінінің өзгеруі......................................................................................50
Ірі қараның интерьері (ішкі қүрылысы)................................................... 60
Ірі қараның тірідей салмағын анықтау.......................................................70
Ірі қараның жасын анықтау...........................................................................71
Ірі қараның жасын тісіне қарап анықтау.................................................. 72
Ен сал у....................................... ........................... ...................................... ....... 77
Бақылау сұрақтары.....................................................................................80
IV ТАРАУ ...........................................................................................................................81
Ірі қараның сүт өн ім і....................................................................................... 81
Сиыр сүтінің түзілуі................................................... ..................................... 82
Сүт өніміне өр түрлі жағдайлардың өсері................................................. 84
Сиыр сүтінің химиялық қүрамына өсер ететін жағдайлар.................. 87
иСиырдың сүт өнімін есептеу жөне бағалау төсілдері............................ 90
Бақш ау сүрақтары.....................................................................................91
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
V ТАРАУ
Ірі қаранын ет өн ім і...................................................................... ..
Ірі қара ұшасынын морфологиялык күрамы...........................................
Ірі қара ет өнімінін қалыптасуы жөне оған өсер ететш
92
92
жағдайлар............................................................................................. ...
Ірі қараның ет өнімін есептеу жөне б а ға л а у .............. ................. Й Щ р Д
............................... 105
Бақылау ..........................................................................
............................ 106
VI ТАРАУ .....................................................................................................................
Ірі караның асыл түқымды малдары........................................................
Ірі кара малынын сүтті түкымынын сипаттамасы............................... 107
Ірі қараның сүтті-етгі түқымдары............................................................. 136
Ірі қараның етгі түқымдары.........................................................................148
Етті түкымдардың жіктелуі......................... .......................... ..................... 1
Қазақстандағы ірі қараның жаңа түкымы әулиекөл етті ірі
қара малы ...................................................................................................
VII ТАРАУ...................................................................................................................... 183
Ірі қара табынын құру....................................................................... 183
Бүқаларды шағылыстыру науқанына даярлау...................................... 184
Үрықтандыру өдістері...................................................................................
1Я7
Қашыру науқанын өткізу.............................................................................1° '
VIII ТАРАУ..................................................................................................................... 191
Ірі қара төлін өсіру.......................................................................................... *91
Төл өсірудің теориялық н егізі.................................................................... , 192
Сиырларды бүзаулату........... ........................................................................i f f
Жаңа туған бүзаудың күтім і....................................................................... 199
Бүзауларды алты айға дейін өсіру............................................................. 201
Бүзауды теліп өсіру........................................................................................204
Бүзауды жыл бойы таза ауада жеке үйшік профилакторийда
өсіру.............................................................................................................. 205
Бүзауды сүт ему кезеңінен соң ө с ір у .......................................................207
Асыл түқымды төл ө с ір у ..........................................................................—- 208
Бақшау сурақтары...................................................................................213
IX ТАРАУ ........................................................................................................................ 215
Сүт өнімін өндіру технологиясы................................................................ 215
Шаруашылықтардың мамандандырылуы және
'
шоғырландырылуы.................................................................................. 218
Өнім бағыты жөне даму түр і............. Г........................................................ 219
Түмса сиырларды сүтейту............................................................................ 221
Қарқынды технология өндірісінде сүтті ірі қараны бағалау............ 227
Сүтті ірі қараны үстау төсілдері.................................... .............................231
Өндірістік дамуда сүтгі малды азықтандыру..........................................233
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
5
Сүт фермасында технологиялық жұмыстарды
механикаландыру.....................................................................................
Сүт кешендері мсн сүт фермаларындағы ветеринарлық.. 248
санитарлық жүмыстар.......................................................................
Бақылау .......................................................................................................
X ТАРАУ ........................................................................................................................251
Ірі қара етін өндіру технологиясы.............................................................
Етке арналаған төлдерді ө с ір у ....................................................................
Өндірістік будандастыру...............................................................................
Етті ірі кара шаруашылығы.........................................................................
Малды бордақылау жөне оны үйымдастыру......................................... 2&2
Малды жайып семірту және оны үйымдастыру....................................2
Малдардың бордақылау алаңдары............................................................
Бордақыланған малдарды етке өткізу және т а су ................................. 268
Бақылау ......................................................................................................
. . . . 270
XI ТАРАУ ........................................................................................................................
Ірі қара шаруашылығында мал асылдандыру жүмысы...................... 2 Асылдандыру жүмысын үйымдастыру шаруашылықтары.................271
Мемлекеттік түқымдық малды асылдандыру станциясы..................273
974
Ғылыми-өндірістік асылдандыру ұжымы................................................
Ірі қара өсіру тәсілдері.................................................................................
Сұрыптау............................................................ ...............................................
Асылдандыру жұмысының теориялық н е п зі.........................................
Ірі қараны асылдандыруда белоктың полиморфизмы
мен биохимиялық көрсеткіштерді пайдалану................................ 288
Бүқаларды бағалау жөне сүрыптау....................................... ................... 289
Сиырларды бағалау жөне сұрыптау.......................................................... 292
Сүтгі ірі қараны ата-тегі жөне бірінші бұзаулаған
маусымындағы сүт көрсеткіші бойынша сүрыптау...................... 294
Етгі ірі қара сиырын бағалау жөне сүрыптау........................................ 295
Бүкалар мен сиырларды препотентгігі бойынша бағалау..................295
297
Жүп тандау........................................................................................................
Ірі қара шаруашылығын кең аукымды селекциялык
бағдарлама бойынша асылдандыру.................................................... 301
Электронды есептеу машинасын (ЭВМ) ірі қараны
асылдандыру жүмысында пайдалану................................................. 302
Асыл түқым жөне жеке табын жүмыстарын асылдандыру
303
жоспары...............................................................................
_ ,
Зоотехникалық жөне асылдандыру е с е б і................................................ Ш
307
Малға ен салу ...................................................................................................
Зоотехникалық және асылдандыру есептерінің түрлері.................... 308
Мемлекеттік асыл түқымды мал кітабы.................... .............................
........................................................................
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ірі кара малының көрмесі............................................................................310
Ірі қара мал селекциясының ғылыми н егізі...........................................312
Бақылау ...................................................................................................... 312
XII ТАРАУ ........................................................... .......................................................... 314
Сүтті және сүтті-етті ірі кара малын бонитировкалау....................... 314
Ірі караны бонитировкаға дайындау......................................................... 315
Малдың түқымдылығын анықтау............................................................. 316
Малды сырт пішіні мен дене бітімі бойынша сы нау...........................319
Белгілерінің жиыны бойынша қорытынды класын анықтау........... 319
Бонитировка корытындысында іске асырылатын шаралар...............324
Сүтті және сүтті-етті бағыттағы түқым бонитировкасының
қорытындысы............................................................................................ 325
Етті бағыттағы ірі қара түқымын бонитировкалау.............................. 326
Дене бітімі мен сырт пішінін сынау.......................................................... 327
Етті бағыттағы ірі қараның бонитировка нәтижесін қорыту............ 335
Бақыяау сурақтары.................................................................................. 335
XIII ТАРАУ..................................................................................................................... 336
Сүтті және сүтгі-етті бағыттағы түқым бүқаларын үрпақ
сапасы бойынша бағалау....................................................................... 336
Бүқаны ата-тегі бойынша сы нау................................................................344
Үрпағының сапасы бойынша сы нау......................................................... 345
«Қыздары-енелері» төсілі бойынша бағалау...........................................346
«Қыздары-қүрбылары» төсілі бойынша бағалау...................................347
Етті бағыттағы түқым бүқаларын үрпағының сапасы
бойынша және еркек үрпағының өсіп-жетілу жылдамдығы,
азыкты өтеу, тірі салмағы, етгілік түлғасы бойынша сынау......348
XIV ТАРАУ.................................................................. ...................................................354
Ірі қараны азықтандыру................................................................................ 354
Сиырларды азықтандыру.............................................................................. 360
Суалған буаз сиырларды азықтандыру.....................................................364
Сиырды бүзаулағаннан кейін, сүтейту үшін азықтандыру...............366
Сиырларды жаз айларында азықтандыру............................................. 368
Бақшау сурақтары...................................................................................370
Қосымша деректер.......................................................................................... ...
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
7
КІРІСПЕ
Ірі қара шаруашылығы — мал шаруашылығындағы ең
маңызды сала, біріншіден
халқымызды ең жоғары сапалы
тағамдармен қамтамасыз етеді, екіншіден — жеңіл өнеркәсіпті
шикізатпен қамтамасыз етеді, әрі бүл сала маңызды органикалық тыңайтқьпптарды да өндіреді.
«Мал өнімдерін өндіру технологиясы» мамандықтарының оқу
бағдарламасында «Ірі қара шаруашылығы» пәні негізгі пәндердің
бірі больш саналады.
Бұл пәнді игеру үшін анатомия, физиология, биохимия,
механикаландыру, мал азықтандыру, мал өсіру, генетика,
зоогигиена, ветеринария, ауыл шаруашылық малдарын колдан үрықтандыру, әрі агрономия л ық жэне экономика л ық
ғылымдардың негізін жақсы білу қажет. Пөнді оқудагы
негізгі мақсат — студенттердің өз мемлекетіміз бен шет
мемлекетердегі ірі қара шаруашылыгының дамуын зерттеп,
әрі қаржыны аз жүмсап, осы саладан көп өнім алу және
экологиялық табиғи жағдайларымызға зиян келтірмейтін
жолын қарастыру.
Ірі қараның конституциясын (дене бітімін), экстерьерін (сырт
пішінін) және интерьерін (ішкі қүрылысын) зертгегенде, ол ардан алы натын өнімдер байланы сты лы ғы н және осы
ерекшеліктерді малдарды сүрыптау мен жүп тандау жүмыстарына пайдалана білу парызы айқындалады.
«Ірі қара өнімдері» тарауында бүл өнімдердің қалай пайда
болатыньш, оның себебі мен тиімділігін ажырата білу және зерттеу қажет. Сүт және ет өндірудің озық технологиясын экономикамен, экологиямен, өз еліміздегі, шет мемлекеттердегі алдьщгы катарлы төжірибемен байланыстырып зерттеу қажет.
Мал табынын толықтыру, оның өнімділігін көбейтумен тығыз байланысты, әрі малдың физиологиясын, азықтандырылуьш және малдәрігерлік негіздерін білуді қажет етеді. Ірі кара
түқымдарын төмендегідей сызба (схема) бойынша зерттейді: асыл
түқымды ірі қараның халык шаруашылығындағы маңызы, өскен
ортасы, шыққан тегі мен тарихы, тірідей салмағы және тағы да
басқа биологиялық, өрі шаруашылык ерекшеліктері, генеалогиялық қүрылысы, келешек дамуы. Ірі қараны асылдандырудың мал өнімін көбейтуде маңызы өте зор, сол үшін
дүниежүзілік генофонд жөне ғылыми-технологиялық зерттеулер жетістіктеріне сүйенеді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Бұл пәнді оқу мезгілдерінде студенттерді жиі-жиі мал фермаларьша апару керек, ал теориялық сабақтарда технологиялык құралдарды пайдалану қажет, әрі студенттердің бүл пөнді
толық түсінуіне қосымша теледидарды, оқу кинофильмдерін
пайдаланған жөн, ЭЕМ-ң әсері өте күшті.
Бағдарламаның көптеген тақырьштарьш студенттер өзінше
жеке зерттегені де пайдалы, себебі ол студенттің творчестволық сана-сезімін дамытады. Әсіресе, бүл пәннің курстық жүмысы мен жобасын студентгерді ғылыми зертгеуге бейімдеп, ғылыми еңбектермен айналасуына эсер етеді. Бүл пәнді толық игеруде, диплом жүмысын орындауда алдыңғы қатарлы шаруашылықтарда өтетін өндірістік практиканың маңызы өте зор.
Отанымыздың азық-түлікпен (ет, сүт, сүт тағамдарымен)
қамтамасыз ету үшін ірі қара мал шаруашылығының маңызы
өте зор, себебі сүт өнімі оның 99 пайызын, ал ірі қара еті 40-45
пайызға дейінгі деңгейін қүрайды. Сонымен қатар ірі қара мал
терісі де жеңіл өнеркәсіп шаруашылығында көп қолданылады,
әрі ірі қараның қиы егін шаруашылығында, әсіресе кейінгі
уақыттарда, кеңінен органикалық тыңайтқыш ретінде пайдаланылуда.
Ғылыми техниканың ерекше дамуына байланысты ірі қара
шаруашылығы да ерекше дамуда, әрі одан алынатын өнімдер
де көбеюде.
Ал кейінгі жылдарда ірі қара мал түқымдарының асылдануын ерекше көрсеткен жөн, сонымен қатар жаңацан асыл-түқымды ірі қара малы шығуда, ал асыл түқымды ірі қара малдары
экономикалық табиғи аймақтарға жақсы бейімделген. Оған
ерекше эсер еткен селекция жүмыстарының жақсаруы. Себебі
селекцияның дамуына генетика, биотехнология ғылымдарының
негізгі мен электронды есептеу техникасьшың өсері өте зор
болды.
Жалпы мал шаруашылыгы қазіргі уақытта іштей мамандандыру арқылы, әрі осы саланың қарқынды жолга көшуіне бай­
ланысты ерекше дамуда.
2010 жылга дейін әрбір шаруашылықта сауын сиырларының
сүтін 4000-5000 кг-га дейін көтеру көзделеніп отыр, ол үшін:
мал азыгын молайту және селекциялық асылдандыру жүмыстарын жақсарту қажет, ал ірі қарадан алынатын ет өнімін, өр
түрлі есептегенде 30-40 пайызға көбейту межеленуде.
Кейінгі уақытта АҚШ-тан өкелінген голштин-фриз ірі қарасын жергілікті ірі қара малымен будандастырудың нәтижесінде
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
9
көптеген сиыр табындары қалыптасты. Осы жұмыстың арқасында кейбір асыл тұқымды мал зауытарында сиырлардан 8-10
мың кг-ға дейін сүт алу межеленуде, ал бордақыланатын малдардың тәулік салмағы 1000-1500 грамға жетуі тиіс.
Қазақстан Республикасының шаруашылықтарында 20-дай
сүтгі, сүтті-етті және 8-сүггі ірі қарасының асыл түқымды малдары өсірілуде, айта кету керек, бүл асыл түқымды ірі қараларының көпшілігі жаңа өнеркөсіпті технологияға бейімді емес.
Сондықтан кейінгі уақытта будандастыру және гибридизациялау арқылы ірі қараның жаңа асыл түқымдарын қалыптастыру
бағытында жүмыстар жүргізілуде.
Ірі қара шаруашылығының нәтижелі дамытудың ерекше
жолы, бүл саланы толығымен қарқынды технологияға көшіру,
әрі әр табынның сапасын жақсарту, сүрыптау және жүп таңдау
тәсілдерін молынан қолдану, мал азығын молайту, мал азығының сапасын жақсарту болып саналады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
I ТАРАУ
jj
Ірі қара шаруашылығының дамуы,
маңызы және биологиялық ерекшеліктері
' .*v сіwi.'• 'і* %* ( ь
щі* %:
gjr I*
уыл шаруашылығында сүтті, сүтті-етті және етті
ірі қара мал шаруашылығының маңызы өте зор.
Ірі қара малынан алынатын өнімнің түрі көп: сүт,
ет және тері жатады. Ал, оның қиы топырақтың
қүнарлығын арттыру үшін қолданылады.
Жалпы мал шаруашылығының ішінде ірі қара мал
шаруашылығынан алынатын өнім 60%-дан асса, ал
Ресейдің солтүстік-батыс облыстарында, Балтық
теңізі бойындағы республикаларда жөне ауыр
өнеркәсіпті төуелсіз мемлекеттер достастықтарьшың
аймақтарында бүл өнім 65-70%-ға дейін жетеді.
Сүт өнімі жағынан ірі қара мал басқа ауыл шаруашылық малдарына қарағанда көп алда. Көптеген алдыңғы қатарлы шаруашылықтарда өр сиырдан жылына 7000 кг-нан артық сүт сауса, ал аса
сүтті сиырлардан бір маусымда (305 тәулік ішіңде)
27600 кг дейін сүт сауған, ол Кубаның Убре-Бланки атты сиыры тәулігіне 110,9 кг сүт берген. Бордақыланған төлдердің төулікте қосатын салмағы 1500
г-нан да асуда.
Ірі қара малы өте төзімді жөне өмір сүретін орталығына тез бейімделгіш, сондықтан да өлемнің барльщ аймақтарында өсіріледі. Сонымен ТМД-ньщ 4550°С ыстықты аймақтарында жөне -60°С қысы өте
аязды аймақтарда да өсіріледі.
А
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ірі кара малының корыту органдарының ерекшеліктеріне
байланысты клетчаткасы көп азықтарды жақсы қорытады, өрі
қорытуы 55-60%-ға дейін жетеді. Жылқы мен шошқа малдарын алсақ олардың азық клетчаткасын қорытуы тек қана 1830%-ға дейін ғана жетеді.
Жаз айларында ірі қара жайлымды жақсы пайдаланып, өнім
өндіріп, шаруашылыққа көп пайда келтіре алады.
Кейбір етгі асыл түқымды ірі қара малының бұқалары 20 жасқа дейін де шаруашылықта пайдаланылады. Алсүтті сиырлар
одан да көп пайдаланылып, 23 жасқа дейін өмір сүре алады.
Ғылыми деректер бойынша 35-40 жасқа дейін өмір сүрген сиыр­
лар бар. Ал, орташа шаруашылықтарда сиырларды 10-12 жасқа,
бүқаларды 7-8 жасқа дейін үстайды, себебі бүл малдардың жасы
үлғайған сайын өнімі азайып, төлдеуі кеми бастайды.
/ Ірі кдра шаруашылығыньщ
қазіргі уақытта дамуы
Үлы Октябрь революциясына дейін ірі қара малын өсіру байтаптың шаруашылықтарында шоғырланған, олардың табыны
көбінесе шет мемлекеттен өкелінген асыл түқымды ірі қара
малымен толықтырылған.
Өнеркөсіпті ірі қаралар маңындағы мал азығымен толық қамтамасыз етілген шаруашылықтарда жаңадан асыл түқымды ірі қара
малы шыға бастаған. Оған Холмогор, Ярославль, Бестужев, Та­
гил жөне Қырдың қызыл түқымды ірі қара малдары жатады.
Кеңес Одағының оңтүстік жөне оңтүстік шығыс жайылымды аймақтарында қалмақ жөне украин көк ірі қара малының
түқымдары шығарылды. Бүл малдардың еттілігі жөне жүмысқа
пайдалану қасиеті жақсы болды. Бай-таптың шаруашылықтарына шет мемлекеттерден голланд, данияның қызыл, симментал, швиц, айршир жөне шортгорн ірі қара малының түқымдары өкелінді, бүл түқымдардың жергілікті малдардың түқымын
асылдандыруда өсері өте үлкен болды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Қазақстан Республикасында сүтті жөне етті тұқымды ірі
қара малын дамытуда үлкен жетістікке жетті. Біріншіден ірі
қара малының саны артуымен қатар малды асылдандыру
мәселесі жөнделді. 1 қаңтар 1990 жылғы мөлімдеме бойынша
ТМД-да ірі қара малының жалпы саны 118,3 млн басқа жетсе,
оның ішінде сауынды сиыр 41,7 млн-ға'жеткен. Қазақстанда
жалпы ірі қара мал саны 9,7 млн-нан, ал сауынды сиыр 3,2
млн-нан асқан. Мал саны бойынша ТМД-да Үнді жөне АҚШ
мемлекеттерінен кейін үшінші орында. Сонымен қатар ірі қара
малының сапасы да жақсарды. 1932 жылы асыл түқымды ірі
қара малы 10%-ға жетсе, 1990 жылы 95%-дан асты. Сүтті ірі
қара мал аймақтарында асыл түқымды малдар өсіріледі. Аз
уақыттың ішінде ТМД-да 12 ірі қара мал түқымы шығарылды, оған Кострома, Сычев, Лебедин, Алатау, Әулиеата, казактын ақ бас т.б. ірі кара мал түқымдары жатады. Сонымен қатар
шаруашылықтағы сиырлардың сүттілігі, ал етке өткізген мал­
дардың тірідей салмағы артты. Сонын нәтижесінде ірі кара
малының саны өсуімен байланысты сүт және ет өнімдері де
көбейді.
Қ азақстан Республикасы Ауыл ш аруаш ы лығы министрлігінің деректері бойынша 2004 жылы ірі кара саны 5 млн
803,7 мың бас болса, оның ішінде сиырдың саны 2 млн 379,4
мың баска жеткен. Әрбір жыл сайын ірі кара басынын саны
көбеюде.
Сонымен катар зауытгык будандастыру да кең өріс алды.
Шаруашылықтардьщ мамандарымен бірлесе отырып, Қазақстан
оқымыстылары колда бар малды жетілдіру жөне жаңа түқым
шығару жүмыстарына жетекшілік етгі.
Сол, 1930 жылдары басталып, 1950 жылдары жаңа түқым
болып бекітілген Қазақстанда шығарылған жаңа түқымньщ бірі қазақтың ақбас сиыры. Оның автор лары Д. М. Мусин, Н.З. Галиакперов, М.Ф. Гордиенко, К.А. Акопян, С.С. Дудин жөне
сол кездегі шаруашылықтардың мамандары В.А. Субботин,
А.В. Ланина, И.Ф. Мельниченко, Б.В. Бай, И.Е. Жерноклей,
малшылар Ж. Шыкымбаев («Шалабай» асыл түқымды мал сов­
хозы). Сол жылдары Алатау түқымы да бекітілді. Онын автор"
”
ІРІ КАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
лары М.Г. Болдырев, И.М. Галочкин, М.Я. Мартинсон,
Н.К. Никифоров, Д.Н. Пак, П.И. Рыбаков, Г.А. Чернов.
Бүл түқымды жетілдіре түсуде И.К. Трандофилов, Б.В. Чашин, О.В. Баланина, К. Сарсембин, А.В. Шаров, JI.H. Карачаева жөне шаруашылықтардын зоотехниктері М.С. Новиков,
Н.Н. Шемшура, М.И. Окороковтар аянбай еңбек етті.
Әулиеата түқымын жетілдіру жолында Қазақстанда отызыншы жылдардан бері Панасенко, Естин, Левин, Власова, Флеринский жөне жергілікті жерлердегі шаруашылық басшылары
мен мамандары қажымай еңбек етті.
Қолдағы мал түқымын жақсарта түсу, жаңа түқым, оны
жетілдіру мал өнімділігін жоғарылата түсуге көп ықпал етеді
және еңбектің өнімділігін арттырады.
1-кесте
Крзақстандағы ірі кара саны
(өр жылдың басында, мың есебімен)
Жылы
Ірі қара
1916
1928
1941
1946
1966
1970
1975
1980
1985
1992
5040,5
6509,8
3335,2
3489,3
6794,8
7153,5
7714,4
8013,4
9000
9661,9
Соның ішінде сиыр
1868,6
2211,7
1251,1
1305,8
2566,1
2617,6
2619,4
2870,5
3100
3199,4
Бүл жолда Қазақстанда өсірілетін ірі қара түқымдарын
жетілдіре түсу үшін қазіргі кезде қажымай еңбек етіп жүрген окымыстыларды да атаған жөн. Олар: Т.Ф. Тавилдарава,
А.Д. Аксенникова (қырдың қызыл сиыры), Б.Б. Ысқақбаев,
Р.Ж. Галимзянова, М.Ж. Молдақүлов (өулиеата сиыры),
Ю. Колокольцев (симментал) Ж .К. Каримов (латыштың
қоңыр қызыл сиыры), Ж. Суленов, А.Ә. Төреханов (Алатау
түқымы), В.А. Соколов, М. Жомартов, В.Д. Крючков (қазақІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
тың ақбас сиыры), М. Жүмабаев (галловей), Б. Назарбеков
(санта-гертруда).
Халықты мал өнімімен қамтамасыз етуде ірі қара өнімі қазіргі
кезде алдыңғы орын алды. Демек, оқымыстылар мен мамандардың алдында түрған мақсат —жас малды дүрыс өсіру және
мал бордақылау, сүт өндіру технологиясын жақсарту, оны
өндіріске енгізу, ірі қара түқымын әлі де болса жақсарта түсу.
Эрине, мал азығын молайту және селекциялық асылданды­
ру жүмыстарын жақсарту қажет, ал ірі қарадан алынатын ет
өнімін, әр басқа есептегенде 30-40% көбейту межеленуде.
Кейінгі уақытга АҚШ-тан әкелінген голштинфриз ірі карасын жергілікті ірі қара малымен будандастырудың нәтижесінде
жоғарғы көрсеткішті көптеген сиыр табындары шығуда. Осы
жүмыстың арқасында кейбір асыл түқымды мал зауыттарында сиырлардан 8-10 мың кг-ға дейін сүт алу межеленуде, ал
бордақыланатын малдардың төулік салмағы 1000-1500 г жетуге тиіс.
Қазақстан Республикасының шаруашылықтарында 20-дай
сүтгі, сүтті-етті бағыттағы түқымдар және 8 етті ірі қарасының
асыл түқымды малдары өсірілуде, ал бүл асыл түқымды ірі
қараларының көпшілігі жаңа өнеркәсіпті технологияға бейімді
емес. Сондықтан кейінгі уақытта будандастыру жөне гибридизациялау арқылы ірі қара малының жаңа асыл түқымдары шығарылуда.
1990 ж. Республикамызда барлығы 2391 шаруашылығы ірі
қара малын өсірсе, соның 250 ірі мамандандырылған ет шаруашылығымен айналысқан, ал 270 шаруашылық мамандандырылған сүт өндірумен шүғылданған.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының шаруашылықтарында сүтті жөне сүтті-етті бағытқа жататын: қырдың қызыл,
өулиеата, қара ала, алатау, симментал, латыштың қызыл қоңыр,
айршир ірі қара түқымдары болса, ал етті бағытқа жататын:
Қазақтың ақбас, әулиекөл, санта-гертруда, абердин-ангусс, гал­
ловей, шароле, қалмақ, герефорд ірі қаралары жатады.
Республикамыздың сүтті, сүтті-етті ірі қарасын одан өрі асыл­
дандыру және дамыту үшін әлемдік генофондтарды дүрыс пайІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
далану кажет. Әоіресе, АҚШ-тын голштан, даниянын дат, германиянын англер, швейцариянык швиц, франциянын монбельярд, немістердің қызыл ала ірі қараларын пайдаланудың маңызы зор.
'' ’1 -.
Ал, етгі бағыттағы ірі қараны асылдандыру жөне одан әрі ет
өнімін дамыту үшін: герефорд, шароле, абердин-ангусс, галловей, лимузин, немістердің сары ала түқымдарын пайдалануды
үсынамыз. Әрине, бүл аталған түқымдарды паидаланудың жолы
көп. Оған: жаңадан түқым топтарын шығару, қан алмастыру,
өнеркәсштік тәсілмен шағылыстыру және т.б. жатады.
jpj қара мал шаруашылығын нәтижелі дамытудың ерекше
жолы, бүл саланы толығымен қарқынды технологияға көшіру,
әрі өр табынның сапасын жақсарту, сүрыптау және жүп таңдау
төсілдерін молымен қолдану, мал азығын молайту, мал азығының сапасын жақсарту болып саналады.
Сүт өнімінен біздің бүрынғы одағымыз дүние жүзі бойьппиа
бірінші орында болған. Әр адамға есептегенде жылына 318 кгнан сүт және 60 кг-нан ет өндірілген.
ТМ Д-ның көптеген ш аруаш ы лы қтары нда сүт өнімі
көрсеткіші өте жоғары болған. Қазақстан Республикасының
Алматы облысы «Каменск» мемлекеттік асыл түқымды мал зауытында эр сиырдан сүт сауу маусымында 5500 кг сүт сауылған.
:. м
Ірі қараны дамытудың негізі, осы саланы өндірістік негізде
дамытып, сүт жөне ет өнімдерін көбейту. Әсіресе, ірі қара төлінің
тірідей салмағын өсіріп, бордақылағаннан кейін төлдерінің
тірідей салмағьш 400-500 кг дейін жеткізу. Әрбір шаруашылықта
сүт өнімін 3000 кг дейін жеткізсе, ал сүтті аймақтарда 40005000 кг дейін жеткізу қажет.
Келешектегі мақсат ірі қара малын сапалық жағынан одан
әрі асылдандыру жөне жоғары өнім алу, жоғары өнімді малдардың тобын шығару. Әсіресе, сүтті сиырлардың сүттілігін мо­
лайту, әрі осы шаруашылықты өндірістік негізге айналдыру.
Республикамыз бойынша етті сиыр түқымынъщ саньш көбейту, асылдандыру жүмысын жақсарту, өрі ірі қара малын толық
етіп азық-түлікпен қамтамасыз ету.
ft
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
17
Осы мәселелерді шешу үшін осы шаруашылықты өндіріспк
негізде дамытып, одан өрі шоғырландыру қажет.
Мал шаруашылығының кешендері жөне механикаландырылған фермалардың көрсеткіштеріне қарасақ, өндірістік негізде
дамудың әсері өте үлкен екенін аңғарамыз. Ал осы уақытқа
дейін сүтті кешендердің еңбегінің нәтижесі басқа фермалардан
2-3 есе артық, ал өзіндік бағасы 1,5 есе кем.
Ірі кдраның шет мемлекеттерде дамуы
Ірі қара малы және оның жабайы түқымдары барлық дүние
жүзінің аймақтарында дамыған. Оның саны жыл сайын орташа
2% өсіп түрады. Осы ірі қара малының жартысы Үнді, АҚШ,
ТМД, Бразилия, Қытай және Аргентина мемлекеттерінің шаруашылықтарында шоғырланған өндірістік негіздегі техноло­
гия бойынша ірі қара малының 300-дей түқымы, зебудің 121
түқымы және 29 түқым гибридтері өсіп дамуда. Дүние жүзінде
ірі қара малының еті АҚШ-та көп өндіріледі.
Элем бойынша осы мемлекеттердің үлесіне ірі қара етін
өндірудің 39,1% келеді. Аргентина мен Бразилия мемлекеттері
10,1 %-ға дейін ірі қара етін өндіруде.
Сүт өнімі АҚШ-та, Францияда, ФРГ-да көп өндіріледі. Оның
ішінде АҚШ-та бүкіл дүние жүзін алганда 13,5% сүт өнімі алынса, Францияда —7,7%, Германия — 5,7% жетуде.
Әр сиырдан сауылатын сүт өнімі жағынан алда Голландия
жөне АҚШ мемлекетгері. Бүл мемлекеттерде орташа өр сиыр­
дан жылына 5000 кг-нан артық сүт сауады. Бірақ дүние жүзі
бойынша көптеген мемлекеттерде өр сиырдан 1000 кг-да
жетпейтін сүт сауады. Мысалы, Эфиопияда — 137 кг, Пакистанда - 320 кг, Үнді де - 460 кг, Колумбияда - 763 кг.
Ірі қара түқымын бүкіл дүние жүзі мемлекеттері өсіреді.
Жалпы көптеген мемлекеттерде ең көп тараган ірі қара түқымын бірнеше туыстас топтарга бөлуге болады. Оган:
1. Қара ала ірі қарасының түқымдары. Негізі бүл түқым Голландиядан шыққан. Көптеген Еуропа мемлекеттеріне, Солтүетік
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Америкага, Жапонияга жэне Австралияга таралган. Б.рақ |
мемлекетгерле
түқымнын езінше ерекшелистері бар, мыса­
лы сүттілігі жөне лене бітімінін ерекшеліктер.. Мысалы,
АКШ-та голштин-фриз, британиянын Фризі, шведтердіқ қара
ала ірі карасы т.б. Қара ала ірі карасынын сиырларының сүтгілігі
Щ
өте жоғары. Орташа асыл түқымды мал шаруашылықтарьшда
Әр сиырдан 5000-7000 кг сүт сауса, ал сүтінің майлылығы 3,83 9% жеткен.
§
2
Қызыл түсті ірі қара түқымы, негізі ангельн (англер) ірі
қарасынан шыққан. Оған: данияның қызыл, полынаның қызыл,
қырдың қызыл т.б. түқымдары жатады. Орташа сиырларының
сүтгілігі 4000-6000 кг жетсе, сүтінің майлылғы 3,9-4,0%.
3. Қоңыр түсті ірі қара түқымдары, шығу негізіне Швейцарияның швиц ірі қарасы жатады. Бүл түқым Орталық Еуропа мемлекеттерінде көп тараған, әрі АК,ПІ-та да өсіріледі.
Орташа эр сиырдан 4000-5000 кг сүт сауса, сүтінің майлылығы 3,8-3,9%.
4. Сары ала түсті ірі қара түқымдары, шығу негізіне симментал ірі қарасына жатады. Орталық Еуропа мемлекеттерінде
көп шоғырланған. Симментал ірі қарасы өте ірі денелі, сүтгіетті бағытқа жатады. Эр сиырдан орташа 4000-5000 кг сүт сау­
са, сүтінің майлылығы 3,8-4,0% жетеді.
Етгі ірі қараға 26 түқым жатса, соның төртеуі шортгорн, герефорд, абердин-ангусс жөне шароле көптеген мемлекетгерде
жиі тараған. Бүкіл әлемде халықтардың санының көбеюіне байланысты, жылдан-жылға ет өнімінің қажеттігі жоғарылады, осы
жағдай ірі қара шаруашылығының дамуына және оны асылдандыруына көп эсер етуде.
4
Соған байланысты кейінгі уақытта сүтті және сүтті-етті
түқымға жататын малдардың еттілік қасиеті жақсаруда. Әсіресе,
оған голланд, данияның қызыл, ФРГ-ның қара ала т.б. ірі қараның түқымдары жатады.
! ^5Щ
Ет өнімін көбейтудің бір жолы, сүтгі түқымға жататын сиырлардың көпшілігін етті түқымға жататын бүқалармен
өндірістік негізде будандастыру болып саналады. Осындай тәсіл
көптеген Еуропа мемлекеттерінде және Солтүстік Америкада
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
19
іске асуда. Сонымен қатар көптеген мемлекеттерде жаңадан
етті түқым шығарылуда, етті түқым ірі қарасының саны
көбейіп, сапасы жақсаруда. Ірі қараның өр мемлекетте дамуы
өр түрлі.
Еуропа мемлекеттерінің көбінде сүтті-етті бағыттағы ірі
қараны өсірсе, ал ірі қараны көбіне табиғи жайылымда, екпе
шөбі көп жерде үстайды. Сондықтан жазғы айларында малдың көбін көк майса жөне жайылымда жайса, қысқы айла­
рында көбінесе сүрлем береді. Ал, мал азығының ішінде жемнің
үлесі — 20-30%, ал бордақылау уақытында — 30-40% жетеді.
Қысқы айларында ірі қараны көбінесе байлап үстайды, әрі
төулігіне 2 рет сауып, екі рет мал азығын береді. Асыл түқымды төл өсіргенде сүт жөне жемді аздау беріп, көлемді азықты
көбірек береді. Ал көптеген мемлекеттерде (Англия, Франция,
Дания т.б.) жасанды сүт пен арнайы жемді көбірек береді. Ал
бүзауларды 6 айлық уақытынан кейін жазғы айларында жай­
ылымда, ал қыс айларында сүрлем және басқа көлемді азық
көп береді. Қашарлар көбінесе 25—28 айлықтарында бірінші
рет бүзаулауы тиіс. Ал етке арналған төлді көбінесе 14—18
айлығына дейін өсіріп, бордақылап етке өткізеді. Жаз айла­
рында төлді жайып семіртеді де, немесе байлап үстап бордақылайды.
АҚШ-та ірі қара шаруашылығы жақсы мамандырылған, сүтті
түқымға жататын ірі қара солтүстік-шығыс және батыс штаттарьша шоғырланған. АҚШ-тың орталық жөне оңтүстік аймақтарының жаилымдары едәуір көп, сондықтан ол аимақтарда
етті түқымға жататын ірі қара шоғырланған. Ал сүггі ірі қара
түқымын жартылай жайып, жартылай қолда үстап бағады, өр
1 кг сүтке 400 г жем азығы жүмсалып, рационның 25-27% жазғы жайылымға есептелінсе ,17% сүрлем жөне 18% көлемді азық
қүрайды. Қыста малды байлап үстайды, кейінгі уақытта 1/5
бас байламай бос үстайтын болды. Оның экономикалық үтымдылығы әте жоғары, өрі қаржылық тиімділігін өсірудегі қолданылатын төсіл, ол мадцарды ірі фермаларда шоғырландыру. Төл
өсіргенде көбіне жасанды сүт жөне арнайы жемді қолданады.
Тез жетілгіш сүтті ірі қара сиырлары ерте бүзаулайды, оған
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
джерсі, голштинфриз сиырлары жатады (2 жастарында), ал швиц
сиырлары 2,5 жылда. Сүтті сиырларды 3-4 жыл ғана сауып,
одан мол өнім алып, содан кейін етке өткізеді. Ал аса сүтті
сиырларды көп жыл үстайды.
Етті ірі қара шаруашылығы да жақсы мамандырылған. АҚТТТтың оңтүстік штаттарында бүзауларды 7-8 ай бойы енесіне теліп
жайылымда үстайды.
Рацион қүрамының 60%-ы жайылым, 22%-ы жем, 18% - сүрлем жөне көлемді мал азығы.
Бүзауларды енесінен бөлгеннен кейін, жүгеріні көп егетін
аймақтарға ауыстырып, тірідей салмағы 400-450 кг жеткенше
бордақылайды. Қарқынды бордақылау мезгілдерінде жемді молымен (өсіресе, жүгері жемін) пайдаланады.
Канадада сүтті ірі қара шаруашылығы жайлымы мол шығыс аймақтарына шоғырланған. Қыс айларында сүрлем мен
егіннің қалдықтарын көп пайдаланады. Етті ірі қара бүл
мемлекеттің батыс аймақтарында, халқы аздау, бірақ жайылымы мол жерлерге шоғырланған. Төл өсіру, бордақылау тәсілі
АҚШ-қа көп үқсайды. Батыс аймақтарында төлді 7-8 айға дейін
енесімен бірге үстап, ал шығыс аймақтарында оларды бордақылайды.
Американың оңтүстігіндегі Бразилияда, Аргентинада және
Уругвайда ірі қара көп шоғырланған. Бүл мемлекеттерде етті ірі
қара ш аруаш ылыгы негізгі мал ш аруаш ылығы болып
есептелінеді. Көптеген аймақтарьшда ірі қараны жыл бойы жай­
ылымда үстайды, ал жемді аз береді. Сондықтан төлдерін 2-2,5
жылдықтарында тірідей салмағы 400-500 кг жеткенде ғана етке
өткізеді. Шаруашылық аралық мамандандыру АҚШ-қа караганда аз дамыған.
Азия мемлекеттеріндегі ірі қарадан алынатын өнім өте төмен.
Көптеген Азия мемлекеттерінде ірі қарамен қатар буйволды
өсіреді. Барлық мал жыл бойы жайылымда болады, әрі ірі қараны
ет және жүмысқа пайдалану үшін қолданады. Ал өндірісті қала
аймактарында сүтті ірі қараны өсіреді. Әсіресе голштинфриз,
айршир, джерсі жөне т.б. Еуропа жөне Америкадан әкелінген
сүтті ірі қара малдарының түқымдары.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
5
Жаңа Зеландия және Австралияда сүтгі жөне етгі бағытгағы
ірі караны өсіреді. Бүл мемлекеттерде ірі қараны жыл бойы
жайылымда бағады.
Сүттің көпшілігін май, ірімшік және қүрғақ сүт дайындау
үшін қолданады. Ал етті ірі қара жайылымы мол аймақтарда
өсіріледі.
ФРГ-да сүтті сиырлардың сүті өте жоғары, мысалы, «Густово» фермасында эр сиырдан 6389 кг-нан сүт сауған. Келешекте өр сиырдан 6000 кг-нан артық сүт сауу мөлшерлері
белгіленген. Әрбір 100 га егіндікке 87 бас ірі қара, оның ішінде
35 сиырдан келеді. Жалпы өнімнің ішінде ауыл шаруашылық
өнімі 50%-ға жетеді. Сүт өнімі 1980 жьілы 1970 жылмен салыстырғанда 10% өссе, ал өр сиырдың орташа сүті 3554 кг жеткен. Бүл мемлекетте мал азығын дайындауға көп көңіл
бөлінеді, өрі бүл жүмыс жақсы механикаландырылған. Мал
азығының қүрамына 36% көк майса, 38% сүрлем жөне 26%
шөп, әр түрлі гранулалар кіреді.
Болгарияда - 35 сүт кешені жүмыс атқарған. «Локарско» сүт
кешенінде әр сиырдың сүті 3200 кг-нан 4000 кг-ға дейін көбейген. Ал әр адамға шаққанда кісі басына 192 кг-нан 250 кг немесе 30%-ға дейін өскен.
Венгрияда - 400-дей мамандырылған мемлекеттік сүт фермалары салынған. Әсіресе, «Агарт» атты шаруашылығында әр
сиырдан 5000 кг-ға дейін сүт сауылған. 1970 жылмен салыстырғанда 1980 жылы сүт өнімі 48%-ға дейін арткан.
Польша мемлекеті ірі қараның сүтті-етті бығытымен айналысады. 1970 жылдан 1980 жылға дейін ірі қара басы 10220
мыңнан 11337 мың басқа дейін өскен, ал сүт өнімі 14988 мың
тоннадан 16499 мың тоннаға дейін немесе 10%-ға дейін
көбейтілген.
Әр сиырдын сүті 2252 кг-нан 2771 кг-ға дейін немесе 23%-ға
өскен. Әр адамға есептегенде осы жылдары 461 кг-нан 481 кгға дейін артқан. Алдыңғы қатарлы «Шарвос», «Гайсво», «Суш»
жөне «Жегово» атты шаруашылықтардың табындарында 305
төулік ішінде өр сиырдың сүті 4730-5318 кг-ға,ал сүттерінің
майлылығы 3,98-4,22%-ға дейін жеткен.
"
”
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Кубада ірі караның Зебу атш ата тектесін есіреді, казіргі
уакытгағыі оның саны 6 млн-га дейін жетгі. Ірі кара саны 1153
«шннан 3955 мынга дейін өскен. Мемлекетгік шаруашылыктардың 60% малы мамандавдырылу және шогырлаңдыру аркі
л ----V/U адамға
есептегенде вндірілетін сұт 162 кг дейін жеткен, 889 мьщ ю н­
ната дейш немесе 57%-га дейін өскен. Орташа әр —
2235
кг сүт саууда.
Чехословакияда ірі кара басы 5002 мың басқа жеткен Әр
сиырдан 2892 кг сұт сауады, әр адамга есептегевде 368 кг-га
жетеді. Фермадағы орташа сиьтптгяпгтыи
лпп юлл /=•___
сиыр
сауады
Румынняда мамандырылған 60 сүт кешені мен фермалары
ар.
жылдан 1980 жылға дейін ірі қараның саны 2274
мың бастан 3485 мың басқа дейін немесе 185%-ға өскен, сүт
өнімі 3912 мың тоннадан 5480 мың тоннаға, немесе 40% өскен.
мемлекеттерде
Кейінгі деректер бойынша өр адамға есептегеңце төмендегідей
өндіршген
Болгаридца
Венгрияда
ФРГ -да
Моңғолияда
Полыиада
Румынияда
тмд
Чехословакияда
88,9, оның
144,0
114,0
136,0
88,3
79,7
56,4
108,0
ішінде ірі қара еті
Чһ
-II-II- //-II-II-
12,8
12,6
- 22,9
- 41,9
- 14,7
- 13,9
- 25,0
21,8
-
-
Болгарияда
Моңғолияда 41,
58 және Чехосло-
Венгрияда
Германияда
Полыиада
Румынияда ТМД
вакияда —
ет өндірілген
асылдандыру жүмысына
сүгп-етті түқымға жататын сиырларын етгі түқымға жа
бүқалармен шағылыстыруда. Оған: Шортгорн, Герефорд
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
23
Шароле т.б. етті түқымның бүқалары жатады. Бүл жағынан
Венгрияда осы жүмыс дүрыс жолға қойылған, осы мемлекетте
жергілікті сары ала сиырларын Лимузин түқымыньщ бүқаларымен шағылыстырып, жаңа түқым тобын шығарған (авторы
профессор Андраш Мадьяри).
Еуропа мемлекеттерінің көпшілігі ірі қараның сары ала
түқымын өсіреді. Осы сары ала ірі қарасының түқымы жалпы
ірі қараның — Венгрияда — 88%-ы, Чехословакияда — 79, Румынияда — 68, Болгарияда — 16%-ын қүрайды. Сары ала ірі
қарасының түқымы Польша мен Германияда да өсіріледі. Жогарыда аталған мемлекетгердің көпшілігінде швиц ірі қарасының түқымыда өсірілуде.Кейінгі уақыттарда көптеген мемлекеттерде қара ала ірі қарасы өсірілуде, себебі бүл түқым сүтті
ірі қара түқымындағы аса сүттісі. Симментал және Швиц сиырларының орташа сүттілігі 3500—4000 кг, қызыл және қара
ала сиырлары — 4000-5000 кг. Бірақта мал азығының
жетіспеуішлігіне оаиланысты сүтті түқымға жататын сиырлардан 50-60% ғана сүт алынып, олардың толық генетикалық
сүттілігі анықталынбай жатыр.
Етті түқымға жататын ірі қараның өнімі өте жоғары. 16-18
айлық бүқашықтардың тірідей салмағы 500-600 кг жетуде, ал
үша шығымы 60%-дан да асуда.
Қазіргі уақытта жоғарыда аталған мемлекеттерде ірі қара
малын жаңа өндірістік технологияға бейімдеу жүмысына көп
көңіл бөлінуде. Мысалы, Германияда —сүтті түқымға жататын
жаңа түқым шығарылуда. Ол үшін қара ала ірі қарасын джерсі,
одан алынған үрпақтарын голштин-фриз ірі қарасының түқымымен шағыстыруда. Осындай жүмыс Венгрияда да жүріп жа­
тыр. Ол үшін симментал, джерсі жөне қара ала ірі қарасының
түқымдары қолданылуда. Чехословакияда симментал, айршир
және кара ала ірі қараларын бірімен бірін шагылыстыруда. Бол­
гарияда қызыл сиырларды Данияның қызыл және англер
ірі қарасымен шагылыстыруда. Польшада қара ала ірі қарасының түқымын кеңінен пайдалануда.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ірі қара малының шығу тегі
І
рі қараның шығуы өте күрделі мәселе. Бүл
мәселенің күрделілігінің себебі осы уақытқа
дейін ғылыми, немесе сенерліктей ешқандай ірі
қараның шығуы жөнінде деректер жоқ. Дегенменде
қазіргі уақытта ірі қараның шығуы жөнінде кейбір
қағидалар пайда болып жүр. Сонымен қатар бүл
мәселе келешекте де кеңінен зерттелуге тиісті.
Ірі қара малының шығуын зерттеу оның эволюциялық өсіп-дамуын қамтңцы. Аймағымызда жабайы
мадцардың түрлері өте көп, біз үшін олардың кейбір
түрлері ғана қажет, өрі ол жабайы түрлерінің қайсысы қолға үйретуге қолайлы және келешекте жоғары өнім бере алатындығына мән бергеніміз жөн.
Малды қолға үйрету орталықгары
А А алды қолға үйрету әр түрлі континенггерде
" ■ ЖҮРДІ- Малды қолға үйрету орталықтары
жөншде академик
ологиялық деректерге жүгіңе отырып, түбегейлі еңгеографиялық
ларға байланысты жануарларды қолға үйретуде басты-басты орталық және қосымша орталығы болғандығын айтқан. Малды қолға үйрету орталықтары жануарлардың географиялық жаралуымен
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
---------------------------------------- ---------------- ------------ 25
ертсцегі адамзат қоғамының өркендету сатысына байланысты
болды. Демек, үй малдарының эволюциясын және түқым пайда болуын адамзат қоғамының өркеңдеуі жөне экономикалық
даму сатысымен байланысты қарау керек.
Малды қолға үйрету орталықтарының барлығы дерлік субтропикалық жөне тропикалық аймақтарда орналасқан. Малды
қолда үйретудін алғашқы орталықтары жақын шығыста
(Оңтүстік Түркия, Палестина, Күрдістан, Иран, Орта Азия)
болған.
Алғаш қолға үйретілген малдардың ата-тегі өте кең ареалды
жаиласа (қасқыр, қорқау қасқыр және т.б.), үйретілген ортасы
бір. Аз жерде тараған үй малдарының (қодас, бантенг, гаян,
енеке, бүғы және т.б.) қолға үйреткен ортасы да қазба жүмысы
кезінде (неолит дәуірі қабатынан) табылған. Ірі қара, қой, ешкі,
шошқа біздің дәуірге дейінгі 6-5 мың жыл бүрын солтүстік
Африкада және Орта Азияда 4-3 мың жыл бүрын табылған.
Демек, малды қолға үйретудегі алғашқы орталықтарының бірі
Орта Азия.
Ашхабат маңындағы Ақау атты мекенде неолит дәуірінің Орта
ғасырға дейін өмір сүрген қоқыс және қола қорытқан орын
табылып, бүл жерде малдың көптеген түрлерінің қолға, үйге
үйретілгені анықталды. Малдардың жаңа жерлерге таралуына
халықтың шығыстан батысқа қоныс аударуы көп эсер етгі.
Халықпен бірге мал да ауысты. Біздің эрамызға дейінгі 5-4
мыңыншы жылдарды Азиядан Еуропаға қоныс аударған халық
өзімен бірге қолға үйреткен малды да ала жүрді.
Қоныс аударған халық жыл бойы Кавказ, Балқан тауларын
Кіші Азияны мекендеп қалып, қолдағы мал жаңа ортаның ауарайы, жер жағдайына көндігіп жергілікті малмен будандасып,
өзгере бастады. К,олға үйретілген малдың көпшілігін олардан
әр түрлі өнім алатындықтан, ауылшаруашылық малы деп атайды, өиткені ондай мал ауыл шаруашылығы өндірісінің маңызды саласы. Мамандардың көпшілігі малды қолға үйреткен 6
орталығы бар деп санайды:
1.
Қытайлык
малайзиялық (Вьетнам, Лаос, Камбоджа,
Тайланд, Шығыс К,ытай). Осы аймақта Оңтүстік К,ытай немесе
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Үнді шошқасы, солтүстік Қытай шошқасы, тауық, үйрек, қытай
қаздары, бал арасы, жібек қүрты, ит үйретілген.
2. Үнділік (Үнді, Солтүстік Пакистан, Бирма, Непал) —зебу,
гаял, енеке, тауық, үнді мысығы, ит,бал арасы үйретілген.
3. Оңтүстік Батые Азия (Солтүстік — Шығыс Түркия,
Солтүстік Шығыс Сирия, Иран, Ирак, Кавказ, Ауғанстан) ірі
қара, жылқы, қой, ешкі, шошқа, нар-мая, көгершін.
4. Орта теңіз (Орта теңіз жағалауы, Солтүстік Шығыс Паки­
стан, Оңтүстік Шығыс Франция, Италия, Швейцария, Юго­
славия, Болгария, Греция, Албания, Оңтүстік Батые Сирия,
Иордания, Египет) ірі кара, батыс жылқысы, етті жылқы, кой,
ешкі, шошқа, үйрек, қаз, үй қояны.
5. Андылык (Солтүстік Анды, Оңтүстік Мерина, Эквадор,
Перу, Оңтүстік Батыс Боливия) мускат үйрегі, теңіз шошқасы,
күрке тауық.
6. Африкалық (Солтүстік ИІыгыс Африкасы) — страус, циарна, мысық, ит, есек, шошқа.
Үй малдарының ата тегін қолға үйрету
Археология гылымы ертедегі дүние тарихын оның техникамен қарулануын және мөдениетінің даму сатысына сәйкес өр
түрлі кезендерге бөледі: жас гасыр (палеомит, мезолит, неолит);
қола —жас гасыр (энзеолит, қола гасыры, темір гасыры). Ертедегі
дүние мал жөне егін шаруашылығы таяу Шыгыста біздің эрамызга дейінгі 8-7 мыңыншы жылдары басталгандыгын көрсетгі.
Неолит гасырында аң аулап балық үстап күн кору Солтүстік
Еуропада Шыгыс Еуропаның тогайлы орманды аудандарында,
Сібірде, Амур жагалауында, Тынық Мүхит жагалуында жөне
т.б. аймақтарында өркендеді. Үй жануарларының тагы ата-тегін
қолда үйрету мезолит дөуірінде (біздің эрамыздан 12-10 мың
жыл бүрын) жас гасырдың жаңа дөуірінде (неолит) біздің гасырдан 10-7 мың жыл бүрын, палеолит дөуірінде 7-2 мың жыл
бүрын басталган. Таяқ, таспен қаруланган адам от жагып, тайталасумен тағы жануарларга шыққан. Әрине, мүндайда тагы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
аңцарды терең сайға, үңгірге қуып тығып, өлсіреген, немесе
өлі жас енесінен бөлініп қалған жануарларды үстап алып, үйге
үйрепіі, азықтандырып, тағы жыртқыш жануарлардан қорғап,
күтіп-бағып, қолға үйреткен. Жас малды есейгенге дейін өсіру,
мал өнімі мен тағамның қайнар көзі бодцы. Ерте дүние дөуіріңде
қасқыр, қорқау қасқыр елді мекенге жақын келетін бодцы да,
адамдарға олардан қорғану қажеттілігі туындады, аңшылық
қүраладары керек болды, сонымен қатар адамдар түрағын жағалаған аңцар тезірек қолға үйретіле бастады. Eric жөне мал
шаруашылығының оркендеуі адамзат қоғамының түрақтануына өсерін тигізді де, адамзапың тез кобеюінін севтпын
1
2
қараньщ жабайы түрі және туыстас
1 - ТУР
зебу.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
1-суретке крсымша.
3 — як, 4 — бантенг, 5 —үй буйволы, 6 — зубр.
ІРІ КАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
29
Ірі қараның арғы атасы Тур. Ірі қара сүт қоректілер класына, жоғары сүт қоректілер тармағына, жүптүяқтылар отрядына
— күйіс қайырушылар отряд тармағына, қуыс мүйізділер отбасына, немесе өгізтектілерге жатады. Турдың тараған орталықтары Еуропа, Солтүстік Америка, Азия (Қытай, Сирия, Палес­
тина). Кайназой дөуірінде Тур батпақты, өзен жағалауындағы
далалы жерді, сазды, ну орманды мекен еткен.
Тур өте алып, сүтті жануар болған, түсі қара, қара ала, мүйізі
үлкен алға бағытталған. Мүйізінің салмағы 10-15 кг дейін жеткен, сирақтары күшті, шоқтығының биіктігі 160 (аналығы), 210
(аталығы) см жеткен. Салмағы 810-1200 кг. Олар үлкен табын
қүрып тіршілік еткен. Турдың үш түрі болған: Еуропалық,
Азиялық, Африкалық.
Турдың әрбір түрі сол аймақта ш ы қ қ а н ірі қара түқымдарының арғы тегі бодцы. Мысалы, Еуропа туры ірі қараның Симментал, Голланд жөне Шортгорн, Абердин-Ангусс, Швиц, Герефорд, Джерсей, Холмогор, Қырдың қызылы, Украина когі
түқымдарының атасы болып саналады. Азия турынан қазақ,
кырғыз, қалмақ, якут және т.б. түқымдар тараған. Африка ту­
рынан Африка континентінен тараған ірі қара түқымдары шыққан. Бертін келе тагы жануар Тур Еуропа және Азия жерлеріндегі
адам бара алмайтын түпкірлерінде ғана қалып, XVII ғасырдың
басында бірен-сараны ғана қалды. 1599 жылдары Полыпадан
Мазовий Қорығында 24 тур қалды деген мөлімет бар. Сырт
пішіні турға үқсас жануарларға Украина кок түқымы, Корси­
ка, Испания бүқалары жатады.
Шығу тегі бойынша огізтектілерді екі топқа бөледі: Өгіздер
және Енеке.
Өгіздер ірі караның туыстас түрлерінен түрады. Олар —көдімгі
ірі қара Қодас, оның қолға үйретілгені де, тағы түрі де кездеседі.
Бидон (Воз-Бизон), Үнді шотмаңдайлылары, Зебу болып
бөлінеді. Енеке қолға кейінірек үйретілген. Бірнеше түрі бар.
Үйдің енекесі Арни. Кейбір жағдайда ірі қара түқымдарын географиялық принципті қолданып бөледі. Мүндай жағдайда ірі
қара түқымдарын ойпаңдық, таулық жөне далалық деп бөледі.
Бірақ қазіргі кезде бүлай бөлу ірі қара малының арасындағы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
30
айырмашылықты ашып бере алмайды. Мысалы, Еуропаның
ойпаң аймағында Шығарылған голланд түқымы қазіргі кезде
жер шарының түкпір-түкпірінде өсіріледі. Осы төсілдермен
қатар ірі қара мал түқымдарын олармен жүргізілген асылдан­
дыру жүмысының деңгейіне қарай бөледі. Мүндай жағдайда
жабайы, зауыттық және ауыспалы үш топқа бөледі.
Жабайы (абориген) түқымына табиғи жағдайлар өсерінен
пайда болған түқым малын айтады, мысалы, кавказ, қыргыз,
қазақ, сібір ірі қара малдары.
Ш
Зауыттык түқым малының пайда болуы үзақ уақыт, адам­
зат араласып, сүрыптау, жүп тандау, жеткілікті азықтандырудың нөтижесінде пайдалы түқымдық қасиеті бекіген (өнімдік
ерекшеліктері жөне сырт пішіні, дене бітімі) малды айтады.
Қорыта айтқанда, сыртқы орта мен малдың өнімін жақсартуға
тырысқан адам еңбегі нөтижесінде пайда болған түқым. Мүндай
түқым малына ғалымдар лебеды, истобе түқымдарын жатқызады. Егер келешекте асылдандыру —селекциялық жүмыстар жете
қолданылса, мүндай түқым малы зауыттық түқымға ауыстыруға өбден болады.
Ірі қараның туыстас түрлері
Шығу тегі және шаруашылықтағы мөніне қарай ірі қараның
туыстас түрлеріне енеке, зебу, қодас, буйвол, бантенг, гаур жөне
гаялды айтуға болады.
Зебу өзінің дене бітімі, шоқтығындағы өркеші, сүтінің сапалылығына байланысты, ірі қара малы туыстас түрлері арасынДа ерекше орын алады. Зебудің өркеші оның шоқтық түсындағы ромба жөне трапеция пішшді бүлшық еттерінің ерекше өсуіне
байланысты. Өсу кезеңшде бүл бүлшық еттер майлы шандыр
мен жақсы қапталған, қайсібір кезде түгелімен майға айналып
кетеді. Еркек зебудың өркеші, оның сиырларына қарағанда
ерекше үлкен. Зебудің басы үзынша, ықшам, шотмаңдайлылау, салпаң қүлақ, кеудесі кең, жоны түзу, сауыры қысқалау
жөне түсіңкі келеді. Зебудің түсі өр түрлі - қара, қара сүр, сүр,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
'
“
"
____________________________ __________
31
қызыл немесе таңбалы болады. Зебу көбіне Индияда, Ауганстанда, Түркияда, Иран, Қытай, Жапон, Африка елдерінде, Араб,
Онтүстік Америка жерлерінде көп тараған. Соңғы жылдары
зебудің кейбір биологиялық ерекше қасиеттерін пайдалану
мақсатымен Украинада, Мәскеу түбінде, Алтайда, Заполярье
(Мурманск) да өсіріп жүр. Зебудің таза қанды бүқалар мен
гибридтері Қазақстанға да әкелінді. Біздің елде Әзірбайжан зебуі
швиц жөне лебеда түқымы сиырлары будандарының қайсыбірі
3000-3500 кг дейін (майлылығы 4,2%) сүт береді, салмағы 400450 кг. Мәскеу түбіндегі «Снегири» атгы ғылыми тәжірибе шаруашылығында сүттілігі 4000-4500 кг (майлылығы 4,4%) болатын будан табьпш шығарылды.
Зебудің биологиялық ерекшелігі оның сүтінің майлылығының 5-6% жететіндігі және сиыр малында кездесетін көптеген
жүқпалы аурулармен ауырмайтындығы. Зерттеулердің қорытындысьша қарағанда ірі қара малында көп тараған аусыл, бру­
целлез, туберкелез және қан аурулармен зебудің мүлде ауырмайтындыгы, ауырсада жеңіл ауыратындығы анықталды. Зебудің
осы қасиетгерін пайдалану үшін соңғы жылдары сиыр мен зебуден будан алу жолға қойылып отыр. Мысалы, Америкада
шығарылган етгі бағыттағы санта-гертруда, брангус, бифмастер, брафордчарбрей түқымы сиырларында зебудің қаны бар.
Ал, Куба жерінде өсіріліп, күніне 110 л шамасында сүт берген
(майлылығы 3,8%) «Ақ желін» атгы сиырдың тегінде зебудің де
қаны бар.
Қодастар: қодас Алтай, Памир тауларында және Байкал маңында өседі. Ең көп тараган жерлері Монголия, Қытай жөне
Ауганстан. Жабайы қодас тибет тауларында кездеседі. Терісінде
кылшык жүн мен түбіт болганы оның ызгырық суыққа шыдамдылыгын арттыра түседі. Бауыр жүнінің үзындыгы 7090 см. Бауыр жүнінің қалың болгандыгы, қодастардың демалу
үшін жер тандамайтындыгын білдіреді. Басы үлкен, мүйізі үзьш,
өрі жүмыр, таза қанды қодастың шоқтығының биіктігі 120 см,
бүқасының салмағы 350-400 кг, ал аналыгының салмагы 300
кг. Қодастың еті күрең қызыл, тарамыстау болып келетіндіктен,
оны шүжық, консерві жасау өндірісінде пайдаланады. Сойыс
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
32
шығымы орта есеппен 45% мөлшерінде. Терісі қальщ болғанымен босаң, көбінесе ұлтан жасалынады.
Қодасты 180-220 күндей сауып, майлылығы 6-8,5% дейін
келетін 650-700 кг сүт алады, суалар кезде сүтінің майлылығы
12-15% жетеді. Қодастың сүтінде майдан басқа белок, сүт қанты
жөне қүрғақ заттар мөлшері де өте көп. Қодас пен ірі қара
будандаса алады. Бірінші будан еркек мал түқымсыз болады,
ал үрғашы мал үрпақ бере алады. Будан мал қодастан үлкен
келеді. Сойыс шығымы 62% шамасында. Будан сиырлардың сүті
3000-3600 кг-ға жетеді. Қырғызстандағы «Аламедин» атты асыл
түқым мал өсіретін совхозда қодас пен сиыр будандары сауын
маусымында майлылығы 6,4%, 3100 кг сүт береді.
Бантенг, Гаур, Гаял - айыр кеуде, сом дене, алды биіктеу
келген мал.
БАНТЕНГ. Үнді Қытай жерлерінде, Кіші Азия архипелага
аралдарында жабайы түрін де, қолға үйренгендері де кездеседі.
Олар явалық, бирмалық жөне манипурлық деп үш түрге
бөлінеді. Бір-бірін түлғасы мен түр-түсіне қарай ажыратуға бо­
лады. Көбінесе ет малы немесе күш-көлік түрғысында пайдаланады. Бантенг ірі қарамен будандаса алады.
ГАУР. Джунгли, қалың орман малы. Жабайы түрінде Индия
тауларында болатындығы белгілі. Үлкен мал (шоқтығының
биіктігі 150-160 см). Шаруашылықта пайдасы аз.
ГАЯЛ. Бирма жерінде ертеден үй шаруашылыгында ет малы.
күш-колік есебінде, жоғары майлы сүт алу үшін өсіреді. Ірі
қарамен будандаса береді.
і
ЕНЕКЕ. Зоологиялық классификациясы бойьппиа еуропалық жөне азиялық болып екі топқа бөлінеді. Олар Үнді елінде,
Қытай, Болгар, Румын жерлерщце өсіріледі. Енекенің әлемдегі
жалпы саны 2 млн-ға тарта болғанымен, ТМД елдерінде 500
000 шамасында. Енекені сауады және күш-көлік ретінде пайдаланады. Шоқтығының биіктігі 125-130 см, сүйегі ірі, жоны
түзу, кеуделі, салмағы 450-500 кг. Түсі өр түрлі —қара, қарабурыл, қарасүр. Терісінің салмағы 26-32 кг, жас енесінің сойыс
шығымы 40-50%. Енеке сауым маусымында 1500-2000 кг (майлылығы 7-8%) сүт бере алады. Буаздығы 300-305 күн. Енеке
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
'
“------------------------
бүэаул ағыш, өте сире к кьісыр қалады. Енеке күтім талғамайды, әр түрлі ауруларға төзімді.
БИЗОН (зубрлар) американдық бизон жөне еуропалық зубр
болып екіге болінеді. Біздің елде еуропалық зубр мекендейді.
Жабайы түрі Ресейдің батысында, Литва жерінде, Украинада
және Кавказда кездеседі. Қазіргі кезде зубрлар тек қорықтарда
өсіріледі (Кавказ сатылы ока және Аскания нова қорықтары).
Зубр өте ірі, салмақты жануар. Басы үлкен, мойны қысқа,
жүмыр, сом денелі, кеудесі жүндес. Бүқаларының салмағы 1000
кг-нан жоғары, аналықтарының салмағы 600-700 кг. ТМД-да
қазіргі кезде 800-ден астам зубр өсіріледі.
Украинада (Аскания нова) зубр мен ірі қара будандары алынған. Зубрдың буаздық мерзімі 260-280 күн. Сауын маусымы 56 ай. Зубрлар орман өсімдіктерін пайдалануға бейімделген, карагай, қайың, үйеңкі жапырақтарымен азықтана алады. Олар
қыстағы —30 С келетін аязда да төзімді. Зубр тебін малы, қарды
аяқпен сфінып, кдр астындағы былтырғы шөппен азықтана алады. «Сатылы Ока» қорығы еліміздегі жануарлар паркіне және
баска да қорықтарға зубрлар жібере алатын репродуктор бо­
лып саналады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 4 _________ _______________________________________
III Т А Р А У
~
Ірі қараньщ сырт ігішіні және дене бітімі
І
рі қараның конституциясын, экстерьерін және
интерьерін білудің ірі қара шаруашылығын дамыту үшін маңызы зор. Тек қана конституциясы
мықты, ал экстерьері мен интерьері жақсы мал ғана
өнімді мол береді. Ірі қараның конституциясы,
интерьері және экстерьері оларды түқымына, өскен
ортасына, шаруашылық бағытына, дүрыс жоне
толық азыктандыруына байланысты.
Сьфт ігішіні (экстерьері)
кстерьер малдьщ сыртқы дене қүрылысы. Ол
малдың биологиялық ерекшеліктеріне және
шаруашылықтағы өнімділік бағыттарына байланы­
сты. Малдың экстерьерін зерттеу арқылы, оның денсаулығы жөнінде жөне қандай түқымға жататындығын білеміз. Сүтті жөне етгі ірі қараны сыртқы күрылысына қарап айырады. Асыл түқымды мал өсіру
жүмысымен айналысқан уақытта малдьщ өнімділігін
зерттеумен қатар, сырткы дене қүрылысын да
зерттейді, әсіресе сүрыптау және жүптау
мезгілдерінде малдың экстерьерін ерекше ескереді.
Малдың экстерьері оның түқымына, жынысына,
жасына, бағып-күтуіне байланысты. Малдарды
экстерьері бойынша іріктегенде оның өнімділік ба-
Э
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ғытына, сүйегінің мықтылығына, дене етінің жетілуіне жөне
дене қүрылысының әрбір мүшесіне баға береді. Дене
мүшелерінің кемістігін дүрыс анықтау қажет. Себебі дене
мүшесінің кемістігі оның денсаулығының нашар екендігін
көрсетеді. Ал денсаулығы нашар малдың өншді аз беретіні мөлім.
Ірі қара экстерьерін жете зерттеген ғалымдарга М.И. Придорогин, Е.А. Богданов, П.Н. Кулешов, Е.Ф. Лискун, И.Ф. Иванов
т.б. оқымыстылар жатады. М.И. Прцдоропш Ресейде шыққан (1904
ж), экстерьер жөніндегі оқулықтьщ бірінші авторы. Осы оқымыстыньщ көп жылдық зерттеуі арқасында алғашқы рет ірі қараны
кешенді бағалау көзделген. Оған: көзбен, дене мүшелерін өлшеп,
суреті және графикалық анықтау төсілдері жатады.
Әр түкымның өзіне төн стандарты болады, бағалағанда түқымына және оніміне қарайды, әрі әр малдың жасын тісіне карап
айыру, ал тірідей салмағын дене өлшемі арқылы анықтау т.б.
төсілдер үсынылған.
Ірі кдраның сырт пішінін бағалау тәсілдері
Ірі кара малдың сырт пішінін бағалай келіп, одан алынатын
өнімді жәнс оның асылдығын білуге болады. Малдың сырт
пішінін бағалау үшін зоотехник-селекционердің төжірибесі мол
болу керек, әрі ол бағаланатын малды жақсы білуі қажет, сонымен қатар оның күтімі, азықтануы жөнінде мәліметтер болганда ғана малдың сырт пішіні дұрыс бағаланады.
Көзбен бағалау тәсілі. Малдың дене пішінін бағалаудағы ең
негізгісі больш саналады. Тәжірибелі мамандар осы тәсілді пайдал анып малдың дене бітімін (конституциясын), өрі денсаулығын т.б. анықтайды, өрі малдьщ онімділігін жөне асылдығын да
анықтауға болады. Козбен бағалау екі түрге болінеді: біріншісі
малдың мүшелерін жеке-жеке сипаттап, оның мүшелерінің
жетістігін және кемістігін анықтаса; екіншісі мүшелерін балмен бағалау, сосын жалпы корытындысын шығарады.
Өр мүшені өлшеу. Малдьщ әр мүшесін олшей бағалаудьщ да
маңызы зор. Жалпы малдың 70 дене өлшемі бар. Соның гылыІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ми зерттеуінде 52 дене өлшемі, жалпы зерттеу үшін — 11, орта­
ша дене өлшемі — 18. Бірақта дене өлшемі дүрыс болса да,
малдың сырт пішіні жөнінде толық түсінік бере алмайды. Сондықтан бүл төсілді көзбенен бағалағанда қосымша мөлімет
ретінде қолданады.
Графикалық тәсіл. Бүл төсілдердің негізі, мысалы бір дене
өлшемін 100 пайыз деп есептейді де, қалған өлшемдердің айырмашылығын соған пайызбен шаға аныктайды. Содан кейін
график сызады. Ал 100 пайыз деп алған дене өлшемі түзу ли­
ния болады. Нәтижесінде екі-үш топтың дене пішінінің салыстырмалы бағалары анықталады.
Фотографиялық тәсілмен бағалау. Әсіресе, асыл түқымды малдарды фотосуреттермен бағалаудың маңызы зор. Дене өлшемін
толықтыруда фотосуретгің әсері ерекше. Әсіресе, өте жоғары
бағалы асыл түқымды малдарды бағалағанда да фотосуретгің
маңызы зор.
_
Зооинженерлер малдардың сырт пішінін бағалағанда олардың әр мүшелерінің жетістіктері мен кемшіліктеріне де көңіл
бөледі.
'■
■'> !
?
Малдың жеке мүшелері
Басы. Малдың басының қүрылысына және бітіміне қарай
мал сүйегіне бага беруге болады. Көпке белгілі, жалпы бастың
көлеміне, үзындығы мен еніне және басының пропорциялык
қүрылысына қарай, малдың қандай конституцияға жататынын,
әрі шаруашылық үшін маңызын анықтаймыз. Әр түқымға, әр
жынысты малға, эр бағытына қарай лайықты бастың қүрылысы болады. Сүтгі бағытгағы сиырлардың басы үлкен емес, жеңіл,
ықшамды, үзынырақ, ал ені кішкентайлау. Бүқалардын басы
сөлекет. Етті бағыттағы сиырлардың басы ауырлау, ені үлкен,
үзындығы қысқалау. Мандайы өте енді. Мүйізі жуан, басы ауыр,
дөңкиген, дене бітімі сөлекет түрге жатады. Басы үзын, мойын
терісі қыртысты, сүйектері арбиған мал дене бітімі нәзік типті
сүтті түқымға жататын сиырларға тән.
11: ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
________________________________________ 37
Мойыны. Малдың жынысына байланысты, өрі тұқым бағытына карай олардың мойындары да ерекше болып келеді. Сүтті
тұқымға жататын сиырлардың мойыны жіңішке, терісі қыртысты, ал етгі түқымға жататын сиырлардың мойыны қысқа,
жуан, өрі мойыны басына түтас жалғасып жатады, кеуде ойымы сүтті сиырларда нашар жетілген, ал етті сиырлардікі жақсы жетілген.
\
\
Шоктыгы. Сүтті бағытгағы сиырлардікі шоктық біртегіс кейде шошақ, ені орташа. Шоқтығынын шошақ көрінуі, оның етінің
нашар жетілгенін көрсетеді. Етті бағытгағы сиырлардың шок­
тыгы енді, біртегіс жөне жазық. Қосшоқтық етінің нашар
жетілгенінің белгісі, ондай малдарды түқымдыққа қалдырмаиды.
і
Кеудесі. Кеуде қуысында өкпе, жүрек орналасқан. Олардың
демалу, қан айналуы үшін маңызы зор. Өкпесі жақсы жетілген
малдың кеуде куысы өте көлемді келеді. Кеуденің көлемі оның
үзындығына, кендігіне жөне еңдігіне байланысты. Ал қушиған, терең емес, жауырын сырты ойлы болса, ол кеуде мүшенің
өте үлкен кемшілігі. Аса сүтті бағытгағы сиырлардың кеудесі
кең, терең, енді әрі үзын болады, ал етті бағыттағы сиырлардың кеудесі енді және терең. Кеуденің кеңдігін, малдың
биіктігіне қарап та айтуға болады. Егерде шоқтығының
биіктігінің 50% болса, ондай кеуде терең болып саналады.
малдың
болады
Аркцсы. Арқа дененің бір бөлімі, алдыңғы жағында
артқы жағында белмен, бүйір жақтарында
енді
келеді, әрі ол малдың сырт пшішінщ қүрылысына көп өсер
етіп, оның дене бітімінің мықтылығын анықтайды. Арқаның
мықтылығы оның омыртқа сүйектеріне, оның етінің дамуына
байланысты. Арқа, малдың өте мықтылығын көрсетеді. Арқаның ойлылығы немесе бүкірлігі дене пішінінің кемістігі болып
саналады.
Белі. Малдың арқасының жалғасы, өрі онымен бір тегіс жөне
түзу. Осы түзу қалпында артқы бөксемен жалғасады. Белдің
KJ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
38
мықтылығы, оның бел омыртқа мен етінің жетілуіне байланысты.
Бөксенің көлемі жамбас, ортан жілік жөне құймышақ
қалыптасады
алды
еттілігі көбінесе бөксенің көлеміне байланысты. Барлық мал
үшін мықыны кең, сауыры жалпақ, тегіс болғаны қолайлы.
Қушиған немесе тым қысқа, әдце түсіңкі бөксе қай мал үшін
де өте үлкен кемістік.
Іші. Малдың іші аумақты, ықшамды болғаны дүрыс, ал босаңқы жөне салбырап түрса, ол оның үлкен кемістігі. Іші салбыраған малдардың белі қайқы келеді. Әсіресе бүқалардың іші
ықшамды, тартыңқы болғаны жөн.
Аякщары. Табиғи жайылымда малдар жайылғанда төзімді болуы керек. Малдың аяқтары, әрі буындары жақсы жетілуі қажет.
Түяқтары мықты, ал түсі көмескі болмағаны жөн. Малдың
аяқтарына төн кемшіліктерге — қайшы аяқтылық, ортақ
жатады
тәсш Индекс - дегеніміз екі дене өлшемінің бірбіріне пайыздың байланыс қатынасын айтамыз. Мысалы, кеуде енінің кеуде тереңдігіне пайыздың қатынасын кеуделігінің
индексі
биіктігіне пайыздың қатынасын —салмақтың индексі т.б. сол
сияқты түсінеміз. Индекс төсілінің маңызы зор, себебі ол тек
кана бір белгіні ғана анықтамай, қатарынан екі-үш белгіні
анықтайды. Индекстің, әсіресе малдардың тобын бірі мен бірін
салыстырғанда маңызы зор, ол үшін 10 шақты индексті қолданады.
Малдың дүрыс өсіл жетілгенін анықтау, дене қүрылысының сыртқы сымбатын бағалау, өрі малдың дене бітімінің сииндексш
і анатомиялық
болады.
Дене қүрылысы индексін есептеу арқылы малдың типіне
толық сипаттама беріледі, оның жасының өзгеруіне карай дене
қүрылысындағы өзгерістер анықталады.
- -
__________ __________ g " ? Щ _
*
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
39
2-сурет.
I — Бас: 1 — бет өлбеті, 2 — маңдайы, 3 — тұмсығы,
4 — муйіз арасы, 5 — мүйіз, 6 —көзі;
II — Мойны: 7 — әукесі;
III — Алдыщы белімі: 8 —тестік, 9 — шоқгығы,
10 - жауырыны, 11 - иығы;
ІУ — Аддыңғы аяғы: 12 — шынтағы, 13 — тілерсегі, 14 — тізе буыны,
15 — алдыңғы сирақ, 16 — бакдй, 17 — түяғы, 18 — түяқша;
V —Денесінің орта бөлімі: 19 — аркдсы, 20 — белі, 21 —кдбырғалары,
22 — іші, 23 — шабы, 24 — желіні, 25 — аш бүйірг
VI —Артқы бөлімі: 26 -f сауыр, 27 — артқы сан буыны, 28 — сербегі,
Г
29 - күйымшағы, 30 - құйрық түбі;
VII — Артқы аяғы: 31 — тізесі, 32 — артқы саны, 33 — сауыры,
34 — балтыры, 35 —тобығы, 36 — тобық сүйегі,
3/ — артқы сирағы, 38 — өкшесі,
39 — түяғы, 40 — тұяқша, 41 — күйрығы.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ең маңызды индекстер мыналар:
1-кесте
Д ене бітімінің индекстері
Рет Индекстщ аты
Ісаны
Индексті есептеу жолы
Созылыңқылық
Денесінің қиғаш үзындығы хЮО
Шоқтығының биіктігі
Мығымдық
Кеудесінің орамасы хЮО
Денесінің қиғаш ұзындығы
Кеуделік
Кеудесінің кендігі хЮО
Кеудесінің тереңдігі
Кеуделік
(бөкселілік)
Кеудесінің тереңдігі хІОО
Сербек аралық
Сүйектілік
Жіліншігінің і
Шоқтығының
Өскелеңдік
Қүймышағының биіктігі хЮО
Шоқтығының биіктігі
Сирақтылық
Шоқтығының биіктігі
Кеудесінің биіктігі хЮО
Кеудесінің
тереңщгі
Кеудесінің тереңдігі хЮО
Шоқтығының биіктігі
•
•
Кең кеуделік
Индекс
көрсеткіпіі
алғандағы
кендігі
Шоқтығының
Кең бөкселік | Сербек аралығы хІОО
Шоқтығының биіктігі
Шомбалдық
алғандағы
кеңдігі
Шоқтығының биіктігі
Т үл ғал ық
үзындығы
+ шоқтығының биіктігі ХІОО
кеңдігі
аралығы
түқымды
индексі сүтп ірі қара түқымдарымен салыстырғанда
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
________________ ______________________
41
болеа, ал дене қүрылысының сирақтылық индексі керісінше
с ү п і ірі қара түқымында көбірек болады.
Малдың дене күрылысының индексі мал жасының, бағыпкүтудің жеке азықтандырудың өзгеруіне байланысты өзгеріп
отырады.
Сиырдың желіні
Сүтті бағыттағы ірі қара шаруашылығын өндірістік жолға
ауыстыруға байланысты қазіргі кезде оларды машинамен саууға бейімділігін анықтау ерекше орын алады.
Желіннің басты көрсеткіштерінің бір —түрі. Оның машина­
мен саууға бейімділігін анықтау үшін ғана емес, сүтгілігін анықтау да негізгі белгілерінің бірі.
Сиырдың желінін бағалағанда оның түріне (формасына),
көлеміне және қүрамына, дамуьша, емшектерінің орналасуына, әрі сүт тамырларының білінуіне қарайды. Желіннің түрі әр
түрлі болып келеді, сиырдың жасы үлғайған сайын желіннің
түрі де өзгеріп түрады.
Желінді астау, тегене, дөңгелек, шошақ (ешкі желін) деп
төрт түрге бөледі. Ең тәуірі сүт бездері жақсы жетілген астау
немесе тегенеге үқсағаны, яғни үлкен, өр бөлігі тең және кең,
әрі тең орналасқан цилиндрлі емшегі бар желін.
2-кесте
Кдра ала тұқымды сиырлардың сүг өнімі жөне желін түрлері
Көрсеткіштері
Сиырлардың саны
305 күнде сауылатын сүт, кг
Сүттің майлылығы
Сүт майы, кг
тегене
816
5164
3,77
195
Желін түрлері
дөңгелек
шошақ
(ешкі
желіні
тәріздес)
812
4527
3,81
173
755
4114
3,84
158
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
42
Дөңгелек желіннің денеге бітіскен жерлерінің көлемі, астау
немесе тегене төріздестерге қарағанда аздау. Сондықтан олардың арасында салбыраңқы, сиырдың жүріс-түрысына ыңғайсыз түрлері жиі кездеседі.
Желіні жүмсақ, әрі жүқа болса, онда ол сиырдың аса
сүттілігін көрсетеді. Астау жөне тегене тәріздес сиыр желіндері
сауар алдында өте көлемді, ал сауып болғаннан кейін көлемі
тез тартылады, ол да оның аса сүтті екенін көрсетеді. Сүт
қүдықшасы сүт тамырларымен жалғасып жатады, қолмен
үстағанда оны жақсы байқауға болады. Желіннің артқы және
алдыңгы болімдері біркелкі дамығаны жон, ол әсіресе машинамен сауу үшін оте қолайлы, әрі сүттің желіннен және емшектен шығуына қолайлы. Ал егерде желіннің 4 болімі тең
дамымаса, әр болімнен әр түрлі сүт алынады, әсіресе желіннің
алдыңғы болімдері тез сауылып, артқыларынан әлі де болса
сүт болініп жатады. Осы жагдай сиыр үшін оте қолайсыз,
себебі алдыңғы желін болімдерін маститке шалдықтыруы
мүмкін.
ШМр
Сиыр желінінің гистологиялық қүрылысына қарай оның
сүтгілігін білуге болады. Сүт желінінің қалыптасуына сиырдың түқымы, жасы, сауу маусымы, буаздығы, азықтануы, бағып-күтуі коп эсер етеді.
Сүтті сиырлардың сүт бездері тканы 70-80% дейін жетеді.
Сиырлардың желінінің салмағы мен беретін сүтінің арасында
тікелей байланыс бар. Мысалы, сауын сиырдан сауу мезгілінде
1000 кг-нан 2000 кг дейін сүт сауылса желінінің салмағы оның
тірідей салмағының 0,5% болады. Сиырдың желіні 4 болімнен
түрады: екеуі алда, екеуі артта. Желінді жүқа терісі қаптап жа­
тады, ал тері жүні сирек, әрі жүмсақ. Желінді арт жагынан караганда, әйнек сияқты жалтырап түрады. Ал гистологиялық зерттеулерге қарасақ, сиыр желіні коптеген болімдерден түрады,
оны альвеолдар деп түсінеміз. Осы альвеолдарда сүт түзіледі
де, алдымен жіңішке, сосын кең арнага түсіп, кейін сүт және
емшек цистернасына түседі. Цистерна-дегеніміз озінше бір ре­
зервуар, онда сүт жиналады. Емшектің сфинктері болып, оны
доңгелек сияқты ет қоршаган, ал сол доңгелек еттің маңызы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
____________________ ____ ____________
43
зор, біріншіден сүттің өэінен өзі бөлінуіне тоскау болса,
екімшіден емшекке бактериялардың кіруіне кедергі жасайды.
Сиыр желінінің көлемі, езінің түкымдык касиетіне байланысты әр түрлі болады. Кейбір сиырдың желініне 30 кг-нан артык
сүт сияды. Сиыр желіні қан, лимфа тамырларымен жоне нерв
жүйелерінің жүмысымен камтамасыз етілген. Желін күрамы
желін сүт бездері мен дөнекер тканьдарынан түрады. Сүт без
тканы көптеген эпитемиалдык клеткалар мен клетка аралык
заттардан түрады. Дөнекер тканы жүмсак, клетка аралык заттардан түрады. Сүт безі және дәнекер тканьдарынан баска, желін
қүрамында май тканы да бар. Қашқанға дейінгі қашарларда
жөне суалған сиырлардың желінінің қүрамында май тканы
көбірек. Сиырдың бүзаулау мезгілі жақындаған сайын желіннің
май жөне дөнекер тканьдары азайып, сүт без тканьдары көбейеді.
Сиыр желінін ең бірінші зертгеген ғалым академик Е.Ф.Лискун болды.
Желіннің астау, тегене төріздес, дөңгелек, ешкі желін және
дамымаған түрлері 3-суретте көрсетілген.
Астау тәрізді
лады
жөне барынша терен. Үзыны көлденеңінен 15% артык. Көрер
көзге жүмыртқа іспеттес - сопақ. Тегене тәріздес — үзындығы
орташа және жалпақ, барынша терең. Үзындыгы көлденеңінен
5-15% артық. Көрер көзге сопақ шеңбер тәрізді — сиырдың
желінінің бауырымен кабыскан шетінде саты бар.
Дөнгелек - төңкерілген тегене тәрізді желінге Караганда
кішірек болғанымен, тереңдігі мен көлденеңі жақсы дамыған.
Емшектері бір-бірінен алшақ және дүрыс орналаскан, желін
сиыр бауырына тіке қабыскан.
Ешкі желіні тәріздес алдыңгы бөлшектері өспей семіп кал­
ган, артқы бөлшектері салбыранкы. Бөліктер бір-бірінен терең
сызықпен бөлінген.
н қуықтай, домалақ. Емшектері
Мүндай желін уақтысында дүрыс(
болады
Жаке
болады
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
44
Желін түбі. Желін түбі әр түрлі болады:
—Жайдақ-желін түбі жерге параллель;
—Еңкіш-желін түбі жерге 10-15% көлбеу;
—Желін түбі сатылы;
—Желін бөліктері әр түрлі деңгейде.
Емшектердің түрі:
— Цилиндр төріздес;
— Конус төріздес;
—Алмүрт төріздес;
— Шөлмек тәріздес;
—Қарындаш төріздес (жіңішке, үзын);
— Қүйғьпп тәріздес.
3-сурет. Сиыр желіндерінің түрлері:
а - те гене төріздес; ө — дөңгелек;
б — шошақ (ешкі желіні тәріздес).
Емшектердің орналасу түрлері:
1. Алшақ (арасы 20 см, артық).
2. Алдыңғы екі емшек алшақ, артқы екі емшек жақын.
3. Оң және сол жақ емшектерінің орналасуы қалыптағыдай,
ал бүйірінен қарағанда алдыңғы және артқы емшектері бірінебірі жақын.
4. Барлық емшектер бір-бірімен жақын орналасқан.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Желіи өлшемдері.
1. Үзындығы — сиырдын бауырын бойлап, циркульмен
желіннің алақанын (зеркало) бұлтиған шеткі нүктесінен бауырына бекіген шетіне дейін.
2. Көлденеңі —циркульмен алынған бөліктердің емшегінің
үстіндегі томпактан алғанда.
3. Ең үлкен Орамасы —лентамен, желіннің бауырына бекіген
алдыңғы шетіндегі желін түбінен (Б,В).
4. Алдыңғы бөліктерінің тереңдігі —лентамен. Желіннің ба­
уырына бекінген жерінен емшек түбіне дейін.
5. Артқы емшектердің тереңдігі - алдыңғы емшектердің
өлшемін алғандағыдай.
6. Желіннің жерден биіктігі — желіннің түбінің ортасынан
жерге дейін (сиырдын желінінің бауырына кабысуын аныктайды).
7. Алдыңғы емшектердің үзындығы - емшек түбінен үшына
дейін лентамен.
8. Артқы емшектердің үзындығы - алдыңғы емшектердін
өлшемін алғандағыдай.
9. Алдьщғы емшектер орамасы емшек түбінен.
10. Артқы емшектер орамасы — алдыңгы емшектер орамасын алғандағыдай.
11. Алдыңғы емшектерінін аракашыктығы.
12. Алдыңғы және арткы емшектердін арақашыктығы.
13. Артқы емшектердің арақашыктығы.
Сиыр желінінің бауырына кабысуы
1. Тығыз кабысу —желіннін алғы шеті сиыр бауырына көлбей
кабыскан.
2. Барынша тығыз кабысу - желіннін алғы шетінен бауыры­
на қабысарда көзге көрінетін ойық калады.
3. Жеткіліксіз тығыз қабысу —желіннің алдыңғы шеті сиыр
бауырына қабысарда тік бүрыш тәрізді ойык қалады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
46
4. Салбыраңқы қабысу бес топқа бөлінеді.
Желіннің жермен арасы кем дегенде 40-50 см болуы керек.
Желін безі және оның бәсеңсуі
Желін безді, орташа, етті жөне майлы больш бөлінеді. Безді
желшнщ қүрылысы - дән толтырылған қапты сипағандай, сауып біткен соң жүмсап, босап, бөсеңсиді.
Желіннің артқы жағынан терісі катпарланады. Мүндай желін
емшектерінің терісі де жүқа, уқаланғыш келеді.
Етті жөне май басқан желінде өрбіген шандыр болады да,
сауылған желін қалпы өзгермейді. Сипалап, сығымдағанда да
желін көлемі өзгермей түрады. Сиырдың сүт беру қарқынын
(кг/мин) сауын маусымының екінші немесе үшінші айларында
анықтайды. Ол үшін сауылған сүт мөлшерін (кг) оны саууға
кеткен уақытқа (мин) бөледі. Бақылау сауынын алғы сауыннан 12 сағат өткен соң төулігіне бір мәрте жүргізеді.
Желіннің артқы және алдыңғы бөлімдері біркелкі дамығаны жөн, ол әсіресе машинамен сауу үшін өте қолайлы, әрі
сүттің желіннен және емшектен шығуына қолайлы. Ал, егерде желіннің 4-бөлімі тең дамымаса, өр бөлімнен әр түрлі сүт
алынады., өсіресе желіннің алдыңғы бөлімдері тез сауылып,
артқыларынан әліде болса сүт бөлініп жатады. Осы жағдай
сиыр үшін өте қолайсыз, себебі алдыңғы желін бөлімдерін маститке шалдықтыруы мүмкін.
Емшектің түрі, аумағы және орналасуы әр түрлі.
Емшектің цилиндрге үқсас болғаны жөн, ал үзындығы 68 см-дей, ал емшектің басқа түрлері машинамен саууға қолайсыз. Ал егерде емшектің диаметрі 2 см-ден кем, немесе қысқа
болса, сауу аппаратының стаканына сөйкес келмей, ол түсе
береді, керісінше емшек жуан немесе 10 см-ден үзын болса,
оны сауу қиынға түседі, себебі жуан емшекке стаканды
кигізгенде қатты қысылады, содан қан айналысы қиындайды.
Ал үзын емшек, сиырдың сауу жылдамдығына керісінше эсер
етеді.
•
і
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
47
ЖЫНЫС МҮШЕЛЕРІ. Малдардың жыныс мүшелері жақсы дфмуға тиіс.
ТЕРІСІ МЕН ЖҮНІ: Малдың терісі сыртқы қолайсыз жагдайдан қорғау үшін маңызы зор. Әрі малдың терісі дененің демалуын және денеден көптеген затгарды шығару қызметін де
атқарады. Терінің сапасы мен қүрылысы малдың сыртқы
пішініне және конституция бағытына да көп өсер етеді. Тері
қыртысына май аз жиналса ондай тері тығыз, ал керісінше мол
жиналса, ол босаңқы болады.
Ондай тері жақсы созылады. Сүтті түқымға жататын ірі
караның терісі жүқа бірақ тығыз, созылмалы келеді, ал етті
түқымға жататын ірі қара терісі керісінше қалың, өрі босаңқы.
і
Ірі қараның сырт пішінін. зертгегенде, оның жүнін де багалайды. Малдың жүні оны сырттағы қолайсыз жағдайлардан
қорғайды. Дені сау малдардың жүні жүмсақ, жылтыр, ал ауру
малдардікі қатты, сабалақтанып келеді.
Ірі қараның түсі
Оның түқымыньщ белгісі, әрі түқым қуалауш ылық
жүмыерекшелігш көрсетеді
t Әр қараның түсі
әр түрлі: қызыл, кара, ақ, қоңыр, кок ала, қара ала, сары ала
т.б. болады.
Қызыл түсті ірі қараларың денелерінің сыртқы жүндері
біркелкі қызыл,
қмэылда Hteaflesyi r.rrrmww. Қызыл түске мемлекетімізде
өсірілетін барлық қызыл ірі қара түкымдары жатады. Мысалы,
қырдың қызыл, латвияның қызылы, белорустың қызылы, ангельн, бестужев, дания, санта-гертруда $гб_ ірі қаралардың
түқьшдары жатады.
>
ш
•
- Қара-түсті- ірт каратяш сьіртқьғд о ^ ^ р ьстмеынйиг^жүндорі
біркеяія кара. Қ ар а түсті ірі қара түқ ы м ы н а а б ер д и н -а н г у сс
ж ө н е Ярославль
ірі
қаралары жатады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
48
Ақ түс жаңа шыққан асыл түқымды ірі қараларда сирек
кездеседі. Бүл түс тек қана Англияда өсірілетін шортгорн ірі
қарасының түқымында. У^тііііпіпам мтрі гпрі мплдл сирек
кездеседі. -Б^л-қүбыль^ ш виң^өне кара ала іргқара тү*вп*ында кездеседі»
Қоңыр түс. Ірі қараның сыртқы дене қүрылысының жүні
біртегіс қоңыр түсті болады. Бүл түске швиц, Кострома, алатау, лебедин т.б. ірі қаралардың түқымдары жатады.
Ала түс. Ірі қараның жүні әр түрлі түстен қүралса, оны ала
түс деп есептейді. Мысалы, қара ала түс. Бүгян -барттц* қара
ала ірі қаранын-түкБШща р Е Г . сары ала түскг-спмменвал
ірі қараеы жазады. Созтогакш ірі-і^зад^» т-үк^мынА қызыл
ала түс те-кездеооді ІрЙед5а 'ә^түрлічтаңбэ болады. МЫсалы,
маңдаиывда-ақ* таңба лемеее бауіцрътида,^ к-взінін; айіуалаіывдат.б,-сол сияқты таңбалар да. кездеөеді.
ETIv^vlEH СҮЙЕГІ. Ірі қараішң сырт пішінін бағалағанда,
оның еті .мен сүйегіне де қарайды. Себебі, дене қүрылысына
олардың әо^рі оте жоғары, әрі конституциясының қалыптасуына коп әсері бар.
\
у V ,
|
Етті түқымғй\жататьщ ірі қар^иың ty ( жақсьі^етілген және
боргбіқы келсе, а һ ^ т т і түқымга 'іказғатын ірі қар^ңың еті, ірі
қараның түқымдиГқ '^ағытына байЛакысты сүйегі де\)р түрлі
сапада болады. Сүтті тү^ымды ірі караныі^сүйегі жақсы жетілген
болса, етті ірі қаранікі орташа жетілген.
Сүггі ірі қараның
сырт пішіні (экстерьері)
Басы жеңіл, үзьш, мойыны үзын, әрі жіңішке, мойын қыртысы көп. Арқасы түзу жөне үзын, ішті, боксе жағы кең, қүйымшығы үзын, сирақтары жіңішке, түзу, буындары айқын корініп
түрады, түяқ бітісі мықты. Бүкіл түрқы созыңкы. Сүт бездері
мен кеудесінің орта бөлігі жақсы дамыған. Бірыңғай сүтті түқым
ірі қарасының желіні үлкен және аумақты, сауын алғаннан кейін
жақсы қайтады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Желіннің пішіні тегене немесе тостаған тәрізді, желіннің
барлық сүт бөлігіде бір қалыпты дамыган. Дене пішіні сүйірлеу,
сүйек буындары, қабырғалары қаңқасының бір қатар бөліктері
білініп тұрады.
Жалпы дене күрылысы дүрыс бітпесе; басы үлкен әрі сөлекет, мойыны қысқа, өрі етті, шоқтығы қос айыр, арқасы, белі
қайқы, кеуде сүйегі қысыңқы, іші төмен, қүйымшағы өте биік
болса, желіні ешкі желін төрізді жетімсіз дамыса оны сүтті ірі
қара сырт пішінінің кемшілігі деп санайды.
