close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3893 bijan j. kh dala ualayati gazeti 1888-1902 jeke tulga jane khogam

код для вставкиСкачать
б 76(5К)
СПУБЛИКАСЫ Б1Л1М ЖЭНЕ НЫЛЫМ МИНИСТРЛ1Г1
ТОРАИРЫРОВ А ТЫН ДАРЫ ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТ1К УНИВЕРСИТЕТ!
Жумасейт Ксгэбайулы БиЖан
«Аала у алаяты» газе/rii (1888-1902):
Жеке тулга Жэне !\огам
Павлодар
КАЗАХСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ Б1ЖМ Ж0НЕ ГЫЛЫМ МИНИСТРШП
С. Торайгыров атынлагы Павлодар мемлекетпк университет!
Ж¥МАСЕЙТ KOF\ БА Й¥Л Ы БИЖАН
«ДАЛА УАЛАЯТЫ» ГАЗЕТ1 (1888-1902):
ЖЕКЕ Т¥ЛГА ЖЭНЕ ЦОГАМ
I
IrIС.
- ЯDltfCcMCAfB
____
АТЫНЛАГЫ
-
-
в
НА
КПа Пхдма '
Ив
Павлодар. 2010 ж.
УДК 070 (574) (091)
ББК 76. 02 (5 каз)
Б 52
С.Торайгыров атьшдагы Павлодар мемленетпк универси'гепшн
Гылыми Keneci басу га доынган
Редакция алкасы:
Арын Е.М. (бас редактор), Жуматаева Е.0. (жауапты редактор),
Бешсова А.Е., Иманбаев Е.С., Мухамедиева С.М., Кабдиева С.Ш.
Шюр жазгандар:
Жуматаева Е в . - педагогика гылымдарынын докторы, профессор;
Кертаева К|.М. - педагогика гылымдарьшьщ докторы, профессор;
Б 52 «Дала уалаяты» газет! (1888-1902): жеке тулга жэне котам:
Монография/ Бижан Ж.К.-Павлодар: Кереку, 2010.-3076.
ISBN 9965-573-51-4
«Дала уалаягы» газеп (1888-1902): жеке тулга жэне адам» rai
бойынпшжазылган монография®«.Дала уалаяты» газетшщ 1888-1902 жылlliaiftM)атепн, ескенортасьшбыуге,
отбасыньщ тэрбиесше мэн беруге, бейгамдык психологиядан арылудьщ
амаддарын нускайгыны гылыми тургьща дэйекгеледа. Гаэетге ел мен янерщ
кастерлеп, салг-дэслурге берис болуга жэне осылардьщ непзщде казак дш
эвывдаи
мен дшш, халык деген касиетп угымды жогалгпай ш о н i
сактауга пэрмега бар мзтндер жарияланганы адаакталады.
Бул материалдар акыл мен авдалдык, адалдык пен жалгандык,
кайырымдыльщ пен зулымдык, тапкырлык пен дэрменаздйс, кайрат пен
жасыктык аракзгынастарывдагы дуниетаным кайшылыкгарын ангаруга
багьпталган. Пэрменд1окигаларга курьинан бай сюжетгер ж еке тяпаны
бшмдшкке, ел болудьщ амалдарын одеспруге беймдейш. Адамньщ
©суше, калыптасуьша прек болатын елсуйгшгпк, достыкка берисгпс
ынтымакшылдык, байкампаздык жэне сергекпк касиеттердд санасезтмге уялатудьщ ыкпалды амаддары улпык кундылыктардан бастау
алатындыгы монографияда гылыми-танымдык денгейде эерделене.
9965-573-51-4
ББК 76.02 (5 каз)
ЖБижан Ж.К-, 2010
т С. Торайгьфов аг. П М У 2010.
3
ллгы сез
а уюметшщ 1822 жылгы 22 июльдеп Cioip жаргысы казан
елш тутас бодандыкта устаудьщ занды бастау ы бодцы, ал 1867-1868
жылы «Орынбор жэне Батые Ci6ip Генерал-губернаторынын казак
даласын б аскару ы туралы уакытша «Ережесппн» 210-тармагына
сэйкес казак жер1 Ресей мемлекепнщ мешшпне толык айналды. 1868
жылгы 25 марттагы «Дала Epeaceci» казакгардьщ Ресей билтне мулде
мрштарлыгын, тэуелдшгш ныгайта тустт
Ресейл1к бнл1ктш «Д а ла уалаяты » газетш шыгарудагы
максаты осы зацдык купи бар ережелерш т1рек етш, эскери казакорыстарга казак жерш альш беру, крепостной шаруа деп аталатын
карате пкендалерш казактьщ шурайлы жергае коныстандырудын
«эдш етгш пн» туейвдрш, казакгарды отырьпцпылыкка айналдырып,
жаксылык жасаймыз деген желеумен бодандык бугауында шырмау
саясатьш жузеге асыру еда.
Осыган орай, газетте Ресейдщ крепостной шаруаларын казак
жерше коныстандьгру барысында казакгарды отырыкшылыкка айналдыру, кяпя салу га уйымдастыру мэселелер1нде мемлекеттщ отарлау
саясаты багытындагы завдарга, ресми кужатгарга
Монографияда бул материаддардын взшен Ресей реформасьшьщ
казак елшдеп бил1к басына журетшдер1 ресейше сайлау етюзу едщ
га, казак-орыстары мен жергипкп 6
бе; 111
байлардын еелмкорлыкпен айналысу
жол ашуга катысьш жургендагпн казактьщ кеюреп ояу азамаггары
ангара бш гендт сарапталады. Казактьщ окыган азаматтары басылым аркылы ресешпк капитализмдос багьпта казактар вз тшн, дш
мен дшш сактап калу ушш бш м мен гылым жолына тусудщ пайдасын кврсетуде халыкка елеуда рухани колдау жасагандыгы гылыми
ецбектщ взеп болып отыр. Осы максагга газетге жарияланган казак
эйелдер1нщ eMipi, олардын тец д т, ана тш , дэр1герл1к кенестер,
жерд1 игеру, оны ввдеу, паидага жарагу, етмдердд базарларда сагу
сиякты сол кезевдеп когамнъщ аса мацызды саяси, экономикалык
жэне элеу метпк-тэдрмыстык мэселелерге эврнстикалык идете жэне
эмлирикалык багамда таддау жасалган.
гылым и енбектш мазмуны
каты насты
дал
беШмделудщ, нгерудш непздерш баяндайтын газетге
V#
4
материалдар халык болып калу, ел атану, бш м алудын ешршенддпн
зерделеу казак ДОй непзшде ашылады.
Монографияда патшальщ Ресейдщ «Дала уалаяты» газетш отарлау саясатын жузеге асырудьщ к^ралы ретшде пайдаланып, цензурага
алганымен осы кезевдердеп газетте кызмет еткен орыстын о зык
ойлы азамагтары басылым теориясы мен моделш X V III гасырдагы
еуропалык бедедщ басылымдарыныц ^станымы тэдргысында жасап, калыц кауымныц когамдык санасыньщ жетшуше ьщпал жасау
багытында караетырганы гылыми непзде дэйекгелген.
Гылыми енбекте казактын окыган азамагтары газет материалдарын ipiicreyae, оларды баспага дайындауда еси калыпты тастап, заман
талабына сай квзкараста кызмет аткарганы сарапталады.
Монографияда осыдан 100 жылдан астам уакыт бурынгы казак
елшщ тарихы, когамдык катынасы, саяси-элеуметгис, шаруашылык,
модени жэне т^рмыс ахуаддары камтылган материаддарды сараптауда
психологиялык жэне педагогикалык кагидалар прек болтан.
Е. Жуматаева
педагогика гылымдарьшын докторм,
профессор, акадамеик, Ресей Федерациясынын
Педагогикалык бшм беру халыкаралык
гылым академиясынын К о р р ее пондент-Мутгнсс!
5
КЕР1СПЕ
Казак даласында «Турюсган уалаяты» газеп (1870-1882) алгаш
рет «Туркенстанские вести» газетше косымша ретшде 1570 жылдан
Ташкент каласында шыга бастады. Алгашкы кездерде айына терт нешр,
оньщ eioeyi казак типнде, cveyi езбектшнде шьщш. Б1разуакьптан кешн
«Турюсган уалаяты» газеп орыс редакциясьшан белипп, дербес газет
ретшде казак тшнде шыгып турды. Осы газеттщ «Туркенстанские вес[гшдалелдеу максатында галым Кдмбар
газетшщ
Атабаев деректану жешндеп шлыми-зерттеу ецбепнде: «Турюсган
уалаяты» газепшн; тарихын ашу, максаты мен мшдетш керсету уппн
«Туркенстанские вести» газетшщ шыгу тарихына токталуга тшсшз.
Ce6e6i, баска да Турюставдык жергшкп улгтардьщ газеп сиякты,
«Т У Г-д е» сол газеттщ косымшасы ретшде шыккан» [1],-деп жазады.
Сондай-ак, ол келешек газет редакторы пггабс-капитан Н.А.Маевтщ
ез колымен жазган «1870 жьитгы Ташкент каласында шыгатын «Тур­
кенстанские вести» газетшщ хабарландыруы» жариялангандыгьтн
айтады. Осы хабарландырудан келпршген узшдщен «Т У Г » алгашкы
катынас кагаздарда «Косымша» екендш айтылгандыгына токталады.
Хабарладдыруда « Туркенстанские вести» газетш шыгарудагы Pecei
туша максаты: «Россия смотрит на Туркестанский край как на свою
новую, неотъемлемую часть, которая неминуемо должна исподволь
подчиниться общему строю русской жизни» [2], - деп жазылган.
А л «Дала уалаяты» газеп 1888 жылгы 1 кантардан 1902 жылгы 12
cayipre детан Омбыньщ Дала генерал-губернаторы канцеляриясыньщ
жанында шыгарылды. 1894 жылга дейш бул газет Акмола облысыньщ
ведомство сында ерекше устеме тур1нде шыгарылды. Сол жыл­
дан бастап «Дала уалаяты» газетшщ Акмола, Семей жэне Жепсу
облыстарындагы косымшасы ретшде «Кыргыз дала газеп» деген
атпен шыгарылды (редакторлары —И.Козлов, К.Михайлов, Г.Абаза,
Лавров, ал косымшаларын Е.Абылайханов, Д Султангазин,
[уйсембаев аударган. [3]. «Дала уалаяты» газетшде де патшалык
Ресей «Туркенстанские вести» жэне онын косымшасы «Турюсган
уалаяты» газетш шыгару устанымында болгандыгы айкын.
Алм аты «Г ы л ы м » баспасынан шыккан, курастырушы
Y .Субханбердинаньщ «Дала уалаяты» газетшен (1888-1902 жж.)
жинакгаган материалдарынын 270-тен астам сандарында Казак, Typiic,
Турюмен Ногай, Башкурт, ©збек, Армян, Орыс, Кьггай, Грек, Жапон,
Унт . Патзсы* Аоаб. Испан. Литва, Фин жэне тагы баска халыктардын
6
адыз-эцпмелер1, epreiinepi мен макал-мэтелдер1 жарияланган. Оларды жинап бастыруга А.Е.Алекторов, А.А.Ивановский, М.Белье кии,
М.Миропиев жэне сол замандагы казактьщ окыган азамаггары Бокен
Абдыков (Омбы облысынан), Жэке Сакатай углы Туранов (Омбы
оязыньщ Бокырау елшен), Жагьшар Айманов, Мухамеджан Ибрагим
углы (Покрау елшщ казагы деп кол койган), МэшЬур-Жусш Кепеев
(Баянауыл), Корабай Жапанов (Баянауыл), Бодаубек Райымбеков,
Ташмухамбет Сейфуллин (Омбы кадет норпусынын тури ттлдершн
MyraniMi), Ыскак Шуленбаев, Отыншы влжаиов (Павлодар оязы),
0м1ре Айтбакин (Павлодар оязы), Гульбат (теп жазылмаган),
Шахзенде Исш углы Шорманов (Павлодар оязы Аккел1н елшен),
Асылкожа Курманбаев, Султан Алпысов (Jlenci оязынан), Барлыбек
Сырганов жэне баскалары зор ецбек еткен. Сонымен катар, газетге
Л.Толстойдын, ИА.Крыловгын, М.Ю.Лермонговгын, ИС.Тургеневтш.
Г.И.Успенскийдш шыгармалары аударылып, белгш зерггеупп-галым
А.Алекгоровгьщ жэне тагы баскаларьшьщ зерттеулер1 белгш 6ip
жуйеде жарияланган. Гылым и жумыста адамныц шыккан те пн,
ескен ортасын бшуге, отбасынын тэрбнесше мэн беруге, беигамдык
психологи ядан арылудын амалдарын жасауга, ел мен жерда кастерлеп,
салг-дэстурге 6epiK болуга жэне осылардыи непзшде казак дш мен
дш н, халык деген касиетп угымды жогалтпай кеш н карашыгындаи
сакщуга пэрмеш бар газет материалдарыньщ танымдык, онегелш жэне
агартушылык мэш зерделенд!.
ГАЗЕТТЩ М ЭД ЕН И-АГАРТУ САЛАСЫ НДАГЫ Ж ЭНЕ
¥ЛТТАР ДЭСТУРЛЕР1 ОРАЛЫ МЫ НДАГЫ БАГЫТЫ
«Дала уалаяты» газепшн 1888 жылгы 3-саньшда «Мужской
гимназияда ягни еркск балалар окитын жерде» атты шагын мякяляля
Омбы гимназиясында окитын казак балаларыньщ 1888 жылгы 3-mi
январьдын тушнде епизшген мэдени ic-шараларга, ойын-сауыкка
катыскандыгы бш м алудыц алгашкы кезещндеп жеттстт ретшде
бершен. Омбыдагы эрбф мектепханаларда балаларга бш м берумен катар, ойлау, туйс1ну каб!леттерш жеттдщрш, сергек болу га
дагдыландыратын турла ойындар уйретшепш баяндалады. Балалардьщ
арасындагы ойлау кабтеп жогары ею бала Дала Генерал-Губернаторына арнал елец шыгарган. Балалар елец айтып, музыка аспаптарында
ойнаган. Мунда тогай шшздеп алан, алау жанында турып, ауылдастарьша согыстарда жасаган ерлистер! жайьгада эцг1мелеп тартан
дружинада 30 жыл кызмет еткен солдаттыц суреп салышан картиналар койылган. Бул ic-шараныц етюзшу максаты -мектепхананыц
оку удерйлерщце мугашм мен окушыныц арасындагы туешушшкп
жэне ынтымактастыкгы ата-аналардьщ назарына салып, патшалык
билис казак балаларын окытып, бш м 6epin жатыр деген акпаратгы
тарату Сонымен катар, Ресецщ коргау патрноттык тэлш деген ойды
дарыту саясаты да мектеп билеуполертщ назарьгаан тыс калмаган.
Дегенмен, бш м беруде м^талш мен окушы ынтымагы балаларды
с ауатгандырып, оку шылар катарын кебейтедо дейпн умгпее жвтелецда.
Шагын макаладан мектепханада оку окьпумен катар кепшшк мэдени
ic-шаралар епозу барысында шэюрттер ой-ерюшщ есуше ыкпал
жасайтын эртурш педагогикалык эдклер колданылганы байкалады
«Дала уалаяты» газетшщ шьн армашылык кызметкерлер1 осы
1888 жьивгы 16-саньшда «Бф атакты табылган нэрсе» немесе «Аралас»
деген атпен он жолдык ахиарат жарияланыпты. Мунлп К^ытай филосо­
фы, ойшылы, данышпаны Конфуцийдщ сол кезецнен 800 жыл бурын
жогалып кеткен Хуанг-Кана жазбасы Жапониядан табылганына орай
Кытай ел1 аталган гажап колжазбаны мукияттап кепарш жазып берулерш сурап, Жанонияга ез екщцерш ж1бергендер1 ту рапы айтылган.
Акпарат кезщде ескершмеген, жайандасу заманында мацыздьпыгы
айкындала тускен, Конфуций айщан улпык крдылыкгын емфшецднш
туешген Кьггай елшщ тэрбшлпк багьптагы уяанымына назар аударщды.
Осы орайда «Звезды мировой философии» таралымыньщ «Зо­
лотая философия» энциклопедиясыныц авторы Павел Тарановтыц
8
жазган Конфуций туралы дерепне назар аударайьщ. Ол былая деп
жазады: «Кене кытай философы Конидий (22.09.551 - cdyip 479
жж. 6. д.д.) шыгыстагы Чанпин тауыньщ бауырындагы Jly княздагшде
туган. Отбасы аксуйек руынан, оньщ экеа Лу кшвдшнщ Цзоу уезш
басвдрган, Конфуций ту ганда экеа 70 жаста болыпты, кедейлеиген
KC3i екен. Конфуций 3 жасында экеден, ал 17 жасында шешеден жепм
калады. Бул отбасында ол кезде 9 кыз жэне 6ip жарымжан ер бала
бар едь Конфуцийдщ бойы 1 метр 91 сантиметр (Петр I-нщ бойы 1
метр 90 сантиметр Ж.Б.) жэне денеа ©те ipi, басында «будырлар»
болтан. Конфуций 19 жасында уйленген. Ол ту ганда Кун Цю деп ат
койылыпты. Оны сыйлайтындар бул апы Кун Фу-цзы деп езгерткен.
Кун Фу-цзы деген свз Кун Курметп ¥стаз деген угымды бщщред1.
Б1рнеше гасыр вткен соц (X V II гасырда) Кд>ггайга келген миссионериезуиггтер кытайлык дананыц ойларын еуропа мэдениетшщ игшгше
жепозш, оньщ атын латыншалап Конфуций койыпты.
Конфуций 03 ем1ршде терт нэрседен кашьщ болтан:
- ол магынасыз бос ойлаудан аулактанган;
- езшщ гшарш \з1дщ-кес№ц, айттым 6 in i деп санамаган;
- кьщырлъщ керсетпеген;
- езшщ жеке басы туралы ойламаган.
Пифагор жэне Сократ сиякты Конфуций де шшш ауызша
окытвдн, артына 6ip жол да жазбаша ецбек калдырмаган. Конфуцийдщ
1л1мдер1 мен улагатты ойлары кешнп урпакка оньщ оку шыларыньщ
жазбалары негшнде жеткен. Конфуций езшщ тыцдаушыларынан
кундел1кп турмысына жететшдей гана акы алыпты. Конфуцийге бай
шэюрттер1 «мектеп» уйш альт 6epin, жалпы унем1 каржылай кемек
6epin отырган. Конфуцийден 3000 шэюрт бш м жэне тэрбие алыпты.
Оньщ 72-ci Конфуцийге еркеше жакьш журген, ал 12-ci онымен удайы
6ipre турып, 6ipre журген. Алпыс алгты жыл ешн аралап, ез шмш
ш
w
соды таянганын сезш, ипмш таратуды токтатыпты.
Шэюрп ЦзььКунгпен эцпмелескенде Конфуций квне уакытка
оралып отырган. Конфуций: «Менщ окушым атануга умтылган б1рде6ip билеупп болмады-ау», - деген сездц жш айтып журген. Qm pim n
соцьшда Конфуций: «М ен елгеннен кейш мешц briMiMjai жалгастыру
жумысын кш алады? - деп айкайлаган екен. Бул оньщ сощы ce3i
болыпты. Шэюрттер1 Конфущщщ ем!ршш сощы кезшде ез1 айщан.
кецш налагай шагын езеннщ жагасына, кипаристер панасына жерлеген. Жиьфма гектар алавдагы Конфуцийдщ басты храмы мен
пантеонындагы (мазар, атакты адамдар койылатын орын) Конфуцийге койылган ескерпаш тугырында: «Эулие, ец квреген, керегендш
кабшетп, дарынды дана Конфуций —онын рухынын тыныштанган
жерЪ», - деген жазу бар.
f
555 жылы Конфуцийдщ курметше эрбйр калада храм, тургызу жэне
олхрамдарда жуйел1 турде тасапык беру туралы императордьщжарлыгы
шыгады. Алгашкыда осындай храмдардагы басты алгарда (ппркеудщ
басты белмесщде, тасапык беретш орын) Конфуцийдщ агы жазылган
еске алу тактайшалар турды. Кешн ол скулыпураларга ^ыстырылды.
Ауызша сакталган эцпмеде Конфуцийдщ гасырлар сактап,
боге жеткоген «Ш ицзин» («Книга песен») ецбегшде б.д.д. X I -V II
гасырлардагы уш мьщнан астам халык жэне салг-жора эндершщ 305-i
1рйсгелген деп айтылады Сол сиякты Конфу цийдщ «Лунтю й» («Б е­
седы и высказывания») жинагын шыгару ушш 80 жыл уакыт еткен.
Бул жинак алгаш рет б.д.д. 400 жыл шамасында жарык керген.
Конф> ций тэрпвгп кад1р туткан. Е стн щ алдында жоке, сабан,
камыстан тыгыздап токыган тесешш (циновка) женздз жаткдн уйге
ирмейдд екен. Конфуций: «Адам табигатынан 6ipi-6ipme жакын, ал
дагдысы жагьшан 6ip-6ipmeH алые», - деген угымды басымдьщта
устаган. Конфуцийден емхртк шамшырак erin алатын сез бар ма?
- деп сураганда: «Иэ, бар. Ол - мешрщдалда» [4], - деген.
Окырман назарына усынылган «Д ала уалаяты» газет1ндеп
бул макала адамзат кундылыгын багалаудыц мэнш ацгартады,
кундыльщтардьщ табигатьш, олардьщ элеуметпк шыцдыктагы алатьш
орнын бьиуге жетелейтш элемтану аксиологиясын —(грекше кунды,
ш м ), дуние кубьшыстарын таньпу шмш зерделеуге, гносеологияны
- (грекше - бшм, ш м ) байыптауга эрекеттеицпредо.
Акпарат б гздщ заманымызда да озектаигш сол калпында сактап
отыр. Егашздщ баспасездерщде Кытай Жапониядан Конфуцийдщ
ецбектерш беруд1 сурагандьлы жэне руламаньщ улагаттары жайында
бугш де жазыла бастады.
1888 жылгы 7-саньщдагы жарияланган «Багзы 6ip уакыттарда
мирастын белмектнт 6ip гажап болады-дур» деп аталган дидактикальщ
енпмеде 6ip арабтьщ елвр шагында уш улына: «М ж н кешн калган он
жеп туйеш бел in, 6ipun жаргысын, 6ipm тогаздан 6ipiH> б1рщ уигген
6ipiH алыцдар», - деггп. Oneci елгален кейш уш ул оньщ айтканындай
бeлice алмай, жанжаддасып отыргацда курап о куга вкееппц танысы
келш, жащайды бшгеннен сон, белудщ тесшш усынады. Сонда ол:
«Эй, балалар, сендер жанжалдаспацдар, менщ мшш келген туйемд1 он
10
мунан
6ipin жартысын, 6ipin тогыздан 6ipiH, б!рщ у ш т * 6ipiH аласывдар,
eiii6ip жанжал кьшмайынша», - дени.
Балалар куанысып, белкже салганда жартысын алатынга он
сепздщ жартысы тогаз туйе, уиггщ 6ipiH алатынга алты туйе, ал
тогыздыц 6ipiH алатынга ею туйе тиед! де барльпы он жеп туйе
шыгады, ал аргык калган он сепзшип туйе иес1не калады. Эке мураны
ер балага ерюмнщ 0зiндiк ецбепш, мушк жинауга коскан удесие
карай тиесш улесш жумбактап калдырганы, балалардьщ вздер1
тусшсш, елде ошр танымы, парасаты бшк адамдар квмектесер де­
ген уштпен айткан. Эцпме мазмунынан казактыц: «Акылды кеггп
керген кенеден сура», —дейтш макалында нускалгандай казактьщ
улттык педагогикасындагы елгуметтж курылым аумагында акылдасу
кагадасыныц устевдот коммуникатикп удерктщ ыкпалымен жузеге
асатындыгъш керсетедЬ Бул —улттык тербиенщ сапалык Kepimci.
1888 жылгы 12-санында адамдардьщ бейтам ripixiuiiri когамдык
карым-катынастьщ кагидаларын, заддары мен зацдылыктарын бшуге
кедерп болатынын керсету максатында «Тага да жададан болтан Соло­
мон» деген такырыппен 22 жоддык Судеймен пайгамбардын урыларды
мойындату ушш тапкан eflici туралы шагын енпме жарияланыпты.
Эцпмеге К^ытайдагы сот жумысын журпзуппнщ тапкырлыты аркау
болган. Мемлекетпк менгшк пен жеке менпиктщ айырмашылыгын
айыра алмайтын жэнг жалпы когамдык терпгтп сактау ережежр1
мен нормаларын мулде бшмейтш тым адгал ауылдьщ ею адамнын,
мемлекетпк иелистеп орманда кус атып журген кезщде кузетппдердщ
кезте туст, жазага ушырауы - энгшенщ басты аркауы.
Мемжкет иелягщдеп ауладан кус атып жургендер кузетшхш
кергенде мылтыктарын тастай кашады, ал усталганда кшэс1зб1з деп
акталгысы кежд1. Ею анкау мьилтык кшенщ айгагы екендягш бшмейд!. Мылтык фздаа емес деп ез дуниежржн ездер! безед1. Сот
олардьщ занды бшмейтш ацкау екшднтн сезш: «Енш кутылдьщдар,
сендерге em6ip жаза салтаным жок, кайта беродздер, ездьездерщвдщ
мылтыктарьщызды алып», - дeйдi жауапкержрге. Ештеденщ женш
бшмейтш eKi бейбак оркайсысы ©з мылтыктарын алып, кайта
бастаганда, сот оларды жазага таргады.
Энпменщ м е т - нагыз тапкыр адамньщ 03i 6ip icrri бастамас
цен бастайтынын жене немед аяктаитынын мукият онлап,
алуы кажетпгш сезшудщ пайдалы болатындыгын угындыру.
ойлап жасаганы да, ойламай асыгыс уйгарымы да максатпен
4S
жасалады, орине, ойланып жасаган ic анагурлым пайда келт1ред1.
Сондыкган, icKe юркуден бурын максат 6ipiHiui турады, ойлаган icinzn
орындарда максатьщ кейш калады. Бул - ©м1рганудьщ карапайым да
пакты завдылыгы. Олай болса, максатьщньщ езще каншалыкты пайда
беретшш, оньщ айналаца зияны бар ма, жок па? —деген ©з1цщ-©зщ
тану удеркл месежжрте шбесен утыласьщ дегш парасатка жетедейт. Осыларды кецшще кондыруда халык айткан данальщтарга кулак
салудын кажетпп туады. Бул ретте Ж уст Баласагунидщ (болжам
бойынша 1015жмесе 1016 жылы туган): «Акыл, бипм бейш кюен Kicire,
к\сеид\ ашып бармас кылмыс ick e» [5], —деген дидактикалык угымы
жпзшде оилаудан халыктык педагогиканыц двиектер1 аукымдалады.
Эчпме идеясы гасырдан гасырга уласып, жалгасып кеде жаткан салтдестур, едет-дагдылар oiviip тшарибедер1 турщде урпактар тэрбиееш
жетшд1руге кызмет e iin келе жаткан халыктык педагогиканыц
кагидаларьш багааддаута ынталандырады. Пайымдай бшгвндер упдн
халык педагогикасыньщ арнасына косылатьш, оньщ сабактастык
кагидасымен астасатьга гылыми Herbi бар этнопедагогика танымьшан
нер келгдь Бул нерд1 кабьщдаган жеке тулга —индивид дещгешж жетед1. Ивдивид зердедеген объекпсш сомдап, нактылап, сол объекгшщ
ерекшел1гш, кажетгшгш дэлме-дел myciнЫретт нэтижелЁ образ,
парадигма жасайды, свит in, оньщ iiuKiсезшнщ нацтыланган нэтижеЫ
кудж^з корытындыга жетюзед1. Дуниетанымдык пайым алдымен
0Mip суру Т0ж1рибесщде сыннан ететшш ескеретш болсак, анпменщ
кещчге крнымды (бул гылыми угымды грекше - apodeiktikos, аподейктика - орысша —убедительный) кудшпз нетижес1, ецпмеде айтылган
Кдлтайдьщ сот жумысындагы сиякты тапкырлык ерекетт туады.
Олай болса, ецпменщ мазмунынан ер адам халыктык педагогика
кагвдасыньщ жпздерш сезшш, танып, колдана бшсе, ©Mip cypin
отырган когамды дамытудыц алгапщы кадамдарын акылдасып,
кецесш Lnrepi дамытудыц (олемнщ кай елщце нвмесе кай жерщце болсын 6ip гана улт жеке дара окшау журш, едевдш дамуга жеткен жок),
парадигмасын жасау мумюндпл туады деген угам ацгарылады.
1888 жылгы 12-сандагы ушшнп 6ip макала* а «Орыстардыц Орта
Азия шпнде турган мус ылмандармен в;алай турмышлары» деп такырып
койылыпты. Макалада Сырдария облысында 25 жыл бойы турган
улыкгардьщ midpi бершген. Ресей мемлвкетшг караган осы кезец шпнде Орта Азияда турган мусылмандар мен мувда коныстанган орыстар
арасында татулыкгьщ, тыныштыктьщ нотижесшде тек кана жаксылык
болып отыргандыгы баяндалады. Макаланы уй ымдастырып, газетке
12
жариялаушылар слздщ орыстар осы ешрге келмеген туста жергипкп
мусылмандар 6ipi-6ipire жуыспай, ©зара согысып, 6ip-6ipiMCH кырги
кабак журш, кадтыгыстар жш болып турушы ед! деген меселеш алга
тартады. Орыстар жерплшт! хальщка куш кврсетпей, адамгершшж
карым-катынас жасап, колдарындагы барын 6epin, кбмектесш,
ездер1тц уйренипкп бил1к дестурш дурыс пайдаланып, татулыкга
туруга жардай турызгандыгын айткысы келген. Осы 25 жыл шшде
б1рде-б1р мусылман наразылык бшд!рмеген. Орыс саудагерлер1, яки
ешрпаздары ел хпдндё жургенде колдарына кару алмай, жайбаракат,
еркш журген. Улыктар муныц 6epi орыс дестур! деп туспшрш,
казактыц адамгериилзк психологиясыныц ьщпалы екщд!гш куркелеп,
айткысы келмей, орыстар дшшщ керемеп ретшде кврсетедь Журген
жерлершде еркашан халыктыц штипатын, сый-сыяпатын керш риза
болтан орыстар вздершщ кемектерш 6epirrri. Соныц нетижесище,
дшшщ, тшшщ езгешелпстер1 болтанымен орыстар мен ж ер гш п т
тургындар арасында TycimcTiK жаж достык карым-катынас орнай
бастаран деген п1к1рд1 казак Кулагина жетюзуге ынталанган.
М акалада керсетш ген халы ктар арасындагы достык
езарасыйластык, TycimcTiK ынтымакка, б1рлжке жетюзе'пнщ, сонымен 6ipre, ер халыктыц адамгершшк кундылыктарына штипатпен
карап, оларды салыстырып, ем1ршец кундылыктарды сараптай
6inin, ем1ртанудыц, когамтанудьщ жогары децгетш жетудщ м е т
бар екендичш епшм карсы niKip айта алмайды. Макаланы окыган
адамныц орыс пен казактыц арасындагы достык деген угымныц
баламасы ретшде туган «тамыр» деген сездщ осындай татулык пен
ынтымактыц жпзщде туган болар деп те ойлайсыз. А л айда, макала
авторлары кедейлш пен ауыр жумыс аркасьша баткан карашепкендикр
казакпсн тату туру турмыстарын жаксаргудьщ ©3eri екендкльс кездера
жеткендичн касакана айтпай тасада калдырган. BipaK, дШ мыкты
казак муны тус!нген. ^азактар да турмыс-т1ршийгш жаксаргуды
ойлап мужыктармен алыс-берю жасаган. К^азактар осы туста:
«Шыгасы шыкпай, Kipeci юрмейдЪ), - дейтш ©Mip тeжipибeciн, TipminiK философиясын TipeK еткен болар. Муныц мегасш сараламай
орыстар казакка тыныштык екелд1 деп ©з калауларын ныгарлау орыс
саясатшыларыныц казакты танымауынан нгмесс калайда отарлау
багытындагы максатымызды орындаймыз деген устаным екендш
c©3ci3 TyciHiicri. Казактар бул ретте: «Сыота сый, сырага бал», «Озщдь
езщ сыйласац жат бойыцнан туцикр» жене тагы осы мазмундас
макал-метелдердеп тербиелш мещц ripeK еткеш де анык. Орыстыц
13
бодандыкты ныгайту nemni басым керсетшсе де, когамдык; м е т
кунды бул макаладан жеке тулганы калыгггастыруда ©зге халыктардьщ
двстурш игерудщ кекжиеп кершгдо.
Макаладага 6ipunui дерек - казак &шне алгапщы Ресей коныс
аударушыларыньщ Kenyi кай кезевде болгандыга, екопш дерек - катар
eMip сурген ширек гасыр шлнде орыс крепостной шаруалары мен
байырта туртьщдар, казакгар езара тусшкпп жур дегеи ей шецбершде
лнда, буратана халыктар алдында орыс билйлнщ беделш
кетеру. Солай болса да, окырман аталган дерекгерден Рес'ейден казак
жертве алгашкы коныс аударушьшар ирпшпкке адал болу психологиясына ден коиганы, дестур алмасудын пермендингш аикьщдап, татулык
катынасты орныктыруга мумкшдж жасалгандыкы сезтгдь
Жалпы халыкгардын ©MipraHy басгауывдагы зерделуде езгешелйс
болмайды. Дурыс пайым адамзат кундылыгына зешндеме жасаудан
шыйратылады. Казак дш ш ч ©ркендял де - акьш Heci боламыз, акыл
токгатамыз дегенщше таныганыцнан, бшгетщин тыс тагы да тануга
жетелейгш уплмдар туатындыгын сезшуден арылмаудьщ нетйжесь
Кдзактьщ кещетштщ, -прпплж ортасыньщ (завдар, двстурлер жене
Ko f b m талабы, мвдени нормалар, кундылыктар жош т.б.) ауыспалы
мэнш табуга, ©згелерден уйренуге, уксасуга уздшпз беюмдепудщ
ыктимап тустарый калт ж1бермей ойласуга умтылысы, дуниепгануга
пеюлдшял каз1рп урпакка жол бастау болып кеяедь Мундай толассыз багамдау юеппктщ далтш табуга жетелейдь Патшальщ Ресейдщ
бодандыга кезшдеп кемспу жэш халыктардыц хальщтык атауын
сирек айгып, б1ртшдеп умыттыру саясатыныц астарындага кедес
халкы аталуьш ныгарлауга багытталган ком м унист идшлогияныц
аукымында казак мулде тумшаланып калмады. Ултгык бейнесш аша
тусетш салт-двстурш сактай бшген, пайымы мигам казак eni каз1р
влемдйс децгейде вз дшшщ емршендвпн керсете бастады. Казакстан
тезеладздне алган 18 жылдан берт ©зге халыктарды казак дипнщ
влБмщде уялатып, топтастырып, татулык пен достыктыц, сабырльщ
пен т031мдш1ктщ тугырында ел болудьщ енггесш айшыктап отыр.
Ka3ip Казакстаннын Павлодар облысында 747,3 мыц адам турады.
Олардын 337300-i казак барлык туртынньщ 45,2 пайызын, 291000-ы
орыс - 39 пайызын, 50000-ы украин - 6,7 пайызын, 24000-ы гемк:
—3,2 пайызын, 16000-ы татар —2,1 пайызын, 7000-ы беларусь —0,9
пайызын жене 22000-ы ©збек, кыргыз, уйгар жене т.б. улттар —2,9
пайызын (облыстык статистика баскармасыньщ 2008 жылга жарта
жылдык машмеп бойынша) курайды. Облыс тургывдаоынын бета
14
адалдык пен адамгеришикп прек етш,
отбасын коргауда, урпак вс груде адамзаг кундылыгына ден коиып
©Mip сурудщ осы сара жолын таддап отыр.
Газеттщ 1888 жылгы 13-санындагы «Салем достыма далада
турнныш» деген газет шыгарушылар алкасынын атунак жазылгаь
макалада Ахмола облысыцда шыгарылыи журген газетпн жанынан кыр
казактары уппн косымша газет шыгарылуы туралы акпарат берикдх
Газетп шыгаруга евдрдщ сол кездеп билуш1с1, пагшаньщ генералотинфантериш Герасим Алексеевич Колпаковскии ыкпал жасаган
ГА.Колпаковскийдщ газет ашуга турш болу аркьиы патша жархыкгарь:
мен билжке байланысты шешщдерд! жариялап, жогары билистщ innci
жож сыргкы саясатын халыкка тусщщре отырып, жерплжп бишкпг
баскару денгеган букарага корсетуд1 кездегеш белгш. I .А.Колпаковскир
осыпайша езшщ сауатты баси 1ЫекендкЧн натшага кврсетш, сешмие юру
кезделсе, epi жеряхтисп1ургындардьщ кукыкгык сауат денгеиш кетер}
аркылы оз беделш ocipiii, кегггщ сешмшв ену амальш каристырган. Газет
шыгарушылар да Г.А.Колпаковскийдщ ipi жеке тулга екенщгш даралап,
онын баскапу эдютершщ гюрмсадътхгш кегаштктщ назарьша усынып.
толш aw каже
деген тужырым шьп'аруга болады.
Ойткеш, макалада гасралдыц бул ici кыр казактарына да найдалы, зацды 6iny непзпще отырыкшылыкка кеше бастаган туста
шаруашылыкты журпзудщ нускаларына суйенш, омы дамытудыц
тесшдерш уйренуге болатындыгы тусшд1рй!ед1. Газетте жарияланаорындш
халыктын жазган арыздарына мер баскашшн езпще жергшшт! ауылнай кызметкеpnepi пара алуына занды турде карсы туру мумкшдгп
Макал адан
эактарыньщ
зацдылыктар
устанымы да кер1нвд. Газет тужырымдамасын жасау Yшiн газет
кызметкерлер* ел шпн аралап, журпъщ турмью-таршиппмен таныскан.
Олардыц мундай теж1рибехл газет шыгарудын гылыми н т з ш жасауга
бастау болтан. Бул туста акпараттъщ агартушылык м е т айшыкталады.
Агартушыльщтьщ казактар Yшiн пайдасыньщ каншалыкты екшш
багамдау окырманньщ ойлау денгстнг тжелей катысты.
Газетп окыгандардын сй-epicrepi ecin, -дейд1 авторлар, нкогамдык
катынастагы киы ндыкгарды жецудщ амаддарын уйренедг, бшш алады.
Одан epi авторлар Эбуханнан Алтайга дейшп, Есшден Шуга дейшп
V*
16
бурый куландар мен киистер жене баскада авдар жортып, кустар ушкан
далада кепип-конып, мал ес^румен айналыскан аймакта бурынгы
кешпелипктен отырыкшылыкка айналу удер1с1 барлык казактарга
егшплМкп icocin кылып, бш м альш женз ауыл медеииетш кетеруге
ыкпал жасайтынын баяндацды. Епнпшакпш айналысуда мол oraMi
алудыд Teciroepi де газет аркылы жариялатыны, сонымен катар, жалпы
мал жеш егшвю алынган ешвд! акшалы Мескеу байларына caiy ж о
льщда жумыстар жешнде де усыныстар мен сураныстар жариялатыны
айтылады. Жана нарыктык катьшасты игеру аркьшы Европа елдерь
мш экономикалык байланыстар басталып, казакгарды да шетелдер
журты танитындыгы кыр каза ктарыны д назары на усынылган Муцдай
когамдык меш бар акпараттар кегашлшгщ назарына uiiryi ушш газет тарату жумьюыньщ мадыэдьшыгы да макаладан орын алыпты. Сондыкган,
басылым шыккан кунген бастал, пошта тасушыньщ тез жумыска Kipicyi
кажетпп ескерпждо. Енд1 бурьшгыдай ауыл-ауылга ат шабарманын жь
бермей, пошта байланысын дурыс пайдалану пысыкталады. взш щ кара
басьшьщ байлыгын ecipyni гана ойлайтын кейб1р керкау байлар патша
шыгарган заддарды кепш ткгщ колына кеппгш тиюпе бегет болмай,
газетп окырман колына тез жетюзудщ камын жасауды айтады. 1^азак
елшщ шурайлы жайлауы, суы, кел1, езеш кеп, таулы ещршрш тшмдо
пайдаланып, мол вшмге жету ушш ершбей ецбек етуге шакырады.
Соддай-ак, авторлар газет «Ел inii - еш р кешшз» дегендей Атыгай
тукымынан Арыслан, керей тукымынан Орынбай сиякты акындар бар,
солардьщ ежцдерш жариялау аркылы шыгармалык кабшгтш кетеруге
мумкщдпс беретшдитн де тиянактаган. Аталран макалада казактыц
болашагы бш м алу жене едбек ету жолыдда тату болудын м е т де
тусщдаршген. Макала содында: «Окыцыздар газетш Ьем таныс болып,
акыл зетндервдзщ арттырмак керек-дур, ез пайдаларыдыз ушш Ьем
барша Kenmeni халыктардыд кажетп уипн», - деген авторлар niiripi
жазылган. Макаладан газет шыгаруга ынталы болтан патша гешралы
Г.А. Колпаковскийдщ агартушылык iciH ел-журт дер кезщце тишда
пайдаланып, бш м алуга умтылып, патша саясатыныд астарын тусшш,
дурыс шегшм жасай бшу женшдеп ойды да адгаруга болады. Казактар
арасында Г.А.Колпаковский мен К.П. фон-Кауфман туралы жаксы
гшарлер айпылган. Сонын 6ipi ретшде Патшалык Ресейдщ тарайыддаган
жергшкт 1 басшыларыныд пнщде Жетгсу мен Турюстан елкесшщ
Г.А.Колпаковский мен К.П. фон-Ка>фман туралы М.Тудгышбаевтын
niicipre назар аударыдыздар. Ол К°кан ханды гы Ресейдщ кол астына
Жеткудщ Гежрал-Губернаторы Г.А.Колпаковскийдщ баацылыгамен
16
еткенш баяндай келе: «Край был покорен, и управление населением пе­
решло в руки русских властей во главе с первым военным губернатором
Г. А.Колпаковским (1867 г.), в том же году первым же гожрал-губернатором Туркестанского края, которому было подчш&ю Семиречье, был
назначен геиерал-адъютанг К.П. фон-Кауфман. Виднс* что правительство
ясно поняло ожидания киргиз, шло навстречу их желаниям и во главе
области, края были поставлены такие поистине замечательные люди,
подобных которым киргизы не видели до самого последнего времени,
а именно до назначения на пост генарал-губернатора генерал-адъютанта
А.Н. Курапаткина» [6], —деп жазады. Сонымен катар, М.Тынышбаев
осы енбегшде 1876 жылы Колпаковский Верный (ica3ipri Алматы)
каласында казак балалары ушш пансионы мен ер балалар прогимназиясын ашканы, сол пансионда М.Тынышбаевтъщ ез! жатып окыгацдыгы
айтылган. Сол кезде генерал Кауфман Ташкентте казактыц ер балаларына арнап пансионы мен гимназия ашыпты. Генарал Колпаковскии
Омбыда дала генерал-губернаторы болып тагайындалганнан кешн сол
Омбы каласында казак балалары окитын гимназияда пансион ашуга
бастамашы болтан. М.Тынышбаев генерал Колпаковскийдщ 1874
жылы Жепсу казак ескерйерше жердщ коп балшгшш 6inin, Jlenci
ояздык комиссиясын курып, оларга бершген жер есеб1нш казактарга
коп жер алып беритп. Осылайша Капал жеш Верный ояздарындагы
казактарга да жер бершген. Ал Кауфман 1880 жылы казактардыц
жайлауы тарылып калуына орай казактардыц жерше 1 октябрьден
кешн казактар малдарьш тегш жаю уипн циркуляр (буйрык-жарлык)
шыгарран. М.Тынышбаевтъщ тюршше, Г.А.Колпаковский мен К.П.
фон-Кауфманныц жогарыда айтылган ещрлерд1 бишген 1867-1899
жылдар аралыгы жеке деу1р деп саналады [7].
Окырман макаладан терт акпаратттьщ: 6ipiHmi — косымша
газеттщ шьпуы жене оган патшаныц жерплиш бщик ефлш щ 63i
мурындык болуы, оныц акыл-ойыныц еж ге етш усынылуы, екшнп
—газеттщ агартушылыкпен айналасатындыгы: халыктьщ 6uiiM алу,
ауыл болып коныс тепкен тургындардыц ауылдасу карым-катынас
медениетш игеруге байланысты едет-гурыптар мен дестурлерд1
уйрену, отырыкшылыкка орай Kecin ЭДржршщ багамдалуы жене
ауылдагы акындардыц шыгармашылыгын жетидаруде газеттщ
релш пайдалануга шакыргандыгы, у * ш ш —газетп кептщ колына
жетюзу бурынгы шабарманныц орнына сол кездеп жумыстьщ жаца
TYpi арнайы пошта кызметшщ пайда болгандыга, Teprimui —«Ецбек
туб! —зейшт», —дегендей жумыла жумыс гстеудщ нетижесшде жаца
17
нарыктык катынас елд] едемднс децгейге кетерш, халыктыц дшшщ
денгейш таньггатындыгы сиякты акпараттъщ терт кезш ашады.
МешЬур-Жусш Кепеев - газеттщ мазмунды, аудиторияныц
мумюндятн жинакгап беруге ниеттишт басым, ел камьш болмысымен
сйлауга бегам акылгей тулга. Ол —газеттщ таралымын байыту ушгн
газетке жазылушылар катарыныц кебе ю те, басылымньщ журттьщ
колына тиюше удайы алац болып, осы игшжп гстердщ жузеге асуына ез1ндж улесш коскан азамат. Оны Мешекецнщ «Дала уалаяты»
газетшщ 1899 жылгы 47-санында шыккан «Юм турар сез сейдамей
кецш кызса», - дейпн еж циш байкауга болады.
«Юм турар сез сейлемей кендл кызса,
Жазайын аз гана сез арты кыска.
Айтайын кецШмдеп бар кайгымды,
Жургенше innce сакгап бекер боска.
Шыккалы кырга газет кеп жыл erri,
Ojeni жазушылар екпшдетп.
Ею жыл еткениЕН соц умытылып,
Сол ce6enri кецш1ме кайты 6rni.
Кайгымньщ кецш1мдеп осы 6epi,
Агалар, сендерде бар бутан дерь
Yni кун болмай кайгыдан арылар ем,
Баягыдай тагыда жазса 6epi.
Шонаев кеттщ кайда, молда Юсиф,
Наурызбаев сен даты едщ пысык.
КецшшвЕя Серсекей де кете коймас,
Курбылар, жудеттщ гой еске тусш», —деген елец жолдарында
автордьщ ел азаматтарьшыц когамдык карым-каты наста пермендо
ic-ерекет жасауда, жалпы когамтануда, елумет камын ойластыруда
газеттщ алатын орнынын ерекшеличн иайымдауга шакырган уш
ангарылады. Халкын еж м елдершщ децгейшде еркендеу жолына
тусуге шакыруда толассыз толгану —МешЬур-Жусш Кепеевтщ
керегендап мен бай бшшшщ децгешн аныктайды.
Газеттщ 1888 жылгы 19чяныцдагы£Туткында болмыш Бибвдщ
бакытты болтан хисасында» (Кегесарыныц турасынан жазылмыш
нерседен алынган-дур) «Ражайып хикаягтар» деген макалага кол
койган автордьщ аты -ж ет бастапкы карйггер1мсн «И.Б.» деИ белгь
18
лснген. Хикая «Кенесары жерплисп тургындарга куш керсетш жур»
дегсн сылтаумен Улытау вщршг оньщ оощлнан патша кугыншы отряд
ж1бер>пьв орай туындаган окига н&пз£нде жазылган.
EKi зецб1рек алып жолга шыккан кугыншылар ¥ льггау бсйындагы
Тикукабыл даласы деген жерге токтанды. Бул 1843-жылгы июнь айы
болаты н ед1, —деп жазады автор «И.Б.». Осы жерде ею аггга турганнан
кейш, кай багытта жургенш бзлу уппн отряд бастыгы Арганата деген
жерден Кежсарыныц соцынан шолгыншы яаберумн окиганьщ шиеле*лс1 басталады.
*
^'
Одан opi вцгтме жещске жеткен ектем улттын атьшан бершш
отырса да Ka3ipri окырманга талай ой салгандай, - деп «Дала уа­
лаяты» газетш курастырушы У.Субханбердина атап кврсеткендей
Кежсарыныц соцына тускен жазалаушы отряд ханныц тутантуыскандарыньщ ауылдарын шауып алып, мал-мулкш талан-таражга
Tycipreni, бала-шагаларын олжалап бвлш алганы суреггеледi.
Шолгыншылардан 17 кундей хабар болмаиды, 6ip куш отряд
адамдары жараланган Кешубайды алып келедь Кешубай шалдын
жарасын танып, тамагын 6epin, сезге келген соц багытты сурап,
Жетщыз деген жайга аттанады. Он кун журш, таулардан, кумдардан
oiin, шаршап-шаддыккан кезде саялы агашы бар сулы жерге токтанды.
Bipi таза су iurin, ендi 6ipgr»pi аттарын оттатып, жайбаракат журген
туста жансыздардьщ 6ipcyi келш, ел коркып кашып барады дегш
уакытта, каскыр тарткан койдай жаралы ушшпп 6ip жолдасын
алып келвд. Мундай окыс окиганы керген атыраптын тургындары,
отрядтын казак-орыстары турган жерлерш тастап, жолга шыгады.
Ею сагаттан соц судыц аргы жагындагы вздёршщ колайлы дегш
жерлершг кашып бара жаткан ауыл адамдарын коркытып, отрад адам­
дары аспанга зецб1рек огын атады. Кашкандардьщ коп жылкылары
бар екен, соцынан куганымен кеп жылкыныц туягынан кетершген
шацнан оларга швее алмай отряд калып кояды. Кешн с ырнайлатып,
кержйжтш, жан-жакка кеткен адамдарын жинап алады. Ею кундей
от жагып, тамактанган отрядтыктар туткындарды босатып, сонымен
6ipre Кешубайды да ж!берш, коддарына: «Кешеке, капа болма, 6i3 сет
iчттеген жок едне, булай болып калмактык алланьщ тагдыры-дур Ьвм
саган буйггш залалдыц батып кеткенццп езщмен 6ip рулас казаптардыц
хатты
уппн»
балаларды, барлык мулистердо отрядта болтан казактарга оередо.
ындагылар ауыр жатдайларга конд1гш, «баска туссе бас пакпгыл»
с енгд1. Кой мен еиш ж рш сауып, карынга ток айрандарын
19
уйытып, бала- шагала рын кутш еш р кешед1. Олардыц колындагы
балалар кеп болатын, 6epi асык ойнап, костагы казакчэрыстармен ynip
бола бастайды
Bn6i шырагым
еп жаксы кылыктарын Kepin, курметтейдь Они зенб1ректен елген
уЙенщ гасасынан Кешскец тауып алып, асыретан. К^ызды жол бойы
ербиелгп, кугу ушш орта жаска келген казакпч колына тапсырады.
\нб\ оган тым жакын жургенд1кген оны еке деп атап бауыр басады.
Сентябрь айында отряд Ecin езешшц бойына келш жетедь Отрядта
олган казактарга кызметтер! ушш алгыс жариялавды, отряд бастыгы
ларлы патша наградасына усынуга уеде етед1. Алган олжаларын
туйеге артып, казактар ез жаиларыпа кетед1.
Бибi сол отрядта калып, ер жетш, 6ip офицерге турмыска
шыгып, балалы-шаFanы болып, ток еш р кешед1. Kyfteyi айына 700
тенге зейжтакы алып, зейжткершкке шыгады. Туткын ейелдщ жас
кызды «Биби шырагым» деп, Кешек султаннкщ перзагп деп аяп,
сыйлайтынына орай У.Субханбердина былайша аныктама жасаган:
«Кешек кш ед1? К^асым ханнын бейб1шесми тутан Есенгелд1, Саржан,
Кешек, Усен, Кежсары, токалынан туран жалгыз Наурызбай болатын.
Эцпмедеп Кешек Кежсарыныц туысы, - деп туешшгеме берген. Сондай-ак, У.Субханбердина ею жасында жепм калган Бибидщ атакты
бглмеул де мумкш деген болжам
Хикаядан:
- Ресей патшасыныц езшщ бодандыгындагы елдерд1 коргау
кукыгына суйонш, Кдзак елшщ Ресейге косылуына наразы Кежсарыныц
ел шшен ез курамына кол жинауы кезшдеп алауыздыкты пайдаланып
кугыншы отряд уйымдастырылганы;
- Кежсарыны шапкыншы, каракшы ретшде керсету уппн колга
тускен туткындарды бала-шагаларымен Kyrin, олжаларын косып
6epin, жайбаракат босату аркылы казактар арасында патшаныц, оныц
ескершршщ беделш кетеруге ерекег жасауы;
- Ж асестршдерге иггипат керсетш, жаксылык жасау шпзшде
казактардьщ орыс журтымен аралас отбасын куруга межбур ету
аркылы ассимилияция жасау сиякты ресейлж билштщ куйггыркы
саясаты байкала,.
Ражап хикая Кеязсарыньщ Ресейге карсы согысын казактардьщ
б1ршше еддер! коштамады деген угьщды бщщру жеж казак жерше келш
коныстанган орыстар арасындагы жана карым-катынастьщ алгашкы
белгикрш керсету максатында газет шыгаруга каржы беругт жергшш-
20
ii билжтщ тапсырысы бсйынша жазылган. Бул туста баспасез юмнщ
иелзгщде болса соньщ созш сойжген. Солай десек те, хикаядагы ¥лытау
ощрипц бай табигаты адамдар ешрше, Tipinmiriie, денсаулыгына демсу
болгандьшы жайывдалы бейнелеутутан жердг, едджп сезшугетургю бола­
ды деп ойлаймыз. Хикаяньщ мазмунын ашу максатыцда «Дала уалаяты»
газетшщ Ахмет Кенесариннщ «Султаны Кежсары и Сыздык» ютабынын
(1889 жылгы Тапжолтщ С J IЛ ахитина ТипоЛитограф1ясы), ал оны 1992
жылгы «Жаяын» баспасы кайта шыгарган данасынан мынадай узщщ келттрейж: «Народ Каесары хана кочевал в следующих местностях: Улытау,
Кичигау, Жиланчике, Тургае, Билауты и Булангы. В 1844 году отряд,
выступивший с сибирской стороны, разгромил в отсутсвие Кедесары
хана его аул, зимовавший в урсч. Акчий, близ Жезди и Улытау, и увез
оттуда старшую его жену Кунимжан-ханым. Узнав о нашествии отряда,
хан вышел против ьего со своим войском, но ге встретил русских, которые
прошли другим путем. Кенгсары хан, покоряясь воле Божией и следуя
изречению пророка —да будет над ним благословение! (27) —«Терпение
есть ключ к радости», стал терпеливо жда гь. На следующее лето он собрал
своих наездников и разорил и сжег укрепление, называемое по-киргизски
Адырлы (28), между Троицком и Орском. Мужчин, женщин и детей увел
с собою. Затем, обменявшись посольством с оренбурским гевералаом-губернатором, он вьщал захваченных в Адырлы людей и получил обратно
свою любимую ханшу. После этого он короткое время находился в мире
с Россией. В то время русские заложили укрепления у горы Улытау на
берегу р. Тургая при переправе называемой Тонкайма, и при переправе
через реку Иргиз (29), называемой Ярмулла, именно на таких пунктах,
через которые кочевал Кежсары хан» [8J.
1889
жылгы 7-санындагы едеби косымшаныц 25-26-беттер1нде
жарык керген «Карга мен лашын» ацыз ертепсшде Машекец жемтисп
мол жинаган карганьщ тым дандайсып, айналага баркылдап жеткен
даусы, оныц жинаган жемиктер1 баска коп кустарта, Tirm алгашкыда:
«мыыаумеяш жолдас болсам ©щрмде карным ашып, езегтм тала ма»
деп карга мен тату корил туруды сйлаган лашын баска кустардыц
кебейш кеткешне ыза болып, каргага гу й ш т, мацайдагы баска
кустарды да куып жхбергещцгз, сонда карганьщ: «Экем жегеш бок
ед1, шешем жегеш бок ед1, К¥СТЬЩ ет*н жегешм жок ед1. Енд! осы
кылыгым ©з1ме айып едЬ>, —дегеш карганьщ аргы тукымынан 6epri
келе жаткан елексе жеп уйренген ©Mip дагдысы осындай куйге душар
еткен ©кшшй суреттелген. Ертепнщ идеясында автор адам бейнесш
кустар (карта мен лашын) кейтнде усынып, ем1рде ютеген кпце
21
байыппен кара, ойынды ебден пысыктап ic кыпуга шакыртан ежгелж
м е т бар екендптн керсетед1.
1890
жылгы 16-санында жарияланган «Ражайып 6ip кус заманымызда» дегш ецпменщ де авторы —МешЬур-Жусш Копеев. «Павло­
дар оязыньщ Аккелш елшщ С.М. углы Шормановтьщ Орал тауынан
шыккан жаксы буркт бар едо. Халык пнщде атанган лакабы «Секеннщ
шубары» деп аталган едо>, —деп басталатын ецпмеде сол б у р ю т жиырма жыл ацга салып, Кекшетау ещрщцеп Уалихановтарга да белгип
болтан екен. Осы бурют жылына он бестш койьш оргаша есептегенде
жиырма жылда уш жуз тулкц ею каскыр жеш б1ршше коян алыпты.
Мешекец ецпмес!цце бурют алган тулюлердщ 6ipimK багасын оргаша
есеппен арзан багамен уш тецгеден койганда тогыз жуз тенге пайда
табута болатындыгын баяндайды, ягаи нарыкгык катынасгы уйренудщ
кажетпгш жетюзущ максат еткен. Буркггп 1889 жылы б1реудщ 6ip жаман
б у ркт жаралап кетуис байланысты Мешекец ецпмеде: «Жаманныц
кесапаты тиер hep жерде, жаксыныц шарапаты тиер тар жерде», —де­
гш казак макалын пайдаланган. Мешекец eMip сургш заманньщ казак
зиялыларыньщ 6epi казак ел1 Ресей бодандыгында болтанымен, елдщ
агартушылык жолында 1зденш, уйренудщ пайдасын жете сезшгевдигш
айтуымыз кажет. «Дала уалаяты» газетшде жарияланган макалаларда
мемлекетпк саясатка багамдап карап, мемлвкетпк тургыда ic-кимыл
жасауга шакырады. Оган бешмделу барысыцда адамньщ тулгалак ерекшелптн айкындайггын 6ijriMi мш 1с-теж1рибешрше суйешн, iniKi сез1мшщ
сегамд1 жогалтпайгьга кажеттипгш тудыратын саналуан езгергстерщ
салыстыру, эергтсу аркылы когамньщ елгуметпк-медени, агаргу салас ында кемеддшт, белггш 6ip кесшп мецгерш, ерюнджке жету муддесш
жолында уже косудан туындайдайтын угымта жетеледщ.
Ю ст Кепеев деп кол койылган осы газеттщ 1890 жылгы 18санындагы «Жаксы молда» дегш ецпмеде Судан жагасындагы
кайыктагы шыны ыдыстарга куйылган, аузы печатталып жабылган
суйык затгы кергш молда кайыкшыдан сурай келе, не екенш 6inin,
6 e p iH сындырган екен. Содан кейш кайыкшы жагадагы кузетшзнщ
комепмш Халифата алып келш, ол моллалыкка юм сайлады деп кейш
сураганда: «Меш кудай, пайгамбар сайлады...», —деген. Сол сетте Хали­
фа каЬарланып, молла, «Сена юм патта етш сайласа, меш сол мухтаадб
кылып сайлады», - дегвдде Халифа сезге токталып, ейта туеш, - «Бул
шыныларды неге сындырдын», —деп кайта сурайды. Сонда молла:
«Бул менщ кылган iciM, езщ кылатугын ic ед1, сенщ елщ келмей бара
жатканын бщщм, уе жеш сап киямет азабынан калыс кылайын дедам»,
22
—деп Халифп халыкка зиян едеттерге бастайтын ic-ерекеттердщ аддын
алу амаддарын табуга шакырады. Мэшекец ецпмеде: «Тес айьищын
батканын иесз бшмес, ат бзждЬ>, «Аш кад1рш ток бшмейдЬ>, —Деген
макаддагы казактьщ тешмдж педагогикалык манш айшыктайды.
Газеттш 1890 жылгы 12-санында Петербург университетшщ
шыгыс факультетшде окитын студенттерге шыгыс жэне казак
елдершщ ешр1н зерделеу/ц уйрету максатында:
а) казак даласында айтылган мон?олдардьщбилеп-тестеушен жэне
Токтамыс, Едцге батырлар туралы турпс-ногайдан калган сездердо;
б) Аблылай, Кенёсары хандар жэне т.б. казактьщ белгьш
тулгалары туралы, сонымен катар, XVII гасьфдан бастап Шыгыс
Туркестан тарихы женщдеп зерттеу жумыстарыныц тапсырылганына
орай акпараг бершген.
Ел-журт тарихын зерттеу ге катысты атаулы акпараттьщ тарихымызды зерделеуге бастау болтан алгашкы кадам екендогш баяндау
максаты кезделген. Кдзак жершдеп «Дала уалаяты» газетшщ казак
типнде шыгатын макалаларын пайымдаганымызда елкем^зге жер
аударылган орыс демо краттар ы мен агарту шыларьшьщ жергишеп
тургындарга патшалык Ресейдщ бодан еддершдеп саясатыньщ зиянды
жакгарьш багамдауга дэнекер болгандыгы да байкалды Осындай ойтуйнп КР YFА-ньщ академии М.Х. Асылбеков пен тарих гылымдарынц
докторы, профессор К.М.Алдабергеновтщ «XIX гасьфдыц екжпп
жартысы мен XX гасыр басьщда Ресей империясыньщ Кдзакстанда
журпзген отарлау саясатыньщ зардаптары (1890-1917)» деген
гылыми енбепнде де айтылган. Онда: «Дала уалаяты» газеп де патша
еюметшщ органы болганымен, казак халкыньщ ем1р-турмысында
прогресппл рел аткарган басылым. Бул багытта орыс галымдары
мен саяхатшыларыныц да ciHipreH енбектерш жокка шыгаруга
болмайды. Ocipece, В.Радлов, А.Алекторов, Г.Потанин, П.Обручев,
С.Гордлевский, А.Ивановский, Н.Пантусов, Н.Ядринцев, Вельяминов-Зерновтар орыс гылымын казак халкьша жепозуде айтарлыктай
кызмет етп. Олар «Ддла уалаяты» газетшщ ianemciHe жен сштеп,
камкорльщ танытып отьфды. Басылым жумысына жай тшектес больш
кана коймай, кандай такырыпты насихаттау жэне кандай гылыми,
эдеби материалды аударып басу женшде акыл-кенес 6epin, ездер1 де
узбей макала жазып турган» [9], - деп жазылган.
Жеке тулганьщ элеумет камы децгешне жетудщ сара багыты бш м
мен гылым екендтн карапайьгм адамдардьщ санасьша енпзу заман
зиялыларыныц максаты болтаньш, оны пайымдуда газеттщ релш
пайдаланудын мэнш жете туспнгенш, гылыми-зерттеу такырыбына
байланысты тьщ акпаратты кеппкпрмей дер кезшде жариялануы осы
ойымыздьщ долеш болмак. Казак арасында бшмймен кезге тускен
адамдарды енеге туту ici газеттш казакшасьш шыгарушылар санасында, каламдарыньщ ушында тартан, оны кальщ кауымга жетюзудо
вздер!шд парызы санагаы.
Ал 1890 жылгы 3-санында «Баянауылдан. Турмыс жайында
болтан хабарлар» деген такырыппен Саду акас Мусаулы Шормановтьщ
(«С.М.Ш.» деп колы койылган) Баянауыл ввдр1ндега ел баскару,
бш м алу жумыстарыньщ тугае казак елше катыстылыгьш баяндайтын макаласы басылымньщ еткен 2-санындаты «Казакта билердщ
хуюмшщ кандай екеш туральо> деген А.Е. Алекгоровпгьщ макаласын
окытаннан кейш туган ойдьщ жешех деп ойлаймыз.
Макалада казак билершщ жер дауы, ж еар дауы, барымта жэне
т.б. сиякты дау-жанжалдарды ретгейпн, барьшша дурыс \там жасайтын, елге эдьддтмен, ш еш ендтм ен, тапкырлыгымен, ккллшмен
белгип болтан билердщ жанына Ka6i летп, талантты жастарды косып,
бнлер мэжш еш е катыстыру аркылы тэж1рибеден вттозудщ халыктык
дэстуршщ еш рш еддш саралантан.
«Касым ханньщ каска жолы, Eciw ханньщ есю жолы» деп аталган
кагндаларга сэйкес бидщ шеппмже риза болматан жак еюшш 6ip
баска бите жугшгенде, ол би бурынгы бидщ шеппмш суряйдьт жэне
ол шеппм эдш болса сол уюмда бузбайды екен. Сондыктан, уппнпп
бите жугшу жолы кесшед1. Осы орайда: «Ер1ншд куны eici ауыз сез»,
- дейтш угым тугацдыты туралы мэлшет бершеда.
Ресей патшасьгньщ билш не караган казак ел1нде бурынгы би
укш 1 бойынша шеппм жасау дэстур! б1ртшдеп колданыстан кетепне байланысты жастар заман талабьша сай бш м алу га, тылыммен
шугьшданута бетбурыс жасауьшьщ кажетпгше назар аударылады.
Колдагы мулш байлыгын тек кана болыс болу icme тана жумсамай
бипмдену, гылымдану жолына салудьщ пайдасы зор екендтн кепшшк
калерше усынады. Би ататын алтан, болыс болып сайлантан адамдарга
б ш а д мэртебес! косылтанда, оньщ ру хани epeci кецейш, едщ мемлекет завдарыньщ талабы непзшде баскаруына жол ашылатындыты
ныкталады. Сондыктан, автор елдщ аукатты адамдары каражат
6epin, жастарды Томскще ашылган университетке, Омбыдагы
гимназията оку та ж1берш, ондаты талымдардан дэргс алу ына жагдай
жасауды усынады. Макаланьщ туйiHi - бш м мен ic-кимылдьщ 6ipJiiri сакталганда тана ойластьфылган нэтиже шыгатынын корсету.
24
К^азактарды жаратылыс танымынан тыс калмаганда гана inrepi басу га
мумюцдис туады дейтш тркырымга жетелещц.
Макалада бодандьщ кезенде окып бш м алган алаш азаматгарынын
салт-дэстур, жалпы казактыц ^лттык непз1 - тип, жер£, дцш мен д ш
аясында ел тарихын жан-жакты зерделеу1 Рессйдщ мемлекетпк
к^рылымын, билле жуйесшщ саяси т^жырымдамаларын айкындауга,
оньщ отарындагы елдерге каншалыюы пайда-залальш жеттк бшуше
кемек болатыныдыгьгаа да кещл белудщ мацызы нз^скалады.
Ал газеттщ 1891 жылгы 13-санында т т г е байланысты устанымы
мемлекеттщ шла жэне сырткы саясатындагы езекп мэселе екенднтн
аыьщтайтьш «Мемлекетпк тш» деген макала жарияланган. Ka3ipri
кезендеп айтылып журген жаЪандасудыц бастауы болтан сол заманга
сай жаца техникалардыц пайда болуына байланысты оны менгеруде
мемлекетаралык катынастарды ныгайту максатында Ресейде уш тицц
бшу тал абы зацдастырлатыны баяндалган.
Шагын макал ада патшалык Ресей ек1метшщ:
1.Мемлекетпк тш - орыс т ш , сондыктан, оны Ресейге багынатьш
барлык халыктар бшеш;
2.0р ^пгг 03 тш н бшеш;
3 Халыкаралык каты нас т ш - Француз типн бшеш, - деген
memiMi баянд алган.
Ресейдщ тш саясаты мемлекетпц iimci жэне сьфткы катынасын
нытайтуда еуропа елдер1мен бэсекелеспкте катардан калмаудыц
камына юр icy барысыцда колга альшган.
Жалпы барльщ мемлекетггер ездерше багынган халыктарга мем­
лекетпк тщщ уйретуге талпынады. Мысалга макалада осы ^станым:
«Немас елшде туратын орыстар да, поляктар да жэне баска халыктар да
нем1с тш н окып-уйренедц, сондыктан, Ресейдеп халыктар да орыс тш н
бщуш калайды», —деп тиянакгалады. 0 з ана тш н терец бшуге, оздер1
туратын мемлекет тш н бшуге жэне араб, нем1с, кьгтай тш н уйренуге
:умтылушылардан баска паппалык Ресей карамагындагы барльщ халыктар
француз тш н 6myi тше, ал мемлекетпк тш - орыс тш н бшу эрюмге пайдалы, мемлекетпк мекемелер тш н бшетш адамдар зандарды да бшетш
болады. Олай болса, б^л удерас мемлекетке де оньщ эр тургынына да
тшмд1 деген еюмет талабын окьфман назарьша ^сынады.
Одан кейш орыс тш н уйретудщ теттктер1 усынылтан: 6ipiHnri,
барльщ мектептерде, екшпи, Халыктык б ш м беру министр л1гше
карасты барлык училищелерде орыс тш н окьш-уйрену багдарламсыньщ
е н п з и т айтылган, ушшон, орыс тш н уйрену каж еттш тн тудыру
25
максатында сот жумыстарында жэне баска мемлекетпк ужымдарда ю
журпзуде, кызмет ж^мыстарына мемлекетпк т ы —орыс тшшен баска
ттл ештилмесш деген катан талапты халыктардьщ каперше салган.
Оюметтщ: «Егер каражат мумквдцг! болса емйрден кнындык
кврмей, езгенщ кемепне иек артпас уппн кемшде уш тщщ бшу керек»,
- деген т^жьфымдамасына Караганда келшсек казак-орыстардьщ, кейбф
болыстардьщ озбырлыгына ду шар болтан* коржынындагы каржысы,
мулю кувделакп кун кершген аспайтын бодан елдердеп карапайым
т^ргындардьщ копшшгшщ уштщщ уйренуге, бш м алуга мумкшдцсгер1
болмауын еске алганда уш тщщ мецгеру женщдеп еюмет уйгарымында
арамзалыктьщ астары да жок емес. Патшалык Ресейдеп орыстаддыру
саясатыньщ алгашкы сатыларыньщ (кагидалары) бул ызгары юмму ниспк,
кецеспк, топгалитарлык кезецге ^ртасып, кззф де оны женудщ киьщдыгы
тшлоздщ крдданыс аясьш кецейту барысында да байкальш опгьф.
О
лай болса, улттык муддею булжытпай етеуге тткелей катысты
анатш мемлекетпк тш болуын айгактайтын осы заддыталап—тэуелслз
Кдзакстанньщ Ka3ipri ттрлтвде де мемлекетпк езекп мэселе.
1891 жылгы 18-сандагы «Торгай облысына караган Ыргыз жайынан» деген такырьш бойынша арнайы уйымдастырылгын макаланы
окыганда Ресей Патшасыньщ казакгарды орыстандьфу саясаты орыс
мэдениетш окып-уйрету непзгнде жуэеге асырылгандыгы айкындала
туседо. Газет кожалары патша саясатыньщ гылыми негтзде журш
жаткандыгьш кальщ кауымга жэне мэселе аукымында аткарган icreprn
жогары билиске жетюзу максатын жете ойластырыпты. Осы максатта
уйымдастьфылган макал ада 1888 жылы ж ергш кп квшпелшердщ
кыздарына орыс тшш, арифметиканы жэне ic тиущ уйрету уппн
ашылган уш жылдык оку мерз1мд1 эйеддер ннтернатына 20 кыз бала
кабылдау жэне окьггу жоспарлангандыгы женшде акпарат бершген. Кешпелшер алгашкыда кыздарын о куга берме й, киындыкгар
болганымен, жершшеп султандардьщ кемепмен кабылдангандардьщ
бэр1 жаксы окып, оку багдарламасына сай бипм алып, iciiiy re уйренш,
орыс мэдениетшен внеге алып отыргандыгы жайында тиянакты айтылады. Торгай облысыньщ эю м пплт келешекге де осындай удерюп
жалгастырады деп уюмет атынан тшек бщщрген. Орыс мэдениетш
бшу непзшде евро па мэдениеттмен танысу, бшу орынды болганымен
казак кыздарын алдымен тек кана орыс типндеп оку орындарында
окьггу казак типе умыттырудьщ амалы емес деп те сипам дау айта
атмайды. Макалада болашакта бдамденудщ ьщтимадды мумкщднт
осылай керсетигген.
26
1891 жылгы 26-санында «Оны-муны» туракты айдарында будан
бурынгы 1888 жылгы 48-саньщдагы казак арасында ел билеушшер мен
окыту шылардыц орыс Tiлш бшу керектш, 1891 жылгы 13-санындагы
казактардьщ орыс тш нде бш м ал>гмен 1891 жылгы 18-санындагы кыз
балаларга орыс тшш увршу мэселелершщ жузеге асырылу барысы ту­
ралы тю рлер жалгастырылган. Осы макасатта «Дала уалаяты» газет!
«Турк1стандыктардьщ ж ергш кп газетшщ» 22-санындажарня лантан
Пскент каласындаты орыс тургыны - ж ергш кп тургьшдар мектебш
кергендел ойы туралы жазылган макаласын кайта баскан.
Онда аталтан мектепте ж ергш кп хальпсгьщ 10 бал асы окитыны,
муны аз деп есептейттш; ж ергш кп тургындар балаларын орыс тш н е
жэне орысша сауаттандырудаты орыс басшыларыньщ максаты кешн
балаларды эскер катарына алу деп тусшеттндш жайында аныкталтан
фактшер жарияланыпты.
.
Отан жауап ретшде мемлекет тургысында саналагын: орыс уюметт
жергшкп тургындарга июне олардьщ балаларына тек кана жаксылык
жасаиды, укш ет эркашан ездершщ ешмдершщ мэнш ешюмнен
жасырмайды, Рессй —улы жэне куатты мемлекет. Ресей жыл сайын
эскерге 200 мьщнан астам жастар вдбылдайды. Бул жайында газеттерде
егер жергш кп
тздргындардыц балалары эскерге кабылданатын болса, жергш кп билйс
басшылары аркылы хабарланады; ол кезде эскерге кебшесе сауатеыз балалар кабыдданады, сондыктан, жастарды эскер катарына кабылдаганнан
кейш окыту дэстуршщ бар екен дт ж етнде дэледемелер баяндалган.
Автордьщ осындай фактшерден кейш п ой тушш: ж ергш кп
курметн Бек Кули-Бектщ пшршше, мундай эцг1мелер ресейлк саясагты тусшбейтш надан адамдардьщ атуы н ан туган. Сондыктан,
балаларын орысша окыту га ж ергш кп тургындар кулкы болмай отыр.
Бул дурыс емес, керклнше, орысша оку кейб1р ересек адамдарга пайда
келпреда.
ушш кажет деген ой-ппарлерш пзбектей келе. отан карсы туру думой
немесе касакы адамдардьщ ici, олардьщ мундай сездерше сенбеген
дурыс деп «жаны ашыгандык» свзш окырманга усынады.
Атаулы макала - патшалык Ресейдщ ж ергш кп билиске берген
тиселей тапсырмасы бойынша жасалган юсапардьщ корытындысы.
Бул icre патшалык Ресейдач куатты мемлекет екецщгш алга тарту
непянде ж ергш кп тургындарды орыстандыру саясатын жургйудщ
пэрмендш гш арттыру максаты бар е к е н д т айкын. Макала орыс
куатын енегелеу максатында уйымдастырылса да ж еп влшеп, 6ip
27
кесуда удайы есген гаыгармайтын дагдысы бекем, «Айдын да бетшде сепкш бар», - деген казак таяйрибесше суйенетш ж ергш кп
тургындардьщ улттык дэстурден аулактамай, ултгык намысьш оятуга
дэнекерш тустарды андап журуда ойласуга, осы аукымда midp алмасуга
жетелейтш таным зандылыгын ескерудщ жеш белек.
1891
жылгы 28-санында газет «Кдордан хаг. Турмыс жайында болтан
хабарлар» такырыбы бойынша макала жариялаган. «Дала адамы» деп
койылган окырмандар атынан жазылган макала патшалык Ресейдан
жергшкп хальщгьщ балаларына бшм беру мэселесшде Ресей окыган
жастарды эскер кагарына алып, олар туган елкесше, туган ел-жургына
кызмет етуден аулакганады деген кущктер мен сеншовдк оилардьщ ел
птцде жга айтылып жургенше орайдайындалган. Булретте макала авто­
ры угамет даланын окыган жас буындарын мемлекет кажеттшгше пайдаланумен 6ipre олар далальщгар муддесш ойлайтындай децгейде бшм
алып шыгуы туралы ойды алга тартады. 0йткен1, сол туста оскери бшм
алгандардын дала ешрше пайласы жоктыгы туралы ппарлер ел шпнде
кобхрек айтылып жур, бул жергшкп тцнъщдар прооолшщ болашагына
кедерп, сондыкган, азаматтык кызметке окытатьш оку орындарындагы
дала жастары ел-журтына кеп пайда келппрер еда. Алайда, олардьщ ез1
елгс оралмай орталыкгарда калып коятыны казак журтын алавдатып
отырганы баян дал ад ы. Осы максаттьщ кундылыгы - улкендердщ
«Халкым уппн туамын», —дейпн макалды эргам жадында сактап,
халыктьш кещшнен шыгьш, кызмет етудщ мацызын аикындфда.
Макала сонында автор езш ц : егер окуга тускен жергшнеп
тургындардьщ балалары бш м алу сиякты мэртебелз устанымда болса,
ел-журты уппн жаксы, ал эскери кызмет езше ауыртпальщ тудырады
деп тастап кету дурыс емес. Ойткет, ер адам Отанына кызмет етуден
бас тартпауы тшс, бгздан когамга кызмет еткен адамдарга эркашан
ризамыз деген дэйепн усьшады. Бвдщ багамдау ымызша, макаладан
Отанга кызмет ету кагидасьшда ресешпк отан гана емес, казак
елш суйетш азамат болып есуге умтылудьщ мэш баса керсепледа.
Халыктык педагогиканьщ кайнарында колындагы кол айнадан ез1цщ
гана кермей, кекжиекке де карай бшу керекпп нускалады. Автордьщ
макал ас ындагы бшмдену, отаншылдык идеясы Омар Ьэйэмнщ:
Кайдан келдак осы? Кдйда кетш барамыз? Б1здщ eMip магынасы не
екен? —деген б э й т н эрю мтц ойына оралтары аньщ.
Газетте ретш тауып адамзат кундылыгын багалау, онын
элеуметпк мэш, когамдагы рела жайында ой-турпи материалдар
жырияланып отырган. Оган дэлелда 1892 жылгы газеттщ келес!
28
37-санында «вртурла агапггар ту расынан» деген макаладагы баубащпаньщ тэрбнелж м от баяндалган макаладан байкауга болады.
Ага-бабаларым ыздьщ агаштардьщ пана болып, адамнын жетглуше,
есуше пайдасы болгандыгьш, жалпы есьмдштердд ете багалагандыгын
айта келе сощы кезде адамдар кара басыньщ пайдасы уппн агапггарды
курта бастагандыгы макаланын аркауы болтан.
Макалада:
■ecipmreH агаш, жабайы ескен агаш та адам сез&мше жаксы эсер
бередх, ал жемгс берепн агапггар адамньщ сана-сез1мш жацгыртады,
адамгершшкп, журекке зор жаксы ум1т уялатады, адамнын ойлауьгн
жеттдвдрш, енбектщ мэнш сездоргедц
|
- ежелп адамдар жалпы агапггар мен жемк: беретш агапггар жэне
баска вс1мдйстерддн пайдасьш гылыми турде бшмегешмен тэжйрибе
жузщце сезда, ал бш м мен гылымнын манызын бипп, соган аса зор мэн
бере бастаган туста табигат сыйлыгын пайдаланудын зор мэш бар;
- мектеп пен бау-бакша езектес: мектеп адамныц денесш
шыныктьфады жэне адамгерппшке тэрбиелейдо, ал бау-бакшада
ecipijieiiH жэне мэпеленетш есщдпегер, барльщ жас агапггар ез жаратылысьгада бала жэне тэрбиеленупп тэр1зда;
- есшдосгер eMipi —адам eMipimn тандаулы улгка;
- мектеп - адам табигатындагы жабайылыкка жакындык касиетп
игшендарущ уйренудщ сэулесш туЫретш агаргушылык кешетт;
- бау-бакшада жабайы ескен агаштардьщ езше мол жемю 6epin,
оныц турл ер iH кебейтуге, агаштардьщ есу организмш жепдд1руге зор
мумюндос жасау кажет;
- кектемде жемю агапггары гулмен кемкершед1, ал кузде мол
енш береди;
- мектепте балалар б1л1м гулше оранады, ал есейген шагында
балаларга кажетп. жемклн береда, ягни кемелденддрш, кайырымды
адам болуга жепазедц
- бау-бакша —ецбек мектеб1, окушы мектеп багында бш м алып,
едбекке уйренед!у бул адам Tipndrriri деген сиякты табигат сырын
бшудщ манызына байланысты енегелер усынылады. Макаладан адам
акылы табигатпен сырласканда, табигатгы аялаганда толыеады, адамга
табигат берген сыйдан касиетп епггеце жок, мектепте табигаттан
таныган ce3iM б1луге жвтелеп, бш м жемзЫ тседд деген ой туындайды.
КР Парламента н Сенат депутаты, философия гылымдарыньщ до кторы Жабайхан Эбдищин газетке берген сухбатында:«Жаратылыстану философия»,-дейдо [10]. Бупнп заман философынын ой-тушш «Дала
29
уалаяты» газепндеп макалада керсеплгендеи жаратылыстану 1Л1М1
удайы вдешс аркылы нэтижеге жет*азет1шн айгакгайды. Олай болса,
бш м алуда токтау болмайды, каз1рп бш м беру, окыту удер1стершдеп
узд1кс1з инновация устанымына келер жол когамдык ом ip дамуы
барысындагы эвристикалъщ, эмпирикалык 1здешстер нэтижес1.
1893
жылгы 14-санда газет «Ак патша» деген такырып бойынша
Ак пахша магынасына байланысты тарихианыкгамажариялаган. Сездщ
шыгу тарихьша байланысты жасалган болжамдар былайша тузшген:
- XVI гасырда Ресейге келген Кдсиетп Рим Империяс ыньщ елшка
барон Гербенпгтейн (орыс шеж1ресщде «Гербеньстень немесе Гербень
степь деп жазылган») езшщ 1556 жылы туцгыш басылып шыккан
Ресей туралы белпл1 шыгармасында Орыс мемелекетш «Ад Патпш»
деп атаганын жазган, 6 ip a K , ол бул титулды орыстардьщ ©здер1 ме,
элде керпплес шыгыс халыктары бердо ме оны аньпсгамаган;
- Аныгы XVI гасьфдьщ орта шешнде ногай мырзасы 1536 жылы
IV Иван б и л т кез1нде: «Ыктияры езшдеп ак Иван газ1ретшерше 6ip
куцая, оган узын гумыр бер», —жазылган грамота тапсьфылган;
- Ад Патша сезшщ пшгуы коне заманда болтан оньщ тарихын
Ресейде алгаш per XVI гасырда П.И.Рычков зерттеген 1763 жылы
бул с©з ногайлар айгкан сез емес, Ресейдщ ез 1шшде айтылган деп
жазган, б!рак, накты дереп жок;
- Ак Патша сез1нщ шыгуы кене заманда болвгандыкган бул мэселе
бойынша Татшцевтщ, Болтиннщ, Миллердщ, Карамзиннщ жэне т.б.
орыс тарихшыларыньщ пиарлер1 эргурда болтан;
- XIV-XV гасырларда РесейдеН уды княздер кундел1кп
турмыста ак кшмдц улы курмет санап, кигендштен; кешн Москваньщ
кабыргалары ак туе болтан (Ак кала деген);
ыгыс халыктары иеленген патша грамоталарына ак мер
койылган;
- Карамзиннщ айтуынша, Улы Князь III Иоанн езшщ иел1гшдеп
жерда алгаш рет «Ак Ресей» деп атагандыгын айтып, бул сез кене
заманда пайда болтан шыгыс халыкгарыньщ c©3i деген;
- Кешн батыстагы облыстар, оньщ шпнде Смоленск де бар, Белый
Русь деп аталган, одан сон Белоруссия деп Могилев жэне Витебск
губерниялары аталган;
-ХУШ гасьфдьщбасында кьпайлар Орыс Пагшасын-«АкПапла» деп
агаган, олай болса, пагшаньщ бул титулы Азияда ергсден белгш болтан.
Ел тарихьш зерделеу —кай заманда болсын езекп мэселе. Бупнп
тэуелс1з Казакстан тарихьш зерттеу енцц гана жуйел! гылыми тургьща
30
колга алынгандыгынан байкауга болады. Журналист!н, БАД-тардьщ
ел тарихын зерттеудеп аса мацызды когамдык кызметш айкындауда
макаланыц эдостемелж мэш зор деп санаймыз.
1894
жылгы 32-санында «Каркаралы оязында болган ас» де­
ген такырып бойынша Каркаралы оязындагы Сарытау болысында
6ip белгип бай казак Жаманбала Кдеман^глыньщ кайтыс болуына
байланысты еске алуда казактьщ ас беру салт-дэстурппн мэшсше
туспшетеме жасалган макала жарияланган.
Макаладагы:
- Жаманбала К^рмануглыньщ 2500 жылкысы, соншама койы. ipi
кара малы жэне кеп акшасы болгандыгы, оньщ балалары экесшщ кайтыс
болуына орай ас беру уппн Каркаралы, Кереку, Кдраепсел ©щршщ белгип
адамдары жэне бай адамдары шакыргандары - oipmini акпараг;
- аска 100 жылкы, 160-тан астам кой сойылганы - екшпи
акпараг;
^
- кайтыс болган байдьщ туыстары мен агайындары, таныстары
6ip-6ipiHe квцш айту уппн конакасыга жиналганы, оган тагы да мал
сойылганы, мувдай эуелп конак кылу дэстурш жер оишцмайлары деп
атагандыгы жэне 30 атты бэйгеге коскандыгы - упанпп акпарат;
- келес14-пп июньде он мындай адам жиналгандыгы, оларга арнайы кшз уй Tiruiin, Сарьггау мен Ку елдергшп жптгтер1 конактардьщ
алдынан шыгып кутш алгандыгы жэне конакасы б ер ш ген д т
—тврпнпп акпараг;
- 5-mi июньде де ас беру жалгасканы, тагы да мал сойылып,
кымыз мол болып, акыры бэсеке бастальш, жанжалдасып, тебелестщ
шыгуы жэне ас берушшердщ ренжу1 - бесшнп акпараг;
- 6- июньде 30 шакырымдык кашьщтыкта ат жарысы епазипп,
онда 20 атка бэйге ттгшгендп!, ат жарыс кез1нде кейб1р конактар кулык
жасап, тьщ жуйрпегерш орта жоддан косуга эрекеттенгеш, 6ipaK, муны
баскалары 6mm койып, жанжалдан соц тыйым салынганы - алтыншы
акпарат казактьщ салт-дэстурлер1ндеп эр магынаны ерекшелещц.