Сүтті ірі қарада желіннің бөлімдері жақсы жетілген, көлемді
келіп, бауырына карай көп созылған, сауылғаннан кейін сыздағаны жақсы қайтады, яғни көлемі көп кішірейеді.
Желіннің терісі жүқа, жүмсақ жүнмен жабылған. Ең қолайлы желін тегене немесе тостаған төрізідісі. Сүт бездері тамыры
өте жақсы жетілуі қажет, өрі сүт қүдықшасымен жалғасып
жатады. Емшектері тең орналасқан цилиндр тәріздес болғаны
жөн.
Етті ірі кдраның
сырт пішіні
Басы ықшам, етті, әрі қысқа, мойыны қысқа және жалпақ, етті, бүлшық еті жауырынымен түтасып жатады. Жауырыны арқасымен түтасқан жалпақ. Арқасы мен белі кең,
ой-шүқырсыз етті және түтас. Бөксесі шамбал, бүлшық
еттері сыртына теуіп түрады. Аяқтары қысқа, талтақ. Терісі
босаң, қалың шел қабаттары күшті дамыған, үйысқан жүн
басқан.
Етті ірі қаралардың жалпы түрқы төрт бақ шомбал және
кеудесі кең, бүлшық еттері мен шел қабаты жақсы дамыған.
Қабырғалары шеңберлі келеді.
Етті ірі қараның дене қүрылысының кемшілігі: арқасы және
белі қайқы, кеуде сүйегі қысыңкы, қүйрық түбі көтеріңкі,
аяқтары биік.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
50
Сүтті-етті ірі қараның сырт пішіні
Сүтті және етті ірі қара (экстерьерінің) сырт пішіні аралас
қалыптасқан. Бірақ, көбінесе етті немесе сүтті бағыттағы
өнімдері басым келуі мүмкін, соған орай дене пішіні де өзгеріп
түрады.
і.
; -.f .
Әсіресе олай өзгеру ірі қара малының түқымына және асылдандыру жүмысының төл өсіру, бағып-күту, пайдалану
себептеріне байланысты.
Дене пішінінің өзгеруі
Малдың дене пішіні түқымдық қасиетіне байланысты,
көбінесе жасына, қоңдылығына, сыртқы жағдайдың өзгеруіне
байланысты өзгеріп түрады. Дененің әр мүшесі бір уақытга өссе,
өр уақытта қалыптасьпі, әр уақытта әр мүше жеке-жеке жетіліл
қалыптасады.
\
Малдың аяқтарының сүйектері енесінің қүрсағында тезірек
дамыса, ал кеуде, омыртқа, бөксе сүйектері саябыр дамиды.
Сондықтан жаңа туған бүзау ірі малға қарағанда дене түлғасы қысқа және үзын аяқты болып көрінеді. Ал бүзау туғанынан бастап кеуде, омыртқа және бөксе сүйектері тез жетіліп,
дене түлғасы үзын, әрі енді көрінеді. Ірі қараның сырт
пішінінің қалыптасуына азықтандырудың әсері мол. Мал
азығы жетімсіз болса, әсіресе сиырлардың буаз мезгілінде,
онда туған бүзаулардың аяғы қысқа болып, кеуде сүйектері
де нашар жетіледі т.с.с. Ондай ірі қара жасы үлғая дене
пішінінде көптеген кемістіктер болады (қайқы бел, қушиған
кеуде т.б.).
малдардың өнімі аз және өте баяу өседі. Ал төл мал
азығымен уақытында мол қамтамасыз етілсе, оның өсіп-жетілуі
және дене бітімінің қалыптасуы дүрыс өтеді. Бірақ та малды
қаншама жақсы азықтандырғанмен оның дене пішінінің кейбір
кемшіліктерін түзету өте қиын; оған шоқтығының, арқасының,
белінің, аяқтарының және т.б. кемшіліктер жатады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3-кесте
Етті бағыттағы тұқым
сиырының сьфт пішіні мен дене бітімін сынау бағасы
Дене_
мүшелері
мен жалпы
түлғасы
Жалпы
түлғасы
және
тұқымдық
типінің
аиқынды-
Сынақ бағанасы
не- коэф- жал­
Г13Г1
пы
балл циент балл
Жоғары балл алу үшін
қойылатын талап
Түлғасы пропорционалды жөне
кең, дене бітімі мығым, ет-женді
түқымдық типі жақсы айқындалған
,
Бүлшық еттері жақсы дамыған
сүйектершщ сөлеккеттігі жоқ,
өрі мықты
Сырт пішінінің дене
мүшелері:
Басы мен
Басы етті бағыттағы түқым малына
мойыны
төн, мойын еті жақсы дамыған,
қысқа
Кеудесі
Кең, терең, жауырын сыртында
буынтығы жоқ, жақсы жетілген
төстік
Шоқтығы,
арқасы
(жоны),
белі
Жалпақ, ет басқан шоқтық, жоны
түзу, әрі кең, жоны мен белін
қалың ет басқан
Сауыры
Түзу, кең жөне қалың ет басқан
Қүйрығы дүрыс қойылған
Сан еті
Жақсы дамыған, бүлшық етті,
өкшесіне қарай түсіңкі
Желіні
Жақсы жетілген
Сирақтары Дүрыс басылған, түяғы берік
Жиыны
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
52
Ірі қараның дене пішінінің қалыптасуына ерекше эсер ететіні
—тұқым қуалаушылық қасиеті. Сондықтан ең бастапқы мөселе, дене пішінінің қалыптасуға өсерін тигізетін, малды жаксы
азықтандырумен қатар, оны сұрыптау жөне жүп таңдау
мөселелері. Егерде будандастыратын екі малдың дене пішінінің
кемшілігі болса, оларды шағылыстыруға болмайды. Ондай малдарды бракқа шығарады, етке өткізеді. Дене пішінінің кемістігі
бар малды алдын ала бракқа шығарып түрса мал табыны тазарып, асылдандыру жүмысы іске асады.
4-кесте
Қара-ала түқымының тайыншасы мен сиырларының
жеке мүшелерінің жасына байланысты өзгеруі
Жасы, айы
Көрсеткіштері
Шоқтығының биіктігі
Кеудесінің тереңдігі
Кеудесінің ені
Денесінің қиғаш үзындығы
Кеуде орамы
Жіліншігінің орамы
1
6
12
18
24
79
30
17
74
82
12
100
43
25
106
114
14
114
54
32
117
136
15,3
123
58
34
137
145
16,8
127
61
36
147
166
17,6
Сақа
сиырлар
132
68
39
162
180
19
Малдың дене мүшелері жасына қарай әр түрлі өзгеріп
түрады. Әсіресе кеуде орамы жөне дененің қиғаш үзындығы, бүл мүше өлшемдері малдың үзындығын жөне көлемін
анықтайды.
Ірі караның күйі деп — сыртқы пішініне байланысты, оның
қоңдылығын айтады. Малдың күйі әр уақытта өзгеріп түрады.
Малдың күйін төртке бөледі: зауытгық, көрмелік, жүмыстық
жөне бордақылық.
ЗАУЫТТЫҚ күйге орташа қоңдылықтағы малдар жатады.
Әсіресе бүл күйге асыл түқымды малдар кіреді, бүқалар көбінесе
зауыттық күйде болуы керек.
КӨРМЕЛІК күй — көрмеге дайындалған малға төн. Малдың сырт пішіні өдемі, кей уақытта жоғары қоңцылықта болуы
мүмкін.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
53
ЖҮМЫСТЫҚ күйге қоңцылығы орташа малдар кіреді, олардың негізгі ерекшелігі қандай жүмыс болмасын шыдамды, өрі
үзақ уақыт төзімді жүмыс атқаруы қажет. Жүмысқа көбінесе
өгіздерді пайдаланады, сондықтан бүқашықтарды немесе еркек
бүзауларды 8-12 айлықтарында піштіреді.
БОРДАҚЫЛЫҚ күй бордақылау нәтижесіне байланысты.
Бордақылаудың түрі көп, негізгі мақсат малды өте семіз қоңдылыққа жеткізу, ол үшін өте қүнарлы, өрі калориясы көп
азықтарды пайдаланады, сонда ғана мал денесіне май бітеді.
Малдын семіз болуы, оның жасына да байланысты.
4-сурет.
1 — Қалмак түқымы; 2 — Британ түқымы.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
я
L
з
ІІУЭІІЁнМЬ>
■М
4
4-суретке крсымша.
3 - Шароле тұқымы; 4 - Киан тұқымы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
5-сурет. Ірі қараның дене бітіміне (конституциясына)
байланысты топтары (типтері).
55
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
56
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
7-сурет. Етті бағыттағы
сиырдың
сырт пішіні.
57
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
€
№
«Г
i l l
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
8-сурет. Сүтті-етті (қос) бағыттағы сиырдың сырт пішіні.
58
9-сурет. Ірі қараның бөксесінің тұрлері:
1 — бөксе бітімі дүрыс, еті жақсы жетілген;
2 — бөксесі түсіңкі, еттілігі нашар; 3 — күйымшағы көтеріңкі сиыр
і
лүрыс
3
Сиырлардың артқы аякпгарының орнаг
же кең орналаскдн; 2 — икске үқсас ор
түсіңкі орналаскдн; 4 — тік орналаскан
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
60
11-сурет. Алдыңғы аяқгарының орналасуы:
1 — кеудесі кең және алдыңғы аяктары дүрыс орналаскдн;
2 — кеудесі қысыңқы жөне алдыңғы аяқтары өте жақын;
3 — жіліншіктері алшақ орналаскдн.
Ірі қараның интерьері (ішкі күрылысы)
Қазіргі уақытта мал шаруашылығы өндірістік жаңа техно­
логия негізінде дамып жатқанда, оның тұқымдық сапасын, әрі
өнімін тек қана сырт пішініне қарай бағалау жеткіліксіз.
Сондықтан ірі қараның ішкі құрылысын да бағалау негізгі
мәселе. Интерьер — деген сөздің өзі франция тілінен шыққан interier — ішкі құрылыс. Негізі интерьер дегеніміз малдың ішкі құрылысының физиологиялық, анатом-гистологиялық және биохимиялық ерекшеліктерінің, оның конституциясы мен өнімін бағытына байланысты екенін айтады. Малдың ішкі қүрылысы жөніндегі ғылыми зерттеу 50-60 жыл
бүрын шыға бастаған, қазіргі уақытта бүл ғылымның шаруашылық үшін маңызы зор. Малдың ішкі қүрылысын физио­
логия, гистология, рентгенология, биопсия жэне микрофо­
тограф ирование гылы мдары на сүйеніп зерттеуде. Бүл
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
61
тәсілдерді малдың тірі жөне сойғаннан кейінде қолдануға
болады. Тәжірибелік көзқарасқа қарағанда, мал шаруашылығын асылдандыруда малдың ішкі құрылысын зерттеу тірі
уақытында өте ыңғайлы.
Ірі қараның өнімділігін және өнімдік бағыттарын анықтау
осыдан 3000 жылдан бұрын Египет мемлекетінде басталынған.
Оған ішкі қүрылысын зертгеу қажет екені анықталған.
Алғашқы уакытта сүт өнімін анықтау, өр сиырдың сүтін
есептеу, осының барлығы ірі қараны асылдандыруға мөжбүр
етті. К ейінірек сүттің майлылығын анықтауды Герберт
(1894) ашқан. Ал, сүттің белогін анықтауды ғалым Кьелдаль (1884) ашқан. Ірі қараның мүйіздерінің оймағы және
тістері арқылы жасын анықтау, тек қана малдың сырт
пішінін бағалау ғана емес, ол ішкі қүрылысында зерттеуге
істелінген өрекет.
Ал, етгі ірі қараны алсақ, оның тірідей салмағын, үша салмағын, үша шығымын анықтау үлкен жетістік болды. Бірақ
осы уақытқа дейін малдарды сойғанға дейінгі етінің сапасын,
өнімін дөлелдеу қиынға түсуде. Сүтке жөне малдың төулігіне
қосатын салмағына қанша мал азығының жүмсалатынын анықтау да малдың ішкі қүрылысын зерттеудің алғашқы қадамы
болды.
Ірі қараның дене бітімін (конституциясын) жөне шаруашылыққа пайдалылығын анықтау үшін, оның температурасын, жүрек қағысын жөне демалуын зерттеуде маңызы өте зор
болды.
Әсіресе, малдың ішкі қүрылысын зерттеуде, малдың тірі
уақытында оның терісін зерттеу (көлемін, қалыңдыгын, тығыздығын жөне салмағын) үлкен жетістік болды.
Ірі қараның биологиялық ерекшелігі оның конституциялық,
физиологиялық, морфологиялық функциясына байланысты. Ірі
қара түяғы айырбақайлы, ас қорыту аппараты көп камералы,
күйсеуі, әрі көлемді азықты (шөпті жөне сүрлемді) молымен
пайдаланатын мал. Оның ас қорыту аппаратында өте қиын био­
химиялық қүбылыстар өтеді, оған ферменттер мен бактериялардың әсері зор.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ірі қара малының интерьеріне онын қан қүрылысының
көрсеткіштері, сауын желінінің гистологиялық қүрылысы, терісі
және жүні, әрі клиникалык қүрылысы көрсеткіштері (дене температурасы, жүрек соғысы, дем алуы) және кейбір мүшелері
мен тканьдары жатады.
Каны. Ірі қара қанының морфологиялык күрылысы баска
ауыл шаруашылық малдары мен күстарына Караганда айырмашылығы бар. Мысалы, 1 мл ірі караның қанында 6 млн-ға дейін
эритроцит, ал жылқы малында - 7,9 млн, қүстарда тек қана 3,5
млн, ал осы малдардың лейкоциты 8,2; 8,82 жөне 30 мын, ал
қанда гемоглобиннің саны 650, 800 жэне 750 мг/л болады (галым
Сали дерегі бойынша).
S ' И к;
Ірі кара малының жасының үлғаюьша байланысты каныньщ
күрам саны азаяды. Мысалы, жаңа туған бүзаудың қанында
7,9 млн эритроцит жэне 50,8% гемоглобин болса, бір айлық бүзауларда — 7,4 млн жэне 39,7%, ал бір жылдық төлдерде —
6,1 млн жэне 44,7%.
■і,
Ірі кара малының қанында жастарының үлгаюына байланы­
сты белоктардың қүрамы да эзгереді.
Жалпы белоктың мөлшері сақа сиырларда жаңа туган бүзауларга Караганда екі есе көп.
Малдардьщ жынысына қарай қанының қүрамы да өзгереді.
Мысалы, бүқалардың қанында эритроциттің саны өгізшелерге
Караганда біраз кэп. Ал сиырлардың канында бүқалармен салыстырганда альбумин-глобулин көп болса, ал жалпы глобу­
лин жэне альбумин керісінше аз.
Қанның морфологиялық қүрамына ірі қара малының өнім
багыты да кэп эсер етеді. Мысалы, сүтті сиыр түқымында етгісүтп сиыр түқымдарына Караганда қандарында эритроцит пен
гемоглобиннің саны көп. Эритроциттің саны сүтті сиыр түқымдарында 6,35 млн, ал етті түқымда —5,12 млн, ал гемоглобиннің
саны 882 жэне 75,3 мг/л.
И И
и й н В Ь:Ц§
Ірі кара мальшың жасының өсуіне байланысты қанынын
күрамы: эритроцит, лейкоцит жэне гемоглобин пер лгің саны,
организмде зат алмасуының баяулауына байланысты, азаяды
(5-кесте).
... Ж|
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
63
5-кесте
Ірі қара малының жасына қарай кднының өзгеруі
Көрсеткіштері
Тірідей салмағы
Қанының салмағы, кг
Эритроцит саны,
1 мл3-дегі млн есебімен
Лейкоцит саны,
1 мл3-дегі мың есебімен
Гемоглобиннің мөлшері,
мг/пен
Сали бойынша
Туған6 айдағылығы
сы
Сақа
си12 ай- 24 айлығы лығы ырлары
34
3,50
172
13,20
308
24,60
482
35,40
583
47,60
9,24
7,63
7,43
7,37
7,72
7,51
7,61
7,92
7,35
6,45
58
63
60
-------«—
57
56
6-кесте
Сауын сиырларының маусым мезгілінде кдн құрамының
және клиникалық көрсеткіштерінің өзгеруі
Көрсеткіштері
Эритроциты, 1 мл3, млн
Лейкоциты, 1 мл3, мыц
Гемоглобины, мг/Сали
Жалпы белок, %
1 млн соғу жылдамдығы
демалуы
жүрек соғуы
Артерия қысымы
305 күндегі сүті, кг
Фазалары
бірінші екінші
Орташа
5,96
4,20
7,8
8,06
6,33
5,24
7,34
7,34
6,15
4,73
7,55
7,70
30,0
68,4
145
3231
24,80
64,5
120
1964
27,40
66,45
132,5
5195
Сауын сиырлардың сауу мезгілдерінде қанында эритроцит,
лейкоцит және гемоглобиннің сандары суалу уақытымен салыстырғанды көп болады. Ғылыми негізде сүтті сиырдың қанының құрамындағьГметид пен оньщ майлылығының арасында
тікелей байланыс бар. Ал сүтті сиырлардың қаны ны ң
ферменттері мен оның сүттілігі арасында тікелей корреляцияльщ байланыс бар.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
64
Кейінгі уақытта ірі қара малының қан тобына байланысты,
олардың шығу тегін айыруға болады. Қазіргі уақытта ірі қараның 12 қан тобы анықталған. Бұл топ 100 антигеннің жүмысын
бақылайды.
.
...'
Ірі қара малының қан көрсеткіштері арқылы азықтануын,
саулығын, өнімділігін және конституциялық ерекшеліктерін
айыруға болады.
Ірі қара малының эндокриндік көрсеткіштерінің де маңызы
зор. Оған гипофиз жатады.
!і Ш |
Сиыр желінінің гистологиялық қүрылысына қарай оның
сүттілігін білуге болады. Сүт желінінің қалыптасуына сиырдың түқымы, жасы, сауу маусымы, буаздығы, азықтануы, бағып-күтуі коп эсер етеді.
Сүтті сиырлардың сүт бездері тканы 70-80%-ға дейін жетеді.
Сиырлардың желінінің салмағы мен беретін сүтінің арасында
тікелей байланыс бар. Сауын сиырдан сауу маусымы мезгілінде
1000 кг-нан 2000 кг-ға дейін сүт сауылса желінінің салмағы
оның тірідей салмағының 0,5%-ы болады.
Сиырдың желіні торт бөлімнен түрады: екеуі алда, екеуі артта. Желінді жүқа терісі қаптап жатады, ал тері жүні сирек, әрі
жүмсақ. Желінді арт жағынан қарағанда, әйнек сияқты жалтырап түрады. Ал гистологиялық зерттеулерге қарасақ, сиыр желіні
көптеген бөлімдерден түрады, оны альвеолдар деп түсінеміз.
Осы альвеолдарда сүт түзіледі де, алдымен жіңішке, сосын кең
арнаға түсіп, кейін сүт және емшек цистернасына түседі.
Цистерна — дегеніміз озінше бір резервуар, онда сүт жиналады. Емшектің сфинкстері болып, оны дөңгелек сияқты ет
қоршаған, ал сол дөңгелек еттің маңызы зор, біріншіден сүттің
өзінен өзі болінуіне кедергі жасаса, екіншіден емшекке бактериялардың кіруіне кедергі жасайды.
Сиыр желінінің көлемі, озінің түқымдық қасиетіне байла­
нысты көлемі әр түрлі болады. Кейбір сиырдың желініне 30
кг-нанда артық сүт сияды. Сиыр желіні қан, лимфа тамырларымен және нерв жүйелерінің жүмысымен қамтамасыз етілген.
Желін қүрамы желін сүт бездері мен дөнекер тканьдардан түрады. Сүт без тканы копте ген эпитемиалдық клеткалар мен клетка
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
65
аралық затгардан тұрады. Дәнекер жұмсақ, клетка аралық заттардан түрады. Сүт безі жөне дәнекер тканьдарынан басқа желін
кұрамында май тканы да бар. Қашқанға дейінгі қашарларда
және суалған сиырлардың желінінің құрамында май тканы
көбірек. Сиырдың буаздык мезгілінің көбеюіне байланысты
желіннің май және дәнекер тканьдары азайып, сүт без тканьдары көбейеді. Сиыр желінін ең бірінші зерттеген ғалым акаде­
мик Е.Ф. Лискун болды.
Бұл ғалым бірінші болып, желіннің дәнекер жөне сүт безі
тканьдарын анықтады, олардың өзара қатынасын, альвеолдардың диаметрін, сүт безі эпитемияларының клеткасын т.б. зерттеулер арқылы желіннің толық қүрамын анықтады. Кейінірек
бүл ілімге көптеген зерттеулер қосылды. Оған А.В. Немилов,
Е.А. Арзуманян, А.К. Швабе, В.Н. Соловьевалар қосылды. ғалым
Е.А Арзуманянның нүсқауы бойынша дәнекер жэне май ткань­
дары жеке-жеке зерттелуге тиіс болды. Сиыр желіні көптеген
өзгерістерге үшырады. Желіннің өзгеруіне сиыр түқымыньщ,
жасының сауу маусымының, буаздығының, азықтануының,
бағып-күтудің жөне сауу тәсілінің әсері бар.
Сиыр желіндерінің микро қүрамын зерттеу арқылы, аса сүтті
сиырлардың желіні 70-80% сүт безі тканьнан, ал 30-20% дәнекер тканьнан түратыны анықталды. Осындай өзара ткань қатынастары қолайлы, әрі сиырдан көп сүт алуға мүмкіндік береді.
Егерде сиыр желінінде сүт безі тканы 70%-дан кем болса, оның
сүтінің аз екенін көрсетеді, ал егерде сүт безі тканы 80%-дан
артық болса, онда сиыр желінінің физиологиялық жағдайына
керісінше эсер етіп, тіпті ауруға шалдыруы мүмкін. Көптеген
зерттеулер бойынша сауу маусымы, екі фазаға бөлінеді. Бірінші
сауу маусымы 5 ай, осы уақыт ішінде 60-70% сүт алынса, екінші
сауу маусымында — 30-40%. Екінші сауу фазасында желіннің
салмағы 20-40% кішірейсе, ал сүт безі тканының көлемі 10%,
ал сүт альвеоласының диаметрі 30%-дай кішірейеді, ал дөнекер
тканьның көлемі керісінше, 50%, ал оның ені — 10% көбейеді.
Зертгеу бойынша сиыр сүтінің майлылығымен, желіннің май
тканы арасында тікелей байланыс бар екені анықталды. Сиыр
желінінің микро қүрамын зерттеудің маңызы өте зор болды,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
себебі ол сиыр желінін бірнеше түрге бөлуге себебін тигізді.
Сиыр желінінің түріне қарай сүрыптау жөне жүптаңдау жүмыстарын жүргізуге мүмкіндік болды. Сүт сауу жылдамдығы мен
желін түрі арасында үлкен байланыс бар екені анықталып, оның
сүтті сиыр түқымында, тәжірибе жүзінде маңызы зор болды.
Тегене тәрізді желіні бар сиырлардын сүт сауылу жылдамдығы
өте жоғары бодцы.
Қазіргі уақтытта сиыр желінінің микро қүрамын зерггеу
үшін, әрі оның сүт өнімімен тығыз байланыстығын анықтау
үшін биопсия зерттеу төсілін қолдануда. Биопсия тәсілімен сиыр
желінінің қүрылысын тірі уақытында зерттейді. Бүл төсілдің
тиімділігі бір малды бірнеше сүт маусымы бойынша зерттеуге
мүмкіндік туғызады. Сонымен қатар тәжірибе жүзінде сиыр­
дын тірі уақытында желінінің салмағын және көлемін анықтағанның маңызы зор.
7-кесте
Сиыр желіні салмағының
сүг өнімімен байланыстығы
Сүті, кг
алғашқысы
соңғысы
Желіннің
салмагы,
тірідей салмағының %-ы
1000
2000
3000
2000
3000
4000
0,5
1,0
1,5
Сүті, кг
алғашқысы
соңғысы
Желіннің
салмагы,
тірідей салмағының %-ы
4000
5000
6000
5000
6000
7000
2,0
2,5
3,0
Сиырдың сүті 6000-7000 кг жетсе желінінің салмағы 3%ға, аса сүтті сиырлардың сүті 15-20 мың кг жетсе, сиыр­
дын желінінің салмағы оның тірідей салмағының 5%-ына
жетеді.
..
;%
.. .. ..
Ірі қара малының сүйегіне қарап, шаруашылыққа пайдалануға болатьшын, болмайтыньш айыруға болады, әрі дене
қүрылысы мықты немесе мықты еместігін, конституциясы
сөлекетті типке жата ма, соны анықтаймыз. Мал сүйегінің
мықтылығын оның жіліншігінің орамына қарап анықтауға
болады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
_______________________________________________________________________________________________________________________
67
Ірі қараның терісінің салмағына қарай қандай тұқымға жататыйын анықтауға болады. Мысалы, сүтті түқымға жататын
Ярославль сиырларының терісінің салмағы 26 кг болса, сүтгіетгі Симментал сиырларының терісінің салмағы 35 кг жетеді,
ал терілерінің қалыңдығы - 3,9 жөне 5,1 мм болса, тері көлемі
— 350 дм2-ден 480 дм2 жетеді.
Ірі қара малының терісі қылшық жүнді болып келеді.
Қылшық жүннің гистологиялық қүрылысы да ерекше. Қонды
малдьщ жүндері жүмсақ, әрі жылтыр болып келеді.
Сиырлардың ішкі мүшелерінің көлеміне қарай өнімділігін
айыруға болады. Профессор Е.А. Арзуманянның анықтауы бой­
ынша сүтті сиырлардың жүрегінің салмағы оның тірідей салмағының 0,4%, өкпесі - 1,4%, қарны
3,17%, шегі - 2,55%-ға
жетеді, ал орташа сүтгі сиырлардікі: 0,34, 0,71, 1,94 және 1,48%.
Физиологиялық корсеткіштері (жүрек қағуы, демалуы және
дене температурасы). Малдың жүрек соғуының, демалуының
дене температурасын анықтаудың организмде зат алмасуы және
саулығы үшін маңызы зор.
Ж асынын үлғаюына байланысты дене температурасы
өзгермейді, өр уақытта бір қалыпта болады. Ал, жүрек соғуы
жасына қарай өзгеріп түрады, өсіресе жаңа туған бүзаулардікі 1
минутта 70-80 жетсе, кейінірек жасы үлғайған сайын бүл
көрсеткіш томендейді, ал 2 жасқа толғанда минутына 40-60 аспайды. Егерде әр жастағы сиырлардың сүтінің молшері бірдей
болса олардың жүрек қағысының корсеткіші, жүрек қағысы
сияқты әр уақытта озгеріп түрады.
Сауын сиырлар мен буаз сиырлардың жүрек қағысы толдерге
Караганда жоғары. Демалуьшың көрсеткіші, жүрек қағысы сияқты өр уақытта озгеріп түрады.
Ірі қаранын физиологиялық корсеткіштері онім беру бағытына да байланысты, сүтті түқымды ірі қарада бүл корсеткіштер
оте жоғары, ал етті түқымды ірі қаранікі томен. Сүтті-етгі бағыттағы ірі қараларынікі орташа болып келеді. Семіз малдардың жүрек қағысы және демалуы, арық малдарға Караган­
да өжептәуір жоғары. Физиологиялық корсеткіштері жоғары
малдар сүтгі болып келеді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
68
8-кесте
Қара ала асыл түқымды сиырларының
дене температурасының жүрек кдғысының жөне
демалуының жасына байланысты өзгеруі
Дене
температурасы, °С
1 минут
жүрек
соғысы
1 минутта
демалуы
39
39,1
81
34
148
38,7
70
31
219
38,4
59
20
271
38,3
57
18
297
38,3
54
18
470
38,3
67
21
Тірідей
салмағы, кг
Жасы
Туғандағысы
6 айлығындағысы
12 айлығындағысы
18 айлығындағысы
24 айлығындағысы
Сақа сиырларДІКІ
Сиырлардың дене мүшелері мен оның салмақтарының оның
сүттілігімен тікелей байланысты екені анықталды. Сондыктан
сиырларға сүтейту шараларьш қолданғанда, онымен катар дене
мүшелерінің жақсы дамуына да эсер етеді.
9-кесте
Кдра ала тұқымды сиырлардың сүг өнімімен
дене мүшелерінң дамуындағы байланыс
Сиырлар тобы
Көрсеткіштері
шамалы
сүтгі
орташа
сүтті
аса
сүтті
1
Тірідей салмағы, кг
300 күн ішіндегі сүті , кг
100 кг тірідей салмағына
шаққандағы сүті, кг
Үша шығымы
Дене мүше салмақтарының
тірідей салмағына қатынасы:
жүрегі
2
486
3120
3
476
3950
4
470
4764
643
54,4
830
51,6
1036
44,3
0,34
0,38
0,40
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
\ ________ 1____________
бкуыры
өібпесі
бас, қарыны
шегі
желіні
аяғы
2
1,15
0,71
1,97
1,48
1,05
1,89
3
1,27
1,00
2,54
1,99
1,43
1,72
4
1,34
1,40
3,17т
»
2,55
1,66
1,71
Ірі қараның дене бітімі (конституциясы) дегеніміз олардың
сыртқы орта әсерін анықтайтын малдың морфологиялық
ерекшеліктерінің жиынтығы. Малдың конституциясының
қалыптасуы түқымына және өсу ортасына, өрі малдың өнімділіп
мен оның ішкі қүрылысына жөне организімінің функциялық
ерекшелігіне байланысты. Әрине, осылардың барлығына да
сыртқы ортаның да өсер ететіні белгілі.
Профессор П.Н. Кулешов ірі кара малының конституциясын анықтағанда оның беретін өніміне, морфологиялық жөне
функциялық ерекшеліктеріне қарады. Мысалы, сүтті ірі қараоргандары
са, сүйегі мен терісі жүқа болады. Сүтті ірі кара көлемді жөне
шырынды азықтарды көп жеп қорытады да сүтке айналдырады. Ал, етгі ірі қаралардың іші, ас қорыту органдары, өкпесі,
жүрегі және сүт бездері шамалы жетілсе, дене еттері өте жаксы
жетілген. Етгі сиырдың терісі босанкы болғанымен, тері астына май көбірек бітеді. Толык және дүрыс азықтандырған уақытта
етті малдардын денелеріне ет пен май тез бітеді.
Жүмыс малдарының денесі жөне сүйектері ірі келсе, ал дене
еттері мен сүт бездері шамалы келеді. Бүлардың терілері қалың
болады.
Міне, осыларды ескере отырып, П.Н. Кулешов, кейіннен
М.Ф. Иванов толықтырып ірі қараның конституциясын сөлекет, нәзік, мықты және босаң деп бірнеше типке бөледі.
1)
Констиуциясы сөлекет шипке басы сөлекет, өрі ауыр, терісі
мен жүні қатты, сүйектері арбиған, бірақ бүлшық еттерінін
жеткіліксіз мал жатады
өнімдері
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
2) Конституциясы нәзік типтің басы жеңілдерісі жүқа, мойын терісі қыртысты, сүйегі жүқа, бүлшық еті шамалы келеді.
Азықтағы қоректік запы жақсы сіңіреді. Мал ширақ, бірақ сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына төзімсіздеу және ауруға
шалдыққыш келеді.
3) Констиуциясы мықты типке, көбінесе, сүтті мал жатады.
Бүған денсаулығы мықты, ткань қүрылысы тығыз мал жатады.
Олар сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына төзімді келеді.
Мүндай малда зат алмасу процесі жақсы өтеді жөне азықтағы
қоректік заттар ең алдымен сүт қүралуға жүмсалады.
4) Конституциясы босаң типке, көбінесе, етті мал жата­
ды. Олардың тері асты мен тканьдарының жөне бүлшық ет
арасындағы майлы қабаттардың күшті дамуы, ішкі органдарының май жинауға қабілеттігін арттырады. Терісі қалың,
бірақ жүмсақ. Мойыны қысқа, кеудесі жалпақ жөне кең.
Май жинауға өте бейім. Мал жуас, самырқау қимылдайды.
Зат алмасуы баяу өтеді. Дене қүрылысы босаң, малдың сыртқы жағдайға төзімділігі онша емес.
.
Мал өсіруде мал шаруашылығы мамандарының ірі қараның
конституциясын білуі міндетті іс. Бүл, әрине малдың асылдануына және өнімді мол беруіне көп себебін тигізеді.
Ірі кдраның тірідей салмағын анықгау
Ірі қараның тірідей салмағының шаруашылық үшін маңызы
зор. Әсіресе, бұл етті ірі қара тұқымының ең негізгі көрсеткіші
болып табылады. Малдың тірідей салмағын анықтау арқылы
жас төлдің өсіп жетілуін бақылайды, әрі бұл көрсеткіш малдың асылдық қасиетін көрсетеді.
Малдың тірідсй салмағын анықтау үшін таңсртсңгі уақытта
суарудан және азықтандырудан бүрын таразыда өлшейді. Егер
шаруашылықта өлшейтін таразы болмаса, оны тірідей салмағын мүше өлшемі арқылы айырады.
Мүше өлшемі арқылы малдың тірідей салмағын айырудың
екі жолы бар. Біріншісі - Клювер-Штраух төсілі. Ол үшін кеІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
71
уде орамы (см) мен денесінің қиғаш ұзындығының (см)
өлшемдерін альт, кестемен салыстырады.
Ейешіі —Трухановский тесілі бойынша лентамен екі мүше
өлшемін (см) — денесінің үзындығы (шоқтығының ортасынан
қүйрықтың түбіне дейін) жэне кеуде орамын алады. Сонан соң
есептеу арқылы малдың тірідей салмағын айырады. Ол үшін
денесінің үзындығын кеуде орамы санына көбейтіп, әрі тиісті
коэффициентов (сүтті ірі қара түқымы болса 2-ге, ал сүтті-етті
ірі қара түкымы болса 2,5-ға) көбейтіп, осьщан шыққан санды
100-ге бөледі.
Ірі кдраның жасын анықтау
Ірі караны дүрыс бағалау үшін оның жасьш білген жөн. Оның
жасын дүрыс айырудың ең дәл жасы, оның туған күнінен төдщ
есептеу журналына жазу. Егерде бүзаудың туған күні есептеу
журналына жазылмай қалса, онда кейінірек жасын айыру қиынға түседі. Қазір барлық шаруашылықтарда бүзаулардың туған
күні төлдерді есептеу журналына жазылады.
Тәжірибе жүзінде ірі қараның жасын тістеріне қарай айыра­
ды. Үлкен ірі қарада 32 тіс бар. Оның 24-і азу тіс (астыңғы
және үстіңгі жағында 12-ден) жөне 8-і күрек тіс астыңғы жағында ғана болады. Күрек тісті 1 сүт күрек тіс және түрақты
күрек тіс деп бөледі. Осы 8 күрек тісін екіден 4 жүпқа бөледі:
алдыңғы екі тіс, ішкі ортаңғы тіс, сыртқы ортаңғы тіс, шеткі
күрек тіс.
Малдьщ жасын сүт күрек тістің азуды жарып шыққанынан
бастап, олардың түрақты тіске ауысуына байланысты айырады,
әрі осы түрақты тістің қажалуъша карай айырады.
Бір ай ішінде күрек тістер азуды жарып шығады. Бір айдан
1-1,5 жасқа дейін күрек тістер толық қажалып, әр түрлі қүбылыста болады. Бір жарым жастан бес жаска дейін күрек тістер
толык түрақты күрек тіске айналады. 5 жастағы сақа сиырларда барлық күрек тістері түрақты болады. 5 жастан 10-12 жасқа
дейін сиырлардың жасын осы сегіз күрек тістің қажалуы арқы.
__________ ______ ^
ДИИИИ— —
—
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
72
лы айырады. 6 жаста алдыңғы екі күрек тіс қажалады, 7 жаста
ішкі ортаңғы екі күрек тіс, 8 жаста сыртқы екі күрек тіс, 9
жаста шеткі екі күрек тіс қажалады. 10-12 жастан кейін ірі қараның жасын тісі арқылы айыру өте дәл тәсіл деу қиын. Себебі
ірі қараның тістері сыртқы жағдайдың өзгеруіне жөне әр малдың биологиялық ерекшелігіне байланысты.
Ірі қараның жасын айырудың екінші бір жолы оның мүйізі
арқылы айыру. Бүзаулар 1 айға толғанда мүйізі 1 см-ге өседі.
Ірі қараның мүйізі организмге қоректік заттардың түсуіне бай­
ланысты түрліше өзгеріп отырады. Мысалы, буаз ірі қаралар
бүзаулауға екі ай қалғанда мүйізінде қүбылыс байқалып, ою
«дөңгелек» сақина пайда болады. Ірі қара жыл сайын бүзауласа, жыл сайын осындай бір сақина пайда болады. Қашарларды
18-20 айлығында қашырады, ал бірінші рет бүзаулағанда 3 жасқа келеді. Егер ірі қараның мүйізінде бір ғана сақина болса
оған екі жас қосу керек, сонда ірі қараның 3 жаста екенін білеміз.
Ірі қараның мүйізінде 2 сақина болса, онда ірі қараның жасы
4-те болғаны, ал 3 сақина болса, онда 5 жаста болғаны т.с.с.,
кей жылдары ірі қара қысыр қалса делік, онда мүйізіндегі сақинаның арасы қашығырақ болады.
Ірі қараның жасын тісіне қарап анықгау
Үлкен ірі қарада 32 тіс бар. Оның ішінде өрбір жақ сүйекте
алты-алтыдан 24 азу тіс және төменгі жақ сүйекке шыққан 8
күрек тісі, жоғарғы жақ сүйекте күрек тіс болмайды.
Бүзауларда 20 тіс — олардың сегізі төменгі жақ сүйектегі
күрек тісіде, 12-сі түпкі азу премолярлары. Олар әрбір жақ сүйекте үш-үштен орналасқан.
Әрбір күрек тістерінің өз аттары бар; екі тістеме, ішкі екеу,
сыртқы екеу жөне шеткі екеу.
Барлық тістеме тіс пен 12 азу сүт тістер, келе-келе түрақты
азу тістермен ауысады. Ірі қараның жасы тек төменгі жақ
сүйектегі күрек (ору) тістері алқасына қарап анықтауға
негізделген. Олар:
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Сүт тістердің шығуы және егелуі.
2. Сүт тістердің түрақты тістермен алмасуы.
3. Түрақты тістермен егелу бетінің өрнегінің өзгеруі.
Ірі қара жасын күрек (ору) тістеріне қдрап анықгау
10-кесте
Tie аттары
Тістеме
Tie шығуы
Сүт тістерінің егелуі
Сүт тістерінің түрақты тістермен алмасуы
Сыртқы
Шеткі
екеу
екеу
Туғаннан 2-3 апта арасы
5 ай
8 ай
1,5-2 жас
3-3,5 жас
3,5-4 жас
Егелу бетінің өрнегімен өзгеруі
Дөңгелек
Сопақ
6-7 жас
8 жас
11 жас
12 жас
10 жас
13 жас
14 жас
Бүзау 2 жүп сүт тістерімен туады. Қалғандары туғанынан
кейінгі 20 күн арасында шығады, 4-8 айлық бүзаудың тістеме,
ішкі екі және сыртқы екі күрек тісі болады.
а) 1 күн; ә) 3 ай 7 күн; б) 6 айлық; в) 12 айлық; г) 1 жас 3 ай;
ғ) 1 жыл 9 ай; д) 2 жыл 6 ай; е) 4 жас; ж) 5 жас; з) 6 жас;
и) 7 жас; к) 8 жас; қ) 9 жас; л) 10 жас; м) 13 жыл; н) 17 жыл.
Күрек (ору) тістерінің аггары.
1 —тістеме
2 —ішкі екеу
3 —сыртқы екеу
4 —шеткі екеу
Ору тістерінің мықты бекіп, тіспен-тіс қабыса өседі, 9 айлығында шеткі екі тістің егеле бастағаны көрінеді де, шеткі екеуі
мен басқа тістердің арасы бір-бірінен алшақтана бастайды.
12 айлығында тістеме тістермен ішкі екі тіс жартысына дейін
егеледі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
74
15-18 айлығында тістеме босап, 1,5-2 жасында түседі де, олардың орнына түрақты тістер шығады.
2.5-3 жасында ішкі екеу түрақты тістермен ауысады.
3-3,5 жасында сыртқы екеу түрақты тістермен ауысады.
3.5-4 жасында шеткі екеу түрақты тістермен ауысады.
5 жасында барлық түрақты тістер түтасып, тіс алқасы берік
бекиді. Тістеме тістер, ішкі екеу және сыртқы екеу де егеле
бастайды.
6 жасында сыртқы екеу егеледі.
Бүл тістер егеленіп, бекіп, домалақтана бастайды, сыртқы
екеуі егелене бастайды. 16-17 жасында тістеме тістер қызыл иекке
дейін егеліп, тіс арасында саңылау пайда болады. 18-19 жасын­
да тістеме тістер түседі де, мал қартайып табыннан шығады.
Демек, сиырдың шаруашылыққа қажеттігі тісінің сапасына бай­
ланысты.
Тістің шығуы, түсуі, егелуі жем-шөптің сапасьша және қүрылымына, дене бітімінің мықтылығына (тістің қүрамының
беріктігіне, тез жетілгіштігіне) байланысты, тез жетілетін малдағы бар өзгеріс кем жетілетін малдардан 1,5-2 жыл ерте жүреді.
Мал өсіру жағдайы (ашығу, күтімінің жоқтығы, ауырғыштығы, жасына жетпей буаз болуы) тістің шығуын және түсуін
1,5-2 жылға дейін кешеуілдетуі мүмкін.
12-сурет. Ірі қара тісінің жасына байланысты өзгеруі:
1 — үш күнге дейінгі; 2 — үш айында.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
12-суретке крсымша.
3 - он айыцда; 4 - он бес айлығында; 5 - 1 8 айлығындя;
6 —25 айлығында; 7 —екі жас үш айлығында;
8 - екі жас сегіз айлығында; 9 - екі жас он айлығында;
10 —үш жас сегіз айлығында.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
12-суретке крсымша.
11 —төрт жастағысы; 12 —бес жастағысы;
13 —алты жастағысы; 14 —жеті жастағысы;
15 —сегіз жастағысы; 16 —тоғыз жаста^ысы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
77
12-суретке крсымша.
17 —он бір жастағысы; 18 —он екі, он үш жас;
19 —он терт, он бес жас; 20 —он алты жас.
Ен салу
Малдың тегін, туған уақытын есепке дәл алу үшін ен салған дүрыс. Эр бүзаудың өз номері болады. Номер 1-ден 10000га дейін жасалынған. Осы номерлер толық пайдаланылса,
әсіресе, ет өңдіретін шаруашылықтар үшін номерді қайта бас­
тайды. Жаңа туған бүзауға өлген, етке өткен, сатылған малдьщ
номерін қайталауға болмайды.
Ал, қолда үсталынатын малға ен салған дүрыс. Оның бірнеше
жолы бар. Соның бірі қүлаққа салу. Бүзаудың қүлағы тазалап
жуылады, спиртпен сүртіледі, инемен тізіліп жазылған номер
арнайы қысқышпен қысылып, із салынады да, мастика немесе
спиртке езілген кара күйе бармақпен езіліп жағылады. Мүндай
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
78
міндетті түрде оң қүлағьгаа салынады
өшпейді
Екінші түрі
дайындалған
пластмассадан жасалады) малдың
;н салынады. Сырға салу жақсы-ақ
қолайсыздығы да бар. Ол торға, қурай, бүтаққа ілініп түсіп
қалады
Құлақгы тіліп ен салу. Тілінген қүлағ
ды, әйтпесе ен салудың қолайлы төсілі.
Қүлақгы
шетіндегі қима (тілік) немесе ортасындағы
санды
Қүлақты кесетін
қысқыш
Қүлақты дөңгелектей
тесетін қысқыш
Инелі цифрлы
қысқыш (татуировка)
Мүйізді күйдіріп нөмір
салу қүралы
13-сурет. Малға ен салу құралдары.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Z
f
Ipi қараиың герісін күйліріп немесе суыклен қарын ем салу.
Ү сһ ен , күйген теріге ақ жүн шыгатыны белгілі. Мысалы, қара
сиырдын, немесе кара ала, коңыр сиырлын қара жүн шыккаи
түстарына температурасы өтс томен (- 1 % С ) сүйы қ азот пайда ланын, иомір немесе басқа да белгі басуга болады Арнайы дайындалган номерлерді отқа немесе «лектр тогына қосып, кы»дырып, сиырдын мүйніне номір басуга болады
'Гуған соң бүтауға ат қойылады жоне көмірлейді, яғни сырга
та гады, не қүлағын клып.ойыгі ен салады. Сақа сиырлардын
он жак. м үй ііін күйдіріп иомір басады.
Сиырлар мен бүкаларды асыл түкым мал тіркейтін кітапка
гіркегенле. оғаи бекігілген нөмірді сол мүйміие басады, немесе
сол қүлағына арнайы сырға іледі. Күлакты тесит, немір басу
арнайы істелген тісгеуік жөне оган арналган ине-ном ір арқы-
лы басылады.
Қүлақгы киятын тістеуі к.
Қ үлаққа салатын тістеуік.
Қүлақты киып немесе ойып ен салу кен тараган тәсіл. Бүл
госіллі колданғанда келісілген шарт бойынша орбір қиык не­
месе ойык. белгілі бір цифрге тән.
Р|И ИИИ^И И |Н ВВ15£Я?ЧиДЦИИкГ' ‘
(иыріың кулшн кцып немесе нөмір басула
/ Т-кесШе
колланатын белгілі kLvt (шарт)
Р/с
1
2
з
4
5
Қшо жәнс ою орны
V
Қүлактың жоғарғы жағы
Қүлақтын төменгі жағы
Қүлақтын үшы
Қүлақтың ортасынлағы тесік
Қүлактың үшына жақын тесік
Көрсететін сан
Он күлак
Сол күлак
і
3
100
400
1000
10
30
200
800
2000
Суыклен қарьш ен салу өте колайлы тәсіл. Бүл төсіл ірі
комплекстер мен фермаларда колданады.
Металл ен салғышты (нөмірлейтін) —196°С дейін суыту үшін
суық азот немесе спиртке аралас мүз (қатты нөмір қышқылы)
колданылады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
80
Басылған таңбалар (нөмірлер) мал жүндес болса да анадайдан көрініп түрады. Бүл төсіл ауыртпайды, малдың денесінде
жара болмайды, тыртық қалмайды, терінің сапасы (қасиеті)
жойылмайды. Таңба айқын түсу үшін малды станокқа мықтап
матап, жүнін таңбалап қырқып, таза (96°С спирт денатурат, этил
немесе изоамил) спиртпен тазалап сүртеді.
Таңбалағышты малдьщ денесіне жабыстыра басу:
6-7 айлық торпаққа - 35-30 секунд, 6-18 айлық тайыншаға
- 35-40 секунд, сақа сиырға - 50-80 секунд. Қүлаққа сырға
салу кең тараған. Қазіргі кезде түрлі-түсті пластамасса сандары анадайдан айқын корінетін бирка ілу кеңінен қолданылады. Бүл биркалардың түрлі-түстілігі зоотехникалық малды
физиологиялық жағдайьша қарай топтастыруына, есепті тура
жүргізуіне де жэне малдьщ күтімін жақсартуға да әсерін тигізеді.
Биркаларды мойьш жіп, ноқтаға да бекіту қолайлы. Ірі қараға
ен салып нөмірленбесе, малдың асылдандыру жүмысының
негізгі зоотехникалық есебін жүргізу мүмкін емес. Сондықтан
ірі қараға ен салудың жолдары әліде болса қарастыры л уд а.
Малдьщ денесіне, танауына, түяғына, желініне әртүрлі бояулармен белгі салу. Салынған белгі, нөмір 10-15 м-ден айқын
корінеді, малды үстамай-ақ ыңғайлы болуы және малдың
денесіне мықтап бекуі тиіс.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Ірі қараның сырт пішінін бағалау төсілдері.
Сиыр желінінің түрлері, олардың сипаттамасы.
Сүтгі ірі қара экстерьері.
Сүтті-етгі ірі қара экстерьері.
Етгі ірі қара экстерьері
Ірі қараның ішкі қүрылысы (интерьері).
Ірі қараның дене бітімі (конституциясы).
Ірі қараның жасын анықтау төсілдері.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
X__________________________________________ 81
IV Т А Р А У
Ірі қараның сүг өнімі
иыр сүтінің тамақтылыгы, дәмі өте жоғары, өрі
кең пайдаланылады, одан бірнеше түрлі сүт
тағамдарын жасауға болады. Сүттен тағамның ең
қасиетті түрлерін: май, сыр, қүрт, ірімшік т.б. тағамдарын жасайды. Орташа есеппен сиыр сүтінің
қүрамында 12-12,5 % қүрғақ зат, оның ішінде 3,8%
май, 3,3 % белок, 4,8 % сүт қанты жөне 1% мине­
ра лды заттар болады. Сонымен қатар жалпы сүт
қүрамында 200-ге таяу, адамның қоректігіне қажет
зат кездеседі, әрі бүл қаж етті заттар адам
организмінде тез қорытылады. Сүт қүрамында
20-дан астам витаминдер, 30-ға таяу ферментгер бар,
20-ға таяу микроэлементтер және 10 шақты макроэлементтер бар. Ал сүт майының қүрамына
150-ден астам май қышқылы, ал сүттің белогінде
20 шақты аминқышқылы бар. Сүт майы адам
организмінде 95% дейін сіңсе, белок - 98%-ға, сүт
қанты — 98% -ға дейін сіңеді. Ж оғарыдағы
мәліметгер бойынша сүггің тағамдылығы оте жоғары, әрі диетикалық қасиеті бар. Сүт түзуіне
осімдік белогінің маңызы зор. Сүтті сиыр әрбір
40 кг мал азығынан 2-2,4 кг белок более, ал етті
малдарды бордақы ланған мезгілде тек қана
400 грамм ғана белок бөледі.
Малды бордақылау кезінде тек қана 17% раци­
онный энергиясы пайдаланылса, сүт өнімі үшін
С
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
82
5%-дай рацион энергиясы пайдаланылады. Сондықтан сүт өнімі
халық шаруашылығы үшін өте үтымды.
Сүт өнімін көбейту, адам организміне қажет белоктің
көбеюіне тікелей эсер етеді. Жоғарыда айтылғандай, сүттен май,
айран, сыр т.б. тағамдар дайындауға болады. Сүт өнімінің көбеюі
және оның қүрамы ірі қараның түқымына, шығу тегіне және
эр малдың өсу ерекшелігіне, жасына және физиологиялық жағдайына, азықтануына және бағып күтуіне, бүзаулау мезгіліне
және т.б. әрекеттерге байланысты. Кейінгі уақыттағы деректерге байланысты сүт қүрамындағы сүт майы көптеген
өзгерістерге үшыраса, сүт белогі мен сүт қанты және минералды заттар азғана өзгереді.
Сиыр сүгінің тұзілуі
Сиыр сүті желінде көптеген секреторлық қүбылыстар негізінде
түзіледі. Сүт сиыр желінінде қаннан пайда болады. Сүттің қүрамындағы витаминдер, ферменттер, гормондар, минералдық зат­
тар да қанның қүрамынан қүралады. Жалпы организмнің жүмысы
желіннің секреторлық функциясына тығыз байланысты, әсіресе
организмнің нерв жэне ас қорыту системалары, қан айналу орга­
ны жөне ішкі бездеріне байланысты. Сүттің қүрылуьша ерекше
өсер ететін нерв жүйесі мен гипофиз гормоны.
Бірақта, сүт қүрамындагы белок, сүт майы мен сүт қанты,
өзінің қүрамы және қасиеті жагынан қанның қүрамынан көп
айырмашылыгы бар. Мысалы, сүт қүрамындагы —казеин, аль­
бумин және глобулинді алсақ, тек қана сүттің глобулині қанның
глобулинына аздап қана үқсайды.
Сүттің майы өзінің қүрамы бойынша мал денесінің қүрамындагы майдан коп айырмашылыгы бар. Кейбір май қышқьілдары тек қана сүт майында гана кездеседі, сондықтан мүндай
май қышқылдары тек қана сиыр желінінде пайда болады. Сүт
қүрамындагы көміртегі, сүт қанты (лактоза) ретінде кездеседі.
Әрі сүт қаны желінде қанның глюкозасынан қүрылады. Сүттің
түзілуі сиыр желіні толганша түзіледі. Сондықтан сиырды
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
мезгілді уақытында сауып түрған жөн, өрі бүл шараның сиырды сүтейту үшін де маңызы өте зор. Сүтгің сүт безінен шыгуы
- өте күрделі рефлекторлық қүбылыс, оған көп өсер ететін
бүзаудың емуі немесе сиырды сауу.і
Сүт кднты (лактоза) - сүт желінінде қанның глюкозасынан
қүрылады. Глюкозаның лактозага айналуы өте күрделі
ферментативтік қүбылыс гылыми деректер бойынша сутегі
көмірі (углевод) амин қышқылының қадцыгында қүралады.
Сүттің сүт безінен тез шығуы, сиырдын түқым қуалаушылық қасиетіне байланысты, өр сиырды машинамен сауудың
маңызы зор. Сиырдын cay у мерзімі 10 ай немесе 305 төулікке
дейін, кейде оданда көп уакытқа дейін созылады. Сиырларды
бүзаулаудан 55-60 күн бүрын суалтады. Жыл сайын сиырдан
тел алады. Сиырдың суалған күнінен жаңадан бүзаулаған күніне
дейінгі уақытты суалу мезгілі деп атайды. Сиыр бүзаулағаннан
кейін оны 20-30 төулік ішінде қашыруга болады. Сиырдын бүзаулаған уақытынан бастап кашқан уақытындағы аралықты
дейді. Егерде қашыру мезгілі аз болса, сауу
қысқарады
үэарады
уақытгарында
■3 айдай сиыр
азая бастайды
сайын орташа 6 пайызға). Сиыр бүзаулағаннан кейін 7-10 күндей уыз береді. Уыздың түсі, химиялық қүрамы және физиологиялық өсері ерекше. Уыз қою, түсі сарғылт, дөмі түз татып
жөне иісі ерекше болады. Уызда 26%-ға дейін қүрғақ зат, оның
ішінде 15% белок (кобі альбумин, глобулин), уыз майы - 6,3%,
минералды заттары мен витаминдері — 4%-ға дейін. Уыздың
қышқылдылығы оте жоғары (50° С-дан жоғары). Уыздың жаңа
туған бүзаулар үшін маңызы оте зор. Уызына жарымаған бүзаудың мал болуы екіталай. Сауу маусымы уақытында сүтгін
қүрамы аз өзгереді, тек қана сүттің майлылығы өзгеруі мүмкін.
мезплінде
мезплінде
сүті сүйықтап (0,2-0,4%-ға томен), содан кейін суалғанша
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
84
сүтінің майылығы аздап көбейе береді. Сиыр сүтінің майлылығы көбейсе, оның белогыда көбейеді. Сүттің қүрамында да
витаминдердің, оның ішінде А витаминінің болуы сиырларды
азықтандыруға байланысты. Сиырлардың суалар алдында оның
сүтінің химиялық қүрамы өзгереді. Сүт түзілу мезгілінде сиыр
организмінде зат алмасуы күшейеді жөне организмде физиологиялық функциялар күрделі жүмыс атқарады. Оған дөлел, сүтті
сиырлар төулігіне 100 кг дейін пішен, сүрлем жөне жем азықтарын жей алады. Сиыр желінінде 1 кг сүт түзілуі үшін, оның
желінінен 500 кг дейін қан өтеді. Сондықтан желіннің жақсы
жетілуі негізгі шарт. Аса сүтгі сиырлардың желінінің орташа
салмағы 8-20 кг дейін жетеді. Ал, сиыр желіні сүтке толған
уақытта оның салмағы 40 кг-нан да асады.
Өндірістік технология бойынша сауын сиырларды төулігіне
2 рет сауады, ал сиырлардан көбірек сүт алу үшін төулігіне 34 рет саууға болар еді, бірақ ол қосымша көп шығынды талап
етеді.
\
Аса сүтті сиырларды, бірінші рет бүзаулаған сиырларды жөне
жаңа бүзаулаған сиырларды төулігіне 3 рет сауған жөн. Бүл
өрекет, сиырдың төулік сүтінің көбеюіне өсерін тигізеді. Ша­
ру ашылықта сиыр желінін оның көлеміне, түріне, қүрылысына, дамуына, сүт бездерінің орналасуына, өрі желін қан тамырларына қарап бағалайды. Сиырды машинамен сауу үшін ең
алдымен арнайы өдістемемен бағалайды.
Сүт өніміне әр түрлі жағдайлардың әсері
Сиырдың сүт өнімі және оның қүрамы түқым қуалаушылық ерекшелігіне байланысты. Малдың көп өнім беруі, оның
генотипіне байланысты. Эр сиыр түқымының сүттілігі өр түрлі
болып келеді. Аса сүтгі сиырдан 305 күннің ішінде 27000 кг
дейін сүт сауса, ал жалпы сүтті сиыр түқымдарынан орташа
5000-6000 кг дейін сүт саууда. Сиырдың сүт өнімі, оның тірідей
салмагына да байланысты, себебі сиырдың тірідей салмағы, оның
дене бітімінің дамуын және қоңдылығын көрсетеді. Денесі ірі
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
85
сиырлар жем-шөпті көп жеп, оны жақсы қорыта алады. Мыса­
лы, аса сүтгі Волга 3790 атты кара ала сиырдын түқымына жа­
татын сиырдын орташа салмагы 700 кг, аса сүтгі Послушница 2
сиырының тірідей салмагы —765 кг (стандарты 510 кг), Чубарка 4 атты симментал түкымына жататын сиырдікі —870 кг (стан­
дарт 520 кг) болган. Сүтті сиыр түқымының келешектегі сүтгілігі
оның тайынша кезінде бірінші рет қашыру мезгіліне де байла­
нысты. Сүтгі сиыр түқымына жататын тайыншаларды бірінші
рет 16-18 айлығында қашырады. Ол үшін тайыншалардың
бірінші рет қашыру алдында оның тірідей салмагы сақа сиырлардың салмагынын 65-70 % жетуі қажет.
Алдыңгы қатарлы шаруашылықтарда, төлді дүрыс өсірген
жагдайда бірінші бүзаулаган сиырлардан бір маусым уакытында 4500-5000 кг дейін сүт саууда. Мысалы: «Лесное» атты асыл
түкымды мал зауытында (Ленинград облысы) бірінші бүзаулаган сиырлардан жылына 6000 кг дейін сүт сауса, Харьков об­
лысы «Червоный Велетень» асыл түқымды мал зауытында сим­
ментал түқымының бірінші рет бүзаулаган сиырларынан 4500
Бірінші, екінші кейде үшінші рет бүзаулаган сиырлар сақа сиырларга Караганда сүтгі өжептөуір аз береді. Сақа сиырлармен
салыстырганда бірінші бүзаулатан сиырлар 25%-дай, екінші рет
бүзаулаган сиырлар 12-15%-дай, ал үшшші рет бүзаулаган си­
ырлар 5-7%-дай сүтті аз береді. Сақа сиырлардың сүті 2-3 жыл
бойы біркелкі, одан кейін жасы үлгайган сайын сүті азая береді.
Соңдықтан шаруашылықтарда сиырларды 8-10 рет бүзаулаганша
үстайды.
Сүтті сиырларды іріктеу бірінші бүзаулаган қашарлардан
басталады, ал сүт кешендерін арнайы селекциялык қоралар
арқылы, бақылаудан өткеннен кейін, толықтырады.
Аса сүтті сиырларды шаруашылықтарда көп жыл пайдаланган үтымды, мүның өніммен коса көп төл алуга мүмкшдігі
бар.
Мысалы: «Караваево» атты асыл түқымды мал зауытында
көптеген аса сүтгі сиырлардан қатарымен 12-15 жыл бойы сүт
сауылады. «Белка- 1» атты сиыр осы шаруашылыкта 19 жыл 7
“
“
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
аи ұсталынып, осы жылдардың ішінде 80000 кг дейін сүт
сауған.
Сиырларды сүтейтуде азықтандырудың маңызы өте зор.
Азық мол және қүнарлы болса, сиырлардың сүтінің көбеюіне
себеп болады, өрі оның физиологиялық мүмкіндігіде анықталады. Ал, егерде мал азығы жетімсіз, немесе аз болса аса сүтгі
және жаңа бүзаулаған сиырлардың сүті мейлінше азайып
кетеді.
Сиыр сүтінің көбеюі сауу маусымының үзақтығына да байланысты, ал сауу маусымының ұзақтығы сиырларды бүзаулағаннан кейінгі қашыру мерзімі мен сауу мерзімінеде байла­
нысты.
'
.
Сиыр сүтінің көбеюіне жылдың бүзаулау мезгіліне де жөне
әртүрлі ауруларда, оның ішінде әсіресе желін ауруы (мастит)
көп эсер етеді. ғылыми деректер бойьшша қараша, желтоқсан
айларында бүзаулаған сиырлар 300-500 кг дейін, ал кейбір де­
ректер бойынша 600-700 кг дейін сүтті артық береді.
Сүт желіні шектеулі бір мезгілде гана жүмысын атқарады.
Сиыр бүзаулаган күнінен суалганға деиін желшінен сүт бөлінеді,
оны сауын мауысымы деп атайды. Сауын мауысы қысқа (240
тәулік) және үзақ (305 тәуліктенде көп) болып келеді. Егерде
сауына мауысымы үзақ болса, сиыр сүті көбейеді, ал керісінше,
қысқа болса сүті азаяды.
Сүт бөлінуі тоқтағаннан бастап, суалу мезгілі басталады,
суалу жаңадан бүзаулаганга дейін созылады, оны суалу мезгілі
деп атайды.
Суалу мезгілі орташа 45-60 тәулік. Суалу мезгілі сиырдың
келесі жылғы сүтіне эсер етеді. Осы мезгілде сиырдың күйі
жақсарады, әрі қүрсагындагы бүзаудың өсуіне жақсы жагдай
туады.
.
Қашыру мезгілі сиыр сүтінің көбеюіне, керісінше азаюына
өсер етеді. Сиыр бүзаулағаннан кейін 30-40 төуліктен бастап
қашыруга болады. Жалпы қашыру мезгілі 80 тәулікке дейін
созылуы мүмкін. Егерде қашыру мезгілі қысқа болса, онда сиырдың сауу мезгілі қысқарып, сүті азаяды, керісінше қашыру
мезгілі үзақ болса, сүті көбейеді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
"
~
87
Сауын мезгілінің қиғаш сызығы әр түрлі болып келеді. Себебі,
305 гөулік уақытында әрбір ай сайын, әрбір күн сайын, сиыр­
дын тәуліктік сүті өзгеріп түрады. Сауын мезгілінің қиғаш сызығы сиыр сүтінің деңгейіне жөне әр сиырдың ерекшелігіне,
физиологиялық мүмкіндігіне, күту жөне азықтандыруына да
байланысты. \
Сауын мезгілінің қиғаш сызығын 3 топқа бөледі:
1-ші. Сүті жоғары жөне бір қалыпты. Ондай сиырлар сүтті
жөне азықты үтымды пайдаланады.
2-ші. Алғашқыда сүті жоғары, бірақта түрақты емес, қиғаш
сызығы күрт төмендейді.
3-ші. Сүттің қиғаш сызығы ылғи төмен. Сиырдың сүті өр
айда да төмен.
*
Сиырлар бүзаулағанна кейін, алғашқы 2-3 ай бойы сүтінің
деңгейі ете жоғары болып келеді, одан кейін біртіндеп азая бастайды, әсіресе егерде сиыр буаз болса. Сауын мезгілі уақытында
сүттің қиғаш сызығының үнемі түрақты болуы, сиырлардың
дене бітімінің мықты болуына да байланысты, әсіресе тәуліктік
сүт беру мөлшеріне.
Аса сүтті сиырлардың сауын мауысымының түрақтылық коэффициенті 97-99%-ды қүраса, ал сүті орташа немесе сүті аз сиырлардыкі — 75,78%. Сиырларды бағалау
уақытында сүтінің түрақтылық коэффициентіне көп коңіл
бөлінеді.
Щ
щ
Сиыр сүгінің химиялық қүрамына
эсер ететін жағдайлар
Сүтгің сапалылығын анықгайтын, оның қүрамындағы майлығы мен белогы. Сүт майлығының кобеюіне байланысты, сүттің
тағамдық қасиеті жоғарылайды, сары майдың өнімі арзанға
түседі. Әрине, сүт қүрамындағы белоктында маңызы зор. Сүт
белогы сүтгің сапалылығын, тағамдылығын жақсартумен қатар
қүрт, ірімшік, сыр т.б. онімдерін кобейтуге себеп болады. Коіггеген шет мемлекеттерде сүт ондіру шаруашылықтарында асылІРІ ҚАРА ШАРУАШЫ/1ЫҒЫ
88
даңдыру жұмысын жүргізгенде сүттің қүрамындағы белогына
ерекше көңіл бөледі.
Сүтгің майлылығы және белогы малдың түқымына, жасына, сауын маусымына, сиырлардың буаздығына, азықтандыру
деңгейіне, азықтануына, бағып-күтуіне жөне де басқа жағдайларға тығыз байланысты.
UСиырдың түқымы мен жасының әсері.
Түқымы бір, бірақ әр аймақта өсірілетін сиырлардың сүтінің
майлылығы мен белогының айырмашылығы болуы мүмкін,
себебі ол малдың генетикалық ерекшеліктеріне, азықтандыру
деңгейіне байланысты. Малдьщ қандай түқымы болмасын, оның
ішінде сүтінің майлылығы мен белогы жоғары сиырларды да
керісінше, осы көрсеткіштер төмен сиырларды да кездестіруге
болады. Сондықтан, сиырдың сүтінің белогы мен майлылығын
көбейту асылдандыру жүмысының негізі болып саналады. Бір
сиырдың ғүмырлық сүтінің өзшде де, әрбір сауын маусымында
да, тәуліктік сүтінде майлылығы мен белогының айырмашыL лығы бар.
Сауын айы мен сауын мезгілінің әсері.
Табын бойынша сүттің қүрамы ай сайында өзгеріп түрады,
оған эсер етуші жыл бойынша азықтандыру мен жыл бойы
сиырлардың бүзаулауы. Күз және қыс айында бүзаулаған сиырлардың сүті көктем және жаз айында бүзаулағандарына
Караганда белоктың қүрамы 0,14-0,16%-ға, ал қүрғақ заты
(СОМО) 0,07-0,11% артық, ал соған сәйкес сүт майлылығы да
жоғары.
Сауын кезеңі уақытында да сүттің қүрамы біркелкі емес.
Көптеген сиырлардың сүті 2-3 айдан кейін майлылығы аздап
төмендей бастайды, ал сауын маусымының соңында аз мөлшерде
жоғарылайды. Әсіресе жас сиырлардың сүтінің майлылығы
үнемі өзгерісте. Соңғы сауын айларьщца сүтгің майлылығы 2045%-га дейін көбейеді, ал сүттің белогы сауын айларында әрдайым өзгерісте. Айдың бас кезінде сиыр сүтінің белогы жогары
болса, екінші айдан бастап аздап азаяды да, ал соңгы айларда
аздап жогарылайды. Сүттің майлылыгының жогарлауына карай,
оның белогы да жогарылайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
—
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- --------------------------------------
89
Сиырдың буаздығының әсері. Сүттің қүрамы сиырлардың
буаздығына қарай өзгеріп түрады. Әсіресе, сиырлардың алғашқы буаз мезгілдерінде сүті азая бастаса, ал сүттің қүрамынлагы белогы мен майлылығы жоғарылай бастайды.
Әсіресе, сиырлардың буаздығының екнші жартысында және
суалу мезгілдерінде сүттің майлылыгы мсн белогы жоғарылайды.
Төулік уақыты және төуліктік сауу мезгілдері де сиыр сүтінің
қүрамына көп өсер етеді. Егерде төулік бойынша сиырларды
жиі сауса, оның сүтінің майлылығы жоғары, ал белогының
айырмашылыгы онша емес. Ғалымдардың дерегі бойынша алғашқы сауылған сүтгің майлылығы: 0,89; 1,25; 3,74; 4,94; 5,21;
6,26; 7,98; ең соңындағы 10,48% болган, ал сүттің орташа май­
лылыгы — 3,81% немесе түрақты деуге болады.
Азықгандырудың әсері. Сүттің қүрамының өзгеруіне азықтандырудың өсері көп. Егерде мал азыгында протеин жетпесе,
онда сүттің қүрамындагы қүргақ заттың майлылыгының, белогының жөне СОМО-ның көрсеткіштері төмендейді.
Сапалы азықтандыру мал организмінің дүрыс жүмыс істеуіне
жөне сиыр сүтінің көбеюіне жагдай тугызады. Мал азыгында
жогары деңгейде протеиіні болса, сүттің белогы да көбейеді.
гылыми деректер бойынша, мал рационында жөне оның қүрамында майы көбірек болса, ол сүттің майлылыгын көбейтеді,
ал керісінше мал рационында майы аз болса, сүттің майлылы­
гы төмендейді.
Мал рационында шөптің үлесі азайса, ол сүттің майлылы­
гын төмендетеді, әсіресе шөптің сапасы томен болса, жайылым өсімдігінің қышқылдыгы кобейсе, сүттің майлылыгы да
азаяды.
Сонымен сиыр сүтініц қүрамына, әсіресе сүтгің майлылыгы
мен белогына, сиырдың түқымы, жасы, сауу маусымы, буаздыгы, азықтанд ырыл уы, денсаулығы, т.б. бағып-күтуі көп эсер
етеді екен. Әсіресе, сиыр сүтінің майлылыгы коп өзгеріске
үшырайды. Мысалы: кара ала түқьшды сиырлардың сүтінің
майлылыгы 2,8 ден 5,42%-га дейін, ал симментал сиырларынікі
3 тен 6,04%-га дейін жетеді. Джерси түқымына жататын сиырІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
лардың сүтінің майлылығы 8%-ға дейін. Сол сиякты, сүттің
белогының де көп өзгеретіні белгілі. Сондықтан ірі қараны сүтейту, әрі сүтінің майлылығы мен белогін көбейту үшін іріктеу
және жүптандаудың маңызы зор.
Сиыр сүтінің қүрамына малды азықтандырудың әсері өте
жоғары. Егерде мал азығы жетімсіз әрі қүнарлы болмаса, онда
сиыр сүтінің қүрамы да өзгереді. Сиыр сүтінің қүрамьша ауаньщ
температурасы және ауаның дымқылы да көп эсер етеді. Әсіресе
әр түрлі аурулар, оның ішінде желін және іш аурулары көп
өсер етеді.
Сиырдың сүг өнімін есептеу
және бағалау тәсілдері
Сиырлардьщ сүт өнімін мүқиятгы түрде есептеп отырады.
Ай сайын әр сиырдың сүтін есептеу үшін бақылау жүмысын
жүргізеді. Жалпы бір маусым ішінде (305) күнде сиырдың қанша
сүт бергенін анықтау үшін 10 айлық сүтін есептейді. Сиырдың
сүттілігін бағалау үшін, оның ғүмырлық сауу маусымының
ішінде ең көп сүт берген сауынын есепке ала отырып, ғүмырлық сүтінің көрсеткішін де есепке алады. Сиырдың сүтін есептегенде тәулік ішінде беретін сүтіне көңіл бөлген жөн. Ал, бүл
көрсеткіш сиыр желінінің көлемін көрсетеді. Еггі ірі қара шаруашылықтарында бүзау енесінің бауырында 6-8 ай болады.
Сондықтан етті түқым сиырларының сүттілігін 6-8 айлық бүзаулардың салмагы бойынша анықтайды. Ол үшін түқымды си­
ыр лардың стандартын пайдаланады. Бірінші рет бүзаулаған
сиырлардьщ сүт өнімін стандарттан 10%-ға кемітсе, екінші рет
бүзаулаған сиырлардьщ сүт өнімін 5%-ға кемітеді. Сиыр сүтінін
майлылығы мен белогьш айына бір рет анықтайды. Ал, сауу
маусымы бойынша анықтау үшін 1 пайыздық сүтке айналдыру
қажет. 305 күндегі 1% сүттің қосындысын, осы маусым ішінде
сауылған өр айлық сүттің қосындысына бөледі.
Сүтті қабылдау уақытында оның жалпы өлшемін, майлылығын, қышқылдығын, механикалық тазалығын жене бактеІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
риалардың бар-жоқтығын анықтаңды. Осы көрсеткіштерге байлакысты сүтгі I жэне II класс, немесе стаңдартган тыс деп бөледі.
Есепке базистік стандартымен салыстырып қабылдайды. Мы­
салы: Қазақстан үшін сүтгің базистік майлылыгы 3,7 % болған.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1. Қашыру (сервис), суалу, сауын маусымы, бүзаулаудан бүзаулағанға дейінгі кезеңдерді қалай түсінесің және олардың үзықтығы?
2. Сауын маусымының сүті қалай анықталады?
3. Сүіінің майлылығы (%) жөне белогын (%) анықтау.
4. Сауын маусымы бойынша сүт майын (кг) жөне сүт белогын
(кг) анықтау төсілдері қандай?
5. Бірнеше сауын маусымы бойынша орташа сүт, майлылығының %-ы белогының %-ы және сүт майы мен сүт белогын анықтау
төсілдері.
6. Сауын Киғаш сызығы дегеніміз не?
7. Сауын маусымының түрақтылығын анықтау тәсілі.
8. Сауын маусымының қиғаш түрлері жөне оның сүт деңгейіне
әсері қандай?
9. Сауын маусымына эсер ететін жағдайлар.
10. Қашыру (сервис) кезеңінің сауын маусымының үзақтығына
өсері.
11. Сиырларды сүтейту жөне оның сүт өнімін *көбейтудегі маңызы.
12. Сүттің түзілуі жөне желіннен бөлінуі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ірі қараның ет өнімі
рі қара етінің тағамдылығы жөне дәмділігі өте жоғары, себебі оның құрамында белоктар, майлар,
минералды заттар, тағы да витамин топтары А, Д, В
бар. Еттің тағамдылық құндылығы оның қүрамындағы белоктарына байланысты. Оған: глобулин, аль­
бумин, миозин жөне т.б. кіреді. Ірі қара етінің адам
организміне сіңуі өте жоғары —95%. Әр түрлі түқымға жататын ірі қара етінің сапасы оның морфологиялық жөне физиологиялық ерекшеліктеріне де бай­
ланысты. Ол ерекшеліктері түқымдылығына, азықтандыруына, бағып-күтуіне, өсіп-жетілуіне тығыз
байланысты. Ірі қара етінің көрсеткішіне, оның са­
пасы мен үшасының салмағы жатады. Әсіресе тірідей
салмағы, сойыс салмағы жөне ет шығымы. Сапасының көрсеткішіне үшаның шеміршегі, тагы да хи­
мия лық қүрамы мен ет калориясы жатады. Ірі қара
етін бағалағанда 1 кг қосқан салмағына қанша азық
өлшемі жүмсалды жөне төлдердің өсіп-даму қарқыны қандай екені анықталады. Ірі қара етінің салмағына азықтандырудың жөне өсіп-дамуының
ерекшеліктері де көп өсер етеді, ал оның сапалығына ірі қараның түқымының, жынысьгаың жөне жасының да өсері зор.
Малды сойғанда таза ет және іш майын алумен
қатар, қосымша көптеген тағамдарда алады. Тағамдылығына қарай қосымшалары екі топқа бөлінеді.
І
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
_______________________________________________________________________________________________________________________
93
Ьіріншісіне: бауыр, бүйрек, тіл, жүрек, желін тағы басқалары
жагса, екіншісіне: қарын, өкпе, шек қарын т.б. жатады. Ірі қараны союдың нөтижесіңде, жеңіл өнеркөсібінде пайдаланылатын:
тері, мүйіз, сүйек, жүн т.б. алса, ішінен өр түрлі фармацевтикалық көптеген бездер алады (гипофиз, т.б.).
Ірі қара қанынан: қан үнтағын жөне альбумин дайындаса,
ал сүйегінен:‘ сүйек, етті-сүйекті үнтақтарын жөне клейді
дайындайды. Ірі қара майын тагам онеркөсібінде пайдаланса, сонымен қатар сабын, глицерин т.б. жасау үшінде пайдаланады.
Ірі қараның ет өнімі, оның түқымына, түқымдылығына, азыктандыру деңгейіне, бордақылауына, жасына және жынысына
да байланысты. Осы аталган корсеткіштердің, өрқайсысының
түқым қуалаушылық қасиеттері бар. Әрине, өр көрсеткіштердің
түқым қуалаушылық қасиеті өр түрлі. Әсіресе, ол малдардың
түқымына кеп байланысты.
Түқым қуалаушылық белгілерінің бір-бірімен қатынасы әр
түрлі. Мысалы, бүзаудың тугандагы салмагымен енесінің тірі
салмагының арасындагы байланыс жогары. Ғылыми деректер
бойынша төлдердің қарқынды өсуі мен азықты өтеу арасьпща
да байланыс корреляциясы жоғары. Малдың төуліктік салмагьшың жогарлауына байланысты, оган шыгатын азыктың арзандайтынын байқаймыз.
Ірі кара үшасыньщ морфологиялық кұрамы
Ірі қара үшасына: таза ет, майы, сүйегі, дөнекер үлпалары
және шеміршегі кіреді. Тагамдылыгына қажеттілігі таза ет пен
майы, ал сүйегі мен дөнекер үлпасыньщ сіңірі мен шеміршегінің
тағамдық қасиеті төмендеу.
Ірі кара етінің сапасына коп өсер ететіні, оньщ морфологиялық және гистологиялық белгілері, сонымен қатар химиялық
жөне дәмділік қасиетгері. Үшаның қүрамы көбінесе, оньщ азьгқтандыруына, қондылыгына, түқымына, жынысына және жасы­
на коп байланысты. Ірі қара етінің тагамдылық қасиетін оньщ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
94
калориясы арқылы білеміз, ал етінің калориясы ұшадағы майына көп байланысты. Үшадағы таза ет пен майының аралығындағы байланысты есептеу арқылы, еттің сапасын бағалаймыз.
Таза еті. Ет құрамына белоктар, ал белоктардың қүрамына
амин қышқылдары (аргинин, лизин, метионин, триптофан,
цистин т.б.) кіреді. Белоктардың үлесі еттің тағамдылығын жақсартады. Үша қүрамында жалпы белок 13%-дан 22%-ға дейін.
Еттің тагамыдылық қасиетін екі аминқышқылының қатынасы
анықтайды, оған: триптофан және оксипролин жатады. Осы екі
аминқышқылының өзара қатынасы 4,8-5 және одан да жоғары.
Ет үлпасының өзгеруі қаңқаға да байланысты. Постэмбрионалдық кезеңде аяқтарының сүйегінің өсуі бөсеңдесе, ал етінің
дамуы қарқьшды болады.
Малдың өсіп-даму кезеңінде ет талшықтарының үзындығы
және диаметрі де өседі. Мал туғанынан бастап, оньщ ет талшықтары да дами бастайды. Жас малдың еті жүмсақ және жүқа
болып келеді. Мадцың өсіп-даму мезгілдерінде ет талшықтарының диаметрі өзгереді, өрине оған көп өсер ететін азықтандыру деңгейі.
Еттің түсі оның қүрамындағы миоглобинге байланысты, ал
миоглобині малдьщ жасы үлғайған сайын жөне азықтандыруға
байланысты көбейеді. Сондықтан бүзаулардың еті ақшыл келсе, ал кәрі малдарының еті қызыл түсті болып келеді. Ірі қара
етінің дөмді болуы, олардың ет талшықтарында майдың бітуіне
байланысты.
Май үлпасы. Ірі қара денесі үшін май үлпасының бітуінің
маңызы зор, ол организмнің дамуына жөне қоректенуіне көп
әсерін тигізеді. Сонымен қатар ірі қараны ң дене майы
организміндегі судың алмасуына да қатысады. Май үлпасы мал
организмін өр түрлі қолайсыз жағдайлардан сақтайды, өсіресе
суық мезгілдерінде, етінің тері асты майьпшң қүрғап кетпеуіне
өсер етеді. Май үлпасының химиялық қүрамы малдьщ жасына
қарай өзгереді. Жас малдардың май үлпалары үсақ, себебі қүрамында су мен белок көбірек. Жасы үлғайған сайын май
түйшіктері де іріленеді, таза майы көбейеді де, қүрамындағы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
суы мен белогы азаяды. Сонымен қатар майдың түсі өзгереді.
Егерде бүзаулардың майы ақшылдау болса, сақа малдарының
майьіның түсі сарғылт болып келеді.
Ұшадағы майдың үлестік салмағы малдьщ түқымына, азықтандыруына, жасына, жынысына байланысты 3%-дан 55%-ға
жөне оданда кобірек болады. Жас малдардың майы аздау бол­
са, ал сақа малдардың майы оте коп.
Ірі кара майы денесінің көптеген бөліміне бітеді: ішкі қуыстағы мүшелеріне (бүйрегіне, шек-қарынына т.б.), тері астына,
еттің ішіне, ет талшықтарының аралығына. Етті бағалағанда
етке біткен майына да қарай бағалайды.
Малдың өсіп-дамуына байланысты, оның майы ең алдымен
ішкі мүшелеріне, еттің ішіне және еттер аралығына, одан кейін
тері астына бітеді. Мал азығы жетімсіз болып қалған жағдайда,
организмнің қорегі ретінде алғашқы тері астындағы майы пайдаланылса, одан кейін ет аралық және ішкі майы пайдаланылады. Ет аралығына біткен май, еті жүмсақ және калориясы
мол болады. Мамандардың дерегі бойынша ет аралығына біткен
май ақ болса, ондай ет каттылау және дөмі төмендеу болады.
Майдың өте көп біткені оның дәмділігін онша жақсартпайды,
денеге сіңуі де, жүғымдылық қасиеті де төмендейді.
Ішкі, тері асты және ет аралық майлардың химиялық қүрамы
әр түрлі болып келеді. Таза май ет аралық бөлімінде және ішкі
мүшелерде көбірек болады. Сонымен қатар май үлпасының суы
мен белогының «өзара» қатынасы да өзгерісте болады. Ішкі
майды еріту қиындау,онда йодтың үлесі аздау. Сондықтан мал­
дьщ ішке біткен майы тағамға аз жүмсалынады. Тері асты және
ет аралық майлар тез ериді, йод саны жоғары болып тағамдыққа көп пайдаланылады.
Малдың семіздігі —деп, малға біткен май мен етгің дамуын
айтады. Малдың семіздігін сырт пішініне қарай анықтаса, тері
асты майларын денесінің өр жерін сипай анықтайды.
Малдың семіздігін сипай анықтаудың өзіндік төсілі бар, себебі
ірі қараның дене майы әр мүшесінде өр түрлі бітеді.
Алғашқыда май малдьщ артқы, одан кейін ортаңғы жөне
алдыңғы бөлімдеріне бітеді. Сондықтан малдың семіздігін анықІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
96
тау үшін алдымен қүйрығыньщ түбш, сербектерш, белінің соңғы
қабырғаларын, шабын, кеуде сүйегінің жаурынын, мойынын
сипап анықтайды. Егерде малдың дене еті және тері асты майы
жақсы бітсе, оның сырт пішіні әдемі және дөңгелек сияқты
көрінеді. Әрине, малдың семіздігін анықтау көп тәжірибелікті
қажет етеді.
Сиырларды, өгіздердің және жас малдардың семіздігін үш
айлығынан бастап үш жасқа толғанын үш категорияға бөледі:
жоғары, орташа және ортацан төмен, ал бүқалардың жөне бүзаулардың семіздігін 14 күнінен 3 айға дейінгісін —екі категорияға бөледі: I және II деп. Егерде малдың семіздігін сипап анықтай алмайтьш жағдай болса, онда бақылау сойысын жүргізіп
ГОСТ арқылы анықтайды.
Дәнекер үлпасының маңызы зор, себебі организмнің барлық мүшелерін біріне-бірін жалғастырады және етгің қүрамын
сақтайды. Сіңір, шеміршек және шандыр белоктан түрады. Ол
каллогеннен және эластиннен түрады, ал бүлардың тағамдық
қасиеті төмендеу және қаттылау.
I
Үшаның әр мүшесінде сіңір, шеміршек, шандырдың үлесі
әр түрлі. Малдың артқы бөлім мүшелерінде аздау, ал бүзау
етіндегісінің суы молдау, сондықтан бүзаудың еті сақа малдардың етіне қарағанда жүмсақтау. Шеміршектің, шандырдың,
сіңірдің ет қүрамында болуы, еттің жүмсақтығына және
дөмділігіне керісінше эсер етеді.
Сүйек үлпасы. Мал организмінде сүйектің маңызы зор,
еттің де, майдың да тірегі. Тағамдылығы томен. Мал үшасындағы сүйектің үлесі 14%-дан 27%-ға дейін, ал бүзауда
сүйектің үлесі өте жоғары. Малдың өсіп-дамуына байланыс­
ты, жасының үлғаюына қарай сүйектің үлесі азаяды, өсіресе
алғашқы 14 айдың ішінде. Қаңқаның шеткі және ортаңғы
б ө л ім д ер ін ің өсуі б ір к е л к і емее. М алды ң ө сіп -д ам у
мезгілдерінде қаңқаның ортаңғы бөлімінің салмағы ерекше
өседі, ал шеткі бөлімінің өсуі баяу. Қ аңқаны ң осы екі
бөлімінің өсіп-дамуына қарай, малдың сырт пішіні де өзгереді.
Үша қүрамындағы сүйектің үлесін ірі қараның еттік қасиетін
бағалағанда анықтайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
.................................................. ..............................................................................................................................................................................
97
Ірі қара ет өнімінің калыптасуы
және оған эсер ететін жағдайлар
Малдың өсіп-дамуына және май болып қалыптасуына көптеген жағдайлар өсер етеді. Оған: жасы, азықтандырылуы, түқымы және жынысы жатады. Сонымен қатар еттің морфологиялык және химиялық құрамдары да өзгереді. Эр жастагы малды
сойғанда, олардьщ таза етінің, майының, сүйегінің, дәнекерінің,
шандыр-шеміршектерінің өзара қатынасы әр түрлі, әрине ол
ұшадағы белок пен майдың да өзара қатынасына байланысты.
Сондықтан, үшаның тағамдық касиеті де өзгеріп түрады.
Жасының әсері. Ірі қара туған бүзауларды дүрыс азықтандырса, олардың өсіп-даму қарқыныда жақсы өтеді. Ал, бүзау
үшасының қүрамьшда сақа малдарға Караганда сүйегі, дәнекері,
шеміршек-шандырлары көбірек болады. Малдың өсіп-дамуы
кезеңдерінде денесі толығады оған ерекше эсер ететін ет жөне
сүйек үлпалары, ал әрқайсысының өсіп-даму қарқьшы өр түрлі.
12-15 айлықтарына дейін жас малдардың ет үлпасы қарқынды
дамиды, әсіресе 6 айға дейінгі мезгілінде; ал сүйек үлпасы баяулау өседі. Соньщ әсерінен 1,5 жастагы жас малдьщ етінің салмағы өссе, ал сүйегінің үлестік салмағы төмендейді. Егерде,
жаңа туған еркек бүзаудың еті мен сүйегінің өзара қатынасы
2:1 болса, ал сақа малдардың осы көрсеткіші 3,6-4,6:1.
Үшаның морфологиялық қүрамының жасына байланысты
өзгеруі 12-кестеде келтірілген. Малдың жасына карай ет үлпасының химиялық қүрамы да өзгереді: таза етінде суы азайып,
ал күрғақ заты көбеюде, сонымен қатар ет аралығьша май бітеді.
Еттің қуатгылығы жоғарылайды. Ет үлпасының қарқынды дамуына байланысты, үшада белоктың қүрамы көбейеді. Бүзаулардың 6-9 айлығьгаа дейін оның үшасындағы үлпа қүрамындағы суының азаюына байланысты майы аздап көбейеді. Ал,
6-9 айлығынан бастап жас малдардың организмінде май бітуі
жоғарылайды. Бірак жас малдардың 12-15 айлығына дейін ет
үлпасы, майдың бітуіне қарағанда, қарқынды дамиды. Жас малдарды осы жастарында сойғанда үшасындағы еті мен май үлпаларының өзара қатынасы жақсарады. Жас мал өскен сайын,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
98
оның етінің химимялық күрамыда өзгереді, осындай өзгеріс
малдардың азықтандыруына да байланысты.
Малдың 18 айлығынан кейін организмінде зат алмасуынын
өзгеруіне байланысты және азоггың бітуінің төмендеуіне қарай
белоктьщ құрылуы да төмендейді, осы себептерге байланысты
ет ұлпасының дамуы да баяулайды. Бірақ организмде майдын
бітуі жоғарылайды, әсіресе малды бордакылау кезендерінде. Жас
малдардың қарқынды өсуіне жөне бордақылауына байланысты
ет пен май үлпаларынын қатынасы жақсарады.
12-кесте
Симментал тұқымды өгізшелер ұшасының морфологиялық құрамы
(Левантин Д .Л . дерегі бойынша)
Үша мен Сойыс салмағының морфология Тірідеи іш майлык кұрамының ұлпалары (%)
салмаының
ғы, кг салмағы, сүйегі таза еті майы дәнекері
Жасы
кг
Туғанда
39,5
23,0
27,6
61,7
4,6
6,1
12 айлығында
304,5
165,1
18,0
64,2
14,2
3,6
18 айлығында
425,0
236,3
16,5
61,8
18,6
3,1
29 айлығында
614,0
341,8
16,3
56,0
25,3
2,4
13-кесте
Өгізшелер ұшасының химиялық қүрамы, %
(АКШ-тың Миссури тәжірибе станциясының дерегі)
1
Т уғанда
Жоғары денгейде
азыктандырғанда
суы майы бело­ күлі
гы
3
4
2
5
3,64 18,25 4,52
72,80
Орта деңгейде
азықтандырганда
суы майы бело­ күлі
гы
7
8
6
9
72,80 3,64 18,25 4,52
5'/2 айлыгында
56,27
63,97 10,48
Малдың
жасы
20,99
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
17,18
4,04
19,56
5,00
1
11 айлығында
2
3
4
5
54,75
23,57
17,21
3,95
18 айлыгында
51,70
26,74
17,18
48 айлығында
38,75
44,34
6
7
8
9
60,60 15,05
18,94
4,88
3,81
58.30 17,40
18,30
4,90
12,50 ! 3,33
51,88 24,09
18,31
5,10
Малдьщ жасына қарай ұшаға бітетін майдың деңгейі жоғарылайды және ііп мүшелерінде де көбейеді. Төлдердің өсіпдаму кезеңдерінде май ішкі мүшелерде бітуімен қатар, етаралыққа да және тері астына да бітеді. Кәрі малдарды бордақылағанда ет аралық жөне ет ішіндегі майлар азаяды, себебі осы
уақыттарда тері асты және ішкі майдың бітуі жоғарылайды.
Сонымен, малдардың өсіп-даму кезеңдерінде сүйек пен дәнекер үлпалары азаяды да, еті жэне майы көбейеді, әсіресе бірінші
жылдары ет үлпасы қарқынды дамиды да, ал 18 айлығынан
кейін май үлпасының бітуі қарқындайды.
Азықгандьірудьщ өсері. Азыктандырудың деңгейіне және қүрамына қарай малдың тірі салмағы, дене бітімі, ірілігі, морфологиялық үша қүрамы жэне 1 кг төуліктік салмаққа жүмсалатын
азық өлшемі өзгеріп түрады. Көптеген ғалымдардың дерегі бой­
ынша мал денесінің жеке бөлімдерінің қаркынды өсуі, өсіресе
постэмбрионалдық кезеңде әр түрлі. Азықтандыру деңгейінің
томен болуы қаңқа жөне үлпа болімдерінің сол мезгілде қарқынды дамуына керісінше өсер етеді. Жас малдардьщ осіп дамуы кезендерінде, үнемі азық жетіспесе және азықтың сапасы
нашар болса, кейін оны жаксарту қиын да және мүмкін емес,
олардың организмінің морфологиялық жене физиологиялық
мүмкіндігі озгеріп, малдың осіп-дамуы кемиді. Жас малдардың
өсіп-дамуынан азықтандырудың жетіспеуі, әсіресе олардың артқы бөлімдеріне қатты өсер етеді және еттілік қасиеті де
төмендейді. Сонымен қатар жас малдардың осіп-даму мезгіліде
коп кешігіп, 1 кг тірі салмағына жүмсалатын азық қымбатқа
түседі. Әсіресе үшаның морфологиялық және химиялық қүрамы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
100
өзгереді. Әсіресе, мал азығы жетіспеген жағдайда ұшаның етінде
май ұлпаларының өсуі баяулайды. Осының әсерінен малды
сойғанда үшаның сапасы төмен, сүйек жөне дөнекер үлпаларының үлесі мол. Жас малдың тірі салмағы төмендегенде
үшаның етінің майы да азаяды.
Жас малдың қарқынды өсіп-даму кезеңдерінде, оның тірі
салмағы жоғарылап, еттің морфологиялық қүрамы жаксарады.
Әсіресе, жас малдардың артқы бөлімдерінің бөлшек еттері жақсы
дамып, жалпы үшаның еті мен майының үлесі жоғарылайды.
Малдың семіздігіне қарай, үшасында судын үлесі азаяды, ал
қүрғақ заты көбейіп, еттің калориясы өседі.
14-кесте
Малдьщ семіздігіне қарай, үшаның морфологиялық
жөне химиялық құрамдарының өзгеруі (%)
(Ет өнеркәсібі гылыми-зерттеу институтының дерегі)
Көрсеткіштері
Үшаның морфологиялық
құрамы:
еті
майы
сүйегі
дөнекер үлпасы
Еттің химиялық қүрамы:
белогы
майы
суы
күлі
калориясы 1 кг, ккал.
Семіздігі
орта
жоғары
60
3,5
21,6
14,3
59,7
10,3
17,5
12,3
52,1
23,0
15,1
9,6
21,0
3,8
74,1
1,1
1214
20,0
10,7
68,3
1,0
1815
17,7
22,9
58,5
0,9
2856
томен
Азықтандыру деңгейінің өзгеруіне байланысты, оның азық
өтеуі де өзгереді. Мал денесіне май бітуі көбейсе, 1 кг салмағына азык шығыны да көбейеді (8-20%-ға дейін), себебі майдың
бітуіне азық шығыны көбірек кетеді.
Ет өніміне көп эсер ететін азықтьвд көптеген түрлері бола­
ды. Малдың өсіл-даму кезеңдерінде, оның рационында көлемді
азықтың үлесі 70-80% болса (тамыр түйнекті, сүрлем, жасыл
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
101
ж&не басқа да көлемді азықтар), жас малдар 18 айлығында
көлемді азықты жақсы пайдалана алады. Көлемді азықты пайдалакуына байланысты, жас малдардың тірі салмағы өседі, ас
корыту мүшелері жақсарады, іш майы көбейеді. Еттің химиялык қүрамы да өзгереді. Өгізшелердің етінде, егерде оларға жемді
көбірек берген жағдайда, суы азайып, майы көбірек бітеді. Малға
жемді көп беру, оның қаркынды өсуіне және организмінде
майдың бітуіне көп өсер етеді. Малдарды бордақылау
кезеңдерінде, олардың ішкі мүшелеріне майдың бітуі жоғарылайды. Бордақылаудың нөтиіжесінде мал тез семіреді,
үшаның салмагы жөне үша шығымы кобейеді. Малдың
семіздігінің нөтижесінде, оның үшасының морфологиялық
қүрамы өзгеріп, сапасы жақсарады.
Ірі қара түқымының әсері. Ірі қараның түкымының дене
бітімінің дене қүрылысының ет өніміне әсері коп. Малды
дүрыс сапалы азыктандыру уақыттарында әр түқымның
түқым қуалаушылық қасиеті жөне мүмкіндігі толығымен
анықталады, осы жағдайлар малдың өсіп-дамуына ерекше эсер
етеді. Етті бағыттагы ірі қаралар қаркынды эседі, бір тэулікте
қосатын қосымша салмагы жогары, ал сойыс уакытында ет шыгымы өте жогары. Етті багыттагы ірі қара сүтті жэне
қос багытты ірі қараларга Караганда тәулігіне қосатын 1 кг
өсіміне азык элшемі аз жүмсалынады. Етті багыттагы ірі қараның ет үлпасы қарқынды эсіп, уақытынан бүрын қалыптасады, ал оның қаркынды эсуі баяуланганда май үлпасы тез
біте бастайды. Сондықтан, етті багыттагы малды союга ерте
дайы ндайды . Ет ж эне май үлпалары ж ақсы дамы ган
мезгілдерінде, ал сүйек жэне дэнекер үлпалары керісінше
баяу дамиды. Етті багыттагы ірі қараның ет аралық жэне
терілерінің астына майының бітуі қарқынды, сондықтан олардың етінің калориясы жогары.
Етті багыттагы ірі қараның дене бітімінің сырт пішінінің
айырмашылыгы бар. М. Англияда шыгарылган етгі түқым ірі
қараларының бойы қысқа, дене түрқы кең жэне қысқалау, осіпдамуы қаркынды, май бітуі ерте, ал Францияда жэне Италияда
шыққан етті ірі қара түқымы эте биік, тірі салмагы жогары,
“
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
102
дене тұрқы ұзын, кең жөне ет шығымы жоғары, ал майының
бітуі кешірек басталады.
Сүтті жөне сүтті-етті бағытқа жататын малдарды қарқынды
өсірсе жөне бордақыласа, олардың да ет өнімінің көрсеткіші
жоғары. Бірақта, оларда ет аралық жөне тері асты майлары аз­
дау, ал іш майы өте көп. ТМД және Қазақстанда өсірілетін
сүтті жөне сүтті-етті түқымға жататын малдардың ет өнімі
көрсеткіштерінің өзінше ерекшеліктері бар. Себебі кейбір
түқымды малдардың өсіп-дамуы қарқынды да, тірі салмағы
жоғары, сүттілік қасиеті жақсы. Қара ала, симментал, алатау
ірі кара түқымдарының малдарын қарқынды өсірсе және бордақыласа, өсіп-дамуы жоғары. 18 айлықтарында сойғанда ет
шығымы жоғары жөне сапалы үша алады.
Кейбір сүтті және сүтті-етті түқым малдарының ет өнімін
зерттегенде, олардьщ етінің қацыптасуында айырмашылықтар
бар екенін анықтауға болады.
15-кесте
өпзшелердің
(К.Б. Свечиннің дерегі бойынша)
Т үқымы
Көрсеткіштері
сим­
ментал
Түқымы
Көрсеткіштері
симқара1 ментал
ала
Tipi салмағы, кг
Ет шығымы, %
61,1
61,6
1 кг салмағы
на кеткен
азық, а.ө.
Ү шадағы
сүйек үлесі, %
19,4
17,3
Іш майының
салмағы. кг 1 21,4
23,5
1
Симментал ірі қарасы қара ала түқымына қарағанда, өсілДаму қарқыны жоғары, 18 айлықтарында тірі салмағы жоғары,
ал үшасындағы сүйегі көбірек. Ал, қара ала ірі қара түқым
мадцарында май бітуі жоғарырақ, сондықтан еті майлы.
Етті бағыттағы ірі қара түқымдарының бір-бірінен ет өнімі
және еттерінің сапасы жағынан айырмашылықтары бар. Етгі
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
І
багыттағы өте ірі түқымдарының өгізшелерінің тәуліктік косатын салмағы өте жоғары, сондықтан олардың тірі салмағы 18
айлиқтарында 700-750 кг жетеді. Ал, олардың денесінде майдың бітуі сақа уақытында болады. Ағылшынның герефорд
және шортгорн түқымына жататын өгізшелерінің өсіп-даму
қарқыны жоғары жөне тәуліктік қосатын салмағы да жоғары
деңгейде.
16-кесте
Өгізшелер ұшасының морфологиялық қүрамы, %
Ет
ұлпасы
Май
ұлпасы
Сүйек
үлпасы
Дәнекер
жөне
шандыры
Герефорд
57,1
28,5
12Д
2,3
Шортгорн
55,1
30,4
12,1
2,4
Тұқымы
Етті бағыттағы абердин-ангусс ірі қара түқымы малдарының
өсіп-даму қарқыны да жоғары және союға ерте дайындауга бо­
лады, ал үшасында сүйектерінің үлесі аздау. Сонымен қатар
абердин-ангусс ірі қарасының басқа етті ірі қара түқымдарымен салыстырғанда, ет шығымы 1,-2% артық.
Сонымен етті бағыттағы ірі қара түқымдарының өсіп-даму
қарқыны, етінің қалыптасуы, мойынның бітуі және азықты өтеуі,
олардың биологиялық ерекшеліктерімен тығыз байланысты, әрі
осы белгілердің түқым қуалаушылық қасиеті де жоғары.
Мал жынысының әсері. Мал етінің сапасы, олардың жынысына да байланысты. Үрғашы бүзаулардың, үрғашы тайыншалардьщ өсіп-даму кезендерінде май бітуі ерте басталады және
1 кг салмағына азық аздау жүмсалынады.
Үрғашы тайыншалар етінің дәмі жақсы және жүмсақ, сапалы, сонымен қатар төуліктік қосатын салмақтары бүкашықтардан төмендеу. Кәрі сиырлардың еті қатты, олардың үшасында майы және суы аздау. Көрі сиырларды бордақылау
кезендеріндегі майы іш органдарына және тері астына көп бітеді.
5-6 жастағы сиырлардың еті жүмсақ, малды пішу организмде
зат алмасуының төмендеуіне өсер етеді; піштіргеннен кейін
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
104
малдар мазасызданбай жақсы семіреді. Малдарды жас уақытында
піштіргенде, олардың организмінде май бітуі жақсарады, әсіресе
май іш органдарына жөне ет аралығына жақсы бітеді. Сол себептен май ұлпасының бітуі ет үлпасына қарғанда үшада көбірек
дамиды. Піштірілген малдардың тәуліктік салмағы және ет
шығымы жоғары; еттің дәмі де жақсы, жүмсақ және ет калориясы да жогары.
Шаруашылықтарда малдардың етінің сапасын оның тірідей
салмагы, тез осіп — дамуы жэне 1 кг төулік салмағына мал
азығының жүмсалуы бойынша бағалайды.
Мал сойылганнан кейін, оның үшасының салмагы, үшасының шыгымы, үшасының морфологиялық қүрамы, етінің химиялық қүрамы және етінің дәмділігіне қарай багалайды.
Үшаның шыгымын багалау үшін, малды арнайы сойып, бақылайды. Малды ет комбинаттарына откізерде оның тірідей
салмагын (немесе үша салмагы мен етінің сапасын), жынысын,
жасын жөне қоңдылыгын анықтаиды. Малды откізерде бірнеше
топқа бөледі: I - топ сиыр және огіз; II - бүқалар; III - 3
айлық төдцен 3 жасқа дейінгі төлдер, IV — 14 күндік бүзаулардан 3 айлық аралыгындагы толдер.
Малдың тірі уақытында, оның қоңдылыгын дене бітіміне,
етінің жетілуіне, тері астындагы май бітісіне қарап айырады,
сойылганнан кейін үша жүйелеріне майдың бітуі, ішкі органдары мен ет бүлшықтарының арасындагы майга қарап айы­
рады.
^
.1/
7
*
Сиыр, өгіз жэне тэлдерді семіздігі жогары, орташа жэне арық
деп боледі, ал бүқалар мен бүзауларды семіздігі I жэне II кате­
гория деп боледі. Жасы 3 айдан жогары толдер мен сақа малдардың үшасын 12 мүшеге бэлсе, ал бүзаудың үшасын 9 мүшеге бэледі. Эр мүшенің сапасы эр түрлі болады, себебі ол эр
мүшедегі таза ет пен майдьщ үлесіне байланысты, сондықтан
етгі 3 сүрыпқа (сортқа) боледі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
______________________________________________________________________________ _____________________________
105
Ірі Қара тұқымдары бір-бірінен өнімінің жетілгіштігі, дене
бітімі, сырт пішіні, бордақылау мүмкіндігі, етінің сапасы, тағы
баскд шаруашылық және биологиялық ерекшеліктеріне қарай
ерекшелінеді.
Қазақстанда мамандандырылған етті бағыттағы қазақтың
ақбас, әулиекөл, қалмақ, герефорд, санта-гертруда, галловей
тұқымдары кеңінен таралған.
Етті бағыттағы ірі қарадан алынатын өнім екі топқа бөлінеді:
ірі карадан алынатын шикізат және ірі қара өнімдерін қайта
өңцеу қалдықтары.
Ірі қарадан алынатын шикізат — шаруашылықтарда малды
өсіру және бордақылау нәтижесінде алынатын негізгі өнім.
Ірі кара жасына және жынысына қарай, I — сиырлар,
II — бұқалар, III — жас мал (баспақ) жэне IV — бұзаулар
(14 күн мен 3 ай арасы) болып төрт топқа бөлінеді.
Ірі Қара қоңдылығына қарай үш категориядан түрады: жоғары, орташа жэне орташадан томен.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1.
2.
3.
4.
Ірі
Ірі
Ірі
Ірі
қара үшасының морфологиялық қүрамы.
қара үшасының химиялық қүрамы.
қара етіне эсер ететін жағдайлар.
қара етін есептеу және бағалау.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
106________________
VI Т А Р А У
Ірі қараның асыл тұқымды малдары
рі қара малы тұқымының бөлінуі, қазіргі уақыттағы ірі қара малының түқымының біріненбірінің айырмашылығы көп. Сондықтан ғалымдар
оны бірнеше топқа бөлуде (зоологиялық, географиялық т.б.), ал шаруашылықтарда қолайлы жағын
қарастырып түқымды әр түрге бөлуде.
Қазіргі асыл түқымды ірі қара малын шаруашылық жағдайына қарап 3 топқа бөледі: сүтгі- сүтгі-етгі
немесе етті-сүтгі жөне етгі түқымдар. Бүрынғы КСГӨ
ауылшаруашылық министрлігінің деректері бойын ша (1991 ж.) сүтгі түқымының қара ала тобына: қара
ала, әулиеата, литваның қара аласы, бушуев, эстонның қара аласы, тагил, голланд, британия фризы,
немістердің қара аласы, данияның қара аласы, шведгің
қара аласы, польшаның қара аласы жатса, қызыл
түқымды топқа: қырдың қызылы, эстонияның қызылы, литваның қызылы, латвияның қызылы, горбат
қызылы, польшаның қызылы, тамбовтың қызылы,
данияның қызылы, белоруссияның қызылы жатады.
Ал сүтгі-етті түқымның сары ала тобына: симментал,
сычев және монбельярд; сүтгі-етгі түқымның қоңыр
тобына: швиц, костром, лебедин, алатау, кавказдың
қоңыры, карпатгың қоңыры, юрин түқымдары.
Етгі түқымның тобына: абердин-ангусс, герефорд,
қалмақ, қазақтың ақбасы, санта-гертруда, шароле
жөне шортгорн ірі қара малдары жатады.
І
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
---------------------— ___________________ __________ 107
Ірі қара малының
сүггі түқымының сипаттамасы
Саны жағынан одағымыз бойынша бірінші орында (57,3%).
Бұл түқымның көпшілігі аса сүтті болумен қатар мал азығын
үтымды пайдаланады.
Тірідей салмағы басқа топтарға қарағаңда онша үлкен емес,
дене бітімі мықты, сөлекет келсе, сүйегі жеңіл, дене еті шымырлау терісі жүқа, ал ас қорыту мүшелері өте жақсы жетілген. Сүтті
сиырдың түқымына қарай орташа тірідей салмағы 450 кг-ан 500кг
дейін жетсе, үша шығымы 40-45% ғана. Көптеген осы түқымға
жататьш сиырларының сүтінің майлылыгы орташа: 3,6-3,8%, ал
эр сиырдан орташа 3000-4500 кг сүт сауылуда. Сүггі ірі кара
түқымдарының ішінде ең көп тарағаны голштин қара ала түқымы, себебі бүл топқа жататьш сиьфлар аса сүтті. Одағымыз бой­
ынша сүтп ірі кара мал шаруашылығының өндірістік негізде
дамуына байланысты асыл түқымды қара ала түқымының саны
көбеюде, себебі бүл түқым өндірістік технологияга өте бейімді.
ГОЛЛАНДИЯ ірі кдрасының түқымы
Бүл түқым жергілікті іріктеу, жүптау төсілдерін қолданып,
жақсы бағып-күтуге байланысты шыққан. Қазіргі Голландия
ірі кара малының түқымы XX ғасырдың басында қалыптасқан.
Голландияның қара ала сиырының түқымы өте ірі, дене бітімі
мен сүйегі мықты, еті жақсы жетілген, дене бітімі әдемі сиырларының тірідей орташа салмағы 550-600 кг, бүқаларынікі 800-1000 кг, орташа сүті 5200 кг да майлылыгы 4,1%, белогі
3,32-3,55%, бүзауларының тугандагы тірідей салмагы 36-42 кг.
Бүл түқым тез өсіп дамиды және еттілік қасиеті жақсы. Бордақыланганнан кейін үша шыгымы 55-60% жетеді. Осындай түқымының асылдыгына байланысты Голландия ірі қара малының
түқымын көптеген мемлекеттерге жерсіндіруге әкеле бастаган.
Мысалы Голландия ірі қара малын Англияга, Францияға,
АҚШ-қа, Канадага, Жаңа Зеландияга, Жапонияға т.б. мемле­
кеттерге әкелген. Қазіргі уақытта бүл ірі караньщ түқымын 50
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
108_____________________________________________________________________________ _________________________________________
мемлекетке әкелуде. Бірінші рет Ресей жеріне XVII ғасырдың
аяғында - XVIII ғасырдың басында әкелген. Бүл түқым Ресейде жергілікті холмогор, тагил, украинның ақбас жөне бестужев
ірі қара малының түқымдарын шығаруға көп әсерін тигізді. Гол­
ландия ірі қара түқымы одағымыздағы әулие-ата және бушуев
ірі қара түқымдарын шығаруда көп роль атқарды.
Кейінгі уақыттарда Голландия жөне АКДІІ-тың голштин ірі кара
малдарыньщ түқымдары одағымыэдың шаруашылықтарына әліде
әкелінуде. Әкелінген бүл түқымньщ төлдері РСФСР, Украина, Бе­
ларусь, Литва Республикаларыньщ шаруашылықтарында шоғырланған. Бүл шаруашылықтардағы сиырларының сүт өнімі өте жоғары,
оргаша сүгі 4000 кг-нан 5500 кг-ға дейін, ал майлылығы 4,0-4,2%.
РЕСЕЙДІҢ кдра ала ірі щрасының түкьімы
ТМД-да аса сүтті түқымға жатады, өр аймақта жергілікті си­
ырларды голландылық қара ала түқымының бүқаларымен шағылыстыру арқьілы шыққан. Жеке ірі қара мал түқымы болып
1959 ж. бекітілген. Осы түқымның малы Орталық Ресейде, Жайықта және Сібір аймақтарында шоғырланған. Украинаның Львов
жэне Хмельницкий облыстарында тараған. Қазіргі уақытта Киев,
Харьков т.б. Украинаның облыстарының шаруашылықтарында
шоғырлануда. Кейінгі уақытта Беларусь жерінде де тарауда.
Қара ала ірі қарасы сүтті түқымға жатқандықтан сүттілігі
өте жоғары, дене бітімі мықты, сырттан қарағанда өдемі, түсі
қара-ала. Сиырларының тірідей салмағы 550-650 кг бүқаларының 850-950 кг, кейбір бүқалары 1100 кг жетеді, үша шығымы
50-55%. Бүзауларының туғандағы тірідей салмағы үлкен (32-40
кг). Төлдерінің өсіп-дамуы жақсы, орташа тәулік салмағы 8001000 кг дейін өседі. 15-16 айлық тайыншалары 420-480 кг-ға
жетеді. Асыл түқымды мал зауыттарьінда сиырларының орта­
ша сүттілігі 5500-6700 кг болса, майлылығы 3,8-4,0%, ал сүтінің
белогы 3,15-3,40%. Аса сүтті сиырлары Ленинград облысы «Пет­
ров» асыл түқымды мал зауытында шоғырланған. Бүл шаруашылықта 1986 жылы орташа әрбір 1100 сиырдан 6861 кг-нан
сүт сауса, оның майлылығы 3,92% жеткен.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
14-сурет. Кдоа ала тұқымының бүқасы.
109
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
5-сурет. Кдра ала түқымының сиыры.
111
v Бұл түқымның «Волга ЕГП-339» атты сиырынан 305 күн
іпшше 17517 кг сүт сауып, оның майлыгы 4,2% жеткен, ал осы
шаруашылықтың «Россиянка» атты сиырынан 1987 жылы 19162
кг сүт сауылған.
Қара ала ірі кара малы Одагымыздын қандай аймагында бол маеын жақсы жерсінеді, қазіргі уақытта Украина, Беларусь,
Өзбекстан, ҚаЗақстан т.б. Республикаларда да шоғырланган.
ГОЛШТИН ірі щ ра түқьшы
Бүл түкым АКШ пен Канада да голландияның кара ала түқымы арқылы шықкан. Алғашқы уақыгта шыгарушы фермерлер
жаңа түқымның сүттілігіне және өсіп-жетілуіне көп көңіл
бөлген. 1871 жылы АҚІИ-та голштин ірі қара малының өсіру
когамы қүрылган.
16-сурет. Голвітин ірі кара түқымының бұқасы.
Голштин сиырларынын орташа тірідей салмағы 670 кг-нан 700
кг дейін, бүқаларынікі —960 кг-нан 1250 кг дейін. Еркек бүзауларының тугандагы тірідей салмагы 44-47 кг, үргашыларыныкі —38ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
112
42 кг. Голштин малыньщ сыртқы бітімі сүтті түқымға үқсайды.
Шоқтығының биіктігі орташа 144 см, бүқаларда - 158-160 см.
Fалымдарының дерегі бойынша шлштин сиырларының желіні ас­
тау немесе қазан тәрізді, әрі желіні өте аумақты соған байланысты
төулігіне 2 рет қана саууға болады, сауу жылдамдыгы 2,37 кг/мин.
қара түқымының
Бүл түқымның дене бітімі мықты, түсі қара-ала, бұл түқымның түсі қызыл ала сиырларда кездеседі. Қазіргі уақытта гол­
штин малының қызыл-ала түқымы да шыққан.
Сүттілігі жагынан голштин түқымы дүние жүзінде бірінші
орында. АҚШ галымдарының дерегі бойынша 1981 жылы гол­
штин түқымының сақа сиырларынан орташа — 7418 кг сүт сауса, ал сүтінің майлылыгы —3,61% болган, айршир сиырларынан — 5519 кг жөне 4,89%, гернзей сиырларынан 4991 кг және
джерси — 4784 кг және 4,83%, шортгорн сиырларынан
АҚШ
шылықтарында
дықтан голштин ірі қара малы әлемге кеңінен тарауда. Әсіресе
жылдары
1988
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
113
жылы КСРО-да 137 шаруашылық голштин ірі қара мал түкымыч өсірумен айналысқан. 1987 жылғы санақ бойынша голш­
тин fpi қара малының қара ала түсті сиырларының саны 1 млннан асты, олардың сүт өнімі басқа сиырлар түқымына Караган­
да 230 кг-га дейін артық. Бүл түқым одагымызда жаңа сиыр
түқымдарын шыгару үшін колданылуда. М.: қазақтың қара ала
сиыры мен қызыл ала сүтті типтерін шыгаруда голштиннің қара
ала және қызыл ала түқымдары пайдаланылды.
ӘУЛИЕАТА асыл түқымды ірі кцрасы
Қазақстанның оңтүстігінде және Қыргызстанның талас
өлкесінде өсіріліп шығарылган. Оны өсіріп шыгаруга Голлан­
дия мен қазақ (қыргыз) ірі қаралары қатынасты. Дене түлгасы
жагынан Голландия ірі қарасына үқсайды.
Түсі қара ала, қара. Кейінгі 25-30 жылдың ішінде, асылдан­
дыру жүмысының нәтижелі болуының арқасында іріленді, дене
түлгасы кеңейді. Қазіргі дене өлшемдері қара ала түқымды қаралардан онша кем емес. Түрқы созыңқы, бөксесі жақсы дамыган. Желіннің үлкендігі орташа, пішіні жағынан әр түрлі.
Асыл түқымды шаруашылықтардагы орташа сүт өнімділігі
сауу маусымы үш жэне одан да көп ірі караларыныкі 2500-3500
кг-га дейін, ал сүттерінің майлылыгы 3,8-4,0%. Үлкен сиыр­
лардьщ орташа тірідей салмагы 550 кг-га дейін жетеді.
Бүқаларының тірідей орташа салмагы 780-850 кг. Бордақыланган пішпелерінің, өгізшелерінің және ірі қараларының
еттілігі жақсы, ет шыгымы 49-55%-га дейін.
Бүл ірі қараның түқымы жергілікті жагдайга Қазақстанның
оңтүстік облыстарына жақсы бейімделеген. Қан тамырларының зиянды ауруларына өте төзімді жөне ол ауруларга көп
шалдықпайды. Сондыктан бүл түқым Қазақстанның оңтүстік
облыстарындагы ең негізгі сүтті ірі қара малы болып табылады.
Әулиеата ірі қарасының асыл түқымдарын өсіру жүмысымен
Шымкент облысының «Победа» колхозы, «Октябрь», «ПахтаАрал», «Турксиб» совхоздары, ал Жамбыл облысының «Жамбыл» қант-қызылша совхозы айналысқан.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ КАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
116
Бұл тұқымның ең жақсысы Атлас 490, Веселый 1047, Борь­
ки 9041 жөне Абрикос бүқаларының линиясынан тараған. Ірі
қара сүтінің майлылығын арттыру жағынан Атлас 490 линиясының бүқалары үлкен эсер еткен. Олардың үрпақтары да өте
жақсы өсті.
I
Бүл түқымды асылдандырудың негізі - сүттілігін, сүтінің
майлылығьш көбейту және конституциясының мықтылығын
арттыру.
\
) •'* р
ЭСТОНИЯНЫ Ң крра ала ірі кцрасы
Жергілікті ірі қараларды Голландия, остфриз, жөне Шығыс
Пруссия ірі қараларының бүқаларымен өндіре шағылыстыру
арқылы шығарылды. Ондағы мақсат буданның сүттілігін көбейту, өрі көлемді азықты жақсы пайдалану болды. Бүл түқымды
асылдандьфу XIX ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың
ортасына дейін, былайша айтқанда 100 жылға таяу уакыт
жүмсалды. 1951 жылы эстонияның қара ала ірі қарасы асыл
түқымды мал деп бекітілді.
Эстонияның кара ала ірі қарасы сүтті түқымға жатады. Ең
жақсы асыл түқым табындары эстонияның «Виизу», «Костивере», «Кохйла», «Кехра», «Кехтна» жөне басқа совхоздарында
тараган. Асыл түқымды эстониялық мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибе станцияларында шоғырланған. Дене пішіні сүйірлеу, бүкіл түрқы сопақтау, ал артқы жағы
аз-кем жалпақ, ішті келеді.
Кеуде, бел, арқа омыртқалары түзу, үзын өрі сымбатгы. Сирактарының жіңіппселігі орташа, түзу, буындары айқын көрініп түрады, түяқ бітісі мықты. Еті орташа дамыған. Желіні үлкен, әрі аумақты, терісі жүқалау жүмсақ. Эстонияның кара ала ірі карасы басқа
одақтас республикаларга әкелінген. Әсіресе, көпшілігі Беларусь
КСР-іне, Мөскеу жэне Ленинград облыстарында, аздап Украина
мен Қазақстанның шаруашылықтарына өкелінді. Әкелген жерлерге
коңілдегідей бейімделді, жерсінді. Бүл түқымның бүкаларын ба­
ска ірі кара малымен будандастыру үшін қолданады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
■ ■■■—
—
117
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
21-сурет. Эстон қара ала түсті ірі кдра гүқымының сиыры.
119
Үлкен ірі қараларының тірідей орташа салмағы 500-550 кг,
ал жақсы табындарда 600 кг-ға дейін. Бұқаларының салмағы
900-1000 кг-ға дейін, тіпті одан да артығырақ.
Ірі қараларының сүттілігі орташа 3500-4000 кг, ал сүтінің
майлылығы 3,8-3,9%. Жалпы, бүл түқым сүт өнімділігімен және
жеген азыгын сүтпен жақсы өтей алатындығымен көзге түседі.
Ет сапасы да Жақсы.
Қазір бүл түқымда бірнеше бүқаның линиясы бар. Олар:
Линберг Н — 2363, Мазсум — Ролланд Н — 1595, Атлет Н —
2385, Пярта Н — 2505. Бүл линиядан тараған ірі қаралардың
сүттілігі жөне сүтінің майлылығы басқа ірі қаралардан едөуір
көп. Пиймик Н — 25490 атты ірі қарадан бір маусымда 10321
сүт алған, сүтінің майлылығы 3,51% болған. Міне, осындай
сүтті сиыр бүл түқымда көп.
Эстон ірі қарасының түқымы Қазақстанға ірі қаралар мен
өндіріс орталықтарының төңірегінде мамандырылаған сүтті мал
шаруашылығын қүру үшін әкелінген.
АНТЛЕР (АНГЕЛЬН) ірі кдрасының түқымы
Ангельн аймағында жергілікті ірі қараны асылдандыру арқылы шығарылған. 1879 жылы ірі қара мал шаруашылығын
дамыту үшін үйымдасқан үйымның ангельн ірі қарасын асыл­
дандыру және сүтейтудегі көп еңбегі зор. Соның нәтижесінде
қазіргі англер ірі қарасының көрсеткіштері өте жоғары: шоқтығының биіктігі 128-130 см, дене түрқы үзын, ал желіні тегене тәрізді. Соңғы 60 жылдың ішінде сиырларының сүті
1600 кг-ға дейін артты, ал сүтінің майлылыгы 3,88%-дан
4,62%-ға дейін жоғарылады. Аса сүтті сиырларының сүті
10-11 мың кг-га, ал сүтінің майлылыгы —6,29%-га дейін жетті.
Бүл түқымның түсі —қызыл. Бүзауларының тугандагы тірідей
салмагы 30-37 кг, сақа сиырларыныкі 500-560 кг,
бүқаларыныкі — 900-1000 кг.
Ангельн ірі қарасын ертеде Дания мемлекетінің шаруашылықтарына көп әкеліп, дания қызыл ірі қарасын шыгаруга пайдаланған.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
120
Өткен ғасырда бүрынғы Совет мемлекетіне де әкеліне бастаған, әсіресе Балтық теңізі бойындағы республикаларға, бүл
аймақта эстонияның және латвияның қызыл ірі қарасын шығаруға әсерін тигізді. Сонымен қатар біздің еліміздегі қырдың
қызылы және белорусияның қызыл түқымды ірі қарасын шығаруда да көп үлес атқарды. Үлы Октябрь Социалистік Революциясынан кейін де ангельн ірі қарасы бүрынгы КСРО-ның
солтүстік-батыс, Украина т.б. аймақтарына әкеліне бастады.
Қазақстанда англер ірі қарасының бүқалары 1970-1980 жылда­
ры әкелініп, Қостанай, Целиноград, Торғай, Қарағанды облыстарыньщ мемлекеттік мал асылдандыру станцияларына шогырландырылган. Бүл бүқалардың үрығымен жергілікті қырдың
кызылы, латвиялық қызыл қоңыр сиырларын қолдан үрықтандырған. Соның нәтижесінде бірнеше мыңдаган f c 3/ 4, 7/
буынды үрпақтар алынған. Негізі бүл аталған ірі қара түқымдармен туыстас, себебі шығу тегі бір. Англер ірі қара сиырларының Украина т.б. аймақтарындағы орташа сүттілігі 36003800 кг, ал сүтінің майлылыгы 4,5-4,6%. Желінінің индексы
42-45. Қазақстан шаруашылықтарында англер ірі қарасымен
асылдандырылган қырдың кызыл және латвияның қызыл қоңыр
сиырларының асыл түқымды шаруашылықтарындагы сүті ор­
таша 3500-4000 кг, ал сүтінің майлылыгы 3,8-4,4%-га жетті, әрі
жергілікті сиырлардың желшдері жақсарып, көбіне астау және
тегене тәрізді болады, сонымен қатар мыңдаган сиырлардың
сырт пішініде (экстерьері) түзелді. Алынган буын үрпақтарыньщ сиырлары машинамен саууга лайықты болды. Сонымен
англер ірі карасы қазақстанның қызыл түсті ірі қараларын асылдандыруда пайдасы зор.
ДЛН И ЯН Ы Ң цызыл түқымды ірі щ расы
Дания мемлекетінде сүт өндірісінің дамуына, сүт тагамының қажеттілігіне, әрі шет елдерге сүт тагамын сатуга байла­
нысты (экспорт) сүтті ірі қараның дамуына көп өсер етті. Өткен
гасырдың бірінші жартысында жергілікті үсақ, өрі шамалы ірі
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
121
караны ангельн жоне қызыл солтүстік-шлезвиг, кейін шортгоры ірі кара малының бүкаларымен шағылыстыра бастаған.
Бірнеше жыл қатарымен алынған үрпақтарын ылғи сүт өнімі,
сүтінің майлылыгы жене дене пішінінің (экстерьерінің) өдемілігі
бойынша сүрыптау жүмысын атқарған. Соның нөтижесінде XIX
ғасырдың аяғына таман үлкен бірнеше топ қызыл ірі қара табындары шыққаН, 1878 жылы оларды сүтті кызыл ірі қарасы
деп атаган.
Данияның қызыл ірі қарасын Швецияға, Норвегияға,
Польшаға, Чехословакияға, АҚШ -қа өкелген, бүл аталған
мемлекеттерде жергілікті ірі қараларьшың сиырлырымен шағылыстырылған, әрі жаңа ірі қара түқымын шығару үшін пайдаланылған. Біздің мемлекеттерімізде өткен гасырдың екінші
жартысынан бастап бүл түқымды Балтық теңізі бойындағы
республикаларда жаңа ірі қара түқымын шығару үшін пайдаланған. 1934 жылы бүрынғы КСРО-ға дания қызыл ірі карасын көп өкеліп, оны Ленинград жөне Новгород облыстарының шаруашылықтарына шоғырландырған. Кейінгі уақыттарда данияның кызыл ірі қара малын Мәскеу, Ленинград
және т.б. Ресей облыстарының, әрі Балтық теңізі республикаларының, Беларусь, Украина, Молдавия, Қазақстан шаруашылықтарына әкелген. Әсіресе қызыл түсті ірі қара малы
қандай аймақтарда өсірілсе, сонда данияның ірі қарасы
әкелінген.
Дания қызыл ірі кара малының түсі — қызыл, сүтгі бағытқа
жатады. Ал түқым ішінде сүтті-етті типке жататындығы көп.
Данияда бүл түкымның еттілік қасиетін жақсартуға коп көңіл
бөлінуде.
Данияның кызыл ірі қарасының конституциясы (дене бітімі)
мықты, шоқтығының биіктігі орташа (127-130 см), дене түрқы
үзын (денесінің қиғаш үзындығы 155-157 см); басы жеңіл;
кеудесі кең (65-69 см) және кеуде ені де кең (42-45 см), мойыны үзын және жіңішке, аркасы тік жөне енді, белі аздап кайқылау, бөксесі кең және үзын, желіні жақсы жетілген, емшегі
цилиндр тәрізді, дүрыс орналасқан, терісі жүқа, жүмсақ,дене
еті орташа жетілген.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
122
Дания қызыл ірі кара сиырлары аса сүтті, өзі шыккан елінде
кейбір сиырлардан жылына 11-13 мың кг-ға дейін сүт сауады.
Бүл ірі қара төзімді, үзак уақытка дейін түракты сүт береді.
Данияда бүл ірі кара сиырларынан ғүмыр бойы 91-93 мын кгға дейін немесе 4071-4430 кг сүт майын алады. Бүзауларынын
туғандағы салмағы 33-37 кг, 6 айлығында — 160-180 кг. Сиырларының орташа тірідей салмағы, 500-550 кг, ал кейбір
сиырлардікі 650-700кг, бүкалардікі орташа 800-900 кг,
кейбіреулерінікі — 1200 кг-ға дейін. Данияның қызыл ірі кара
малының еттілігі жақсы дамыған. Бордақылағаннан кейінгі
өгізшелерінің тәулігіне қосатын салмағы 800-1000 г, ал үша
шығымы — 57%-ға дейін жетеді.
Данияның қызыл ірі қара малының асыл түкымды мал шаруашылықтарындағы сиырларының орташа сүті 4200-5600 кгға дейін жетуде. Сүтінің белогы 3,5-3,8%-ға жетеді. Желіннің
индексі 42-45.
Қазақстанда данияның қызыл ірі қара малының бүқалары
Қ останай, Торғай, Акмола, Қарағанды облыстарының
мемлекеттік мал асылдандыру станцияларына әкелінген, со­
нымен осы аймактардағы шаруашылыктарда, асыл түкымьшың
бүкаларын жергілікті кырдың қызылы мен Латвиянын кызыл
қоныр сиырларьш қашыруға пайдаланған. Соның нәтижесінде
алынған 1 — үрпақ (1/2), 2 — үрпак (1/4) буындарының сиыр­
лары жылына 3500-4000 кг дейін сүт беріп, ал сүтінің майлы­
лыгы 3,8-4,2%-ға жеткен. Әрі жергілікті сиыр түқымдарынын
асылдануына, сырт пішінінің (экстерьерлерінің) жаксаруына,
желіндерінің сауу машинасына бейімделуіне коп эсер еткен,
тағы алынған үрпақтары ірі қараның өндірістік негізде толык
пайдалануына мүмкіншілік туды.
ЩзІРДЫҢ К ЫЗЫЛ түкымды ірі кррасы —
саны жөнінен Кёңес Одағында симментал ірі карасынан кейін
екінші, ал Казакстанда бірінші орын алды /О л сүтті асыл
түкымга жатадыЛХУІ11 ғасырда Украин КСР-нщ Запорожье
сүр ірі қараларын остфрисландия бүқаларымен өндіре шағыІР! ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
лыстыру арқылы асылдандырылып кейінірек бүл түқымның
ірі кара малын ангельн ірі қара малының бүқаларымен шағылысхырды.
It ) ;і
Жаңа
Кубань, Батыс Сібір, Қазақстан жерлеріңде
жерсіндіру тәсілі жергілікті жааайы түюлйньщ
қырдьщ қызыл
мЯлыньщ
арымен 6V
астыру арқөтп. сөитш
қызыл
мальі
аймақтарға
У
өтп-өсіп тарайгбаста,
сыдаандыру тасіді^арльіқ
сүтпліпн
сүтінщ майлылығьш
ьерін іржтетхаңдау арқь і өтгі.
Қырдың қызыл ірі қара малы қүрғақ нтаненттпауа райыбейімделгіштігімен
еді. Малдың түсі қызыл.
ТШнкы
;есімг Караганда іөксесі едә^гір да^ығаі^. Сут бездері мен /кеүдЬці^іі\ортн бөдкі Акақсы дамыған.
лшеқтершің үзындажы мен жуанд
:
орташа,
еші/ек
аралық£
№ры кең от^адшжанг
Бүлшық е^ері, кеудесі,^гері асты клет*чаткалары, терісі ор­
таша дамыған. Ш;не піщійі сүйірлеу, сүйейибуындары, ___г
ғалары қаңқасыі [ъщ бірқатар\өліктері^білщіп түрады. Бүкіл
түрқы сопаі
артқы
адай
жалиақ
X Jr
және үзын,
се жағы б;
өлшемдеркжбнінен кең,
қүиымпгагы үзын.
ақтарьгшңіііжа
ындары айқын
түрады, ал
мықты.
түқымды 1
өнімділігі 30
ыл түқымды
қара мальшың сүттілігі 9000-нан 12500 кг-ға дейін жетті. Ірі
кара малының тірідей орташа салмағы 445-550 кг, ал бүқаларының тірідей салмағы 800-1000 кг. Бордақыланған ірі қара малжылына
!-103 төл алуға болады.
Қырдың қызыл ірі қара малын
өрі асылдандырудьщ
\
іріктеу, конс
оының мықты
дамыту, сүт өнщдшіги
эне сүтінің майл
ьш өсіру. Қьшд
қызыл ірі қагаг малы
бүқасынан
линия тараған
357-Н, Злодей 459-Н, Бөнц Удалой 463-Н, дхмет, Сргган ү9-Н,
Аргус 31-Н т.б. ең жақсіа ірі қара малының лшіиясы: Май
Виктория ДН
ЗАН
•
•
шл
ІРІ KARA ШАРУАШЫЛЫҒЫ
124
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
23-сурет. Кррдың қызыл
гұқымының сиыры.
126
ьұл ірі қара малының асыл түқымды табындары оңтүстік
Украинаға, Краснодар және Ставрополь өлкелерінде, Ростов
және Омск облыстарына тараған. Молдавия, Өзбекстан, Казакстан шаруашылықтарына да- көптеген табындары шоғырланҚырдың қызыл ірі қара малы Қазақстанның жеті облысының колхоздары мен совходары Солтүстік Қазақстан облысының «Мамлют» жөне «Токушин», Қарағанды облысының
«Караганды» және «Красная поляна» шаруашылықтарында
болған.
JIAТВИЯНЫҢ крізыл туқьшды ірі кдрасы
бірыңғай сүтті асыл түқымға жатады. Латвияда жергілікті ірі
қаралар ангельн және дания қызыл ірі қара малының бүқаларымен өндіре шагылыстыру арқылы шығарылған. Оган себеп
болған Латвияның экономикалық жағдайлары, әсіресе май
өнеркәсібінің дамуы болды.
Латвияның қызыл ірі қара малының түсі қызыл, қоңыр қызғылт және өр түрлі реңді қызыл. Түрқы созыңқы. Сүт желіні
мен кеудесінің орта бөлігі жақсы дамыған. Желіні үлкен жөне
аумақты, сауылғаннан кейін жақсы қайтады. Желіні көбінесе
тегене немесе тостаған тәрізді, барлық сүт бөліктері бірқалыпты
дамыған. Емшектерінің үзындығы, жуандығы орташа, емшек
аралықтары кең.
Бүлшық етгері, кеудесі, тері асты клеткалары орташа дамыған. Дене пішіні сүйірлеу. Бүкіл түрқы сопақшалау, ішті. Сирақтарының жіңішкелігі орташа, түяқтары мықты.
Орташа сүт өнімділігі 3500-4000 кг, сүтінің майлылығы
3,9-4%.
Ірі КаРа малының тірідей орташа садмағы 500-550 кг. Латвия қызыл ірі қара малының 21 линиясы бар. Олардың ішінде
ең маңыздысы: Кам Бридеруп А В -836, Д онис Одинс
АВ-20-29, Гунар Рекс АВ-106, Прамшан ЛВ-342, Атамс Грестис ЛВ-16798 т.б.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
—
■—■——
127
Л
й
О ш
а.
рн
о,
&
S;
■А
оs:
в
в
н
с«
ч
1
II
<N
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
25-сурет. Латвия қызыл қоңыр ірі қара тұқымының сиыры.
—
—
—
—"
26-сурет. Эстон ірі қара гүқымының қызыл түсті бүқасы.
——
129
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
27-сурет. Эстон ірі қара түқымының қызыл түсті сиыры.
130
шт
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
«
..............................
..........................................................................................................................................................................
131
Бүл түқымды асылдандырудың негізі — сүттілігін, сүтінің
майлылығын, тірідей салмағын жөне еттілігін одан әрі дамыту.
Аш л түқымды табындары Латвия, Беларусь, Ресейге, Қазақстан Республикаларының шаруашылықтарына тараған.
Қазақстанда асыл түқымды мал өсіру жоспарына кірді.
Кейінгі санақ бойынша біздің республикамызда мал басы 200
мыңнан асты. Әсіресе, Қазақстанның Қостанай, Көкшетау,
Ақмола, Торғай, Қарағанды, Орал т.б. облыстарының колхоздары мен совхоздарында кеңінен тараған. Латвия қызыл ірі қара
малының асыл түқымдарын өсіру жүмысымен Қостанай облысьгаың «Мичурин», Ақмола облысының «Новоникольск» жөне
«Урюпинск» совхоздары айналысқан. Бүл аталған совхоздарда
Латвия қызыл ірі қара малының өнімдік көрсеткіштері жоғары, Қазақстанның жерін жерсінуі және бейімділік қасиеті жақсы болды.
АЙРШ ИР ірі кдрасының түқымы —
Шотландияның оңтүстік-батысында шыққан. Көптеген ғалымдардың дерегі бойынша айршир ірі қара малы Ла-Манш аймағында жергілікті ірі қараны қан алмастыру төсілімен Тисватер,
Голланд, Фламанд, тағы Альдерней ірі қара малының бүқаларымен шағылыстыру арқылы шыққан деседі. Айршир ірі қара
малы солтүстік Еуропа жөне Америка континенттерінде жақсы
бейімделген. Бүрьшғы КСРО мемлекетіне Үлы Октябрь революциясына дейін өкелінген. 1933-1935 жылдары 100 бастай
Айршир ірі қара малы Финляндиядан өкелініп, Новгород, Ле­
нинград, Москва облыстарына және бүрынғы Карелия
АССР-ына, т.б. Ресейдің облыстарьша шоғырландырылған.
Бүл ірі қараның түсі - қызыл ала (ақ денесінде қызыл таңбалар көп). Кейбір малдарында қызыл немесе ақ түстілері жиі
кездеседі. Сиырлары тікелей сүтті бағытқа жатады, сүйегі жеңіл
жүқа (жіліншік орамы 17-18 см), орташа бойлы (шоқтығының
биіктігі 123-125 см). Басы жеңіл, үзындау, мүйізі жоғары қайырылған; мойыны жіңішкелеу. Дене түрқының орта шеңі жақсы
дамыған (денесінің қиғаш үзындығы 157-159 см), кеудесі кең
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
(63-65 см), ал кеуде ені орташа (36-38 см), дене етінің дамуы
орташа, желіні көбінесе тегене төрізді, емшектері тең дамыған,
терісі жұқа, жұмсақ.
Айршир ірі қара малы тез жетілгіш, төзімді, солтүстік Еуро­
па аймағына жақсы бейімделген. Финляндия мемлекетінде аса
сүтті сиырларды 18-22 жасына дейін үстайды. Финляндия және
АҚШ-та аса сүтті сиырларының ғүмырлык сүті 110-117 мың
кг-ға жетеді.
.к V\
Бүзауларьшьщ тугандагы орташа салмагы 28-30 кг, 12-айлыгында 220-260 кг, сақа сиырлар 450-500кг, бүқалар —
700-800 кг, ал кейбір сиырларының салмагы 660 кг, бүқаларының салмагы - 1000 кг жетеді.
Ленинград облысының «Новоладожск», «Михайловск»,
Мәскеу облысының № 1 асыл түқымды жылқы зауытьшың фермасьщца айршир сиырларынң сүті жылына 3700-5000 кг жетеді.
Аса сүтті сиырларының сүті 10-14 мың кг жеткен, әсіресе осындай көрсеткіштер Финляндия жэне Канада мемлекеттерінің
шаруашылықтарында жиі кездеседі.
Финляндияда өсірілетін айршир сиырлары сүтінің орташа
майлылыгы 4,5%-га жетуде. Бүрынгы КСРО шаруашылыктарында бүл көрсеткіш 3,8%-дан 4,47%-га дейін жетеді, ал
Мәскеу облысы №1 асыл түқымды жылқы зауытында сиыр
сүтінің майлылыгы 4,5-5,1%, сүтінің белогы 3,5-3,8%. Айр­
шир ірі қара малының еттілігі орташа дамыган. Бордақыланган ж эн е жайылымнан к ей ін гі бүқаш ықтарының
тәулігіне қосатын салмагы 700-850 г, үша шыгымы 50-54%,
бордақы ланган малдыкі - 60%-га дей ін . Ф инляндия
мемлекетінде айршир ірі кара малын асылдандыру жүмысын төрт генеалогиялық топ арқылы жүргізеді, олар А, В, С
жэне Д деген қарыптармен белгіленген. Айршир ірі қара малының бүқалары н Қ азақстан шаруашылықтарына да
өкелінген. Мүнда жергілікті ірі қара түқымдары сиырларының сүтінің майлылыгын жогарылату үшін, өрі олардың
желіндерін жақсарту үшін айршир бүқаларын қолдануда.
Мысалы, Алматы облысы «Томаровский» совхозында осындай жүмыстар іске асырылды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
2и
\о
X
2
2Г
Я
О.
й
Q.
Cl
шЯ Ш
• (■I
а
S
о5
6
II
«<О
N
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
29-сурет. Айршир ірі қара түқымынмң
сиыры.
134
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
135
ЖЕРСІ асыл түцымды ірі кцрасы
оғапланған. XVIII ғасьтдан казіогі
өзара шағылыстыру арқылы өсірілуде. Бұл асыл түкымды мал
сүтгі ірі қара малы ішінде сүтінің майлылығы жағынан бірінші
орын алады. Гірі салмаі
3500 кг, сүтінің майлылығы 5,5-6%.
қара малының сүттілігі
маусымда
сүтінің майлылығы 5,6-6%-ға жеткен.
Жаңа Зеландия жерінде Жерсі ірі қара малынан 7-8 мың кгға дейін сүт сауады (400-550 кг таза май).
Жерсі ірі қара малының түқымы Батыс Еуропа, АҚШ, Ка­
нада, Жаңа Зеландия, Австралия мемлекеттеріне көп тараған.
Жаңа Зеландиядағы сүтгі ірі қара малының 85%-ы осы Жерсі
ірі қара малы түқымы.
Жерсі ірі қара малы өз елінде жыл бойы жайылымда бағылады. Қыс айларында күніне 2,5-3 кг қосымша шөп береді, ал
сүрлемнен, әсіресе тамыржемістілерден 40 кг-ға дейін береді.
Сауу маусымы уақытында жемді 2-3 килограмға дейін ғана
береді.
30-сурет. Жерсі ірі кдра түкымының сиыры
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Жерсі ірі қара малының түқымы Кеңес Одағында 1948 жылдан бастап океліне бастады. Бул түқымның жерсінуі, жаңа жеріе бейімделуі жақсы. Жерсі ірі кара малы сүтті түкымға жата­
ды. Дене күрылысының ерекшеліктері — маңдайы кең, басы
қысқа келеді. Түр-түсі ақшыл қоңырдан жиренге дейін ауытотырады
кездеседі.
Бүл түқымның бүқалары барлық мемлекеттерде жергілікті
ірі карал ардың сүтінің майлылығын көбейту ушін колданылады, одан алынған бүқанның көрсеткіштері өте жақсы.
Қазақстанда таза түқымды мал табындары негізінен АлмаАлматы
табындарын
ланылады.
Ірі қараның сүтті-етті тұқымдары
СИММЕНТАЛ асыл түкіымды ірі кцра малы —
етті-сүтті түқымға жатады. Швейцариядан Италияға, Францияға, Австралияға, Германияға, Чехословакияға, Ресейге,
Онтүстік Америкаға әкелінген. Бірақ Оңтүстік Америка мен
Африкаға көп таралған жоқ. Еуропа мемлекеттеріне көп таралып, жергілікті ірі қара малын асылдандыру үшін колданылады.
Біздің мемлекетке симментал ірі қара малы өткен ғасырдың
басында әкеліне бастады. 1926-1927 және 1930 жылдары шет
елдерден өкелінген симментал ірі қарасы асыл түқымды мал
совхоздарының табындарын толықтыруда ерекше роль аткарды. Жаңа табиғи-өлкелік аудандарда жаксы бейімделіп жерсіне
бастады.
Бүрынғы Кеңес Одағында симментал ірі қара малы саны жағынан бірінші орында (14 млн. астам), әрі барлык республикаларға тараған. Әкелінген симментал ірі қара малын асылданДЫРУ ү ш ін қ о л д а н а д ы , себебі б ү л т ү қ ы м е т т і ж ә н е с ү т т і, ал
тір ід е й са л м а ғы ж о ғар ы .
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
31-сурет. Симментал ірі кдра тұқымының бұкдсы.
32-сурет. Симменіал ірі қара тұқымының сиыры.
--------------------------
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
—
________________________________________________________________________________________
139
Түсі негізінен сары ала, қызыл аласы да кездеседі. Дене қүрылысының сипаттамасы: басы үлкен, жалпақ, маңдайлы. Мойы­
ны еіті, арқасы мен белі түзу және жалпақ, жауырыны үзын,
сандары етті, сирақтарының үзындығы орташа, мықты, сүйек
буындары жақсы жетілген.
Терісі мықты, ауыр (тірідей салмағының 14%-ы). Денесі
өте ірі.
\
Бүзауларының тірідей салмағы туғанда 35-46 кг-ға дейін тартады, 6 айлығында 190-220кг-ға жетеді. Ірі қара малының орта­
ша тірідей салмағы 550-650 кг, бүқаларының салмағы 850-1000
кг. Кейбір ірі қара малының салмағы 870 кг дейін жетсе, бүқаларының салмағы 1300 кг жеткен.
Симментал ірі қара малы жақсы бордақыланады, ал етінің
дөмі жақсы. Семірту уақытында күніне 800-1000 г салмақ қосады, (18 айлығында тірідей салмағы 440-480 кг жетеді). Жас малының ет шығымдылығы 56-58% болса, үлкендерінікі 64%-ға
жетеді.
Сүттілігі өр жерде әр түрлі. Украина шаруашылықтарындағы симментал ірі қара малының сүттілігі 9000 кг-ға жетеді. Ар­
тистка атты ірі қара малы 5 маусымда 305 күннің ішінде майлылығы 3,9% 12950 кг сүт берген. Ондай сүтгі сиырлар бүл
түқымда көп.
Қазақстанда бүл ірі кара малының ең бағалы түқымдары
Павлодар облысының «Песчан» жэне «Павлодар» асыл түқымды совхоздарында, Шығыс Қазақстан облысының «СевероУбинск» асыл түқымды совхозында, Павлодар жэне Орал облысының колхоздары мен совхоздарында бірқатар асыл
түкымды фермаларында шоғырланған. Симментал ірі қара малы
Ақмола, Шығыс Қазакстан, Орал, Көкшетау, Қостанай, Пав­
лодар, Семей және Шымкент облыстарында өсіріледі.
ШВИЦ асыл түқымды ірі кара малы —
Швейцарияның таулы аймақтарында шыққан. Бүл ірі қара
көптеген жылдар бойы іріктеу, сүрыптау арқылы шығарылған,
жергілікті аймаққа өте жақсы бейімделген. Бүл түқым сүттіІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
140______________________________________________________________________________________________________________________
етті бағытқа жатады, сондықтан сүтті де, етгі де жақсы беретін
түқым. Түсі қоңыр. Швейцариядан солтүстік Италия және Австрияға әкелінді. XIX ғасырда швиц ірі қара малы түқымын
Ф ранцияға, Ч ехословакияға, И спанияға т.б. Еуропа
мемлекетгеріне, әрі Америка мен Африкаға әкелген.
Табиғи экономикалық жағынан айырмашылығы көп, асыл­
дандыру жүмысында да айрырмашылығы бар, төл өсіру, бағукүтуінде де өзгешіліктері бар, әр түрлі мемлекеттерде швиц ірі
қара малының өзіндік ерекшеліктері бар.
Италия мен Францияда швиц ірі қара малының тірідей сал­
магы үлкен, сүттілігі өте жоғары, ал еті сапалы. Австрия және
ФРГ мемлекеттерінде швиц ірі кара малының аяқтары қысқа,
дене түлғасы ықшамды, сүтгі-етті типті болып келеді. Сүтінің
көрсеткіші жоғары аталған мелекеттерде және Швейцариянын
өзінде, асылдандыру кітабы бойынша, 4200-5000 кг жетсе, сүтінін
майлылығы 3,6-4,0%.
Еуропада аса сүтті сиырларының сүті 9500-17100 кг-ға дейін,
сүтінің майлылығы (кейбір сиырлардыкі) 5%-ға дейін жетеді.
АҚШ-та Швиц ірі кара малы өте ірі, констиутциясы мыкты, көбінесе сүтті типке жатады. Асыл түқымды кітапқа
кірген сиырларының сүті 5000-5600 кг, сүтінің майлылығы
4,0-4,1%. Аса сүтті, кейбір сиырларының сүті 15800 кг жет­
се, ғүмырлық сүті — 139 мың кг-ға жетеді. Ресейге Швиц ірі
қара малы өткен ғасырдың орта кезінде түсе бастады. Бүл
түқымның жақсы деген табындары Смоленск облысының
шаруашылықтарында шоғырланған, өсіресе Тимирязев а.ш.
академиясының фермасында, Украинаның Майнов а.ш.
мектебінің шаруашылықтарында. Асыл түқымды ірі қара
малын басқа да Ресейдің шаруашлықтарына әкелінген, онда
жергілікті ірі кара малы сиырларын Швиц бүқаларымен
қашыру жүмысын жүргізген. Өткен ғасырдың 80-жылдары
Швиц ірі кара малын Марин Республикасына да экелген,
онда жергілікті юрин атты ірі кара түқымын шығаруға қолданған. Біздің елімізде бүл ірі қара малының сүтті-етті типі
көп тараған, ал кейбір табындарда сүтті немесе сүтті-етті
типтері де кездеседі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
141
чСүтті типті Швиц ірі қара малының етті-сүтті типке қара|
ған&а дене түрқы үзын, төрт бүрышты, еті орташа жетілген,
тірідей салмағы онша үлкен емес, ал сүттілігі өте жоғары бо­
лып келеді.
Сүтті-етті типті сиырларының дене бітімі ықшамды, еті
жақсырақ дамыған, ал тірідей салмағы және сүт өнімі жагынан сүтті типке жататын сиырларға қарағанда кемдеу. Швиц
ірі қара малының түсі коңыр, ал түмсық айналасы ақшыл,
бүқаларының басы, мойыны, дене түрқысының алдыңғы
бөлімі қаралау болып келеді. Сиырларының басы қысқа,
маңдайы жалпақ, мүйіз үштары қаралау,дене түрқы үзындау
(денесінің қиғаш үзындығы — 156-160 см), арқасы, белі түзу,
кеудесі кең (67-69 см) жөне енді (42-45 см). Швиц ірі қара
малы өте ірі (шоқтығының биіктігі 129-132 см), аяқтары мықты, алшақ орналасқан (жіліншік орамы 19-20 см), терісі жүқа,
тығыз; желіні аумақты, емшегі цилиндр тәрізді, сүт тамыры
жақсы дамыған.
Бүзауларының туғандағы салмағы 33-40 кг, 12 айлықтарында 260-300кг жетеді. Сақа сиырларынын тірідей салмағы
480-550 кг, бүқалары 800-950 кг, ал кейбір сиырлары 800 кг-ға, бүқалары 1300 кг-ға дейін жетеді. Швиц ірі қара
малының етінің сапасы жақсы. Төлдерін интенсивті түрде бағып-күтсе, тәулігіне 750-1000 г дейін салмақ қосады. Үша
шығымы 50%-дан 60%-ға жейін жетеді, өрине бүл көрсеткіш
малдың жасына, қоңдылығына және тірідей салмағына бай­
ланысты.
Сиырларынын орташа сүттілігі 3100-4200 кг болса, сүтінің
майлылығы 3,7-3,9% , ал сүтінің белой 3,2-3,6% , желін
индекс! 41-44%. Швиц асыл түкымды малынын сиырлары
аса сүтті. Мысалы, Львица атты сиырды 5-сауу маусымы
жылдарында 10124 кг сүт сауылып сүтінің майлылыгы 4,4%
болса, Легенда атты сиырдын бүл көрсеткіштері — 7508 кг
жөне 4,7% болган. Асыл түқымды шаруашылықтардагы си­
ырларынын орташа сүті 4200-5100 кг. Бүрынгы КСРО-да
Швиц ірі кара малын асылдандыруда жаңадан қүрылган асыл
түқымды совхоздар мен мемлекеттік мал асылдандыру станІРІ КАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
142
цияларының жұмысы зор болды. Әсіресе, 1925 жылдан бас­
тап, малдарды асылдандыру кітабында басы көбейе бастап,
өнімі де жоғары, швиц ірі қара малын асылдандыру жүмысымен Смоленск облысының «Токарев», «Коминтерн», Тула
облысының «Пахомово», «Санталово» атты асыл түқымды
мал зауыттары айналысты. Сонымен қатар асыл түқымды
шаруашылықтар Өзбекстан, Тәжікстан, Татарстан, Кабардин-Балкар автономия республикасының т.б. шаруашылықтарында шоғырланған.
Швиц ірі қара малының жерсіну қасиетіне және жоғары
өнімділігіне байланысты Қырғыз, Закавказье, Украина,
Қазақстан және орталық Ресейде жергілікті ірі қараны асыл­
дандыру үшін пайдаланады. Соның нәтижесінде, жоғарыда
аталған үрпақ буындарын «өзара» шағылыстырып жаңа көптеген түқымдар шығарды. Осындай жүмыстардың арқасында:
1944 жылы Костром, 1950 жылы Алатау, 1950 жылы ЛебеДин, 1960 жылы Кавказдың, 1973 жылы Закарпатьенің қоңыры ірі кара малының түқымы шықты. Бүл аталған ірі қара
түқымдарының шығу тегі, өнім бағыты, дене пішіні, дене
бітімі жөне түсі бір-біріне өте үқсас. Сондықтан қоңыр түсті,
Швиц ірі қара малынан шыққан асыл түқымды малдармен
асылдандыру жүмысы бір жоспармен жүргізілуде. Бүл жоспардың маңызы өте зор, себебі «өзара» бүқаларды алмастырады, сол арқылы малдардың генетикалық (түқым қуалаушылық) қасиеттерін сақтап, аталық із, туыстас топтардың
қан алмастыруына эсер етеді. Швиц ірі қара малын асылдан­
дыру жүмысының негізгі мақсаты сүтейту және сүтінің майлылығын арттыру, денесі ірі, сырт пішіні жақсы, әрі желіні
жақсы дамыған, қазіргі өндірістік технологияға бейімді жаңа
тип шығару. Жаңа типті Швиц ірі қара малын шығару үшін
бүрынғы КСРО шаруашылықтарында АҚШ-тан осы түқымның бүқаларын әкелген. Тула облысының «Пахомово» атты
асыл түқымды зауыттарында шет мемлекеттерден әкелінген
бүқалар мен сиырлардың үрпақтарының сүті өте жоғары,
желіні астау немесе тегене тәрізді жақсы жетілген, ірі үрпақтары сүтті типке жатқан.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
143
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
34-сурет . Швиц ірі қара түқымының сиыры.
144
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
__ __________________________________________________________________________________________________________________
145
АҚШ-тан Қазақстан Республикасынын кептеген облыстарында Швиц ірі қара малының бүқаларып окелген. АлматьГ облысы Алматы мемлекеттік мал асылданлыру станциясындағы екі Швиц ірі қара малы бүқаларының енесінің
сүті 305 күн ішінде 11000 кг, сүтінін майлылыгы 5%-ға
жегкен. Осы бүқалардын үрығымен жергілікті алатау ірі
қара малының сиырларын қашырып, копте ген жаксы
көрееткіштерге не болган. Мысалы: Алматы облысы «Ка­
менка» асыл түқымды мал зауытында, «Аксай» асыл түқымды мал совхоздарында т.б. шаруашылықтарда алынгаи
үрпақ буындарының сүті көбейіп, сүтінің майлылыгы жогарылап, сиыр желіндері астау, тегене торізді болып, машинамен саууға бейімді келген. Осындай асылдандыру
жүмысы келешекте де жалғасуда. Алынган үрпақ буындары сырт пішіні (экстерьері), дене бітімі (конституциясы)
жагынан сүтті типке жатады.
АЛАТАУ ірі кцра түкымы —
сүтгі-етті түқымға жатады. Ол Қазақстан мен Қыргызстанның оңтүстік-шығысында жергілікті қазақ жэне қырғыз ірі
қара малын Швиц жэне Кострома ірі қара малынын түкымымен шағылыстыру арқылы әсіріліп шыгарылган, Швиц ірі
қарасы Қазақстанға бірінші рет өткен гасырдың аягында, XX
ғасырдың басында экеліне бастады. Совет өкіметі орнаганнан
кейін Швиц ірі қара малының түқымы колхоздар мен совхоздарға көп тарай бастады. Сол уақыттан бастап жергілікті қазақ
ірі кара малын швиц ірі қара малының бүқаларымен будандастыра бастады.
Ірі қараның түсі негізінен әр түрлі ренді қоңыр келеді.
Дене қүрылысы жагынан швиц түқымына үқсас. Басы
үлкен, мойыны жалпақ жэне орташа етті, аркасы мен белі
т ү з у , жалпақтығы орташ а, к е у д е с і к ен , сандары
білеуленген, сирақтары орташа, үзын, түзу, мықты. Түяқтары да мықты.
ІРІ К.АРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
35-сурет. Алатау ірі қара түқымының бұқасы.
147
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
148
Ірі қараларының сүттілігі 2800-3500 кг, сүтінің майлылыгы
3,8-4,0%. Сүтті сиыры көп. Мысалы Березка ірі қара малынан
10300 кг сүт алады, ал сүтінің майлылыгы 3,8%-ға жетеді. Ірі
қара малының тірідей салмағы 500-550 кг, ал бүқалары 8501040 кг тартады.
Бүл түқымның еттілік қасиеті жақсы. Пішпелері төулігіне
800-900 г-ға дейін салмақ қосады, ал ірі қара малының ет шығымдылығы 53-55% болса, бордақыланған өгіздерінкі — 60%-ға
жетеді.
Бүл түқымның негізгі линия лары — Марс 1013, Аметист
252, Пурин 514 жөне Азот-Витамин бүқалары. Бүл түқымды
өсіретін негізгі асыл түқымды шаруашылықтар мыналар еді
Талдықорған облысының Ленин атындағы совхозы, Алматы
облысының «Ақсай» совхозы мен «Луч Востока» жөне « Ми­
чурин» атындағы колхоздарының асыл түқымды фермалары.
Алатау ірі қара малы Алматы, Талдықорған, Шығыс Казакстан облыстарының колхоздары мен совхоздарында және
Жамбыл облысының бірқатар аудандарында өсіріледі.
Алатау сиыры бүгінгі танда Қырғыз Республикасының көптеген шаруашылықтарында өсіріледі.
Алатау сиырының сүттілігін арттыруға бағытталған 80 жыл­
дары басталған селекциялық жүмыстар аяқталып, қазақтың
қоңыр сиырының сүтті типі шығарылды (Ж. Сүленов, А Төреханов). Жаңа тип машинамен саууға икемді, сүтгілігі жоғары,
ет өнімінің сапасы да жақсы. Алатау сиырына тән жергілікті
мал азығы мен табиғат ерекшелігіне бейімділігі сақталған. Асыл
түқымды сиырларының сүттілігі 5000 кг-нан жогары, сүтінің
майлылыгы 3,8%, желін индексі 52%.
Ірі қараның етті тұқымдары
К/ ЛМАҚ ірі щрасы —
4
етті түқымга жатады. Осыдан 350 жыл бүрын батыс Моңголияда көшпелі қалмақтар жергілікті жабайы ірі қара маІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
149
лын іріктеу жене топтау арқылы шығарды. Бірақ профес­
сор Н.П. Кулешовтың дөлелдері бойынша қалмақ ірі қарасы
тік мүйізді Үнді ірі қарасынан, ал басқа зерттеулердің айтуы бойынша Азия турынан шыққан дейді. Бүл түқым жайылымға өте бейімделген тіпті қатаң континенттік жөне ауа
райы қуаңшылықты аудандарда да өте жақсы өсіп, көп салмақ қосады, жақсы жайылып тез семіреді, коп май қорын
жинайды. Түсі қызыл. Басы, бауыры, аяғы жөне желіні
көбінесе ақ. Қалмақ ірі қара малының констиутциясы мықты, дене қүрылысы сымбатты, өрі ыкшамды, оның түрқы
шомбал, жуан, дене кеудесі кең, бүлшық еттері жақсы дамыған. Қабырғалары шеңберлі, моиыны қысқа және жалпақ, етті ал бүлшық еті жауырынымен түтасып жатады.
Жауырын арқасымен түтасқан жалпақ. Арқасы мен белі
кең ой шүқырсыз етті және түтас. Бүзауларының орташа
салмағы туғандарында 20-25 кг, ал 7-8 айында енесінен айырғанда тана бүқалары 180-200 кг болады. Ірі қара малының орташа тірідей салмағы 400-500, ал бүқаларыныкі 600800 кг. Бордақыланған огізшелерінің ет шығымдылығы 5760%-ға жетеді, еті дәмді. Бүл түқымның Мишка 32, Миш­
ка 15, Манеж 7113, Зиммер 333, Блок 3218, Боробик 7273
бүқаларынан линия бар. 1969 жылғы санак бойынша бүл
түқымның саны Кеңес Одағында 1316,1 мың басқа жетті.
Асыл түкымды табындары Қалмак АССР-pi, Ставрополь
олкесі, Астрахань, Ростов, Ақтобе, Жамбыл, Орал, Қызылорда және Қостанай облыстарындағы колхоздар мен совхоздарда осірілген. Асыл түқымды мал өсіру совхоздары,
Ростов облысының Комиссаровский, Зимовниковский со­
вхоздары, ал Қазақстанда «Талдықүдық» совхозы мен Ақтобе тәжірибе станциясының шаруашылықтары айналысқан.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
38-сурет. Кдлмақ ірі қара түқымының сиыры.
151
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ГЕРЕФОРД ірі кцрасы —
етті тұқымға жатады. Англияда шығарылды, асылдандыру жүмысы XVIII ғасырдың ортасынан басталды.
Герефорд ірі қара малы өте төзімді, жер шарының әр жерінде
де өсіп дамиды, әсіресе жайылымды жерге өте жақсы бейімделген,
сондай-ақ, жақсы бордақыланады. Сондықтан бүл түқым
Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Канадада, Австралияда,
Африкада, Жаңа Зеландияда т.б. мемлекеттерге кең тараған.
Герефорд ірі қара малының дене түлғасы жалпақ, мойыны
қысқа, жауырыны, арқасы, саны, белі етті болып келеді, ал
аяғы қысқа, түсі қызыл,басы, бауыры, сирағы, желіні, төсіжәне
қүйрығының қылы - ақ.
39-сурет. Герефорд ірі қдра тұқымының бүқасы.
Еті сапалы, дәмді. Еттің шығымдылығы 60-65%, ал жақсы
бордақыланғандарында 70%-ға жетеді. Ірі қара малының тірідей
салмағы 800-1000 кг. Ірі қара малының сүттілігі — 1,5-2 мың кг.
Ірі қара малының сүті бүзауларына толық жетеді, сүтін емізіп
жүргенде арықтамайды. ТМД-да Герефорд ірі қара малының
түқымы бірінші рет 1928-1932 жылдары әкелінді. Әкелінген
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
____________________________________________________________________________________________________________________
153
бүқалары Қазақстан, Поволжье, және Солтүстік Кавказдың
шаруашылықтарына таратылды.
Герефордтың таза түқымдары етті мал өсіретін шаруашылықтарда өнеркәсіптік және сіңіре шағылыстыру үшін пайдалынады. Бүл түқымның ең жақсы табындары Орал облысының шаруашылықтарында, Семей облысының «Шалабай» асыл
түқымды шаруашылықтарында шоғырланған.
К/ІЗАКҒЫҢ AKJBAС ірі щ ра тұқымы
Қазақстан Республикасының, РСФСР-дің Орынбор жөне
Волгоград облыстарының совхоздарында шығарылды. Бүл
түқьімның пайда болуына алғашқы уақытга қалмақ ірі қара
малының бүқалары эсер етті. Жергілікті қазақ ірі қара малын
герефорд ірі қара малының бүқаларымен сіңіре шагылыстыру
тәсілі қолданылып, қазақтың ақбас ірі қарасы пайда болды.
1950 жылы асыл түқымды мал болып бекітілді.
Қазақтың ақбас ірі қара малы етгі түқымга жатады. Сирагы,
басы, бауыры, желіні, тосі және қүйрыгының қылы ақ. Бүл
түқымның ірі қара малы тез осіп, жетілгіш келеді және етінің
сапасы да жақсы.
Бүл ірі қара қуаң далалы жайылымда жақсы семіреді, ірі
жэне балауса азықтарды да жақсы пайдаланады. Біздің республиканың коптеген шаруашылықтарында эсіріледі.
Асыл түқымды шаруашылықтагы үлкен ірі қара малының
тірідей салмагы орташа есеппен 500-550 кг, кейбір ірі қара малының салмагы 700-800 кг-га дейін жетеді. Бүқаларының тірідей
салмагы 800-950 кг, ал ірі бүқаларының салмагы 1000 кг-га
дейін, тіпті одан да жогары.
Бүзауларының тугандагы тіріцей салмагы онша үлкен емес, үрғашылары 27-28 кг, еркектері - 29-30 кг болады. Туганнан бастап
енесімен күні-түні бірге болгандықтан, бүзаулары өте тез эсіп жетіледі.
Т іті 8-айлық бүзаулардьщ тірідей салмаіы енесінен айырганда 220240 кг-га дейін жетеді, 1,5 жастағы пішпелері 390-400 кг, ал тайыншалары 320-340 кг. Жазгы жайылым уақьпында жас мадцардың эрқайсысы күн тәулігіне 750-850, тіпті 1000 граммга дейін салмақ қосады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
154
ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
41-сурет. Кдзақгың ақбас ірі қара тұқымының сиыры.
156
Бұл тұқымның ет шыгымдылыгы да жақсы (50-60%-ға дейін).
Еті өте сапалы, әрі дөмді келеді. Үшасының сүйегі аз 18-19%.
Ең жақсы асыл түқымды табындары Ақмола облысының
Балқашин, Семей облысының «Шалабай», «Шегелек», Қостанай облысының «Покровский», Ақтөбе облысының «Қазақстанның XV жылдығы», Орал облысының «Аңқаты», «Чапаев» және
«Талов» асыл түқымды зауыттары мен совхоздарында өсірілген.
Генеалогиялық топтағы түқымдарьпшң ең жақсысы Лан­
дыш 440, Зайчик 2747 жөне Шупақ бүқаларының тобы болып
саналады.
.. •
ШОРТГОРН ірі кцра туцымы
Англияның солтүстік-шығыс аймағында XVIII ғасырдың
аяғында Тисса озенінің бойында жергілікті қысқа мүйізді ірі
кара малын асылдандыру жүмысы арқылы шығарған. Бүл ірі
қара малының онімділігін арттыру үшін голланд жөне галловей асыл түқымды ірі қара малының бүқаларымен шағылыстырып, будан үрпақтарын алған. Асылдандыру жүмысында
үлкен нәтижеге жету үшін туыстас малдарды бірімен бірін шағылыстыру, сүрыптау жөне жүптандау төсілдерін пайдаланып,
молымен азықтандырған. 1822 жылы алғашқы рет Шортгорн
ірі қара малының асыл түқымдағы кітабының бірінші томы
шыққан. XVIII ғасырдың аяғында Шортгорн ірі кара малы етінің
сапалылығы және сүттілігі жоғары болуына байланысты әйплі
бола бастады. Осы уақыттан бастап Шортгорн ірі кара малын
Солтүстік Америкага, кейінірек Оңтүстік Америкага, Австралияга т.б. мемлекеттерге таза осіру үшін, әрі жергілікті ірі кара
сиырларын Шоргорнның бүқаларымен шагылыстыру, үрпак
буындарын алу үшін пайдаланады. Откен гасырдың аяқ кезінде
жаңа гасырдың басында Англияда сүт тагамының оте қажетті
болуына байланысты, Шоргорн ірі кара малын асылдандыру
жүмысының багыты озгерді. Әсіресе, бүл түқымның сүттілігіне
коп коңіл болініп, сүтті-етті типтері шыга бастады.
Қазіргі уақьггта Англияда Шортгорн ірі қара малының бірнеше
типін болуде, оның ішінде сүтгі және етті типтер бар. Соның
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
157
нетижесінде Шортгорнньщ сүтті жөне Шотландияның етгі топтар^>і шықты. Осы түқымның ішінде мүқыл топтары да бар.
XIX ғасырда Шортгорн ірі қара малы Ресейдің орталық аймақтарында, т.б. аймақтарга әкелініп, жергілікті ірі қара ма­
лын жақсарту үшін қолданылады. Бүл ірі қара бестужев түқымын шығаруға әсерін тигізді, кейінірек Воронеж жөне Батыс
Сібірге өкелініп, бүл аймақта 1949 жылы Курган атты асыл
түқымды ірі қара малы шықты. 1928-1933 жылдары етті ірі қара
шаруашылығының ерекше дамуына байланысты Орталық қара
топырақты аймақтарға, Солтүстік Кавказға, Поволжье жөне
Батыс Сібірге Англия мен Уругвайдан 1002 Шортгорн ірі қара
малы әкелінген. Ал 1948 жылдан бастап, жыл сайын аз-аздан
осы түкымның шогырланган аймақтарына қосымша Шортгорн
ірі қара малын әкеліп түрган.
Шортгорн ірі қара малының түсі қызыл, өрі ақшыл және
алалау түстілері де кездеседі. Шортгорн ірі қара малының өр
түрлі багытгылары дене пішіні жагынан өзінше ерекшеліктері
бар. Етті типке жататындарының дене бітімі ықшамды; басы
қысқа, жеңіл, маңдайы жалпақ; мойыны жуан, қысқа, денесімен
түтасып жатады; арқасы және белі тік, енді, кеудесі кең жөне
енді, бөксесі үзын, тік, енді, еті жақсы жетілген, аяқтары мықты, дүрыс орналасқан, сүйегі жүқа, терісі жүмсақ.
Шортгорн ірі қара малының етті-сүтті бағыттагыларының
экстерьері осы типке сәйкес келеді. Бүл тип ірі (шоқтыгының
биіктігі 128-130 см), дене түрқы үзын (денесінің қигаш үзындыгы 154-156 см), мойьпш етті типке қараганда, үзын. Сүтгілік
белгілері жақсы дамыган, желіндері кобінесе тегене тәрізді.
Шортгорн ірі қара малы тез жетілгіш, 3 жасында өсіп-дамуы
тоқталады. Бүзауларының тугандагы салмагы 27-32 кг, сиырларының тірідей салмагы 500-600 кг. Ал, етгі типке жататын
сиырларының тірідей салмагы 570-650 кг, бүқалары — 850-950,
кейбір бүқалары 1 1250 кг дейін жетеді. Бордақыланган жөне
жайылымда семіртілген пішпелерінің бір төулікте қосатын салмақтары 1100-1200 г жетеді. Бордақыланган малдарының үша
шыгымы 65-72%. Шортгорн ірі қара малы етінің сапасы жогары әрі өте дөмді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
43-сурет. Шортгорн ірі қара түқымының сиыры.
159
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
160
Сүтті-етті типке жататын сиыралырының сүті 2700-3250
кг-ға дейін. Көптеген сиырларынан 4200 кг-ға дейін сүт саууда, ал сүтінің майлылыгы 4,9%-ға дейін жетеді. Англияда
Шортгорн сиырларының көпшілігінен 11-18 мың кг-ға дейін
сүт сауған.
Бүл түқыммен асылдандыру жүмысы Ростов облысының
«Бузулукский» асыл түқымды совхоздарында жүргізілген.
Келешектегі мақсат етті типті одан әрі асылдандыру, ал сүттіетті типке жататын сиырларды етті типке жататын бүқаларымен шағылыстыру, соның нәтижесінде алынған үрпақ буындыларының тірідей салмағын арттырып, сырт пішінін етті тип­
ке айналдыру. Бүрынгы КСРО шаруашылықтарында Шортгорн
ірі кара малын таза өсірді, әрі жергілікті қара малын өндірістік
негізде будандастыру үшін қолданды.
АБЕРДИН-АНГУСС ірі кара түк&імы
Солтүстік-шыгыс Шотландияда өсіріліп шыгарылган, етті
түқымга жатады. Түсі қара, мүқыл. Етті түқымга жататын ірі
қара малдың ішінде бүкіл дүние жүзі бойынша ең әйгілісі осы
Абердин-ангусс ірі кара малы болады. Бүкіл дүние жүзілік
көрмеде бірінші орын алады. Әсіресе бүл түқым АҚШ-та, Жаңа
Зеландия мен Аргентинада көп таралган. Кеңес Одагына
бірінші рет 1932 жылдан бастап әкеліне бастаган. Абердинангусс ірі қара малы етті келеді. Денесі дөңгелек, аягы қысқа,
мүйізі жоқ, көзі одырайып түрады. Мойыны қысқа денесімен
түтасып біткен. Сан еттері өте жақсы жетілген. Абердин-ан­
гусс сиырларының тірідей салмагы аздау жэне Шортгорн ірі
қара малымен салыстырганда, кішірек бірақ тез өсіп жетіледі,
еттерінің дәмділігі өте жақсы. Май тері астына бітеді. Ет шыгымдылыгы бордақы ланган малдарында 65-68% , ал
көрмедегілерінде 70%-га жетеді. Абердин-ангусс ірі қара малының түқымдары өнеркәсіптік будандастыру үшін пайдаланылады, Ақтөбе, Орал облыстарының бірқатар шаруашылықтарында өсірілген.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
чв
44-сурет. Абердин-ангусс ірі қара тұқымының бұкдсы.
ГАЛЛОВЕЙ ірі кара малы —
Англияның байырғы ірі қара малының түқымы, ал Шотландияның таулы жағдайында өсіріліп шығарылған. Ірі қара малының түсі қоңыр немесе сүрғылт сары келеді. Мал мүйізсіз,
мүқыл. Түқымның айрықша ерекшелігі —жүні үзын (20 см-ге
дейін) немесе шиыршықты келеді. Ал дене қүрылысы жөнінен
Абердин-ангусс түқымына үқсас және сүт өнімділігі де жақсы
екенін көрсетті.
Бүзауларының туғандағы салмағы 27-29 кг. Күн тәулігіне
800-ден 1200 граммға дейін салмақ қосады. Ірі қара малының
орташа салмағы 500 кг, ал бүқалары 850 кг.
Галловей ірі қара малы етгі түқымға жатады. Етінің сапасы,
дәмі жақсы. Ет шығымдылығы 65-68%. Ірі қараларының сүтгілігі
төмен (1300-1700 кг).
Галловей ірі қара малының түқымы Қазақстанның Алма­
ты және Шығыс Қазақстан облыстарының таулы жайылымдарында өсірілетін жергілікті малдардың еттік сапасын жақсарту үшін өкелінген. Олардың таза түқымды табындары
Алматы облысының Райымбек ауданы шаруашылықтарында
өсіріледі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
—
-
■
45-сурет. Галловей ірі қара тұқымының бұқасы.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
164
IUAPOJIE асыл түқымды ірі кцра малы
Францияның шығыс аймағында жергілікті ірі қара малын
симментал, кейін өткен ғасырдың ортасында шортгорн ірі қара
малымен шағылыстыру арқылы шығарған. Алғашқы кезеңдерде бұл тұқымды тек қана ет алу үшін ғана емес, сүт алу үшін
де өсіріп, сонымен қатар жүмыс малы есебінде де іріктеп, сүрыптап өсіреді. Бірақ та көп уақыт бойы ет өнімі бойынша іріктеу,
сүрыптаудың нәтижесі жақсы болып, жаңа сапалы және түқым
қуалаушылық қасиеті жақсарып жаңа түқым пайда болды. Бүл
ірі кара малын асылдандыруда 1964 жылы шыққан асылдандыру кітабының маңызы зор болды.
Шароле ірі қара малы Францияның орталық аймақтарында жэне Еуропа, Америка жэне Африкаға тарай бастады.
АҚШ-та Шароле ірі қара малын Чарбрей атты асыл түқымды ірі қара малын шығару үшін пайдаланады. Көптеген мем­
лекеттерде Шароле ірі кара малын жергілікті сүтті жөне етті
ірі қара малымен шағылыстыру үшін қолдануда. Түсі сары,
сарғыштау, кейде ақ түске айналып кетеді, түмсығы ақ; басы
қысқа, маңдайы жалпақ; мойыны қысқа; кеудесі кең және
енді. Шароле өте ірі мал (шоқтығының биіктігі 133-135 см),
аяғы қысқалау дене түрқы үзын, сүйегі дорекілеу, дене жүні
жүқа. Бүл түқым өте төзімді. Францияда сиырларын 13-14
жылға дейін үстайды.
Шароле түқымының бір ерекшелігі, басқа етті ірі қара түқымына Караганда тез өсіп жетіледі.
Бүзаулары тәулігіне 940-1300 г дейін салмақ қосса, осы
қасиетін көп жылдарға дейін сақтайды. Бүзауларының туғандағы салмағы 40-48 кг, енесінен айырғанда - 270-340 кг; сиырларының тірідей салмағы 780-1045 кг, бүкалары 1100-1500 кг.
Бордақылаған мезгілдерінде денесінде ет тканы ерекше қалыптасып, ал май тканы аздау қалыптасады. Бір жылдық бүқашықтарының бордақылағаннан кейін тірідей салмағы 450-500
кг-ға жетсе, 18 айлықтағылары —610-620 кг жетеді, үша шығымы 60%-дан 70%-ға дейін жетеді. Үша шығымының көптігіне
қарамастан үша майы аз.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
47-сурет. Шароле ірі кара түқымының бүқасы.
165
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
48-сурет. Шароле ірі кара түқыммның сиыры.
166
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІМ
167
С'иырларынын сүті Украинада 1800-2000 кг жетсе, сүтінін
майлылыгы 4%-га жеткен. Ал, Францияда сиырларыиан 25004700 кг-га дейін сүт сауса, сүтінің майлылыгы 3,7-3,9% болган
Украинага Шароле ipi кара малын 1917 жылы океліп,
жергілікті кок түсті ipi кара малы мен шағылыстырған, содан
алынған үрпақ буындарының етінің сапасы ore жоғары болган. Бордақыланғаи пішпелерінін тірідей салмағы 1146 кгга, ал үша шыгымы 74%-га дейін жеткен. Еті жүмсак, домді
болган.
1961 жылы тағыда Шароле ірі кара малын әкеліп, Харьков
облысынын «Украина», Тамбов облысынын Моршан тожірибе
станциясында, Саратов облысы Балашов тәжірибе станниясының фермасында, Ставрополь олкесінің «Кумский» совхозында, т.б. шаруашылыктарда асыл түкымды мал шаруашылыктарын күрган. 1974 жылы Мемлекеттік асыл түкымды кітабы
шыкты. Шароле ipi кара малының бүкалары Кдзакстаннын,
Қостанай, Ақмола, Торгай т.б. облыстарынын мемлекеттік мал
асылдандыру станцияларына әкелінді. Қостанай облысы «Мос­
калев» совхозында шароле ipi кара малынын бүқалары жана
етті ipi кара малы түкымын шыгаруға пайдалануда, бүкалардың үрпақтарын өнімділігі жагынан бағалағанда 1 жастық бүкашықтарынын тірідей салмагы 430-440 кг-га жеткен сүтгі және
етгі түкымды сиырларды Шароле ipi кара малы бүкаларымен
өндірістік будандастыру тәсілімен де шагылыстырганда да жаксы
нэтижеге, кара ала түкымы сиырларымен шагылыстырган
бірінші үрпақ буындары 14-16 айлыгында тірідей салмагы 440450 кг жеткен. Сонымен катар олардың үша шыгымы жогарылап, үша етінің сапасы жаксарған.
Келешектегі асылдандыру жүмысының негізгі багыты, осы
Шароле ipi кара малынын түкымдық қасиетін, әрі етінін жогары сапасын сақтау.
ЛИМУЗИН асьы түюымды ipi кара малы
—
Францияда шыққан, өсіп-дамуы оте тез, ipi кара мал болып
сипатталады (сиырларынын шоктығының биіктігі 135 см-ге,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
168_______________________________________
бұқаларынікі 145 см-ге дейін), еті жақсы жетілген, ал сүйегі
жүқа. Басы к.ысқа, маңдайы жалпақ, кеудесі талпақ, арқасы
жөне белі біркелкі, енді; бөксесі үзын, бөксе еті жақсы жетілген.
Түсі қызыл, қызыл-қоңыр, түмсық және көз айналасының
жүндері ақшыл.
Алғашқыда Франциядан Лимузин ірі қара малын Канадаға, Англияға, Венгрияға жөне т.б. мемлекеттерге әкеліп,
жергілікті сүтті және етті түқымды ірі қара малымен шағылыстырған. Лимузин ірі қарасы қандай аймақ болмасын жақсы бейімделеді. Сиырларының сүті 1200-1800 кг,
сүтінің майлылығы 3,6-4,0% , енесінен 7-8 айлықтарында
айы рғанда тірідей салмақтары 240 -3 0 0 кг ж е т с е , ал
тәулігіне 900-1000 г салмақ қосады. Францияда төлдерін
қарқынды түрде бордақыланғанда бір жылдың ішінде тірідей
салмақтары 500 кг-ға дейін, ал үша шығымы 70%-ға жеткен, сиырларының тірідей салмағы 590-650 кг, бүқалары - 1000-1100 кг.
•
Ставрополь өлкесі «Новопавловский» совхозына 1961 жылдан бастап әкеліне бастаған. Лимузин ірі қара малының букалары сүтті және етті ірі қара сиырларын шағылыстыру үшін
қолдануда. Бүрынғы КСРО шаруашылықтарында, әсіресе Россияда қара ала сиырларын Лимузин ірі қара малының бүқаларымен шағылыстырған, оның үрпақ буындарының бүзауларының туғандағы тірідей салмағы 42 кг, ал 14 айлығында —416 кг
болған. Үша шығымы 59,3%.
Лимузин ірі қара малының бүқаларын Қазақстанда Қ останай, Семей, Торғай облыстарының шаруашылықтарына
өкелінген. Бүл аймақтарда Лимузин ірі қара малы жергілікті
етті жөне сүтті ірі қара малының сиырымен шағылыстырылды.
Бүл түқымды асылдандыру жүмысы етінің сапасын одан әрі
жақсарту, әрі Лимузин ірі қара малын өндірістік будандастыру
үшін қолдануда.
Францияда тағы да көп тараған, әрі біздің мемлекеттерге
әкелінген - Мен-анжу ірі кара малы. Мен-анжу жергілікті ірі
кара малы дургам (шортгорн) ірі қара малымен шагылыстыру
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
169
арқылы шығарған. Өте ірі қара мал болып есептелінеді, сүйегі
дөрекілеу, түсі қызыл-ала, еті жақсы дамыған. Сиырларының
тірідей салмағы 600 кг, кейбіреуі — 1080 кг кг, бүқалары —
1200 кг. Францияда бүл түқымды сүт өндіру үшін де қолданылады. Сауын сиырларының орташа сүті 3000-4000 кг, майлы­
лыгы 3,6%-дан 4,2%-ға дейін. Біздің мемлекетгерімізде бүл асыл
түқымды ірі қара малын жергілікті сиырларды өндірістік будандастыру үшін және кейбір түқымдарға қана алмастыру үшін
қолдануда.
49-сурет. Лимузин ірі кдра түқымының бұқасы.
КИАН асыл түқымды ірі
а малы —
Дүние жүзіндегі ірі қара малының ішіндегі денесі өте ірі қара
мал (сиырларының шоқтығының биіктігі 152-158 см,
бүқаларынікі 165-170 см). Бүл түқым Италияда шығарылған,
шығу тегі жагынан даланың көк түсті ірі қарасына туыстас.
Көп уақытқа дейін Киан ірі қарасын жүмысқа жөне ет өнімін
алу үшін пайдаланып келді. 1927 жылдан бастап бүл түқымІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
170
ның етінің сапасын жақсарту үшін асылдандыру жүмысы
жүргізіле бастады, оның бүл түқымды жақсартуда маңызы зор
болды. Қазіргі уақытта Киан ірі қарасы ет өнімі бойынша ерекше
көзге түседі. Италиядан Бразилияға, Аргентинаға, Канадаға және
т.б. мемлекетгерге әкелінген, ол аймақтарда Киан ірі қара малы
жақсы жерсініп жергілікті ірі қара малы сиырларын шағылыстыру үшін қолданылған.
Сақа малдарының түсі ақшыл көк, түмсығы, көз айналасы,
қүйрығының шашағы қара болып келеді. Бүзауларының туғандағы түсі күрең болып келеді. Дене түрқы үзын (денесінің
үзындығы орташа 173 см), сүйегі мықты, аяғы үзын; басының
үлкендігі орташа, мүйізі қысқа, арқасы және белі біркелкі, әрі
тегіс, етгері жақсы жетілген. Бөксесі үзын, біркелкі, ал кейбір
сиырларының қүйымшақ сүйегі котеріңкі.
Киан ірі қара малының өсіп-дамуы жоғары, әрі жем-шоші жақсы пайдаланады. Бүзауларының туғандағы тірідей салмағы 42-55 кг,
тәулігіне қосатын салмағы 1000-1400 г-нанда асады.
6 айлық төлдерінің тірідей салмағы 225-260 кг, сиырлары
720 кг, бүқалары 1200-1400 кг. Кейбір сиырларының тірідей
салмағы 900 кг-ға, бүқалары 1800 кг-ға жетеді. Бордақыланған малдарының үша шығымы 60-65%, еті жүмсақ, дәмді, етінің
майы аздау. Торг айға дейін сиырларының тәулік сүті 12-15 кг.
Ресейге осы ғасырдың бас кезінде, Украинанъщ көк сиырымен шағылыстыру үшін әкелінді, одан альшған үрпақ —буындарьшың тірідей салмағы артып және етінің сапасы жақсарды.
Бірақ бүл жүмыс әрі созылмады. 1968 жылы Киев облысының
«Терезино» тәжірибе станциясына өкелінді. Киан ірі қара ма­
лынын бүқаларын жергілікті түқымның сиырларын шағылыстыруға пайдаланды.
Италияның етті ірі қара малына тағы Романоль жөне Маркиджан түқымдары жатады. Бүл түқымдар көк дала ipi қара
малының негізінде шыққан. Романоль асыл түқымды ipi кара
малы коптеген жылдар бойы кок дала ipi кара малын асылдан­
дыру арқылы шыққан, оны Италияда Подол ipi кара малы деп
атайды. Коптеген мәліметтер бойынша ол кок украина ipi кара
малына туысқан деп есептелінеді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Маркиджан ірі қара малының Подол, Романоль және
Киад ірі қара малдарына үқсастығы өте көп. Олардың түсі
ақ жЪне ақшыл көк, ал түмсығы қара. Киан ірі қара малы­
мен салыстырғанда бүл түқымдардың аяқтары қысқа, денесі
ықшамды, еті жақсы жетілген. Малдары тез өсіп-дамиды.
Бүл Италияның етті түқымды ірі қара малы б ізд ің
мемлекеттерімізде жергілікті ірі қара малдарын шағылыстыру негізінде жақсарту үшін, өрі өндірістік будандастыру
үшін қолдануда.
САНТА-ГЕРТРУДА ірі кдра түқымы —
АҚШ-тың Техас штатында ыстық климат жағдайында, жайылымда бағып өсіру өдісімен Зебу ірі кара малын етті бағыттағы
Шортгорн ірі қарасымен шағылыстыру аркылы шыққан түкым.
Етті түқымға жатады. Бүл түқымның малдары ірі сабақты, қамысты өсімдіктерді жақсы жейді, өрі қорыта алады.
1956 жылы Кеңес Одағында бірінші рет өкеліне бастады.
Әкелінген малдьщ көпшілігі Қазақстанда оңтүстік облыстарының шаруашылықтарьша таратылды. Ірі қара малдьщ түқымдары
Алматы, Талдықорған және Қызылорда облыстарының көптеген
шаруашылықтарыңда өсіріледі. Ірі қара малының түсі — қьізыл
күрең, бүқасының ерекшеліктері — шүйдесі өркешті, әукесінің
кшдіпнщ және үмасыньщ терісі қатпарлы келеді. Туғанда бүзауларыньщ салмағы 29-30 кг, 8 айдан кейін 220-240 кг, ал 1,5 жылдық тайыншалары 400 кг-ға дейін тартады. Ірі қара малының тірідей
салмагы 560-620 кг, ал кейбіреулері 780 килограмға дейін, бүқалардың салмағы 880-1180 кг, 12 айлық пішпелерін бордақылаганДа күн тәулігіне 1000-1200 г салмақ қосады. Етінің сапасы жақсы.
Ет шығымдылығы 60-66% дейін жетеді. АҚШ-тың көрмесінде
бордақыланған өгіздің ет шығымдылығы 71%-ға жетгі, ірі қараларының сүтгілігі томен. Асыл түқымды мал өсіру жүмысымен
Қазақстаңца Панфилов ауданының шаруашылықтары айналысады. Жалпы бүл түқым Қазақстанда жөне Орта Азия республикаларьщца жергілікті ірі қара мадцарьш өнеркәсіптік төсілмен бу­
дандастыру үшін қолданылады. Түқым қуалау қасиеті жақсы.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
50-сурет. Санта-Гертруда ipi кдра түқымының бұқасы.
172
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
51-сурет. Санта-Гертруда ірі кдра түқымының сиыры.
173
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Үзақ уақыт жүргізілген асылдандыру жүмыстарының
нөтижесінде санта-гертруда түқымының «Жетісу» жаңа түқымдық типі шығарылды (2000 ж.). Жаңа түқым типінін малдары
ыстық климатқа төзімді, қан паразиттері ауруларына төтеп
бергіш, ірі сабақты азықты тиімді пайдаланады, өсу энергиясы
жоғары жөне қатаң континенталды климатгық жағдайына көнбіс
(Н.Ә. Жазылбеков, Б.К. Назарбеков).
Етгі тұқымдардың жіктелуі
Ірі қара малдың ет бағытына арнайы бейімделген түқымдарын өсіріліп шығарылған жерлеріне қарай мынадай топтарға
бөледі: классикалық британ түқымы жөне олардың туындылары; континенттік италиялық-француздық (романдық) топ; аса
ыстық климаттың будандык түқымдары және еуразиялық далалық түқымдар.
1. Классикалық британ тщымы малдары мен олардың туындыларының (герефорд, галловей, абердин-ангусс, қазақтың
ақбас сиыры және т.б.) ерекшелік сипаттары мынадай: осу энер­
гиясы жоғары, қарқынды, бордақылауға, ауа райы бірқальпіты
аймақтарда жайылымды тиімді пайдалануға жақсы бейім, 14-16
айлық кезінде сойғанда толық салмақты үшалар бере алады.
Еуропа континентінде өсіріліп шығарылған басқа түқымдардан бүлардың өзгешілігі — ересек малдар қосымша салмакты
жақсы қосады, үшалары етгі келеді, сондай-ақ олар үзақ жасайды және өсіп-өну қабілетінде үзақ сақтай алады, тез семіреді,
төлдегіш, әрі жеңіл төлдейді.
Британ түқымы малдарының бағалы өнімділік сапалары туынды түқымдар мен түқымдық топтар өсіріп шығаруға негіз
болды. Мәселен, классикалық британ түқымдары негізінде
АҚШ-та санта-гертруда, бифмастер, брафорд; Францияда - менанжу және американ; Қазақстанда — қазақтың ақбас сиыры
мен өулиекөл түқымы шығарылды.
2. Континенттік италиялық-франиуздық (романдық) тщымдар
тобына: шароле, лимузин, аквитандық ашық түсті, киан, марІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
I
^
кяджана, пьемонт, симментал жатады. Бүл түқым малларынын
дене түрқы ipi келеді жене кеш жетіледі, өсіп-өрбуі бая у,
ocv
ды, мүныц өзі олардан мәрморлігі аса жоғары емес, женіл к.орытылатын жүгымлы ет алуға мүмкіндік береді. Төлдерінін ірі туатыңдыгына орай бүл түкым малдарынла киналып бүзаулау жоне
төлдерінің ©лі тууы жиі кездеседі. Романлык. түқым малдары
әулиекөл, украина жаңа етті түқымларын алуга, АҚШ-та —
шарбрей түқымын өсіріп шығаруға, мәселен Португалияда —
мирандеэе, мартеленге және элентанджано түқымдарының
өнімділік сапаларын жетілдіруге пайдаланады. Италиялык-француздык, түқым малдарымен жүргізілетін селекциялық жүмыс
олардың тез өсш-өнгшітілігш арттыруға, төлдерішң туу іріліпн
ыкшамдауга және етінің сапасын жақсарта түсуге бағытталган.
3.
Ыстық климаттың будандык түқымдары етті мал түқымдарын эебумен жөне бизонмен будандастыру аркылы шыққан
(бүларға жататындар: санта-гертруда, бифмастер, драфтмастер,
шарбрей, мандалонг, бралерс, симбразин, брангус, бифало жоне
баскалар). Будандық түқым малдарының ерекшелік белгілері
мыналар: олар ылгалды ыстык ауа райына, күн көзінің жоғары
радиациясына. қан —паразит ауыруларына төзімді болады, сондай-ақ қүрамында клетчаткасы коп болып келетін томен сапалы азықпен қоректене алатын қабілеті бар. Сиырлардың
толдегіштігі онша жоғары емес, олар 1,5-2 жылда бір бүзау туады, етінің сапасы жонінен будан малдар еуропалык түкымдарға жете қоймайды. Еті едәуір қатты, қатқыл талшыкты,
мәрмәрлш шамалы және дәмі де аса тіл үиіре қоимаиды.
Будандық түқым малдарын генетикалық жаксарту ісі олардың жаңадан осіп-орбу қабілеттерін, тез осіп онгіштігін және
етінің сапасын арттыру бағытында жүргізілуде.