Макаланы уйымдастыру шылар ас беру салт-дэстур1 байларга
киын eMecTiri, ал кедейлер мундай салт-дэстурд1 ез дeцгeйiндe
жалгастыра ала ма? Сонымен катар, байлыгын кврсетущ максат ету
дэстур ме, дэстур туршде болса болашакка кандай енеге бередо, мунша
ысырап жасал, тек кана байларды куткенше:
- кедейлердщ камьш ойлап, соларга да ас 6epin, купм жасалса;
- жиылган адамдарга дуниеден бакига еткен адамньщ жаксылыгьш
айтып, еске алса;
% g
31
Кур маннын балалары аспа-текпе бсрйлген аска жумсалган малды саггып, каржысына медресе тургызыл, ау ыл балаларынын бш м
алу ына мумкшдж жасаса, казактардьщ зулеттер1 акыл, енер уйренер
ед1 деген тюрлерш усынады.
Жат елдщ отарьшда жургенде ез дэстурш сактагу турмыстыц
билтнде болатьщдыгын кдзаюъщ кекеюнде устал, мумюнджгершше
ic-кимыл жасаудьщ кажеттшн келпилпске тусщщру ларыздарын етеу
максатында сол кездеп казак окыгандары газетке макалалар жазуды
жалгастыра тускен.
1894
жьины 12-санында Дшмухамет Сулгангазинтц «Кешнпнщ
камын ойлап жазылган акыл» деген макаласы жарияланган. «Дала
уалаятындагы» кешлел1 халыктар, эрине, казакхар орыс халкыньщ
бтмдд адамдарымен жакындасыл, огырыклвьоьгккз кебгрек кеэдл белш,
епшшллс технологиясын уйренудщ мэш зор болатындыгы - макала
такырыбыньщ езеп. Автор осы ойын: «Кеп атакты халыктар да езшщ
не кылып uirepi басканьш авдамайынша журе бергендер еда. Еидх бут
халыкгардан улп алып, аргынан багып, уйрешл, келе жаткан халыктар
езшщ турган жайыньщ мэтсше карай алган улпсш езшщ тумырына
пайдалы кыльш урьш алады», —деп баска халыктардьщ емкртаным
децгешмен салыстыра туйщдещц. Автор: «Ер1нбегеннщ ырысы артык»,
- дейтш казак макалы непзщде халкын егш егуге шакырады. Сергек
тупгалар казактардьщ когамдык катынастагы кныншьшыктарын женуше,
кукыктык мэдениетш кетеруге ыкпал жасау максатында кол кусырыл,
карал отырмай, газетте кэсш турлерш езгертудщ т и м тустарына орай
макалалар жазьш туруга белсене юрюкендпт байкалады.
Орыс крепостной шаруаларын казактьщ пгдоайлы жерлерше
коныстандыру казактарга егш салуды уйретедо opi бул жер мемлекеттщ
жеpi, олай болса, жер Ресейдщ карауындагы барлык хальпсгарга ортак
деген отарлау саясатыньщ екпшен отырьлщгыльщ кэс1лке а> ыскан
казактардьщ жайлауларынан айрылып калу ы окыган казак азаматтарын катты ойландырган. Осыган байланысты, олар ресейлж ресми
кужаттардьщ купоне ене бастаганнан 6epi байыргы жер нелену, егш
егу, ешр жэне кызмет ету турасьшдагы казакы дэстурлер колданыстан
шьву ындагы ел1аралыкта казактарга калиталиспк когамдык катынаска
бетмделудщ кажеттшшн тусщдору ге кулшына юрюкен. Осыган орай,
сауатты казакт ар ел-журтынъщ назарын ресми кужаттардьщ м этн
тусодщруге катысты материалдарды газетте туракты жариялаудьщ
амаддарын караетырып отырган. Олардьщ бул талпыныстары газеттен кершгс талты. Осы максагта газеттщ 1894 жылгы 8-саньшда
щ
у
32
Асьищожа Кдоманбаев казактардьщ когамтану ш сеяёеш е енжар
карап жургендасген элеуметтш-экономикалык удергстерге шесе алмай,
турмыстык мушкщщкке айнала бастагандыгына алад кещл* болып,
мундай жагдайдан шыгудыц жолы сауаттану болатындыгы туралы
ез niidpiH окырмандар назарына усынган.
Автор:
- бул ата-бабаларымыздьщ Konmeni дэстуршен калган дагдыяы
орта шаруасы бар казактар, ал кара жумысты кедей гана icrey керек
(бодандыкта будан баска амал калмаган - Ж.Б.);
- жут жылдарындагы мал шыгындырына, баскдщай турмыстык
киндыктарда ел-журт болып жылу жинайтын ата-балаларымыз
дэстур1нщ бодандык когамдагы мэш жогалып бара жатыр;
- коленер кэабше казактардьщ 6api б^рдей кещл белмей отыр,
оны вдла тургындарыньщ K9ci6i санайды;
00- кар кальщ жауып немесе квктайгакты жылдары жут болып, мал
кырылып, орта шаруаньщ 63i кедейге айналады (Казактьщ: «Мат 6ip
жуттык», - деген макалы кэсштщ баска турш мецгеруге шакырудан
туган емес пе? - Ж.Б.);
- епншшк кэабш игеру, ол уппн жергшкп жерлерде ашылган ауыл
шаруатылыгы мектебше балаларын окуга беру, балаларьш окьпу удертсше
кедейлер ерекше мэн берещ де орта шаруа оган кещл белмейдц
- адал енбек кана адамга мол Heci6e, ырыс экелешп жвнщде ез
п т р ш жазган.
Патшалык Ресей отардагы халыкгардьщ эдет-дагдыларын, турмыс
салттарын зерттеуда 6ipiHnd куннен бастап кун тэрпбш е койган
мэселелер1 «Дала уалаяты» газет!не де жарияланган. 1894 жылгы
газетгщ 8-санындагы «Кун турасындагы казактардьщ •.» деген такырып
бойьшша бершген макаланы орью зерттеуnrici А.И.Крахалев жазган.
Автор казак, кыргыз этнографнясы мен правосын зерттеген эскери
жазушы Гродековгщ (1843 жылы туган) «Киргизы Сыр-Даринской об­
ласти», Маювецкийдщ «Материальное право», Зеландтьщ «Киргизы»
(Зап. Сиб. Отд. Имп. Руск. Гоегр. Общ. Вып. 1885) ечбекгершщ непзщде
жазган макаласьшда казактар туыстарыньщ 6ipiH баска 6ipey влпрш
кететш болса соньщ кунын те летуге орай ежелден келе жаткан эдет
завдылыгын TipeK еткендш сарапталады. Автор зерттеу жумысында
кун телеу казактарда мусылман дiнi таралган уакыттан бурын
болгандыгын дэледдейда. «Кун алу Славян, Германия халыкгарында
да болтан эдет, 6ipaK, казактардагы кун мэселеа баска халыктардан
езгешелеу», - дещц автор. Ол казактар ботен журттьщ эдетш тез
уйренедц деген корытынды жасаган. А.И.Крахалев ойын тым туйык,
окдиау айтканымен, халыктардьщ езара карым-катынасынан непзшен
мэдени ерлеу туаггындыгы - адамзагтык тэж1рибе, сонддй-ак, Kepi тартпа
эдетке де уйренедг Жалпы адам баласыньщ дуниетанымы тепне, ортасына тткелей байланысты, 6ipaK, оны жарыкка шыгару, туйспеп байыту
уппн уйрёнудщ, окып-бшудщ сан кырлы амалыньщ, технологиясьшьщ
кажеттш де ем!р зандылыгы деген еркендц ниеттер ойга оралады.
Дуниет эр халык табигатпен тушсу, кабысу жэне араласу, езщщк
тэж1рибе жинакгау децгейне карай таниды. Мэселен, б.д.д. V гасырдьщ
480-410 жылдарыцда еш р сурген коне грек философы, софист Прота­
гор: «Кдаайлардьщ бар екендт, жок екендт жэне олардьщ турлершц
кандай екендащ туралы б1лу мумкш емес; оган себеп: мэселенш
тусш тш здт жэне адам @м!ршщ кыскалыгы» [11], —дейда, X гасырда
0Mip сурген, аты адызга айналган коне индия ойшылы Дджнявалькя:
«0зш-ез1 жата алмайтын от сиякты касымызда баска адамдар болмаса
б о ез1мЬдо ез1м1зтани алмаймыз» [ 12], - деген, Ж.Батасагуни (болжам
бойынша 1015 немесе 1016 жылы туган): «Талай iari ic аткарылады
акылменен, мьщ рахмет акыл-еске асы л кен!» [13], казак: «©Mip
камшыньш сабьшдай кыска», —деген. Kepin отыргандарьщыздай, Tipш ш к камын ангаруда казак гуламатарыньщ да пайымы коне гректвд,
ежелп индия даналараныц шюршен кабысуьша карап, тек кана
казак баска жургтьщ эдетш тез уйренеда деген тю рде гылыми него
жок, бул —казактьщ рухани байлыгын жете бшмеудщ немесе казак
дш нщ жоктаушысы жок деп тен кврмеушшктщ жетеп. Хальщтьщ
педагогиканын кагидаларын, тэжфибелерш багамдай, пайымдай
быудщ, всу удергсш ез ортасындагы халыкхар мен элем хатыкгарьшьщ
енегес! не орай карастыру, атап айтканда, этнопедагогика кагидаларына
увдлу кай халыкгьщ болсын шгергяеу нысанасы болуы ттмдь
Газеттщ 1894 жылгы 7-8-сандарында жарияланган «Кдлайша Tipшшк етш турмактын мэслихаты» деген макала да ттршшк философиясы усынылады. Аддын ала айтайьга дегетми «Дала уалаяты» газетш
уйымдастырып шыгаруда патшалык Ресей вркениетп елдердщ баспасез
кызметше суйешп журпзуде адамдар санасын ез саясагы, орыс дшне
сай тюмда пайдалануды мыкты устаган. Сондыктан, бш м жэне тэл1м
атудын, енбек етудщ, дснсаулык сакгаудьщ жоддарьш мемлекет neci орыс
болгандыкган 1нжшден аударылган кагидалар аркылы тусщщрген.
Турмыс TipimmiriH дурыстау уипн:
- бш м шаруага, мал ecipyre, егш ecipyre де жалпы бэрте де
уйретвд;
34
- бипм 03 ауруынды, отбасыньщ ауруын, мал ауруын да багамдауга
комектеседа
>
- гылымды игерген адзм eripi кип бомадды, еппомда адаамавды, балаларды окьггып, олардьщ болапшъш жаксартуга жепоэад, кедейшипктен,
кемтарлыктан арылуга комек бередц деген 1нжш жазбасьш тобектеген.
Шаруа турасында:
Щ ^ п Ы>{
- жер1цщ сакта, оны ецдей бш, сапа лы тукымды тацда, епн егетш
курал-саймандарды кут, малды ая, асыра сонда ол мол ешм бередй;
- жумысты уакытында аткар, уакытты зая кылма. тазалыкты
сакта;
I
'
Щ
- агаш ек, агашты сакта, агаш жанган отка да токтау болады;
- тапкан акшанды керегше жумса, кызыгып, болымсыз эр нэрсеге
жумсама, шаруа туралы айткан акылды тында, осы орацда «Бip акыл
жаксы, ею акыл аргык», —деген макал келпршген. Алайда, бул канондар
Мухаммед пайгамбардьщ хадистершдеп ой-саналардан алшак емес.
Оку, бШм алу жэне гылым жольша тусу такырыбы газеттщ
басты устанымы болган, оган газеттщ 1894 жылгы 40-санындагы
«Кдлр арасындагы гылым, окудьщ inrepi басканыныц баяны» деген
макала дэлел. «Fылым Ty6i —бипм», - деген казак макалы макаланыц
эпиграфы етш альшган.
- Макаланыц 6ipimni жолы 18-сентябрьде Семей шаЬарында ер
балаларга арналган терт кластык прогимназия-медресес1 ашылганы
жайында акпаратпен басталган.
Одан кешн:
- орта бЬпмде оку орнын ашу —Семейдщ калалык думасында
койылган сураныстьщ нэтижесшде жузеге асканы;
- Семей облысыныц тургындарьшан оку орнын ашу максагында 50
мыц тецге каржы жиналганы, осы прогимназияга тусетш балалардьщ
саны Омбы, Верный жэне Орынбор калаларында окып журген казак
балаларыныц катарын кобейтетип;
- Прогимназия орта б ш м ордасын б т р г е н казак балалары
университет-медреселерше тусуше мумюндис болып, дипломды
дэр1герлер, зац кызметкерлер!, мугатпмдер даярланып шыгар деген
казактардьщ yMiri;
- Семейде прогимназия ашылган туста Торгай облысына карасты
Николай (Крсганай) каласында эскери-губернатордыц бастамасы бойынша орыс жэне казак кыздарьш окытатын прогимназия ашуга каржы
жинау усынысы болып, алгапщы куцдердщ езщде казактар 1478 тецге
акпш жинап бергеш (эр уйден 100 тецгеден, кейб1р уйден 1 тецгеден);
35
- казактардьщ басым кетш лш хальщтарды оку, 6ijriM жэне
гылым жакындастьфатынын, рухани байлыкка жеттазепнш тусшгеш
жайында акдараттар тобегш окуга болады. Макала «Оку бшген жарык,
окымаганньщ бел шарык», - деген макалымен аякталган.
«Дала уалаяты» газетшщ жергшкп тшшшер1 Патшалык Ресейдщ
бодандык билжпк мотивациясьш жете тусшш, осы мэселеде кандай
багьггпен журу тищщ екещргш андай бастагандардьщ адцывды катарында
бо.'н'ан деп айтуга б1здщ сеншпмЬ мол, солардьщ 6ipi —Жапануглы
Корабай. Ол осы газеттщ 1894 жылгы 17-санында кьф даласында кызмет
егш ж\рген кззакщрдьщ орыс ттлш бдоушщпайдалылькы туралы «Fылым,
окудьщ кажет екеншщ баяны» деген такырьшта макала жазган.
Макалада:
- 1891 жылгы 25 маргта Патша жарлыгымен Дала уалаятьшдагы
бес болыста сайланган болыстардьш кукыктары туралы ереже бектлгеш, ол ережелердщ билерге таратыльш бер!лгеш, алайда, сайланган
билердщ казакша жазу бшмейтпш, ал орыс тшш мулде бшмейиш;
- сол заманда айтылган казактьщ: «Болыс —белпр1к, би - карга»
дейтш сезше сай ic-эрекет жасайтын кейб1р болыстар мен билер
акылды болганымен когамтанудан шалгай жаткдны халыктьщ ырысын
шашьш, берекесш кепре бастаган. Сондыктан, едщ тоздыратын бул
шалагай билисген арылудьщ 6ip гана амалы бар —ол оку окып, бш м
алу, сонда билйсп гылыми непзде журпзуге жол ашылатьшы;
- бш1мдену жолына туспегенде соткар адамдардьщ, саудасаттыкты мекгерш, нарыктык катынастьщ устемдие тустарый жепк
менгерген ногай, сарттарга удайы жем бола беретшдап;
- казактардьщ отырыкшылыкка байланысты, егш егудщ тех­
ноло гиясьш уйренуде, калага орналасып, бау-бакша ecipe бастаган
казактарга бш м алып, орыс тш н уйрену уппн патшалык Ресейдщ осы
багытта ашкан мектептерше, Омбы каласындагы мектеп-медреселерге
балаларын ж1берудщ нэтижесщде болашакта казак елшде бшпкп ез
балалары журпзетЬп туралы автордьщ пiкipлepi сарапталган.
Бул сараптама макаланьщ емфшецдш каз1р де байкалады: Тзуелсп
Казакстанды ернениетп елдер кдгарынан керсету максатында жыл сайын
мемелекеттк «Болашак» багдарламасы бойынша жуздеген жастардьщ
AKTIT Германия, Англия, Аравия жэне т.б елдерге ж1бершп, окытылуы
Жапануглы Корабай сиякгы казак азамаггарьшьщ армандарыньщ орывдалып, жалпы арманньщ шекоз жалгаса берушщ кершга деп санаймыз.
Осы газеттщ 1894 жылгы 20-санында жазушы Ахун Абдрахманов
деп кол койылган «Казактардьщ асыл тубшщ кайдан шыкканыньщ
36
хикаяггы» такырыбында халкымьвдьщ шыгу тегш бшу, д ш м о д , салтдэстур1м 1ЗД1 калыптастырудьщ бастауы деген пшрдЦ ойды кепшидк назарына, талкысынаусынган. Макалага зер салсак былайша ep6ireu: «Казак
деген ногайдын ceai боладур. Лэкин бойдак деген соз дур. Кдзаклардын
асыл тегш былай деп айгады. Бурынгы уакытта Казан шаЬары ез алдына
хан болып турган заманда Кдзан ханьшын 6ip углы адам жюркенгсндей
болып, ала тэцщ болып туган екен. Кашан eci юрген уакытьщда бул
б аланы курбы балалары «алаша» деп шакырар екен. Бул бала ызаланып
журедд екен. дбден ер жетш жйтг болган сон 6ip куш иазаланып, отырьш
мазак болганымша бул жерде турман 6ip жакка кетейш дептг
...Атасы еш бф хабар бшмей, капаланьш: «Баламньщ хабарын
бйпп кел», - деп б1реуда бас кылып 6ip жуз бойдак жптгтерд! ж1бершTi, уа булар кайтпапты. М унан соц соцынан 6ip жуз бойдак ж ш тп
тагы да 6ipm бас кылып ж!берйш. Булардьщ баршасы кайтпастан
Алашаны хандьщка сайлап, «Алаша хан» деп ат койыпты, уа булар
ан аулап Иэм мал багып турыпты. Б ip кундерде кеппп бара жаткан кеп
сарт керуендерше жолыгып, талап а л ь т , булардыц еркектерш кул
еп п , ургашыларын катын кылып алыпты. Кешн булар болшген сон,
эр жакка таральш кетшт1. «Yлы жуз баласы» деп атаныпты, орт ада
келген 6ip жуздщ тукымы орнында турып калыпты, «Орта жуз» деп
атаныпты, соцгы келген 6ip жузицн тукымы солтуспкке карай кетпгп,
«Kind жуз» атаныпты. Бул себептен казактарды каз1р де уш жуздщ
балалары деп атайды», —деп аякталган шагын макала.
Казак ce3i туралы М.Туцгышбаевтын «Присхождение киргизказанов и история образовании казаке кого ханства» деген гылыми
енбепнде: «Рассматривая вопрос о происхождении киргиз-казаков,
многие авторы останавливают внимание на значение слова «казак», ду­
мая найти в нем объяснение или хоть намек на происхожедние народа.
Между тем, всевозможные толкования помимо разных несуразностей
только запутывают вопрос. Например, Крафт в предисловии к «Степ­
ному положению», приводит легенду, что некий батыр Калча-Кадыр
был спасен от смерти, от жажды «каз-ак» или белой гусыней, которая
оказалась доброй пери и вышла затем за него замуж. Потомство от
бывшей белой гусыни «каз-ак» стало называться «казак».
Автор поверивший такому филологическому объяснению, допустил
грубую ошибку с точки зрения постановки слов в тюркских наречиях, в
которых прилагательное всегда предшествует имен существгителыюму:
белая гу сыня будет «ак-каз», а не «каз-ак», а потому потомство должно
было называться «акказом», а не «казаком» [14], —деп жазган.
37
Сондай-ак, М.Тьшышбаев казак; сезшщ шыгу тарихы туралы
кеппплт жазды, 6ipaK, солардьщ шпнде Вельяминов-Зернов, Левшин
зерттеулер1 тьщгылыкгы жазылганын агап етедд.
Сол енбепнде ол: «Эверс, Карамзин, Семенов-Тяныпанский
утверждают, что черкесов их соседи, осетины, до сих пор называют
«казаками». В «генеалогии киргиз-казакских родов» мы проследили,
что тюркские роды «черкеш» (или черкес) и «берш» одновременно
встречались на Алтае (в тех же местах упоминалось географичес­
кие наименование «алчыд» и племя «ачин», сильно напоминающие
«алчын», ныне объединяющее казанские подроды «черкеш», «берш»
т.д.), в южно-русских степях и даже в Египете» [15], —дейдг Одан dpi
М.Тьшышбаев: «...Народ «казак» (алчын) первоначально обитал в мес­
тностях к северу от Черного и Азовского морей» и Кавказских гор. Не
позднее 14 века «казаки» распространяются на низовья Волги и Урала
(как будет видно из дальнейшего, это передвижение совершалось
около 1300 года). В 15 веке имя «казак» употребляется в отношении
кочевников Сибири и Туркестана; в последнем оно сохранилось почти
до 18 века (Конраты в Туркестане). В 15,16 веках, одновременно с су­
ществованием под владычеством дома Джаныбека Казанского ханства,
народы бывшей Золотой Орды почти на всем ее протяжении носили
имя «казак» [16], —деп зерттеу ш жалгастырыпты.
Тэуелаз Кдзакстан тусындагы казактьщ шыгу теп, мемлекетTuiiri туралы зергтеулерде мындай деректер келпршеда. Филоло­
гия гылымдарыньщ докторы, профессор, К^азакстан Мемлекетпк
сыйлыгыньщ лауреаты Мекемтас Мырзахметулы мен А.Иассауи
атындагы ХКТУ институты гылыми оргалыгьшьщ директоры Бакытяр
Обитдаулы «Кдзакстан - хас сак мемлекетшщ Myparepi» деген гылыми
енбегшде: «...Ал казак этносынъщ атауы хас, сак деген ею сезден
шыкканын терен тусщдцрмесе де бул туралы алгаш жазган ресейшк ака­
демик АН.Бернпггам мен казакстандык галым-тарихшы М.Акьшжанов
болатын. Бул болжам лингвиетикалык жагынан да, тарихи жагынан да
дурыс екендтн тусшдаруге ту ра келеда. Ен эуел! хас деген сез - араб,
парсы тщдершде де, турне, казак ттлдертде де бйрдей айтылып, 6ip
магынаны бицпредг ...Казак атауыньщ фонетикалык сингармонизм
- дыбыстар ундеспп заны нспзщде хас сак деген кос сездщ 6ipiry шен
шыкканына мынадай ретроспективалык дэлелдер келпруге болады:
кытайлар да, монголдар да, тшп кыргыддар да казакты каз1р де хассак
- хасак деп атайды. Tinri, Х11-Х1П гасьфларда монголдарда хассак
терген (ягни казак арба - куйме) деген сез болтан. 1240 жылы жазылган
38
« Алггын тогплы» - «Мочголдардьщ купил шеж1ресЬ> деген ютапта 1227
жылы каза болган Шыщыс ханды жоктау жырында хан мэадтш жерлеуте осы хассак куймемен туган елше экелшгенше байланысты хасак c©3i
колданылган»,—деп жазады. Осындай б1рнеше тарихн деректерд1 ттрек
ете келе авторлар: «Будан шыгатын корьгтынды - хас сак - казак деген
жалпы халыктык атауды жат журттьщгар турш тайпаларына катысты
кодданган, ягни ата-бабаларымыз ездерш жалпы турлар, тур1ктер деп
атагынмен оларга 1ргелес, тштт, керпп болмаса да барыс-келга бар еддер
хас сак, казак атауын тадган», - деп ой туйедд [17].
1895 жылгы газеттщ 8-санында Кррабай Жапанов казактар балаларын окытуда ескермей журген мэселелер жайьшда ез шюрш айткан
«Кдзактар ездершщ балаларын калайша окьггатыгундарыныд баяны»
деген макаласы жарияланган.
■->
Автор макалада казактардьщ балаларын моллага берш окытуда
балаларьшьщ сауатын ашамыз деген ниетт болганымен, олардьщ терт
жыл бойы алган биимдер1шц Ресей бодандыгы тусындагы когамньщ
зандылыктарынан мудде хабареыз болып, халыктык муддет сезбейтш
дубара куйде калатыны жайьшда жазьшты.
Макалада автор балаларьш окытамьш деген талапкер байлардьщ
аса кед ойламайтындыгьш сьшайды. Олар шала хат танитыгун 6ip
балалау молланы устайды да оган жыльша екьуш кой беред1 де:
«Эй, молла, мшеки, менщ балаларым, сен буларды акылга уйрет,
буларга шадцуарлык кылдырма, уялма, буларды ур, кулагынан жулкы.
Балаларымньщ етт сешю, суйеп м е н т , шэюрттер1цдд KeoipeK урсад
сабагын пысыктап окнды», - деп, бъ*пмд1 молла гана береда деген
туйсистен аса алмайтындыгьша кынжылады. Одан кешн молладан бай
кандай кггап окыдын деп сураганда, молла: «Мен «Кдаан кадьф», «Бадуам»,«Акыр заман» ютаптарын окыдым», - деп жауап берген. Сонда
бай тад калып: «Уа, молла, сен бипмнщ баршасьш окыган сиякты
кершесщ. Менщ балаларым сенщ бшгешдда бшсе де болады», - дегею
туралы балас ын о куга берген бай мен молла дналопн бередь
Молла айткан уш кггапты терт жыл окыган балалардыд ой-epici
дуниетанудьщ алгапщы сатыларынан карымданганымен ем^р cypin
отырган когамньщ зандары мен зацдылыктары жайында епггеце
бшмеген балаларына ата-анасы кейш: «Уа, сушкп балаларым, мен
сендерщ окытгым, сендер акымак куйлерщше калыпсындыр, пэлен
моллага пэлен кой, туген моллага тутен кой 6epin сендерда окытсам
да, дэнеме болмай калдьщдар деп мына болымсыз макалды айтады:
«Асык ойнаган азар, доп ойнаган тозар, бэршен де кой багып, кетен
39
жеген озар». Бар балаларым, ата-бабаларындьщ жолын куып мал
багындар», - дейдо екен.
Балаларга бш м берудщ осындай осалдыгын пайымдаган автор:
- 6i3Ain туып вскен даламызга гылымыыц куаныш жарык
сэулесшщ жетпей турганы;
- бш м берудщ сапасьш тез1рек жаксартудьщ;
- медреселер мен мектептер ушш бшмдо, окыган устаздарды
дайындау;
- Жергшкп улыктардьщ сайлау алдында жэне сайлаудан кешн
партияга башнш, араздасканша, ынтымактасып. еддщ болашыгын жасаушы жастарды окьпудьщ кажвтпп жетндеп езшщ пшрлерш усынган.
Сол кезенде казактар арасындагы заман талабында бш м алган
аз казактардьщ 6ipi - Корабай Жапанов жастар болашагьш ойлау
эр казактьщ парызы деп ойлаган. Ол езше Ресей бодан елдердеп
халыктарга бшм беру удергсш шекгеп журпзетшш кез! ашык, кеюреп
ояу 3poip казак бысш деген максат койган. Мундай ic-кимыл патшалык
Ресей тусындагы алгашкы казак тшнде шыгатын газетте кызмет eiin
журген окыган азамаггардьщ халкын бш м алу га шакырып, когамдык
катынастардагы саяси-экономикалык багыт ш г е пайда, кшге залал болатынын пайымдай бшуге беюмдеудщ алгашкы кадамдары деп быем1з.
Когамдык катынасты, мемлекеттж саясатты тану - биимдд адамдардьщ
гана кеюрегше уялайтьш, жацалыктьщ тацын кугетшудайы e3repicreri
удерю. Шокан Уалихановтьщ: «Азат ел болу ушш оньщ азамагтарыньщ
бшм1 болу керек», - деген керегендж ойы каз1р де ешршец.
Кдзфп журналистика элеуметтж устанымын ендо гана тэуелоз
Казакстанньщ болашагына сай аныктады. BipaK , бул байлам б1рден
жасалган жок. Кейес доуipi ьщыраганнан кейш уакьгг тезше шыдамаган
компартияльщ идеолотадан арылып, казакстандык идеяны аньщтау
урдкп (тендендиясы) орын алды. Когамдык катынастардагы шугыл
бет-бурыстар, жаЬандасу удергане назар аударуга мэжбур en i. Мэселен,
Нурсултан Эбипулы Назарбаев 1991 жылгы желтоксан айында тучгыш
рет Кдзакстан Республикасы Президентш букшхалыктык сайлауына Президентке кандидат ретшде Павлодар облысына келт, олбыс
журтшыльвымен кездескевде осы жолдар авторы Елбасымен сухбатывда,
тар кшз уйде жатьш: «ИЛркш менщ ез ушм, кец сарайдай боз ушм» деп,
Жиренше шешен айткандай, со бай елдерщ аралап, Кдзакстанга каты п
келгевде кандай ойда боласыз?», - деп сауал койды.
- Сонда Елбасы: «MeHiH барып журген мемлекетгер1м, эринс,
халкыныц eMipi, турмысы, элсум егпк жагдайы, мемлскегпк
40
каржысыньщ молдыгы мен шыгаратын е т м д е р т щ саласыныц
жогарыльны жагынан буюл Совет Одагынан, Кдзакстаннан анагурлым
ijirepi турган елдер. Сонда байкаганым, сол бай елдер нарыктык
катынасты жепк игерудщ, дуниежуз1ндеп мемлекеттермен еркениетп
байланыс жасаудыц, экономика, техника, гылым салаларын бфлесш
шешудш; нэтюкесшде мол байлыкка ие болтан. Эр адам кайда окимын,
кайда барамьш десе дурыс жагдай жасалган. Соны керш, К^закстанньщ
табиги байлыгына, кеп улгты халкынын ынтымагына, казак халкыньщ
татантына суйеюп, бвдщ балаларымыз, немерелер1м1з, каярп жастар,
замандастарым алацсыз ем1р суретш, элемге белгип зайырлы мемлекет курсак деп ойлап келемш!», - деп, сауалга толгана, теб1рене
жауап кайтарды. Бул ой-туйшде езшщ елбасылык жумысындагы
эвристикалык, эмпирикалык пайымыныц непзщде Казакстанныд
тэуелсадигш ныгашу жолында казак жаетарын, Кдзакстан жастарын
шетелде окьггудьщ алгашкы «Болашак багдарламасьшын» жобасын
жасаудыц кез1 келгешн айтканы деген тужырым жасаймыз.
1895 жылгы газеттщ 12-санындагы «Агаш медресесЬ>
макаласында Омбы каласындагы орман мектебше о куга тусудщ
T3pri6i жарияланган.
Орыс тш , арифметика, география, тарих, орман зацдары бойынша
мшпмет, орманшылык негшерц жоспар жаса\г, курылыс енерй бойын­
ша атгашкы машметтер roimepi окьпылатын орман мекгебше ею казак
баласыньщ oipi мемлекет бюджет!, екшшкл, жылына 130 сом телеп ез
каржысы есебшен окуга кэбьщданагыны жайында хабарлашан. Оку орнын
табысты аяктап, узак жылдар бойы орман шаруашылыгьшдд жаксы кызмет
еткен маман кондуктор ерекше ецбеп уппн акшалай сыйлык жэне медальмен
наградгалагыны ескергшген. Казактар арасынан еюбалагаорын 6epLnyi, оньщ
6ipeyi ез каражагымен оку туралы Патша ©кшетшщ шепшя бодан еддердщ
балаларын окьпуга шекгеу койьш оггыргандыгыньщ айкын белпсл.
1895 жылгы 13-санында газетке Отыншы Э лж ановты ц
«Жетьмдерге жэрдем кылмактыц мэслихаты» такырыбы бойынша
жарияланган макалада казактарга ез балалары сиякггы жеттм калган
балаларга жэрдем 6epin, оларды окьпу мэселесшде каражат жинаудыц
тшмдд жолдарын усынады. Автор ата-аналары бар балалар: одеп,
улкендер есией, ем1ртануга бешмделу, жол-жоба керсету сиякты
тэрбиенщ санаулан жолдарынан етедо, тамактары ток, не кпеман, не
киемш деген куйзелклт мулде б1лмейпшн айта келе:
жет1м балаларды кэсшке (ел шпнде уста, зергер, T ir iH in i, eriKnii
т.б.) уйрету, оньщ пайдасын тусщщру;
41
- Ресейдш кептеген калаларында жепм балаларга камкорлык
жасайтын арнайы мекемелер бар екендшн казактардьщ назарына
усынады. Жеттм балаларды окыту уппн рахымдык жасап, жергшкп
жерде де оларга арнап уй тургызып беру кыиын емес, оган байлар
ьгкылас бщщрсе мундай камкорлык жасауга казактардьщ мумкшдш
бар, сондыктан, бул жумысты кешиспрмей колга алу;
- жеттмдерщ 6ip жерге жинап, тэрбиелеу, азык-тултн дайындауда
казактардьщ ортасында адал, балага жаны ашитын, кайырымды, енегеш
адамдарды тандау жумыстарын уйымдастыру сиякты жеткшшекгердщ
тугае ШЩйМ жеттлу багамдары камтылган пнарлер усынады.
Автордьщ идеясы балаларга бш м беру, дуниетаньпу жэне кэешке
баулу мэселелер]1нде уйрету элеуметтж-когнативпк (элеуметтштанымдык) багытта камкор болу, енеге, тэрбие берущ 6ip жерден
бакылау жасау жэне icKe асыру аркылы мумкш екендцтн дэледейди Ол
6ipeyzrin колына карагандай бодандык кезенде жалпы балалар психологиясын зерделеп, ангар ымпаздыгьша, бейшдшгше карай окьггыпуйрету удергсшде казактьщ халыктык педаго гикалык кагидасына
суйенш, мукият болуды ойластырады. О кьггып-уйрету жолындагы
казактьщ халыктык педаго гикас ыньщ мундай алгоритм! канадалык
психолог Альберт Бандура (1925 жылы туган) мен американдык
психолог Джулиан Роттердщ (1916 жылы туган) зерделегендершдей
адамдардьщ T3pri6i кебшесе накты улп-внеге берудщ, бакылаудьщ
нэтижеанде дурысталады деген устанымдарына сэйкес келед1 [18].
Газет бшмдену мэселесл бойынша осы жарияланымды алдын ала
тиянаюы дайындап, жергшкп тургындардьщ бш м алу icrne жете мэн
беруге ыкпал жасайтын накты фактшер мен дэйекгемелерщ утымды
пайдаланган. Алайда, казактарды бшмдендору бодандыкка лайыкталган
саясат денгешнде журпзшгеш де тайга тацба баскандай айкын.
1895 жылгы 13,14,15,16,18 сандарында «Жер, кун Ьэм жулдывдар
турасыньщ баяны» деген такырып бойынша берьтген макала далада турып
айналасына кез салып, аспанньщ жердо квмкерш, квкжиекгщ жермен
кабыекандайтуеын керштургавдайсезтущ барлыкаламдаржас кезшдебасынан мешкен батар деген табигагганудаы кершкгп сипагтаудан бастапады.
Макалада мьшдай ой турни деректер 6epiлген:
- 6ipi нип дерек—жердщ жумыр екендшн туешу максатында бюк
мунарага шыгьш карасак да, алты немесе жеп шакырымдык таудыц
б winне шыгьш байкасац да жер тепе сиякты болып кержедь
- екшип дерек - шын мэншде галымдардын зергтеушше жерд1
белбеумен айналдырып байлауга мушощэдк болса, ол белбеудщ
42
узындыгы 40. ООО шакырым болар еда деген езщдок болжам аиткан
екен, сондыктан, адам бшкке кетерьтген сайын жердш жумыр екешн
сезбейда, керганше, жазык болып кершеда деп тужырым жасаган.
- упшпш дерек - жерда зергтеуге барган саяхатшылар шыккан
жерше кайтып келген, 6ipaic шыккан жагына Kepicimne тустан оралган,
мысалы, Семейдш шыгысьш бетке алып шыккан саяхатшы Семейдщ батысьшан кайта сол аттанган жерше келеда деген мысалды усынады.
Жердан жумыр екещцгж тусшдару ушш мынадай мысалдар
келлцйлген:
[.
Ш$М
1) калага келе жатканда эуел1 ондагы ец бшк гимараттьщ жогары
тусын кврес1з, жакындай келе уйлердщ тебесш, ал, касына келгенде
уйлерда, олардьщ жанындагы заггарды кересЬ (геометриялык шмда
уйренудац нэтижесше жету, сурет енерш уйрену, гылыми-техникалык,
курылыстык, жалпы автоматикалык жобалар жасай бшуге умгылу).
2) тедазде немесе мухитга жу3in келе жаткан кемеге карасаныз,
алдымен, оньщ уст1 ндеп биж сыргауылдыц ец углы (мачт) кезицзге
туседа, кеме жакындаганда желкендер! (парустерш), тым жакын кел­
генде жагада турган корабльда тугае кереаз.
Осы ею мысалды ripen erin, адамдар жердщ коргасынныц
огындай жумыр екендапн сезшуге болатынын дэлелдейда.
Муныц ce6e6i неде деген суракка жауап 1здейда:
- бгзщц 6opiMi3 к\тшщ K03i шыгыстан керш in, 6ipre-6ipre аспанга
жогары кетершеда, одан бара темендеп бататынын керем1з, муныц
ce6e6i не деген суракка былайша жауап береда:
- зырылдауыкгьщ 6ip жерде айналганындай жер ез есшде айнала­
ды, муны кайьщлен жузген op6ip адам жаксы сезшеда. Ескекп ескен
кезден бастап, 6ip орында тургандай кершесщ, ал жата зырылдап
журш бара жаткандай кершеда, кайьщтыц козгалысы жылдамдаган
сайын, жата кешн карай жылдам жылжып бара жаткандай сезшеда,
жер де солай, кун жылжьш жаткан жок, жер кунге карай ез1нщ 6ip
жагын каратады. Ол туста кундаз, ал, кунге карамаган жагында тун
болады. Жер ез айналасында 24 сагат айналады, 6i3 турган жер 6ip
айналганша кеп уакыт етеда, ейткеш, жер келем1 улкен.
Полынаныц мемлекетпк кызметкер1, ойшыл, экономист, дор1гер
Николай Коперник (1473-1543)—элемнщ гелиорталык жуйесш 16 жыл
зертгеуден соц, XVI гасырда 1543 жылы елер аддында «Об обраще­
ниях небесных тел» деген ецбегш жазып шыгарганша адамдар кун
жерда айналады деп келда. Макалада жердщ жумырлыгы Коперникгщ
аньпстамасындагыдай монде дэледденнт. Сол XVI гасырда 1519-
43
1521 жыддары Фердинанд Магеллан туцгыш рет жер шарын айнальш
шыккан саяхатшы, онымен 6ipre шыккан бес кеменщ 6ipi —Вик­
тория. гана бутш келгенш еске алганда Ресей галымдары буратана
халыктарга жердщ жумыр екен дт туралы гылымды 1895 жыддары
гана таныстырмакшы болтаны —бодан халыктардьщ дш н, танымьш
жете бьтмегендт. Баспаханасы жок, 0Mip тану эдебиеттер! жок деп
ойлайтын патша билш жергшкп халыктьщ аспан элеш туралы ежелп
танымын ecKeprici де келмеген деп ойлаймыз.
Адам ем1ртану удер1сшщ эволюциялык сапгысында багамдау-зергтеу кызметшдеп максатьш орындауга жумсайды, осы туста адамдар
таныганын беютудщ эддстер1 мен амалдарын саналы турде ойластыру
уппн тусшуге кедергт болатьш элементтердд тыксыруга умтылады.
Адамдардыц бш етн, угайын, тусшешн деген алмасып туратын
мотивациялык субъекгивтпс жагдайлары —ынталары мен ниеп тургю
болудан ropi асыгыс амал жасауга итермелещц. Сондыктан, ондайда
адамнын мотивациялык тэрпб! саналы жэне санасыз турде калыгггасады.
Сауагтаншыруда патшалык Ресей, аддымен, мемлекет зандарьш окьпуды
6ipiHnd катарга койгандыгын байкаймыз. Олай болса, патшалык Ресейдщ
саяси багьггы бодан халыктардьщдуниетанымын, жаратыльк завдылыгьга
булдьф кабыддайтын децгейде устауды жэне олардьщ иерархиялык
кажетгшпн тежеуда максатеткен. Газеттщ теориясы окырманмен байланысты интеракгивп децгейге катеру’—акпараг таратудын aлгы шартыдеп
санаганымеы, методологиясында буратана халыктардьщ когамтанымына
жарыкшак сезш жасауды мукият ойластырганы макаланьщ мазмунынан
анык байкалады. Алайда, казактьщ хат танигын, Luepi заман талабына
сай бшмд1 азаматтары аз болганымен, сонау коптел! дэутрден oepi
6epiK орныккан дэстурга дш патшалык Ресешпк дуниетанудьщ фондык
прагматикасыньщ казактардьщ сагылы даму иерархиясына богет бола
алмагандыгын тарихи деректер айшыктап беруде.
Аристотельдщ т м ш европага алгашкы больш таныстырган ИбнРушид (Абу-ль-Валид Мухаммед Ибн-Ахмед Ибн-Рушид, лат. Авер­
роэс) куннщ аумагы жердей 150-160 есе улкен деп XII гасырда айткан
болатын. Орыс философы Павел Таранов: «Европаныц алдыцгы
катарлы ойшылдары араб-ислам философтарыньщ туп нускадагы
идеяларын ерекше ынталы кабыдцап, дамьггып отырган» [19],—деген
niicipi казактардьщ да дуниетанымы кашпел1 дэу1рде табигатпен жэне
©зге журпен кауышуда калыптаскан деген ойга жетелейд!.
1895 жылгы 15-санында газетте «Казактар, оку, гылым уйренуге
умтылывдар!» деген айдар бойынша «Окыган жары к, окымаган
44
карангы» деген такырыппен жарияланган макалада К^ытай мен Жапония арасындагы согыстан кетн п ек! ещцц халыкка бш м беру
мэселесш 6ipiHnri катарга койып, оньщ нэтижелерше шолу жаеаган.
Макала 1895 жылгадешнп Кытай мен Жапония едцершщжер квлет
мен халкыньщ саны жарияланудан басталган. Атап айтканда, К,ытай 211
мыц ьиаршыметраумацты иеленген, алхалъщныц саны—370миллионной
астам болса, Жапонияныц жер шлемг 7мыц шаршыметрден аспаган, ал
халцыныц саны 40 миллион. Олай болса, К^ьггай Жапонивдан жер келем1
жагынан 30 есе улкен де, халыкыньщ саны жагынан 10 еседей коп.
Макаланьщ идеясы —гылым мен 6uiiMi дамыган ел гана ел
тэуелс1здтн сактай алады. Жогарыда айткан Шокан Уалихановгьщ
бш м алу туралы ой-тутш де —осы идея. Мэселен, 1895 жылга
дещ н Кытайда Европа елдерш депдей гылым мен б ш м беру
мэселеа кажетп децгейде дамытылмаган. Ал Жапониадагы жагдаи
осы жылга дешнп ширек гасыр бурын сондай темен болганымен,
халкыньщ мэдениетш, еддщ экономикасын дамыту уппн европа елдершдеп емаршеч мэдениеттен уйренудщ пэрмендолюн парасатгы
жапондыктар тусшген. Соньщ нэтижесшде, Кьггай сиякты улкен едщ
жецуге кол жепазген. Казактьщ: «Еш те болса, кеш жаксы», —деитш
парасаты сиякты Кьггай патшасыньщ бейбптшлпс туралы келюшге
келуге усьшысы согыстьщ токталуъша себеп болган.
Макала авторлары гылым мен бшмда дамьпуда когамдык тарихи
тэуелдЬтпс ерекшел1ктерше сай мынадай ic-кимыл жасауды усынады:
1) мусылман халыктары да Жапониядан улп алып, европа
мэдениетшен уйрену;
2) казак, тараншы, дунган жэне т.б. халыктар тарих беттершен
еппршп калмас ушш орыс халкымен жакьщдасуы тшс;
3) ауыл мектептершде окьггушы больш кызмет icreyre мумющцк
алу ушш Ресейдщ 6ip оку орньш окьш бптру керек.
Автор Торгай обдысыньщ Эскери Губернаторыньщ Папдата жаеаган
есебшде Торгай облысыньщ ауыддарьшда ашылган мектептерд1н жер­
гш кп тургындары мен орыстардьщ аракатынасыньщ жаксаруына
мацызды рол аткарганы жайьшда акпаратка ерекше мэн беригп.
Макала мазмунынан «Kici акылын тывдап ал, тавдап-талгап,
талдап ал», - дегеи казак макалы азаматтардыц ел алдындагы парызын 0T€yiie катысты б олашакты ойластыру, барды барынша сезшу
сиякты пайымы бар халык педагогикасыныц кайнарындагы тел!м
ацгарылады. Казактьщ халыктык педагогикасыньщ бул меш Француз
философы Монтеньнщ (28.02.1533-13.09.1592): «Табигатта павдасыз
45
кубылыс болмайды, Tirrri пайдасыэдьщ esi пайда бередЬ> [20], - деген
пайымына сайкес кедадт
Газеттщ 1895 жылгы 22-mi еанындакл «Акбетгау елиен» аггы
бершген сыкак макала «Акбеттау елшщ казагы» деп аталган. Макала:
«Бисмилла-рахман-рахим, свдерге мен 6ip аксакалдьщ жаксы ниетш
баяндайын. Бтрак, екшемтз, бул аксакал кеп жылдан 6epi шайтаннын
кожасынан улп альт, нашар адамдарды ешб)р кшэсЬ калайша алдауды, корлык-эорлыкгы уйреткен еда»,—деп басталады. Оз кулкь!нын
рана камын жейтш адамныц ic-кимылын ешкерелейтш бул шагьш
сыкак макалада Акбеттау елшдезп байлардын жатактарды алдапарбауы, жасаган зорлык-зомбылыгы айтылады. Макаланьщ басты
Keftimcepi —Акбеттау ел шщ 6ip бай адамы. 0зш щ каргайган шагында
ез1рейш жанын аларда кедейге кврсеткен киянаты ушш кинайтынын
ойлап, кажылыкка барып, кшвсшгн арылуды карастырады. Ресей
патшасыньщ жерплпсп улыкгарына барып, кажьшыкка баруга руксат
та сурайды. Бул «жана кажьо> атка мшсе де, жаксы кшемнщ устщде
отырса да, ет жесе де, шай нпсе де, калача барса да «бисмилла, о,
алла, кудай, кепнре кер» деп каксай береда. Кдзактар мундай кекжал
ка ляйтия кудайдан коркып, теубесш еске Tycipin жур деп тацкалады,
будан кешн бул аткамтер Меккеге баратын шыгар деп куанады.
Аксакалдьщ тыным таппай ауыл-ауылды аралап жургеншен
кедейлер ш кутеда екен? Оньщ ce6e6i, байдыц Mi*3i катал, жемкор,
сондыктан, казакгар оны кекжал деп атайды, оньщ кесапатынан
квп адамдар кары зга ушырады. ..Лйркатар уакыт етш, жаз болганда
кекжал аксакал кайтып келш, караманындагы казактарды каитадан
коркыта бастайды. Кррлык кврген кедейлгр: «Етерде б1здщ аксакал
шын кещлмен Меккеге барамын деп сйлаган болса, оцда ejeni корлыкзорлык, кысымшылык кврсеткен адамдарынан кецпрш еураса керек
еда рой», - деп те сйланады. Акбеттаулыкгар оньщ мундай ерекетш
кедейлгрдщ ж сйлайхынын бшу уппн кулык жасагандыгы деп тусшгдо.
Ецда одан epi кедейлгр ез халдершщ калай болатынын уайымдайды.
Казак мундай катыгез, жемкорлардьщ шла дуниесш, арамдык жасаушьшарды: «Атгынын атын алган, жаяудьщ таягын алган», «Деюкеген
куныккан жаман», «Берсе колынан, бермесе жолынан», —деп емлрцен
кара ниет жольш тавдаган адамдардан сак журуге шакырады. Сыкакгын
вдёясы- канша кулык жасап байыганынмен, халык адцында жамандьпъщ
ешкерелакш маскара боласыц деген айда кепшнпккё жетюзу.
1895 жылгы 35-саньщцаш макаланьщ такырыбы «Бгамнщ кэжегпшп
туралы» деп атапын, казак "гопндеп нускасына Султан Аяпыоов кол ксйган.
I
46
. ,
' •* -■
г ЩЩЩ
Макалада:
- казак дЩ баска халыктардьщ дш мен теп TYceTiH^ri, алайда,
оньщ ешршещцпшц аукымы халыктыц ewip талабына шеомда бшмдЁ
игермесе кещмейтщщп;
- бш м жагынан, когамтанудан француз, агылшын, немк:,
италиян сиякты европа халыктары, орыс, украиндар сол кезендеп
казактардан анагурлым 1лгер1 кеткендт;
- Ресей патшасыньщ когамды дамьпу, жалпы мемлекетпк билш
зандарын жепк бш п, оларды ездертщ пайдасына бурып, пайдалануды уйрешп алатьшдьпуган, казак арасындагы казак-орыстар мен
хаходдар казактарга улыктай кершетшц
- казактар ез мал-мулкш сататын базары ньщ жоктыгынан ташкентпк, кашкарлык сарттардьщ 03i казактардьщ малый жарты батата
сатып атып байыганы;
- мал ecipin, кенелем1з деген енжар ойда журетш казак жугта
малынан айырыльга, кедейшшкке ^шырайтыны, сондыктан, 1зденш,
бш м алу жольша тусудщ мацызы:
- малдьщ жугта кырылуы, казактьщ кшз уидд де жылы ^стаута
м ум кш дт жоктыгы тдомысты киындатады, сондыктан, когамньщ
ескелец кезещне uiecin, мэдениеттщ жаца улпсшен уйрену;
- ауырган адамды б^рынгыдай кальщ ж^рггы алдайтын арамза
баксыларга емдетпей, бшмдд дэр1герлерге каранудыц кажетпп;
колдагы бар мал-мулйсп, жиган тергенд1, жалпы шаруаны
басканьщ иелкшде ж1бермеу унпн кдоьштык бипмдд мецгерудщ аса
Ф
дер кезшде жарияланган.
Jlenci оязында автор icri болтан таныс 6ip казактьщ жиырма бес
тецге 6epin, ногайга жаздырьш алган арызын окыганда б^л кркаттьщ
кате жазылгандыгын керген. Э дет сол ногайга барьш, свйлескенде,
- дейдо автор, —оньщ арызды жазган адамы орыстьщ 6ip кгтабын
кврсетш, осьшда жазылган статья бойынша акталасьщ деп алдаган.
Автор макаланы: «Егерде 6i3 кшпсентай мунан repi бшмдцрек
болсак... кой, жылкы, сиырларымызды жэрмедкеге ез1шз сатар едак.
©3iMi3 лавкалар ашар ед1к... Кел, казактар, балаларынды школга,
гимназияга берщдер. Сонда ез балаларыц оязной, судья, доктор 1юм
следователь болтанын керес1здер», - деп аякгаган.
Макала осыдан 6ip гасьф он скг жыл бздэын жазылганымен,
нарьгктык кзтынаска икемдел1п, жеке менппк шаруасын ашу жешндеп
^сыныстары бугш де аса езекп деп ойлаймыз. Адамньщ когамдык
47
катынасты жетш мецгеруi уппн жэне когамды заман талабына саи
дамытуга улес косуы торшшкгщ, когамньщ даму зандылыгы. Олай
болса, адамдар ездер1 омip cypin отрыган эр когамдык курылысты
дамытуга аукымды ой-epic децгеш нде катысып, нарыктык
педагогиканыц нег1здер!нде ойлау, туйсш у, езара ти1мда карымкатьгнас жасауы кажет.
Газеттщ 1895 жылгы 37-санында «Казак халкьша тагылым алу
турадагы жауапка сез» деген такырыпта «Омбы казагы» деп койылган
автордьщ макаласы жарияланыпты. Кдзакка бшм алу, бшмнщ ез заманынла да, болашакка да мацызды бшмнщ пайдасьш жан-жакгы тусшудщ
замана талабы екендпт жайьшда газетге будан бурында материалдар
жариялангандыгы жайында басталган макалада окыган азаматтардьщ
казак камы, улттык сананы жангырту мэселеся андыздап тур.
Казактардьщ бш м алуга бешмдиип баска халыктардан кем
туспейд^ - денщ автор. Олардьщ ульщтарга балаларын окуга орналастыру жешндеп кептеген арьвдарын дэлел ретшде келпрген. Кыр
казактарьшьщ окыган бшмда адамдары ездершщ ауылдарына келгенде,
ауыл адамдары соньщ айналасынан шыкпай, коргиап альш, ауздарынан
шыккан сеад кумартып тъщдайтъшы, Tinri, соньщ тшеуш тшеп, сол
азаматтай бшм алуды ацсайтыны жайында ез бакылауын жазады. Бул
- психология гылымындагы сырткы элемда шггей ангара бастаган inna
дуниенщ толкынды тогысынан туындагын автордьщ жеке тулганы
кальптгасгыруга катысты aaemci, халкьш бшмдецщру барысьщдагы амал
карастыру ы, звристкалык багамы. Кыр казактары балаларын окьпудьщ
ауадай каж етттн туангеншен, колында каражаттьщ тапшылыгын
жену мэселесш шешудщ мацызы айтылады. Кырда Казан, Торгай, Уфа,
Астрахан, Орынбор губернияларындагьщай мекгеппгер жок. Алыстагы
калаларга балаларьш орысша окьпуга ж^беруге кепшшк казактардьщ
каражаты жетпецщ. Мэселен, баласын окуга ж1берген ата-ана жататьш
орынга, окьпуга, ютаптарга акта твлсух кажет. Оган oipHeiue жуз сом
каржы керек. Tirrri, акшалы казактардьщ окуга тускен балаларыньщ
турган жайлары колайсыз. Бул - тапшьшьщ кезщдеп омар акикагы.
Газеттщ 1895 жылгы 42-санында Торгай, Орал, Акмола, Семей,
Жеттсу облыстарындагы мектеп, медреселерге катысты мэселелерге
орай деректер жарияланган.
Макаланыц идеясы: «©юнбеуге болмайды, 6i3 орыстар сиякты
ез кылатын iciMi3re жаЬут ете коймаймыз. Бул казак арасындагы
гылымньщ турасыиан кершш тур», - деп басталатын алгапскы ею
сейлемде ашылган.
48
Одан кешн шагьш макаладан:
- Орынбор жактагы казак облыстарында гылым жаксы жолга
койылган, ал, Акмола, Семей, Жепсу облыстарында керюшше жагдай
болтандыгы;
- Честяковтщ Казан медресесш баскарган кезш деп бодан
халыкгарга, соньщ ишнде казактарга гылыммен айналысуга мумкшдас
жасалуы ушш 1871 жылы 28-mi жылы казанда Казан оку округшде
казак, ногай медреселер1вде инспектор кызметш енпзгеш;
-1874 жылгы 20-шы карашада мемлекетпк кецесппнщ кецеслнде
патшаныц 6eKiiyi бойынша Кдзан окрупндеп бетен халыктардыц
мeдpeceлepi министрлиспи карауына бершгеш;
- инспекшрлык кызмет 1875 жылгы 28-пп казанда шина жарлыгымен
Казан окрупнен белшген Орынбор оку округшде ашылуы;
- 1879 жылы Орынбор округшщ баскарушысыньщ сурауы
бойынша Торгай, Орал облыстарында жэне Бекей ордасында халык
инспекторы кызметт ашылганы;
- 1882 жылы Орынбор окрупнде устаздар медресес1 ашылганы;
-1894 жылы Торгай облысында 5 eid класты (белек) орыс, казак балалары окитьш жэне 116ip класты медреселер жэне ауыддарда 22 медре­
се ашылганы, олардьщ бэршде 708 ер бала, 127 кыз бала окыгандары;
- Орал облысында ею класты 2 медресе жэне 6ip класты орыс,
казак балалары окитьш 11 медресе болгандыгы, онда барлыгы 600
казак баласы окыгандыгы;
- ал Акмола, Семей, Жетюу облыстарында бетен халык (оньщ
inriнде казактар да бар) медреселер1 гылыми министршкгщ карауына
кепщилмегею;
- Торгай облысында 6422 Kicire 6ip медресе, Жепсу облысында
15762 idcire 6ip медресе, соган байланысты бул медреселерде жалпы непзде эр облыска 6ip инспекшрльщ кызметтщ кажеттш, бул кызметтерге
казактардьщ салт-дэстурш бшепн, халыктык бш м беру жуйесш жепк
меврперген орыс азаматыньщ болуы, сонымен катар, орыс жэне казак
халыктарыньщ арасынан устаздар даярлаудьщ, ол ушш арнайы стипендиялар белплеу, орыс балаларына казак тип пэнш окьпу;
- ауылдарда казактар уппн мекгеп, 6ip кластык училище ашу, бул
училищеш казактар мен орыстарды 6ip класта окьпу уппн орыстар
конысында ашу;
- ic-шаралар орыстьщ халыкка 61л1м беру iciH жаксартуы жэне
бш м беру iciH казак дадаларында кен тарату максатында жасалганы
(бул сезйз еркениетп еддер устаным ьшдагы саясат);
49
- татарлардьщ epiicri окуьша кедерп жасаудын oip амалы осындай
бш м ордаларын ашу екендагг,
- мундай о^у орындарын ашу уппн бурынгы ау ыл шаруашылыгы
бойынша бершетш медресе лерда уакьггша токгату сиякгы усыныстар
мен ic-шаралар баяндалады.
Макалада Ресейдщ казак даласында бурын болмаган жэне
бурынгыдан езгешелш басым когамдык катынастагы курмеул1 icэрекетп, соньщ ишнде, аса кайшылыкты тудырагын жерда пайдалану
ережелер1 непзшде буратана халыкгарды басыбайлы етуге орай туша
максаты н тездетш орындау га тткелей юрюкендакген, казактардьщ бшм
алуга умтылыс жасауына туртю болу ойластырылгая. Iimci саясаттагы
мундай шугыл эрекет сырткы саясагта да Ресейдщ элем децгешндеп ipгел1 мемелекет болу камын жасау багытьшдагы да устанымын айкындай
туседа. Макала бш м мен гылым алган казак ауыл шаруашылыгымен,
коленермен жэне баска да кэспггерда толык мещере алады деген байламмен аяктатган. Макалада казак елшщ Ресей бодандыгынд агы когамдык
жагдай жуйесше акторлык диагностика мен болжам жасалган.
Бшм алу жэне гылыммен шугылдану туралы мэселе газеттщ 1895
жьшгы 43-nii санында «Дала уалаятында кандай медресе пайдалы?»
деген такьфып бойьшша жазылган макалада жалгасады. Онда казак
арасында квшпеш мектептер ашу туралы усьшыс жарияланган. Дала
уалаяты казактарыньщ турмыс^рш ш гш бшмеген адам оларды жабайы
халык деп тусшер едд. Оларга баска тфшшк жат кершедд, lim i, орыстьщ
оку орьшдарында бш м алган адамдардьщ ез1 казактардьщ кептел1
байыргы тгрш ш гт, кала турмысынан артык санайды. Б1з рахат ce 3iMiне беленетш кала ттрпплт казактарга тордагы торгайдьщ куйшдей,
кол-аягы байлангандай сурец<лз кершеда, —деген ойларды ттзбектсген
макаланьщ авторы кешпел! мектеп ашып, бш м беруден каладатурып,
бшм алганньщ пайдасы бар екендагш тусшдармек болтан.
Автор казактарды бипмдендору ге кеп уакыт кетеда, сондыктан,
пэрменда ic-шаралар колдану кажет деп санаган. Кешпел! турмыста
сьщаржакты ойлап, табигатты аялаудан, паналаудан баска кубылысты
ойлай алмайды деген ойга оранган автор казактардьщ санасы
орыс дэстуршде бiлiм алган да жан-жакты жетшеда деп санаган.
Эрине, орыс дэстуршде бш м алу батыстык бiлiмдi мецгеру ге жол
ашады. Жалпы б ш м адамыньщ парасатын айшыктап, акылдын
кеш не айналганда адамзат еркениет1мен ез журтыньщ дэстур1
мен дш н байытуга т1рек болатындыгы гылыми теориялык жэне
тэжрибе непз1нде дэлелденгендаri бугшп урпакка аян. Осы тургыда
60
карастырганда орыс мектептер1 мен гылым ордаларыньщ казактарга
бергеш аз емес деп ойлаймыз.
14 ^ ^ v
Макалада:
- казак ешнде мектептердщ аз болгандыты, мэселен, Зайсан
оязьшдаты кала мекгептерш косканда уш мектеп (ерлер жэне эйелдер
жеке болтан): оньщ 6ipi ауыл шаруашылыты жэне бастауьпп мектептщ
болгандыты, еюншкл -’ калада, ал р ш м ш - казактар тек к;ана ауыл
шаруашылыты мектеб1нде окытандыты. Оньщ ез1нде кешпелшер балаларын окытпай, тек кана жатактардьщ балалары бш м алгандыгы,
ал eici мектепте орыс балалары окытандьпы, 30 000-дай тургьщдары
бар мекен уппн бул оку орындарьшьщ аз екендоп;
- кешпел1елдер\тшн коптела мекгепгерашу туралыусыныс жасалганы,
сонда барлык ауыдцарда балалар бш м алатьш мектеп болатындыгы
(Казакстанньщ шагын шалвгай аудандарындагы бшм берудщ бул жуйесш
гсшдалануда Kajipri тэжфибел! тальшьуетаздарымыз да усынып жур);
I
бул кшппел! мектептердщ багдарлама келеш жэне оку
мерз1м1 Ресейдеп мектептердей уш жылдык болып: 6ipi —ауыл
шаруашылыты багытында, окьпушысы жалпы бш м берумен катар,
ауыл шаруашылыгьшан мэл!мет беретш арнайы мамандык neci болуы
туралы усыныстьщ жасалуы, мектеп окушыларыньщ ата-аналарымен
6ipre болуьш камтамасыз ету уппн каникул мерммшщ белгшенуч (6ip
айдан аспауы ттс), мектептерде оку, жазу жэне санауды уйрету, ол
уппн ею жыл мерз1м жететш дт, соньшен катар, кешпел1 елдерге
6ipre журш, уйде окытатын мугал1мдер кджетпп;
- барлы к м ектеп терде казак т1л1н окы туды ц арты к
болмайтындыгы;
- квшпел! мектептерге сабак беретш мугал1мдердщ бшмдерш
жеттдщру уш1н калалык училищелердеп педагогикалык курстардан бш м алу кажетпп сиякты деректерге карап, казак журтъшда
бипмденудщ бастапкы сатылары белгшенгендшн байкаймыз.
Бш м мен гылым уйрену мэселелер1 газеттщ 1895 жылгы 46санында Отыншы Элжановтын «Казактардьщ медресе ашкандары
туралы» деген такырып бойынша жалгастырьшган. Онда мынадай:
Омбы оязыньщ бес болысы 6ipirin, онер, бш м алган юсшщ болашагы
зор болады деген устанымга токталып, sp6ip елден медресе ашып,
оларда балаларды казакдпа жэне орысша окыту уппн улыктардан
(жогары басшылардан) когамдык сураныс жасап, руксат алганы;
- Омбы оязыньщ казактары медресе салуды колдап. отьшын,
жарытын (шамын) еске алмаганда жыл сайьш эр медресеге когамдык
ф
w i
..
^
^
г
7
ж
61
каржыдан 120 сомнан акта беру женшдеп шеппм жэне эр медресенщ
жанынан жатакханалар ашу карастырылганы, сондай-ак, бай казактар
балаларды кшщцрш, тамактандыруга кемек беруге уэде 6epyi туралы
деректер бершген.
f
Медресе ашып, балаларга бш м алуга, гылымды уйренуге бешмделуч келешекте олардын когамдык карым-катынасты пайымдап,
табигагтьщ купия сырьш ацгарып, ттршипкгщ кемелше жетуше ттрек
болагындыгы жайъшдагы niirip макаланыц тутш болган.
1895
жылгы 47-mi санында газет Хасен Беккожин кол койган
«Кьфдагы казактардьщ Россияньщ гылымын, тш н уйренбекгер1 уппн
жэрдем болу хисасында» атты макала жарияланган.
Автордьщ баяядауынша, казактардьщ бш м алуга умтылысы
ескен сайын оку орьщдарыньщ кажеттшп айкындала тускен. Алайда,
казактар арасында орыс тш н бшетшдер ете аз екендптне назар аударган.
Оньщ ce6e6i казак даласында орыс-казак мектептершщ жоктыгы деп
санайды. Бурын мундай мектеп болган, мэселен, 1877 жылы Атбасарда
интернат жумыс icrereH. Бул интернаттъщ тулекгер! Омбьвдагы фельдшерлш мектепке тусш, фелъдшерлж жэне ояздык баскармаларда ттлмаш болып кызмет еткен. Бул интернаттардыц жабылуына байланысты
казактар балаларын кайда окытарын бшмей отыр. Кдзактар балаларын
алыстагы калаларга апарьш окытайын десе, олар орыс тш н бшмейда,
сондыктан, балаларга аддын ала дайындык кажет. Соньщ саддарынан
казактар балаларьш окьпу ушш жеке адамдарга беруге мэжбур болады.
Олардьщ бипмдер1 темен. Осьнш< орай, автор казактардьщ орыс тшнде
бшм алуы уакыт талибы деген усынысын жазыпты. Ол казактардьщ
байыргы коптел! турмысы ескелец заманныц талаптарына сай келмей,
езге журтган кем тусе беретшдптн, осыган орай балаларды окьпудыц
мацызын букараньщ назарына салады. Дала казактарыныц теки,
табигатынан парасагты адамдарыньщ ез1 еркениетп еддщ мэдениеп мен
бшмш окымай ой-epici ел шпндеп дау-жанжаддарды шешуден api аса
алмайтынын айтады. Бул когамдык емфдц дамьпу амалдарьш карастыру
жумыстарын киындатады. Макаланы автор жастарымыз бш м алып,
бпдщ шай калган ем1р1м1зш калпьша келпрш, адамзат кундылыгьш
мецгерудщ тацдаулы танымына ие болсын деген усыныспен аяктаган.
Макалада бш м алудьщ бастапкы эрекетше жол ашудьщ алгашкы
амалы карает ырылган. Психология гылымында оны бастамашыддык
(орысша —инциативность, француз тшнде - басы, ал латынша - басталуы)—деген магынаны бшцредц. Бшм алу жэне гылымга уйренудщ
OMip мен котам талабына сай ыкпалды ic-эрекеттщ жаца турше iunci
62
TYprici болуды ойластырган автор, ел-ж^ртына бипмдену жолында
бастамашылык жасаган.
1895
жылгы 49-санда газетке «Ш.К» деп кол койылган макала жарияланыпты. Оны зерттеуmi Д. Суханбердинаныц ткгршше, Шэкэрш
К^дайберд1^лы болу керек деп жазган. Б1з де осы пйард1 кдотаймыз.
Макала авторы «Дала уалаяты» газет1нде жарияланган макалаларды,
акпараттарды, эцпме, хиссаларды сынал, материалдарды окырман
муддесше орай сурьттап жариялаудыц ти1мдшп жайында ез niiapiH
уСЫНГаН.
г /•£'}'
Газет кебшесе eid турй хабарды 6iлмек уппн колга алынады
деген ойды айтады автор:
л - ;.
у s
1) Баска халыктыц бшмдалер! б1здщ казак тураеьщан не жазар
екендеп.
•
щ
ц . |
2) ©3iMi3zaHказакган жазушылар болса, олардан кандай енеге шыгар
екен деп. Байкасак, бвдщ казак турадан бетен халыкхан орыс жазады.
Автор газетке жарияланган макалаларында казак жазушыларьшьщ
(газетке макала жазушылар) елге пайдалы жазгандары болганьмен,
улыктарды мактап жазып, соцынан ез колдарьш койып отыруы бар
деген ойын биадреда. Бурынгы данышпандар айткан: «К1мде-кш»
жаксы боламьш десе, копке пайдасын типзсш, ец болмаса еппамге
залалын типзбесш», —деп жазады да, оган унем1 оз басына пайда
1здеген адамнын, eni6ipeyre задалы тимей туруы киын деген ез mieipiH
ко сады. Улыкгардьщ жаксы icrepi, кещпшк жасагандары туралы
жазуды кажетсп деп санайды.
Газетке жарияланган аныз-эцпмелер, хиссалар мен ертегшерда тым келемда жазбай кыскаша гибратка лаиыкты тустарын
жариялаудын окырман уппн тишдипгш айтады. Бул туста автор
ацыз-эцпмелердщ, ертегшердщ жэне хиссалардыц халык дэстурш,
тарихьш зерделеудеп мацызьша ерекше мэн 6epin, оларды жинап,
кггап шыгару пайдалы дейда.
Газетге казак халкьш уры, залым деп жазу казактьщ дшш бшмеуден деп есептейда. Ойьш: «¥рлык Ty6i - корлык», - деген казак
макальш келпрумен дэлелдейда. «Казак й м еда?, Казак - осындаи»
деген сауалга Шэкэр1мнщ осы nixipi деп келеда.
«Гылым зорайган сайын надандык жогала бастайды. К¥Дайга
шуюр, осы уакытта казактьщ гылымга талабы кебейда», - деп жазады
автор. Осы орайда ол казак балалары окитьш мектептер аз екендшн, сонымен катар, кейб1р казактардьщ балаларын окытуга каражаты жетпей
жур, сондыктан, казак байларыньщ кемек 6epyi туралы niiap айтады.
% I
53
Газеттщ жада, 1896 жылгы 3-санында да бш м мен гылымга
жету проблемасы кетершигп. Отьшшы Элжанов «Fылымга карай
тагы 6ip кадам» атты шагьш макаласында Семей каласынан отыз
шакырым жердеп Аккол-Кызылкел елдьмекеншде ашылган казак
мектеб1ндеп орысша жэне мусылманша окуды куптатан. Бул оку
орныньщ ашылуын Семей оязынъщ бастыгы да макулдапты. Ол Се­
мей оязыньщ салык (податной) инспекторыньщ аудармашыс ы Ауафи
Эб1шулына окьпушы болуды усыныпты. А.Эб1шулы 1893 жылы
Омбыньщ мугашмдер семинариясьш б трген . Сондыктан, аккелкызылагашгыктар бшэддц окьпушыньщ келу ше куаныш бщщрген. Бул
макалада да кыр казактары балаларын алыстагы мекгептерге беруге
каражатыньщ жоктыгы айгылады. Осыган байланысты ауылдарда мектеп ашудьщ кажетпп туады, мектеггп билисгеплер де, жеке тулгалар да
ашуды ойлайды, алайда, оган казак жэне орыс тш н бшетш окытушы
табу проблемасын шешу киындыгы келденен турады.
Мэселен, Павлодар оязы Акбеттау болысыньщ тургыны, X Л . де­
ген казак 03 уйшде мектеп ашып, окытушыга айына 25 сомнан телеуге
бекшш, 6ip жыл бойы окьпушы 1здеген. Атбасар оязына карайтьш
Кумкоцьф елшщ казагы да осындай куйге тускен.
Осы орайда макалада:
- балаларын мектепке беруге ынтызар казактар кун сайын
ауылдарда мектеп ашу мэселесш де Ук 1 мет тарапынан
бастамашылык жэне накты кемекгщ кажетпп, агап айтканда, стипендия
беру, казак жастарын Омбыньщ семинариясьша удайы кабылдап отыру
ешр талабы екендт сиякты проблемальщ усыныстар жарияланышы.
1897 жылгы 7-санында А.Е.Алекторовтьщ «Последнее сказани.
Ответ к Добросмыслов)» деген макаласына орын берьтген.
Макаланьщ максаты - «Дала уалаяты» газеттнш 1896 жылгы
30-санында А.В.Ваеильевгщ «Исторический очерк русского обра­
зования в Тургайской области и его современное состояние» атты
кггабына пЫр жариялангандыгы, оган жарты жылга жуык уакьптан
кешн осы газеттщ 50-санына Добросмыслов мырза жариялаган
бул nixipre (авторы А.Е.Алекторов) кел1спеуш ш тн бшд1рш,
макала жазыпты. А.Е.Алекторовтьщ колына калам алу ына туртю
болтан —Добросмысловтын жазтан макаласы. А.Е.Алекторов бул
такырыпты будан бурын Н.И.Ильминский ресми кужаттар непзшде
баяндатынын айтып, Ресей бодандыгьшдагы казактар жэне баска
буратана халыктарга шындыкты жетк1зуд1 ез максаты санаган.
54
Ойткеш, Добросмыслов мырза Торгай облысындагы оку орныныд
тарихын А.В.Васильевген бурын Н.И.Ильминскийдщ жазганын, ал
А.В.Васильев оньщ материалын пайдаланганын бшмеген.
Макала авторы А.Е.Алекгоров: «Егер Добросмыслов мырзага 6ipey
маркум Н.И.Ильминскийдщ Ы.А.Алтынсарин туралы (Казан, 1891)
аса кунды ецбегш керсетсе жэне Добросмыслов мырза талаптанып,
вденш ол ютаптыц бетш ашса, 6ipiHnri беттен-ак:«Алтынсарин тунгыш
ашылган, алдымен казактар ушан ашылган Орьшбор мекгеб1нде окыды;
содан кешн кайта ашылган дала училищесшде окьпушы; ецбеп назарга
Tycin, акыры Торгай облысындагы казак мектептершщ инспекторы
болып, уйымдастыру, орналастьфу, оку жумысын журпзумен айналысты», —деген жолдарды о кыр еда. Орынбор казак мектебше мен (ол
- Н.И.Ильминский) 1858 жылы 6ipimni тулектерш шыгарганнан кешн
келддм. Орьшбор мекгебшде мен (ол - Н.И.Ильминский) кызмет еткен
кезде Орынбор казактарын баскарушы, профессор В.В.Григорьевтщ
жоспары жэне идеясымен кырда шагьш мекгептер пайда бодцы.
Солардьщ бэр1 туралы анык мэлгметтм болмады. Енда ол мектептердщ
беретш бшма жайьшда кужаттар непзшде накгы бшуге беюндш. 1844
жылгы 14 пплдеде Орьшбор Шекаралык Комиссиясыньщ жанындагы
казак балаларыньщ мекгеб1 туралы бектлген мэргебел1 Ереже Ресей
Империясьшьщ Зандарынын толык жинагына енгЫлген. Осы жэне
баска казак мекгептер! туралы одан 3pi бурынгы Орынбор Шекаралык
Комиссиясыньщ муражайларында бар. Мен (ол - Н.И.Ильминскии)
Торгай Эскери губернагорынан, Облыстык Баскармадан Орьшбор мекTenrepi жэне кыр мекгегггер1 туралы №№ 31418,31441,40665, Орынбор
мекгептер1 туралы, сондай-ак, №№ 47270 жэне 47342 дала бекппстершде мекгептер ашу женшдеп eici кужатты берулерш етщщм. Осыган бай­
ланысты Жогары мэртебел1 Генерал-майор Барабаш бул кужаттардан
туйгевдер1мд1 басып шыгаруга карсы емесппн бщщртхабарламаберщ.
Макала авторы дерекп ез мэшнде пайдалану окигадан ауыткымай,
кепшшкке ддоыс акпарат беруге жетюзетшш дэлелдеген.
1868 жылга таяу казактарды баскару туралы жаца ереже боиынша Орынбордьщ бурьшгы пгыгыс, орта жэне багыс белштершщ дала
казактары —Торгай жэне Орал болып eid белщщ; казактардьщ барлык
мекгептер! Хальщ Агарлу Министрлшнщ ведомствосына ецпзшш, Кэзан
оку округше карады. Минстрлйс пен оку округшщ бастамасы бойынша
Орьшбор Генерал-Губернагорымен жаца казак мектептерш жайгастыру
жэне Казан оку орындарында кальштаса бастаган баска халыктардыц
бш м беру эддстерш енпзу жэне осыган орай алгапщы орыс элшпесш
65
кодданып, казак окулыкгарын курастыру туралы кызметпк хаггар атмасыдды...», —деген жолдарды окыган болар ецц, - деп жазады.
Макаланьщ идеясы —патшалык Ресейдщ буратана халыкхарды
окьпу мэселесш кальщ кауым назарында болуьш камтамасыз ету.
Макаладан ею мэндд белектеп карастыруга болады: 6ipiHini, осы
саясагтьщ непзшде улты казак Ы.Алтынсариндей ipi жеке тулганы
окыткан Ресей ел тыныштыгьга сактап, еркениетп ел атанудагы
билшгщ максатын ангару, екшпп, барша казак окып-б1л1м алу жолын­
да кандай кам жасау керек деген киын да кажетп мэселе ш б1рлесш
акылга салу. Екшпп мэселеге орай газетге проблемалы макалалар
теракты жарияланган.
1896
жылгы 10-санында «Дала казагы» деп кол койылып,
«Fылымньщ эуелп жарыгы» деп аталган макалада:
- Семей облысындагы 1895 жылгы желтоксанда АккелКызылагашта ашылган мектепке ногайлар кызганыш б1лдаргеш,
олардын казакгардын ата-бабалары мекгепсЬ де емф таныды деп айткан
свздер1, казактардьщ бшмсидоктен арылу максатында А.Эбипулы
ашкан метептегт окьпу шылардьщ б ш м те сеншсвдпс бщшргеш;
- окытушы оларга б ш м алудыц eMip талабы е к е н д т н
тус1ндоргенше ногайлар кулак салмай, ездершщ кызганьпп куйшен
шыга атмагандыгы;
- ногайлардьщ мундай эрекетт мугагйм де, балалар да орыс тздщде
бш м алган адам мусылмандыктан безедц деген дши кезкараспен катар
кунппядисген тугандыгы,
- олардьщ надандык эрекетт вш алу га апарып соктырмасын деген
максатта А.Эбипулы окытатын мектептт Адквл-Кызылагаштан уш
шакырым жердеп Кузенбай ауылына копиру ге мэжбур болтаны;
- мектепте отыз бала окитыны, олардьщ шпнде отыз жастагы
ж тттщ бар екендт, жаз мезгшнде шэюрттер саны кырыкка жеткет,
балалардьщ оку ынтасы жогары болып, улпр1мдер1 жаксы екендт;
- мектеп жеке уйде орналасканьшен, оку куралдарыньщ жеттмci3 болганымен (Бунаконгын 15 буквары болтан), мугатпмнщ окьпу
эдастемесл балалардьщ угымын жеттлдеруге кемек болып жургею;
- Yлкендер бер1лген тапсырмага орай кеп окыса, балалар
айтканды тез угып, талаптанып, ынтаты жургевдер1, мектепте о куга
да, жазу га да уйрететтш, ата-аналардьщ окьпу ygepicimn алгашкы
сатысындагы Inrepi баскан жетютйске куангандыгы;
- Семей облысьгада осындай тагы терт мектеп ашылатыны
жешндсп хабардьщ болу ы, эр болыста мектеп ашу туралы акыл-кецес
56
бергендш, патша уюмет1 балаларга бш м беру православие дшше
Keuiipy максатында емес, жалпы бшмдену мэселесш жаксарту уппн
мемлекет тарапынан каржылай кемек берш етш жеюндеп Семей
оязыньщ бастыты М.И.Казанцевтщ ce3i;
- алайда, барлык ауылдарда мектеп ашуда окыту шылардыц
жет1спеуi бегет болып отыргандыты сиякты езекп акпараттар
жариялантан.
Казак баласын окьпу, жалпы бшмденудщ кажеттт туралы такырып
«Торгай газетлнщ 6ip номершде...» деген газеттщ 30-санында жалгаскан.
Макаланьщ авторы: А.Е.Алекторов. Ол Торгай облысында казак
балаларыньщ орысша оки бастагандыгы туралы жарык керген кггапты
окып ез шгарш жазган. Кггаптьщ ангоры орыс галымы Васильев Орал
тауынан армангы казактар балаларын орысша окыта бастагандыгьш
баяндайды. Алайда, макаланы жазган А. Але кторов ютаптьщ уш
бшпмнен: 6ipimnici - 1824-1868 жылдар, екшппсУ - 1868-1891 жыддар
аралыгындагы, упш пш Ь-1891 жылдан кешнп уакыт камтылгандыгын
керсетедд. Ол кггап авторьшьщ: «Казак балаларыньщ орыс медресесше
тускет жоктан пайда болды»,-деген ппаршщ ушкзрьшытъш сынаган.
Сонымен катар, балалардьщ устшен карап туратын теренщ белмесщдел
заттарды Ti3in жазганньщ тэрбиелш мэш жокгыгы да ашык айгылган.
Макала авторы екшпп бел!мдеп жазбалардагы орыс медресесщде бшм
алган казак балаларыньщ бшм мен гылым жолындагы imnepi баскандыгы
женшдеп мэл1меттщ жоктъпъша риза болмаган. Уппнпп бел1мдеп
устаздардьщ аты-жендер1 тана тЫмделш бершгеш де оку удергсшщ
магынасын ашпай турганына наразылык бщдарген.
Газетте жариялантан макалаларда казактыц жер! мен мулкш
иеленудеп заманауи проблемалар бершген. Газеттщ 1896 жылгы 29санында «Алатау баласы» деп (ол Барлыбек Сыртановтьщ буркенппк
аты) кол койылган «Казак халкыньщ каз1рп Ьэм Lrcrepi кува турасынан
б1рнеше ойга келген сана» деген такырыпта макала жарияланыпты. Авгорды казак халкьшьщ Ресей бодандыгы кезешнде жер мен
мулштерш талан-таражга TycipMey жэне жеке адамдардьщ ежелп
казак заманьщдагы 6ip-6ipme сену сез1мдерше карама-кайшы келетш
эрекетгерге карсы туру куштарлыгы осы макаланы жазуга турпй
болгандыгын керем1 з.
Макалада мынадай:
- бш м жэне гылыммен шугылданган халыктардьщ зау ыттары,
фабрикалары, те Mip жодцары, поштасы, телеграмма беретш аетоматты
механизмдер1 бар бай елдерге айналуы, казактардьщ малынан алына4Ш
57
тын, жуя, кыл жэне тершерщ уксатып, шуга, былгары жасап кымбат
батата сатуды мецгерут;
- Европа мен Азияньщ жартысын билеп отырган ак патшаньщ
караматына енгет 40-100 жылдай уакыт 1ппндеп Lnrepi козгалысты
есепке алтанда, кунбатыстан орыстын келу1 казакка бш м мен
гылымды уйретуге кемек болады деген автордьщ niidpi;
- Оралдан Алатау га дешн, Аралдан Алтайга дешнп аралыкты
алып жаткан казактар езара бакгаластык, урыс-жанжал, барымта
сиякты ел-журт ынтымагьш кожырататын келецс1з эдеттерден тольщ
арыла коймай жургеш;
- осы кезец 1гшнде казактардьщ алауы здыкта болуын
калайтындардьщ ic-эрекеттерше курт кареылык керсетпегшмен,
ызгардьщ кай тустан согып турганын сезе бастаган казактар элш пд
артын баккандай куйге тускешмен, казак вм1ршде бурынгьппа бейкам
кешпелипк, жартылай отырыкшылык турмыстьщ жалгасуы;
- «Fылым жарык, гылымсыздык карангы (Ученье -свет, неученье тьма)»,—деп орыс макдльщда айтылгандай гытым жолына тускен халык
еседо, олардьщ алды ашык, алган icrepme бекем юр1седа, акыл айтады,
колы icKe юргседд, олар от пен су, бу жэне электр вуатын пайдаланып,
механикалык жабдыкгар жасауга idpicri деген деректер бершген.
Сонымен катар, аталмыш газеттщ 1896 жылгы осы нем1р1нде
«Торгай облысындагы ауыл медреселерЬ> атты макала орьш алган.
Макалада газеттщ будан бурынгы сандарында жарияланганындай
бш м алу амалдары карастырылган. Бес Фрнацияньщ жер!мен тец
келетш Торгай облысында небары уш мектеп кана жумыс ютещц.
Ce6e6i казактар балаларын орыс калаларына ж1бермеуге, б!р нппден,
каражаттарыньщ кем дт болса, екшпдден, у стазы орыс (казак улты
емес), орысша окыган балалар мусылмандыктан безш кетед! деген
коркыньппы бар екен дт айтылады.
Торгайда казактардьщ турмыс-салт epeкшeлiктepiнe байла­
нысты олардьщ тшеп бойынша бес жыл бурьш кешпел1 мекгептер
ашылган нан басгап, бул ешрде бш м беру ici inrepi жылжыды. Будан
бурын жарияланган макалалардагы квшпела мекгептер ашу жешндеп
шюрдщ ескершуше байланысты ендд коптел! мекгеб1 жок ауыл
азайган. Осы нэтижеден бипм алу такырыбына байланысты жазылган
макалалардьщ интеракгивп кызметт айкындалады.
Казак когамы мсктсп салу га жэне оларды сакгауга, ал жеке тулгалар
каржылай камкорлык жасау кулшынысы баяндалады. Сондай-ак, бшм
мен гылымга ынтасы кептеген Европа еддер!ндепдей казактардьщ
р
н
1
68
ежелп арманы жалпы бипм алу максатында мектеп ашу барлык ауылдарда жузеге асар еда, Gipaic, оган окьпу шылардьщ аздыгы бегет болып
тур деген шюрда алга тартады. Мектептер Орынбордьщ орыс-казак
семинары тулектерщщ ауыддарга келуше байланысты ашыдды. Муцда,
кебшесе, орыстар да, казактар да окиды, алайда, уюмет окьпушыльщ
кызметке ез мшдеттерш бишеп, тиянакты орьщдайтынды ктан орыстарды ж1береда. Ал бш м алган казактар ауылга барган сон, байьфгы
калыпка тусш, бала окьггуга салгырт карайтын болады. Автордьщ бул
п тр ш е дау айтуга болмас. Болдым, толдым, бш м алдым, енда менен
аскан бшпш жрк деп кунделпсп ррщшкге менменсудщ шуцкырына тез
кулайтьш адамдар езш де, езгеш де eMip туцгиыгына батырып ж1береТ1 ш кай заманда болсын кездеседа. Макала авторыньщ ойы ондайларга
алган асуда токтап калмай, mrepi жылжуда ллршипк тылсымындагы
кайшыльщтарды сезбесец, багамдамасац енжарлыкка, тогышарлыкка
апарып со гады деген угымга жетелейда. Одан арылудьщ, осалдыктьщ
алдын алудьщ амалы: «Арымак, сем!рмек ойдан», «Жйтгтш epiHrem
курымнын KepiHrem», «Алдay - зулымдык, алдану - акымактык»,
- деген казактьщ макал-мэтеддерш еске туадредо. ©мфтанудьщ мэнш
нускайтын халыктьщ педагогиканьщ бул кагидасын удайы жадында
устаганда:« Ак Едалдщ 03i болмасак та булагымыз, акьищы бастьщ e3i
болмас ак та кулагымыз», «Акылды адам айткызбай бшеда, ак суцкар
каккызбай шеда»,«Акылсыз адам - менмен келер, акылды адам - кеп
келер», —дейллн тэл^мшц койнауынан сая тауып, ел-журтына пана
болатьш парасатка жупндареда деген туйшге нускайды.