4. Еуразияльіқ далалық түқымдары Еуропа мен Азия кошпелі
мал шаруашылыгъгаын далалық және жартылаи қуаң аимақтарында шыгарылған. Бүларға қалмақ, монгол, бурят, тува жөне
тағы басқа мал түкымдары жатады. Далалық түқым малдары
тез осіп-өнгіш, азықтандыру мен күтіп-бағу жағдайларьшда күй
талғамайды, тез май жиып семіруге бейім, ет сапасы да жақсы.
IPt ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
176______________________________________________________________________ ________________________________________________
Бұл түқым малының жақсы жетілген түк-тері қабаты оларды
жылдық едәуір мезгіл бойы жайылымда күтіп-бағуға мүмкіндік
береді. Бүған сонымен қатар, олардың мол жинаған терасты майлары мен ішмайлары да мүмкіндік туғызады. Еуразиялық далалық түқым малдарына жүргізілетін селекциялық жүмыстар олардың бүлшық етгерін дамытуды жақсартуға бағытталған.
Қазіргі етті түқым малдары өздерінің өнімділік және биологиялық сипатты белгілеріне қарай еті мейілінше әрқилы болып келеді. Американ селекционерлері етті түқым малдарын
өздерінше жіктеп үсынған. Онда ірі, орташа мөлшерлі және үсақ
түқымдар бойынша олардың тірідей салмағы, бүлшық етінің
даму дәрежесі (жақсы, орташа жэне нашар дамыған), сондайақ сүттілігі (жоғары, орта, томен) есепке алынған.
Бүл жіктеме бойынша Қазақтың ақбас сиырын сүттілігі ор­
таша және бүлшық етгері біркелкі жай дамыған және сүггілігі
томен, дене түрқы орташа түқымға жатқызуға болады.
Француз селекцияшылары малдарды шағылыстыру кезінде
аталық немесе аналықмал ретінде пайдалануына қарай жіктейді.
Будандастыру бағдарламасында аталық түқым ретінде пайдаланылатын малдардың мынадай сапалық қасиеттері болуға
тиіс: жоғары өсу қарқыны, дене үрқының ірілігі, бүлшық
еттерінің жақсы даму жөне үшаларының тиісті сапасы; аналық
түқым малдары - жақсы төлдегіштігі, орташа немесе жоғары
сүттілігі, ересек кезіндегі орташа дене түрқы.
Түқымдардың жіктелуі
ьталық түқым
Аналық түқым
Абердин-ангусс
Галловей
Герефорд
Линг
Маркиджана Конвертер
Бифмастер
Романоль
Девоңдық
Мандалонг
Редпол
Әулиекөл
Шортторн
Чернигов
Браман
Днепр өңірі
Брантус
түқымы
Қазақтың ақбас сиыры
Шароле
Лимузин
Киан
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Қ ос багытты түқым
Еттік фриз
Немістің қоңыр түсті түқымы
Немісті сары түсті түқымы
Симментал
Немістің теңбіл түсті түқымы
Салерс
Мен-анжу
Санта-гертруда
177
Түқымдардың дүние жүзілік тектік қорының түрлері
соншама көп болғанымен дамыған ірі қара мал шаруашылығы бар кейбір елдерде оларды ң ш ектеулі ғана бір
түрлеріне бас назар аударылған. Мәселен, Нидерландыда
үлттық ірі қара мал басының 90%-дан астамы аралас екі
түқымның — голландық қара ала фриз жөне қызыл ала
түқымдарының, үлесіне тиеді. Ал, керісінше, Канадада тек
етті ірі қара мал шаруашылығында ғана 20-дан астам арнайы түқымдар бар.
Австрияда ірі қара мал етін өндіру тек аралас түқым малдарын өсіріп өндіруге негізделген. Анағүрлым кеңірек тарағандары — симментал, күрең жөне пинцгауз түқымдарының малда­
ры. Бүл түқым өгізшелері тәулігіне орта есеппен 1145-1199
грамм қосымша салмақ қоса отырып, бір жасында 435-439 кг
салмақ тартады. Сойыс шығымы 55,1-57,8 пайыз.
Кдзақстаңдағы ірі қараның жаңа тұқымы
әулиекөл етті ірі кара малы
Бүл жүмысты академик Н.Ф. Ростовцевтің жетекшілігімен
Бүкілодақтық мал шаруашылығы институтының ғалымдары,
одан кейін мүны профессор И.И. Черкащенко, ауыл шаруашылығының кандидаттары И.М. Мусин, А.Қ. Смағүлов жөне
басқалар жалғастырды.
1. Жаңа етті тщым шыгарудың әдістемесі. Жүмыс мақсаты
—тез өсіп жетілуге, қүнарсыз жем-шөпті жеңіл сіңіруге, жайылымда жақсы күиленуге және жоғары механикаландырылған
қора-жайлар жағдайыңца бордақылауға бейім ірі, төзімді мал
табындарын қалыптастыру.
2. Селекциялық багдарлама — шароле, абердин-ангусс букалары мен қазақтың ақбас сиыры түқымдарын пайдалану арқылы үш түқымдық будандары өз ішінде өндіріп-өрбіту мақсатын
көздейді. Бүл түқым өздерінің шыккан тегінің ең таңдаулы
қасиетгерін бойына жинақтаған: шароле түқымының өсу қарқындылығы, абердин-ангусс түқымьшың жоғарғы еттік сапасы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
178
және қазақтың ақбас сиыры тұқымының жергілікті мал өсіру
жағдайларына бейімделігі.
Бұл жаңа тұқым малы қазақтың ақбас сиыр түқымына
қарағанда өзінің еттілігімен, етінің жоғары сапалылығымен,
сондай-ақ Солтүстік Қазақстанның далалық аймақтарының
қатал табиғат жағдайларына бейімділігімен ерекшеленеді
(кең кеуделі, дене бітімі ұзынша және енді, бөксесі мен саны
етті).
Жаңа мал тұқымының сипаттамасы мынадай: денесі домаланған, басы жеңіл, мүйізсіз, түсі көбінесе сұр болады. Ал, малдың зоотехникалық болмыстары былай: ересек бұқалардың
тірідей салмағы - 800-1000 кг, сақа сиырлар 500-550 кг, 15-16
айлық асыл тұқымды өгізшелері — 450 кг, ал 18 айлық
өгізшелердің тірідей салмағы 500-550 кг. Еттің химиялық
құрамы: белок — 18-19, май — 18-19 пайыз.
Түқым малының өндірістік бағыты —тұқымдық малды сүтті,
етті, сүтті-етті сиырларымен өнеркәсіптік будандастыру үшін
кеңінен пайдалану.
*
Бірінші түрі
Қазақтың ақбас сиыры шароле түқымының бүқаларымен будандастырылады; бірінші буынның аралас қанды бу­
дан қашарлары осындай шағылыстырудан алынған. Осыдан
алынған шароле буданы ' / 2, қазақтың ақбас сиыры таза
түқымды абердин-ангусс түқымының бүқаларымен шағылыстырылады. Осындай будандастырудың нөтижесінде
екінші буынның будан түқымдары Щ абердин-ангусс, */4 ша­
роле жөне */4 қазақтың ақбас сиыры түқымының қанын бойына сақтайды.
Екінші түрі
Қазақтың ақбас сиырлары абердин-ангусс түқымы бүқаларымен будандастырылады, одан алынған бірінші буынды аралас қанды будан түқымдар (абердин-ангусс щ казактьщ ақбас сиыры */2) таза түқымды шароле бүқаларымен
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
шагылыстырылады. М үндай будандастырудан алы нган
екінші буын будандар шароле түкымының */., ангусс түқымының V4 жөне қазақтың ақбас сиырының '/4 қан қүрамын
бойына сіңіреді.
Үшінші түрі
Бойында абердин-ангусс ‘Д, шароленің */4 жөне қазақтын
ақбас сиырьшың '/4 бөлік қаны бар малдары бірінші шағылыстырудан алынған екінші буын сиырларының буданы бойынша
‘/ 2 шароле, У4 ангусс және ‘/ 4 қазақтың сиырының қаны бар
будандастырудың екінші кезегінің нөтижесінде алынған екінші
буын бүқаларының будандарымен шағылыстырылды. Екінші
буын будандарын осылай будандастыру нөтижесінде 3/ 8 шаро­
ле, 3/ g ангусс жөне 1/ 4 қазақтың ақбас сиырының қаны бар
үшінші буын будандары алынады.
Төртінші түрі
Бойында 1/ 2 шароле, */4 ангусс жөне */4 қазақтың ақбас сиырының қаны бар мал түқымдарын будандастырудың екінші
кезегінен алынган екінші буынның будан сиырлары будандастырудың бірінші кезегінен алынған екінші буындағы бүқалардың будандарымен (1/ j ангусс, ‘/ 4 шароле және '/ 4 қазақтың
ақбас сиырынын қаны) шағылыстьфылады.
Осындай будандастырудың нөтижесінде үшінші кезекте
будандастырылған, бойында 3/ 8 ангусс, ‘Д қазақтың ақбас
сиырының каны бар малдарды будандастырудын үшінші
кезегінің нөтижесінде алынған үшінші буын будандары
алынды.
Стандартты сипаттамалары мынадай:
—түсі біркелкі ақ түсті немесе селдір-буалдыр;
— шырышты кабығы —ақшыл, кобінесе теңбілі болады;
— басы қысқа, маңдайы кең; мүйізсіз, түмсығы үш бүрышты;
— дене бітім і — б ү қ ал ар ы н ы ң м ойы ны қ ы с қ а ,
сиырларынікі үзынша келген, аздап тартыңқы, кеудесі кең,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
180_______________________________ ___________
арқасы тегіс, бұлшық еттері жақсы жетілген, құйрығының
үзындығы орташа, денесінің артқы бөлігі түсіңкі, жүмыр
келеді;
- аяқтары - берік, тік біткен, үзындығы орташа, түяқтарының түсі көбінесе қара келеді;
- желіні - жүмыр, толық, жүп екі емшегі екі жағына ойысыңқы.
Негізгі сипаттамалары: бүқаларыньщ тірідей салмағы 9001125 кг, сиырлары 500-700 кг, өгізшелерінің орташа өсім қарқыны күніне 1100-1550 г.
Жем-шөп жөне азыққа талғамды емес, қүнарсыз жем-шөпті
коп жеп, жақсы қорыта алады.
Қосымша салмағының өр килограмына 5,6-6,5 азық бірлігі
жүмсалады.
Жаңа түқым өгізшелерінің орташа көрсеткіштері мынадай:
15 айлық кезінде - 450 кг, 18 айлығында - 522 кг; қосымша
салмақ қосуы: 8-15 айда — 1095-1306 г; 8-18 айда — 1166-1550 г;
18 айлық кезінде сойылғандағы үшасының салмағы - 305 кг,
сойыс шығымы — 64-65% болды; жүғымдылығы мен технологиялық сапалары жөнінен бүл малдың еті дүниежүзілік стан­
дарт талаптарына саи келеді.
Жаңа түқымды малдың өсіп-өну қабілеті төмендегідей:
- өр жүз сиырдан 90-95-нен іс-жүзінде жыл сайын бір-бір
бүзаудан алуға болады, сиырдың буаздық мерзімінің үзақтығы
орта есеппен 286 күн;
- төлдеу жеңілділігі - төлдейтін сиырлардьщ 80 пайыздан
астамы ферманың күтуші қызметшілерінің, ал 95 пайызы мал
дөрігерлерінің араласуын қажет етпейді;
- жас үзақтығы - сиырлар аз тіршілігінде орта есеппен 8-9
рет бүзаулайды;
- енелік түйсігі жақсы дамығащ
- төзімділігі мен қысқа шыдамдылығы - жем-шөп мөлшері
азайған жөне сапасы төмендеген кезеңдерге шыдамды келеді,
қыста жүні қалың өсіп, суықтан жақсы сақтайды;
- жайылымға шықаннан кейін қыста жоғалтқан салмағының орнын тез толтырады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Жаңа түқымның аналықтары сүтті келеді, 8 айлық өгізшелері
тірідвй салмағы жөнінен аналық түқымнан 246 кг, қашарлары
228 кҮ, яғни 17-19 пайыз басым түседі. 221 сауын күні ішінде
беретін сүтінің орташа мөлшері 2010 кг.
Бүзаулары тиімді өсіп-жетіледі, өйткені енесінің сүтін еміп
өседі және қосымша қүнарлы жем берілмей-ақ арзан жайылымдық азықпей қамтамасыз етіледі.
Технологиялык бейімділігі жағынан бүл түқымның малы
негізінен мүйізсіз келеді.
Ірі қараның жаңа түқымы Солтүстік Қазақстанның қатал
табиғи-климаттық жағдайларына жақсы бейімделген. Төлдерінің
осы түқымды өрбіту аймағына жоғары бейімділік қасиетгері
оларды ашық, сондай-ақ жартылай ашық қора-жайларда да
күтіп-бағуға мүмкіндік береді.
Малды жаңа түқыммен өнеркәсіптік будандастыру олардың
тез дамуын, еттілігін үлғайтып, үшалардың сойыс шығымын
арттыруды қамтамасыз етеді. Жаңа түқым бүқасы мен шағылыстыратын басқа түкым сиырларының арасындағы айырмашылық неғүрлым үлкен болса, мүндай артықшылықтар айқынырақ көріне түседі. Төлдері ірі, салмақтырақ келеді, малдың
етті түріне жататындығы айқын аңғарылып түрады, ақшыл түсіне
орай оңай ажыратуға болады.
Қорыта айтқанда, жаңа түқымның етгік табындарының тектік
жағынан нақтылы тиянақты қүрылымы бар, мүның өзі түқым
ішінде селекциялық-түқым асылдандыру жүмыстарын тиімді
жүргізуге мүмкіндік береді.
Жаңа түқым қарқынды өсіп-дамиды, қүнарсыз жем-шөпті
жақсы жеп, сіңіреді, сиырлары ірі (500-700 кг), төлдегіш, сүтгі
(226-246), жеңіл бүзаулайды, үзақ жасайды, мінезі сабырлы. Бордақылауда өгізшелері 15 айлық кезшде —450 кг, 17-18 айлығында - 532 кг, 24-26 айлығында - 620 кг салмақ тартады, төуліктік
орташа салмақ қосу 8-15 айында - 1095 г, 8-18 айында - 11661550 г, 8-24 айында 1030 г. 18 айлық кезінде сойылғанда үшасының салмағы —305 кг, сойыс шығымы 64-65 пайыз.
Жүғымдылығы, технологиялық қасиеттері жағынан еті
дүниежүзілік стандарттар талаптарына сай келеді.
—
"
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Жаңа етп қара малы «Москалевский» асыл гұқымды мал
зауьпъшда шығарылды, оның тектік құрылымын алты генеалогиялык линия құрайды. Асылдандыру жұмыстарының
нәтижесінде Солтүстік Қазақстанның катал табигатына көнбіс,
7-8 ай жайылым жағдайында жоғары көрсеткіштерге қол
жеткізген екі линия: Табакур 1350 жөне Зенит-Чубатый 1165
шыгарылды. Бүл малдардьщ негізгі ерекшелігі жайылымда жайып семіртуде үлкен нәтижелер беруі: төулігіне 1100 г косымша
коса алады (А. Төреханов
2005 ж.).
IP1 ҚА РА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
183
ТАРАУ
Ipi қара табынын күру
рі қара санын көбейту жөне оның сапасын жақсарту ауыл шаруашылығындағы күрделі іс. Ол
үшін өр шаруашылықта сиырлар мен қашарларды
уақытында қашыру, әр аналық малдан жылына
бүзау алу қажет.
Ірі қара малының басқа ауыл шаруашылық малдарына қарағанда көптеген айырмашылықтары
бар, оған жыныс органдарының жетілуі, буаздығы, шаруашылықта пайдалану мерзімі т.б. себептер жатады.
Жыныс органдарының жетілуіне ірі қараның
түқымының өсіп-жетілуі, бағып күтуі және төл
өсіру ерекшеліктері себеп болады. Етті ірі қараның сүтті ірі қараға қарағанда, жыныс органдары
2-3 ай ерте жетіледі. Сонымен қатар ірі қараның
жыныс органдарының жетілуіне төлді дүрыс
өсірудің де әсері бар, тағы ауа райының да әсерін
үм ы тпауы м ы з кер ек. О ң түстік айм ақтарда
осірілетін малдардың жыныс органдары, солтүстік
аймақтарда өсірілетін малға қарағанда тезірек
жетіледі.
Еркек бүзаулардың жьгаыс органдары 7-8 айлығында, ал үрғашы бүзаулардікі 6-9 ай аралықтарында жетіледі, бірақ бүл уақыттарда оларды қашыруға болмайды. Себебі олардың келешекте осіпжетілуіне керісінше өсер етеді. Сондықтан 6 айлы-
І
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
184
ғынан бастап еркек бұзауларды үрғашы бүзаулардан бөлек, жеке
бағады.
...
‘
шШЩ Щ
' Я М Я Н ШНННВН
Сонымен бірінші рет тайыншаларды 17-18 айлығында, ал
тана бүқаларды 14-16 айлығында қашыру науқанына пайдалануға болады. Эрине тайыншалар мен тана бүқалардың тірідей
салмағы түқым стандартының көрсеткішінен кем болмауы
қажет.
1
":
^
Аналық малдардың қашуына, оның күйлеуі көп эсер етеді.
Сиырлар мен қашарлар күйлеген уақытында, оның жыныс органынан сүйық зат шығады. Сиырлардьщ күйлеуі бұзаулағаннан
кейін 21-28 күннен кейін басталып, әрбір 19-21 күннен кейін
қаиталанып түрады. Аналық малдардың жыныс органдарынан
сүйық заты күйлеуінен 10-15 сағат бүрын басталып, 30 сағатқа
дейін созылады. Сиырларды төулігіне 2 рет қашырған жөн.
Малды қашыру өте жауапты іс, сондықтан оны мезгілінде азықтандыру, бағып-күту негізгі міндет.
Негізі сиырлар бүзаулағаннан кейін 2 ай уақытында қашырған жөн, орташа сиырдың буаздығы 285 күнге созылса, сауын
мерзімі 270 күннен 305 күнге дейін созылады. Сиыр қысыр қалмау үшін оны мезгілді уақытында буаздығын анықтап түрады.
Оны қандағы және сүттегі прогестерон арқылы да аныктауға
болады.
тж
■ іш;-; ./ I
Бүқаларды
шағылыстыру наукднына даярлау
Түкымдык бүқалардан үрпақ алу үшін оны жақсылап бағу
және күту керек. Сонда ғана бүқа сапалы үрық береді. Әрі ірі
қаралар қысыр қалмайтын болады жөне көп жылға дейін күшін
жоймайды. Ол үшін бүқа ешуақытта арықтамауы немесе қатты
семіріп кетпей орта коңды күйінде болуға тиіс. Семіріп кетсе
бүқа денесі ауырлап, епетейсіз сылбыр келеді, сиырга көңілсіз
барады, үрығы да жақсы болмайды. Сондықтан бүканы дүрыс
нормамен азыктандыру керек. Норма өрбір бүқаның өзіне жекежеке жасалады. Бүқаның нормасы оның тірідей салмағына,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
қсшдылығына, ш ағылыстыру науқаны кезінде қанш а
сүрдгіндігіне, жасына және күнделікті істейтін жеңіл жүмысқа
байлінысты.
Рационда минералдық заттар, протеин, углевод, витаминдер
өсіресе кальций мен фосфор жеткілікті болғаны жақсыУиіағылыстыруға қолданбаған уақытта бүқалардың өрбір 100 кг тірідей
салмағына 1,1 азық өлшемінен жөне 100 г қорытылатын протеиннен, ал шағылыстыру уақытында 1,3 кг азық өлшемінен және
140 г қорытылатын протеин, 3 жасқа дейінгі бүқаларға тәулігіне
косқан әрбір 300 г салмағына 1 кг азық өлшемінен жөне 120 г
қорытылатын протеин есептейді.
Бүқага мына азықтарды беруге болады. Үнтақталған сүлы,
жарылган бидай, арпа, жүгері, тары, күнжара, бүршақ, пішен,
сөбіз, қант қызылшасы, көк шөп т.б.
Егер рационда витаминдер жетіспесе төулігіне 50-100 г балық
майын қосады. Ал жемді қоспа түрінде берген жон. Бүқалардың өрбір 100 кг салмағына күн төулігіне ірілеріне 1,0-0,5 кг
жем, жүгері сүрлемінен 0,5-0,8 кг береді. Бүка рационында 10
пайыз жем, 40 пайыз көлемді және шырьшды азықтар болуы
қажет. Жаз айларында кок жайылымда кобірек жүргізу керек,
өрі берілетін азықты аздап кемітеді. Ал шағылыстыру науқаны
басталардан бір-екі ай бүрын шағылыстыру науқанына даярлай бастайды. Бүл кездегі рацион белокқа жөне витаминдерге
бай болуы тиіс, өйткені бүл заттар мол болса, бүқа қайратты,
жігерлі келеді. Суды керегінше автоматты суарғыштан ішеді.
Коктемнен бастап бүқаларды кок жайылымға жайған жақсы.
Егер фермада үш-бес бүқа болып, бөрі де жуас болса, сиырлардан қашық, жақсы оріске шығарып оларды бірге бағуға бола­
ды, бүнда да орістерді кезегімен пайдаланады. Ал фермада тек
бір-ақ бүқа болатын болса арқандап бағады немесе болек бағылады.
Жайылып жүрген күндерде күніне торт рет суарады. Күннің
ыстық кездерінде бүқаларды кораға алу қажет. Жайылымдағы
кездерде әсіресе, ерте коктем мен күзде немесе жаман оріске
шығарылса, бүқалар қолдан кок шоп және жем жегені жақсы.
Жазда бүқа рационының 50%-ға дейіні азық болуға тиіс. БүқаІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
186
ны байлап бағу онда сүзегендік қасиетті қалыптастырады. Сондықтан бүқаларды сиыр қорада малдардың ортасына байлауға
болмайды, сондай-ақ қораның есігіне жакын байламау керек.
Ірі бүқалардьщ әрбірінің түратын орнының ені 1,5 м, үзындығы
2,5 м болғаны жөн. Бүқа түрған жердің төсенішін күн сайын
тазалап, жазда суға жуып алуға болады, бүқаны жүмыстан кейін
немесе сиырға секіргеннен кейін дереу апарып жууға болмайды,
суда 10 минуттан артық түрмасын, әрі су суық болмауы керек.
Судан шыққан соң үстін сүртіп, кебу үшін біраз жүргізіп алады.
Бүқаны күнде бір-екі сағат жеңіл жүмысқа қолдануға болады
немесе қорадан шығарып, шарбақтың ішіне 1 сағаттай жіберген
жөн. Сүзеген, тентек болса қүлаш жарымдай сырықпен жетектеп жүреді. Сиырға ертеңгісін және кешкісін қаратқан жақсы.
Бүқаны ақырмай, жекімей үстау қажет. Мүйізінен немесе танауынан тесіп байламай, мойынынан байлаған жақсы. Онысы мойынын қимайтын, қажамайтын қайыс болғаны жөн.
Түяқтарын да бақылап, өскен түяғын кесіп тастайды.
Үрықгандыру әдістері
Щ
ш
Үрықтандырдың үш түрлі өдісі бар: қолдан қашыру, қолдан
үрықтандыру жөне ерікті қашыру.
1)
Крлдан кдшыру бүқаны ірі қара малдың арасына жібермей,
қолда бөлек үстайды. Күйлеген ірі қара малды өкеліп қаратады. Бүқаның дүрыс пайдаланудың —бүл төуір жолы. Бүл төсілді
көбінесе асыл түқымды шаруашылықтарда қолданады. Бүқаға
ауру жүқтырмау үшін, ірі қара малын бүқаға өкелердің алдында мал дәрігері оның денсаулығын тексереді.
Бүқа ауру немесе ipi қара әлсіздеу болса, қашыру станогін
қолданады. Сонда сүрген бүқаның алдыңғы аяқтары станокқа
келіп тіреліп ірі қараға түспейтін болады. Бірақ станок мықты
болуға тиіс.
Ірі қара малын бүқаға қарататын жер бөлек, оңаша, арнаулы орын болғаны жақсы. Ол үшін ірі қара малын қашыратын
жерге үзындығы мен ені 15 метрдей жеңіл сарай салып, ішіне
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
станок орнатады. Әуелі ірі қараны даярлап станокқа кіргізіп
альш, сонан соң барып бұқаны әкеледі, қолдан қашырудан бір
бұқаға 80-100 ірі қарадан бекітіледі.
Жетісіне 8-10 рет қана бұқаны ірі қараға қаратады, арасында
1-2 күн тыныс береді. Жас бүқаларға күніне екі рет сүруіне
болады. Тек күйлеген ірі қара мал көбейген кейбір күндерде
ғана үш рет қарату керек.
2) Қолдан үрықгацдыру - түқымдық бүқаны ең жақсы пайдалану өдісі. Бүл өдіспен бір бүқаньщ үрығымен жылына 500ден 1000 ірі қараға дейін үрықтандыруға болады. Қолдан үрықтандыру қазір барлық шаруашылықта кең тараған. Бүл әдістің
артықшылығы — бүқаларға ірі қаралардан ауру жүқпайды.
Қолдан үрықтандыруға ең жақсы түқымды бүқалар қойылады.
Қолдан үрықтандыруда мемлекеттік асыл түқым станция сының маңызы зор. Себебі онда ең жақсы, ата тегі белгілі бір
линияға жататын, белгілі бір жоспардағы ірі қара түқымдарының бүқалары болады. Ауыл шаруашылықтары онымен келісім
жасасып жоспарлы түқымға жататын бүқалардың үрығын алып
түрады. Сөйтіп, дайын үрықты алып, қодцан табын ірі қараларын үрықтандырады.
3) Ерікті қашыруда бүқаны ірі қаралардың ішіне еркімен
жібереді. Күйлеген ірі қараларды соңда жүріп қашырады. Бүл
әдісті қазір ешқандай шаруашылық қолданбайды деуге болады.
Себебі, бүл едістің көп кемшіліктері бар. Ірі қарамен бірге
жүрген бүқа, бір ірі караға бірнеше карап, күшін кетіріп ала­
ды, арықтайды. Сонымен бірге, ерікті қашыруда қашқан ірі
каралардың есебін жүргізу қиын. Бір бүқаның қашыруына 3035 ірі қарадан, ал жас бүқаға 25 ірі қарадан артық келмейді.
Қаіиырү наукднын өткізу
Жас малдың жыныстық жетілуі физиологиялық жагынан
едөуір ерте басталады. Тайыншалар 5-6 айлығында үрықтана
алады, ал тана бүқалар жетілген үрық береді. Бірақ бүл жаста
малды қашыруға пайдалану тиімді емес. Тайыншаларды тым
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ерте қашыру жөне үрықтандыру алдында нашар азықтандыру
— олардан туған төлдің өлсіз болуына апарып соғады. Ал тайыншалардың өзі кейін өнімді аз береді. Сондай-ақ ірі қараны
тым кеш үрықтандыру да пайдалы емес.
Тайыншаларды алғашқы үрықтандырудың қолайлы мерзімі
- олардың ересек ірі қаралар салмағының 65-70%-ға жеткен
кезі деп есептеледі. Жақсы азықтандырған жағдайда тайынша
мүндай салмаққа 18-20 айлығында жетеді. Жақсы жетілген тайыншаны тітггі 15-16 айлығында да қашыруға болады.
Етгі мал шаруашылығында ірі қараны өдетте бірінші немесе
екінші күйлегенінде, ал сүтті мал шаруашылығында туғаннан
кейін екінші рет күйлегенде қашыру керек. Мал бірқальшты
қоңды кезінде бүзаулағаннан кейін 19-20 күн өткен соң күйлей бастайды. Екінші, үшінші күйлеуінде үрықтандыру кейде
ірі қараны қысыр қалуға немесе бедеулікке өкелуі мүмкін.
Ірі қара күйлегенде бірнеше белгі береді. Күйлеген ірі қара
қасында түрған басқа ірі қараларды жалай береді, мөңірейді,
белін қайкайтып, тьшышсыз түрады, от шөбін онша жемейді,
кейде тіпті сүтіде кемиді, сарпайы ісініп кілегейлі сүйық ағады, бос жүрсе ірі қараларға артылып, басқа ірі қаралар артылса
тыньпп түрады. Жазда мүндай белгілер анық байқалады, бірақ
қыста байқаусыздау өтуі мүмкін. Кейбір семіз ірі кара малынын
күйлегенін байқау қиын, сондықтан ондайларға бүқа жіберіп
байқаған жақсы. Міне, осы белгілердің біразы байқалса, ірі
қараны бүқаға қарату керек. Күйлеген ірі қараны сол күні бүқаға сүргізу керек.
Аса сүтті ірі қара малының бірқатары бүзаулағаннан кейін
көпке дейін күйлемей жүреді. Ондай ірі қара малын әр түрлі
жем-шөппен қамтамасыз етіп, далаға көбірек жүргізіп алып
отыру керек.
Ірі қара үзақ уақыт күйлеп жүрмейді. Күйіті тек 3 сағаттан
36 сағатқа дейін ғана созылуы мүмкін. Әр күйлегенде ірі қараларды бүқаға екі рет сүргізген жақсы. Сонда ғана қашты деп
есептеуге болады. Ол үшін күйлегенінің бірінші белгісі
білінгеннен кейін 12-18 сағаттан соң сол бірінші қаратқан бүқаға
екінші рет сүргізеді. Қашырғаннан кейін 30-40 күнге дейін ірі
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
189
қара қайта күйлемесе, оны қашып кетті деуге болады. Бірақ 3
айдан соң ірі қараның буаздығын мал дөрігері тексеріп көруі
кер£к.
Әрбір қара немесе қашар шағылыстыру жоспары бойынша
белгіленген бүқадан қашатын болсын. Міне осындай жүмыстьщ
барлығы малды асылдандыруға пайдалы іс болып табылады.
Шағылыстырудан бүрын бүқалардың үрығын тексеру керек. Есеп жүмысы да дүрыс жолға қойылуы жөн. Бүканың накты сүрген күні шағылыстыру жоспарының тшсті жолдарына,
ірі қаралардың түсына жазылып отырылады.
Ірі қара табынынъщ күрамы (структурасы) деп шаруашылықтағы немесе фермадағы табын малдарының жыныстық жөне жас
топтарының пайыздық қатынасын айтады. Табынның күрылымы мал басының көбеюіне, өрі сүт жөне ет өнімдерінің молаюына ерекше өсер етеді.
Ірі қара мал табынының қүрылымына мынандай топтар
кіреді: бүқалар, сиырлар, қашарлар, тайыншалар, тана бүкалар, үрғашы бүзау, еркек бүзау. Сонымен қатар ірі кара мал
табынында бордақылауға жөне етке өткізуге дайындаған малдар болуы мүмкін. Ірі кара мал табынының қүрылымы шаруашылықтың бағытына тікелей байланысты болса, сиырды канша
уақыт пайдалануға да байланысты болады.
Асыл түқымды сүтті ірі кара мал шаруашылықтарында 1015% сиырды табыннан шығарса, ал тауарлы шаруашылықтарда
25%-ға дейін сиырларды табыннан шығарып, етке өткізуге дайЫНГТЯЙ7ТЫ- Сүтті сиыр табынының онімін осіру үшін, оның та­
быннан шығару пайызы жоғары болуы мүмкін.
Тауарлы фермаларда, әсіресе сүтті аймақтарда сауын сиыр­
дын, табындағы үлесі орташа 60-65%-ға дейін жетеді. Ал мамандырылған сүтті сиыр табындарда, осы шаруашылықтардын
төлдерін басқа шаруашылықтарға берсе, онда сауын сиырдың
табын үлесі 80-85% дейін жетеді (оның ішінде 15-20% қашар),
бүл шара сүт өнімінін көбеюіне жөне өр сиыр басына шақканда сүт онімінің молаюына өсер етеді.
Көптеген шаруашылықтар төлдерін 10-15 күндіктерінде арнайы тайынша және кашар осіретін шаруашылықтарға береді,
_
~
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
190
одан кейін қашарлар бүзауласа оларды қайтадан алғашқы шаруашылыққа қайтарады.
Ал, юсы шаруашылықтар еркек бұзауларын 15 күндігінен
бастап мал бордақылайтьш шаруашылықтарға беріп, оны етке
өткізуге дайындайды.
Тауарлы ш аруаш ы лы қтардағы сиыр табындарында
сиырдың үлесі 40-50%-ға жетеді, ал мүндай шаруашылықтарда
төлдерді 15-18 айлығына дейін өсіріп, әрі бордақылап етке
өткізеді.
Асыл түқьщцы шаруашылықтарда ірі қара мал табынынын
қүрылымы төлдерін өткізу мерзіміне де байланысты. Егерде
төлдерін ерте сатса, оңца табында сиырдың үлесі көбейеді. Егерде
асыл түқымды шаруашылықтар өз табынын өзінің төлдерімен
толықтыратын болса, онда ірі қара мал табынында қашардың
үлесі 20-25%-ға жетеді.
Асыл түқымды мал табынының қүрылымы төмендегідей:
бүкалары — 2-3%, сауын сиырлары 50-52%, қашарлары — 1518%, тайыншалары - 18-20%, үрғашы бүзаулары - 20-25%, ал
сатуға арналған асыл түқымды төлдер, бүл табынның қүрылымына кірмеген.
; »,
Етті сиыр табынында төлдердің үлесі көбірек болады, себебі
төлдердің біразы етке өткізілуге тиісті. Мал азығымен жақсы
қамтамасыз етілген шаруашылықтар төлдерді 15-18 айлығына
дейін өсіріп, өрі осы мерзім ішінде жазғы жайылымды молымен пайдаланады.
Етгі ірі қара мал табындарында сиырлардың үлесі 35-40%,
ал қашарлардың үлесі 20%-ға жетеді.
Асыл түқымды етті ірі қара мал табындарында, егерде төлдері
бір жылдығында басқа шаруашылықтарға сатылса, онда табындағы сиырдың үлесі 40-50%-ға дейін жетеді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
191
VIII ТАРАУ
Ipi кара төлін өсіру
ал тұқымын асылдандыру, олардың өнімділігін
жылдан-жылға арттыру және малдың конституциялық — экстерьерлік мықтылығын дамыту ісі
төлді жақсы өсіруге байланысты. Әсіресе, аса сүггі
ірі қара малы мен бүқалардан алынған бүзауларға,
ата-тектерінщ қасиетгілігш дамыту үшш, шаруашылықтың өзінде бар азықты жегізіп үйреткен дүрыс.
Мал жастайынан азықпен толық қамтамасыз етілсе,
олардың түқым қуалаушылық зандылықтары толық
айқындала алады.
Мал төлден өседі. Сондықтан мал шаруашылығының тәжірибелі бақташылары тумаған бүзаудың
қамын оның ана қүрсағында жатқан кезінен бастап
ойлайды. Бүзау туғаннан кейін оларды көлемді,
шырынды азықтарды көп, ал жемді азырақ беріп
өсіреді. Етті ірі қара мал шаруашылықтарында
керісінше, жемді көбірек береді. Бірінші тәсілді қолданғанда өсіп келе жатқан малдардың организмінде
зат алмасуы күшешп, әрі ас қорыту органдары жақсы
жетіледі. Сөйтіп, мүның барлығы сүттің көп болуьша өсерін тигізеді. Екіншісінде, етгі шаруашылықта
бүзауларға жемді коп беруден аз уақыттың ішінде
коп салмақ қосады. *
Сүггі мал шаруашылықтарында бүзауларға колдан сүт беру тәсілін қолданьш, бірнеше бүзауды бір
ірі қараға бекітіп, сол ірі қараның сүтін емізіп осіреді.
М
•
•
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Етті ірі қара шаруашылығында бұзауларды 6-8 айға дейін
енелерімен бірге, өрі қосымша азық беріп өсіреді. Мұның өзі
екі бағыттағы шаруашылықтардың бұзау өсіру тәсілдерінің әр
түрлі екендігін көрсетеді.
|і
«і
Төл өсірудің теориялық негізі
Ірі қара малының сүттілік және еттілік түқым қуалау
қасиеттері қалыптасып даму үшін, оларға қолайлы орта жағдай болуы керек. Оның бастысы — малды дүрыс азықтандыру
және дүрыс пайдалану.
Малдың организмі мен сыртқы ортада тығыз байланыс бар,
сыртқы ортаның өзгеруіне байланысты жас организм де өзгеріп,
онда эр түрлі қүбылыс болады, әсіресе жас малдың өсіп-дамуына жөне өнімділігінің қалыптасуына түқым қуалау зандылыгымен қатар азықтандыру көп эсер етеді. Мал дүрыс азықтандырылмаса немесе мал азығы жетіспесе, оның түқым қуалаушылық қасиеті жүзеге аспай қалуы сөзсіз. Азықтандырудың
бірінші төсілін қолданьш, оның өнімдік қасиетін де өзгертуге
болады. Сондықтан төл өсіру ірі қара табынынан өнімді көп
алудың негізгі бір жолы.
Малдың өнімдік және түқымдық қасиетінің қалыптасуы
дүрыс азықтандырумен қатар олардың эмбрионалдық (бүзаулағанға дейін) және постэмбрионалдық (бүзаулағаннан кейінгі)
өсіп даму зандылығьша байланысты. Төлдің эмбрионалдық даму
уақытын үш кезеңге: үрықтық, эмбрионға дейінгі жөне эмбриондық деп боледі. Үрықтық кезеңі 34 күнге созылады, мүнда
тканьдар дамып, дене мүшелері түзеле бастайды. Үрықтық даму
кезеңінде үрық тез дамиды, оның салмагы 600 есе өседі. Эмбрионға дейінгі кезеңде тканьдар мен дене мүшелері одан әрі
дамып өсе бастайды, бүл кезеңнің аяқталуы эмбрионньщ пай­
да болуымен бітеді. Эмбрион өзінің анатомиялық қүрылысы
бойынша жаңа туған бүзауларға үқсас. Эмбрионның даму
кезеңінде оньщ салмагы 8-15 г болады, ал даму уақыты (эмбрионга дейінгі) 26 күнге созылады. Жалпы төлдің эмбриондық
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
кезеңінщ уақыты 61 күннен бүзау туғанға дейін созылады. Бүл
уақыт ішінде организм қалыптасып өсе бастайды, әрі дененің
абсолюттік салмағы да өседі. Эмбриондық кезеңінің аяғында,
оның салмағы 25-40 кг-ға дейін жетеді. Әсіресе, бүзау тууға екі
ай қалғанда эмбрион өте күшті, өрі тәулігіне 300-400 г салмақ
қосады. Эмбрионның салмағы 5 айлағында 2-4 кг, ал 7 айлығында 12-16 кг және туардан бүрын 9,5 айлығында 25-40 кг-ға
жетеді. Әрине, эмбрионның салмағы ірі қараның түқымына
байланысты. Сонымен бүзаудың тууына 2-2,5 ай қалғанда эмбрионның салмағы 12 кг —нан 26 кг-ға дейін өседі.
Ірі қара малының постэмбрионалдық (бүзау туғаннан кейінгі)
өсіп, даму уақытын 5 кезеңге бөледі: уыз сүтті, сүтті, қарқынды өсу және жыныстық жетілу, өнімділігінің қалыптасуы жөне
өнімді мол оеру жөне көрілік кезеңі.
Бүзау туғаннан кейін өздігінен азықтанады, дем алады, өрі
сыртқы ортаға бейімделіп, онымен қарым-қатынас жасай бас­
тайды. Сыртқы ортаға бейімделуі үшін кемінде 7-10 күн кетеді.
Осы уақытта бүзаудың ауруға шалдықпауына, сыртқы ортаға
бейімделуіне көмектескен жон. Бүзау туғаннан кейін сиыр
уызын беру өте қажет. Ірі қара уызы бүзау организмін иммунды белоктармен, А витаминімен қамтамасыз етеді әрі асқорыту
мүшелерінің ауруға шалдықпауына көмектеседі, организмдегі
зат алмасуын жақсартады.
Сүтті кезендегі бүзаудьщ ең негізгі азығы сүт. Бүл кезеңде
өсімдік т.б. азықтарға да үйрене бастайды. Ac қорыту
мүшелерінің жетілуіне байланысты бүзаулар бүл уақытта жемшөпті толық қорыта бастайды. Бүзаулардың сүт ішу кезеңі 2
айдан 6 айға дейін созылады. Қарқынды өсу және жыныстық
жетілуі кезеңінде тәуліктік қосатын салмағы көп болады. Бүл
кезеңнің аяғында бүзаулардың жасы 10-12 айға жетіп, жыныс
мүшелері де қалыптасады.
Өнімділігінің қалыптасу кезеңі — жыныстық жетілу
мерзімімен тайыншалардың бірінші бүзаулағаньша дейін, ал тана
бүқаларды түқымға пайдалана бастағанға дейін созылады.
Бүл уақыт ішінде жас малдардың жыныс мүшелері жақсы
жетіледі әрі тол беру қабілетгілігі толық қалыптасады. ТайынІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
194___________________________________________
шалардың сүт бездері дами бастайды. Осы кезеңде жас малдың
сүт және ет өнімдерінің қалыптасуына азықтандыру және жақсы күтім арқылы эсер етуге болады.
Өнімді мол беру кезеңінде малдың өнімділігі ең жоғары деңгейге жетеді. Ірі қаралар бүл кезеңде сүтті өте көп берумен
қатар төл беру қасиеті де жақсарады, ал бүқалар өте сапалы
үрық береді. Бүл кезең ірі қаралар үшін бірінші бүзаулағаннан
кейін 7-8 бүзаулағанына дейін созылса, ал бүқалар үшін 1,5-2
жастан 8-10 жасқа дейін созылады. Өнімді мол беру кезеңінде
мал организмінде зат алмасуы күшейеді, әрі малдар сыртқы
орта жағдайының (азықтандыру және күту) әсеріне ерекше
бейімделеді.
Малдың көрі кезінде организмде зат алмасуы саябырланады, әрі өнімділік көрсеткіштері де кемиді. Малдардың өсіпдаму уақытында оның дене қүрылысының тканьдары мен
мүшелері біркелкі дамымайды, эмбрионалдық кезеңінде сүйек
тканы жақсы дамыса, постэмбрионалдық кезеңде шамалы дамиды.
I
В.А. Эктовтың тәжірибесі бойынша қара ала ірі қаралардың
бүзаулары туғаннан кейін 18 айлығында салмағы 16 есе өссе,
қаңқасы 8,7 есе, ал ткань еттері 18, 6 есе өскен. Бүзаулардың
туған уақытында перифериялық қаңқасы ерекше дамыса, ал
постэмбрионалдық кезеңінде түлға қаңқасы жақсы дамиды. Ет
тканы малдың 12-14 айлығында жақсы дамиды, одан кейін оның
үлғайғанда
[. Жас малдар белокты жақсы қорытады
нуклепротеиндер коп болады.
Жас
заттары май үлпасынан коп болады. Ал жастары үлғайған
сайын организмдегі белок азаяды да, дене майы көбейеді.
Етті түқымға жататын жас малдардың жас уақытынан бас­
тап майы кобейе бастайды. Организмде белок пен майдың
қалыптасуы азықтандыру мөлшеріне өрі азык түрлеріне бай­
ланысты.
V
!
Жас малдардың денесінде майдың коп бітуі оның сүтінің
қалыптасуына кедергі жасайды.
як
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Әрі төл беру касиеті де нашарлайды, бірақ малдың еттенуіне
қолайлы жағдай туады. Сондықтан сүтке арналған қашарларДы нормадан артық азықтандырған дүрыс емес.
Ғылыми тәжірибелердің анықтауы бойынша, төл жас кезінде
жеткіліксіз азықтандырылып, кейін мол азықтандырылса, онда
оның кем салмағы толықтандырылады. Сүтті түқымға жататын
тайыншаларды өсіргенде алғашқы екі-үш айда олардың
төуліктік салмақ қосуы 400-500 г болғаны жөн, кейін төуліктік
салмағы қосылуы кем болса, толықтыруына мүмкіндік бар.
Тәуліктік қоскан салмагы орташа болған тайыншалар кейін
сүтті көп беруі мүмкін. Бүл тәсіл АКДД-та, Англияда, Канадада қолданылады. Мысалы, АҚШ-та Голштин-фриз ірі қарасы
үшін: туғанда —40 кг, бір айлығында —50 кг, екі айлығында —
67 кг, үш айлығында - 88 кг, 6 айлығында - 161 кг, 1 жылдығында — 287 кг, 2 жасында 485 кг, 5 жасында — 600 кг болуы
керек.
Малды азықтандыру мөлшері жөне оның жоспарлы түрде
салмақ қосуы оның түқымына, жынысына және өсіру бағытына байланысты. Сүтгі түқымға жататын тайыншаларды өсіргенде
тәуліктік салмак косуы өте аз немесе керісінше өте көп болмағаны жөн. Ал, жас бүқаларды өсіргенде барлық өсу-даму
кезеңінде тәуліктік салмақ қосу көп болғаны жөн. Сондықтан
Тана бүқаларды малдарды үрықтандыру үшін ерте бастан пайдал анады.
Егер төл етке арналған болса, олардың барлық өсіп-даму
кезеңінде үнемі молынан азықтандыру керек, сонда ғана олардың денесіне ет жэне май ерте бітеді.
Жас малдардың өсіл-дамуына азық мөлшері де азық түрлері
Де рациондағы азық үлесі де эсер етеді. Егер бүзау жас уақытынан бастап көлемді және шырынды азықтарға үйретілсе, олардың ас қорыту органдары да тез жетіледі, азықты тез корытатын болады. Көлемді жөне шырынды азықтарды бүзаулардың
көп жеуі олардың күніне сүтті неше рет ішуіне байланысты.
Егер бүзау күніне сүтгі 3-4 рет ішсе, онда басқа азықты аз жейтін
болады. Ал күніне сүтгі1-2 рет ішетін болса, онда жас уақытынан колемді жене шырынды азықтарга үйренеді. Көптеген
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
196
ғалымдардың (А.С. Емельянов, B.C. Храмов, А.П. Бегучев,
И.А. Лебедев т.б.) төжірибесі бойынша аса сүтті ірі қаралар тайынша кезінде эр түрлі азықтармен азықтандыру арқасында
жетіліп шығатындығын көрсетеді. Мүнда жемнің үлесі басқа
азықтардың ішінде 10-15%-ға дейін болған. Аса сүтті ірі қара
табындарында осындай тәсілді қолданып өсірген қара ала және
Холмогор ірі қараларының түқымдарын бірінші бүзаулағанда
3500-4000, Тагил ірі қарасы —3000-3500, Ярославль pi қарасы —
2400-2600, Симментал ірі қарасы — 3200-3400, Латвия қызыл
ірі қарасы - 2900-3200 кг сүт берген. Эрине малды азықтандыруда көлемді жөне шырынды азықтарды көп пайдаланған жөн,
бүл өте арзанға түседі.
Сүтті түқым ірі қарасын жемді көп беріп өсіру тиімсіз. Себебі
бүл жағдайда белок-минералдық зат алмасуы баяулайды, төл
беру қасиеті де және ірі қараны пайдалану мерзіміде қысқарады. Сүтті ірі қара түқымына жем өте көп әрі басқа мал азығын
аз берсе олардың келешектегі сүттілігін азайтады да, денесінде
майдың көп бітуіне эсер етеді.
А.С. Гурянованың тәжірибесі бойынша осындай төсілді қолданғанда симментал ірі қарасы бірінші бүзаулағанда 2280 кг,
Тамбов ірі қарасы 1878 кг сүт берген, яғни жемді орташа берген
ірі қаралар мен салыстырганда сүтті 27-49% аз берген. Мал жас
уақытынан азықтың белгілі бір түріне үйретілген болса, азықтың осы түріне организмі бейімделгендіктен сүйсініп жейді,
сондықтан өсу кезінде де осы азық түрімен азықтандыру тшмді
нөтиже беретіні сөзсіз.
Ірі қара өнімінің қалыптасуына оның күтіміде көп өсер етеді.
Оның ішінде зоогигиеналық шаралар: ауаның жөне қораның
температурасы, қораның жарықтыгы, ауаның ылгалдылыгы
және оның газ қүрамы, өрі дер кезінде серуендеу —міне бүлар
организмнің дүрыс жүмыс істеуіне, зат алмасуының дүрыс болуына эсер етеді.
Қыс айларында бүзау қораларында температура 10-12 гра­
ду стан кем, ал ылгалдылыгы 75-85%-дан артық болмауы керек. Жас малдың жақсы өсуіне жарық өте қажет, өсіресе
ультракүлгін сөуленің өсері өте зор. Ультракүлгін сөуленің
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
197
эсерінен организмде Д витамині пайда болады, ал қанда гемог­
лобин мен эритроциттің көбеюіне, минералды заттың алмасуына, 'қан айналысының жақсаруына эсер етеді. Әсіресе, жас
мал күн көзінде жеткілікті мөлшерде болса өте пайдалы.
Солтүстік жөне оңтүстік облыстарда күз жөне қыс айларында
ультракүлгін сәуле жеткіліксіз болады. Ультракүлгін сөуле
жеткіліксіз болса Д витамині аз болады. Оның әсерінен ас коры­
ту нашарлайды. Мал сүйек т.б. ауруларға шалдыққыш келеді.
Күз және қыс айларында төлге ультракүлгін сөулемен эсер
ету физиологиялық процеске жақсы эсер етеді. Бүзаулардың
тәуліктік салмақ қосу 15%-ға дейін артады, жем-шөпті жақсы
жейді, өрі сүйек тканы жақсы өседі. '
Ультракүлгін сөуленің әсері нормадан аспауы керек. Егер
ол нормадан артық болса, керісінше эсер етеді.
Толдің өсіп-жетілуіне жэне онімнің қалыптасуына, оларды
уақытында серуендетудің маңызы зор. Мал серуендегеннен кейін
азықты жақсы жейді, эрі ас қорыту да жақсарады. Көптеген
тэжірибелер бойынша серуендеуде коп болған 6 айға дейінгі
бүзаулардың салмагы серуендеуде болмаған бүзаулардың салмағынан 8-15% артық болған. Етке арналған бүзауларды көп
серуендетуге болмайды, өйткені бүдан оның салмағы кемиді.
Ал сүтті түқым төлдерін серуендету міндетті, себебі ол сүттің
калыптасуына эсер етеді. Үнемі серуенде болған түмса ірі қараның серуендеуде болмағадарымен салыстарғанда сүті 15-20%
артық болады.
Сиырларды бүзаулату
Бүзаулайтын сиырдың қорасы өте таза болуы керек. Олардың түрған жері қүрғақ, таза, төсеніші қалың болғаны жөн.
Қыс айларында күніне 2-3 сағатқа сыртқа шарбақка шыгарылуға тиіс, ал жазды күні қораға жақын жайылымға 4-5 сағатка
шығаруға болады. Бүзаулаудан 14 күн бүрын ірі каралар корага әкелінеді. Мүнда жеке-жеке байланып, түратын жері кең
болганы дүрыс. Ірі қаралардын сүзіспеуіне, бір-бірімен қысылІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
198
спауына, талып жығылмауына қатты назар салу керек. Ірі каралардың үстін күнде щеткамен немесе бүктеп алған сабанмен
тазал ап түрады.
Бүзаулайтын қораны өбден тазалап, дезинфекция лап, даярлап қояды. Ірі қара бүзаулар алдынан қораның ішін әбден та­
залап, бөлменің қабырғасын, еденін, оттықты жөне ірі караның бөксесін, сарпайын тиісті дезинфекциялаушы дөрі қосқан
сумен жуады. Қораға қалың таза төсеніш төсейді.
Ірі қара бүзаулайтын қорада күні-түні бакылаушы адам бо­
лады. Ірі қара бүзаулаудан бүрын бүзауды қабылдап алатын
күтуші колын сабындап жуып, алдына таза алжапқыш байлайды, жаялықты даярлап түрады.
Бүзауы дүрыс келсе ірі қара көп кешікпей, көп қиналмай-ақ туады, онша жәрдем қажет емес. Бүзау теріс келсе,
немесе толғақ көпке созылса, мал дәрігерлік қызметкерлердің
көмегі керек болады. Сондықтан ірі қара бүзаулағанда мүндай
қызметкердің болғаны жақсы. Туған бүзауды жүмсақ сабанның үстіне жайылған таза жаялыққа түсіріп алады. Туысымен бүзаудың танауын, ауызын, қүлағын таза сүлгімен шаранадан тазартып, тыныс алдырады. Таза шүберекпен немесе
бір қысым сабанмен үсті-басын сүртеді. Ірі қараның ешкандай жүқпалы ауруы болмаса, онда енесіне үсті-басын жалатуға береді.
Егер туған бүзаудың кіндігі өздігінен үзіліп кетпесе, онда
стерильденген жіппен алдымен байлап алып, кіндікті 10-12
см жерден қайшымен қиып жібереді. Кіндігінің үшын стакандағы йод түнбасына немесе марганец калий қышқылы
ерітіндісіне батырады. Бүдан кейін бүзауды профилакториядагы, астына қалың төсеніш төселген таза, жеке клеткаға
орналастырады.
Профилакторийда бүзау он-он бес күндей болуы керек.
Ірі кара бүзаулағаннан кейін, оның астын тазартады. Ірі қараға аздап түз араласқан жарты шелек жылы су береді. Ірі қара
бүзаулағаннан кейін бір сағаттың ішінде есін жинайды, одан
соң ірі қараны сауады немесе бүзауын емізуге береді. Мүнда ең
бірінші рет бүзау таза жөне жылы уыз ішуге тиісті.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
■
199
Бүзау түратын профилакторийдың іші өрі таза, әрі жылы
бодуы керек. Өйткені, жаңа туған бүзау әр түрлі кеселге үшырағьйи келеді. Профилакторийдың температурасы үнемі 6-8 фадуста болғаны жен.
Жаңа туған бүзаудың күтімі
Жаңа туган бүзау анасының уызын 7-10 күндей ішіп
емеді. Алғашқы күндері күніне 3-4 рет уыз береді. Әр бергенде уыздың мөлшері 1,6-2 литрдей болуы керек. Озат
бүзау өсірушілердің тәжірибесіне қарағанда ана уызын бүзауға тойғанынша берген дүрыс. Уыздың бүзау үшін маңызы
өте зор. Уыздың қүрамында 24-30% қүрғақ зат болады, өрі
уыз организмге тез сіңеді, себебі онда 20% тез қорытылатын белогы бар (жай сүтте 4%), минералдық заттар сүттке
қарағанда екі есе көп, витаминдерге де бай. Әсіресе, уыздағы глобулиннің маңызы өте зор. Глобулин бүзаудың
ішінің ауырмауына коп себебін тигізуде. Уыздың қышқылдыгы 50%-ға дейін жетеді. Міне, алғашқы 10-15 күндей
бүзау тек қана ана уызын, ана сүтін ішсе, ол бүзаудың
тоңғағын түсіріп, ішінің тазаруына жөне ішінің ауырмау­
ына жақсы эсер етеді. Уызына жарымаған мал котерілмейді
—дейді халық, өте дүрыс айтылған соз. Сондықтан, бүзаудың уыз сүтті ішуін тежемеу керек.
Озаттардың тәжірибесіне қарағанда, бүзауларға ана уызынан басқа да мал азығын жақсы сапалы шэп, жарма, сүлы үны,
қызылша т.б. беріп үйрете бастайды.
Бүзаулағаннан кейін 7-8 күн откен сон кыс айларында жылы
мезгілде қора қасындағы шарбақ қорғанға, ал жаздың күні мал
қора жанындағы жайылымға шығаруға болады. Профилакторийға бөгде адамдарды жібермейді. Профилакторий мен бүзау
қораның табалдырығының алдына, дэрі сіңген, аяқ сүрткіш
төселеді.
12 күннен кейін, ал кейде тіпті 20 күннен кейін бүзауларды ана сүтінен жалпы сүтке аудара бастайды. Туғаннан
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
200
кейінгі екінші күні бүзауларды жеке-жеке өлшеп таңбалайды, қүлақтарына бирка салып немесе қүлактарының ішіне
таңба басады.
и
Алдыңғы қатарлы асыл түқымды мал шаруашылықтарының тәжірибелеріне қарағанда бүзаулардың көп шығыны
(75%) алғашқы 15-20 күннің ішінде байқалады. Бүзаулар
көбінесе іш ауруынан немесе өкпесіне суық тиюден шығынға үшырайды.
Бүзаулар кеселге үшырамау үшін, оларды мол және дүрыстап азы қтанды ру қаж ет, әрі бүзау қ о р аға, ж азы қта
сер у ен д ей тін ж ерлер таза болы п , мал қорада үнем і
бірқалыпты температура болғаны жөн өрі қора қүрғақ,
жарық болуы керек.
52-сурет. Жаңа туған бүзауларының клеткалары мен термокамерасы.
" '* ■
-
'
■
"■
... ........................................
*
.........................................
■ ■ ■ ■ ■ ■
■
'
■
■
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
'
■ ■ ■ ' ■
' ■
■ ■ ■■
-
'
1‘
..................... .....
—
.
I
■
■■
I.
■
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ »
.—
. ■ ■
......................................—
—
—
—
-
■■ ■ « ■ ■ ■
.1
■ ,
I
201
Бүзауларды алты айға дейін өсіру
Бү^ауларды алты айға дейін екі түрлі тәсілмен өсіреді:
біріншісі бүзалуарды сүтпен асырау, екіншісі бір ірі қараның
бауырына бірнеше бүзауларды бекітіп, емізіп өсіру. Бірінші
төсіл бойынша бүзауларды 14-15 күндік профилакториядан
кейін сүт алмастырғышпен асырайды. Бүзаулардың төуліктік
салмақ қосуына байланысты әрі келешектегі пайдалану жоспарына қарай әр түрлі схемасымен өсіреді. Тауарлы шаруашылықтарда бүзауларға сүтті 3-4 апта береді де кейіннен қаймағы алынған сүг (көк сүт) береді. Екі-үш айдан кейін бүзауларды толық көк сүтке көшіреді, сөйтіп оны 4-5 айға дейін
береді. 6 айлығына дейін бүзауға 200-250 кг таза сүт және 400500 кг көк сүт береді. Ал, асыл түқымды бүзауларға 6 айлығына дейін таза сүтті 300-400 кг-ға дейін және көк сүтті 500800 кг-ға дейін береді.
Аса сүтгі ірі қаралардың бүзауларына сүтті, көк сүтті, қүнарлы азықты 7-8 айлығына дейін береді. Ондай бүзауды жеке схемамен азықтандырады. Сондай жағдайда ғана бүзаулар жақсы
өсіп жетіледі.
Бүзауларға жемді бірінші рет 20-25 күннен кейін бере бастайды. Жем өте таза болу тиіс, ал көгерген немесе бүзыла бастаган жемді беруге болмайды. Алғашқыда әр бүзауға 50 грамнан ғана берсе, кейін нормасын көбейте-көбейте оны 6 айлығына жағындағанда 0,6-1,5 кг-ға дейін жеткізеді. Жем ретінде
сүлы үны, бидай жармасы және қүрама жем қолданылады.
Сүтті және сүтті-етті ірі қаралардың бүзауларына шырынды
жөне көлемді азықтарды көбірек беріп, жемді азырақ беру төсілін
қолданады. Бірақ рациоңда қорытылатын протеин мол болуы
тиіс. 2 аптаға жеткеннен кейін бүзауларды шөп жеуге үйрете
бастайды, ал жаз айларында жазғы жайылымға шыгарады. Бүзауларға, өсіресе көк шөп өте пайдалы.
Бүзауларды күніне 3-4 рет азықтандырады. Минералдық заттарды қосымша не сүтпен, не жеммен береді. Бүзауларға 10
күн толганда тәулігіне 3-5 грамнан түз жөне бор береді, ал 4-5
айлығынан бастап 10-15 грамнан преципитат береді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
’EL
a>
a
щ
ф
2
• ШЦ
*
ч
ф
н
• тш
я
л
__
а.
Iсе
&
из
§е*
£
&
ЬО
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
203
Бүзаулардың іш ауруы болмауы үшін оларға үш апталық
күнінен бастап ацидофил айранын, сүлы киселін және пішен
түнбасын береді. Екі аптадан кейін қайнаған (суытылған) су
берсе, екі айлығынан бастап жалпы таза суға көшіреді. Бүзауларды 15 күндігінен 3 айлығына дейін 5-8 бастан бірге үстаса,
ал 3 айлығынан 6 айлығына дейін 12-18 бастан бір шарбақта
үстайды.
Әрбір бүзауға сол шарбақтан 2 м2 еден бөлінеді. Қыс айла­
рында қора қасындағы шарбаққа шығарып, шөп және жем беруге болады, ал жаз айларында жайылымда болғаны жөн.
Жаз айларында бүзауды өріске шығарып, сонда үстаған
дүрыс. Жайылым қурап кетсе, бүзау қосымша азықтандырылады. Жаз айларында 3 айлық урғашы бүзауға төулігіне
0,1 кг жем, 4-5 айлығында 0,5 кг, алты айлығында 0,4 кг
жем беріледі. Бүзауды балауса азыққа туғанынан 10-15 күн
толған соң үйрете бастайды, қызыл сөбіз бүзауға қыс айла­
рында таптырмайтын азық. Алғашқы күндері осындай 100200г сәбіз жүқалап жонып беріледі де, бертін келе турап
беруге болады. Алты айдан соң піш ен мен сүрлемді,
пішендемені қажетінше салады. Ал жазда өріс шөбіне қосымша балауса беріледі.
Бүзау сілекейінен пішеннің сапасы тез төмендейтіндіктен
бүзауға пішенді күнделікті жаңалап отырған орынды. Бүзау
науасына (оттығына) бор — 3-5 г, сүйек үны — 10 г жөне ас
түзы — 3-5 г салынып койылады. Бүзау пішенге, жемге
үйренген сон бор, ас түзын азыққа араластырып та беруге
болады. 4-5 айлығынан бастап өр басқа күніне 10-15 г пре­
ципитат беріледі. Бүзауды іш ауруынан сактау үшін 3 жетіден
соң ацидофильді айран, сүлыдан жасалған қойыртпа (ки­
сель) жөне піш ен сүзін д ісін береді. П роф илакторий
кезеңінен соң 3 айлығына дейін 5-8 ден, ал 3-5 айлығына
дейін 12-18 ден топтап үстайды. Қазіргі кезде таза сүт орнына жасанды сүт (ЗЦМ) пайдаланылады. Туганына 5 ай
толған соң бүзау жынысына қарап бөлініп, бөлек бағылып,
бөлек ұсталады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Бұзауды теліп өсіру
Бүзауды теліп өсіру еліміздің кейбір жерлерінде соңғы кезге
дейін қолданылып келеді. Ол үшін дені сау, желіні емшегі сау,
сүттілігі 2000-2500 кг сиыр бөлінеді. Бүзауды осы бөлінген сиырға туғанынан 10-12 күн өткен соң телиді. Әрбір бөлінген
сиыр, сүттілігіне қарай бір мезгілде 2-4 бүзау емізеді. Ондағы
шарт: әрбір бүзау күніне 3,5-4 кг сүт емуі керек. Телінген бузаулар, орта есеппен 3 ай емеді. Бөлінген сиыр маусымына 6-10
бүзау емізеді. Бір бүзау сүт ему кезеңінде 200 - 300 кг сүт емеді.
Телінген сиырдан айырған соң бүзауларды топтап, қолдан
емізген тәсілдегідей, станокта немесе үйшікте өсіреді. Теліп
өсірудің пайдасы бүзаудың іш ауруы азаяды жөне қолдан сүт
беріп, өсіргенге қарағанда шығын да кемиді. Бір бүзаушы бір
уақытта 45-50 бүзауға дейін қарай алады. Бүзауды бүл төсілмен
өсіргенде табысқа жету үшін мынаны есте сақтау керек: алдымен бүзау емізетін сиырларды дүрыс таңдап алу, сүтгілігіне,
кондылығына және мінез-қүлқына қарап, тандап алған сиыр­
ларды толық қүнды азықпен азықтандыру, ондағы мақсат сиырлардың қоңын түсірмеу және олардың жыныс циклдарының дер кезінде қайталануын сақтау.
Бүзау телінген сиырларды бүзау қорамен жапсарлас қорада
бөлек үстау керек. Жазда өріске табындағы басқа да сиырлармен бірге шығарылады. Қисыны келсе мүндай сиырлар мен
бүзауларға бір көлеңке-ықтырманы таңдау қажет. Бүзауды теліп
өсіру сиырлардың жыл бойы біркелкі бүзаулауын қажет етеді.
Ал бүзаулау жыл мезгілімен байланысты болса, бүл төсілдің
экономикалық пайдасы азая түседі. Қыс айларында бүзау
телінетін сиырларды бүзауларымен қоса суық болса да жарық
қорада байлауда үстайды. Бүзауды топтап үстағанда да, бүзау
телінетін сиырлардың қарсы бетіне жүптайды да, емізуге
жібергенде қақпаны ашады. Әр бүзау өз «енесіне» барады. Жаз­
да мүндай сиырлар мен бүзаулар бір көлеңке - ықтырманың
астында қүрылған станоктарда болады. Телінген сиырдан бөлген
сон да бүзаулар суық қорада өсіріле береді. Бүл төсіл дене бітімі
мықты, дені сау мал өсіруге мүмкіндік береді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЬІЛЫҒЫ
205
Еркек бұзаулардың уыз еметін шағы ұрғашы бұзау
өсіргендегідей. Бірақ оларды бүзау қораға ауыстырған соң, жеке
топ қүрылып, арнайы азықтандыру кестесі бойынша бағып
күтіледі. Әсіресе, 850-900 г тәуліктік қосымша салмақ қосып,
6 айлығындағы тірідей салмағы 190 кг жететін сүт ему кестесі
пайдаланылады. Бүл кесте бойынша бүзаулардың әрқайсысына 400 кг дейін таза сүт, 800 кг дейін көк сүт, 218 кг жем,
300 кг балауса, 220 кг пішен беріледі. Азықтандырудың осындай түрі (еркек бүзауларға сүт пен жемді көбірек, ал балауса
мен пішенді азырақ беру) еркек бүзаулар сүйегінің мықты,
бүлшық етінің тығыз болуына және жыныстық қабілетінің ерте
жетілуіне өсер етеді. Таза сүтті, жасанды сүт пен көк сүтті де
туғанына екі жеті толған соң 6 айлығына дейін беруге болады.
Пішенді 12 күннен кейін бере бастайды. 20 күннен бастап тары
жармасын сүтке араластырып та, быламық жасап та беруге
болады. Бір айға толған соң сөбіз бен қызылшаны жүқалап
жонып беруге болады. Бір айлығы мен алты айлығының арасында әрбір азық өлшемінде 120-130 г қорытылатын протеин,
ал алты айдан әрі әрбір азық өлшемінде 110-120 г қорытылатын протеин болуы керек. Еркек бүзауларды үш айына дейін
күніне алғашқыда 3 мәрте, соңынан екі мөрте азықтандырады. Алты айлығына дейін байлаусыз, топтап бір станокта 4-6
бүзаудан үстайды.
Алты айлығынан, яғни жыныстық рефлексі басталысымен
оларды байлауда үстап, күн сайын серуенге шығарып түрады.
Ал 9-10 айлығынан күтуге ыңғайлы болуы үшін мүрындық
тағады.
Бүзауды жыл бойы таза ауада жеке
үйіпік профилакторийда өсіру
Бүзау өсіретін жеке үйшіктер қалындығы 12 мм фанерадан
жасалады. Фанералар бір-бірімен 40x40 мм рейкалармен жапсарластырылады. Фанера мен рейкалар алдын-ала антисептиктермен, отқа жанбайтын бояулармен боялады. ШаруашылыкІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
тар тәжірибесінде, көбінесе жергілікті материалдар (жуандығы
15-20 мм ағаш кесіндісі) пайдаланылады. Үйшіктің сыртын
рубероидпен саңылау қалдырмай қаптап тастайды. Үйшіктің
алдында бүзау шығып, бой жазатын ағаштан немесе темірден
жасалған алаң болады. Бүл үйшіктер сиыр бүзаулайтын қораның оңтүстігіне, ықтасын жерге бір-бірінен 0,6-1 м алшақ салынады. Қыста сиырлао апнайы сальтнғян ^АТГМРТТРПттр
іе бүзаулайды да,
бүзаулайды. Жаңа
болады
апарады
соң жеке үйшігіне жібереді. Үйшіктердің табанына қалыңдығы
2-3 см сөндірілген өк, 25-30 см ағаш үгіндісін салып, оның
бетіне 45-50 см сабан төсейді. Сабанды бүзау бой жазатын алаңға
да төсеген дүрыс. Алғашқыда 2-3 күн бүзау үйшіктегі сабан
үстінде жатады да, 3-4 күнінен бастап, алдындағы алаңға шыға
бастайды. Одан әрі жауын-шашын болмаса, бүзау, көбінесе сол
аланда түрады.
Уыз, таза сүт және көк сүт еміздікті алюминий банкамен
беріледі. Бүл еміздікті ыдыстың ерекшелігі - банканың қақпағындағы тесігіне сүт жүретін жолы 5-6 мм резинка-ниппель
тығылады. Ал трубканың банканың түбіне қараған басына қола
штуцер кигізіледі.
Қазір коптеген алдыңғы қатарлы шаруашылықтарда бүзажаңадан
бауырында 10-12 сағат, әрі кеткенде
болады
әбден қүрғаған соң, үйшікке ауыстырылады. Үйшікте бүзау
30-60 күн болады.
Алғашқы он күндікте бүзауға енесінің уызын күніне 6 литрден береді (ертеңгілік, кешкісін 2-4 л, түсте - 1 л). Екінші
онкүндікте ертеңгілік, кешкісін екі уақыт 6 л таза сүт береді.
онкүндікте
аида
онк үндікте
жасанды
—
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
•
JL
—-
-------
7
------- —
J
207
Бесінші онкүндікте —күніне 1 л таза сүт, 4 л көк сүт (немесе
жасашды сүт), 0,6 кг жем беріліп, 0,5 кг шөп салынады. Алтыншы онкүндікте таза сүт берілмейді, 8 кг көк (немесе жасанды)
сүт, 0,8 кг жем, 0,6 кг пішен беріледі. Сонымен, екінші айда
бүзауға 40 л таза сүт, 200 л кок (немесе жасанды) сүт, 15 кг
пішен жүмсалады.
Бүзауларды екі айлығьгаан бастап 9-10 орындық клеткаларға топтайды, жеті, сегіз, тоғыз айлығында 7 л көк (немесе жа­
санды сүт) сүт, 0,8-1 кг жем береді. Төртінші айлығынан бастап
бүзауға көк сүт те беруді тоқтатады. Сөйтіп күніне 0,5-1,5 кг
дейін сүрлем, 1,5 кг шөп береді. Бесінші айында бүзау рационында 1,7 кг жем, 1,5 кг сүрлем, 2-3 кг шөп болады. Алты айда
өз табынын жаңартуға бөлінген бүзауға 300 л таза сүт, 500 л
көк (немесе жасанды) сүт береді. Бордақылауға бөлінген бүзауларға 200-210 л таза сүт, 500 л көк сүт (немесе жасанды сүт),
180 кг жем, 250 қг сүрлем, 245 кг шөп беріледі. Осы уақытта
олардың тірідей салмағы 350 кг жетеді.
Бүзауды сүг ему кезеңінен соң өсіру
Алты айдан әрі қарай бүзаудың бүлшық еті, сүйегі, ішкі
органдары қарқынды өсетін мезгілі басталады. Жақсы өскен
үрғашы бүзаулардын тірілей салмағы туғандағы салмағынан 78 есе өсіп, 250-280 кг тартатын болады.
18 айлық малдың тірідей салмағы сақа сиыр салмағынын
70 пайызын қүрап, 350-360 кг жетуі керек. Мүндай салмаққа
дүрыс азықтандырып, күтімін жақсартса ғана жетуге бо­
лады.
Өз фермасында үстаған тайынша мен қүнажын табыннан
шығарылған сиырлардың орнына ауыстырылады, ал екінші
жагпяйпя бүл буаз қүнажындар сол аудан мен облыс шаруашылықтарына қайыра таратылады.
Бүзауларды жасына, түқымына қарай біртекті топ қүрап секцияларда жеке үстайды. Бір топта қолданылатын технологиясына қарай 40-50 мал болуы мүмкін.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
208
Асыл тұқымды төл өсіру
сиыр табынын асылдандыруда, өнімділігін арттыруда асыл
тұқымды төл өсірудің маңызы бар. Малды дұрыс азықтандырудың және жақсы күтіп-бағудың арқасында олар дүрыс қалыптасып өніп-өседі, сыртқы дене пішіні жақсы өсумен қатар, ішкі
органдары да дүрыс жетіледі. Жақсы төл алуды алдын ала жоспарлайды.
1•
а 1*
Төлдің сапалы болуы ата-енелерін сүрыптауға және жүптауға байланысты. Сиыр табынын толықтыратын және басқа
шаруашылықтарға берілетін төлдерді азықтандыру Бүкіл одақтық ғылыми-зерттеу мал шаруашылығы институтының нүсқауымен мөлшерленіп, азықтьщ бірнеше түрлерінен түруы тиіс:
яғни азық қүрамында қорытылатын протеин, минералды заттар және витаминдер жеткілікті болғаны жөн.
Асыл түқымды тайынша-қашарлар үшін туғанынан 6 айлығына дейін - 320 кг сүт, 500 кг көк сүт, 180 кг жем, 275 кг шөп,
300 кг сүрлем, 100 кг қызылша, 2,7 кг түз, 3 кг бор берілуі
қажет. Барлығы 550 кг азық өлшемі болып, тәуілігіне 700 г
салмақ қосады, алты айлығында тірілей салмағы 150 кг жетуге
тиіс. 6 айлығынан 12 айлығына дейін 650 кг шөп, 900 кг сүрлем, 195 кг жем, 360 кг қызылша, 4,5 кг түз, 5,5 кг бор берілсе,
олардың азық өлшемі 750 кг, тәулігіне 500-600 г салмақ қосаДы, ал 12 айлығында 240-260 кг-ға жетеді. 12 айлығынан 18
айлығына дейін: шөп 810 кг, сүрлем 1500 кг, қызылша 1 300
кг, жем 200 кг, түз 5 кг, бор 5,5 кг берілсе, жүмсалған азық
өлшемі 946 кг болады, тәулігіне 450-550 г қосады. 18 айлығынДа салмағы 360 кг-ға жетеді. Асыл түқымды бүқашықтардың
туғанынан 6 - айлығына дейін: сүт I 450, көк сүт - 800, жем I
225, шөп — 250, сүрлем — 150, қызылша — 75, түз - 215 және
бор 1,9 кг-нан беріледі, жүмсалған азық өлшемі 650 кг, 6 айлығындағы салмағы — 170 кг-ға жетеді. Олардың алты айлығынан
12 айлығына дейін: шөп —950, жем —390, сүрлем —500, қызылша 215, түз — 9 жөне бор 5,4 кг-нан беріледі, жүмсалған азық
өлшемі - 1000 кг, тәулігіне қосатын салмағы 750 г. 12 айлығында
түқымды
U
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
209
шьгқтардың 12 айлығынан 16 айлығына дейін: шөп —840, жем
—28Ь, сүрлем —550, қызылша —215, түз —6 жөне бор —3,6 кгнан беріледі, бүлардың азық мөлшері 840 кг, тәулігіне 650 г
салмақ қосады, ал 16 айлығында тірідей салмағы —400 кг-ға
жетеді. Тауарлы фермаларда асыл түқымды төлдерге караганда азық мөлшерін 15-20 пайыз азайтады, өрі сүт және көк
сүт көбінесе жасанды сүтпен алмастырылады. Туғаннан алты
айлығына шейін бүзауларға берілетін 1 кг азық өлшеміне 120
г қорытылатын протеин берілсе, 4-5 айлығында — 105 г, ал
15 айлығынан асқанда — 100 г. Сондай-ақ азық қүрамында
жеткілікті молшерде кальций, фосфор, натрий жэне хлор бо­
луы қажет. Эр уақытта түзбен қамтамасыз етілуі тиіс. Мүның
молшері өрбір 10 кг тірідей салмағына 10-15 г болады. Азық
қүрамындағы каротиннің де маңызы зор. К аротиннің
молшері 12 айлығына дейін 10 кг тірідей салмағына 70-80
мг, ал 12 айлығынан асқандарына 50-60 мг. Толді витаминмен қамтамасыз ету үшін азық қүрамына қосымша осімдік
үнтағын, балық майын, А, Д, С витамині бар жемдерді берген жон.
Микроэлементтерді толдерге сүйық заттарға езіп береді,
тәулігіне кобальт — 3-8 мг, күкірт қышқылды мыс —25-50 мг,
йодты кальций — 0,8-1 мг, күкірт қьппқылды марганец 10-30
мг. Бүзау енесінің уызын 10 күннен кем ішпеуі керек, одан
кейін оларды сүтке кошіреді.
Бүзауларды 10-11 күндігінен бастап түз жэне бор, ал 1520 күнінен витаминді әр түрлі шоптерге үйрете бастайды,
алайда бүзау астауында үнемі витаминді шоп болғаны дүрыс,
жаз айларында бүзауларды бір айға толығымен қора қасындағы жаңа жайылымға бір мезгіл жіберген дүрыс. Қыс айла­
рында туғанына бір айдан асқан толдерге тазаланған жаңа
сәбіз, қызылша берсе екі айлығынан кейін жақсы сүрлем
береді.
Толді 6 айлығынан кейін осірудегі мақсат олардың
организмдегі ас кортыу, сүт түзілу, сүйек және қаңқа еттерін
жаксы дамыту. Тайынша қашарларды сүрлеммен, ірі және кок
майса азықтармен коп азықтандырып жемді шамалы берсе оларІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
210
дың ас қорыту органдары жақсы дамиды да келешекте сүтті
типті мал шығады. 6 айға толған бүзаулардың азық қүрамы
сиырлардьщ азық қүрамына үқсас: жемді азайтып ірі азықты және сүрлемді, қызылшаны көбейту керек. Қыс айларындағы төлдердің азық қүрамына, азық өлшемін пайызбен
есептегенде: — 40-50, шөп және шөп үнтағы 30-35, жем 25азық қүрамына: 3,9-4,4 азық өлшемі, 430-466 қорытылатын
протеин, 35-40 г кальций, 20-25 г фосфор, 120-140 мг каротеин, 25-30 г ас түзы кірсе, 13-18 айлық тайынша қашар
рационына 5-5,5 кг азық өлшемі 525-550 г қорытылатын про­
теин, 45-50 г кальций, 25-30 г фосфор 160-180 мг каротеин,
35-45 г ас түзы кіреді. Төлдің әрбір өсіп дамуы мезгіліне,
өрбір айға жеке азық рационын жасайды, ол үшін тірідей
салмағы, тәулікте қосатын салмағы жөне азық қүрамы еске
алынады. М өселен тайынш аға 7-ден 9 айлығына дейін
тәулігіне шөп үнтағы - 1, сүрлем - 10 және жем 0,7 кг, туз25 г, бор — 20 г берілсе, сонда тәулігіне қосатын салмағы —
600 г. 9 айлығында тірідей салмағы 200 кг-ға жетуі керек.
Жаз айларында сүрлем мен көлемді азык орнына жайылым
шөбін пайдаланған жөн: 7-9 айлығында 18-20; 10-12 айлығында 22-25; 13-15 айлығында 25-30 жөне 16-18 айлығында
30-35 кг. Егер жайылым шөбі тапшы болса, онда қосымша
жем және көк шөп берген жөн. Ал, тайынша — қашарларды
дүрыс бағып-күтудегі негізгі мақсат оларды уақытында дүрыс
өсіру, арзан жем-шөппен салмақты көп қостыру. Бүндай жағдай көбінесе мамандандырылған фермаларда жөне мал
кешендерінде іс жүзінде асырылады. Мамандандырылған
ф ер м ал ар ға
ж ән е
төл
ө сір у
кеш ендеріне
15 күн толысымен бүзаулар түсе бастайды. Бүнда олар ең
алдымен карантин-санитар бөлмесіне түсіп, 1,5-2 айға дейін
жеке клеткаларда, немесе бокстарға бағылады.
Клетканың негізгі мөлшері: үзындығы — 120, ені —45 және
биіктігі — 100 см, бүзаудың арткы аяғы түратын орында еден
тордан жасалады, клетканың алдыңғы және артқы жағында да
есігі болады, алдыңғы есігіне екі азық астауы орнатылады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Клетка арасы түтас жасалған. Ал, бокстың мөлшері клеткамен Чирдей, бірақ материал аз жүмсалады.
Асыл түқымды бүзауларды 1,5 айлығынан 6 айлығына дейін
10-12 бастан жеке-жеке бөлмеде бағады, әрі мүнда бокстар жасалған және өрбір малға есептелініп 0,34-0,40 м бір басқа ортақ
азық астауымен қамтамасыз етілген. Бокстың мөлшері: үзындығы 1,2, ені 1,5-1,7 м. Тайыншаларды 6 айлығынан 18 айлығына дейін өсіру уақыты өте жауапты кезең. Себебі бүл мезгілде
олардың жыныс органдары және желін бездері қалыптасады.
Бүл кезде оларды байламай, қалың төсенішті 50 малға арналған жеке бокстарда бақкан жөн. Бокстың мөлшері: үзындығы 1,4, ені 0,7 жөне биіктігі -0,8 м. Еден көлемі әр басқа 3-3,5 м2,
төсеніші қалың болған жөн. Әрбір малға азық астау 0,5-0,6
метрден есептелген, ал суды ПА-1 немесе АГК - 4 автосуатынан ішеді. Мал басына 6 м2есептеліп, едені асфальтталған және
6-8 м2 асфальтсыз бөлме жабдықталынады, бүл бөлмеде төл
байлаусыз туылады. Мүнда да азық жэне су астауы бар, жаңбыр суы өтпейтін жаппа, күн түспейтін көлеңке жасалады.
Малға азық механикаландыру төсілімен төулігіне 2 рет тартылады. Жаз айларында жем-шөп малга осы бөлмелерде, кыс
айларында қорада беріледі.
Жаз айларында 8 айдан асқан тайынша —қашарлар тәулік
бойы көп жылдық шөп егілген жайылымда бағылуға тиіс.
16-18 айлы ғы нда (тірідей салм агы 1 кл асс стандарт
көрсеткіштен асқан кезде), оларды алғашқы рет қолдан
үрықтандырады. Тайынша —қашарларды жасына, салмағына, өсіп дамуына, байланысты 50 бастан топ-тобымен үстайды, ал бүл топтагы мал жасының айырмашылыгы 30 күннен аспауы керек. Қорада азықтандырылғанда тайынша үшін
азықтандыру ені 0,65-0,70 м, қашар үшін - 0,70-0,80 м.
Жақсы өсіп жетілу, уақытында үрықтандырылу үшін, олар
таза ауада серуенде күніне біраз уақыт емін-еркін жүруі
керек. Ал жаз айында тәулік бойы біржылдық немесе көп
жылдық шөп егілген жайылымда болуы тиіс. Үрықтандырылган қашарлардың азық қүрамында міндетті түрде қорытылатын протеин, минералды зат (өсіресе фосфор) жөне
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
212
витаминдер болуы жөн. Кейбір кешендер мен механикаландырылған фермалар асыл тұқымды мал шаруашылығы қашарымен де қамтамасыз етілуі мүмкін, немесе асыл түқымды
мал шаруашылықтарына қажеті жоқ алғашқы бүзауланған
сиырлармен де қамтамасыз етіледі. Әрине, сүт кешендерінде
асыл түқымды шаруашылықтардан қашарлар жоспарлы түрде келіп түрады. Е.Ф. 3. Зубриянов. Е.И. Солдатова деректері
бойынша, асыл түқымды сиыр табындарында 1000 сиыр бол­
са, онда олар жылына 100-150 тайынша-қашар дайындай ала­
ды. Мүндай әдіс мал кешендеріне сауын сиырлармен толыктырады. Ол үшін ауданда, облыста асыл түқымды шаруашылык белгіленгені дүрыс, бүл шаруашылықтар жоспарлы
түрде сүт кешендеріне қашар дайындайды. Мүндай шаруашылықтарда асыл түқымды топ 60-65 жөне өндірістік топ
35-40% болуы тиіс. Асыл түқымды топқа жататын сиырлар­
ды таза түқымды жоспарлы линиядан шыққан бүқалармен
шағылыстырады, ал одан алынған қашарлар өз табынын толықтыру үшін қалдырылады.
Республика шаруашылықтарында сиыр табынын толықтыратын ш аруаш ы лы қ аралы қ бірнеш е фермалар бар.
Солтүстік Қазақстан обылысы «Куйбышев» жөне «Чайковс­
кий» шаруашылық аралық мамандандырылған фермаларда
тайынша-қашарлардың тірідей салмағы 17-19 айлығында 360380 кг-ға жеткен. Осындай бағытта төл өсіру нөтижесінде си­
ырлар мезгілінен 5-6 ай бүрын бүзаулайды да, алғашқы рет
бүзаулаған сиырлардан сол жылы 3000 кг дейін сүт саууға
болады.
?
Мал комплекстеріне берілетін тайынша-қашардың конституциясы мықты, жаңа технологиялық жағдайға бейім, сүтті тип­
ке жатуы қажет.
]і г г ^
Асыл түқымды бүқаш ықтарды өсіруге ерекше көңіл
бөлінеді. Олардың сапасы сиырлардан анағүрлым артық бо­
луы тиіс. Бүқалар негізінен сүтті және өнімі мол ата-енеден
шығады, жақсы өсетін, дене пішіні өдемі, тірідей салмағы
үлкен, конституциясы мықты, бүқалық қабілеті жақсы дамыған жөне өнімді үрпақ қалдыруға тиіс. Асыл түқымды
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
213
бүқашықтарға 16 айлығына дейін (азық өлшемі есебімен
есецтелгенде) сүт — 10, көк шөп жөне сүрлем - 30, шөп —
20 жөне жем I 40% беріледі, өрі қосымша ас түзын, бор,
сүйек үнтағын немесе фосфорлы кальций үнтағын, тағы
басқа микроэлемент түздарын береді.
Жаз айларында шөпті жөне сүрлемді жайылым шөбіне ауыстырады, көк шөп мөлшері екі айлығына дейін 1,5-2 кг, 6 айлығына дейін 15-20 кг.
53-сурет. Алатау ірі қарасының төлі.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
Щк
1.
2.
3.
даму
Сүт алу кезеңіндегі бүзауды өсіру төсілдері, оның үзақтығы.
Төлдерді өр түрлі бағытта өсірудің ерекшеліктері.
Асыл түқымды үрғашы тайыншалар мен бүқашықтардың өсіп
кезеңдерінің айырмашылығы.
‘
“
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
214
4. Үрғашы тайыншалар мен бүқашыктардың өсіп даму
кезеңдеріндегі азықтандыру деңгейлері мен құрамының айырмашы-
лықтары.
5. Әр түрлі кезеңдеріндегі төуліктік салмаққа жүмсалатын азық
қүны.
6. Әр түрлі өсіп-даму кезеңдеріндегі бүқашықтар мен үрғашы тайыншаларды бағып үстау төсілдері.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
215
IX ТАРАУ
Сүг өнімін өндіру технологиясы
ауын сиыр шаруашылығында сүт өнімінің мол
жөне экономикалық жағынан нәтижелі болуы
сиыр табынының қүрамына байланысты. Осыған
байланысты сиыр табынында оларды үстау мерзімін
анықтау жөне мезгілінде сиыр табынының жас малмен толықтырып, кәрілерін уақытында шығарудың
маңызы зор. Малдың өсуі, табынның сапасы жөне
қүрамы, сондай-ақ қалыптасуына байланысты.
Осы уақытқа дейін малдан өнімді көп алу үшін
оның санын көбейту қажет болды, мүндай жағдайда эр сиыр табында 10-12 жыл пайдаланып, тек
жылына 8%-ын ғана табыннан шығаратын. Көптеген зерттеулер бойынша сиырлар алты рет бүзаулағаннан кейін 1 кг сүт өндіруге 25% азық өлшемі
артық жүмсалғаны байқалады. Сондықтан кәрі сиыр
сүтінің өзіндік бағасы жас сиырларға қарағанда жо­
гарылау, әрине мүндай жағдайда оларды сиыр та­
бынында ұстаудың қажеті шамалы. Сонымен сиыр
табынындағы сиыр жасының шаруашылық экономикасына тигізетін өсері зор.
Көптеген асыл түқымды сиыр шаруашылығьшың
тәжірибелері бойынша жылына 8-10% кәрі сиыр
шығарылады, оның орны жас сиырмен толықтырылады, ал осындай жағдайда сиыр табынын асылдандыру өте қиын, себебі табында сүтгі аз беретін си­
ырлар қалуы мүмкін. Мүндай жағдайда сиырлар тек
С
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
216
шығу тегі арқылы сұрыпталады, көбіне бүл тәсілден көп
қателеседі, себебі сүт өн ім інің түқы м қал ауш ы лы қ
коэффициенті өте төмен. Ал сиырлардың дамуын, желін
бөліктерінің біркелкілігін, тез сауылуын сүрыптау қиынға
түседі.
Еліміздегі және шетелдегі көптеген тәжірибелер бойынша
сиыр табыны жылына бірінші рет бүзаулаған жас сиырлармен 25% толықтырылады, өрі осындай мөлшерде кәрі, ауру,
сүт өнімі аз( сиырлар сиыр табынынан бөлінеді. Сондықтан
көптеген асыл тұқымды шаруашылықтарда қазіргі уақытта
әрбір 100 сиыр 25-30% бүзаулайтын жас сиырлармен толықтырылып, сүті томен сиырлар сиыр табынынан шығарылуда.
Ол үшін бірінші рет бүзаулаған сиырларды 3-4 айдың ішінде
бақылау арқылы сүтін анықтау қажет, аса сүттісін сиыр табынын толықтыру үшін қалдырылған жөн. Мүндай жағдайДа жыл сайын сиыр табынынан 25-27% сиыр шығарылады,
оның ішінде 8-10% кәрі сиырлар, 5-6% қысыр сиырлар және
11-13% сүтсіз сиырлар. Ф.Ф. Эйснердің деректері бойынша
мүндай шаралардың сиыр табынының өнімін жоғарылату
үшін маңызы зор.
Ол үшін әр шаруашылықта тайынша — қашарларды көп
өсіру қажет, оларды тиісті қорамен, жем-шөппен және бағыпкүтетін адамдармен қамтамасыз ету қажет. Тайынша —қашар
сиыр табындарында коп болса, олардың ішінен жақсыларын
іріктеуге болады, өрі сол табынды толықтыруға да қолайлы.
Сиыр шаруашылығының алдында түрған міндет олардың санын, сапасын және өнімін көбейту. Ғылыми төжірибелерге
қарағанда түқымдық сапасы жоғары мал 1 кг өнім үшін түқымдық сапасы нашар малмен салыстырғанда жем-шопті 1,5-2 есе
аз жүмсайды.
Қырдың қызыл, қызыл-ала, қара-ала сиырларының түқымын жақсарту үшін: біріншіден, мемлекеттік асыл түқымды
мал станциаларындағы таза түқымды бүқаларды қолдан үрықтандыру тәсілімен кеңінен пайдалану керек: екіншіден,
түқымдылығы жоғары сиырлар мен қашарлардан өз сиыр
табынын толықтыру үшін 20-25% тайынша В қашарларын
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
"
\ _________________________________ _________ 217
іріктеп алу керек: төртіншіден, мемлекеттік асыл тұқымды
мал станциаларына қарасты жэне аймағындағы шаруашылықтарда жаңа тұқымды мал фермаларын үйымдастыру керек.
Осындай үрдісте үлкен шаруашылықтар жаңадан асыл түқымды мал зауытына айналады да, асыл түқымды мал фермалары, асыл түқымды мал шаруашылықтары болады. Егер эр
100 сиыр мен қашардан жылына 90-100 бүзаудан алынса,
оларды үрықтандыру үшін таза түқымды бүқалар пайдаланылса, онда аз уақытта асыл түқымды мал фермалары маңайындағы шаруашылықтарды таза түқымды бүқалармен қамтамасыз етсе, онда асыл түқымды мал фермалары мол өнімді
сиырлармен сүт комплекстерін де қамтамасыз етеді. Ғалымдардың мөліметтері және селекЦиалық жүмыс бойынша
қырдың кызыл, алатау, қара-ала, қызыл-ала сиырларының
алдағы жылдары асыл түқымды мал шаруашылықтарында сүті
3500-4500 кг, сүтінің майлылығы 3,75-4,1% болса, мал фермаларында сүті 3500-4000 кг, сүтінің майлылыгы 3,75-4,1%,
сүт комплекстерінде сүті 3500-4000 кг, сүтінің майлылыгы
3,75-4,1%, ал тауарлы фермаларда сүті 3000-3500 кг, сүтінің
майлылыгы 3,75-4,1% болады. Сауын сиырлардың сүті көбейген сайын, оның өніміне азық өлшемі де аз жүмсалады. Мы­
салы, жылына алынатын 1500 кг сүт үшін оның 1 кг-на 1,7
азык өлшемі жүмсалса, 3000 кг сүт алу үшін, оның 1 кг-на
1,2 кг, ал 4500-5000 кг сүт сауылган уақытта 1 кг өндіруге 0,9
кг азық өлшемі жүмсалады. Сиыр сүтінің өнімі оның тірідей
салмагына да байланысты. Алдыңгы қатарлы шаруашылықтардагы сүтті сиырлардың тірідей салмагы жогары болумен
қатар, сүті де жоғары.
Қырдың қызыл, қара-ала, қызыл-ала, алатау, симментал,
әулиеата сиырларының қолайлы орташа тірідей салмагы 500600 кг болуы тиіс.
Сиыр сүтінің және тірідей салмагының жогары болуы төлді
дүрыс өсіруге байланысты. Асыл түқымды мал шаруашылықтарында төлді өсіргенде, олардың тірідей салмагы, сол түқымының 1 класс стандартынан 10-15% артық болуга тиіс. Сондай-ақ бүл шаруашылықтарда 6 айлыгына дейін төулігіне үргаІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
218
шы бұзаулар 700-800 г, еркек бүзаулар 900-1000 г, 6 айлығынан 12 айлығына дейін 500-600 жэне 600-700 г салмак косатын болу керек. Ал, тауарлы фермаларда үрғашы бүзаулар 6
айға дейін 600 г, 6 айлығынан 12 айлығына дейін 500 г, 12
айлығынан 18 айлығына дейін 400 г салмақ қосып, 18 айлығында (бірінші рет үрықтандыру алдында) тірідей салмағы 360380 кг жетуі тиіс.
Шаруашылықгардьің мамандандырылуы
жөне шоғырландырылуы
Сүтті сиыр шаруашылығы мал шаруашылығының негізгі
бір саласы, шаруашылықтарда сүт өнімінің көбеюі жемшөптің қорына байланысты жэне малды асылдандырумен
қатар сүтті сиыр шаруашылығының мамандандырылуы мен
шоғырлануының да маңызы зор. Бүлардың бір артыкшылығы — ол шаруашылықты жаңа технологиялық өндірістік
негізінде дамытуға мүмкіндік береді. Көптеген авторлардың
зерттеулеріне қарағанда бірқатар шаруашылықтарда мамандандыру және шоғырландыру нәтижесінде сүт өнімінің өзіндік
қүны едәуір төмендеген. Сондықтан шаруашылықтарға си­
ырларды көп шоғырландырылған пайдалы. Мүндай жағдайда, қала маңындағы сүт өндіретін шаруашылықтардың бузаулары басқа шарушылықтарға берілуге тиіс. Бүл шараның
тиімділігі сол, сауын шаруашылығындағы сиыр саны көбейіп,
сүт өнімі артады. Мамандандырылған шаруашылықтардың
негізгі міндеті — басқа ш аруаш ы лы қтардан ж әне сүт
комплекстерінен үрғашы бүзауларды алып, оларды үрықтандыру жасына дейін өсіру, сондай-ақ жоспарлы линиядан
шыққан элита —рекорд жэне элита класты бүқалардың үрпағымен қашарларды қолдан үрықтандыру, оларды бүзаулауға
дайындау мен оларды сүтейту және басқа шаруашылықтар
мен сүт кешендерін бірінші рет бүзаулаған сиырлармен қамтамасыз ету. Ет өндіруге мамандандырылған шаруашылықтардың міндеті —шаруашылықтардан және сүт кешендерінен
■
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
------------------— ____________ _________
219
с\т өндіруге жарамайтын төлдерді алып, оларды етке тапсы-
ру щиін семірту жөне бордақылау.
Ал, асыл түқымды сауын сиыр шаруашылықтарының негізгі
міндеті жоспарға енген сиыр түқымын, бүқалар мен сиырларының линияларын одан өрі асылдандырып, мемлекеттік асыл
түқымды мал станцияларын асыл түқымды бүқалармен қамтамасыз ету.