Макалада сабак жинамалы палаткалар шпядеп мектепте берьлгеш, палаткалар камыстан жэне ишген таяктардан жасалганы, сондайак, парталар мен ютап коятын шкафтар жинамалы екендап баяндалады. Кеппсенде бул мектеп тенделш 6ip туйеге аргылады.
Окьпушылар - орыстар, олар казактар eMipiMeH етене болып
кеткен. Олардьщ материалдык жагдайы жаман емес, жылына 240 сом
акша алады, тамакгары тегш. Окьпушыларга кызметш, тамагын котам
телейда. Алгашкы жылы ауыл MeierenTepi колма-кол 350-400 сом берда, оньщ 70 сомы палатканы жасауга жумсалды. Ауыл MeierenTepimH
6ip ерекшелш - кыз балалар окитындыгы. BipaK, казактар бурынгы
салт-дэстур талабына орай кыздарын интернатга жагып окуына руксаг
бермеда. Кыздарын мекгепке жергш кп султандардьщ кысымымен
гана ж1береда. ©йткет, ежелп казак дэстуртде кыз луганнан кешн
ата-ана ездер1нщ достарыньщ немесе таныстарыньщ ер балаларына
айттырьш кояды. Бул дэстур бойынша калындык айттырган ж1гтнщ
59
уйше келш болып тускенше, бетен уйдщ босагасьш аттамайды.
Шыгыс хальщтарыньщ дэстур1 бойынша аналары кыздарын мектеп
босагасынан аттатады, содан кейш кыздарын окытады.
1896
жылгы 36-санында газетке «Казактардьщ рэсям, эдеттерш
уйрену тургысынан» деген такырыпта Максимов деп кол койган
макала жарияланьшты.
Макала: «Эр халык езшдак ерекшелтмен ем1р суреда, халыктьщ
дш не сай туслшп, танымы, соган орай дуниетанымдык кезкарасы
калыптасады, эр халыктьщ eMipi баска халыктардьщ eMip салтынан
езгеше», —деген автордьщ пайымымен басталган. Ол бул ойын автор:
«Халыктьщ езтанымынан туындаган ешр багамы пайымдалып дэстур1
туады, ол сол халыктьщ булжытпай орындайтын зацына айналады,
Жазылмаган мундай зандар казактар да бар», - деп жалгастырады.
Одан кешн автор:
- «Турюстан уалаяты» Ережесшщ 210-бабында отьфыкшы жэне
кешпел1 казактардьщ эркайсысында жеке билер бар, олар терелпсп
казак рэст&п бойынша берет1н1, казакы жолмен бершетш билер
терелигш казактар гана емес, баскалар да 6inyi каж еттт;
- мэселен, «Турюстан уалаяты» Ережелершщ 218-mi бабында ж ергш кп билердщ тер ел тн облыстык билер буза алатыны,
сондыктан, жергшкп бидщ байламы казак дэстурше сай ма, эдде
б и л тн пайдаланып, дэстурда бузып тур ма, муны Патша билтнщ
еюлдер! 6inyi тшс екендт;
- казак дэстуршдеп билер кызметш бшу тек кана терелисп
дуры с немесе кнсык жасалган байлам ба? Бул тэрпп жергшкп би
кес1мдершщ дурыстыгын аныктау уппн гана кажетл болу мен катар,
халык тарихьш зерделеуге де катысты мэселе екендт;
-алайда, жарык дуниедегшщ 6opi жогалады, жойылады, езгереда,
кайта пайда болады, - дейда автор, —олай болса, дэстур де езгеркже
ушырайды. Сондыктан, халыктьщ салт-дастурш жазудьщ мацызы,
халык дш нщ ем1ршевдт ушш кажет жумыс, - дейда ол. Одан dpi
автор казак дэсгур1 эт жазылган жок, олар тек кана ауызша айтылып
келеда, - дей келе ол, - салт-дэстурлерда жинап, ютап шыгаруды
усынады. (Кез^нде айтылган, кундылыгы емаршец гаюр. Бугш соньщ
салдарынан кептеген мураларымыз эл1 де жазылмай келе жатыр.
Ж.Б.) Казак дэстурш зерделеген автор Тэуке ханньщ Култебеге
(Ka3ipri Кызылорда облысы Сырдария бойьшда) ткегп би шакырылып,
олардьщ шпнде казакка белгш Теле Этмбек би болгандыгын айтады. Кулгебедеп жиында Касым ханньщ каска жолы, EciM ханнын
60
ecici жолы рэамдерш косып, «)Keri жарты» жана зацдар жинагынын
шытарылтаны;
- казак дэстурлер1 эр жерде эргурлй, казактардьщ ру лык туыстык
(улы жуз, орта жуз, Kirni жуз), туртан жерлерше байланысты
дэстурлердщ езгеш елт;
- Тэуке заманынан кейш де канша уакьгг uirepi жылжыды, сонымен 6ipre, казактардьщ да танымы жанарды, соган орай дэстурлершде
де езгер1стер бар, - деген ойды сабактайды. Автор казактар Ресей
бодандыгына еткеннец 6epi ез дэстурлерш зерделеуше, жинак шыгаруга
когамдык кажетгшк бар екецщгш айтады. 1820 жылы, ягнибудан 75 жыл
бурын осы мщсагга казактардьщ ез шйнен арнайы комиссия курылтанын,
алайда, муньщ нэтижеслз болганын, дегенмен, казак дэстурлерш weiroip
жеке тугагалар зерггегенш, казактардьщ кукыктык рэамдер1 жэне жалпы
дэстурлер1 туралы б1ркагар ютапгар жазылганьш;
- алайда, бул ецбектер билердщ заман талабына сай тврелш
беруше кемек бола алмайтыны, орыс соттарыньщ шепамдер1 осындай сэйкесазд1кке душар болатыны, ейткеш, сол кезевде ежелп
казак дэстурш б1детш жеке тулгалардьщ азайганы, сондыктан,
осы мэселелерге байланысты ютадтар жазу казак халкына, барлык
хальщтарга жэне Орыс мемлекетше кызмет керсету, гылымга кызмет
ету, ал гылым барлык хальщтарга кызмет ететшдш сиякты ойга
конымды акпараттар усынган.
Макалада автор: «Казактар арасында оку орындарында бш м
алып жургендер бар екендш баяндалады. Мэселен, автордьщ колында
1894 жылы Ташкентте басылып шыккан «Перов жэне Казалы ояздары казактарынын очерк!» болгандыгы, ол Турюсган Мугал1мдер
семинариясыньщ IV класс окушысы Кудабай Костанайулы
шыгармасы болганын, шыгармада билер туралы арнайы тусшктеме
болмаганымен, оку шыныц ез халкьшьщ дэстурш жазуга талаптанган
алгашкы ецбеп, осы бастаманы жалгастырушылар кудайга шувар
табылады деп ойлаймын», - деп ем1ршец ойын актарган.
Макала авторы атап керсеткешндей, казак когамыныц тарихын келешек урпакка жетшзуде бш м нщ кайнарынан сусындап,
халкыньщ элеуегп дш нщ ем1ршевдтн керсететш, котам мен адам
ара катьшасьш калыптастыру дагдысьш шьщцай алатын казактьщ жеке
тулгаларыныц бастапкы ю-эрекеттер1 бар. Макаланыц мазмуны бул
аукымды югщ басындагы 6ip бел1гш керсеткешмен, келешекге елдпсп,
хальщгы баскаларга таньпуда ез когамына лайыкты бш м алуга бекем
азаматтардыц одан 9pi шьщдала тусуше думпу боларлык ыкпалы бар.
61
1897
жылгы 10-санында газет Ракымжая Дуйсенбаевтыц «Xapin
турасынан» деген макаласы жарияланыпты.
Казактар араб элш пест сол калпында кабылдап, оньщ казак
■плше колайсыз екещцп де кеппшпкке машмдап жайында ой туйген
автор мьшдай уэждер келпрген:
Казан сезшдеп дауысты дыбысты жазбаганда окыган уакытта сез
туйшкстз болады. Мэселен, «жаманат» сез! араб эл1гшеамен жазганда
«жмт» болып шыгады, дау ысынды шыгарып оку аса киын. Сондан-ак.
«мата» свзш жазганда «мт», «казак» сезш «кзк», «халык» свзш «хлк»
деп жазамыз. Мундай киындыктзр авторша айтканда, аса белпс1з
сездерда жазганда курделене туседа. Мэселен, «белшбек» деген сезда
ей турлй магынасы бар. Bipi —«бузылды», екшшня —ею белек болды
деген угымды бшдареда. Сол снякты «Мш» деген сезда уш турда:
1) Мш - айыбын, кемдшн айту.
2) Агка мш деп буйырганда айту.
3) Мен деп сейлесш отырган Kici езш айту. «Сего> деген ол exeyi
де уш-уш севдщ орньша журедо.
4) Дауысты эршгщ орнына сол кездеп жазуда: «а», «у», «и»
opinrepi пайда таныляды Аныктап айтсак,—дейда автор,—казак тшшде
12 дауысты spin бар. Кдгты элш «ат» деген сезде, жумсак элш «бэсе»
деген сезде кппданыпялы «Ол» деген сезда «елмек» д еп жэне «ол» деп
«ол барды» деп, б1реудш барганын хабарлайтын турщде айтылады.
Онан сон, - дейда автор, - «у», «бу», «ту» сездерше «у» керсеткен spin
жок. Осы эрштердщ бэрш «А», «О», «И»-мен-ак ш кпрш жаза береда.
Казак элшбнш жасау неизщде жазба ттдда байьпудын кажетп лот туып
отырган кезевдеп макаланыц келешек уппн эор манызы байкалады.
Г а зе тн осы жылгы №№ 31,32-сандарында Султангазнн мырза:
«Араб spimepi турне, парсы жазуларын дамьпуга септот тиш журген
жок. Бул мэселеде турпс галымдары шгар таластармен гана шекгелш,
бурынгыша араб эрйггерш калдырган», - дейда автор. Ракымжан
Дуйсенбасв болашакта аталган мэселен! зерттеп, теориялык жэне
тэж!рибел1к непзде дурыс шеппм жасайтын казак галымдары да
гылым элемше шыгар деген ойын жазады. Автор бул пайымын: «Бip
гасавщ окудан кайткан баласы кудыкка кулап тускен соч. oxeci аркан
салып: «Мынадан устал шык, мен тартайын» десе, баласы айгкан екен:
«вуел! аркан деген не нэрсе, соныц мэшсш маган айт, кудыкка туста
кеткен ккпш таргьш шыгаруга езгеше 6ip машина шыгару керек» - деп
шьщпаган», - екен дегендей зертгемей, зерттелепн дуниетн теориясы
мен тэясфибесш сараптамай ic енбейпш турасында ойын туйшдеген.
62
Автордьщ бул ой тушш В.И.Лениннщ «Еще раз о профсоюзах»
деген енбепвде мшбедеп (трибу надагы) стаканды тек кана су йпетш
ылыс тур^нде танымай, стаканный неден жасалганын, шшазат корын,
кайда жасалганын, формаеы кандай - кырлы ма, эдде тепе пе, бшк пе
немесе аласа ма деп карастырып, коз жетшзш багамдаудьщ когамдык
катынасты, билпегщ курылымын, жогарыдагылар мен темендеплердщ
ара катынысындагы туЫ нуш ш к пен ту е ш б е у л 1 к тщ себебш
аныктауга ыкрал ете/ц дейгпн пш рм ен (В.И.Ленин, 1921 жылгы 2526 кацтарда жазылган) бара-бар келедц.
Казак тшш байытатын элшпе жасау алдаг ы уакыттагы кекутпрмеитш езекп мэселе, - дейщ макала авторы Ракымжан
Дуйсенбаев. Автор ез заманьшьщ окыган азаматтары хаткыньщ дш н
еркениетп елдер катарына кетерепнш болжапты. Оньщ пайымдау ынша,
элшбисЬ ешб!р халык болмайды, сол замандагы еркендеген халыкгар
бш м мен гылымга баратьш гздх элшбиден тапкан. Keft6ip хатыктардьщ
элшбш болганымен, оны коддануда кисьшсыздыктары кеп, олардьщ
мэшеш терендеп туешш, окуга байлыгы барлар болмаса, кедейлердщ
шамасы келмейщ деп, ойын жинактай келе: «Мысыр жургында осындай болтан», - дейщ. Кьпай эрштер1 б1здщ казак эрштершен де киын
болтан, оны жазып, окып уйренуге он-он бес жыддай уакыт кетедЁ, ал
сол кеэдеп Агылшын, Француз, Италия, Германия, Испания, Америка
сиякгы батыс елдершщ халыктары элшбилерш очайлатканы сонпшлык,
екьуш кунде бала хат танып, жазу да жаза алган деп, атаулы макаланы
жазар алдьщда мукият дайындалганьш керсет<
«Ддла уалаяты» газетшщ 1899 жьины 22-23-сандарывда жарияланган
«Казак сезш калайша жазу турасы» алы макалаларда орыс эрпш паидалану проблемалары кетершген. Макала авторы ДСултангазин бул
такырьш бойынша газет бетщде б1рнеше авгорлардыц макалалары жарык
квргенш айга келш, окырмавдар кауымыньщ казак сезш жазуда туган
проблемаларды шешуге аггсалысуын сураган екен. Араб элшбишдеп
эуездо жумсак spin аз болганымен, узак жылдар бойы казактар жэне
туристектес баска халыктардьщ сез жазуда дагдыланьш калганын бурын
макала жазган авторлар атап егкен. Алайда, пшрлер саналуан болтан.
Мэселен, кейб!р зор бшадщ адамдар, - дейдд автор, - казак сездерш араб
эрштерьмен жазу жарамайды, eiiroip араб эл1пбиш баска эрштер косьш
толтырса керек деп эргурлй сез айтьш журетшш баяндаган. Ал евдг oip
реформшорлар казактар ездерше баска элшби ойлап табуды немесе лагын
эршне кешудо усьшатынын айтады. Ол орыс галымы Ильминскийдщ
орыс элшбшне латъш эрштерш косу аркылы казак сездерш жазуга енпзу
63
кажет дейпн пдарще карсылык бщщредй Оньщ шкданше, орыс злшбшн
казактардьщ 6opi мецгеруше кеп уакыг кажет. Турпс тектес халыктардын
бэр! араб тшнде жазып жур, сондыктан, араб этпбшн пайдаланудьщ
манызы бар деп санайды автор. (Мундай пшрдд усынушылар каз1р де
бар. Ж.Б.). ©зшщ бул пшрш дэлелдеу максатында Григорьевгщ казак
сездерш орыс элшбтмен жазу керек детей усынысын тез кабьщдаудьщ
киындыгын айгады. Ильминский казактьщ j жэне у дауысты дыбыстарын косып, ai, ei, ьп, й, oi, yi ay, еу, оу уу кос дауыстыларын жасауды
уеынса, профессор Григорьев булар кос дауыстылар емес и мен у-дьщ
косылуынан курылган буындар деп тусщщрген. Сондыктан, ол—ай, ей,
ый, ш, ой, уй ау, еу, ру, уу буындарыньщ устше кос нукге койып жазуды
дурыс деп дэледдейш. Шьш-шьггырык шатысатьш мундай элшбщц
балалар гана емес, улкендердщ ей киналагынын сезген казак зилылары
бул пшрлердщ дурыс еместшн толык тусшген.
Орыс элшбиш казак сездерше пайдалануда орыс галымдарыныц
пшрлер! эргурль «Казак тш нде орыс эргамен жазу киын. Эршгерцщ
6ipey i к, ce6e6 i к Ьэм к 69pi6ip емес, екеушщ кеп паркы бар...», - дейда
сондыктан, автор. Осындай дэлелдердд айтумен катар, киындыктарды
ескере отырып, автор: «...кырда балаларды казакша окыта бастаган
уакытта балаларга 6 ipa3 орыс эр1птерш керсетш уйренуге пайдасы
болар едЬ>, - деген усынысын айтады. Бул макаладан казактьщ бш м
алу, мэдениетш еркендету кезшде халыюъщ бай мэдени мурасын, д ш
мен дшш таратьпт, кешнл урпакка жепазу барысындагы кедергшерщ
женуде халыкпен акыддасу, пшрлесуде баспасездщ орны кай заманда
болсын ерекше кврш етщ дтне кез жетизу ге болады.
Казак казак болгалы «Tin тагдыры —ел тагдыры» катар коиылып
келеда. Абай жэне Абайга дейшп акын-жыраулар eMip сурген замандардан 6epi толассыз айтылып меле жаткан тш мэселесш алгапщы казак
6acnace3i жарыкка шыгысымен халыктьщ халык болуын сактайтын
тш, жазу мэселелер1 еркендеудш езеп болып айтылып келед1. Ах­
мет Байтурсьшовтьщ: «Ce3i жогалган журттын 03i де жогалады»,
—деген казак тагдырыньщ тоталитарлык заман курсауына тускен
кезешндеп ащы шындык ce3i, каз1р де ултымывдьщ удайы санасынан
шыгармайтын саналуан езгер1ске тусш келе жаткан, токтамы бол май
турган meminyi ем 1ршецщкке апаратын езекп мэселе болып отыр.
Тш бш ш , емле такырыбы ел1\оадн БАК-тар тужырымдамасьшан
тускен куш жок. Мэселен, «Ана тш » газетшщ 2 1-саньшда «Bip
такьфып, ею гаюр» айдарымен белгип жазушы Габбас Кабьппулы мен
профессор Мекемгас Мырзахметулыньщ макалаларын жариялаган.
64
Fa66ac К^абышулы «Латыншага ас ыкпайык» атты макаласында
гашм13 араб тацбасынан латыншага жэне латыншадан кирклл тацбасына
шугыл ауыскан т$ста жазылган эдеби, гылыми мураларымыз муражайда
кальш, оны оку, зерттеудщ киынга тусш келе жатканын айта келш,
буюл турю журтымен, тш латьш тацбалы баска еддермен жан-жакты
карым-катынаста болу уппн де сол кешке шесудац кажетпгш ескертш:
«Оны жузеге асыру уппн 10 жыдда сатылап, накты кеппп болудын мемлекетпк жоспары жасалып, оньщ орындалу ы, байсалды кадагалану ы
шарт. Бул жумыс 2007 жылы мектеп eciriH ашатын шэюрггерге арнал
латьш тацбалы окулыктарды жэне окьпу багдарламаларын жасау дан
басталуы керек», - деген накты усынысын береда [21].
Професор Мекемтас Мырзахметульшьщ «Ортак тш, эдде ортак
жазу кажет пе?» —деген келемд1 макаласында Кецес Одагында
аймактык тш орыс т ш болмак деп баска ргг тщдерш шеттеткеш
турасында басталып, бул колайсыз удерю 1938 жылы Сталиннщ
нускауымен бар лык халыктарга орыс т ш н мш детп турде окьпу
туралы арнаулы шеппмшен кешн кушпен орьшдатылганы жайында
баяндалган. Бул мэселе патша заманында отарлануга тускен 196
халыктьщ православия данше шокындырыльгп, орыстандыру непзшде
6 ip ттлде сойлеу жолында миссионерлпс саясат журпзгу багытында
жузеге асканьш атал втеда. Автор емленщ б1рнеше рет взгер1ске тусу
кезеццершдеп киьшдыктарды сараптай келе: «TypiK халыктары пайдаланып, ез1нщ рухани гугастыгын сактап калу куралы болтан ортак емлеге курылган латыншага (1930 ж.), латыншаны орыс жазу тацбасына
ауыстьфу (1940 ж.) саясаты аркылы халыктарды езш ж улттык
рухани топырагьшан кол уздарш, мэцгурттенудац алгашкы курбаны
казактардьщ ага буыны (каэтрп 50 мен 75 жас аралагындагы урпак)
бастадды», - деп ой туюндеген. Ортак т1лдщ зияны туралы ойын ав­
тор: «Дуниедеп ец бай, ец бакытсыз тш - кайсы тш?» Бш еаз бе? Ол
- TypiK тш . T ypiK т ш - бакытсыз тш... ейткеш, ол мыцдаган жылдар
бойы езшуде келеда... T ypiK тш соншалыкты байлыгы, толыктыгымен
де басына тускен бакытсыздыктан кутыла алмай отьф. T ypiK тш ш ц
бакытсыздыгына басты себеп ... араб бас кыншылыгында жатыр...,
—деп парсы жэне TypiK тш н араб тш ш ц гылыми тужырымына
суйеюп тушндецда. Осы орайда эзербайжанныц кернектт акыны
Расул Ризаныц: «Жуздеген жьшдар бойы эзербайжан поэзиясында
гаруз елшем1 бупнп кунге дешн устемдак журпзш келеда. Дыбыстау
сездщ созьпщы я кыскалыгы непзшде курылган бул елшемнщ он
тогыз турм Yлгici бар eдi. Гаруз елшемш колдану ана йлйвдда араб.
is
1
65
парсы сездершен шубарлады, кейде Tiirri, тел сездер1м1зд1н: табиги
эуезш бузды, сейтш, эзербайжан ттлше орасан зор нуксан келттрдд»,
—деген бултарыссыз гылыми танымын окырман назарына усынган.
Автор латын тацбасындагы жазуды кабылдасак, алдымызда eid тур.гп
мэселе туратынын усынады:
o ip iH im , латын жазуына асыкпай, алдьш ала кажетп даярлыкган ету,
езге турш халыкгарыньщ тэжфибесше суйену аркылы мелу мэселесг,
екшпп, латын жазуына еткен бауырлас турпс халыкгарыньщ да
жагдайын ойлагц рухани тутастыгымывды сакгап, ньаайту уппн 6ip-6ipiMi3дх киналмай оки беретш бэр!моге оргак латын жазу танбасын алу.
Ол уппн, - дейда автор, - турш халыктарыньщ рухани тутастыгьш
калпына келпрудщ кшп - ортак жазу тацбасын кабыддауга куш салуымыз аса зэру, басты мшдетке айналып отыр. Осы мшдетп орындасак
кай жагынан болса да утамыз. Бул мэселеге орай аса тиянакгы шюрлер мен усыныстарды сурыптап, гылыми жэне емЕрдаму сынынан
епазудщ кажетппн тугае ел куптап отыр.
Бул орайда 1926 жылы пш р таластарды ескерудщ мэш зор. Атап
айгканда, осы кезде А.Байтурсынов жал пай сауаг ашуда араб эрппнщ
жуйеа латынга Караганда ьщгайлы екен дт жешндеп ойларын кайрп
га лымдардыц кеппнлт еске ал ьт жур.
1897
жылгы 16-санында б ш м беру мэселесше кайта оралып, 1896 жылы Торгай облысы Бестебе болысында Бактыгерей
Омарулы Жантеренщ ез ыкыласымен, пейшмен ашкан мектеб1 ту­
ралы баяндалган «Орысша казак балатарын окытатьш школ» деген
такырыпта шагын макала окырман назарына усынылыпты.
Торгай облысыньщ газетшен атынган бул макаладан мынадай
дерекгермен танысамыз:
1) 1896 жылы Бестебе болысы Измаил Досугылы 6ip мектеп
ягтп^ян онда 10 казак балас ы, 6ip орыс кызы окыган. Келес! жылы
осы мектепте 15 казак баласы, 6ip орыс кызы окыган. Мектеп ею
белмел1, б1рщде жаксы окып жургендер, еюнппещде сабакты тез
туеше коймайтындар дарю алган.
2) Бактыгерей Омарулы Жантеренщ ашкан мектебшде терт айда
«Дяныпгпяндьппын сатысы», «сеэдис, орыс тип окулыгыньщ oipimni
жартысын, «Орыс сезд т» , «Математика жинагы» окулыктарынан
бш м алган.
3) Казак балалары оку та тускенде орыс тш н бшмеген, енд1
олар орыс типнде мулде таза сеймемесе де, орыс тш нде 6ip-6ipiMCH
сейлесш, тусяюсе бастаган.
66
4) Еылыми тургыда бершген сурактарга тусшш, дурыс жауап
берген. Окып турганды жаза бшген.
5) Аз уакьптьщ шанде балалардьщ 6ijriMre кумарлыгын арттыруда жэне окыгандарын есте сактауын камтамсыз етуде Жантериннщ
(султан) устаздык кызмеп ез жемшш берген.
6) Жантерин жаксы б тр ген тулекгерш болыс мектебше беруд*
жоспарлаган.
'
.
. *; *
7) Мектеп алгапщыда мейманханада орналастырылган, кейш жеке
мектеп болып, мунда мугишмнщ жэне оку шылардьщ жумыс icreyme
колайлы класс такгасы, шкаф, сагат т.б. курал-жабдьщТар болган.
8) Y nrimni ауьищьщ бш Шорабайуглы жэне тертшпп ауыддьщ казагы
Есен Сарыбайуглы мектеп уппн уй 6epin, жана мектеп ашуды сураган.
Макалада айшьщталган деректерд1 тЬбектеген автор денгеленген
дуниеден icrin басы мен аягын ажырата алмауга ойыстырган когамньщ
халыкка жасап жаггкан кеаршен арылу жэне оган тоскауыл коюдын амальш табу уппн аддымен бшмнщ керекпгш, сонда гана бастаган гсщнен
кеппшпк куптайтьш нэтижеш керуге болатындыгы пайымдалган.
1897
жылгы 20-санында газет «Омыбыда болган бэйге» деген
бш м беру жумысьш жаксарту га орай журпз1лген кепш ш к ic-шарасы
жайында шагьш акпарат жарияланган. Омбы каласында епазшген
бэйге мектеп мугал1мдерше жэне окушыларга кемек берген кауымга
курмет керсету максатында уйымдастырылыпты.
Жуман Сештуглыньщ аты 12 шакырымдьщ жарыста бас бэйге
эперген, велосипед жарысьшда Омбыдагы мугатмдыс семинарияда окьш журген Моделхан Мухамедуглы Султан Абылайханов уш
шакырымды 7 минутта erin, велосипед ynrici сальшган алтын жетонга
ие бодцы. Султан Абылайханов велосипед жарысына катыскан 6ipinuii
цазац ек ен д т акпаратта атап керсеплген. Макаладан «Асыл таста
—енер жаста», «0нер —ердщ канаты», «0нер - жас уланнан, жуйрж
тай - кунаннан», «0нерл1 кол - бакытка жол», - деген халыктык
педагогиканьщ терещ мен туцгиыгынан тартылган тунба макалмэтелдердщ мэнше зер салган адам ездоц бойындагы кабшет пен
ж1гер,щ калт ж1бермей саралап, табиги т1ршшктщ сырын ашуга
демеу болатын угым ацгарылады. Ал жуйрпс тандап, баптай бшген
Жуман Сештуглыньщ, вело сипедге журудд жетпс мечгерш, жарыста
жещске жеткен Моделхан Мухамедуглы Султан Абылайхановгьщ кол
жетюзген табыстары «0нер кекке де жепазеда, кепке де жепазеда»,
«0нер - таусылмас азык, жутамас бай лык», «0нерЛ1 бала суйюмда»,
- деген макал-мэтелдердщ магьшасьшда керсётшгендей, ездершщ
67
дуниетанмыдык кабшетше орай ие болтан кереметтер1 взше гана
емес, ортасына казак дэстуршщ, д ш щ ешршендшн сактауга себеп
болатьш шарггар мэшнде угынуга жетелейдд.
1898
жылгы 13-санында газетке Отыншы Элжановтьщ «Казак
балаларын тэрбиелемек тургысынан» деген такырыпта макаласы
жарияланылты.
Автор казактардьщ бала тэрбиесше мукият болу ына аса зор кецш
белу кажетпгш туЬнщруд1 езшщ парызы санаган. Осыган орай ол
мынадай педаго гикалык ой-лшрлер усынады:
- Бала ешрге келгенде элс1з, тш п дэрменс!з болады. Оньщ дене
кулшпн, жан-дуннесшщ, сырткы эсерге бешмшщ тым нэзш кезщде
ере юле купмдв кажетсшеда. Батата ата-ананыц уйкысыз тундерге,
дамылсыз кундерге шыдал, бала жузше, ещне карал, есу сэттерш
багамдауы баланьщ денесш пллныктырыл, сергек, сырткы эсерге
бешм болуын кальлггастырады. Сондыктан, автор тэрбне баланьщ
туган куншен оньщ 03i ic-эрекеттерш сан алы ажырата бш п, вшр
суру танымы мен тэж1рибесш кабыстыра бшгенге дейшп аралыкта
журпзъту1 тшс деп санайды.
Казактардьщ бала тарбиесшдеп тэж1рибелерше сын кезбен
карал, автор езшщ бул мэселеге байланысты ез багамьш айтады:
- Казактардьщ тэрбие берудщ алгалпря кезещ—дещи ол, - баланьщ
дене бптмшщ тузу, сымбатты болу ына жэне алгалщы тэй-тэвден баетап
нык журш кетуше арналады. Содан кешн адамгерпшпк, ем1рганымга
байланысты ацыз-эцпмелер мен дэстур жайында айтады.
- Казактар балалардыц табнгат кныншылыгынан амал тауыл
кутылуга акыл-лайымы толган, куш жумсау кажеттшшнде кушкайрат жасай алатын. жайлауга, кузекке, кыстауга кешкен кездеп
ау ыртлалы кты жендл, маддарын аман сактал, елше корган больга,
ата-аналарын, улкенщ сыйлал, аргы аталарын еске алыл, езде pi нш
рулык туыстарьш бш л, дэстурш сактал, ездерше кесел тугызгандарга
карсы куресе бшген децгейшде тэрбиеш токтату кажет дел санайды.
- Кыздар аналарыньщ бакылауында болады. Кыздарга аналары
ic тггудх, бие, туйе, сиыр, enud саууды, гамак дайындауды, к т з уйдо
куруды уйретедг
- Тэрбиешц казакы дэстур денгейшде гана беру баланьщ
танымдык кещ еттн шскгещр. Адам табигатында даму жэне удайы
жетьтущ кажетсшед1. Сондыктан, бала тэрбиесл бш м беру, тэж1рибе
керсетумен шектелмей, балага ата-ананын ыстык ыкыласы болуы
тше дел ой туйедо.
68
- Keiioip казактар педагогикалык кагидаларды бшмегевццкген,
балаларына сыцаржакхы тэрбие бередг Мундай ата-аналар балаларына
тарбие беруде акыл айтудыц кагидаларын инстинкп, ездер^нщ жеке
басыньщ таж1рибелер1 мен сенхмдер1, устанымдары шепнде бередь
Мундай тарбие алган балалар ез1шшл, кепш ткпен тш тауып сейлесе
алмайтьш дерею болып есзд.
- Казак дэстуршде тарбие беруде салт-дэстурлердщ, ацызэцпмелердщ жагымсыз жактарын ескерш, оларга жан-жакты тусппк
жасау удайы укыпты журпзшмегенщкген, балалар ез бойларындагы
куш-кайратты урлык, барымта, зорльщ керсету сиякты тым жагымсыз
эрекетерд1 уйренедо. Keft6ip ата-аналар дене 6iTiMi мытым ескен
балаларынын мундай iciH токтатпай, кершшше, пайда табудьщ кез1
етед! деген ойларды айтады.
Макала содында автор казак бш м алу, гылым жолына тусуде Ев­
ропа халыктарынан тым кейш калтанын окырман назарына усынады.
Сондыктан, орыс, агылшын, француз жэне баска халыктардьщ
ойлауы мен туйсшу1 казактардан озык кетш, бш м мен тарбие беру
жуиеэд он езгерюке тусп. Тэрбие беру жуйеся мен баланьщ тэрбиею
кабылдауындаты eзгepicтepдi ангару, оларды тшмда пайдалану
халыкты ешршенднске бастайтыны жайында ойын айтады.
Автордьщ пшршше, жотары денгейдеп азаматгык пен бш мге
жету аныз-энпмелердщ мэшн жете пайымдап. салт-дэстурлерд1
сактаудын иегш нде тэрбие мен eMip талабында тиянакталтан
катидалармен ауыстырылады.
©з батамы бойынша Отыншы длжанов тарбие ciH уппсе беледа
1)дене тэрбиеа
2)дшдпс-адамгершшк тэрбиеа
3)акыл-ой тарбиесь
Огыншы Элжановтьщ казактьщ бала тарбиесше мукиягг болу ескертшген жэне халыктьщ педашгиканьщ непздерше суйенген усыныстары
мен midpnepi - бугш де ерекше мэн бершегш мэселе. Ол жеттлдам, кеп
бшемш дегеннен аулактаньш, бшгендерщщ ой елепнен епозш, сурыптап
алайьшшы деген байламта турактаудьщ дурыстыгына кез жеттазутц
усынады. Ежелп кыгай философы Лао-Цзы -(б.д д. 579-499), шын аты
Ли Эр: «Адам туганда тым нэзж жэне элсо, ал елер алдында мыкты жэне
берш болады» [22], - деген. Лао-Цзыньщ ешрдеп устанымы: «Адамды сую, унемшш болу, басканьщ алдына шъщпау болыпты». Отыншы
Элжановтьщ торбиеде Т1рек еткен казактьщ халыктьщ педашгикасынын
катидалары да осындай ем!ршк батамда болуды нускайды.
69
Газеттщ 1898 жылгы 15-санында «Казак халкыньщ енер окуын
бше бастаганы» деген такырьигга макала бершген. Такырыптан кершш
тургандай бш м алудьщ, окудьщ кажеттшн когамдык кайшылыктар
@3i тудырган.
Онда газеттщ будан бурынгы сандарында мектеп ашу, онда
балаларды орыс тш н д е жэне казак тш н де окыту жэне мектеп
мугал1мдер1 арнаулы семинариялардан бьтам алган, когам талантарына сай бш м бере алапгын адамдар болуыньщ мацызы жайындагы
ои-шюрлер кетер1лген. Макалада айгылган ппарлер аясы кецейтшп,
балаларын мектепке берушшер мен мектеп салуга ез каржысын са­
лу щылар катары кебейгеш туралы акпаратгар орын алган.
Мэселен:
1) Торгай облысыныц казактары Костанайдагы эйел балалар
окит ын прогимназияда казак кыздарын окыту уш н 12400 (он ею мьщ
терт жуз) сом а к т а жинап берген.
2) Шымкенттеп 6ip болыстьщ казактары мектеп ашуга буйрык
алган.
3) Эулиеата оязына карайгын Кдракыстак елшщ кдзагы Нурмамбет
Бакыутлы ез каражатьша мектеп салуга ыкыласты болган жэне Тапкан
елшщ бю Элзмбек Бекейуглы мектепке жуз сом беретш болыпты.
«Дала уалаяты» газетш жннактап ютапка Tycipyre, жалпы
окырмандардыц аудиториясыньщ колы на жетуше аса зор к уш­
куатын, бш мш жумсаган Д. Суханбердинаньщ тусщщрмеслнде келттршген макала соцында «Байкау» (тусвдцрме беру mi) аудармашы
Дуйсенбаевгьщ казактардьщ бш м алуга умтылысын куптап, бшмдену
жолындагы мынадай:
1) Казактар эз1рше хат тану га кол жепаасц, накты б ш м
мен гылымды уйрену ушш жаксы салынган жэне керектт куралжабдыктары бар мектеп жэне бшмдд мугаламмен камтамасыз ету.
2) Куран келемшде бш м алу адамныц жалпы дуниетанымдык
кезкарасьт калыптастырып, нмандылыкка, адамгершшкке жетюзгешмен, когамдык кдтынастар талаптарына сай саясн, экономикалык
жэне жалпы элеуметпк ахуалдар аукымында теревдеп, кэсйгпк бш м
алудьщ eMiршевдптне жету сиякты езекп мэселелерге кещл белудо
усынгандыгын атап керсеткен. Макаладан туындаган: жалпы бш м
беруде ата-ана ортатэрбиесш пайдаланып окыту, жалпы косымша бш м
беру, кэсптпк бшм беру мэселелертщ алгапщы амаддарын ойластыру га
умтылыс жасау сиякты элеуметш уйымдастырушыльщ жэне тэл1мдш
сипаттар газет авгорларыныц устанымы болгандыгы ацгарылады.
70
Газеттщ 1899 жылгы 1-санында «Эйел» деген такырыпта эйеддщ
когамдагы орны, казак эйелдершщ осы денгейде кершуше мумкщ дт
бар ма, элеумет камын жасауга олардьщ акыл-парасаты жете ме, оларды
когамдык юке калай араластыруга болады дейтш мэселелер камтылган,
соцына «В .М.» деп кол койылган езекп макала жариялантан. Макаланьщ:
«Тауык кус емес, катьш id ci емес» деген орыстьщ заманы кетш, есKipген макалымен басталуыньщ e3i окырманды сырласуга, пнарлесуге
асыктырады. Автор адамдардьщ алгашкы кауымдык катынастыц мэнсЬ
психологиясьшан арылып, заман талабына бетмделу психологиясына
тез кешуше эсер ету эдкпгемес! кодданьшган. Осы ойды: «Дукен керш,
гылым, бш м бшш жен таныган адам эйедщ курмет тугады, эр кайда»,
- деп ербпедь Ананьщ бала тэрбиесшдеп тынымсыз енегесл жайында
айта келш, автор кыр казактары эйедщ эш де кара жумыска салып, Tiirri,
кущ репнде жумсайтыны, эйеддерщ еркектермен 6 ip r e дастарханда
отыргызбай, басына билш бермейттш турасында баяндалады. T im i,
эйел ^ы ра калса, оны емдеуге кемектесудщ орнына теркшше апарып
тастайтын огаш кылыктар сьшалады. Мэдениеп жетшпен, оку-бшм
алган гылым жолына тускен халыктар еркек эйелге кемектесш, эйеддерцц
окытып, олардьщ б1ркатары: «...ел жумысына id p icin , медреседе балаларды окытып, фельдшерица, акушерка, доктор, чиноуник больш тур.
Кунбатыс Европасында эйелдер ез аддына кауымы, жиылысатьш уш
бар Ьэм газет, журналы бар. Ондагы эйелдер еркек турган орындардын
бэрше де бЦгц алса екен кызметке деп таласьш жатыр», - деп жазады.
Атаулы макала окьфмандар арасында тюр-таластар тудырып,
газетке такырыпты жалгастьфатын макалалар усынылган. Мэселен,
газеттщ 1899 жылгы 6-санына осы макалага байланысты Р.Марсековтьщ
сын n iK ip i жэне Марсековке газет аркылы жауап кайтарылган.
РМэрсеков макаласьшда такырыптыц газет аркылы кетершу! дурыс
болганымен, казак эйелдер! макалада айтылгандай корльщта емес деген
езшщ raicipiH жазады. Бул ту расында: «Казак эйелшщ басынан билш
мудде кетпейш. Кбайта K e6i байыньщ акылдас, c e p ir i больш келедц. E p i
—уй жамагатыньщ бастыгы. Жалгыз онан улкен емес. Шаруа турысжур1сшщ кебш-ак катьшымен акылдасып icTeftzi Кырда кагъшы шаруа
журю-турысын билейтш уйлер кеп жогалды», —деп жазады.
«М арсеков мырзага жауап» деген макалада «Эйел» атты
макаланьщ авторы В.М. такырыптыц гылым-бшм бшген казактьщ
б1ршщ кезше ту ст, сезге шнгешне ризалыгьш бщцредо. Алайда,
к е т п ш к казак Ьйелшщ бас би ш тш ц жоктыгьш ашьщ айту eMip
талабы, Марсеков мырза: «...олай емес, казак эйел1 байынын не
71
айтканыменен кете бермейда, басыыда билш бар», - деп жазады.
Эйел» такырыбы авторыньщ максаты esi айткандай «тек казак эйеш
тевднске, жаксылык ка жетсш». Оньщ бул туста кемшйшеп ашып,
айту icTi оцта бастыру дейтш катидата суйенгеш байкалады. Макала
казак заманындагы эйелте есю кезкарастьщ сакталуына карсы мэдени
куресте зиялы азаматтардьщ устанымы орныкты кершеда.
1900
ж ь ш р ы 7, 8-сандарында газет «Найман» деп кол койьшран
«Казак кыздары» деген такырыпта макала бертп гп . Казактыц
отбасылык жатдайына катысты макаланы газет удайы жариялатан. Бул
макалада да казактьщ кыз айттыру ту расындагы кене дэстуршц адам
кукыгын сактаута карсы эрекетт бар дэстур екендап жайында автор B3i
кездеспрген окиталар аукымында баяндагггы. Кене дэстур бойынша
ата-анасы жастайынан, кейде бесжтеп ул мен кызды аштырьш кояды
да, улдыц ата-анасы кыздьщ ата-анасьтна кальщ малый берсе, кыз
жаты жасауын жинап кояды. Автор кедейдщ 15 жастаты кыз баласьша
байдьщ 13 немесе 14 жастаты баласы куйеу бала ретшде калындытьша
урьга бартанда, кыз оны унатпатаны жайында толык баяндайды. Таныс
кызта сэт1 тусш жолыккандаты кыз бен авгордьщ диалога:
- Кашан ата-анацныц ушнен шыгасыц?, - дейда автор.
- Бшмейм1н, —дейда капаланьш кыз.
- Не себехгп шыгатын кунщда бшмейсщ? —дейда автор.
- Кай кун! шыгарса, сол куш шытарсын бэр16 ip , —дейда кыз.
- Сенщ осы берген жауабьща мен кайран каламын, - дейда
автор.
- ...Со мевйц айтканыма кайран калып турсыз. Оны кердащз бе?
- дейда кыз.
- Менщ байкауымша, с\з матан тура айта алмай турсыз, ci3 ж й т п
унатпайсыз, —дейда автор.
- Солай! —деп кыз ершдо жауап какгарады.
Осы диалогтан кыздьщ ерш лз узатылатыны, отан кальщ мал
теленгеш айкын ацгарылады. BipaK, кыз анасына яаптп унагпайтынын
аитканнан кешн, анасы шалына осы оиды жепазген сон экесл де тусшш,
кызды жылагпай, жшт жагынан агаган кальщ мал есебше ез1нщ койын
жэне 6ipHeme ipi кара малды кайтарып береда. Бул окига баскаларта
енеге болуы тшс, адам кукыгын коргайтын, KicinriK керсетепн ага-аналар катары кебейер деген умппен автор макдласын аяктатан.
Казактьщ кыз айттыру дэстур1 мусылман дат бойынша да, мемлекегпк зал жузшде де адам кукыгын аякка таптау екендап макаланьщ
такырыбына аркау болтан.
72
Эйел, кыз баланы тэрбиелеу такырыбына баспасез кызмеп удайы
кеш л белш отырган. Мэселен, газеттщ 1902 жылгы 9-санында «Казак
кыздарынын турмысы» деген такырып бойынша «Памятная книжка
Уральской области» деген кггаптан аударылган макала жарияланган.
Онда казак кызды мэпелеп, ер баладан кем кылмай, ежет болсын деп
еркшднс бередц ер бала мен кыз баланы катар устайтындар бар, ал ецщ
б 1реулер1 жас кезшен кыздарьш атастырып ко яды, жасы келш, узатар
уакытында куйеу бала уйге келш журедо, квздер! Tipiciitae улдарын
уяга, кыздарын кияга кондыруга асыгады. Yзаткан соц кыз бала жатжуртгыкка жаратылган, «Барган жерще тастай батып, судай сщ», - деп
журек жарды тшекгерш айтып, бакытты болуын кудайдан тшещц. Кыз
балага барган жер1нде ауылына сыйлы болуды уйретедд. Ал ол жерде
жаксы да, жаман да вз бшгендерш уйретедг Соньщ тандаулысын алу
кыздыц, босага аттаган келшнщ, уакыт ете катынньщ кабшетшде де­
ген ойларды окырман кауымга усынган. Сонында: «Жуйрш уакыттын
киындьн'ына каймыкпай ата-ананын мэпелеп ecipreH шагын жадында
сакта», - деп киьгадыкка туссец де, ата-анандай урпак тэрбиеле дейтш
емтртану, хальщтык педагогика йпмш усынады.
Газетгщ 1890 жылгы 50-санъшда бала тэрбиеа жвншде пиар алмасау «Калмак халыктарыньщ асырап сактап ecipyi ту расында» деген
такырыппен 6cpiлгсн И.Тимощенковтьщ «Борьба с земельным хищ­
ничеством» деген ютабындагы турмыстык очеркгщ K eitim cepi Элеш
(лашын деген сез) калмактардын калай тэрбиеле п. eciprem жайында
баяндалады. Эле туганда Т и б е т н киел1 тусынан жел турган, кар
калыц, бфак, жумсак болган екен. Ардакгы анасы Эрдне мен акыдды
Альчи Элеш кульш терканен жас алган атасыньщ жаргак пепшентше
ораган, баланьщ дене<л кургасымен оны жаланаш куга нде жумсак карта
аунагьш, калмакша: «Корыкпа каггы дау ыл желден, суьщтан, кардай
таза бол, судай суду бол, жердей бай бол», - деген. Будан кешн кщщк
niemeci ыстык пен суыкка таймда болатындай тузды суга жуган. Элеш
тесек пен беенже салмаган, калмактардын эдетшдей арнайы тактай жасап, соган жаткызып, уетшен жендл жауып, колбаумен байлап, такгайды
келбетш кабыргага такау кояды немесе ш п кояды, баланы емтзерде
ецкешп тактай га жакындайды немесе такгайды колга алады екен.
Элеге кой немесе сиыр етшщ майын соргызады, Эле e3i журштуратын кезшен бастап кэддмп тесекке жаткызады. Элеге уш жаска
келгенше кейлек, аяк юшм кипзбеген, кысы-жазы б iрдей уйде
де, Tim i кыстагы аяздарда да кар уетшде жаланаш журш ескен.
М акаланыц баланы жастайынаи аяз бен ыстыкка шыдамды erin
73
есфудщ калмак халкынын д^стурМ тэрбиесш шыныктырудан аулак
журетш кейб1р казактардьщ енеге алуы максатында жариялан> ы
адамзат кундылыктарынан тож1рибе алудыц манызын айшыктау
кезделгендтн ацгарьггады.
Э леуметпк педагогиканьщ амалдарьш тудыратын такырыпка бай­
ланысты газет 1894 жылгы 7-санында «Казактардьщ камсыз, ершшекпп
турасынан айгылган 6ip сез» деген такырыпта Асылкожа Курмавбаевгыц
сараптамасы бершген. Автор казактардьщ азияльщтардай фанахизмге
бой урып кетпей, емЕртанымга парасатпен карай алатьга, табыс
кезш боетш , шаруаньщ женш табатын жан-жакты д ш бар халык
деп багалаумен катар, ершшекттгше, сенпштигше, жвнс1з кыдыруга
бешмдшпне алац болып кольша калам алгащсыгы байкалады Кдзакгьщ:
«Кудай тагала сактаганды сактармын», - деген макалы непзшде жер­
гш кп тургындарды жаз бойы ауыл аралап, сез куганша, кыс камын
ертерек ойлап. мал азыгын жаэда дайындауды усынады Дайындалган
шел мезгшнде кыстауга жепазишесе кар кальщ жауганда кар астында
калып. мал жудеп, арык малдьщ базарда куны темендейтшш ескертед1
Мундайда пайдакунемдердщ куш туып, берген несиелерш усгемелеп
альт, байлардын e3i кедейлентшш кальщ кауым назарына салган.
Казактьщ: «Арам icKe ант imce, айрандай жугар», - деген макалы
бар, сондыктан, у эдесшде турмаган, ceprri бузган адамга «ант урган»,
«ант соккыр», - деп кешп, ренжида. Адамгерпплштщ мэш урлык
жасамау, eripiK айтпау, б1реудщ ала ж1бш аттамау, адал ецбек ету
сиякты халыктык педагогикалык тагылымдарды казактардьщ умыта
бастагандыгына байланысты, Асылкожа Курманбаевгьщ Патшалык
Ресейдщ зандарын бшудщ кажеттшгше мэн беру максатында газеттщ
1894 жылгы 11-санында кезекп макаласы жарияланыпты. Тшмаштык
кызметте журген Асылкожа К¥Рман^аев мынадай окиганы кередо.
1891 жылы Тау Жалайыр болысьгньщ бip казагы Капал оязындагы 6ip
казактыц апгынурлаган соц, оны сот кес1м1мен жазалаган. Макала жазуга
атты урлаган казак Жеттсу облысыньщ мекемесше езшщ кшэслгдагш
айтып шагым беруше байланысты кайга каралган icre казактьщ куэ
болтан старшыны, бю, болысы eripiK айткандыкган казак оларды Ал­
маты кзласындагы окружной сотка 6epin, казактьщ Kyareprcepi дурысын
айтып, уры казакты бес жылга, калгандарьш терт жылга соттаганы
аркау болтан. Муньщ ce6e6i ел шпнде моллалар кудай кэтрлерге
емес, мусылманга жаксылык жасайды деген уагыздьщ сауагсыздыгы
ел шпндеп баска дщщ адамдардьщ наразылыгы туып, ынтымакка
нуксан келетщщгш жургшылыкка тусшдаруда максат еткен. Автор
74
езшщ колындагы Саблуков Горди Семеновичтщ (1804-1880) орысшага
аударган (ол куранды араб тш нен орысшага бфшхш аударган адам)
куранды басынан бастап аягына дейш окып шыкканында мундай сездщ
жоктыгьш айтады. Автордьщ пайымдауында казактьщ: «©ripiicriH epici
- 6 ip тутам», —деген макалыньщ мазмунында дуниетанымы томен
децгеццеп адамдардьщ oMip бойы корлыкта журепндюн керсететш
угымнын бар екендап байкалады.
1895
жылыгы «Дала уалаяты» газетшщ 2, 3-сандарында казак
елшдеп саятшылык баяндалатын «Казактардьщ ац аулауы» деген
корреспонденция жарияланган. Кдзакгьщ уш дэу ipzieri саятшылыгын
сараптаган бул корреспонденцияда:
- 6ipiHnii - хандык дэу1р1нде sp6ip казак купит болуга, эдастерда
игеруге, батырлыкка, тапкырлыкка, ширактыкка уйренуда машыкганды,
ейтпесе, кепшелшер ез мулиетерш, кейде ез ешрлерш каракшылардан
коргай алмас еда, ацшылык халык эндершде айтылгандай еркеше 6ip
жеттспк саналганы, бос уакыттарьш казактар далада ац аулап, e'yxepi
тэсшкойлыкка, шыдамдылыкка батылдыкка тесел1п, аттарыньщ да
куш1н сынайды, сондыктан, тыныш отьфуды унатпайтьш, кызык
окигага купггар жпттгерда, ац аулау жайларын жаксы бшетш тэжфибел1
ацшылардыц 6ipiH басшы кылып салбурьш деп аталатын паргияларга
топтанады, аштыкка, куннщ ыстыгы мен суыгына тез1мда, жырткыш
андардан корьгкдайтьш ацшыларды жаксы ацшылар деп атаган;
- екшпп дэу1рде - кус бегипк ионе ац аулайтын тазы устау бертш
келе уйренген кэсш, мундай саятшыльщпен аксуйектер мен байлар
айналыскан;
- уппнпп дэу1рде - казактар орыстардыц бодандыгына еткен
кезецде саятшылык куру ы, бул дэу1рде казактар ацшылыкты ездершц
сушкп K3ci6i реттнде караган, осы туста какпан, т^зак куру сиякты
косалкы куралдар пайдалануды уйренген, сондай-ак, саятшылыкган
ац аулауды ендарю K0ci6 i репнде журпзу пайда болды. Осыган орай
кшкгердац, маралдардыц, бекендердац, жолбарыстардьщ, аюлардьщ,
тулюлердщ, булгындардыц, сусарлардыц жэне кыргауылдардыц
Tepinepi кымбат багага сатыльш, мол пайда берген.
Одан spi макалада ацшылык табигатгы коргау заццылыгын сакгамай
жасалуынан кенекез кариялардьщ айтуынша, кептеген багалы терш
андар тым азайьш кеткеш, енда бекендерд1, маралдарды, кипсгерда
жэне кьфгауыдцарды курта бастагацдыгы жайындагы дерек 6epiледа.
Ацшылардыц кегпшлш бекендердщ жуас екенш бшедц олар кузде жэне
кыста табын-табын болып жайылады жэне су iinyre барганда 6ip жолмен
75
бфшщ сонынан oipi тоггганып журещ. Келе жагкан бекендер мылгыкгын
дауысын еспгенде курт кешн бурылады, екшпп рет мышъщгьщ дауысын
еспгенде мылтык бфшш 1 атылган жакка карай ойысады. Осыпай oip
адшыдан кашьш, екшпп адшыныд огына кезйжен бекендерщ тепе агып
алу одайгатусещ. Бекеддер ацшьшьщ езш к^ргевде гана тым-тыракдйжанжаккз быгырап кашады екен. Эрине, мундай жагдайда олардьщ кепшшт
аман калады. Кьклыгуш ацшылар бекендердщ су шктш жерш жэне жолын
байкап алады. Содан соджол ортасынан улкен ор казып, бетш шыбыкпен
немесе шеппен жауъш кояды да, ездер1 шудкырга жакындау жол бойына
жасырынып, бекендер жакындаган кезде ашвй салып, оларды коршап
казылган орта кулатады. Кдзакггар осьшдай жыргкьшггык эрекетгер1
аркылы бекендердд кьфьш бтреш. Оскемен оязында Epric еэенше куягын
Бекен деген езенбар, кенекез кариялардыдашуынша, бул езеннщ бойында
бекендер кеп болтан, соцдыкган, езен Бекен деп агалган. Бекен езеншщ
жагала\ ыддагы орлар бекендердщ жосыксыз кырыжан жердщ белгкл.
Макалада Зайсан оязыныд Тэуке руьшьщ казактары кешш,
конып журетш У йш ш к деген жерде бекендер кеп, оларды сол
рудыд адамдары жьфткыштыкпен кырып жоюда, - деп ерекшелеп,
окырманды бейжай калдырмайтын niidp жазылган. Осы тгардц
айкындата тусудц максат еткен макала авторы келесл мьшадай дерекп:
«Тарбагатай тауларыныд солтуспп мен куншыгыс жагындагы Жар
елшщ аумагындагы Оркашар тауларында буты деген ад болады. Бул
аддарды Оркашар, Жар елшдеп кеппп журетш Багоктт деген ел атып
алып журеда», —деп атап керсеткен.
Орыс тииндеп мэтшде: «...Байжигитцы истребляют маралов
в большом количестве, не разбирая ни возраста, ни пола», —деп
бай ж ттп ктердщ катыгез, жануарлар eMipiHe аса жауыздьгкпен
карайды деп батпандап керсеткен.
Бекендерщ жаппай кырушылар туралы газеттщ казак тш ндеп
аудармас ында: «Карг адамдардыд айтуы бойынша, бурышы уакыттта
бул езеннщ жагасьшда бекендер жайылып журедо екен. Казактар Ьэм
казак-орыстар бул бекендерщ кырып елпрш 6iTipimi. Муныд растыгы
Бекеншд жагасындагы казып тастаган орлардан бшнедЬ> десе, орыс
тшшдеп нускасында «По рассказам старожилов, очень недавно по бере­
гам этой речки паслись букены, отчего и речка получила свое имя. Ямы,
которыми изрыты берега речки Букена, служат немым доказательством
обилия здесь этих кротких животных, истребленных столь варварским
способом»,—деп жазылган. Макаланыд орыс тииндеп туп нускасындагы
мэтшде беиендерщ тек кана аяусыз кырган казактар деген угымды ау-
76
дитория санасына тыкпалаган. Казак тш вдеп аудармасында казак еш
бодаддыкка тускеннен кешн коныс аударган казак-орыстар да осындай
о наи олжаны канжыгаларына байлатаны ерекшеленген.
Одан spi автор Байжштпктерден ecrireH мынадай:
- Бугыньщ бутакты кос муййшен кытайлык дэркерлер ©те
кымбат дзршер дайындайтыны, acipece, кузде аулантан бугыньщ
мушздер1 аса кунды екею, кыс аягында бугыньщ мутздер! тулеп
тусепш, жаз ортасында жетипп шыгатыны:
- Бугыньщ кос муйш Кытайда 20 лань (лань —кумю кубип
—ланьнin номиналдык куны 2 сомга тед) туратыны;
- Осындай бага байжтттжтерщ гана емес, кытай шекарасына
таяу туратын барлык казактарды да кызыктырып, бугы аулау шылар
саны кебешп, бугылар кептеп кырылганы;
- Каркаралы аумагыныд овдустщ жэне одтустш-шыгысында
кшктердщ коп болтаны, олар да табын-табынмен жайылатыны, жыл
маусымдарында орындарын асуыстырып отыратыны, казактар кшктерд1 мушздер1 уппн аулайтыны;
- Ботов жэрмедкес1нде кшктщ мушзшщ багасы —*2-3 сом
болгандыгы, кшкп жылдьщ терт мезгшшде де аулайтыны, кшктщ
муюзшен мол пайда табатыны, мэселен, 6ip ащпы 6ip жыл 1ппнде 90
кшк аулатаны, ащпылар кебешп, кшктердщ де курьш бара жатканы;
- Кариялардьщ айтуынша, ежелп казак даласьшда булгьш, сусарлар кеп болган, баска андардьщ TepiciHe Караганда казактар арасьшда
бул жумсак жунд1 ад тер1лер ете кымбат болтан, осы аддар Тарбагатай
тауларыныд солтустж-шыгысында кеп екен д т, казак даласында
кыргауыддыд да аз ем естт, оларды казактар каршыга, суд кар сальш
аулайтыны, кыргауылдыд узьш каламдарьш жинап шок кыльш, жук
аргылган туйешд устше кадап койганы, кыргауылдыд канатыньщ,
куйрыгьшьщ узьш каламы казак даласында ете кымбат болтаны;
- Казактар ацды пайдалы кэсш ретшде колдану дан repi, вздерни д
тамаша енерш керсетуд1 Ke6ipeK ойлайтын салтыныд болтаны,
сондыктан, адга шыкканда касына кеп адамдарды ертш журеттш, дэстур
paciMi бойынша курмет егш, касьшдагылардыд жасы улкенше аулагаи
адал ipi ацды сыйлайтыны, шеппен коректенетш адал аддарды атып
алганда: мергенпп Tepicrn, Teci мен од саньш алатыны, калгандарын
ащпыныд жолдастарына байлайтыны, олардьщ улкендерше молырак
улес тиепш, муны «мугие алмац» деп ататаны;
- Кенекез кариялардьщ айтуынша, кундыздыд болтаны, 6ipaK,
курып кеткеш, кундызды атып алган мерген терюш илейтшй, бауыр
77
TepiciH жолдасына 6eperim, 6ipaK, ац аулауга SipiHini шыккан ацшы
жаца мылгыкпен атып алган, жаца кайырган куспен устаган, жацадан
уйреткен тазымеи устаган ацдарды бipeyae байламастан ырым
цылып 031 алатыны, оны алган да жердей оц крлымен кетеpin, цанына
мылтыкргыц думт cypmin, цайырган цусына немесе umine ац еттщ
дэмт таттыратыны, ушне келгенде олжасын алдымен сол жац
босага тастап, содан кейш керегенщ басына шп цоятыны;
- Автордьщ багамдауында, казактар ацга шыгатын уакытын
аныктап айтуга болмайтындыгы, ейткеш, олар кай у акытга да болсьш
ацга шыга берепш, алайда, кенекез цариялар, моллалар жазгытурым
цу:с жумыртцаларын басатын, балапандарын шыгаратын, ацдар
балаламаган кездерде оларга тигсуге болмайтынын айтатыны\
- Ж азгытуырым казактар карш ыгаларын куска салады ,
каскырдыц, тулюнщ куппкгерш шдершен казьт альт, жуйрис апгка
мшш алып, куалайтыны, тазыга устататьшы, каскьфдьщ ургашысын
согып алатыны, алайда, цасцыр Ыдерт бузганга ызаланып, уй малдарына шабатыны;
- Жаздыкуш мергендер багалы т е р т жэне шеппен корекгенетш
ацдарды цулайтыны;
- Кузджуш жэне кыстыкут ацдарды кеб1рек аулайгыны, куздпсуш
багалы терип ацдардьщ Tepici кулпырып, коюлана тусегтт, dcipece,
каскырларды кеп аулайтыны, вйткеш, жылдыц бул мезгслшде
каскырлардьщ табаны сешрген соц (оларды цасцырлар май табан
болады дейдг) жупре алмайтыны, оны кез келген атпен журш согып
алуга болатыны жэне кузде жыл кустары топтанган кезде казактар
уйретшген каршыга, суцкар, лашын, ителплермен кус аулайтыны;
- Куз аягында казактардьщ кыстауына кешет1ш, рулардыц
емддер1 ездершщ жылкыларын 6ip табынга жинап, жылкылары
кептер1 жылкышы жалдайтыны, барлык жылкышыларга арнап
кос Tirin береташ, жылкы иесшщ буйрыгы бойынша жылкыларды
кыс боны кыстактан тыскары me6i мол жерге жаятыны, мундай
бацтагиылыц oMipdi цазацтар отар деп атайтыны, ацшылар
мылтыкгарын, какпаядарын жэне ац аулауга уйреплген кустары н
алып, иттерш eprin, жылкы баккан отаршыларме н 6ipre журетип, кыс
ортасына дей т ацшылар багалы терьш ацдар мен шеппен корекгенетш
ац дарды барынша кеп аулап алатыны, мундай ацшылыкгы казактар
салбурьш денгпш, казактьщ кыр шинде oipai жерде, ал Ke6iHece таулы, орманды, адамдар коныстанбаган menrepi мол жерлерде отар
мен салбурын дэстуртщ сакта л ып келс жаткан ыч ксдей адамдар
78
салбурынга бармай б у р к т, тазысы, мылтыгы жэне аты бар болса
анды уйлершде журш аулайтыны, олар кыстыкуш мылтык пен итпен
ан аулаганнан буркггпен аулаганды тшмд1 санайтыны, ан аулаудын да
шыгыны кеп болатындыктан, казактардын квппплш ан ауламайгыны,
бай жэне орта денге йдеп казактар гана ащнылыкпен айналысатыны,
олар уакыт вттозу уппн емес, ешмд1 сагу уппн ан аулайтыны, атап
айтканда, аншылыкты табыс кезше айналдыратыны;
К,азакр1ар цасцыр, тулю, аю, ацкес, булгын, тиын, царсац, борсъщ
сиякрхы багалы mepuii ацдарды жэне гиаригат бойыншаруцсат епилген
архар, may emki, K u iK , бекен, бузы, цоян сияцты гиеппен цоректенетш
адал ацдарды жэне суда жузетш жэне крга iiuinde журетш барлъщ
адал цустарды аулайтыны женindeai деректер берглттг.
Осы дерекгердщ туп тамыры казактардьщ улкенге курмет, кшпге 1лтипатпей карау га тэрбиелейгш хальщтык педагогика шзмищ
кагидалары камтылган салт-дэстурге берпспгш, жаксылыкка бешмделу эдшдЁкке лету муратыныц бастры екендалн айгактайтьш; «Ан
таппаган атынан кере/ц, ата алмаган мылтыгынан квредЬ>, «Адшыньщ
кепшекешне суюн», «Шьш аншьшын алдьша ан e3i келедЪ>, «Bepi
картайса, тышканшыл келедо», «Бершщ аузы жесе де кан, жемесе де
кан», «Жаман мерген теке аткан жерше уш барды», - деген сиякты ан
аулауда мергендак, тапкырльщ акыл-парасаттын туьшдысы айгакталады.
Олай болса, табигаттьщ тепе-тенднтн аддау тарпплштщ H9pi болып
багаланагынын, кене тагылымнын кезшен айьфылып калмаудыц Tiperi
адамнын боллолсьшда екендитн умьггпауга дэнекер болады.
Автордын казактар экологияны сактау —ттрпплштщ K©3i, оны
удайы сэуле т сэтщде устап туру адамдардьщ акыл денгейше катысты
деген ой-тушш дурыс десек те, муны казактар ой лай алмайды,
ейткеш, олардьщ анкаульпы басым дегеш Ресей ектеттищ бодандагы
халыктарды тен кермеу, дэстур-салтын багалауга кулык коймай,
немкурайлылык корсету саясатына шырмалганы деп тусшем1з. Бул
ретте ежелп грек философы, ритор, софисте дэстурдд куптайтын
Протагор - (б.д.д. 480-410 ж. шамасында): «Жел соккан кезде 6ipey
товдды, 6ipey тонбайды. О лай болса, сол желдщ суьщ немесе жылы
деп накты айта алмаймыз» [23], - деген дуниетаным пайымьша зер
салсак ойымыздьщ пэрмендшгше т1рек аламыз.
Уды дала деп аталган 0нipдiн иелер1 кеш нп урпактарына
элемдис адамзат кундылыгына тендес гарпалштщ салт-дэстурш,
эдет-дагдысын калдьфып кеткенш айгактайтьш квнекез кариялардын
кеюрекгершдеп сьфга баламалы мэдени жэне рухани байлыктары
f li
79
- алтын сандыкгары кешеушдеп ашылганы, ол ж ентде кезшде аз жазылу ы кеп мэселе Hi накгыландыруда киындык керсетта келе жатканы
камр де байкалып жур. Макалада казактьщ ащпылыгында нысал
жок, аддарды есепслз шетшен кьфа берш, экологияга зиян келпрщщ
деген niKip орын алганымен, халкымыздыц дш и, енегел1 тал1мдер1н
айгактайтын тарихи танымдары жазылган.
Кдсиетп куранда аншылыкка руксат етшген. Ырак, ерщкенщ
ермеп уппн жазыксыз хайуандарды елпре беруге болмайды. Ацга
шьгкканда ею турш максат болуы керек: 1) Адныц етш тамак уппн пайдалану. 2) Tepicrn турмыс кажетше жумсау. Мусылман баласьша ораза
устаган, кажыга барган тустарда ад аулауга, жан-жануарларга зэб1р
корсету ге катад тыйым салынады (Куранньщ «эл-Маида» суресш д
94,95,96-аяттары). Олай болса, эр окырман макала авторы айткандай,
казактар ад аулауда жосыксыздык корсетеда деп узщщ-кесищ1 тушн
жасаудын аржак-бержактарын байьпггауга мумюддак алады.
Сэбит М укановтыд «Халык мурасы» атты тарихтык жэне
этнографиялык шолуында: «Мылгык шыкканга дешнп ащпылардыд
колданатын тэсш капысын тауып устау: кене заманньщ 6ip эддсл
- аран. Аддарды устау уппн тау арасынан ею тар коршау жасап,
олардьщ жан-жагына ад юргеннен кешн шегшш, шыга алмайтындай
encip icriK орнатады Мунан кешн аддарды айдап келш осы коршауга
енпзедь Таска кашалып жазылган осындай ацшыльщган калган тацбасуретгердщ кене замандардан 6i3re жеткеш аз емес», - дейдц. Сэбед:
«Кдзактыд адшылык енершде кене заманнан куш бупнге д ей т ед кеп
кодданылатын эдил - ит жупрпп, кус салу» [24], - деп жазады. Сейтш,
ол ацшылыкты енер деп багалаган. Адшылык туралы зерттеу шщ
содында Сэбит Муканов: «Жалпы ащпыльпсгыд кай iypi болса да
казакгыд улпык спортыныд 6ip xypi, ол жешнде елец, жыр, музыкальщ
шыгармалар аз емес. Соныц шпцде аргы-берп казак поэзиясында
адшылык ту ралы ец эдемт жазыпаганы Абайдыц «Кансонарда бурютпп
шыгады ад га» деген елеад» [25], —деп осы ойын дэлелдейда.
1901
жылгы 5-санында газет Ьгипк пен аспа текле байлыктыц
dcepi жайында баяндалатын «Араб пен тур1ю> деген эцпме жарияланыпты. Эцпме нщ кыскаша мазмуны оылай ербщц.
Bip улкен мусылман каласынан шыккан Меккеге бара жаткан керуедд! улгы турш Осман деген бай бастап шыгады, халыккд акша шашады.
Имамдар дуга окып, жрлаупхыларды шыгарып салады. Осман байдьщ
Меккеге бул алгыншы сапары жэне ол кузет эскерш баскарды. Османныц
унем! жолы больш журедц Аравия даласыныд дауылына да ушыраган
80
жок, 6ipne-6ip араб оларга шабуыл жасамаган. Сондыктан, Османмен
Меккеге сапарга шыккандар коркынышсыз журедо. Османды жомарт,
иманды деп бшетщдердщ fepi Алладан оный амандыгьш ттедщ .
Б1рнеше аптадан кешн керуен Ефрат езенше келед1, дугаларын
окып Ефрагган erin, Аравия кумына жеткен кезде керуенге эдем! кара
ат м тген араб кездеседи Араб та Меккеге бара жаткан адам екен. Енеуч
эцпмемен керуеннен алыстап кеткешн де сезбей калады.
Осман арабтан; «Кай халык абыройлы тур1к пе, араб па?», - деп
сурайды. Араб байсалды калыпта ез халкыньщ енегеге лайыкты
тустарын айтып, сонымен катар, кемпшпктерш де саралаган.
Ал Осман: «Typiicrep ержурек, кедагетлда, кайырымды, осы
мшездерше карал элем халыктарыныц бэр1 тур1ктерд1 сыйлайды,
эскерлершщ батыдцыгын айткысы келсе, тур!ктер сиякты ержурек
деп ай тад ы » ,д еп кызуланып мактай 6epinTi.
Bipaie rypiK Османньщ дацгой, мактаншак, аспа-текпе байльпымен
ел арасында аты шыгып ж ургендт oip жолаушы туйесшен жыгылып
калганда кемек бермеушен байкалады. Араб мынаган кемек жасайык
дегенде, Осман: «Мен оны бшемш, бул сандалбай терт жылдьщ кшнде
менщ туйемда сатып алган, ецщ мен бутан куанамын, туйёмщщ e3i
мен уппн жазасьш бердо», - деген.
Араб туйеден жыгылган адамга жэрдем 6epin, серштесше
жакындай бергенде, буганьщ тубшен 6ip жолбарыстьщ Османга тура
умьпылганын кередд, берекест кетга, эбден саскан турне жерге кулап
туседц. Араб тез кимылдап, жолбарысты пистолепмен атытт тушредь
Куанган турйк арабты кушактап, аягын толган эмиан усьшады. Араб оны
алмайды. Сол кезде оларга аксак, денесл жаракаттанган, кшма жыртык
6ip жолаушы келш, колына алтын устал турган Османга:«Мархабаггык
жен езвдзге белгип, жиЬанкезпш. Аш-жалацаш ез тукымдарьщды
тойдыр. Епггецес! жокка толып турган дорбацнан 6ip алтын алып бер,
сенщ берген алтыньщ меш 6ipa3 мехнаттан куткарар...», —дейдц.
Осман: «Алла тагала жэрдем 6epciH, ...мен ез!м де Мекке,
Мэдинага зиярат етуге бара жатырмьш...»,—деп алтын толган эмианын
ез калтасына салады.
Араб курил салган дорбасын алып, су куйган м ест алып нашарга
береди жэне атынан Tycin, Mirnn келе жаткан атына нашарды мшпзедд. Осман оны таста 6i3 эцпмем1зщ жалгастырайык, - дегенде араб,
- б1здщ сез1м1з б1ткен, - деп жауап бере/ц. Сонымен коса араб Османга:
«Байка Осман эр тарапка 1згш к ету mi адамдар да бар жэне зулымдык
icreyinijiep де бар», - деген парасатты сезш де айтады.
81
Осман оньщ бул сезш зерделеудщ орнына: «Бул айткан сезщ
уппн 6ip нэрсе жасамасам, ата-бабамныд сакалы урсьш», —деп езшеез1 ант береда.
Араб нашарды калага жетюзген сод, ксруенмен 6ipre жолга
шыгып, тусте демалу ушш уйыктап жатканда Осман оны далага
тастап, кара атын да 6ipre алып, журш кетеда. Сейтш, Осман ез1нше
кегш алады.
0дг1ме мундай озбырлар байлыктыд, дуниенщ молдыгын
ездеpi не угымды пайдалана бшеда, олар дуниет пайда келетш жерь
не беред1, сонымен ездерше кеппшнктщ назарьша туседа. Мундай
адамдар тек кана ездерш жаксы кереда, айласын акылды лык деп
санайды. сонымен эдетгенш данкка жетудд квксейдд. Оган керюшше, ез муддесш курмалдьщка салушылар б1рден бай кала коймайтын
ешпес ерлж жасайды, олар i3ruriKTi icrepiH, жасаган жакс ыльщтарьш
адамдар алдында макгану уппн жасамайды, айналасьш таныгандыктан
жасайды деген ой тушшмен аякталады. Эдпме идеясынан халыкт ык
педагогиканъщ кагидасьш аныктайгын казактьщ «Жаксыныц шаралаты тиер тар жерде, жаманнъщ кесалаты тиер эр жерде», «Жаксыльщ
агаш басында, жамандык аяк астында», «Дарияны Tepic агызган
акылдан, бармактай бак Lurepi», —деген макалдары ойга оралады.
Газеттщ ырымды, дшн танымдарды жаппай акнараттык
кещ стжте таратудагы устанымы
Газеттщ 1890 жылгы 46-саньшда Юсуф Кепеев деп кол койылган
казак халкыныц ьфымшылдыгьша байланысты макалада казакта уш
Бдапе: Эуел Ещге Токтамыс ханньщ тусында батьфлыгымен тарихта
аты калган, орта Едцге - Эз-Жэшбек, Асанкайгылардан кешн eci\ri
кальщ елге белгсп болтан, акыр Едоге Аблай хан заманында эдш
би болтан деген уш Едаге болгандыгын окырман жадына усынады.
Акыр Едагенщ билш кез1нде кут коньш, Еддгешд майлы журты деп
атанган екен. Осындай берекет керген жург киес1 агпасын, хандар
мен билердщ амандыгы ел-журттьщ дэулетш жалгастыруга эрдайым
дэнекер болсын деген ниетпен о.тарта узак гумьф тшеп дуга окып,
намаздарында ип тшек тшеген екен. Мэшекец макалада тарихи деректерщ TIрек етш, замандастарынын баба дэстур1 жалгастъвъш сактауын
керсету непзтде ез заманындагы болтан окиганы эштмеспюн аркауы
етш алган. Одан api автор акыр Едагенщ баласы Шон екеддагш айтып,
82
Шоц бидщ тусында icicLiiriH кальщ ел ханыганын, Турсын султанды
Суюндак елшщ ханы етш котергендшн, ол уш жыл хан билш кезшде
кайтыс болгандыгы баяндалган. Турсын ханньщ жаназасына халык
уш кун бойы агылып келш отыргандьггы, ханды ЛИдерп езешнгц
жагасыпа койганын, Шоц би сол уш кун бойы жылагандыгын
эцпмснщ шарыктау шепнде усынады. Шоц бидщ осы кушн керген
оныц жакын журетш адамдарыньщ 6ipi: «Турсын хан емес еда, езщ
хан едщ. Енда жург езще жеке калды гой. Жалгыз кара боддьш деп,
куанганан-ак жылай бересщ гой», - дегенде Шоц би жаман кейш:
«Сен оцбассыц, —деип. Мен муныц елгенше жыламаймъш, алгаш
хан болтан жылы уш тайым кулындап ед1, ал екшпп жылы алты
тайым кулындап еда, уппщш жылында тотыз тайым кулыц
Келдщ куты кетсе, котаны 6ipre кетеда» —деп еда. Жылкыга кадамы
купы больш еда. Жургтыц куты шайкала ма деп жылаймын», —деген
диалектикалык, табигаттану танымын усынады. Шоц бидщ парасат
пайымын Мэшекец былайша тусшдареда: «Айтканындай-ак муныц
Кенесары заманы больш, журт oip олай,
6ip булай кубылып, Куандык, Сушцдактеп Азнабай, Санак дейпгун
бас-бас ына жеп мыцнан жылкы бггкен байлардыц бэр1 малдан айырыльш, балапан бас ына, турымтай туе ына заман болыпты».
М эш Ьур-Ж усш К епеев казактьщ ырымшылдык дэстур!
жаксылыкка ж епазеш деген тшекпен 1890 жылы Дала Генералгубернаторы Барон Таубе Акмола жэне Семей облыстарын аралап
кайтканнан кешн ещр тургындарыныц мал азытьш дайындау га жагдай
жасалганы жешнде ак парат береда. Оньщ келуше байланысты мал
ешмдер1 кебешп, ешм сапасы жаксартанын ырымдап, ел-жургка билш
жаксылыгы ескерипп, дэстур, дан бойынша жаксылыкка жаксыльщ
жасап, дуга окуды усынады.
1894 жылгы 47-санында газет табигат кубылысынын курт
0згер1стерш адамдардьщ туеше 6uiyi, оньщ себептерш, алдын алу
шарттарын болжамдау мэселесш усынган В.Ивановтыц «От чего про­
землетрясения» деген такырыпта макаласы жарияланыпты.
Онда жер сшашсшщ аса каупгп екеш, одан корыкпайтьш адам баласы
болмайтыны, ейткеш, жер б1рнеше секунд ешкшгеннщ езшде мьщдаган
адамдарды елшге ушыратып, берж салынган уйлерда, тугае кал алар
мен ауылдарды кулатьш, опат келпретпп жайында айта келе, - автор,
- осы табигат апатыныц калай пайда болуы жайында жазады.
Одан 9pi автор: «Б1з уй тургызатын жердщ устщп кабатында
курамьшда тас, тем1р, мыс жэне т.б. металдар болатын жерге жауын
83
тур1нде туеепн мулде усак заттар жердщ ыстык жумыр ядросымен
тугае ады. Жауын 6ipre-6ipre жерге сщш, косылган сулардан булактар,
о.тардан келдер пайда болады, бул келдерден жаца булактар жэне
еэендер бастау алады. Сулар Шргшдеп ыстык массага тускенде б1ршен
соц 6ipi жалгасатын копарылыстар болады да, тугасынан б1рнеше
соккылар болып, толкьш тэр1дщ жер с ш и т а пайда болады. Жауынныц
тауга куйылуынан жарык шыгып, томен кулаган су тастарды копарып,
бегетсЬ кулаган тает ар жер (ллюшеш тудыратьшы жайьшда да айта­
ды. Одан dpi макалада адамдар жер ш к ш еш щ пайда болар мерймш
алдына ала болжауга мумкщщк беретш б1рнеше куралдар ойластырьш
шыгарганына то каталады. Сонымен катар, жану арлардыц шпцде ит
пен шошка жер сшвдшсш бас каларынан бурый сезетш , жануарлар
мазасыздаяып, тамак inmefi, 6ip орыннан екшпи орынга дамылсыз
козгала береттш жайында мэлшет бередд.
Кене грек дэу1р1цде жер астында Вулкан кудайы турады деген
сешм болган. ¥лы шебер металдан эртурл1 заттарды шагады, мше,
сонда жер силоне бастаганда олар: «Вулкан езшщ керштерш урды,
балгамен сога бастады», - деп айткандыгын окьфман назарына
усынады. Осыган сенген кене грекгер жер сшюшсшщ алгашкы пайда
болу ын «вулкандык» деп атаган.
Макала авторы адамдардын психикалык езгеркггер кезендерше
сай табигаттанымдык психнкасыныц механикальщ езара ыкпалыньгн
тшмдшгш керсетуге эрекеттенген.
Осы такырып жайында шмрлер газеттщ 1894 жылгы 47, 49санында жалгастырьшган. Мунда «Казактардьщ эр нэрсеге иланбак
жайынан» деген макала oepimnri. Мунда казактардьщ сенппгпп,
ацкаулыгы табигаттыц куатты куппне ерекше сез1кгенш, осы орайда
эртурл1 ацыздарга со кыр сез1ммен гана карайтынды ктары айтылыпты. Ацыздарда: жер кардан аппак, одан жумактыц nci ацкып
турады; жер уетшде унем! кыс, куз жэне жаз болмай жазгытурымгы
мезплдей болып турады; жер уетшде дэмда, тэтп жемкггер еседа;
жер бепндеп адамдар 6ip-6ipiHe туыстай ыкыласта болып, жаксылык
жасауга эрдайым дайын турган; кешн адам баласы бузылып, шайтан
азгырып бурынгы жаксылык жолдан тайган; адамдар шайтандардыц
азгырганына кенш кетпесш деп кудай тагала буларга пер1штелерд1
ж^берш, ез1нш кушреттмен тацдап алган достары пайгамбарларга
магулым еткен; кшэл1 адам балалары айткан сезге иланып, сенбеген сон жаман каЪарланып, кудай тагала жерге кеп пэле ж^берттг,
адамдардын, юнэсш кетере алмай, ак жер кара болып, жумактыц нуры
84
жерден кашып, жаксы дэмдо жешстер жсрге шыкпай калыпты; ас пан
кап-кара болып, кара булт шытып, кун курюреп, жэй Tycin, юнэл1
адамдарды кыра бастапты. ...Сонда адамдар тэуба келп рт, кудайга
жылапты - кунэмззш кеш деп, Кудай тагала булардьщ юнэсш кеппп:
«Дуниеде болтан нысаналар адамдарга болатугын шле-жаланы бшпзш турады», - депп.
Адамдардыц табигатпен епздей сез1мдеп наным-сетмдер1
айналаньщ ©згерю-тещсерюшен кауштену сипатына орайласканымен,
то сын эсерлерда багамдай, байыптай келе санага дуниетан ымды к
сэуле белплер1 орныга бастайды. 0м1рдеп 6ipiHe-6ipi уксамайтын
санаулан сырткы кубылыстар адамнын inrreft жасайтын салыстыру эрекеттерйиц непзшде сурьшталады, бул адамньщ табигатпен
катарлас кубылу, ©су удерюшен дуниетанымдык дэреже толыгады.
Ацыздардыц дуниетанымдык мацызьш жокка шьнгаруга болмайды.
Осы орайда б.д.д. 3500 жыддары гумырында узак; жылдар
бойы шындьпсгы гздеу жолында болтан Зоростоу шындыкты, мэцп
жаксылыкты жасау шы Кудайдыц жалтыздыты жайында айтканы
туралы midpiH еске алайык. Оньщ пайымдауынша, болмыстьщ 6ipoipiHC карама-кайшылытын керсететш алгашкы ею мэш - жаксылык
пен зулымдьщ катар журедд. Зороасторизмд1 колдаушылар Зоростоу
айткандай ел1м адамдардыц материалдык элеммен копггасу ына жэне
6ipa3 уакыттар бойы жет!лмеген материалдык жатдай кушнде болады,
ейткет, эрб1р жан ез емаршдеп юнэзд уппн жазаланады. Кеп кунэ
жасатандар тамукка барады, ал юнэслздер жумакка барады. уакыт ете
келе шартарапты апат барлык материалдык емес элемге жайылады.
Отган аман-есен тек кана такуалар тана кугылады. Осыдан кешн
бул адамдардьщ ойлары, сездер1 мен icTepi б1рдей болады, еюшш
матынада айтканда, Мэцгипк Кдсиетке ие болады деген. Зоростордьщ
жалa imm бишктеплер мен дэстурге 6epiK абыздарга унамагандыктан
устемддюгеп д1ннщ абызы Зоростоу та канжар салтан [26].
Дуниетанымдык алгашкы кезкарастьщ даму та пэрмеш аз деупплерден оньщ дуниетанымдык, мэш бупн де жойылтан жок деупплер
катары кебешп келедо. Макала зороасторизмге сенбеушшерддн гшаршше жазылган деп санаймыз. Бгздщ пайымдауымызша, жаратылыстьш
калтарыс тылсымьш, адамдардьщ адалдьщгы, эдшдасгц камкорлыкты
жалпы дала аясындагы таршШ-юп батамдай да багалай бшуге
зороасторизмнщ белгип 6ip мэш де жок емес. Бул ретте: «Жалпы адамзат еркениет! ццеп эйгш мэдени ошактардьщ удайы кепшелхлер мекешмен жапсар ещрлерде дуниеге келш отырганьш кездейсоктык деуге
85
болмас», - деген галым Акселеу Тарактыньщ niicipi бар. Баскасын былаи
койганда, - дейда ол, - Зэрдеш (зороасторизм), Будда (буддизм), Яхуда
(иудизм), Мухаммед (ислам) бастаган элемдак дщдердщ келшелшер
мекешмен шекаралас ендрлерде дуниеге келгенш калайша кездейсоктьщ
деуге болар еда? «Жэне осынау элемдак дандердш, бастау тепне Тэщртк
дшнщ (Тенгрианство) езекп кагидаларынын аркау болтаный кдйгерслз?
Ал, Тэщрлж дан дегешм1з, тупггеп келгенде уакыт пен кешспкп игеруге
талпынган, коршатан оргамен тш табысута умтылган адам баласыньщ
алгашкы таным-тусшт еда. Бул орайда, Тэщрлйс дан кешпелшердщ OMip
сурушщ кепвд бодцы, ем1р салгына айнадды. Евразия кешпелшершщ
сощы туягы болып табылатын казактар куш 6iyriHre д ей т тацньщ атуы
мен куннщ базу ына дейшп уакьпты беске беледа: тац, сэске, туе, екшда,
актам. Осы дэстур Сьфдария бойындд туган Зэрдеш дат арыклы Яхуда
данше ауыеты, одан Ислам дашвдеп бес уакыт намаздьщ орныгуына
себегаш болды»,—д ейда талым Акселеу Таракты «Ауызша тарихнама»
деген гылыми ецбегшде [27].
«Ай тутылса аштык, куйрыкты жулдыздар шыкса —согыс, жер
сшюнсе - адамдарга Ьэм малдарта ау ру келеда», - деген нанымдардын,
сондай-ак, 1887 жылы Алматыда жер ешкшгенде Алматы жер астына
туеш кетш, муньщ орнында аппак кол калды, келдщ уетшде кг бас icici
ак агка мшш, дамыл какпай 3pi-6epi шауып жур дейда: «Кшэл1 адамдар,
тэубе келпр бек жаман заман болып тур. Сендердщ кшэлерще шыдамай кудай тагала жерда ешкшдарш жатыр», - деген кау есет сездер
журтка тарады. Сонымен катар, Семей оязындагы Белагаш елшде:
«Жакын арада ею басты 6ip улкен альш ак аггка мшш Ерпстен етш кетtL Бул альш айтыпты жакын арада Семейдщ мацайында жер ешкшш,
таулардьщ орнында кел болып Epric жанады», —деген сездерда еспген
жерплигп туртындар тасаттык бере бастаган. Макалада айтылтан
нанымдардын шшще: «Адамдар кудайды умьггса, жерге эргурш пэле
келш жан кырылады жэне де адамдарды састырып, коркьпуга малга
топалан мэлак кел1п, жут болады», —«Шешек ауруы Tici жок шашы
урпиген кемшр болып келеда. Бул кемшр кезге кершбей уйге енш,
балалардьщ бетшен суйеда. Балалар бетшен суйгенде шошып тура
келгенде бел кызарып кетеда», —деген нанымдар да айтылады.
Макаланы газетке жариялаудагы максат-бул аньгздар адамдарды
урейде, коркынышта устал, болашак уппн куресуде дэрмешпздакке
душар ететшдагш айкындау. Табигаттану элемшен мудде алшак кетш,
ем 1ртанудан мешеу калуга душар ететш сез1мда тумшалай тусетш
мундай аныздарды аудитория назарына усыну, халыктьщ ез д т не-
86
п зш деп даму дэстурш ен аулактанбауга себеп болады. Осы орайда,
Мухаммед пайгамбардыц: «Ддцщ уагыздаймьш деп, урандатып, шу
к втер in кету жараспайды: 0йткеш , сендерден бурын вткен кауым
шамадан тыс шу квтерген болатын», —деген 201 -uri хадисшде айтканы
кай дэуарде болсьш улттык дщда байьпу халыктык педагогиканын
\Mieci болатындыгын айгактай туседо/
Газеттщ 1895 жылгы 11-12-сацдарьщда Отыншы длж анов казак
бурын ораза айтын катай етсазгенш, казактьщ эдет-гурпы, салг-дэстур!