\
Өнім бағыты жөне даму түрі
Қазіргі уақытта малды жаңа технологиялық өдіспен бағып күтуде және оларды сүт кешендерінде жаңа тәсілмен
азықтандырып, одан өрі асылдандыруда, олардың біркелкі
болуы қажет. Сүтті сиырлардың стандарты, типі, дене пішіні
өлшемдері, тірідей салмағы, өнімі, сауу машинасымен сауғанда сауылу жылдамдығы, сиыр желінінің сауу машинасына бейімділігі бірдей болған жөн. Сүт кешендеріндегі сиырДың сырт пішінін, еттілігі, сүйегінің беріктігі, аяқтары жақсы жетілмесе, жаңа өндірістік технологиялық сүт өндіру
төсіліне сөйкес келмейді. Сондықтан, сүтті сиыр түқымын
ж аңа ө н д ірістік тех н о л о ги ял ы қ ж олм ен өсіру үш ін,
біріншіден, сырт пішіні жалпақтау жөне конституциясы мықты болуы керек; екіншіден, малға жем-шөпті көп беріп, одан
алынатын сүт өнімін молайту керек; үшіншіден, организімі
өр түрлі ауруларға қарсы түра алатын төл алған жөн;
төртіншіден, сиыр машинамен саууға жөне механикаландырылған қоражайға бейім болуы керек; бесіншіден, стандарт
көрсеткіштері, дене өлшемі, тірідей салмағы. Сүті, сауылу
жылдамдығы, азықтандырылу мезгілі бірдей болғаны дүрыс.
Дене пішіні - сүтті типке сөйкес, денесі жалпақтау болғаны
жөн. Мал сүйегі жақсы жетілуі, конституциясы мықты,
көкірегі терең өрі кең болуы тиіс. Дене қүрылысында
кемшілігі бар малды технологиялық сүт кешендерінде үстауға болмайды. Ол кемшілікке мыналар жатады: көкірегі кысыңқы, шоқтығы биік, қүйымшағы биік, конституциясы осал
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
220
жөне өр түрлі ауруларға шалдыққыш. Жаңа технологиялык
сүт кешендерінде бағып күтуі үшін, қырдың қызыл сиырының, өулиеата сиырларының дене пішіні бір-біріне үқсас, дене
өлшемі мынандай болуы дүрыс: шоқығының биіктігі — 128130, қүймышағынын биіктігі — 133-135, кеуде тереңдігі —7071, кеуде ені 43-44, сербегінің ені - 50-52, таякпен өлшегенде денесінің қиғаш үзындығы — 154-155, жіліншік орамы —
18,5-19 см.
:;
Ал дене қүрлысьшың индекстері:
Үзындық индексі -120, кеуде индексі -61-62, жамбасы мен
кеуде индексі -88-86, шомбалдық индексі -146-147 және
сүйектілік индексі -14,5-14,6% болғаны жөн. Жаңа техноло­
гиялы к сүт кешендеріндегі бүл сиырлардың желіні өте
көлемді, дәнекер ткані көп, тостаған және дөңгелек тәрізді
болу керек. Желінінің колем олшемі 130, ені 35 жөне үзындығы 40 см кем болмауы керек, әрі желін бөліктері тең дамығаны жон, артқы екі бөлігінен 53-55% сүт сауылуға, ал
емшегі цилиндір немесе конус тәрізді болуға тиіс. Емшек
үзындығы - 6-9, ені 2,2-2,8, ал емшектерінің ара кашыктығы 7-15 см, жерден биіктігі 50 см-ден жоғары болғаны дүрыс.
Жаңа технологиялык сүт кешендеріндегі сиырлар тез сауылғыш және сүтті толығымен беруі қажет. Сүттің сиыр желінінен
болінуін уақыт мерзімімен анықтайды. Сиырдың тез сауылғыштығы мен сауылатын алғашқы 3 минутының аралыгындағы тығыз байланыс бар, бүл байланыстың корреляция
коэффиценті 0,52-0,88. Сиырдың тез сауылғыштығы оның
сауылу уақытына ,жалпы тәулік сүтінің мөлшеріне, сиырдың озіндік ерекшелігіне байланысты. Сауын сиырлардың
«Елочка» жэне «Тандем» қондырғыларында саууға жарайтындығын, егер сиырдын сауылғыштығы минутына 1 кг-нан
артық болса, содан білеміз. Сауылу уақыты сиырлардың сүт
бөлу рефлекісіне сай келуі керек.
Асыл түқымды сиырлардың тез сауылғыш қасиеттерін
өздерінің үрпақтарында да сақтаудың маңызы зор. Ғалымдардың дерегі бойынша Қазақстанда жоспарлы түрде өсірілетін
қырдьщ қызыл сиырының және өулиеата сиырларыньщ сүтгі
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
221
тйпке жататын тез сауылғыш стандарт көрсеткшп болтаны жен.
Асыл түқымды мал зауыттарында сауын сиырлардьщ тез сауылуы минутына 1,8-2,0 кг, асыл түқымды мал шаруашылыктарында 1,7-1,8 кг, асыл түқымды мал фермасында 1,6-1,8 кг, сүт
кешенінде 1,5-1,6 кг, тауарлы фермаларында 1,4-1,5 кг болады.
Бүл стандарт көрсеткіштері, сиырларды одан әрі асылдандырган уақытта, жаңадан бүқа мен сиыр линияларын шыгарганда
еске алынуы керек.
Қара ала, қырдың қызыл, алатау, симментал, сиырларын
қолайлы сүтті типке асылдандыру жүмысы түқымды таза өсіру
төсілімен жүпталып және сүрыпталып түруы қажет. Асыл
түқымды табындарда сиырдын се лекция лық тобы бөлінсе,
тауарлы шаруашылық табындарынан асыл түқымды сүтті
типке жататын топ бөлінеді. Селекциялық топқа жататын
қырдың қызыл сиыры сүтінің майлылыгы 3,8, өулиеата
сиырынікі 3,8% жогары, сол сияқты сүт көрсеткіші I класс
стандартынан 10-15% жогары болуы тиіс. Өте сүтті сиыр
сүтінің майлылыгы одан 0,1-0,2% кем болса да, селекциялык топқа жатқызылады.
Сүтті типке жататын бүқа конституциясы мықты жэне дене
пішінін бейнелейтін экстерьерінің кемшіліктері болмауы ке­
рек. Ірі бүқалардың тірідей салмагы 900 кг-нан артык, букалык касиеті жэне үрыгы жақсы болуы керек. Асыл түқымды
бүқалар өзінің жақсы қасиеттерін ұрпақтарына бүлжытпай
беруі тиіс. Келешекте сүт кешендері жэне механикаландырылган фермалар бақылау қорасынан сыннан өткен жэне технологияга жақсы бейімделген малдармен толықтырылып отыруы керек.
Тұмса сиырларды сүгейту
Көптеген шаруашылықтардың тэжірибиесіне Караганда
қашарларды бүзаулатуга дайындау жэне олардын желінін
уқалап, жақсы шынықтыру келешекте сиыр сүтінің көбеюіне
эсеоін тигізеді, бүл алгашқы бүзаулаганда сүтін көбейтіп койІРІ қ а р а ш а р у а ш ы л ы ғ ы
мая, оның бүдан кейін де пайдалы өсері болады. Сондықтан, буаз қашарларды бүзаулауынан 3-4 ай бүрын еңбек
жүмысы тегіс механикаландырылған бақылау қорасына
көшіреді. Егер шаруашылықта арнайы бакылау қорасы болмаса, онда сиыр кораларынан орын әзірлейді. Шағылыстырылған кашарлар сиыр табынының 25-30%, сиыр табыны
1000 сиырдан түрса бақылау қорасының сыйымдылығы 250300 мал орны болады. Алғашқы бүзаулайтын сиырлар ба­
кылау қорасында 3 айға дейін сыннан өтіп, олардың сүті
аныкталады.
о
' ;Ч--1
Алғашқы бүзаулайтын сиырлар бакылау корасынан сын­
нан өткені жөн, содан кейін сүттілері негізгі сиыр табынын
толықтырады. Әсіресе, сүттілігіне, сүтінін майлылыгы мен
белогына, желінінің жақсы жетілуіне, сүтіне азық өлшемінің
аз жүмсалуына, сондай-ак жаңа технология бойынша механикаландырылған сиыр кораларына карай бейімділігіне көп
көңіл бөледі. Осы бакылау корасында асыл түқымды бүкалардың үрпақтарының өнімділігін багалайды. Бакылау корасындағы кашарлар төжірибелі сауыншыларға бекітіледі (өр
сауыншыға 25-30 кашардан). Сауыншылар оларды бүзаулатуға әзірлейді, бүзаулаганнан кейін, оларға сүтейту шараларын колданады. Оларды бакылау корасында байлап үстайДы, күніне бір рет (далага 4-4,5 км жерге) бақташылар
серуендетеді. Әсіресе каш арлардың желініне көп көңіл
бөлініп, таңертеңгі және кешкі сиыр саууда желінін жақсы
жетілдіру үш ін уқалайды . Осының нөтижесінде қаш ар
желінінің дәнекер тканьдары жаксы өседі жэне төрт бөлігі
бірдеи қалыптасады, емшектері де жетіліп машинамен саууга рефлекс тудырады.
Профессор А.С. Всяких сиыр желінін максатгы дамытуды
үш кезеңге боледі:
Бірінші айда. Алғашқы аптада желінді уқалайтын орындағы
станокқа үйретеді. Ол үшін желіні мен емшегі аз гана уқаланады. Екінші аптада желіннщ өр бөлігін (екі қолмен бірдей уқалайды) 4-5 минуттан уқалайды, емшегі аздап-аздап созылып, тартылады. Үшінші аптада желінінің өр бөлігін екі қолмен бірдей
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
уқалайды, жоғарьщан төмен қарай уқалап, емшегін төмен тартады, сипалайды, мұндай әдіс 4-5 минутқа созылады. Төртінші
аптада желінінің алдыңғы екі бөлігіне көп көңіл бөледі, себебі
артқы екі бөлігіне қарағанда олар нашарлау жетіледі. Бұл апта­
да да уқалау әдістерін жоғарыда айтылғандай қайталайды.
Уқалауды бітер кезінде желінді жоғары көтереді, мүндай өсер
бүзаудың сиырды емгеніне үқсайды. Уқалау 5-6 минутқа созы­
лады.
Екінші айда желінді уқалау толығымен өтеді, әрбір бөлігіне
екі қолдың алақанымен жоғарыдан томен немесе керісінше
уқалайды. Ең алдымен желіннің сол жағын, содан соң оң жағын уқалап, желінді төменнен жоғары қарай бірнеше рет итерумен аяқтайды. Әсіресе желіннің алдынғы бөліктеріне көп
көңіл бөледі. Екінші айда сиыр желінінің әр уқалауына 6 ми­
нут бөлген дүрыс.
Үшінші айда. Екінші айда желінді қалай уқаласа үшінші
айда оны қайталайды. Бүл айдың үшінші аптасынан бастап
уқалауды азайтады және уқалағанда тек қана төменнен жоғары қарай баяулатады, кейде 3-4 минуттай ғана сипайды.
Бүзаулауына 15-20 күн қалғанда желін уқалауды тоқтатады.
Бүл уақытта оларды сауу апаратында үйретеді. Ең алдымен
сауу машинасын жанына қояды, олар көреді жэне кейде
иіскейді. Екі күннен кейін апаратты жүргізеді, оны жүргізген
уақытта оған қалай эсер еткенін бақылайды. Мал бүған
үйренгенен кейін, олардың емшегіне сауу стакандарын
кигізіп, тез суырып алады.
Қашар желінінің жақсы жетілуіне жөне алғашқы бүзаулаған сиырлардың сүтеюіне малды дүрыс азықтандыру мен
күтіп-бағуды ң маңызы зор. Бүзаулау алдында сиырды
күніне бірнеше рет далада серуендетудің пайдасы бар.
Қашарға бүзаулау алдында беретін азық олшемі буаз сиырларға берілетіннен кем болмауы керек. Оларды бүзаулауы на 10-15 күн қалғанда сиыр қорадағы бүзаулау
б о л м е с ін е о к ел ед і.
Бүзаулағаннан кейін жөне қалыпты орнына түскен соң алғашқы бүзаулаган сиырларды машинамен саууға даярлайды,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
22 4
сауар алдында желінін уқалап, сонан соң жылы сумен жуады.
Бүзаулау бөлмесінен кейін бақылау қорасына орналастырып,
мүнда машинамен сауылады. Сиырларды сүтейтудің дүрыс
төсілі зоотехникалық нормамен, өнімділігіне қарай азықтандыру. Қыс айларында шөптің бірнеше түрін, шөп үнын, жүгері
сүрлемін, тамыр түйнек —жемістілерді, ал жаз айларында өнімі
мол жайылымды жөне қосымша көк шөп берген дүрыс. Алғашқы бүзаулаған сиырлардьщ жылдық азық қүрамында: жай­
ылым және сүрлем — 45-50, көлемді азық (шөп, сабан) — 2630% болуға тиіс. Олардың әрбір 1 кг сүтіне 200-400 г жем
беріледі, ал қалған көлемді, сүрлемді және көк азықтарды
барлығына бірдей береді. Рационы 10 күнде 1 рет өзгертіліп
түрады. Әсіресе, сиырдың сүттілігіне, тірідей және күнделікті
қосатын салмағына қарайды. Бүл сиырларды сүтейту үшін,
бүзаулағанына 15-20 күннен соң азық қүрамына қосымша
2-3 кг азық өлшемі есебінен береді.
Мысалы, алғашқы бүзаулаған сиырлардан тәулігіне 10 кг сүт
сауу үшін, төулігіне: шөп —6 кг, шөп үнтағы —8 кг, жүгері сүрлемі
- 16 кг, тамыр түйнек-жемістілер - 10 кг, жем — 3 кг, өсімдік
үнтағы - 1 кг берілуі тиіс, қосымша түз, бор, сүйек үны беріледі,
ал тәулігіне 20 кг сүт сауу үшін: шөпті —8 кг, шөп үнтағы — 10
кг, жүгері сүрлемін —20 кг, тамыр-түйнек —жемістілерді —15 кг,
жемді —8 кг жөне өсімдік үнын — 1 кг-нан беру үсынылады.
Сиырлардьщ сүті артқан сайын, берілетін азықтың мөлшері
де көбеюге тиіс, өйтпесе сиырдан сүт көп сауылмайды. Әрине,
бақылау қорасындағы сиырдың жем-шөп рационы өзгеріп түруы
қажет, азық қүрамы әр түрлі болғаны жөн. Негізгі мақсат алғашқы бүзаулаған қырдың қызыл сиырынан және әулиеата сиырынан жылына әр қайсысынан 3000-3500 кг дейін сүт сауу, 1
кг өндірілген сүт үшін 1,1-1,25 кг азық өлшемі және 110-125 г
қорытылатын протеин жүмсалу қажет. Малдың жеген азығы
айына 3 рет өлшеніл, есептеледі. Ол азықты өлшеу арқылы
қанша мал азығы және қорытылатын протейн 305 күн ішінде
жүмсалғанын білеміз. Сондай-ақ ай сайын сауылған сүт және
1 кг сауылған сүтке қанша азық өлшемі, қорытылатын проте­
ин жүмсалғаны есептеледі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Алғашқы бүзаулаған сиырдың сүт өнімін анықтау үшін
айыну үш рет бақылау сауу жүргізіледі, ал сүтінің майлылы*
ғын жоне белогын айына бір рет екі төуліктегі сүтінен анықтайды. Екінші айдың жартысында (40-50 күндері) сиыр
желінінің және емшегінің сырт пішіні бағаланады, желін
өлшемдерін алады, сиырлардың тез сауылғыштығы анықталады. Бүл сиырларды сүтейткені үшін сауыншыларға қосымша ақы төлейді.
Мал шаруашылығы жене ветеринария ғылыми-өндірістік
орталығы зерттеулері бойынша мүндай сиырларды бір шаруашылыққа шоғырландырса, оларды сүтейтуде жеңілірек бо­
лады. Қашарларды зоотехникалық молшермен азықтандыру
арқылы, олардың сүт онімін 15-20% арттыруға болады. Мәселен, Солтүстік Қазақстан обылысы «Мамлют» асыл түқымды мал зауытында алғашқы бүзаулаған 80 сиырдың сүті
3212 кг дейін жетсе, сүтінің майлылығы 3,82% болған. Си­
ырларды осылай сүтейту нәтижесінде әрбір сиырдан 450 кгнан қосымша сүт сауылған, ал сүтінің майлылығы 0,1%
артқан.
Тежірибе шаруашылықтарында алғашқы бүзаулаған сиыр­
лар бақылау қораларына кешірілгеннен кейін, 1,5-2 ай
желіндерін уқалау нәтижесінде, желіні уқаланбаған сиырлармен салыстырғанда сүті 368 кг немесе 17% артқан.
Солтүстік Қазақстан облысы «Бишкуль» тәжірибе станциясында алғашқы бүзаулайтын сиырлар жақсы дайындалған, соның нетижесінде олардан орта есеппен 4678 кг сүт
сауылған.
Зертеулерге қарағанда бақылау қорасынан алғашқы бүзаулаған сиырлардың желін колемі үлкен және ондағы дәнекер
ткані коп, түрі тостаған немесе донгелек тәрізді больш келсе,
сүті жақсы сауылған жене машинамен саууға да қолайлы болған. Қораларды бүзаулатуға дайындаудың жене оларды
сүтейтудін келешекте сақа сиырға айналғанда сүтгі болуына
паидалы әсерш типзеді.
Алғашқы бұзаулаған сиырдан 3000 кг сүт сауылса, сақа сиырға айналғанда жылына 5000 кг сүт алуға болады.
u
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
226___________________________________________
Асыл түқьшды шаруашылықтарда бақылау қорасы бар бол­
са, қосымша әрбір 100 басқа 1 лаборант жөне 1 техник жұмыс
істеуге бөлінеді. Лаборант ай сайын сиыр сүтінің майлылығын,
ондағы белокті, желінінің өр бөлігінен шығатын сүтін, тез сауылғыштығын, желіннің морфологиялық — физиологиялық
ерекшелігін, өлшемін анықтайды. Техник он күн сайын мал­
дьщ жеген азығын есептейді, ай сайын сиыр желінін бақылай­
ды және сүт мөлшерін анықтайды, қүжаттарды жонге келтіреді,
сонан соң алғашқы бүзаулаған сиырларды қолдан үрықтандырады. Тауарлы шаруашылықтардың бақылау қораларында да
үнемі сүт өнімін және сүтінің майлылығын, желіннің морфологиялық-физиологиялық ерекшелігін сауын сиыр машинамен
саууға жараи ма, жоқ па соны анықтаиды.
Негізгі сиыр табьшын жақсы өскен, сүтгі типке жататын, желіні
тостаған және дөңгелек тәрізді, төрт бөлігі бірдей жетілген,
емшектері цилиндір тәрізді, үзындығы 6-8 см, машинамен саууға қолайлы алғашқы бүзаулаған сиырлармен толықтыруға бо­
лады. Ал тез семіретін және сүтін үнемі азайтатын сиырларды
мал бордақылау табынына қосады. Сиырлардың түяғына көңіл
бөлген жөн, себебі жаңа технологиялық жағдайда сиырлар
көбінесе темір еденде болады. Сондықтан олардың түяқтарын
үнемі бақылап, сынықтарын кесіп, ретке келтіріп отыру қажет.
Сонда сиырлардың тез семіруіне жағдай жасалады.
Бақылау қорасында алғашкы бүзаулаған сиырларды сүтейтудің
нәтижесінде бүқаларды өз үрпақтары бойынша бағалау жүзеге
асады. Жаңа технолошялық жағдайларда бүқалардың өз үрпақтарыңца жақсы қасиеттері сақталатындығы анықталады.
Сонымен бақылау қорасының нәтижелі екендігін:
бірінші — сиырлардың сүтейгендігінен;
екінші — жаңа технологиялық өндірістік типке бейімделгендшнен;
•
..
,
үшінші — алғашқы бүзаулаған сиырларға сүтейту шараларын қолданып, оларды өндірістік табындарға дайындауға
мүмкіншілік туғанынан;
төртінші — бүқаларды өз үрпақтарының қасиеті бойынша
бағалаудан анықтаймыз.
I
•
М Г к П Г Ш
- Г f t T r i T T Г ■: ‘ ІТ Й Т і
-V
•
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
.
ііЬ Г и
і
‘
.
К А
Қарқынды технология өндірісің
сүгті ірі қараны бағалау
Сауын сиыр шаруашылығын жаңа технологиялық жағдайда өркендетуге сиыр тұқымын және өнімін жақсартуға малды
асылдандырудың маңызы зор жэне малды асылдандырудың
төсілі де, селекциялық бағытта өзгереді. Егер бірнеше жыл
бүрын сауын сиырлардьщ сүтгілігіне жөне сүтінің майына ғана
көңіл бөлінсе, қазіргі уақытта сүт белогына, желіннің түріне,
сүт сауылғыштығына, сүтке жүмсалған жем-шөп мөлшеріне,
дене пішінінің типіне және әр түрлі ауруларға шалдықпауына
қарайды
орындауда сиырды жақсы азықтаңдыра
үнемі бір бағытта сүрыптау керек.
Мүндағы негізгі мақсат сиыр табынынан сүті аз
шығарып, сүттілерін және үрпақтарында түқым қуа
жақсы қасиетін сақтайтын сиырларды қалдыру қажет
сиырлар сүтсіз және сүтінің
көрсеткшітерінен
шығарылады
қысыңқы, конституциясы нәзік, экстерьерінің кемістігі бар си­
ырлар да шығарылады.
Т.Б. Гиматдиновтың 1976 зертеуі бойынша қырдың қызыл
сиыры табыны орта есеппен майлылығы 3,7%, 4000 кг сүт бершпнде
шығарылады
нын толықтыратын тайынша — қашарлардың сүті енелерінің
қажет
түқымды
есе артық болуы шарт. Мысалы, табындағы сиырлардьщ сүті
3000 кг, сүтінің майлылығы 3,8% болса, асыл түқымды бүқашықтардың енелерінің сүті 5000 кг, сүтінің майлылығы 4% кем
болмауы тиіс.
Мүндағы негізгі мақсат, сиыр табынының орташа сүт
көрсеткіші артқан сайын, сүрыпталатын сиыр сүтінің де стан­
дарт көрсеткіші арта береді. Егер табындағы сиыолашіын сүт
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
көрсеткіштері өр түрлі болса, сүті аз сиырларды жыл аяғында
табыннан шығарацы. Сиыр табынынан кәрі сиырлардың 10 жөне
шығарылады
табынында
ырлар да, керісінше, сүтінің майлылығы төмен, ал сүті табын
көрсеткішінщ сүтіне тең, немесе сүтгі сиырларда да кездеседі.
Ал сүті өте майлы және сүті орташа сиырлар табыннан шыгарылмайды, себебі сүті мен сүтінің майлылығын таза майға айналдырғанда көрсеткіші қанағаттанарлықтай болады. Сүті өте
майлы сиырларды сүтейткен жөн, ал аса сүтті сиыр, бірақ сүтінің
майлылығы томен сиырларды, сүт майлылығын арттыру үшін,
майлылығына жақсы эсер ететін жем-шөппен азықтандыру
қажет. Мал сүрыптау кезінде сауын сиырлардан бір маусымда
ай сайын қанша сүт сауылатынын ескерген жөн. Кейбір сиыр­
лар бірінші айдан бастап кейінгі айларға дейін сүтін азайта
береді, ал басқалары 3-4 айдан кейін бірден азайтып жібереді.
Ай сайын біркелкі сүт беретін сиырлардьщ сүті әр уақытта да
жоғары және олардан үнемі сүт көп алынады. Сондықтан сиыр
табынында ай сайын сүтін 5-6 пайыздай азайтатын сиырларды
қалдырған дүрыс.
Сүт кешендерінде сүрыптау төсілін қолданып, біркелкі сүт
сауылатын сиыр табынын қүрастыруға болады. Егер сиыр сүтті
болып, олардан жылына бүзау алынса, сиыр табынының жаксы болғаны. Әсіресе, сүт комплексіндегі сиырлардьщ ірі, тірідей
салмагы ауыр болғаны жөн, себебі мүндай сиырлардан көп сүт
сауылады.
Сиырлар мен қашарларды тірідей салмагы арқылы сүрыптаганда олардың стандарт көрсеткішіне қарайды. Сиыр табынын
толықтыруга арналган олардың тірідей салмагы 1-класс стандартынан кем болмауы шарт.
Малдың экстерьері жэне конституциясына карай сүрыпталганда сүйектерінің мықтылыгына, еттілігіне, көкірегінің
тереңдігі мен кеңдігіне, жалпы дене күрылысының жақсы дамуьша қарайды. Себебі мүндай мал өте төзімді жөне ауруларга
шалдықпайтын болады, үрпақ беру қабілеті жақсы жөне өнімі
де жогары.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Мал кешендерінің барлық алаңы (қора ішіндегі, азықтандыру алаңындағы т.б. едендері) асфальтталған. Соньщ салдарынан мал тұяғы тез қажалады, сондықтан оларды тұяғы жақсы жетілуіне қарап та сұрыптайды.
Сиырды өніміне қарай сүрыптаумен бірге, олардьщ желінінің
морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне де қарайды. Әсіресе желінінің сыртқы пішініне көп көңіл бөлінеді, олар­
дьщ бөліктерінің тең және жақсы өсуіне, желінінің денеге дүрыс
орналасуына қарап та сүрыптайды.
Сүрыптаудан нашарлары бөлінгеннен кейін, қалған сиырларда тауарлы шаруашылықтарда екі топқа бөледі: асыл түқымды жөне өндірістік. Асыл түқымды топқа өнімі жоғары сақа
сиырларды береді (сүті мен сүтінің майлылыгы сиыр табьшы
көрсеткішінен едөуір жоғары). Бүл топка кырдың қызыл сиырының және өулиеата сиырларының сүт корсеткіштері жөне
сүтінің майлылыгы мен белогі 1 класс стандартынан жоғарғысы кіргізіледі.
Тауарлы шаруашылықтардағы сиыр табьпшның асыл түқымды тобына алғашқыда сақа сиырлардың сүт көрсеткіштері 27003000 килограмға жетсе, ал қырдың қызыл сиыры сүтінің майлылыгы 3,7, өулиеата сиыры сүтінің майлылыгы 3,8 пайыздан
асса кіргізуге болады. Ал сиырлардың тірілей салмағы 500 килограмнан артуы, экстерьерін бағалағанда 8,5 балдан жоғары
болуы тиіс. Асыл түқымды мал өсіретін шаруашылықтарда, көп
ипкіпттм бонитировка материалдарьш зертгеуден кейін, олардағы сиыр табынын бір қалыпқа келтірген жөн. Асыл түқымды
малдан селекциялық топ қүрылады, бүл топқа өнімі жоғары
линиялардан шыккан мал кіруге тиіс. Селекциялық топтан
табынды толықтыратын кашарлар мен жас бүқалар алынады.
Селекциялық топка енгізілмеген қашарлар басқа шаруашылыктарға берілсе, еркек бүзаулары етке тапсыру үшін бордақыланады. Сондай-ақ селекциялық топтан мемлекеттік түқым мал
станциясын асыл түқымды бүқамен қамтамасыз ету үшін сүтті,
шығу тегі жақсы, мал өнімді линияда тараған сиыр бөлінеді.
Малды бонитировкалау кезінде асыл-түқымды өсіретін шаруашылықтардағы селекциялық топтың материалдарын жеке есеп'
“
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
23 0
Профессор
сиырының селекциялык
тұрады
Бірінші топ I «сүтті және сүті өте майлы» - сүті асыл түқымды сиыр иүтшен жоғары, сүтінщ майлылығы 4 пайыздан
Екшші топ —«сүтті» —сүті едәуір артық
лығы 3,8-3,9 пайыз;!
* т
Үшінші топ - сүті «өте майлы» - сүті азырақ, ал сүтінің
майлылыгы 4 пайыздан жоғары.
Әр топтың өзіне төн тірідей салмағының стандарт көрсеткіші
болады. Әрі сиырдың дене пішіні, дене қүрылысы үқыпты сипатталуы керек және өрбір 100 кг тірідей салмағына қанша сүт
өндірілетінін анықтауға тиіс. Сонымен катар бүқа жөне сиыр
линиясын анықтаған жөн. Ол үшін, ең алдымен сиырларды
туыстас топтарға, сонан соң өніміне қарай үш топқа бөледі,
одан линиясын анықтайды.
Сиырлар қолдан үрықтандырылады, бір бүқа үрығы мен
бірнеше жүздеген сиыр үрықтандырылып, төл алынады, сонды қтан бүқаны сүрыптауға көп көң іл бөледі. Әсіресе
мемлекеггік түңғыш мал станциясындағы бүқалардың жыныстық қабілеті жақсы болғаны жөн.
Еркек бүзауды ең алдымен олардың шығу тегі (қандай линиялардан немесе қандай туыстас топтардан, енесінің сүті қансүрыптайды
түқымдық бүқа үшін: таза түқымдысын
стандартынан
асатындарын
қосатынын жөне конституциясының мықтысын ескеріп қалдырады. dcipece, шығу тегіндегі
бөлінеді. Мәселен, қырдың қызыл сиырының еркек бүзауласүрыптағанда
латыш қызыл сиыры еркек бүзауының ене сүтінің майлылыгы
4,2 және өулиеата сиыры еркек бүзауынын ене сүтінің майлы­
лыгы 4,1 пайыздан артық болуга тиіс.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
_________________________________________ 231
Сүгті ірі кдраны үстау төсілдері
С^тті ірі қараны кыста және жазда үстау тәсілдері, шаруашылықтың табиғи-эканомикалық жағдайына және қабылданған сүтті өндіру технологиясына байланысты.
Мал азығымен молымен қамтамасыз етілген шаруашылықтарда, қыста мал қорада, ал жаз айларында габиғи және екпе
жайылымдарды иайдалану арқылы үсталынады.
Жері көп жыртылган аймақтарда малдарды көбінесе қолда
—лагерлік тәсілді қолданып үстайды. Онда жазғы айларда жеңіл
қалқан, сиырды сауатын орындар және де басқа да бөлмелер
қамтамасыз етіледі.
Қолда лагерлік төсілмен үстаудын өз ерекшеліктері бар,
малдын күтіміне, жағдайына жақсы эсер етеді, сонымен қатар,
ветеринарлық -санитарлық жүмыстарды сапалы жүргізуге
мүмкіндік туады.
Сауын сиырларды көп жылдық екпе жайылымда үстаудың
нәтижесінде, эр сиырдан төулігіне 14-18 кг сүт саууға болады,
әрине ондай жағдайда жем аз жүмсалынады. Осындай жағдайда
әр сиырға 0,2-0,3 га жайылым бөлінеді.
Малдарды жазда жайылымда үстаудың көптеген артықшылығы бар, әсіресе сиырлардың бүзаулау қабілеті жақсарады,
уақытынан бүрын қашады. Жайылымның өсімдігі қурап, не­
месе азайған мезгілдерінде, екпелі жасыл майсамен қосымша
азықтанд ыры л ады.
Малды байлап үстау. Малды байлап 3-4 қатарлы қорада
үстайды, мүнда малдарды азықтандыру, қиын жинау барын­
ша механикаландырылған, ал малдар қатар-қатар бастары бірбіріне қарап түрады, ортада үлкен кең жол, ол асфальттанған, ол ортадан жеңіл трактор өтіп мобильдік тәсілмен мал
азығын таратады, ал малдың киы транспортермен жиналады.
Малды байлап үстаудын үтымдылығы, әр малға тиісті
мөлшермен азығын таратады, сиырды сүтейтуге мүмкіндік
туады, малдың жағдайын бақылауға қолайлы, әрі малды
қашыруға да ыңғайлы. Малды қолда үстаудың өзіндік қиындықтары бар, себебі көптеген жүмыстар қол күшімен атқаІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
рылса, сонымен қатар 1ц сүтке 1,3-1,6 есе еңбек шығыны
көп жүмсалады.
Малдарды қолда үстаған уақыттарында, оларды мезгілді
уақытында тәулігіне бір рет серуендетіп түру қажет, ал
серуендеудің маңызы зор, себебі жалпы малдың денсаулығы
жақсарып, уақытында бүзаудың жеңіл тууына көп себебін
тигізеді.
Малды бос ұстау тәсілінің ерекшелігі, оларды топ-тобымен
ұстайды, малдар емін-еркін қорада жүреді және серуендеу алаңында болады. Малды бос үстаудың ерекшелігі, барлық жүмысты механизация күшімен атқаруға болады, әрі 1т сүт өндіруге
еңбек шығыны аз жүмсальшады. Малды бос үстау мезгілдерінде
көлемді және сүрлем азықтарын топ-тобы бойынша таратады,
тек қана жемді жеке-жеке, сауу мерзгілінде мөлшерлі түрде
таратады.
Әр түрлі табиғи —эканомикалық аймақтарда, малдарды бос
үстаудың өзінше ерекшеліктері бар. Жылылау аймақтарда жартылай ашық қораларда үстайды, серуендеу алаңдарында ірі,
сабақты, сүрлем және көк майса азықтарды таратады. Ал
солтүстік аймақтарда малдар қораларда үсталынады, оларға мал
азығын сол қорада таратып, серуендеуіне де мүмкіндік туғызады. Эрине малдарды азықтандыру үшін, оларды топ-топқа
бөледі: буаз, суалған сиырлар, бүзаулайтын қорадағы сиырлар,
жаңа бүзаулаған сиырлар, аса сүтті сиырлар, жалпы сауын си­
ырлар болып. Бүзаулайтын қорада эр сиыр байлаулы болады,
эр қайсысын жеке-жеке сауады.
Малды бокста бос үстау төсілінің коптеген ерекшеліктері
бар. Сиырларды топ-тобымен секцияларда үстайды, эр секцияда 25-50 сиырдан келеді. Малдардың дем алуы үшін эр
секцияда жеке-жеке бокстары бар, ал бокстарының едені
металл торлардан түрады. Полдың астында қи қоры бар,
бір жыл откенш е толады, сосын оларды биотермалы қ
тәсілмен өңдейді, одан кейін оларды егін алқаптарына шығарады. Қи қорынан қиды арнайы машинамен шығарады.
Малдарды бокста бос үстау тәсілі коптеген Ресей шаруашылықтарында қолданылады. Әсіресе, 800-1200 бас сиырI
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
V--------- ------------------------------------------------—
233
лар бар сүт кешендерінде, осы тәсіл ерекше жақсы дамыған.
Арнайы қораларда сиырларды «ёлочка» қондырғысында са­
уады, онда сиырларға жем таратылады. Бүл арнайы корада са­
уын алды алаңы, сүт жинау бөлмесі, сиырларды қолдан үрықтандыру бөлмесі жөне жүмысшылар бөлмесі бар. Ауаның суық
мезгілдерінде сиырлар боксы бар қорада болады, ал жылы
мезгілдерінде серуендеу алаңына шығарады.
Малдарды бос үстау мезгілдерінде, олардың экологиялық
ерекш еліктерін ескереді. Әрбір қалыптасқан топтардың
лидерлері болады, қалғаны соған тәуелді. Ал, осы топты өзгертсе, малдарда стресс пайда болады, сол себептен олардың фи­
зиология лық функциясы озгеріп, сүт онімі төмендейді. Сол
топқа жаңадан сиырды енгізсе, олардың орташа сүті 5% және
одан көп төмендеуі мүмкін. Бір топтан, олардың лидерлерін
шығарып тастаса, ол топта да стресс пайда болады. Егерде,
төуліктік кесте озгерсе, олда стресс болуга жэне сиырлардьщ
сүтгілігінің төмендеуіне эсер етеді. Осындай колайсыз жагдайлар болмау үшін, олардың қүрылған топтарын өзгертпеу қажет
және күнделікті кестелерін де озгертпеу керек.
Өндірістік дамуда сүггі малды азықтандыру
Сиыр шаруашылығын өндірістік негізінде оркендету үшін
жемшөп мол болғаны жөн, сонда мал толық азықтандырыла­
ды. Сауын сиырларды дүрыс азықтандыру арқылы сүт өнімін
көбейтіп, оның сапасын жаксартуға болады. Ол үшін сауын
сиырларын жыл бойы рационы мол жем-шөппен дүрыс азықтандырып, жем-шөп қүрамы организм мүқтажьш толық қамтамасыз етіп отыру тиіс.
Сауын сиыр шаруашылықтарындағы қырдың қызыл, қара
ала, алатау, симментал және әулиеата сиырлары шоғырланған
аймақтардьщ табиғи және экономикалық жағдайына байланы­
сты жем-шөп қорьш әрбір шаруашылық өздері қамтамасыз етуі
керек.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
234
Рацион қүрамы н бағалағанда, оның сапасына, азы қ
өлшемінің өзіндік қүньша жэне сиырлардьщ сүт өніміне қарап
бағалайды. Ал сауын сиырлардьщ сүтіне қарап бағалайды. Са­
уын сиыр өнімі көбейген сайын, рацион қүрамының сапасы да
жақсара түсуі қажет. Осы тәсіл сауын сиырлардан сүтгі алуға
мүмкіндік беріп, оларды бағып-күтуге жүмсалатын шығын азая
түседі.
Сауын сиырларды азықтандыруда ғылыми негізделген сау­
ын сиырлардьщ сүт өніміне қарай бір жылда жүмсалатын азық
өлшемі қолданылып келеді.
Сауын сиыр ш аруаш ы лы қтары үш ін, олардың азық
өлшемінің мөлшеріне қарап, әр сиырға қажетті жем-шөпті
есептеп білуге болады. Солтүстіктегі облыс шаруашылықтарында сиыр қыс айларында қорада 215 кун болса, жайлымда 150 күн бағылады, ал оңтүстіктегі облыс шаруашылықтарында, керісінше сиыр қыста қорада 150 кун болса,
жайлымда 215 күн бағылып жүр. Әрине, бір сауын сиырдың
жылдық азық мөлшерін есептегенде, олардың сүт өніміне
және тірідей салмағына да қарайды. Қыс айларында бір са­
уын сиырларға тәулігіне 8-10 кг шөп, 4-6 кг пішендеме, 2540 кг сүрлем (жүгері, қызылша, т.б.) жөне 3-5 кг әр түрлі
жем беріледі.
г
- •••
т -1
Сауын сиырлардьщ сүті көбейген сайын жүгері сүрлемін аз,
ал қызылшаны көбірек береді. Қызылшаның сиыр сүтін көбейтуде маңызы зор, өрі азық қүрамын толықтырып, жем-шөптің
толық пайдалануына жақсы өсер етеді. Қыс айларында мал
рационында жүгері сүрлемі коп болса, аздап қызылша қосады,
өзара қатынасы 1:1-1,5 болады. Егер сиырдан төулігіне 10-12 кг
сүт сауылса, 0,5-1 кг қызылша берілуі қажет.
Сауын сиырдың сүт өніміне, жем-шөптегі қорытылатын про­
теин мөлшеріне қарай, өрбір кг сүт үшін 200-350 грамға дейін
жем береді. Әрбір килограмм азық өлшеміне 100-115 грамм
қорытылатын протеин болганы жөн. Егер, азық қүрамында
қорытылатын протеин аз болса, сауылатын сүт мөлшері азайып, мал азыгы көп жүмсалады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Сауын сиьф азығындағы жем-шөп өлшемінің мөлшері
18-кесте
Жыл бойы жүмсалатын
орташа
өлшемнің
мөлшері
Жылдық Орташа
азық өлшемі
жем
сүт
қорытылатын
тірідей
өнімі,
протеин
салма­
КГ
j гы, кг барлы- 1 кг сүт барлы- 1 кг сүт барлы- 1 кг сүт
ғы, кг үшін, j ғы, кг үшін, ғы, кг үшін,
кг
г
2500
400
3250
1,30
530
210
325
100
3000
425
3600
1,20
660
220
390
108
3500
470
4025
1,15
880
250
440
109
4000
500
4400
1,10
1200
300
485
110
4500
525
4725
1,05
1490
330
540
110
5000
550
5000
1,00
1750
350
600
120
г
19-кесте
Бір сауын сиырға жылына жұмсалатын жем-шөп, цент
м ал азығы
Көлемді азық
оның ішінде:
Шөп
і
Сабан
Пішендеме
Сүрлем
Оның ішінде:
Жүгері сүрлемі
Қызылша сүрлемі •
Көк шөп
Оның ішіңце:
Жайылым
Көк өсімдік
Өсімдік үны
Жемнің өр түрінен
Фосфордан қосымша
Ac түзы
Азық өлшемі
Қорытылатын
протеин, кг
Бір жылдық сүт, кг
2500 1 3000 1 3500
20
15
5
5
50
20
17
20
20
20
20
10
55
10
65
10
70
15
80
20
80
50
5
55
10
60
60
65
15
75
65
15
80
6
55
5000
20
20
вт
3
50
— 'J
60
20
18
4000 1 4500
2
1
0
70
0
45
6,6
40
20
! 1,5
8,8
35
35
! 2,0
12,0
35
40
2,0
14,9
30
50
2,0
17,5
0,31
0,21
32,6
0,37
0,25
36,9
0,51
0,27
40,8
0,55
0,28
44,8
0,55
0,30
47,8
0,64
0,30
50,7
330
1 395
1 443
492
544
603
5
1,2
5,2
1
!
5
М
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
236
Ғылыми зерттеулер бойынша мал азығы құрамында корытылатын протеин жеткіліксіз болса, сауылатын сүт 10-20%
кемиді, өрі 1 центнер сүт алу үшін азық олшемі 15-18% коп
жүмсалады. Жем-шоп қүрамын протеинмен толық қамтамасыз
ету үшін, жемге белогі коп, қосындыларды араластырған жөн.
Сауын сиырларды азықтандырғанда жем қоспасында осімдік
үны жэне белок, витамин т.б. минералды заттар коп болғаны
дүрыс.
Азық қүрамындағы клетчатка қүрғақ заттың 22-25%-дан асКлетчатка
байқалады
азайтады.
Егер жем-шопте протеин жетіспейтін болса, қосымша синтетикалық азотты қолданған жон, синтетикалық азот 25-30%ға дейінгі қажетті протеинді толықтырады. Эрине, кристаллы
синтетикалық азотты арнайы нүсқау бойынша, бірнеше тәсілмен
пайдаланады: дақылды азықтармен, жем қоспаларымен, сүрлеммен т.б. өдістермен.
қүрамьшда
фосфор
Егер мал азыгында фосфор, кальций жетіспейтін болса, онда
преципитат (дикальции фосфат), сүйек үнын, динатрий —фос­
фат, диаммоний фосфат т.б. минералды заттарды қосады.
Сауын сиыр рационында витаминді азықтардың болғаны
жон. Қыс айларында шопте, сүрлемде, осімдік үнында, сөбізде
каротин коп болады. Әсіресе сауын сиырды кыс айларында
қүрамында «Д» витамині бар жем-шоппен камтамасыз ету
қажет. Себебі коптеген мал азықтарында «Д» витамині аздау,
ал сауын сиыр сүт оніміне карай, төулігіне 8-25 мың
молшеріндей қажет етеді. Әсіресе азық қүрамында жақсы шоп
жеткіліксіз болса, Д витамині бар жем-шоп оте кажет. Д
витамині дрожжада коп болады, сондықтан оны әр сиырга 710 күнде бір рет төулігіне 0,5-1 килограмнан берген жон. Жемшоп қүрамындагы өрбір кг қүргақ затта 0,1 мг кобальт, 0,1 мг
йод, 8-12 мг мыс, 10-12 мг қоргасын жөне 40-60 мг марганец
болуы қажет.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
237
Сауын сиырлардьщ сүт өнімін арттыруда оларды бүзаулауға
дүрыс дайындаған жөн. Ол үшін сиырларды уақытында суалту
(50-60 күн бүрын) қажет жөне суалған кезінде жақсылап азықтандырады.
Сиыр шаруашылығында сауын сиырларды сүтейтудің маңызы зор. Сауын сиырларды мөлшерлеп азықтандыру үшін,
оларды азықтандыру класьша бөліп, сүт өніміне, тірідей салмағына, сауылу маусымьша, жасына жөне қоңдылығына қарайды. Табындағы сиырларды кластап топқа бөледі. Егер сиыр­
лардьщ орташа тірідей салмағы, сол табындағы сиырдың тірідей
салмағынан 50-100 кг артык болса, онда оларды ең жоғарғы
жөне тірідей салмағы кем болса, төменгі азықтандыру класына
жатқызады. Сауын сиырлардьщ алғашқы 1-2 ай сауылу кезінде,
сондай-ақ бірінші және екінші рет бүзаулаған сиырлардьщ азықтандыру класы бір, екі саты жоғары болады. Әр азықтандыру
класының жеке рационы болады, бүл рацион жоспарлы түрде
сауылатын сүт мөлшеріне сәйкес келуі шарт. Бір айда рацион
қүрамын екі рет ауыстырады.
Сауын сиыр рационын жасау үшін, олардың жасына, өніміне
қарайды, әрі шаруашылықтағы жем-шөпті үнемді жүмсау мақсатымен, жем-шөптің агрохимиялық жэне мал дөрігерлік лабораторияларда сапасын зертгейді.
В.А. Вернигор, Б.А. Гайворонский, К.У. Хван, М.К. Шамринов зерттеулері бойынша, қазіргі уақытта Солтүстік Казакстан обылысының шаруашылықтарында сауын сиырлар сүрлеммен және жеммен көбірек азықтандырылады. Соның салдарынан сүтті сиырларға протеин 15-20, қант 35-40 жэне Д
витамині 50% жетіспейді. Сондықтан осы жетіспейтін заттарды
толықтыру үшін, рацион қүрамын өзгерту керек. Ол үшін
пішіндеме дайындаудың маңызы зор. Солтүстік Қазақстан
ғылыми-зерттеу мал-шаруашылығы институтының зерттеуі
бойынша сауын сиырларға пішіндеме көп берілетіндіктен, барлык жем-шөптің 16% жүмсалса, ал сүрлемді көбірек бергенде
жем-шөп көп шығын болған. Әсіресе, кырдың кызыл сиырларына пішіндеме мен жем көбірек берілсе, азық қүрамындағы
углевод тез қорытылады, әрі организмі азотты заттарды толық
ШЙ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
238
сщіреді. Әсіресе пішіндемені сауын сиырға бергенде, организм
кальцийді, фосфорды жақсы сіңірген. Кейбір ғалымдардың
зерттеулері бойынша азық құрамында 45% дейін пішіндеме
болғаны жөн. Жаз айларында сауын сиырларды жайлымда бақса,
сүт онімі кобей іп , оны өсіруге қарж ы аз ж үм салады .
Солтүстіктегі облыстардың шаруашылықтарында жазғы жайылым онша коп емес, сондықтан көп жылдық шөптерден екпе
жайылым үйымдастырудьщ және жазда көк шөп дайындаудын
маңызы зор.
>=: .. ■
М ысалы, Ақмола Ауыл шаруашылығы институтының
тәжірибе шаруашылығында сауьш сиырларға жаз айларында
қосымша кок шөп берілген, соньщ нәтижесінде әрбір сиырдьщ
тәуліктік сүті 1-1,5 кг көбейген.
Егер жаз айларында өрбір сиыр 900-1 ОООкг сүт берсе, қажеггі
кок шөптің 60-50%-ын жайылым шөбі қамтамасыз ете алады,
ал сиырдан бүдан да коп сүт сауылатын болса, онда мүқтажьш
екпе шоп арқылы 50-60% қамтамасыз етуге болады. Сауын сиырлардың тәуліктік сүті кобейген сайын, екпе шоп колемі де
үлғаюға тиісті. Сауын сиыр табьпшнда жоне санына карай, екпе
шоп жайылымы да жоспарланады.
Сауын сиырларга екпе шоп жайылымын жоспарлау үшін
мынадай молшер болады (20-кесте).
20-кесте
Сиырлардың сүг өніміне байланысты көк шөпті кджетсінуі
Тәуліктік сүті, кг
Қажетгі көк шөп, кг
8
10
12
14
16
18
Суалған сиырлар
45-50
55-60
60-65
65-70
70-75
75-80
45-50
Солтүстік Қазақстан мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу
институтының зерттеулері бойынша, солтүстіктегі облыстардың шаруашылықтарьша екпе шөп үшін қолданылатын бірнеше
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
239
өсімдіктер ұсынылған. Бұл ұсынылған өсімдіктер сауын сиырлардың қажетін толық өтейді. Оған табиғи жайылым, көп жылдық өсімдіктер, бір жылдық өсімдіктер, көк гүлді беде, сары
бас беде, жүгері, арпа, сүлы, т.б. Әрбір сауын сиыр тәулігіне
жайлымның 60-65 кг өсімдігін пайдалану керек. Жайылым шөбі
сауын сиырларға жазғы лагерьде беріледі, жазғы лагерь жайылымының ортасында болғаны жөн, лагерьден жайылымның
қашықтығы 3 километрден аспауы керек.
Жазғы жайылымдар бірнеше өріске бөлініп, кезек-кезек пайдаланылады, жалпы жайылым 8-16 өріске бөлінеді, әр өріске
кемінде мал 2-3 күн жайылады. Екпе шөп жайылымының
өсімдіктері тапталып қалмау үшін, жаңбырлы күндері мал табиги жайылымға шығарылмайды. Жайылымды өріске бөліп
жаюдың маңызы зор, себебі жайылымның өнімі барған сайын
көбейеді. Егер бірінші өрісте мал бір айдан кейін қайта оралатын болса, осы уақыт ішінде алғашқы өрістің өсімдіктері қайтадан шығып, мал жайылуға келеді. Сонымен өрбір оріс жаз
бойы 3-4 рет пайдаланылады. Көптеген шаруашылықтарда екпе
шөп жайылымдары өріс-өріске бөлінеді де, өріс сыммен кор­
т а лады.
Жаз айларында сауын сиырлардың физиологиялық қалпын
қан сары суындағы белогын, фосфорын және каротинін бакы­
лау арқылы анықтайды.
Бүқа үрпағының сапалы болуы, көп жыл пайдаланылуы,
оларды дүрыс азықтандырып, жақсы күтуге байланысты.
Әсіресе, оларды азықтандырғанда тәулігіне қанша сиырды
қашыратынын еске алған жөн. Егер бүқа тәулігіне коп сиыр
қашыратын болса, оны жақсы азықтандыру қажет. 1 кг азық
өлшеміне 120-140 г қорытылатын протеин беріледі. Асыл түқымды бүқалардың рацион қүрамында сапалы шөптің, сүрлемінің
жөне жемнің бірнеше түрі болғаны жөн. Жем үлесі 40-45%-дан
кем болмауы керек. Тәулігіне бүқаның өрбір 100 кг тірідей салмағына: 0,8-1 кг шөп, 1-1,5 кг қызылша, 0,8-1 кг сүрлем жөне
5 кг жем қоспасын берген жөн. Қыс айларында бүқаның раци­
он қүрамын есептегенде әрбір 100 г қорытылған протеинге 125110 г қант, ал жаз айларында 70-110 г қант болғаны жөн. Бүқа
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
240
үрығының сапалы болуы, жем-шөп сапасына байланысты,
өсіресе жем-шөпте витамин жэне минералды заттар жеткілікті
болғаны жөн. Сондықтан бүқа рационына қан, сүйек үнын
қосып, төулігіне 50-ден 400 грамға дейін береді. Қыс айларын­
да, егер бүқа шағылыстыруға көп пайдаланылатын болса, рационға дрожжа, өсімдік үнын жэне А, В, Е витаминдерін енгізген
жөн. Ал, жаз айларында бүқаны жеммен және көк шөппен жаксы азықтандырады.
Бүқаның тірідей салмағын анықтау үшін, айына бір рет
өлшеп түрады.
* »| (
Республика сиыр шаруашылығында бүқаның сиыр табынын дағы саны аз. Егер шаруашылықтар қолдан үрықтандыру
тәсіліне көшсе, ол шаруашылықта бүқаның болмауы да мүмкін.
Мүндай жагдайда бүқаның аса бағалысы мемлекеттік мал асыл­
дандыру станцияларында болады. Бүл шаруашылыққа оңайға
түседі.
Жем-шөп дайындау. Сүтті сиыр түқымын одан әрі асылдан­
дыру үшін оларға сапалы азық беру қажет. Жем-шөп қүрамында белок, витамин жәңе минералды заттар жеткілікті болтаны
жөн. Ол үшін жем-шөпті мол дайьшдайды. Жем-шөп дайындау
көптеген сиьф шаруашылықтарында әлі де болса жеткіліксіз.
Мөселен, Солтүстік облысьпшң сүтгі сиыр шаруашылықтары
өр малға 35-40 центнер азық өлшемі есебінде дайындау керек,
ал іс жүзінде осыдан 10-15% кем дайындалады.
Жем-шөп дайындау азық сапасын жақсартудан, жайылым
мен егістерді суарудан, көп жылдық екпе шөп жайылымын жасаудан, көк шөпті дайындаудан және егістік жем-шөптің өнімін
арттырудан басталады.
Шаруашылықтар жем-шөп дайындаумен қатар, олардың са­
пасын жақсарту да негізгі мәселе. Ол үшін жем-шөп үнын,
пішіндемені, сүрлем т.б. жемнің бірнеше түрін, мал жеуге жақсы дайындағаны жөн.
Көк шөптен шөп үнын дайындау пайдалы. Шоп үны сіңімді
және организмнің биологиялық қасиетін қамтамасыз ете алады. Шөп үнының бір килограмында 0,80-0,85 азық өлшемі және
200 г дейін қорытылатьга протеин, 200-350 мг каротин болады.
Ц
К
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
241
Жем-шөп қүрамына шөп үнын кіргізу нәтижесінде жем де ысырапсыз пайдаланылады.
Шөп үнын дайындау көп жылдық шөп егуден басталады, ал
жылдық шөпті егістік дақылдардың бірнеше түрімен араластырған жөн. Шөп үны көп сақталса, сапасы да нашарлайды,
өсіресе протеині мен витаминдері азаяды. Шөп үнын дайындап
сақтау үшін жеке, кең орын қажет. Егер көк шөпті біріктіріп,
жаншу немесе түиіршік ретінде даиындаса, ол жақсы сақталады, сапасы болады. Мүндай жағдайда, жем-шөп дайындауды
механикаландыруға да, оның өзіндік қүнын арзандатуға да
қолаилы.
Көптеген шаруашылықтарда шөп үнын арнаулы агрегаттармен дайындайды. Сапалы жем-шөп дайындаудың тағы бір төсілі
оны түріне қарай жеке-жеке дайындау. Ол үшін егістік дақылдарды (сүлы, арпа, бидай) жоғары температурада кептіреді.
Ж емшөпті ж еке-ж еке дайындағанда ол сапалы болып,
витаминдері өзгермейді. Бүкіл одақтық ғылыми-зерттеу мал
шаруашылығы институтының мөліметтері бойынша 1 кг жеке
азықта 0,7-0,8 азық өлшемі болады, көп сақтағанда сапасы онша
өзгермеиді.
Кейінгі уақытта пішіндеме дайындалып жүр. Оны жемшөптің қай-қайсысынан болса да дайындауға болады. Күйіс
қайыратын ірі қара үшін пішіндеменің азықтық маңызы зор,
себебі ол организмге биологиялық әсерін тигізеді. Соңдықтан
пішіндеме ірі қара үшін шөппен сабанды алмастыра алады, өрі
қоректілігі және сіңімділігі жағынан едөуір артық. Жақсы са­
палы дайындалған пішіндеме қүрамында 40-60% қүрғақ зат бар.
Әсіресе оны сауын сиырлар мен тол жақсы жейді. Тәулігіне
бір сиырға 15 кг және бүзауға 5-7 кг-ға дейін пішіндеме жүмсалады. Оның қүрамы, сүрлемге қарағанда, қышқылы аз және
шөптен гөрі дымқылдау, сол себепті мал оны сүйсініп жейді.
Сонымен жем-шоп қүрамына оны енгізу нәтижесінде сиыр сүті
молайып, оның өзіндік қүны кемиді.
Жүгері сүрлемі де қолайлы мал азығы, одан да сапалы сүрлем дайындалады. Тәжірибе жүзінде сүрлемді жер бетінде үйіп
дайындағаннан, жерді қазып, бетонды орларда дайындаған
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
242
қолайлы болып жүр. Себебі көптеген ғылыми-зерттеу бойын­
ша жер бетінде дайындалған жүгері сүрлемінің 45-50% ысырапқа үшырайды, ал орға салынған жүгері сүрлемінің тек 18-20%
ғана ысырап болады.
Көлемді азықты, сүрлемді, көк шөпті дайындаумен қатар,
бүларды малға жеуге әзірлеп берудің де маңызы зор. Жем-шөпті
малға әзірлеп беруде жем-шөп цехының коп пайдасы бар, себебі
мүнда жем-шоп ысырапсыз дайыңцалады және белокты, минералды витаминдерді қосуға қолайлы. Жемді малға үстеме азық
ретінде берген жөн.
* м | - л.яі-; ;
Сиырды сауу тәсілдері. Сиырды сауудың желінінің дамуына
көп әсері бар, әсіресе желін үлпасы жақсы дамып, сүттің түзілуі
жақсарады.
ММШШШЁЙШШи
Сиырларды қолмен жэне машинамен сауады. Сиырларды
сауар алдында уқалайды (массаж), оның сүтінің көбеюіне әсері
зор, сауу қарқыны күшейеді, сиырлар 4-5 минуттай сауылады.
Машинамен сауудың маңызы зор, ол үшін үш тактылы және
екі тактылы сауу машиналарын қолданады. Сиырларды сауу
арнайы бөлмеде, ал жаз айларында жазғы лагерде УДС-ЗА қондырғысы арқылы сауады. Сиырларды машинамен сауу үшін,
оның желіндері мен емшектерінің аурулары болмауы кажет.
М ашинамен сауарда сауу стакандарының мөлшері сиыр
емшектерінің мөлшеріне жэне түріне сәйкес келуі керек. Сауар алдында сиыр желінін жылы сумен жуады, ал судың температурасы 40-45°С болуы қажет содан кейін қүрғақ шүберекпен
жуып, уқалауға дайьшдайды, ал 1 минут өткеннен кейін сауын
стакандарын емшегіне кіргізеді. Сауу қарқыны жақсы болу үшін,
сиыр емшегін сауу стаканына кіргізер алдында, ол жылы болу
керек жөне сауын стаканын жылы дезинфекция жасайтын
сүйы кқа батырады. Желінді сонғы сипалауды сауу бітер
уақытында жүргізіледі.
:1
Эрине, сауу әдістемесі сақталынбаса, сауу қарқыны бүзылып сиырлардың сүті мен майлылыгы төмендейді. Сиырларды
сауу үшін, тәулігіне неше рет сауу керек соны дүрыс анықтаған жон, сиырлардың желінінің аумағы және сүт сыйымдылығын аныктаған жон. Сиыр желіні сүтке жақсы толуы керек.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
_____________________________________
243
Қазіргі уақытта сиырларды төулігіне үш рет, немесе екі рет
сауакы. Әрине, тәжірибе жүзінде, сиырларды төулігіне үш рет
сауса, одан екі рет сауғандағыдан 5-15% сүггі көп алады, ал
оның биологиялықта жөне экономикалықта маңызы бар. Си­
ырларды үш рет сауғанда 1 т сүтке еңбек шығыны 20-30%
көтеріледі.
Сапалы сүт алу жөне алғашқы өқцеу. Сиыр фермаларында
сапалы сүт алу үшін, оның санитарлық-гигиеналық жағдайы
талапқа сай болуы қажет. Ал, сауыншылар, басқа да сүт
өңдеуші жүмысшылар жеке-жеке гигиенаны дүрыс сақтауы
қажет. Сүтті алғашқы өңдеу оны т^залаудан жөне суытудан
басталады. Сүтті алғашқы өңдеу ГОСТ- тың талабына сай бо­
луы қажет. Сүттің өңдеу температурасы 100°С кем болмау
қажет. I сортты сүттің қышқылдығы 16-180 Т, ал тазалығы —
бірінші топқа, редуктазасы — 1 класқа сай болуы қажет. II
сортты сүттің қьппқылдығы 16-200 Т, ал тазалығы бойынша
екінші топқа, редуктазасы —2 кластан томен болмауы керек.
I жэне II сортқа жататын сүттің тығыздығы (плотность) —1,027
кем болмауы кажет.
Әрбір шаруашылықтағы сүтті алғашқы рет өңдейтін сүт
бөлмесі болуы тиіс, оның негізгі міндеті сүтті тазалау және суыту, сонымен қатар, түскен сүтгі есепке алу және сатуға арналған сүтгі есепке алу.
Машинамен сауатын операторлардың алдында көптеген жауапты істер бар. Оған: сапалы сүт алу жөне сауу аппаратын
күту, тазалау жөне сиыр желінін бақылау. Сиырларды сауып
біткеннен кейін, сауын аппаратын жылы сумен шаю қажет.
Жаңа сауылған сүтте биологиялық ерекше заттар бар, оған
лизоцим жөне лактонин жатады, олар зиянды микробтардың
көбеюіне кедергі жасайды. Сүттің температурасы дүрыс жағдайда, жақсы заттардың өсері 2 сағатқа дейін сақталады, ал сүтті
салкындатқан уақытта, оның жаксы қасиеті көпке созылады.
Сондыктан сүтті сауып болысымен оларды салқындату қажет.
Сүтті салқыңцатудың ең оңай жолы, сүті бар флягтарды, суық
ағынды суларға қою, ал екінші жолы компрессорлық қондырғыларды пайдалану. Әрине, ең алғашқы жүмыс, сүтті өр түрлі
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
244
қоқыстардан тазарту және тезірек суыту. Сүтті тазарту үшін,
флягқа қүяр алдында фильтрден өткізеді. Фильтрден өткізу
үшін, марло және лавсанды пайдаланады.
Сиырларды машинамен сауған уақытында, сауын қондырғыларында сүтті тазалау автоматты түрде өтеді.
Сүт фермасында технологиялық жұмыстарды
механикаландыру
Сүт өндіру фермаларында прогрессивті технологияны қолданудың жолы, ол комплексті механикаландыруды пайдалана
білу. Сүтті сиырларды байлап үстау уақытында сүтгі өндіру
үшін ең тиімді технология кешенді механикаландыруды колдану. Оған: сумен қамтамасыз ету жөне автоматты түрде суару,
сиырларды сауу, мал азығын дайындау жөне тарату, қиын та­
зарту жатады.
Сумен қамтамасыз ету өр шаруашылықтың жеке ісі, жалпы
су күбырына косу аркылы және басқа да түрлері бар. Сиырлардың сиыр қорасында жеке-жеке суаратын автосуарғышы
болады. .
Сиырларды машинамен сауу, түрған орнында тасымалды сауу
аппараты аркылы өтсе, олардың сүтін флягқа жинайды. Жаз
айларында сиырларды сауу УДС-ЗА қондырғысы арқылы өтеді.
Машинамен сауу алдында, сиырлардьщ желінін жэне емшегін
бағалайды, олардың желіндері астау, тегене жөне дөңгелек
төрізді, ал емшектері цилиндір, немесе конус төрізді болуы шарт.
Осындай машинамен саууға бейімді сиырларды екі тактылы
машина аппаратымен сауады. Сиырларды механикаландыру
төсілімен сауу, олардың сүтін алғашқы өндеумен үштастыру
аркылы өтеді, оған сүтті тазарту жэне суыту жатады.
Мал азығын механикаландыру аркылы дайындау, онын сапасы жэне рационының қүрамына байланысты. Оған: азықты
үстау, жемдерді бір-бірімен араластыру, тамыр түйнекті азықтарды тазарту жэне оларды кесу т.б. жүмыстар. Ал, өте ірі ша­
ру ашылықтарда механикаландырылған азық цехтары болады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
245
Мял азығын тарату, механикаландырылған мобильді механизм дер ^рқылы іске асады.
Малдың қиын жинау механикаландырылған транспортер лар арқылы іске асьш, қи қорына жиналады.
Үздіксіз-цех төсілімен сүг өндіру арнайы цехтарды үйымдастыру арқылы өтеді. Онда сиырлардың физиологиялық жағдайына қарай, бір цехтан екінші цехқа ауыстыру сауын маусымына, сауын мезгіліне және сиырлардың буаздығына байланысты
өтеді.
Ал, сиырларды азықтандыру күнтәртібі өр цехта өзінше
өтеді, өр цехтағы малдардың өзінше ерекшелігі болады. Осындай сүт өндіру тәсілі, сиырларды сүтейту үшін жэне сиырлар­
ды бүзаулату үшін маңызы зор. Сиырларды үздіксіз — цехта
үстап, сүт өндіру үшін, оны төрт цехқа бөлген: суалу, бүзаулату, сүтейту жөне қашыру, сүт өндіру. Сиырлардың эр цехта
болу мерзімі, олардың физиологиялық ерекшеліктеріне бай­
ланысты.
21-кесте
Үздіксіз - цехта өндіру мезгілінде сиырларды ұстау
технологиясы
Цехтар
Сиыр­
ларды
Мал
үстау орнының Үстау төсілі
үзақты- қажетғы, күн тілігі, %
есебімен
4
2
3
суалу мезгілі
50
14
бүзаулау
мезгілі
25
7
1
бос үстаусеруендеу
алаңын пайдалану, бокс­
та жөне байлап та үстау
Операторлардың
машинасымен
сауу мезгілінде
сиырлар саны
сиыр­ сиыр­
ларды ларды
бос
байлап
үстау
үстау
6
5
80
100
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
246
бұзаулауға
дейінгі
байлал ұстау
секция
бұзау туу
секциясы
бокста неме­
се байлап
ұстау
бүзаулаған
нан кейінгі
секция
байлап ұстау
сүтеиту және
қашыру мезгілі
бос-бокста
немесе бай
лап үстау
деиш
сүт өңдіру
секциясы
барлығы
Осы 21-кестедегі көрсетулер бойьшша сиырларды үстаудың
әр түрлі технологиялық топтары көрсетілген. Оған: суалу цехында —бос, қалың төсеніші бар және серуендеу алаңында азықтандыру, бокста жөне байлап үстау тәсілдері; бүзаулағанға
дейінгі және бүзаулағаннан кейінгі секцияда - байлап, немесе
бос үстау; бүзаулау секциясывда I байлап үстау, немесе арнайы
бокста бүзаулағанға дейін; ал сүтейту жөне қашыру секциясында — байлап, немесе бокста бос үстау, ал сүт өңдіру цехында —
бос бокста немесе байлап үстау төсілдері қолданылған. Жаз ай­
ларында сиырларды лагерде, екпелі жайылымда, үздіксіз цех
тәсілімен үстайды. Әрбір цехта серуендеу алаңы болады. Қорада
үстау мезгілдерінде сиырларды әр түрлі қондырғыларды пайдаланып сауады және цехтардьщ түріне қарай үстайды.
Суалу цехына сиырлар бүзаулауынан 60 күн бүрын өкелінеді.
Шағын фермаларда сиырларды байлап үстаса, ал ірі малы коп
шаруашылықтарда, бос үстау төсілін қолданып, малдарға се­
руендеу жөне азықтандыру алаңдарына шығаруға мүмкіндік жасайды. Бос үстау қораларында 3-4 секция болады. Эр секцияда
50 шақты сиыр болады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
247
Малдарды азықтандырғанда, олардың рационында витаминдер мен минералды заттардың болуын қадағалайды. Қолда үстау
мезплдерінде азық рационында шөптің әр түрінің, сүрлемнің,
тамыр түйнекті және арнайы қоспа жемнің бар екенін қадағалайды. Жаз айларында жазғы жайылым және қосымша жемді
пайдаланады.
Бүзаулау цехында 4 секция бар: бүзаулауға дейінгі 10 күн;
бүзаулау 1-2 күндік; бүзаулағаннан кейінгі 14-15 күн, төртінші
секция (профилакторий) бүзаулардың туғаннан кейінгі 20 күні.
Бүзаулау секциясы 9 м2 мөлшерімен есептелінеді. Жаңа түған
бүзаулар өз енесінің сүтін емеді. Бүзаулағанға дейінгі секцияда
сиырларды байлап үстайды. Оларды сапалы шөппен жэне 1,51,8 кг сүйытылған жеммен камтамасыз етеді.
Жалпы сиырларды азықтандыру, олардың физиологиялық
ерекшелігіне сәйкес болу жағдайын қарастырады. Алғашқы 34 күнде сиырларға сапалы шөп беріп, одан кейін жемді қоса
бастайды. Сиырлар бүзаулаған күннен 14 төулік өткенде толық
рационга көшіріледі. Бүзаулау цехында операторлардың жүмысы
үш сменадан түрады және қосымша мал дәрігерлік бақьшауда
болады.
Сиырларды сүтейту жөне қашыру цехына малдар 14-15 күннен кейін өкелінеді. Бүл цехта сиырларды азықтандыру
мәселесіне көп көңіл бөлінеді, тәуліктік сүтіне қарай, сүтейту
үшін қосымша 1,5-2 азык өлшемін артық береді. Сиырлардьщ
сүтіне карай, оларды үш топқа бөледі: аса сүтті, орташа сүтгі
және аз сүтті - деп. Сиырларды сүтгілігіне қарап әр деңгейде
азықтандырады. Шөпті, сабанды, сүрлемді барлық топтағы сиырларға бірдей таратса, ал жемді жэне тамыр түйнекті азықтарды, сиырлардьщ сүттілігіне карай қамтамасыз етеді. Сиырлар­
ды сүтейту цехында эр сиырдын сүгін жеке есептейді. Күнделікті
сиырларды серуендетуге шығарады, әрі сиырларды мезгілді
уақытында қашыруын қадағалайды.
Сиырларды сүтейту жөне қашыру цехынан кейін, оларды
топ-тобымен сүт өндіру цехына ауыстырады. Бүл цехга сиырлардын сүтгілігінің жогары деңгейде болуын қадагалап, олардың буаздыгын және уақытында суалуын қадагалайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
248
Сиырларды «Елочка» жэне «Тандем» қондырғылары аркылы сауады. Осы цехта сиырлар тәулігіне бір рет серуендеуге
шығуы тиіс. Сиырлардың уақытында суалтудың ерекше манызы бар. Сүттілігі 10 кг сиырларды 3-4 күнде суалтса, ал аса
сүтгі сиырларды 6-10 күннің ішінде суалтады. Үздіксіз — цех
технологиясы бойынша сүт өндірудің негізгі жүмысын зоотехникалық-диспетчерлік қызмет атқарады. Ол қызметке уақытында моліметтер жинау, оларды уақытында талдау, нөтижесін үжым
басты қтары на ж еткізу жатады. Ауыл ш аруаш ы лы ғы
Министірлігінің нүсқауы бойынша оған: әр сиырдың жеке
мәліметтері және әр сиырдың сүтейту нәтижесі кіреді. Әр сиырдың жеке карточкаларында эр жылына бүзаулауы, бір цехтан екінші цехқа ауысуы, өнімі, физиологиялық ерекшеліктері
қамтылады. Сүтейту карточкасы бір сауын маусымы бойынша
атқарылады, онда алдыңғы жылғы сүт өнімі, бақылау уақыты,
сүтейтудің үзақтығы және тәуліктік ең жоғарғы сүт деңгейі,
бақылау сүті және азықтандыру мөлшері кіреді.
Зоотехникалық-диспетчерлік қызметтің арқасында ай саііынғы нәтиже айқындалады, болашақ жоспар белгіленеді. Бір
цехтан екінші цехқа малдарды кошіру жоспарланады. Осындай
тәсіл Украина, Ресей шаруашылықтарында кеңінен қолданылған. Әсіресе Львов облысы шаруашылықтарының нөтижесі бой­
ынша сиырлардың сүті 2591 кг-нан 2895 кг дейін жоғарыланган, ал Ресейдің шаруашылықтарын да сиырлардың сүті 1416%-ға котеріліп, сиыр табындарының төлдеу қабілеттері жақсарған.
• -г ■ !Щ* >/*4 .:
Сүг кешендері мен фермаларындағы
ветеринарлық-санитарлық жүмыстар
1
Малдарды аурудан сақтау, алдын ала емдеу жүмыстары ірі
шаруашылықтарда уақытында жүргізілуі қажет. Себебі жүқпалы (инфекционные) аурулар шыға қалса, ол барлық малға тез
тарайды. Сондыктан сүт кешендерінде жөне ірі фермалардағы
арнайы карантин бөлмелерін, өсіресе ол баска облыстардан,
IP! ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
249
аудандардан жэне басқа шаруашылықтардан әкелінген мал үшін
қажет. Ал, аяқ киімді және автотранспорттардың дөңгелегін
өндірістік аландарға кіріп-шығарғанда дезбарьер қояды. Сүт
кешендерінде және ірі фермаларда профилактикалық жүмысты мүқият жүргізеді. Оған тазалау, дезинфекциялау және қораларды ремонтган өткізу жүмыстары жатады. Осы шаруашылықтарда арнайы бөлме бөлініп, онда ауру малдарды емдейді. Жүмыс
бөлмелерінде жуынатын және жүмыс киімдері мен аяқ киім
қоятын шкафтар болады. Жүмыс қүралын сақтайтын жэне олар­
ды жуатын бөлмелерде бар. Әрбір мал қорасында суық және
ыстық су болуы қажет. Әрбір кешендер мен фермаларда УДС
жэне УВП қондырғыларын дезинфекциядан өткізетін арнайы
транспортгар жэне ауру, өлген малдарды таситын арбалар, контеинерлер, мал олімін уақытша сақтайтын жерлер, сонымен
қатар малдарды егу және қанын зерттеуге алатын ветеринариялық станоктар болады, ол станоктарда малдьщ түяғын тазалау
және емдеу жүмыстарын жүргізеді. Сауу қондырғыларында
сиырларды сауар алдындағы станоктар арқылы бақылаудан жөне
сиыр желінін тазалаудан өткізеді.
Сүт кешендері мен ірі фермаларда мастит ауруы мен ауырған сиырлардың сүтін пастеризациядан өткізетін температурасы өте жоғары аппараттар бар.
Малдардың қиларын жер асты трубалар аркылы механиза­
ция күшімен тазалап түрады, оларды санитарлық-бактериологиялық және гельминтологиялық бақылаудан өткізеді. Егерде
мал қиында инфекция болмаса, оны толығымен пайдалануға
болады. Әрбір фермада сүйық қиды тазалайтын қондырғы бо­
лады. Кдды тазалайтын түрі 7-8 айға дейін жеке изолятор қорында сақтау.
Сүт кешендері мен ірі фермаларда туберкулез жэне бру­
целлез ауруларынан үш жыл бойы сау, ал лейкоз, вибриоз
жэне трихомоноз ауруларынан 1-2 жыл сау малдармен толыктырады.
Сүт кешендеріне өз төлімен толықтыратын болса, алдын ала
диагностикалық жэне диспансерлік зерттеулер (клиникалық,
гематологиялық биохимиялык) жүргізеді. Сүт кешеніне малІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
250
дарды кіргізер алдында, оларды топ-тобадмен карантин
бөлмесінде ұстайды да санитарлық-гигиеналық жөне профилактикалық зерттеуден өткізеді.
Жылына бір рет (сәуір, мамыр айларында) барлық малды
бруцеллездің зерттеуінен өткізеді. Ал туберкулездің зерттеуін
жылына екі рет өткізеді.Сол сияқты лейкоздың зерттеуін жы­
лына бір рет атқараДы.
Сүт комплекстерінде сиырлардьщ маститпен ауырмауының
алдын алады, ал ауру малдар болса емдеуге кіріседі.
Сиырларды суалту алдында, клиникалык зерттеулер аркы­
лы маститтың бар, немесе жоқтығын анықтайды, бар болса,
ондай сиырларды емдеуге кіріседі. Бір цехтан екінші цехқа мал­
дарды ауыстырар алдында, олардың сау екендігін дәлелдейтін
акт жасайды. Сиыр табынын cay малдармен толықтырады, олардың желіндерінің морфологиялық белгілерінін және физиологиялық ерекшеліктерін анықтап, машинамен саууға колайлысын таңдайды.
1
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1. Түмса сиырларды сүтейту жолдары.
2. Өндірістік даму кезеңдерінде ірі қараны бағалау.
3. Сүтгі ірі қараны ұстау тәсілдері.
4. Өңдірістік дамуда сүтті малдарды азықтандыру.
5. Сиырды сауу төсілдері.
6. Сауылған сүтті алғашқы өңдеу.
7. Сүт фермаларында механизацияны қодцану.
8. Үздіксіз —цех төсілімен сүт өндіру.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
/
/
I
1
251
ТАРАУ
Ірі қара етін өндіру технологиясы
рі қара етін өндірудегі ең алғашқы проблема,
олардьщ тірі салмағын жоғарылату, өсіресе жас
малдардың салмағын, себебі етке өткізетін жас малдардың үлесі 60-70%-ға дейін. Жас малдарды қарқынды өсіруді үйымдастыру және бордақылаудың
нөтижесінде олардың тірідей салмағы 14-18 айлықтарында 400-500 кг-ға дейін жетеді. Ғылыми деректер бойынша, осы жаста сойылытын малдардың еттік
қасиеті жоғарыланып, ет онімін кобейтуге себебін
тигізеді. Сонымен қатар, 1 ц. ет оніміне мал азығыны жөне еңбек шығындары 1,5-2 есе азаяды. Қарқынды бордақылау мезгілдерінде малдың түқымына, жынысына жөне жасына қарай, олардың салма­
гы 20-40%-ға дейін жоғарылайды.
Малдардың өсіп-дамуына жөне бордақылануына байланысты коптеген мемлекеттік және шаруааралық кооперативті шаруашылықтарда, өндірістік
технологияны енгізуге байланы сты еңбектің
онімділігі жоғарылап, ал алынған өнімдердің өзіндік
қүны томендеуде. Коптеген Еуропа мемлекеттерінде
және біздің елде, ірі қара етін сүтті және сүтті-етті
ірі қара түқымдарынан алуда. Сондықтан ет онімін
кобейту үшін, сүтті жөне сүтті-етті малын өсіретін
шаруашылықтарда, олардың еттілік қасиетін жақсартатын шараларға көп көңіл белу қажет. Сүтті
жөне сүтті-етті бағыттағы малдармен асылдандыру
І
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
жүмысын жүргізгенде, олардың каркынды өсуіне, гірі садмағының жоғарылауына жэне дене бітімінщ жаксаруына мән берген жөн. Көптеген тәжірибелерге қарасақ, көптеген ірі кара
түкымдарьшьщ еттілік касиеті жақсаруда. Оған мысал ретінде
кара-ала, кызыл, әулиеата, алатау, симментал ipi қара тұқымдарын айтуға болады. Шаруашылыктарда ет өнімінің көбейюіне
көп эсер ететін жылына туатын бүзаулардың басы және олардың сакталуы. Сиыр табынында сиырлардың және буаз қашарлардын үлесі көп болса, бүзаудың саны көбейіп, оларды етке
дайындаүға мүмкіндік туады.
лықтарында
өсіреді
(кешендерде) төлдерді 10-20 күңдігінен
дамытады
Жас
малдарды
каркынды өсіріп
400-450 кг жсткенде өткізуге, немесе сатуға болады. Алыстағы,
жайылымы бай аймактарда, жас малдарды 18-20 айлығына дейін
өсіріп, ал 15 айлыгынан бастап, бордакылауга қойса, олардын
салмагы 450-500 кг-ға дейін жетеді. Жаңа технологияға көшу
ірі кара етін көп өндіруге өсерін тигізеді. Ондай шаруашылык­
тарда, малдарды күту, багу жөне азыктандыру жаңа технология
бойынша өтіп, енбектің өнімділігін арттырып, арзан ірі кара
етін алуға болады.
Ет өндіру шаруашылыктарында мамандандырудың жаңа
түрін колданып, әрі табиғи және экономикалык шаруашылыктардын мамандануына карай, оларда ет өндіру технологиясы да
өзгереді. Сондыктан өр түрлі мамандандырылған шаруашылык­
тарда ет өндіру технологияларыньщ өзінше ерекшеліктері бар.
Жас малды өсіріл дамыту жэне оларды бордакылау жүмыстарымен ірі, жоғары механикаландырылған шаруашылыктар (комплекстер) үздіксіз —иех төсілі бойынша жөне мамандандырылған мал бордакылау шаруашылыктары айналысады.
Осы шаруашылықтарға болашак бордакыланатын малдар, осы
аймактардағы баска үсак шаруашылыктардан әкелінуі жэне осы
жүмыс келісімшарг бойынша іске асады. Коптеген тожрибелер
ір і
кара
ш аруаш ы лы ғы
бойынша, өсіресе Ресей, Украина, Балтық, теңізі бойындағы
рейлубликалардың шаруашылықтары осы тәсілді қолданып
үлкен нәтижеге жетгі. Шаруашылық үжымдары қант жэне вино
зауыттарының маңайында үйымдастырған, ол шаруашылықтар,
потока жэне барданы пайдаланып, малдарды бордақылайды.
Бтке арналған төлдерді өсіру
Етті ірі қара мал шаруашылықтарында туған бүзаулар 6-8
айлығына дейін енесінің баурында болып, енесінің сүтін еміп
өседі. Етгі ірі кара мал шаруашылықтары жайылымы мол жерлерге орналасқан, оның малды жайып семіртуге әсері зор, ал
бордақылайтын шаруашылықтар егістігі жақсы дамыған аумақтарға шоғырланған. Жалпы шаруашылықтардың мамандандырылуына, шоғырландыруьша, шаруашылык бағытына, бордақылау ерешеліктеріне, өрі мал азығымен қамтамасыз етілуіне
байланысты төмендегідей арнайы комплекстер мен фермалар бар:
— бүзауларды 10-20 төулігінен бастап өсіріп 13,5-14 айлығында тірідей салмағы 420-450 кг жеткенде етке өткізеді;
—төлдерді 15-18 айлығына дейін бордақылап тірідей салма­
гы 400-450 кг жеткенде етке өткізеді; ал бүл шаруашылыктар
сүтті және сүтті-етті шаруашылықтардан бүзауларды 4-6 айлығында қабылдаса, етті ірі кара мал шаруашылықтарынан 7-10
айльпъшан бастап қабылдайды;
—төлдерді 10-12 айлыктарына дейін өсіріп, тірідей салмағы
260-300 кг жеткенде, оны баска арнайы мамандандырылған
бордақылау шаруашылықтарына, немесе бордақылау алаңына
өткізеді;
—төлдерді және бракқа шыккан малдарды бордақылау алаңында және кешендерде бордакылайды.
Мамандандырылған етті ірі кара мал шаруашылықтары мен
фермалары көптеген топка бөлінеді. Оған:
— мамандандырылған етті асыл түкымды шаруашылыктар,
негізгі міндеті төлдерін өсіріп, бордақылау; бүл шаруашылықІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
тарда бүзауларды енесінің баурында 8-10 айлығына дейін өсіріп,
мамандандырылған бордақылау шаруашылықтарына өткізеді;
— мамандандырылған (тауарлы) етті шаруашылықтарда
төлдерін өсіріп, 15-20 айлықтарында тірідей салмақтары 400450 кг жеткенде етке өткізеді;
— етті ірі қара мал фермаларында бүзауларын 6-8 айлықтарына дейін енелерінен бауырында өсіріп, бордақылау шаруашылықтарына өткізеді;
— асыл түқымды мал зауытгары мен фермаларының негізгі
мақсаты етті түқымды ірі қара малын одан өрі асылдандыру
және басқа фермалардың табынын толықтыратын асыл түқымды төл өсіру.
Ет өндіретін шаруашылықтар көбінесе табиғи - экономикалык қолайлы аймақтарда, өсіресе табиғи жайылымы жэне мал
азығы мол жерлерде шоғырланған.
Өндірістік будандастьфу
Ет онімін ондіруде сүті аз сүтгі түқымның сиырларын етті
түқымның бүқаларымен шағылыстырады. Одан алынған будан
толдердің етгілік сапасы жоғары жөне мамандандырылған шаруашылықтарда жақсы бордақыланады. Мүндай жүмысты іске
асыру үшін шаруашылықтар оз табындарының 20-30% сиыр­
ларын шағылыстыру үшін боледі. Барлық будан толдерді (ер­
кек бүзаулар мен үрғашы бүзауларды) сүггі сиыр табындарынан арнайы комплекстер мен фермаларға өсіру үшін жөне бордақылау үшін өткізеді. Әрине бүл арнайы шаруашылықтарда
мал азығымен толық қамтамасыз етілгеннен кейін, толдердің
өсіп-жетілуіне жөне онім беруіне үлкен мүмкіндік туацы.
Ал, ірі қара мал түқымдарын бірімен-бірін шағылыстыруға
дайындағанда, одан алынатын будан үрпақтарының келешек
еттілік сапасын, кобеюін, өрі бағып-күтуге бейімділігін ескерген жөн.
,
j
Ғыдыми деректер бойынша томендегідей нүсқау бойынша
малдарды ондірістік негізде шағылыстыруға болады. Мысалы,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
кырдың қызыл сиырларын герефорд, қазақтьщ ақбасы, шароле, санта-гертруда және абердин-ангусс бұқаларымен; ал қараала және әулиеата түқымдарының сиырларын шароле, киан,
герефорд және абердин ангус бұқаларымен, симментал және
сычев сүтгі түқымды сиырларын —шароле, киан герефордтың
бүқаларымен; қоңыр және алатау түқьімды сиырларды —киан
және герефордтың бүқаларымен өндірістік будандастырудың
сүтгі ірі қара шаруашылықтары үшін маңызы зор, себебі, ол
шаруашылықтарда жогары сапалы ет алуға болады.
Шаруашылықтың екі-үш фермасы болса, оның біреуін ет
өнімін өндіруге арнауға болады, ол фермада етке арналған
төлдерді, бракқа шыққан ірі қараны 2-3 айдай бордақылайды.
Өндірістік будандастырудың нәтижесі малдың түкымына,
шағылыстыру төсіліне жөне будан малдарды азықтандыру
деңгейіне байланысты.
22-кесте
18 айлық будан бүкдшықтарының ет өнімі
(Н.Ф. Ростовцев дерегі бойыніиа)
Қырдың
қызыл
түкымы
Көрсеткіштері
Қырдың қызыл будандары
герефордпен
абердинангусспен
шорт­
горнмен
шароле мен
Сояр алдындағы
тірі салмағы, кг
401
445
429
406
464
Үша салмағы, кг
216,7
248,4
238,0
223,0
270,5
Іш майының сал­
магы, кг
19,8
19,3
20,6
18,5
19,2
1 кг салмаққа кеткен мал азығы, а.ө.
8,14
7,57
7,58
7,9
7,35
19,46
18,4
15,3
19,61
14,39
20,8
11,69
20,8
11,69
Үшасындағы, %
белогы
майы
1
и ’7
Малдарды шағылыстыру уақытында өр мал түқымының биологиялық ерекшеліктерін жөне үрпақтарының түқым қуалауІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
256
шылық қасиетін ескереді. Сүтті жэне кос бағытты ірі қара
түқымдарының өсіп-даму қарқынының жоғары екенін анық.
Етті ірі қара түкым малдарының өсіп-дамуы ерте аяқталады
да, жас уақытынан бастап, олардың дене майы біте бастайды
жөне оларды сойғанда жоғары сортты етті көп алады.
Өндірістік будандастыру тәсілінің нөтижесінде, будан малдарының қарқынды өсуін байқаймыз. Етті түқым малдарының, шароле мен кианнан басқасының, бүқаларының тугандағы салмағы, сүтті және қос бағытты түқымдармен салыстырғанда төмендеу. Сүтті және қос бағытты сиырларды етті
бағытты бүқалармен шағылыстырғанда бүзауларының сал­
магы төмендеп, жеңіл туады. Сондықтан, тауарлы шаруашылықтарда жас қашарлардың біразын етті бағыттағы бүқалармен шағылыстырған жон. Будан бүзаулардың туғандағы сал­
магы орташа болып келеді, ол етті түқым бүзауларынан сал­
магы артықтау да, ал сүтті түқым бүзауларынан салмагы аздау.
'ф .\
Будан бүзаулардың өсіп-даму қарқыны жогары, ал азық
төлеуі жақсы.
: І
Өндірістік будандастыруды жүргізуде, шаруашылыктардың
табиги-экономикалық жагдайын, төл өсіру тәсілін, ірі малдардың ж айып сем іру ж әне бордақы лау, түқы м қ у ал ау
ерекшеліктерін ескереді. Олардан алынган үрпақтардың ет
өніміне әсерін анықтайды. Тәжірибе бойынша, етгі багыттағы
абердин-ангусс бүқаларын сүтті және қос багытты сиырлармен
шагылыстырганда, алынган будан малдардың етінің сапасының
жақсы екені анықталды.
/
Ыстық аймақтарда санта-гертруда түқым будандарының
өсу қарқыны жақсы, ал етінің сапасы жагынан, басқа етті
түқымдардан төмендеу. Герефорд жэне шортгорн түкіымдарының будандарын қарқынды өсірсе, олардың тірідей Салма­
гы тез жогарылайды, дене майлары ерте біте бастайды, сондықтан ондай будан малдарын, басқаларына Караганда ертерек етке өткізуге болады.
Шароле түқымының будандары туганда ipi туады, ал сиыр­
лар туарда қиналады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ондірістік будандастыруда бір түқымды екінші түқыммен
шағылыстыру алдында олардың дене бітімінде ескереді. Әсіресе,
қолайлысы өте ірі, еттілігі жақсы жетілген, жас уақыттарында
өсу қарқыны жоғары, мал азығы шығымы арзан болған мал­
дарды жүптастырады. Үша қүрамының сүйегі аздау малдарды
іріктейді. Етті түқым бұқалары шағылыстыру нәтижесінде
өзіндік түқымдық қасиетін түрақты түрде қайталайды, әсіресе
түсін. Мысалы, герефорд түқым будандарының басы ақ,
денесінің төменгі орта бөлімінің ақ таңбалары болса, абердинангусс будандарының басы қара және мүқыл (мүйізсіз), ал
шароле будандары ақшыл-көк т.б. болып келеді.
Көптеген тәжірибелер бойынша будан малдардың сүтгі және
қос бағытты малдардан көптеген артықшылығы болады. Әсірсе,
будан малдардың 15-18 айлықтарында қарқынды өсіп-даму
нәтижесінде тірі салмағы 5-20%, ал үша шығымы 3-5% артық.
Аса ірі етті бағыттағы будан малдарының өсу қарқыны, төулік
қосатын салмағы, таза түқымдыларға қарағанда 50-200 г артық
болса, ал 1 кг төулік қосатын салмағына 5-8% мал азығы аз
жүмсалынады. Будан малдар дене бітімі жағьшан таза түқымдыларға қарағанда орташа деңгейде дамыса, ал аяқтарының
үзындығы, етті түқымға қарағанда биіктеу, дене түрқы үзындау келеді. Англияның етті түқым будандары шароле,лимузин,
киан т.б. түқымдарымен салыстырғанда дене майлары ерте біте
бастайды. Сондықтан оларды сойған кезде ет майы 3-5% артық,
себебі майы ет аралық жэне ет ішіне көбірек бітеді.
Будан малдардың ет үлпасы мен майының өзара қатынасы
жоғары.
Будан малдарында етіне, майдың көбірек бітуіне байланыс­
ты, дәнекер үлпа азаяды, сондықтан еттің дөмі сапалы келеді.
Әсірсе будан, кара ала, қырдың қызыл т.б. сүтті және сүтті-етті
бағытгағы малдардың үшасында сүйек үлесі азаяды. Будан малдардың ет үлпасының колемі үлғайып, оның үшасымен аралык корреляциясы оң болып келеді. Будан малдардың түқым
қуалаушылық қасиетіне қарай өр түрлі озгерісте болуы мүмкін.
Будан малдардың ет оніміне коп эсер ететін, олардың өсіпдамуы және бордақылануы. Әсіресе, жақсы нөтиже, егерде жас
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫ/1ЫҒЫ
258
малдарды қарқынды өсірсе үлкен нәтижеге жетуге болады.
Жоғары деңгейде азықтандырылған будан малдардың өнім
көрсеткіші де жоғары. Олардың сүйегі жеңіл, денесіне майдың
қалыптасуы ерте басталып, еггі ірі қара түқымына көп үқсас
келеді. Ал, азықтандыру деңгейі төмен болса, будан малдардың көрсеткіштері төмендейді, әсіресе абердин-ангусстан алынған будандардың тірі салмағы, сүтті бағыттағы малдардан да
төмен. Етті ірі қара шаруашылықтарында өнеркәсіптік будандастыру XX ғасырдың алғашқы мезгілінде басталды. Ол үшін
қалмақ жэне шортгорн ірі қара түқымы, тағы да украинаның
кок жэне шароле түқымдары пайдаланылған. Нәтижесінде,
будан малдардың тірі салмағы, ет шығымы, ет сапасы таза
түқымды малдардан артық болды. Әсіресе, қалмақ ірі қарасымен герефордтардың, шортгорн т.б. будан малдарының
көрсеткіштері жогары болды. Сонымен қатар, англияның етті
түқым малдарын бірімен-бірін будандастырганда, олардың экономикалық тиімділігі жогарылады. Әсіресе шортгорн ірі карасын герефорд түкымымен шагылыстырғанда нәтижесі жогары­
лады. Будан малдарды таза түқымды малдармен салыстырганда
тірі салмагы, ет шыгымы артык болды. Будан малдардын
тәуліктік осу қарқыны жөне етінің сапасы, өсіресе шароле мен
шортгорнды, немесе герефордпен шагылыстырганда байқалды.
Қазақтың ақбас ірі қарасын шет мемлекеттердің түқымымен
шагылыстырганда жақсы нәтижеге жетті.
23-кес/те
15 айлық етті тұқым будандарының өнімі
(Н. Ф. Ростовцев дерегі бойыниіа)
Сояр
Салмағы,
кг
алдынТүқымдылыгы
дагы
үша
май
салмағы, кг
1
4
2
3
Қазақтың ақбасы 355
201,5
9,6
5
20,28
6
8,15
7
1435
Шароле х қазақтың ақбасы
20,0
10,85
2171
384
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
221,0
10,6
Химиялық / '
қүрамы, % і/ калориясы,
май
про­
калл
теин
---- *
— —1 -
б
1
2
Герефорд х казактын ақбасы
360
Абердин-ангусс х
х қазақтың ақбасы
332
3
4
5
6
7
207,0
10,9
19,53
4,84
2048
192,0
8,5
20,24
14,11
2494
Етті ipi қара шаруашылығында, екі түқымды бір-бірімен
шағылыстырудан гөрі, үш түқымды бір-бірімен шағылыстыру
тәсілі өте нәтижелі бодцы. Ал, үш түқымды бір-бірімен шағылыстыру көп мезгілді қажет етеді, сондықтан тәжірибе жүзінде
сирек қолданылады.
Етті ірі кдра шаруашылығы
Етті ірі қара шаруашылығының дамуы өткен ғасырдың 20жылдарынан Ресейдің оңтүстік-шығыс жөне Қазақстанның
жерінде мамандандырылған арнайы шаруашылықтарының
қүрылуынан басталды, кейін осындай шаруашылықтар басқа
да аймақтарда ашылды. Алғашқы уақытта, ондай шаруашылықтардың табыны қалмақ жөне жергілікті қазақ ірі қарасынан қүралды. 1928-1933 жылдар аралығында Англиядан жөне
Уругвайдан герефорд, шортгорн жөне абердин-ангусс ipi қара
түқымдары көптеп әкелінді. Сонымен қатар, жергілікті малтүқымдарымен
бастады, соның нөтижесінде
малдарының тобы қүрылды, кейін қазақтың ақбас ірі қара түқымы шыгарылды.
Табиги-экономикалық жагдайларга байланысты, етті ірі қара
шаруашылыгының үйымдастырушылық жөне технологиялық
ерекшеліктері болды. Оның алгашқы ерекшелігі табиги жайылымды молымен паидалану және азық даиындау, төлдерді
өсіріп-дамыту төсілі және сақа малдарды багып-күту, шыгынды азайтып мал өнімін көп алу, мал қораларын салу болды. Ең
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
2 6 0 ___________________________________________
негізгі көрсеткіш, эр сиырдан жылына бұзау алу жөне ол бүзауларды 6-8 айына дейін енесінің бауырында өсіру. Сиырларды
бүзауларымен бірге бос үстау мезгілдерінде жүмыс шығыны 23 рет арзандайды. Көптеген мемлекеттерде: Аргентина, Уруг­
вай, Австралия, Канада т.б. мемлекеттердін табиги жайылымы
мол, оларда етті ірі қара түқымын жайып өсіру өте тиімді. Ал,
Европа мемлекеттерінде табиги жайылым аз болғандықтан, етті
ірі қара шаруашылығы қарқьщцы түрде өтеді, оған: екпе жаиылымды пайдалану, мал жемін дайындау жөне көп қаражат бөлуді
қажет етеді. Ресейдің Сібір, Забайкал, алыс Шығыс жөне баска
да аймақтарында табиги жайылымның мол болуы, етті ірі қара
түқымын осіру жөне оның санын кобейтуге көп мүмкіндік
береді. Әр аймақтың табиғи-экономикалык жагдайына қарай
және өкелінген етті ірі қара түқымдарының биологиялық
ерекшеліктеріне қарай, оларда сіңіре будандастыру және ондіре
будандастыру арқылы аймақтық жаңа топ жөне жаңа етті ірі
қара түқымын шыгаруда.І Шет мемлекеттерден асыл түқымды
малдарды өкелу, әсіресе Франция мен Италиядан, жаңадан асыл
түқымды шаруашылықтарды қүруда маңызы зор болып түр.