туралы «К^ырдагы рамазан айт» деген такырыпта жазган макаласында:
- Мухаммед пайгамбар 6ipimni куннен мусылмандьщтьщ 6ip парызы ораза устау, кунше бес рет намаз окып, мепптке барып, эрюм взшщ
кара жат мумкшдшне карай жеттмдерге садака берудд мшдет кылганы;
- Ораза аякталганнан кейш айт мейрамын втюзу (айт деген сез
—арабша куаныш деген сез), айт жыл сайьш 11 немесе 12 кун ерте
келеп ш , ал Курбан айт (курбанга мал ш альш ады) мусылманныц
жаца жылы екендш , айт жылдыц кыс, кектем, жаз жэне куз айларында ауысып келеттш, казактар айтты баска мусылмандардан втюзу
ерекшелиетершщ болатыны, ж аздыкуш айтты улкен мереке ет1п
впозеттш женшде акпараттар бершйгп.
Айтты мерекелеудщ мьшдай ic-шараларын:
1)
Айт втюзуге алдын ала дайындалып, ау ыл конатьш орынды
белплеп, ол уппн орманы, агашы жок теп е жазык жерд1 тандайтьшы.
0Mipi жумыс 1стеумен вткен, тагамдар эзфлеудц жетпс бшетш эйелдер
айгка бауырсак, шелпек, кымыз, айран дайындаумен айналысады.
2) Аксакалдар мен орта жас тан аскан ер адамдар ауыл аралап
журш айттьщ кашан болатынын еурайды яемесе вздер1 айтады, ал
бозбалалар ж еш ж ятггер жуйрш аттарын дайындап, кыздар ата-аналарьша, туган-туыстарына жаца кшм ттгед1.
3) О разаны н сощпа кунт адам дарды ц 6opi далага ш ы гы п,
кунбатыска карап, айды керугё талаптанады . Айдын догаланы п
ж щ доке квр1нер-кврш бес свтш кы рагы казак кана квред1, ол
колымен айды кврсеттп, «Ай, ай», —деп кергеню ьак айгай салады.
Квргендердщ 6epi кереметп таякпен сштегендей-ак, т1зерлеп отыра
кальш, куанганынан дуга окиды. Буган ауылдьщ 6epi куанады, суеындарын, тамактарьш iшeдi.
4) Кешкипк жячттер жуйрж аттарьш жаратып кояды. Сопылар
мепптке баруга аттарын дайындатады. Ауьш Teric мереке куаньппына
ю редь Т у т м е я epreH ri мерекеге дайындыкггыц барысы туралы
вцпмелгс1п, тацныц атуын кутедт.
#
I
87
5)Тацгы на мазда н кеган курбыларымен топтасып, ауыл-ауылдарды аралайды, басшы жпттгщ тапсырмасы бойынша жятгтер туе мезгшщде сйын, бейте ететш жерге келу керекпгш алдьш ала айтын кояды,
ауылдардагы кыз-кел1ншектерд1 сйын ететш жерге шакырады.
6) Алдымен 20-25 жене 30 шакырымдык бейте етедь Бейте аттарды жарыс басталатын жерге уш-терг жкчт айдап келвдй. Бул жерде
топ-топ болып келш жиналтандар 6ip-6ipiMeH танысады, оларды и алдында бапуандар отырады. Олар 6ip-6ipimH кимылын батьш, аддысыпарбасалы. Жецген балуанта ат, кой, кеб1жсе 6ip шаршы мата беред1.
7) Б алуандар курес1нен кеш н топтарды ц ортасы ндагы
ынталылардьщ K y p e c i етк1зиюда, отан ейелдер де катысады.
$) Одан кешн бейгет тамашалайды, алдымен шауып келген 3
аттан 10 атка деган бейте бершда.
9)
Кыз куу етюзшгдо. Атка шаба б ж тш кыз топтан 30 кадамдай
жерге барып, атка М1жд1 де шаба женеледь Будан кешн топтыд
ортасынан шыккан житт кызды куа ж еж ж дц куьш жетш кызды
су юге умтылады. Кыз 6ip шакырымнан ею шакырымга деган шабады, жптгке суйпзбеу уппн камшымен ура бастайды, япгггке кыздыц
кампгысын тартьш аггута руксат етишейда, куш жумсап, камшысын
тартып алу халыктьщ алдында уят болып саналады. Жятг кызды куып
жетш, кыздьщ камшысына тетеп 6epin, кыздьщ бетшан суйсе, жхпт
куантанынан Kepi кашады, еяда оны кыз куады. Кыз жвгггп бетшш
сую уппн кумайды, життп баска, кезге, аркасьшан урып, жон TepiciH
союта куады. Жптт топка кел1п жасырынып калса, кыз оны коркак
жнтт деп ойынды токгатады.
10) Одан кеган кумгс тенгеш шуберекке тугап жерге кейып, ат уетшэа
жердей тенге алу жарысы болады. Bipbniri тенге алуга шапкан жнттгщ артынан, екшпп жеш утшнип жягтг тенге алуга ipKec-TipKec шаба бередь
11) Одан сон кекпар тарту ойыны басталады. Кекпар кебж ее
салкын тусе басталады.
Кекпар ойыныньщ шарпгтары:
- BipHsnie жйпт 6ip байта келш курестен, бейтеден алган 6ip шар­
шы матаны сыйлайды да, байдан кой жмесе eimei алып, жгпттер оны
бауыздап, жерге кемед1;
- Bip жгпт пермен1мен шауып келш койды, жмесе ешшш жерден
кетерш алып, шаба жежледи муны езгедар1 куады;
- Житттщ аты жуйрис, шьщамды болса жiriT солга жмесе оцта,
бурылып шаба беред^ соцынан жнттгер жабыла куады, куып жеткенде
алгашкы жптттщ колындагы кекпарды таргып алуга ерекет жасайды.
88
ф
А
- Куып жеткен сон 6epi опыр-топыр болып, тартыс басталады.
Нашар аттар мшген селекет иопттер ж ьпътып калады.
- Куып жеткш б1ршше адам койды шмеее ешюга борша-борша
епп белш алады, сол боршаларды алып Keneci 6ipeyi кашады, оны
жабыла тары куады, ерюм кекпардьщ етнЕн жулып алуга тырысады.
Алган еттерш дестур бойынша аксакалга бередд, аксакал бай болса,
жптгке кой немесе ешю береда, ол оны тагы да кекпарга салады.
- Мундай кызык ойын уш кунге жмесе одан кеб1рек болады.
- Кариялар: «Бугшп кун куаньШпы мереке кун Ойнавдар, кулщдер,
кецътщцепш кьшьщцар. Уа, шырактарым, айтта кылрандарыдды кудай
кеипред1», —деп кызыкты кунге ризалыгын биодредь
Макаладан казактардьщ айтты мереке кыпып end зуде уйымдастыру
жумысгарыньщ алдын ала жург1зшетш1, дестурл! дши мерекенщ
адамдарды 6ipJiiKKe, ынтымакка жене туыстыкка бею мд^деп мэш
зор екенднт зерделжген. Мерекенщ алгашкы кунетн бастап, бариык
адамдар ез бойларындагы кырагылык, епгищс, кайсарлык, ежетпк,
тапкырлык, танымдык касиеттерш шыадап, дестурге берштжп сыннан
етк 1зетш 1, оган акылдын нуры жауган, емарганымы бай, тежхрибёш
адамдар 6aFa 6eperim ащарылады. Сондай-ак, кепшшж ic -шараларын
ауыл-аумагымен 6ipnecin, жумыла iripicy, езара кемек беру, азыктулисп, тагамдарды 6api б!рдей косыла opraFa жинау, оны esipr^r, тойга
жиналгацдарды куту, бейгеде, балуан курестершде лайыкты жудце белу
жене жецшпазды едш багалау сиякггы курдела де незж сетгерщ укыпты
уйымдастыруда адамдардьщ 6api шывдалу тол1мшз1 етедо.
Кешшлш катысатын, жумыла уйымдастырылатын ic-шараларда
жеке тулганыц калыптасуын айгактайтын шебершкп, гскерлш жене
ойлауын жуйелейпн иерархиялык кажеттипктерщ жжтегенде:
- физиологиялык кажеттшисп етеу;
- нша жене сырткы есерлерден сактану сез1мш жетщщру;
- ата-анасын, туган-туыстарын, елш курметт^те жету;
- дестурге бериепкке (еццнсп сакгау, коргау, улюенге курмет, кшлге iser
корсету, адамдар, топтар арасывдагы карым-катынаста казак дестуршде
ic-кимыл жасау т.б.) жетудеп танымыныц калыптасу сатыларынан ету;
- адамньщ ел-журт камын етеуге белсендиппн шьщдау сиякты
психологиялык кедергшард1 жецу сатылары айкындалады (Дестурдщ
ешршеццйп осы болар. Ж.Б.).
Газеттщ 1895 жылгы 48-санында казактардьщ наным-сеюм1, ырымдарын сынап, жазган Отыншы Элжановпд «Мал дерпнщ уакытында
казактардьщ нангыштыгы» аггы макаласы жарияланыпты.
89
Бул такырыпта макала жазуга Отыншы Олжановты Акмола оязына карасты Шерубай-Нура елшщ казагы Сэткожа Бейбпугылынын
акымакгык ю-эрекеп себеп болтан. Макала бфден Сэткожаньщ надандьщ
ic-эрекетш баяндаудан басталган. Крйына топалац тиген Сэткожага казак;
арасында койдьщ бул дерпнен кугылу уппн елген адамньщ басын
коранын ортасына кемсе, ауру кете/р деген саз турпа болыпты. Соны
ауылдьщ кейбф казактары Сэткожага айткан. Оган нанган Сэткожа
ауыддасы Кешпес Ьэм Тайжанньщ экес1 Крпщар дейтш кклнщ басын
керден казып алып, корасыньщ ортасына кемген. Сол кезде топалацньщ
тиыла бастаган кез» екен. Сэткожа оньщ мэнш тусшбей, 03i жаеаган
эрекетшщ кемеп деп бшген. Кейш кершшер1мен ренжгсш, Кошкардьщ
баласы Тайжанмен балтага таласып турганда: «Мешмен урыекднша
бокта, менщ корамда кемугп жаткан экекнщ басын тауып алсацшы»,
—деген. Надандыктьщ эсер1мен болган ic сопггасута апарады.
Макала авторы:
- Малга дерт келгенде кклнщ басьш алып, мал корага кемудщ
казак дьтине мулде жат, адамгерпплш пен имандылыктан аулак
топастъщ ic;
- Наукастанган малды кара козымен кагудьщ, елген малдьщ етш
баска ауылдын котанына тастаудьщ, жел1 басына ауырган малдьщ
жугешн жемге тастаудьщ ете зиянды екешн, мундай бшмеепк мал
ауруынан арылдырмайды, керюшше, сол ещрде аурудьщ кен тарау ына
жол беретш ьфымдар, наным-сешмдер казактар дэстуршен аулак,
сондыктан, мал ауырса мал фельдшерлерше хабар 6epin, емдетудщ
пайдасы зор деген niidpiH окьфман назарьгаа усынган.
1899
жылгы 33-санындагы газетте К^ытай тарихшыларыньщ
енбектершде жазылган дерекгер бойынша «Кьггайдьщ шеж1ресшдеп
Мухаммед пайгамбарды калай сейлетп» деген такырыпта макала бершйтп.
Макалада Мухаммед пайгамбар туралы 6ipiinni, Танг (600-900 жылдар аральнындагы кезен, орыс жылнамасьшьщ есебшше—О JC) 930 жылы
курастьфган, екшпп, Сунг (950-1200 жьищар аралыгындагы кезен) жэне
упшшп, Минг (1370-1640 жылдар аральвгындагы кезец) жазьпггы.
Танггщ шеж1ресшде:
-Та-ши-лер (кьгтайлар арабтарды осылай агтаган) алгашкыда парсы
журтыньщ батысында турган. Кдотай патшасы Та-е билзп тусында
(605-617жж.) Ху деген 6ip туйепп болгандыгы туралы айта келш, сол
туйешшщ ic-9peKeTTepi баяндалады. Ху деп кытайлыкгар ногайларды
немесе парсыларды немесе якутгарды, еврейлерщ айткан кершедд.
Аравия даласыньщ Медине тауыньщ касындагы Кюфе провинциясьш-
90
да туйе багып журген Ху oip арыстанга кезитеда. Арыстанга тш oiiin:
«Мьша таудьщ батысында уш уцпр бар, сонда кеп кару -жарактар бар,
соны ал. Yцпрлерде ак жазу жазытсан кара тастар кездеседа; соларды
окысан, сен патша тэжш киесщ», —дехгп. Арыстаннын айтканымен
унпрлерге келген Ху согысты калай бастау га болатыны жайында
тастарцагы жазуды окып, найзалар мен канжарларды алып, касына жел
аяктарды ертш, Ханг-Бо езешнен eiin, с^дагер-керуенпплерда тонайды. Олардьщ топтары кун сайын еседа. Содан кеган ол Парсыньщ оатыс
б е л т н жаулап алып, езш патшамьш деп жариялайды. Персия мен Фулинь ж 1берген эскерда де ол талкандайды. Юнг-Худщ пятшалыгынын
екшпп жылында (OJC бойынша 651 жылгы Османнъщ уакытында
Юнг-Ху патша болтан) ол 6ipiHnii рет курмет керсетш ел mi Ж1берген.
Худщ ру ын Та-ше деп атаган, ал оньщ жеке жалган аты Тань-ми-мо-моняц екен. (Тарихтыц жаца акпаратында Танг Хан-ми-мо-мо-ни Осман
Амирил-муминин деген угымды бщдареда).
Елпп олар 34 жыл бойы бишк журпзш келеда, мше, упшшп бишк
етупп отыр деген хабарды жепазген. Кюфс-Медине толары елдщ
оцтуспк батысындагы ¥лы теш зге таяу жерде. Патша унпрлердеп
кара тастарды алып, астанасына орналастырган. Кейб1реулер СунКай-жанпнщ патшалыгы мен Та-ше урпакгарынын арасында Ку-ле
деген устемдак еткен, пенни-хишсн жэне пенни-моху ан деген - ею
отбасы болтан дейда. Олардьщ iumtae Мо-ко-мо батыл, тапкыр жэне
мыкты болып аты кепке белгип болыпты. Халык Мо-ко-моны патша
етш койган Ол шыгыска жэне батыска шабу ыл жасап, жерж 3000
лиге дейш жепйзш жэне Хиа-ляш (Хираны) багындырып, «Сиень
деген кала салган». ©зшш улкен агасын И-цида amripiп, патшалыкка
жеткен Мо-хуаньге дейш Мо-ко-моньщ 14 урпагы болыпты.
Сунгтщ шеж1рес1нде:
- Та-ши деген —эуелде парсы жургындагы 6ip рудьщ аты. СуйТайенщ тусында 6ip акылды, амалшыл адам болыпты. Yцпрда аралап
журш, жазулы тас тауып алып, оны ырым кылады. Та-ши idci жиып,
керуен тонапты Cepiicrepi кебейген сон парсы ждотыньщ батысын
жаулап алады. Танг-Юнг-Хуейдщ патшалыгынан бастап ездертщ
бурьшгы пагшасы Пенни-Вей-хуаньге, сарай* а келш сыйлык энвлш
турган. Олар Ак кшмда Та-ши деп атальшты.
Мин г жазган тарихи деректе:
- Тиен, фанг ацызында Ма-ка-ма мусылман дашнщ непзш са­
лу шы, елшде 6ipmnri гибадат етупп жэне кайтыс болган сон, сол жерде
жерленеда. Оньщ моласы кундаз-туш нур шашып турады.
91
Ма-ка-ма моласында суы таза, туны к кудык; бар. Тещзден епп
келгендер осы кдаыкган су алады, дауыл турган кезде сол суды аздап
шашканда дауыл толастайды. Медине м^сыдмандардьщ ага жер1.
а им уа а вдымен Му-хянь-ме-те туган. ол е з т м бойына бггкен еректе
6ip куштщ эсершен Азияныц багыс белшндеп мемлекеттердо жаулап
алган. Сол мемлекеттер оны пне-ан-аор (аспан элемшщ елшкп) репндс
бас иген. Сун-Кей-хуангпн пагшалыгы тусында Кытайда 6ipiHnri рет
осы дюн - Са-ка-па-ас-а-ти-кань енпзшген. Мекке де (Ме-кня) Тиенгтанг немесе Тиенг-фанг деп атальпггы.
В
Газеттщ медициналык кызметке жэне
баксы-балгерлерге кезкарасы
1894
жылгы 15-санындагы До сымбеку глы Бай мурат жазган
«Тзршггер Ьэм баксылар» деген такырып бойынша бершген макалада
казак арасындагы емпплердщ, бакрылардыц кальщ ж р т ы иландыруы
саддарынан медицина гатымдарыныц жасаган дэршерш пайдалануга мэн
бершмей жургецддп сынга алынган Макалада: «Кдцдай дэршердщ пайдалы екецщпн казактарга да анлап байкцугауакыг жетп гой. Сондайдэригер
пяйдятпл, егер бул дэршердд гылымныц керсетуi бойынша жумсайтугын
болса, мундай дэршерш жумсак пайдалы-дур. Fылым акылдыц сэулесь
дур. Тэуштер, баксылар пайдаланып, кунелтпек ушш гана айла-шарык
кылып жур», - деген туйш жасалгая. Осы туйш казактьщ сол заманда
окыган азамахгарын X - XI гасырларда ешр сурген Ибн-Синаныц (Абу
Али Хусейн ибн Абдулла ибн Хасан ибн Али ибн Сина, ал лагыншалагацда
Авиценна 980 - 18.06.1037): «Дзртердщ уш куралы бар: сез, еамдос,
пышак»,—деген шмш еске Tycipyre турпа болары сезйз. Макала асгарындаемделу ушш еткенге кешл белш, халыктьщ барын дурыс пайдаланудыц
ерекшелтн ащвру бар. Откеннен тэжфибе алуда Ибн-Синаныц: «Адам
жалгыз емф суре алмайды. Ол езше кажетпш когамнан алады» [28],—деп
децда сау ыкгьфу амалы халык арасындагы кундылыктан табылады деген
улагагы бар. Шагьш макаланыц мазмунында окыган адамды жайбаракат
калдырматъш эсер байкалады.
Окьфмандар усынган такырып бойьшша жарияланган газетпц
1894 жылгы 36-санында Отьшшы Элжановтьщ баксылар мен дуаналар туралы жазган макаласьша орын берипггп. «Баксылар, дуаналар» деп аталган бул макала да газетге бурын кетершген осындай
такьфыптардын мэн-мазмунын жан-жакты ашу максаты кезделит.
92
%щ
Оны мынадай:
1) Казактар шаман заманындагы кеп кудайдыц улкет Тэндр деп
санаганы, оган табынганы. ещц турш тектес халыктар Dip к^дайга
табынатындыгы, кудайдан баска дню жэне nepi, ал одан томен шайтандар, лагнеттер жэне жындар болады деп сенгеш;
2) Одан кешн кудайдыц жердеп тацдаганы баксылар, солар
аркылы езшщ еркш жепазш турады дейтш нанымы жэне баксылардын
терелерден, султандардан кешнп курметтшер деп саналганы;
3) Баксылар тукымынан тарап, жалгасатыны, баксылыкты устай
алат ын да у стай алмайтындар туралы. баксы лык д^рыгандар ауа
райыньщ буллы кундер1 денелер1 курысып, бойларын жаза алмай, апгуланып сарнай бастайды да, дню мен перьлерге жалыыып: «М етц тынышымды алып, азаптандырма», - дейпш, «жайсыз жьш-шайгандарды
керемаз» дейпш, куздрз олар ауылдарды аралайтыны, наукастанган
адамдар тэзшрябела баксыларга барып, баксылыкты уйренетш;
4) Кейбгр адамдардьщ турмысын жаксарту максатында баксылыкты
пайдаланып, eripiK ем жасайтыны, мысалы, Коркыттьщ 6ip кушн
уйрешп, наукас адамды емдейтша, енда 6ipeyjsepi е uepi ойдан шыгарган
ем жасап, кара кой немесе аксары кой сойгызып, оньщ екпсспмен
на\’касты кагатыны немесе наукасты жалацаштап шидщ imiHe
отыргызьш, 40 аяк немесе 40 елекжылы су куятыны, кумалак салатыны,
немесе алты кылмен бал ашатыны: ею кылдан алып, 2 туйшмен байлап
койны на салады, жан-жагындагы адамдарды ундетпей, 10 минуттан
кешн кылды алганда оньщ 6dpi 6 туйшмен косылатыны;
5) Уакыт ете келе халыктьщ таным, Tycimic, жалпы дуиетаным
децгейлер1 элемддк таным га жакьшдай бастаган туста баксылардын
азайгандыгы, енд1 женьт мшездц, кеп сейлейтш адамдарды эжуалап
баксы дейпш;
6) Мусылман дшш насихаттауда дуаналардыц кызмет ет> i, олар
карш жэне жетлм адамдарга акыл айтып, жэрдем беретпп, дуаналар
Шайхы-Буркы дуанадан тэж1рибе, улп алгандыгы, олар: «ШайхыБуркы ду ана nipi м колдай кор», —деп сыйынатыны, ал кеШнп дуаналар
Шайхы-Буркы сиякты жаяу журмей, атпен журш, пайда табу уппн ел
аралап, бастарына аккудыц тер1сшен жасалган 6epiK кие*пш, мундай
дуаналарга казактардыц б!разы сенепш, кеб!нщ сенбейпш сиякты
акпараттар бершген.
Макаланы окыганнан кешн жаратылыстыц адамга эсерше
катысты ойлар туз1ледт Ауа, су агыны, мухит таскыны. мухиттыц
аспанга шапшып, кайтадан туцгиыкпен уласатын асау толкыны, тау-
93
тас, тамыры теренге жайылагын есщдактер, куннщ кез1, кешпелп
булт, сурапыл дауыл, несер ж ^ы н, кыстын аязы езара арпалысып,
кактыгысып сапырылысып, езгер1стердщ козгагушы купи эсер 6epin
жаталы. Соньщ fepi адам санасына турлипе козгау салады. Олардьщ
6api кешспк пен уакыттьщ аясында аударылып, тецкершш, шымшытырык шатактармен араласып, туюслп, ажырап, кейде баяу, кейде
адам мен шугыл бетпе-бет келедц. Осыньщ бэр1 адам сез1мше б1ргщдеп
эсер бередц туйондоредо, сана туйсит жарагылыспен тшдесуге алгашкы
калам жасатады. Соньщ нэтижесщде, ем1рганымньщ, дуниетанымньщ
алгашкы баспалдактарындагы кабылданган бейнелердц адамньщ саналы турде бурынгы кезйскен езгергс, кубылыстармен салыстыруга
кабшеп келед1. Сонымен. адам б1ртшдеп табигатты тану удерюше
бешмделш, жаратылыс тылсымын зерделеудщ мэнш толык тусшед*.
Осылайша денгеленген дун иен щ ортак Tipniijiirm ез1шн танымдык
кударетшщ денгеюнде игерущн киындыгы мен киямеп еткершедц
Осы орайда Ахмет Байтурсыновтын: «Жер жузшдеп жургтардьщ
туршдеп шыгармалары 6ip-6ipme кебшесе уксас келсд] Ондай уксас
болагын ce6e6i: олар шыккан заманда халыктьщ бэртщ 6ip ананьщ
колында ескен балалар сиякты кергеш, eHereci, улгасд 6ip болган. Ол
уакытта кай халыкта да болса, табигат бауырында болып, табигат
таукыметпнде турып, табигат кабагына карал ешр шеккен. Ол заманда
адам табигат icme езгеше карал, табигат купли езгеше угып, бэрше
езшше магана берген. О л уакыттагы адамньщ санасьш, сацлауын
шамалап бшпмаз келсе, бала куйге кайта тусу1\из керек. Сонда гана
дэу nepi, жезтырнак, жалмауыз кемшр тагысын-тагылар жайьшан
айтылган ертегшерге ойымыз уныл, бойымыз балкьш тьщдайтын
дэрежеге жете аламыз», деген [29].
Сез1м тушшн зерделеуден таным деп аталатын кудорет адам
бойындагы денсаулык пэрменш даралайды. О лай десек, макаладан
денсаулыкка ие болу, оны сактай бшу, оган necipi тиетш езге кесапаттардан коргай бшу - адам ез сез1мш ащаруга тшелей байланысты екендитн тусшуге болады. Кдшкари адам 40 жаска келгенде ез табигатын,
ез тэшнщ жай-куйш сезшбесе, тусшбесе ол адам хайуанмен тен деген
ой айткан. Макалада ем1р суру амалдарын карастыруда дуниетаным
денгейш кетерудщ мэш ерекшеленеда.
Б.Наурызбайулыньщ «Тургайская газета» газетшде жарияланган
«Казакка дэр1гердщ KepeKTiri» деген макаласын 1898 жылгы
28-санында газет кайта шыгарган. Кеп адамдар бастыкгардын
басгамашылыгымен дайындалып, еспген жацалыктарга сешмс1з-
94
дпс кезкарас жасайтыны женшде айтылган ойдан басталган атаулы
макалада мынадай деректер келпршген:
- Пайдасы ез басына тигенде гана жацалыктарды мойындау
казактардьщ ежелп эдеп;
- Казак ырымга мэн бергешмен «Жаман ырым айтар. ырым
кырын кетер», - деген тэрбиеге катысты макалдьщ мазмунын ашу
непзшде енеге болатын icne де 1зденудщ, сурыптаудьщ нэтижесшде
кол жепазуге болатыны айтылдаы.
- Казактар бурын билле тарапынан уйымдастырылган мал аурула­
ры пайда болганда кодданылатьш шаралардьщ 6ipi - карантин койып,
мадды егумен айналысканды тусшбей наразылык керсету uii еда, ендд
муньщ аурудьщ кеп таралмауына орай журпзшген 9pi малды емдеу
екендшн ангарганы, сондай-ак, бурын казактар балаларын корасан
ауруыньщ алдын алу максатында екпе жасаганда екпрмеу ушш акша
телейтш еда, енда ол эрекеттер1нщ терюттгш тусшш, аурудьщ аддын
алу ушш екпе жумысын журпзуда сурайтьш болды.
- Кдзактар фельдшерлердщ ездер1 жумыстарына адал карамай,
аддаумен айналысатыньш сезш, оларга дурыс талап коятын болды. Эр
адамньщ ез жумыстарын адал аткаруыньщ мэнш ашып керсетш, кальщ
журггьщ назарына Tycipy уппн казактьщ «Аддау - зулымдык, аддану акымактык» деген макальш макалада орынды пайдаланган. Сондыктан.
авторлар ез кызметтерше немкурайлы карайтьш, журтты аддайтын
фельдшерлерда кызметшен босазу туралы усыныстар жасаган.
- Кептеген казактар фельдшерлерда адамньщ барлык аурларын
емдей алатьш бшштт дэрпер деп санайды, сондыктан, ауырган адамньщ
ауруын дэл тауып, емдей алмагавдарга кзтты решш бшдареда. Олар
мыкты деген дэртерлердщ e3i емдей алмайгьш аурулардьщ бар екендагш
тусшбейда. Осылай ойлайтьш казактар фельдшердщ бипм аукымын
«Кдзанга не салса, сол шемшгке туседа», деген казак макальшьщ тура
магынасында гана тусшш жургендап кателжке урындырады, - дейда авторлар. Макала адамдар аурудьщ калай емделетшш, юм емдей алагынын,
кандай жагдайда ауруды емдеу ге мумкш болатынын, жалпы аурудьщ
аддын алу кызметш казактардьщ бшу кажетпгш керстеумен аяктаган.
Сол 1899 жылгы 49-санында газет Тэшкентте шыгып туратын
«Русский Туркестан» газет1нде жарык керген Г.А.Бергтщ баксыбалгерлер туралы орыс тш нде «Из сонного города» («¥йкыда жаткан
кала жайлы») макаласьш кайталап баскан.
Макала Г.А.Бергтщ Сырдария езешнде тунде кайыкта келе
жатканда жагадан адам даусьша уксамайтъш б ip дерею дауысты естида.
95
Ьул кандай кубылыс екен деп жакындагы 6ip ау ылга келш еураганда, oip
кшз увде ауырып жаткан адамды баксынынемдеуге юрюкендггзн бйщщ.
Баксы туралы. «Ол - казактьщ 6ararepi, сикыршысы, шаманы», - деп ез
тусш гш бередц. Автор баксылар адам бойындагы жауыз рухгы куып
ттлгягты адамньщ ау руын жазады, болашагын айтып берещ деген угым
халык ярягдлита болгандыгын акта келе, кшз ундР ауырып жаткан казак
эйелш емдеуге келген баксынын мьшадай ic-зрекетгерш баяндайды:
1)
Ж ш т арка имен бел 1 н мыктап орал, ею ущ ын ею ж М тке
устатып, арканды тарткы зады да ез 1 турникте ойнаган адамдай
жы лда мды кт а айналады. Мундай да туэак тарылып, ж ш тп н белш
кыса тускен сон ол каратерге т у е т , Timi, K esi шарасьшан шыгып, жан
тапсырардай куйде болтан. Анпгор айнала карал турган казакгардан
бул эрекегп баксынын токтаяуын еурапты.
2) Б1раз уакыттан кейш баксы л ап т келес 1 багдарламасына
квшкен. Уйге кальщ такгай экелпзш, ею житгке тактайдьщ ею жагынан
устагып, баксы басьш миы ушып тусердей каггы соккылаган.
3) Бутакты жуан таякпен кэдамп ептш ш пен аркасына катты
соккылар жасаган.
Кшз уйде турган казактар кызыга карады, —дейдд автор, —ауру га
кандай пайдасы болганын бшмеймш, кергешме канагаггтанган мен
сыргка шыктым. Одан кешн баксы бетен адамдардьщ кезшше ез енершщ
кереметш ынтыга керсетпегпз. Кдзактардын айтуынша: баксылар
ЖЯ13НЯШденесш отка куйдорещ, денесш инемен шанышкылайды, денестне канжармен жаракат салады. Орине, осындай жан киналысымен
жургш лген сеанстер баксыны шакырушыньщ калтасын кагатыны
анык. Бйпмслздак кврсеткен аурулардан бакеылар алымын кебейтуге
умытылаггыны анык. Одан api автор Г. А.Берг европалык мэденнеп
жогары елдерде баксыларга зан аркылы тыйым салынатындыгын баяндап, казак даласынд а медидиналык кызмет дурые жолга койылатьш
болса, гылыми негтзде жасалаггын дэр1гер емшщ баксы емшен шипалы
болагындыгьш тустнер еда деген шюрш биадредд.
Газеттщ жеке тулганьщ когамдагы орнына кезкарасы жэне
алаякгарды эшкерелеудеп кызмет1
«Дала уалаяты» газетш щ 1899 жылгы 7-цп санында «Жаксы
енеге» деген такырыппен Семей облысыныц Павлодар оязынан 0Mipe
Айгбакнннщ казак балаларыньщ арасындагы алгашкы лардьщ 6ipi бо­
лып, канта ашылган Томск университетше оку га тусу т е байланысты
96
эркашан жолыныц болуьша тшек б1дщрш, казактар баска журтпен
суйектес туыс болмагынымен евро пал ыктармен гылым жагынан
жакындасатын болады деген ел атьшан куаныш хабар жариялаган.
Бул куаныш —бш м алудьщ нысанасы мектепте балаларды окыту,
бипмд1 балалар катарыныц ecyi халыктыц езгелердей белгш халык
атануга мумк1ндш беретш келешекке бастау сезхмшщ Kepimci десек
кате леспеймЬ деген ойдамыз.
0Mipe Айтбакнн эуел1 Омбыда эскери прогнмназияда, 1882
жылы Москваньщ эскери ведомствосыньщ мугал1мд1к семинариясында окьш, дала генерал-губернаторьшьщ кецсес1нде, одан кешн
Семей облысыньщ Эскери губернаторьшьщ эюмйшппнде шенеушк
болгандыгы туралы eMip жолынан мэл1мет бершген.
Макаладан б!лЗм алган, жауапты лауазымды аткарып, адам
мен когамдык катьшастьщ белгш 6ip сатыларынан етш, тэж1рибе
жинактаган жеке тулгалардьщ хальщ дэстурш, дш н сактау кабшетт
жетшп, халкьша ел атанудьщ жолдарын нускай алатындай децгейдеп
даму удеркпершен етепндш н байкауга болады.
Агаулы макаладагы рухани байлыктыц аукымы казактьщ ендд гана
дипломды маман атанган жеке тулгаларыньщ вткен жолдарын зерделеу
барысында жаца урпак варуде окып-уйренуге, бшмденуге жэне тэрбие
алуга ьщыласты болуды камтиды. Макала бшмдену жолына шьш ниеттмен тускен жеке тулгалар элемдпс дэрежеде ойлап, ic-эрекет жасау
кабшетше ие болып, адамзат кундылыгы децгеюнде внеге кврсепп, елш
вркениетке жепозуге улес коса алады дейтш ойга жетелейда.
Алдьщгы, 1889 жылгы 7-сандагы б ш м алу, агартушылык
такьфыбы ел-журттыц куаныш, болашакка бшмдо yMiT ce 3iMiH
уялаткан «Жаксы внеге» атты макаланыц окырман кауым аркылы
кальщ едщ аялай тускенш сезген газетпплер 1889 жылгы 9-саяда
«Жат жерде» деген шагьш макала уйымдастырады.
Макала Уфаныц муфтшшц Орьшбардан келуше байланысты
жиынга Петерборда туратын белгш казактардьщ fepi жэне Петербордагы
Атаман казачий эскершщ полковнип султан Fази Уалиханныц катысуы
женщде акнараттан басталады. Екшпп 6ip мацызды акпарат - казактьщ
демосфоны атанган, Петерборда окьш журген казак азаматы Гази
Уалиханныц орыс тш нде жетш, сауатты свйлеп: «Жабык квщдщ
мусылманньщ акылына да магулш icipce екен», - деп кеюрепне
уялаган халыктьщ б1л1м мен гылым жолына тусушплердщ енегесш
куптау. Уппнпп акпараг - сол жиында Петерборда ногай тшнде га­
зет ашу туралы мэселе кетершгеш. Макаладан патшалык Ресейдеп
97
орыс демокрагтары казактардьщ бш м альш, белгш бола бастаган
азаматтарыныц ортасында оку орындарыныц мэшн баспасездщ
агарту шылык кьомепмен орайлас карау кезкарасыньщ кдлыптасуына
ыкпал ете бастаганы жайындагы факгшер де байкалады.
Газеттщ агарту шылык мэш нем1рлер ауыскан сайын айкындала
туседо. 1889 жылгы 34-сандагы Ахмет Кенесарин жазган ютап туралы
макаланьщ жарык керуше орай осындай ой оралымга кедщ.
Макдладагы 6ipimni аппарат - Кенесары ханньщ казак тэуелаЬдт
ушш курескевдт, ежет, кайратгы жэне оньщ эскери стратегтш, Ресейдх жактаган казак руларьша каталдыгы; екшзш акпарат - Кенесарыньщ
баласы Садыктьщ портрет!: орта бойлы, кара торы сулу ещц, жт
кезщ, жылы жузда, кейш карапайым болганымен, сейлесе ширай
тусетш, сергек, ширак кимылды, еж еттт ушкындап кершетш, акылы
нурлы, эскери стратег, Бухар, Хива жэне Кашгар хандарыньщ эскери
жэне саяси кенесшкл болгандыгы; оньщ осындай парасаттылыгы мен
эскери стратегтипгш таныган патша генерал адъютанты Кауфманньщ
Садыкты пшкырып альш: «03i келген басты кылыш кеспейда. ¥лык
патша бурынгы кылгандарынды кешеда»,—деген патша атынан берген
уэдес!; уппшш акпарат —Садыктьщ кешн Абылай хан жерше таяу
Карабулак каласынан алты шакьфым жерге коныстанып, егш егу
мен мал ес1румсн айналысып, гатап окып, бес уакыт намазын каза
кылмайтын улагатты тулга болгандыгы. Ахмет Кенесарин жазган K iтапта берыген Кенесары мен Садыктьщ жеке тулгалык даральщтарьш
замандастары бшгешмен, олардьщ жаркын мшездерц ой алымдыгы
мен ежетпп, батырлык касиеттерш кальщ ел, кейшп урпак зерделеп,
саралап. тусшуше козгау салатын макала деп багалаймыз.
Газеттщ 1890 жылгы 28-саньшда 1890 жылгы 13 апрельде кайтыс
болтан, Узынагаш елшщ бш болтан Сарыбай Айдос баласьша арнальш
Мниакибта (Некролог) жариялантан. Онда Сарыбай Айдос баласына
Алатауда, Улкенсаз деген жерде, Узынагаш тусында июнь айыньщ
сонына ас бершгендап, Сарыбайдьщ тапкырлыгы мен батырлыгы, ел
билеу, терелж ашу кабшетт жергшкп билпсгщ басындагы генерал-гу­
бернатор Колпаювскийдш коддауымен Ресей пагшасыньщ жогары билш
басшыларына белгш больш, Жетюу ещршде казак турмьгсын жаксартуга
улес коскандыгы туралы жазылган. Некрологта арнап жазылган еске
алу елевде Сарыбайга: «Тш булбул, акылы дария, кенш дулдул»,
- деп бага бершген. Шагын некрологген Сарыбай Айдос баласыньщ
бойьгнда ел-журт игшггш жасауга, оны еселеуге, барды сактап, халык
танымьш, дшн, дэстурш, дшш кешнгт урпакка калдырарлык акыл-пара-
98
саты, ешртанымы, даналыгы болгандыгын бшемп. Бугш де урпактары
Узьшагаш кентшщ мадындагы Сарыбай Айдос баласыньщ зиратына
койылган мэрмэр таска оньщ eciMiH жазып койган. Кдзактын «Акыл
азбайды, бш м тозбайды», - дейтшутагатты ce3i Сарыбай Айдос баласы
сиякты кемецгерлердщ парасагына сенш айтылган болар.
Газеттщ 1890 жылгы ЗЗ-санындагы «Талаптыга нур жауар»
такырыбымен бершген эцпмеге агайынды кедей Майбас Оцбайупгы
мен Такырбас Оцбайулы бастарьшан кешкен eMipi аркау болтан. Торге
шыгып кермеген, idcwiri танылмаган текген шыккан ею кедей орыстьщ
колында жэне Акмола, Жетгсу облыстарында мал багып, сауда саттык
жасауды уйретп, ащпалы болып, байьш, 1888 жылы Туыскандзрыньщ
алдына 150 жылкыны сальш береда. Такырбас тш й ауыл старшыны
болып сайланады. Eji inmme Майбас езш болыстыкка усынады деген
кауесет те шьдып журедо. Бул сезге журт кулетш больпггы. Облыска
келгенде Майбастьщ мол дэулетт большты. Ол болыстыкка ушткер
12 адамньщ 6ipi больш сайлауга катысады. Майбас Кызылтау елшдеп
жуз уйдщ он уш, еянщ агайьшдарьшан баскасьга танымайды екен.
BipaK, коп дауыс альш, болыстыкка сайланады. Майбас ел арасында
эдадщпмен белшй болады. Эщаменщ идеясы адал ецбек erin, эдш цк
жолында болу, адену адам ещ рщ де жаксылыкка ж етю зетш дтн
корсету, ел Kopin, кэсшпен шугылдану, маманданудьщ жеке тулганы
кальпггастырудагы мэнш ацгарту. Макала такырыбьшьщ ©si халыктьщ
еш р таюрибесшен туындаган «Талаптыга нур жауар» деген макалмен
аталуы осы ойымыздьщ дэлел1 боып табылады.
Жеке тулганьщ бойындагы дарындыльпсгы. таланты дамытуга
пэрмеш бар материалдарды жариялау дэстур1 «Дала уалаяты»
газетш щ алгашкы нем1ршен бастап байкалган устаным, осы
орайда газетшшердщ езщщк тужырымдамасы болгандыгын тагы
да дэлелдейтш макалалардыц 6ipi — 1891 жылгы 10-санындагы
«Оны-муны» айдарымен бершетш шагьш акпараттардьщ жалгас ы
С.Петербург университетш б тр ген казактьщ талапты улдарынын
арасьшан алгашкы больш Ресей патшалыгындагы еркениетп оргада
жогары оку орнын уздш диплом мен б тр ген Торгай облысы Lie оязы
Бурта елшщ султаны Бакытжан Каратаевтьщ Юстиция министрл ш Баскару Сенатьгаьщ екшпп департаментшщ Канцеляриясына
кызметке кабылданганы туралы акпараг бер1лген.
1891
жыжы 36-санында газет жазылган эдшетсвдпсгщ зардабы
ел-журтгьщ ырысын шайкаигыны жайында жергшкп авгордьщ ойын
жалгастырагын жакрылык пен зутымдыкгьщ тайталасьщда колында билш
99
барзд>щез1мшщдгпуакьп1шболсадабасымболып,асьт-тасканбилш1Юсшщ
арамза гшгылы парасапы адамньщ езш кдоретке душар етепцщп баяцдалатьш «©ламге буйырган жаза» деген такырыпта ацыз-оцпме жарияланган.
Эцпмедеп непзп окигалар:
- акылды бай Нурдак ел-журтыныц кош-курметтнде болады;
- Нурдак кызы Сутананы квзшщ куанышы санап, ардакгап,
мэпелеп вс1ред1, бой жеткен кызынын турмыс куру ниетш коштап,
кызынын суйетш srirhri болуьш 6ipre армандайды,
- Ел алдында журген Нурдаккз баласы Кдрбаныц жаман жолга
тусш, кацгырып кеткеш кдйгысы катты батады. Бал асы н жаман
пигылдан арылту ушш байлыгыньщ жартысын жумсайды, 6ipaK,
берген тэрбиеа, керсеткен OHereci зая кетедд;
Нурдак байдьгн тагы 6ip Kacipeii адамгершшп темен децгейдеп
болыс Барабаныц Сутанга кез! тусушен басталды. Болыстыгын
пайдаланьш, ол куш керсетш, кызды алу га эрекеттенедо. Барабаныц
эдшетоздптн, топастьггын токтататын амал ойлап, Нурдактьщ жогары
билисгеп терепплерге барып журген кезщце Сутананы Бараба куш
керсетш алып кетедг,
- Зорлыкка кенбеген Сутана су га кетш вледг,
Мейрам кезшде Нурдак Барабаны садакпен атып влпредц
жэне взш-езг тергеуге бере;
- Канды канмен жуу дэстур1 бойынша болысты елпрген Нурдак
етм жазасына буй ырылды;
- 0л1м жазасына иесшш, елпр1лген адам мулкшщ жартысы жазаны орындаган адамга тиепш туралы сол заманньщ тагы 6ip заны
бойыгаиia (вйткен^ бас кесерлпс жумыска еппам кел1се коймайтын)
жазалаушы сол елден табылмаса ел1м кесшген адам кугкарылады;
- ¥зак жылгы кайгы-кас1реттен арылгысы келген Нурдак жазапау
орнына жасканбай келеди;
- Нурдактьщ адалдыгын бшетш кеппшпк жазалаушы адам табылмайды дейтш сешмде бодды;
- «©лпруге уюм кылган iticim елпрген адам елгеншц каштан
мулкшщ жартысын алады», —деген кэзыныц катты даусы шыкканда
халык ортас ынан жаман ниетп 6ip адам шыга келе,
- ваш е жакындал калган баласы Карбанды кергенде Нурдактыц
журеп токтап, жерге сылк етш кулап туседо;
Жарату шынын, кудайдьщ ажалынан Нурдак кезш жумады.
Ацыз-эцпмеде ежелп: К^ытай философы, саясаппысы, стратег
Ван Шоужень - лакап аты Янминь (31.10. 1472-09.01) айткан: «Мен
100
бш м мен ic-эрекеттщ 6ipjririH адамдардан кандай 6ip ой туганда ол icэрекет карастырылады деп TyciHyi уппн айтамьш. Ой туган жерде, оган
косыла жа манды к ойлар да келеда, жаман ойлар адамдардьщ санасына
спцбес ушш мундай кастандьщ ойлар туп тамырымен куртылуы тюс.
Журекген тыс зат болмайды» [30], —деген парасаткз сай окигалар бар.
Ацыз-эдпменщ туганшен халыктьщ педагогиканьщ кайнары: «Ажал
ажарьща да карамайды, базарьща да карамайды», «Bip кун тусад, oip кун
елесщ», «Акылды ойланганша, тентек iciH бтреда», «Kici жапа кермей,
опа кермес» снякты макал-мэтелдер непзшде ар мен арсыздащ, акыл
мен топастык, адалдык пен арамдык аукьшында шныршыкталатын
окигалар кауьшныд коз алдына елестеп, каперше туседа.
Газет шыгарушылар 1892 жылгы 6ipiHini нем1рде керме
такьфыбына байланысты топтама материалдар уйымдастьфылган.
Мэселен, «Дала уалаяты» газеттшд осы жылгы 1-санында «Орта
Азия» такырыбы бойынша бершген Ташкент каласьшьщ тургыны?
мусылмандар \шшдеп белгш 1здешмпаз сарт Экрам Аскаровтыд
американдык макга ecipreHi женшде шагьш макалада:
- Адамньщ ете зешн койып, шын ьщылас беруiHiд, оньщ шпнде
ес1мдактермен пейщда сейлесудщ мэш зор екендап;
- Ж1бек шаруашылыгымен айналысу маркум Экрам Аскаровтьщ
екшпй Kscioi болтаны;
- 1887 жылы кермеде оньщ павильоны нда ж1бек курты
агаштарыныд сау жэне ауруларыныд барлык сорттары, тут агашы
тукымдарыныд турл1 улгшершщ койылуы, айлант деген ж!бек epvnri
курт тукымын да ecipreHi жэне ол Ташкент каласында есетш барлык
ес1мдакгердад толык гербаришн жасагандыгы;
- Экрам Аскаров емзршщ содгы кундерше дешн кене заттарды,
бакырларды жинагандыгы, оньщ кермедеп коллекциясында греко-бакгрийлйс, сасонидпк, ежелп мусылмандар жэне т.б. акшалар
болгандыты жэне оган Патшалык Ресейдщ Кдржы ми нистр1ш д ерекше кещл белгендт жайьщда деректермен танысуга болады. Экрам
Аскаровтьщ кэабш жетж медгеру жолындагы 1здешанде гылыми
непз бар. Макаланы окыганда окьфманньщ кез алдына оньщ ездмдак
тукымын жиыстырып, олардыд осу сатыларын багамдап, жетьту
кезендерш аныктап, куннщ кезш, суды кабылдау мумюндактершен
кез жазбай взхпдхк лабораториялык сынактан епазуде эвристикалык
жэне эмпирикалык пдешс жасагандыгы елестейда.
1892 жылгы газетпд 1-7-сандарында «Орыс патша наследнип
Цесаревич Николай Александрович хаз1ретшщ Омбы шаЪарына
101
келш, казактардьщ кешкенш пэм ат шабыстарын кергею» (б!рнеше
нешрдепнщ соны) женшде Омбы каласьшда еткен казак коленершщ
турлер1, этнографиялык материалдары койылган керме туралы
келемдй макала бершген. Галымдар репортаж XX гасырцьщ ортасында
кеч тарады де геншдей «Дала уалаяты» газетшдеп керменщ жумысы
репортаж жанры непзшде баяндалган. Оны: «Казак выставкасын
карау оч жактагы тискен уйден басталады, сол он жактан басталганда
юрген уйдщ сырты оюланган кызыл шугамен, inri эртурхй нэрсеменен
бастырылган, кымбатты ж1бек дуриядай нэрсеменен, iuimeH кшз
кершбейтш кыльш, кереге басы сайын эртурл1 кн1мдер ш нген еда...»,
- деген мэттннен ангару га болады. Окиганы кезбен керш, ортасында
журш, окырманга таратылган осы репортаждан:
- Кермеге орыс патшасынын Myparepi Цесаревич Николай
Александровичтщ Омбы кзласына келш, казактардьщ кермесш Kepyi;
- Акмола оязынан келген Нурмухамбет Сагынаевтын т1ккен
уйшдеп ерлер мен эйеддердщ улттык кшмдер!, месте жэне кейлек
Tirin отырган казактьщ шебер кыздары улыкгар юрген уакытта казак
дэстур1мен орьшдарынан турып карсы алу ы;
- Кдзакгьщ курт, ipiMiniк, кымыз сиякты тагамдары жайылуы,
бие, туйе сауу кершкггерше танданып, туйе кермеген Цесаревич оган
жакын келш Kepyi;
- Агбасар оязынан келген Мейрам Жанайдарулыньщ тискен кшз
уйшдеп казак коленер буйымдары, кшз уйдщ шагын макегп, багырлардьщ
тем1р сфыттары, темф белбеуЦ баска киетш дулыгасы, найза, кылыш,
садак сиякты кару-жарактар, ежелп кымбат ер токым, байыргы кшз
калпак жэне меймадды кызыктырган казактардьщ тарихи ecKepndnnepi:
суcap шпк, пашадан тшлген белбеу жэне 1782 жылы 20 майда Император
Екатеринанын Орта Ордага Уалиханды хан егш беюткен куш бершген
багалы тастар ойып орнагылып, безенддршген кылыштьщ койылуы;
- Омбы оязыньщ Шарлык (Ka3ipri казактар Шарлак деп жур)
елш н казагы Таетанбек Шунаиугылыньщ тискен ушнщ сыргында
Цесаревичтщ аты-жеш жасыл ес1мдосгермен безенд1р1лш жазылуы;
- Казактьщ курметп конактарга тартылатын табакка салган
ет, койдын басы, жамбасы, бауыры, куйрыгы жэне баска 6ip
табактагы жылкыньщ сур казысы, картасы, куырдак, кой етш nicipin
араластырылган сарттардьщ куршгген nicipurreH палауы. бау ьфсак
жэне т.б тэтп тагамдардьщ койылуы;
- Кызылжар оязыньщ казакгарыньщ уйшдеп барыс, сшеусш, тулю,
каекыр, аркар, марал жэне баска авдардьщ терклнщ irmiyi, сондай-ак, iipi
102
тулюнщ баласы мен кшкпн лагын асырауы, аншылардьщ багггаган кыран
буркптер1, каршыга, ащпыньщ шакпак мылтыгы жэне т.б. койылуы,
корме уппн койылган полковник султан Шьщгыс Уалихановтын уйше
домбыраш ы, кобызшы, жыршы, энпплердщ болуы;
- Бай ауылдыц мул1ктер1 гана емес, кермеде кедей ауыл
тургындарьшьщ турмысын кврсететш муЛ1ктерщн койылуы;
- Казактар ауыльшын бш м мен гылым беМ мтщ кермеслнде
Павлодар оязы Теренкел болысынын казагы 1лияс Жанкариннщ
Семей облыстьщ статистикалык комитет!Hiн музей коллекдиясында
койылган ежелп казактьщ буйымдары: кару -жарак, ыдыс-аяк, музыка
аспаптары жэне зоологиялык больмдеп квбелектер, коныздар, аралар
жэне залалды бушлердщ, кара курттардыц, археологиялык колдакдияда тас жэне кола балталардьщ, садактардын, кола пышактардын,
кайлалардьщ койылуы; Семей ©щршдеп облыстьщ статистикалык
комитеттщ секретарь! Фон-Гернган «Шу бойьша бетпак дала аркылы
барган турасынан», «Ыстык келдщ даласына барган турасьшан», Жеттсу ещршдеп ага чиновнип Пантусовтьщ «Таранты халкьшын вленжырлары», «Несториандык ескерпапггер» кггаптарыньщ койылуы,
оны Цесаревичтщ керш, сыйлыкка алуы;
- Минералогиялык коллекциядд Деров жэне Попов сиякты тау-кен
внеркэатш лерш щ шыгарган рудалардын улгшер1, мыс жэне кумгс
корыту аркылы алынган таза коргасьш жэне кум1стердщ койылуы;
- С емейдеп ауыл шаруашылыгы мектебш щ ecipreH егш
тукымдары, ттнш ш ер тпскен кшмдерц етгкшшер тгккен еттктер жэне
т.б. жэне Кереку оязындагы ауыл шаруашылыгы мекгеб1нде жергишсп
жерде есетш агапгган жасалган жинамалы столдьщ койылуы;
- Одан кеюнп кюз уйлерде Акмола, Петропавел, Квкшетау,
Атбасар, Капал ауыл шаруашылыгы мектебшде жас алган улггтык
буйымдарыньщ, эртурл1 егш тукымдары, Алматыньщ казына багында
ecipinreH алмалардын кеггпршген туршщ жэне токылган шекпендер,
алашалар жэне т.б. буйымдардын койылуы;
- Курылгын улкен кшз уйде Цесаревичке Семей оязынан кел­
ген Тем1ргалы Нуркенов каракесск улпомен жасалган казак кумю
ергокымын, Императордьщ аты жазылган кумк; журпзшген пышак,
Кереку оязынан келген Садуакас Мусауглы Ш орманов толык
жабдыкталган куше ертокым, Семей оязынын Белагаш елшщ болысы
Айтказы Жексенайуглы тес агаш бетш суйекпен ойган, тесек жиылган
агаш кереуетп, Акмола оязыньщ казагы Нурмухамет Сагынай сабы
кум к е л ге н айбалта, жиналмалы кумйс жалаткан eici адалбакан жэне
)
103
жас барыстын TepiciH, Павлодар облысы Маралды елшщ болысы
Баете мей Арынгазыуглы Татенов ад аулауга уйретшген каршыга,
Атбасар оязындагы Сарысу елшщ болысы Калманбай Байдэулетуглы
жолбарыс TepiciH, Кереку оязыньщ Акбеттау елшщ болысы Х усейн
Поштайугылы кумютелген nice, Кереку оязыньщ Алтыбай елийц
болысы Иса Бердалыуглы сабыньщ шпнде канжары бар агаш сапты
айбалта усынганы;
- Цесеравичтщ казактьщ бай жас отбасыньщ аттарына жабу,
туйелерше кшем жапкан, некерлершш елец айтып келе жаткан копан,
ал кедей отбасы епз жегш, оньщ бала-шагасы арба уетшде отырган
кешш кергеш;
- Омбы каласында осы жолы еткен аг жарысында 53 сэйгулпстщ
ортасында Мейрам Жанайдаруглынын бэйгеге ко скан аты 6ipiHnri
келш, иесшщ алтын сагат алганы сиякты сол кезевдеп психологияльщ
жэне тэрбиелпс мэш зор когамдык-саяси жэне мэдени емйрдщ денгейш
керсететш ic-шаралар корыгьщдысынан акпараггар алуга болады. Мундай
акпараггар белгш журналист, гылым докгоры, профессор М.Барманкулов
айгкандай, окырманньщ кещл куйлерш козгап, адам бойындагы жасырынып жагкан инстинкт ceprnin, дуниегану талпынысын оягады [31].
Омбы каласында еткен казак коленершщ турлер1, этнографиялык материалдары койылган кермеден жазылган репоргажда казак елшщ жеке
тулгалары ездершщ ic-эркеттершен бодандыктагы халыктьщ жаппай
кулдыкта болмай, казактьщ енер-гылымда, бшмде, 1зденуде, кэсшпен
айналысуда орыс халкымен гана емес, элем халыктарымен тендесе алатын мумкшдштер1 бары екещцп накгыланган.
1892 жылгы 14-саньшда газет «Оны-муны» айдарымен бершген
акпарагта Цесаревичтщ бурын Орал облысына мелу1 курметше орай
бурын Петерборга келш журген казактардьщ Петерборга келш, казак кюз
ушнтабыстау делегацияньщ курамында: Орал оязыньщ бастьны, полков­
ник В.М1Ладыжинскюздщ, Орал оязыньщ казагьшан Ержан Шолаковгьщ,
Кдлмак оязыньщ казагынан Мукаметжан Сары кожа углыньщ, Гурьев
оязынан Дос Сартов, Емб1 оязыньщ казактарынан Дэулет Жаржан Атар
углыньщ жэне Узакбай Шолак улыньщ кызы Рухияньщ, Ержан Шолак
угылыньщ кызы Кдгираньщ болгандьны жарияланган. Акпарагта жергш кп билле курамындагы казакгарды марапатгау, мадактау непзщде
Ресей патшасын курметтеудо дэстурге айналдырган, бодан елдерге
устемддктщ кушейген кеэендеп окига керсетшедг
Газеттщ бул устанымынын турактылыгын 1892 жылгы 26санындагы жарияланган Степной Генерал-губернаторствосы бойын-
104
ша казав; елш бас карудаты Патша ©иметшщ жершшсп болыстарды
марапаттау жешндеп буйрыгынан айкьш сезшеда. Степной Генерал Губернаторствосыньщ Генералы Баро Таубе кол койган буйрыктагы
марапаттауда баска ояздардьщ жергипкп басшыларьшьщ катарында
(61з газет бетшде жарияланган осы акпараттан Павлодар оязы бойын­
ша маралатталгандар Ti3iMiн альш отырмыз): 3-дэрежел1 шалан алган
Павлодар оязы ¥рык болысыньщ бш Сергазы Тайсарин, Павлодар оязы
Маралды елшщ болысы Бэстеми Тэтенов, кумю тостаганды сыйга
алгандар: Павлодар оязы Павлодар каласыньщ бш Тшеу Кэнакаев,
Павлодар оязы Мдралды болысыньщ бш Жамалитден Мусауглы,
алтын жалаткан куше тостаган алгандар арасында: Павлодар оязы
Аадеелш ел1шд болысы Бшэл Мусауглы, Мактау кагазын алган
Павлодар оязы Павлодар каласы жатагыньщ старшыны Толкымбай
Шегелгугылы, Павлодар оязы Алтыбай елшщ болысына кандидат
Садуакас Жусшуглы, Павлодар оязы Акбеттау ела болысына кандидат
Байжан Кутемгенуглы, Павлодар оязы К*аравткел елшщ бш Берден
Байгарауглы, Павлодар оязы Шакшан ел1нщ бш Лекер Моддауглы,
Павлодар оязы К)ызылтау елшщ бш Омар МоIщабайуглы бар.
1892
жылгы 26-санда Акмола Губернаторыньщ осы жылгы июль
айыньщ ортасында жэне август айындд облысты аралау марщрутыньщ
жобасы жарияланган.
- Омбы каласынан кыр жолымен Петропавел оязыньщ Тайынша
жэрмецкесшщ алацына дешн;
- Тайынша жэрмецкесшен кыр жолымен Кекшетау оязьшыц
Котырквл стан циясына шешн;
- Кртырквдден кыр жолымен Акмола каласьша дешн;
- Акмола каласынан кыр жолымен Сарысу езешне барудьщ жеш
келш, жол мумкшдап болса ¥лытауга бару;
- Улытаудан ¥лытау жолымен Атбасар каласьша бару;
- Атбасардан попгга жолымен Петорпавелге бару;
- Петропавелден попгга жолымен Омбыга оралу.
Ескертуде; жол бойына жакьш болыстардьщ ic кагаздарына толык
ревизия жасалатындыгы авдатылган.
0KLMCT билптнщ ресми хаттама кужатыньщ жариялануы билле
аппнралынын жалпы жумьс тэрпбг непзщде жузеге асады Кдзфп тэуелоз
Кдзаютшньщ би тк басьщдагылардьщ кхапары ресми турде >*ерпл1кп битак
орынларына .хабарланады да, олар аркыпы БАК-тар ужымдарына жеткгялезх
1892
жылгы газеттщ 34-санында «Кумктгщ шыкканы туралы
К^ьггайдьщ бурынгыдан калган сез!» деген шагын аныз-энгтме жа-
105
рияланыпты. Онда Еайса эулие тумастан 3000 жыл бурын К^ытай
патшаларыньщ билж журпзген «Ли» эулеп тусында кешеде 6ip
еленпп а1дын пайда болады. влещ ш нщ аты —Инь-Цза. Оцтуспк
Кытай провинциясы табигатьшьщ керкемдопн кумю кемей отм ен
жырлаганда катыгез адамдардын оз1 яаб1п7тьщдайтьш болады. Муны
ecrireH патша энппш шакырып алып: «Саган не сый кылса керек»,
- дегенде эшш: «...М етц атымды шыгаратын oip жумыс тапсыр»,
- деип. Сонда патша оган ез1шц дауысындай сыддырап туратын
oip нэрсеш тауып экелудд тапсырады. Жиырма бес жыл бойы букш
Кьггайды аралап, картаяды, сакалы узын болып есед1, акьфы таба
алмайтын болган соц, Кдотайга оралуды ойлаган эшш сакалын кыркып
таудан те мен карай тастап жйбереда. Сакалдыц кылдары темендеп
тастарга тигенде езшщ дауысындай 6ip дауыс еспледо. Теменге ту ст,
сакалыньщ кылдарын жинап журсе кыл емес тем1р шыбык болып
шьБгады. 03i тац калып, патшага алып келш кайдан тапканын, капай
болганын айтканда, патша сол жердд терец каздырып кум1с табылган
екен. Патша айткан сезшде турып, тапкан затты Инь-Цза деп атайды.
Кьгтайда куш сп Инь-Цза деп атауы осындай ацыздан шыккан екен.
Оцгтменщ табигат туцгиына увйлш, оньщ сырын бшуге неттзделген
киггп угымы, квинтэссенциясы (нагыз мазмуны) Ж.Баласагуниддц:
«Акылымен icici асыл атанар, Бекке ел ici бипмшен жасалар» [32],
- деген когамтануга турпй болар ойына сай келедц.
Адыз-эцпменщ тэрбиелш мэш б1ршпдден, картайып, кун керклм
жок деп кол кусырып отыра бермей, бойьщдагы куатьщ таусылганша
1здеыш, толганып, ецбек етудщ пайдасьга керуге болатындьггьшда,
еюнппден, елбасьшьщ акылы мен парасаты ел Heci6eciH молайтуга
жетмзетшдагшде.
Тэж1рибенщ ем1ртануга жэне когамдык катынасты дамытуга
паидасыныц молдыгын дэлелдейтш такырьптка газет удайы кендл
белш отырганы байкалады. Мэселен, газеттщ осы жылгы 35-санында
К^ызылбас патшасы уэз1ршщ тапкырлыгы айтылатын « Аралас» деген
шагьш эцпме жарияланган. Онда патша уэз1рше акымакгардыц атыжендерш ra in беруге тапсырганда ол ттиямшц басына патшанын езш
жазады. Муны керген патша куланып: «М ет неге жаэдыц?»,—дегенде,
- y93ipi: «Ей кун бурын ат сатьш алуга 6ip белгкпз eici icicire кеп акта
берддщз», - депп. Патша уэз1рден: «Олар ат экелш берсе кайгесщ?»,
- деп сурайды. Vb3ipi сонда 1рюлмей: «Олай болса сгздщ атьгцызды
е unpin, олардын аггын коямын», - деп жауап кайтарган. Патша у эзгршщ
бул сезше риза больптгы. 0 m i р тэж1рибесп элем халыкгарында турошпе
106
жолдармсн, амалдармсн кал ытттасканымен, токталар мэш б ф болатынын айкындайтын кызылбастыктардьщ осы ац ы з-эн п м еа, ^ш ыл бара
жаткан кадбактыц кайда бара жагканын ханнын Ж иреншс шешенге
суратканда: «Ушарымды жел бгледо, конарымды сай бшедо, осыны
сураган сен акымаксьщ ба, элде сурата яаберген хан акымак па?»,
—деп Ж иренше ш еш еннщ ханга берген жауабымен ундес. «Акыл
таппайты н ам ал жок», —дейтш казак макалынын ещ рш едщ гш е
суйенш , элем халыкгарыньщ кундылыктары барш ага ортак деген
угымды тагы да мойындаймыз. Жеке тулганын когамды дам ьпуга
зор ьщпалы болатындыгын нускайтын эцпмен1ц каз1р де мазмуны
ем 1рш ендтм ен айкындалып тур.
«Д ала уалаяты» газетш щ 1894 жылгы 12 санында «Х арасан
деген адамньщ туе кергеш » деген такырьш та шыгыс халыктарыньш
eprerici жарияланган. Онда Харасанньщ гажайып туе керген туннен
кеш н оянып, тэубэещ е келш , халкын ойлаган, буры нгы коркау,
сарандыгыньщ зиянын еске а л ь т , оларга камкорлык жасау га ниетш
бщщру сэпп баяндалган.
Кедейлпсгщ зардабын кеп кешкен Харасан енбек ету ге белш бекем
буьш idpiceun. Ш аршап-шалдыгуды жене б1лген Харасанньщ бойында сарандык басым болтан. Оньщ осы сарацдыгы тапкан таянганын
жинап, баюга мумюндш берген. Б1рак, кудай жолына, пайгамбардьш
хадистерше берпс болтан. T im i, М ухаммед пайтамбардьщ xaoipiHe уш
per барган. Алайда, Багдадтыктар оньщ сарандыгын, мактаншактыгын.
ею жузщлптн жаксы бшетшдштен Харасанга сенбейдо екен. Оны ертегщ е айтылгандай Харасан конактарга, мусэшрлерге ар нал. 6ip улкен
уй тургызайын деп жаггьф деген хабарга баг дадтыктар: «Кдртайган
сон жынданып акылынан танган шыгар». —деп сешмсйццк бщдарушен
антарамыз. Б1рак, ол конак уйдо с алып болтан сон, сапарда журген
барлык яюлау шыларды, пакырларды, нау кастанып калган мусэгарлердд
шакырыпты. Жана салынтан конак уйдщ алдьша жи налган кешшлпегщ
алдына келш: «...М ен туам д е керш пш : «Мал-мулйс д у н и ел тм н щ
соцгы айда болтан пайдасы н есептеп оты р екенм ш , м унян сон
шаршагандай больш устелге басымды койып ецкейш кетшпш, мунан
кешн гайыптан 6ipey келш меш кетерш алып барын алла тагаланьщ
дидарыньщ алды на койды. Бул дун и едеп гумы р дэуреш м б т п ,
дуниедеп кылган кунзмнщ азабын тартатугынга уксас болып турдым.
Кудай тагаланьщ кущрегпмен шыккан кагты каЬарлы дауыстан зэрем
ушып дорьвдеп, калтырап кетпм. «Харасан, Харасан» деп кышкырган
дауыс естщщ. Сенщ кулшылыгьщ бекер, сенщ кезщ дуниелжке той-
107
мады. М аган карал жалбарынбадьщ. М енщ берген ракымымды шице
сакгап, жакындарыца жаньщ ашымай бэрш кудыц, сарандыгыцньщ
азабын тартасьщ. Куннщ сэулес1 барш ага б1рдей туспей ме? Жацбыр
жауса кунэс!з Ьэм кунэл1 адамдардьщ жершщ бэрш б1рдей суармай
ма? Сен жер жузшде жургенде езщ ушш дэурен сурдщ. Бул себеггген
менщ имандылыгымньщ керген рахатын кермессщ. Сен жалгыз езщ
м эцп карангылыкта каларсьщ», —деген тусш айтыпты.
Кезш щ жасы соргалап, халыкка тура карай алмай, жерге карал
турган Харасан тагы да ойьш ж епазуге тырысып: «М ен тусш ввд
м этс ш укгым. ©з1ме езш кылган екенмш. Оз1мдд ез1м жалгыздыкка
байлаган екенмш. Оз1мщ ез1м кдрацгылыкка салган екенмш. Муньщ
бэр! адамдарды жаксы кермегеннщ, аямаганньщ ce6e6i>>, —деггп. «М етц
енде ойыма тустц канша адамды каттылыкпенен бакытсыз еткешм,
канша адамды куалап ж1бергешм. Уай, менщ агайындарым, уай, менщ
ту ыскацдарым, кудай тагала ушш менщ кунэмдо кеппргш», —депть
Кудай тагаланыц кущретшен мундай каЬарлы сезда есггкен соц
жаным кннальш кегп. М унан соц кудай тагаланыц алдында зар-зар
жылап, кунэмдд га фу ет деп колымды кетерш жалбарынайьш дегенде
ояныл кетгьм», —дейда.
М унан соц халыкка карал басьш темен с альш, тагзым кылыпты.
Жиылган кауьхм: «Сенщ кунэцщ алла тагала кешсш, Ьэм ол дуниеде
сеш жарьшкал иманьгнды жолдас етсш !», —деггп. Казак ертепсш щ
басты кейшкер1 шьгк бермес Ш ыгайбайдай болтан Харасан байдьщ
ж аца ем ф ш щ енегесш багдадтыктар умыт пай: «Х арасан байдыц
заманындагы халифа жарлык exinri. Харасанныц керген тусш халыкка
у л п етпек уппн кггал жазьш койыцдар деп».
Атаулы жарияланымдагы eipim ni акпарат —ецбек еткен адам
кабш етп жэне дэу летке ие болатындыгы, екшпп акпарат —сарандык
пен етжуздалзк адамнын езш е жау, мундай адам катыгездакке икемда
болатыны, колына билж тисе тэубасьш умытагыны, ynrirani акпарат
— Teri жаксы адамныц ойлау м у м к ш д т жогары болатындыктан,
езш щ Tepic кылыктары психикасына эсер етш, жаксы мен жаманды
салыстыру га итермелейпш , езш -е:я багамдап журетш адамньщ Tyci
интуициясыныц эсерц танымыныц белпс 1 .
Ертепдсп 9p6ip кетлкердщ образы аркылы адам езшщ бойындагы
табиги кабшетше мукият болып, е\п р сурген ортасымен кау ымдасып,
ортактасып, акылдасыл, езш де, езгеш де дамытуга ыкдал жасап,
ьпггымактасыл, элеумет камын б1рлест жасауда халык кундылыгына
кецдл белу идеясын газет окырмацдар назарьша усынган.
108
1894
жылгы 33-санда газет Степан Артеменконьщ «История од­
ного волостного управления» деген такы ры пта Качан бай болы стык
басынан кешкен окигалар жайында ж азган макаласы жарияланыпты.
М акалада автор акыл мен парасаг neci, адал, камкоршыл, 50 жаска
толган ша ез ауылдастарынын ортасында болып, болыстьщка лайьщты
ауы лдастары на ез дауысын 6epin, к к л л ш м ен абы ройлы атанган
Казанбайдын капай болыс болгандыгы туралы баяндайды. Осыган
орай мынадай акпараттар т1 збесш жасауга болады:
1) Казанбандьщ ел баскару кабш етш бш етш ауылдастары оны
болыстыкка кандидат етш усынганымен, бай болмагандыктан жэне
сайлау кезш деп кездесетш эдшетс1зцисп бш етщ щ ктен болыстыкка ез
кандидату расын усынбаганы - констативп (нактылау) акпарат;
2) О яз басты гы ауы лдарды б1рнеш е р ет ар ал ап ж ургенде
Казанбайдын акылдыгын ecrin , онымен таны еканы - констативп
(нактылау) акпарат;
3) К езекп 6ip сайлауда эдеттеп дей елу басы лар 6ip-6ipiMeH
кыркысып. дауласып, эркайсысы болыстыкка ездерш кандидатураларын
ус ынганда ояз бастыгы сайлау шылар ортасында турган Казанбайды
керш, одан болыстыкка лайыкты адамньщ агын атауды сурайды. Сонда
Казанбай; «Мундай аласапыранда адамдар парасагтан айырылады, мал
тобыры сиякты болады, ал малга пайдалы ic туралы аш у мумкш емес»,
—дейдд. Ол болыстыкка лайыкты деп Эбддлданы усынады. Казанбайдын
ел-журты арасьщдагы абыройына суйенген ояз бастыгы даурыккан
ж урпъщ айкай-шуын то ктатады. Эбшдцаньщ болыстыкка усынылганьш
ecrireH кеппйл1к тыныш тала калып, 6ip-6ipiMeH сыбырласып, 6ip
токтамга келеда де, болыстыкка байлар кагарьшан кандидат усынылмаса
Казанбайдын езш дауыскатусдруге байтам жасайды Казанбандьщ болыс
болып сайлануы —ш нстагивп (нактылау) акпарат;
4) Казанбайдын акылы мен парасатына, эдш дш не риза болган ояз
оньщ ic-эрекеттерш е дурыс бага берш , болыска карасты ел-журттьщ
муддесш етеуде Казанбайдын етш ш ггерш канагагтандырып журу1
—констативп (нактылау) акпарат;
5) Казанбай ел шйнде уры-карыларга, барымташ ыларга катан
ж аза колданауы —констативп (нактылау) акпарат;
6) Казанбайдын турашыдцькы, адшетазоткке тезбейтш кайсарлыгына
карсы урьоар мен барымташылар ез амалдарын жасау ы - туриа болу,
бфш кген айрыла бастау, ягни дестабилизациялык акпараг;
7) Жиъгрма жьш бурын Казанбай болысына керш ш ес ею ауыл
Кы тайга кепап кеткенде, бос калган жерге Кэзянбай болысынын
109
адамдарыньщ ие болуы, Кдзанбацды жамандап, азгырганга иланган олар
да Кытайга Keinyi —турпа болу, ягни де стабилизациялык акпараг;
8) Осындай келецсо жатдайды айкайшьшардьщ, жанжалкорлардьщ,
кызганшактардын пайдаланау ы - турпа болу, б1рлпстен айрыла бастау
ягни дестабилизадиялык акпарат;
9) Кдзанбай болысыньщ адамдары алданъпт, Кытайга квшуге
жиналганда Кдзанбай болыска карасты барлык уйдо аралап:« Юмде и м
меш жек керетшдей кылыгы бар десе, менщ колымдагы мылтьпсгы
алып, меш атып елттрсш. Не уппн десещз, егерде елдщ баршасы
кететугын болса, еддщ артьгаан мен де кетсем керек. Мен езш эдш
адам болтан сон, орыс патшасына берген уэдемнен тайган кунэларды
0з1ме-озш кешпестн. Бул себеггген шекарадан аскан сон, сЬдердщ
кез алдарында ез1мд1 ез1м елпреман», —дегенде, оган иланган халык
кешпей ауылында калу ы - едэд тыныштандыру га байланысты белсещц
эрекет жас ап, р еш и т тусщ щ рт, елдщ райынан кайтарып, токтатуы,
турпа болудьш жагымды T y p i , интердикдиялык турпа болу акпарат;
10) Кдзанбай ушшпп сайлауда да болыс сайлануы - констативп
(накгылау) акпарат;
11) Кдзанбайды бшетш ояздардьщ баска жерге кетуше байла­
нысты есек-аяцныц, жаланьщ удей rycyi, акырында Кдзанбайдыц
болы стык кукыкгыгьшан тыс урыларга юсен салгызган ici уппн сотка
берилл, жазалануы, 60 жастаты Казанбайды жер аудару туралы сот
утамдоц шыгарылуы, оньщ эйел!нщ Казанбаймен 6ipre бару га шеппм
жасау ы - констативгп (накгылау) акпарат;
12) Алайда, Кдзанбайдыц эд и щ тн бшетш кешпипк патшага
рахым сурап хат жазуы, патша Кдзанбайдыц болыстык кызметшдеп
эдшетп ic-эрекетш багалап, кеппрш жас ау ы турпа болудыц жагымды
Typi, интердикциялык турпа болу акпарат.
М акалада к:-эрекетт1 туды раты н, оларды ц когам ды к
кайшылыктар аукымында саналуан шепимш табу багьггындагы
адамдар карым-катынасыньщ: коммуникативтйе, интерактивп
бай ланыстыц кабысу ы байкалады.
Осы он ею акпарагта: «Акыл алтьш сандык, адамына карай ашылар», «Акыл бппес дэулетке, дэулет бггпес келбетке», «Акылды жотг
атка да отырар, такка да отьфар», —дейпн халыктык педагогиканыц
непздер1нщ курамын даты: б1лу, уйрену кат идас ына ширатылган
эта-баба гефымы'угьгн улагатты ойлары Казанбайдай парасатты жеке
тулгалардыц пайымынан шыккандыгын айгактайтын нысандар
сурыпталган. Ел баскаруда езара акылдасу, шюрлесу, халык гаюрш
110
тьщдау сиякты демократиялык устанымлзг№Щ тишдалш де макаладагы
езектт угымдар. Ал акылга дер кезшде зер салмасац: «Адам ce3i тас жарады, тас жармаса бас жарады», «Алдау - зулымдык, аддану - акымакгык»,
« Акымакпен астаспа, акылдьтмен кастаепа», —дейтш алаякгык ешрдх
тацдаушыларга, ел ш пнщ берекесш Keripin, ынтымактан ажырауга
бастау болуына карсы туру га кабихетп тэдпмнщ пэрменш керсетер
акпараттар epiicci3 ел-журт атанудьщ амалдарын карастыруга мэжбур
етеда. Жеке тулганьщ еддактт, хальщ дипн танытатын парасатгы icrepi
элеуметтщ когамдык катынасты дурыс тусшуше бастау болаггындыгы
туралы макаладагы акпараттар сол дэу1рдщ гана емес, бугш п кунп
халыктык педагогиканы окьт-бш удщ мадьпдылыгын айгактайды.
«Дала уатаяты» газетанщ 1894 жылгы 41-uri санында «Камкор
хан» деген казак epTerici ж арияланы пты . А кылды, кайырымды
Акквндл деген ханныц кол астына калыц журт жиналады. Хан олардьщ
ездерш ездер1 баскару ын камтамасыз ету максатында журтын жетт
белпс баскаруды уйгарып, эр белж ке ез ада&щарынан басшылык жа­
сайтын уэз1рлерш тагайындайды, оларга ездер1нщ бала-ш агасына,
жалпы отбасыньщ камына ж етк тк тт кызмет акысын берш турады.
Уэзфлершен журтка адал кызмет ету ге, олардьщ енбеггне орай акысын
берш отыруына уэделерш алады. Осылай эдш кызмет ету уш жылга
созылады. Уш жылдан кейш билиске куныккан y^aipSepi халыкка
зорлык керсетш , акыларын пайд алана бастайды. Пара бермегендердщ
устшен шагым Tycipin, жазалайды. Бул кес!рл1 ютер ханныц жаеаган
улкен тойынан кейш аныкгалыпты.
Жетт уэзхр ханга кандай сыйлык апару к е р е к т т ту рас ын да жуз
жастагы кариядан акыл сураган. Сонда ол: «...Ycmiue ацмасаты голем
жапцан ац пар , ац цыжым жапцаи жет 1 цара аргымац жет! цаецыр
нэм жетг тул/d алып келщдер. Б1здщ ханныц кецип де ж\6\р еда.
Егерде ханныц тойына cisdep эрб1р цол астарыца царапан ж урттан
бгр цаиырш ыдап ж гберсецдер мен елздердщ сыйларыцды ханга алып
барьш айтармын, уэз1рлердац данышпандыкпен баскару ьгаан халы к
соншалык байыды, мше, ж е mi цайыршыдан басца кедей жоц дермт »,
- дейда. Уэз1рлер осы айтканды гстейда.
Тоета келш, кария осы сыйлыктарды ханга тартады. Аккещ л хан
оган риза болады. Б1рак, ханныц акылды ханымы осы сыйлыктардыц
мэшеш ашады. Сонда ол: «Ак нардьщ мэнкп бул болады, кол астыцдагы
халайык сева бек жаксы к вреда. Ак масаты кшем, сенщ кол астыцдагы
хатайыктарга кврсеткен шапагатьщ болады. Жетт белек жерден ак
кыжым жауьш ж1бер1лген жетт кара аргымакгардыц м э т а , бул болады
111
- сенщ жетЁ уэзЁрлерщнщ сею кол астындагы жерлерде жаксылык
коп де седаты жамандык кеп дегеш. Жел жешр каскыр —сенщ жеп
y33ipiH. Олар елщш жеп, кшэс1з адамдарды пэлеге юрштар кылып жур.
Жеп тулю —уэз1рлерщнщ жеп колкабыс кылатугын адамдары болса
керек кой деймш. Бул жетп адамдар eripiicreH eripiK сенщ уэзЁрлераде
6ipey,cri шагыстырьш, урыс пен таласты кебейпп журедд. Жегт мусэшр
кедей адамдардьщ мэшсё -сенщ кол астыцдагы адамдардьщ деш кедей
1юм жарлы больш кетп дегеш. Бул кедей больш кеткен адамдар сешц
камкорлыгывды, Ьэм ракымыцды сурап тур». Сыйлыктьщ мэшсше
кез! жеткен хан уэзЁрлерш жазага тарттырыпты. Хан ел жагдайын ез
кез1мен кермей, уэз!рлерше сешп, билш журпзудеп кемпшппн, кене
кез карияныц жумбактаган парасатын акылды ханымыныц пайымды
тапкырлыгына суйенш шепплуЁ аркылы езшщ кателшн тусшген. Ертеп окигасыныц тушш ежелп кытай философы Лао-Цзы (б.д.д. VI-V
гг., 579-499 жж.) - непзп аты Ли Эр: «Адамдар соцыцнан ерсш десец
езщ олардьщ арасында бол» [33], —деген сезше орайлас келедЁ.
Ертепде Аккендл ханньщ халайыгына жасаган жаксылыгына
зиянкестш к:-эрекет1мен керЁнген уэзЁрлердщ надан пейшдер1, жуз
жасгагы карияныц 03i ойлап тапкан сыйлыкты накыпггамай кдрапайым
баяндауыныц пайымы, кепке жасалатын жаксылыктыц ешкашан
зая кетпейтгап акикатталган. Халыктык педагогиканьщ алгоритм!
осындай парасаттан тузшеда. Такырып соцьша «Халык eprerici» деп
жазылган бул ергепшц нускаулык ерекш елт —ел болудыц камьш
жасаудын 6ip жолы сол кездщ езшде сыбайлас жемкорлыкка тоск^уыл
коюдьщ мацызьш ашып керсету щде. Сыбайлас жемкорлыкты, ел-журт
арас ындагы алау ыззыкты ауыздыкгамай ел кауйкпэдитн камтамасыз
ету киьшга тусепш ертегшщ мазмунында айшыктала тускен.
Газеттщ 1894 жылгы 45-санында F абдолла Шонановтыц «Кырдан
келген хат» деген макаласыныц жариялануы - интеракгивпк карымкагынастьщ KepiHici. Акыл-кецес бере бастаса, ез акылым езшс жетедЁ
деп басканьщ парасатын кызгану психологиясына бершш, казак езш
кемсггкендей керше бастайды: солай болса да, «Алтьшды керсец
белден каз» дегендей акылдыц шыккан арнасын андап, айткдн сезге
мукият болуды усынудан басталган корреспонденциядан:
Казактьщ жаксы керетш сезг. «Мадды бак», - дегеншц езш
жаксы кермей бара жатканы, ейткеш, мал устаса гашен дайьшдау,
жер жырггу, жер ецдеу, егш салу, оньщ сабанын жинау т.б. жумыстар
кебейед1, сондыктан, жыл еткен сайын казактьщ малы азайып,
аштыкка урына бастаган дыгы;
112
- К азактардьщ е р ш ш е к т т , ж алкаулы гы , м аргаулы гы алы е
болаш акты ойламай б у гш п кунд1 етю зуд! гана ойлайты ны , icnc
немкурайлы карал, саласыз жумыс гс т е й п т , 6ip ici сэтсга болса бггп,
оньщ кедерп тустарын жецудщ амалдарын карастырудын орнына
куйзелш , нэтижеден мулде кудер у зеттт;
- К азактардьщ осы ндай енж арлы гы на О м бы казактары н ьщ
кертартпа гс-эрекет! мысалга алынганы, О мбы еш р ш д еп К оскел
жэне Ш арбактыкел жагасында туратын казактар е wepi квнип-коныл
журетш осы ещ рде ш ел шьщпаган жылы жерлерш тастап, тогай шпне icipin, Тукэл! округш де кымбат акш а телеп, зордьщ купи мен мал
азыгын дайындаганы, ал олардьщ жерше ш ла Ресейде жер жетпеген
коныстанупшитар келш, мол ш ел корын дайындаганы, олар ш ептен
баска жас куракты да шауып алганы;
- Г азеттщ 1894 ж ы лгы 10-саны нда В асилий М ихайловты ц
макаласында 6ip ер адам га 100 десятинадан жэне 6ip малга 13 десятинадан орманды жер тиетгна ж еш нде баяндалганына карамастан,
ж ердщ шурайлысы i n n t i Ресейден коные аударушылардьщ колына
тигеш не байланысты сощ ы кездер! казактардьщ мал жайылымынан
айырыла бастаганын орай кеп пшгымдана бастагандыгы;
- Айтылып журген мал, жер, адам есебш акпгага сальш Караганда
казактар га ти етш караж ат кун KepiciHe д е ж етп ей калаты н ы ,
сондыктан, баска улттардан r e p i казактар кедей тура бастагандыгы,
кол кусырып карал отырмай егш пш окпен, калага турактаны л бау бакш а ес1румен айналы су к а ж е т т туралы корреспонденцияны
уйымдастьфу шылардьщ n iid p i;
- Сонымен катар, нашар куйде калмай, колда калган мал мен
жердщ накты есебш пплгарып, мал жайылымыньщ каж етпгш , кузп
конысы кыекы теб1нге жарамайтугынын, осыган байланы сты кыс
кыстау, жазжайлау жэне кыста малга тебш к ер ек ттн айтып, улыктарга
мэн-жай туешдаршее, жерге коргау болуы мумкш деп умггтенуц
- Кдзынадан тегш акша сурап, жеп жатканша, салык мал басы насалынбайды, ендеше, мал санын дурыс берсе, вйткею, байлар 100 малын,
кедейлер 10 малын жасыратьшы жерден айрылуга эсер етеда дейтш
шюрдщ аитылганы, осы орайда бурынгы 6ip, eid, уш мьщ жылкылы
мал иелер1 неге жок, сол мал санагын дурыс бермеуден деп санау;
- М ал санын жасырганды улыктар бшеда, Tipnamic камын дурыс
ойластыра алмаган казактардьщ ез обаддары вздерш е деп жер1мкзщ
алып кояды дейтш жан айкайы снякты когамдык-э леу м егп к акпаратар
л еп камтылган.
113
К орресп он ден ц и яда патш алы к Р есей д щ казактардьщ ата
кэЫбшен отырьгкшылдык кэсш анаг^рльш пайдалы деген саясатыньщ
астарында innci Ресейдеп тургындардьщ саны ecin, жерге сыймай
жатуына орай оларды казактьщ кен, ж ерш е коныстандыру амалы
барын казактардьщ енд1 гана тусш е бастаганды гы ел-ж уртты н
шагымдануьшан
Г азет м атериалдары ньщ и н т е р а к т и в т ш т н е бастау болган
осындай макалалар элеум етпк муктаждыкты втеудщ амаддарын
ойластыруга бешмделуге мумкщшк тугызады.
Газеттщ 1895 жылгы 3-санында «Текаппар эскер басы гурасынан»
деген такьфыггга басылган аныз-энгьмеде мэртебеш жаксы керген, езше
караган уалаятты азсынып, баскаларды жаулап ал умен машыкгганган
Македонияньщ Ескевдцр патшасы кисапсыз ескер жинап, шел дал ада
сусыз калгандагы озбырлык мЬжзш керсетш , ез кызметкерш урып
ejnipyre сйланган сетге 6ip булакгын керш уЬет басталган аныз-енгтме
композициясыньщ шиелгнкп ширатыла тусед 1. С>сыны канган Ескенд1р:
«...Булак 6ip бакьтгты жайлардан бастап агады екен», -д е л айгай салып,
булакгьщ бастауындагы ецщ жаулап алуга бекшгдц. 0 зш хандардьщ
ханы , патш аларды ц патш асы ж ариялаган Ескенд1р, ж ум актьщ
какпасындай какпаны керш ашпакшы болады. EipaK, аша алмаган
ол кузетпдден: «Барша халайыкггар адам батып баспаган жайга менщ
барганымды 6inin тац капсьга»,—деген сурауына орай кузетшшщ берген
сыйы Kici суйегшщ жарыкшагы болып шыгуы окиганы кокшандырьш,
киындыкган шыгудыц амаддарын гздеспрущ кездеидг.
Ашулантан ЕскенщрдЁ ескердщ шпндегт б ip даныишанныц суйек
—адамньщ бас суйеп екевдогш айтуы, таразынын 6ip жагына бас
суйекп, екпшд жагына 6ip кесек алтынды салганда суйекта баса алмауы, одан кешн Ескенд1р езш щ айбалтасын косьш салганда да суйектен
жещл болуы, ал таразынын суйек турган жагына 6ip уыс топыракты
салганда, жогары кетершш, алтын турган басы темен тускендеп мешсгп
тусшд1рген амалы Ескенд1рд1 кайран калдырады. Сонда данышпан:
«¥лы к патшам, бул суйек —сол суйек, каю суйектщ ш пвдеп юсш щ
ripi кезщ деп кез1 туратын суйек», —дейд!. Kicmin кез! улкен емес.
Сонда да мунын кызганыштыгыныц, hoM баршасын биж сем екен деп
ойлайтугын непсш щ мелшер! жок, —дейд!. ...Кашан ажал келгенде,
Kiciш топы рак жапканда тоймайтугын мешкештж те, Ьем хисапсыз
мергебеш жаксы керетугыны да токгалып, акыры тамам болады. Ол
дуниеде байлыкка да атакка да ein6ip курмет болмайды, —дед!. Сонда
гана Ескенд1рдщ данышпанныц сезш ш катгы уялып, ескерелершг:
114
«Кдйт», —деп 6ip сезбен буйрык 6epyi, екгемджп акыл, парасат жене
алатындырын айкындайгын бултарыссыз делел ретшде баяндалады.
«Дала уалаяты» газетшщ колда бар сандарын курастырган
У.Субханбердина бул сюжетп Абайдьщ «Ескенщр> поэмасына вте уксас
деп башкам жаеаган Газег бул ацыз-вцгтмеш 1895 жылы жарияласа, «Ескенддр» поэмасы 1900 жылы жазылгаддыгына туешштеме матмет бершг® (А., 1948,457 б.). Абайдьщ 6isre белгип ею влещ авторы корсегшмей
газегте басылганьш еске ала огырып, бул ацыздьщ да авторы Абай емес
пе екен деген пиар аш ылган (Казак едебиетт, 1964, 20-ноябрь), —деп Y.
Субханбердина тиянакты туйш жасады деп ойлаймыз.
1895
жылгы 3 январьда «Ексе бпгпейтугын, куса ж'етпейтугын»
деп Арон Некербекулы Казангаповтын кайтыс болуына байланысты
Каравткел елшщ болысы туралы автордьщ сипаттауында некролог
жазган. Онда Арон Нокербекулыньщ атасы Казангап бид1 Баянауыл
станциясыныц казактары сайлауда дауыс 6epin, улыктар оны ага
Султан erin беюткеет; Ресей Патшасы ояыц ел баскарудагы Ka6iraeTi
мен icKepoiiriEE байланысты майор шенш бергеш; ал Нокербектщ
хорунжи алганы, ол 16 жыл казы болып, 6ip ояз елге бас болып
халыкка жаксылык жасаганы; III Александр Императордын такка
отырган тойына Семей болысыньщ казактары атынан депутат
ретшде катысуга бара жатканда Петерборга жете ал май ауырып,
Казан каласында кайтыс болганы; сол Некербектщ баласы Арон 15
жыл болыс болып, 50-ге караган шагында жарык дуниеден озганы
жайында еске алган.
Арон орысша жазып, сейлей бшетш бипмд1 болтан. Ол Павло­
дар каласындагы мусылман медресесшв кеп акта берген, жергипкп
казакгардьщ взше 15 мыц тенге нвеие берген. Несие алушылардыц
малын ал маган, 6ip жасар б ал ас ына жуз алпые мыц сом каржы
каддырганын айта кеда автор халкына оку окындар, егш салындар,
шаруа кыльщдар деген камкор Арон Казангаповтыц бейындагы адамгершинк, KicioiK жене баскарушылык кабшетш былайша сипаттаган:
«Жомарпылыгы Атымтайдай, акыл, бш м, парасаты Сулей мен патшадай десе де болар едЬ>, ~ деп жоктауын аяктаган
1895
жылгы 6,7-сандарында Тем1ргали Нурекеновтьщ «Петербор­
да барган турасынан» деген такырыпта onriMeci жарияланыпты. Ак
Патша мен Ханымньщ кекежскен куншв курмет корсету рес1мше дала
уалаятынан Петерборга баратын депутаттардьщ катарында болган
Тем1ргали Hypeкенов esi керген окигаларды былайша баяндаган:
1) Омбыдан поездбен келе жаткандагы Kepimci: отарбанын
116
пэуескесш де алансыз отьфганы, онда тагамдардьщ дайын е к е н д т ,
отарбаньщ станцияларга токтап, отьш мен су алатыны;
2) Омбы мен Петербордьщ аралыгында сепз кунде 3500 шакырым
жол жургеш , 18 январьда с агат 12.00-де Ресейдщ барлык влкелер1нен
келген депутаттардьщ Николаевск Кыскы Сарайына жиналгандары,
осында патшамен, ханыммен кездесу pociMi епозитгеш , оган казак
ек ы д ер ш ц шпнде автор р н ш болуын мэртебе санауы;
3) Николаевск Кыскы Сарайынын inn-сырты б1рдей эсем, inri кец,
эр кабыргасында 50 терезе бар екендап, Сарайдьщ шпнде улкен-улкен
б1рнеше зал, залдарда алтьш ж алатылган креслолардъщ болтаны,
кабы ргалары нда соцгы гасырдын аса кер н екп кайраткерлер1 мен
согыс кимылдары салынган картиналар глут турганы, картиналар
арасында Император II Александрдьщ алдында жаралы, колга тускен
О сман-паш а салынган каргинанъщ, Патшаньщ турйк батьфьш ьщ ерлитн курметтеп кылышын кайтарьш берш турган каргинанъщ кезге
тускева, Адмиралтейск деп агалатын залда 1818 жылы Ресейдщ купгп
жауларын жецген генерал Кутузовтъщ портрепнщ турганы, залга Kipe
6epicrre мол дасгархан жайылган, оньщ касында 15-20 жастардыц
даяшыльщ кызметте жургеш , Сарайдьщ коридорында ipi денел! сымбатты 40-50 кавалерградгардьщ турганы;
- Патш ага усьш ылган сыйлыктарды офицер жэне обер офицер
уэз1рлер1 реттеп жазьш туратыны, келген депутаттарды Innci icrep
министр! таныстьфып туратыны;
- С арайда ж урдек адамдар деп агалаты н кем екпплердщ бар
екендап, Патш а мен ханымга тамак экелш беретш алтыннан тш лген
костюм киген 4 арабты кергеш ;
- Ергещ нде Дала-Гу бернаторыныц руксатымен П етропавелск
с обор ында болганды гы , онда Бозе каб ьф ст аньш д а ж ерленген III
Александрдьщ кабхрше: «Великому М иротворцу, Александр III —от
волостного управителя Сейтеневской волости, Семипалатинской об­
ласти, Т.Норекенов» деген жазуы бар кумгс венокты кергеш ;
П ето р п авел ск соборы аум акты ж эн е с э у л е т п , он д а О ры с
мемлекетшщ Y лы Петрден бастап барлык кайтыс болтан пагшаларыньщ
жерленгеш ; меймандар III Александрдщ кабырына келш дани рэслм
жасагандары;
- Одан кешн Петербордьщ сэулетп орындарын аралагандыгы, Эрмитажда болгандыгы, онда ¥ л ы Петрдщ езх жасаган заттарды кергеш ,
оньщ 15 кадактык теш р таягьш керш, к ап ы тацыркаганы, Эрмитаждан
кешн эркайсысы 2 миллиондык патшаньщ пэуескелерш кергеш ;
116
- Муражаиларда болып, бальзамдалган адамдардьщ м эй тн ,
спирттелген адамдардьщ м эйтн, адамдардьщ бас суйеггн, скелетгерщ,
барлык халыктар адамдарынын салынган бейнелерш кергет;
- Жануарлардьщ скелеттерш байкап, онда тартан шл скелетшщ
б ю к тт 4 кез екендт;
- Элемдеп еркениетп калалардьщ катар ындагы Петербор
каласыньщ керке мдптне суйсЁнген автор гасырдьщ басында Петерборда болып, елше оралганда Муса Шормановтын: «Петерборды
кермеген адам Кдаайдьщ жарык дуниесш кордам дегенi бекер», —деген
сезЁмен жазбасьш аяктаганы туралы мэлЁметтер легш берген.
1895
жылгы 35, 36, 37, 39-сандарында «Багдат пашасыньщ
акырында не кергева» деген эщтме жарияланган. Эщтменщ мазмунын
баяндаймыз. Патша курметтеген Багдат шаЬарында турган Гали
дейтш турю пашасы (курметп адамды осы лай атаган) аравиядан
экелшетш каЪуа шэш мен кымбат темею таратьш, кутупилершщ
камкорлыгьша беленш, соны кызыктап eMip сурген. Бар б т р е п ш
пагшаньщ казынасына 6ip миллион дцлдэ жинау жвншдеп патшадан
келген буйрьщты орындау уппн, газет тш мен айтканда: «Онкей эдщ
адамдарды жинап алып, оларга ею миллион дшдэ жинап беру тура­
лы тапсырма береда». Кдшан экелгенше каржысы жок кедейлерщц
табанына дуре согып отырган. Жиналган ею миллион дищэнщ 6ip
миллионын езше калдырып, 6ip миллионды патшага женелте,щ.
Осылайша кундерш етюзедь
Гали пашаньщ жаксы керетш Кезкуаныш дейтш сулу кызы болыпты. Кезкуаныш та экеа сиякты жалкау болтан екен. Ол уш эйел
касына келш журуге кемектеспесе орнынан козгалмайтьш ерЁншек
болтан. Эн-куйдо тьщдатаныме н, e3i енерда уйренуге ынтасы болмай,
окуды жек керген, тек курбы кыздарын eprin алып суга тусш сайрандауды унатьтты.
Кезекп миллион алымын жинау кезшде дшдэ Hi бере коймаган 6ip
адамга Гали паша дуре согады. Ол адам атылпгьшньщ саудагер! больш
шыгады. ЖэбЁрленупп елше хабар 6epin, агылшындар патшага шагьш
жасайды. Шыккан шу басыла коймайды. Гали паша езшщ есю кез1,
сешмдЁ cepiri болганымен, шуды токтату оцайга туспейттнш сезген
патша есю досьш буындырып елггрсе мусылманды Англия уппн влпру
- Англияга кызмет ету, саткындьщ болады деп ойлап: «Галиды 6ip елоз
судьщ жагасына апарьш тастап, апгган елпр», - деп буйрык береда.
Галидьщ орньша келген паша султан есю досьш ертец ойына
альш, Ёздеген кунде не айтамын деген ойга тусш, Галита 6ipa3 кшм.
117
а к та , кола 6epin, папгша буйрыгы бойынша кызымен екеуш сол ещ рден
куып иаберед1. F алидын зорлыгынан эбден зэрезеп болган адамдар
жаца басты к eici жарым миллион дцлдэ алым жинаймын деп айтса да
. да куана-куана экелш береда.
Кангырып ж урш Ш ам дейтш жерге келеда. Бурын жумыс гстеп
кермеген F али кызынын ж удегенш керш , ж аны на батса да кайыр
сурауды ар кередь Eip куш Ш амньщ кешес1нде келе жатып, кумыраны
бас ына койып, май тасъш, тиын-тебен алы п журген адамдарды керш ,
май тасуга юрюедц. У лкен кумыраны басы на койып эрец кетерш
келе жаткаида баскыш тан кулайды д а май теп л ш , приказщ ик оган
елу д а д э айын салады. Телеуге акш асы болмаган F алиды кол-аягын
байлап койып, бурын e3i журтка салганьш дай дуре со гады. М аган
дуре соккан багдадты кгар бакы тты екен, оларга квм ектесетш дер
бар, ал мен болсам кандай м у п ю тр к у й д ем т, ж алгы з жагырмын, кол
ушын беретш адам болар деймгсщ, —деп ойлап жатканда. втш бара
жаггкан кайырымды эйел жарасына май жагьш, oip кап ун, б1рнеше уыс
бурша к бередд. Сол куш тыныш уйыктап шыкты. Ауру мен жалгыздык
Fалидын таубесш есш е Tycipin, ойлау га уйреткен екен. А кырында ол
жумыс icreyzri ойластырды. А дал ецбек ету уппн шапггараз болу га
бекшеда. Сейтш , oip шапггаразшыга кемекпп болып жумыс кггенцц.
Ж алдаган бай оган су тасытты, уй жугызды, келген меймандарын
кутгаздо, шылым экелтйэда. Осылай жумыс кггеуге бешмделда. Bip
куш Fали байдьщ уш не келген, тусл суы к opi кулыкш ыл мейманньщ
шашын алу га iripiceuxi. ¥стараны дурыс у стал, жап-жаксы сыргытып
жатканда 1флыкш ыл бет-аузын кисайтып ш ьщ гырганда F али шошып
кетш, мейманньщ кулаг ынъщ жартысын кесш алады . © зш щ дуре
согу лагдысы есш е тусш , мьша кульщшыл, dpi ipi адам ез1не дуре
согар деп ойлап, F али кашып кетедг Кошеле кашып келе жапгып, oip
подвапга тыгылып, ертензнде OMipiMe кауш тенер деген оймен кызы
—Козкуанышты алып, уш кундей жемгстен баска ешнэрсе татпай, суды
да Kevin калган шуцкырдан шшешмен, кедеш пкгщ 6ip жаксы жер1
мынау екен гой, бай болган кундерш де де тамакты осындай cyftcim n
imnereHiH есш е тусйрда (К азакта: « Аш арш ылыкта жеген куйканьщ
дэм! ауыздан кетпеда», «Кайгысызга кара су да ас» —дейтан макал бар.
Тэубесл есш е тускен адам осы тарпш пкп айтып, e iiH -e i жубатады.
Ергецп кунде 6ip жаксылык ка жетудщ амалын карает ырады).
Bip кшиеентай калада кездескен 6ip адам, оларды уйш е конакка
шакырып, энпм елесш таныекан сон, езгю ц 20 шакты койын батуды
усынады. Тамагы ток, 6ipaK, жалакы жок, Бай ж алакы б ер м егет-
118
мен, оларга койдыц жунш береда. Кызы жуннен экесше, езше кшм
токиды. Сейтш, койды тауга шыгарып багып жургенде, 6ip жас жптгке
кезппеда. Ол сол жердщ 6ip патшасыньщ Юсуф деигпн баласы екен.
Юсуф экесше болтан жайды баяндайды. Сулу кызга уйленепнш ай­
тады. Алгапгкыда кенбеген1мен баласьшьщ жудегенш керш: «Мен
акымактык кыддым, мешп, койшы кызды алып ез басына акьшакгыгы
тисш, мен мунан кол жуып турамын», - деда. Бул кулю-мазак той онан
да жаман мазак болуына кулыкшылдьпсгы шакыру керек. Сол барып
б1здш уйдщ басьш айналдырган койшы к ы з д ы алып келсш», - деда.
Bip сагаттан кейш патшаньщ акымакгыгын Ьэм Юсуфтщ гашыктыгын
каргап тауга карай женелда...
...Гали келген кулыкшьщдан Юсуфтщ кэабш сурайды. Кулыкшыл
кызды куш керсетш алып кету максатында F ал ига кызьш алып келуда
буйырады. Иттерш касьгаа шакырып алган ын байкаган кулыкшыл
Галидьщ кызьш бермеуге беюнгешн тусшеда де, Шамга кайтады.
Патша бул оралуды дурыс санады. BipaK, Юсуф экесшен бул icri
03i 6iTipyiH сурады. Юсуф кыздьщ экесшщ алдынан етшуда ойлады.
Жй'птщ oKeci: «Жарайды, бар, не кылсац, соны кыл, егерде акымак
койшы кенбесе, ез уятьща езщ жауап бересщ. Мен мьщ дщдэ беруте
даярмьга», - дейда.
Гали Юсуфп карсы альш: «©нерщ жок болса, малыц да жок»,
- деда. Юсуф бул сезда: «Бул жумысты не кой, не буынып ел», - деп
айткан гой деп туйеда. Койшьшьщ кенбейпшн керген Юсуф экесше
Kepmrici келмегешмен, таудан тусш келе жатканда аты жолдан бурылып
кеттп, 6ip кппкентай калага кез болады. Осында ол F али айткан енер
уйренуда ойластырады. Атын, жау-жарагын, кгамш, сэлдесш агаш ка
байлап, 6ip уйге келш: «Меш уры тонап Kerri», - деп женда кшм
сатып алып, енер уйренудщ жолында уйлергц аралайды. Сейтш,
жургенде устага жолыгады. Ол усталыкты ею жыдда, кумырашыны
6ip жылда, тастан уй калайтьшдарды алты айда уйретепнш айтады.
Мундай кулдыкка уйрене алмай назалынып турган патшаньщ баласына сепз кунде нан табуды уйретупп жолыгады. Ол пплштен корзина
токушы екен. Юсуф оган ею кунде уйретсе, ею алтын тенге беретшш
айтады. Уйрешп, токыган корзинасына жаксы бага береда. Олардьщ
эркайсысына терт бара береда деген. Шынында алу шылар сол батаны
берген. BipaK, Юсуф оны алмай езше алтын тецге 6epin, устазына он
алтын тещ е 6epin, корзинаны альш кетеда. Тауга шыгып, Галидьщ
кой багатын жерше келш уйыктайды. «Бул - гумырында 6ip керген
рахат уйкысы еда», - деп баяндалады эцпмеде.
119
Койшы Гали баланьщ кггеген буйымдарын кереда. Бала: «Эке,
сп маган 6ip енер уйрен деп едащз, мен уйрендам...», - дейда. Гали
баладан канша турагынын сурайды. Бала оган торт бара екенш айтады.
Гали ойланып, онын дурыс жолга тускенше риза болады. Терт барадан
уш кунде 12 бара жиналса жаман емес деген корытындыта келеда.
Гали: «Егерде менщ акылым жетш, паша болып турган уакытымда
мундайды уйренсем, койшы болмас едам», - дейда. Бул сездЁ еспген
Юсуф ете капы танданады. Будан кешн Г али оган езшщ басынан
кешкен окигаларын баяндайды. Кызын Юсуфке береда. Житг уйше
келеда. Кыздьщ шыккан жерш баласы айтып береда. Жнтгтщ uieiueci
куанып карсы алады. Юсуфтш экей патша: «Султанта жазайын, Ьэм
Гали не кылды сурайын», —деп туйда ойьга.
Султан эдеш Сирияга кеме ж1берш, бурын Багдатта паша болтан
адамды альш келуге буйырады. Мунда Гали не кергешн, бастан кеш­
кен окигаларды айтады.
Э цпм еде Г али паш а болып туртан кезш де билеп турган
ел-журтына жасаган зорлытьшан басына ic Tycin, басшылыктан
айырылтаннан кеш нп киындыкты же нуде ецбектщ кадарше ден
койып. «Зорлык Ty6i —кор лык»,—дейтш халык даналыгьш еске алып,
тзубасына келуЁ уйлесшда баяндалады. Енжарлык, жалкаульщ, кол
енерше мойьш бурмаушылыктьщ зардабын басынан кешкен Г али
кой багу кэабш уйрешп, езгелердаи де кэсшке бешмделуше ыкпал
жасаган. Едде кэсшшшер кебейсе, байлык, бЁрлж келетшш ойта туйеда.
Сондыктан, сулу кызьша гашык болтан жас ж т т т щ им екешн, OHepi
бар ма, жок па, жок болса суйгеш ушш кэсш кылута талаптануы тшс
дейтш емЁртанымды тЁрек егш, Юсуфтен кэсшпен шутылдануды талап
етеда. «Талаптыта нур жауар», - деп казак макалында айтылгандай,
жас жнтгтщ бой ындагы жЁгерЁ, 03i гашык; болтан кыздын адамгерш ш пн таньш, максатына жету ушш енер уйрену жолына бекем туседа.
Мундай оки гад ан кешн Гали удайы ойлаудьщ Ёзденудщ нэтижеанде
тана нарыктык катьшас ттзбектелген берекелЁ ецбекп уйьгмдастыруга
болатындыгына кез жепазеда.
Жалтыз-ак, Султан кулш арей: «Кудайдьщ кушретт купгп, бвге
кунде кермегенда керсетеда. 20 жыл паша больш турьш «кол астьшдаты
адамдардан еш кем болмаспын» деген адамды керш турганым осы.
Кермеген ic болтан сон мен суратаньщды берешн, бфак, менен ал
сыйга мьщ калта акша», —деда. Keirri керген елбасыньщ бул сыйына
риза болтан Гали Шамга кайта келш, жер казып, су журпзш, аташ
егш, кэсш кылды. Кызы Кезкуаныштан ту тан уш батаны кария Гали
i
120
M
тэрбиелеп, жумыс icreyre, кэаггп уйренуге баулыды. Гали уйшщ
кабыргасына, Ьэм бакшасына: «Жумыс анык казына, эруакытта
адамньщ к е ц т н жай кылатын. Крлыцды жумыспен жубатсац, кайыр
сурап еппамге созбайсьщ жэне нан табудыц кныншылыгын бшсец,
басканьщ ецбегш, Ьэм акысьш кашр тугаеьщ. Жумыс куаныш, акыл,
Ьэм денсаульщ келттре/ц, жумыспен iiu пысарлыц егицашан 6ip жерде
папаламайды», - деген касиетп сездерщ жаздырьш койды.
Султан патаны койшы кыльш, одан кейш койшыдан тагы да паша
кылгысы келгенде Гали Султан ньщ берген сыйын аягына жыгылып
алмауы осындай ем1ртанудьщ нэтижес1 екендДп айкын. Сондыктан,
Fали калган кундерш атаксыз втю зуд* калайды. Fалидьщ мунысына
баскалары тавданады. Бул туста казактьщ халык композиторы, 6ipryap
энппа Естай Берюмбаевтыц «Жай коцыр» деген елещвдеп «Басына
келмеген жан не бшеда» деп басталатын мэтш еске туседо. Олай болса,
адам ез басынан кешкен окиганы сараптаудан, таразылаудан кейш
тэл1м,щ корьггынды шыгара алады.
i
Эцпмеде Султанныц берген сыйлык акпшеьш алып, жер казып,
су шыгарьш, жасыл желек erin, миуа бак орнатуга Kipicyi Fалидыц
6 M ip киыншылыгын ецбекгщ жемкл жещлдететтнш кезбен керш,
бастан Keniyi дэлелдеп берушен екен д т сараланган. «Eip idci казган
кудыктан мьщ icici су пледе», - деген макалдьщ халыктык тэрбиеанщ
педагогикалык мэш осы туста айкьшдала тусед1.
Эцпменщ мазмунынан кэздби шеберл1кп мецгеру когамдык
катынастагы езгерютер кезшде адамдарга икемд1 ic-кимылдар
жасауына т1рек болатындыгы байкалады. Газет кы зм етш деп
халкымыздьщ зиялы азаматтардьщ келем! 382 жол осы эцпмеш жариялау максаттарынан ецбек ету, езара сыйластык, отбасыньщ б1рлт,
ата-ана мен баланыц арасьшдагы туешушшк пен ынтымактастьщ, ел
болудыц, елдщ ipreciH бекиудщ езеп екен дтн кешшлак назарына
усыну ангар ылады. Сондай-ак, эцпмеде кэс1пке уйрену ел-журттьщ
Heci6eciH молайту га тшмда, керюшше, келгспеушшк, арандату шыльщ,
кастандык жасау елдщ берекесш кеттредо, ал нарыктык катынастьщ
тш мдш пне жетуде адам ез1шц бойындагы кабшетп багамдай бшш,
1зденш, нарыктык психологияльщ кубылыстарды реттеп, ершбей,
енжар болмай, сергекпкке, сертндш ке тез беймделш , табыска
кол жепозу yuepicrepi айшьгкталады. Эцпменщ идеясы - «Ецбек
- ер атандырады», «Ецбегт бардьщ - енбеп бар», - деген халыктык
педагогиканыц ецбек ету нысанасына жетюзетш парадигмасына сай
ецбек ету дамудыц, енудщ кез1, сондыктан, жоктыкка, жанжалга
121
жол бермей кэспттену, енерщ игеру, ынтымадтасу непзшде езара
TyciHicTiKKe жету жолын нускау.
Сондай-ак, газеттщ 1895 жылгы 40-санында адам вшршдеп i3гшкке жетудщ багытын нускайтын, дуниетанымдык философиялык
«Кыгай данышпаны ШИ-Тзенщ ойы» атты 54 жол макала жарияланган.
Макала «Kici терт нэрсеге мыкгы болса керек. Эр уакыг жацеы болуга,
купгпк кылмауга, эдш болуга, таза пигылды болу га. Егерде юм де
kjlm елгенше буларды мытым тутса, жаксы атагы шыгады. Жаксы
атак icneH катар квленкедей epin журед!..», - деген ШИ-Тзенщ
философияльщ ой тушшмен басталады.
Асып, тасыган бай болганьщмен, дурюретш ел билеп турганьщмен,
оайлыгын да, жасаган ic-кимылын мен байламдарьщ да халыктьщ
муддесш етеуге жарамаса eripiK жаксы болу га тырысканьщ айдай
анык Kepimn турады деген ойды одан ©pi ербиед! Kenri камтымаган
уйгарымдар, анык жасамаган жаксылык: «Терец кудык шпнде жагкан
он кадам жердд жарык кылмайтын кун секщщ», - деп кун сэулеш
туспейпн жердеп салкьшдьщты еске туаред! ШИ-Тзенщ эдшдштщ
ешршещцгше: «Эдщднспен айткан, сез кылган, жаЬат icrereH ic
ойлаган ойынды, улы сездц байсалды жумысьщды бшк кврсетеда»,
- деп байлам айткан. Tepic пигылды адамды ем1рде жалац сезбен,
теориямен гана тузете алмайсьщ, ол уппн айтушыньщ ез ici eнeгeлi
болуы m ic дейтш eMip тэж1рибесш кыгай ойшылы ШИ-Тзе нактылай
тускен. Мэселен, ол: «Жаксылык кылмайтын адам бхреущ тузетемш
десе, еппам оньщ тш н алмайды. Шын данышпан деп адал адамды
ашуга болады. ¥лыктъщ y ic iM i сонда улгайып бекдщ - егерде шаруада
ьшеапты болса, халыкты жаксы керш, жемеп жок болса Кызметке
данышпан адал адамды ю рпзеец —шаруа мен патшалык мулис
кебейедь Акылды кызметкерлер улкен icrri орнына келттруте болысады. Параньщ жоктыгы - кеп улы пайдалы icrin кез!..», —деп билнегщ
хальщ камын жасаудагы жолын нускаган. Ресейдщ бодандыгына
тускен казак елшщ ел устар азаматтарьш бшпкп журпзудщ тэршбш
TyciHyre муммщ цк беретш дуниетанмдык, елтанымдык мэш
аукымды атаулы макала Ресей патшасьша да эдш болуды мецзеу уппн
жарияланган десек, TepicririH жатпай-турмай 1здесец де дурыс ойга
альш келетшддгш керемгз. Бул айтылган философиялык тужырым
- Ka3ipri замангы Мемлекетпк кызметкерлердщ этикасы туралы
ережешн тупнускасымен мазмундас.
1896
жылгы 11,12,13,14-сандарында «Дала баласы» деп кол
койылган «Хажы Саламан» атты экпме жарияланыпты. Басьша ic
122
тусш, К,азан губерниясынан Ci6ipre жер аударылган Саламанньщ
алаяктыгы, онысы эшкереленш, кальщ елге белгш болтан. Алайда,
ку, айлакер Саламан Судан таза, суттен ак куйшде, ацкау, Kici акысьш
жемейпн, мусмылмандык жолдан таймайтын, кездейсок окигалардан
балаша коркатын карапайым казактардьщ кепш ш пн алдап, коркытып
байыгандыгы эцпменщ аркауы болтая.
^
v^ *
Саламанньщ казактардьщ сенпш ттн, ацкаулыгын пайдаланьш
жасаган айлалары:
1) Казактьщ Кеетерек ауылына келш, сауда жасап, копес больш
жазыльш, Меккеге б ар ьт кажы аганады.
2) Саламан Жемене оязыньщ казак ауылдарын аралап жургенде,
6ipece жау то нал кеткен саудагер бай едам деп елден жылу жинаган,
ецщ б1рде тэуш больш, емдеген адамдардан мал алган, тагы б1рде
. улкен дэр1гер больш журш, «Терек ойлы итапта»: «Жылкыдан 6ip
ceMi3 жуйрж ат экел, койдан oip сежз кара кой экел, койды сойып,
журепн атка Mimi3ce, ауруы атка жугып кетедц бул не кылса о
кылсын» деп уш жылдай журш пайда тапкан.
3) Казактар мьфза ел, жомарт ел сендер зираттарды таза устау
ушш кеп акша керек деп казактардан акша, мал жннап алган.
4) Саламан жинаган мушкгерш орыс калаларына окелш сатьш,
барлык жинаган акшасын сандыкка тыгып: «Карактарым, мунда
жата турыццар, 6ip жаксы ыцгайлы уакыт болганда жарык дуниеш
кереслндер», - дейда.
5) Ел аралап журш, ец бедедщ ру - Токабай ру екецщгш бш п,
олардьщ акылды, парасатты Нурбай деген адамына жолыгады. Экем
бай едзц оны араз болтан агайындар елпрд! деп, мусэшрсш Нурбайдын
сешмше юрген.
6) Кажы Саламан Нурбай кайтыс болтан нан кешн оньщ аруагына
сыйьшып, куран окып, кызмет жасайды. Токабай урпагынан кеп
акша жинап, тагы да Меккеге бару уппн: «Егерде Саламан езге 6ip
сословияга жазылмадым десе, казактар бегет кылмайды», - деп кужат
жасап алады.
7) Кектерек ауылына кайта келген соц мещан больш жазыльш,
саудамен айналысуы, акшасы жок казактарга пуддарьш несиеге берш,
телей алмагандардан eciM алады.
8) Казактар оньщ бул Tepic кылыктарьш oi лш, тау арларын алмай
койганымен, Саламан тагы да айла табады. Меккеге барып келген
баска ногайлардыц араб елЁндеп жаксылыктары мен кемшшктерщ
баяндаганьш естш, ауылдьщ бедедщ адамдарын конакка шакырып,
123
сый-курмет керсетш, загтай сыйлык жасайды. взш щ тагы да Меккеге баратыньш жариялап, халыктан кеипрш сурап, Меккеден келген
сон кагбаны жапкан материал деп Туркиядан сагьш алган пулдарды,
Меккеден экелген зэмзэм суын сатады.
9) Дукешндеп пулды кем елшеп казакгарга алдап сатады.
10) Калага келш усак-туйек нэрсе сатып журген KicmepAi
керш, езшше курметгеп: «Мунда келпцздер, мырзалар, менен неге
кашасыздар, мен каскыр емесшн. KiciMiH, аздердщ нэрселерщвд мен
жемейшн», - деп дукенше шакырады. Сейгпп, олардьщ сатып журген
жун, кылдарын алмакшы болады да оны таразыга ездерше салгызады.
Саламанньщ ез! Tepic карал айнага карал, ацгармагансып отырады.
Сол сэтте ез1нше жылпос болгысы келген ау ыл адамдары дукендеп
заттарды алып сырща пшврарганын Саламан кергешмен, ундемейдд:
Ырак, олардьщ ауыстырахын заггарьш кабылдап аларда, кэне шыгарган
заттарынды кайтарьщдар, ерескелдпегерщнщ жазасы деп несиеся жэне
eciMi ушш казактардьщ буйымдарын тегш альш калады.
11) GciM алганда б1рнеше есе аргык алады. Мэселен, жиырма
койга багалаган пул альш, Mepi3iMi еткен сайын еселейда. 20 кой 6ip
жыл шнде 20 козы табады деп дэлелдеп, коркьггьш, 40 кой алады.
вцпмедеп Саламан сиякты еспмкорларга, ондй олжага ие болу уппн
мусэтр де, акылды да бола калагын, айлакер адамдардын зулымдык,
пайдакунемдшке байланысты ic-эрекеттерш эппсерелеуде «Есептемегенге бэр1 тугел», «Hlepai елмейдд, борышты еледа, кайгылы елмейдц,
кярьпдар еледЬ>, - деп сактьщка шакырагын казактьщ макал-мэтеддерш
еске алып, ем!р тэжфибесше мэн берудщ мацызы айшьщгалады.
Газеггщ 1896жьины 22-саньщда жарияланган «Дорджи Банзарулы»
деген макалада Байкал уалаятында туган Бурят халкыньщ галымы Дор­
джи Банзарулыньщ кайтыс болуына орай еске алу жазылган.
- Бул еске алуда Ресей патшальпы 1820-1830 жылдар аралыгьшда
буратана халыктардьщ балаларын окыту, гылыммен шугылдануына
кед колдау жасамагандыгы, алайда, 1834 жылы Казан гимназиясында
араб, парсы, турю, ногай, монгол ттддершде окьпуга кецш белшш,
оны бтргендерда аудармашы кызметше пайдалану уйгарылганы;
- Осындай мумкшджп бурягт ыктар дер кезшде укылтап, Казан
губер ниясына хат жазып, бес баланы о куга кабылдауларын етшгею,
соньщ пшнде ушеу шщ ауырып кайтыс болып, 6ipeyi оки алмай шыгьш
калуы, ал зерек, едбекхшл Дорджи Банзарулы 1846 жылы окуын 6iTipin,
«Монгол халкыньщ кара дип турадан» деген жазуын жазып бергею
уппн «кандидат» атагын алгандыгы ж етнде акпараттар бершген.
£
9
124
Дорджи Банзарулы будда дшш устанганы жэне кайтыс болганда
оны будда дшшщ рэс1м1мен жерлеre Hi, оны жерлеуге Куншыгыс
Ci6ip Генерал-Губернаторы мен Кенсе кызметкерлершш катысуы
жайындагы акпарагган гылым жолындагы адамга керсетшген курметп
байкаймыз. Бул туста адамзат кундылыгы кай заманда болсын орган
казына болатындыгы короле тауып тур. Замандар еткешмен уакыт
адамдарга жуйел^ oipi зд кундылыкты парасатты оргада алдыга койып
отыратын дуниетану зандылыгыньщ ку аты осы.
1898
жылгы 6,7,10-сандарында «Правительственный вестник»
газетшен алынган макала жариялапты.
Макалада:
- Казактар казакы жылкыны аргымак демейпю:
- Турюмен жылкысыныц тукымын аргымак дегеш;
- Дала кдзактарыныц аса кернекп тарнхи окигаларында елеула
орын алган аргымактар туралы Кенесарыныц замандасы жэне cepiri,
казактьщ сол кездеп белгш акыны Насымбай жыр жазгандыгы,
Абылай ханныц аргымак туралы аныктамалары мен оларды кугугс
катысты берген акыл-кенестер! болгандыгы;
- Казактьщ кешпел1 турмысында бекгер мен байлар аргымактарды
сондак мэнде пайдаланып, жиын-то йларда бэйгеге косканы, казак
аргымакты жауынан кашса куткаратын жэне куса жетш а латын
касиетш багалаганы;
- Казак аргымакты нелену утшн сатып, урлап, тшти эйел 6epin
алганы, Абылайхан Алатаудагы кыргызды езше карагкавда он уйдсн
аргымак тукымынан 6ip жаксы айгыр, 6ip бие берсш деп буйырганы,
оны кыргыздар булжытпай орындаганы;
Мына тарнхи окиганы еске rycipelttK. Павлодар олысыньщ энцикло педнясында мывадай тарнхи дерек келпршген: «Абылай жолы
- XVIII гасырдьщ ортасында Абылай усынган сауда керуен жолы.
1756 жылы Сауыр, Есенгуд, Атеке-жырык сиякгы кыргыз маяаптары
казак рулары - семлз, найман, Ор мен Жепсудш албандары мскендегсн
ау макты жау лап алып, олардьщ малын жэне мулйстерш иеленедц. Осы
густы пайдаланып, Абылай казактар мен кыргъпдарды 6ipirripin,
тугае улыс жасау уппн Е ол - Нура - Сарьюу - Шу —Талас багыттары
бойынша 6ipHeme дуркш шабуыл жасайды. О л кайтар жол ында
кыргыз руын Арка жерше кеплредг Сондыктан, Аркадагы рулармен
аралысып, кыз 6epin, кьп алыскан «кыргыз» руынын аксакалддры
«Ар кага Абылай жолымен кедщк», - деген. 1773-75 жыддары казак
HcepimH оцгустйс шекарасын бейту максатында ТашкеHTTi жаулап алу
■ц
125
жорыгын жасайды: Ташкент, Шымкент коргандарына ез адамдарын
енпзедЁ. Абылай хан осындай жорыкты Кекшетау - Есш - Нура
- Сарысу - Шу - Талас багытына да жасайды. Осыган байланысты
бул да Абылай жолы деп агалады» [34].
-1840 жылы Кенесары казактарды Ресейдщ отарлауына наразы
болып, орыстарга карсы согыскан кезЁнде оньщ касындагы кеп батьфлар аргымак мшгеш;
- Кенесарыдан Kemnri уакы тта, ocipece, 1870 жылдары
аргымактардьщ азайганы;
- Турщмен тукымды казак даласьшда ескен аргымактар жаца
экелЁнген аргымактарга Караганда даланьщ суыгына, куннщ ыстыгына
тезьчда, oipaK, аласа, туяктары ipi болатыны, бэйгеде казак даласьш­
да ескен аргымактар, бЁрден кесше шап пай, алгашкыда ТуркЁмен,
Самаркан аргымактарынан калып койьш, б1ртшдеп шабысьша шабыс
косып, шаршамай мэреге озьш келетип;
- Аргымактьщ адамга типзетш пайдасына туралы Оралдагы
Железнев казакгарыньщ турмысына катысты эцпмеде айтылатын
казак Василий Сгруняшев казактардьщ туткьшьгаан eici аргымакпен
кашып пш гыц 200 шакырым жердд 6ip тунде жургею (алайда, авто­
рлар бул туста аргымактьщ мундай кашыктьщты 6ip тунде журуше
сешмЁздпс биццргешмен аргымактьщ жуйрпс жэне эсем болатьшьш
мойындайды);
- Аргымактардьщ аз гана тукымы Арал тецЫнщ жагасында
жэне Самар кан айналас ьшда гана бар екендш, б!рак, олардьщ ез1
азайып бара жаткандыгы, тек кана кырдагы коцыр жылкыньщ, Алтай
жылкысьшьщ тукымдары калганы жайында дерекгер жарияланган.
Макаладагы бул дерекгер «Ер канаты - ат», «Тулпардьщ Ы бгтпейдд, б1тсе кетпещц», «Тулпар пипса жетшеда, сункар ушса жетшедц»
сиякгы жылкы мшезэд адамньщ аргымактарды баптап устау енерше кол
жепазудщ езЁ халыктык педагогиканьщ кагидаларьшан туьшдайгьшьш
адаартады. Мал ecipy табигатты тану мен астасатын тылсым туршшкгщ
сырын багамдау, сезшу казактьщ жылкы танудаты зерекппмен, жылкьшы
баптай 6iny кабшеттершщ шьщдалуымен, кырап>шык пен ежетпк, киын
кыстауда жинакы болу га тэрбиеленумен айшыкталады. Сол сиякгы
казактьщ сал-cepi заманында аргымакты ерекше багалаумен катар
саятшылык курып, кыран кус уетап, кумай тазы ерткега де енерщ уйрен
де жирен дейтш тэрбиелпе мэш бай угым тугызганын еске туаредо.
Адамнын танымдык децгеш кубылысты, затты алгаш керген,
байкаган тусынан бастап жетипп, ой-epic i, io-epeKerrepi ем1рде тежЁрибе
126
турщде жекеден жалпыга, онэйдан киынга уласып отырады. Кргамдык
одет-гурыптардыц, дэстурдардщ , катынастардьщ саналуан рещнде
де жеке тулгалардыц ic-epeKerrepi бурынгысынан озгеше, уакыт
аукымывда inrepi он озгер1стерге ие болады. «Дала уалаяты» газетщце
де жеке тулгаладын осывдай осу сатыларынын KepimcTepi баяндалатын
материалдарга орын бершген. Газеттен тезшдшж пш шыдамсыздык,
байсалдылык пен ушкарылык, устемдш пен бодандык аралыктарьщдагы
сокгьпрыстардан акикатты аныктау кукыгын оягып, езше беймшпм
кубылыстарды, езгеркггерд1 тиянактау максатында акпарат алу, бшу,
тану, 03 ойын еркш аигу сиякты ошргану шмшщ шпздера дуние жене
когамтанымдык 1здерге жетелвйтш такырыптар жарияланган Эриш,
газетте нгпз1жн патшалык Ресейдщ отралау саясатындапл ресми
устанымдарына басымдык бершгеш сезс1з айкын Осы орайда Ресей шендтагт И-Крафтщ (К^зактын 6ipiHiui дигоюмды инженер тешр жолшысы,
тарихшы галым Мухамеджан Тынышбаевтъщ «Киргизы и освободитель­
ное движение» деген такырыпта жаеаган баяндамасында И.И.Крафпъщ
Торгай облыстык баскармасыньщ кецесипс1 болгандыгы айтылады.
Тынышыбаев М. «История казахского народа», Алматы, «Казак универ­
ситет!», 20-21 б.) газетке жазган макаласына назар салайык.
И.Крафт Сырткы icrep министрлптнщ мурагатынан казак даласында еулие атанып, еуестенш журген Марал КУРманов туралы
©те кызык окига жазбасын тауып алып, осы жеке тулга жайында
«Петербургских ведомостей» басылымына макала жариялапты. Осы
макаладан газеттщ 1899 жылгы 19-санында «Вдохновенный киргиз
Марал Курманов», казакша аудармасыныц такырыбы «Селегей казак
Марал Курманулы» деп узицц бершген. Макаланыц басында атаулы
окиганьщ кай когамдык кезецде болтаны баяндалыпты. Макаланы
уйымдастырушы окырман назарын еткен гасырдыц 1820 жылдары
казак даласында ынтымактык болмай, уш жуздщ 6ip-6ipiMeH жауласып журген кезещж аударады. Месеяен, орынборлык ведомствага
карайтын казактар арасында хан бшпгше ие болуга таласып, урыс-талас, жанжал туыпты. Жантере ханды олпрш, Эб1лхайырдын reMepeci,
Kiini баласыньщ баласы Шергазы султанды хан сайлаган соц да урысKepic, алауыздык орши тускен. Шергазы хан халык арасына барудан
коркатын жагдай туган. Халыктыц конпплйгМц, ecipece, торежрщц
наразылыгы куигп болыпты. Олардыц басында акылды жеж талапты,
пысык, хандык атакка лайыкты Каратай султан журген.
Ci6ip даласында карт Уали ханныц бурынгы кайраты кемш, елжурты арасында тыныштык, накты тертш орната алмады. Осындай
127
аласапыран кезевде Бухарада окыган, тарбие алган Марал Курманов
деген казак журткз танымал бола бастады. Ол езш аулие деп жариялап, ел-журтын Gipjriioce, ынгымакка шакырып, кешрлерден коргауга
бекшген. Алайда, оньщ сйластырган арекеп казакка тен гзп ыкыласты,
кайырымды жаш такуалар арасынан колдау таппады. Бул хальщты
бастап, атарын шыгаруга умптенген са^егей казак Марал Курмановтыц
eciMi pecми кужаттарда жок екеадцп жеж оньш казак журты арасында
да 6 едел i жоктыты аныкггалган деп жазады автор.
Ресей билйЧндеплердщ жинаган мал1меттершг Караганда Марал
Курманов Троицк корганынын тещргенде кеппп журетш Керей болысынан екен. Оньщ eKeci казактар арасында емшшжпен айлалысыгггы.
Жакын туыстары акесл ешп, жас калган Маралды Бухарга алып барып,
бip бухарлыкка сатыпты. Марал узак уакыт д1ни оку окып, кешн
бостандьщ алады. Акыры 1820 жылы Сырдария езешшц бойындагы
к©шпел1 казактар ортасында ж ур т, езш аулие деп жариялаиды.
Суык тшп ауырган адамдарды ynndpin, олардыц еткеш мен 6yriHriciH
айтып се>егейлж жасаган. Осылай журш, журт гшшдеп балгердар,
жауырыша карап сешкуппжр, жалпы емпплнспен аиналысу шыларды
езтешрегше топтастырган. Одан кешн Марал Торгай ещрше сйысады.
Бул ещрде Марал сокырдыц кезш ашып, аксакгы жупртш жхберетш
емпп екен деген ецпме тез тарайды. Автордьщ айтуынша, алгашкыда
кауесетке сенген кептеген казактар, ру басылары же ж старшындар
шекара линияларынан кашш кеж бастаганымен, кеп узамай Маралдьщ
ж алган eMminiri б е л тш болтан соц, алданган казактар ездершщ
бурынгы орыцдарына кайта оралыпты.
Марал Курмановтьщ eMip жолы, устанымы багъп'ындагы icерекеттершщ сол кездеп басылымдарга жариялануы патшалык
Ресейдщ innci саяеаттаты турактылыкты калыптастыруда казак; психологиясы жгтзшдеп дестурдщ когамдык innci жене сырткы жагдайга
есершщ пайда-залалын ажырату, осы багытта Маралдьщ казактар
арасындагы ыкпалдылыгын пысыктау максатында жогарыдан
нускалгандыгы ангарыла;
Оган Марал Курмановтыц мынадай ic-epeKerrepi
- Марал казакгарды Ресеймен байланысты токгатып, егшшипкпен
аиналысу ia шакырауы;
Автор оныц бул усынысын казактарга жумыска гстетуд1
корлагандыкка санап, 6ipiH-6ipi тыцдамаган, хандыкка таласкан,
езара кыркысып журген казактар Ресей бодандыгында болуды ездеpi
калаиды
к*
128
Ойлаган максатын казактарга тусщщре аямаган Марал идеясын
жузеге асыру ушш Ресей укЁметаяе олардыц билптнзн казактарды
бел in алу жешнде kemciM жасасуга эрекет жас аута тырысады. Осы
максатта ол Керей болысыньщ старшинасы Байсалмен косылып,
Орынбор эскери oKpyri Гезнерал-Губернаторыньщ инфантерия (жаяу
эскердщ есюдеп аты) Эссешш жэне Ci6ip 6aniMnieci корпусыньщ
Гевврал-лейтенанты Капцевичке ею хат жМэерух;
Ею хаттьщ да мазмуны 6ip болгандыктан, U дейдЁ макала автор,
—татар тшиЕн аударылган 6ip хатгы макалага ештзгаа '
Император Такс ырдьщ коргаушыпыгымен келген Омбыдагы Ге­
нерал мырзага жаж eprypwii орден иесш менщ мэртебе тутатынымды
аигшсгаимын. Алдымен шьш Кудай бар, еюнидден, Мухамед пайгамбар
жэш оньщ эдш терт лайыкты шэюрттер1, ата-бабасынъщ ею дши
кызметкер1 —бЁршпдден, Адам, еюнидден, Мухамед пайгамбар бар.
Сол кундерден бастап мусылмандар мусылман атанды, кэтрлер
кэшрлер деп атанды, олардыц арасында езара тартыс, согыс жэне
жауласушылык болган жок, К¥Дай 6ip€y, —дедЁ олар. Сонымен Гешрал
мырза осы уакытка дейш 6ipHenie жыл бурын Ресей Империясыныд
шекарасьщда бейбтш лж , тым-тырыс тынышгык болды; сол кездеп
Ресей Императорыныц казак жер1ме ырыксыз Kipyre кукыктары
да болган жок, батылдык эрекет жасамады, сондай-ак, казактар да
орыс жерше баса кектеп Kipyre батылы жетпед1, ал, казЁр Генерал
мырза орыстар казак жерш иемденш, мулде емш-ерюн Kipin алды.
Ыз с1здер туралы, ез кезЁдде сЁздер, ресейлштер мен бЁздер, казактар
кайыршылыкка ушырап, коцш куш Miз бузылгандыгы туралы жуык
арада хабар алуымыз мумюн. О йткет, орыстардыц бэра сЁздерге
тэуелд1 жэш казактардьщ 6opi алдын ала болжамдарьщыз бсйынша
с1здердщ колдарыцызда (Дэл осы содгы nixip тарихи шындык. Ж.Б.).
Гежрал мырза, бас иш Император Таксырга баруга жол берщувдзд^
сураймын, ризалык етщгз, бЁздщ кадала сурайтын мэсежмзз осы.
Осыны растау уппн Иса хаз1ретйц M epiH косып керсетемЁз.
Одан epi: «Орта орданыд старшыны Байсал Аткел’пров, Муса
Богатур мермен расталып, жетюзшедЬ>, —косылып жазылган Казак
даласында езш еулие деп жариялаган Марал Курмановтыц пайда
болгандьпы ж эж оньщ Петербургке келудо ацсайгыны туралы, —дейда автор, И Ci6ip басшылары азиат департаментам хабарлагак Сол
кездеп Вице-канцлер, граф Нессельроде 1821 жылгы 20 январьда №
760-шы хаттама бсйынша Марал Курмановтыц сурауы женшде Ci6ip
Генерал-Губернаторы Сперанскийдщ ninip айтуьш сураган хат жазады.
129
Сол туста, 1822 жылгы 22 январьда (6ip жыл ею куннен кешн) Петербургте журген Сперанский Нессельродетц хатына: «Менщ шапагатгы
такс ырым, граф Карл Васильевич! 0зш аулие деп жариялаган казак
Марал туралы Сгзщц мартебел! сурауыцызга жауап беруд1 e3iMe зор
курмет деп санаймын. Оздщ моргебел1 тюрвдзот дурыс деп санаймын,
оган Ci3re баруына руксат беру пайдалы, титл корпус ком андира
оны шакыргу ж етнде тапсырма 6epygi сураймын, корпус командир!
оны шакырганда жаксьитыкка байланысты жумыстарды сылтауратып, шакырып, орталыкка келутж мумюндш берсш». Ci3re аса зор
курметпен кдраушы, (лзге бас иген кульщыз М.Спиранский»,—деп кол
койган жауап хат Ж1бершп. Аса берилл, мукият жасалган баяндаудан
кешн 1822 жылгы 12 февралъда Марал Курмановтьщ Петербургке
келуте руксат eTinin, кажетп екш шыгарылы пты. BipaK, мундай
руксат paciMi Марал Курмановка жетпеггп. Ол 6ip куш 6ip жакка Kerin,
каршбей журед! Тек кана 1824 жылы Марал Курманов хивалыктардьщ
малын таргып алу жорыган жасауга казакгарды кенд1ргеш туралы ха­
бар тарады. Бул казшз ертктщ соцы немен аякгалганы бeлгiciз аулие
Маралга ж болтаны да белгклз болып калды.
Автор айткандай «сол кезде халкы колдамаган, хивалыктарта
карсы шайкаста ок втпейт1н, сута батпайтын аулиелпч туралы
айткандары шындыкка жанаспаган» Марал каза тапты ма, софылардын
кызтанышына айналган ол каршбей, жасырынып жур ме? Оньщ аты
естшмей, жок болды. BipaK, ол аз халкына ты н ниегтмен жаксылык
жасагысы келгет анык. Макаланы автор: «Маралдьщ реформасыныц
yjirici бейбгсшш кашпелътврдщ табигатына жат жене дагдыларьщда
жок мусылмандык ерекшелш идеясын устанымы шгазщце болды»,
—деп казакгарды Ресей бодандыгында калуга шакырумен аяктайды.
Автор Крафт Марал Курмановтыц парасат децгейш жумбактап,
томендетш керсеткешмен, жасынан жеттм, кул болып татдыр талкегшв
туссе де Марал мсйнына су Kerin, б1ржола кулдыкта калмай, талаптанып, дон окуын жете окып, дуниетанымдык децгешн ecipin, топ
бастаганындыгы макаланьщ мазмунынан айкын сезшздь Автор Маралды са^егей, жалтан аулие деп, желакпе адам ретшде сипатгатанмеи,
оньщ мемлекетпк билш жуйес1 турактанган, халыктарды бодандыкга
устаудыц TaciniH игере бастаган, шыгыс Еуропа мен Орта Азия
аймагындагы Ресейдей мыкгы мемлекеттщ басшысымен бейбгг KeniciM
шпзшде казактьщ бостацдык алуы жаншде куреске шытута алгашкы
бастама жасаган казактын 6ipi - Марал К¥Рманов Деп тануга болады.
Марал К¥РмановтьзЧ Императорга хат жазуга токталып, жасаган
130
байламын ез басынан еткен кулдык eMipi жаныган ж1гер-кайраттыц
думпу1 деп санауымыз кажет. Марал —тагдыр телкегщде езшш кетпей,
киындыктан ширатылып, шывдала тускен жеке тулга. Императорга
жазган хатта ол мусылман дтш щ баска д1ндерден ерекшелмгш: «Сол
кундердея бастап мусмылмавдар мусылман атанды, кэтрдар кэтрлер
деп атанды, олардьщ арасында езара тартыс, согыс жеке жауласушылык
болтан жок, Кудай 6ipey дед! олар», —деп пайымдагаи. Мусылман
дшшщ хальщтардыц езара ынтымакта eMip cypin, 6ip-6ipiic зорлыкзомбылык жасамай, татульщ, тез1мдшш жатдайында ел болуга катысты
кадисш па йдала ну аркылы Марал орыс бил1гше казактьщ мелд1р,
адалдык пейшш тус1нд1руге тырыскан. Марал К’урманов'пвщ басына
тускен кулдык тагдыры оньщ керген-туйгетж жете мен 6epin, когамдык
катынастаты китшп езгер1стердщ туу ce6errrepiH байыппен зердежй
бшуге бешмдеп, бшшге купггарлыгын ояткан. Адамньщ дунитанымдык
мумюндк! алдымен езш-ез1 тануга жумсалуы raic дейггш кагндата
сейкес Марал да езщщ басынан кешкен ок.игаларды пайымдауга
талаптанган. Ресей отарындагы казактардьщ елеуметш, турмыстык
ахуалыньщ мушкшдич уакыттыц кысылтаяц, тапшы шактарында
езш-ез1 халык мудцесш етдте жумылдыруга умтылдыртады.
Автордьщ Маралды казактарды хивалыктарга шабуыл жасап,
мал табуга шакырды деген жеш оныц макалада керсеттлген баска да
ic-кимылдары жайында айткан niidpiH окырмандар ез танымында
андайгтынын макаланыц тушн метшен байкау киын емес. Маралдыц
зым-зия кершбей кету!—оныц кулдык тагдыр гусындагы бастан кешкен
теж1рибес1 керсеткен румыр. Тагдыр телкегш басынан кешкен Марал
Императордыц, жергипкп бШвдсгщ куйтыркы ойын, арам ниетш дер
кезшде тус1нген болар. Жалпы Марал К¥Рмановтыц ез! дуниетану
децгеганде ел-журтын ацсау, сую ce3iMi аукымында Kopimc тапкан
ic-epeKeii ел боламыз деген устанымга суйенупшкрдщ санасына
конымды улггык идеялык бастама деп тусшу1м1з кажет. Макаладан
eMip азабын жастайынан керген Маралдыц халыктык муд деш ет^ге ез
ыкылас ымен, бар ниеттмен кзркушен адамгершипк сипатты ацгаруга
болады. Макаланыц мазмунында К^лтай философы, саясаткер, эскери
стратег Ван Шоуженьнщ - лакап аты Янминь (31.10.1472-09.01.1529):
«Жаратылыстыц басталуыыда тамшыдай бипм мен ic-кимьшдьщ 6ipЛ1П туралы мен адамдардыц ей пайда болганда ол ic-кимыл ретшде
карастырылатьш тек кана ryciHyi уппн айтамын. Егер ей туган жерде
бузык ic ниетт 6ipre туса, онда мундай касац ой адамдардыц миында
жасырынып калмае упин беле басынан жаншылуы тшс. Журектен
131
ол
кимылды баскаратын басты ой; ic-кимы
бшмнш жумыс icrefiniH Teriri; бш м - ic-кимылдьщ басталуы, ic-кимыл
улагатына барабар угым
аякталуы»
Макала мазмунынан Ресей билятнщ nie^m ierepi ездершщ отарлау саясатын орныкгыру ушш осы мендес устанымда болганын, 6ipaK,
билисгегисршнвзара акылдасып, жогары билисгщ кабылдауына шакыру
жешндеп темендеплердщ уйгарымын кутпей Марал Курмановтьщ
казак арасында узак журш, соцынан хабарсыз зым-зия кершбей кетуше
Караганда ол ез болмысындагы ем1ртану жене когамтану децгеишде
ойлаймыз
жасаган деген туиш жасауга
Огыншы Элжановтыц буркеншек аты «Орга жуз» деп кол ксйыпган
газеттщ 1899 жылгы 49-санындагы «Терепдден калмайды, акгушыдан
калады» дегш казак макалыньщ шыгуына байланысты окига баяндалатын мысал epreri жарияланган. Отыншы Элжанов мысал eprerim:
«Магынасы -жауапкер, кейбЁруакьптатшсп езш актайтьш жауаптарды
Teric жетюзш керсетпейщ, соларына кере судьялар 6iTiM кыла^
жагыньщ бермпп жауабына карай», —дейтш тужырыммш бастаган.
Одан epi осы туйщщ жасауга себеп болган окига баяндалады. Шыгарма
авторыныц окырманды кызыктыруга багытталган Tecini утымды
шыккан. Bip калада туратын нашар кедей терт баласына калдырган
п бага алмауынан Kecipre душар болуына орай
жалгыз
ербЁген мысал ертегшщ шарыкгау nieri сот уюмпс жетеда. Алайда,
терт бала ешкшщ терт аягына ие больш, ер бала ездершщ улесше титан
аякты кадагалап журед!. Окиганьщ басталуы былай суретгедедк «Bipme
ешкшщ 6ip аягы аксап калады. Аксаган аяк кпш баланьщ emnici екен.
Ол жараланган аякты жуып тазалап, таза шуберекпен байлап койган.
К^ла сыргында 6ipa3 отгап алган сои ешю нэжтс шпне барып бЁржагынан
жатады. Кжтшгн ауру аягынын ыстык болып бара жатканын байкап,
ешю шошыганынан жакын турган 6ip уйге барган. Бул уй бЁрбайдьщуй
еда. Ешюнщ ауырган аягына байлаган шуберек жанган еда. От... сабанга
тиеда. Дуал жанады...уй жанган, барша кора-саймандарымен еш Hepceci
калмай жанып кеткен». Саудагер-бай бул icri сотка тапсырады, тексере
келгенде ергке себеп болган кшп балага тиесш аяк больш шыгады да
ол кшелЁ болады. Сот yiciMi бойынша барлык шыгынды кшп бала телу
керек. BipaK» оньщ каржьюы жетпейпндисген сот балага бай-саудагерге
eMip бойы жумыс icnyrc уюм шыгарады. Сот угамшен кейш рснжш келе
жаткдн балага 6ip кария жолыгады. К^рия ман-жайды бшген соц: «Icri
тузетуге ел1 мумюндж бар», - дейда. Расында сен idneni емесс1ц, сети
агаларьщ, юнел!, 6ipaK, казы алдында езщщ-езщ акгай бшмегенсщ.
зат
ка
132
...Eiinri нежгсте жаткан ед1 уйден алые жайда, ешюнщ ауру аягындагы
шуберек жанган мезгщде, ол ауру аягыменш жугсрт келген жок, уйге
еау уш аягыменэн келген. ...Сонъщ ушш бу icKe улкен агаларьщ кхнет,
уш еау аяктыц иелгр! болтан себеетп егшанщ», —деп айтак беред!
Осы жауапты Kiuri бала казыга жепазедх, еейпп, оньщ аталары жазага
тартылады. «Терепдден калмайды, айтушыдан калады», - деген казак
макалы осындай окигата байланысты айтылган болар.
Отыншы Элжанов атаулы мысал ергеп шпзщде туган агайывдылар
арасында туыстык сезш, бауырмалдык, ынтымак, езара сыйластык
болмай арам пешлде пайда табудыц жолы кыска болатындыгын
айшыктайды. Муцдай сетте акыл косудьщ мацызын нускап, тапкырлык,
мерей жок жерде береке болмайгындыгын ескергед! Тарбие отбасынан басталатыньш eMip теж1ри6ес1 айкындап бердо, осы теж1рибеден
халыктык педагогиканыц катидалары калыптасты, мше, осындай
кагиданын манш туешу уппн жастар бейгамдьщтан арылып, 1зденуге,
б шуге куштар болуга баулитын халык мурасын зерттеп уйренудщ
кажеттшхп нускалады. Отыншы Элжанов мысал ергегтш баспага дайындап, жариялаудагы едостемелж устанымы X-XI тасырлардьщ ойшылы,
Иран акыны Фирдоуси Абу-ль-К^асымныц (934-1020 жж.): «Венец, краса
всего живого—разум, признай, что бытия основа —разум», «Коль в вос­
питании сил не обретут, врожденные достоинства замрут» [36], - деген
байттершщ (ею жолдык ежщнщ) мазмунына орайлас келш тур.
Газеттщ 1900 жылгы 11-санында eKi жуздей катыны бар Т eMipiK
дейтш мактаншак хан акымактыкпен казактьщ ел байлыгьш ёз1нщ
жеке басыньщ камына жумсап, кап жерден, айырылып калганы туралы
ацыз ацпме жарияланган. 1860 жылы орыс пен казак KeniiM езешнщ
бойымен Оралдан Глижвский станицасьша баратын жолда тебелерден
етедь Осы тебелер адаз-андгамеге аркау болыпты. Жолаушыньщ 6ipi
Орал шаЬарыньщ тургыны Мамбет еадмд1 —казак.
Оралга жакьщдаган сайьш жолдьщ ею жагьщда оозылып жаткан
колдан казылтан уралар, топырак ушндипнгн пайда болган табелер
созыла тусед! Орыс касындагы казактан колдан жасалган табелердщ
пайда болуын сураганда казак: «Сен езщ ешнарсе окыганьщ жок па,
аз кггапгарьщды осы тебежр турасында?... Тыцда, молда орыс (окыган,
бипмд1 адам деген магынада айтылган. Ж.Б.), арб ip тебенщ астында
казакхьщ cyifeicrepi жатыр. Eip оныю емес, нмие он, Ьем шше жуз казактьщ.
Бурынгы уакьпта кап жылдар болды дуниеде бхздщ атамыз тугш бабамыз
жокта, кулш осы куцде казак-орыстар туратугын жергвр Оралдан бастап
томен Орал езешнщ бойы ею жаты, оньщ дал Астраханга дешн, Ьем Вол-
133
га езеншщ сол жагына дешн кешш журщ, бЬдщ халык Тешрйс ханныц
кол астыцда турып. (лэдщ казак-орыс, яки езге орыстар мулде жок ед1
айтуга да. Дел Орынборга шакты бвдщ халык турды Ьем езшщ еркшше
уайым-кайгысыз», -деп окиганы баяндайды. Осыдан кейзнТешрис ханга
Самардан, ягни Орынбордан 6 ip байгус орыс кеждь Ол ез1 балташы-пешшьуста-зергер e p i ещтмепп, сырнайшы болган соц Тешрйс хан оны сарайда устайда. Шебер ханга одеш кус екелш беред^ ол кус куцде танергец
жаксы сайраптурыгпы. Сол ушш хан той жасады. Тойга барлык халыкты,
crapiпиналарды шакырады. Халыкгын Ko6 i ханныц орысты устал туруын
унатпацды, тупттц-тубщде ол алдаццы деп сйлацды.
Орыс TeM ipiK ханга улкш сарай салып беру ушш касына тагы
да орыстарды e p r in кеждо. B ep i косылып сарай салып бередь Хан
тагы да той жасайды, тагы да халыкты, старшицдарды шакырады.
Халыкгыц кеппшпп тойга келмейщ. Хан халыкты, старшьщдарды жиьш,
шакырганда неге келмегенш сурагацца, коптщ оргасыцдагы сексшге
келген карг: «...Бармадык сшщ тойыца асыцнан жеркшгш ушш емес...
сш коп тындайсыц орысты. Одан жаксылык кермессщ, бвдщ журепшз
Ашулан
сезш турады. Боларсьщ
оларды куып шыгады. Одан соц орысты сыйлаудыц жолдарын си л асты рады. Bip куш орысты шакырып алып, жаксы кызмепнв орай сыйлагысы
келетшш айгып, калауын сурайды. Орью ризалыгьш б и ц ц р ш , еплеце
сурамагацда, хан оньщ к ещ р д егтж пышак таягы гс «Сура, одан баска
ен. Сонда орыс: «Егер сш маган сын
жумыс
,ща алсан маган сыйга жер бер, сол молшерш канша сы яды
Хан бул создщ машете туешбей
Tepici, мына сол барлыгы>:
орьюка каркылдап кулш, езшщ ен улкен опзшщ терклн ооигызып бер
Орыс тераш жщпике кып ттледа де, эркайсысын жалгап, узартады
сол кайыспш жерщ елшеп, сол келемдеп жерд1 алады. Оны керш
желкесш касиды, 6ipaK, сезш кайтып алмайды. Осы же
кеп орысты шакырып алып коныстандырышы.
«Мынау осы екеупшз кеж жаткан сол жол Орынбордан кешкен
орыстар icTerew Ьем ат койылган «Кер>ш жол», —дейд1. Мембет
айткан ецпмеде казак хандарыныц арасындагы пайымсыздык*
халык nhcipiH елемеупил1к елд1 аздырады, бетеннщ жетегшде
ацкау ханньщ ез жерхжн
журпзедо деген угым
калуы отаршылдыктыц бастауы болды, ендеше, казак ж е р ш гн ел
бишупллершщ ынтымаксыздыганан айрылган жок па екен дейпн
сауалдарга жауап гщеуге жол ашатын пайым.
Бул аныз ергегще eM ip шыцдыгын айкараггын мынадаи акпараттар барс
к*
134
1.Eji аралап, жер керсец ел мш жердщ тарихына каныгасыц,
ой-талгамъщ жет!лед1, цайымыц ширайды. Осы багытта казактьщ:
«Бармасац, келмесец жат боласыц», «Туган жердщ кад1р1н, шетге
журсец 6inepciii», «Алпыс кун аспанга караганша, алты кеШ те айдын
келге жет», «Крнысы ауган ел оцбас, epici ауган мал оцбас», «Тар
коныстан, кец шиыр артык», —халыктык педагогикасынын мешн
айкындайтын макал-мэтелдер1 ойга оралады.
2. 0з1ме гана жаксыльщ болсын деп, езшщ каракан басынын
камтьш, бай болтан, ел камын ойламаган билш neci ел-жургын аздырып-тоздырады. Бул акпараттан халкымыздыц: «Эдш би халкы уппн,
залым би кулкы уппн», «Ата-бабасы би болмаган, казак дестур1нше
ic кылмайды», «Аяз би ©лцда бщ кумырска жолыццы бш», «Бас
болмак оцай, бастамак киын», «Жаман басшыдан, жаксыньщ сiii'eyi
артык», «Кдлемге 6eprici3 алаша бар, xaHFa 6eprici3 караша бар»,
«Патша залым болса журт тозады, патша галым болса, журт озады»,
—деген ем!р хвж1рибесшш туындаган, сондай-ак, Эйтеке бидщ: «Бай
болсан халкыца пайдац тисш, батыр болсац жауга найзац тийн» [37],
—деген улагатты c e i M айгакталатын ел болудыц, ел баскарудьщ
дидактикалык мендер1 зор ма кал- мэтелдер аукымында ойлаудьщ
пврмендащп пайымдалады. 3. Бшмейтт адаммен касшгес болу уппн, оньщ кайдан келгенш,
бурын кандай Kecin кылганын, KicmiriH, уедеге берпспгш немесе
яки жалгактыгъш тани бшудщ кажетпп. Аталган акпараттан зетщ
байыбын алдын ала болжаута бей1м халкымыздыц жаца жумысты
бастаганда, келкпм-шарт беютерде: «Сактыкта корлык жок», «Сы­
ры н бшмес аттыц сыртынан журме», «Адам аласы inriuzje, мал аласы
сыртында», «Акылды адам айткызбай бшгдо, аксуцкар каккызбай
шед1», «Адаспаймын деген адам, талтусте адасады», «Елде елу турш
адам бар», «Бейтаныс Kici - бггеу жацгак», «Ордалы жыланмен ойнама», —деп ойлануга, пайымдауга шакыратын казак макал-метелдер1
ем1ртану, когамтануда жан-жакты болуга жетелейтш ©Mipтeжipибeci,
емгр суру алгоритм! деп карастыру угымды болатынын ацгарамыз.
4. Ел мен жерге катысты мвселглер эркашан алка топта, акылдасу
шшйэде шецщед1 дейтш ©Mip байламы кершгд1. Бул ретте де: «Kenri
керген кеш кариддан сура», «Бурын конганнан коныс сура», «Аддьща
6ip карасац, артыца ею кара», «Кецескен ел азбайды, кец шшкен тон
тозбайды», «Кецест! елде кек болмас», «Халык айтпайды, халык
айтса, калт айтпайды», «Халык - дана», «Кептен кульпс аргылмас»,
«Кырыктыц 6ipi —кыдыр», «Ел аузы —дуалы», «Щеп караса, жок та-
136
былар», - дейтш казактьщ мвтел-мателдер1 халыктык педагог иканыц
ewereci ом ip компасындай екендятн далелдейд1.
1900 жылгы 43-санында газет «Каспий» газетшде жарияланган
«Cioip казак-орыстары» туралы макаланы кайта бастырыпты.
Макалада Ci6ip казак-орыстарыныц Кытай елше баскыншылык
apeKerrepi жайында баяндалады. «ОКйрде ер журек тез1мд! жауынгср
казак-орыстар Ермак eMip сурген заманга дейш калыптасты. Ci6ip
тарихыньщ беттервде Кытай сиякгы улкен е.та 6ipmnii зерттеген
данкты Ci6ip казактарьшьщ аггтары сакталган», - деп басталатын
макалада казак-орыстардыц калай шындалганы жайында мынадай
мэл1меттер бершеде:
1) ©мфлергшц бас ым кепшшгш тайгада етюзген казак-орыстар
багалы терШ ацдарды аулауды кэсшке айналдырып, осы Kacirrre
шыцдалып, солдатка лайыкты каж етп пысыктык KacneTTepAi
мецгерген. Олар ауа рай ьшьщ ец катал кезендерше тезе бiлeдi, олар
палатка курып, су ыктан корганбайды, жолга косымша азык-тулш алып
журмейдц тайгада кездесетш кез келген киыншыльщтан амал тауьш
жагдайын тузещц, адамга кажетп корекп тайгадан алады.
2) Кажет болса взендЛ малтып етеда, бшк куз, жаргастарга шыгьпт,
e6iH тауып темен туседо, булттай тенген масалар мен бакене шыбындар шагьш жатса да, бшк ескен камыстар мен жусан, швптердш
арасында узак уакыт отыра алады, осындай шыдамдылык оларды
алдарына койган максаттарын орындау га жетюзедг
«Каспий» газетшщ авторларыныц колдарындагы деректерге
Караганда, Манчжуриядагы отрядтардьщ бастыгы жауынгерлершщ
данкгары кец тараганына жэне олардьщ кауырт жагдайда жедел
утымды шеппм жасай алатыньша ете сешмдг
Одан кеш н макалада C i6ip казак-оры стары ны ц Кытай
шекарасыныц барлаушы отрядтарыныц шеитерше Kipin, барлау
жасап кайткандагы еряш пен тапкырлыктарын, тез1м дтктерш
айкьшдайтын факгшер келгпршеда. Ci6ip казакгары, acipece, нерчиндш жэне забайкаддык казактардьщ бойлары ете бшк, дене бшмдер1
мытым, шомбал, келбеттер! айкын, адамга тура карайтын ежет
болып келеда. Маркум граф В.Н.Муравьев-Амурский «Осындай
казактармен Амурды гана емес, буюл кьггайды жаулап аламын»,
—деген екен. Авторлар граф В.Н .Муравьев-Амуре кийдщ сезшщ деп
айтылтандытьш Кытайлар Благовещенсюге 6ipHeine снаряд тастаган
кезде тещректеп казак-орыстар жедел шабуылга шыгьш, тырп етгазбей жайрататын мергещцкпен ок жаудырып, кытайлыктардьщ ушн
136
enripin, содан соц кытайлыктарга «конакка» барып, согыс олжасын
(трофей) альш келгендт жайындагы окигамен макаланы аяктаган.
Макала Кытай аральщ шекарада берш сешмда, шыныккан, шымыр,
табигаттьщ кубылмалы кезендерте тез1мда коргаушылардьщ кызметш
корсету аркылы Ресейдщ корганыс кабшета мыкты екендагш айгакга>
максатында жарияланган.
5
Газеттщ 1900 жылгы 47-санында «Орта жуз» деп кол койылган
(Орта Жуз - Отьшшы Элжанонгыц буркеншек аты) «Едагеш ц Tepeci»
деген ертепш газет окырмандарыныц назарына усьшылыпты.
Ертепде он ею жасында inemeci, он терт жасьтда экеа елш, жепм
калган бала паналайгьш баска агайын туыстары болмаган соц, 6ip жылдан кешн 6ip бай саудагерге жалданып, 12 жыл бойы жумыс ютеген,
oipaK, акысын ала алмаган ж тттщ тагдыры жайында айтылады.
Eip куш ж т т байдан кетуше руксат беру ш жэне 12 жыл бойгы
жалакысын спрайды. Бай жарайды дегешмен, айлага квппп, ж тттщ
12 жылдан берп тамагы мен кшмше 200 далдэ кетп соны телейсщ деп
талап кояды. Ертепнщ окнгасы одан opi темендепдей ербида:
1) Осы мэселеге орай терелж жасаган би жас ж ттке айып ретшде
байга ж тттщ етшен 8 кадак ет алу га терелйк береда.
2) Пэледен кашкан ж т т жолшыбай аузьгаан K e 6 i r i буркыраган
туйеге кездесш, одан кашып кутыла алмасьш бшген соц, туйеге таяк
лактырганда, туйенщ оц кез1 шыгады, сокыр болган туйенщ и еа кун
алу уппн ж т т п куады.
3) Одан кашьш келе жаткан ж т т езеннен ету уннн жардан сеюредг Жар астында балык аулап отырган уш ж т т т щ 6ip
юшкентайьшьщ устше тускенде ол ж т т еледа. Енда агалары елген
icinri 1шсщ[ц кунын беруда талап етеда.
Тагдьф тэлкегше тускен ж тттщ eMipi осындай Kayinri кезецде
Едагеден терелпс 6epyiH втшед1.
Сонда Едаге бай саудагерге: «Мьша ж тттщ е*пннен дэл 8 кадак
ет Kecin ал, 6ip мыскал артык. не кем алсац басьшды аламьш», - дейда.
Журеп дауа таппаган бай саудагер кетш калады.
2) Туйешц несiне: «Сен жупрш кашасыц, артыцнан 6ip бураны
ж1беремш, бура жакындай бергенде таяк лактьфып, туйенщ оц кезш
шыгарасьщ. Егер бул айтканымды гстей алмасац басьшды алшзамыя.
Егер айтканымды icreft алсац, туйешц кезшщ кунын взш-ак телешн»,
- дейда. взш е сенбеген туйе neci мулы ютемей Keiin калады.
3) Агайынды ек1 шгггке: «Мен бул ж т т п жардыц астына
жаткызьш коямьш, екеущнщ 6ipeyiH жупрш келш, жардан сеюрген-
137
де дал успне тусеендер салмактарыннан бул ж т т еледа. Егер осы
айтканымды ютемесендер баетарынды алгызамын, егер айтканымша
• icreceiuiep шшер1ншц кунын езш телеймш», 4 дейдг Жар астыцда
жаткан ж ттпн. кай жерде екешн бшмейгшдерш жэне оныц успне дал
гусе я 1пямкгч ба, жок па, успне тускеннщ езщде ол ж т т еле ме, эдде
елмей ме деп урейленген агайындылар да кетш калады. Сейтш, эдш
тарелисп н нэтижесшде жш т пэлслерден кутылады.
Ергепдеп окигалар интеллекпшц когамдык катынастагы курделт
кедерплерден арылудагы тапкырлыгын, терец акыл-парасатын
айшыктайды Урпактар санасын елестен, киялдан серпшс, сершнге
жетелейтш 1здеиу жолында халыкгыц акылдын нурына орангам жеке
тулгаларыныц кииннан кнсын табудыц амалдарына ж етт парасаты
мен тэжрибеЫ - ергегшщ дуниетанымдык мэшнщ юетлг
Газетт пц экснеднциялык, археологиялык жэне
этнографиялык саяхат жумыстарга кезкарасы
Патшалык Ресей бодан елдершц аргы тегш, салг-дастурш жанжакты чергтеп, жергшкп тургындарды айтканына кенхйрш, у ыеында
устал кяна коймай, экспеднцнялар шыгарып, ез эюномикасын дамьпу
максатында жер асты казбаларын аныктап отыргандыгы газет жарияланымдарьшан белгш болып отыр.
Мэселен, газеттщ 1888 жылгы 9-санындагы, сондай-ак, осы
нем1рде жарияланган «Кеп замандардан 6epi жыгылып кулаган
шаЬарлар» атты макала кешпелшер тарнхын зергтеуге арналган.
Онда патша 0юме-пнщ еткен замандагы халыктык кеюрек кездерш
—мэдениетш, кэс1бш, турмысын бшу ушш археологиялык казба
жумыстарын журпзу аркылы ещрдш тарихы мен географнясы туралы
тгырмяи кау ымга акпараг бершген. Ею ж%оз жыл бойы, VI-УШ гасырларда б%о*алд%ониешн. тен> жартысын билеген, елемда тан, каддырган
Т%орк1 каганаты (552-745 жж.), т%орю медениетшнь Kppcendnnepi:
«Орхон-Енисей», «Талас», «Суджи», «Айыртамюй» желе т.б. руналык
жазулары болгандыгы айтылган
Макалада 1884 жылы Самарканд каласыньщ жанындагы 6ip тебе
астынан корган табылганы баяндал ады. Бул археологиялык казбаныц
нэгижесшде жерплгкп халыкгыц айтуынан Еуропа, Kinri Азия жэне
Ундцстанды билеген патшаныц сарайы болгандыгы женшде тарихи
дерек алынады. Сол ещрдш Паппасы байлыгын бетен кезден сактау
ушш жер астына журетш купия жолдар салдырган екен. Макалада
138
1
J
турне араб тарихшыларьшьщ зергтеуше Караганда казба каланьщ аты
- Афрасиаб екевдот атап керсетшедь Деректердц аныктап багамдаган
адам табылган шыны саймандар, тас айшьщтар жэне тагы баска казба
байлыктарын кергенде турж зерттеу иплершщ тужырымдары дурыс
деп айта алады. Тебенщ Т уркютан жак шетщде Амударияньщ он жак
жагасында жер астында калаган Аши деген кала табылады. Кдзбадан
табылган коргасыннан куйылган кипкентай тегепггер, алтын жэне
кумю тецгелер сиякты заттарды, жер астында су етпейтш куйддрген
иргаштен салган жолдарды мукият Караганда, ез заманьщда сол ещрде
турган адамдардыц кэшб!, экономикалык, мэдени жэне элеуметпк
TypMbic-Tipimniri туралы кептеген мэл1меттер алынгандыгын керуге
болады. Бул к1ртштерден ж ергш кп тургындар ездерше уй сала
бастагандыгы туралы окига да автор назарынан тыс калмашы.
Макалада айтылгацдай табылган каланы салуда еткен урпактыц кол
жепозген enepi - сол кездеп кешнп урпакты бшм жолына тусуше, вдену iне, ел тарихьш зергтеуге купггарлык сез1мдерш оятуга туртю болатындай
казьша Археологиялык зерттеу—адамдардьщ санасьш бабаларымыздыц
еткен тарихьш тануга мумкшддк беретш аса мэщц гылыми жумыс.
Жалпы 1888 жылгы нем1рлерде когамдык катынасты халык
муддесше орай дамытуда кетер1лген мэселелер такырыптарга жжтелш, букара тусшш, сез1нгенше газет бетшде (жалпы БАК-тарда)
журналисток бакылау, зерттеу непз1нде жариялау aaici, Ka3iprime
финишизм эдкп «Дала уалаяты» газеттнде археологиялык саяхат
такырыбын беруде де колданылган.
Газетпц 1888 жылгы 15-16-сандарында «Каспий тендзшщ аргы
жагындагы бурынгы етм1ш уакыттардан калган нэрселер турасынан»
(Орга Азия мен Кьггай) атты макалада Батые Турккгган елжег немесе
Арал-Каспий бассейн enipi кене заманда элемнщ еркениетл ещршщ 6ipi
болгандыгы женшде баяндалады. Бул ещрде сол кезецнен 3000 жыл
бурын арийлнегер (кавказдьщтар) Оксу (каз1рп Амудария) жэне Яксарту
(Kasipri Сырдария) еюндершщ бойында коныс тепкендт женшде тарихи дерек бершедд. ©ндрде Бактриана (оны «барлык калалардыц атасы»)
деп атапты, Бухара, Зеравшан жэне Хива мемлекеттер1 курылып, елдерщде халык кеп болып, байлыктары мол жэне жогары децгейде саяси
ерлеу уетшде болган екен. Аталган елдер жайьшдагы мэл1мет атакты
Александр Македо нскийдщ еслшмен байланысты Греция жургынан кел­
ген бш м мен енер Орта Азияньщ байтак койнауынан бастальш, монгол
кешпелшершщ шапкыншылыгы жапырып тастауымен аякталганы
женшде тхзбеки тарихнама да урпактар ушш кажет.
139
Б1здщ жыл санауымыздыц 6ipiHini гасырынан бастап осы
ендрде будда жэне христиан довдершц миссиоHepnepi келш (оган
сол туста ашылган кабырлар-молалар мен коргандар-монастырлар
дэлел), ез дшдерш насихаттаган. VIII гасьфда сол дэ>чрдеп аса 6ip
cayатты елдердщ катарындагы араб халыктары Турккгганга бекшш,
МавераннаЪрдщ астанасы - Самар.ханд каласын тургызыпты. Ал
XII гасырда Азияньщ тарихи аренасына TypiK-моцгол тайпаларын
бастаган Шъщгыс хан басып Kipin, ондагы мэдениетп тас-талкан
кылып, калаларын ертеп, киратып, Tiini Еуропа елдерше де басып
юрудо де ойластьфганы туралы да тарихнама бар.
Куйреген араб б и л т н щ орнына 1369-шы жылы Тем1рлан
бастаган журт Самарханд каласын орталык жасап билш курган.
Ещц жайлап, канал, билеп-тестеген осы билисгщ де тозыгы жетш,
Турюстан кайта гулдене алмаган. Турюстанныц болашак тагдьфы
ежелден саяси-сауда карым-катынасы жакын, б1рде достасып, б1рде
жауласып (жауласкан кез1 азиялыктардыц орыс керуендерше шабуыл жасаганы), сонымен 6ipre, шекарасьш бекггу максатында туган
жанжалдарда *пзе буккен азиялыктар Ресей патшасыньщ кол астына
туседц. Тарихнаманьщ кайдан шыкканына зер салатынына орай та­
рихи окиганы жетюзупплер туралы баяндау - еюнпшя акпарат болып
саналады. Осы екшпп акпараттан баяндау шылардыц Еуропа журтын
кеп аралаган араб ел1нщ галымы, табигатынан дарынды, афган (ауган)
жургынан шыккан, француз тш н жетш бшетш, адамдармен тез тш
табысатын, зерек ойлы, шыгыстанушы Желал-зд-дин (Жалалидин) мен
галымдар арасында бедел1 бар, Каспий ешршщ Генерал-губернаторы
А.В.Комаров екендцтн бшем1з. Осы мэртебе.т eici адам 1888 жылгы
25 акпанда Орыс Императоры Археологиялык Когамыныц Шыгыс
бапомшеслнщ мэжшсшде галымдардыц назарына аса кунды тарихи
мэл1метп дэйекп баяндап бергендш белшп болады.
Туган жер, байтах ещр - адам рухыныц демеуппа. Адамныц
ecyi, еркен жаюы тегше, ескен кещстш мен ортага байланысты
екендтн газет шыгарушылар ездершщ санасына берш орныктырып,
окырмандарынын санасьша да ем1ртанудыц осы кагидасын куюды
максат еткендт ею акпарапъщ мазмунынан ангарылады. Каспий
empiHm казба жумысгары мен табиги байлыктарын ресми баяндаган
ею жеке тулга ойларын былай ербггкен:
археологиялык казба жумыстарыныц нэтижеслнде Каспийдщ
шыгысына таман орналаскан жергшкп тургындар «Баянды дуан» деп
атаган Масат-Деурен корга ныныц кулаган 8 шакырымдык аумагыныц
140
шйндеп eid шнбер! мен icipe oepic eciicrin аркасы бузылмай калган,
жалпы бул курылыстар араб журтынын ернегшде куйдарген кызыл
ю ртш тен салынган;
- аталган корганньщ солтуспгшде 4 шакырым жерде бузылмаган 13
мазар табылган, кдб1рдщ шпндеп улкен меппттер де бузылмаган, б!рак,
кай мезплде салынды, кшнщ салгандыгы жешндеп мэлшет жок;
- мусылман жазу шылары айтып, жазып журетш атакты Куйген
тебе шаЬарынъщ карсысындагы улкен Барва каласынын бузылган
орындары табылган;
- Ашхабад каласыныц 16 шакырым кашыктыкта Есю niahap
жэне Жана iiiahap дейтш eici каланы н орны табылган, оньщ 6ipiHmici
арабтар келгенге дейщ кулаган, ейткеш, Ееid шаЬарда араб ернектер1
болмаган, ал еюнпп - Жаца калада асыл тастардан жасалган канатты
жэне бушр сиъфлардьщ бейнелейтш мусшдер1 болган;
У Ашхабад каласынан 12 шакырым жерде Аннау деген мэдениетп
калада меппттер болтан, 6ipaK, олар бузылган жэне каланы Батьф
султан салгызган;
■
ш*
- Хиуа-Абад каласын Надир шейх тургызган, одан бипспп 15
сажин ю ртш тен жасалган кумбезда корганда улкен муз айдыны
болган, айдындагы бул м^з eici жыл бойы сакталатыны туралы болжам жасаган;
- Есю Серакис каласына баратын жолда ¥льщ баба деген каланьщ
каддьпы табылган, онда бурынгылардьщ айтуьшша Каин осында жерленген екен, сондьщтан, орыс солдаттары бул жерщ Каин молалары
деп атап кеткен;
- Мерва каласынан 30 шакырым жерде 800 туйе туратын керуен
сарайы болган, оны ез аты Бухар ханы Абдолла (оны халык Ташрабат
деп атаганы) салгызган жэне бузылган Имам-баба кдласында 1500 туйе
турагьш керуен сарай болтан; (МэшЪур-Жусштщ колжазбас ында Аргын
бабамыз тогыз жуз алпыс тогызьшшы 1шжьфнтге: «Муегатабыр Бухара
ханы жаксы Fабдолла ханньщ мыгтымд галия бш болгансына кой жылы
еда. Осы сез Ypremnrre жиырма уш жыл хан болып турган Арабхан ба­
ласы Эбшгазы шежфесшен алынган болса керек», - деп жазган [38].