Францияның, Италияның етгі ірі қара түқымдары Англияның
етті ірі қара түқымдарына Караганда дене түлгасы оте ірі, тірі
салмагы оте жогары, осіп-дамуы қарқьшды, әрі денелеріне май
кеш бітсе де, тәуліктік қосатын салмагына мал азыгы аз жүмсалынады. Осындай жаңа типті малдардың дене майы аз жөне
үша салмагы жогары, осындай тәсілдің болашагы мол, сондықтан етгі ірі кара түқымын өсіру оте тиімді.
1
Францияның және Италияның етті ірі кара түқымдарын пайдалану көптеген мемлекеттерде жүргізілуде.
АҚШ-тың көптеген штаттарында табиги жэне экономикалық жагдаиына қараи, етті ірі қара шаруашылыгьшың жаңа
аймақтық топтары қүрылуда. Бір штатта аналық малдарды
үстап, бүзау алып, енесінен болгенше үстайды, одан кейін,
оларды басқа аймақтың шаруашылыгына таратады, ал рлар
өрі осіріп-дамытып, бордақылайды. Кезінде Қазакстанның
коптеген шаруашылықтары мамандандырылган еді. Асыл
түқымды фермалар жөне толдерді осіру жөне бордақылау шаш
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Я
261
руашылықтары болды. Бұл фермалар өр түрлі. Егерде жас мал­
дарды 12-14 айлығында сататын болса, онда оның табынында
сиырлар 40-45% қүрайды, ал жас малдарды 18-20 айлығында
сататын болса, онда сиырлардың табындағы үлесі 30-35% ғана.
Табында сиырлардың үлесі көбейсе, онда төл басы көбейеді
және ет өнімі жоғарылайды.
Жайылымы мол шаруашылықтарда, егерде жыл бойы азықпен қамтамасыз ететін болса, бүзауларды енесінен айырғаннан
кейін қарқынды өсіріп, одан кейін бордақылап тірі салмагы
380-420 кг жеткеннен кейін етке өткізеді, немесе сатады. Ал,
бордақылауга мүмкіндік болмаса, онда 18-20 айлықтарында тірі
салмагы 450-500 кг жеткенде сатады. Ондай жагдайда қыс ай­
ларында көлемді азық және сүрлемді көбірек беріп, жемді аздап жүмсайды. Рацион тәулігіне 400-500 г салмақ алуына есептелген. Жаз айларында малдарды жайып семіртеді, қосымша
жем береді, ондай жагдайда, төулігіне 800-1000 г салмақ алуга
болады.
Еггі ірі шаруашылыгында төлдерді қарқынды өсіру, жайып
семірту жөне бордақылау, күтіп-багу жүмыстары механикаландырылган, жазда көк шөп егу, көп жылдық жайылым қүру
көзделген. Коптеген шаруашылықтарда, ірі қараны таза әсірумен
қатар, етгі ірі қара түқымдарын пайдаланып, онеркәсіптік будандастыру тәсілін қолдануда.
Қашыру науқанын мамыр-маусым айларында жүргізген
жен, ондай жагдайда сиырлар қыстың соңында, немесе коктем
айларында бүзаулайды. Сиырлар осы уақытта бүзауласа, бүзаулар жаз алдында әжептөуір өсіп, жайылымды пайдалана ала­
ды. Әрі, төлдер жасы жөне тірі салмагы жагынан бір-бірінен
айырмашылыгы аз болып, топ-тобымен жайылатын табын
қүруга болады. Осындай төсіл, сиырлардың бір уақытта бүзаулауына, бүзауларды мезгілді уақытында енесінен белуге,
осіруге, бордақылауга, топ-тобымен сатуга мүмкіндік тугызады. Бүзаулардың енесінің бауырьшда өсіру, олардың қарқынды өсуіне жөне 6-8 айлықтарында тірі салмагы 180-220 кг, одан
жогары болуына мүмкіндік тугызады. Кейбір жагдайларда бір
бүзау туган сиырларга екінші бүзауды телітеді, өрине оларІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
дың жасы бірдей болуы қажет. Еркек бүзауларды 4-5 айлығында піштіреді.
Жас малдарды корада бос үстау төсілі қолданылады, олар
азыққа өздері еркін келіп пайдаланады, олардың тәуліктік азығының көпшілігі көк шөп болса, жемді аздап береді. Қыс айла­
рында жас малдарға жылы су береді.
Сиырларды бүзаулау қорасында бүзаулатады, оған бүзаулаудан бірнеше күн бүрын әкеледі. Сиырлар бүзаулағаннан кейін
бүзауымен бірге жеке клеткада болады, клетканың мөлшері
2x3 м, бүзаулау бөлмесінде 8-10 күн болса, одан кейін 3-4 апта
бойы, 10-15 сиыр мен бүзау топ-тобымен болады. Малды колда
үстаған мезгілдерінде эр сиыр мен бүзауына 7-10 м2 алаңды
бөледі. Осы уакытта бүзауларға косымша жем, шөп, сүрлем,
көк майса және минералды заттарды береді, ол үшін өр бүзауға
аланның ішінен 1,2 м2 бөліп, жеке-жеке азықтандырады. Жаз
айларында бүзаулар енесімен бірге жайылымда болып, жайылымға үйрене бастайды.
Малды бордақылау жөне оны үйымдастыру
Ірі кара етін өндіру бордақылаумен аяқталады. Нөтижесінде
малдың тірі салмағы жоғарылап. семіздігі жақсарып, еті сапалы
болады. Бордақылаудан өткен малдардың ет шығымы 55-60%
және одан көп болады да, дөмділігі жақсарады. Бордақылаудың нэтижесі ірі кара малының түкымына, мал азыгының қүрылымына жөне сагіалылыгына байланысты, өсіресе рациондағы
қант пен протеиннің «өз ара» қатынасының да манызы зор.
ВИЖ-дің төжірибесі бойынша бордакыланған малдардын
рационындағы қант пен протенннің катынасы зерттелген,
нөтижесінде шортгорн мен симментал түқым малдарының буданына берілген 1 кг азық өлшемінде 105 г корытылган проте­
ин және 21 г қант болған, ал сол будан малдарының денесіне
май бітуі көбейген, ал шароле мен симментал будандарының
денесінде май бітуі төмен болған.
Малдың жасына қарай бордақылаудың өзінше ерекшеліктері
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
263
болады, ет үлпасының бітуі жэне қалыптасуы олардың биологиялық ерекшеліктеріне байланысты, май үлпасы көбінесе сақа
уақьггында көбірек бітеді. Сондықтан бордақылауды бірнеше
кезеңге бөледі. Оған: 13-15 айға дейінгі, 18-20 айға дейінгі, екі
жастан жоғары (бракқа шыққан сиырлар, бүқашықтар, өгіздер)
малдар жатады. 13-15 айдағы бордақыланған жас малдарды қарқынды өсіріп, содан кейін бордақылайды, олардың тірі салма­
гы 420-450 кг-нан кем болмауы қажет, ал 18-20 айлық жас малдардың салмагы 340-360 кг болғанда, оларды үш айлық бордақылауға қойьш, тәулігіне 900-1000 г салмаққа жеткізіп, олардың сатар алдындағы салмағы 430-470 кг жетуі қажет, ет шығымы 56-60%-ға жетуі тиісті. Осындай бордақылау мезгілдерінде
рациондағы жемнің үлесі 30-35%-ға жетеді. Көрі малдарды 2-3
айдай бордақыласа, олардың төуліктік қосатын салмағы 9001000 г жетуі тиісті жэне осы уақытта 60-90 кг салмақ қосады.
Малдардың жасына, жынысына және тірі салмағына байланы­
сты азықтандыру рационын қүрастырады. Мал рационы жанжақты сапалы болуы қажет. Барлық, бордақылау кезіндегі
жүмыстар, әсіресе мал азығын тарату және қораны тазалау ме­
ханизация тәсілімен өтеді.
Мамандандырылған шаруашылықтар малды бордакылауды
жом жэне барда беру аркылы іске асырады. Бордакылауға
қоятын малдардың тірі салмағы 250-270 кг-нан кем болмауы
қажет, ал бордакылау мерзімі 90-120 күнге дейін созылады.
Жоммен бордащ>ілау. Алдын ала дайындау 7-10 күнге созы­
лады. Осы уақытга малдарды жомды жеуге үйретеді, бірте-бірте
мөлшерін көбейтеді. Бір жетіден кейін, жомның мөлшері 45-55
кг-ға дейін жетсе, ал сақа малдарға 60-70 кг дейін жеткізеді.
Жоммен бордакылау екі мезгіл бойы өтеді: біріншісі 30-50 күн
болса, екіншісі 40-60 күнге созылады. Бордақылау аяқталар
кезінде жомның мөлшерін азайтып, шоп пен жемді көбірек
береді. Шөпті, өрбір 10 кг жомның орнына 0,5 кг-нан береді.
Жемді малдың жасына қарай алғашкыда 1,5-2,0 кг-нан берсе,
екінші бордақылау уакытында 2-3 кг-нан береді.
Жомның қүрамында кальций коп, сондықтан басқа минералды заттарды қосады, өсіресе фосфоры бар заттарды. ҚосымІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
264
ша 60-80 г ас түзын жэне арнайы премиксты да қосады. Рационда протеиннің үлесін көбейту үшін, өсімдік үнтағын және
т.б. азықтарды қосады. Жомды малга тәулігіне үш рет береді,
оған патока қосады.
Бардамен бордакрілау. Бардамен бордакылау екі мезгіл
бойы өтеді, алғаш қы да оған үйретеді, бірте-бірте беру
мөлшерін көбейтеді. Наннан жасалынған барданы сүрлейді,
ал картоптан жасалған бардаға, салмағына қарай 6-8% үсталған сабан қосады. Жаңадан дайындалған барданы 25-30°С
Дейін суытады. Малдардың жасына карай тәулігіне 50-80 кгга дейін барда, 4-7 кг шөп жэне 1-3 кг жем береді. Тәулігіне
малга барданы 3 рет берсе, эр бергенін екі бел in береді жэне
берген сайын үсатылган көлемді азықты қосады. Барданы
малга берген уақытында, оларды суармайды, ал сүрленген
барданы берсе тәулігіне бір рет суарады. Барданың қүрамында көміртегі жэне кальций аз болгандықтан, оның рационына арпа, жүгері, сүлы жэне минералды заттарды да
қосады, оган мель, трикальциифосфат т.б. Малдардын жа­
сына карай, бардамен бордақылаган мезгілдерінде малдар
тэулігіне 800-1000 г салмак косады.
Сүрлем азыктармен бордакылау. Мамандандырылган шар у аш ы л ы қ тар д а ж эн е ф ерм алард а ірі қар ан ы ж үгері
сүрлемінеде бордақылайды. Тәжірибелер нэтижесі бойынша
сүрлеммен бордақылаган мезгілдерде, оның үлесі 40%-дан
60%-га дейін қүрайды. Ал, жүгері сүрлемінің қүрамында про­
теин аз болгандықтан, рационның қүрамына карбамид, ам­
моний түздарын жэне минералды заттарды қосады. Сүрлеммен бордақылау мезгілдерінде рационга қосымша 10-20%
тамыртүйнекті азықтарды қосқан жөн, ол малдың тәулік
қосатын салмагын жогарылатып, сою сапасын жэне азық
тэлеу қабілетін жақсартады, ал жем азықтарын тэулігіне эр
малга 2-3 кг-нан береді.
Сүрлеммен бордақылау мезгілдершде, сүрлемді молымен
беруге тырысады. Егерде малдар қорада үсталса, онда ертемен
сүрлем, сосын жем және көлемді азықты таратады, күндіз
тамыртүйнекті жэне сүрлемді, ал кешке I сүрлем жэне кэлемді
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
аэыктарды таратады. Кейінгі уақытгарда сүрлем мен көлемді
азь^стардың орнына сенажды қолданып жүр.
Жеммен бордақылау. АҚШ-та, Англияда т.б. шет мемлекеттерде жеммен бордақылау кеңінен тараған. Жеммен бордақылау мезгілдерінде, рационның 50%-ын жем қүрайды. Мысалы,
Англияда малдарды қарқынды бордақылау арқылы 3 айлыгынан 12 айлығына дейін арпа дәнінің 18-22% ылғалдылығымен
берді. АҚШ-та жас малдардың өсіп-даму мезгілдерінде және
бордақылау уақыттарында жүгері сүрлемін кеңінен пайдаланды. Кейбір Еуропа мемлекеттерінде малдарды комбикорм беру
аркылы бордақылайды. АҚШ пен Англияда мал астауларын
бір жетіге дейін толтырып қояды. Маддар қажетіне қарай азықтанады. Қазақстанда малдарды сенаж бен жемді қосып бордақылайды. Оңтүстік облыстарында малды бордақылау ашық, не­
месе жартылай ашық алаңдарында өткізіледі. Шығын аз кетеді,
ал нәтижесі жоғары, еттің өзіндік қүны азаяды. Ал, кыс айла­
рында 1 ц өнімге мал азығының шығыны 10-12%-ға жоғарылайды. Малдарды ашық жөне жартылай ашық алаңдарда бордакылау Орта Азия, Закавказье, Оңтүстік Қазақстан, Кыргыз­
стан жөне Ресейде кең таралган.
Малды жайып семірту және оны үйымдастыру
Жайылымы мол аймақтарда малды жайып семірту технологиясын қолдану арқылы ірі қара етін өндірудің нәтижесі
өте жогары, өзіндік қүны арзан. Малды жайып семірту Қазақстанда, Қыргызстанда, Ресейдің оңтүстік шыгысында, Батыс
және Шыгыс Сібірде т.б. ТМД аймақтарында кеңінен тараган.
Малды жайып семірту ірі кара етінің өнімін көбейтуде маңызы өте зор, жайылымды дүрыс пайдалану ет өнімінің өзіндік
күнын төмендетуге көп өсер етеді. Жайылым уакытында жас
малдардың тірі салмагы 40-60%-га жогарыласа, ал сақа малдардың тірі салмагы 25-30%-га дейін жогарылап, семіздігі де
жаксарады. Ет шыгымы жайылым соңында 52-55% жэне одан
жоғары болады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
266
Жайып семіртудің нәтижесі мал тобын құруға, жайылым
алдындағы малдардың күйіне жөне жайылымды дүрыс пайдалануына байланысты. Әсіресе, етке өткізетін, немесе сатуға
арналған малдарды бүрынырақ жайылымға жібереді. Жайылатын малдарды жынысына және жасына қарай топ-топқа
бөледі. Жасы жағынан мал жастарының айырмашылыгы 6 айдан артпауы керек. Малдардың тобы біркелкі болса, жайы­
лымды үтымды пайдалануға мүмкіндік туады, сонымен қатар
төуліктік қосатын салмағы да жоғарылайды. Жайып семіртудің
нәтижесі, оның топтағы санына да байланысты. Малдардын
жайылымдағы табын саны 100-ден 170-ке дейін болғаны дүрыс.
Малды жайып семіртудің нәтижесі, оның жайылымға шығар
алдындағы азықтандыру деңгейіне және шығар алдындағы
күйіне де байланысты. Жайылым алдындағы рационы көлемді
жөне сүрлем азықтарынан түрса, ал тәуліктік қосатын салма­
гы 500 г жетсе, жайып семіртудің нәтижесі де жақсы болады.
Күйі томен малдар жайылым уақытында 800-1000 г дейін
тәулігіне салмақ қосады.
Әр түрлі табиғи-экономикалық аймақтарда малды жайып
семіртудің өзінше ерекшеліктері бар. Оған мал жайылымынын
үзақтығы және жайылымның молдығы жатады. Мал жайылуға
әр түрлі аймақта эр малға 1 га-дан 4 га-ға дейін жер көлемі
бөлінеді.
'
Малды таңертең ерте және кешкі мезгілдерде шаруашылық кестесі бойынша жаяды, әрі жайылым жерлерін ауыстырып түрады. Арасында мал демалатын орындарды жөне суаратын жерлерді белгілейді. Демалатын жерлерде мал басына
есептеп 50-100 г-нан түз жэне минералды заттарды астауға
қойып таратады. Жайылым азайған кезде, немесе күнге күйген мезгілдерінде, малга қосымша екпелі кок майса беруді
үйымдастырады, жайылымның соңында эр малға 1 кіУнан 3
кг-ға дейін жем береді. Күйі томен малдарды бордақылауға
қояды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
267
Малдардың бордақылау алаңдары
Бордақылау мезгіліне, ауа райына жэне малдардың бордақылау алдындағы салмағына байланысты, бордақылау алаңын
ашық, жартылай ашық алаңдар және жеңіл қорасы бар деп
бөледі.
Ашық алаңда бордақылау мезгілінде ет өніміне қаржы аз
жүмсалып, енбек нәтижелі болады. Бұл төсідцің арқасында 1
кг тірілей салмақтың өзіндік құны, кешендер мен фермаларға
Караганда 65-68% азаяды.
Ашық алаңдарда (көлеңкелі) ірі қара малды бордақылағанда, сол аумақтың ауа райын ескереді. Мүндай аландар оңтүстік
аймақтарда, әсіресе Орта Азия жэне Закавказье Республикаларына өте қолайлы. Басқа аймақтарда бордақылау алаңының
үш қабырғасы немесе төрт қабырғасы болу қажет. Кеңес
дәуірінде жоба бойынша 1, 2, 5, 10 және 20 мьщ басқа арналған
бордақылау алаңдары салынған.
1 және 2 мыңдык, бордақьиау алаңы
Осындай көлемде ірі кара малын бордақылауға арналған 819167 жобасы бар. Бүл жоба суығы —160°С-тан —200°С-қа дейінгі
аймақтарға арналған. Ал, температурасы — 100°С аймақтарда
малды жыл бойы бордакылап, 3 турға бөледі, ал температурасы
— 200°С болса, бордақылау мерзімі көкек айынан басталып,
қараша айында аяқталып, 2 турда өтеді. Әр турдың үзақтығы
120 күнге созылады. 1 мың бастық алаң 8 албардан (загон) 2
азықтандыру линиясынан түрса, ал 2 мың бастық аланда 16
албар, 4 мал азықтандыру линияларынан түрады. Әр албарга
125 бас мал сияды. Малдардың демалуы және азықтандыруы
үшін жабык көлеңке қүрылған. Бордақылау алаңына төлдерді
тірідей салмағы 260-280 кг-ға жеткенде қояды. Малдар алаңда
бос жүреді, еденінде қалың төсеніш, азықтандыру астауы бетоннан жасалынған. Мал азыгына сүрлем, сенаж, екпелі шөп
және жем кіреді. Мал азығын КТУ - 10 техникасымен таратаІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
268
ды, ал суды автоматты АГК-1А жылы суымен камтамасыз етеді.
Мал қиын булдезер арқылы тазалайды.
5, 10 жэне 20 мьщ баск/а арналган
бордакьиау алаңдары
(819-206 жэне 819-205 жобасы)
Негізінде шаруашылық аралық ірі қара малын бордақылауға арналған. Бүл жоба негізінде температурасы — 200°С дейінгі
аймақтарға арналған. Бұл аландар 2, 4 және 6 мал азығы линиясымен жөне 28, 54 жөне 108 албарлардан тұрады. Әр албарға
(загонға) 190-200 мал сияды. Азық алаңы бетондалған. Мал азықтандыру астауының үстінде көлеңкесі бар. Бұл алаңға етті
тұқымның төлдері 8 айлығынан бастап, тірідей салмагы 180 кг
жеткенде, ал сүтті тұқым төлдері 4-6 айлығында, тірідей салма­
гы 125 кг жеткенде бордақылауға әкелінеді.
Етгі тұқымның төлдерін алғашқы уақытга 3 кабыргалы төбесі
бар албарда үстаса, 130 күннен кейін ашьіқ албарға ауыстырады.
Сүтгі түқымды сиырдың төлдерін алғашқы 67 күн бойы 400
басқа арналған жылытылмаған қорада үстаса, кейін 3 кабырга­
лы албарға ауыстырады, ал 113 күннен кейін ашық албарда
үстайды. Етті түқымға жататын төлдерді 260 күн бордақылап,
тірідей салмағын 450-ге дейін жеткізсе, сүтгі түқымға жататын
төлдерді 310 күн бордақылап, тірідей салмағын 425-ке дейін
жеткізеді. Төлдерді топтал, бос үстайды.
Мал азығына шөптің бірнеше түрі, сүрлем және жем кіреді,
оның барлығын азық цехында дайындайды. Мал азығын тарату
жөне суару механикаландырылса, малдың қиын булдозермен
тазалайды.
/
Бордақыланған малдарды етке өткізу және тасу
Бордақыланған малдарды ет комбинатына темір жолмен,
машинамен немесе айдап апарады. Тасымалдауға сау малдарды
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
269
дайындайды. Етке өткізу үшін алдын ала малдәрігерлік куәлік
жөҢе өр гурттың тізімін дайындайды.
Теміржол торабымен малды тасығанда арнайы вагондарды
пайдаланады, онда эр мал байлаулы, ішінде суы және азықтандыру астауы болады. Әр вагонға 8-12 ірі кара немесе 12-20 төл
сияды. Әрбір 2 вагонда 1 жүмысшы болады.
Малды машинамен тасу үшін 2 метрлік борты болуы қажет,
арнайы машинаға 10 мал сияды, ал малды айдап өткізу, тек
қана жақын аралықта болса қолданылады. Малды етке
өткізерден бүрын, шаруашылық пен ет комбинатының арасында
келісім жасалынып, сонан соң графикке сөйкес өткізеді.
Ірі қараны тірідей салмағы немесе үша салмағы бойынша
және ет сапасына қарап қабылдайды. Малды тірідей өткізгенде,
оны өлшейді және кондылығын анықтайды, ал сойып өткізсе,
оңда үшанын салмағын, семіздігін және ет категориясын анықтап, мемлекеттік стандартен салыстырады.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1. Етке арналған төлдерді өсіру ерекшеліктері.
2. Өндірістік будандастырудьщ маңызы.
3. Малды бордақылау жөне оның түрлері.
4. Малды жайып семірту.
5. Бордақылау алақдары.
6. Малдарды етке өткізу жөне тасу.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
XI ТАРАУ
Ірі кдра шаруашылығында мал
асылдандыру жүмысы
азіргі уакытта өлемнщ қандаи мемлекеттерінде
болмасын сүт жөне ет өндіру қарқы нды
өндірістік технологияға негізделген. Мал өнімінің
шоғырландыру
дандыруға
алдыңғы
лы шаруашылықтардың көрсеткіштеріне қарасак,
мал өнімінің өндірістік технологияда дамуы, оның
түқымының
өзіндік
сты болып түр.
Ірі өндірістік фермаларда сүттің молаюы асыл­
дандыру жүмысының жақсаруына байланысты, әрі
сүт және ет өндіру кешендерінде асылдандыру
жүмысының бағыты да өзгеруде. Асылдандыру
жүмысының негізі жеке бір аймақта бір жоспар бой­
ынша төл алу, оны өсіру, бүқаларды үрпақ сапасы
бойынша бағалау.
/
Қазіргі уақытга сауын сиырлардың машинамен
саууына, топтап бағып-күтуге бейімделуіне көп
көңіл бөлінеді.
/
Сүтті ірі қара шаруашылығында сүтті сиырлардың төмендегідей көрсеткіштерінің параметріне
қарайды. Сүтті сақа сиырлардың тірідей салмағы
күндеп
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
271
майы 280-300 кг, белогы 280-300 кг жетуі керек, сонымен катар
желщцерінің алдыңғы екі бөлімінен кем дегенде 40%-га дейін
сүт алу қажет, ал сүт сауу уақыты 5-6 минуттай, жылына эр
сиырдан бүзау алу.
Ірі қараны асылдандыруда өлемдік генофонд ресурстарын
пайдаланган жөн. Ол үшін: өз аймагымызда асыл түқымды малдардың санын көбейтіп жэне сапасын арттыру, жергілікті ірі
кара сиырларын шет мемлекеттерден өкелінген асыл түқымды
бүқаларымен шагылыстыру.
Екіншіден жаңадан асыл түқымды ірі кара түқымын шығару, ол үшін жергілікті ірі қара түқымдарының сиырларын әлемге
өйгілі генофондқа жататын қара ала голштин-фриз, қызыл ала
голштин-фриз, монбельярд, айршир, щвиц, англер және данияқызыл асыл түқымды бүқалармен шагылыстырып, кара ала,
кызыл ала, қоңыр және қызыл түсті ірі қара түкымдарының
үрпақ будандастарын алу.
Үшіншіден жергілікті аймақта шыққан сапалы да ірі қара
түқымдарының генофондысының бүқаларының үрық қорын
сақтау, әрі түқымды ірі қара өсіретін мамандандырылган
шаруашылықтарда малды өз төлінен өсіруді кеңінен жолга
қою.
Асылдандыру жүмысын үйымдастыру
шаруашылықгары
Біздің тәуелсіздік мемлекеттер достастыгыньщ (ТМД) ірі кара
түқымын асылдандыруда, ірі қара түқымын шыгаруда, ірі қара
түкымьшың табындарьш күруда көптеген жүмыстар атқарды.
Мал шаруашылыгын асылдандыру мөселелері жылдан жылга
жаксара бастады. Асыл түқымды мамандардың сандары көбеюмен катар сапалары да жақсаруда. Көптеген зерттеулерге жөне
гылыми деректерге қарасақ біраз шаруашылықтарда ірі қара
сиырларынын сүггілігі жөне түкымдық сапалыгы анықталган.
Оның өзі ірі қара түқымын асылдандыру жүмыстарынын да
сапасын жақсартуға әсерін тигізді. Жергілікті ірі қара малын
——
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
асылдандыру үшін 1928-1932 жылдары шет мемлекеттерден
біздің елімізге аса сүтті таза түқымды ipi қара мал түқымдары
өкеліне бастады.
Әсіресе асыл түқымды мал совхоздары мен асыл түкымды
колхоздың фермаларын, мемлекеттік асыл түқымды мал станцияларын ашудың да ipi қара түқымын асылдандыруда маңызы өте зор болды, сонымен қатар малды асылдандыру
ғылыми үйымдары жөне жоғарғы ауылш аруаш ылык оқу
орындарының да шаруашылықтарының, ірі кара түқымын әр
аймақта шоғырландыру жоспарларының, әр түрлі көрмелер
үйымдастыруының да маңызы оте зор болды. Осындай игілікті
жүмыстар Үлы Отан соғысына дейін: жэне одан кейін де қызу
ӨТТІ.
I
Біздің мемлекеттерімізде кара ала, костром, лебедин, алатау, сычев, курган, қазақтың ақбасы, әулиеата, кавказдың
қоңыр, өулиекол т.б. ірі қара асыл түқымдары шығарылды. Оған
коп эсер еткен ірі қара сиырларын оте жоғары сапалы асыл
түқымды бүқаларының үрықтарымен қолдан қашыру болды.
Ірі қараны асылдандыру жүмысы жалпы мемлекеттік жоспарлау жүмыстарымен үштасып жатгы.
Ірі кара мал шаруашылығын асылдандыру жүмысын бүрынғы
КСРО ауылшаруашылык және азық-түлік министрлігі озінің
республикалық, олкелік және облыстық ауылшаруашылык
басқармалары арқылы атқарды. Одағымызда Одақтық ғылыми-методикалық жүмысты жэне малды асылдандыру жүмысы
орталық генетико-селекциялық үйымға жүктелген, бүл үйым
бүқалардың үрығының қорын жинайды, әрі есептеу технологиясының (ЭВМ) жүмысын басқарады. Бүрынғы Одағымыз
бойынша барлық ғылыми-зерттеу ауылшаруашылык институттарына жөне жоғары оқу орнының ғылымдарына селекциялық
жоспар, аса сүтті сиыр табындарын, жаңа түқым шығару
міндеттелінген.
/
Мемлекеттік асыл түқымды мал зауыты езінің сиыр табынын
асылдандыру жүмысын одақ бойынша бір жоспар арқылы, тол
осіру, оз табынын озінің толімен толықтыру, әрі асыл түқымды толдері мен асыл түқымды шаруашылықтарды қамтамасыз
мЬ;
v
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
етумен айналысады. Бұл шаруашылықта ірі қара малын таза
өсір^ төсілі қолданылуда.
Асыл тұқымды мал шаруашылығының негізгі жұмысы асыл
түқымды төл өсіру және оны басқа шаруашылықтарға сату.
Бұл шаруашылықта малды таза өсіру және өндіре шағылыстыру тәсілі қолданылады. Ал, өз табынын мемлекеттік асыл түқымды мал зауытының малдарымен толықтырады, өрі осы мал зауытымен бірігіп өз табынын асылдандырады.
Асыл тұқымды мал фермасы. Әрбір шаруашылықта болады,
оның негізгі міндетті жүмысы асыл тұқымды төл өсіру, өз та­
бынын асыл тұқымды малмен толықтыру, ал асыл тұқымды
артық төлін басқа шаруашылықтарға сату.
Мемлекеттік тұқымдық малды
асылдандыру станциясы
Ірі қара малын асылдандыруда мемлекетгік мал асылданды­
ру станциясының маңызы өте зор. Өзіне қарасты аймақтарда
асыл түқымды бұқаларды ұрпақ сапасы бойынша бағалау, ірі
қараны бонитировкалау, эр асыл тұқымды мал зауыттарында,
асыл түқымды мал шаруашылықтарында жэне асыл түқымды
мал фермаларында бүқаларды қолдану жоспарларын жасау сияқты шараларды жүзеге асырады.
Сонымен қатар сауын сиырларының сүтін анықтау, зоотехникалық жэне асылдандыру жүмысының есебін, асыл түкымды ірі
қараны мемлекетгік кітапқа кіргізу мәселелерімен айналысады.
Элеверлер. Элевер — дегеніміз мамандандырылған шаруашылықтар немесе фермалар, негізгі міндеті асыл түқымды бүқаларды өсіру жөне оларды үрпақ сапалары бойынша бағалау. Элеверге бүқаларды 3-4 айлығынан бастап әкеледі, бүл болашақ бүқалар аса сүтгі сиырларды үрпақ сапасы жоғары бағалы бүқалардың үрықтарымен үрықтандырғаннан кейін алынған. Бүл шаруашылықта оларды молымен азықтандырып, жақсы күтеді, 12 айлығында оларды өсіріп-дамуы жэне сырт пішіні (экстерьері) бой­
ынша бағалайды, өрі үрық сапасын анықтайды. Кейін бүлардың
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ұрығымен белгіленген шаруашылықта сиырларды қашырады.
Бағалау мезгілдерінде бұл бүқалардың үрықтарын алып мүэдатып сақтай бастайды да, үрпақ сапасы бойынша бағаланған уақьпта
30-40 мың доза үрық жиналады. Сонымен үрпақ сапасына қарап,
жиналған үрықтың пайдалану мәселесін шешеді.
Ғылыми-өндірістік асылдандыру үжымы
Бүл үйымның негізгі міндеті селекциялық орталықтың ғылыми-методикалық жүмыстарын басқару, селекциялық жүмыстардың жоспарларын және бағдарламаларын қүрастыру және
жаңа асыл түқымды мал шығару жолдарын іздестіру жэне осы
жүмыстарды бақылау. Жоғарғы уәкілетті органдарға мал шаруашылығын асылдандыру жөнінде үсыныстар енгізді; жаңа шығатын асыл түқымдардың аталық із және аналық үялары
көрсеткіштерін анықтау және солармен жүргізілетін методикалық жүмыстарды басқарады.
Асыл түқымды малдарды мемлекеттік кітапқа кіргізіп жөне
оны жарыққа шығаруды басқарады. Селекциялық жетістіктерді
қабылдап, әр түрлі нүсқауларды шығарады. Зооинженер-селекционер мамандарыньщ білім дәрежелерін жоғарлату үшін үнемі
біліктілікті арттыру сабақтарын өткізуді үйымдастырады.
Ғылыми-шаруашылық асылдандыру үйымына мемлекетгік
орталық мал асылдандыру станциялары және бүқалардың орталық үрық мүздату банктері де қарайды.
Селекциялық орталық үйымның негізгі міндеті түқым аралық
негізгі топ шығару. Негізгі бағдарламаны іске асыру үшін:
1. Аса сүтгі асыл түқымды мал табыны болуы қажет, ол жақсы
механикаландырылуы керек, әрі қолдан үрықтандыру стаңциясы мейлінше мүқиятты жүмыс атқарғаны жөн.
/
2. Әр шаруашылық өзінше мамандандырылуы кереқ.
3. Жоспарлы түрде үрық алу, төл өсіру, оны бағалау және
кеңінен қолдану.
4. Әр тұқымның тұқымдық қасиетін көрсете алатын малдарын кеңінен қолдану.
НВ *;
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
0.
Аса өнімді мал табынын, арнайы бақылау қорасынан не­
месе арнайы бақылау фермасынан өткен қашарлармен толықтырады.
6. Зоотехникалық мәліметтерді есептеу автоматты түрде компьютермен жүргізіледі.
7. Орталық селекциялық үйым одақ, республикалар, облыстар жөне асыл түқымды ірі қара мал кеңестерінің жүмыстарын үйымдастырып, бір бағдарлама бойынша жүмысты іске асырады.
Ірі масштабты селекциялық асылдандыру жүмысы қазіргі
ғылыми жөне алды ңғы қатарлы ш аруаш ы лы қтарды ң
жетістіктеріне сүйенуі қажет.
К ейінгі уакытта мүнда иммуногенетика жетістіктері
кеңінен пайдаланылып, малдың қанын зерттеп, оның шығу
тегін анықтауда. Әр бүқаның түқымында түқым қуалайтын
ауру болмағанын қадағалайды. Мысалы, түқым қуалаушы
хромосом аурулары, бүл аурулар түқымға тез тарап, көптеген зиянкестікке үшыратады.
Радиоимунологиялық зертгеулер арқылы сиырлардың буаздығын ерте анықтауға болады. Оны кандағы, немесе сүттегі гор­
мон сүйығы арқылы да анықтауға болады. Әсіресе, сиырдың буаздығьш айыруға прогестерон атты гормонның маңызы зор.
Қорыта келе, ірі қара түқымын асылдандыру —мал шаруашылығының ең маңызды мәселелерінің бірі. Мал түқымын
асылдандыру өте қажетгі де күрделі іс. В.И. Лениннің 1918 жылы
Кенес Одағында мал түқымын асылдандыру декретіне қол қойғаннан бері бүл жүмысқа көп көңіл бөлініп келеді. Міне, содан
бері отанымыздың қай жерінде болмасын шаруашылықтың барлығында асыл түқымды мал өсіру ісі дамуда.
Ірі қара түқымын асылдандырудағы, негізгі мақсат - сүтті
және сүтті-етті ірі қара түқымдарының сүттілігін, сүттің сапасын (майлылығьш, белогын), тірідей салмағын арттыру, ірі қараның етті түқымдарының еттік қасиетін жақсарту, тез өсіпжетілуін жөне тірідей салмағын арттыру болып табылады.
Республикамыздың шаруашылықтарында көптеген ірі қара
түқымдары: сүтгі түқымдардан — қырдың қызыл ірі қарасы,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
276
әулиеата, қара ала және қызыл ала ірі қарасы, етті түқымдардан - қазақтың ақбас ірі қарасы, қалмақ, санта-гертруда, галловей, герефорд, өулекөл, сүтті-етті түқымдардан - симменталь жөне алатау ірі қарасы осіріледі.
Ірі қара өсіру тәсілдері
Ірі қара шаруашылығында мал осіру үшін екі түрлі әдіс қолданылады. Біріншісі —таза өсіру, екіншісі — шагылыстырып өсіру
әдісі. Бүл екі әдіс біріне-бірі оте байланысты. Тек қана біреуін
ғана қолданып, сапалы нәтижеге жету қиын. Малды таза осіру
әдісі, кобінесе асыл түқымды мал шаруашылығында қолданылса, шағылыстырьш осіру әдісі көбінесе тауарлы шаруашылык­
тарда қолданылады. Ал, кейбір шаруашылықта екі әдісте қатар
қолданылуы мүмкін. Таза осіру әдісі кобінесе бір түкымның
ірі қарасын асылдандыруға бағытталса, шагылыстырып осіру
өдісі жаңа асыл түқымды мал шығарарда кеңірек пайдаланылады.
. : • ••' і
’ч ^
Таза өсіру өдісінде бір түқымның ірі қараларын сол түқымның оз бүқаларымен қашырады. Мысалы, симменталь түқымының ірі қараларын симменталь түқымының бүқаларымен
шагылыстырып, ешбір басқа түкыммен араластырмайды.
Мүндағы негізгі мақсат —сол түқымның оз ара түқым қуалаушылық заңдылыгын одан әрі дамыту, олардьщ жақсы қасиетін
сақтау (онімділігін, дене қүрылысын, морфологиялық жөне физиологиялық ерекшеліктерін) әрі олардьщ шаруашылыққа пайдалы лы гы н дамыта түсу.
I
Таза осіру өдісі асыл түқымды малдарды одан өрі асылдан­
дыру, сол түқымның сүттілігін, сүтінің майлылыгын, дене қүрылысының ерекшеліктерін онша озгертпеу үшін қажет. Ірі қаралар мен бүқалардың түқым қуалаушылық қасиеті Түрақсыз
болса, онда алга қойган мақсатқа жету қиын. Сондықтан таза
осіру әдісін қолданудан бүрын, сол ірі қаралар мен бүқалардың түқым қуалаушылық қасиеті дамып жетілгендігін, өлде
жетілмегендігін оілу керек.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
277
Малдардың түқым қуалаушылык қасиеті тұрақты болса, онда
таза өсіру әдісі сапалы нөтиже береді. Оны кейінгі өсіп келе
жатқан төлдерден байқауға болады. Бұл тұқымның кейінгі
үрпактары, ата-аналарындаи өнімділігімен көзге түссе, немесе
олардан асып түссе, онда таза өсірудін өте нәтижелі болғаны.
Түқымды таза өсірудің жолы аталық ізді (линияны) одан өрі
дамыту. Аталық із атақгы бүкдларды барынша пайдалану жолымен күрылады. Аталық із дегеніміз —өнімділігі мен дене қүрылысы жөнінен ата-тегіне үқсас үрпақ шығару. Туыстық өсіру —
аналары арқылы қүралады.
Шағылыстырып өсіру өдісін сіңіре, өндіре, кдн жаңарту, кезек, өнеркөсіптік өсіру деп бөледі.
Будандарда түрлі түқымдарды бір-бірімен шағылыстырады.
Мысалы, қырдың қызыл ірі қарасын қазақтың ақбас ірі қарасы
түқымының бүқаларымен қашырады. Міне, солардан туғандар
будан больга аталады да, бүл әдістің өзін шағылыстыру деп
атайды. Бүны бір асылтүқымның жақсы қасиеттерін екінші
түқымға беру үшін қолданады немесе екі түқымның немесе
бірнеше түқымның жақсы қасиетгерінің басын біріктіріп, бір
түқымнан шығару үшін де қолданады.
Сіңіре шағылыстыру осыдан 30-40 жыл бүрын өте көп қолданылды. Бүл шағылыстырудағы негізгі мақсаты - жергілікті на­
шар түқымның ірі қараларын асылдандырушы жақсы түқымның бүқаларымен сүргіздіреді. Бүлардан туған бірінші бүзау
жарты қанды будан деп аталады. Өскен сон оны тағы да сол
асылдандырушы түқымның бүқасымен шағылыстырады. Одан
үш ширек қанды будан туады, өскен соң бүны тағы да жаңағы
асылдандырушы түқымның бүқасымен шағылыстырады. Сөйтебарады
түқымды
болады. Мысалы, Қазақстанда
лықта жергілікті ірі қараларды герефорд түқымынын бүқаларымен сіңіре шағылыстыру төсілін қолданды, ал басқа шаруашылықтарда симменталь түқымының бүқаларын қолданды.
Ө Н ІМ Д ІЛ ІП
карағанда екі есе артты
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
278
Өндіре шағылыстыру көбінесе ірі қараның екі тұқымынан
немесе бірнеше тұқымынан жаңа тұқым шығару үшін қолданылады. Өндіре шағылыстыру мал өсірудің қиын өдістерінің
бірі. Өндіре шағылыстыруда екінші жөне үшінші үрпақ буданының үнамды типі алынып, кейіннен олар «өзара» өсіріледі.
Өндіре шағылыстыру жай жөне күрделі болып екіге бөлінеді.
Жай шағылыстыруға екі түқым, ал күрделі шағылыстыруға —
Үш жөне одан да көп түқымдар қатынасады. Өндіре шағылыстыруды қолданғанда мал саны көп болу керек. Себебі мал өте
қатал сүрыптаудан жөне жүптаудан өтеді.
Өндіре шағылыстыру көбінесе түқымды мал шаруашылықтарында қолданылады. Кеңес Одағында өндіре шағылыстыру,
төсілі қолданылды. Кеңес Одағында өндіре шағылыстыру тәсілін
қолданып Бестужев, Тагильск, Қызыл горбат, қазақтың ақбас
ірі қарасының түқымы шығарылды.
Қаң жаңарту - мүнда жақсартылатын түқымның негізгі
қасиеттерін сақтай отырып, оның кейбір кемшіліктерін түзеу
үшін басқа бір түқымды пайдаланады. Басқа түқымды бүқаларды тек бір-ақ рет қолданып, бірінші буданды алғаннан
кейін, алынған буданның ірі қараларын аналық ірі қараНың
бүқаларымен шағылыстырады. Бүл өдісті тәжірибелі өрі сауатты мамандар басқаруы керек. Кеңес Одағында көптеген ірі
қара түқымдарының кемшіліктері осы тәсілмен түзетілді.
Мысалы, қырдың қызыл ірі қарасының сүтінің майлылыгы
Латвияның қызыл ірі қарасының бүқаларын қолдану арқылы, Тагиль және Холмогор ірі қараларын Голланд, Остфриз
ірі к'аРалаРының бүқаларын қолданудан біраз кемшіліктері
түзетілді.
. . . у, м. . ' . . ь j
Жүмыстың нәтижелі болуы әрине сүрыптау жөне жүптау
мөселелеріне ерекше көңіл белуге байланысты, сол сияқТы
будандардың мал азығымен толық қамтамасыз етілуі қажет.
Кезек шағылыстыруда - бірінші үрпақтың ірі қарасын бастапқы түқымның бүқасымен немесе осылай шағылыстыру
нөтижесінде алынған жартылай қанды бүқамен кезек шағылыстырады. Бүл шағылыстыру тауарлы шаруашылықтарында қолданылады.
, ') Р
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
~
*----------------------
279
Кезек шағылыстыруға сиырдың екі немесе 3-4 түқымы қатысуы мүмкін. Бүл өдіс ірі қараның жаңа түқымын шығару үшін
қолданады
шағылыстыру
даланылатын, жоғары малдың буданын алу үшін қолданыла
ды.
Өнеркөсіптік шағылыстыру таза түқымды малмен шагылыстырғанда, бірінші үрпақтың будандарының жақсы өсіп
жетілуіне себепші болатын гетерозис әсерін пайдалануға
негізделген. Өнеркәсіптік шағылыстыру үшін екі немесе үш
түқым пайдаланылады. Мысалы, герефорд ipi қараларын абердин-ангусстың бүқаларымен шагылыстырып, алынган бірінші
буданды бордақылап етке өткізеді.
Бүрынгы Кеңес Одагының коптеген шаруашылықтарында
сүтті жөне сүтті-етті түқымның ірі қараларын герефорд, абер­
дин-ангусс, шортгорн, санта-гертруда, қазактың ақбасы ірі қараларының түкымына жататын бүқаларымен шагылыстырып
өнеркәсіптік шагылыстыру төсілін қолданган. Бүлардан алын­
ган бірінші буданды бордақылаганда, олар ет өнімі жагынан
ата-аналаоынан асып түседі, әрі тез өсіп жетіледі, күнделікті
артық болады
Ал
морфологиялық
шығымдылыгы
льш келеді.
Сондықтан өнеркөсігітік шагылыстыру тәсілі ет өнімінің
көбеюіне коп эсер етеді.
Сұрыптау
Сүрыптау деп жақсы малдарды іріктеп, тандап алуды айтады. Іріктегенде оның сүттілігіне, сүтінің майлылыгына, тірідей
салмагына, сүйек бітісіне, дене қүрылысьша, түқымына, суалгыштыгына, осіп жетілгіштігіне, жақсы үрпақ беруіне және денсаулыгына қарайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
280
Сүтті түқымға жататын ірі қаралардың ең негізгі беретін өнімі
сүт болғандықтан, ең алдымен олардың сүтгілігіне қарай таңдаиды. Демек, түқымға сүггі ірі қараларды таңцап алү кепек
заңдылыкка
болғандықтан,
оны
тәжірибе
жүзінде
jr
Кеибір сүтті ірі қараның үрпағы, өзі сияқты аса сүггі болып
келмейді. Ал
u /-.
.
*
W
А
-
*
------------ ---------—
t d t id
- 1 --------х v / x v
байланысты емес, олардың азықтануына, күтіміне, жасына,
бүзаулағаннан кейінгі келесі қашыру мезгіліне және суалту
мезгіліне де байланысты.
орине, сүтті түқымдардан
лады деп ойлауға болмайды. I
болады. Өйткені, бір түқымнан емес тіпті бір атадан, бір анадан
тараған ірі қаралардың өздері де дене қүрылысы, сүттілігі және
h O
P V
O
ТТП
_____________________________________•
..
ғажап
Мысалы, Қарағанды облысының «Қарағанды» совхозындағы
қырдың қызыл ірі қарасының табыны орта есеппен 3000-3500 л
сүт беріп келсе, сол түқымның «Морошка» деген ірі қарасы бір
маусымда 12500 литрден артық сүт беріп, осы түқымдағы ең
әигілі сиыр болды. Ірі караға баға беру үшін, ең алдымен, оның
тегш зертгеу керек, басқаша сөзбен айтқанда, осы сиырдың атаанасьшың қаңдай болғандығын қарастыру қажет. Ол үшін ірі
қаран ы ң ту ы п -ө ск ен ш аруаш ы лы ғы ндағы ж азы лған
мәліметтерді кору керек. Ал, асыл түқымды мал қатарыңдағы
ірі кара болса, куәлігі болуға тиіс. Сол куөлігінде 4 қатар ататегшің толық мәлімдемесі болады. Онда ата-тегінің өнімділігі
қандай
шыққаны да жазылған.
Ірі қаралардың шыққан тегімен танысумен қатар, сауысүті, тірідей салма­
гы жөніндегі мәліметтерді де кору керек. Өйткені ірі қараға
ДҮРы с б а ға б е р у д ің е ң с е н ім д і ж о л ы -
о н ы ң б е р іп ж ү р г е н
с үтін білу. Ол үшін сиырдың бүдан бүрын қанш а сүт
ж ы л сүтті
берсе немесе жылма-жыл сүті көбейе берсе, ондай ірі қараның сүтті екені күмәнсіз.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
281
Сақа ipi қараларға қарағанда жас ipi қаралардың сүті кемдеу
болады. Олардьщ сүті бара-бара көбейеді. Әдетте, ірі қараның
беретін сүті 5-6-7 бүзаулағанша артып отырады.
Ірі қараның сүт өнімін тексергенде сапасын (оның қүрамындағы май мен белок мөлшерін) да еске алу қажет. Сүт неғүрлым
майлы болса, соғүрлым маңызды болмак. Майлы сүттен май
да көп алынады.
Кейінгі уакытга, осы айтылған мөліметтермен қатар, ірі қараның сыртқы пішініне (экстерьеріне) көп көңіл бөлінеді. Сыртқы пішініне, сымбатына қарап, ірі қаралардың сүтті түқымға
әлде етті түкымға жататындығын емесе сүтті-етті және етті-сүтті
түқымдарға жататьгадығын айыруға болады. Ал, сырт сымба­
тына карап, ірі қараның сүтті көп немесе аз беретіндігін айту
қиын. Дегенмен, ірі қараның сырт сымбатьша баға берген жөн.
Сырт сымбатына қарап, түқымға таңдап алуға болады.
Көзбен қарап ірі қараның сымбатына баға берерде, әуелі
оның түла бойы көрінісін, мүшелерінің бір-біріне лайықты
бітісін, қоңын шалып өтеді. Сонан соң оның денесінің әрбір
боліміне, мүшесіне жеке-жеке баға береді.
Сауын ірі қараның бүкіл түрқы созыңқы, кеудесіне караганда бөксесі едәуір дамыған, сүт бездері мен кеудесінің орта
бөлігі жақсы дамыған болса сүттілігі жақсы деп бағалауға бо­
лады.
Бірыңғай сүтті түқым ірі қарасының желіні үлкен және
аумақты, сауып алғаннан кейін жақсы қайтады. Желінінің пішіні
тегене емесе тостаған төрізді, желінінің барлық телімдері де
бірқалыпты дамыған. Емшектерінің үзындығы мен жуаңдығы
орташа, емшек аралықтары кең орналасқан. Сүтті түқым сиы­
ры етті түқыммен салыстырғанда бүлшық еттері, кеудесі, шел
қабаты, терісі нашар жетілген. Дене пішіні сүйірлеу, сүйек буындары, қабырғалары, «қаңқасының» бірқатар бөліктері білініп
түрады. Бүкіл түрқы сопакдіалау, ал арткы жағы аз кем жуан.
Басы біршама кішілеу жөне нөзік. Мойны үзын, өрі жіңішке.
Арқасы тақтайдай жалпақ, түзу жөне ішті. Боксе жағы барлық
өлшем жөнінен кең, қүйымшағы үзын, сирақтары жіңішке, түзу.
Буындары айқын көрініп түрады, түяқ бітісі мықты.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Міне, сүтті түқымға жататын ірі қараларды пішініне қарап
баға бергенде осы жағдайларға көңіл бөлу керек. Егер осы
айтқандарға лайық келсе түқымға қалдыруға болады. Дегенмен, сырт сымбатының кемістіктеріне де көңіл бөлген
жөн. Ондай кемістіктері болса, үрпақтарына таратпауға тырысу керек.
!
Щ - ’.Лпэ&й
Ірі қарада кездесетін кемістіктер: қайқы бел, тар боксе, тірсегі
қағысқан, имек немесе қайқы аяқ, табан аяқ, қисық желін,
теріс емшек жөне тағы сондайлар.
Міне, сыртқы пішіні жөнінен ірі қараны таңдағанда осы жағдайларды еске алу керек және денсаулығына, салмағына, конституциялық мықтылығына мүқият қарау керек. Әрбір малға
жеке-жеке баға берген жөн.
Ал егер жоғарьща айтылған жақсы қасиеттері мен белгілерінің
үстіне ірі қара асыл түқымды мал өсіру кітаптарына жазылған
болса, ол бәрінен де сенімді болады.
Асылдандыру жүмысының
теориялық негізі
Ірі кара малын асылдандыру жөне жаңадан ірі қара түқымын шығару, сүрыптау және жүптаудан ғана емес, сонымен
катар тірі организмнің түқым қуалаушылық жөне өзгергіштік
организмнің
дамуындағы
біріне-бірі оте байланысты өтеді.
Бір түқымнан, бір табыннан және бір ата-енеден шыққан
болады
малды
Мал,
саналады. Генетика ғылымы дегеніміз - тірі организмнің
түқым куалаушылық және өзгергіштік кдсиетін
эволюцияның дамүына байланысты
Ірі қараның селекциялық белгілеріне: сүті, сүтінің майлыжылдамдығы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
муы мен түрлері, дене бітімінің (конституциясының) мықтылыг&, тірідей салмағы, өсіп-дамуы т.б. жатады. Бүл белгілердің
барлығы да генетикалық себептермен, нерв жүйелерінің, қан
айналу, ас қорыту, зат алмасу, көбею және бөліну функцияларымен де байланысты.
Ipi қараның бүл белгілеріне сыртқы ортаның да өсері зор,
өсіресе азыкгандыру жөне бағып-күтудің.
Ірі қараны асылдандыруда көбінесе төмендегідей генетикалык параметрлерін ескереді. Оған: өзгергіштік, түқым қуалаушылық, қайталау жэне байланыс (корреляция) белгілері жа­
тады.
.
Өзгергіштік (Cv) пайызбен есептелінеді, ірі қара өнімінің
көрсеткіштері біркелкі больш келмейді, өр уақытта өзгерісте
болады. Өнім белгілерінің өзгеруі оның түқымдық қасиетіне,
асылдандыру жүмысына коп байланысты. Ө згергіш тік
коэффициенттерінің жоғары болуы селекциялық жүмыс үшін
өте қолайлы. Әсіресе сүрыптау үшін маңызы зор. Ірі қара ма­
лынын өзгергіштік коэффициенттері төмендегідей: сүті 20-25%,
сүтінің майлылыгы 5-8, белогы 4-8, сауу жылдамдыгы 10-15,
сақа сиырларының тірілей салмагы 12-15%. Сүттің, сүт майлыгы мен белогының өзгергіштік коэффициенті үнемі түрақты
көрсеткіш емес, олар кобінесе өмір сүретін ортага, сүрьштау
жөне жүп таңдау, табынның генетикалық қүрамына т.б. себептерге байланысты.
Өзгергіштік коэффициенттің көрселгіш санының аз болуы, малдың өсіп-дамуы белгілерінің өте түрақтылыгын көрсетеді, ондай
жагдайда селекциялық нәтижеге қолжету өте қиын.
Ірі қараны асылдандыру жүмысында инбридингтің (туыстас
малдарды өзара шагылыстыру) өзгергіштік коэффициентіне қандай әсері бар екенін анықтау қажет.
К оптеген гы лы ми деректер бойынш а инбридингтің
өзгергіштік коэффициентке әсері онша емес.
Түқым қуалаушылық (һ 2) — деп ірі қара белгілерінің келесі
үрпақка берілу дәрежесін айтады. Түқым қуалау коэффициенті
0-ден бастап, 1-ге дейінгі бірлік, соның мөлшерімен немесе
0-ден 100-ге дейін пайыз есебімен анықталады. Егер ол 0,3-тен
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
284
кем болса томен; 0,3-05 болса орта, 0,6-дан бастап жоғары деп
есептелінеді. Түқым қуалаушылық коэффициентін бірнеше
төсілмен есептейді: ата-енесі мен үрпақ аралық байланыс корреляциясын өзін-өзіне көбейту арқылы (һ 2=2г) немесе сол сиякты
регрессия коэффициентін (h 2=2R) анықтайды жэне дисперсия
төсілін қолданады. Түқым қуалаушылық коэффициентінің ірі қара
табьпшның, немесе бір тобының өшмділіктерін болжау үшін, се­
лекция жүмысының нәтижелілігін білу үшін маңызы зор.
Қазіргі уақытта ірі қараның сүтінің, сүтгің майлылығының,
белогы ны ң т.б. көрсеткіш терінің түқы м қуалауш ы лы қ
коэффициенттері бар.
24-гсесте
Ірі қара малының әр түрлі белгілерінің
тұқым қуалаушылық (һ 2) коэффициент
Көрсеткіштері
305 күндегі сүт өнімі
Сүтінің майлылыгы
Сүтінің белогы
Сауу маусымының
мерзімі
Суалу уақыты
Сүт сауылу жылдамдығы
Сүтке шыккан мал
азыгы
һ2
Көрсеткіштері
0,30-0,42 Бірінші бүзаулау жасы
0,60-0,78 Темперамент
0,40
0,50-0,70 Бұзаулардың туғандағы салмағы
0,11-0,58
•
*
Екі жастағы тірідей
салмағы
0,58
Сақа сиырлардың
тірідей салмағы
0,37
0,39
0,35-0,60 Төулігіне қосатьш
салмағы
0,40
0,20
0,20-0,48 Салмағына шыққан
мал азығы
Қосымша емшектердің
барлығы
0,63
Дене түлғасының бітімі
0,25
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
һ2
0,34
Еттің жүмсақтығы
Үша шығымы
Сиырлардың бүзаулағыштығы
Бүқалардың қашыру
қасиеті
0,22-0,48
0,60-0,71
0,25-0,78
0,08-0,10
0,55
Ipi қараның тұқым қуалаушылық қасиеті жоғары оелплеріне,
оның сүтінің майлылыгы мен белогы, сауу жылдамдығы, етінің
жүмсақтығы, бүқалардың бүқалық қасиеті және сиырлардың
қосымша емшектері жатады. Бүл аталған көрсеткіштердің түқым
қуалаушылық коэффициенті 0,50 асып түр. Ал, сиырлардың
сүтінің, сауу маусымының, суалу мерзімінің, тәулік салмақ
косуының, ірі қараның тірідей салмағының, сырт пішінінің,
үша шығымының, өнімге шыққан мал азығының түқым қуалаушылық коэффициенті 0,20-0,50 аспайды. Ал, оте томен түқым
қуалаушылық коэффициентке бірінші бүзаулағаннан келесі
бүзаулағанға дейінгі уақыт, сиырлардың бүзаулагыштық қасиеті,
өмірінің үзақтығы жатады.
Түқым қуалаушылық коэффициенттің жоғары болуы ол ірі
қараның сыртқы есерге өте түрақтылығын, ал екіншіден ататегінен үрпағына берілетін генетикалық көрсеткіштердің
көптігін білдіреді, ал түқым қуалаушылық коэффициенттің
томен болуы, ол керісінше жагдай. Бір түқымнан шыққан өр
сиырдың сүт онімінің түқым куалаушылық коэффициента әр
түрлі.
Түқым қуалаушылық коэффициенттің жоғары болуы сүрыптауға өте тиімді, ол арқылы өр малдың болашак өнімін болжауға болады.
Кдйталау коэффициентінің ірі қара шаруашылығында маңызы зор. Қайталау коэффициента деп бір үрпақтан екінші үрпаққа
белгілі өнім көрсеткіштерінің түрақты қайталануын айтады.
Қайталау коэффициентін бір малдьщ бір көрсеткіші бойынша
бірнеше жыл бойы корреляциялық байланысы арқылы анықтайды. Қайталау коэффициентінің өте жоғары болуы селекциялык жүмыстың жоғары нөтижелілігін көрсетеді. Тәжірибе
жүзінде сүтті ірі қара шаруашылығында сүт өнімінің, сүттін
майлылығының, белогының т.б. көрсеткіштерінің қайталануы
малдың бірнеше сауу маусымында кездеседі, ол сол малдың
асылдық қасиетінің жоғарлылығын дөлелдейді.
Сүт өнімінің түмса сиырлардың үш айлық сауу маусымы
мезгілінен бастап сақа сиыр болғанша қайталануы оның өнімінің
өте жогары екендігін анықтайды. Профессор Л.П. ПяновскаяІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
286
ның дерегі бойынша суттің қайталану коэффициент! 0,66-0,79,
сүт майлылығынікі 0,64-0,68, сүт белогынікі 0,69-0,85.
Профессор СА.Рузскийдің дерегі бойынша 1-ші, 3-ші т.с.с.
сауы н сиы рлары ны ң ғүмы р бойы сү тін ің қ ай тал ан у
коэффициент! 0,49-0,66 жетсе, сүтінің майлылығы 0,5-ке жеткен. Ірі қараның туғандағы тірілей салмағы мен сақа уақытысында қайталау коэффициенті 0,19; етті түқымға жататын
енесінен айырған бүзаулардың жөне 13 айлықтарындағы қайталау коэффициенті -0,48.
Корреляция
көрсеткішінің
[ айтады, өрі с(
көрсеткіштерінің
Корреляция оң жөне теріс болып бөлінеді. Оң корреляция бол
онда малдың бір өнімінің көбеюіне байланысты екінші өнімі
көбейеді, ал теріс корреляция болса, малдың біо ө н і м і көбей
азаяды. Корреляцияны
ол і,и-ден t-i,u-re дешн. Ірі қара малын асылдандыру
сында олардың сүті мен тірідей салмақ аралығындағы
НЫС корреляциясын, СОЛ СИЯКТЫ СҮТІ м е н желін Tvnnpnii.
корреляциясын анықтайды
сүтінің арасында
ғы корреляция бір қальптгы болып келмейді. Малдың тірідей
салмағы өскен сайын, оның сүті де өседі, бірақта ол шексіз емес,
белгілі бір мөлшерге дейін, сосын барьш керісінше болады. Көптеген ғылыми деректер бойынша ол коэффициент 0 2-0 3.
арасындағы
байланыстың селекция жүмысы
Асылдандыру жүмысы уақытында малдарды сүттілігі және
сүтінің майлылығы бойынша сүрыптау жөне жүп таңдауды
ізоесе, онда
корреляция
көбеюіне байланысты, оның сүтінің майлылығы азаюы мүмкін.
ырақта мүндаи
мында өр түрлі.
Сүттің тағамдық қасиетіне, оның күрамындағы белогының да маңызы зор. Көптеген ғылыми деректер бойынша,
1 '
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
j T ^
^
-------------- ---
^
Щ
287
сиырдың сүті мен сүтінің белогының арасында да теріс кор­
реляция. Сүттің майлылығы мен белогының арасында өр
уақытта оң корреляция. Әсіресе алатау, лебедин және холмогор асыл түқымды сиырлардың сүтінің майлығы мен белогының арасында оң корреляция байланысы болса, Ярос­
лавль, Кострома, кара ала асыл түқымды сиырларында бүл
корсеткіш оте юмен. Кобінесе сауын сиырларымен селек­
ция жүмысын жүргізгенде, оның сүтінің майлылығы кэбейсе, онымен қатар сүтінің белогы да 26-40%-дай кобейеді.
Орташа есептегенде, егерде сиыр сүтінің майлылыгы 1%-га
котерілсе, сүтінің белогы 0,8%-га жогарылайды.
Дегенмен де, коптеген деректерге қарасақ сиыр сүтінің май­
лылыгы мен белогының арасында эр уақытта он корреляция
болуы шарт емес.
Ал, сиыр сүті мен оны сауу жылдамдыгы, сиыр сүті мен
желінінің дамуы, сиыр сүті мен сүтке шыққан мал азыгы аралықтарында он корреляция болады.
Бүзаулардың тугандагы салмагы мен енесінен айырганга
дейінгі тэулік қосатын салмагына (г=+0,46), тірідей салмагы
мен үша салмагы (г=+0,45-+0,55), тәулік қосатын салмагы мен
сояр алдындагы салмагы (г=+0,77), бүзаудың енесінен айыру
салмагы мен енесінің сүті (г=+0,70), арылықтарында эр уакытта оң корреляция байқалады.
Ірі қараның жогарыда корсетілген генетикалық параметрлерін
болашақ онімін болжау үшін, әрі селекциялық жүмыстың
нәтижелілігін анықтау үшін қолданады. Олардың ішінде түкым
қуалаушылык (һ 2) коэффициенттің маңызы зор. Селекциялық
нәтижені анықтау үшін селекциялық дифференциал жэне
түқым қуалаушылық коэффициентін білген жон.
Селекциялық дифференциал деп іріктеп алынган бір топ
малдың онім корсеткішінің тобын, немесе басқа топ онімдері
кэрсеткішімен салыстырганда коп артықтыгын корсетеді. Про­
фессор Иогонсонның дерегі бойынша селекциялық болашақ
нэтижесі томендегідей формуламен анықталады:
Сн = С„х һ2, мүндагы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
288
Сн — селекцияның болашақ нәтижесі;
Сд - орташа се лекция лық дифференциал;
һ 2 - түқым куалаушылық коэффициента.
һ — коэффициента жоғары болса, селекциялық болашақ
нәтиженің де көрсеткіші жоғары болады, ал түқым қуалау
коэффициента томен болса, онда барлығы керісінше, аз бола­
ды. Үрпақтан-үрпаққа, табынның генетикалық қүрамы ылғи
сақталса, түқым қуалау коэффициента түрақты болса жэне мал
өсіру тәсілі бірқалыпты болса, оңда селекциялық нәтиже өте
жоғары болғаны.
қараны асылдандыруда белоктың полиморфизмы
мен биологиялық көрсеткіштерді пайдалану
полиморфиялық
Сондықтан
малдың шығу тегін анықтау үшін, түкымаралық туыстық жақы нды ғы н білу үш ін қолданады . Бүл ілім нің тағы бір
ерекшелігі сол бір табын, немесе бір топ малдың үрпақтан
үрпаққа беретін қасиетін генетикалық маркерлер арқылы
анықтайды.
өнімділік
полиморфиялық
лы қ белгілер аралығындағы корреляция коэф фициентін
есептеудің маңызы зор.
Ірі қараның шығу тегін анықтау үшін, олардың қан тобының маңызы зор. Ол үшін қан белоктарының полиморфтық
тобын және ірі қара қанының ферменттерін зерттеген.
Осы деректердің барлығы да организмде өтетін зат алМасуына көп әсері бар. Гемоглобиннің организмдегі демалу функциясымен жөне оттегі мөлшерінің процестерімен тікелей бай­
ланысты. Көміртегі алмасуына амилазаның, темірдің алматрансфериннің
трансфериннің
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
289
дағы гемоглобиннің мөлшерін, каталазаның қимылын, өсіпдаму барысын, әр түрлі зат алмасу деңгейін анықтауға
болады.
Тәжірибе жүзінде сүтті ірі қара шаруашылығында липидтер
мен белок алмасуларының сүт өнімімен тығыз байланыстығын
анықтаудың маңызы оте зор болды. В.И. Волгин және
А.С. Бибикова ғалымдарының дерегі бойынша тайыншалардың
қанында нейтральный майының концентрациясы жоғары, жал­
пы липидтер мен уксус қышқылдары да жогары болса, кейін
сауьга сиыр уакытында, сүтінің майлылыгы бойынша жогары
іріктелген сауын сиырларымен салыстырганда, сүті 497 кг жөне
сүтінің майы 24,5 кг артық болган.
Ғалымдар Г.П. Легошин жэне Л.С. Обуховтардың сүтті ірі
қараны зерттегенде белок алм асуы ны ң биохим иялы қ
корсеткіштеріне мән берген. Оған: жалпы белок, азот ами­
ны, иодтың белокпен байланысы, альбуминдер, глобулиндер, азот қалдыгының белокпен қатынасы жатады. Осылардың 4-6 көрсеткіштерін ескеріп сүрыптаганда үлкен нәтижеге жеткен. Сонымен селекцияның болжау нөтижесі сүт
өнімінен 3-4 рет есе жогарылауына себеп болган. Әрине бүл
тәсіл шыгу тегі бойынша сүрыптаудан көбінесе дәлірек, өрі
зор сенім тугызады.
Бұқаларды бағалау және сұрыптау
Бүқаларды багалау және сүрыптаудың бірнеше сатысы бар.
Оның ең алгашқысына шыгу тегі жатады, мүнда әсіресе ене
тегінің асылдық жөне өнімдік деңгейі, өкесінің үрпақ өнімі т.б.
ескеріледі. Екінші сатыда іріктеліп алынған бүқаларды өсіпдамуы, сырт пішіні жөне қашыру қасиетіне қарай сүрыптайды.
Үшінші сатыда бүқаларды үрпақ сапалары арқылы бағалайды.
Сүтті сиыр шаруашылығында әсіресе үрпақтарының сүт өнімін
ерекше еске алады. Сонымен қатар қазіргі уақытта сүтті жөне
сүтті-етті ірі қара шаруашылықтарында бүқалардың үрпақтарын ет өнімі бойынша да бағалайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Бүщларды шығу тегі бойынша бағалау
және сұрыптау
Бұқаларды шығу тегі бойынша бағалау және сұрыптауда,
әсіресе бірінші буыңдағы ата тегінің селекциялық белгілерінің
дамуын анықтаған жөн. Әрі екінші буында ата қасиетінің өнім
көрсеткіштеріне көп көңіл бөлінеді. Әсіресе бұқаларды сүрыптағанда шығу тегінің 3-4 буындағы ата тегіне қарап, олардың
ұрпақ сапасына осерін анықтайды. Сонымен бұқалардың асылдық қасиетін оның ата және ене үрпақтарының онімі бойын­
ша анықтайтыны белгілі болды. Мысалы С. Веточ 9715 атты
бұқаны ң 18 ұрпағынан Ленин атты асыл тұқымды мал
зауытында (Тамбов облысы) бірінші бұзаулаған тұмса сиырлардың орташа сүті 3625 кг, ал сүтінің майлылыгы 3,88% бо­
лып, оның қүрдастармен салыстырғандағы сүттілігі 478 кг
артық болған.
Ғалымдар Л.К. Эрнст жэне Ф.Ф. Эйснерлердің ілімі бойын­
ша 385 бүқаны ң үрпақтарының орташа сүт өнімдерінің
көрсеткіштері 3500-4000 кг жеткен. Осы бүқалардың 180-і
(50,3%) сүт көрсеткіштері бойынша жоғарғы сапалы, ал сүтінің
майлылыгы жағынан 154 (45,3%) бүқа жоғары сапаға жатты.
Осындай көрсеткіштерді басқа да галымдар дәлелдейді. Копте­
ген зерттеулер бойынша, коптеген сиырлардың табындарында
бүқалардың ене тегі жагынан алынган үрпақтарының 40-50%ы сүт өнімі көрсеткіштерінен жогары сапалы болған.
Бүкцлардың өсіп-дамуы, сырт пішіні және т.б.
көрсеткіштері бойынша бағилау және сұрыптау
Бүқаларды өсіп-дамуы, тірідей салмагы, сырт пішіні жөне
қашыру қасиеті бойынша сүрыптайды және багалайды. Бүл
корсеткіштер түқым қуалау қасиетіне де байланысты. Копте­
ген гылыми деректер бойынша өте ipi бүқалардың үргашы бүзауларының озі де ірі туады. Тірідей салмагы жоғары сиырлардан
көп сүт алады. Сондықтан бүқаларды тірідей салмагы бойынІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ша іріктесе, келешекте оның үрпақтары да ірі жэне сүтті болып келеді. Осындай төсіл көптеген шет мемлекеттерде (Шве­
ция, Финляндия т.б.) көп қолданылады. Әсіресе бүқашықтардың бір жылдағы тірідей салмағының көрсеткіші арқылы сүрыптаудың нәтижесі зор. Академик Н.Г.Дмитриевтің дерегі бойынша Финляндия мемлекетінде бүқалардың өсіп дамуын бағалайтын арнайы станция бар. Бүл станциядағы бүқашықтардьщ
тәулік қосатын салмағы 1100 г, сондықтан олардың тірідей сал­
магы біржылдыктарында 420 кг дейін жетсе, кейбір бүқашықтардың тірідей салмагы 475 кг жеткен. Бүқаларды тірілей салмағымен бағалаумен қатар, олардың сырт пішіні мен дене
бітімінде бағалаған жөн.
Бүқалардын дене бітімі (конституциясы) мыкты, дені сау,
түқымдық белгісі жаксы жетілген жэне сырт пішіні өндірілетін
өніміне сай келуі қажет. Сапалы бүқалардың денесі ірі, тірідей
салмагы өте жогары жэне сырт пішіні мен дене бітімі дүрыс
біткен болып келеді. Сүйегі мықты, берік жөне айқын; еті жак­
сы жетілген, кеудесі кен және енді, арқасы жөне белі түзу және
енді; аяқтары дүрыс орналасқан, жүні жүмсақ болуы шарт.
Бүқалардын бүкалық қасиеті жақсы дамуы қажет, өрі олардың төмендегідей кемшіліктері болмауы керек. Оган: басы
дөрекі, арқасы кысқа, белі қайкы, бөксесі көтеріңкі немесе
түсіңкі т.б.
Етті ірі қара шаруашылықтарында бүқалардың өсіп дамуы,
сырт пішіні, дене бітімі т.б. көрсеткіштері арқылы багалау мен
сүрыптаудың маңызы зор. Әсіресе өсіп дамуы мен төулік косатын салмагының арасындагы корреляция көрсеткіші жогары
(г =0,7; г =0,9).
Етгі ірі қара шаруашылықтарыңда бүқашықтарды енелерінен
бөлген уақытынан бастап (8 айлығынан) фермалардың арнайы
станцияларында өсіреді. Онда 150 күндей уақыт өтеді. Бүл станцияда төлдердің жаксы өсіп дамуы үшін барлық жагдай жасальшган, төулігіне 1200-1800 г салмақ қосады, төулігіне қанша
азык-түлік жүмсалатыны да бақыланады. Кейіннен төлдерді:
тәулігіне қанша салмақ қосылды, 1 кг салмакка қанша мал
азыгы жүмсалынды, ең соңгы тірідей салмагы, сырт пішіні жөне
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
еттілік қасиеттері бойынша бағалайды. Бұқалардың өсіп дамуы,
сырт пішіні, дене бітімі, тірідей салмағы т.б. көрсеткіштері бой­
ынша багалаудың, келешек ұрпақтарының ет өнімінің көбеюіне
әсері зор.
Сиырларды бағалау жөне сүрыптау
Асыл тұқымды сиырлар аса сүтгі, дене бітімі мықты, өрі азық
өтеуі өте жоғары, машинамен саууға жөне жаңа технологияға
өте бейімді болып келеді, үрпағына өзінің жақсы қасиетін бере
алады.
■ф'
Сүтті жөне сүтті-етгі түқымға жататын сиырларды бағалағанда, олардың сүтін, сүтінің майлылыгы мен белогын еске
алып, 305 тәуліктегі өнім мөлшерін анықтайды. Әсіресе алғашқы екі, немесе үш маусымындағы сүтін бағалаудың маңызы
зор. Профессор С.А. Рузкий сиырлардың алғашқы үш маусымындағы сүті мен ғүмырлық сүт аралығында оң корреляция
(г=0,82) бар екенін анықтайды. Сиырлардың ғүмырлық сүтін
анықтаудың маңызы зор. Сиырларды сүт өнімі бойынша бағалағанда, олардың бағып күтуін жөне азықтануын ескерген жөн.
Сиырларды багалаганда сүтінің сапасына, сүтінің белогы мен
майлылыгының маусым бойынша өзгёруін, өрі сүті мен майлылыгьшың жөне сүті мен белогының арасындағы байланысты
да ескереді.
Сиырларды бағалағанда жөне сүрыптағанда өнімдерімен
катар, олардың сырт пішінін (экстерьері жөне дене бітімі) бағалап сүрыптайды. Сырт пішіні, оның түқымдық ерекшеліктеріне
сай келуі тиіс. Сиырлардьщ дене түлғасының ірілігінің де маңызы зор. Коптеген деректерге байланысты, аса сүтгі сиырлар­
дьщ дене түлғасы да оте ірі. Дене түлғасының ірілігінің тірі
салмагы арқылы білеміз. Тірі салмагы сол сиырдың өсіп даму
ерекшелігін корсетеді. Сиырларды сүрьштаганда дене бітіміне
(конституциясына) коп коңіл бөлінуі қажет, себебі конститу­
циясы есепке алын^аса, ондай сиырлар ауруга тез шалдыгып,
төлдеуі төмендейді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
293
Сиырларды маш инамен сауудың нөтижесінде, оның
желінінің түріне және сүт сауылу жылдамдығына да қарап
сүрыптайды. Сиырлардьщ желіндерінің төрт бөлімі бірдей дамып кел се, м аш инамен саууға өте қо лай лы . Ғалым
Г.П.Легошиннің дерегі бойынша қара ала және холмогор түқымды сиырларының желіндерінің алдыңғы екі бөлімі нашар
жетілген (40% жөне одан да кем). Осындай жағдайда, оның бос
сауылуы 2,48-2,54 мин. Созылған, ал желінінің алдыңғы екі
бөлімі жақсы жетілген уақытта (44% жөне одан да көп) — бос
сауылу уакыты тек қана 0,62-0,68 мин.-ғана болған. Сондықтан бірінші топтағы сиырлардьщ маститпен ауруы 13,2-14,1%ға жетсе, екі топтағы сиырларда 4,3-6,9% жеткен.
Желіндері
жылдамдығы, желіндері
Караганда
дығы орташа, цилиндр тәрізді. Сауу жылдамдығы 2,5 кг/м бол­
са өте жақсы. 1,5-1,8 кг/м ~ орташа, ал 1,0 кг/м - оте томен
болып есептелінеді.
Жоғарғы көрсеткіштермен катар сиырлардьщ тол беру
қасиеттерін де еске алған дүрыс. Тол беру көрсеткішін бүзаулаган уакытьшан келесі бүзаулаған аралығындағы мезгіл арк­
ылы, немесе оны бүзаулау мезгілі деп үгынамыз, ал эр сиыр
жылына немесе 12 айдың ішінде бүзау тууы керек.
Сүтгі ірі кара шаруашылыгында сиырларды үрпақтарының
болады
колданылады
байланысты, шет мемлекеттерде индекстік деген төсіл колда­
нылады, оган берілетін өнімі, туыстас үрпақтары жоне үрпақ
сапасы кіреді.
Крлдан үрыцпандыру станцияларында бүкрларды
пайдалану үшін сиырларды сүрыптау
Аса сүтті сиырлардан бука алудың, ірі кара малын асылданды­
руда аса маңызы зор. Өсіресе сиырларды қолдан үрықтандыруда
”
~
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
294
оның маңызы өте зор. Соңцықтан сиырларды сүрыптатнда, болаіиак бүкц алуға бола ма, болмай ма ? Соны ескереді. Бүкрлардың
енесін сүрыптағанда, олардың тұқымдық кдсиетін, сүттілігін,
сүтінің майлылыгы мен белогын және сүтінің қүрғақ затының
деңгейін анықтайды. Ондай сиырлар өз түқымына сәйкес,
тірілей салмагы жогары, желіндері жақсы жетілген, емшектері
біркелкі, алдыңгы жөне артқы желін бөлімдерінен бірдей сүт
өнімдерін альшуына қарайды. Әсіресе сүт сауылу жылдамдығына көп көңіл бөледі. Сиырларды сүрыптаганда, олардың
өнімімен қатар енелерінің де өнімділігін есептеп және аталарының да түқымдық қасиетіне көңіл бөледі. Сиырлардың тұқымдык; кцсиетінің жоғарлауы, оның аталарының үрпақ сапасы бой­
ынша батлауына байланысты. Егерде сиырдың ата тегі әйгілі
және жақсы, «аналық үядан» шықса, багасы одан сайын жога-
Сүтті ірі кдраны ата-тегі және бірінші бұзаулаған
маусымындағы сүг көрсеткіші бойынша сұрыптау
Сүтті ірі қара шаруашылыгында сиырларды енелерінің
сүттілігі жөне сырт пішіні және аталарынъщ түқымдық қасиеті
бойынша сүрыптау кеңінен тараган. Коптеген деректерге Кара­
ганда, бүл төсілдің коптеген жетіспеушіліктері бар. Соңдықтан
сиырларды біршші бүзаулаган маусымының сүт өнімі бойын­
ша сүрыптаудың маңызы зор. Эстонияның «Тарту» атты
тәжірибелі гылыми зертгеу институтының көрсеткіштеріне карасак, сиыр тагамдарының сүт өнімі 8 жыл ішінде 3000 кг-нан
3942 кг дейін жогарлаган, ал сүтінің майлылыгы 3,67%-даң
4,05%-га дейін оскен. Бірінші бүзаулаган сиырларды сүт өнімі
бойынша багалаганда, төл жөне қашар мезгілдерінен бастап,
дүрыс күтіп багу қажет, өрі қашар мезгілдерінде әрбір 100 сиырга 25-30-ын қалдырган жөн. Мүндай жоспар сиыр табынының сүт және ет өнімдерін кобейтіп, өр сиырдан сауылатын
сүттің деңгейі де жогарлап, шаруашылықтың экономикалық
көрсеткіпггері де жақсарады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Етті ірі қара сиырын бағалау
және сүрыптау
Асыл тұқымды етті сиырларды бағалап және сұрыптағанда
ең бірінші дене тұлғасының сырт пішініне, дене бітіміне қарайды. Етті ірі қараның өзінше биологиялық ерекшеліктері бар,
соған байланысты дене түлғасы кең, сүйегі мықты, жетілген
болып келеді. Шоқтығы етті, әрі кең, кеуде сүйегі де кең, әрі
терең, арқасы, белі және қүймышағы біркелкі түзу, бөксесі
жақсы дамидьі; Аяқтары дүрыс орналасқан, түяқтары мықты,
терісі босаң, жүні жүқа болып келеді. Етп сиырлардың тірідей
салмағына ерекше көңіл бөлінеді, бүл көрсеткіштері жасына
жөне түқымына көп байланысты.
Етті түқымды сиырлар үсақ болса, дене түлғасының орта
бөлімінің арқа жэне бел еттері нашар дамыса, ол үлкен
кемістік болып саналады. Етті ірі қараның, оның ішінде,
аналық малдардың тез өсіп дамуына көп көңіл бөлінген
абзал. Етті ірі қараға жататын сиырлар тез өскіш, тез жетіліп,
қашыру мезгіліне ерте жетеді. Етті түқымға жататын сиырлардың сүттілігін 7-8 айлық бүзауларының тірідей салмағы
арқылы аныктауға болады, ал олардың үрпақ туу қасиетін
зоотехникалық немесе ветеринарлық анықтаулар арқылы
білеміз.
Бүқал ар мен сиырларды препотентгігі
бойынша бағалау
Түқым қуалау заңдылығы мал шаруашылығында ерекше
орын алады, ол көбінесе екі жақтан (ата енеден) бірдей беріледі.
Осы зандылықтарға байланысты ірі қараны асылдандыру жүмысымен айналысқанда, алдын ала болжау мөселесіне, түқым
қуалау төсіліне және де т.б. селекциялык жүмыстарға баға
береді. Малдардың түқымдық потенциясы деп, олардың үрпақтарында сапалы белгілерінің түрақты қайталануын және түқым
қуалауын айтамыз.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
296
Малдардың препотентік қасиетін ең бірінші Г. Заггегаст зертосындай
дәлелдеп, осы ізденістерді жалғастырды.
асылдандыру жүмысында
зор. Ондай малдар ірі қара табындарының және түқымдарының жақсаруын тездетеді. Малдардың препотентгігін багалағанда, төменгі көрсеткіштерді ескереді. Оған (енесі мен үрпағы) өнім көрсеткіштерінің корреляция коэффициентгері, үрпақтарының біркелкі болуы, үрпақтарыңда енесімен салыстьфғанда
көптеген белгілерінің аралық коэффициенттерінің өзгергіштігі,
үрпақтарының өнім көрсеткіштерінің қүрдастарымен салыстырғандағы артықшылығы.
Ғалым А.С.Рузкийдің зерттеуі бойынша, енесі мен үрпақ
аралық корреляцияның төмендеуі бүқалардың үрпағьша жак­
сы әсерін көрсетеді. Әрі ондай бүқаның препотенттік қасиеті
жоғары болып сана лады.
Ірі қара шауашылығында препотентті бүқалар мен сиырлар
жиі кездеседі. Губбак пен Фаворит бүқалары препотенттік
қасиеттерінің жоғары болуына байланысты шортгорн атты асыл
түқымды ірі қара шығуына үлкен себеп болды, ал Аннас Адема
197 атты бүқа, осы қасиетгің жогары болуына байланысты голланД асыл түқымды ірі қарасын асылдандыруда, оның ішінде,
осы ірі қара сиырларының сүттерінің майлылығьш үлкен деңгейге жеткізуде көп роль атқарған.
Препотенттіктің өзі жақсартушы, консервативті жөне нашарлатушы болып та келеді. Эрине, мал асылдандыру жүмысында
препотенттің жақсарту түрі оте қажет, әрі осы жақсы қасиетгі
айыра білу керек. Ғалым Н.А.Кравченко препотенттікті
формула
ПИ =
х
Д
,'мүнда
Дк енелерінің корсеткіші
Д - үрпақтарыныкі
Осы формула арқылы бүқалардың өзі үрпақтарына қалай
эсер ететінін анықтаймыз. Егерде үрпақтары енелеріне қараІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
297
ғанда (сүт өнімі, оның майлылығы, белогы) сүттірек болса, өрі
үрпақтары біркелкі жоғарғы деңгейде болса, онда бүқалардың
препотенттік қасиетінің жоғары екендігін дәлелдейді.
Көптеген ғылыми деректер бойынша бүқалардың осын­
дай жақсы қасиеті, тіпті немере үрпақтарына дейін беріледі
екен. Үрпақта тек қана бүқалар ғана емес, әрине сиырлардың да (енелерінің де) әсері бар. М. Чалма атты холмогор
асыл түкымды ірі қарасының сиыры («Лесная поляна» Мос­
ква облысы), осы түқымның «Аналық үясын» қалыптастыруға мүрындық болды бола түрып, үрпақтары сүтінің май­
лылыгы жағынан ерекшеленді. Чалма «Аналық үясының»
12 үрпагының сүт майлылыгы жогары деңгейде болып,
өзгергіштік коэффициент! томен болды. Чалма атты сиыр­
дан сүті оте майлы Чародей Мх — 2705 атты бүқа алынган.
Бүл бүқа үрпақтарының сүтінің майлылыгы енелерімен салыстырганда 0,32% артық болган. Әрі үрпактарының 80%-ы
сүт өнімінің майлылыгы жагынан оте жогары деңгейде бол­
ган, ал бүл көрсеткіштің енелері мен үрпақтарының арасындагы корреляция г=0,11 болса, өзгергіштік коэффициенті
4,75%.
Жұп таңдау
Түқымдық бүқалардың ірі қара шаруашылыгында маңызы
өте зор. Қазіргі уақытта бір асыл түқымды бүқаның үрыгымен
бірнеше мың ірі қараны қолдан үрықтандыруга болады. Сондықтан бүқаның нәсілі негүрлым асыл болса, одан тарайтын
үрпақтардың да асыл болуы мүмкін нәрсе жэне жалпы мал
басын асылдандыру ісі де тез өтілмек. Себебі бір ірі қарадан
жылына бір гана бүзау алсақ, бір бүқадан қолдан үрықтандыру
арқасында, бірнеше жүздеген бүзау алынады. Малды шагылыстыру үшін сиырлар мен бүқаларды бір-біріне тегіне, пішініне,
дене бітіміне қарай жүптайды. Сонда бүл екеуінің арқасынан
жақсы үрпак туу жагы көзделеді. Демек «Жақсы ірі қарага жақсы
бүқа сальшсын» деген магына туады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
298
Ірі қараға жіберілетін бұқаны анықтағанда, сол бүқаның өзі
барлық қасиеттері және асылдығы жағынан қашыратын ірі қараларынан артығырақ болуы тиіс. Сонымен бірге, сол ірі қаралар
мен бүқаның туыстық жағынан жақын болғаны жөн. Бәрінен
бүрын бүқаның дені таза болуы керек. Дене бітісі жинакы,
ықшам жэне сымбатты болып келуі тиіс. Сырт белгілері жагы­
нан сүйегі мықты, бүлшық еггері айқын болып, көп салмақ
тартсын, кеуделі жөне омыраулы болсын. Бөксесі томен және
ол салпы келсе, ол бүқаның үлкен кемістігі. Қайқы бел болуы
да елеулі кемшілігі. Сондықтан бүқаньщ белі түзу және мықты, түла бойы жақсы біткен болуы керек.
Аяқтары мығым, сіңірлі болып келсін, аяқтарының арасы
саңылақты, тік басатын болсын. Бүқаның өзі қайратты, ширақ
келсін, үрығының қуаты жақсы болсын
Бүқаларды тандағанда, осылармен қатар, оның шыққан тегіне
де қарайды. Тегін тексергенде енесінің сүттілігіне және тірідей
салмағына қарайды. Егер енесі мен атасы жақсы болса, бүл
бүқадан алынатын ірі қаралар да сүтті болады деп шамалауға
болады. Ал, бүқаның ата-енесінің өздері де сондай сүтгі түқымнан болса —ол тіпті жақсы.
Түқымдық малға арналған жас бүқаларды таңцап алганда,
олардың ең кем дегенде шығу тегін үш үрпақтан кем емес екенін
ескере отырып, қатаң іріктеу керек.
Бірақ бүқаның тегі, сыртқы пішіні, тірідей салмагы жақсы
болып келгенімен бүл бүқа жақсы үрпақ береді деп айту тағы
қиын. Себебі, өр малдың өзінше ерекшелігі болатындығын
жоғарыда айтып өттік. Сондықтан, асыл түқымды бүқаларды
жоғары бағалаумен қатар, одан тараған үрпаққа қарап та багйлау жақсы болады. Ол үшін осы бүқадан қашқан ірі қаралардан туған үрғашы бүзауларды жақсылап бағып өсіреді, сонан
соң олар ірі қара болған соң сүттілігін енесінің сүтгілігімен
салыстырады немесе басқа бүқалардан тараған жастары шамалас ірі қаралармен салыстырады. Сүттілігімен қатар оның май­
лылыгы, тірідей салмагы, сырт сымбаттары да ескеріледі. Сөйтіп,
үрпагы жақсы болып туса, бүқаның өзін де түқымдық асыл
бүқа деп санауга болады, міне бүл өдісті - бүқаның үрпагына
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
____ __ _________________________________ 299
қарай бағалау деп атайды. Бұқаның жасьгаа да қарау керек.
Еркек бүзаудың 5-6 айлық жасында-ақ жыныстық сезімі туады. 7-9 айлығыңда бүқалық ете бастайды. Бірақ бүкалыққа салуға болмайды. Тана бүқалықка өсуіне, түқымына қарай бүқалыққа 18-20 айлығында салған дүрыс.
Шағылыстыру үшін іріктеп алынған жүптар өз тобының және
жалпы түқымды жетілдіре беруге, үрпақтарындағы пайдалы
қасиеттерді дамыта түсуге бағытталуы керек. Осы мақсат үіщн
жоғары өнімді аталық із жөне туыстас малдарға жататын ipi
қаралар мен бүқаларды барынша пайдалану керек.
Жүптау біртекті және әртекті болып бөлінеді. Дене қүрылысы мен өнімділш жөншен әр түрлі келетш малдарды шагылы­
стырып, олардың түрлі тектілерін іріктеудің өзі —малдың жаңа
типін шығаруға, жеке белгілері мен сапасын, өсіресе сүтінің
майлылығын жақсартуға бағытгалған.
Жеке жүп таңдау. Асыл түқымды мал шаруашылықтарында
жеке жүп тандау төсілі қолданылады. Онда әр сиырдың аталық
ізі мен аналык үяларына қарай бүкаларды бекітеді. Бүл жүмысты
іске асыру үшш эр мал ерекшеліктерш, шыгу тепн, сырт гашінш
және өнімін жетік білу керек. Жеке жүп тандау тәсілін аса сүтгі
сиырларды қашырып, олардан болашак асыл түкымды еркек бузаулар алу үшін қолданады. Бүл тәсілді ірі қараны таза өсіру үшін
де және будандастыру төсілі үшін де қолдануға болады.
Топты жүп тандау. Бүл төсілдің негізі: бір топ сиырга шығу
шежіре қүрылымын еске ала отырып бүкаларды бекітеді. Ондағы шарт бүқалар сиырлардан бір класс жоғары болуы қажет.
Екі бүқаны бекітеді: негізгі және резервті деп. Бүл төсіл мал­
дарды қолдан үрықтандыру станциялары мен тауарлы шаруашылықтарда қолданады.
Жеке топты жүп тандау. Мүңдай төсілде аналыктарды бірнеше
топқа бөледі, онда шығу тегін, сырт пішініне және өніміне қарайды. Әр топқа жеке-жеке бүкаларды белгілейді, ондағы негізгі
шарт бүқалар түқымдык қасиеті жағынан аналық топтардан көп
ілгері болуы қажет. Әсіресе бүл төсіл асыл түкымды табыңцарда, асылдандыру жүмысы мен малдарды қолдан үрықтандыру
станцияларында қолданылады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
300___________________________________________
Ірі қара ш аруаш ылықтарында жұп таңдауды біртекті
(гомогендік) жөне әртекті (гетерогендік) деп екі түрге бөледі.
Біртекті (гомогендік) жүп таңдау мезгілдерінде сиырлар мен
бүқалар дене пішіні, өнім бағыты, өнім көрсеткіштері бір деңгейде және шығу тегі жағынан да жақын болуы тиіс. Ондағы
м ақсат, алы н ған үрп ақтары б ір к е л к і, үнамды ж аксы
қасиеттерін сақтай алатын, өнімдері жоғары, өте қасиетті
үрпақ алу.
б | •
Біртекті, немесе гомогендік жүп тандауды қолданғанда мал
түқымының түрақты қасиеті одан әрі күшейіп, түрақты бір
қалыпқа келеді.
Гомогендік жүп таңдаудың ірі қара мальшың өнім бағытының қалыптасуьгаа да әсері зор. Профессор А.П .Солдатовтың
зерттеуі бойынша сүтті-етті түқымға жататын швиц ірі қарасының бүқаларының үрпақтарының 81,4%-ы сүтті типке жатқан,
әрине бүл үлкен нөтиже.
Гомогендік жүп тандау аса сүтті асылдандыру табындарында
қолданылады, әсіресе «аталық із» дамыған шаруашылықтарда.
Гомогендік жүп тандау ірі қара малын таза өсіру мезгілдерінде
де жоне будандастыру арқылы осіргенде де қолданылады.
Біртекті жүп таңдаудың ірі қара малының жақсы да және
жаман да қасиеттерін түқымнан түқымта, үрпақтан-үрпаққа
айнытпай қайталай алады. Сондықтан гомогендік жүп тандау­
ды қолданғанда оны да ескерген жөн. Біртекті жүп тандаудың
қолаилы қасиеттерш үрпақтан үрпаққа тарату үшш, малдың
өсіп-дамуын, азықтандыруын жөне күтіміне лайықты жағдай
жасаған дүрыс.
Әртекті (гетерогендік) жүп таңдау мезгілдерінде малдарды
бірімен-бірін шағылыстырғанда, олардың дене бітімі, сырт
пішіні, өнімі т.б. белгілері өр түрлі болып келуі мүмкін. Атааналарынан алынған тол, кобінесе олардан озгеше больш келеді.
Әрине, гетерогендік жүп тандаудың бүл қүндылығы да, өрі осалдығы да. Қүндылығы алынған үрпақтарының ата-енелерімен
салыстырғанда озгешелігі, немесе келесі үрпақта ата-енелеріне
тән кемшіліктің жонделуі. Әсіресе, гетерогендік жүп тандаудың ерекше қасиеті, ол өр түқымды бір-бірімен шағылыстырu
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
301
ғанда ерекше белгілі болады, өрі жаңа асыл түқымды мал тобын шығарғанда да ролі өте зор.
Мысалы, біздің республикада ірі қараның сүтті типін шығарғанда жергілікті түқымның аналықтарын швиц және голштинфриз түқымдарьшың бүқаларымен шағылыстырып, алынған үрпақтың сүттілігін, сүтінің майлылығын және өндірістік
технологияға бейімділігін жақсартқан. Однай мысал өрине өте
жиі кездеседі
Жергілікті ірі қараның тез жетілгіштігін, тірідей салмағын
көтеру жөне етгілік касиетін жақсарту үшін, оларды етті асыл
түқьшды бүқалармен шағылыстырып тол алады.
Сонымен бір нәтижелі мақсатқа жету үшін жүп тандаудың
қайсы болса да колданылады. Гетерогендік жүп таңдау
гомогендік жүп таңдаудың және инбредтік депрессияның
кемшіліктерін жоюға көп әсері бар.
Ірі қара шаруашылығын кең ауқымды селекциялық
бағдарлама бойынша асылдандыру
Коптеген шаруашылықтарда сүтті ірі қара малын асылдан­
дыру жүмысы бүқаларды өз үрпағы бойынша бағалаудан бас­
тайды және сүрыптау төсілін қолданып бағаланған бүқаларды
кеңінен пайдалануға тырысады. Бүл тәсіл ірі ауқымды селекциялық төсілдің тууына өсер етеді.
Ірі ауқымды асылдандыру селекциясы деп селекциялық,
генетикалык, биотехнологиялық және үйымдастыру тәсілдеріне
сүйене отырьш, асыл түқымды мамандардың өнімін одан өрі
көбейту.
Коптеген асыл түқымды мал шаруашылықтарында эр букадан 2-8 жылдың ішінде 20-30 мың доза үрықты алып, оны
мүздатса, ал кейбір жоғары бағалы бүқалардан 100 мыңга дейін
доза үрық алып мүздатады. Кейбір бүқалардың үрығымен 100
мыңнан аса сиырларды қашыруда. Мысалы, осындай жүмыстар Мөскеу, Ленинград, Литва, Эстония т.б. республикаларда
іске асуда.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ірі ауқымды асылдандыру селекция жүмысының негізгі —
селекциялық бағдарлама. Бүл бағдарлама бойынша малды ең
алдымен өсіп-жетілу кезеңдерінде бағалау, сүрыптау, жүптау
және өте бағалы малдарды кеңінен пайдалану. Осындай
әрекеттердің нәтижесінде, аса бағалы бүқалардан 50-100 мыңнан астам үрпақ алуға болады.