- Мерва каласынан 80 шакырым жерде атакты Бенд султан
каналы болган, оны TypiK султаны Санжар салгызыпты жэне каналдан суды жайып, бау-бакшаны суарып, енш алыпты, узындыгы
400 шакырымдай, Tepeiwiri 3 сажин, ал ею 8-9 сажин канадцы
А.В.Комаровтьщ пшршше, калпьша келпрсе ещрщ сумен камтамасыз
етуге мумюнднс туады екен;
141
- Саяхатшылардык айтуынша, Токта базары дейтш жердеп тау
у ц п р т аршыганда 6iperefl жэдогерлер табылган, атап айтканда, кеп
акша аршылып алынган, оньщ шпнде мыстан жасалган грек акшалары
да болыпты, А.В.Комаров осы уцпрлерден табылган гректщ ХП1
гасырдаты салматы 4 мыскал алтын акшасын кврсеткен;
- Каспий ещ р!нщ тургьшдарыньщ айтуынша, КуШктвбе
пт^Ьарьгнян 36 шакырым Парсы ельмен шекара аралыгында тау-тасты
зерттеп журген 6ip инженер ад алуап жургенде, тау imiime аумагы eici
шаршы шакырымдай табиги сапалы куюргп тауып алган, тау шпнде
атып жаткан булактардыд жэне Кунге калкан тау шаткалдарыньщ
бар екен, темдржожа жакын бул ощрдщ табиги байлыгьш ещцрш,
сапалы вшмда сатуга жэне еддщ пайдалануына усынуга болады,
сондыктан, сырын ешюмге айтпай, oipaK, табиги байлыкты Keprici
келетшдерге керсетш журген, сонымен катар, инженер Асхабад,
Мерва, Кызыларват сиякгы калалардагы саудагерлермен кездесш,
табиги вшмдд шыгару мэселесшде акша жумсап, б1рлесш, жумыс
icreyre шакырган жэне бул жерда тургамендер де бшеда жэне олар
мылтыкты тутату уппн куюргп пайдаланып журген.
Бурынгы замангы тарихты зерделеу киындыкпен орындалатьшын замандастарьша жэне кешнп урпакка туспццруде газеттщ
агартушылык, тэрбиелис мэнш ескерген газет шыгарушылар макаланы
жариялауда баспа кызметшщ: халыкты туган »epi, ескен ел1 жайын­
да бипп, оныд койнауындагы табиги байлык ел ьфысы, оны кездщ
карашыгындай сактап, коргап, вндоруде ысырап жасамай, акылдасып,
жумыс icrey мэселелер1 жвншде тужьфымдама устанган десек
макаланьщ максаты айкындалды.
Ал, 1888 жылгы газеттщ 26-санындагы «Bip эйел адамныд
тфлагшде гылым уппн мехнат шеккеш турасынан» деген макалада
якылды, вте зерек, бшмдг, бшпенше токмешлсш журмей, эркашан
бшу багьггында Цценудц максат санайтын саяхапгшы, галым Александра
Викгоровнаньщ этнографиялык зерггеу кызметше байланысты уш рет
жасаган саяхаты баяндалган.
Макалада Солтустйс-Батыс Монголияда, Солтустгк Кытайда,
Шыгыс Тибет пен Орталык Монголияда жиЬанкеащк кызметтде
Г.Н.Потанинмен 6ipre болган орыс саяхатшыларынын 1ппндеп
туцгыш эйел саяхатшы, зерек галым Александра Викторовнаныи
тиянакгылыгы, укьптгылыгы, анзгарымпаздьны жэне оньщ кергендерт,
еспгендерш жуйелеп жазьш отырган ic-эрекетт баяндалган. Алексан­
дра Викгоровнаньщ жаратылысынан шымырлыгы саяхат кез1нде ауа
142
раиыньщ колайсыз жатдайына срлсрмен катар тацгы ал ак ©беден тун
ортасына дешн ж рш с успнде шаршамай, кажымай-талмай зерттеулер
ж урпзт, .этнографиялык мэ.шметтерд1 тиянакты жинауга мумкшдш
берген. Ол жогарьща аталган елдердеп халыктардьщ TypMbrc-Tipmuiiri,
наным-сеншдер1 мен дани угымдары жайында жан-жакты жазган.
Макаладагы: «...мундай артыкша атакты болган маркумныц аты
жогалып, елмеске керек. Келешек уакыттардьщ imiigje маркуманы
жакын 61лген адамдардын естершей шыкпаганы ушш. Fылымды
куаггал улгатушыныц, Ядринцевтщ дэддеп айтуьщцай-ак, сипаты
тагы да артыгырак, Ьэм эр нэрсеге лайьщты кез алдында тургандайак Kopimn турады, бу Александра Викторовна - Потаниннщ катыны
- маркумныц мундай турмыс-халдер1шц болгандыгы катты керек
дур. Мунан былай жаца есгар1мдерге бек улкен ернек у а мысал болса
керек. 03iH-03i кандай киьпшшлыкка сальш кызмет етп гылым, уа
халык пайдасы уппн», - деген пшрлерден саяхатшыньщ болмысы
сезыед1. Газет Александра Викторовнаныц гылыми жумыстагы
тэж1рибесш сараптау непзшде жеке тулга мен элеуметпк ортаньщ
езара байланысындагы ундестпсгщ мацызын керсетущ максат еткен.
Сондай-ак, газет жеке тулганыц бш кгш п , кабшетт жэне белее щц
ic-эрекепне суйешп, букараныц санасьш когамньщ кажеттшне сай
калыптастыруда халыктык педагогика кагидатарыныц ыкпалы зор
болатындыгын ацгару га дэнекер болган.
Газетпц 1888 жылгы 28-санындагы «Белагаш деген жер турасынан» атты очеркте окьфмандарды Epric пен Обка уксас Томск
губерниясыныц батысы мен оцтустт аралыгындагы Тигерецки тауынан Алей деген взен ею жуз шакырым агып, Колмана дейпн селоныц
мацындагы Об су ына куятыны туралы мэл1метпен таныстьфады.
Алей езеншщ солтуст1кке бурылатын сол жагында Epric пен Обка
жеткенше кум твбел1 дала екен. Твбелерде карагайлы орман ескен.
Бул ормандар - Барнауыл, Щульба жэне Солтуспк орманлары болып
белшедь Сол тогайлардьщ мацайында еш он бес шакырымнан 80
шакырымга, ал узындыгы 150 шакырымга дешн созылатын Белагаш,
Соляная далалары жатыр.
Белагаш даласында орман аз болганымен жер1 шурайлы, епн ексе
мол ешм берепн жер екецщп баяцдалады. Бул даланыц астыгына
ез ешмдерш айырбастау уппн Семейдщ орыс, ногай Kenecrepi жэне
казактары, кейде Ташкенгген сарттар да кел1п турган екен. Олар
мунда ездершщ заимкелерш сальпггы. Дала мал ecipyre де колайлы,
сондыктан, оньщ тургындарыныц ие.тгшде мыцдаган ш л болыпты.
143
Малдарын кыста орман шшэде жаяды. Белагаш даласында кустар
да кеп екен. Даланьщ Шульба тогайына жакын жершде кун ыстык,
жауын аз жауатын жыддары кургакшылык болып, ш епрткенщ
кебетп кететип, шепрткелердщ шелгп, ескен егщщ кыркып тастайтьгны, мундайда тургындар малын жайлауга апарып, амал жасаган
екен. Очеркте кунарлы жердд укыпты пайдалана б1луге тэж1рибенщ
кажетпп, оны игерген тургындар мал ecipin, малды баска 6ip ешммен
айырбастап, нарыкпен айналысудьщ манызын тусшддредц.
1888 жылгы газеттщ 37-38-сандарында шетелдш археологгалымдардыц зерттеу жумысына окырмандар назарын аудару
максатында «Каспийден Самарканга шешн» деген такырьшта Француз
журналында жарык керген макалада Француз жазушысы, эдебиет
зерттеу nrici, Орта Азия тем1ржолыныц аллилу ына катыскан, Каспий
мен Самаркан аралыгында 1283 шакырым сапар шеккен, 1888 жылдан
Француз академиясыныц мушесл Вопоэ Эжен Meлысиордыц (18481910) керген-бшгендер1 жайында айтылады.
Алпыс шакырымдык жолда ушлген кумды керген жазушыгалым кум усгпндеп теш р жолдыд салыну мэнше кецш белЁгт.
Сейтсе кум далада бшкгш 6ip кезден аспайтын, кызыл-жирен тек
кана сексеуш агашы есепшн ацгарган, теселген темЁржолды сексеуш
сусьггпай устап туратындыгьш багамдаган. Дауылдарда темЁржолда
ушлш калатын кумды арпштын орыс солдаттары киямет-кайым
киындыктарга карамастан кажырлы да утымды жумыс icren, кепжшк
бос уакьптарын 6ipre еткЫп, елец айтатыны, елендершщ мазмуны
ел мен жер туралы екендипе танданганьш жэне олардьщ адалдыгын
ыкыластана жазган.
Францу здык галымньщ Ресей елшщтемаржол курылысьш салушылар киьпппыльщтарды бастарынан етмзгендшн байкап, бптсен юке
жогары бага береда. Табигатгьщ тылсымын адам езшщ акыл-ойымен
сезетшш жазушы: «Сонда сол жерде осындайдьщ болтаны (темф жолдыц
салынуын айтады 5KJB.) дуниеден емес, адамньщ езшен», - деп ой тушен.
Кецес дэу1рщде: «Бп табигаттъщ 6epepiH кутш турмай, одан алагынымызды 031М13 ецбекпен алуымыз кажет», - деген сезд францу здык жолаушы-галымыныц айтканынан емес, Мичурин айтты деп акпаратгацдык
кой. Эдщщкп касиет санатан француздык жолаушыньщ тубщде адалдык
пен эдшдос адамзат игшнтне кьпмет ететшш дурыс болжаган деп ойлаймыз. Оньщ адам ецбегтне катысты акикат кершзсш сипаттаган жолжазбасы бвдщ ага урпактарымыз аркылы бугшп кунге танылып отырганына
орай осылай деп багалаймыз. Газет шыгарушылардыц бул макаланы
144
Француз журналынан кепйрш, ездер1 жумыс ютейтш газет бетщде
жариялау аркылы жат еддщ немел жеке тулгасыныц ецбекшщцпн,
кажыр-кайразын, жалпы адамзаг кундылыгынан уйренуге замавдастарын
шакыруы ешршец тэдш болып отыр.
Жазушы одан api жол атырабьгадагы Каракум деген жердщ
окгусппнде арыктар казылып, су 6ер1лгенш, сондыктан, бул манайда
кок шеп шыгып, бау-бадпш ес1ршпешн айтады. BipaK, кеп узамай бул
арыктарды туршмевдер бузып, жерда бурынгы шел калпына келпрген.
Зерггеу пп бул манда кеппп журетш турюмендердац саны 130 000-дай
болганьга жазьпггы. Автордьщ ашуынша, турюмендер орыс жершен
repi, кебшесе Кызылбастар жершде (Персия аумагьшда) босып
журшт!. Француздак саяхатшы-галым осы сапарда эуелде орыстарга
карсы шабуыл жасаган Турюменнщ батыры Мактум Элиханмен
танысады. Оньщ айтуынша, ещне Караганда 40 жас шамасындагы
мактум Элихан батырды кеп сейлемейтш, 6ipaK, езгеш тывдап,
кеп ой туйетш, данышпан адам екен. Сейлеген сезше, тур-элпетше
карап, батырдьщ арыстандай ежеттшн ангару га болады. Орыспен
жауласып журш, акыры орыстьщ полковник игенд! кшм кигенше
карап, - француздак саяхатшы, - Ресей патшасы батырдьщ ещрдеп
беделш пайдаланып жургешн багамдаган. Жол сапарнамасыньщ
соцында орыс солдагтарыньщ арасында eici француз жптп солдаттык
кызметте журегий туралы жазады. Б1рак, француз тш н бшмегендактен солдаттар жазупш-зерттеуппмен ымдасьш сейлеснгп. Бул туста
газет жат елдеплердац де санасында казактьщ: «Бармасац, келмесец
жат боларсын», —деген сез1шц тэрбиелш магынасына сай улгтык
бауырмалдыктьщ болатындыгын окьфман ангарымына усынган.
1888 жылгы 39-санында «Кдзак жер1нде таудан алатын пайда лы
кэсштер» атты макалада казактар ез жершдеп пайдалы казбалардьщ
барын бшген, 6ipaK, оны казып шыгару жэне пайдага жарату
жумысымен айналыспаган, тем1рден жасалган кажетп куралдарды
баска журттан алган, - деп жазады макаланы уйымдастырьш, газетке
берупплер. Макала казактьщ кай ещршде кен байлыктары бар екендагш баяндаудан басталады. Атап айтканда, казак жер1шц шыгысы
мен оцтустшнщ аралыгындагы Кареткел оязы, Кереку оязыныц
оцтусттнде (Ka3ipri Майкайын кен байыту комбинаты с алынган
ещр болар Ж.Б.), acipece, Каркаралы оязыньщ аумагында мыс, куше,
коргасын жэне алтынньщ кендер1 бар екен д т жазылган. Орыс пат­
шасы бул табиги байлыктардыц келемш зерггеу ушш 40-жылдары
экспедиция уйымдастырьш, кен ендаре бастаган.
145
Орынбор губерниясынан шыккан зерттеу пплер 1815 жылгы жаз
айында Караторгай езеншщ бас жагындагы Коргантаудан (Торгай
enipi) коргасынныц кешн тауыпты. Коргантаудан 20 шакырым
кашыктыктагы Мыстау деген жерден мыс табылган. Сол уакьггта
Ш йрдеп улыкхар кеннщ шаш етектен пайдасын бш ш т. Мэселен,
Кекшетаудагы майор Новиков тапкан коргасынньщ 6ip пугынан 20дан 29 кадакка дейш коргасьш алганы туралы жазылган. 1816 жылы
Ci6ip орыс экспедициясы Эулиеата тауын бойлай агатын Терюаккан
езеншщ бойынан мыс кешн, ал Нура езеншщ жогары жагынан
мыс, куше жэне коргасын кендерш тапкан. «Попов деген кепес
облыстьщ куншыгыс жагынан, кен жаткан жерди жаксы бшетш Ьэм
сый алган казактардьщ кемепмен, кеп кепокпей-ак эртур.т кендер
тауыпты. Мыстьщ, кумгспц, коргасьшньщ Кддзылтау деген жерден
Ьэм Каркаралы дуаныыьщ эр жершен жэне Баянауыл о кругшен. Бу
жерден тагы да тас кем1р тауыпты», - деген акпаратты окыганда
авторлардьщ казак жер1нщ табиги байлыгыньщ барын ел тургындары
бше тура болмашы сыйлык алу ушш кеннщ жаткан жерш орыстарга
айтытт, бар байлыкты езге журпъщ пайдасына 6epin жагыр, 6i3 неден
кем болып отырмыз, бейкамдык психологияны жендп, 1здену, уйрену
керек емес пе дейтш ой астары ангарылады. Будан кешн кен орындары Майкебеннен (тас кем1р), Кзраеткелден (алтьш), Кекшетаудан
(алтын), Карагандыдан (тас кемф) табылгандыгы айтылады. 9ш м
жайьшда айтканда мынадай керсепаш келпршген: 1855-1856-1857-пп
жылдары 504 130 сом 42 тиын кураган 1 636 539 пут кен ещцршген.
1857 жылы казак жершде:
Алтыннын кеш —24
Кум1спн, коргасьш аралас мыстьщ кеш -44
Мыстьщ кеш -1 0 6
Темф кеш - 4
Тас кем1р кеш —22
Оргурш тас кендер - 6 жерде болган.
Барлыгы —206 кен орны табылганы женшде мэл1мет бершген.
Газет Ресей патшасыньщ Акмола облысындагы ведомоствосыньщ
ерекше косымшасы (1888-1893) болгандыктан орыс елшщ казба
жумыстарындагы табыстарын айрыкша керсету уппн макаланы казак
типнде де беруге ерекше мэн бершген. Макаладан бипмда, гылымды
игеру жолындагы haemc еддер арасын байланыстарады, тш п, элем
децгешнде ohlm таратып, едщ танытады деген угымды андауга бо­
лады. Казактарды езщ ершшек болма, 6ipey саган байлыкты экелш
146
ко кын -коны шьща тыкпаламайды, жер астындагы байлыктьщ корын
баскаларга керсетш берш, алган олжан 6ip кундак, яки 6ip айлык, туган
жердщ табигаты эр адамньщ куш-куаты, акыл-ойы, осуi мен eHyi, муны
ескермеген кес!ршкке аларады, халыктьщ халыктыгын танытудьщ
жолы 6ipey - ол бшмдену жэне гылым жолына тусу, ел тарихын зерделеу деген ойлар мэтшнщ мазмунынан айкын байкалады.
Газеттщ 1888 жылгы 50-санында ел мен жер тарихына кагысты
такырыпты жалгастыру максатында «Закавказ жагында ед алгаш таудан кэсш кылгандар турасындагы сез» атты Нух пайгамбар дэу1ршен
6epi келе жаткан адыз-энпме жарияланган. Алагез тауыньщ Кдрабак
жотасыньщ онтуспк жагынан Караганда Кьгзылбас журты тарапындагы
(Персия) Киамго деп агалатын бшк жотаньщ формасы Арарат т^ ы на уксайды екен. Армян жургыньщ бурынгыдан калган сезшде Нух
пайгамбардьщ кемеа токтаган жер осы тус дейтш кершедг Сол шокы
Арарат тауынан темен жылжыган кезшде 6ip таудьщ тебесше соктыгъш,
тау eicire белшшг! Сол бвлшпен т ^ idci кесюншдей болып кершеда. Кемеге де аздап закымтшпп. Мусылмандардьщ ашуьшша, Нух пайгамбар:
«Инак буда дат»,—деген сеад айтыпты. Ол «Осы жерде тау екен», - де­
ген сез. Сол Инакгы армяндар Инак тауы, Жылан т ^ ы деп агаты . Нух
пайгамбар кемес! жузш келе жатканда кургак жердо керш: «Еревума»,
- деп айгайлаган. Еревума - кургак жер деген магынаны бщцредд екен.
Сол жер Еревума деп аталган, осы жерге сальшган кала да Еревума
деп аталган. Бул кунде, - дейда макалада, - каланы Ереван деп атайды.
Кейш сол арата Аркур (жем1с екп деген сез) дейтш кала салынады.
1840-жылы жер сшашс1нде тас-талкан больш кала кираган. Топан суы
таусылган сон Нух пайгамбар Нахичеван деген калага келшп. Нахичеван деген сез «алдьщгы турак жер», «эуелп мекен» деп аударылады.
Нух пайгамбар отбасы балаларымен сол жерде узак уакыт мекен етеда.
Халык аузьшда Нахичевандаты Голпен деген туз пп>1гатьш жерде Нух
пайгамбар жумыс icremi деген сез бар. Авторлар макалада осы жерде туз
ешцршген белгшер, тастан жасалган балталар жэне баска турт куралсаймандар табылганьш атап керсетеда. Ол курал-саймандарды тузы бар
жерда бай кап журепн бакььлаушы Бейер 1870-жылы тапкан деген дерек
береда. Бурынгы замандаГайсагалиаэлексаламтуганнан 900 жыл бурын
армянньщ тулама талымы Муса Хоренскийдщ (IX гасырдагы белгш
тарихшы) ece6i бойьшша топан су Гайса галиа элексалам туганына 3750
жылдай бурын болгандыгы женшдеп дерек те бершген.
Газетшшер адыз-эцпменщ e3i адам киялы дуние кубылыстарын
багамдаудан кейшп бейнелер, сол бейнелерда ажыратуга, кппкентай
147
мен улкен белшектердщ ерекшелштерш угынуда ш еш ске жетелейтшше мэн береда. Сол кезецнщ галымдары «Кавказ» деген сездщ
грек тшшде «жанады» деген магынасы екен деп байлам жасаган.
Эльбрус тауындагы вулканный аткылауы оган дэлел етш бершедт
Эльбрус тауыньщ бшк шыцьшан вулкан аткылаган Казбек, Арарат
жэне баска таулар кершей екен. Вулкан аткылаган таулардьщ белпсше
Караганда, осы ездрде жаратылыстъщ сонау еткен кеп жылдарьшда
бфнеше мемлекеттер мен халыктар дуниеге келш, кеткен болар де­
ген болжам да дуниетануга жетелейтш р ы м больш табылады. Сол
кезецнен 6epi 56 гасыр enrimi, Заквказьеде Нух пайгамбардыц упшпш
урпагы Иафастьщ т^кымы мекендеген екен. Осы ещрде кен ен/Црт,
6ipiMeH-oipi согыскан ерлер коныстанган.
«Кавказ деген уйыктап жаткан сулудай, оньщ асыл казынасын
урылар алып кеткен. Сол асылдары евдрдщ халкын асыраган, ecipreH.
Осындай берекела сулуды оятып, ещрда жацарту жайында еш им
ойламаган, жайбаракаттыктьщ салдарьшан кавказдьщ байлыгын езге
журт пайдаланган, 6ipaK, байлы к кетп деп кайтыру басты мэселе
емес, ец езекп мэселе кол кусырып карап журмей, уйикгап жаткан
ср у т а жан беру», - деген ойлар ацыз-эцпметц тую т. Газепшлер
ацыз-эцпмет: «Ишаратпен жазылгандытын окьфмандар пайымдаса
екен», - деген накты максаттарын айтып аяктаган.
1888
жылгы 50-саныда газет «Орта Азия жэне Кытай» такырыбы
бойынша Орта Азияньщ жер байлыгын пайдаланушылар туралы Ташкенттен шыгатын «Каспий» газетшде жариялатан шагын макаланьщ
KennpMeci бершген. Кдзфп «Жарияланган жайга кайта ораламыз»
деп финишинт эдгсщде бершетш айдар тэр1здес уйымдастырылган
атаулы макалада Турккгтан ещршдеп кум1с, кортасьш жэне мыс
кендершщ корын Мемлекетпк мулле министрлт, ещрщц эшмпплш
бшш отырганымен, оны кэешкерлерцщ болмау ына байланысты толык
игеруге Kipicneft отырганы сынга алынады. Макалада жерхгшей
шагын купецтер мен шенеунпегер мемлекеттен субсидия алып, кдзба
байлыктарьш ендаргеш, 6ipaK, одан мемлекетке пайда туспей, KepiciHше, шыгынга ушырау ына орай мемлекет Москва аумагы мен жергшкп
жердей калталы кэешкерлер шыга коймаган соц шет инвесторларын
шакьфганы женшде акпарат бершген. Оган Бельгияныц Kdcimcepi
1 200 ООО тецге (5 млн франк), ал францияныц Kdciracepi 2 500 ООО
тенге (10 млн. франк ) децгешнде инвестиция салу ушш бэсекеге
туейгп. Бул туста коймаларында сандык толы акшалары бар Москва
евдршщ орыстары сем1рген аюдын кыста унпрше Kipin, табанын со■ь
148
рып отырганындай козгалмауы да ангорлар сынына тускен. Макала
ертепдеп айтылатын: «Муртымнан агып, аузыма туспеда», —деген
жалкаудыц сез1мен аякталады.
Сонымен катар, газеттщ каржы жэне саяси кожайындары мемлекет ipreciH ныгайтудьщ кайнары бодандыкка тускен Орта Азия
еддершдеп жер асты казынасын игеруде тшмдалиске жетуде жерплисп
адамдар арасындагы кабшеттшерш пайдалануды да ойластырган.
Алайда, баспасездщ релш аки кат ыркында пайдалану га бекем кимыл
жаеаган орыс демократтары жэне олардьщ рухани колдауымен енда
гана Ресей кещ еттнде керше бастаган казак arapiy шылары билле жетейне толык бершней жок. Олар когамдык epicriii оцгайлы кезенщерш
байыптаи, тарихи дэ йекте мел ердi угымды пайдаланып, азаттыкгьщ
сара жолы—бипм мен гылымды уйрену ге, ескелец ем1ртануга бекщщ,
соньщ нэрш букарага жепазудд ездершщ парызы санады.
1888 жылгы 52-санда газеттщ арнаулы Tirtnrici «Русские ведомос­
ти» газетшен аударган Ресейдщ Орта Азияны отарлау саясаты туралы
француз саяхатшысы, жазу шы Вопоэншц Парювде жаеаган баяндамасынан узшдд бершген. Узшдшщ: «Б1здщ казак газетшщ 51-нем1ршде
айтылып едд, кыска кылып жолаушы Вопоэ дегеншц Париж шаЬарьшда
айткан сездер1 турасыцда. Орта Азиядагы орыстар турасында. Сол
айткан сездерш 6ip газетке жазып туратын адамньщ аныктап бэдщрут
бойынша, толымды кылып, осы жерге жазамыз»,—деп баегалуы газетте
бурын KOTepiлген такырыпты одан 9pi жалгастырып, мэселенщ мэнш
айшыкты керсетуде финишизм эдкп тагы да колданылганын керемп.
Францу здык галым Орта Азияньщ (бурын Арал-Каспий бассешш
деп атаган) XVII гасырга дейшп тарихи георграфиялык мэл1меттерш
кыскаша бере отырып, осы кезецнен кешнп Ресейдщ ещрге кезкарасы
мен карым-кагынасы жайьшда ез пшрш айткан. Оньщ айтуынша, Орта
Азияньщ географиялык жагдайы, тургьшдарыньщ мшез-кулыктары,
салт-дэстурлер1 Батые пен Шыгыстьщ аралыгындагы кегар сиякты
жакьшдастьфуга колайлы, эрине, niicipiH ол гылыми емес, езшщ
алгашкы болжамы ек ен д тн атап керсеткен. Петрдщ акылы бул
п т р д щ магынасын жан-жакгы пайымдауга ж етаз 11гп. Батыстан жер
алуга колы жеткен Петр патша Шыгыска да кез сальш, оны билеудщ
амалдарын карастырады. Ресейдщ алгашкы Орта Азия ещрше жаеаган
экспедициясы Петрдщ тусьщда уйымдастьфыльптгы. Француз галымы,
саяхатшысы Вопоэ орыстардьщ Шыгысты игеру ойларьшыц Ресейдщ
Кырым согысынан кешн Батые жактагы жер1 езше калган соц, дереу
Шыгыстагы шекарамен шугылдануды бастаганын, атап айтканда,
149
1864 жылы Т аш кен т, 1868 жылы Самарканда езше карагып, 1873
жылы Хиваны косып алгандыгьш баяндаган. Ресейдщ Орта Азиядагы
жаяа табысы, - деген одан эр! саяхатшы-гатым, —1880 жылы С коблев
бастаган орыс эскершщ жещсл Мерва каласын жаулап алуынан, соньщ
нэтижес1нде сол жылгы кекгемде пайдалануга берЁлген тем1р жол
‘ Еуропага тура жол ашылуынан кершедо.
Саяхатшы Вопоэ одан api ез1юц баяндамасында орыстардьщ
колонизаторлыкка кабшетплшн ныктап айтып, француздыктардьщ
Алжир мен Индиядагы багынышты елдердщ халыктарын жэб1рлеп,
дерекипк керсететшш сынап, бул мэселеде орыстардан уйренуге
мечзейд!. Мэселен, орыстар турюмендерда жаулап алганнан кешн
алгапщыда оларга карсы согыска катыскан туркш еннщ оатыры
Мактум Элиханмен уагадаласып, ездерже кызмет етуге кендоргешн
айта келш, орыстардьщ едщ бодандьщта устау саясатында сол
халыктардьщ беделд1 адамдарыньщ ыкпалын пайдалану айласын
Француз б и лтн е улп етш керсеткен. Орыстар жат елдщ байлыгын
пайдалануда халыктар психологиясьш, ежелп дэстурлерш зерттеп
алуынан француз елш енеге алуга шакырады. Бул ретте ол Орта
Азияны Батыспен байланыстыратын тем!р жол салу аркылы Ресей
шыгыс ещр1ндеп мактаны арзан багамен тасымалдауга кол жетюзгеюн, болашакта олар токыма ендарюш дамытуга зор мумюндш
алгандыгы экономнканы дамыту багытындагы улкен жеттстш деп
санаган. Бодан елдщ байлыгын иеленудщ басты rocim каржы салу
(инвестиция) аркылы игершген ешмдо ез пайдалары упин сыртка
шыгаруды орыстардьщ капитализмнщ ед жогаргы сатысы империа­
лизм денгейшде жетш мецгергенше назар аударады. Осы туста ол Орта
Азиядагы минералды су байлыгы мен мунайдьщ мол коры Ресейдщ
экономикалык даму болашагыньщ Kepimci екендапне токталган.
Елганудьщ, жерганудьщ жэне когамтанудьщ шлыми жуйесл жанжакты карастырьинан, мемлекеттер дещейщде усынылган бул жарияланымда билхк иелершщ, сажлппылардьш. галымдзрдын, мамавдардьщ жэне
карапайым окырмандардьщ назарын когамдык курылымды, когамдык
катынасты жетиструге байланысты шарттарды зерделеуге, тшсп шеппм
жасау га бедда бекем буып idpicy кажвттшп тиянакгальш бершген.
Батые елдерщдепдей нарыктык катынастьщ орньгга коймаган
кезецшдеп орыстардьщ inrepi кддамдык алгы шарггары айтылган атаулы жарияланымда экономнканы дамьпуда жергшкп тургындардьщ
кара кушш пайдалану максаты бар екендпл керсетшген. Баяндамашы
жер байлыгын игеруде ешршец прагматика (эрекет) жасау га мемле-
160
кет баяу, ал ж ергш кп тургындар енжар кимылдап отырганын атап
керсетедд. Сондай-ак, баяндамадан билисгщ аузына караган бодан елдер
журтьшьщ езшддк ерисгщ, шыгармашылык ердапц тумшаланып, Tiirri,
экономикальщ, элеуметпк санасыньщ жетше коймаганына байланыс­
ты niicip де орьш алылты. Fалым-саяхатшынын зерттеу жумысынын
корьпындысына байланысты полыми саралтамасы мемлекет басшыларына гана емес, сонымен катар, кальщ кауымга ой салатыны сезси. Бул
жарияланымнан ел болайык дейгш сана иелерш казактьщ: «Дуние куст,
жепозбедщ, кашсац кугкэрмайды», - дейтш парасатты елдщ атеу метпкэкономикалык туткасына ие болу жолында кол кусырып карал отырмай,
халыкгыц ем1р-т1ри1шгщдеп дэстурш тэжфибеш заман талаптарындагы
зандылыктармен салыстырып, вдену, бглу, тану кабшетгерш жетщщру ге
умтылудьщ куш келгешн ойлауга жетелейтш угым да ацгарылады.
Ж арияланымныц гылымилыгы накты ф акп лер непзш де
жеке тулганыц даралыкка (индивид) жету1 когамдык дэрежеде
ойлауга беШ мделуМц, дагдылануыньщ алгашкы баспалдактары
психологиялык, педаго ги калы к нысандар аукымында жетше*лнд1п
айгакталган. Материалдьщ орыс ттлшде дайындалып 6epuiyi жэне
оны казак тш не аударыльш жариялан>гы да орыстар жэне жалпы
бодандыкка тускен халыктар болашактарьш ез дщдер1 децгеИнде
пайымдауга мумкщдж бередь
Француз саяхатшысыньщ баяндамасы 9p6ip кабшетп адам ез
халыкыньщ ддлш, е л д т н сактаудыц амалдарын мекендпс, аймактьщ,
я гни локалды аландар аукымында, когамдык мумюнддктер шепнде
карастыруга ой турти болады. Бул материаддан Демокрит (б.д.д
460-370) айткан: «Парасатттыка уакыт уйретпешц, оны тшстт
тэрбие мен табигат уйретедц» [39], Аристотельдщ (б.д.д. 384-322)
тэрбиенщ мемлекет тарапьшан журпзшуш 6ipimni орынга койган ой
тужырымдарына, А.И.Герценнщ (1811-1848) Ресейдеп педаго гикалык
жацару халыкгыц ар, кукык жэне азаматтьщ касиеттерш дамьггуы тшс
деген кагидасына сэйкес сол кездеп орыстьщ демократшыл ойшылдары мен казактьщ окыгандары газеттщ когамдык катынастьщ мэнш
байыптаудагы релше жете мэн бергеш ацгарылады.
1889
жылгы 8-санында газет Париж каласьшда салыньш жаткан
ец бшк Эйфель мунарасы туралы «Дуниедеп ец бшк уй», «Аралас»
деген такырьш бойынша акпарат жарияланган. «Париж шаЬарында
осы кунде Эйфель деген уста салган 6ip мунараны icren больш келедд
дейд1. Соньщ бюкпг1 140 жарым сажьш болады дейд1. Сол Париж
шаЬарындагы 6ip ец бшк деген ллркеу сол мунарадан 5 кайтара аласа
161
дейда», - деп басталган бес жолда элемдеп ец бшк мунараныц бюкгхп
Париждеп бурынгы элемдеп ец бшк пнркеуден бшкппмен салыстыру
аркылы дэледценген. Макалда, б1р1шшден, оньщ курылысын салып
жаткан уста Эйфельдщ ш еберлт мен тапкырлыгына риза болган
француз журтшылыгы элемдеп ен бшк мунаранын Эйфель деп аталуы,
екшлпден, еркениетп ел азамагын курметтеу жэне мэдениетшщ есущ
дэрштеу —аоамзагка ортак азаматтык, дарындык касиетп окырман
санасына уялату деп бiлeмiз. Yшшшщен, элемдеп ен бшк мунарага
жумсалган каржы 1.250 ОООтенге, Француз акшасымен есептегенде
250 ОООалтын монет екен. Ол алтын монеталарды б1ршвд устше 6ipiH
уйгенде 140 жарым сажын ен бшк мунарадан азырак бшк болады
деген факгшер келпршген. Еддщ экономикалык дамуын керсететш
каржылык-экономикалык мундай факплерда угымды пайдаланганы
женшде акпарат беру аркылы Францияда акпарат таратудагы
газептлердщ ерюцдал мен танымдык децгейлершщ ескелецщгш
корсетеда. Францияда 6ipiHnn алталык «Газет» деген атпен 1631 жылы
шыккан, кеп такыр ыптар камтылган, жогары эдеби децгейде тура кгы
жэне узак уакьгг шыгып турган. Ал 1777 жылы Францияныц 6ipimni
кунделйеп шыгатын гаэеп жарык керген [39].
Макаланьщ ер екш ел т акпараттыц дер кез1нде бер 1лу1нде.
внегелш, тэрбиелш мэш аса зор курылыстыц 6ipereftrari - бугхнп, XXI
гасыр талгамы мен талап денгейшен сай келш турганы да макаланьщ
мазмундылыгьшьщ елше Mi.
1890
жылгы 33-санда Кдркаралы жерше орыс галымдарыныц кен
корын одеспру максапгындагы сапарлары жазылган «Кдркаралыдан хш»
такырыбы бойынша «Дала уалаяты» газетшщ особое прибавление к
Акмолинском областным ведомостям (1888-1902) косымша бетщце М.И.
деп корреспондент кол койган орыс тшшде жазылган макаланьщ яудярмасы орын алыпты. Макала ндеясы - орыс мемлекетшщ куш-куагын
бэсекелеспкге батыстан калыс пай экономикалык даму кезш барынша
тшмда павдалануга жумылдыру. Бул максатка жетуде бурын дэстурл1
кешпел кэсш непзщце тек кана мал еарумен айналыекап бодан еддщ
тургыцдарын кебipeK отырыкышылыкка кеш pin. тургындардьщ турмыг
денгешн жаксаргамыз деген урапды прек елеен. Жер асты кя-rfja пяркт
зерттелмеген Кдркаралы ешршщ тургындары орыс галымдарыныц келущ жаксылыкгьщ, байлыкгьщ бастры деп умптенеш деген онды автор:
«Вообще в нынешное лето Каркаралинскому уезду посчастливалось
- чувствовалась жизнь, велись речи об интересах более крупных, чем
повседневное уездное житье», - деп корытындылайды.
152
Бул пшрдсн Ресей Патшасыньщ саясатындагы басым багыттагы
стратегиясы отар едцердеп байлыкты барынша кеп пайдалану екендап
айкын коршеда. Газет иелершщ езшдж осындай саясн козкарастары
болганымен, макалада когамтанудын, елтанудьщ алгы шартгарын
карастыруга ниет! бар жергш хп тургындар ой бвлерл1к нышан бар.
Ол нышан - кажетп лж педагогикасы карастыратын танымдык. еюннл
сезбен айтканда, бул ретте адамды енегелш нормаларга талпындыратын кажетплш педагогикасыньщ обьекткл.
1891
жылгы газеттщ 21 -санында еткен немфлерде жарияланып
турагын археологиялык казба жумыстарыньщ нэтижесше байланысты
«Жер астындагы калалар» такырыбы бойынша макала бар. Макала
зерттеупплер ушш казф де дереккез болатындыгымен кундм
Онда мынадай:
1. Археологиялык жумыстьщ маныздылыгына агылшындард ын
ерекше кещл б елетш д т, максатынан шыгу уппн олардьщ Орта
Азия ечф 1не келу1, атап айтканда, Англиянын эскерн кызметкер1,
лейтенант Бойер бенгальдак азнаттар когамына Шыгыс Турыстанныц
куншыгыс жагынан епшм бшмеген, зерттелме ген кене каланыц орны
табылганьш баяндайды.
F
2. Ол кала Ш ах-Ярдыга жакын жерде болтан жэне Fайса
FалейЬисаламга дейшп алгы гасырдагы парсы журты эпосыньщ кешпKepi, батыры Индия журтына жаугершшкге кайтыс болтан Рустамньщ
замандасы Афрасиабтьщ бнлш тусында салынгандыгы.
3. Парсы елшщ еркендеп турган заманында салынган калан ьщ
баска калалардан озгешелМ кала га жер устшен мргенде жер астында
жасырын кала какпасыньщ болгандыгы, уйлердщ эркайсыныц кендш
уш кезден гуратындыгы жэне уйлердщ тебесгае эргурл1 тастарды
ойып орналастьфганы.
4. Зертеупп агылшьш эскери кызметкер1 Бойер бул мацнан кфгангген салынган курылыстардьщ кеэдесуше орай тагы да бфнеше
калалар болуы м ум кт деген болжам айтканы.
5. Башняньщ жаньшан 56 кайьщньщ кабыгьша снямен жазылган
кене замангы кол жазба (манускрипут) бар екендап, узак жагщандыкган
бел rici кешкен бакырлардьщ табылу ы жэне ол жазуларды агылшьшдар
индо -са нскритско -татар жазулары болуы мумюн деген болжам айтуы,
ейткеш, мысырльщтар Еайса Fалеййисалам шыккан уакьптан 6epi
Хотан жэне Кдпщар тургьшдары сиякты осы тьтде сейлегендап.
6. ТабьотаноргаерVIIгасыраынбасьщдашГайсаЕ;атейиашмшыккзннан
кейшп Тибет алфавиншуксайгьщдьнъ1тураль1дерекгфорьшатган
153
Бул зерттеу б1здщ заманымыздьщ галымдарыньщ болжамдарын
гылыми непздеуге тольщ мумкщдж бередх деп ойлаймыз. Осы орайда
филология гылымдарыньщ дркгоры, профессор, Кэзакстан Мемлекетпк
сыйлыгыньщ лауреаты Мекемтас Мырзахметулы, А.Иасс^и атындагы
ХКГУ Тараз институты гылым орталыгынын директоры Бактияр
Эбищэулы «Кдзакстан - хас сак мемлекетшщ Myparepi» деген гылыми
макаласында: «...б1здщ заманымыздан бурынгы 625-626 жылы Иранда
елпртген хас сакгар билеуппа Афрасиаб - Алып Ер Тона (кашкарлык
Махмуд «Лугат-ат-тур1к» аггты ежелп турж сездптнде «Товд» немесе
«Тонга» пшц алып жыгатын жолбарыс тэрадд ад екендшн тусшдареда»,
—деген лакаптагы сез TipKecrepi казак халкьшьщ батырлар туралы
«Арыстандай айбатты, жолбарыстай кайратты» деген мадактау ыньщ
ертедеп 6ip нускасы екендш кумэшлз, —дел жазады. Сонымен катар,
М.Мырзахметулы мен Б.Эбшдэулыньщ гылыми енбекгерщде: «Осыдан бхрнеше жыл гана 2000 жыддыгы ЮНЕСКО шеппмшен тойланган
Тараз каласыньщ как ортасында Оулие ата {фрахан мазары тургандыгы
белгш. Сол эулие атамыз сиякгы Шыгыс Турюстанды, Орта Азияны
бфнеше гасыр билеген букш Кдрахандар эулетт - кене хас сактар
каганы Афрасиабтъщ тжелей урпагы. «Диуани лугат-ат-турж (Турж
создал) деген атакгы шыгарманьщ авторы капщарлык Махмуд та сол
К^рахан эулетшен шыккан. Оньщ экезд—Кусайын, атасы—Мухаммед,
ал бабасы - МэуреннаЪрды жаулап алган Харун болса, аргы бабасы
Сулеймен Бура хая - Кашкардьщ iprecbiaeri Артуш каласында суйеп
жаткан. Сэтж Бура ханныц баласы. Мше, осыкдай текп кашкарлык
Махмуд езшщ жогарыда аталган шыгармасында «Кдшкар шаЪары
Ордакент» деп аталды. Бул хан турагьш орда - астана деген угымды бшдареда. ШаЬардьщ ауасы таза болгандыкган Афрасиаб сонда туратын»,
- дел атап кврсетумен 6ipre, Афрасиабтъщ А льт Ер Тона екенш жа­
зады» [40], —деп накгылайды. Макаладагы парсылар б и л т тусында
кала салынгандыгы туралы деректеп Афрасиаб —И ранды жаулап
багындырган, 28 жыл бойы парсыларды билеген хас сактардыц каганы
екендшн айтуга болады. Бугая Грек тарихшысы Геродоттьщ «Тарих»
ал ы ютаптарьщдагы деректер, К^ьггай, Араб жэне казфп замангы казак
тарихшыларыньщ тарихнамапары дэлел болады.
Турж 6eicrepi шпнде атын асырган,
Алып Тоща Ер ezu, куты тасыган
...Зерек, дана кенш сара, cepi еда,
Ж упы жалган елге тутка ер еда.
164
Тэжиетер оны Афрасийаб атаган,
Елдерге о л кеп жаксы лык ж асаган..., - деп жазылган Ж усш
Баласагунныц « К у п ы билк» дастанында [41].
Ал галым Турсын Журтбай: «Солам мен Тур билеген Рум мен
Туран мемлекет! - жеке-жеке дербес ел. ...Турдьщ улы - Пашанг. Оньщ
улы Афрасиаб. Иран мен Туранньщ арасынддгы епгпк Афрасиабтьщ
тусында тута ныл барып басылды» [42], - деп жазады.
1893 жылгы 12-санында газет «М амаевка» деген такырыпта
Ш ымкснт оязына карасты Арыс езенш щ бойынан кене О тырар
каласы ньщ казбалары ны ц жанынан Арыс езеш ш ц оц ж агы нан
6ip жумбак куры лыс табылгандыгы туралы мол1мет ж ариялаган.
Окыган 6ip казактьщ айтуынша, табылган жэдагерлердщ ш пндеп 6ip
монетадагы жазуга Караганда Бабыр султанньщ кезещ ндеп корган
табылган деп болжам жасалады. Кене замандагы кымбат заттарды и м
кер1нген альш кстпес ушш табылган корганга мемлекет камкорлыгы
жасалу к а ж е т т т женш де усыныс айтылган. Табылган кене к^ляляр
мен коргандарды мемлекет камкорлыгына алуга байланысты алгашкы
ресми усьшыстьщ жасалуы казак тарихьш зерделеуде сакталган кунды
дерек кездерш ц 6ipi больш саналады.
£
1894 ж ы л гы 3 8 -с а н ы н д а д а г а з е т е з д е р ш щ т у р а к т ы
такырыптарьшыц oipi —саяхатшылар кызметт жайында материаддар
берш пш . Атап айтканда, макалада «Менхужинов Ьэм Уланов» деген
орыс саяхатшыларьшьщ К^ггай сапары баяндалады.
Одан мьшдай:
- орыстьщ Менхужинов жэне Уланов деген саяхатшылары Астраханнан Пекинге деш н таудан еткенде ыстык пен суык кезектескен
киьш сэттерде кездер1 мен кулактарынан кан аккан тустардан ямян
калып, Тибеттеп Далай-Ламаныц ордасы турган Хласса (каз1рп атауы
JTxac) каласына 14 айда жеткеш;
- Жолда 6ip ай жургенде сайын далада 6ip де 6ip адам кездеспеген1, кездесе калгандары каракшылар болгандыгы;
- Тибет уалаяты XIII гасырдьщ 1200 жылы К^ытайга карата ннан
6epi шетеддак адамдардьщ бул ендрде болмаганы, ал К^ытай басшылары еуропалыктардьщ келуше кызганьпп жасап, мукият бакылау
орнатканы, ал ресейлж ежет eici саяхатшы монгол т ш н жэне дэстурш
жаксы бшепнддктен ездерш моцголдар деп таныстырганы;
“ Далай-Лама екеуше багасы 7000 мыскалдай KyMicKe тец буданыц
120 томдык шаригат кггабын сыйга тартканы, олар ездершщ акшасына
20 туганак (тюк) идолдардьщ шаригат кггабын с атып алганы;
155
К екнер ж эне Овргусттк Кытайдан П екинге дейш 15 ай жол
жургеш, барлыгы осы саяхагта 2 жыл 7 ай сапар шеккеш жайьщдагы
акпараттар ттзбесш керемп.
М акалы н ы ц идеясы — текты Ё ктщ , р у х ан и ку атты ц e3i
киыншылыкпен бетпе-бет келш , оны жецудщ амалын уйренуге
бешмделу удеркп негазшде тез1мдцлжке жеттазетпйн, ал тезьмдипк
танымга жетудш баспалдагын (кагидасын) жасау га мумюндцк беретш ш керсету.
Макаланьщ тарихнамалык мэш еш рш ец. Тибет елшщ тэуелслздж
жолындагы куресп бупнге дейш жалгасып келедц. 1959 жылгы 10 наурыз Тибет тарихындагы K acipeni кун болды. Осы тарихи окигадан
кешн Тибет буддасыньщ лидерЁ Далай-Лама XIV елшен кетуге мэжбур
болып, оган саяси баспана берген Ицдшвга коныс аударады. вздерш щ
лвдерш е 80 мьщ тибетйктер косыла юетедц. Кдз1р Индия нын Дхарамсала каласында премьер-министр Самдонг Рикпоч баскаратын уммет
орналаскан. Далай-Лама аксуйектж посты токтатуга шеппм жасаган
2002 жылга дешн диаспораньщ рухани жэне саяси басшылыгын косып
аткарды. Осы кезде накты расталмаган мэлш еттерге суйенгенде тау
мемлекетшщ 6ipereft мэдениетш сактау максатында Тибетке Кыгай
курамындагы автомиялык а>дан мэртебесш беру жешнде Кытай б и л т
мен Далай-Лама арасында келгсш сез ж ал тасканы айтылды. Пекинде
Кытай б и л т пен Далай-Лама диалоп оньщ Тибеттщ тэуелс 1здш ту­
ралы идеядан кайтыну м у м к ш д т «сез туршде емес, накты ic жузшде
жузеге асады» дейтш устанымды катан сактап отыргандыгы да баяндалады. К?СР ресми устанымы - Тибет Кытайдьщ ажырамас б е л т деп
санау. Ал Батыстагы 6ipKarap елдердщ бул устанымды ресми турде
таныганымен, Тибет бурын тэуелслз мемлекет болды, оган Кыгай
эскер1 оккупация жасады деген niitipjiepi де жок емес.
2008 ж ы лгы 12-13 науры зда Тибетт1ц орталы гы Л хаста
тибетлтктердщ т ш р ш ш е , Кытай оккупациясы на карсы , кейб1р
мэл1меттер бойынша, Кытай Коммунистах Партиясыньщ Тибеттщ
рухани жетекпшл Далай-Ламаны айыптауга мэжбурлеген саяси агарту
курсьш епазбеудц талап еткен карсылык толкуы em i. Бул толкуды
Кытай б и л т куш керсету аркылы токгаткан [43].
2008 жьины 1 сэу1рде Алмнгы халыкаралык эуежайына арнайы
рейспен Пекиннен Алмагыга Олимпиада алауы жепазщщ. Кдзакстан
тарихындагы тучгьпп Олимпиада шеруi уйымшьищыкген етизщщ. XXIX
Олимпиа Ойындарыньщосы алауы бес курылыкгьщ 22 каласын аралап, 130
кунбойы 137 мын шакырымдай жол журш, 2008 жьины 8 тамыздын кеппа
156
сагаг 20.00-де Пекивде туганды. К)ытайда еткен Олимпиада карсацыцда
тибетпкгер тэуелсвдщ уппн толку га дарсы жасаган кдгыгездцске орай
Олимпиада алауьшыц uiepyi кез1цдеп Батые елдершдеп тибегпкгердр
жакгаушылардыц наразылык эрекеттер1 К^ыггайбасшыларыныц алгашкы
устанымдарын езгергщ, тибетпкгермен децгелек стел басьщда энлмелесу
мумкщддтне келю1м беруге мэжбур e n i.
Г азеттщ 1985 ж ы лгы 24-сан ы н да «Г ригорий Н иколаевич
Потаниннщ Акмола облысындагы Кекшетау оязына баратугьшы турасынан» атты жарияланган тарихи этнографияльщ материалдарды
жинау максатында казак елш аралау сапары алдындагы бул макалада
Kicuiiri мол, 61л1мд1 саяхатшы екендап Г.Н.Потаниннщ С1б1рия, Мон­
голия, Тибет, К,ытай елдершде болганда айкындала тускендш баяндальшты. Ецщ казак даласьша келгенш, хальщты езге жургка таньггарлык
дерекгер мен дайектер жинайтынына сешм бщщрш, ау ыл-ау ылда оган
1лтипат бщщрш, «Сыйга сый, сырага бал» устанымы бойынша
дэстур1нде курметтеудщ кажеттил жайында акпарат бередд,
1895 жылгы 31 -санында «Француз журтыныц кыр елше п п л ^ рн
жолаушылары» деген такырьпгга бер1лген шагьш макалада Француз
офицер! Виконт-де Кювервильдщ казак елш щ тарихын, этнографиясын зерггеу максатында келгеш жеш нде акпарат бершген. Кудяи
бурын осы еддщ барон Де-Бай деген саяхатшысы бвдщ елдщ тарихын
зерттегешн (ол Италияны, Испанияны, Португалияны, Ангаияны, Австралияны, Ш вейцарияны, Венгрияны жэне Данияны аралап жэдцгер
жинап, батыстыц тарихы мен дэстурш зерттеген) окьфмандар назарьша усынган. М акаладан жертану саяхаты езге журттыц eMipiH, та­
рихын, мэдениетш жэне салг-дэстурш бшуге бешмдеп, халыктар дьщ
езара карым-катынастардыц нэтижесш де адамзат кундылыктарын
игеруге жол ашылатыны, мундай мэдени байланые бастала калса ожыраймай, тосыркамай, сескенбей, окшаулануга тырыспай казак дшшщ
децгейшде ынтымактасуга дайындалудыц каж етплш ацгарылады.
«Дала уалаяты» газетш уйымдастырып, шыгару барысындагы
кызметкерлершщ мундай тужырымдамасы (кондепциясы) ХУШ-Х1Х
гасырлардагы орыс философы, ойшылы, данагеш Лев Николаевич
Толстой (28.08.1828 —07.11.1910) айгкан: «Философияныц максаты
адам езш калай калыптастыратыньш корсету . Бфак, ядямда коршаган
орта бар, адам когамда ©Mip суредо, олай болса, философия адамныц
баска кгсшермен карым-катынасын аньщтауы тю с. Егер эрб1р адам
езш щ гана игш ш не умтылса, оны езш ен аулак жерден im ece жеке
адамныц муддес* табылады, 6ipaK, осы тустан женазддк басталады.
157
Егер адам езшщ жетшуше умтьшса, онда тэрпп оузылмаиды, вйткеш,
ол кайтарымы болатын баска б1реудщ калаганындай ic кылады» [44] ,
—деген дуниетанымдык фил о софияньщ ем1ршенд1к пайымымен
мазмундас угымга жетелейда.
1899
жьивгы 13, 14-сандарынан «Кытай Ьэм оньщ халкы» деп
агалган макала орын алыпты. «Кытай кеп уакытка дешн баска журтпен
араласпаган ел ед1. Сондыктан, еуропалыктарга беймэл1м, жумбак ел
болып келдт Ецщ сауда мен саясаттьщ кажеттлт Кытай мен еуропальгк
мемлекеттерда карым-катьшас жасауга кол жетудщ нэтижесшде Кытай
осы у акытка дешн кандай ед1, сол сакталган каллында зерттеу ге
мумкшдж туда. Казак окырмандарын кытайлыктар ешршщ таргымды
жактарымен таныстыруды максаг еттж», - деп басталган макалада
Кытай ел1 ту ралы казак окырмандарьша жаца мэлшет усынылуы осы
nixipiMi3re дэлел болады деп ойлаймыз.
Онда мынадай тарихи деректер:
- Кытайлыктар ез елдерш элемнщ ортасындамыз, ец тандаулы
жердем1з: «Тянь-ся» - «Аспан асты» cm немесе «Чжунь-хуа»
- «Гулденген бау-бакша» ел1 деп атайды;
- Барльщ Кытай халкы терт класка белшедг 1) Fылымдыларбшмдшер В акыл мен ецбекпц бекзаты. 2) Епшшлер, ейткеш, егшшшк - кытайлыктардьщ ежелп Kdci6i; 3) Кол е нер miлер —жас ап
шыгару шылар; 4) Кепестер.
Алгашкы уш класс акыл мен ецбектщ бекзаттары саналады.
- Мемлекетпк кызметке —гылым eidnmepi репнде галымдар,
бипмдшер, алайда, олардьщ курамына Кьггайдагы барлык кластардьщ
окыган бипмдшер1 мен галымдары ешп, белгш мемлекетпк лауазымдарды иелену уппн емтихан тапсыру кукыгын иеленедо.
Калыптаскан тэрпп бойынша емтихандар калалар бойынша
алыньш, тандаулылары Кытай астанасы Пекинге ж1бершед1.
- Кытайда барлык лауазымдар емтиханнан еткен лайыкты
адамдарга бершеда. Сондыктан, Кьггай империясыньщ сынакган еткен
op6ip кедей улдары мемлекетпк жогары жагдайга жете алады,
- Кьггайлыкгар «Гылым - адамдармен жумыс гстеущ у йретеда» де­
ген устаным бойьшша гылымды 6ipuran о рында устайды. Сондыктан,
Кытайда байдьщ да, кедейдщ де баласы мекгептердеп гылым курсынан етеда. Мекгептер Кытайда ете кеп.
- Кытайда уш гылыми дэреже бар, олардьщ бэршде емтихан
тапсырады: жогары гылыми дэреже Императордын, оньщ м1ндепн
уакытша агкару шылар катысатын емтиханнан еткендерге бершеде.
158
" 1-разряди жогары дэрежеш гальщдардан министрлер ipi ктеле;ц,
калган разрядгагылар шенеу шктср катарына етедо. BipaK, шенеушкгерге де министрл1кке кабыддану кукыгы бершедо, муньщ бэр! емтиханга
байланысты болады. Емтнхан тапсыру мерз1ш белгшенбейд1, таи ты к
жагдайына карамай, жас-кэрхзд кымсыыбай ездер1 налагай мерз1мде келш талсыра бередь Сондыктан, емтиханга жастармен катар,
каусаган кариялар да келедо.
- Жогары гылыми дэрежеш алу Кытай отбасьшда уйлену жэне
баска отбасылык куаныштар сиякты салтанатты тойланды. Кейде
емтихан тапсырушыларга мундай курмет керсету тутас когамдык
денгейге етедь
,
- Кытайда ата-аналар балаларыньщ кызметше карай атак алады;
жогары мэртебел1 терелердщ балалары ез экелершщ кукыгын пайдалана алмайды; аспан асты империясы улдарыныц бул эдеттен тыс
дэстур1 Кытайдагы эдет-турыптардьщ эр ту р л т мен тучпшктердщ
Еуропа елдершен езгеш елтн керсетеди
- Кытайда отбасы ем1р сурудщ Tiperi больш саналады; барлык отбасы мушелерЁ 6ip-6ipine кемекгесущ жэне коргау шылыкты ездершщ
касиетт1 м1ндеттер1 деп санайды, отбасы мушелержщ табыстары
бэрше ортак болады. Огбасыньщ жумысымен уйдеп улкендершщ 6ipi
шугылданады, ол бэршщ агынан ic-эрекет жасайды. 0p6ip кыгайлык отбасына жэне отбасыньщ алдына койган мшдеттерше аса зор курметпен
карап, суй1спенпил1к керсетущ тэрбие нщ Tiperi деп санайды. Отбасы
ата-бабаларыньщ есшдер1 жеке тактайларга жазылып, хронологиялык
ретпен уйдщ кернекп кабыргасына ш нш койылады. Ол «Ата-баба
храмы» деп ахалады. «Ага-баба храмы» кездщ карашыгындай сакталап,
касиеттелш, ерекше курметтеледо. Бай отбасылар кала шетшен осын­
дай тактаиларды коятьш арнайы уй с альш, отбасыньщ салтанашты
тойларын етюзеда. Кытайда Император отагасы больш саналады, оган
барлык кытайлыкгар сезсп багынады.
Кытайда некелесу 20 жастан баеталады. Некеслздлс уятс ыздык
деп танылады. Некелескендер арасьшда тен кермеу ш ш к жоктьщ касы.
Ажырасуга руксат бершеда, б1рак, олар когамдык midp непзшде сынга
туе еда, сондыктан, ерльзайыптылар кеппллиепц талкысына туспеущ
ойлап, 6ipm-6ipi кеппруге тырысады.
- Кытай Зацында эйел1 баска еркеклен жур1сте болса, epi эйелш
елпруге кукьщ бершген. Эйелдер ажырасуга мумкшдпт жок, ce6e6i,
олар куйеуге тигенде жасау ы болмагандыктан мулиске мурахер емес,
олардьщ Tiperi - тек кана куйеуь
г
169
- Эйелдер eni6ip когамдык жумыска катыспайды, олар ездершщ
отбасынын айналасынан баска жерге шыкпайды, Сондыктан, Кытай
эйеддерш еуропалыктардьщ Kepyi киын. Соган орай Кытай эйеддер1 туралы
олар кулкш, коргансыз жэне тагы баска колайсыз жагдайларда, ездершщ
шшкентай аяктарын кутумен айналысады деген ацыэдар таралган. BipaK,
еуропалык зерттеуполердщ айтуынша, Кытай эйелдер1 кытай дэстур!
бойынша эдеп сактап, когамдык кендл кегеру орындарында жэне еркекгер
кауымьша араласпайды, 6ipaK, отбасында улкен абыройга ие.
- Кытай Задында уй табыстарын уксатуда сауда айналымын
бакылал, балаларыньщ отбасын куруын камдал, оларга мулшгерге
ие болуына бас болып, куйеу шщ орнында журеде.
• Балалардьщ некелесу1 ата-анасыньщ бшпгшде; ж1птпен кыздьщ
келюшшен кешн сыилык алмасу рэс1мх жасалады, сыйлыктардын
куны ата-аналардьщ турмыстык жагдайына байланысты белпленед1. Неке лесу отбасылык табысы тец отбасылардьщ арасында
журпзьтеттндцкген тен кермеупплхк болмайды.
-Той рэсамг. той куш калындыкты жшттщ отбасы ж1берген жабумен 6eTi жабылган сэтте зембшге (носилкага) сальш, салтанатты турде
ж тттщ ушндеп эйелдердщ ортасьша котер1п экеледд Бул жерде ж т т
мерекелж сэнде кшнш кальщдыгын тосып турады. Ж т т пен кыздьщ
алгашкы ке ддесу i осылай басталган. Осыдан кейш дши де, азаматтык
та сипат алмайтын неке тойы баеталады. Ол былай жалгасады: жшт
пен кызды винолар, жеMiстер жэне тауьщ епнен жасалган тагамдар
койылган, ортада жабык турган стол койылган бвлмеге шакырады.
Жас жубайлар столдьщ карсысына пзерлеп отырады. Олар Императорды, оньщ коргаушыларын, кемеюшлерш жэне ездерш тэрбиелеген
ту ыскандарын мадактайды; содан кейш жас жубайларды отбасыларымен таныстырады, осымен той рэ<лм1 аякталады.
Осы рэезм музыкамен жалгасады. Уйдщ eciri жабылмай ашык
турады, erin бара жаткандардьщ бэр! ашык есжтен жас жубайлар
тойы erin жаткднын керш, innce юредц. Жас жубайлар турган стол мен
келу шшерге ар налган столдьщ аралыгында ею шырак жаты лады.
Келесл куш той рэстш -жас жубайлартуратын уйде жалгастырылады.
Ол уйге кальщдык ез отагасын юрпзедь
Макала сонында авторлар Еуропа мен Кытай аралыгында тем1р
жол сальшса кершх Кытай ел1нщ тарихымен, салт-дэстурлершен жете
танысуга мумкщдш туар деген ттлекпен аякталган.
Бул макаланы жариялауга думпу болган газетой л ер/й д кэегби
кызметтершц креативтт ьщпалы деуге болады.
с
160
1900
жылгы 25,27-сандарында Байжумар Декей ж азгая «Кызыл
к етш » деген макала жарык к е р и т .
М акалада Каркаралы оязына караган Кен болысындагы кене
археологи ялык ескертюш - Кызыл к е т ш сарайыньщ болгандыгын
айгактайтын мынадай дерекгер к е л п р й ш т :
I Ел-ж урттьщ айтуы нш а сарайды ц узы нды гы м ен келденец
канаты 5 сажыннан (узындьщ елш еш ) аспайды; солгуспк, шыгыс жэне
батыс жагынан гимаратка жалгаст ырып с алынган эртурл! келемде
шагын тис бурышты косым ша уйлер с алынган, бул косымша уйлерге
юретш сырткы есш тер жок, бас гимаратка ю ретш эркайсысыньщ еш
6ip кез (кене елш ем деп 71 см. тен) 12 верш октай (6ip верш ок 4,4 см.
тец кене узындык елш е-Mi) б ш к п п 2 кез 4 вершок (6ip верш ок 4,4 см.
тец кене узындык елш еш ) жеке iunci ecucrepi бар.
- Б ас ги м аратта ж эне косы м ш а уйлерде тер езен щ болган
б о лмагандыгын аныктау киын, ейткен!, кабыргалар тым булш ген.
Кдбырганьщ бш кпп 8 кезге жететш оцтуспк жагындагы кабыргалардан
баска кабыргалардын бш кпп 1 кезден аспайды. Em 2 кез жэне бш кп п 2
кез 12 вершок ю репн есхк тебенщ калканынан темешрек орнатылыпты.
Тебе калканы балю н турщде жасалган бш кпп 4 кез алты батанамен
Т1релген; ею батана сырткы юреберютеп уйдщ кабыргасына такалып
орналастырылган, ал терт батана тебе калкан карама-карсы жакка
койылган, шет жагынан era батана бурышка жэне ею батана оргага
Tipeaiirri. Eici арткы жэне терт алдьщгы баганалардьщ эркайсысына
берене крйылыпты; сырткы ею бурьшпагы беренелердщ асгына эшенешп
суйемел кондырылыпты; осы беренелерге келденец, калыцдыгы оргаша
сыргауыл койылган, ол еыргауылдардьщ арасына узындыгы 5,7 вершок,
еш 1,5 вершок жэне калыцдыгы S вершок тактайшалармен толтырылыпты,
олардьщ ш ел сыргауылдарга берис беюттлген; бул такгайлардьщ басьша
тагы да сыргауиддар кы сьт беютишш, ол сыргауылдарга тас плиталар,
балшык жапсырыльшты. Тебе калканыньщ ею жагында кабыргалардьщ
калдыгы кершедд. Осындай кабыргалар гимараттьщ баска жакгарында
болды ма, эдде болган жок па, ол белпсаз, эдде юреберюп мыкгау уппн
сальщды ма, эйтеухр, гимараг кене зямяндя салынгандыгы анык.
- Тебе калканыныц жогаргы жагындагы кабыргада терезе бар,
гнмараттын иш ндеп айтылып отырган кабыргада б ш к п п 3 кез 7
вершок жерден жогарыга терт жщшпсе мэткелер жалгастырылыпты,
бул еюнпн кабаттагы еденнщ Tipeyinnepi болуы тшс.
- F и мараттьщ era кабатты болгандыгы оц тусп к кабыргадагы
сакталнан бгакгеп 3 кез 7 вершок терезе аркыдыбщуге болады. Fимараттьщ
щшш
161
жэне косымша салынган курылыстар кабыргаларыньщ бэршде тастар
жапсырылган жэне inn мен сырты балшыкпен сыланган.
- F имараттардьщ шпнде 6raicriri 1 кез 2 вершоктай шеп ескен,
гимараттын шыгыс жэне батыс жактарында кулаган курылыстар
бар, одан сэл эр!рек кабырстан бар, ол кабырдьщ сырткы кершюше
Караганда казак кабырстанына уксамайды.
- Кент сарайы орналаскан ж ерде айналасы т и тастарм ен
коршалган шагын алан, онтустж жаты кебш есе жадагай жазык жэне
солтустЬк батысында Талды езенш щ ж агасы на ететш орын бар.
О цтуспк жак бетте 3-4 кез жерде камыс ескен тоган бар, тоганньщ
оцтустш ндеп алацда сирек тал-шыбьщтар, сирек ескен кайьщдар,
ол кайьщдар тауга жакындаган сайьш сирей туседд, тау басында да
кайьщдар араюдтк ecirrri.
- Бул камал Акбай (маркум) дейтш казактьщ иелш нде большты
жэне оньщ руластары бул ж ер т 150 жылдан астам уакыт мекендеген.
Бул жерш алгаш рет маркум Акбайдьщ aihy ынша, оньщ бесшпп атасы
Бекей хан султан 6ipimni больш мекендеген (казактар осылай айта­
ды екен. Ш ынында бул жерге алгашкы коныстанаган Шьщгыс хан.
Бекейдщ екшпп эйелшщ баласы Кдрагебеге коныстаньтты). Акбайдьщ
агасы (экесш щ экезд) Жолды Декей жэне экес1 Сеюлхан (Сегалхан
Акбайдьщ экезд емес нагашысы, Акбай Жолды Декейден туган) ауа
райынын аса к ап ы кезшде бул сарайга малын камайды екен.
- Сарай туралы айтылып журген аныздарга Караганда калмактар
мен казактар согысы кезшде калмактьщ Айда деген батыры Крсан-Серен ханньщ Лауке (Еляуке) деген кызына гашык болады. Крсан-Серен
кызын Айда баггырга 6eprici келмейдд, сондыктан, Айда батыр кызды
жэне 40 кыз бен 40 некердц урлап алады. Дал ада кеп ем!р кешедц,
oipan. ашык далада журу Kayiirri болды, ейткеш, даланы казактар иелещц, сондыктан, олар кез келген уакытта шабуыл жасайды. Осьшдай
жагдайга байланысты Айда батьф Кенг тауына карай ойысады. Кыстын
боранына урынган Айда батыр езш е осы сарайды салыпты. Окшау
жерде Айда батыр 6ipa3 уакыт тыньпп dpi бакы п ы eMip cypim i.
- Казактар мен калмактар согысы кезшде калмактардьщ жендле
бастаган туе ында осы сарайга Айда батырдьщ агасы да келш, оны
казактармен согыска шакырады. Лаукега кап ы суйген Айда батыр:
«Согысудан пайда жок, ic насырга шапты, 6i3 жещдщк, ерте ме, кеш пе
елймнен кашып кутыла алмаймыз; о лай болса, ел^м маган ез! келсш, мен
втмдх 4здеп бармаймьш, эз1рге келш турган eлiм жок, ешм алысырак,
eMipiMHiH сонына деган бакы пы болайын», - деп агасы Тшеукенщ
А
162
тшш алмайды. EipaK, ©шм кепикпетгп, атасы Тшеукс свза етпегешне
назаланып, нвкерлер1мен ау ыз жаласып, Айда батырды, Лэукеш жэне
кыздар мен олардьщ некерлерш бэрш блттредд, m i жаулары казактарга
карсы согыска аттанады, осы согыста ойсырай ж сдш л, каза табады.
Тшеуке казактармен согыста елген сонгы кал мак дедщ адыз бойынша.
Сарай мацында Айда батыр мен Лаукенщ жэне оньщ некерлершен
калган алтын, кумю жэне баска кымбат дуниелер болу ы тшс, казактар
оны канша жерцц казып жургешмен, эл1таба алмай жур... - дейдо автор,
~ бул ещрге археологиялык казба жумыетарьгн журпзу кажет.
М акаладагы Кызыл кеш ш сарайы ны н куры лы сы жергш хкп
куры лыс материалдар: колдан езш ген балшьщ, тастар, беренелер
пайдаланылган, алайда, езщ щ к езгеш е курдел1 жобада салынганьш
багамдаган ж ер гш кп казактар бул сарайды калмактар салган деген
болжам жаеаган. Автор макалада Кызыл кешш сарайынын калдык
курылысын, Айда батыр мен Лаукенщ маххаббатын зерделегенде
калмактар мен казактар жауласкан кездершде де ез дэстурлерш жэне
эдетнгурыптарын сактагандыгын ацгартады. Сондай-ак, ез1шц ерм н
мудде тукыртып, жугешлздакке алып келген Тшеукенщ зулымдыгы
im cm елпруге мэжбур еткен окигадан казактьщ «Жаман жакыньш
сыйламас» деген сёз1нщ ем1рден тарлы к к ер ген кезец деп ем!р
тэж1рибеа болгандыгы ойга оралады. Калмактьщ Айда багырыныц:
«...М ен ел1мд| iaaen бармаймын, эз!рге келш турган вшм жок, втм
алысырак, ем!р1мнщ сонына деш н бакытты болайын», —деген ой
туш ш де тыныш елге жаугерпплш жасаудьщ зардабы 6opi6ip кайтып
езщ е келеда деген тагылымдык угымньщ баламасы icneTrec.
Газеттщ когамды к, экономикалык ж эне алеуметтш мэселелер
удергстерш багамдауы
Г а з е т д 1888 жылгы 9-санындагы «Кешпел! казак халыктарын
билеп тургьшггар» opoip облыстагы Дала уалаятына караган» деген
такырьш бойынша жарияланган макалада Ресей патшасыныц 1868
жылгы «Ереже» непзшде 1882 жылгы 12-майдагы жарлыгымен шыккан
аумактык белшю туралы акпарат бершген. Онда Акмола облысына
бес ояз: Акмола, Агбасар, Кекшетау, Петропавеловский, Омбы; Семей
облысьша бес ояз; Семей, Каркаралы, Кереку, Оскемен, Зайсан; Жеттсу
облысына 6 ояз: Алматы, Кдракел, Пшюнек, Кдпал, Жаркент, Аякез
карагацдыгы керсетшнгп. Ояздар облыска (эр болыска 1ООО - 2000 уй
юреш), облыстар ау ылнайга белшеда (эр ауылнайга 200 уй юредх).
-
w
HPfvU
?
1*1вЗ
Болыстарды болыстык бас кару шылар, ал ауылдарды ауылнай
баскарады. Болыстык баскару шылар мен ауылнайларга халык арасында бедела бар, жаманаты шыкпаган, жасы 25-тен кем емес адамдар
9p6ip уш жылда халыктык сайлау аркылы сайланады. Болыстык
баскару шылар op6ip 50 уйдщ атынан усыныльш, елулш тер съездершде, ал ауыл старшындары 3p6ip ондык съездершде сайланады.
Болыстык баскарушылар мен оган умхгкерлерщ облыстьщ губерна­
торы, ал ауыл старшындары мен оган умткерлерда ояз бастыгы беютеда. Болыстык баскарушылар болыстагы полицейлш жэне жарлык
шыгаратын билосгердд шогырландырады.
О сы аум акты к бел1ктщ курам ы ндагы ж е р г ш к п баскару
курылымдары белгшешп, билпстщ шыгарган шеппмдер1 жарияланып,
олардьщ магынасы тусш дарш п, орындалуьш темендеплер кеппкпрмеу i ж в т н д е п нускаулар бершген. Ж ергш кп жерлерде эр уш жылда
ауылнай, старшиналар сайлауын етгазу аркылы жогарыдагы билпстщ
тю м д ш п арттырылатыны, булай болганда ел арасында жалпы тэрпп,
тиянактылык орнайтыны жайында аныктама акпараттар берШ ш4.
Атаулы макаладан газет окырмандарына Ресей казак даласындагы
бнлж п колга то лык алды, ж ергш кп халыктьщ билеушшерш тежеуге, ,
рулык-туыстык катынастардыц ыкпальш элс1ретуге ещц мумкгщцк
туды деген боландык саясагтьщ ту п к ш к п максаты айкьшдалады.
Бул тарихнаманы эерделеп карашнда тарихи дерек бугтн де аса кунлы,
ейггкеш, газетке жарияланган осы факгшерщ эерггеушшер мурагаггарда
сакгалган кужаттармен салыстыруга, жуйеяеп, толыкгыруга, дам ьпуга ттрек
болады. Шагын макаладагы дерекп окиганьщ unepi барысьш тарнхшыгалым Ж.О. Артыкбаевтьщ «Кдчакстан тарихы: 90 сурак жэне жауап» детен
гылыми ензбегшен квруге болады. Ол: «Реформаньщ непзшде Кдзакстан
территориясында 6 облыс курылды, олардьщ eKeyi - Жетгсу мен Сьфдария
облыстары Турюстан, Акмола жэне Семей облыстары Батые Ci6ip, ал
Орал мен Торгай облыстары Орынбор генерал-губерназорлыктарьшьщ
курамына юрда», - деп жазады. Ж.О.Артыкбаевтьщ бул енбегшде Семей
жэне Акмола облыстары 5 уезден, ал Сырдария облысы 8 уезден жэне
т.б. осьшайша белгш 6ip шамадагы уездерден курылганьш, ал уездердщ
курамында болыстар; болыстардьщ курамында эюмпплж ауылдар
болгандыгьш, облыстарды эскери губернатор, ал уездерда генерал-губернатор тагайьщдаган орыс офицерлерц болысты сайланбалы болыс
баскармалары, эюмшшк ауылдарды тагайьщдалган ауьш старшындары
баскаргандыгын, болыстар сиякгы ауылдар да территориялык непзде
курылгандьнын саралап кврсеткен [46].
ж
164
1888
жылгы 47-санда Абыз Сэбекугльщан Барлык болысыныц
Бакты каласынан деп кол койылган «Бакты» атты макала Бакты
каласында еткен съезде каралган мэселе жэне оньщ шешу жолдары,
съездщ шепдш женшде акпарат бершген. Съездщ шакырылу cc6e6i
мен салдары - Ресей мен Кытайга батынатьш Семей, Оскемен, Зайсан
оязындаты ел-журттьщ арасындагы дурдараздык, жанжал ултаратык
араздыкка уласып кетпеу шщ алдын алу амалы. Съезда ашкан Сергиепольск (Семей) оязыньщ бастыгы ещрдщ тургьщдарын съезге шакыру
Орыс жэне Кьгтай елдерщщ жогары басшыларыньщ eiciMi бойынша
icKe асырылып отырганын кадап айткан. 0ткен уш-терт жыл inn иде ею елге карайтын тургьщдар арасында барымтаньщ, урлыктыц
кебешп кетушен адамдар арасында урыс-тебелес, жанжалдар жш-жш
шыга бастагандыгын съезге жиналу шылардыц назарына усынган ояз
бастыгы орыс елше карайтын казактарга акыл айткан.
Ею жактьщ жергшкп билерше еддд баскару гсшде тургындардьщ
дэстурт ережелерш сакт ап, эдш болганда жанжалдьщ алдын алуга
болатындыгы туспццршед! Талас туьга кеткен жагдайда ею жакка
да эдш шеппм жасай алатын тебе би сайлау усьшыльппы. Соньщ
нэтижеанде дауды айкай-пгусыз, эдш шешуге жол ашылатынын,
когамда тыныштык орнайтындытын жан-жакты туадщцрген. Ол
жиналгандарга былай деген: «Мен йздердщ бшпктервдзге араласпаймьш. Сонда да ойланьщыздар, 3p6ip кылган билистервдзге, дурыс
болмаган icrepifri3re бек катты кез1мшн кырын саламын. Орнына
келсе мен ез казактарыма тэшр жарылкасын айтамын. Op6ip жаксы
ic кашанда дугамен басталады. Бу хакында мен йздерге маслихат
кыламын, баршацыз кол кетерш хак таталата 6ip дута кылмакка, тшек
тшемекке. Ынсап дау ын таза бтрм ек керек, мунан кешн 6ip-6ipini36eH
керкупцзге жаксы», - деп аякгаган сезш Сергиепольсюнщ оязы. Ею
ел б и ятн щ аузына карал отырган ел арасындагы тьшьшгтандырудьщ
амалын табу уппн ж1бершген патша б и л т тапсырысыныц Tereyipmiмен айтылды ма, элде казакгы ьштымакка бастайтын адамгершшк
катидасы мен К¥ран сез1н айткан патша екш ш ц шьш ьщылас-пейш
ме, эйтеу1р татулыкка, бурынтыша тез1мдшкке, байсалдылыкка
шакырылган улагат алацкецш халыкты капы ойландырганы анык.
Гa3eTmiлер съезд жумысыныц корытындысында жергишеTi туртындардан тускен 1040 арызды шешуге толык мумюндш
жасалгандыгын айтады. Съездщ жу мысы на Кытай елше караган
казактар ете риза болыпты. Сонымен катар, съезде эр болыстан 1520 бала окып ж ургендт хабарланган. Съезд жумысына байланысты
165
жарияланган макалада Ресей патшасы мен Кьггай ела eaaepi каратып
алган тургындарды тубегешп басыбайлыкка айналдыруда мудделес
саясат устангандары айкын байкалады.
М ем лекеттщ тыныштыгын сактауга улттар арасында4гы
ынтымакты калыптастыру ici гана кеш л болатыны 6yriHri тэуелгаз
Казакстанныц 1шк\ ж эне сырткы саясатыныц e3eri ел1 гтгпдс
ултаралык сыйластык, керип елдер мен шалгай шетелдерде туратын
хандастарымыздьщ ез отанына оралу ына жол ашуга жэне геосаясатта
интеграцияга умтылуга байланысты ic-шаралардан оайкап келсшз.
«Дала уалаяты» газетш ш ертц казак белшшшесшщ кызметкерлершщ
туша максаттары ею елдеп кандастарынын тыныштыкта eMip cypin,
балаларына бинм oepin, елдщ болашагын жасайтъш урпак ecipyiHe
демеу жасау ойы да жок емес. Бул ic-эрекеттер нем1рден H O M ip re
ауыскан сайын тугае халык, халыкгыц б1лш алуы, гылыммен айнал ы с у ы . когамдык катьшастыц мэнш ажырата бшу сиякты ем1ршен
ш
мэселелерге ойыса бастаганынан да кершеда.
Газеттщ осы жылгы 48-санында «Б1здщ жактагы 6ip жумыс»
атты макала газеттщ 47-санындагы устанымы —ел бас кару жумысын
ж ергш кп тургындардьщ жет1к бшушщ к аж еттт туралы ойды
жалгастырьш, когамдык шюр ту гызуды максах еткен. Мемлекеттщ
irmci жэне сырткы саясагы ел шондеп улгтардьщ б1рвд1тшн ныгайтуга
багытталады. 1шю тыныштыгын сактай алатын мемлекет элем
келешнде беделз ecermi де бурынгы империялар тэж1рибесшен бел­
гш . K£3ip де солай, мэселен, Казакстан тэуелсЬ ел болгалы еткен 19
жыл бойы аумакта туразын 130-дан астам улт еюлдершщ дашн, салгдэстурш сактауга ерекше кещл белш, курметпен карау саясатын 6epiK
устану ына орай улттар арасындагы ынтымак жалгасып келеда.
Калыптаскан баскару жуйеш бар аумагы жер шарыньщ алтыдан
6 ip 6eniriH алы п жаткан, эл ем д е п ip i м ем лекеттердщ катарындагы Р е-
сей ел1 енда бодан журпгтар кебейген сайьш баскару жуйесш жетщддре
тусетпп д е—тарихи зандылык. Окырман кауымга, кальщ елге осы саясаг аукымындагы нышандарды жетюзу ге умтылган макалада осьшдай
улкен аумакта кеп улт туратынына, олардьщ тип де, дэстур! де, доп де
жэне кэсшгер1 де турлйпе екенддгше мэн бершедь Б1рнеше хандыктарга
белшш, бастары 6ipiKnereH казак халкы езара жер-дауы, жес1р дауы,
барымта сиякты шым-шьггьфык жагдайда Эбшкайыр ханныц бастауымен алдымен базарында мал жэне мал ешмдерш саггуга келкпмнен
бастап, одан кейш Ресейге багынган кееден эр! патша оларды ау мактык
уалаягтарга белш, ж ергш кп билле жуйесш курган. Бодандьпсгыц
166
алгашкы р эсш д ер т жузеге асыра бастаган шактагы казак журтынын
хал-акуалына байланысты ел-жургтьщ кукыктык б ш ш н жспдщр1п,
сауаттылык халыктык дамудьщ келш болатындыгына кальщ еддщ
кезш жетюзу максатында газет кызметкерлер1 макалада казак тарихына кыскаша мэл!мет берущ де ескерген. Осындай уалаяттардьщ 6ipi
—Каспнйден Кулжага дешн, Орынбордан Памир ге дейш п аралыктагы
казак ст у езш щ туратын шекарасын сактау, шаруашылыгын тузеу
упон ецбек e n i, - деп керсетшуч осы ойымызга дэлел. М акалада Ре­
сей мемлекетшщ устанган саясатын ж ергш кп халыктьщ жан-жакты
тусшш, багамдай б ш п , жаца кэсшке уйренуге бешмделудщ каж етпп
тугандыгын туралы езекг! мэселе ескериплгп.
Казактьщ:
•
- алдымен езш щ , отбасыныц, агайьш-туыстарьшьщ токтыгын
тшеу, сол уппн кам-каракет жасау;
- аспан элемш деп, жер бетш деп т1рпшпктщ (су, топырак, еамдик,
ауа, ата-бабаларыньщ дене куаты мен парасатын зерделеу) даму
удерю ш деп саналуан eirepicrepi мен козгалыстарын багамдаудан,
биологиялык дамуды пайымдау (мушел ж ас—13,25,37,49,61,73,85...),
ж еп ахасынан ары гана 6ipme-6ipi кыз 6epin кыз алысу, куля пасу
- руластарымен тагу болу, одан opi ел болудыц дэстурл 1 карымкатынасы сиякты прпплйе танымы, философиясы ресей когамъгадагы
карым-катынастарды ез танымдары денгешнде багамдай алатыны
сезс1з ресешиктерд1 де ездер1мен санасута мэжбур еткею анык.
Осындай кундыльщ аяк асты болмай эр халыктьщ даму дэстур1не
суйену, эрине, мемлекетп еркениетке жетгазедг Б1здщ шюрхм^зше,
газетшшер жергшнсп билйсгщ neci генерал-губернатор жэне мемлекет
кызметкерлер) патша оюметгнщ зандарын туртындарга жепазудо максат
етумен 6ipre, занды орындату барысьшда жергипкп туртындардын
катет ктерш катан, тузетуге байланысты ic -шараларды жузеге аеыруга
ерю н Kipicy уш ш де халы кка осы ндай такы ры пта м атерналдар
жариялауга байтам жасагандыгы байкалады. Газетп казак тш ш де
шыгарушылар жогаргы жэне жергшнсп бшпкгердш устаным теориясьш
аныкга>' аркылы ез халкына мемлекет зандарын, патшаньщ ел билеудеп
астарлы саясатын угынып отырсын дейтш кг-эрекеп де ангарьшады.
Макалада патшалык Ресей жергшкп баскару жуйесш жепдшруге
байланысты реформасы бершген:
1)
У к1мет тагайы н даган е к ш е т п б и л 1к н ем есе у ал аяттар
тургындарыньщ ез орталарынан кеп дауыс алган адам сайланатын
сайлау жуйес1 бойынша бакылау жасау;
Л
I
167
2) Ж ер гтк п бишк ислерй - дала лык ояздар бастыгы, учаскел1к
бастыктар жогаргы бншктщ тиселей бакылау ында болуы, бутс сатылы
(вертикальда) билнепк жуйе;
... 3) К^азак халкына жакын туратьш бишк - ауылдык старшындар,
болыстар. Ел-журтыныц арасында бедел/р, бас кару icme икемдд,
ешртанымы аукымды, пара алуга кабшетс1з, эдшетп адамдар ipiKтелш, руластарьшыц арасында ететш сайлауда сайлануы тюс;
4) Болыстык баскарудагы елдер тургындарыньщ когамы ездер!
сайлайтьш. шаригатты жетж бшетш моллалардьщ б и л т болыстардьщ
бишк децгешмен катар койылуы, аталган ею бишк бас ындагылар
орыс мемлекетшщ басындагы бишк пен халык арасындагы бтмпш пк
кызметш гске асыратын болуы;
5) Болыстар мен моллалар жаксы бтм п п атагына ие болу уппн,
алдымен уюметтЬе лауазымды адамдардыц кезкарасы мен уюметтш
еюмдердд накты бшш алуы кажеггпп;
6) Аудармапгылардын. 6spi бipдeй эдш болуы мумюн емес, олар
ояз бастыктарынын, болыстардъщ буйрыктарын бурмалауы мумкш,
сонын салдарынан жерплжп билш басындагылар жазыксыз жала
шегетип;
7) Жерплпсп билле иелер1 осындай баскару юшдеп колайсыз
жагдайдан ддоыс жол табуы уппн орыс тшш б1лу1тц маныздылыгы
(осы орайда патшаньщ уалаятты баскарушылары казактармен
орыс тшщде сейлескенде суйсш етш дт, Омбы каласында ояздык
мектептерде окьш журген казак балалары орысша сейлеп сауатты
жаза алатьшдыгы туралы да хабардар екещщт, бодандагы елдерден
сайланган жергшпсп билле басындагылардьщ орысша ouiyi ж етндеп
Патшаньщ устанымы «Дала уалаяты» газетшщ Акмола облысында
ере юле косымшасыньщ 42-санында жариялангандыгы);
8) 1891 жылдан бастап Орынбор округшдеп мусылмандардьщ
мшдетп турде орыс ттлш ouiyi туралы талап койылганы, орыс типн
б!лмегендерд1 дш и лауазымдык кызметке тагайындалмайтыны
ж етнде шеппм кабылдангандыгы, газет кы^еткерлер! мундай талап
сезс1з казак моллаларына койылатыны (болыстъщ баскару жуйесше
катысты Петерборда уйымдастырылган арнаулы комиссия юдэылганы,
олар жалпы дала облыстарындагы баскару жуйесше байланысты жана
жоба жасальш жаткандыгы н айта келе жаца ереже купине енетш уш
жылдан кешн газетой лер елдщ турмысына жэне ендйркше жауапты
болыстар орыс тш н бшее гана болыстыкка сайланатын багытта
жургшдетнп) баяндаган.
168
Абай Кунаибаевтыц: «Дуниеш ц idLrrri орыс ттлжде...», —дейпн
сеЗш щ мэш осы ндай тарихи о кигалардан ам ал табудыц непзш де
туындаган деп ойлаймыз.
1889
ж ы лгы 44-саны нда Р есей д щ О рта А зияны , Туркш тан
аймагын, казак ж ерлерш жаулап алу тарихы баяндалаты н «М ейрам болган кун» деген такы ры пта Ресей патш асынын полмовнип
Черняевгщ Кокан бекеп Ш ымкентп жаулап алганына 20 жыл толу ына
орай макала жарияланыпты.
М акала Ресейгакгердщ дала ещ рш бодандыкка алу саясатыныц
жузеге аскандыгын баяндау максатында жазылган.
Атап айткан да:
- Ш ымкентп жаулап алу непз1нде Ресей патшасыньщ бодандык
саясаты ндагы аса мацызды м эселенщ 6ipi болган О ры нбор мен
С1б1рдщ шекарасын тугасгандырган, одан spi олардьщ кауш тевдйрш
ж урген коканды ктардан казактарды ко pray к а ж е т т т туды деп
санаганы;
- 40-ж ы лдардан бастап, О рал, О ры нбор, А лександровский,
Райнский, Кдрабутак бекеттерйпц салынуы, Арал теш зш де эскери
кеме ж1беруi орыстарга ара-тура карсы шыгып журген казактарды
тыньпптацдыргаиы;
- 1857 жылы генерал П еровскийдщ ко кандыктардьщ казактарга
шабуылына тхрек болган А кмепптй ионе оньщ тещ регш деп бфнеш е
шагын пункттерд1 жаулап алуыньщ нэтнжесш де Сырдария еш рш де
жаца бекет салынганы, Уст-ург ж аугерпплш нен казактарды сактауды
желеу етш Емб1 бекетш щ салынганы, Батые Ci6ip губернаторьшьщ
далалы кгарды жуасыту максатында б1рнеше ic-ш аралар жасау ына
байланысты: Крапал, Актау, ¥лы тау, 1854 жылы Lie езеш нен erin ,
Алматы бекеттерш щ салганы, алайда, осы аралыкта 600 ш акьфым
жер бос калганы туралы сол кезецнщ окигалары;
- Ш ы мкентп жаулап алганнан кейш 1864 жылда Орынбордан
Сырдарияньщ жогары агысыи бойлаган полковник Веревкин, ал Эулиеатадагы полковник Черняев бастаган эскер осы ещ рдеп шекараны косу
у ппн жас алган экспедициясыньщ максаты жаулап алган жерлердеп
шекараларды косьш, каушейицкп сактауга мумкщщк бергеш , эскер
басыльщ 6ip жылдык кызмепнде генерал Черняев езш щ кол асгындагы
12 зецб1реп бар 2000 адаммен ш абуылга шыгып, 30 000 адамнан
курылган 50 зецб1реп бар тэппеентпктерщ жаулап алгандыгы;
- М ерваньщ жанжалсыз бериту ше байланысты пагшаныц отарлау
саясатыныц то лык жузеге асканы туралы мол! мет жарияланган.
169
Макаланьщ непзп идеясы:
- Орта Азияны отаршылдыкка айналдырган 1864 жылдьщ
алгашкы куннен 6epi еткен 25 жыл Ьпщде шекаралас жат шетелдштердц осы ещрге енпзбеу;
- Жерплгкп тургындарга бш м беру, гылыммен шугылдануын
камтамасыз ету, ез жерлерш пайдалануга, кэсш кьшуына кедерп
болмауга, коныс аударган орыстармен теплее кукык беруге уэде беру;
- ©лкешн байьфгы каласы Самарканд пен Каспий аралыгында
тедмржол салы нуы на байланы сты орыстардыц сауда-сатты к
кагынасыньщ жаксаруы непзшде еуропамен экономикалык байланые жасау непзш де innci жэне сьфткы саясатын толык жузеге асыра
отырып, болашакта орыс ыкпалын бодан елдердеп орныктыру бо­
льш отьфганын кальщ елге жариялау, жалпы бодандагы халыктарга
жаксылык жас алады деп иландыру.
Макаладан «шрггану, когамтану зандылыкгарын пайымдауга кабтеп
бар иагргишеп азамагтар элнггщ арпгьш байкайык дейтш ойга токталып,
ез халкыньщ болашагын карастыруда беюкай журпзбейпн Ресей билш
саясагыньщ мэнш туешгеш сезсяз. Ол пайым Аристотель айткан «барлык,
адам еледЬ>деген силлогизмш, логикасын дамыткан агылшьшньщбалалар
жазушысы, 1865 жылы жарык керген «Алисы в Стране чудес» кггабыньщ
авторы Оксфорд университетшщ профессоры, магематикалык логика мен
талдау маманы Чарлз Лагуидж Дрджсонньщ: «Адам агаш жарды», «Балга
enrip едд», «Агаш жару оцай бодды», - деген силлогизмше жетелейдд [47].
Кдзактардьщ ондайда: «Отансыз адам —ормансыз булбул», «Елшен без^ген ер болмас, келшен безген каз болмас», «Жат жердщ картыгасынан,
ез елшщ каргасы артык», «Kici елшде султан болтанию, ез елщде ултан
бол»,—дейтш дуниетаным философиясын ез сарабына салатыны бар. Олай
десек, кеюреп ояу, бинмдц ел!м дейтш азамаггарга макаладны туртю болатын кажетттк педагогикасынын (авгоритарлык педагогика) карасгырагын
1здену, уйрену, машыкгану жолындагы танымдык эсерлер! халык муддесш
етеу пешддерш орныктыруга ыкпал жасаган деп бшемаз.
Газеттщ 1890 жылгы 2-санында А.Е.Алекторовтьщ казактьщ
эдет-гурыптарына сай сот жумыс ыньщ казак билер! Hiц уюмдер1
бойынша icKe асьфуды дурыс деп санайтыны ж е т зд е п «Кдзакта
билердщ хутамшщ кандай екеш туралы» макаласы жарияланган. Онда
билердщ алдымен дауласу шы ею жактьщ шюрлерш толык тьщдап
альш, уюм шыгарагынын, дау-жанжалды карау кезшде катарласып
сейлемей, ез кезегшде туешдорме жасап, тыны штык, тэртш сактап,
айгай-шусыз етепш жайында баяндалады.
170
KiHOjii адамньщ эулетш щ уппнхш урпагы одан dpi э л п кшэл1
туысы кисык жолга туспей, Topriirri болатыны на ксгплдш айтса жазалану шы куткарылатынын, ал о лай болмас а жазага тартылатьшьш автор
кукыктык жогары мэдениетпен теадеспрш , ж ергипкп полицейлердщ
кылмыстьщ юке аныктама беруде ултты к дэстурд! б1лмей ерескел
кате л истер ж1бер1п, кальщ журттьщ н аразы лы гы на душ ар ететш ш
пайымдаган. Автор макалада кукыктык м эселеш дала уалаятында
казак дэстурш щ непзш е суйеш п ш еш удщ дуры сты гы на токталады.
1890
жылгы 5-санындагы «Турмыс жайында болтан хабарлар» де­
ген такырып бойынш а жарияланган шагын макалада innci орда елш щ
шаруашылыты, казактардьщ сауда-саттыкка кырсыздыгы жайында
айтылады. Innci орданыц казактарьш ыц малсыз кун коре алмайтыны,
алайда, сол малды багып, ecipy олар уппн кнындьпгы, атап айтканда,
жалпы малды бул ещ р кебш есе апталап далада жаятъшы, ал кыс кагты
жыддары колга устаганда ineirri акш ага с атып алатыны, казактардьщ
артык акша устамайтыны, оньщ ce6e6i керпп каланьщ сауда мзселесш
ж еп к бшетшдер1 ауылдыц андау казактарьш ыц акш асын пайдалатыны жайында акпарат берш едь 0 щ р д щ казактары малын когамдык
мшдетт4 боры ш ы н етеу м ен кунделисп турм ы сты к заттарды 6ip
ж ылга ж ететш келемде сатып алу уш ш б е к т л г е н Х анская Ставкасы
бойынш а жэрмецкелерде сататын болтан.
.
v
М акалада ауы л казактарьш ы ц м ал ес1мш дуры с пай далан байтьш ы сынга алынады. Киын кезецдерда алдын ала ecicepin, мал
ездмш ен тускен акш аны уксата алмаганды ктан, кала тургы ндары
ауылдыктарга акш а 6epin, устш е 10 пайыз, кейде одан кеп пайызда
0 C1M койьш кайтарып алады. Алдын ала есептеп, каж етп децгейде
м ал сатьш , акш а ж асай алмаганды ктан, кыс катты ж ы ддары кеп
мал сатьш, ш ыгынга тусеттш турмыстык жагдайды киындататыны
жайьшда тиянакгап айтылган. Ауыл казактарыньщ бодандык кезевдеп
жагдайда эрекетсгз, бейтам куш н андатан Ресей Укамет! 1858 жьины
15 жэне 29 июльде мемлекетпк министрлисгщ жогаргы комитет! бекггкен ережеге сэйкес Временный Советтщ жанынан касса аш ип, кыс
катты жылдары казактарга несие берудо уйгарганьш туртындардьщ
eciHe салады. М акаланьщ соцьш да алган акш аларын казактар жыл
бойы кайтармагандыктан Ук1мет е о м д е р т есептеуге KipiceTnri, атап
айтканда, 6ip жылга созылазын бул жумыс 1890 ж ьины март айында
басталатьш ы ж еш нде акпарат бер1лген. «Казак несиеге пароход та
алады »,—деген макал осындай турмыска кырсыздыктан туган болар.
Б1здщ пайымдауызша, макалада бер1лген аныктамалар —innci орда
171
казактарыньщ гана турмыс-тфпплт жаиындагы гана емес, жалпы
калыц казактардьщ отырыкшылыкка кешер алдындагы когамдык
жагдайына катысты мэселе.
Нарыктык катынаска бешмделудщ ем!р талабына икемделудщ
кажеттш де макаланьщ езекп тусы. Кдз1рп тэуелслз К^закстанныц innci
жэне сырткы саясатыньщ 6ip тармагы несие беру аркылы халыктын,
элеуметпк жагдайын жаксарту, шагын жэне орта кэс1пкерлпсп дамьггу
негтзшде ел экономикасын шгершеттп, шетелдермен сауда байланысын
жасау мэселесш жаксарту тургысында алганда, макаланьщ элеуметпк
мэселеш патшалык Ресей сол кезде угымды пайдаланганын ангару
киын емес. Keidperi ашык, кещл1 сергек 9pi окыган казак азаматтары мемлекет тарапынан жасалатын осындай кемектердц тшмдд
пайдаланудьщ мэнш тусшудщ вшр талабы екендатн ацгарып, макала
аркылы тургындарга утымды ацдатпа беретш акпарат деп ойлаймыз.
Павлодар облысыньщ Куйбышев (одан кейш Краснокутск
атанган, Ka3ipri Актогай) ауданыньщ «Жаца та лап» колхозыныц
тургыны Айтмаганбет дейтш адам 1946 жылы эйел1 ер бала туганда,
колхоз бастыгы Карманов Ержанныц атын баласына койганда:
«Атьшды Ержан койдым бастык болмасац езщ бш», —дегешндей (бул
свзд! аудан ендршщ казактары каз1рге дешн мэтел турщде пайдаланып
жур) пагшаньщ элеуметпк саясатын аньщтап бердам, турмыстык,
когамдык катынасты тусше алмасац, ез обальщ езще деген угымды
беретш акпарат деп санаймыз. Макалада элеуметпк ортаныц эсерш
зерделейтш, ортаныц тэрбиелне шарпгтарьш саралайтын, оньщ жеке
тулганыц калыптасу ына жасайтын ыкпалын оцтайлы колдануга
мумюндцк беретш элеуметпк педагогиканыц нускасы керсетшген.
МэшЪур-Жусш Кепеев «Дала уалаяты» газетшщ 1890 жылгы 6-7
сандарында казак елшщ турмыс жагдайы, K3ci6i мен шаруасы, мэдени
eMipi, эдет-гурпы, оку-агарту гсшщ барысы, жалпы тэрбне женшдеп
nnripjKpi жарияланган. Макаланьщ такырыбы «Баянауылдан» деп берш­
ген. Мэшекец такырышы 6ip сезбен, Баянау ылдыц атымен алуында эр
окьфман психологиясыныц алуандыгын ойластырганы ацгарылады.
Ол туста газет окырмандары аз, б!рак казактьщ кулактары турж журш,
одан будан акпарат, эцпме тъщдагыш эдеттерш жаксы бшетш МэшЬурЖусш Ресей патшасынын Жарлыгымен 1882 жылгы 12-майда уш
облысты 6ipiicripin Акмола, Семей, Жетгсу Дала уалаяты курылганы
туралы хабардьщ анкау, сенпш казактарга да тепе мэл!м болганын
ескерген. Кдльщ елге белгш казак елшщ аса керйсп, табигаты сулу,
ауасы жупар Баянауыл жершщ аты жазылган макала кептщ назарын
172
тартатынын бшген автор макаланьщ такырыбы хат таншъдадярдвд
кезше тусш, кальщ елдщ кулагына жепазепншс умюгп болган. Бул
~ МэшЬур-Жуспггщ журналиспк шебсрлгпнен туындаган удерю.
Келем/ц макаланьщ GipiHuii жолынан Баян жершщ тарихы
баяндалган. Автордьщ максаты жер - ежелден адам тф ш ш пш ц кез!,
урпакгар тарихы, оны неленуге эр азамат кукьшы екендтн жариялау.
Жаратылысты жаратылыс мэншде тусшу - адамдардьщ улесшдеп
касиетп де втмдх эре кет (прагматика). Осындай ту Шщц эр адамньщ
санасына жетюзудо ойлаган автор: «Кеше карадан хан болган Нд1те Шоц уакытында Кекшетаудан берп жер! Шздщ Сушндис деген
халкьшьщ жайлауы екен. ...Кдрагайлы шокыньщ кдсында Акмырзаньщ
Карасуы девдх, (Ерейменнщ Акмолага караган жагында), Олжабай cepeci, Едоге cepeci, Шорман тамы, Тайбай кеш, Ушмырзаныц
К0л1 дейд1 солардыц баршасы - Суйщдпетщ сол жерлерш Керей,
Канжыгалы кыстау кыльш кеткен соц бщ щ халык жайлаудан калды»,
- деп макаладагы 6ipmnii сюжета одан opi ербггедц. Кдзак елшде
уш жуздщ басьш 6ipiicripin турган Тэуке заманынан кешн эр еддеп
султандар бас-басына хан болып, едцщ алалыгы, алауыздыгы жер дауы
кебешп, Ресей бодандыгына еткен туста жартылай жайлау га кешу,
жартылай жатакта болу удер1с1 жер дауын одан эр1 ерппте Tycyi ел
болашагын киындататынын сезшу МэшЬ\р-Жусш сиякты тулгаларды
катты толгандырганы осы макаладан айкьш кершеди
Баянауыл ещ рш деп осындай окигага байланысты в л е ц п
ещршен жайлау алуга эрекеттенген С\тандпс елшен Хусайн мырзаныц
жер аламын, ал 0лецп жагынан Кэр1бай мырза жайлау жерш бермеймш дейпн таласы бойынша вршген сюжеттщ шарыктау шеп
автордыц сез1мен айтканда: «Патша чиновнип Тюфяев келш ею
жакка да насихат айтып, узьш сездщ кыскасы Хусайн мырза айткан
сезше жетш, ©лецпнщ аржагынан терт шакьфым жерге табанын
>. Жазушы, ойшыл Мэinhур-Жусin Кепеев езшщ жазушылык
кабшепн журналистш шеберлшке уластырып, казак елшщ Ресей
пягшасыныц отарлау саясатына непзделген когамдык катынастьщ
казактьщ дэстурл1 шаруашылыгы курт езгерюке душар болу ына орай
журтыныц ортас ындагы парасатты адамдардьщ байыпты, угымды
эрекеттерше колдау жасауга ынталы болгандыгы макаланыц
ем 1ршецщпн айшыктап тур. Бул туста Мэшекец дуниетанымыц
когамтанымыц
болса, ел мен жердщ каЪарына ушырайсьщ дейтш e 3i таныган
(аму фиософиясын окырмандар назарына усынады. ©йткеш, ол
макаланы баска устанымда жазса, кептщ муктажынан шыкпайтынын
ce3in, жазу максатын аса тиянакгап, айт ар ойын ширатып, оньщ
кайгарымына кез1 жеткен. Муны: «...1889 жылда 6ipiHini октябрьде
жэрмецке болып Баянауылда, сонда начальнипшз военный губер­
натор басшылыгыныц нашарды байлармен тендакке жетюзш, алымшыгынды байларга тарттырсын деген жарлыкгы ecripryi бойынша
Акбеттау елшщ ел билеупис! Хусайн Боштайуглы елшщ байынан
нашары коп болтаны себептен, oip ауылнайдан 60 уйда алымнан
шыгарды», —деген тиянакты акпаратымен дэледдеуге болады. Автор
ел пшндеп 1згЬшеке бастар клщ тупюлгкп нэтижесш ойлау азаматтьщ
пэрмеш, парасаты деп тусшш, жогары лауазымды патша чиновнигшщ
отарлау саясатыньщ oipiHnri кадамында ел-журт сешмше юру уппн
жаеаган амалын Хусайн Боштайуглыньщ дер кезшде пайдалануга
ниет1 зор екенлдпне риза болып, бул оц ic-эрекетп кеппшйктщ таразысына кешпепрмей усынган. Мэшекецнщ бул байламы каз1рг!
журналистика талабында журналист когамдьщ катьшастьщ кеппшпкке
айкын болатын кезецда Kymeyi керек дейгпн кагидасына сай кел1п тур.
Олай болса, МэшЬур-Жусш Кепеевтщ ойшылдыгы ой корытудьщ
эвристикалык, эмпирикалык жэне радионалдык тур1нде оны журна­
листе аткарымдык кажетпкке жетюзген деген тушн жасаймыз. Ал
журналистщ шыгармашылык кайнары нег1зшде журналистиканьщ
теориясы мен эдастемеш жасалатынын каз1рп замангы зерттеу miлер
дэлелдеп отыр. Бул тужырым тэж1рибеде 6epiK орныкты.
МэшЪур-Ж усin Кепеевтщ болмысьшан парас аттылыгы - оны
журналисгпк шеберлпсп ез тусында мьщгы мецгерген зиялы кауымньщ
1шшдеп топ бастаган аркалы алаш азамапгтарыньщ 6ipi атануына жет­
юзген. Агалган макалада окиганы каз калпында макал-мэтелдерда пайдалану аркылы карапайым баяндфга бешмдалю. баикалады. Мэселен:
«Бурынгы замангы 6ip сарттьш баласы кешеге тамашага шыгыпты. Сол
сарг osi 6ip нашар жарлы екен... Манаты бала ушне келген соц экес1
сурайды: «Балам базарда не арзан, не кымбат екен?», - деда. Бала айта­
ды: «Эке, базарда туйе арзан екен», - деда. Сонда экеа айтты: «Балам
туйенщ басы не екен, неден сагылып тур екен?», - деда. Бала айтты:
«Туйенщ басы 6ip даддэ, ец барып турган туйе 6ip даддэдан аспайды»,
-деда. Сарг айгты: «О, туйе калай кымбат. балам. Осы ма арзан дегенщ?»,
- деп басьш шайкады... 6ipai замандар erin, манаты сарг онан-мунан мал
тау ып байыпты. Bip куш баягы бала кешеге тагы шыгыпты. Тамашадан
каитьш келген соц жэне турьш экес! сурады: «Балам, базарда не арзан, не
кымбат екен?»,—деда. Сонда баласы айтады: «Оке, базарда туйе кымбат
' А
174
екен», - деда. Сонда экеЫ айтгы деда: «Балам, туйеш басы не екен, неден сатылып тур?», - деда. Баласы айтады: «Туйенщ басы кырык даддэ,
ен аягын кырьщ дадцэдан сатып жатыр. Мен туйенщ мршай кымбаг
болганын керегшм жок». Сарт карк-карк кудда деда. «Балам-ау, саган
не болтан, туйе мунан арзан сатылганда жерде калсын дейсщ бе? Бул
не деген арзаншылык, кырык далдо деген ппрюн туйеге со да жеткен
бага болып па?», - деда. Бала кайран калып экесше жауап кайырды:«...
Муньщмэшсшетусшеалмадьшгой»,-дегт. Сонда экесл айтыпты деда:
«Балам-ау, сол туйе 6ip далдо болтан кувде бщ щ колымыэда 6ip тенге
де жок еда. Жок кувде 6ip даддэ тугш 6ip тенге десе де 6i3re кымбат еда.
Кудайга шуюр, бу кунде кьфык даддэ демек тугш жуз дщдэ десе десш.
Мен канша туйе алсам да шамам келеда. Алуга шамам келетугын болтан
сон маган бугщде жуз даддэ десе де арзандай», - деда.
Осы эпизод аркылы автор бай адам салынган салыкты киналмай
етей алады деген уэжбен 6ipre нарьщтык катынастагы бага eciMi
езгерш туратынын, соган орай ешмда шыгаруды кешеушдетпей,
дер кезшде шыгарып, сатудьщ ти1мдшшн де туандареда. Макалада
казактьщ: «Бар мактанса табылады, жок мактанса шабылады»,
— деген макалын колдана отырьш, бул мэшсп ел-журтыньщ пайдасына колдану максатында Хусайын мырзанын когамдык ©srepicri
ж т бакылап, зерттеу шщ нотижес1нде тсршшкке тшмда багытты
эркашан аныктап отыратындыгы керсетшген. Сол тустагы когамдьш
курылыска, адамдардьщ оны тушнуше жен сшггеген макалддагы осы
эпизодтардан МзшЬур-Жуеш Кепеевтщ саяси, гылыми квзкарасьшьщ
жогары денгеш сезшеда. Оньщ келпрген фактшер! мен аргументтер1
когамгануда логикага суйенш, вткенда эмпирикалык багалтар непзшде ажыратып, акикатка жетудщ амалдары туралы бастапкы угымдарды
тану га шакырады. Ойлаудыц ойлау объектклнен, атап айтканда керу,
есту аркылы кабылданатьш нэрседен мэнда езгешелнсп ажыратуды
усынады. Автор ез ойын тиянактау уппн Баянау ылдагы А.Ф.Сорокин
деген байдьщ жатактардьщ жайбаракаттыгын пайдаланып, сауда
аркылы жеплгешн керсетеда. Сорокин кур саудамен байлыгын еселу
узакка бармайтынын б1лш, вденш, дуниетанымдык гылыми непзге
суйенш колвнермен айналысуга кол жетюзгеш жвшнде баяндайды.
Осы орайда автор: «Егерде сонан керш, гылымын уйренсе, казактар
Ьом осындай тауларда араньщ кеп жиылып журетугын жерше омарта
жасап, бал жинап алса, аяк астынан онай табылган 6ip пайда болар еда,
деп ойлаймын», - деген ой-тушнш жасаган. Осылайша казакгарды
жана icocin уйренуге шакырады. Бул ретте дана казактьщ: «Дуние
f
176
деген ппркш тойга келген кыздай, кетерше келгенде колга устаган
муздай», - деген макальш келпредг ©нер уйренуде гылымнъщ алатьш орнын ерекше мукияттайды. М эселен, «©нер сол мусылманша
болсы н, орысша болсын гылым уйренуге жаЬут кылу. ©р нэрсе
гылыммен болганды айтады. ...Н еге десен , гылым пайгамбардан
—калган мура», —дейда автор. М ухаммед гэлэйЪи уэс-сэлам езш щ
каджлнде: «Г ылымнын елгеш - есте сакталмагандыгы, кызыкпайтын
адамдарга уйрет!лш, зая кеткеш», - деген. Олай болса, М эш екецтц
айтайын дегеш мал жут болса кырылады, казак аш калады, ал жаца
кэсш уйренш , коленермен айналыскан казак когамдагы барлык
киыншылыкка тезетш жагдайга жететшдагш куйма кулакка жетказу
е к е н д т айкьш. Осындай мэ.гнметтерда окьш отырып, автор макалада
окиганы сол куш нде 6epin, натура калпьшда шебер жетк 1з г е в д т
айкьш. Бул да —журналист шеберл1 п н аньщтайтын нысана.
М акалада одан эр\ М ухаммед гэлэйЬи уэс-сэлам ны ц мына
ашъшган: «©з1мнен кешнп калатын умбеттерш уппн уш нэрседен
коркамын: H ancire б е р ш п , тура ж олдан таю ; езш -ез1 жаксы
керу ш ш кке, сез1мкумарлыкка берилл кетуг, гылымга, бадмге ие бола
турьш, б1лкмс1здщ iciMeH айналысу», —деген кадисше огаш жасалатын
эдеттерге орай ой ерютеледа. «Гылым иесш e3i сактайды. Малды
KiciHiH душпаны кеп болады.•- Гылымды болган Kici гылымын шашып журтка уйретудац жаЪтунда болады. Малы кеп юзднщ кияметге
сураулы, тергеул1 кеп болады. Мал иесш е улкен зарар болады ....
Гылым иесш е сол кунде улкен панда келпрш , неше таршылыктан
кугкарады. Малга 6ip апат болмай калмайды. Жау алады... Гылымга
еш апат жок. Адамнын ез1 елш калмаса, оган еш нэрсе задал келпре
алмайды. Мал бггкен Kici мурын кетерш, тэкаппарлык кыла бастайды. Гылымды болган юсшер езш-ез1 темешшкке альш, кшпк кецш
болады», —дейда ойшыл, зерек МэшЬур-Жусш Кепеев.
Осы улагагты niicip непзш де ол 6ip кэсштщ айналасында калып
1зденбеу, уйренбеу, бейгамдыктан шыга алмау адам санасьш токыратып.
айналадагы берекею сезшбей бос кун етю зт, елдое сананы жогалгып,
бодандыктыц бугауьшан шыга алмайтын жагдайга ушыратынын
тусшдареда. М ундай болашаксыз куннен арылу тек кана бш мдену,
гылым жолына тусу аркылы мумкш екенш айтады. Осы дуниетаныаддык,
когамганымдык тужырымдарга кдраганда Мэшекец халык ацыздарын
терец пайымдаудан, дшнщ гьоымдык непзш зерделеуден туындаган
езш щ емартанымдык философиясьш окырмандарына усынган деп
айта аламыз. Бул ойын тиянактау уппн осы макаланы автор бш м алу-
176
да, гылымды мецгеруде еркек те, эйел де ынталы болудьщ мацызын
айкындайды. Б ш а д адам ез халкыньщ дш н емзршец децгейге кетерш,
адамзат кундылыгын жасау га улес косатындыгы туралы ой аталган
макаланьщ аркауы болган. Автор: «Адамньщ бшгтш енерля болуына
эуела ата-ананьщ жаксылыгы себеп»,—дейдд. Осы ойдьщ жуйесл авторды
орта, огбасы тэрбиесшщ мэнш ашуга умтыдцырган. Кдзактьщ: «Уяда не
керсе, упщанда соны шощ», «¥льщ ессе улы жаксымен ауыл бол», «Опага
барган агарады, куйеге барган караяды», «Анасьш керш кызын ал, аягын
керш асьш ini», «Кдгын алма, кайьш ал, жаксы керген тамырдьщ атын
алма, тайьш ал», «Адал сут емген бала болса», «Сугпен берген мшез
сол багытымен кетедЬ>, «Кдгьщды бастан, баланы жастан», —дейтш
макал-мэтелдер непзшде халыктык педагогиканьщ мэш и апгып, бала
тэрбиесщде ортаньщ релш ерекше багалаган Алган бипм мен тэрбиенщ
катар орныгуына барышна пегал цоюдьщ пайдасын айшыкгы баяндаган.
Жогары мэдениетп халык атануда казак дшнщ пэрмендипп нускалады.
МэшЪурОКусштщ журналисте устанымында баспасезшц жеке тулганьщ
сезхмш оятып, санасьш терендетудегт мэш жан-жакхы камтылган.
Мэшекец елдщ едщгш керсетуде, халыктыд дш н, тш н байьпуда,
когамдык катьшасты реттеуге кабшетп жеке тулганьщ ic-эрекетгершде
бшмдерш жеттдщруге, тэж1рибесш утымды пайдалану га жетюзетш
психологиялык, педагогикалык кагидаларды жеттк керсете бшген.
МэшЬур-Жусш Кепеев журналисте шыгармаларында эвристикалык
ойлаудан (грекше heureka —таптым деген магынаны бшдаредо),
ягни, кетер1п отырган такырыпка анагурлым сэйкес келетш
рационализагорлык (тете э/цсттк жэне ережелш) жолда логиканы ттрек
erin, тужырымьш ширатып отыратын ш еберлт андыздап турады.
М.ЖЛСепеевокигаларцагыдерекпендэйекпдеп берш, езтужырымында
гтюсеологияльщ, эр кубылыста когамдык езгер1стердщ заддыльнын тануга,
кувдылыкгьщ табиги болмысьш зерггеуте жол сштеген.
Ел-журтыньщ тыныш, татулыкты, б1рл1кте болуын калайтын
Мэшекецнщ «Дала уалаяты» газет1не жазган «Турмыс жагдайынан
болган хабарлар» дейтш кезектт макаласы 1891 жылгы 20-санда жарык
керген. Автор 1890 жылга Караганда 1891 жылы кыстыц аягында кар
кеп жауып, кун суытуынан кыстыц соцы жетт айга созылып, алты
айга дайындалган шеп таусылып, мал-жанга ауыртпальщ тусуше
байланысты жергш кп халыкты киыншылыкган шыгудьщ амалдарын
жасауга шакырады. К^убылмалы табигатты дер кезшде багамдай бш п,
кол кусырып карал отырмай, адам акыльшьщ барльщ езгер1стерщ
зерделей алатьшдыгьша накты дэлел келттредц.
177
Алла пана берсш , «бурынгы жуан сорлы, жщ ш же усл уге
такады», —деген бекер екен, — яашшке ©луге такалып, жуанньщ
031 узш уге такалды, —дейда М эшекец ез пайымдау ында. Баяиауыл,
Кызылтау, Да лба уш еуш щ ортасындагы ceri3 болыс Сушндоктщ
байларыньщ e^ e p i ашаршылык корда, oipaK, аш болмауга тырысканын
айтады. Ау ылдагы Бекен байдьщ сарацдыгынан колындагы жинаган
р ы н дурыс сактай алмай, унньщ кызьш кеткешмен, оларды кымбат
бага га сатканын Мэшекен берекес1здак, ешжуздшпе, жемкорлык дей
келе, ауыл тургындарын ездерш е карайласып, ынтымактасудыц жолдарын айтады. М эселен, епш пш кпен айналысу, астык мол шыкканда
кедей лерге астыкты Бекен ку сиякты тым кымбатка емес, арзан батата
сатса, аса кеп жинаган астыктарыц, ундардыц булш беген кезшде
кеппшпк сатьш алган болар еда, сонда бай да сабырлы, кедей де тыныш
ем1р кешер еда деген ойды айтады.
Абылай заманынан кеганп ел бipлiгi ыдьграп, ьштымактьщ болмау ынан Патша ©юметшщ бодандытына мудде мойьшсьшьш, дэрменшз
халдеri казактардьш турмысы туралы материалдар газетте удайы
жарияланьш отырган. Жалпы ресейлзк экономнканы дамытудьш 6ip
белш еп казактар турмысын кетеруге катысты болгандыкпган, патша
вкшдер1шц жepгiлiктi халык кэЫбш жаксартуга жасаган кадамьш
ырыс алдыга жору кaжeттiлiгi халык педагогикасынын дэстурл1
багьптарын айкындайтьш факторлар больш табылады. Олай десек,
б у п н п жаЬандасу заманы XXI гасыр мшбершен айтканнын езщ де
БАК-тар кызметш камтамасыз ететш котамнын саясаты непзш де
жумыс тужырымдамасы жасалтьшын ескерсек, ырымшыддык салгын
е з мэш вде пайдаланып, халык болашагын билак саясаты аясьшда
карастыру кисынсыз деп айта алмаймыз.
М эш Ьур-Ж усш К епеевтш макалаларында: когамтанудагы
акпараттын сэйкестипп - акпаратты TyciraKri, угыныкты жэне 6ip
манда айшыктау; детерменизм - табигаттаты жэне когамдагы барлык
кубылыстардьщ белгип болу ce6enrepi мен зандылыктарын айкындау;
акпаратта шындыкты ашып керсету; такырыптан ауыткымау;
акпараттын угыныкты, тусйпкп, бултарысыз 6cpLnyi —аныктык; мотивтишт —акпаратты таратудын кажеттипп; ой корытудьщ: теорияльгк,
эвристикалык, эмпирикалы к, гылыми лык, керкемдак, рацио налдык,
эмоционалдьщ, класснфикациялык турлер 1 камтылган. Эмпирикалы к
зерделеудан мазмуны каз1ргт заман тарихыньщ кезге кершш, санада
орныккан окигасы журналист жарияланымында тшелей себеп-салдар
катьшастары децгешнде жузеге асады. Оный осы ойы мен мураты атау-
178
лы газеттщ 23-uri санында жарияланган казак ешнщ турмысы, сол кездеп шаруашылыгьта арналган Бул орайда ол М.Ботбаевтьщ «Кдзакка
мынау пайда егш салсын» елещне жауап тур1нде врнектелген.
1890-жылгы 30-санда «Степной генерал-губернаторыныц 10
июль 1890 жылдагы HOMipi 65 буйрыгы» жарияланган. Казак елш
баскаруда Патша егаметшщ устанымын айгактайтын марапаттау icшарасьщда барлык дала уалаятыньщ жергшк-ri улыктарымен катар:
Семей облысьшьщ Павлодар уезшен Алтыбай елшщ бш Байте Mip
Бекбасугылына жэне Теренкел болысыньщ бш БайтеMip Бекбасовка
еи н ш дэрежел1 шапан, Алтыбай елшщ бш Кржамкул Ултаракулына
кумгс баулы кумгс сагат тапсырылган.
1891
жылгы газеттщ 5,7-сандарында казак жершде билгажуртту л т
Ережелерше н узщдшер жарияланган. Мэселен, 138-бапга бите сайланган
адамдарды губернатор бегатедо. Оларга казынадан енбекакылык пут
твленбейда, 6ipax, бшм жасаганы уппн айыптылардан айьш пут алуга
кукылы, ол толем жалпы белпленген пулдьгн оннан 6ipmeH аспауы
тшс. Егер жеке басгьщ ici каралса, билш казактьщ дэспурт заны бойынша журпзшеда. Ереженщ 139-бабында билер ездершщ мшдеттерш
орындамаганыжэне билпаерш тергс пайдаланганы ушш Империяныц жал­
пы зандылыктарына сэйкес сотка бериедг Бодан еддердщ тургындарына
мемлекетпк зандылыктар непзшде ездерш-вздер! билеу кукыгын беруде
шла дау-жанжалдарды ретгеу саясаты мукият ескершген.
Газетпц 1894 жылгы 46-санында «Казак билер1нщ жумыстарды
тексеретугыны турасьшан» деген макалада казак билершщ журпзген
жумыстарыиа Кешпел! Кдзакбайулы (жасырын аты-жош болуы да
мумюн) жасаган таддауьшан Патшалык Ресейдщ бодан елдерде бшпк
журпзуде ж ергш кп хальщтардын салт-дэстурлерш жепк зерттеп
алгаиы андалады. Бул такырып бойынша А.Е.Алекгорвгтын «Нужен
ли для киргизов суд биев» деген макаласы газеттщ 1890 жылгы 2саньшда да бершген.
- Макала колданыстагы зандарда барлык азаматтык жэне
кылмысгы icrep жвншдеп icrep/n карау га кукылы казак билерге Орыс
империясыныц жалпы заны бойынша кгтеген кылмысьша сэйкес
кшэлшщ барлык мул и н айыру кукыгы бершгендйчн, осыган орай
билер жаза коддануда зандылыктарды ripeK етш, эдш болуы талабы
коиылгандыгы жвшндеп (казактьщ мемлекет зандарын 6inyi уппн
бш м алу га шакыру Ж.Б.) 6ipimni акпаратпен басталган.
- Сайланган жергипкп би лауазымыныц арасында мулде сауатсыз, эдцлетаз адамдар бар, олар дала облыстарынцагы казактардьщ
179
адалдыгын, бостандыгын коргауда, мулпстерше катысты мудделерш
етеуде тек кана казактардьщ байыргы дэстурдерш е суйеяш , ук!м
шыгаруда кателнеке ^рынып ж ургендш ж эне дау-жанжал сиякты
азамапгтык icrep мен соткарларга, бузакыларга байланысты кылмысты
icrep айырмашылыгын керсететш зандарды бшмейтщщп—« Атасыздан
би койсад, дэметпестен дэметер», - деген ез к^лкыны уппн пайда табу га
жакын текс!з K eftoip б илер эдщдш пен адалдык маддайыма жазылган
дейтш казактьщ халыктык психологиясына карама-кайшы ic-эрекетке
барып, ага-баба с алтын буза бает атандыгы —екшпп акпарат.
- Сайланган билердш бэр! б1рдей казактьщ байыргы дэстурл! дау жанжал, урлык пен барымтага байланысты колданылатын жазаларга
жете мэн бермейтпп жэне казактьщ осы мэселеге катысты заддары
тияиакты емес деп санайтыны, эр би ез ьщгайына, ту ыстык, таныстык
катысына орай бура тартатын ту стары да аз еместтп, ал казактьщ
эдш билерш дей шеыпм жасау га бодандык заманньщ да ерекшел!кгер1
мумкшдш бермейпш , ce6e6i, ресешпк коныс аударушы орыс-казактар,
ногайлар жэне сарттар карым-катынас т1ршшнтиде казактардьщ мшезкулъщтары мен эдет-салттарына бас каша кезкараспен карауга мэжбур
еткеш —«Бейганыс icici - бгтеу жащак», —дейтш казак макалындагы
eMip тэж*рибеа айкындаган мэнге кез жума карау —уппшш акпарат.
- Ш агы мдануш ы лар мен к уэл ердщ ж азбаш а тиянактары
болмаганнан кешн билер байлардьщ сезш куп алатыны, жауапкер
кедей болса бай адам биден кедей алган карызын бермей ж ур гет
туралы ауызша шагым жас айды (белпленген Mep3iM шпнде карызын
теяесш , телем есе 50 кшз уй жауалкерддц агайындьфыньщ 6ipi ол
карызды етейттш туралы акт б е р е т деп талап етедо, егер о лай болмаса,
шагымшыньщ пайдасына телем телетедд, мундайда шагым жасау шы
мэселенщ мэшеш бшмейтш 6ip адамды усынады, эрине, бейтам журген
адам ант бермейд1, сондыктан, кесшген мерз1м iiiuHae кедей карызын
етейдо, бул ретте билле басындагылар ездерш д е умытпайтыны, атап
айтканда, scipece, урлыкшыны жауапка тартканда болыс, би жэне
титл, поштабай да езде pi Hiд шендш децгеш нде шнэлоден штрафтык
телем алады), би бай шагымшыньщ пайдасына ыщ'айлас шехшм жа­
сайтын ы —«0дш би халкы уппн, залым би кулкы уппн», —деген казак
макалында айтылгандай ел болудын Tiperi эдаддоске мыгым болу га
шакырган тэламдо аякка басу —тертшпп акпарат.
- O cipece, езде pi дамылсыз енбек erin, егш еккен кедейлерге жала
жауып, осыидай эдшетхпз уюмдер шыгарылатыны, жала шеккендер
Кытайга eTin кететтш —« Алтынды керсе nepinrre жолдан таяды»—де-
180
ген казак макалындагы дуниеконыздык, бас пайдасын ойлаушылык
пара алуга эуестещ дрт, адамды кулкынньщ кулы бо луга душа р ететш
еш р акикагын айкьщдайтьш угымнан алшактау —бесш пп акпарат.
- «Дала уалаяты» газетш щ 1894 жылгы 2-санында: «К^ырдын
1шшде казактар ею партия больш араздасканда, нэпсшерй аш ылып, кездер1 карайганда, ею жактагы жауласкан адамдар ездерш щ
душпандарына неше турш зиян зоб1рш ш к келпруге аянбас. Bipax,
с айлауда женген купгп партияга жак бол маган кылмысы уппн билерге
бершген мундай зор ыкгиярлы артыкша жаксы адамдарга бек катты
коркьшышты таяк болар», - деп жазылганы (билердщ зорлыкшыл
байларды ж актаган эд ш е тстзд т), Кфстанайда ею партия болып
жауласканда татуластыртан, халкына акыл мен парасатын жумсап
кызмет еткен маркум Алтынсаринда де каралаганы, осы орайда: «...
ею партия болып араздасканда кызуланып, Алгынсариннщ ак жузш
бекерден-бекер карал мак ка жаЬг кылганымыз жа рам агандык екен»,
—деп Kefi6ip атаккумар, даукестердщ арамдык пеш лш эшкерелегеш
—(«Акка кудай жак» дейтш танымдык кущ ретш керсететш тэля млд
умытпау, бйпмдпй, парасаттыны кашрлеу халкьщныц адамгерпшпк
кундылыгынан ажырамау) - алгыншы акпараг.
- Казактьщ оол кездеп билерщщ ез пайдаларына таргу бетмдшгп казак
тургьщдарына ете зиянды болуына байланысты казак билершщ билйтн
н ем тп , билер сайлау тэрпбш eareprin, б илер жумысы туралы белгш 6ip
кьпмегпк нуекау жазылуы жвншдеп усьшыс жасалуы - «Шын би сезщ л
багады, сум би кезщщ багады», - деген макалдьщ астарынлагы улттык
психологияга керегар келетш угымды таразылау —жетпнпп акпарат.
Макала тутас когнигивп теориялык у ста ним децгетиде ляйынттялып, кателисп накты тэжфибе ттрегшде тузетш, адамдардьщ кукыктык
мэдениетш кетеруге ар налган.
М акаладаты акпараттарды когнигивт! теориялык устанымды
былайша жштейм1з:
- бодандык когамдык катынастыц ерекшелгктерш мукият сараптап, казакгыц еж елп дэстурш кажетшше сактау;
- орыс импернясыньщ тупкш кп саясагын пяйтлмляп казактардьщ
сана-сезьмш ресешпк бодандык когамыньщ мэнш тусшу уппн бйпм алу;
- халыктьщ дол мен рухани казынасын иаогалтпау, оньщ адамзат кундылыгына тецесетш едщк кагидаларын баскаларга да енеге
орайында жана ко гн и тш т мотивация тацдау.
Макаланьщ мазмунынан когамтанымдык денгейде кисынды мэнш
ангару аркылы заман зацдьитыгын калыптаскан улттык дэстурмен са-
181
лыстыра отырып, котам мен жеке адамныц катынастарын пайымдай
биту, детерменизм непзшде тугае когматану денге inн калыптастыру га
мумкшдос т>атыны андалады. Соныц нэтнжес1нде байыргы казак
турмысындагы дэстурш когамдык катынастарды заман талабында орайластырып, урпактар сабакгастыгы зандылыгьшда реттеуге мумкшдЬс
гуады жэне казак арасында жаца карым-катынастар лагдыга айналып,
бшмдену удерюшщ айналымында казактьщ квшбасшы жеке тулгалары
ерекшеленед! дейтш ндеянын нысанасын багамдайтьш кезкарас
орныгады. Бул идеяньщ мэнш саралай бьту макаланьщ мацызын
айкындауга жетюзедь Макаланы уйымдастырып, газетке жариялаушы
автордьщ санасьшда осындай болжам болгандыгы байкалады.
Ресей б и л т газеттщ 1895 жылгы 33-санында «Кырдагы
соткарлар», 35-сандагы «Бьтгмнш к аж еттш т туралы» сиякты
макалаларда казактардьщ кукыкггык сауаттарын ашуды кездеген.
Макалада:
- 1891 жылгы жер туралы «Дала уалаяты» Ережесшщ 119-120- бабында: - жер казына иелптнде болатыны, куш кесуаз казак пайдасында
бершеттш жэне жерда казак ез дэстуршше пайдаланатыны, 6ipaK, дала
уалаятындагы жер казынага керек болса, ол жердд пайдаланып турган
казакка ешнэрсе телеместен кайтып алатыны;
- 122-бапта кыстакка жэне егш салуга эрб!р болыстар мен эрб1р
ау ылнайга когамдык пайдалануга жер куш кесус1з бершеттш, ол
жерлер казак дэстур1 непз1нде накты пайдалануга кукылы екендт,
дау-жанжал, талас-тартыс туган жагдайда жер мал сан ына жэне
шаруашылык келемше карай бершетЬй, осы баптагы кагидалар 128пп бапта толык тус1нд1ршгеш;
- Осы зач непзшде кыстау га, жайлауга жэне егш салуга жер беру
кукы жеке уй иелер1 емес, ауылдык, болыстык когамга берьтгендт;
- 125-бапта ауылдык, болыстык котам ездершщ карауына бершген
жерлердд белплеген шекара белгшерше сэйкес олардьщ арыздары
бойынша жеке уй иелерше немесе жеке уй иелерше жердщ 6ip белитн
беруге кукы барлыгы, шекара белпеш казынаньщ жер елшейтш мамандары белплейпш, арыздардын тусуше байланысты ол белгшерщ
улкейтш, азайтып езгергуге болатындыгы, oipaic, курылыс салатын,
агаш егетш, бау-бакша салатын, жыртылатьш жерлерге шекара бел­
пеш салу шекгелепш;
- когамга белген жерден арендага тек кана кыстауга алынган
ж ерл гана беруге болатындыгы. оныц e3i орыстарга 30 жылдан
аспайтын кезецге б е р теп н д т, ондай жагдайда болыс съездершщ
182
YieiMi шыгарылатыны, онда арендальщ телем керсеплепш, аренда
телеуден тусетш каржы уй иелер1юц кедейлерше, жендеу жумыстарын
журпзуге, су тапшы жерлерде туратын уйлерде кедейлер кудык
казуга, мал ecipy ге, мектепке баласьш окьпуга, жол жендеу ге жэне т.б.
когамдык-элеуметпк кажеттшктерге жумсалатыны, мундай каржы
жер уппн де теле нош, 6ipaK, бул мэселелердщ бэрш когам шешетшг
- епнтшлштен анналыскан жеке уи иелер1 жерда ез менш тнщ
кажеттшш ушш пайдаланаты, бул жерде салынган курьшыстар
оньщ ез меншш болып, оны жер1мен 6ipre жалпыга б1рдей непзде
мурагерткке бершегааа, когамдык непзде алган жерлердеп уй-жайларды бузып алуга кукылы екендш;
- бурьш округпк буйрьщпен бектлш , атадан балага мурагерлжке
калдыруга руксат бер1лген жерлер туралы кужаттарда atepriiriicri билер, судьялардьщ кес1мдер1 керсеттлген, оларда бершген жер юмге
т и е с т , жер келеш кандай екендт керсетшгеш, 1871 жылдары Батые
Ci6ipzun бас мекемесшде осы бершген жерлер туралы кеалщер мен
сактау жазбалары жэне 1869-1870 жылдары Акмола мен Семипа­
латинск облыстарьшьщ облыстык билйсгерден жиналган кужаттар
кайтадан тиянакталып каралганы, соньщ нэтижесшде бурынгы
ж ергш кп билпетердщ уй салуга жэне ёгшпшикпен айналысуга
берген жерлерш!ц мурагерлжке калдыруы туралы буйрьщтардьщ
болтаны жэне ол кужаттар жергшкп билисгщ занды тулганьщ куэлпт
керсетшп беютглгендагшщ расталганы;
- одан кешн Батые Ci6ip Бас баскармасыньщ осы аттас кужаттары
бойынша жер алушы жеке тулгалардьщ езара келгсш1 немесе 6ipi
екшппешщ пайдасына ез ерюмен жол беру жешндеп кужаттарды
да кайта карагандыгы, бул мэселеге байланысты кужаттар тек кана
Семипалатинск облысыньщ казактарынан тускендт;
- 1871 жылгы 12 акпанда газеттщ екшзш санында осы мэселеге
байланысты Кецестщ аныктамасы жариялангандыгы, онда Кецестщ
карауына тапсырылган кужаттардьщ 6фде-б1реу1 мурагерлжке жер беру
кукыгын растамаетындьк'ы аньпегалтандыгы, ейткеш, жер мэселезд ту­
ралы X томньщ 6ipiHnn бел1м1нщ 513-бабында жэне екшпп бел1мшщ
683-бабында (бурьшгы басылымдагы) азаматтардьщ жеке мешшкпк
кукыгы туралы завда сый грамотасы жэне баска да бекпулерде крепос­
тной шаруа iciHe байланысты белпленген тэрпп казактар тапсырган
кес!мдер мен сактау жазбаларында жерда жеке менпик кукыгы
бойынша паидалану купп бар кеамдердщ жоктыгы аньщталганы,
сондыктан, жерда мурагерлакке бурьшгы окру гпк баскарушылардьщ
183
Ci6ip казактарынын саны керсетшген 172 жэне 178-nri параграфтары
непзшде жер белу буйрыктары бар, соньщ езшде 174-mi параграфтагы
жаргыньщ шартын орындагандыгы туралы к у эл т бар казактар гана
кукылы екендт, мундай кукыкка Акмола облысыньщ казактарынъщ
кужаттары осы талаптарга сэйкеспегендактен жерлерш мурагерлиске
беруге тек кана Семипалатинск облысыньщ казакгары кукылы екендап,
сондыктан, 1868 жылгы уакытша ереженщ 212-243-nii параграфтарьша
сэйкес жер уй-кора сальш, егшпшпкпен айналыскан казактарга кужат
непзшде берилл, калган жерлер когамга кайтарылатыны, сейтш, Батые
Cioip бас баскармасы 1871 жылы жер туралы ережеш 1868 жылгы
ереже непзшде жасаганы;
1887 жылгы азаматтардъщ жерда жеке меш ткке пайдалану
туралы зацньщ X т. 934 жэне 936-баптарьшьщ непз1нде жерд! сыйга
алгашкы жер иеленуппге жэне оньщ мурагерлерше бершетйп, сый
грамоталарында «жерда аса бел пли жеке тулгаларга жэне оныц
урпактарына мэдг!лоске бершетни», ал карапайым казакка жеке менппкке жер бершмеу керсетшгет, казак даласында орыс б и л т устем
болтан туста казак руларыньщ айрыкша кукьштык дэрежесшде уш
жеке тулта Мэртебел1 шапагаттылыкка ие больш, жерге жеке менппк
и е л т берипп, ол жерлерда мурагерлиске калдыру кукыгы аталгандыгы
жешнде тарихи деректер керсетшген.
Бул макаладагы акпараттардьщ накты зандылыктарды TipeK
eiin 6epLnyi ел шпнщ кедешпкке ушырауы, адамдар арасындагы
тедгаздштщ басым бола Tycyi казак даласьшда жергшгки бшйкгеп
болыстар, билер мен султандардьщ б1ркатары мемлекет занын дурыс
бшмей, жерггшкп баскаруга бершген бил!ктщ шегш барынша ажырата алмай, ацгарымын тек кана ез пайдаларына карай бурмалап,
паракорлыкпен айналысу ьшан туындап отыргандыгьш авдауга кемек
болгандыгы анык. Сол кезевдеп окыган казак азамапгтары карапайым
казактардьщ занды бшмей, жерда дурыс пайдалана алмай, бар жерш
зацсыз аренддга 6epin, сонынан мулде айрыльга калу ына орай жогары
орындарга шагымдар Tycipin жургендакген гстщ оцын 6iny ге мумкшдак
жасау га ниеттенгешн байкауга болады. Бул ойдыц жуйес1 когамдык
катынасгагы толассыз езгер1стер мен ic-эрекеттер кайшылыгын бастан
кеппрген кальщ казактьщ ем!ртану жэне когамтану деген угымын
зерделеуге бастау болтан деп ойлаймыз.
Патша еюметшщ дала уалаятында жерда пайдалану ережеЫ
осы макалада керсетшгендей элемдш зандар децгейшдеп кужат
деп багалануы мемлекеттш элем катар ында кернекп орын алу
184
зандылыгына саи жасалган ic-кимыл. Адамзат кундыл ыгын т1рек erin,
мемлекеттщ iprecrn бекем устау га багытталган заадар жасау непзш де
патшалык Ресейд 1 элемнщ еркениетп елдерш щ тану ын камтамасыз
етеда. Осындай зандар оньщ бодандыгыдцагы хальщгарды бурынгыша
еш р сурмей ез кезещ ндеп когамдык езгерхстердо багамдай 6Liyi ушш
кукыктык сауатын ашуы тшс. Бул удерю —патшалык Ресейдщ innci
жагдайын тьшыпггандыруга себеп болатыыы айкын. Ал жергйакп
бодан елдер бастарынан етш жаткан ауыртпалыкгы epiicci3 сез1шп.
оньщ неден туып жатканына зер салуы, сол тусйиктщ соды бодан
хальщтыд ecyiHe знянды екендагш парасаттаумен тушнделу1 тш с
деген оидьщ казактьщ 9p6ip бипмда азаматтарыньщ санасына орныга
тусетш 1 де осьшдай мазмунды жар ияланымдар туртса болатындыгына
кумэн болмауы тшс.
Халыктьщ аркасына баткан тедс1здакп, бшпктщ алдамшы icэрекеттершщ зияндылыгын багамдау непзш де когамтанудьщ opoip
баспалдактарын (зандылыктарын сезш у) тиянактау —бостандык нысанасьша жетюзетш болашактагы игш кп ютщ бастамасы. Осылайша
Ресейдщ мемлекетпк муддес1 мен казак даласы тургындарыныи
муддёсш щ а р а -ж т ажьфатыла туе еда. Ресей патшасыньщ эдш зад
шыгара отырып, бодан елдерщ кыспакта калай устаудьщ амалдарын да тиянактап отыруы, кысым керуш ш ердщ азапка шыдамай
кегер1луше де себеп болгандыгы тарихтан белплг Олеуметтпс innd
ж эне сырткы кысымдарга тезе-тезе шыдамы таусылган халык ез
ортасындагы топ бастайтьш жеке тулгалардыц азаттыккд багытталган
ic-кимылдарьшьщ мэшн ашудагы газет кызметшщ mothbI букараныд
саналы жеке 1зденуше бастау болатындай карастьфылган.
Г азеттщ 1896 жылгы 4 8 , 4 9 , 5 0 -mi сан дар ы н да Отыншы
Олжановтщ «Билердщ б т м д ер !. Bip улкен сьездеп билер ереж ес 1»
деген такырьшта макаласы жарияланьшты. Макала ©скемен жэне
Зайсан ояздарьшьщ арас ындагы дау -жанжалдарга б т м айту ушш
Курбан кайык деген жерде болган билердщ съезш де кабылданган
ережелерд1 окырмандарга туешдару максатында жазылган.
Билер мындай байлам жасаган:
1-бапта айттырыльш, кальщ малый алган кызды баска 6ipeyre
берсе, онда кыздыд ата-анасы алгашкы кудаласкан жакка алган кальщ
малый кайтарады, сонымен катар, 6ip ат, шапан жэне туйе басы тогыз
(туйе басы тогыз дегенде: туйе, жылкы, сиыр, кой, еш ю, шапан жэне
уш будды д уш курагы, ал, жьищы тогыз болса: жылкы, сиыр, кой,
enuci, шапан жэне будды д терт курагы) беру керсетшген.
185
2-бапта айтгырган кыз елее, онда жшттщ жагьша берген кальщ
малдын жаргысы кайтарылады Бул дэстурдш талабы егер кыздьщ
тур мыска шыкпаган жэне айттырылмаган ciivnci болса орында лады.
влген калындыгынын осындай сщлшершщ шпндеп езше унаган 6ipeyin жттюе тандау кукыгы бершедг, оган кыздыц ата-анасы кедерп жасамауы тшс. Карсылык бшдарсе, жш т жаты берген кальщ малын тугел
кайтарады Орыс типвдеп мэтшде газетшшердщ бул ереженщ осы
бабындагы кагиданьщ эдалдшне орай ез туешметемелерш жазган.
3-бапта егер жш т елш, калывдыгы ж ш т ата-анасынын колында
огырса, 6ipaK. куйеушщту ыскавдарыньщ бфше турмыска шыкпайтын
болса, онда кальщдыкгын ата-анасы жшттщ ата-анасы берген кальщ
малын тугел кайтарады Бул дэстур елген жшттщ ara-iidrepi болмаган
жагдайда колданылады.
Мундай ереже кабылданбаса, калындык куйеушн 8-12 жастаты
шшершщ 6ipeyiHe немесе rapi агаларыныц 6ipeyiHe турмыска шыгар
еда, - деп орыс тшхнде бул кагнданы эдалдйс деп атап егеда.
4-баггга ж ш т кальщдыгын альш, сггбасы курганная кешн кайтыс
больш, артында баласы калмас а, олардьщ отбасынын мулттер1 еиге
белшеда: 6ipi - кальщдыктын ата-анасына, еи н ш б е л т - ж ттке
тиесш болады. Казакта мундай кагида, дэстур бурын болмаган.
Калындыг ы кайтыс болганда отбасынын мул1ктер1 белшбеген.
5-бапта жесф эйел турмыска шыкса ез еримен шыксын деп
жазылган. Эйел-ана кукыгын корл ап, эменгерлйске еай куйеу шщ
туыетарына турмыска шыгу дэетуршщ осылай токгатылуын газетшшер
куптаган. Эрине, адам кукыгы коргалса, халык эркашан риза болады.
6-бапта куйеу1 кайтыс болтан жесф ойелдщ балалары болмаса
ездер1нщ бурынгы мул! ктер шщ упгген 6ip б о л т н куйеушш агаш т р ш е береда; жее1р эйелдщ кызы болса, турмыска шыкканнан
кешн ч л ш я экесшщ мулышн уштен eidci бершед1; казактарда
3Keci елгеннен кешн онын мулйстер1 эйелше жэне ер балаларына
ifа чтгырягмн дэстур бар. Бул дэстур бойынша елген отбасынын ер
баласы болмаса, жейр эйел мен кыэдарынын мулисгерш отбасынын
ага-шшер| мен туыскандары алады. Аудармашылар комментарий
бойынша елген отбасынын артында кызы калса, онын ага-шглершщ
мулпегерге мурагер болуы эдшетейдак. Жогарыда бершген каулы
жалпы канагаттанарлык, ага-гюлерге м улйтердщ уштен 6ipi,
калган упгген 6ipi кызы турмыска шыкканша жеспр эйелде калады.
Мул1кгердщ калган уштен 6ipiHe дэстурдщ мэнше сай жес1р эйел
мурагер болады.
186
7-бапта урльщка эуестенген адам урлаганын кайтарады, сонымен
катар, жэб1р керуппнщ пайдасына мойны мен куирыгына байлантан
—айып (eici жылкы) телеу керек; Аудармашылар бул кагиданыц
элс1зщгше мэн бередд де, оньщ орнына турмеге отыргызу жазасын
усынады. Бул жаза урлыкты кэс1пке айналдыргандарга тоскауыл болар
ед1 дейд1. Олардьщ бул усыныстары да орынды деп ойлаймыз.
8-байта 15 жыл еткен кылмыска козгалган ic каралмайды, оган
салауат, 10 жыл бурын жасалган кылмыс уппн жэб1р Kepyniire 6ip
тай (ею жастагы жылкы) 1894 жылдан 1895 жылга дешнп аралыкта
жасалган баска кылмыстары уппн жазалы адам ай ьт телещц. Аудармашылар бул баптьщ кагидасьш да куптайды. Олардьщ imdpiHnie,
пэлекорлар Mep3iMi erin кеткен, накты дэлел1 жок, акикагтыгы аздау
icrepza козгамайтьш болады.
9-балта билер KeciMiH малмен етеу жэне малдьщ багалары бел­
пленген: туйе —30 сом, сиыр —12 сом, кой —2 сом, тай (eici жастагы
жылкы) —4 сом, бэйге аты мен жорга ат —30 сомнан 100 сомга дешн.
Бул багалар —базар багасы, нарыктык катынаста баганьщ ecyi де,
темендеу1 де болады.
1898 жылгы 34,35,36,37-сандарда Шар езеш нщ бойындагы
Кешек ауыльшда 1896 жылгы 16 тамызда вткен ©скемен мен Семей
ояздары халык соттарыньщ (билерщщ) тетенше съезшде казактардьщ
дэстурда сактау женщ деп талаптары е с к е р т п , кабылданган, ею
ояздыц бастыктары ьштымактасьш, мерлерш басып, кол койган мына
Ережелер жарияланган.
1-6 ап
Неке жэне от б асы
1)
Куда лык жасап, кальщ мал те л е н т , куйеу ж iгiт калыц
ойнамакка (свидание) 6ipiHnri рет барган, айттырылган калындык
баска ж ттк е турмыска шыгатын болса, кальщдыктьщ экесх казак
гурпын (дэстурш) бузганы ушш алган кальщ малый толык кайтарып,
сол мелшерге сэйкес 6ip ат-шапаннан бастап «уш тогыз» айып
телещц.
Eipimni тогыздьщ басы туйе, eiciHniici —жылкы жэне \тшшшс1
—кунан (ею жастагы жылкы).
Ережешд бул бабы казактьщ: «Кдгын алма, кайын ал», - деген
макалына орай жазылган. Отбасьш курган улдын да, кыздьщ да
туыстары кешн «кайын журт» болып саналады.
187
Бай, дэулетп, ыкпалды, беделда казактар 6ip-6ipme ул-кыздарын
6epin, кудаласу дэстурш 6epiK устаган. Мундай жакындасу, ту ыстасу
сайлауда 6ip партия катарында болып, жещеке жетудщ амальт жасауга
пайдаланылган
кыздьщ ага-анасынын
кездейсок жагдайда беделдер1 туседь жут жылдары малдары
кырыльш, кедешпкке ушырайды. Тагдыр тэлкегше туспеген ата-аыа
жаты мундайда «Ат байлар жер!м жок», - деп байлыгынан айрылып, кедейленгендердщ некелесу рэс1ш бойьшша мумюндап жок
болгандыкган куда болудан бастартады. Кудалыктан бастаргкандар
жагы ж т т пен кальщдыктыч езара келю 1м1 мен кальщ малдыц
келемше байланысты айып телейдД. Мундай жагдайда куйеу житг
6ipLnnii рет кальщ ойнауга барса да, той етпейд! жэне:
а) кальщдыгынан бастарткан жптт жагы берген кальщ малыньщ
жартысын алады, каштан жартысы айып есебше юредц
э)
егер уйлену тойы калындыктьщ бастартуы себебшен болса,
кальщ малдьщ барлыгы кайтарылады жэне айып телейд1.
К^алыц мал аз болса 6ip аг-шапан айып теленеда, ат кальщ мал кеп
болса, 6ip «тогыздан» бхрнеше тогызга дейш айып
Ор «тогыз» тогыз бас мал немесе узындыгы (
метрге дешн тогыз турл1 мата кеелндшершен тура;
малдан жэне эртурла маталардьщ бес кесшддсшен турады.
Егер айып туйе бастаган «тогыз» деп тагылса, бул тогыздьщ
курамына: 6ip туйе, кунан (ею жастагы жылкы), бузаулы сиыр, козылы
кой, пакты ешю немесе 6ip туйе, 6ip жылкы, ipi кара мал, кой жэне
эргурш бес кес!нд1 материал юредо.
2) Куйеуге тиген эйел куйеушен кетпесш. Егер куйеушен
айырылысагын болса 6ip ат-шапан 6ip туйе бастаган «тогыз» айып
телейдь
К^закта некелесу рэсшше сай турмыс курудьщ элс1з тустары аз
емес. Сондыктан, осы мэселе де ережеден орын алыпты. Солардын
1гп1нле о т а с т ь ш ы л ы п . т^омыска шыккан эиелдердщ кеиб1реуi
куйеу1мен тагу тура алмагандыктан куйеушен кепп калады немесе
отастырып койганымен, кыз ж ш тп каламаи оган турмыска шыккысы
келмейтшдитн, кальщ мал беретш 63i калаган ж1г1тпен отбасын
куратыньш айтады. Б1рак, кыздьщ ата-анасы оньщ тшегш орындамай алгашкы отастырьш, кальщ мал берген жптгке береда. Алайда,
мундай кальщдыктар кешн амал ойластырып, сэтш пайдаланып,
езшщ кяпягян жиптне кепп калады (казак оны «кашып кетп» дейда).
188
Дегенмен, мундай сэттер ете сире к кезде седц. Осылайша ic-эрекет
жаеаган эйелдер катты жазаланады. Алып кашканга б1рнеше «тогыз»
айып салынады.
^
Кдзак дэстур^вде турмыска шыккан эйел байын жек керсе де,
отбасьш бузбай куйеушен Kerneyi тше.
3)
Егер кудалык жасасып, киттерш кигеннен кейш кызын бермей, той отпей кале а, юнэл1 жаты киттерш. кайтарьт, алдаганы уппн
айыбына ат-турман бередо. Кдзак дэстурщде китп ею жак та киизеда.
Кит кальщ мал телеу есебше юрмейда. Киттщ курам ына: б1рнеше бас
мал, акша, кымбат шапандар, тондар (жагалы кгамдер) жэне бйрнеше
маталар кесшдолер1 юреда. Киттер эртурл1 болады: олардьщ куны ею
жактьщ байлык децгешне катысты белпленедг Бас кудаларга «тогыз»
(туйе, ат) аяк кудаларга орамал, материал Keciiiowepi бершедо. Кальщ
мал да байлык децгешнде бершедь Киттер кейде аса ipi келемде
бершедо. Алдымен китп кыздьщ ата-анасы жаты береда. Ал, житгпц
ата-анасы оган жауап ретанде 6ip жылга таяу уакыт еткеннен кешн
(кейде б1рнеше жылдан кешн) бередд. Кит бершгенен кешн кальщ мал
беру жолы мшдетт туады. Ережеде осы мэселеге де кецш бел1нген.
Ойткеш, казактардьщ кейб1р1 ел аралап жур1п, бай-дэулетп адамдармен танысьш, кудаласып, кит кию аркылы дуние-мул1к жинауды
кэешке айнаддырушылар да пайда бола бастаган.
Кит беру дэстур1 казф де жалгасып келедь Нарьщтык катынасты
тольщ игерген бизнесмендер ipi келемдх, аса багалы заттарды китке
6epin жур. Китп материалдык шама-шаркына карай беру дэстур1
де жалгасын тауып келедь Кейде ею жак косылып той етюзу, езара
ризашылыкпен кит альш, 6epicy де кезде седiОтбасьш куру Kasip тек кана ж т т пен калыцдыктыц езара
TycimcTiri, CYЙicпeншiлiгi бойынша жасалап жур. E ip aK , езара
TyciHicTiK те асыгыстык, шалагайлык та кездесе/ц, жастардыц от­
басьш курысымен, узамай айырылысуы да аз емес. Мэселен, 2007
жылы Павлодар облысында 7112 жастар отбасьш курган, ал сол жылы
олардьщ 2482-ci ажыраскан, 2008 жылдьщ алгашкы ею айында отаскан
550 отбасыньщ 365-ci ажырасьш кеткен. Б1здщ пайымдауымызша,
отбасыныц турактылыгын кальпггастыруда жастар ата-аналардьщ
бай тэж1рибесш ескерш, акылдасып, T i m i , ею жактьщ ата-аналары да
6ip-6ipiMeH алдын-ала танысьш, отбасылык дэстурлерге орай шюрлесш, жастардыц бойьшдагы осал мшез-эдеттердц хальщтык ежелп
жэне заманауи тэж4рибелермен салыстырып, отбасьш куруды Ka3ipri
замандык децгейде орайластьфудьщ пайдасы мол болар деп ойлайф
щ
189
мыз. Ата-аналарымен катар отырып шюрлесуге жастар T y c i H i c r i K
жас ап, келкям беру i мэселеш асыкпай, жан-жакты пысыктау га себеп
болады. Казактьщ: «Сабыр x y 6 i - сары алтын», «Юрместен бурын
шыгарынды ойла», «Акыл - ауыэдан, мерей - козден», «Асыккан
icin б тр м ес, асьщпатан арбамен коян алар», - деген макалдарынын
мазмунына сай талай калтарысты, соктыкпалы сокпактан етюзетш
ем ip тажфибеегае зер салыл, кез жепоэгенде тана ею жас косылып,
ерл1-зайыпты болудьщ, ага дэстуршде отбасы атанудьщ, ел болудьщ
сыры мен кырын тусшедц.
4) Егер кальщ ойнау кез1нде кальщдык кайтыс болса, бершген
кальщ малдын уштен eidci ж т т жагьша кайтарылады; егер ж т т
дуниелж больш, кальщдык кайтыс болтан ш птгщ атасына немесе
imcme турмыска шыккысы келмесе калындык жатына бершген кальщ
малдын уштен eidci зйпттш ата-анасына кайтарылады, бул ретте
дэстур бойынша кальщдык ез жолын алады.
Казакта кальщ малды кайтару дэстур! бар. Ол мынадай жагдайда
реттеледа:
'•*
- Калындык кайтыс болтан жагдайда, калындьщтын бурын
айттырылмаган басы бос cim iici болса, атастырылган л ап т
калындыктын ciHJiiciHe кол ушьш 6epin, кыздьщ кальщдык болуын
вхшеда, кыз келкпм берсе, телеген кальщньщ уштен eiaci калындык
жакта калады. Егер кальщдыктьщ сщлкп оньщ тшегш орындамаса
дэстур бойынша кальщдык жаты ж тттщ жолын береда. Куйеу немесе
кальщдык елее мал кайтаратын казак дэстур! болтан.
5)
Огастырылган жастар отбасын курганнан кешн ерльзайыпты
ем!рде калындыты ж ттк е унамаса бурынгыдай кальщдыгын талак
кагаз 6epin, 6ipeyre сатпайды, ез ерюмш айырылысаггын болады. Са­
тьш жiбepгeн жагдайда сатьш алган малын кайтарып, ат-шапан айып
телейдт Казактардьщ некелесу! азаматтык келс1м-шартпен сэйкес
сипатта жасалады, ол тек кана куйеу жатына тишда болды.
Ол келклм-шарт жалпы мьша тургыда:
- Эйел ез куйеу шен кетпейдц барлык жагдайда оган багьшады,
айтканын орындайды; эйел e3i ю н эл болса, куйеу шен айрылысу женшде талап коймайды; эйел куйеу шщ жайсыздыгы туралы
айырылысуга етшип бивдрсе, калындык жасауынын жартысы
куйеу шде калады,
- Куйеуi айьфылыскысы келмей, эйел онын тш егш ен тыс
айырылысуга етшип жасаса, куйеуi эйедщн ата-анасыньш алган кальщ
малыньщ жартысын немесе тугел кайтару ын талап етеда. Сонымен
190
катар, эиелшщ тнетш баска куйеушен калындыктын ата-аналарына
берген кальщ малы келелпнде кальщ мал беруш талап етедг Ережеде
езше пайдалы туста epi эйелш сагу куыгы бершген.
6) Егер ж т т калындыктыц ризалыгымен оны алып кетсе.
казактардьщ дэстур1 бойынша артынан кыздьщ туыстары кугыкшы
больш келеда. Кальщдыктыч туыстары жгг1т жагымен татуласып,
кыздьщ жолын сурайды, ал ездер1 кызына жасау беретш дтн айтады.
Егер олар жасау бермесе ж т т жагы оларга жасау беруш талап ету
кукыгы бершген.
Жасаудьщ курамына: туйе, ат тартып апаратындай келемде
кэдамп шпнде турмыстык мулю бар кшз уй (байлар уш кшз уйге дешн
береда), кшем, сандыктар, шапандар, тондар, тесек-орындар к1реда.
Одетте жасау кальщ мал келемше сай келеттндей жасалды. Сол
сиякты жасауына карай кальщ мал теленеда. НегЫнде кыздьщ жасауы
кальщ мал куныньщ жартысы келе\пнде 6epuiyi тшс. Кейде аса бай
ата-аналар кальщ мал кунынан бфнеше есе артык жасау жасайды.
Калындыгын урлап алып экеткен жагдайда жш т жагы кальщ
малын толык телегеннен кешн жасау бершеда; ж т т жагы кальщ мал
телемесе, кыздьщ жасауы бершмейда. Казак дэстуршде отастырылган
кызды ез ж тттш ч алып кашу кезшде кыздьщ жасау ш м\шщд1гшше
кеб1рек ала кетуге тырысады.
Отастырылган кызды ез ж т т ш ч альш кашуы ce6enrepi:
1)Кыздьщ ата-ан ал ары эр турл1 себептермен куда сын теч
xepMeyi.
2)Калынды батадан артык сурауы.
3) Куйеу жатыньщ кальщ мал телей алмауы.
Осындай себептерге байланысты кальщдыкты кел!слм1 бойынша
да, кел1с1м бермесе де алып кашады. Калындыктын ьщтиярьшсыз
альш капщан жагдайда ж т т жагы дэстур бойынша кальщ маддын
калганын телейда жэне айып телейда. Егер калычдык ез ыктиярымен
кашьш кеткенде калындыктын ата-анасы кальщ малдын калганын
алу га кукылы жэне ж т т жагы калындыктын ата-анасы жагына жолын
береда. Осыдан кейш калычдык жагы кыздьщ жасауын береда.
7) Эйелдач куйеуi елш, жес1р калса эйел ез ыктиярымен куйеу
тачдауга кукылы. Эйел куйеушщ ез1 калаган ту ыстарыньщ 6 ipiHe тиеда. Егер жас балалары болса анасыньщ колында болады. Колындагы
кыз баласы турмыска шыкканда алган алгашкы кальщ малын бурынгы
ерш ж ту ыстарымен белгседа. Егер эйел куйеу imn ту ыстарын кал лмай
бетен 6 ipeyre турмыска шыкса. онда балалары енппс1мен экесшщ
вШ
191
туыстарында кушэды. Казак бул ретте казактьщ Aacrypi непзщдеп:
«¥л - эк ееш т, кыз - ш еш еап и », - деген макальта суйенедц. Казак
дэстуршде анасы кыз тэрбиесше ерекше кеньг беледа, экео ер баланыц
тэрбиесш мойньша алады. Егер неке бузылса, кыз шешесшде, ул
экеонде кя лягты Егер эке-inenieci елее, балаларыньщ 6api экеаш н
туыскандарынын колында кал ад ы. IUemeci елее, бала экеде, эке
елее п»еттгрл^ «^»пяды Ulemeci еюнпп баска куйеуге тимей, куйеушщ
туыстарына тиетш болса, ер бала да, кыз балада шешееше бершедо.
Егер эйел беген адамга тисе, эйел балалар шешеошн колында калады
жэне эйел кайтыс болган ершщ туыстарына кьгздарына беретш калын
малдьщ б1раз б е л т н береда. Егер 3iccci Tipi кез1нде кызын турмыска
берсе. кыз экестнщ ага-шшершщ колында калады. Ер балалары
экесшщ мурасыньщ 6ipa? б елi ri н иелешп, экесшщ туыскандарында
болады. Бала туматан эйел елгенде казактардьщ дэстур1 бойынша сол
эйелдщ экесше жасау ы туршде бершген туйе, жылкы жэне сэукелесп
кайтарылады.
8) Кыздын жасау ы кыздын ата-анасынын бурынгы мулю
болганымен дэстур бойынша эйелдщ куйеут иелш етедо. Эйел баска
6ipeyre тшп кетсе немесе эйел ез ерюмен айъгрылысса жасау оньщ
мулю больш саналмайды. Егер куйеу! катыгез, жауьг*. болып, айырылсатьш болса эйел талак-кужатын алатын болса, icyfieyi оган жасау
туршде бершген туйе, жылкыны жэне сэукелею кайтарады.
Кайтыс болган эйелдщ артында балалары калса, оган бершген
жасау балаларыньщ енппеше тиедi Кайтыс болган зйелдщ аргында
калган балалары жок болса, онда эйелдщ ата-аналары туйе, жылкы
туршде бершген жасауды жэне сэукелеш куйеу жагынан кайтып
алуды талап етедо.
9) Егер жссф эйел орта жаска келгенде эмещерге тимей баска
бфеуге турмыска шыгатын болса, кайтыс болган ершщ ту ыскандарына
телеген калын малдьщ тергтен 6 ip iH кайтарады. Казактардьщ
дэстур1нде мура-мулшп ер адам иелендд. Эйел жыныстылардан
ер адамньщ туган кыздары жэне апа-карындастары экесше немесе
агаларынан калган мураларга ие болуы туралы аитуга кукылы. Куйеут
елген эйел - куйеушщ агаларьшьщ немесе шшершщ эмецгерг. Эйел
гчтарти.н 6 ip бойдагьша ТИЮ1 тюс. 0 з эмеигерше тимей баска 6 ip ey re
тисе, эйел эмеигерше кальщ малдьщ тергтен б1ршдей немесе жартысы
келе miнде мал береда.
10) Куйеу шен катты зэб£р керген эйел талак кагаз (айрылысу ту­
ралы к у ж ат) ал май теркшше (ага-анасына) кайтып келсе, онда ол эйел
192
когамга арыдданып, болыс баскару шысыньщ мерш бастыры п алса, бул
басылган мер талак кагазынын, орнына журеда де, ай рылыс кандыгы
расталады. Болыстьщ мерш алуга да акша керек, акшасы жокгар
амалсыздан ата-анасына кайтып баруга мэжбур болады немесе мудаем
кул больш, куйеу шщ есшнде журеда.
Отбас ылардьщ айьфылысу себептер1:
- ата-аналары ны д, улкендердж ^йгары м ы м ен отбасы н
кургандардьщ 6ipiH -6ipi бадгсщ, ез ер1ктер1мен, журек калауымен
косылмаган ерльзаиъпттылардьщ мшез-ку-лыктарынын сэйкеспеу1;
- Казактардьщ ер жеткен аза маты ер балаларыныц, бойжеткен
кьгддарыньщ тагдырын ездер1 ineinyi, балалардьщ болашак eMipm
ездер1 багамдап, олардьщ ем!ртануына бегет болуы, отбасылык
емхрщ уйрстпеуц
- Ж1ггг пен кыз TinTi бесиете ж атканда немесе балалы к
шакгарында отастырыльш, олар 6ipiH-6ipi балигага (жыныстык жетшгенше) жеткенше кермеу i. Тек сол кезде гана ж т т кальщдыгына урын
(алгашкы кездесу) барады. Мундай кездесул ер белгин 6ip уакыттарда
кайталанады, оны кайын ойнамак деп атайды. Житт пен кыз осы
кезевдерде 6ipiH-6ipi бшюеда, езара ^натысьш, сушспешшлйс туады
немесе KepiciHme, 6ipiH -6ipi узнатпай кьфги кабактык ба ста лады.
Ж шт пен кыз 6ipiH-6ipi унатпай, арты жек керушЬпкке уласса да,
ата-аналар ын ын ыркынан шыга алмай неке киюга келклм береда.
Ыктиярсыз, зорльщпен косылган мундай ерЛ1-зайыптылар отбасында урыс-жанжал, тебе лес жш болады, арты кайгыга да ушьфагады.
Зорльщпен косылган ж^штардьщ epi кальщ мал телегендакген толык
устемдак альш, айтканын ютетуге тьфысады, кенбесе сатьш алган малындай мешшкгенш, жудьфык жумсап, удайы жазалайды. Кул ретшде
у^стаган TipinmiKKe шыдамаган эйел айырылысу утшн шагымданады.
К^альщ мал бердам, шыгынга ушарадым деп санайтын epi эйелда
кулдыкка сатуды ойлайды.
Эйелд1 у наткан сатып алатын 6ipey табылса эйелдщ eMipi
дурысталар еда, эйтпесе, куйеу i оны eMip бойы кулдьщга устайды,
эйел амалы таусыльш, ата-анасына жальшады немесе болыс ка, елдщ
акракаддарына (когамга) шагым жасайды.
Кдзакгьщ кеп эйелдершщ шпнде езше жагатын, сушкпсл деп те
айтатьш 6ip эйел болады. ©йткеш, ол эйедцщ акыл-парасагы куйеушщ ой
элем1мен тевдес, ш п , асып та туееда. Соны казак наксуйер деп атаган.
Кдзактарда кеп эйел алу рэодп бар. Кеп эйелда эдетге бай адамдар
алады. «Кдзак байыса катын алады, орыс байыса уй салады», - деген
г
193
макал осы ксзенге сай айтылган деп ойлаймыз. Байлык, парасагты адамга
6iTce, елге береке береда. Мундай данагей адамдар казакха болган. Олар
еэдерипц дуние-мулж байлыгы парасат-пайымдылыгынын жогары
денгеюнен туындаган, акыл ецбегшщ жемгс1 деп бш п, бар байлыгын
ез эулетш еркендетуге жумсаумен катар, кальщ елдщ камын жасау га
пайдаланган. Казак уш жузивд басын 6ipiieripreH Абылай ханныц
eHereci осылай ой тутндеуге мэж1бурлещц.
Тэуелоз Кдзакстандагы нарыктык катынасты кенеспк когамдагы
тенест1ру, бай болмау калыпынан шыккан енбекпил, тарпшпк танымы сергек азаматтар алгашкыда ез кун Kepici, Tipm m ri уппн
бастаган шагын бизнесш еркеидете келе, когамдагы тецадздоеке,
жумыссьгздыкка ушыраган колы кыска жэне кемтар, аз камтамасыз
етшген слбасыларга элеуметпк кемек керсетш, мемлекетпк децгейде
элеуметпк мэселелердеп олкылыктардьщ орнын толтыруга апгсалсу­
да. Кейб1р аса пысыкайлар «Сенде 6ip ю ртш дуниеге, кетатн тап та
бар калан», - деп Абай айткан парасат-пайымды ескермей, элемдис
децгейдеп техникалар мен жаца инновациялык технологияларды
игеру максатында бипмденуге купггарлык керсетпейдо. Kepicimne,
олар нарыкты бшудщ кысылшац кезшдег! таоан астында кездеисок
кеадесетш колайлы эдкггерше суйенш, кол жетюзген бизнестерш ел
эюномикасын устемелеу женшдеп мемлекет саясатына сай ер1стетудщ
орнына, ез эулеттер1 уппн пайдалануга бешмделш, уйрену мен 6ipге, жогары бшйкген орын алудьщ амалын 1здеушшер кезге шыкан
суйелдсй квршш жур. Соларды керпк «Жаца казак байыса кецселес кеттртп астарына «мерседес» мшедЬ>, —деген туйш оига сак ете туседо.
Осы магынада «Жаца казактар»—шолак белсецщлердщ нарыктык
жагдайдагы Typi. 1скер казак енд|-енд! калы гггасьгп келелд. Оньщ бойына
еркениетпк куат бар. 1скер казактьщ басты касиеп —оплисте болса ке­
рек 1скерлш iarLndKKe кызмет eryi кажет, олаи болмаганда еркениеттипк
орнына, кэдамп Абай айткан «адам сауу», ягни канау. Адам сауу, ол
адамды езш, жаныштау, оны кул есебшде устау, максат осы оолса, ол
icioep казак емес, ол каскыр мшезда казак. Мырза Хайдар «Тарих-и Рашиди» ецбепнде: «Каскыр мшездд залымдарга кара хальщгы баскаргуга
болмайды», - деп жазады. Каскыр мшездшк - юкерлж емес, - деген
академикFарифолла Есшовгщ ой тушш бар [48].
Аталган ереже казак когамындагы эйел тецдптн реттеуге казак
дастурше суйенш жасауга эрекетгенген кедар-будыры басым алгашкы
домбай fiamanT^K болвганымен, эйел кукыгын мумкщдйтнше коргау
кажетолш котам талабына сай болу устанымынан туган деймо.
194
Ережеищ газетке жариялануы казак кзуымын котам зацдылыгымен
ем!р суруге бейьмдеудщ амалын карастьфу ек ен д т айкьш. Жалпы
сакталган дэстурла нормаларды казакы кезкарастан кеп улттар ортасында когамтанудьщ жана жауапты нормаларына ойыса уйлестгрудац
жолда рын нус кап, казактьщ ездерше де ой салдыруы мемлекет iniiniK
тыныпггыкты сактаудыц амалы десек те, казак ушш жацарудыц заманы ту а бастаган екен-ay деген багамды барша журттын пайымдау ына
жетелейтш ic-шара деп те айту орынды.
1899
жылгы 18-санында азаматтык сот, адамдардьщ кукыктары
туралы ережеге орай Отыншы Олжано втьщ «Мал дауы Ьэм бас кететш
ic» деген такырыпта макаласы жарык керген.
Казактардьщ жер дауына байланысты кукыгын коргауына
мумкшдпс беретш бул ережеде (каулыда):
- Жер дауынан (жер тамырлык) баска даулы мэселел e p l Ожыддан
уакыт етсе каралмайды. Автордьщ шюршше, бул ереже орыс зацынан
емес, керюшше, казак дэстуршен енпзшген. Б1здщше, бул —акикатты
а йшъщта йтьш тю р. Казакта: «Он eici жылда ердщ куны салауат», —де­
ген кагидалык макал бар. Ережеге сай ердщ кунын даулау 10 жылда н
асканнан соц каралмайды. Ал ердщ куны казак талабында: 10 жылкы
жэне eici кул немесе жездр эйел.