Кейінгі уақытта осы бағдарламаны іске асыру үшін компь­
ютер қолдануда. Бүл бағдарламаны ірі қара малының кез келген түқымын асылдандыру үшін қолдануға болады, соның
нәтижесінде әр сиырдың басына есептегеңде 35-50 кг сүт артык
өндіруге болады.
Осы бағдарламаны іске асыру үшін одақ бойьпшіа селекциялық орталық үйым қүрылған.
Электронды есептеу машинасын (ЭВМ ) ірі қараны
асылдандыру жұмысында пайдалану
Ірі ауқымды асылдандыру селекциялық жүмыстарында
электронды
негізп міндеті материалды жинау, асылдандыру жүмысы
нөтижесін есептеу. Әсіресе ірі қара малын бағалағанда
ауқымды асылдандыру селекцияның бағдарламасын аны
ғанда, үлгілеуге (моделирования) келтіргенде электронды е
атқарады
жылына
шаруашылығында
жатады
орталығында
тасына, перфокартаға, дискке, т.б. техникалық аппараттарға
беріледі. Одан откен материалдар есептеу орталығының (ВЦ)
архивше откізіледі, ал малдардың жеке карточкалары шаруашылықтарға қайырылып, өрі қарай жалғастырып, толтыруына
мүмкіндік жасалынады.
Электронды есептеу машинасына (ЭВМ) ай сайын түсетін
деректерге: сиырлардьщ бүзаулау жөне қашыру мезгілдері,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
303
төлдердщ өсіп-жетілуі, сауын сиырлардың аилық өнім
көрсеткіш і, бұқаларды ң ұры қтары ны ң буазданды ру
қасиеттілігі, үрық банкісінің кіріс және шығысы т.б. деректер
жатады.
Деректердің түсіміне байланысты жылдық қорытынды есеп
анықталады. Оған малдардың жылдық өнімі, бонитировканың
нәтижесі жэне асыл түқымды малдарды келешекте қолдану
тәсілдері жатады.
2 мол —сүт карточкалары бойынша ipi қара малының асылдығы шешіледі. Осындай атқарылатын жүмыстаң нәтижесі өте
жоғары.
ц
Эр ай сайын электронды есептеу машинасы арқылы алы­
натын деректер Латвияда және Эстонияда дүрыс жолға қойылған.
Есептеу орталығы ЭВМ-нен шыққан деректерді әр шаруашылыққа таратады. Онда кеткен кемшіліктерді корсетіп,
көбінесе түзеп жібереді. Ал, егерде берілген тапсырма дүрыс
қүрылмаса, оны есептеп сырт шығарып тастайды да, оған жеке
тізім қүрады. Есептеу орталығы ай сайын аудандык, облыстық
т.б. өлкелік үйымдарга малдьщ өнімі жөнінде мәлімет береді.
Бүл үйымньщ ірі қара малын асылдандыруда маңызы өте зор.
Ресейде жылына 8-10 миллионға дейінгі сиырлардың
деректері осындай ЭВМ-нің есебінен өтеді. Соңғы жылдары ipi
ауқымды асылдандыру жүмыстарын жүйелі жүргізу компью­
тер көмегімен атқарылуда. Ресейде Санкт-Петербург жөне қазақс та ң д ы к селекционер-ғылымдар бірлесе колданбалы жасаған
«СЕЛЭКС» бағдарламасы жүмыс атқаруда.
Асыл түқым жөне жеке табын
жұмыстарын асылдандыру жоспары
Ірі ауқымы селекциялық бағдарламаның шешіміне байла­
нысты 15-20 жылға арналған ірі кара мал шаруашылыгын асыл­
дандыру жоспары жасалынады.
Асылдандыру жүмысының жоспары екі бөлімнен түрады:
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
304
1) асыл тұқымды малының асылдандыру жұмысының негізгі
уақыттағы барысы және 2) асылдандыру жүмысының болашағы.
Бірінші бөлімінде ірі қара малын асылдандырудағы осы
уақытқа дейінгі жүмыс деңгейі мәлімдемесі. Онда ірі қара мал
түқымының қүралу тарихы, таралуы, саны, шығу тегінің
қүрамы, бонитировкадан өткен сауын сиырларының сүт өнімі,
малды азықтандыру, бүқалардың үрпақ сапасы бойынша бағалау, ірі қара малының сырт пішіні, аталық із бен аналық
үяларды ң сипаттам асы , бүқаларды ң үрығы ж өніндегі
мәліметтер, сиыр желіндерінің морфофункцияналдық қасиеті,
ірі қара малын қашыру мөселелері, асыл түқымды төл өсіру
т.б. мәселелер.
Екінші бөлімде ірі қара мал түқымының болашақ шығу тегінің
қүрамы, болашақ асылдандыру мәселелері, «аталық із» және
«аналық үя» жөніндегі жүмыстар, жаңа типті мал шығару, бүқаларды өсіру және бағалау, бүқалардың атасы мен енесін сүрыптау, сиырлардьщ да ата-енесін сүрыптау, түқым аралық шағылыстыру, түқым ішінде жаңадан типтер шығару т.б. мәселелер
қамтылады.
Ал, әрбір жеке табындар үшін 5, 10 жылдық асылдандыру
жоспарлары түжырымы бойынша жасалынады. Ондай жоспар
үш бөлімнен турады:
1) ірі қара мал табыны жөніндегі мәлімдеме және бүрынғы
асылдандыру жоспарларының орындалуы;
2) ірі қара мал табынын одан әрі асылдандыру жүмысы;
3) болашақ ірі қара мал шаруашылығын үйымдастыру
мөслелелрі.
/
Бірінші бөлімде табын қүрамы жөніндегі мөлімдемеде, олардың жасы, аталық ізі мен аналық үясы жөніндегі мөліметтер,
малдардың түқымдық жөне өнімдік қасиеттері, ірі қара малын
азықтандыру, әрі ірі қара мал табынының малдөрігерлік
мөлімдемесі т.б. мөселелер талқыланады.
Екінші бөлімде ірі қара мал табынының жалпы асылдандыру
бағыты, малдардың болашақтағы типі, аталық ізі мен аналық
үясы, болаш ақ асылдандыру төсілі, болаш ақ селекция
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
305
жетістіктері және өнім көрсеткшітері, ірі қара малын азықтандару деңгейлері белгіленеді.
Үшінші бөлімінде асылдандыру жоспарының орындалу
мезгілдері, үйымдастыру мәселелері, селекциялық — бақылау
фермасының жұмысы, ірі қара мал қораларын ұтымды пайлалану және құрылыс мәселелері, ірі қараны азықтандыру, төл
өсіру, қашыру және малдәрігерлік шаралар т.б. с.с. мәселелер
белгіленеді.
Зоотехникалық жэне асылдандыру есебі
Мал шаруашылығын асылдандырудағы алғашқы жұмыс және
соның негізі. Әсіресе қазіргі уақытта, мал шаруашылығы
өндірістік негізде дамып жатқан уақытга, әрі сүтті ірі қара мал
шаруашылығы ірі ауқымды селекция жүйесіне көшіп жатқан
жағдайда, селекция төжірибесіне электронды есептеу машинасы (ЭВМ) пайдаланып жатқанда зоотехникалық пен асылдан­
дыру есебінің маңызы өте зор.
Ірі қара мал шаруашылығында асылдандыру жүмысының
нөтижелі болуы үшін зоотехникалық жэне асылдандыру жүмысының есебі де нөтижелі, толық, өрі дүрыс болуы қажет. Әсіресе
малдан алынатын өнімдердің, селекциялық белгілерінің, шығу
тектерінің, үрпақтарының өсіп-дамуының т.б. есептері мезгілді
уақытында өтіп түрғаны дүрыс. Төмендегі кестеде осы мөселе
көрсетілген.
25-кесте
Зоотехникалық ж өне асылдандыру жұмыстарының
есебін жүргізу мен үиымдастыру мезгілдері
Ү йымдастырылуы
Мезгілі (уақыты)
Қайталануы
1
Жаңа туған бұзауды
өлшеу және нөмірлеу
2
Туған күні
3
Сиырларды нөмірлеу
Бірінші бүзаулағаннан 1Щ
кейін
Iqfc
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
306
ІКИШГЬ 1
Төлдерді өлшеу
2
3
Ай сайын
Айдың аяғында
Сиырларды өлшеу
Бүзаулау қорасынан
жалпы топқа ауыстыргаңда
Сырт пішіні мен дене
бітімін бағалау:
төлдердікі
10 айлығынан
f!
Жылына бір рет
бонитировкалау
уақытында
Сиырларды бұзаулау
Жыл бойы
қорасынан шығарғанда
кейін
Бірінші және
үшінші бүзаулағаннан
Бұқаларды
Жыл бойы
Жыл сайын 5
жасқа келгенше
Сиырлардың сүт өнімін анықтау:
асыл түқымды табындарда
10 күн тәулігінен
кейін
Айына 3 рет
Өндірістік фермалар
мен комплекстерде
30 күн төулігінен кейін Айына 1 рет
Сиыр сүтінің асыл
түқымды табындарда
өндірістік фермалар
мен комплекстерде
- //-
Асыл түқымды шаруашылықтарда сиыр
сүтінің белогын
анықтау
Бақылау сауу мезгілдерінде
Екі айда 1 рет
Сиырларды қашыру
буаздығын айыру,
бүзаулау себептері
Жыл бойы
-//-
Мемлекеттік асылдан­
дыру кітабына жазу
үшін малдардың дене
өлшемін алу
Малдың сырт пішінін
багалаган мезгілде
-//-
Бонитировкалау:
сиырларды
төлдерді
Сауу маусымы біткенде Жылына 1 рет
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
10 айлыгынан бастап
|
Жылына 1 рет
1
307
Малга ен салу
Малдардың өсіп-дамуын, өнімін жэне түкымдык касиетін
аныктау үшін ен салудын маңызы юр. Асыл түкымды ipi кара
мал шаруашылыктарында жанадан туган бүзауларға ғүмырлық
нөмір белгілейді. Малга ен салудын бірнеше түрлері бар. Оған:
татуировка (күлактың ішкі жагына тушпен нөмір салады). күлагын биркалау, мойнына кайыс нөмір салу (ошейники), Кула­
гин кесу, мүйіэіне күйдіріп нөмір салу т.б. Сүтгі ірі кара шаруашылығында ең колайлысы маллын күлактарына арнайы аппаратпен нөмір салу, оны Ивановтын тәсілі деп есептейді.
Малдың күлағын кесіп нөмірлеудін тәсілі. Бүл тосілдін
кемістігі, егерде табында мал оте көп болса нөмірлердін жетіспей
калуы, сосын күлақтын тесілген жерлері бітіп кетуі мүмкін.
немесе қүлақтары шүрк-шүрк тесік болып калады. Осыган
косымша малга қүлақка салатын биркалар. мойын белдеулері
және әр түсті биркаларда болуы мүмкін.
Бір шаруашылыктагы малдардың номірлері еш уакытта қайталанбауы тиіс.
Асыл түкымды мал шаруашылыктарында эр малга ат қояды.
Малга ат қоюдың маңызы зор, ол жүмысшылардын жүмысын
жеңілдетеді, өсіресе селекционерлер үшін өте колайлы, себебі
олар малдың атына карай, кандай аталык ізден немесе аналық үядан шыкканын ангарады. Ал, малдарга ат коюдын
өзінше төсілдері бар. Оган біріншіден — енесінің атымен;
екіншіден — әрбір жыл сайын жана бір карыптан бастайды.
Асыл түқымды мал шаруашылыктарында — бірінші тәсіл өте
қолайлы, себебі қандай аналык үядан шыкканы белгілі бо­
лып түрады, ал өндірістік (тауарлы) шаруашылықтар үшін
екінші тәсіл қолайлы.
Малдың аты жеңіл, күлакка үнамды және адамдардың атын
беруге болмайды.
Көптеген галымдардың дерегі бойынша, қазіргі жагдайда,
жана табындарда зауытгык типке көп коңіл бөлінеді. Сондықтан ондай малдарды суретке (фотога) түсірудін маньгзы
өте зор.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
308
Зоотехникалық жэне асылдандыру
есептерінің түрлері
Мұндай есептерді мемлекеттік формамен, тиісгі уақытында
өткізіп түрады. Негізгі қужаттардың түріне: түқымдық бүқалардың карточкасы жөне түқымдық сиырлардың (тайыншалардың) карточкалары, ал басқа жақтан сатып алынған малдардың түқымдық куөлігі болады.
Түцымдык, бүкрлардың карточкасы
(№1-сүт формасы)
Мүнда бүқалардың өсіп-дамуы, шығу тегі, қандай аталық
ізіне жатуы т.б. мәліметтер жазылады.
Түцымдык сиырлардың (тайыншалардың) карточкасы
(№2-сүт формасы)
Мүнда малдың туған мезгілінен шаруашылықта аяғына дейін
пайдалану мерзімі қамтылады. Бүл карточкада сиыр жөнінде
жан-жақты мәліметтер қамтылады. Мысалы: туған күні, шығу
тегі, түқымдылығы, өсіп-дамуы, сырт пішіні мен дене бітімінің
бағасы, желінінің қүрылысы, сүт сауу жылдамдығы, сүт өнімі
мен оның химиялық қүрамы, суалу, бүзаулау және қашыру
мезгілдері, класы, табыннан шығу себептері. Малдардың кар­
точкалары, олардың мемлекеттік асылдандыру кітабына жазу
үшін де пайдаланылады, өрі малдардың бағасын анықтау жөне
бонитировка уақыттарында қолданылады.
Сиырларды кщиыру және бүзаулау журналдары
(№3-сүт формасы)
Бүл журналға сиырлардың соңғы бүзаулаған уақыты, өткен
жылғы қашыру уақыты, биылғы жылғы қашыру мезгілі, бүқалардың нөмірі, сиырлардың буаздығын анықтау, бүзаулау
мезгілі, сосын нақты бүзаулаған күні, бүзаулардың жынысы,
туғандағы тірідей салмағы, аты жөне жеке нөмірі тіркеледі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Жаңа туған бүзауларды тіркеу және төл өсіру журналы
(№4-сүт формасы)
Бұл журналға «төл актысынан» бұзау туралы барлық
мәлімдеме көшіріледі. Одан кейін, ай сайын бүзаулардың тірідей
салмағы тіркеледі. Бүл журналдаы эр ферма жүргізеді және
жалпы шаруашылық бойынша мәлімдеме қорытылады.
Асыл түқымды төлдердің мөлімдемесін бүқалардың немесе
сиырлардың (тайыншалардың) карточкасына толтырады.
Бакылау сауу актісі (№5-сүт формасы)
Бүл акт бір рет қана толтырылады, осы мәлімдеме арқылы
сиырдың сүт өнімін анықтайды, мүнда сиырлардың он күндік,
айлық жөне 305 төулік сүт өнімі тіркеледі. Бүл акті де сиырлардың аты, жеке нөмірі, өрбір сауылған сүтінің мөлшері жөне
төулігіне сауылған сүт (кг есебімен), сүтінің майлылығы мен
белогы (%) жазылады.
Сүтті ірі кара мал шаруашылыкщарындағы
асылдандыру мәселелері жөніндегі зоотехникалык, есеп
(№6-сүт формасы)
Бүл журналға ірі кара мал табыны бойынша жүргізілген бонитировканың нәтижесі толтырылады.
Мемлекетгік асыл түқымды мал кітабы
Бүл кітаптың ірі қара малын одан әрі асылдандыруда жөне
онімін котеруде маңызы оте зор. Мүнда алдыңгы қатарлы
шаруашылықтардың төжірибесі, мал осіру және ірі кара мал
түқы м ы н , табы ны н жөне аталы қ ізін асы лданды ру
төсілдерінің нәтижесін, асыл түқымды малдың генеалогиялык қүрылымын мәлімдейді, орі болашақ селекция жоспарларын белгілейді.
Қазіргі жагдайда, барлық асыл түқымды малдар жоніндегі
деректер уақытында ескеріліп, есепке алынып түрады. Асыл
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
310
түқымды мал шаруашылықтарындағы мамандардың негізгі
міндеті, осы кітапқа жазуға деңгейі жеткен малдарды анык­
тау.
Мемлекеттік асыл түқымды мал кітабын өрбір ірі қара мал
түқымына арнауға болады. Оған асыл түқымды мал шаруашылықтарының, асыл түқымды мал асылдандыру үйымдарының
малдары жазылады.
Сүтті жөне сүтті-етті ірі қара малдарының асыл түқымдары, егерде таза түқымға жатса ғана мемлекеттік асыл
түқымды мал кітабына ғана жазыла алады; бүқалары 1,5
жастан, үрықтарының сапасы бойынша бағаланған, қашыру қасиеті жоғары, комплексті класы элитадан кем емес,
шығу тегі төрт атага дейін белгілі, таза түқымды малдар осы
кітапқа жазылады, ал сиырларда осындай қасиеттері бар,
әрі түқымдылыгы таза, IV жэне III үрпақ буыннан кем емес
сиырларда жазылады, ал сүт онімі оте жогары маусымы есеп­
ке алынып, сүтінің майлылыгы стандарттан кем болмауы
қажет.
,
l
[■| Л
Малдарды ең алдымен бонитировка жүргізіп багалайды,
онда олардың сырт пішіні, дене бітімі жене дене түлғасының
5 олш емі алынады, оған: ш оқты ғы ны ң биіктігі, кеуде
тереңдігі, кеуде орамы, денесінің қиғаш үзындығы жэне
жіліншігінің орамы жатады. Мемлекеттік асыл түқымды мал
кітабына жазылатын малдарды ең алдымен козбен қарап,
багалап, сосын мамандар арнайы карточкаларды толтырады.
Әрбір шаруашылық осы кітапқа жазылуга жарайтьш малдар
жонінде жогары ауыл шаруашылық үйымдарына мәлімет
беріп түрады. '
* Щ 0
Ірі кдра малдьщ көрмесі
Ірі кара малды көрмеге дайьшдау мемлекеттік маңызды мөселе, себебі оньщ мал шаруашылыгын дамытуда, асылдандыру
жүмыстарының жақсаруына алдыңгы қатарлы шаруашылықтардың жөне гылыми жетістіктердің іске асуында маңызы оте
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
311
зор. Көрмені ұйымдастыра білудің өзі де бұл саланың дамуына
үлкен әсері бар, әрі селекционер-мамандардың үлкен нәтижелі
жүмыстарьш көрсетеді.
Көрмеде әрбір алдыңғы қатарлы шаруашылықтардың селекциялық асылдандыру жүмыстарының нәтижесі анықталуда, әрі аса сүтті, мол өнімді, асыл түқымды малдарды көзбекөз көруге мүмкіндік туғызады. Көрмеге әкелінген малдардың сырт пішіні өте әдемі, қондылығы ойдағыдай, терісі мен
жүні таза, әрі жылтырлау келгені дүрыс. Әрбір әкелінген малдың деректеріне, оның шығу тегі, өнімі, үрпақтарының сапалылығы, т.б. ерекшеліктері жөнінде мәлімет болады. Бүл
деректердің барлығы корме карточкасына жазылады да, корме
каталога шығады. Корме басталардан бүрын эксперттік ко­
миссия жоспар бойынша малды жеке-жеке бағалайды. Ең жоғарғы баға —50 баллмен есептелінеді, оның ішінде шығу тегі
үшін — 10 балл, түқымдылығына тән типі үшін — 15, өнімі
үшін — 20, жалпы саулығы үшін — 5 балл. Осы балдардың
қосындысы арқылы эксперттік комиссия, оның нешінші
орында екендігін анықтайды. Ең жоғарғы балл алған малдар
эталон болып есептелінеді. Ондай малдарға чемпион атағы
тағайындалып, I жэне II - дәрежелі диплом беріледі. Соны­
мен катар чемпион атағына ие болған, ол малды бағып-күткен, өсіргён шаруашылықтарға да сыйлық беріліп, мамандар
мен малшыларға сый-қүрмет көрсетіледі. Көрмені үйымдастырғанда, оны өткізу реті (күнтізбесі) және уақыты алдынала анықталады. Алдымен аудандық корме үйымдастырылса, кейін облыстық-өлкелік, ең ақыр аяғында республикалык корме ашылады. Бүл көрмелер жыл сайын қайталанып
түрады.
Мал шаруашылығын дамытуда көрменің маңызы өте зор,
әрі алдыңғы қатарлы шаруашылықтарда жөне ғылыми
жетістіктерді насихаттауда да ролі өте күшті.
ІРІ КАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
312
Ipi кдра мал селеющясыньщ ғылыми негізі
Сүтті ipi қара мал шаруашылығының селекция жүмысында
кейінгі уақыттарда жаңа төсіл бойынша синтетикалық асыл
түқым шығарылуда. Ол үшін, ғалымдар төрт ірі қара мал түқымдарын бірімен-бірін будандастырып, жаңадан синтетикалық
түқым (кросс-түқым) шығаруда.
Синтетикалық ірі қара мал түқымының үтымдысы, сол жоғары бағалы бүқаларды шет мемлекеттерден әкеліп, жергілікті
ірі қара мал аналықтарымен будандастырып, олардың генетикалық (түқым қуалаушылық) қасиетін одан әрі жақсарту бо­
лып саналады. Мүндай жағдайда, алынған үрпақтардың
өнімдерінің өзгергіштігі (CV) анықталып, бүл жақсы қасиеггі
одан әрі дамытуға жол болады.
Синтетикалық ірі қара мал түқымының шығаруға үш будандастыру тәсілі бар. Оған: 1) симментал х айршир х монбельярд х голштиннің қызыл-ала түқымдарын өзара шағылыстыру. 2) қырдың қызыл (және басқа да қызыл түсті ірі қара
малдарының түқымдары) х данияның қызыл х англер х айр­
шир. 3) ТМД қара-ала х голландияның қара ала х голштин
түқымдары.
Ірі қара малының жаңа түқымын шығаруда жаңа ірі қара
мал түқымын шығарудың ең бір үтымды жолы — еліміздің
жергілікті ірі қара мал түқымын күрделі өндірістік будандастыру арқылы туыстас асыл түқымды бүқалармен шағылыстыру. Ол үшін әлемге өйгілі аса сүтті Америка мен Канаданың голштин сүтті ірі қара мал түқымын жиі пайдалануда.
I
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1. Асылдандыру жүмысын үйымдастыру шаруашылықтары.
2. Ірі қараны өсіру тәсілдері.
3. Ірі қараны сүрыптау.
вШ
4. Асылдандыру жүмысының теориялық негізі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
313
5 Бұқаларды бағалау жөне сүрыптау.
6.'. Сиырларды бағалау және сүрыптау.
7. Электронды есептеу машинасын (ЭВМ) ірі қара шаруашылығында
8.
9.
10.
11.
пайдалану.
Ірі қара шаруашылығында асылдандыру жоспары.
Зоотехникалық асылдандыру есебі.
Мемлекетгік асыл түқымды мал кітабы.
Ірі қара селекциясының ғылыми негізі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
314
XII ТАРАУ
Сүгті жэне сүгті - етті ipi қара малын
бонитировкалау
сыл түқымды мал өсіру зауыттарында, шаруашылықтарда ipi қара малының түқымдық қасиеті және шаруашылық қажеттілігін бағалау үшін жыл сайын бүқаларды, сиырларды
ж ән е т ө л д е р д і ш а р у а ш ы л ы қ қ а п ай д ал ы
белгілері бойынша бағалаудан (бонитировкадан)
өткізеді.
Сүтті және сүтті-етті шаруашылықтарда бүқаларды, сиырларды жэне жас малды жыл бойы бонитировкаласа, ал етті сиыр шаруашылықтарда малдар­
ды тамыз айының орта шенінен қазанның аяғына
дейін бонитировкалайды.
Сүтті жөне сүтті-етті ірі қара малын ауыл шаруаш ылық министрлігінің 2000 жылғы арнаулы
нүсқауы бойынша бонитировкаласа, етті ірі қара
малдарын осы министрліктің 1999 жылғы нүсқауы
бойынша бонитировкалайды.
Асыл түқымды мал осіру зауыттарында жэне ба­
ска шаруашылықтарда бонитировкалауды зоотехник-селекционерлер откізсе, асыл түқымды мал
фермаларында бонитировканы зоотехниктер, т.б. мал
мамандары откізеді. Кейбір шаруашылықтарда бо­
нитировканы откізуге мемлекетгік асыл түқымды
мал осіру станциясының мамандары, немесе осы
асыл түқымды малды жақсы білетін, олармен ғылы-
А
щ*
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
315
ми жүмыс жүргізетін ғылыми қызметкерлердің көмектесуі аркылы өтеді.
Ірі кдраны бонитировкаға дайындау
Ірі қара мальш бонитировкалау үшін өрбір шаруашылықта
комиссия қүрылады. Әр сиырдың 305 күн сауылған сүтін
есептейді, өрі сол сүттің орташа майлылыгы мен белогын анықтайды, сиырлардың номерін, таңбасын тексереді; номерлері,
таңбалары анық болмаса немесе жоқ болса, оны қайтадан жаңартады, сиырлардың машинамен саууга жарайтындарын анықтайды, эр малды таңертең суарудан және азықтаңдырудан бүрын
тірідей салмағын өлшейді, ал сауын сиырларды бүзаулағаннан
кейін 2-5 айлығында өлшейді, малдардың конституциясы мен
экстерьерін бағалайды, мемлекеттік асыл түқымды мал өсіру
жүмыс кітабьша жазылатын малдардың мүше өлшемдерін ала­
ды. Бонитировкалау кезінде малдын түқымы мен шығу тегі,
өнімділігі, өсіп-дамуы, экстерьері мен конституциясы, үрпак
сапасы мен тол беру қабілеттілігі есепке алына отырып, бага
беріледі.
Малдын асыл түқымдық сапасын жэне алатын орнын
белгілеу үшін асыл түқым мал зауыттарында, асыл түқым
мал фермаларында, қолдан үрықтандыру станцияларында
жыл сайын бар лык бүқаларды, сиырларды, асыл түқымды
үргашы тайыншаларды, бүқашықтарды бонитировкадан
өткіэеді.
Сиырларды жыл бойы сауьш маусымы аяқталысымен бонитировкалайды. Бонитировканың қорытынды есебі қазанның 1жүлдызьщда тапсырылады.
Бонитировканы шаруашылықтың селекционер-зоотехнигі,
малды асылдандыру кызметкерлері, жекелеген жагдайда түқым
ерекшеліктерін жақсы білетін гылыми қызметкерлер жүргізеді.
Бонитировка жүргізудің алдында селекционер-зоотехник
малдың:
1. Атауын, жеке номерін, туган уақьпын анықтайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
316
2. Генотипін — тұқымын, тұқымдық қанын, ата-енесінің
класын, атасы мен енесінің ұрпағының көрсеткіштері бойын­
ша сапасын анықтайды.
3. Фенотип сапасын 305 күнде немесе қысқарған сауын маусымындағы сүттілік деңгейімен есептейді, сүттің майлылығын (белогінің), алынатын май мөлшерін (кг) есептейді, сиырдың салмағын бүзаулағаньшан 2-5 ай өткен соң анықтайды.
4. Суалу жөне сервис —кезендерінің үзақтығын анықтайды.
Түмса туған сиырлардың — үрықтандырғандағы жасын және
тірі салмағын, бүзаулаған жасьга анықтайды.
5. Мемлекеттік асыл түқым мал тіркейтін кітапқа іріктеп
алынған малдың дене өлшемдері жазылады: шоқтығының
биіктігі, кеудесінің терендігі, кендігі, орамасы, денесінің қиғаш
үзындығы (өлшеііш таяқпен және таспамен өлшейді), бөксесінің
кеңдігі, сербек аралығы, жіліншігінің орамасы. Малды суретке
түсіреді.
Малдьщ тұқымдылығын анықтау
Оның шыққан тегі мен ата-енелерінің түқымдылығы арқылы шешіледі, анықтау уақытында малды көзбе-көз көреді.
Түқымдылығы бойьпшіа малдарды таза түқым, будан жөне жаксартылған түқым деп бірнеше топқа бөледі.
Таза түқымға: біріншіден туыстас немесе ата-тегі бір түқымнан шыққан мадцы жатқызады. Әрине, ата-тегінің немесе туы­
стас екендігін дөлелдейтін қүжаттары болуы керек. Екіншіден
IV үрпақтың буданы (қандылығы 15/16), егер бүл сіңіре шағылыстыру арқылы алынса, өрі осыны дөлелдейтін қүжаты бол­
са, әрі осы мал таза түқымға оте үқсас болса, таза түқым деп
есептейді, үшіншіден түқымдас түқымды малды бірімен-бірін
ш ағылыстырғанда алынған үрпақтарын таза түқы м деп
есептейді. Туыстас түқымды мал топтары: а) алатау, швиц, лебедин, кавказдың жөне карпаттың қоңыр ірі қара малдары, ө)
симментал, сычев жөне монбельярд, б) қара ала, қара ала эстон, қара ала литва, өулиеата, голланд жөне голштин-фриз т.б.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
317
ірі қара малдары, в) қырдың қызыл, данияның қызылы, эстонияның қызылы, белоруссияның қызылы жөне англер ірі қара
малдары, г) герефорд, қазақтың ақбас ірі қарасы, ғ) шортгорн,
курган т.б. ipi кара малдары жатады. Будан түқымдылыгына,
біріншіден екі түқым малын шагылыстырудан пайда болған
үрпақтарын (жоғарыдагы 3 кезектен басқаларын), екіншіден
үрпак будандарын «өз ара» шагылыстырудан (жогарьщагы 3
кезектен басқаларын) ш ы қкан үрпақтарын, үшіншіден
жергілікті жөне жақсартылган малдардың будандарын жатқызады.
26-кесте
Мал үрпақгарының тұқымдылығын
(кдндылығын) анықгау
Енесінің
түкымдылығы
Таза тұқымды
Атасының тұқымдылығы
IV үрпақ буданы
Таза түқымды
(қандылығы 15/16)
Таза түқымды
IV будан (15/16)
немесе таза түқымды
IV буын үрпағының Таза түқымды
буданы (15/16)
5 будан (15/16)
ұрпағынын I IV — будан (15/16)
түқымды
буданы (7/8)
II буын үрпағының | III будан (7/8)
буданы (3/4)
III будан (7/8)
I буын үрпағының | II будан (3/4)
буданы (1/2)
II будан (3/4)
Жергілікті
I будан (1/2)
I будан (1/2)
Түқымдылыгын зоотехникалық жөне асыл түқымдық күжаттар негізінде, малдың міндетгі түрде түқымдык типін көрген
соң қояды.
Түқымдыгы бойынша малды таза қанды жоне будан деп
бөледі.
Таза қанды малга:
а) ата-енесі бір түқым малы болганда;
---------------------- ---------- ----------------------- -
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ө) таза қанды ата-енесі мен генетикалық туыстас тұқым ма­
лымен будандасқанда (алынған будан тұқымы енесінің түкымы деп есептелінеді):
1) Қара ала түқым тобы: кара ала, өулиеата, литва қара ала­
сы, бушуев, эстон қара аласы, истөбе, тагил, голланд, голш­
тин, британ-фриз, неміс қара аласы, даттың кара аласы, польша
қара аласы;
^ 2) Қызыл түқым тобы: қырдың қызылы, эстон қызылы, литва
қызылы, польша қызылы, латыштың қоңыр қызылы, горбатов
қызылы, англер, даттың қызылы, белорусе қызылы;
1) Сары ала түқым тобы: симментал, сычев, монбельярд;
2) Қ о ң ы р т ү қ ы м тобы: ш в и ц , К о стр о м а, лебеда, ал атау, к а в ка зд ы ң қ о ң ы р ы , ю р и н ;
3) Қорған жэне шортгорн (етті бағыттағы);
4) Украина ақ басы, гренинген;
5) Айршир, норвегияның қызыл аласы, шведіің қызыл ала­
сы.
6) Сіңіре будандастырудан алынған 4-інші буыннан бастап,
жақсартатын түқым типі айқын малдар.
в) Кіріспе будандастырудан алынған 3-інші буын малын
озімен озін жүптаудың қортысында енесінің түқымдық типі
айқын малдар.
.
•’
г) Жасампаз будандастырудан алынған малды жаңа түқым
ретінде бекіткен соң.
ғ) Қабылданған бағдармаларға сәйкес республика деңгейінде
отандық түқыммен әлемге әйгілі түқым генефондысын пайдаланып шығарылган (енелік түқым қанындағы жақсартқыш
түқым малының озіндік үлесі корсетілген) малдар.
II. Қалған малдың барлығы да буданға жатады.
III. Репродуктор шаруашылықтардағы малдың қанының
қүрамында жақсартқыш түқым малыңың үлесі 75 пайыз болса
атасының түқымына жатқызады.
IV. Бір түқым малына жататын будандардан алынған малДы ң түқымдылығын 26-кесте бойынша анықтайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
319
Малды сырт ігішіні мен дене бітімі бойынша сынау
Бүқаның сырт пішінін жэне дене бітімін 30 балдық батана
бойынша, сиырды 10 жэне жас малды 10 балдык батана бойын­
ша сынайды. Бүқаны 5 жасына дейін жыл сайын, сиырларды 35 бүзаулаған сон, сауын маусымының 2-3 айларында сынайды.
Егер малдын сырт пішіні мен дене бітімі корсетілген мерзімде
сыналмаса, онда сынақты келесі бонитировкада жүргізеді.
Малга сынау қорытындысына берген балл, міндетгі түрде
сырт пішіндегі кемшіліктерді корсетілген анықтаумен толықтырылады. Малдын сырт пішіні мен дене бітімі сүтті багытгагы
түқым малының типіне тән болуы тиіс. Бүқалардың жыныстык белгілері айқын, белі мен бөксесі, артқы сирақтары мықты, сиырлардың желінінің түрі, (үш түрлі болады: тегене, домалақ, ешкі емшек төрізді) бауырына қабысуы, бөлшектерінің
дамуының біркелкілігі талапқа сай болганы жон. Біркелкілік
индексі (БИ) алдыңгы болшектерден сауылган сүттің төуліктік
сүтке пайызбен алгандагы қатынасы, БИ-дің көңілден шыгатын корсеткіші —40 пайыз жэне одан жогары.
Жас малга 20 балл деген баганы түқым мен жьшысы айқын
болса, жан-жақты дамыса, кеудесі оте жақсы дамыса (кең, терең,
жауырын сырты бунақсыз) арқасы, белі, сауыры түзу, бөксесі
жақсы дамыган болса гана береді. Сирақтары дүрыс басылып, сүйегі мықты, ешқандай нәзіктік немесе солекеттік жоқ
болуы тиіс.
Белгілерінің жиыны
класын анықгау
Сүтті багытгагы малдьщ корытынды класын анықтау генотиш
жөне фенотипі бойьшша сьшауга бөлінеді.
Генотипке: түкымдығы (түқымдық қаны), тегінің сапасы
ата-енесінің класы, үрпагының сапасы бойынша сынау жатады.
Фенотипке: сиырды Ц сүттілігі (сауылган сүт, сүтінің май­
лылыгы мен белоктігі, сүт майлылыгы шыгымы), сырт пішіні
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
320
мен дене бітімін сынау, сүт беру жылдамдығы, тірі салмагы бой­
ынша багалау жатады, бүқалар мен жас малда —тірі салмақ жөне
сырт пішіні мен дене бітімін сынау балдары есепке алынады.
Әрбір белгі көрсеткіш түкым стандартымен салыстырылады
да балл беріледі. Генотип пен фенотип балдарынын жиыны
бойынша малдын класын шыгарады. Барлык мал үшін балдардың ең жогаргысы — 100. Барлық жиналған балдын генотиптің
үлесіне жататыны: бүқалар үшін 60, ал сиырлар үшін - 20, жас
мал үшін 50 пайыз.
Бүқа мен асыл түқым бүқашықтарды: элита - рекорд, элита
жөне I кластарға жатқызады. Сиырлар мен жас тайыншаларды:
элита — рекорд, элита, І-ІІ кластарға жаткызады. Корсетілген
кластардың талабына сай келмейтін малдарды кластан тыс деп
атайды.
27-кесте
Малдьщ класын белгілі жиынтығы бойынша аныктау
Класстар
Бүқалар — бүқашықтар Сиырлар — тайынша тар
Элита-рекорд
Элита
I класс
II класс
85-100
75-84
65-74
28-кесте
Бүкдның белгілерінің қорытындысы
бойынша класын аныктау
Белгілері
Балдары
Н гН
1
шішде
а) енесінің класы Элита рекорд
Элита
I класс
25
20
15
стандарттан
0,3 жэне одан артык
0,2 жэне одан артык
0,1 жэне одан артык
б) бүқаның немесе оның атасының үрпағының
сапасы бойынша категориясы:
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
5
3
1
321
Aj Б, Б2 Б3 , Aj Б, AjEjAjBj
үрпағының сапасы бойынша сынақ қорытындысы болмаса, атасының класьш есептейді.
Элита-рекорд
Элита
Фенотип- (барлыгы 40 балл)
1. Сырт пішіні мен дене бітімі (барлығы
30 балл)
1.1 жалпы түрі:
а) түлғасы
ө) бұлшық еті
В) сүйегі
1.2 сырт пішінінің мүшелері барлығы (21 балл)
а) бас пен мойын
ө) кеуде
б) шоқтық, арка, сауыр
в) денесінің ортаңғы бөлімі
г) бөксе
ғ) сирақтары
д) түяғы
2. өсіп жетілуі (тірі салмағы, барлыгы 10 балл)
Түқымның стандартына сай жэне одан да
жоғары
Түқым стандартының 95-99%
Барлық балл жиыны
29-кесте
Сиырдың белгілерінің қорытындысы бойынша
класын анықгау
Балдар
Белгілері
1
___________________________
1. Генотип (барлығы 10 балл)
2________
а) енесінің класы элита-рекорд
Элита
I класс
11 класс
ә) үрпағының сапасы бойынша атасының
категориясы
А,Б, , AjBj , А,Б,
5
4
_________________________________
3
1 і *
А {Л
'1 '
ят
5
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
1
1
А Д , AjB, AjB2 A jBj
\ Б1 Б2 Б 3 ’ \ Б . А 3Б А Б 3
Немесе, атасының класы:
Элита-рекорд
Элита
I класс
Жиыны
II. Фенотип (барлығы 90 балл)
а) сүтгілігі (5 балл)
Сүт майлылыгы стандартен салыстырғанда:
60-69
% есебімен 70-79
80-89
90-99
100-109
110-119
120-129
130-139
140-149
150-159
160 жэне одан жоғары
э) сырт пішіні мен дене бітімі (барлығы 10 балл)
Жалпы түрі мен өсіп жетілуі (типінің айқындығы, түлғасының жетілуі, кеудесінің тереңдігі, бөксесінің жетілуі)
Желіні: (желіннің алдыңғы және артқы бөлшектерінің дамуы, қабысуы, емшектерінің
орналасуы жене үлкёндігі, желіннің жерден
биіктігі)
Сирақтарын басуы және мықтылығы
б) өсіл-жетілуі тірі салмағы — барлығы 5 балл
Түқым стандартына сай, түқым стандартының
95-99% жэне одан жоғары
в) сүт беру екпіні (барлығы 10 балл)
1,80 кг/мин. жөне одан жоғары
1,79-1,50 кг/мин
1,49-1,20 кг/мин
1,19-1,00 кг/мин
0,99-0,80 кг/мин
0,80 кг/мин төмен
г) бүқаның немесе оның атасының үрпағының
сапасы бойынша категориясы:
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
2
1
4
3
3
2
1
35
38
45
44
47
50
53
56
59
6
2
65
3
5
2
10
8
6 /
4 /
2
°
/'
_________________________________ _________323
Сиырдың сүтінің белоктігі жөнінде сынау қорытындысы
болса, онда түқым стандартынан 0,3% жөне одан да жоғары
болса - 4 балл, 0,2% жоғары болса - 3 балл, 0,1% жоғары бол­
са —2 балл қосымша беріледі.
Сиырды пайдалану үзақтығы ескеріледі, бұзаулаған соң,
өрбір келесі бұзаулағаны үшін қосымша 2 балл алады жөне
сиырдың 2 жөне одан да көп үрпағы болса, қосымша балл
қосылады.
Элита —рекорд немесе элита тобында сауылып жүрген үрпақтары болса, онда сиырдың қортынды бағасы бір класс жогарылытылады.
Элита — рекорд класына сүтінің майлылығы стандарттан
артык, ал өткен сауын маусымындағы сүт өнімі I кл. стандар­
тынан томен емес сиырлар ғана жатады.
Алғаш бүзаулаған сиырды сауын маусымы аяқталған соң
сүтіндегі май мөлшері (кг) бойынша сынайды, ал екі-үш
жэне одан да көп бүзаулаған сиырларды сауын маусымы
бойынша жогары класқа жататын маусымы бойынша сы­
найды.
Алғаш бүзаулаған сиырлардьщ сауын маусымы қысқа бол­
са, ягни 240 күннен аз сауылса, онда жас малдың сынак баганасы бойынша сыналады.
30-кесте
Жас малдардың белгілерінің қорытынды
класын анықгау
Белгілері
1
1. Генотип (барлыгы 10 балл)
I. Генотип (барлығы 50 балл)
Соның ішіңце:
а) енесінің класы : элита — рекорд
Элита
I класс
II класс
Балдары
Еркек Үрғашы
тайынша тайынша
2
3
20
15
10
|" -
]
20
15
10
5
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
2____
майлылыгы стандарттан
0,3 жөне одан да жоғары
Л Л 44
3_
5
3
1
5
3
1
441_44 44 _44
б) Атасының ұрпағы бойынша сапасы :
А, Б, , Д Б 2 , А,Б3
А Д , ДБ, ДБ, ДБ3
Д Б, Д Б3 , Д Б, Д Б Д Б 3
Немесе атасының класы: элита - рекорд
Элита
I класс
И. Фенотип (барлығы 50 балл)
а) сырт пішіні (барлығы 50 балл)
өте жақсы
Жақсы
қанағаттанарлык
ө) өсіп жетілу (тірі салмағы барлығы
30 балл)
Стандартқа сай
Стандарттан 95-99%
Стандарттан 90-94%
Балдарының жиыны
_________________
2
5
20
2
5
20
1
5
1
5
1
5
1
5
10
10
5
Жасы 24 айдан артық буаз құнажындарының тірі салмағының стандарты, алғаш бұзаулаған құнажын салмағымен бірдей.
Енесінің класы кластан тыс болса, онда ұрғашы тайынша I
класқа, енесі II класс болса, элита класына, ал енесі I класс
болса, ондай тайыншалар элита —рекорд класына жатпайды.
Бонитировка қорытындысында іске
асырылатын шаралар
Бонитировка аяқталған сон малдьщ ерекше л іктерін ескеріп,
олардың алатын орнын анықтайды.
Ол үшін малды былайша топтастырады:
— асыл түқымдық ядро —бүл топтағы сиырлардан ең алды­
мен табын жаңартатын, үрғашы тайыншалар альшады. Асыл
түқымды мал зауыттарында асыл түқым ядросындағы сиырлар
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
аросынан жақсы сиырлардан «бүқалардьщ енесі» тобын қүрып,
олардан «аталық із» жөне туысқан топтарын жалғастыратын асыл
түқым бүқашықтар өсіреді;
—өндірістік топтағы сиырлар;
- табын жаңартатын үрғашы тайыншалар;
— сыртқа сатылатын бүқашықтар мен үрғашы тайыншалар
тобы;
- бордақыланатын жас малдар.
Бонитировканың қорытындысы бойынша жеке-жеке немесе
жеке-топтар бойынша жүптау жоспары жасалынады.
Бонитировка негізінде табынды толықтыру, бүзау өсіру, мал­
дьщ өнімін көтере түсу үшін істелетін шаралар жоспары жасалады. Асыл түқым мал тіркейтін кітапқа жазылатын мал анықталады. Малды келешекте асылдандыру жоспары жасалынады
да, аталық із, аналық үя малдарын, типтерді, түқымдарды
жетілдіре түсетін, асыл түқым мал сатып алу жөне сату шаралары жасалынады.
Сүггі жөне сүгті-етгі бағыттағы түқым
бонитировкасының қортындысы
Малды жеке-жеке жанжақты сынау (бонитировка) негізінде
табынды асылдандыру жүмысы жөнінде зоотехникалық қорытынды есеп жасалу керек.
Студент табьш малына зоотехникалық сипаттама жазуы ке­
рек: түқымдылығы, класы, жасы, сүтгілігі (сауылған сүт, сүт
майлылыгы), тірі салмагы, сырт пішші, желіннің морфологиялык жэне функциялық қажеті жөнінде, генеалогиялық қүрылымы, туыс топтардың өнімділік сапасы туралы, жалпылама
сүрыптандыру тиімділігі жөне малды «арнайы жүптау» жоспарын жасау қажет.
Бонитирвкадан өткен сиырларды бүзаулау санына қарай
бөледі. Табьшдағы жас сиырлар (1, 2, 3 бүзаулаган, орта жастаіы (4, 5, 6, 7, 8) жөне көрі сиырлар (9, 10, 11, 12, 13, 14). Эр топ
сиырлардың орташа жасын анықтау үшін, сол бүзаулау санын
------------------ — -----------
1
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
326
сиыр санына көбейтіп, шыққан жиынын сиырдың барлық санына бөлу арқылы анықтайды. Эр малды комплексті бағалаудың (бонитировканың) неөтижесінде зоотехникалық есеп қүрастырады. Ол үшін сүтті жөне сүпі-етті бағыттағы малдардың
стандартымен салыстырады.
Сиырлардың сүітілігінің тұқым стаңдарты
j Uj
Атаулар
Қара-ала
Голштин
Қызыл
Сары-ала
Қоңыр
Айршир
Джерси
күн сауын
маусымындагы
сүттілік, кг
1бірін-1екін- үшінші
ші
ші
жөне
одан
артық
2925
3780
2610
2430
2520
2925
2700
3240
4140
2970
2790
2880
3150
3300
31-кесте
Сүтінің
305 күн сауын
майлылығы маусымындагы сүт
майы, кг
май- релок- бірін- екін- үшін-1
лытік
ПІІ
ші
ші
лық
жөне
одан
артық
3600 3,6
3,2
105 117
130
4500 3,6
3,2
136 149
3330 3,7
97
110
3,3
3150 3,8
92
106
3,3
120
3240 3,7
3,3
93
107
120
3800
3,4
133 143
141
3600 5,0
3,7
150 165
180
4
,
1
6
2
1
2
3
1
Етгі бағыттағы ірі кдра тұқымын
бонитировкалау
Етп бағытгағы ірі қара түқымын қыркүйек пен қазан айла­
рында жыл сайын бонитировкадан өткізеді.
Бордақылаудан шаруашылықтағы өгіз, пішпе жөне бордақылауда түрған малдардан басқа барлық ірі қара өткізіледі.
Бонитировка кезінде малды түқымдығы, ата-тегі, тірі салма­
гы, сырт пішіні жэне дене бітімі, сүттілігі, үрпағының сапасы,
төлінен өсу мүмкіндігі жөне денсаулығы бойынша сынайды.
Өнімділігін анықгау.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
327
Сиырдың сүттілігін төлінің 6 айдағы тірі салмағы бойынша
анықтайды. Жас сиырлардың сүтгілігін сынағанда сиырларға
қойылатын талапты бірінші бүзаулаған сиырларға 10%, екінші
бүзаулаған сиырларға 5%-ға кемітеді.
Сақа сиырлардың сүггілігін бүзауы 6 айлығында ең жоғарғы салмақ көрсетсе, сол бойынша сьшайды.
Бүқалар мен сиырлар 5 жасына дейін жөне жас малды соңғы
таразыға тартылған өлшемі бойынша, ал сақа малды ең жоғарғы тірі салмағы бойынша сынайды.
Маддың табыннан осу қабілетін зоотехникалық және ветеринариялық есеп бойынша сынайды. Сиырларды гинекологиялық тексеруден откізеді, бүқаларды жыныстық белсенділігіне,
шауқатының көлеміне, үрығының сапасына және оны келешекте пайдалану мүмкіндігіне қарай анықтайды. Жыл сайын
төлдейтін және аналық мейірімі (инстингі) жоғары сиырлар сынақта жоғары балл алады.
Дене бітімі мен сырт пішінін сынау
Сиырларды дене бітімі мен сырт пішіні бойынша 3 жэне 5
жасында, бүқаны 5 жасына дейін жыл сайын сьшайды. Түлғасынын түқьімдық типіне, үқсастығына, жан-жақты дамығандығына көніл аударады.
Асыл-түқым мал зауыттары, шаруашылықтардағы, фермалардағы бүқалар мен сиырларды 100 баллдық бағана,
қатардағы шаруашылық табынындағы малды 5 баллдық багананы қолданып сынайды (32-кесте). Дене бітімі мен сырт
пішінін сынағанда түлғасындағы сынақ балын кемітетін
кемшіліктеріне көңіл аударады. Сырт пішінін сынағанда
балл беріп сы н ау мен қатар дене м ү ш ел ер ін д егі
ерекшеліктерін және ақаулар мен кемшіліктерді де есепке
алады.
Жас малдың түлғасын жалпы келбеті және 5 балдық бағана
қолданып, өсіп жетілуін бағалайды: оте жақсы —5, жақсы 4,
қанағаттанарлық ~ 3, қанағаттынғысыз —2. Жарты балл қосып
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
328
сынау арқылы бағасын анығырақ дәлелдеуге болады (мысалы
3,5; 4,5).
.Щ
«Өте жақсы» деген бағаны жынысы мен түқымдығы айқын, жақсы өсіп жетілген, кеудесі өте жақсы дамыған (кең,
терең), жоны-құйымшағы, сауыры жақсы дамыған, сирақтары дүрыс басылған және сүйегінде нөзіктігі мен сөлекеттігі
жоқ мал алады.
32-кесте
Малдың дене
мүшелері мен
жалпы өсіп
жетілуі
1. Жалпы келбеті, өсіп жетілуі, түқымдық
типінің айқын-дығы
2. Сырт пішін
мүшелері:
Бас, мойын
балл алу үшін
қоиылатын талаптар
Түлғасы жан жақты дамыған
кең, домаланған, еттілік түқымдық типі жақсы айқынідалған, бүлшық еттері жақсы
жетілген, сүйегі мықты, сөлекеттігі жоқ
Басы түқымға тән, мойыны
етпен толық қапталған
Кеудесі
Кең, терең және домаланған
жауырын сыртында ойық
жоқ. Қүйымшағы сауыры
кең, үзын. Төстігі жақсы дамып, бөлектенген шығыңқы
Сауыры
Түзу, жалпақ және үзын.
Бүлшық етпен жақсы қапталған, қүйрығы дүрыс
қонған
Сан еті
Өкшесіне дейін түсетін жақсы жетілген. Шабы қарынның төменгі деңгейінде
Сирақтары
Жиыны:
Берік түяқты, дүрыс басылған
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
329
ЗЗ-кесте
Сиырлардьщ дене бітімін сынау баганасы
Малдың дене
мүшелері мен
жалпы өсіп
жетілуі
1. Жалпы келбеті, өсіп жетілуі,
түқымдық типінің айқындығы
Жоғары балл алу үшін
қойылатын талаптар
Сынақ бағанасы |
негізгі коэф- жал­
балл фици- пы
1 ент 1балл 1
Түлғасы жан-жақты дамыған
кең, домаланған, тұқымға
тән еттілік типі айқын
Бүлшық еттері жақсы жетілген, сүйегі мықты, сөлекет-
пп жоқ
II. Сырт пішіні
мүшелері:
Басы, мойьпш
Басы жеңіл, түқымына тән,
мойыны қысқа етпен жақсы
қапталған
*
Кеудесі
Кең, терең, жауырын сыртын
да ойық жоқ. Төстігі жетілген, бөлектенген, шығыңқы
Шоқтығы, жоны сауыры
Шоқтығы кең, ет басқан ту­
зу, жоны мен сауыры жалпақ, үзын бүлшық етгері
жақсы жетілген
Қүйымшағы
(сауыры)
Түзу, кең жөне үзын, етпен
жақсы қапталған. Қүйрығы
дұрыс қонған
Сан еті
Бүлшық еті жақсы дамыған
тізесіне қарай түсіңкі
Желіні
Барынша жақсы жетілген,
түрі дүрыс
Сирақтары
Жиыны:
Берік, түяғы дүрыс басылған
Малдың белгілерінің қорьпынды көрсеткіші бойынша кла­
сын анықтау.
Малдын белгілерінін қортынды көрсеткіші бойынша мына
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
330
төмеңдегі кластардың біріне жатқызады: элита-рекорд, элита,
I класс, II класс жэне кластан тыс.
Қортынды класын шығаруға қажет мәліметтер жоқ болған
жагдайда, малды класка бөлінбеген жас мал тобына қосады.
Бұқа, сиыр және жас малдың қортынды класын, жинаган
баллы бойынша анықтайды.
Элита-рекорд — 81 балл жэне одан жогары
Элита — 71-80 балл
I класс — 61-70 балл
II класс — 51-60 балл
Кластан тыс 50 балдан жэне одан да томен
Сиырлардың класын аныкщау
Сиырдың класын барлық белгілерінің жиыны бой ы н ш а
анықтайды: тірі салмагы, сырт пішіні жэне дене бітімі, сүттілігі,
түқымдыгы, шыққан ата-тегі (генотип), төлінен өсетіндігі.
Сиырлардың класын барлық белгілерінің жиыны бойынша
34-кестедегі багана бойынша аныктайды.
Бірінші туган сиырлардың қорытынды класы, егер төлі бо­
нитировка кезінде 6 айга толмаса, жас мал сыналатын багана
(4-кесте) бойынша сынайды, ал тірі салмагы үш жасар сиыр
салмагындай болуы керек.
Элита-рекорд кортынды класына тірі салмагы мен сүттілігі
I класс талабынан кем емес, түлгасында көзге түсер ақауы жоқ,
IV буыннан томен емес сиырлар жатады.
Элита кортынды класы на тірі салмагы мен сүттілігі
I класс талабынан томен емес, түлгасында көзге түсер ақауы
жоқ, III буыннан томен емес сиырлар жатады.
Сиырдың өзінің классынан жогары класты 3 қызы болса,
онда онын қорытынды классын бір классқа жогары л атады.
331
34-кесте
Сиырлардың қорытынды класын шығару бағанасы
Белгілері
Балл
а) сүтгілігі, класы
Элита-рекорд
Элита
I —класс
II —класс
ә) тірі салмагы, класс
Элита
I —класс
Элита-рекорд
II —класс
б) сырт пішіні мен дене бітімі
Класс 100 б батана б/ша 5 б бағана б/ша
Элита-рекорд 85 одан жоғ. 4,5
Элита 80-74 4,0
I класс 75-79 3,5
II класс 70-74 3,0
в) генотип (барлыгы —25 балл) класс:
Элита-рекорд
Элита
I класс
II класс
Соның ішінде :
Түқымдығы :
Таза канды
IV буын
III буын
II буын
Енесінің класы
Элита —рекорд
Элита
I класс
II класс
Атасынын класы
Элита-рекорд
Элита
I класс
II класс
Атасынын класы-үрпағының сапасы бойынша
сьгналған
Элита-рекорд
Элита
I класс
Балдар жиыны______ _________________ _
35
30
25
23
20
15
25
12
25
20
15
13
10
8
7
6
5
4
3
2
5
4
3
2
5
4
3
100
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
332
Бүкцлардың класын аныкщау
Бұқаның класын бірнеше көрсеткіштері бойынша шығарылған қорытынды класы бойынша анықтайды. Тірі салмағы, сырт
пішіні мен дене бітімі, өз өнімі бойынша сынау қорытындысы
жөне үрпағының сапасы, түқымдық кандылығы мен шыккан
тегі.
•
Бүқаның бірнеше көрсеткіштері бойынша қорытынды кла­
сын 35-кесте бойынша анықтайды.
Элита-рекорд, элита кластарына тірі салмағы I класс талабына сай немесе жоғары, түқымдығы IV буын, сырт пішіні
мен дене бітімі баллы кем дегенде 85-90 балл жинаған бүқа
жатады.
Асыл түқымды мал үшін қандай да болмасын категориясы
бар шаруашылықтарда үрпағының сапасы бойынша сыналған
бүқаларды қолданады (қортынды класы элита — рекорд жэне
элита, селекциялық индексі 100 жэне одан жоғары), ондай бүкалардың ата-тегі иммунологиялық жолмен тексеріледі.
Бүқаны үрпағының сапасы бойынша жэне бүқашыктарды
өз өнімі бойынша сынау пайдаланып жүрген эдістемелік нүсқаулар негізінде жүргізіледі.
35-кесте
Белгілердің қорытындысы бойынша бұкдларды
сынау бағанасы
Белгілері
1
1. Генотип (барлығы 10 балл)
а) тірі салмақ, класс
Элита-рекорд
Элита
I класс
ө) сырт пішіні мен дене бітімі, класс
100 балдық бағана
5 балдық бағана
элита-рекорд 90 жоғ
4,5
Элита 85-89
4,0
I класс 80-84
3,5
б) өз өнімі бойынша сынау, класс
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Балдар
2
35
30
25
20
15
10
\ Элита-рекорд
\ Элита
I класс
в) генотип (барлыгы 35 балл, класс)
Элита-рекорд
Элита
I класс
v
1. Үрпағьшың сапасы бойынша сынау
(селекциялық индексі 100 балл жене одан
жогары)
Элита-рекорд
Элита
I класс
Түкымдық каны: таза қанды
IV буын
III
буын
Енесі, класс
Элита -рекорд
Элита
I
класс
Атасы, класс
Элита-рекорд
Элита
I класс
Анасы үрпағының сапасы бойынша сыналған
класс
I
Элита-рекорд
Элита
I
класс
Балл жиыны:
Ж ас малдьщ класын аныюпау
Жас малды 6 айлыгынан бастап бонитировкалайды. Жас мал­
дьщ қорытынды класын тірі салмагы, сырт пішіні мен дене бітімі,
түкымдық қаны, ата-тегі (генотип), бүқашықтарды оз өнімі бойынша сынау қорытындысы бойынша бонитировкалайды.
Элита-рекорд ж эн е элита қорытынды класына сырт піш іні
мен дене бітімі бойынша 4,5 балл, тірі салмагы I класс талабынан төм ен емес жас мал жатады.
--------------------------- -
”
" ’
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
334
Элита қорытынды класына өз өнімі бойынша сынақта
төуліктік қосымша салмағы 1000 гр, өсу энергиясын көрсеткен, тұқымдық қаны IV буыннан төмен емес жөне ата-тегі
тексерілген бұқашықтар жатады.
_
Жас малдьщ белгілері бойынша қорытынды
класын анықгау
Белгілері
а) тірі салмақ, класс
Элита-рекорд
Элита
I класс
II класс
ө) Сырт пішіні жөне дене бітімі, класс
5 балдық бағана
Элита-рекорд
5
Элита
4
I класс
3
II класс
2
б) оз өнімі бойынша сынау корытындысы
класс
Элита-рекорд
Элита
I класс
в) генотип (барлығы-35 балл), класс
Элита-рекорд
Элита
I класс
II класс
1. Түқымдық қаны
Таза түқым
IVбуын
III буын
II буын
Енесінің класы: элита-рекорд
Элита
I класс
II класс
Атасынын класы: элита-рекорд
Элита
I класс
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
36-кесте
335
1
Үрпағының сапасы бойынша сынақ қорытындысы \
Элита-рекорд
Элита
I класс
Балл жиыны:
2
5
4
3
100
Етті бағыттағы ipi кдраның
бонитировка нәтижесін қорыту
Еггі бағыттағы ірі қара табынының сипаттамасы: түқымдылығы, класы, жасы, өнімі (тірі салмағы), сырт пішіні жөне дене
бітімі, сүтгілігі (үрғашы жэне еркек бүқалардың енесінен айырғандағы тірі салмағы); шығу тегі, тектік қүрамы, туыстас топтарының өнімділік қасиеті, жалпы сүрыптаудың өсерін анык­
тау, мемлекеттік мал зауытьшдағы жүптаңдаудың жоспарын
қ ү р у , малдарды арнайы қашыру жоспары. Ол үшін түқым бүқаларының каталогын пайдалану қажет.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1. Ірі қараны бонитировкаға дайындау.
2. Малдың тұқымдылығын анықтау.
3. Малдардың қорытынды класын анықтау.
4. Сүтгі бағытгағы бұқалардың қорытынды класын анықтау.
5. Сүтті бағытгағы сиырлардьщ қорытынды класын анықтау.
6.
7.
8.
9.
10.
Жас малдардың қорьггынды класын анықтау.
Етгі багыттагы сиырлардьщ дене бітімінің бағанасы.
Етті багыттагы сиырлардьщ қорытынды класын анықтау.
Етті бағыттағы бүқалардың класын аныктау.
Етгі багыттагы жас алдардың класын анықтау.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 3 6 ____________________
XIII ТАРАУ
Сүггі жэне сүгті-етті бағыттағы түқым
бүқаларын ұрпақ сапасы
бойынша багалау
ркек бұзауды ең алдымен олардың шығу тегі
(қандай ата-тегінен немесе қандай туыстас топтардан, енесінің сүті қандай), өсіп жетілуі бойын­
ша сүрыптайды. Олардан түқымдық бүқа алу үшін:
таза түқымдысын, дене пішіні келісімді, тірідей сал­
магы 10 айлығынан бастап I класс стандартынан
10%-ға артық, өсу кезінде тәулігіне 800-1000 г салмақ қосып отырған жэне дене бітімі (конституциясы) мы қты лары н сүрыптайды. Әсіресе, шығу
тегіндегі, ене сүтінің майлылығыңа көңіл бөлінеді.
Мәселен, қырдың қызыл сиырының еркек бүзауларын жоғарыдағыдай сүрыптағанда, ене сүтінің
майлылыгы 4,2%-дан және әулиеата сиыры еркек
бүзауының ене сүтінің майлылыгы 4,1 %-дан артық
болуға тиіс.
Д.Н. Пак деректері бойьгаша сүтті сиырды асыл­
данды ру ү ш ін , б ү қ ан ы сү р ы п таган д а тек
әкелерінің қабілетін есептеп қоймай, енесінің де
түқым қуалаушылық қасиетін ескеріп, олардың
сүтін және сүтінің майлылыгын, осы ата-енеден
тараган үрпақтарының жақсы қасиеттерін еске
алады.
13-15 айлыгында бүқа дене пішіні және өсіпжетілуі, үрыгының сапасы және бүқалық қабілеті
Е
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
337
бойынша бағаланады. Ең жақсылары үрпағының сапасы бой­
ынша бағалануға қалдырылады.
Бүқаның түқым қуалаушылық қасиетін екі тәсілмен анықтайды, бүқа үрпағының жалпы онімділігі (бонитировка
мәліметтерінен) және бақылау қорасындағы олардан тараған
үрпақтардың сапасы мен өнімі бойынша.
Қазіргі уақытта бүқаны үрпақ сапасы бойынша бағалаудың бірнеше тәсілі бар, оған: бүқа үрпағының өнім көрсеткішін
енесінің көрсеткіш ім ен салыстыру, үрпақтардың өнім
көрсеткішін, онымен жастас сиырлардың өнім көрсеткішімен,
үрпағы ны ң өнім корсеткіш ін сиыр табы ны ны ң онім
корсеткішімен, үрпағының өнім көрсеткішін I класс стандарт
көрсеткішімен және бірнеше бүқа үрпағының онім көрсеткішін
бірімен бірін салыстыру арқылы. Әрине, бүқаны үрпағының
өнім көрсеткіші бойынша бағалағанда, үрпақтарында да,
енелерінде де және өзімен қатар сиырларда да күтіп бағу жағдайлары бірдей болғаны шарт. Үрпақ сапасы бойынша бағаланатын бүқа енесі екі рет немесе одан да коп бүзаулаған бо­
луы жэне түқымдылығы IV үрпақ буданынан кем емес, сүті I
класс стандарт көрсеткішімен салыстырғанда — 140 % артық,
сүтінің тез сауылғыштығы - 10 балл, желіні жақсы жетілген,
яғни тостаған немесе дөңгелек тәрізді, ал желін бағасы 5 балл
болғаны шарт және тірідей салмагы I класс стандарт
көрсеткішінен кем болмағаны жөн. Бағаланатын бүқа енесінің
дене бітімі мықты, дене пішіні келісті, бүзаулағыштық қасиеті
жоғары және қорытынды класы элита-рекорд жэне элита бо­
луы керек. Сондай-ақ бүқа енелері машинамен саууға икемді
болғаны дүрыс.
Үрпак сапасы бойынша бағаланатын бүқаның әкесі түқымдық сапасы бағалы аталық ізден жөне өз ортасында үрпақтарын өсіруге бейім, өрі өнімді болғаны жөн. Әкесінің қорытынды класы - элита-рекорд, экстерьері мен конституциясы 8 балдан кем болмауы тиіс.
Ү рпақ сапасы бойынша бағаланатын бүқаш ықтарды
мейлінше тез жөне жақсы өсіріп, жетілдіреді. Олар төулігіне
850-1000 г салмак қосуға тиісті. Шығу тегін анықтау үшін қаны
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
338
да тексеріледі. 10-12 айлығында тірідей салмағы I класс стан­
дарт көрсеткішінен 10-20% артық болуы тиіс.
Бұқашықтарды корада бос ұстаған жөн. Ол үшін 6 айлығынан бастап бір топ бұқашық үнемі бірге болады, ал қыс айла­
рында таза ауада, далада көп серуендетіледі. Жаз айларында
жайылымда бағылады.
Бүқашықтарды 10-12 айлығында басқа асыл түқымды шаруашылықтарға, немесе малды қолдан үрықтандыру станцияларына береді. Сондай-ақ өсу кезінде бүкашықтың дене бітімінің
мықтылығын, сырт пішінін және өсіп-жетілу қарқынын қадағалайды, ол үшін ай сайын өлшейді, ал тірідей салмағы нашарларын сүрыптау ісінен шығарады. 10-12 айлығында экстерьері
мен конституциясының бағасы 4 балдан кем болмағаны жөн.
Бүқаларды үрпағының сапасы бойынша бағалау алдыңғы
қатарлы шаруашылықтарда, тәжірибе шаруашылықтарында
және сүт өндіру кешендерінің бөлімшелері негізінде жүргізіледі.
Бүл шаруашылықтарда мал жүқпалы аурулардан таза, мал азығы
жеткілікті, малды күтіп-бағуға мүмкіншілігі бар, зоотехникалык жэне мал асылдандыру есептері толығымен қамтылғаны
абзал.
Бүқаларды үрпақ сапасы бойынша бақылауға қойған шаруашылықтарында немесе фермаларда осы мақсатқа арналып 350400 сиыр бөлінеді, оларды 3-4 бүқа шәуетімен үрықтандырады.
Кәрі (7 рет жэне одан да көп бүзаулаған), жыныс органдарында
ауруы бар сиырлар бүл үрдіске қатыспайды. Сиырлар 3-4 ай
ішінде үрықтандырылуы тиіс.
/
Бүқаны үрпағының сапасы бойынша бағалау кезінде олардың үрығы үнемі алынып түрады, содан соң жартысын мүздатып (-196°С), сүйық азотта сақтайды. Бүқаны үрпағының сапа­
сы бойынша бағалауда 4-4,5 жыл ішінде әр бүқадан 10 мың
дозаға дейін үрық жинайды. Алынған төлді есепке алады, қандай аталық ізден шыққанын білу үшін қанын да тексереді. Үрғашы бүзауларды бір жерде өсіріп бағады, үрпағыңың сапасы бой­
ынша бағаланатын өр бүқаның үрығынан алынған 25 жэне одан
да көп үрғашы бүзаулар бүқа бағалаудан өткенше шаруашылықта өрі қарай өсіріледі. Бүзаулаудан 2-3 ай бүрын қашарІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
339
ларды-бағаланатын бүқаның ұрпақтарын бақылау фермасына
жинайды, оларды күн сайын серуендетіп тұрады. Үрғашы бузаулар тайынша-қашар кезінде, олардың тірідей салмағы I класс
стандарт көрсеткішінен 10-20% артық болғаны жөн. Олардың
азық қүрамында: шөп, шөп үны, жүгері сүрлемі жөне жазда
көк шөп болғаны жөн. Жем жалпы азық қүрамьгаың 25-30% нан аспауы тиіс. Бақылаудағы қашарлар қорада байламай бағылады, қыста күн сайын серуендетіледі, жазда жайылымда
үсталады. Бақылаудағы қашарлардың 15-18 айлығында тірідей
салмағы, осы жастағы I класс стандарт көрсеткішінен 10-20%
артық болса, бүқа шөуетімен үрықтандырыла бастайды. Қашарлар 10,12 жөне 18 айлығында 5 балдық шкаламен экстерьері,
конституциясы бойынша бағаланады, ал бүзаулағаннан кейін
сауын маусымының 2-5 ай кезінде 10 балдық шкаламен бағаланады.
Бүқаны үрпағының сапасы бойынша бағалауды сол шаруашылықтың жөне мемелекеттік асылдандыру станциясының бас
зоотехник —селекционері жүргізеді. Бүл жүмыстың мөліметтері
арнайы журналға тіркеледі, сиырдың бағаланған үрпағы карточкаға жазылады. Барлық жүмыс біткеннен кейін, бүқа үрпақ
сапасы бойынша бағаланып, қабілетіне қарай категорияға
бөлінеді.
Бағалау нөтижесінде: үрпақ - сиырларының жасы (неше
рет бүзаулағаны), маусымдық сүті (кг), сүтінің майлылығы
(%), сүтінің сауылғыштығы (кг/м ин), желіннің дамуы,
тірідей салмағы, экстерьерінің балдық бағасы, көрсеткіштері
I класс стандартымен салыстырылады. Бүқаны үрпағының
сапасы бойынша бағалағанда сүт өніміне қарай: А,,
А3 деп, ал сүтінің майлылығына қарай: Б,, Б2, Б3 — деп үшүштен категорияға бөлінеді. Жоғарыдағы категорияға үрпағы сүтті, сүтінің майлылыгы I класс стандарт көрсеткішінен
анағүрлым артық болса ғана жатқызылады. Бүқаларды жоғарғы категорияға жатқызу үшін, үрпақтан тараған сиыр
экстерьері 7, желіннің жетілуі 4 балдан кем болмағаны жөн.
Бүқаның категориялық бағасы асылдандыру карточкасына
жазылады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Бүқаны үрпақ сапасы бойынша бағалап болғаннан кейін,
келешекте оларды сиыр табынында қалай пайдалану жөнінде
жоспар жасалып, жүптау мөселелері шешіледі, жоспарда малдың шығу тегі, аталық ізі жөне бүқаны үрпақ сапасы бойынша
бағалағаны көрсетіледі.
Категорияға жататын бүқалардың үрығы асыл түқымды мал
шаруашылығындағы сиырларды үрықтандыру үшін қолданылады, ал категорияға кірмеген бүқаны жөне олардың үрығын
сиыр табынында пайдаланбайды.
37-кесте
Бүкдның үрпағына қарай сүг өнімі
категориясыньщ шкаласы
Үрпақтан тараған
сиыр саны
10-14
15-19
20-24
25 жөне одан
жоғары
I класс стандарт көрсеткішімен
салыстырғанда сиыр сүті, %
Aj категоAj категоAj категориясы
риясы
риясы
130
140
150
125
135
145
120
130
140
135
125
115
38-кесте
Бүкдның ұрпағына кдрай сүг майлылығы
категориясыньщ шкаласы
Үрпақтан тараған
сиыр саны
10-14
15-19
20-24
25 жөне одан
жогары
Сүт майлылығының I класс стандарт
көрсеткішінен артықшылығы, %
Б3 категоБ2 категоBj категориясы
риясы
риясы
0,20
0,25
0,30
0,16
0,21
0,26
0,12
0,17
0,22
0,20
0,17
0,10
Жұптаудағы негізгі мақсат сүтті типке жататын үрпақ алу.
Үрпақтың сапасы жүптауды дүрыс жоспарлауға байланысты,
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
341
өсіресе сиырды қандай бүқаның шөуетімен қолдан үрықтандыру керек, міне осыған байланысты. Жүптау асыл түқымды
топка жататын малды үрықтандырғанда ерекше еске алынуы
қажет, себебі, асыл түқымды топтан шыққан тел, сиыр табы­
нын толықтыру үшін пайдаланылады. Асыл түқымды топтағы
сиырдын әркайсысына жеке-жеке бүқа бекітіледі, олардың сапалылығы алдын-ала белгілі болуы тиіс.
Сиырды үрықтандыру үшін, үрпақ сапасы бойынша ба­
га л аган, жоғары категориялы (Ар А^, А3жэне Б,, Б2, Б3) бүқа
шөуеті пайдаланылады. Үрығы алынатын бүқа сапасы сиыр
сапасынан артық болғаны жөн. Әр шаруашылықта, асыл
түқымды мал шаруашылықтарында жөне тауарлы шаруашылыктарда жүптау өдісі өр түрлі. Жүп таңдау дүрыс жолға қойылса, онда түқымдылығы, түқымдық сапасы жөне
өнімі одан өрі артады. Тауарлы сүт фермаларының сиыр
табынына 2-2,5 жылға 1-2 бүқа бекітіледі. Мүнда сиыр жене
бүқа өр аталық ізден, немесе 1 аталық ізден болуы мүмкін.
Осындай жүптауды - топтық жүптау дейді. Топтық жүптаудың ерекшелігі сол, әр уақытта бүқа сапасы сиыр сапасы­
нан жоғары, бірак сүт өнімі, сүтінің майлылығы т.б. өнім
көрсеткіштері жағынан жүпталатын мал үқсас болмай, әр
түрлі болуы мүмкін. Топтық жүптардын үрпағында көп
әзгергіш тік пайда болады , соны ң салдары нан ж ақсы
өнімділерін сүрыптауға мүмкіншілік туады.
Асыл түқымды мал шаруашылықтары мен мал фермаларындағы мақсат сиыр табыньш, мал линия ларьш асылдандыру жене
асыл түқымды төл алу болғандыктан, жеке жүптау төсілі колданылады. Жеке жүптау төсілінің ерекшелігі, сол жүпталатын
мал түқымдылығы, түқымдық сапасы, линиясы жөне өнімділігі
жағынан үқсас, сондай-ақ үрпақтарында осы ерекшеліктердің
барлығы сақталады. Селекциялық топта жүптау көбінесе ли­
ния аралық болса, шығу тегі бір, дене пішіні мен өнімділігі өте
үқсас, кейде бірдей жене осы қасиетгері үрпағында сақталады.
Үрпағынын дене пішіні жалпақтау, сүті жақсы жене сүтінің
майлылыгы, белогы жогары табындагы калган малга линия
аралық топтас жүптау тесілі қолданылады.
-------------- —-----------
“
*
”
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Сиыр табындарында топтық жұптау мен жеке жүптау
төсілдерін қолдана отырып, оның нөтижесі қандай, өсіресе
линия аралық жүптау нөтижесі қалай соны байқаған жөн.
Бүл төсілдер мал өнімін арттырудың бір жолы. Сондықтан
зоотехник — селекционерлер мемлекеттік асылдандыру
станциясының мамандары жүптау материалдарын мүқият
зерттеуі керек. :
„
. ..
fc; ;
Асыл түқымды мал ш аруаш ылықтарында малды таза
өсіру төсілі қолданылса, тауарлы фермаларда — сіңіре бу­
дандастыру төсілі қолданылады. Ол үшін тауарлы ферма­
ларда мал түқымын шоғырландыру жоспарына байланыс­
ты қырдың қызыл сиырының және өулиеата сиырларының
таза түқымды бүқалары түқымдылығы томен сиырларды
үрықтандыру үшін пайдаланылуы қажет.
Түқымды таза өсірудегі негізгі тәсіл - малды аталық
із бойынша өсіру. Қырдың қызыл сиырын, латыш қызыл
сиырын жөне әулиеата сиырын өсіретін өр облы сты ң
өздеріне тән жоспарлы линиялары бар. М ысалы, Ақмола
облысы бойынша қырдың қызыл сиырының жоспарлы линиясына: Баян-В еселы й, Гарольд, Хозяин, Яхонт, Весе­
лый, М иномет бүқалары ны ң линиясы жатса, осы облыста осірілетін латыш қызыл сиырының линиясына: АтомеГрестис, Д онис-О динс, Гунар-Рекс, И нгорс-П ромш анс,
М аргонис-Одинс, К уллис-П отрим пс т.б. жатады. Әрбір
асыл түқымды мал зауыттының, асыл түқымды мал шаруаш ылықтары жөне мал фермасының өздеріне төн ж ос­
парлы линиясы болады. М емлекеттік асыл түқымды мал
станциялары жоспарлы линиядан ш ы ққан бүқамен толықтырылуы қажет. Осы мақсатта қолдан үрықтандыру
чстанцияларын асыл түқымды мал зауыты мен асыл түқымды ш аруаш ылықтары жоспарлы линиядан ш ы ққан бүқамен қамтамасыз етеді.
Т
Асыл түқымды мал шаруашылықтарында сүтті немесе
сүті майлы сиырларды алу үшін жүптауға бағалы, жынысы
жағынан қабілетті, түқымы жақсы жөне өнімділігі жоғары
бүқаларды пайдаланған жөн. Мөселен сиыр сүтінің майІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
~
~
_________________________________________ 343
лылығын тез көтерудің бір жолы — түқымды таза өсіру,
сол түқымдағы сүтінің майлылығы жоғары бүқа линиясын
үрықтандыруға кеңінен пайдалану қажет.
Сиыр сүтінің майлылығын арттырудың тағы бір жолы
оларды сүтінің майлылығы жоғары сиыр түқымының бүқасымен будандастыру, мүндай будандастыруға туыстас си­
ырлардьщ түқымын қолданады, сырт пішіні, өнім бағыты
үқсас түқым болуы қажет. Мысалы, қырдың қызыл сиыры
жэне латыш қызыл сиырлары сүтінің майлылығын жоғарлату үшін англер жөне данияның қызыл сиырының букасын қолдан үрықтандыру үшін пайдаланады. Бүл түқымның қырдың қызыл сиыры жэне латыш қызыл сиыры түқымдарымен сырт пішіні, сүттілігі өте үқсас, бірақ англер жөне
дания қызыл сиырының еттілігі жақсы жетілген, өрі сүтті
(сүт өнімі 4000-6000 кг), сүтінің майлылығы да жоғары (4,14,5%), ал желіндері өте жақсы өскен. Бүл жаңа түқымның
қасиеті сол, машинамен саууға бейім сиыр табынын шығару үшін және сүт кешендерін мал тобымен әзірлеу үшін пайдаланылады.
Сол сияқты, әулиеата сиырының сүтгілігін жоғарлату үшін
туыстас Ресей кара ала сиырының бүқалары пайдаланылады.
Қара ала сиыр дене пішіні, ірілігі, тірідей салмағы, етгілігі жөне
сүттілігі (4000-6000 кг) жағынан әулиеата сиырынан едөуір
артық. Әулиеата сиырын кара ала сиыр бүқаларымен қан жаңарту тәсілімен будандастырғаңда, әулиеата сиьфьшьщ сүті ғана
артып қоймай, дене күрылысының кемістіп де түзеліп, еті жөне
ірілігі артады.
Үрпағының сапасы бойынша сыналатын бүқалар асыл­
дандыру мекемелерінде, асыл түқымды мал зауыттары мен
шаруашылыктарында өсірілгені жөн. Үрпағының сапасы
бойынша жас бүқаларды арнайы бөлінген шаруашылықтарда, фермаларда, ал азбан бүқаларды сауылған үрпағы бар
асыл түқым мал зауыттарында жөне қатардағы шаруашылықтарда жүргізілген бонитировканың қорытындысы бой­
ынша сынайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 4 4 __________________________________________
Бүқаны ата-тегі бойынша сынау
Үрпағының сапасы бойынша сыналатын бүқаларды келешекте кеңінен өсіру мақсатында жақсы атадан өрбіген, кор­
тынды класс элита-рекорд, сырт пішіні мен дене бітімінің сынак
балы 25-27 кем емес (жас бүқашықтың сырт пішінінің сынак
балы — 28), келешеп зор аталық із (линия) малынын ішінен
іріктеп алады.
Сыналатын бүқаның енесі белгілі аналык үя малынан шыққан және түқымы IV буыннан кем емес, екі жэне үш, одан да
кэп бүзаулаған, сауылған сүті жэне сүт майы стандарттан 150%,
сүтінің майлылыгы стандарттан 0,2% жогары, тірі салмагы
I класс талабынан тэмен емес сиыр болуы тиіс.
Олар дене бітімінің мықтылыгымен, сырт пішінінің сымбаттылыгымен, жақсы жетілген астау, тегене тәріздес немесе домалақ желінімен эзгешеленеді. Желіні мен желіннің бөліктерінің
бірдейлілігі 45%-дан кем емес, желіннің сынақ балы 2,5 кем
емес, сүт беру екпіні 5 балдан тэмен болмаганы, ал қорытынды
класы элита жэне элита-рекорд болуы тиіс.
Бүқаны ата-тегі бойынша енесінен басқа, кем дегенде 2-3
буын аналық тегінің сүттілігіне және жақындарының, қарындастарының, бауырластарының немесе туыстастарының өніміне
қарай багалайды.
Олар үрпагының сүттілігі бойынша А, асыл түқымдық категориясы бар, дене бітімі шыгыңқы, сырт пішіні сымбатты жэне
27 балл алган, енелері машинамен саууга бейімделген болуы
тиіс.
г#;*. ■■
■
Егер бүқа үрпагының сапасы бойынша сыналмаса, онда оның
енесінің сүттілігі түқым стандартымен салыстырганда 200%
артық болуы тиіс, ал сүтінің майлылыгы түқым стандартынан
0,2% жогары болуы шарт.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
,_______________________________________345
Үрпағының сапасы бойынша сьшау
Бұқаны алдьш ала, еркек және ұрғашы үрпақтарының өсіп
жетілуі және олардың түлғасының типі бойынша сынайды.
Дене бітімі мен сырт пішінінің тұқым қуалағандығын неғұрлым дұрыс тану үшін, жас малды ата-тегіне қарай (бұқалар
бойынша) топтап, оларды коз алдынан ары-бері жүргізіп өткізген
жөн.
Жас малдьщ сырт пішінін 10 балдық сынақ бағанасы бой­
ынша 6,12,18 айлығында сынайды. Өсіп жетілуіне, сирақтарын
басуына, сүйегінің беріктігіне, денесінің жан-жақты дамығандығъгаа, сырт пішінінің мінсіз болғандығына ерекше мән береді.
Сонымен қатар, тірі салмағына, төуліктік қосымша салмақ
қосу қабілетіне, денсаулығына көңіл аударады.
Сыналатын бүқаны еркек, үрғашы үрпақтары ны ң
көрсеткіштері, қүрбы-күрдастарының көрсеткіштері мен жөне
түқымньщ I класының талабымен салыстырады.
Бүқаны сынаудын қорытындысьш оның үрғашы үрпағының
бірінші сауын маусымындағы сүтгілігі бойынша шығарады.
Бүқаның үрпақ сапасы бойынша сынақ қорытындысының
сенімділігі бірқатар жағдайларға байланысты болады: үрғашы
үрпағының санына (кем дегенде 95 бас), олардың сүттілік
деңгейіне, шешелері мен үрғашы үрпақтарының жөне үрғашы
үрпақтары мен олардың қүрбыларынын сүттілігінің айырмасы
және белгілерінің өзгергіштігіне.
Сүтгі бағыттағы ірі кара мал шаруашылығында бүқаны үрпағының сапасы бойынша сынаудын мынандай тәсілдері бар:
1. Сыналатын бүқаның үрғашы үрпағының сүттілігін, олардын енелерінін сүттілігімен салыстыру.
2. Үрғашы үрпағынын сүтгілігін олардын қүрбыларынын
сүттілігімен салыстыру.
3. Үрғашы үрпағынын сүттілігін табыннын сол жылғы орта
есеппен алғандағы сүттілігімен салыстыру.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
346
«Қыздары-енелері» тәсілі бойынша бағалау
Қыздары мен енелерін салыстыру генетикалық жағынан өте
тура тәсіл. Өйткені қызындағы өте күрделі нәсілдік қасиет күрылуына атасы да, шешесі де қатысады.
Салыстыру нәтижесінде қыздарыньщ өнімінің жоғарылауы
немесе төмендеуіне қарай атасының асылдық сапасын анықтауға мүмкіндік туады.
Бүқаны «Қыздар-енелері» төсілімен сынау оның жақсартқыш немесе төмендеткіш қасиетін біліп қана қоймай, бүқаның
нәсілдік күшін анықтауға жағдай тудырады. Бүқаның нәсілдік
қасиеті қыздары мен енелері өнімінің арасындағы коррелляциялық коэффициента шығару арқылы анықталады.
Мысалы, қыздары мен енелері сүттілігі арасындағы коррелляция коэффициенті г = 0,1-0,2 болса бүқаның нөсілдігі күшті
деп саналады жөне нәсілдік қасиетін үрпағына түрақты бере
алады. Ал, керісінше егер г = 0,3-0,4 болса, онда қыздарының
сүттілігшің жоғарлауы, немесе томендеуінде бүқаның өсері азғантай болғаны. Демек, сүттілік шешесінің нәсілдік күшіне
байланысты болғаны.
я
;
Қыздары мен енелерінің онімділігін бірдей сауын маусымындағы сүттілігімен салыстырған жон. Егер қыздары мен
енелерін өр түрлі сауын маусымындағы сүттілігі бойынша салыстыратын болса, онда сауын маусымының санына қарай түзету енгізіледі.
а
Біршші бүзаулаған сиыр сүттілігін сақа сиыр сүттілігіне аудару үшін 1,26-1,30 коэффициентіне көбейтеді, ал тірі салмағын
1,2 кобейтеді. Екі бүзаулаған сиыр сүттілігін сақа сиыр
сүталігіне аудару үшін 1,11 коэффициентін, ал тірі салмағын
1,1 коэффициентіне көбейтеді.
Бүл төсілді шаруашылықта бірнеше жыл бойы азықтандыРУ, бағып-күту, пайдалану жағдайы бірдей болғанда ғана қолданған дүрыс. Жөне бүл шаруашылықта мал таза өсірілуі, зоотехникалық есеп дүрыс жөне тиянақты жүргізілуі тиіс. Бүл
төсілдің кемшілігі айтылған талаптарды қатаң сақтай алмағандық (өсіресе азықтандыру типі мен деңгейі). Мүндай жағдайда
я ш
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
*
Щ
Ш
.
347
алынған айырма сыналатын бұқаның генотипінің әсері емес,
шаруашылықта жасалған жағдайлар өзгешелігінің өсері болып
есептеЛеді.
«Қыздары-қүрбылары» тәсілі бойынша бағалау
Бұқаны ұрпағының сапасы бойынша сынаудағы негізгі тәсіл
қыздары мен қүрбыларының өнімін салыстыру.
Бүқаның асылдығы жөне асыл түқымының категориясы қыздарыньщ (кем дегенде 15 бас болу керек) алғаш сауын маусымындағы сүттілігі бойынша сынақтан өткен соң анықталады.
Сынақ барысында қыздарының абсолютгік жөне салыстырмалы көрсеткіштері: сауылған сүт, сүттегі майлылық (сүт майы
кг), сүттегі ақуыз (сүт белогі, кг), сүт беру жылдамдығы
(кг/мин), желін индексі, желіндерінің түрі анықталады. Әрбір
көрсеткіш бойынша қыздары мен олардың қүрбылары арасындағы айырма, ал асылтүқым мал зауыттары мен шаруашылықтарда олардың шешелерінің де көрсеткіштері анықталады.
Сынақтан өтетін бүқаның қыздарының қүрбылары деп жастары бірдей (айырмасы 3 ай шамасында) жылдың бір
мезгілінде туған жөне бірдей жағдайда бағып-күтілген басқа
бүқалардың үрпақтарын айтады. Сыналатын бүқаның қыздарының туған уақыты мен алғаш бүзаулағандығы жасының
басқа бүқадан тараған қүрбыларынан айырма алшақтығы 6
айдан аспауы тиіс.
Бағалау кезінде қосымша мына көрсеткіштер де есепке алынады: іш тастаған мал саны, туылған бүзаулар мен кемісті бузаулар саны, қиын туыт саны, сауын маусымы кезінде не сауын
маусымы аяқталғаннан кейінгі табын құрамынан шығарылған
сиырлар, олардың табыннан шығу себептері, бүзаулағаннан
соңғы күйлеу уақыты, үрықтандырудын қайталануы жөне сервис-кезең үзақтығы.
Сынақтан өткен бүқаның асыл түкымдық қүндылығын қыздаоы мен күрбыларынын өнімі арасындағы айырмасы бойын­
ша анықтайды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
348
Үрпағының сапасы бойынша сынақтан өткен бұқаға асыл
тұқымдық категория екі көрсеткіш бойынша сүттілігі мен
сүтінің майлылыгы бойынша беріледі.
Егер бүқаның қыздарының сүт беру екпіні орташа есеппен 4 баллдан томен болып жөне желін индексі 40 балдан
кем болса, онда бүқага асыл түқымдық категория тагайындалмайды.
Б үқаларга асыл түқы м ды қ категория берерде 41-42
кестелерді пайдаланады. Жөне қыздарының санына қарай
түзеткіш коэффициентті пайдаланып түқымының тобын айы­
рады.
;
'
Сүттілігі (А,
А3) жөне сүтінің майлылыгы бойынша
(Bj В2 БЗ) асылтүқымды категорияны багалауга қойылган бүқалардың қыздарының сүт майы, қүрбыларының сүт майынан
кем болмаганда гана тагайындайды. А( категориясын жэне Б
категорияларын бүқаларга қыздарының сүтінің майлылыгы
стандарттан томен болмаса гана тагайындайды. Сонымен қатар,
категориясына бейтарап асыл түқымдық категория алмаган,
бірақ қыздарының сүттілігі стандарттан 180% болған бүқалар
да жатады. Егер қыздарынынң сүтгілігі стандарттан 15% томен,
ал сүт майлылыгы 5% томен бүқалар нөсілдік қуаты нашар
болып есептеледі.
\
Етті бағыттағы тұқым бұқаларын ұрпағының сапасы
бойынша жөне еркек үрпағының өсіп-жетілу
жылдамдығы, азықгы өтеу, тірі салмағы,
етгілік тұлғасы бойынша сьшау
Үрпагы жедел өсетін бүқаны пайдаланудың эконом икал ык
тиімділігі зор, сондықтан оларды үрпагының сапасы бойынша
сынақтан өткізу қажет деп саналады.
Үрпагының сапасы бойынша сынау үшін сынаққа қойылған өр бүқадан айында 100 бас қалыптагыдай оскен, түқымдық типі айқындалган еркек үрпақтарын азықтандыруы мен
багып-күтуі оңтайлы жөне бірдей жагдайға қояды.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
349
Үрпақтарына 8 айдан 15 айына дейін жедел өсіру жағдаиын
жасайды. Жас малды азықтандыру деңгейі өсіру кезеңінен соңында бүқашықтардың тірі салмағы элита рекорд (төуліктік
қосымша 900-1000 г) өлшемі талабына сай болуын қамтамасыз
ету керек.
Еркек бүзауларды таңдағанда, олардың шешелерінің сапасын, тірі салмағы мен жасын жэне дене бітімін де ескереді.
Бүқаларды үрпағының сапасына жөне үрпақтарының өз өнімі
бойынша сынау асыл түқым мал өсіретін шаруашылықтарда,
сынақ станцияларында, асыл түқымды мал фермаларында
1-кезеңде жүргізіледі.
1-кезең үрпағыньщ онімі бойынша сынау, жөне 2-кезең бүқаны үрпағының сапасы бойынша сынау.
Бүқаны алғашқы өнімі бойынша сынау 8 айынан 15 айына
дейінгі өсіру кезеңінде: өсіп-жетілу қарқыны мен азықты өтеу
қасиеті, бүқаны ң сырт піш іні мен оның үрпағының
көрсеткіштері арасында корреляктивтік байланысты анықтау
арқылы жүзеге асады.
8 айынан кейінгі кезевде өсіп-жетілу және семірту қарқыны, 8 айынан 15 айына дейінгі кезеңде 1 кг қосымша салмаққа
шыққан азық, 15 айындағы тірі салмагы жөне етгілік түлғасы
(60 балдық бағанамен есептеледі) анықталады.
39-кесте
етгі бағыттағы бүкдлар
сынаү бағанасы
Бағасы
(еңе мүшелері
Жоғары балмен бағалау үшін балмен малдың
дары
койылатьш талаптар
өсіп жетілуі
Жалпы түрі,
бүлшық етінің өсіп жетілуі
коэф- жалпы
балл
циенті
Түлғасының өсіп-жетілуі,
жан-жақтылығы, түкымға
төн түлғалы үлкен, кең,
даналанған, бүлшык еті
жаксы жетілген
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Кеудесі
Кең, терең, жаурьш сыртывда ойық жоқ. Жақсы
жетілген, шығыңқы төстік
Шоқтық
арқа белі
Кең, ұзын, түзу, бүлшық
еті жақсы жетілген.
Өте жақсы жетілген, бүл
шық еті өкшесіне дейін,
санның ішкі беті еггі.
Сирақтары
Мықты, тура басылған,
түяғы берік
Жиыны
Бүқаларды сынағандағы қойылатын талаптар
а) 8 айынан 15 айына дейінгі төуліктік қосымша салмақ
5 балл — 1001 г және жоғары
4 балл - 851-1000 гр.
3 балл - 701-850 гр.
u
2 балл — 700 г жөне одан да томен
ө) 15 айлығындағы тірі салмағын классқа жатқызу:
5 балл —тірі салмағы элита-рекорд үстінде
4 балл — -»- элита -»3 балл — -»- I класс -»2 балл — -»- II класс -»б) 8 айынан 15 айлығына дейін 1 кг қосымша салмаққа
шыққан азықтық өлшем бірлігі (АӨБ)
5 балл — 7 АӨБ дейін
'
4 балл — 8 АӨБ -»3 балл — 9 АӨБ
2 балл — 10 АӨБ жоғары
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
351
в) Еттілігін тірісінде сынау
5 балл —сынағанда 54 балдан кем
4 балл —сынағанда 48 баладн кем
3 балл —сынағанда 42 балдан кем
2 балл —сынағанда 36 балдан кем
емес
емес
емес
емес
Бүқаның жэне жеке бүқашыктардың тәуліктік қосымша
салмағы, азықтың жиыны, тірі салмағы және еттілігі бүқаны
үрпағының сапасы бойынша және бүқашықтарды сынауға қажет
(40-кесте).
40-кесте
Бүкдны ұрпағының
бүкдшықгарды еттілігі
Көрсеткіштер
Максимал- Коэффици
дық балл
ент
Балл
жиыны
15 айындағы тірі салмағы
Тәуліктік салмақ
1 кг қосымша салмаққа
шыққан азық
Еттілігі
Барлығы
Бұқаны жан-жақты сынау негізінде үрпағының сапасы бой­
ынша класын және бүқашықтарды өз өнімі бойынша класын
тт.тгопл7тги 49-інттті к-р.гтеге сүйене отыоьш жасайды.
41-кесте
Бүқаларды үрпағының сапасы жөне
бүқашыктарды етгілігі бойынша сынау бағанасы
Класстары
Балмен бағалау
Элита-рекор
Элита
I класс
II класс
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Бұқаны ұрпағының сапасы бойынша класын оны бонитировкадан өткізгенде қорытынды класын анықтау үшін қолданады.
42-кесте
Бүқаны қорытынды класын үрпағының сапасы
бойынша анықгалған класын қоса есептеп, анықгау
Тірі салмагы,
сырт пішіні және
шығу тегі бо­
йынша класы
Үрпағының сапасы бойьпшіа классы
Элитарекорд
Элита
I класс
II класс
Элита
1
Элита-рекорд
Эл.-рекорд Эл.-рекорд
Элита
Эл.-рекорд
Элита
1
II
Элита
Элита
1
II
1
Бұқашықтың еттілігі бойынша класы, тірі салмағы, сырт
пішіні мен дене бітімі бойынша анықталған жиын класына
тенделіп, және де бонитировка кезінде қорытынды класс шығару үшін пайдалануға болады.
Бұқаларды ұрпағының сапасы бойьпшіа класы және өз өнімі
бойынша класы көбінесе азықтандыру деңгейі мен азықтандыру жағдайына байланысты, сондықтан әр түрлі шаруашылықта
сынақтан өткен, немесе бір шаруашылықта әр жылда өткен
бұқаларды салыстыруға байланысты сынақ нәтижесі индекспен толықтырылуы тиіс.
Сонымен бірге, барлық көрсеткіштер бойынша арифметикалық орташа көрсеткіші шығарылады.
Индекс мөлшері азықтандыру жағдайына, бағып күтуге байсипаггай
ды. Ол белгі, егер бүқашық өз өнімі бойынша сынақтан өтсе
көрсетілген классынан «А» деген әріппен белгіленеді, ал бүқа
үрпағының сапасы бойынша сынақтан өтсе «Б» өрпімен
белгіленеді. Осымен қатар сыналатын бүқадан алынған үрпақтардың шешелері қандаи туыстық топқа немесе аталық ізге жататындығы анықталады. Сыналатын бүқаның үрпақтары жоғаІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ры еттілік көрсетсе ондай кросстар келешекте селекция жүмысында пайдалануға үсынылады.
Егер сынақтан откен бірнеше бүқа үрпағының сапасы бой­
ынша бірдей классқа жатса, онда қорытынды индексі жоғары
мал тандалады.
Өз өнімі бойынша қорытынды индексі 100-ден томен асыл
түқым бүқашықтарды асыл түқым мал шаруашылықтарында
және қолдан үрықтандыруға пайдалануға болмайды. Өз табынан жаңартуға индексі 120-дан жоғары бүқашықтарды пайдаланады.
Өсу қарқыны мен азықты ақтау арасындағы оте жоғары кор­
реляция болатындықтан (0,81-0,9), асыл түқым фермаларында,
егер берген азықты жеке-жеке есептеуге мүмкіндік болса, бүқашықтарды оз өнімі бойынша бүл көрсеткішсіз-ақ сынауға бо­
лады.
Бүқаны үрпағының сапасы бойынша және бүқашықтар өз
енімі бойынша сыналатыны туралы қүжатқа директор, бас-зоо­
техник, зоотехник, селекционер, қолдан үрықтандыру станциясы маманы қол қойып мөр басады. Ол қосымша сынаққа түсу
үшін қажет негізгі күжат болып табылады, асыл түқымдык
куөлігімен қатар жүреді.
Сынақ нәтижесі облыс ауыл шаруашылығы басқармасына
жэне республика ауыл шаруашылығы министрлігіне тапсырылады.
үрпағының сапасы бойынша жоғарғы классқа жататын бүқаларға жақсы рацион жағдай жасалынады. Оларды барынша
толық пайдалану керек. Мүндай бүқалардың үрығы үзак сақталады.
Қорытынды индексі 100-ден жоғары бүқа егер еттілігі жаксы болып, азық өтеу қабілеті жэне осу карқыны жоғары болса,
түқым типі анықталған асыл түқымдық шаруашылықтар мен
қолдан үрықтандыру станцияларына бөлініп, бекітіледі.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 5 4 _______________________________________________
XIV
ТАРАУ
Ipi қараны азықгандыру
иыр жақсы өсіп-жетіл in, одан мол өнім алынуы үшін оның дүрыс азықтандырылуы басты
шарт. Ол үшін сиыр ағзасына қандай қоректік заттар қаншалықты мөлшерде қажет екендігін білу
керек. Себебі бүл қажетті қоректік заттар малдың
жасына, өнімділік бағытына, түқымына байланыс­
ты. Сауын сиырларға, буаз сиырларға, сақа және
түмса сиырларға берілетін азық мөлшері, азық
түрлері мен оның қоректілігі түрліше болады. Сондықтан әрбір сиыр оның өзіне өлшеніп жасалған
мөлшердегі азықпен азықтандырылады.
Сиырды нормамен азықтандыру дегеніміз, оньщ
сүттілігіне, сүтінің майлылығына, қоңцылығына,
жасына, қашан және қанша бүзаулағандығына және
басқа жағдайларына қарай азықтандыру болып табылады.
С иы рға берілетін азы қтарды оларды ң
қоректілігіне, қүнарлығына жөне басқа қасиетгеріне
қарай ірі, шырынды және жем азықтар деп бірнеше
топқа бөледі.
1
Ірі азықтарга организмге сіңімділігі төмен, қүрамында клетчаткасы көп пішен, топан сияқты азықтар жатады. Шырьщды азықтардың қүрамында көп
мөлшерде су болады. Оларға: көк шөп, сүрленген
шөп, тамыр жемістілер (мал азықтық қызылша, сәбіз
жөне т.б.) мен тамыртүйнектілер — картоп, топи-
С
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
намбур жене т.с.с. жатады. Бүларды «сүтейтуші» азықтар деп
те атайды, өйткені сиырды мүндай азықтармен азықтандырғанда сүттің көбірек шығуына себепші болады.
Жем азықтар қуатты, маңызды, малға жүғымды келеді. Жемге: сүлы, қара бидай, арпа, тары, жүгері, қытай бүршақ т.б.
дәндері жатады. Өндіріс қалдықтарынан: кебек, күнжара,
кептірген жом, сірне т.б. жатады. Соңғы кездері қүрама жем
өте маңызды орын алып келеді. Бүл бірнеше азыктардан, өсіресе
әр түрлі дөнді-дақылдарды араластырып дайындалады.
Сиырға жем шоп бергенде түз, бор, сүйек үны жөне сол сиякты минерал азықтарды да қосып береді. Азықтың қоректік
бағасы оның қүрамындағы кездесетін заттардьщ молшеріне бай­
ланысты болады. Мал азығының қүрамына: қоректік заттардан
ақуыз, май, минералдық затгар, углеводгар, дәрумендер кіреді.
Кейбір азықтардың қүрамындағы су 75-80%-ға дейін жетеді.
Азық қүрамында су көп болса оның қоректік қүндылығы кем
болады.
АҚУЫЗ —мал азығындағы қоректік заттардың ең бастысы.
Ақуыз малдың тіршілігіне, жас малдың өсуіне, ірі малдың ет
қүрауына, сүтінің артуына қажет. Ақуыз жетімсіздігін басқа
қоректік заттардьщ ешқайсысы да алмастыра алмайды. Ол барлык, азықтардың қүрамына кіреді деуге болады. Азықтарда ақуыз
мөлшері түрліше болады. Ал, малға азық бергенде ақуыздың
организмге сіңірілген молшері ғана, яғни қорытылған протеин
молшері ғана есепке альшады.
МАЙ - мал азықтарында, сондай-ақ жануар ағзасында да
болады. Жемшөппен бірге қабылданған майларды мал оз
денесінің, сүтінің майына және белгілі молшерін жылуға айналдырады. Бірак, мал азықтарында май аз, тек майлы дақылдарда ғана көп болады.
МИНЕРАЛДЫҚ үстеме азықтар (ас түзы, кәдімгі жөне йодталған түз, сүйек үны, микроэлементтер түздары жөне т.б.)
жануар ағзасыньщ түзілуіне, өсіресе сүйектің түзілуіне жүмсалады.
КӨМІРСУЛАР күрамына қант, крахмал, клетчатка кіреді.
Жануар ағзасында комірсулар мен май жылудың пайда болуы"
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 5 6 ____________________ ______________________
на жүмсалады. Крахмал, қант, өсіресе картопта, қызылшада т.б.
көп болацы. Пішен, сабанда да басым келеді.
ДӘРУМЕНДЕР мал азықтарында өте аз болады. Осыншалық аз болуына қарамастан малдың өсуіне, денсаулығына және
төлдеуіне өте кажет. Егер малдың жеген шөбінде дөрумендер
болмаса мал ауруға шалдығады. Дөрумендер организмге
жеткілікті болуы үшін малды жазда, өрісте көп жаю керек,
өйткені көк шөпте дөрумендер көп болады. Қыста, мал корада
түрғанда, жақсы сапалы пішен, шырынды азықтар беру керек.
Азықтарды түр-түріне бөліп, олардың қоректік қүндылығына қарай жіктеумен қатар, олардың сапасынада баса назар
аударылацы.
ПІШЕН. Сиыр азықтарының ішінде пішеннің маңызы зор.
Пішен мал азығы қорының жетекші түрі, өсіресе мал қолға
қарағанда негізгі азығы болады. Жақсы сапалы пішен, әсіресе
бүршақ түқымдас шөптер аралас пішен белокқа едөуір бай бо­
лады, өте жақсы сапалы пішен жүғымдылығы жағынан жемге
жақындайды. Мүның үстіне ағзаның өсуіне қажетті дәруменді
де мал көбінше пішеннен алады.
Пішеннің сапасы, ең алдымен оның қандай шөптерден түратындығы мен жиналу мерзіміне байланысты. Пішенде жоңышқа, беде, сиыржоңышқа сияқты бүршақ түқымдас өсімдіктер
және бидайық, аққонақ, тарғақ шөп, мысыққүйрық, карабасшалғын сияқты шөптер неғүрлым коп болса, оның қоректілігі
соғүрлым жақсы болады. Пішен шөп гүлдей бастаған кезінде
орылып, қурап кетпей, уақытымен жиналуы тиіс. Пішен қурап
кеткен болса, жапырағы мен гүлі түсіп, шөптердің сояуланып,
тек сабақтары қалады. Ал пішеннің жапырағы сабағьща караганда екі еседей багалы болады. Мезгілімен шабылмаған
шөптердің пішені ірі келеді, клетчаткасы көп болып, мал оны
сүйсініп жей қоймайды. Жақсы пішеннің түсі жасыл, хош иісті
келеді. Табиғи шөптер пішенінің мынадай сорттары болады.
Суармалы жерлердің пішені оте жогары сапалы келеді. Онда
негізінен дөнді шөптер мен бүршақ түқымдас өсімдіктер басым
өседі. Шалғын пішеннің ең жақсы шөптері көбінесе қоңырбас,
арпабас, суоты, сиыржоңышқа, жоңышқа сиякты астық түқымІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
357
дас шөптер. Тоғай пішенінің төуірі орманды жерлердегі, күннщ
көзі жақсы түсетін тегіс беткейлерден және бүталар арасындағы ашық жерлерден шабылады, ал тоғай арасындағы алаңның,
әсіресе күннің көзі онша түспейтін жерлердің пішені жақсы
болмайды. Ондай жерлерде малға жүғымсыз, тіпті ағзаға зиянды шөптер де көп өседі.
Батпақты жердің пішенінде қоғажай, қамыс, сүйрік қоға,
қырық буъш сияқты малға қоректік пайдасы төмен, яки улы
шөптер болады, қоңырбас, су оты сияқты шөптер сирек
кездеседі, бүршақ түқымдас шөптер болмайды. Пішеннің бүл
түрінің малға қоректілігі аз. Пішеннің ең жаксысын екпе шөптер
береді. Жоңышқа пішені бүршақ түқымдас шөптердің пішеніне
кіреді. Оның қүрамында протеині, кальцийі және дөрумені коп,
сонымен бірге мал оте сүйсініп жейді. Беденің осындай
қасиеттерінің арқасында мал азықтары ішінде оның ерекше
маңызы бар. Бедені гүлдеуінің алғашқы кезінде орып алған
жақсы.
Аралас егілетін шоптердің пішенінен ең төуірлері сиыржоңышқа, сүлы пішені, беде-тарғақ шоп, беде-бидайық пішені
болады. Еркек шоп, атқонак сиякты астық түқымдас шоптердін
өздерін ғана егіп алған пішеннің қоректік бағасы кемдеу бола­
ды Өйткені бүлар ақуыз бен кальцийге бай болмайды.
Дөруменді пішен әрбір фермада да болуы керек. Дөруменді
пішен ен алдымен түқымдык мал мен толге беріледі. Оны
бүршақ түқымдас шоптер пішенге арналған жердің шобш гүлдеу алдында шауып алады. Дөруменді пішеннің жапырағының
түсіп қалмауының үлкен манызы бар.
Шабылған шоптегі дәрумендердің сақталуы, ең алдымен, оны
кептіріп ала білуге байланысты, ол үшін шабылған шөіггі дереу жинап, дестеге салады. Дестеде жатып шоп кебеді. Оны сал­
магы 1,5-3 центнерлік кішігірім шомелелерге салады. Шомеледе 2-4 күн жатқан сон, негізгі сақталатын орынға жеткізшеді.
Пішен үны жем орнына қолданылады. Пішен үнынын іршіп
түрліше болуы мүмкін. Оны көдімгі үн сияқты майда турац
беруге болады. ¥ н тартылатын пішенді күрғак, бүзылмайтьш,
жабық жағдайда сақтайды. Ылгалдылыгы 10-12% болуга тшс.
----------- ------------------ -----------
“
“
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
жаидағы
нығыздап салып сақтайды. Үн нығыздалып, ылғал тартқыш
жойылады
Сабанның қоректілігі қандай дақылдың сабаны екендігіне
жөне сақталу жағдайына байланысты. Әсіресе, сұлы, арпа,
жүгері т.б. дақылдардың сабақтарының қоректілігі жақсы деп
есептелінеді. Жаздық егін дақылдары сабандарының, күздік
егіндердің сабандарына қарағанда ақуызы көп, клетчаткалакатты
Й. Жақсы
болады. (
болғандығы
ның белгісі.
Топан сабанға қарағанда қоректілігі жақсы азық ретінде
белгілі. Әсіресе, сүлының топаны бағалы деп есептелінеді. То­
пан көп жатып қалмағаны жөн. Жауыңды күндері жиналған
сіңді болып қалады да, тез бүзылады
Шөптің
қарап бағалайды. Жақсы сүрленген шөптің нан ашытқысының
иісіндей ашыған хош иісі болады. Сүрленген шөптің бастапқы
түрі мен түсі көп өзгермей сақталады. Бүзылған, нашар сүрлем
шөптің түсі қарауытып, мүрын жарып кетерліктей ашыған иісі
болады.
і амыржемістермен, тамыртүинектілер шырынды азықтарға
жатады. Бүларды барлық малдар, өсіресе сауын сиырлары өте
сүйсшіп жейді. Тамыржемістердің қүрамында су мол, ақуыз аз
болады. Ол малға сіңімді азық ретінде белгілі.
Тамыржемістерден өсіресе пайдалысы мал азығына арналған қызылша, сөбіз, турнепс жөне басқалар. Малға берілетін
там ы рж ем істілер мен там ы ртүй н ектердің ш ірігендері,
көгергендері болмауы тиіс.
Астық дөндері мал азықтарының ішіндегі ең қүндысы. Жем
есебшде астық дөні берілетін болса, онда дәннің толықтығын
ескеру қажет. Дөннің толық, жүмыр болуы оның жақсы сапа­
лы екендігін көрсетеді. Дәннің реңіне, жылтырлығына назар
аудару керек. Дөн жылтыр емес, ала-қула дақты болса. булап
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
359
да оның бүзылғандығының белгісі. Дәннің тазалығына қарау
керех. Қүм, топырақ, шаң, тас, кесек, шөп-шалам болса жемнің
сапасын, қүндылығын төмендетеді.
Кебек - жем есебінде малға өте жақсы азық. Таза дөннің
өзіне қарағанда кебектің ақуызы көбірек келеді. Кебек, әсіресе
сиыр мен жас төлге пайдалы. Ірілі - уағына, шаң, топырақтан
тазалығына қарай кебек түрліше болады. Кебектің сапасын
иісіне, дәміне және қүрамында басқа затгардың болу болмауына қарай айырады.
Бүзылмаған кебектің түсі ақ немесе қызыл күрең болып
келеді. Түсі қарайып, қоңыр тартқан, дөмі ашқылтым нашар
иісті болса кебектің бүзылғандьиы.
КҮНЖАРА - қүнарлы азықтардың бірі. Күнжарада ақуыз
бен май өте көп болады. Сондықтан сауылатын сиырға, төлге
асыл түқымды малға өте пайдалы азық болып есептеледі. Майдың қандай дәннен шығарылуына қарай күнбағыс күнжарасы,
зығыр күнжарасы, мақта күнжарасы т.б. болып бөлінеді. Кейбір
күнжарада малды уландыратын ерекше зиянды зат болады.
Оның әсерінен сиыр іш тастауы мүмкін. Дегенмен, оны буаз
сиырларға аз-аздан беруге болады. Мақта күнжарасы да басқа
күнжаралар сияқты ақуызға бай. Бірақ онда минералдық заттар мен дөрумендер аз болады. Алайда мақта күнжарасында
зиянды зат болғандықтан мүны аздап бермесе, мал уланып
қалуы мүмкін.
Күнжара дәмінін, иісінің және басқа заггар қоспасының тазальпъшьщ маңызы зор. Қауызы көп болса, күнжара нашар
Деп саналады. Ащы дөм, ашыған иіс күнжаранын бүзылғандығын көрсетеді. Күнжара ылғал тимейтін, қүрғақ жерге сақталуы тиіс.
Қүрама жем арнаулы зауытгарда түрлі азыктарды араластыра отырып дайындалады. Оған кебек, жарма, күнжара, шөп,
пішеннен тартылған үн т.б. араластырады. Қүрама азық қүнарлылығы жағынан жемнен кем түспейді. Қүрама жем эр мал
түлігіне арналып жүмсалады.
Қүрама азықтын тақта-тақта күйінде қатырылған түріде бо­
лады, аралас үн сияқты және аралас қомалжың түрі де болады.
------------------------------------------ -
‘
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
360
АЗЫҚ ӨЛШЕМІ. Сиырға беретін азықтарды таңцап алып
рацион жасау үшін, әрбір азықтың қоректік қүндылығын білу
керек. Өйткені, түрлі азықтарда қоректік заттар түрліше, сондықтан ол азықтардың қоректік қүндылығы да өр түрлі бо­
лады.
ч
Әдетте, мал азықтарының қоректілігін азық өлшемімен
бағалайды. Мүнда азықтық өлшем ретінде орташа, сапалы
1 кг сүлы қүнды лы ғы н алады. 1 кг сүлы ны ң қоректік
қүндылығына салыстыра отырып, басқа азықтардың қүндылығын анықтайды. Мысалы, орта сапалы шалғын шөптің 1
кг пішені 0,5 кг азық өлшеміне тең болады. Демек, 1 кг
сүлы 1 килограмм орта сапалы шалгын пішеніне Караган­
да 2 есе қүнды. Ал 1 кг арпа дәні 1,16 азық өлшеміне тең
болады, ягни 1 кг арпа дәні қоректік қүндылыгы жөнінен
1,16 кг сүлыга тең.
Сиырларды азықгаңдыру
Малдың сүтін, етін жөне басқа өнімділігін көбейту үшін
Дүрыс азықтандырудың негізі, оларды нормамен азықтандыру
болады. Азыкты мөлшерлеу үшін әрбір сиырга берілетін азықтың нормасы болуга тиіс.
Тәуліктік рацион жасаганда мыналар ескеріледі:
- азық рационына сол малдың сүйсініп жейтін жем-шөптері
кіреді оның мөлшері жэне сапасы малдың ішін бүзбайтьшдай,
сондай-ақ одан тез шыгып кетпейтіндей болуы керек;
- тәуліктік рацион жасаганда, сиыр организміне қажетті барлык қоректік заттар сол азықтардан табылатын болуы керек.
Әсіресе, жас, әлі де өсетін сиырлардьщ азыгында қорытылатын
протеин мен минералдық заттар коп болганы дүрыс;
- рациондагы азықтардың көлемі мал толық тоярлықтай бо­
луы керек. Сонда гана сиырдын ас қорыту органдары дүрыс
қызмет атқарады жэне сиыр өзін тоқ сезінеді;
- рациондагы азықтар әр түрлі болганы жөн, мүны өсіресе
сүтгі сиырларды азықтандыруда ескеру керек.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
361
Рационда минералдық заттар жеткілікті болуға тиіс. Егер
азык-гарында тұз, кальций жэне фосфор сияқты минералдық
заттар жеткіліксіз болса, сиырдың қысыр қалуына, ауруға шалдығуьша, сүтінің азаюына, іштегі бүзаудың нашар өсуіне себепші
болады.
Сиырға берілетін азықтағы дәрумендер де жеткілікті болуы
қажет. Бұл әсіресе жас малға берілетін азыкта кобірек ескерілгені
жөн.
Азық рационы шаруашылықтағы бар азық түрлеріне қарай
жасалуға тиіс, онда да шаруашылықтың өзі өсіретін азықтардан жасалғаны жөн, жетіспейтін компоненттерін сырттан алатын азықтармен толықтырған дүрыс.
Қандай малга болса да рацион жасауда қүнарлы азықтарастық дәнін, кебекті, күнжараны ықшамдап пайдалануға тырысу керек. Өйткені, жемді көп берудің орнына, оның мөлшерін
азайтып, есесіне басқа азықтарды мол беріп те сиырдан сүтті
коп алуға болады. Сауын сиырларға рацион көлемді, шырынды азықтарға біраз жем қосылып жасалады. Сауын сиырларға
шырьшды азықтар неғүрлым көбірек берілсе, көлемді азықтар
соғүрлым аз берілуге тиіс.
43-кесте
Майлылыгы 3,8-4 пайыз сүг беретін
сиырларды азықгандыру нормасы
Тәуліктік
сауылған
сүт, кг
Қорыты
Азық
латын
өлшемі
проте­
ин, г
Каль­
ций, г
Каро­
тин, мг
Тірідей салмагы 400 кг
4 және
одан тө
мен
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
362
■
1
18
20
22
2
4
26
28
30
2
13,0
14,2
15,4
16,7
18,0
19,3
2,06
3
1500
1650
1800
1960
2120
2330
2440
4
90
100
110
115
125
130
140
5
90
100
110
115
125
130
140
, , ■-
--- ------------ —
1
6
70
75
80
85
95
100
105
7
570
620
670
720
770
820
850
25
30
40
45
50
55
65
70
75
85
90
95
100
105
115
120
130
135
140
250
300
350
400
450
500
550
600
650
700
750
800
850
900
950
1000
1010
1100
1150
30
35
40
45
55
60
65
75
80
85
90
100
280
330
330
430
480
520
580
630
680
730
780
830
Тірщеи салмағы 500 кг
4-тен
төмен
8
6
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
30
32
34
36
38
40
6,6
7,6
8,6
9,6
10,6
11,6
12,6
13,6
14,7
15,9
17,1
18,4
19,7
21,0
22,3
23,6
24,9
26,2
27,5
680
790
900
1020
1140
1270
1400
1540
1680
1830
1980
2140
2300
2460
2630
2780
2940
3100
3260
40
50
55
65
70
70
90
95
105
115
120
130
135
145
155
160
170
180
185
40
50
55
65
70
80
90
95
105
115
120
130
135
145
155
160
170
180
185
Тірідей салмагы 600 кг
4-тен
төмен
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
26
7,1
8,1
9,1
10,1
11,1
12,1
13,1
14,1
15,1
16,2
17,4
18,6
750
860
970
1090
1210
1340
1470
1610
1750
1900
2050
2210
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
45
55
60
70
80
85 ■
95
100
110
120
125
130
45
55
60
70
80
85
95
100
110
120
125
135
363
\
1
28 ч
30 \
32
34
36
38
40
2
3
4
19,9
21,2
22,5
23,8
25,1
26,4
27,7
2370
2530
2690
2850
3010
3170
3330
140
150
160
165
175
180
190
5
140
150
160
165
175
180
190
1
6
7
105
110
115
125
130
135
145
880
930
980
1030
1090
1130
1180
44-кесте
Жас (1-2 бүзаулаған) жэне қондылығы төмен
сиьфларға қосымша азық берудің нормасы
Күнделікті рационға мынадай қосылады
Сиыр төуліпне орта­
ша мынадай
салмақ
қосса, кг
Азық
өлшемі, кг
Қорытылатын про­
теин, г
Кальций,г
Фосфор, г
0,2
0,3
0,5
1,0
1,5
2,5
100
150
250
7
10
15
5
8
12
•
•
Енді сауын сиырға рационньщ қалай жасалатындығы жөнінде
мысал келтірейік. Айталык, сиырдың тірідей салмағы 500 кг,
күніне майлылығы 3,9%, 20 кг сүт беретін сиырға мына рационды мысал етуге болады.
45-кесте
Тірідей салмағы 500 кг сиырға берілетін азық рационы
Азықтардын
түрлері
Берілетін
азықтың
мөлшері,
кг
1
Орташа шалғын пішені
Сүрленген
жүгері
Мал азықтық
қызылша
ҚорытыАзық
латын
өлшемі,
протеин, г
кг
Каль­
ций, г
Фос­
фор, г
2
3
4
5
6
8
4,2
600
51
11
22
4,0
310
32
12
3 J ___.
220
4
22
____ 8__
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
1_______
Қүрама жем
2
3
4
5
6
8
3,0
300
3
20
14,2
1490
95
51
14,2
1220
105
70
Барлығы
1 -
Керегі
f -
;
Бүған қоса 125 г түз қосып беру керек.____________ _____________
|
Суалған буаз сиырларды азықгандыру
Саууды тоқтатқаннан 5-7 күн өткен соң, желініне сүт жиылмайтын болған кезде, сиырларды бүзаулауға әзірлеу ісіне
кірісуге болады. Қоңдылығы орташа сақа сиырдың бүзаулауына 1,5-2 ай қалғанда, ал қоңдылығы нашар жөне жас сиырлардың бүзаулауына 2,5 ай қалғанда суалтады. Сүтті сиыр­
ларды 7-10 күнде, ал төулігіне 3-5 кг сүт беретіндерін бірден
суалтады.
1
: j, \ *;
Суалған сиырдың ішіндегі төлі тез өседі. Сондықтан бүл
кезде сиырдың азығына айрықша көңіл бөлу керек. Сиырға сапалы пішен, сүрлем және жем берілуі тиіс. Рацион
қүрамында ірі азықтардан — бүршақ түқымдас шоп болта­
ны жөн. Өйткені, ол қүнарлы протеинге, минералдық заттарға, каротинге бай. С ондай-ақ сүрлем, арпа жармасы,
сүлы, мақта жөне күнбағыс күнжарасы берілуі керек. Бүзаулауға жақындаған кезде (туарына шамамен 5-7 күн калганда) сүтті сиырға балауса азық пен жемді аз мөлшерде
берген жөн. М үның өзі сиырдың туар кезде өте семіріп
кетпеуіне және бүзаулағаннан кейін оның желінінің ісіп
кетпеуіне септігін тигізеді.
азықтандыру
өлшемше аоттырү қажет
өзінде рациондағы әрбір азық өлшемінде 110-120 г қорытылатын протеин, 9-10 г кальций, 5-6 г фосфор және 40-50 мг каро­
тин болуы тиіс. Мүндай азықтандыру нормасы нөтижесінде сиыр
бүзаулау мерзіміне дейін орташа және ортадан жоғары қовдылыққа жетеді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
46-кесте
Суалған буаз сиырды азықгандыру нормасы
ҚорыБір жылда Тірідей Азық тыла- Каль­
салма- өлшемі тын
беретін
ций, г
ғы, кг
кг
сүті, кг
проте1 ин, г
700-800 70-75
Каро­
тин, г
810-910 83-93
970-107 95-105
5000-нан
жоғары
11001200
110-115
47-кесте
пайыз 3500 кг сүг беретін,
Жылына
тірідей салмағы 450-500 кг суалган буаз сиырдың азық рационы
Азық
тұрлері
ТөулігіҚорыты
не бері- Азык
латын
летін өлшемі
про­
мөлтеин, г
шері, кг
ФосҺос. г
Каротин, г
15,0
Сүрлем
Жем
Каль­
ций, г
.
2,0
Пішен
(50% бүршақты
азыктар)
4,0
Жаздық
дакылдар
сабаны
5,0
Ac түзы
0,05
Азықтык
преципи­
тат
Рацион
қүрамы
0,07
ш
.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Қүнарлығы жөнінде рациондағы мал азығының үлес салма­
гы шамамен: сүрлем —34-40 пайыз, жем 25-30, ірі азық —35-40
пайыз болуы керек. Суалған буаз сиырды, оның салмагына,
беретін .сүтіне, қоңына жэне жасына сәйкес азықтандырады.
Буаз сиырларға көгерген, мүз болып қатқан, иістенген жемшөпп беруге болмайды. Сиырлар суалганда аса семіріп кетпегені
жөн. Судьщ жылылыгы 10-12 градустай болуы шарт. Аса суык
судан мал іш тастайды.
щ
Сиырды бұзаулағаннан кейін
сүтейту үшін азықгаңдыру
Бүзаулаған соң сиыр суды көп қажетсінбейді. Бірақ, бүл кеаде
кез келген суды беруге болмайды. Бүзаулағаннан 30-40 минуттан кейін сиырды жылы сумей суарады. Судьщ жылылыгы 2030 градустай болуы керек. Майда, жүмсақ, сапалы пішен
беріледі. Сонан соң желінін, санын, бауырын сабындап жуып
сауады.
Күніне 0,5-1 кг арпа жармасын немесе сүлы жармасын береді.
Кейіннен бүган бірте-бірте жем қосып отырады.
Сиырды толық азық нормасына, күн сайын азықты біртіндеп
қоса отырып 8-10 күнде жеткізеді, бүл жагдайда да оның
желініне бақылау жасап отырады.
Жогарыда көрсетілген азықтандыру шарттарын қолдана
отырып буаз сиырды бүзаулауга даярлаудың және бүзаулаганнан кейін ж ақсылап күтудің арқасында сиыр едеуір
сүтейеді. Мысалы, алдыңгы қатарлы тәжірибелерге Караган­
да, бүрын күніне 12-15 л сүт беріп келген сиыр, жақсы даярлықтан кейін бүзаулаган соң, күніне 25-30 литрден сүт бере
бастаган.
Сиыр сүтінің күннен-күнге көбеюі үшін мал шаруашылыгы м ам андары , сауы нш ы лар, бақташ ы лар барлы қ
мүмкіндіктерді қолданады. Сиыр сүтінің қандай шамага дейін
көбейетіндігін малды тиісті өдіспен азықтандыра отырып анықтауға болады.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
367
Бүзаулағаннан 8-10 күннен кейін сиыр толық нормалы
азыққа көшіріледі. Осы кезден бастап, оның тірідей салмағына
жөне күнделікті сауылатын сүтіне қарай жасалған тәуліктік
нормадан тыс оған қосымша азық беріледі. Мүны сүтейту үшін
азықтандыру деп атайды. Мүндай қосымша азықты сиыр сүті
көбейгенше үдетіп береді. Сүті онша көп емес сиырға қосымша
азықты күніне оның сүті 2-3 литр көбейтетіндей, ал аса сүтгі
сиырға 3-5 литр көбейтіндей етіп беру керек. Мысалы, сиыр
бүзаулағанның 15-інші күні 10 л сүт берген болса, енді оны 1213 литрдей сүт беретіндей етіп азықтандыра бастау керек. Осы
күйінде оны 10-12 күн байқап, егер осы уақыт ішінде ол сүтін
көбейтсе, оның үстіне тагы да азық қосып беріледі. Сүтейту
үшін берілетін азықты шырынды, көлемді азықтар мен жемнен
қосып жақсылап баптау керек.
Әрбір сиырдың беретін сүті мен салмағьша қарай азықтық
рационы да айрықша болады. Сиырларды сүтейтудің негізгі
шарты —жем-шөпті баптап беру ісіне үлкен назар аудару ке­
рек. Мәселен, қызылшаны, картопты турап, жемді жарьш, яки
үнтап береді. Пшіен мен сабанды тек булап немесе басқа жолмен баптап береді.
Сиырларды сүтейту үш ін тек дүры с азықтандырумен қатар,
оларды н ж елін ін е, сауу өдісіне де ерекш е коңіл бөл ін уі керек.
Э р сауған сайын ж елінді екі рет уқалау, үрпідегі сүтті басқа
ыдысқа сауы п алу-сиы р сүтін ің көбейе түсуін е коп себеп б о ­
лады.
Әсіресе, бүзаулағаннан соң сиырдың желініне мүқият назар
аударады. Өйткені, аса сүтгі және оте күйлі сиырлардың желіні
кобіне сыздағыш келеді. Онын алдын алмаса, сиыр желінсау
болуы мүмкін, ол үшін бүзаулағаннан кейін сүтті сиырларды
күніне 6-8 рет сауу керек. Сиырлардын үстін күніне 2-3 рет
тазалау керек, оларды далага шыгарып бой жаздыру, қораның
ііпін таза үстау да -сиыр сүтінің көбеюіне эсер етеді.
Жас сиырлардын екі, үш жөне одан көп бүзаулаган сайын
сауылу маусымдарына беретін сүт молшері артып отырады.
Сонымен, сиыр сүтінің көбеюі ісі коптеген шараларды, әдістөсілдерді біріктіріп, оларды комплексті шешуді тал an етеді.
— --------------- —
I
~
І
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
368
Аса сүтті сиырды азык/пандыру ерекіиеліктері. Аса сүтті си­
ырлар бүзаулағаннан кейін тәулігіне 30-40 кг-нан, тіпті одан
да көп сүт береді. Сүтті өте көп беретін сиырлар, басқа сиырларға Караганда, ерекше бағып күтуді тілейді. Оларға берілетін
жемшөбі өрі мол, әрі неғүрлым қүнарлы болуға тиіс.
Аса сүтгі сиырларды суалту жөне суалған кезінде келесі бүзаулауға даярлау ісіне зор көңіл бөлу қажет. Жылдан — жылға
сүтін көбейту үшін аса сүтті сиырды азықтандырудың өзінше
ерекшеліктері бар.
Сауу маусымы кезінде жөне сауылған уақытында азықты
мол берудің нәтижесінде сиырдың қоректік заттары молаяды,
соның арқасында бірінші сауылу маусымы айында сиырлар
азықты онша көп керек етпейді.
Сиырдың ас қорыту органдарына тым ауыр тимес үшін шы­
рынды азықтардан сәбіз, жүгерінің сүрленген шөбі, сиыржоңышқа, сүлыдан сүрленген шөп сияқты өте жүғымды түрлерін
берген жақсы.
Сүтгі сиырлардьщ әрқайсысына бөлек рацион жасалып, ондағы белгіленген азық түрлеріне және нормасына мүқият карау
керек. Рационда витаминді пішен болганы жөн.
Мал шаруашылыгы дүрыс гылыми жолга қойылган шаруашылықтардың бөрінде де сүтгі сиырлардьщ багымы-күтімі ерек­
ше бақылауда болады. Сүтгі сиырлар, әсіресе түнге қарай және
күндіз бір мезгіл дем алып, күйіс қайырганы мақүл. Қыс айла­
рында аса сүтті сиырлар төулігіне 3-4 сагат да лада серуенде
жүруге тиіс, ал жаз айларында оларды лагерьде багады. Осының нәтижесінде сиырлардьщ денесінде Д витамині көбейеді.
Сүггі сиырдың іші жүру, іші кебу жөне т.с.с. белгілер білінсе,
алдымен рациондагы азықтардың мөлшерін кеміткен дүрыс,
сауу санын да кеміткен жөн.
Сиырларды жаз айларында азықгаіщыру
«*•» 9
v
I
-
Мал шаруашылыгы үшін малды жазгы лагерьде багудың мәні
зор. Жақсы жайылым, көк шөп малдың өсуіне, өнімінің
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
369
көбеюіне зор эсер етеді. Жылы күн, таза ауа, күннің көзі, жас
балауса шөп, еркін жүріс-малдың жеген азығын жақсы сіңіруіне,
дененің тазалығына, ішіндегі төлінің жақсы жетілуіне, уақытында күйлеуіне, әсіресе жас малдың өсуіне қолайлы жағдай туғызады.
Жазғы лагерь уақытында, яғни жайылым маусымында мал
өз организмінде қоректік, минералдық затгардьщ, витаминдердің
қорын жинайды. Бүл малдың түрлі ауруларға шаддықпауына,
қысқа қарай сүті мен қондылығы төмендетпеуге себеп болады.
Малды өне бойына қүнарлы көк шөппен қамтамасыз етіп отыру үшін сиырларды жазда лагерьде бағуды дүрыс үйымдастыру
—бүның негізгі шарты болып табылады.
Сиырларды жайылымға шығару. Сиырлар жазғытүрым жайылымға шығар алдында зоотехникалық тексеруден өтеді. Әсіресе
сиырлар арасында туберкулез жөне бруцеллезбен ауырғандарьшьщ бар-жоқтығы анықталады. Ал осындай немесе т.б. ауруы
бар сиырларды белек табында жинайды. Сиырлардың түяқтарын тазалап, үшкір мүйізді сиырлардың мүйізін арамен кесіп,
мүйізіндегі нөмірлері өшсе, оны жаңартады.
Сиырларды лагерьге шығару алдында 1,5-2 ай бүрын, окырасы болса одан тазартады. Сиырларды бірден күні бойы жаюға
болмайды. Себебі, азықтандырудың кенет өзгеруі оның ауруға
шалдығуына және сүтінің кемуіне себепші болады. Ол үшін
жайылымға шығаруды абайлап бірте-бірте орындау керек.
Мүнда алғашқы 2-3 күннің ішінде сиырларды күніне 2-3
сағаттай ғана түс ауа жайып алады, келесі 2-3 күн ішінде 4-6
сағатқа дейін, одан кейінгі 2-5 күнде мал жаюды 8-10 сағатқа
жеткізеді. Міне, о с ы д й н кейін ж й й ы л ы м ғ з т о л ы қ шығарады.
Өріске шығарудың 1-күнінен бастап-ақ сиырларға қорада колдан көк шөп беріледі. Өрістің шөбі көбейген сайын қыста беріп
келген азықтың мөлшерін азайта беру қажст немесе өріске
шығару алдында сиырларға жүгері сүрлемін, тамыр-жемістерді
төулігіне 40-50 кг-ға дейін, тіпті одан да көп берген жөн.
Міне, мүндай шаралардан сон сиырлар жайылымның шөбін
жақсы жейтін болады. Ал егер, жогарыдағы шаралар орындалмаса, сиырлар іш ауруына шалдыгуы мүмкін. Себебі, қорадан
------------------------ — —
-
“
‘
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 7 0 __________________________ _______________
am шыққан малдар өрісте шөпті қарбытып жеп, ішін бұзып
алады.
Малдарды алғашқы күндері өткен жылдан қалған қу шөпті
жерге, кейінірек —көк шөбі аралас қу шөпті жерге жайған дүрыс.
Жайылымдарды маусымга сәйкес пайдалану. Табиғи жайылымдық жерлерді тиімді пайдаланудың басты шартының бірі жайылымды маусым-маусымға дөл бөліп игеру. Суы бар өрістер
барлық маусым кезінде пайдаланылады. Шөлді аймақта жайылымның едәуір бөлігі, көбінесе қыстыгүні пайдаланылады. Егер
шөлді аймақтағы жайылымдар сумен қамтамасыз етілсе, олар­
ды бүкіл жыл бойы пайдалануға болады.
Жайылымды алғаш пайдаланарда қай уақытта мал жаю ке­
рек екенін білудің үлкен мәні бар. Сонда ғана балғын шөпті
қай кезде мал жақсы жейтінін белгілеуге болады.
Далалық аудандарда жайылымдарды маусымына қарай мынадай ретпен пайдалануға болады: көктемгі жайылымда —
бетегелі, бозды-бетегелі жайылымдар мен жусанды күн шуақ
беткейлер, көделі, аралас шөпті, қүмдақ, бидайықты —жусан­
ды — бозды жайылымдар.
Жаз басындағы жайылымдар: бидайықты, бозды беткейлер
мен сай-салада астық түқымдас түрлі шөптесінді жайылымдар.
Жаз ортасы ауған соң: сай-салалар мен беткейлердегі астық
түқымдас түрлі шөпті жайылымдар, суарма шабындықтардың
орнындағы көрпекөгі. Күзгі жайылымдар: бетегелі, бозды —
бетегелі жайылымдардың күзгі алшын көк шөп шыққан жерлері;
бидайықты-жусанды, көделі, қарабас шалгынды боздар; шалғындық-пішендіктердің алшын көгі.
Далалық аудандарда жаз ортасында, әсіресе шілде, тамыз
айларында жайылым шөбі тапшы болады.
Ал шөлейіт аудандарда жайылымдары маусымына қарай мына
ретпен пайдалануға болады: көктемгі, ран тәрізді шөпті, бетегелібозды баурайлар, астық түқымдас шөптері бар жусанды-бозды
бидайықты жерлер жөне т.б.
Жаз басындағы жайылымдар: бидайықты-қурайлы, бозды,
астық түқымдас түрлі шөпті ойпандар, көлтабандар, сай-салалардың беткейлері мен үлтандары.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
I
371
Жаз ортасы ауған соң: сай-салалардың астық тұқымдас түрлі
шөпті жерлері, изенді жайылымдар.
Күзгі жайылымдар: шөбі шабылған көл табандардың алшын
көгі, өзен алқаптарындағы суалма пішендіктердің орны, бетегелі
—бозды, астық түқымдас шөпті жусансыз жайылымдар.
Шөлейт аудандарда, өсіресе маусымның екінші жартысынан бастап, қыркүйектің орта шеніне шейін жайылым шөбі
тапшы болады.
Таулы аудандарда жазғы жайылым есебінде биік тау шалғындарын пайдаланады.
Жайылым шөбінің өсуіне жағдай, уақыт керек. Сондықтан
белгілі жайылым түріне белгілі уақытга мал жая бастап, жаюды
дер кезінде аяқтағанда — ол жердің шөбі уақытымен өсіп, от
болуына жақсы.
Жайылым шөптері шамамен мынадай кезенде жетіліп, мал
жаюға келеді: бетегелі, бозды, қоңырбасты шөптер өскен жайылымдарда шөптің орташа биіктігі 10-12 см болғанда, бидайық,
арпабас сияқты шоптер өскен жайылымдарда —шөптің биіктігі
14-16 см болғанда, жоңышқа, беде, түйежоңышқа сияқты
бүршақ түқымдас өскен жайылымдарда —шөптің биіктігі 18-20
см болғанда, ран төріздес шөптері бар шөлейіт жерлердегі жай­
ылымдарда —шөптің биіктігі 8-10 см болғанда мал жая бастауға болады.
Жайылымдарға мал жаюды күзде суық түсе бастаудан 20-25
күндей бүрын тоқтатқан дүрыс.
Ауыспалы жайылым. Жайылымдық жерлерге жыл сайын
мал жая берсе, келе-келе ол жердің оты азаяды, кейбір шөптер
жойылады, жайылым тозады. Тіпті өрістерге бөліп дүрыс пайдаланған күннің өзінде де осындай күйге келеді. Бүл өне
бойы біржақты пайдаланудан, ондағы шөптердің толық өсіп,
қор жинап жетілуіне мүмкіндік берілмеуімен болады. Соны­
мен бірге көптеген пайдалы шөптер жыл сайын дөн сала алмай, үрық шаша алмай отырады. Жайылым тозбауы үшін жыл
сайын жайылым жерлердің яғни өрістердің бір бөлігіне мал
жаймай, тынығуға қалдыру керек. Келесі жылы олардың
шөбін тек пішенге ғана шауып алып, пішендік есебінде пайІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3 7 2 ___________________________________________
далану қажет, яғни негізгі бағалы шөптерді дөн салғаннан
кейін барып қана мал жаюға пайдалану керек.
Міне, жайылымдарды осылай кезектестіріп пайдалануды
ауыспалы жайылым деп атайды. Академик И.В. Ларин Кдзакстанда ауыспалы жайылымнын мынадай сызбасьш (схемасын)
үсынады.
Шөп неғүрлым мол өсетін сусыз аңғарлардағы орманды далалы жэне далалы жайылымдарды алты жылдык, ауыспалы
шабындык жайылымды жыл сайын мынадай түрде кезектестіріп
пайдаланған дүрыс: бірінші жылы —мал жаю, шөбін екі — үш
рет малға жегізу, малды бірінші рет көктемде жаю, екінші жылы
— шөбі әбден бүршіктенген соң шауып алу, ал егер шөбі на­
шар, аласа, сүйық болса, онда шөп түқымын себу керек, үшінші
жылы —шөбі гүлдеген кезде, пішенге шауып алынады, балаусасына мал жайылмайды, төртінші жылы — шөбі гүлдегенде
пішенге шауып алынады және балаусасы бір рет малға жегізіледі,
бесінші жылы — мал жайып шөбін жегізеді, алтыншы жылы —
шөбі гүлдеген кезде шауып алып, балаусасын бір рет малға
жегізеді.
рЙДЙЩ
и; ) *I.
Оңтүстіктегі сусыз жайылымдарда, далалы жөне шөлейіт
жайылымда шөп тым аласа өседі, сондықтан ауа райы қолайлы жылдары болмаса, шөбі пішенге шабуға келмейді. Бүл
жерлерде мынадай түрде кезектестіріп бес жылдық ауыспа­
лы жайылым үйымдастырған жөн: бірінші жылы — көктемнен бастап, қара күзге дейін шөбін екі-үш рет малға жегізеді,
екінші жылы — шілденің екінші жартысында, тамызда бір
рет мал жайып шөбін жегізеді, үшінші жылы - екі - үш рет
мал жаяды, бірінші рет малды өріске 15-20 мамырда әкеледі,
төртінші жылы - қазан айында бір рет шөбін малға жегізеді,
шөбі сүйық өскен болса, шөбі малға жегізгеннен соң еркекшөп жөне басқа шөп егеді, бесінші жылы — маусымның
екінші жартысында — шілденің бірінші жартысында бір рет
малға жегізеді.
Мал жаяр алдында әрбір ауыспалы жайылым 6-7 өріске
бөлінеді. Шөп өнімін орта есеппен гектарына 4 центнерден
(қүрғақ шөпке шағып есептегенде) деп есептейді.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
373
Табиги жайылымдық жерлердің шөбі бітік болу үшін ауыспалы жайылымдарды қолданудың көп пайдасы бар.
Жайылымдарды өрістерге бөліп пайдалану. Малды кез келген
жерге жайып, жайылымды бей-берекет пайдалануға болмайды.
Ондай жағдайда өрісті аз уақытга тауысып алады. Сиырлардың
алдын қайтара отырып жаймаса, бір жерге тоқтап жайылмай,
көбіне шөп қуалап, жайылып кете береді. Ондайда, бірнеше
күн жайылатын жерді бір күнде-ақ аралап өтуі мүмкін. Жайылымға бүл өте зиянды, мүнда сиырлар шөптің тәуір-төуірін ғана
жеп, басқа шөптерді аяқ асты етіп, таптап кетеді, арам шөптер
көпқалы п, кейін жайылымда қаптайды. Тәуір шөп қуалаған
мал көп жерді аралап, ақырында шаршайды, соңынан жайылуға селқос болып сүтін кемітеді, қондылығы төмендейді.
Жайылымдық жерлерді дүрыс пайдаланудың негізгі шараларының бірі - жайылымдарды өрістерге бөліп пайдалану бо­
лып табылады. Мүнда жайылым жер бірнеше бөлікке өрістерге
бөлінеді, ол өрістердің өрқайсысына малды кезекпен жаяды.
Сонда басқа өрістерде кезекпен болып, алғашқы жайылып кеткен оріске сиырлар қайтып келгенше біраз уақьгг өтеді. Бүл
арада алғашқы өріс тынығып, шөбі қалпьша келіп қалады. Әрбір
өрістің жері онша үлкен болмауы керек. Сонда сиырлар шүбырындыға түспейді жөне бақташының малды қайырып түруына
жеңіл болады. Сонымен бірге өрістерді оте шағын етудщ де
пайдасы жоқ, epic тар болса, малдын орістеуіне қиын болады.
Жайылымды өрістерге бөлгенде мьша жағдаилар ескеріледі.
жайылым шөбінің оттылығы жөне ондағы шөптердщ өсш
жетілетін мерзімдері; жайылымды пайдалану маусымы жэне онда
сиырлар неше күн жайылатындыгы; эрбір эрісте сиырлар неше
күннен болатындыгы.
Өрістердін көлемін, эрбір орісте сиырлар 5-6 күннен болатындай етіп белгілейді. Жері от жене екпе жайылымдарды 6-10
өріске бөлуге болады. Оты аз, швбі тез көктемейтш жерлерді
10-15 эріске шейін бөліп қояды.
Өріс жеріиің кендігі - 100 сиыр жайыла-шн өрбір өріс жершш
колемі далалык аудандарда 15-20 гектардай, шөлейіт жерлерде
— 25-30 гектардай болуы мүмкш.
____ ______
_______—-------------- ------------’
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Сиырларды өрісте жаю тәсілі. Сиырлардың сүт өнімінің
көбеюі, күйлі болуы жөне өрістің шөбін жақсы пайдалануы
оны жаю төсіліне де байланысты. Сиырларды жаяр алдында,
сол өрістің шөбінің күйін бақылап отырған жөн. Өйткені, отына, жеріне, ауа райына қарай әрбір өріске мал жаюдың өзіндік
ерекшеліктері болады.
Сиырларды алдымен шөбі жақсы өсіп жетілген жерге жаю
керек. Өрісте малды шебер сиыршылар —қаптатып жаяды. Сонда
сиырлар бірінен — бірі онша озбай, біркелкі қатар жүре отырып жайылатын болады. Жайылып жүрген сиырлардың алдыңғы
қатары мен соңындағы сиырлардың арасы 20-30 метрден аспай
жайымен ақырын жүріп өрістеуі керек. Сиырлар жайылғанда
біріне-бірі кедергі келтірмеу үшін бірінен-бірінің қашықтығы
1 метрдей болғаны дүрыс. Егер 100 сиыр жайылса, табын жайылымньщ екі қанатының арасы 150-200 метрдей жер алады.
Бақташылар жайылып жүрген сиырлардың алдында жүріп,
жайылымдағы шөпті жеп болуына қарай табынды ілгерілетіп
отырғаны дүрыс. Ал көмекші адамы болса, ол артта кейіндеп
қалған малды жеткізіп отыру керек.
Күннің ыстық кезінде сиырлардың алдын батысқа қарай
жайып, желге қарсы үстаған жақсы, сонда сиырлардың маңдайынан күн өтпейді, ал салқын күндері шығысқа қарай
өрістетіп, желдің ығына қаратып жайған дүрыс.
Өріс дүрыс пайдаланылуы үшін, өрісте сиырларды өр күні,
өрістің бір бөлігінде, ал түс ауа екінші бөлегінде жайған дүрыс,
сонда шөп аяқ асты болмайды. Келесі күні жайғанда алдыңғы
жайылған жерінен бастап жаю керек. Сөйтіп, бірте-бірте жаңа
жерге ауыстырып жаяды. Егер мал жайып жүрген өрістің піөбінің
биіктігі 4-5 см ғана болса, онда жаюды тоқтатады. Өрістің шөбі
өлі толық жетілмей, ол жерге мал жайса, отының берекесі кетеді.
Әсіресе, көктемде, жердің шобі жаңа жетіліп келе жатқанда 2-3
күндей ғана жаю керек. Сиырлар өрісте нағыз жақсы оттайтын
мезгілшде үзағырақ болуға тиіс. Сиырларды сауу, суару сияқты жүмыстарға уақыт аз жүмсалуы қажет.
Түс уақытында, өсіресе оте ыстық мезгілде, сиырлар жақсы
жайылмайды. М үндай жағдайда сиырларды кеш кі және
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
--------------------------------------
375
таңертеңгі салқынмен көбірек жаю керек. Тәжірибелі сиыршылар шілдеде таңертеңгі, кешкі жөне түнгі салқында сиырларды
үстірттеу, шөбі қүрғақтау жерлерге жайып, күндіз күн ысыган
кезде, шөбі балауса жерлерге жаяды.
Шөбінде жоңышка, беде, сиыржоңышқа, түйежоңышқа сияқты шөптер бар жерлерге абайлап жаю керек. Ондай өрістерге
сиырларды ашқарын кезінде, таңертеңгі шақта, жаңбырда жаймау керек. Ондай жерге жаюдан 1,5-2 сағат бүрын сиырларды
қүрғақ қыраттың түрлі шөбіне жайып алған дүрыс.
Егер сиырларды қолдан егілген бір жылдық шөптерге жаятын болса, жайылымдарының шөбі бітік болуы керек. Ондай
екпе шәпті жайылымдарды бір күнге жетерліктей етіп, аз-аздан
бөліп алып жаю керек.
Жауын-шашынды күндері өрісте бір жерге сиырларды көп
тоқтатудың пайдасы жоқ. Өйткені, сиырлардьщ аяғымен жер
таптальш қалады. Оты жақсы өрісте алғашқы 1,5-2 сағат бойы
мал қарбытып жақсы жайылады. Сосын жусап, жата бастаиды,
яғни бытырап кетеді. Міие, бүл кезде 40-60 минут тыным беріп,
соңынан қайта өргізу керек. Судың мал шаруашылығында маңызы зор екені ешкімге күмөнсіз. Су ішіп, шөлі қанған мал
жақсы жайылады, ал сиырлардьщ сүті көбейеді. Егер сиырлар
жеткілікті су ішпесе, оты жақсы оріске жайылып жүрсе де, он­
дай сиырлардьщ сүті азайып, қондылыгы төмендейді.
Сиырларды күніне коктемде кеміне үш рет, ыстық түскен
кезде кемінде 4-5 рет суарады. Жалпы алганда, өрбір 2-2,5 сагаттан кейін малдың су ішіп жайылганы мақүл. Өйгкені, жиіжиі суарылса, сиырлардьщ сүтеюіне пайдасы тиеді. Сиырлар
суды қанганша ішуі керек. Су ішетін кезінде олар суатқа қараи
бет алады. Суатгың алыстыгы жайылым орісінен 1-1,5 километрден аспауы керек.
Сиырларды мезгілінде суарып түрудың маңызы зор. Суарганнан кейін мал тағы да жақсы оггайды. Шобі қалың жерлер­
ге сиырларды күйсетіп жатқызбау керек. Себебі кок шопті жаншыл, тезегімен ластайды. Ондай шөпті мал жемей қояды.
Оқыра (шошала) шыққан кезде бақташы оте абаи болуы
керек. Оқыра қуалап бір бытыраган сиырларды қаита жинау
-------------------- -----------------— “
'
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
376
өте қиын. Оқыраның көп шыққан кезінде түтін салған жөн.
Күзде суық түскен кезде, өріске малды күннің ызгары кайтып,
шық еріген кезде шығару керек.
Сауын сиырларға крсымша азык, беру. Бақташылар сиыр­
ларды жаюда, оларды ң қан ш алы қты тойы наты нды ғы н
байқауы керек. Егер сиырларға өрістегі шөп жетімсіз болса,
немесе сүтін азайта бастаса онда қосымша жем-шөп беруге
болады. Сүті аз сиырларға жерінің оты орташа келген өрістен
тояды деуге болады. Ал, сүтті коп беретін сиырларға орістің
шөбі жеткіліксіз, сондықтан сүтті сиырларға қосымша азық
беру қажет. Әсіресе, өрістің шобі қуарған кезде қосымша азық
беру оте дүрыс.
'
Алдыңғы қатарлы шаруашылықтар шілде-тамызда орылған көк шөп, қыркүйек —қазан айларында жүгері балаусасын
және үсақ картоп береді. Көк шөпті шабылып әкелген бойда,
жас күйінде береді. Өрістің отына қарай, көк шопті күніне 20
килограмнан 50 килограмға дейін береді.
Қосымша азықты түскі демалыс кезінде немесе түнге қарай
береді. Көптеген алдыңғы қатарлы шаруашылықтарда мәселен,
Мичурин атьшдағы асыл түқымды мал зауыты (Қостанай об­
лысы), «Новоникольск» асыл түқымды мал шаруашылығы
(Ақмола облысы) т.б. қосымша азық ретінде қолдан егілген бір
жылдық немесе коп жылдық шөптерге ауыстырып жайып түрады. Ондай жағдайда, бірінші күні 100 сиырға шаққанда 0,5-1 га
келетін егілген жерге жаяды. Әрине, ол егілген жердің егіннің
шығымына қарай. Келесі күні сол жайған жеріне қайта жайып,
қосымша 0,4-0,5 га жаңа жерге жаяды. Сиыр жаю мезгілі жаңа
жерде 1,5-2 сағатган аспауы керек. Жемді тек аса сүтті сиырларға ғана берген дүрыс. Алдьщғы қатарлы шаруашылықтардың тәжірибесі бойынша, егер сиырларға орістің шөбі және көк
шөп жеткілікті болса, жемді нормамен гана берген жөн деп
есептелінеді. Сиыр күніне 10 литрдей сүт беретін болса, онда
әрбір 1 кг сүтке 100-150 грамм гана, 20 килограмнан сүт берсе
200-250 грамнан, 25 килограмнан жене одан да коп сүт берсе
250-300 грамнан жем береді.
Жайылымда малга түз берудің коп пайдасы бар. Күніне сиырларга 100-150 грамнан түз берсе, малдың жақсы оттауына
пайдасы тиеді. Түзды өрісте астауга сальш қою керек.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
377
Жайылымдағы күнделікті жүмыс тәртібі. Сиырлардың күйі,
өнімділігі жайылым уақытындағы күнделікті жүмыс тәртібіне
де байланысты. Сиырлардың жайлымда жайылып, сауылатын,
тынығатын, суарылатын, оларға азық берілетін уақыты
күнделікті жүмыс тәртібінде белгіленеді.
Күнделікті жүмыс тәртібінде —малдьщ көбірек жайылуына
көп уақыт болған жөн. Бірақ күнделікті жүмыс тәртібі бүкіл
жайылым маусымы кезінде, күннің үзақтығына, күннің ыстығына, жайылым күйіне, қосымша азық беру жағдайларына қарай
өзгеруі керек. Эрине, малдьщ үйреніп қалған тәртібін бірден
өзгертіп жібермеу керек.
Жаз айларында сиырлар күн тәулігіне кемінде 12 сағат жайылатын болуға тиіс. Бүған өріске шығару, одан айдап әкелу,
жусатып тынықтыру жөне суару уақытгары кірмейді. Күніне
екі рет сиырларды үзақ (2,5-3 сағаттай) тынықтырып, күйіс
қайыртып алған жақсы. Ондай тыныктыруды күндіз сауыннан
кейін және түнде беруге болады. Орташа өрісте жүргенде, әрбір
екі сағаттан кейін 30-40 минутгай жусатып алу керек.
Сиырларды жазғы лагерьге шығарған кезде күнделікті жүмыс
тәртібі көбіне былайша белгіленеді. Таңертеңгі сағат 4-тен бас­
тап 5-ке дейін сиырларды сауады, сағат 5-тен бастап түскі сағат
12-ге дейін жаяды, сағат 12-ден бастап 13-ке дейін екінші рет
сауып, сағат 13-тен 18-ге дейін өрісте тынықтырып алып, тағы
да жаяды, сағат 18-ден 19-ға дейін үшінші рет сауады, сағат 19дан түнгі 1-ге дейін жаяды, сағат 1 ден 3-ке дейін сиырларға
тыным береді. Сағат 3-тен таңертеңгі 4-ке дейін тағы жаяды.
Сиырлар өрісте жүргенде оқтын-оқтьш жусайды.
Осылай белгіленген күнделікті жүмыс тәртібінен сиырлар­
ды көбірек жаюға уақыт көп берілетін көрінеді. Оньщ тағы бір
ерекшелігі
түнге қарай сиырларды екі рет жайып алуда.
Мүндай төсіл сүттің көбеюіне, малдың оңалуына және жайылым уақыты дүрыс пайдаланылуына да колайлы болып табылады.
Бүкдны азықгандыру. Бүқаны азықтандыру нормасын —сал-
мағына жөне шағылыстыруға пайдалану дөрежесіне қарай
белгілейді.
--------------------- —
—
“
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
378
48-кесте
Бұкдны азықгандыру нормасы
ПП •
_ • ____ V
Тірідей
салма­
гы, кг
Азық
өлшемі, кг
Қорытылатын про­
теин, г
Төулігіне эр басына керек, г
Ac
тұзы
Са
Р
Каро­
тин
22
24
27
29
32
34
35
38
250
300
350
400
450
500
550
600
Шағылыстырмайтын күндері
500
600
700
800
900
1000
1100
1200
5,5
6,1
6,8
7,3
7,9
8,4
8,9
9,4
550
610
680
730
790
840
890
940
35
40
40
45
50
50
55
60
35
40
40
45
50
50
55
60
#
Шағылыстыру кезінде үрығын орташа алғанда
500
600
700
800
900
1000
1100
1200
6,0
6,7
7,3
7,9
8,6
9,1
9,6
10,1
750
840
910
990
1075
1140
1200
1260
40
45
50
50
60
60
65
65
40
45
50
50
60
60
65
65
30
34
37
40
43
46
48
50
300
360
420
480
540
600
660
720
49-кесте
Шағылыстыру кезінде ұрыгын барынша көп алғанда
'
Т
П
*•
_'о
Тірщеи
салма­
гы, кг
Азық
өлшемі, кг
Қорытылатын про­
теин, г
500
600
700
800
900
1000
1100
1200
Ь0
7,9
8,7
9,4
10,1
10,8
11,4
12,0
1015
1145
1260
1360
1455
1570
1650
1700
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Тәулігіне эр басына керек, г
Ac
түзы
Са
Р
Каро­
тин
50
55
60
65
70
75
80
85
50
55
60
65
70
75
80
85
42
47
52
56
60
65
70
75
350
420
490
560
630
700
770
840
379
50-кесте
Асыл түқымды бүкалардың қоректік
заттарға деген жылдық кджеті
Тірідеи
салмағы, кг
Үрығын орташа мөлшерде
алғанда
азық
өлшемі, кг
қорытыла
тын про­
теин, кг
Үрығын барынша кеп
алғанда
қорытыла
азық
тын про­
өлшемі, кг
теин, кг
Рацион жасағанда бұқаның тірідей салмағымен шағылыстыруға пайдалану дәрежесіне қарап кейбір азықтарды төулігіне
мынадай мөлшерде беруге болатынын ескереді:
51-кесте
_________________ Азық т ү р і___________
Пішен
Сүрлем
Азықтық қызылша
Қант қызылшасы
Салмағы
Сөбіз
Бүршақ, соя
Сірне
Қүрама жемге араластырылған гидролизді
ашытқы
Қан, балық, ет-сүйек үны
Көк сүт
Жем қоспасы
Шөп үны
Белокты-минералды витаминді қоспа
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
380
52-кесте
Түқымдық бүқа рациондағы азықгардың арақатынасы
Азық
Жазғы рацион
Қысқы рацион
Сулы азық
25-40
%
20-30
Шөп
34-45
Жем
40-50
Ірі азық
15-20
'
: - Т **
;
Г•
1
к ; ' : '
:
35-45
Бұқаньщ 100 кг тірідей салмағына есептеп төулігіне мынадай азықтар береді: пішен — 0,8-1,5 кг; тамыр жемістілер (әр
түрі) - 1-1,5 кг және сүрлем 0,8-1,0 кг. Қүрама сүрлем дайындағанда мынадай азықтарды алған жөн (%): қант қызылшасы
40, азықтық сәбіз 30, сүрлем немесе жоңышқа 20 жөне пішен
үны 10.
Спирт немесе тамақ өнеркәсібінің қалдықтарын, күнжараны, айқыш гүлділер шротын, мақта дөнінің үнын бүқаға бермесе де болады.
Рационда каротин жеткіліксіз болған жағдайда бүқаға А
ви там и н ін ің кон ц ен траты н , соны м ен қоса Д ж өне Е
витаминдерінің препаратын берген пайдалы.
Минералдық азықтардан рационға —үш кальцийлі фосфат,
сүйек үны, бор қосылады.
Бүқаны күніне 3 рет азықтандырады: бірінші рет — таңертең, үрық алғаннан кейін, түсте жөне кешқүрым, оның үстіне
күнделікті тазалап, лас жерін жылы сумен жуып отырған жөн.
БАҚЫЛАУ СҮРАҚТАРЫ
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Суалған буаз сиырларды азықтаңдыру.
Сиырды бүзаулағаннан кейін, сүтейту үшін азықтандыру.
Аса сүтті сиырды азықтандыру ерекшеліктері.
Сиырларды жаз айларында азықтандыру.
Жайылымдарды өрістерге бөліп пайдалану.
Бүқаны азықтандыру.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
381
Крсымша деректер
ІРІ ҚАРА
ш аруаш ы лы ғы
383
1-қосымша кесте
(1 кг азықгағы
Мал азығының құндылығы
к, өлшемі және қорытылатын протеин мөлшері)
Мал азығының түрлері
Қорытыла
Азық
тын проте
өлшемі, кг
ин. г
Альпы жаиылымының өсімдіктері
Таулы жерлердегі әртүрлі азықты
өсімдіктер жайылымы
Далалы жайылым өсімдіктері
Суармалы табиғи өсімдіктер (луга)
Егілген көк өсімдіктер жәяе еплген
жайылымдар
Пішен
Қара бидай
Сұлы
Суданка
Могар
Жүгері
Табиғи шөптер
Орташа таулы
Субальпилік таулы
Орташа жайылым
Далалы (түрлі шөптесінді)
Бгілген өсімдіктер шөбі
Сүлы
Могар
Суданка
Пішен
Сүлы (вико-овсяное)
Еркек шөп
Сабан
Бидайдын сабаны
Күздік бидай
Арпа
Сүлы
Сүрлем
Күнбағыс
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
384
Жүгері
Жүгері дәнімен
Пішендеме
Жүгері сабағы мен жапырағы
0,20
0,35
Тамыр түйнекті жөне бакдіа өсімдіктері
Азық қызылшасы
Жартылай қантты қызылша
Азықтық асқабақ
0,12
0,17
0,12
Жемдер
Арпа үнтағы
Сүлы үнтағы
Жүгері үнтағы
Бидай кесіндісі
Орташа қүрама жем
Шрот
1,15
1,00
1,29
0,71
1,00
0,96
94
72
74
114
110
340
Тағам кдлдықгары
Нан бардасы
Жаңа жом
Қышқыл жом
Азық патокасы
0,07
0,08
0,10
0,77
Мал азығынан шықкдн
Етгі —сүйекті үнтақ (күлі 30-40 %)
Майлылыгы 3,5 % таза сүт
Майлылыгы 4,0 % таза сүт
Көксүт
0,79
0,34
0,37
0,13
292
33
33
31
Бұл деректер профессор М.Ф. Томмэ деректері бойынша.
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
386
Б
о
<
ь
>
*
<
а
3
Э
ссоо
*
Ф
у
0
ьг
1
а
<
D
>ч
м
о
о
о
д
а-»
3
о
о
о
о
о
о
о о о
о о о
*п *п tn
ев
о
В
а
со
о
С
О
Н
«
Л
>
ГО
£
а £
4
> ?
U
а S
о
>« о с
С
н
о
О.
о
(
D f
H
я
S
<
и со
о
S М Б
о
о
а
О
S
со
со
.
с
в
г
&
•с
в
Я
§
м
34
>*
о
3
*
«
J
40
Л
*
И
1
Ь
Ж
>м
о о lO
ГМ <N
I
ем=1
Л
Ои сО
3 ^
SО
н 3с
><
о
ссоо
JE
со
Н
I■
о о
о о
CN
о
о
г-
о
оо
о
о
ГМ
о
»п
ГЧ
о
о
1
о
чо
о
о
00
1
о
г^
о
to
о
г-
о
1Г)
»п
1
о
о
in
о
»п
40
1
о
о
40
V©
ев
2
а.
л
5
«в
ев
I
о
I
О
о
СО U
f
=
! Л 2 . чо
1
>» (
н
D
3 о
Ф
СО s
СО Си !*
X
п
О
Н
О
чо
Iя ' £
со О- со ) Р S
цЧ л
СО н
со См
IЛ
40 (и О
U
I =? 5 *
а
3 S i 3
Я Он--ч Си
л4 СО
и а
С
•гR р 2
Iа I
со СО <Ц
&
O
3 СО и СО C
■ ч
и ю
S
CN
о
*п
Tf
1
о
о
<N СП
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
387
4-қосыміиа кесте
Сиырлардың тірі салмағы 400-450 кг-ға
жеткеь де сүггі және қрс бағытты ұрғашы тайыншаларды азықгандыру
мөлшері (бүзаулардын туғандагы тірі салмагы 25-28 кг)
Жасы, аи
есебімен
Соңгы
айдагы тірі
салмагы, кг
Тәулігіне
қосатын
салмақ, г
Төулігіне 1 басқа
азық
өлшемі, кг
қорытылатын про
теин, кг
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
388
қосымша
Сиырлардың тірі салмағы 500-550 кг-ға жеткенде
сүгті жөне қос бағытты үрғашы тайыншаларды азықгаці
мөлшері (бүзаулардың туғандағы тірі салмагы 30-33 к
Жасы, ай
есебімен
1
2
3
4
5
6
7-9
10-12
13-15
16-18
Соңғы
айдағы тірі
салмағы, кг
Төулігіне
қосатын
салмақ, г
53
72
91
110
130
150
204
259
304
344
650-700
650-700
650-700
650-700
650-700
650-700
550-600
550-600
450-500
450-500
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Төулігіне 1 басқа
қорытыазық
өлшемі, кг латын про­
теин, кг
2,2
2,5
2,8
3,1
3,4
3,7
3,9
4,4
5,0
5,5
220
325
365
405
410
425
430
460
525
550
389
6-қосымша
Сиырлардың тірі салмағы 600-650 кг-ға жеткенде
сүтгі жөне крс бағытты ұрғашы тайыншаларды азыктандыру
мөлшеоі (бүзаулардың туғандағы тірі салмағы 35-38 кг)
Жасы, ай
есебімен
Соңғы
айдағы тірі
салмагы, кг
Т өу л ігіне
қосатын
салмақ, г
Төулігіне 1 басқа
азық
Г қорытыөлшемі, кг латын про
теин, кг
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
390
7-қосымша
Сиырлардың сүггілігі бойынша тұідмм стандарттары
305 күн сауылғанда
305 күн сауын
алынған
сүт
майы,
маусымында мауылСүттің
кг
ған сүт, кг
бүзаулау
6іүзаулау
Түқымдар
бірін- екін- үшін- май­ бело­ бірін- екін- үшінші
ші
ші
ші
ші лылы­ гы
ші
және
жөне гы
одан
одан
артық
артық
92
110 122
3,2
2500 3050 3400 3,6
Қара ала
151
165 180
3,2
Голштин
4200 4600 5000 3,6
105 118
3,3
89
2400 2850 3200 3,7
Қызыл
82
103 118
3,3
2150 2700 3100 3,8
Сары ала
87
106 122
3,3
2300 2800 3200 3,8
Қоңыр
98
115 131
3,4
2400 2800 3200 4,1
Айршир
103 114
3,3
86
2250 2700 3000 2,8
Әулиеата
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
о
in
о
oo
о
m
г^-
о
гм
00
О
о
оо
о
m
о
гм
о
os
SO
о
о
Os
so
о
m
г^-
о
со
о
os
so
о
00
so
о
ГМ
so
о
CO
so
о
гм
so
о
оо
so
о
so
so
о
гм
so
о
Os
in
о
Г".
о
oo
о
о
тГ
in
о
ч-Н
m
о
rt
о
in
Tf
oo
о
oo
со
о
OS
со
о
00
СО
о
о
*“Н
■'О"
о
00
со
о
со
г*-
о
so
со
©
Г"со
»п
so
со
о
ГМ
о
OS
со
m
so
со
»п
m
со
so
m
Т^СО
о
«п
со
m
П"
СО
о
о
m
со
m
TJсо
m
СО
со
1П
о
СО
со
ю
со
со
о
со
со
о
оо
со
m
*п
со
о
со
со
о
гм
со
»П
со
о
гм
со
УГ)>
о
SO
со
m
со
со
»п
со
in
о
со
со
m
OS
гм
о
о
со
о
гм
со
in
Os
гм
in
оо
гм
CM
»п
г*гм
о
00
гм
о
о
со
о
оо
гм
о
гм
о
so
гм
m
so
гм
о
00
(N
о
so
гм
о
in
гм
о
SO
гм
ш
о
о
Tf
гм
о
in
гм
гм
in
со
гм
os
о
гм
гм
о
со
гм
о
Tf
гм
ш
гм
гм
in
г—*
гм
in
о
гм
in
00
о
о
гм
о
о
гм
о
OS
¥■■4
о
оо
m
00
о
о
00
о
m
CO
ю
VO
co
5л лfa 3*
о a
1—
со
тг
гм
о\
&
so
CO
CO
Си
а
ЕЕГ
о
a
в
э
о.
<1
СО
и
СО
о
S
к
>ь
о
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Айршир
Эулиеата
(N
о
©
«ч
М
ON
О
О
О
о W)
O
N
О
O
N
О
O
s
О
О
^ fN Н м (N И и
(N
Сары ала
Қоңыр
чо
175
185
180
175
165
00
155
165
160
155
145
т
220 235 250
230 245 260
215 230 240
235 250 265
225 240 255
215 230 240
210 220 230
255
275
265
255
245
265
290
280
265
255
275
305
295
275
265
290
315
305
290
275
260 270 280 -295
270 280 290 305
so
175
180
330
320
300
290
390
390
360
350
320 370
325 380
300 360
оо
155
160
24
450 490
460 500
430 470
460 500
460 500
390 430 470
390 430 470
400
410
390
410
410
жыл
бі- екін- 3
рін- ші және
ші
одан
жога­
ры
3
у0
ьг
1
Ov
Қара ала
Голштин
Қызыл
Түқымдар
Жасындағы тірі салмағы, кг
айлар
392
ІГ
і
О
(N
і
О
O
N
П
(N (N fS н
о
О
О
О
О
О
^
^
^
^
2
н
393
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
394
і/~
>
о
т mo
Ю© *0 ©
rt Tt гл о
*0Л
о
n m
>л о 'Л о I
rfrfm o
*0
O
ID
О
ООООIs*
Ю
©
*0 ©
ОО00
оON‘00
ЛО
'Л
1
оо г*** I
*
0 *
0 ©
О
О
*0
<
N
I
?
—
»0 »0 «О
о-Н O
оNtо4 ю
»н
*0 Tt"
Tf
о
ю
о
ю
<
Л
(N
О
п
1
40 VOvO*0
ОО
«
О
ІО
іо
о
о оо
*
—
I
m
©
оо
*о
rtf- Tf *0 «О tJ*
ог*- *о
© о*—
*о
<
оо
rj- т^- rf rn
©
©
©
*о
I
©
оо
*о
on
VO»0 »0 ^
©
©
»
0 *
0 ©©
m
O
O
lO
(Я
»
H
ON m
©
©
©
Ю
—
H
'
O
N
IO
rfTj-mm
©
©
©
©
I
Tf
C
O
O
N
rf
1
«o*o^*Tf
lO©
оо m ©
to © io ©r\
rj- rn ©
*o © *o ©
rv
Ю© *0 ©
^ ^ m© I
©»o©«o
os OO00 Ь
©
Ю
©
io
ONOOOO
*o
©
*o
©
ONONOOOO I
©
©
©
©
lO
Ь
О
OOOO t—
^о §О ^lo ©
^
^ 7 ; ONX I
©
©
© © © »0
40 40
ON O
O
Tf
©
Г
Ч
OOOOOO
IO T
©j- «о
*o
©
m
t—t— 40
*o
©
©
©
1
V
O
(N
X
O
N
ONONOO I
©
©
©
Ю
10 ©
r^©
O
O
Г)
©
O
O
ЧОЮ Г" Г^- Г" 40
©
10 10 ©
»H40
h* 40 *0
00
©
©
©
©
1
't
©
O
N
O
N
1
OO00 h* VO
©
«
О
©
©
10 (N 0 10
«О»0 <0 Tf
©
Ю
©-IO
O
O
(N
10 1
40 40 40 *0
сч
*4
14
*0
©
Г
О
О
(N
*0
Юrf
0
\
«4
r
IN
Г>
tj-
0
*■
©«о
OO^
«V
IN
«N
©©
©
©
©
©
Ц
Ш
O
O
Tt
©
O
O
40 С
OO
ONONONr^*0
Г-.
Is
Элитарекорд
Элита
I
И
I'
#*
Шароле,
киан, ахвитан,
менанж
IN
#*
Элитарекорд
Элита
I
II
«гч
Г
Қалмақ
*-<
»v
IV
I
II
Элитарекорд
Элита
I
H
(N
f4
санта-гертруда,
лимузин
©
©
© © © »0
j-O
N
C
O
©
Г
-*
^
т T
»0
40 40 *0 *0
о
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
395
VI
П
О
©
го
—
чо
»л «л
о О О о
CM о OO n
T
t
* со СО
О in
СО о
wo in
©
r f (N ON т|-
*Г) о о о
«—* os Г-* Tf
о in о о
О
in о
00
in О in SO
fN О Г< CM
in WO ^
о
w
o
i
n
n
¥-H 00 v
o СО
CO со СО
in in о о
00 in fO oo
't ^ Tf CO
г
*
-
О in in О
•H OO in -<
W4 n wn in
о\
•n см
со со со СО
О О in in
IS
— vo
со
VO
о о о о
о о о о
on г
*n CN
со со СО СО
in in о о
in CM О in
^
in о in m
Tf ^ 00 CO
r
j
-со со
5
1
у
о
*
■
г
ON
П
©
©
»П WO r
j
-rf
о.
л
СМ
І
5
Н
n rf Tf ^
Os tN* r f Os
' t Tf Tt- ro
in c
m
r f ГО
о о о о
р-и
00 s
o
СО со СО СО
с» rf
о о о о
VO TJ- о VO
о о о о
in со о
со со со СО
О in о о
(N os N (N
rf со CO CO
4о
о о W
VO "
'
t
-1-М OS
со СО СО fN
w^ п п о
T
J
-fN о оо
ГО с
о со fN
О О in in
О OO in о
tj*с
о со со
о in о о
со
os гсо СО fN fN
о in
40 CM
со со
in О
in
о о
OO Tfr
ГОго
О wo
SO CM
2
S
о
CO
n
ГО
С
.
н
X
<n Tf Xt Tf
OS ІП
T t r t r f го
АНЙ
CO С
О со
VO fN
ГО CO
—
Tt* О
a po ON
fN oo
О in о о
oo so in Os
CO CO CO <N
о о n о
00 vo CM OS
со со CO CM
о о о in
fN о 00 W-J
СО СО см fN
W4 О
СО r
o
so Tf
in о in in
о о\ vo
со fN fN fN
n о о о
о w^ о in
OS г- m CO
fN fN см CM
о о
OS oo
CM CN
nО
о О i
IS vo со fN
fN fN fN fN
о о
so
CN CN
ГО fN OS VO
го со CM CM
Г
я
r-
О w^ О О
— Os Г^- r f
го CM CM CM
£
І
О SO
О О in о
X
Tf (N
CM CM CN CM
WO О о О
in
fN О
fN fN fN см
о о о о
so in Tt* о
CN CM CM CM
os wo
•n wo in ©
m Tf cn о
CN CM CM CM
in in о п
со СМ О 00
CN СМ СМ *
—<
О О О wo
тг CO (N 00
fN fS (N -I
00 rf
о о о о
со СМ О со
CM CN СМ —
in in in in
—н © oo vo
fN fN — —
о о о о
fN - о
CS fN СМ н
Г
*
*
*ГО
О О wo о
in in n in
Os 00 VO in
О О О in
О OS 00 m
SO CM
о о о о
OS 00
vo
in in О in
vo in Tf
О О О in
оо
vo
*
Е
X
S
£
—'О 00 Г"»
СМ СМ —
—
о- Ё
IPI КАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
396
о О О •н
ОI
00 40 ^f
ro ГО го ГО
Г
1
1П О m
о
CN in
оо
40 40 40 in
ON
©
о О
m го о
ro го ГО ГО
1
1
О О О
о го
о Tf
40
40 40 40
1П m О О
*шЦ O n m »—ц
m Tf
00
o Оо о
CN Os
40
ГО го го CN
I
О
о
о
^
Tf *—Ц 00 CN
40 NO Ш in
m m о о
о 00 Tf о
Tf I
Tf
о
Оо О
« оо
in го t—
го го ГО CN
in m in o
CN ON 1П о
40 1П т ІП
Оо о о
CN о
ГО го ГО CN
о
ОО
о
—*
го
O n 40
го го CN CN
1П
о
SO
О
оо
in
m О о Ш
ON !>■ го ON
Tf ГО
Tf
MO О О ш
oo 40 CN ОО
Tf
го
^
NO
in
Ttro
CN
1
ООо
О
CN о 00 Ш
ГО го CN CN
1
1
1
1
Оо
О О
00 40 го
о
го CN CN CN
Ш m Ш О
о 00 Tf o
m Tf Tf Tf
о ООо
ON
ШCN
о m о o
оо m CN 00
Tf
го
о ІП о
о
m ГО ON 40
Tf
ГО го
m m 1П I
о
го
CN о
Tf Tf ГО го
in 1П I
^ о
*-н I
ON 00
го го го ГО
ООО
о
оо 40 Tf *-н
ON
о ООо
г** m ГО о
cn CN гч CN
OO
m Оо О
m Tf CN ON
Tf
I
CN CN CN
о ООо
оо
ГО
,"н
о m О о
40 CN ON
го го ГО CN
in О О о
CN CN о Г**
о in m о
Ti­ CN ON
ro го CN CN
о
о о О о !
»н о
ГО го CN CN
о о О m
f-H
г-
CN CN CN
in
in о
О 1П
ON
$1П
6 ГО
Tf
m
1П о О o
го
CN
m m Tf Tf j
CN CN CN CN
40
in Ш
го oo
m Tf
m о
*-н 40
in Tf
Оо Оо
ON г^
го CN CN CN
CN CN CN CN
О
о
щ
m
m
m
CN CN CN
CN
Оо
ON 40
Шо
in
1
1
00
CN CN CN CN
PU
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
I
m О О
о
in pN г^Tf ГО 1
Tf
1
О O о
o
О ш
40
Tf Tf
ГО
1
1
1
1
1
о О in ш
CN oo Tjro ГО
in Ш о in
го
CN О
го ГО
Tf
in ш in in I
о 00 Tf иН I
го
ГО
го
^
о о
в
oo 40 ГО
*0 го го
ш ш
о
Г-* Tf
го го го
ш
о
го
о
ON
CN
*n in о in
Tf CN о fH
го ГО ГО CN
in ш о o
CN о оо 40
ro го CN CN
I
*n ш о in I
оо VO ГО
о
ГО CN CN CN
о
го
in in О o
CN
oo 40
CN CN CN CN
o m О О
40 Tf CN o
CN CN CN CN
О in I
o
о
Tf CN О 00
N 1
CN CN C
o О in о
CN о ОО rCN CN
о
CN
CO
460
О
о to to
455
О о о to
fN
о oo
Tf- го го со
ГО ГО
Q<
СО
со
ю о о to
I
00 чо to
го со го СО
to о to о
Г
"
- to го о
го со го со
380
о о
о to
ЧО СО fN ON
го со го fN
325
о.
СО
и—
305
385
360
ON
to
to
00
Tf*
to
СО
1
^
©
О
to o
Tf
О,
о
о
to
to
ІЛ rf
Os
сО
to
О to to
fN о чо fN
r f Tj- ro ГО
о о to to
fN о
со со го fN
о o Ю О
о oo
T
f
ГО ro го
о о о о
< ON чо
со
го го fN fN
to
о
о
fN ON
1
О
fN
оо
ГО
I
ю О
to
о
со fN fN
о00
ro ro fN
fN
(N
(N
190
180
220
О О
to
^
О оо чо
fN fN —* —
170
215
200
180
fN
195
ГО
О О
(О (N
(N fN
to to О о
Элита
I
II
п*
240
Г.
ON 0 0
CO d
CL
Cl
СО
О
О
(N
О
00
ю
to
о
г** to
fN
О О
CO О
fN fN
W
а
о
а.
а>
to
Ю fN
fN fN
со
1—
to to to to
Os
"
"
"
*
го fN fN fN
to
to
Г о
о о
00
го fN
л
1
1
1
to to о to
to го fN 00
со со ГО fN
О
X
|
to to ю
О
to fN oo
"■O' CO ГО
о
о
о
»
o
го о
ГО го го
to to to О
t-- to ГО
fN fN fN fN
о to о
00 чо го
со со ГО
о о ю о
ON
to CN
го со со ГО
О
о
to to to о
чо Tf го о
ГО ГО со ГО
3325
265
235
210
290
320
295
270
240
to
265
40
со
ей
1
о о
f
чо
г
*
*
-T
со
T
t
"
СО
Г"
1
to
ГО
VO
1—
o
00
r}* с
о
Ф
tО о О to
ON оо to fN
fN fN fN fN
О о to to
ro
Os
r f со со ro
О о о to
00 чо to *—< I
го го со го
to
S
Q
ка
а>
о
X
oo
to to
00 Tf
со ГО
оо r*о оCO
to
*
>И
о о
fN о
Tf т
to
CO
о
о
fN
о T
t
*Tj-
ю
to
о
о о
*—<
to
^
го СО fN
to
to
to О
CO
to to
>*
to to to to 1
тг fN о С"»
ГО со го fN
о to О
о
гИ \
fN
to
со
со
со
о
ON
го
го со fN CN
Г
1
оЮ fN
о
О
*
СО
&
3
470
rf
Tfr
520
470
о О to to
fN о oo ^зГО
to о
ON to
со го
о О О О
н O n to
го 1—
со ГО
to to Ю
ГО О to
to to
to
40
to
О О О
fN О чо
r f CO
о
to
555
480
О О
го
чо ю
585
515
500
495
О о О о
fN о чо
тг
r f го
О
о
о
о
О С " T f OV
ГО
440
565
545
530
510
495
475
450
430
510
495
470
о
О О О
to го »—i г-.
285
ОО
315
Os
335
О
420
gg
О О О О
ЧО
fN 00
ГО
ТГ
to «О О
О (N 1
тг ^ ^
400
12
СО
375
Z£
345
15
чо
525
545
00
1*“*
585
ON
560
о
fN
600
397
fN
to
to
1
to О to
го
oo V
O
fN fN fN
to О to I
чо tJ* *—< I
fN fN fN fN
о
чо
to to o
fN О
fN fN fN fN
о О to to
го О 00
fN fN fN *■—
1
О О О О
00
r f со
fN fN fN ***
о
о
о
о
fN ^
0 4 Г"*
о »о о о
о
о
*о
*о
О ON ь »о
О
to
о
о
О 00 г- so
tO
to
о
*о
оо г** чо Tf
fN О ON Һ <N (N — —
со ш
а. со
v
о.
fN
fN
-
-
aо рg
и
5
1)
а Л
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЯЫҒЫ
398
о «о о о
О
CN
>Л fN| О
іл ІЛ Ю
О
О
О
О
О
^
МП
T f го го го
in
ON
*
«
"
Н
in in о о
ГО »—< OO Tf
in in T f
in in о о
Os 00 VO T f
го го ГО ГО
00
о о о о
о о шо
о о о о
ОО in о
Tf Tf Tf
in О ш О
00 О » T f CN
го го го го
о о о
m
00 VO го 00
Tf Tf Tf го
О in in о
00 40 со — 1
го го го го
m
о о о о
in in о о
ШГ
Оо
ГО ГО го го
Tf
о о о о
Tf CN ON *П
^ Tf ro го
in in о о
40 Tf CN ON
ГО ГО ГО CN
зо.
гм
О О in m
CN О С*- ro
Tf Tf го го
in in in m
in го о
ГО ГО ГО CN
о m о in
00 40 ^
го го го
О О in in
Tf CN O n 40
ГО ГО CN CN
ал
о о о о
00 40 Tf о
in о О О
CN
in
ro го CN
О
Щ
40
40 Tf •—« Г^ •'Т Tf го
I3
t
о
?
"
Н
О
^
го го ГО ГО
f
><
00
X
<D
a
in О О
ON
Tf
г о CN CN
го го го CN
3
g
CN CN CN CN
о о о о
3
40 Tf CN
ГО ГО го
00
CN
о о о in
Tf го о VO
3
R
>н
н
t
00 CN
о in о о
ю
3
ON
Os 0 0 in го
ГО ГО ГО ГО
М О t4 fS
in in Tf Tf
CN
оо in
ГО го CN CN
f
Cd
S
5
г- сз
in m о о
ON
40 го
CN CN CN CN
00
о о in о
40
t^* 40 го ^
CN CN CN CN
О
CN
О
o
»n
in
ON 00 in CN
cd
in in О О
VO Tf — <
CN CN CN CN
cd
H
3
in in Ш in
ІП Tf CN ON
CN CN CN i— <
э
cd
Cm
a
>
о o mo
Tt го О OO
CN CN CN -н
m
in in in О
o
n
CN CN CN -и
го H
О О in in
CN -и OO 40
CN CN
^
Tf
О О О О
CN ^ ON t4^
CN CN
н
О О О О
О ON t4 in
CN н и н
го
О
О
О О in О
ОО IN in Tf
CN
О О
00
I
cd
н
s
t?
О in m
O n Г" in
О in
40 Tf
a, Й
о
*D е
<
О. Ф
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
О in О О
40 in T f ГО
I
ed
H
s
!i
5
о
, £
tf е
Cl ф
399
се
m •v О •4 in#N о *v 1
Tf ro ro
in о in о
Tf
ГО о
m О in о
oo OO r^ r-
лп
о
in
о
оо оо ^
о in in in
rо
40 in in
in
о
in
о
00 SO го IS
о
in m in о
40 ro о ro
m in m ТГ
оrfr «П
О
in
*-ц ON го
in in ^
^
On
in in о о
ON r^- in о
г}-
in m
Tf ^
m
го
m
inГ о Г m Г о г
•'sfго О
го
Ш
се
m
П
W
V
''З"
го
S
І щ
3 «э з
•Я
О,
оо
* С
О
О
3
се
Ж
о S S
г>
C
v
JЮСЙ
VD
ее
Р с* (L)
<и
ЙЖ
о
ЧО
сЩ
е<
D
О
ч
^ О«
го
m
се
о
О
^
in Sra ш -^р
о
ОО 40 Tf 04
m о
ro ro
<L>
О
m о in
o
ON oo oo Г"-
ш о in
J3 о
On ОС ОО С*"
in in о o
тГ о in oo
O n ON oo r-
ф
(D
се
се
ю
>>
Ш О О О
ГО ON in чо
On ОО ОО t"-
О
OO
OO
о о in
о 04
oo oo Г"»
in Ш Ш in
40 <N оо О
oo oo г - Г"
О
m in о
ro о го
О о m
Г"* ГО О
OO
С
З CN
а
w
f4
>«
І
Г
V
»
R to
я
о
#ч
h* 40
in
<N
Г"- t—С
—40
ю
ГО
о
оro оо г^
40 40 in
in
*■—1
m
m m in m
-H GO in О
40 m m in
<N
о
о
се
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЯЫҒЫ
•л
3
Б
2
Ч
О
ю
м
в
£2
CJ
в
2
ro
м
аcd
t f
435
410
375
340
c
d
H
Й
460
435
395
360
У
a.
485
460
420
375
О О
*
n
о
<
н
as
i
n
м
Tf ГО ro ro
OS in
oo Tf
О О
m
Tf
h
o
n
(N (N (N -и
m О © ©
<
N
*
h © OO
(N (N fN *-<
VO (N
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
in in
275
255
235
215
295
275
250
230
315
295
270
250
330
310
285
260
345
325
300
275
360
340
315
290
375
355
330
300
390
370
345
310
OO Tf
405
385
360
325
510
480
440
395
415
395
370
335
525
500
460
410
ON
255
240
215
200
385
365
335
300
425
405
380
345
545
515
480
430
no
Үрғашы тайыншалар мен қүнажындар
360
345
310
285
435
415
390
355
565
535
505
450
450
425
400
360
455
435
405
370
600
570
240
485
00
«
Л
(N
ІЛ >Л >Л Tf
230
220
200
80
t f
s
3
co ON tf
>
<
H
«
=
5
CN O
O Ф
45)
r*** 4
3
>4
Ф
О V
O
>«
Ю
3
335
320
290
260
23
Г 22
О О О О
I
II
ш шшшл
00
^■4
195
180
165
155
W
ro
3
Цн
cd no <N
2
t=J
c
d
u
•P-4 in
Cu
H
►-H
О
л
Си
305
295
265
240
2
о. §
SВМ
ВШ
ON
Элитарекорд
Элита
as о»
3н *ф
Я
е- *«4)
r^
I
II
cd
280
265
240
215
ГЧ
205
195
180
170
[20
L
465
445
415
380
675
585
560
500
4
24
20
3
I
0
1
*о
Элитарекорд
Элита
3
Класс
400
i
n
©
©
i
n
»н
О
O
O
V
O
CN ГМ- 1 —
а*>
_____________ __________________________ 401
Шаруашылыкта өтетін тәжірибе сабақгары
Студенггердің сүтті ірі қараны бонитировкалау жөніндегі
тожірибе сабағының тапсырмасы
Ірі қара тұқымы, өнім бағыты _______________
1-кеете
Барлыгы
% 100
Ірі қара малының басы
Оның ішінде сиырлар
Оның ішінде буаз қашарлар
Оның ішінде ұрғашы тайыншалар
Оның ішінде бүқашықтар
Барлығы
2-кесте
Сиырлардьщ өлшемі (см)
Дене өлшемдері
Бүзаулаған
жасы
1
Сиырлар
3
4
2
! 5
Шоқтығының
биіктігі
Арқасының биіктігі
Қүйымшағының
биіктігі
Кеудесінің ені
Кеудесінің тереңцігі
Денесінің тікелей
үзындығы
Денесінің қиғаш
үзындығы
ағашпен
лентамен
Бөксенің қиғаш
ұзындығы
Сербек аралық ені
Шонданай сүйек
төмпешіктерінің ені
Кеудесінің орамы
Басының үзындығы
Маңдайының ені
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
3-кесте
Желін өлшемдері (см)
Өлшемдері
Бұзаулаған
жасы
Желін түрі
Желіннің ұзындығы
ені
Алдыңғы телімнің
тереңдігі
Аумағы
Жерден биіктігі
Емшектерінің түрі
Алдыңғы емшегінің
үзындығы
Артқы емшегінің
үзындығы
Алдыңғы емшегінің
орамы
Артқы емшегінің
орамы
Емшектерінің аралык қашықтығы:
Алдыңғы
Артқы
Бүйірдегі
Желіннің үзындығының еніне қатынасы, %
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Сиырлар
403
о»
с
Сиырларды бонитировкалау
I
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
404
5-кесте
Сиыр табынының зоотехникалық сипаттамасы
Тұқымдылығы жене кластары бойынша бөлінуі
Таза тұқымды
Кластары
III — буындысы
IV — буындысы
Элитарекорд
Элита
Бірінші
Екінші
Кластан
тыс
Барлығы:
6-кесте
Сиырлардьщ өнім көрсеткіштері
Бұзаулау
кезендері
п,
саны
Сүті, кг
X±m x
limit
Tipi сал­
магы, кг
X±mx limit
Майлы­
лыгы, %
limit
X±m
Бірінші
Екінші
Үшінші жөне
одан жогары
Табын
бойынша
I класс
стандарты
7-кесте
Сиьф табынының генеалогиялық қүрылымы
Сиырлар
Аталың ізі,
туыстас
топтары
барлық
саны
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Оның ішінде
түмса
сиырлар
өр жастағы үрғашы тайын­
шалар
Барлыгы
саны
%
405
Шаруашылықта қолданылатын
қолданылатын зоотехникалық
дандыру жүмыстарымен танысу.
Жазғы және қысқы айларында сиырлар мен төлдер
төсілдері, қи жинау төсілдері, сиыр сауу, азықтардь
механизмдерімен танысу.
Жаз және қыс мезгілдерінде сиырларды азықтандыру
жылдық
азықтандыру
1
U
V
I
J
L
r-^
рационы (кг азық өлшемі, қорытылган протеин өр сиыр басына есептегенде). Сүтгі жөне одан кейінп кезендерде жас толдерді
азықтандыру молшері (таза сүт пен обраггың молшерлері), шоп,
сүрлем, жемдердің әрбір үрғашы жөне еркек бүзауларға берілетін
мөлшері. Толдердің 7 айлығынан 12 айлығына деиінп, 13 айазыктандыру
дарымен танысу.
түқымдылығы
қорытынды
стандартымен
ғанда) кіреді, малдарды азықтандыру
даярлау
сақтау, тарату т.б.с.с.
Студентгін фамилиясы,
Аты-жоні
Факультеті, тобы
ІРІ ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
408
Айбын Әдепханүлы Төреханов
Жәнібек Кәрімұлы Каримов
Болат Дербісәліұлы Даленов
Доскдли Құрмашұлы Найманов
Нұрғалым Әбдірешүлы Жазылбеков
Ірі қара шаруашылығы
(окулык)
( Өңделіп, толықтыршган екінші басылым)
Редакторы А.Ж. Сарсембаева
Техникалық редакторы Р.Б. Баязитова
Компьютерде бетгеген Р.Б. Баязитова
Теруге 04.10.2006 берілді. Басуга 06.12.2006 қол койылды.
Пішімі 60x90'/16. Офсеттік қағаз. Есептік баспа табағы 25,5. Таралымы 1000 дана.
Тапсырыс №3839.
«Триумф “Т”» ЖШС
Тел.: 8(327) 277-52-00
E-mail: triumpht@rambler.ru
Тапсырыс берушінің файлдарынан К,азақстан Республикасы «Азамура корпорациясы»
Полиграфкомбинатыңда басылды, 480002, Алмапы қ., Мақатаев к., 41.
IPI ҚАРА ШАРУАШЫЛЫҒЫ
b
S
д а
I
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
1
Размер файла
23 919 Кб
Теги
sharuashiligi, dalenov, 3350, jazilbekov, t