- BipaK, колы кыска адамдардьщ тшеп орындалмайды; олар кейб!р
ру басыларына (олар журт адамы деп аталган) шагымданганымен,
бул ереже бойынша кемтарлык Kepin жургендердщ шагымы аяксыз
калады. Бул ретте автор казак даласындагы когамдык катынас
зандылыктарын реттеудд казак дэстур1 бойынша жергЪпкп билердщ
карауына калдьфып, езш-ез1 баскаруда камкоршысы жок кедейлерге тае батьфу эдeттepi «бipiц-влiп б1рщ кал» деген устанымда
колданылсын деген Ресей б и лтш ц арамза пешлш кальщ журттьщ
назарына, niKip алмасуга усынган.
- Казактардьщ езара кшэ тагуы, шагымдасуы, айтыс-тартысы
азаматтык ic сипатында журе/ц. Казактар арасында Tepic кыльщ,
кьшмыс жасагандарды жауапка тартып, турмеге салу жок (казакта
турме болмаган). Ондайлардан шыгьш есебш толтыру уппн айып
с алган. Казак лексиконьшда «кылмыстык ic», «кьшмыстык жауaпкepшiлiк» деген терминдер бурын болмаган, TinTi, Kici елттру,
кызды зорлау, кару альш шабуылга шыгу сиякты ауыр кылмысты
1стердщ 69pi азаматтык талап непз1нде жYpгiзiлдi. Казак даласын­
да ец курдел! мэселе Kici кунына байланысты азаматтык ic болды.
Сондыктан, казактыц ете тэж1рибел1 билер1,—дейда автор, —баска Tepic
196
эрекеттермен катар, Kici кунын даулауды 10 жылдан кешн токтатып,
салауаг болуын енпзген.
- Солай болганымен, кейб!р жерлерде бурынгыша 20 жыл еткен
кылмысты icrep/u карау талабына байланысты мэселе каралып жур.
Бул ретге «агайыншылык», «карындасшылык» катынаска жол бершеда.
Далласушыларды ымыраластьфып, даулатан малыньщ жартысын алып
береда. Мундай кеадмдер жанжалдьщ болганына кеп уакыт еткеннен
кешн дэлелдей алмагандар, юнэлипе юнэсш мойнына коя алмагандар
арасында, сондай-ак, улкенге колы, rim тигенде жасалады.
Даудьщ, жанжалдьщ мерm ri 10 жылдан асканда ic карамау ережесл
«жер тамьфлык» мэселесше катысты емес. «Жер тамырлык>> казактар
арасында ею адам достыгьш ныгайтып, жалгаса беруш камтамасыз
ету максатында дэстурге айналган. «Жер тамыр» болтан ею адам
ездершщ осындай достыгы eMip бойы, дани угымдагы акыр заманга
шешн жалгасады жэне сатганаггы атап етеда. Олар мэнргипк достыгын
куэландыру ушш 6ip-6 ipiHe кымбат сый жасайды. Ол сыилыктар мал
акылык, колка салмак p9ciMi бойынша жасалады. Колка салуга кейде
жер береда. Жер беру деген кыстакка жер беру больш табылады. Казак
дэстур! нде жер мурагерлткке балаларына калады. «Жер тамырлык»
болтан адамньщ алган жepi де осы дэстурге сай мурагерлпоске калады.
- Алайда, кейб1р бай адамдар «Жер тамырлыкты» пайда табу амалы eceбiндe колданады. Олар кедеймен дос больш, колкага олардьщ
жерш алады.
Казак тэрпбш деп жэне орыс задындагы сыйльщты кайтарьш
алу кукыгын пайдалану нeгiзiндe «Жер тамырлар» арасында
яря^дапуптытп>ткк^7 6ipiH -6ipi сыйламаушылыкка орай, кейде жер
аркылы пайда табу жагдайында 10 жылдан кешн жерда даулауга
байланысты ережеш пайдаланып, колкага жер бергендерден байлар
жерш кайтып алу мэселесш козгайды. Осылаиша кь1стагы жок кюз
уй иелершщ катары азаяды.
- Мундай ерекшелйске колдары жетпегендер ережеге суйенш, билер съезше шагым жасап, беделда, бай адамдардан жерш даулап алуга
тырысады. Алайда, ереженщ бул талабын, - дейда автор, - билер соты
байдьщ сезш да лага тастамай, олардьщ пайдасына кеам шыгарады.
Мундайда кедейл ер журт адамьша (ру басына), ьгкпалды билерге
жупнеда, 6ipaK, олар да кедейлердан шагымын y n e M i эдал карамайды.
1900
жылгы 39,40,43-сандарында газет Турсынбай Сурановтьщ,
51,52-сандарьшда Иван Козловтьщ «Казак рэс1мдер1» такырыбы
бойынша казак елшщ зандары туралы макалаларына орын 6epinri.
196
Эдеттепдей макала басында казак билершщ кес1мдер1 казак
дэстур! неН зш де жасалатыны жэне билер халык ортасы нан
таддалатыны айтылган. Халык санасында билер мулг1кс1з эдш,
тегшен келе жаткан к к л л т айкьш адамдар таддалады деген угым
орныккан. Би —халыктыц таза шеж^решкя, зандылыктарды жет1к
бшетш касиетп адам. «Тура биде туган жок», —деп билердщ эдшдакке
бой усынуьш талап ететш казак макалы осындай талапты адгартады.
Казак билер1 терелштт кетш лш тщ алдында жария турде, эдш береда.
Шагым жасагандар eici рудан болса, icri эдш шешуге.бешмделш, ею
рудьщ 6ip-6ipiMeH ештеспеуше ерекше мэн береда. Руластары берген
шагым олардьщ кездегешндей шыкпаса, буюл рудьщ бедел! туседа
деп санагандыкган буюл ру болып сол даудьщ со дында журед! Егер
талас 6ip рудьщ арасында болса даудьщ дурыс аякгалу ын карастырып,
таласу шыларды татуластыруды ойластырады. Осындай кезде бидад
аса эдалдш талап етшеда. Бул ретте би элс1з болса эдалетс1здак туады.
Сондыктан, зэб1рлёуша мен зэб1рлену1шлер езара келгсш, ею жактан
б1р-61рден жария би сайлайды. Казак билелершщ терел1ктер1нщ
жаркын Kepimci егер жауапкер мойнына алмаса, айгак куэ жок болса,
даугердад калаган адамын жанга ж^беруге кеслм жасайды. Ол адам
даугердад руласы, аталасы жэне онымен ею аралыкга бурын ешкандай
решш болмаган адам болуы тшс, сол жанга устаган адам жауапкер
уппн ант берсе, онда жауапкер ютен кутылады. Егер жан бермесе, кесьм
жасайды. Егер ею жагы агайын-карындас кыламыз десе, онда жау­
апкер жарым малдай-ак салык телейда. Жан жауапкердад калауымен
таддалады. Жалпы казак билер1шд байламдары адамдардьщ езара
катьшасын реттеуге, адамгерпплшке, эдалдакке непзделген. Алайда,
адамдар арасындагы эртурш мшез-кулык, когамдык катынастыд
кездейсок e3repicTepi мен пайда болатын тедс!зд1ктер билжт!
эркашанда эдш журпзуге Kepi ыкпал жасайды. Осыган орай Ресей
бодандыгы тусындагы когамдык катынастагы тедслздакп казак байлары да, жергоакп билгк неле pi де, сондай-ак, Ресей б и л тн аркаланган
келтсекгер де ез пайдасына жаратты.
Соныд нег1з1нде казак билершщ терелгк беру ережелерше
косымшалар енпзшген:
\ 1» Ж аза жэне жазалау туралы
Бурын урлык (мал урланса, оны кайтармаса) жасалса ею
жактыд кел!с1м1мен тагуластьфылды. Жэб1р керупп —ic козгаушы,
197
ж эбфлеупп - жауапкер болып сан алады. B poip кылмыс жеке сипатта
болады, кшэл1 эркашан айып телейда. Айып - кун беру деген угымда
колданылады Кун шапан немесе тон немесе шапан жэне inriK, idci
ел1мше то лык кун: ер адам елпрш се - 1000 кой, 100 жылкы, немесе
50 туйе; эйел адам елпрш се толык кунньщ жартысы.
Ресей бодандыгына тускен казактарга енд! Kici елпру, урлык
жасау , ергеу ж эне т.б. кылмыстарга жазаны ею мет зацдары бойынша
колданагын болды. Ал адамга тш типзу, корлау, урып-согу, алд^-арбау
аркылы пайда табу жэне баскалар ушш мынадай айыптар теленедг
1.Шапан немесе тон, шапан нем есе inriK.
2. Жешлдеу урып-сокканы, тш типзгеш уппн ат-шапан немесе
ат-тон, жылкы жэне шапан немесе inriK телевцц.
3. «Мойынга косак, кетш е пркеу» —айып 6ip, eici жастагы мал
телеу буйьфылады.
4. Тым катты тш типзгеш жэне арамзалыкпен алдаганы ж эне аса
кагты жаракат жас ап урганы ушш тогыз (тогыз туяк мал) теленедц.
5. Эртурда ден е жаракаттарын салганы уппн толык кунньщ
1/10-нен 1/3-ге деш нп белпстер1 келем1нде теленедд. Сонымен 6ipre,
казактардьщ жаца азаматтык кдрым-катынастарга eHyiHe байланыс­
ты кызмет адамдарына карсылык Kepcerin, кенселерде тыныпггык
бузгандары жэне лау 6epMereiwepi жэне т.б. тэртш бузгандары уппн
3 тецге айып толейтш болды немесе Болыстык баскдрмада немесе
Ояздык баскармада 3 куннен 30 кунге деш н отыру жазасы кесшедд.
Р есей д 1 ц к азак тар га сал ган лау салы гы туралы тар и х
гылымдар ыньщ докторы Жамбыл Артыкбаев казактардьщ жагдайьш
М.Красовский былай деп жазады: «Кез келген орыс казак ауылдары
аркылы 1000 шакырым жургеншн езш де 1 тиьш шыгьш шыгармайды,
тамагы, жагатын орны, келш бэр1 тегш», - деп атап керсеткен [49]. Лау
салык турш де болмаганымен, Кенес Одагыньщ шалгаи ауылдарына
актом об ильдср келген ше 50-жылдарга шейш об лыс, аудан у эю лдepi
iccanapM eH келгенде оларды ауылдан ауылга ж епазу лау деп атальш,
эр ауылдыи Miiweri ретш де саналды.
2. Ж еке тулгага т1л ти гоу, корлау
1. Y люен адамга ренжитш сез айтканы ушш шапан 6ep^ai немесе
аягына жыгылып, кеппрш сурайды.
2. Т ецдестер! 6ipiH -6ipi ренж !тсе ренж1ткен адам KemipiM
сурайды
198
3. Сырттай жамандаган айыпталмайды.
4. Ата-аналарын ренжггкен балалар ата-аналардьщ ездершщ
уйгарымына орай жазаланады, аса кажетп жагдайда билер KedMi бершодд.
5. Закым келмейтшдей органы немесе жаракаттаганы уппн акшалай
айып салынады. дуре согылады жэне ат-шапан айьш те ленда.
6. © йш ® кылып сабаганы ушш ат-шапан немесе тогыз кшп туяк
мал (кол тогыз) телейдо.
7. Кеп немесе аз жаракат салганы ушш тогыз улкен туяк (каска
тогыз) телещц.
8. Айкай-шу, тебе лес шыгарганы жэне жалпы бейбастактык
жасаганы уппн акшалай айьш телейда немесе билер KeciMi жасалады.
9. Ауыл шапканы ушш 30 кунге жабылады.
10. Билпске багынбагандар бейбастагы уппн жаза алады.
4. ¥ р л ы к жэне тонау
11. Мал урлагавдар сол малды кайтарады.
12. ¥рланган малды neci таныса, оны баска 6ipey сатьш алайын
деп турса, сатьш алушы куэгердо керсету керек, олай болмаса жазага
тартылады.
13. Мал урлады деп кшэ тагылган адам малды кайтарады немесе
аз болса да кайтарады (мундай жагдай 1здеупп баска болыстан болса),
немесе юнэл1 адам мойындаса урланган малга тен малды кайтарады
немесе мойныяа косак жэне кепне пркеу салады. Жауапкер урланган
малды кайтарудан баска жогалган затты вдеп эуреге тускеш уппн
косымша акы алуы тюс.
14. Тонаушы колга тускенде шыгын телейдо.
15. Эдеш урлык жасау шы адам когамдык кадагалауга тапсырылады жэне оган еппам кемектеспещп.
16. Егер уры урлатан дуниес1 уппн айып телеуге мумювдш
болмаса, онда бул айыпты оньщ жакын туыстары жэне руластары
телейда.
Ескерту. Кшэл1 кедей болса, ол сешмда ада.мдарга кешлддкке
бершш, кеппр1м жасалады.
17. Егер тауып алган заттарды немесе жайылып ж\рген малды
6ipey иеленсе нагыз уры больш саналады.
18. Урланган, тартып алынган немесе тоналган заттар, мулисгерщ
етеу талабы олардьщ урлык непзшде тоазу шылардьщ катысына, кейде
аукаттылыгына байланысты койылады.
199
19.
Кдрулы жолаушы тонап алган заттарымен ^сталса, алган
дуниесьмен коса взшщ атын жэне каруын береда. Бул жаза жаяу журсе
тонаушылыкпен айналыса алмайды деген устанымда колданылады.
Тонаушыдан алынган ат кондас деп ата лады. Крвдас —айып,
опасыздык жэне билерге деп ушке бвлшеда.
Казактардьщ жер ш аруаш ылыгы
Казактар орналаскан жер мемлекеттщ жер1 болып сана лады
(«Уакьггша ережешн» 2 Ю^гармагында казак жер1 Ресей мемлекепнщ
жер1 болып жарияланган). Жер казактарга когамдык неНзде
пайдалануга бершеда.
Бул жерлер кыстау жэне жайлау га бвлшеда. Ол eKeyi де рулык
кукык непзшде пайдаланылады.
Шаруашылык арасьшдагы жер эр шаруашылыктын кольшдагы
мал санына байланысты сайланбалы съезде бвлшедй
Жерд1 еркш пайдалану керпй епш пш пкпен айналысатын
шаруашылыктар кол койганнан кейш камтамасыз еплед1. Сонымен
катар, талас болмас уппн жер шекараларьша белп койылады.
Жер мэселесше байланысты таластар съезде шеппледа, жердщ
анык Heci сол жер пайдаланып жургендаг1н растап ант береда.
Некел1кке карсы кылмыс
Айттырылмаган кызды зорлатан кшэл! ж т т кыз ата-анасынын
келклм1 бойынша оган уйленеда, Ke.niciM непзшде белгшенген калын
мал твлеуге, айыбьша 6ip тогыз беруге мшдетп.
Айттьфылган калындыкты зорлаган ж т т куйеу ж ттк е кальщ
мал твлеуге мшдетп.
Ескергу. Турюстан елкесшш салт-дэстур1 бойынша ю н эт ж т т
кальщ маддын устше 3-тен 5 тогызга дейш айып телейда, зорланган
кызды айттырган куйеу1 алу га бас тартса, онда зорлаган ж т т
калындыкка уйленуге жэне кыздын ата-анасына шартты кальщ мал
твлеуге ш вдетп.
Куйеудеп эйелда зорлаган адам эйелдан куйеуше 1-ден 3 каска
тогызга дейш айып твлеуге шндетп.
• ___
.
Зорлык жасалгандыгын дэлелдеу ушш: жэбйр керупп болган icn
колма кол ауылга жариялау керек немесе кшэл! адамньщ бепне белп
салу немесе оньщ киш журген кюмш жыртуы керек.
w
200
Ескерту. Акмола облысында жэб1рлеупцнщ атыньщ куйрыгын
кеседа. Б1реудщ эйешшц кеципн езше каратьш алган адам ол эйелда
03i алады жэне эйеддан бурынгы куйеуше кальщ мал телещц немесе
куда тусш, яаптке кальщ мал телещц.
Жакынына уйленген кшэлшерда уй 1шшде туыскандары жазалайды.
Некеоз тугандарды oneci асьфайды.
Айттырылган кызбен оньщ KeniciMi бойынша зинакорлык жасаган
ж т т кшэлй больш сан алады, юнэл1 ж т т пен кыздьщ ата-анасы
к ал ыиды кты куйеу iне кайтарады жэне оган кальщ мал теле щи.
Бул ережелерге енпз1лген косымша езгер1стер негтзшен казак
даласындагы калыптаскан салт-дэстурлер —турмыстык норма,
элеуметпк, мэдени байланыска орайлас жасалган. Егер халыктьщ
жаратылысынан 6epi орныккан, колайлы да лайьщты карым-катынас ы
бузылса даму удеркянде кайшылыктар пшеленкл копарылыска экелш
соктырар еда. Улттык психология ныц кударетшен аса алмаган Ресейлтк билак халыктьщ кажеттйпгше сай уйяе&мда карым-катынаска
токталган. Ocipece, казактьщ улттык психологиясыньщ: улттык мшез
—«Таспен атканды аспен ат», конакжайлылыкты —«Жолаушыны сусындатпай турып, буйымтайьш сурама», шаруага беш мдш кп —«Ер
дэулетт - енбек» жэне т.б. курамдары ескершмегенде тугае орыс
халкыньщ дамуына нуксан келер еда. ©йткеш, жалпы улттык даму
ежелден элем хальщтарындагы «тэрбие», «дэстур», угымдарыньщ тамырларынан нэр алып, уксастьщ туг ырлар ында бекшеда. Бул—элемге
оргак кундылык, ортак дуниетанымдык тогысу зандылыгы.
«Дала уалаяты» газетшщ тужырымдамасы казак елшщ бодандык
кезендеН когамдык карым-катьшаска байланысты жасалып, Ресей
патшасыньщ оодандык саясатыньщ шли жэне сырткы мазмунын
окырман га усыну эдгстемес1 де заман талабьша сэйкестендаршген.
Муны казак жер1, аумак, оньщ пайдалы казбалары, ата-баба мекендер1
туралы археоло гияльщ жумыстар, жерда пайдалану, кэздпкерлиспен
шугылдану сиякты экономикальщ, когамдык-саяси мэселелерге бай­
ланысты макалалардьщ удайы бер1лушен, бодандык кезшде дэстурл1
кэс1ппен айналысу тэс1лдершщ езгеру1, атап айтканда, кешпел1
кэсштен отырыкшылдыкка кешудщ заман талабы оралымында
жарияланган материатдардан керуге болады. Осы такьфып газеттщ
1890 жылгы 13-санындагы «Казак халкьшьщ турак-мекендерЬ> атты
С.Ш. (бурынгы зерттеупилер Садуакас Шорманов болуы тюс деп
аныктама жасаган, 6i3 де солай ой лай мыз) колын койып, жазган
ЩШ
201
макаласыыда казак елшщ турмысында: жайлау, кузеу жэне кыстау
атауларынын жердд пайдалану жагдайына орай тугандыгы туралы
макалада жалгастырылу ымен дэлелденед*
Макала: «Бу кунп казак халкыньщ уш щрШ мекеш болады. Жай­
лау, кузеу Ьэм кыстау», - мал ешрумен шутылданган казактьщ жердД
пайдалану ына, казак шурайлы, шуйгшдд me6i бар жерд! куалай отыруына байланысты жайлау ыньщ кедешп отьфат ындыты, олай болса,
жершш кецейетщщп жайында тус1шкгеме бере келе, эр мекенде туру
мерз1м1 былайша керсеп ле/ri:
1) жайлау —май басынан июльдщ аягьгаа деюнп аралыктаты
жалпы Fa б!рдей (менпокп емес) мал epici (бурын марттан декабрьге дейш), жайлауда туру мерз1мшщ булайша ©3repyi автордьщ
пайымдау ынша, халык саньшьщ осушен жайлауда кыстау салуынан
жайылым азайып, болыстык бил1кке байланысты 6ip болыска караеты
мал иелершщ малын екшш1сшщ ез жайлаугы аркылы жург1збеу1,
турмыстык кажет заттары, шшендер1 мен епспктер1не оралу ушш
июльдщ 20-еынан бастап кузеу ге кайтуы;
2) кузеу - кыстаудан 10-20 шакырым жердеп эрюмнщ августтен
сентябрьге дешн туратьш меннпкп мекеш,
3) кыстау - тастан, юршпгген салынган уйлер1, мал коралары
бар, декабрьден январь, кейде февраль айынын 20-сына дейш туратын
мекен. Бул туста автор: «Lnrepi халыктардьщ бай болуыньщ ce6e6i сол
болуы керек. Муньщ хакында «шару а квшее, дурыс кешее, байыпты», —деген макал бар», —деп вз тужырымын жазады. Кыстау ол
уакьгтта менишеп болмаган. кары жука, бугалы тау жоталарына малын
жайып, кыстау кылган. Ka3ip взенд1, колдд жэне агашты жерлерд1
кыстау лайыкгы деп санайды. Бутан дейш Ерлс, Кекшетау, Баянауыл Каркаралы, Еслл сиякты шурайлы жерлерде калалар салынган,
оньщ успне Ресейден коныс зударушылар шурайлы жерлерге ие бола
Автор С.Ш. сол кезде казак жер1шн Ресей патшалыгынын
бодандыгына айналганына 60 жыл болгандыгын айтады. Бурын 3
ай кыстауда 9 ай квшш конуда журетш казактар, керюшше, 9 ай
кыстауларында отьфатыньш баяндайды Ол алпые жылдагы кошу
алты айга кыскарган. Енги отыз жылда уш айга кыскаратын болса,
келесл отыз жыл шпнде жайлау га кешу мулде токтанды деп, толык
отырыкшылыкка ауысып, шурайлы жерд] колдан шыгарып ал май
турганда кальщ журтты кала тургындары сиякты турмыс жасау га
шакырады ол. О й - n iid p iH казактьщ: «Таз тарантанша той таркайды»,
202
—дегеш болмасын, уакыт барда осыны ойласайык, улыктар бул
казактардьщ шаруашылык жер1 болмай калар деп ойламаса, б£зде
жагдайымызды жогары улъщтарга жетюзетш бш1мда? гылымды
адамдарымыз аз, жоктьщ касы. Жершен айырса малы на нуксан келш,
тозып, жогалып кетерше себеп болар», —деп туйед! Акгор Ресей
бодандыгыныц салдарьшан туган iirnd гарпплттеп езгергске байла­
нысты отырыкшылык кэсшпен катар мал еюруде казактьщ табитатты
багдарлай б1лу дагдысына орай ес1мдактердщ кунарлылыгын тану
непз1нде калыптаскан байыргы дэстур! мал ос1рудщ датдылы тэсипн
сактауды усынады.
Макаланы окыганда казактьщ сол замандагы Keiciperi елжурт тынысымен 6ipre тыныстайтын пайымды жеке тулгаларын
бодан казактьщ т1рш1л1гшщ болашагы катты толтандырып, оны
дурыстаудыд амалын 1здеспргеш айкындала туседа. Халык больш
калыптасуга тубегейл1 эсер еткен ежелп дэстур заманнан заман
озган сайьш халыктьщ осу, даму Tiperi бола беретЁнднше айрыкша
мазмун бершген макалада жеке тулганыд когамдык катьшасты халык
муддесше лайыкты озгертуге улес коса алатьш кабшетх, теменпнщ
киын жагдайга удайы тезе алмайтыны, жогарыньщ мундайда амалсыз
калатын жагдайда KepiHie табатьш элеуметтж пайымы адгарылады.
Одан spi автор Ресейдщ бодандык саясатыньщ мэшн ашады. Ресей
патшасыньщ казак жерше орыс коныстанушыларын ж1беру1, 6ipmппден, кедейленген орыс шаруалары коныстанатын аумакты кецейту,
екшппден, казактьщ кунарлы жерлерш егкгпкке пайдалау деп ез
niidpiH окьфманга жолдайды.
Макаланы автор: «Егшпплис технологиясын уйрету максатында
ашылган ауыл-шаруашылыгы мектебшщ кала га жакын ауыддарга
айтарлыктай кемек 6epin отьфмагандыгына токгалып, кала тарапына жакын болган елге берген OHepi кершбейдд. Бэлюм, кайта жакын
болгандардан кедеш кебейш, жатагы артпаса. Бутан Караганда артык
жакын болганньщ кешпел1 шаруага онша пайдасы жок па деп ойлаймын», —деген оймен корытады. С.Ш-ньщ e3i туратын Баянауыл
ендршдеп казактардьщ Kaci6i жалпы казактардьщ байыргы кэздбшдей
мал ecipy деген пайым жасайды. Ол Томск каласында шыгатын
«Сибирский Вестник» газетшде жарияланган казактардьщ жер1нщ
тарлыгы туралы макаланьщ жариялану ын куптап, оньщ авторларына
ризалык 6iлдфедо. С.Ш. макалада казак жер1нде болган граф Сперан­
ский, Казнаков, Г.А.КЬлпаковский сиякты улыктар жергшпеп халыкка
эдш кызмет Kepcerin жур деп жазады. Бул ретте М.Тынышбаевтыц
ш
203
Вернендак округл к прокурордьщ талабы бойынша тергеупнге куэгер
ретшде берген жауабьшда «... все же правильнее время управления
краем Кауфмана и Колпаковского считать отдельной эпохой (18671889). Чины администрации выбирались самим генералом Колпаковским; часто уездными начальниками назначились люди с небольшим
образованием, но люди безусловно честные, идейные, проникнутые
желанием приобщить население к культуре» [51], —деп жазганын
окырман назарына усынамыз.
Ал газеттщ 1890 жылгы 18-сан ында авторы баянау ылдык Аббас
Айманов би Чонов деп кол койылган упшпш макала «Баянау ылдан
хат» деген такырыппен жарияланган. Ол бодандык кезеншдег! Бая­
нау ыл ещр1нщ турмыс TipnriniriH in темендеу ce6e6iH аныктап, казак
eMipiH жаксарту туралы усыныстар жасаган. Макала: «Баянауыл
тау ьшьщ узындыгы, казак есеб1нше, салт icicire тустш жер», деп
басталады. Бул —отыз-кырык шакырым жер келемиод к ереело ни.
Баянауьшдагы Мойылды, Кьфыкшыдан Жаман ауылга шейш булак
агатыньш жэне ол булактар аумагында шабындык шоп шыгатын
болгандыктан айтылган отыз-кырык шакьфымдай кун шыгыс жатына
б1рнеше мьщ казактардьщ кыстауындагы 30 уйде 3-4 мындай койы,
30-100 шакты туйес!, соншалыкты кара малы бар екендап туралы
мэшмет береда.
*,
Автордьщ непзп айтайын деген ойы Баянауыл таулы ещр, мунда
жер1 тасты, кумды болгандьпеган епн егуге колайсыз, ал кыстакта
удайы туруга мумкщдгк жок ce6e6i «К^ой», «Жылкы», «Коян» жылдарында кыс муздакты болуьшан мал жудеген, жаз айларьшда да
казак-орыстар коныстанып, мемлекет иел1г1ндег1 жерлерддн кебеюше
орай жайылымньщ тарылуынан мал ecipyzre киындап, ел-журттьщ
турмысы темендей тускендшн паггша бшппнщ назарын аудару болтан.
Автор макаланы: «Казак неге пайданы бшмесш. 0 р нэрседен колы
шолак больш, кыска жш курмеуге келмейда дегендей больш калады
той», - деген туйшмен аякгайды. Макалада халыктьщ педагогиканьщ
кайнарын айгактайтын: «Жокка жуйр1к жетпейда», «Кыска жш
курмеуге келмейда», «К^йырсыз болса, баидан без, вгкслсЬ болса,
сайдан без, асусыз болса таудан без, пайдасыз болса, байдан без, панасыз болса, сайдан без», «Елисгщ мойньш ок кесед1, ердш моиньш
жок кеседа» сиякты eMip тэж1рибес1 усынган макал-мэтелдер негтз1нде
ic-кимыл, амал-эрекет жасау багыты керсеплген.
Газетпн осы 1890 жылгы 18-санында Турюстан мен Закаспи
аймагын Ресейдщ жау лап алу тарихынан мэлшетгер бершген «За-
204
каспи облыс торабы» деген атпен макала бершген. Мунда газеттщ
1888 жылгы 12-санындагы тургылыкты халыктар мен орыстардьщ
арасындагы карым-катынас мэселе ci нде п «Орыстардьщ Орта Азия
шйнде...», 37-38-сандарындагы Француз саяхатшысы, жазушысы,
галымы де-Вопоэнщ Орта Азияга саяхатына катысты «Каспиден
Самарканга шейш» саяхат эцпмезд жэне 52-санындаты де-Вопоэнщ
орыстар туралы Парижде жаеаган баяндамасында орыстардьщ
отарлауы туралы, 50-сандагы Ресей отар шылар ыныц Турюсган
аймагы, Турюстанды билеу ici туралы «Мейрам болган кун» сиякты
макалаларында кетершген мэселелер одан 3pi жалгастырылыпты.
Каспий тещзш Бухар мен Самаркан арасын„жалгастыратын
орыстар салган тем1р жолдьщ нзтижес1нде Ресей экономикасыныц
даму ьгаа байланысты осы ещрдщ де турмыс-Tipniirdri б1ршама inrepi
баскандыгы тагы да кептщ назарына усынылады. Осы кезец inn нде
саяси-эк1мшгшк ау магыныц курылуына орай жерплпсп б к тк тщ
кызметшдеп оц езгер1стерге де кецш бел1нген. Жерплнеп билпегщ
ЭДШД1П билгк басына келген адамньщ тулгалык кабшетше байла­
нысты болатыны макаланьщ езекп мэселеш тус1цшру максатында
жарияланган. Бул туста Закаспи облыс ыныц Генерал-губернаторы
Курапагкиннщ узак жыддар бойы эскери кызметге журш жинактаган
eMip тэж1рибес1 мен бипмц эскери стратегпк кабшетт бар тулга екендптжэне ол Капщарга барган саяхатынан кешн «Кдшкзр туралы» кггап
жазганы жайьшда мэл1мет бершедц. Макалада Ресей пазшасыньщ Орта
Азия мен Турюсган аумагында билпске бйпмда, тэжрибе л1, жергшисп
халыктардыц салт-дэстурш бшетш, баскару внерш мецгерген жеке
тулгаларды тагайындау негтз1нде бодандык саясатты да максатты
децгейде жузеге асыруга кол ж епазгендт айтылады.
Демек Ka3ipri тэуелс1з Казакстанныц ipreciH ныгайтып,
демократия лык баскару удерюш калыптастьфуда президентпк
билпсп, сатылы билне жуйесш сактай отырып, жогары орындаушы
билне пен жерплпсп билне арасындагы зацдылыкка кайшы келмейтш, экономикалык мумкщдцкке ие болатын жергипки бктктщ релш
жаксартудыц тшмдц болатынына байланысты материадцарды Ka3ipri
БАД-тардыц назарда устауы когам талабынан ту ындап отьф.
1890 жылгы 29-санында газет Турюсган влкесш баскару туралы
жаца ережешц шыгуы татар саудагерлершщ ез кукыктарьш коргауга
байланысты алдымен орыс *плшде жазылып, казакшага аударылып
бершген «Ташкент» такырыбы бойынша саяси макала жарияланады.
Мунда туратын татарлар жергшисп халыкты орыстандыруда насихат
206
журпзш, паггша еюметшщ бодандык саясатьш жузеге асыруга, сонымен катар, даш мусылман олар бухарлыктармен, хиуалыкгармен
жэне баска елдермен нарыкгык карым-катынас жасап, сауда аркылы
патшалык Ресейдщ де экономикасына улес коскан. Бул улт Туркгстан
уалаятын баскарудыц жаца ережесшщ шыгуына байланысты пат­
ша утамеп ресейлж еврейлер мен ундастаннан шыккаядар сиякты
татарлардьщ да эксплуататорлык жэне o c im алу шылык кукыктарын
айыру га мэжбур болгандыгы баяндалган. Жылжымайтьш менпйют иелену кукыгынан айырылган татарлар Патшаньщ Эскери министрлтне
ездер1нш колайсыз жагдайга тускенш, патшага жасаган кызметтерш
айтып арыз жасап, ездерш Ресей Державасыньщ кол астындагы азаматтардай кукык беруш сураган. Министр олардьщ арызын кабылдап,
©лкешц Бас Бастыгына Сырдария облысыньщ Эскери Губернаторынан татарлардын етшшпн канагаттандьфуды талап ету кажеттпт
ж етц ц е тапсырма береда. Татарлар Ресей патшасынын Ташкента
жаулап алуларына 25 жыл толган кун, 15 июньде меппттершде намаз
окып, Ресей патшасына, оньщ жергипкп билгк басшыларына, еркекэйедцер1нщ бэрше ризалык бщдарш, бата бергендап айтылган.
Байлык жинауда амал табуга талпьшып, тынымсыз ic-кимьш
жасауга бешм, бодан халыктардьщ алдьщгы катарында журген та­
тарлар да Ресей патшасыньщ каЬарынан тыс калмаган. 0 з устемдапн
сактауда аса сак журетш Ресей билпт буратана халыктардьщ бэрше
тежеу сала алатын мумкшдпЧ корсеплген макаланьщ мэш когамтану
мэселес шщ курдел1 болатьшдыгын адгартады.
«Дала уалаяты» газетш тарихымызды зерделеудац бага жетпес дереккез! деп багалап журген зерттеупплердад 6ipi - галым
Кдмбар Атабаев атап керсеткеншдей [52], зерггеу барысында кей6ip макалалардагы патшалык Ресейдад бодандьщка катысты ресми
устанымдары казак плш е аударылмай бершетшше кез жетк!зд1к.
Мэселен, осы макаланьщ да орыс типндеп мэтшше зер салдык. Мына:
«...Они, так сказать, приготовляли почву для восприятия туземцами рус­
ской гражданственности, а между тем по издании нового положения об
управлении Туркенстанским краем очутились в таком положении, как
евреи и выходцы из Индии, которых правительство наше вынуждено
было ограничить в правах, чтобы защитить от их вредной эксплуата­
торской и ростовщической деятельности туземное население»,—деген
казак плшде аудар ылмаган орыс тшшдеп мэтшда ойымыддыц Tiperi
реттнде альш отырмыз. Ресей еюметт жергипкп басшыларыныц газет
шыгарудаты у станы мдары нег1з1нде жарык керген атаулы макалада
206
патшанын экономнканы дамытудагы Lirepi lcrepi керсетшген. Десе к
те, макаладан татарлардьщ eid метке жасаган арызынын орьщдалуы
белпл1 6ip удер1сп жузеге асыру барысында кездесетш обьективTi бегетгерден ету уппн даму ерекшел1ктерше сай кабыдданатын
Зандарга езгер1стер енпзу (бул туста сауда-саттыкпен айналыскан
татарлардьщ Ресей саясатындагы жэне экономикасындагы орньша
байланысты) болмай кой майтын етиела кезеадердщ заадылыгына орай
1ске аскан. Осындай даму завдылыктарын, мемлекеттщ Зандарын,
ресми кужаттарды зерделей бшуге, окып-сараптау га дайын болу ушш
сауапылык кажет, мундай удергс когамтану га жэне когамды дамьпу га
ко скан улес, сонда гана адамньщ кукыктык мэдениетшщ денге ш
байкалады. Ойымыздьщ субстанциясы (Tiperi) —«Окыганынды айтпа,
токыганынды айт», «©Mip—улкен мектеп»,«Омхрдщ e 3i - улкен у стаз»,
«Окусыз бш м жок, 6indMci3 кунщ жок», « 0 з бппмегенщш юсщен
сура, улкен жок болса кшдден сура», «Ат суршбей жер танымас», «Ел
суршбей жер танымас», «Жет1 журтгьщ Tiлш бш, жетт ту р т бипм бш»,
—дейгпн казактьщ педагогикальщ кагидаларыньщ терещне уншуге
ыкпал жасайтын макалдары. Осы сиякты бiлy, уйрену, талаптану
кагндаларына байланысты ербитш халыктьщ педагогиканыц езеп бо­
льш саналатын, казак жадында 6ipre жасасып келе жаткан ез ултыньщ
макалдар жиьштыгыньщ жэне eMip тэж1рибесшен ту ындаган акылдасу
мен тэрбие нщ мэнш ашатын, карым-катьшастар —баска улттардын,
этно стардьщ элемтану жэне когамдьщ-тарихи даму шартымен сэйкес
келетш угымдар.
1890 жылгы 30-санда граф Воронцов-Даш ковтын Ресей
вюметшщ армиясыньщ атты эскерше, артиллерияга жэне эскери
жуктерда тасымаддауга жарайтын жылкыларды ipiierey максатында
Торгай, Костанай жерш аралагандыгы женшде «Оны-муны» айдары
бойынша акпарат бершедг Торгайдьщ жылкы устайтын корасынан
4000, Костанайдан 7000 жылкы, ал Жарасбай балаларыньщ жайлауында 11000 жылкыны кергп, езара ризашыльщ бщщрш, ею жак
та сыйлык алмас кандыгы, осы орайда графтьщ жолы болгандыгы
айтылады. Шагьш акпараттан казактьщ жылкьшы езшщ сертндей
кереташ, жылкы бабьш жетж бiлeтiнi ангарылады. Жылкы баптау
казактьщ ежелп K3ci6i екендт, бул дэстур казак танымы аясында гана
емес, элемдш мэн1 бар, кэс1би мамандьщ TypiH4e карастыру уйренуге,
зерттеу ге жетелейтш ем1ршен сипат алады деп ойлаймыз. Казактьщ
атты баптау кaбiлeтiнe катысты Кобыланды батыр жьфындагы Тайбурылды баптаганы:
207
Кун туслрмей кезше,
Жан типзбей езше,
Устше шатыр тшазда.
...Кырык кунге шешн Бурылга,
Кулыктьщ (oipiHnii рет кулындаган жас бие) супн ем1ад,
Жэне кьгрык кун бггкенше,
Кысырдын супн ешздо.
Сексен куш бггкесш,
Токсан куш жеткесш,
Алма сын деп, талмасын деп,
Маяка, колка (жылкы ауруы) болмасын деп,
Жемше косып, кыз Куртка,
. Кызыл дэр1 ж епад.
Бурылга кыз Куртка,
Тунднспенен кун берда,
"*•у*
'
Тупкпенен су бердо,
Дэршеген жем бердо, —деп жырланады.
Акпараттан Ресейдщ устемдш саясатьш жузеге асырудьщ амалы
карастырылган десек те, казактар табигатты тану нейзшде жануарлар
мен ешмдоегер тшш 6i лудеп мэнше ушлу психологиясы ашыла туседо
деп ойлаймыз.
Сол кездеп «Вестник общественной гигиены» деп аталатын
медициналык журналында шыккан «Киргизы Семиречинской об­
ласти» деген макалага 1890 жылгы 36-санында «Казактьщ нашар
тартканы турада» деген такырьш бойынша шолу жасалган.
Жеттсу ел1 географиядан окыганьшдай су мол, табигат сыйлаган
керкем де шурайлы жер деп бшетш макала авторы Капал уезшщ уезшк
дэр1гер1 И.С. Колбасенконьщ Жепсу жэне Сырдария облыстарында
кызметггк гссапарда болганда вщрлердщ жерплЬсп тургындардьщ
санитарлык турмыс жагдайына байланысты жазылган макаласына
жасалган шолуда автор:'
1) Осы вэдрдо аралаганда Балкаш келшен бастап, Алатау
боктерше деш нп жылгалар мен булак кездер1 айтарлыктай мол
емес, алайда, таулары мен тау жоталарында шуйпн жайлау мен тау
птяткя гтдярьгн дягы аса мол табиги всшднстер коптела казактардьщ
и п л тн д е болгандыгы;
2) Автордьщ айтуынша кыргыз (казак) 500 койы мен 50 жылкысын
e c ip y уппн Балкаштан Кытай шекарасына дешнп аралыкта мал жайылымына колайлы жердо ьздеп журш, отырып, ездершщ малдарымен
208
6ipre жыл сайын мыц шакырымдай жер журеттш, 6ipaK, бул жерлерден
табылган жайылым мал таптап тастайындыктан небары 2-3 аптага
гана жарайтыны, жауын жаумаган жазгы ыстык кундер1 шеп куарып,
кургак далага айналатыны, мундай жагдайда казак малын кары кеш
ерш, кегерстш тау етегше айдап келетпп;
3) К^унарлы топыракты жер сусыз, жаз айларында кургак, шеп
сирек есетш жерлерге уласатыны;
4) Куннщ мерзЁмдд ыстыгы шептт курататын кезедшд ез1нде
казактар миллиондаган мал ecipin, мал етм д ер ш щ шшазатын
Ресейдщ орталыгына жеткш п, ондагы кайта евдеу ещйр1сл мал
етм дерщ дайьшдайтыны;
5) Калай болганда да Жет1су мен Сьфдария едхрлершдеп
тургындар Ресейге Kipic 6epin отырган байлык кезг екен дт, ал Ре­
сей осы елкелердд экономиканы дамыту багытында колайлы баскару
журпзу максатында курылган азаматтык жэне эскери экьмпшпкке
кеп каржы жумсап тургандыгы, сондыктан, казактардьщ санитарлык
жагдайын жаксарту ез1м1здад суШкэт отанымызды (Ресейдо)
гуддещдруге байланысты i3ri ниеп бар эрб1р орыстьщ кымбатты ici
болу керекгт;
I
6) казактардьщ кызыкты турмыс жагдайларын (eMip суру
жагдайы, тагамдары жэне т.б.) айтып жатпай, эуел1 Крапал уез 1
тургындарыньщ санитарлык жагдайы куанарлык еместш, енбекакысы
жок казактар укыпсыз, салак, орта корсак журетш казактар жукпалы
да, жукпалы емес те ауруды т арату шылар деп санауы, сифилис таралса когамдык сауыктандыруга улкен зиян келпреттш жайындагы
автордьщ rnidpi сарапталган.
Одан эр1 дэр1гер И.С.Колбасенконыд осы мэселелерд1 шепгуге
орай езшщ бастыгына мынадай:
1) ©ркениетп ортадан шалгай жаткан Жеттсу казактар ын отарлау
кезшде (1840-шы жылдьщ содында) келген орыс казактары мен Kipме татарлардыд (казандык, тамбовтык) eciM алушылык кыспагынан
тургындарды бос ату;
2) Жепсу казактары Семей, Петропавел калаларындагы рыноктардан жуз жэне мьщ шакырым алые болгаддыктан мал ешмдерш
сата алмадды да, кэешкер колонизаторлар, эс1ресе, татар кэ<лпкерлер!
деддалдык жасап, казактардьщ малын арзанга сатып альш. Ресейдщ
кайта ендеупп кэicпорындарьша кымбатка тапсырады, сондыктан,
олар кеп пайда тауып, байьш отыр. Кэсшкерлиепен айналыспайтьш
казактарда акша мулде жок, ал кел1мсек пысыктарда бадше, бипм,
209
кэсшкерлпс капитал бар. Егер салык жинау кажеттипп туатьш болганда
казактар мал ешмдерш тым арзан сатуга мэжбур болады немесе еуро­
па шпндеп ociM алушылардьщ ещ тугш тус1нде де кермеген мелшерде
несие устемесш алады, мэселен, казак татардан белпс1з мерз1мге 50
сом карыз акша алады, бул туста кеппкпрген мерз1мдерш етейгш айьш
телейтш жазба жасалады, соньщ непз1нде казак карызы теленбеген эр
кун сайьш 6ip кой береда, сейтш, казак карыз беру mire косымша тагы
50 сом береда. Сонда барлыгы 100 сом акшага казак 500 кой береда
екен, сонда орташа багамен алганда 600 сом шыгады. Ал казактардьщ
болыс кассаларынан арзан несие алу мэселес1 шешшмеген, осьшдай
келенс1з жагдайлардын салдарынан казактар б1рт1ндеп кедейлпске
ушырап келеда. Ал мальшан айырылган казак кедейге немесе жатакка
айналады. Алгашкыда кедейлер байдьщ малын багып кунш кереда.
Алайда, кедейлер саны байлардан тым кеп больш келед1, сондыктан,
кедейлер кундел1кт1 тамактары уппн егшшшишен шугылданатын
казак-орыстарга тегш жумыс гстейтш болады. Бул удеркггщ когамдыкмемлекетпк мэш шаруашылыгын жергш1кт1 казактар аткарып
беретшдаеген казак-орыстар жумыс ютемей, вздер1 жалкау больш,
адамгерпшпкген айырылып бара жаткзндыгына наразы больш, вз1шн,
Отанын суйетш патриот ретшдеп квзкарасьш б1лдарген.
Максаты багыспен экономикалык бэсекелестпсге Ресейдщ озык
туруьша ез1нщ бар бипмш, куш-ж1герш жумсау парызы санайтын
И.С.Колбасенконьщ бул пнарлершщ езег! жаулап алган жерлердщ
6opi Ресейдщ мэщхгпк еншкл болып табылады дейтш сезгмнщ туындысы екешн оньщ макаласындагы: «Б1зге, орыстарга, отырыкшы
ерке ниеттерге, —дейда автор, —отырыкшы епшшге киьш оолса да
епншшкпен айналысуга мумкшдак беретш 6ipneme кегалды алкагпы
табигат сыйга тартып тур», —деген ой туйшшен ангару киьш емес.
Макаланьщ казакша аудармасында орыс типндег! автордьщ кей6ip ойларынын берымеу1 аудармашыньщ аудару жумысындагы
киын ды ктан емес, олардьщ патшалык Ресейдщ бодандык устемдапне
шггей наразык пейш , психологиясы деп карастырганымыз жен. Со­
нымен 6ipre, патшалык бил1ктщ бас ылымды ктан бакылауга алуынан
деп те ой туйшдеуге болады.
Жсргшисп тургьшдардьщ дэстурл1 кэс1бш дамыту, адамдардьщ
турмысын, денсаулыгын жаксартуды камтамсыз ету бодан елдеп
байлыкты игеруге жол ашады, ресейда гулдендоруге себеп болады
деген ресешшс мудде И.С.Колбасенконын ой-сэулесше отрашылдык
пешлдш келенкесш rycipin тур. Алайда, мундай отандык кезкарасты
210
енегелш тургыда сезшгенде казактьщ ел баскарып журген текxi тулгалары езш щ таным дедгеШнде оган уэж айта алады. Бул
—субъекгшщ когам болмысындагы осындай кубылыстардыц мацызын
андауга, пайымдауга жол ашатын элеуметтш нысана. Бул ретте казак
даласыньщ камын ойлайтын субъект:
- Ресещц байьпу казакка не бередо?
- Огырыкшылыкка кешудщ пайдасы кеп пе, элде аз ба, оган жаппай кешкенде жайлау, кузеу, кыстау тарылмай ма, карама-кайшылыкгы
калай салыстыру га болады?
- Патша саясатыныц eKi уштылыгы бар ма, жок па, оны
ажыратудьщ амалдарын аныктау;
- Тшмд! бай лам жасаудыц м ум индапи карастыру сиякты
пайымдарды саралайды. Мэселенщ осындай ой жистемелерш сараптауда жеке тулга м *н кальщ кауымньщ арасындагы максатты карымкатынаста бетен журтка жем болмай когамдык езгерютердщ мэшн
бш п, халык муддесш етеуд1н накты амалдарьш карастыру, бардан
енеге алу, бшгеннен уйрену, бш м мен гылымга беШмделу сиякты
педашгикалык удергстерден eiyi тюс.
Ежелп гректердщ жет1 ойшылыньщ 6ipi —Бианттьщ (б.дд 590525 ж.ж) туган каласы Приендд Кир эскерлер1 жаулап алганнан кешн
ездершщ барлык багалы мулнстерш 6ipre алып келе жаткандардьщ oipi:
«Сен ешгеце алмаганьщ не? - деп сураганда ол: «0з1мдегшщ 6gpi менщ
бойымда» [53], —дегешндей казактьщ намысты колдан бермейтш текTinepi мундай саяси-элеуметпк кезенде халкыньщ турмысын тузетудщ
амалдарьш алдын ала ойластырмай кол кусырып отыра алмасы анык.
1890 жылгы 42-санда Казан кермесш е шалгайдагы казак
ауылдарындагы адамдардьщ уй турмыстык заттарын койып, уй
iiiriH безецщрудеп шеберлнегерш керсетш, онда ИбраЬим Эдшуглы
Бвкейхановтьщ ©тешкали ©тенияуглы, 1лияс Мамытуглы, Аякеш
0 м1рзакуглылармен б1рлесш керкемдеген уй жэне оньщ ш андеп
улттык эшекейлер жогары багаланып, 6ipimni орьга алгандыгы
женшде акпарат бершген.
Ал осы 1890 жылгы 43-санда «Турюстан выставкасы» деп
жарияланган макаладан мьшадай:
1) Ерте заманда гулденген елке атанган Шыгыстьщ байыргы
еркениет! дамыган едцердщ 6ipi - Орта Азия жазыгы арий халкыньщ
алтын 6eciri болгандыгы;
2) Арийшктердщ мекендер1 Оке (каз1рп Амудария) жэне Яксарт
(Ka3ipri Сырдария) алкаптары бойында курылган ец байыргы БактЯ
211
риана ягни Балх, Трансоксиана ягни Бухара, Согдиана ягни Зсравшан
ал кабы жэне Харамзия ягни Хиуа мемлекеттер1 болтаны, олардын
жогары саяси денгейде дамыганы, материалдык байлыкгы иеленеген
сауатты адамдар мекендегеш, тарихшылар атасы атанган Геродоттын
айтуынша, бул ещр саудагерлершщ каравандары Окстан (каз1рп
Амудария) темен карай Каспий теюзипн жатала рында орналаскан
елдерге ж еткендт;
3) Бул тарихи дерек кездер1 газеттш 1888 жылгы 9, 15, 16, 37,
38-сандарында баяндалгандай археологиялык казоалар журпзудж
нэтижес1нде аныктагн'андыгы:
4) Осынша бай enipre Александр Македонскийден бастап,
Шьшгыс чан бастаган баскыншылар данкты Турхастанды гасырлар
бойы белпс!3 етк ет;
5) Хан 6 ил1ктер1 кезшдшт езара кактыгыстар мен жаугершипк
эрекеттер видаp terin даму ына кедерп болганы, T iirri егшпплшTi дамыту га да мумкшд 1ктщ жойылганы ж е т н д е п акпараттар
жиынтыгын алуга болады. Бул акпараттар ж ергш кп тургындардьщ
ез тарихтарын зерделеуге, ежелп мэдениеттш, ещирюпк еркентк,
6 ip сезбен айтканда, еркениетпл 1ктщ мэнш туспнуге кажетп курал
больш табылады.
____
Алайда, «Турюсган выставкасы» макаласын жариялау Патшалык
Ресейдщ жергшнсп халык дипнщ аясьш тарылтып, орыстандыру,
узак жылдар бойы бодандыкга устаудын жана амалдары: Турюстанга
еуропалык Ресейдщ вркениетш индустрияландыру непзшде жузеге
асыру саясагыньщ басталганын (лениндж индустрияландыру, аддымен
ауыр 0HepK9ciirri дамьпу да ссылай болганын замандастарымыз айнытпай таниды), атап айтканда. макала авторы Орта Азияда орыстын
мекендеу! - Ресейдш ец басты жетгстпт жэне осы ещрдеп удемел1
козгалыстын буюл дуниежузшйс тарихи м э т деп тушн жасаган.
Бул ойдын е и н ш мэшне терец увдлгенде ежелп грек философы
Демокрит (б. д.д. 460-360) айткан: «Тунгиыктын тубшде жасырылган
шындыкты» [54] багамдау елге сын екен дт халкымыздьщ санасына
жеткен жок деп айта алмаймыз. Жогарыда айткандай газетте жастарды
окьпу жэне окыган казакгардын сол кездщ еанде Ресенден тыс элемге
де беягйп бола бастагандыгы туралы макалалар удайы жарияланып
отыратьшдыгы ойымыздьщ дэлелт
1890
жылгы 50-санда газет редакциясына жолданган «Кере­
ку оязьшьщ Камкоругыльг» деп кол койылган хаты жарияланган.
«Баянауылдан хат - Баянауыл» деп бершген макаланы жазуга Ке-
212
реку оязындагы келшсек орыс-казактардьщ жергипют тургыдцарга
озбырлык жасау ы себеп болтан.
Алды мен айтарымыз хаттаты тарихи дерек еткен тарихи окиганыц
географиялык аумагыныц Kepceruiyi ежелп жер атауларыныц бупнп
урпакка жетуше газеттщ себеп болгандыгы, атап айткандд, хатта:
Аккелш, Баянау ыл, Далбагатау, Кызылтау, Калмаккырган, Атакозы,
Карамола, Шакшац осы сепз болыс суйшдос елдер1 Баянтау, Кызылтау,
Калмак кырган осы уш тау шане сиып, кыстьщ алты айы тупн тугетш,
жаздын алты ай Олецп, ЕЩдергп, Ащы деген езен бойларын жайлап,
сентябрь жулдызыныц шпнде кыр тараптарына кайтуы баяндалган.
Бул туста МэшЬур-Жусш Кепеев езш щ колжазбасындагы:
«Баянаула тауында Жасыбай асуы, сол Жасыбай казактьщ батьфы
калмакпен атысып, окка ушып, сол елген жерше кдйылганнан «Жа­
сыбай» атанган. Кьоылгаудьщ бауырында «Калмак кырган» деген жер
—калмактьщ казакган акыргы кырылган кьфылысы. Жасыбай окка
ушкан жолы ер Жасыбай бас болып аттанып, калмакты сол жерде
койдай камап, mpin койып кырьш, сонан «Калмак кырган» атанган.
Сонан соц кайтып калмак бул Арканы коре алган жок»,—деген дерекп
еске алуымыз керек [55].
?
Хатты жазушылардыц ел-журт наразылыгын бшд1руде кеп
улттык жагдайда ic-кимыл жасау саясатын зерделегендт байкалады.
Сез1м1здщ дэледщ лтн макаланьщ мьша: «Осы заманда Ьэм келешек
заманда бьздщ казак халкыньщ шпне кылып турган залалдьщ орыс
болсын, казак болсын жаман тагам, адамдардыц токгальш тиылуына
себеп болар еда», - деген мэтшшц мазмунынан керуге болады.
Одан кешн хатта Баянау ыл дуаныныц езшде «Покровски» де­
ген жаца жэрмецке ашылып, оган осы ещрдщ барлык тургындары
алые ка шабылмай жакын жерден ездершщ малдарын, мал ешмдерш
етюзш, калталарында акша устауга кол жетюзгешмен, Баянауыл
ещ рш де мекендейтш казак-орыстар казактар кыстагына келш,
жаеаган озбырлыктары баяндалган. Отьш уппн акшага сатып альш,
жинаган казактардьщ агаиггарьш казак-орыстар бул агапгтар мемлекет
мулю сендер оны пулсыз алдыцдар, сондыктан, бул зацсыз гсгерще
айып телейещдер деп, акп жасап, казактарга колдарьш койгызып
алады. Будан корыккан ауылдыц ацкау казактары казак-орыстарга
кой немесе сураган акшаларын беретш женшде накгы деректер
мен окигалар жазылган. Баянау ылдагы попгга у стал отырган орысказактар казактардьщ бекеттен 20-30 шакырым жердеН шурайлы
жерлерше кызыгып: «Бул жерлерда 61здер алуга ыктиярмыз», —деп
213
зор лык жас айтыны керсеттлген. Ал бул мэселеге занга кайшы, - делшген редакцияга жолданган хатта, —ейткею, 1888 жылы Генерал~
губернагордьщ попгга устаушылар ею-уш пар атынан баска аргык мал
устамасын Ьэм елшеулт жердей аргык малы казактьщ жерше залал келпрм есш деген буйрыгы бар. Соган карамастан пошта устау шылардьщ
*
орта есеппен ею жузден аргык ipi кара opoip бекет усинде жайыльш
журетап айтылган.
Халыктьщ озбырлыкка карсы туру га газеттщ 1888 жылгы
47-санында «Бакты» (авторы - Абыз Сэбекугылы), 1890 жылгы 3санындагы «Баянауылдан. Турмыс жагдаиында болтан хабарлар»
(авторы —Садуакас Ш орманов), осы жылгы 6,7-сандарында «Баянау ылдан» (авторы—МэшЪур-Жусш Квпеев), 1890жылгы «Баянзуыддан
хат» авторы —Садуакас Ш орманов, 1890 жылгы 36-санында берьтген
«Кдзактьщ нашар таргканы турада» (авторы - деригер И.С.Колбасенко)
ж эне осы такырыптарта орай жар иял ант ая баска материалдарга
Караганда Ресей патшасыньщ бодан елдерда билеу саясатыньщ езеп
ж ерплйсп тургындарга «берсен жолыднан, бермесен, кольщнан»,
—дейтш жылмыскы озбырлыкты 61ртшдеп 1ске асыра бастаганын
багамдай 6Liyi ыкпал еткен деп айтуга болады.
Бул удер^стер с0зс1з казак турмысындагы, Ресей патшалыты
тусы ндагы когамды к алы с-бер1ст1ц кисы нды ж эне кнсы нсы з
эр ек еттер ш байы птауда халы кты ц еж елН д эст у р л1 T ip m m iK
тэж 1рибесш щ угымды да ем1ршен тустарьш карастыру га туртю бола­
ды. Огаршылдык пигылды квздейтш осындай саяси куйтыркы алгы
шаргтар казактьщ парасатты азамасгтарыньщ санасын cep riiin , патша
когамы усыньш отыртан нарыктык катынастагы делдаддарга тоскзуыл
жасау та мумюндпс беретш амалдарды карастыру та ж умылдырган.
Осы максатта делдалсы з втю зген вш мдерш ен тускен каржынын
салыктан калганы уй турмысыньщ кажеттипгш етеуге гана жете
ме, элде артык каржы кала ма, вшмнен калай icipic Tycpiyге болады,
жалпы нарыктык катынастын тшмдшпт тек кана патша коржынын
толтыруга кызмет ете ме, о лай болса, казак кандай амал колдану ке­
рек, казактын саяси устанымы бола ма, болса кандай багытты тандау
кажет деген мэселелер аукымындагы квзкарастарга сай басылым
материалдарын уйымдастырудьщ тшмдалптн зерделеуге бекш ген.
Муны Tipuri гпкпен бет пе-бет кезптп отыртан жергшпсп тургындарга
когамдык катынастагы взгер1стерда кезен-кезенге белуге, эр кезетще
icKe асырылып жаткан патшалык Ресейдщ саяси-экономикалык icшараларыньщ казакка пайдалы жэне кес1рл1 тустарьш аныктау га
214
туртю болатын алгашкы саналы кезкарастар деп багалаймыз. Адам
баласыныц киын-кыстау шактарда сана-сез1м1 шиырланатыны
психологиялык завдыльщ, оны ойластыру, ез децгешнде сараптау
халыктардьщ eMip ташрибесшде бар. Даму зацдылыгы вденудщ, nixip
алмасудьщ сатыларынан етепндап ежелпгрек философы Платонньщ
(б.д.д. 428-347) «Федр» диалогшдеп: «Bip жактьщ жалпы Караганда
байкап, багдарлап жэне бытырап жаткан ойларды жинактап, олардьщ
эркайсысына аньщтама 6 epin, зерттелетш затты тусшпсп ету керектит
—мэл!мет эдкл, еюнпп жагынан — бэрш тур-турге, табиги курамдас
белшгерге белу каблетт - белу эдаа (Phaedr. 265d7- е2).» [56], - деген
дуниетану, когамтану тужырымдамасынан айкын ацгарылады.
1891
жылгы 10-санында газет кйш жуэдщ султаны Чулуярияйцм
Швкгр-ды Н^рлыханов кол койган «Орда деген свздщ магынасы»
такырыбы бойынша макала жарияланган. Казак халкынын аргы
тарихына катысты макала: «Бурынгы уакытга казак-кайсак деген
халыктар, сайлактар сиякты саяк больш, эр жерлерде, 3p6 ip калаларда
тарап жургендер еда», - деп басгалады. Исфаханга, Ундастанга жэне
Б^харага тарап кеткен казактарды Аксак Тешр ез б и л т тусында
жинап алады. вздерш вздерше билету максатында оньщ ^лык сайлап, ел шондеп барымта, урлык жэне тагы баска кылмысты 1стерда
токтатып, квшш-конатьш жерлерш, атап айтканда, жайлау, кузеу,
кыстауларын белплеп бергендап баяндалады. Осындай баскам кезшде жасалган урлык-карлык жэне тагы баска Tepic пигыддылар агайынтуыскандарыныц квзшше жазаланады, бузыктарды шеппндарш, 10
немесе 50 рет камшымен урьга, жазалау, ал барымта жасагандарды
султанньщ 9Mipi бойынша дуре согып, мойнына курым кшз кипзш,
казактар кеп туратын мекендерден алып втетш сиякты жазалар
колданылган. Бул жазаньщ Typi Ресейде ешафот ягни кара арбага
мшпзш жазалумен тецдес екендап, мше, осындай кеciM-шаралардьщ
нэтижесщде казак арасында Kici ajrripy, барымта жасау азайгандыгы
женшде дэйектеме бершген. Дэйектемеде зорлык керупплер
султанньщ мекешне келin, арыз беретшдш байкалады. Ал султан ел
аксакалдарьш жинап, кальщ кептщ ортасында ушм шыгарып, дауласушы жактардьщ мэселеciH карайтьш дэстур орнагандыгы, мундай
жиьпвдар кeзiндe келушшердщ бэрше конакасы бершп, мал сойылып,
тамак, кымыз шплетш болгандыгы, сондыктан, хан уйлерш орда деп
атагандыгы туандаршеда.
^Сол орда тургындары Сырдария, Амудария, Емб1, Волга, Едал,
Жайык, Тобыл езендершщ жагасында кешш журш, Эбшкайыр
216
Эжнулулыныц бабасы мен Газин ханныц тусында руга, улы жуз,
орта жуз, юш1 жуз болып белшгевдш, солардын 6 ip белек рулары 1761 жылы ездершщ хандык билшнде Ресей Патшасына
багынуга ант бергенддп айтылады. Содан 6epi Ресей Пагшалыгыныц
эдшеттшпн, казактарды окуга тартып жургецщп, эаресе, маркум
Жэцпр Бекейхановтыц би л т тусында патша казактарды эскерден
азат кылгандыгы атап керсетшген. Макала Kiuii жуз ордасы Ресей
Императоры III Александрдыц осындай жаксылыгына байланысты
оньщ езше жэне о гбасына, жогары дэрежел! терелерше алгысы бар
екецдшмен аякталган,
Газеттщ 1891 жылгы 11-санында Султан Зулкарнайын Шешуглм
Нурлыханов деп кол койылган «Бекей халкыньщ сонгы хандары»
деген такьфыппен 1812-1845 жылдар аралыгындагы казактьщ хандык
дэуф 1ндеп окигалар баяндалган макала бершген. Жэцпр Бекейханулы
(1801-1845) - Бекей ордасыньщ соцгы ханы.
Макаланы окыган алгашкы сэттен бастап «Теке сакал сураймын
деп мушзден айырыльптты», - деген Эбшкайырдьщ Ресей патшасыньщ
кол астына баруга ыкгияр болган заманында туган болар деген болжам
айтуга тура кедщ. Абылай заманьшан кейш басы 6ipiiaiereH казак cm
акыры Ресей патшасыньщ боданы болып, Kinri жуздщ султаны Бекей
Нуралыхануглы Орынбордьщ Генерал-Губернаторыныц жэрдетмен
Император Павел Петрович руксат еткен Жайыктьщ аргы бойына
ел-журтымен 1791 жылы кешедд. Патша Kinii жузге 400.000 десяти­
на жерш беруге 1806 жылы руксат бершндш (бул туралы газетпц
1892 жылгы 35-санында жазылган. Бул казак хандыгындаг ы алгаш
жерге жеке менппкпк иелш) жэне Орал бойынан ордасымен кеппп
баргандыгы жайында дерек тарих койнауына жетелейдц. Зерттеу кез1
ашыла туседд.
Екшпа дерек - 1812 жылы ол Бекей елшщ ханы атанып, маты
болмаганымен, казактьщ эдет-салты непзшде бшик журпзш, 1813
жылы кайтыс болгандыгы (кейб1р галымдар 1815 жылы кайтыс болды
деп жазады. Ж.Б.).
Уппнпп дерек - оньщ артында калган баласы Жэцпр кэмелетке
жетпеген жаста болгандьщтан Бекей ордасын Бекейдщ туган атасы
султан Шыгай Нуралыхануглы баскарганы. BipaK, оньщ Бекейдей ел
билеу кабшетшщ жоктыгьшан (муны ела жаксы бшген) Император
кэмелет жасына толмаса да 1824 жылы Жэцпрдд Бекей ордасыньщ
ханы етш тагайындап, Орынбор Эскери Губернаторы аркылы Жэцпрге
багалы булгын тон мен кымбат тастармен кемкершген кьшыпггы
216
сыига лабергеш. Тепнен дарыган табиги акыл, парасат жеке тултаны
ерекшелендарш, оныц таньшмай коймайтыны, казактьщ «Кдл туб1нде
6i3 жатпас», —деген макалын ойга туЫредо.
TepriHiiri дере ктен - дары иды жас Ж эцпр хан еуропа бипмш
алматанымен, ез журтында жэне баска журтты да тандандырып,
сонылыгын байкатканы керш ед 1. Атап айтканда, Ж эцпр хан
Бекейллстерда 12 рута белш, олардьщ эркайсысына страшин жэне
би татайындатан. Ордадаты барлык 1стерда кадагалау ушш езшщ
султандарыныц 6ipiH ру басы сайлагандыгы жэне бекейлштердщ жер­
ге ие болуын камтамасыз ету максатында Каспий ещрщдеп Безбородько, Раевский князьдерше карасты жерлерден жер сурап алтандытын
керем 1з. Сондай-ак, осы жерда дурыс пайдалану жэне тагайындалган
билле иелершщ к^хзметшщ халыкка пайдасын тексеру максатында
сайлантан ру басьшьщ жумыс ыньщ эдаддалн байкау ушшбэрш жинап
кецес епазуш пайымдаймыз. Талас-таргыс, дау-жанжал толастамаган
жагдайда елдщ курметп адамдарымен акылдасыл шеппм жасауы - ел
баскару Жэцпрдщ бойындаты жаратылысына дарыган билле енертщ
Kepimci деп бшем1з. Бул - Жэцпр ханныц дэстурл1 шаруашылыкпен
айналысып, ел-журтыныц турмыс TipminiriH жаксарту жэне билш
журпзудац де дэстурт ж уйеа непзшде езш-ез! баскару удергсш
жалтастыру максатындагы iunci саясатыньщ дурыстытыныц жемкп.
Оны Императордьщ e 3i де мойындатан.
. ^
Тэуелс1з Казахстан н ь г ц алгашкы жылдарынан 6epi кептеген саясатшылар мен талымдардьщ айтып журген мемлекетпк сэйкестш кп
калыптастыру мэселесш Жэцпр сол заманда жузеге асырып, оныц
ем1ршецщгше езшщ де басканьщ да кезш жепазген. Жеке тултанын
котам алдындагы парызын етеу философиясы осыны айтактайды.
Бесшпп деректен —Жэцпр казактардьщ орыс жэне мусылман
бипмдерш алуга кещл белгендап, осыган орай Москва, К^зан, Мысыр
жэне Бухар сиякты еркениетп ещрлердщ талымдарьш шакыртанын
байкаймыз. Шакьфылтандардьщ 6ipi - Жэббар Хамитутлын ез1шц
м еш тне ояздьщ Ахун етш татайындатан жэне Мысыр сэулеп бойын­
ша мепштер, медреселер салтызып, шаригат непзшде халыкган
зекет алган. 0 p6ip мепптке молла тагайындалган жэне езше келетш
лауазымды кызметтеплер мен арыз иелерше жэне меймандарга
ар нал мейманхана салтызган. Жэцпр хан езш ц балалар ын С-Петербургтеп Пажеский корпусына, ал султандардыц, билердщ жэне
старшындардьщ балаларын Орынбордагы Неплюевск корпусына
бергендагш байкаймыз. Оньщ ез балалары Ахмет Керей полковник
217
тпртптгтгё Уфада, Габдолла-Шынгысы Петерборда Генерал-лейтенант
шенгнде кызмет еткенш, ал Жэвдтрдач 03i 1845 жылы дуннеден
озганын 61лем13. Осы деректердо сараптаганда казактын «Акыл
алтын сандык, адамына карай ашылар», «Кеменгер кенес таппай
коймас», «Кенесш пшпсен тон келге болмас», «Kici акылын тындап
ал, тандап-талгап, тандап ал», «Ой акылдан жуйрйс емес» деген макалмэтеддердж мазмуны йдену мен тдагарибенщ нэтижесше жетызш,
элемдеп козгалысты багамдап, тусту, туйсшу жэне оларды бейнелеу
кабшетан жетшдоредо. Ж энпрдж баскару шылык устанымындагы он
жэне Tepic эрекеттерш козгалысты сактау зацын 6ipmnn болып ашкан
(бул зан каз1р импулсьп сактау заны деп аталады) француз фило­
софы Рене Декарт (1596-1650) туралы М.В.Ломоносов (08.11.171104.04.1765): «Аристотельге жэне баска философгарга карсы болган
галым адамдар га ерекше коддау жасап, niKip таластыру олардьщ
кукы жэне олар сонысымен ерюн философияга жол аиггы деп пиар
айткан Декартка 6 i3 ерекше ризамыз» [57], —деген парасатымен
салыстыру га болады. Ресей бишг!мен езара ынтымактастыкгагы, ею
жакты ымырашылдыктары, iunci орда казактарыныц гана емес, жалпы
казак KacipeTi болган Ж эцпр мен Исатай, Махамбет сиякты еддщ
6ipryap жеке тулгалары арасьшдагы ештесупшик, жауласушылык
ел-журтты рухани куйзелткеш тарихи шындык. Алайда, Бекей мен
Ж эцпрдш асыра сьтгеут басым болганымен ещ р казактарыныц
б 1ркатары Жэцг1рд 1н хандык бшпгшен казактын мемлекеттийпн
сэйкестендару устанымын дурыс багалагандыгы тэуелс1з ел болудьщ
нысанасы улттык дамуда екендагш сезше бшушен деген ойды турак
етуге болады.
Жэщтрдщ шамадан тыс алым-салыгьша байланысты Исатай мен
Махамбет бастаган кетершюпплердщ шагым-усынысын карауга уэде
бергешмен, аргынан ханньщ одан бастаргуы себептт азапык кетерипстщ
басталуы Жэщтр ханга карашасымен жарасьш, утн е кайткан Абылайдай керегендалнщ жетпеушен тутанганын зерггеу пплердщ тарихи
деректерше карап багамдауга болады. Осы ой туралы «Мэпгур-Жусш
шыгармалары». - Павлодар, 2006. - 9-том - 50-71-бетгердеп «Абылай
ас паган сары бел» аталган окигасыньщ алты нускасьгаан окыцыздар.
Алайда, Бекей мен Жэнпр хандардьщ амал-эрекеттерш байьпггап
Караганда Ресей патшасыньщ бодандыгьшда отырса да, казактардьщ
ез дэстур!нде ел больш, ездерш-ездер1 билей алатын кабшеттер1нщ
бар екендагш айгакгайгын бул макаланьщ когамтанудагы мэш ерекеше
болгандыгы кершеда.
dk
ф
218
Елдапшддд сактау, бас карудьщ улттык дэстурш сэйкестендорудщ
мадызына арналган такырып 1892 жылгы 3-саны ндагы «Х ан с­
кая ставка» такырыбы бойынша жарияланган шагын макалада да
жалгастырылган. Онда Бекей Ордасыньщ соцгы ханы Ж энпрден
(ЖиЬангер) кейш ел иш ндеп ынтымаюъщ жалгасуы баяндалады. Атап
айтканда, а стык жэне шеп шыкпаган кургакшылык жылы бекейлйсгер
еш юмнен кемек сурам ай, киын жагдайга душ ар болгандарга кол
ушын берген. Жергшисп бас шылар Жэщтрдщ тусында негш катанган
училищеш жаксарту га кещл белген, оган коленермен айнадысу сипатында дамытуды карастырган. Сондай-ак, Орданьщ каржысынан
былгары зауытын салуга акша, орманшы турицкий когамдык бакшага
кажетп жер б елш гевд iri, суы аз, жер1 кунарсыз Но во-Казанке ауылында да осындай жумыс журш жаткандыгы туралы акпарат берш ­
ген. Жэщтрдей тулганьщ ю-эрекетт олай-булай болганымен, билисп
казак дэстурш деп когамдык курылым жуйес1мен жургтзу1 халык
тэж1рибесшдег1 «Жаксы адам —елдщ ырысы, жаксы жер —жанньщ
тынысы», «Ата-ананьщ айткан акылы сайрап жаткан жолмен тец,
акылдыньщ айтканы, таусылмайтын келмен тен», —дейтш хатык
тэж фибесш ен туьшдаган макал-мэтеддердщ магынасына тец угым.
1891
жылгы 18-саыында газет Павлодар оязы, ¥ р щ болысынан
Гамхоров деген агпен жазылган «Павлодар облысынан» жазылган макала
бершген. Макаланы жазуга Маралды ел1 казактарыньщ шаруашылыкты
журпзудеп нарыктык катынасты дурыс тусанбеушен ерескел кателзктер
ж1берш, ездерш in кырсыкка душ ар болуы себеп болыпты. Атап
айтканда, Маралдынъщ казактары m e6i мол, шуйгшдо жердершщ эр
десятинасын коныс аударган орыстарга 50 тиынга сатады. Орыстар бул
жерге егш салады, кузде егш шыккан мезгшде казактардьщ малы епнге
тускенде олар сотка шагым жасап, шыгынын телетш алады. Кдзактар
бутан риза болмай карсы арыз жазады, ол арызды орысша бшетш адамга
жаздырып, кызметерше акша телейщ. Сонда казактардьщ жер сатканда
алган акшалары айып телеуге, арыз жаздыруга жумсалады. Автор
маралдыльпсгарга жерлерщдд сатканша ecipin отырган коддарындагы
малдарынды сатып, жерлерще ездер1 егш erin, есцзудщ тэсш дерш
игерш, агайындарьш да егшшзлш кэсшке уйренудх усынады Ол максатка
жету ушш алдымен жетт елшеп, 6ip рет кесу eMip тэжipибeci екендйгш,
сондыктан, ойластырган мэселеш ic жузшде дол жэне тиянакты жузеге
асыратындай сезшгеннен кейш жасауга шакырады.
Адамдар ойыньщ, icTereH icrepimH нэтижелт болуын, мундай
ic -ш араларга ездер1 д е, айналасы да ягни корш аган ортасы да
як
219
куанаты ндай пайдалы болуы н алдын ала дуры с пайымдаудын
тгамдалтн кальщ кепншпкгщ каперше салу максатында «Дала уалая­
ты» газета пайдалы кызмет керсеткен. Fазеттщ окырмандармен тыгыз
байланысы, окьфман аралык катынастын бар екендап газетке макала
жазагын, халыктьщ мун-муктажын, жергшнсп бидактен, кейб1р озбыр
казак-орыстар дан керген зорлыктары ж эне нарыктык катынасты
игерш, енд1рген вшмдерш делдалсыз вздер1 сатуды уйренудщ пайдасы
туралы жазылган макалалардан айкын байкауга болады.
1891 жылгы 3 9-санында «Бедене» деп кол койылган Баспаханага
жазылган хат нег1зшде «Н. оязындагы бай казактьщ ниеп мен ici»
деген такьфып бойынша жарияланган макалада жерпгпкп кеде илер
мен байлардьщ аракатынасы туралы айтылады.
Макала хатта казак турмысындагы:
- казак кедейлер1 eriH орагы басталарда егшшщш кэс161мен
айналысу шыларга жалдану га аттанды;
- епнд1 ещ р деп кедейлер жумыс 1здеп келгендерд1 жалдап,
ездер1мен oipre турып, кейде шагын кюз уй курып 6epin, 6ipre жумыс
[сгегеда, енбекакысын телейда, аргыгын уй-турмысынын шыгыньша
жумсайды;
г
- бай казактар ездер1 жумыс кггемейда, жумыска жалдаган
жумысшыларын жумсайды , эдш еттш ер1 жумысшыларга кажетт1
жагдайлар жасайды, енбекгерш жемейда, жалдамалы жумысшылармен
байдын баласы нем есе туыстары 6ipre турады, маусымдык жумыс
аякталган сон жумысшылардьщ енбектерш багалап, жаксы жумыс
1стегендерге устеме акы береда;
- саран байлардьщ колында шабындык жер кеп болады, олар
жумыс шыларга баскаша кезкарас жасайды, мысалы, жумыс шылар
жумысын ете жаксы icrece, устеме акы телейда, ал егер жумысты дурыс
орындамаса, темен жалакы телейтшше байланысты жумысшылармен
алдын ала уэделеседа, 6ipaK, мундайда бай жумьюшыларыньщ тамактану
мерз1мдерш азайтьш, уакыттьщ кебш жумыс ка паид аланады;
- жалакысьш кемггш телегендер шагым жасаганда олар баска
ещ рдш адамдары болгандьщтан сездер1 епгпейда, —деген факплерда
ашкан Макала эдш етсвдпсген, тен кермеу nii лйстен, куш керсетуден
ел 6 ip n ir iH iH , ынтымагынын элорейтш дггш е булжытпас дэлел болатындай тэрбиелш мэш бар мэселелерда ортактасьш, акылдасып icэре кет жасау ел болашагынын кегшп екендапн кврстеуд1 максат еткен.
Автор «KiciHiH бергеш Kicire ырыс болмас», «Kici eciri сом тем1р,
epitepre ер керек», «Оз1м оиласам т айды, кулынды бие тиеда, 6ipeyre
220
ой лате ам, аягым анда-санда 6ip тиедЬ>, «Ю сщегшщ кшг! ас панда»,
«Баска уйдщ ж ы п ын бш еем д е TiryiH бшмеймын», —деген халыктьщ
педагогиканьщ езеН болып саналатын халык мака л-мэте ддер im н
©Mip, турмыс-прпшпк тэж1рибесшен туындаганьш керсететш атаулы
макалада вз заман ындагы казактардьщ кисык ripmrm сын ап. дурыс
багытка кеш удщ амалдарын карастыруда, зерделеуде бипм мен
таяарибе туп казык деген о иды усынады.
1893
жылыгы 17-санда «Об-в М .Л .»деп кол койылган Баянауылдан жазылган «Турмыс жайында болган хабарлар» деген такырыпта
макалада: «Баянауыл каласынан жет1 шакьфымдай жерде Жасыбай
деген кол бар», — деп басталады. К ерген адам тачкалатын сулу,
сырлы табигаты керкем Баянауыл ещ рш аралаган автор Жасыбай
келш щ тау ортасындагы шуцкырдай мелщ р суыныц адамньщ жан
дуниесш теб1рентетшш суреттейдь К елдщ о ц т у с т т мен кунбатыс
жактарьшьщ жондары уш шакырымга шеган тауда ескен агапггармен
кемкершш, су бетш е келендселерй Tycin турганын, кеддщ ец кец ен ш ц
e3i 6ip шакырымга жетпейтшш, ал, батыс жагында еш тарылып, ол
туста камыс есетш ш , шыгысында Teric кум жаткандыгын жазады.
Тау уцН рш е баратын жолдыц келге караган жагында кайыцдар
ecin турганы, сайлар арасында, жолды ц сол жагында, Акбеттау
елшщ казак Дурман Айтбакугылыньщ кыстауына караган жагында
карагай агашыныц е с к е н д т жэне тау шпнде бес шакырымдай журген
соц жол кун батыс жагына кайырылып, бш к кайкыдагы уцг1рд1
тургындар касиетп орын деп санайтындыгына байланысты жергипкп
адамдардьщ айткандары бойынша сипаттама жасалган.
Ел1м1здщ Kepiicri, табигаты бай, кеюрекке нур куятьш ж еродц
6ipi — Баянау ылды журттыц бэр! б ш е т деген ниетпен жазылган
макалада, ел экономикасын молайтудыц кез1 —туристок ещ рге айналдыру багытыцдагы алгашкы ой баспалдактарыньщ елее! бар.
Патшалык Р есейдщ казак елгаде боданды к бугауын ширата
тускеш газеттщ 1894 жылгы 5-санындагы «Алтын Ьэм кен турасында
Акмола облысындагы» деген макаладан айкындала туседо.
Макаладан:
“ Кекшетау оязында Кртыркел болысында Боровое, Шабашие
деген келдерш щ о ц ту сп н д е гранитп бш к таулар уласаты н, ал
со л т у ст т н д е ангарлар киылысатьш тебелер жалгасатын тустарда
кум-сазды топырактардан алтын сурыптап алуга болатындыгы,
©неркэсшпплер уюметген алтьш шыгару уш ш жер учаскесш
белущ сурап арнайы мэселе кетергенддп, ендаршетш кеннсн алынатын
221
каржыдан укшстке акша тусеттш, белшген жер казактардьщ иешгшде
болганда жер иесшщ ыктиярлыгын сурап, акысын телеу каж еттт
женшде усыныс айтылганы;
- Белшген кещц жерлерде ж ергш кп тургындар жумыс icrefimm,
олар кунше 25-35 тиыннан алганда кунделши тагамдарына гана
жумсауга жететтш;
- Алдын ала кен орныньщ корьш аныктау жумыс орнын кебейту ге
мумюндш беретш ;
- Жукей келшде, Kypri келшде, Жыланды тебесшщ жанында,
Найзагебеде, Атанкыра, Кексещтр езендер1шн бойында, Мамай
келшде, Уш булакта, Селет езенше (каз1р Сшетт деп аталатьш езен
бблар Ж.Б.) куятын езендердщ елкесянде, Ерейментауыньщ inn нде,
Жыланды, Мойылды келдершде алтын коры бар екендпт, онда эскери
кызметкер Войной, приказчиктер Зенкова жэне Большакова кызмет
icrerewnepi;
- Осы ендрдеп кен казбалары кене заманда жасалгандыгы;
- Акмола ещр1нде кум1с, мыс кендершщ коры бар екендпт,
кумйтгщ шетелдерде, эслресе, Америкада епмдпт жайында акпарат
бершген.
К^ыс катты жылдары, жут жылдары мал кыргьшьшан кешн мал
ecipyre кеп шыгьш жумсалатьшдыкган жерплткп казактар алтын
кумю, мыс енддруге бешмделгендшн, осы кэспгп казактардьщ колга
алуы eMip талабы, кун керюшщ мэш екещцгш дэлелдеуше Караганда
макаланы уйымдастырушылар газетп казакша шыгарушьшар деп
багамдадык. Когамдык катьшастьщ езгере басгаган кезшен бастап жаца
турмыска бешмделу уппн бурынгыдаи тек мал ес1румен гана емес, жер
койнауындагы казбаларды пайдалану максатьшда кэспггщ тур1н де
езгертудщ пайдасы нускалган бул макалада жаЪандасу керпп елдерден
кел1п коныстанушылардан басталады-ау дейтш ой да козгалады.
Газетке жарияланган макалалардьщ такырыптары кун еткен сайын
тарихи манызды мэселелер камтылган. Бул ретте газет аигорларыньщ
когамдык катынастагы кайшылыктар турасында шшрлер1, сондайак, зерттеу пплердщ материал.дарынан y 3i*wLjiep жариялау дэстур1
калыптаскандыгы да кершедь Мэселен, 1895 жылгы 1-сандагы «Ci6ipziiH
уя^ртярм турясывян» деген яйдармен «Жана клал» агты макалада Акмола
облысьша казак-орыстарды орналастыру, егш шаруашылыгындагы
жагдайлар, осы мэселелсргс байланысты дерекгер бер1лген.
222
Газеттщ казак жерш пайдалану мэселесшщ ш иелетсуш е жэне
капиталиста кат ынаека байланысты устанымы
Газеттщ 1894 жылгы 10-санында Ресейдщ шыгыс еуропада халык
санынъщ ©суше байланысты жер жетпегавдктен Патшалык билпспц
казак жерше орыстарды коныстандыру кажегпгш е байланысты
кабылдаган шеппмш жузеге асыру максатьшда «О необходимости
развития земледелия среди киргизского населения» деген такырыпта
орысша корреспонденция жарияланган. Онда казактардьщ епн, агаш
жэне жемютер ecipyre колайлы кунарлы суды жерш Ресейдщ innci
жагынан жыл сайын коныс аударылатын орыстарга тандап альш берудщ
жолдары нускалган. Корреспонденцияньщ казакша аудармасы «Кдзак
халкыньщ арасында егш епп тэрбие етпектщ мэслихаты» деп бершген.
Мавдланы зер салып, мукиягг окыгацца казактьщ кунарлы жерлерш
коныс аударушы мужыктарга беру мэселесшде патшалык Ресейдщ
устанган саясаты казакхыц кец байтак даласындагы шурайлы жерда
казактар дэстурл1 K9ci6i мал шарзуашылыгы уппн ездвдн гана иеленетш дэу1рдщ кешн калганьш, жер мемлекет менппп, олай болса, оны
калай пайдалану мемлекетпц id екендапн ескерту максаты кезделгенш
тусшес1з. Б1дщц бул ойымыз макаладагы: «Трудно предвидеть размер
крестьянских поселении в Степные области, так как постоянный при­
рост населения во внутренних губерниях, за неимением свободных
земель на местах, по необходимости будет вызывать переселения в
те части государства, вде окажу тся свободные земли. Таким образом,
часть занятых киргизами земель должна будет рано или поздно, в ин­
тересах государства, перейти в руки переселенцев-крестьян», - деген
жоддарда ресешпк мужьщтарды коныстандыру жалгасатындыгы жэне
оларга шурайлы жер бершп, казактьщ ата K9ci6i мал ecipyre колайлы
жерлерда иелену шектелетшдш накгы айтылган. К^азактарды кулдык
психологияга бешмдеудац алгашкы баспалдактары осылай басталган.
Корреспонденцияда байыргы дэстурдщ ыкпалын бipдeн
токтатудьщ киындыгын бшетш жергшкп билiк басындагылар жайылымы азайган казактардьщ шагым жасау себебш ацгарганымен, оларга
мундай эрекетпц епщандай пайдасыньщ жоктыгын тусшдаргендап
айтылган. Осы орайда мьгаа жолдарга назар аударайьгк. Мэселен,
Акмола облысыньщ Тайынша болысыньщ тургындары ездершщ 78 354
десятина жершен айырылып кдлгандыгы туралы арызы бойынша: «По­
ложим, что земли, намеченные для переселенцев, составлют по срав­
нению со всем пространством степи крайне ничтожную часть, но тем
223
не менее лишение и этих земельных угодий заставит некоторые аулы
почувствовать отсутствие прежнего простора», - деген niidp жазылган.
Одан эр1осы болыска карасты барлыгы 327 177 десятина жер бар екендш , оныщ 292 326 десятинасы мал ecipin, егш егуге колайлы кунарлы
жер жэне 12 940 десятинасы орманды жер, бул жерлердщ эр отбасына
316 десятинадан, 6ip ер адамга 100 десягинадан жэне 6ip малга 13
десятинадан орманды жер тиеттш баяндалады. Жайлауга, кыстауга
жэне куздаске кешш журетш далалыктардьщ уайымдагьшымен, 6ip
мемлекетгщ тургындары жерда б1рдей алу керекпгш 6inyi кажет, бул
мемлекет тарапынан жасалып отырган эдш шеппм деп тусшдареда.
Енда казактарга жайлауды [здемей, отырыкшылыкка айн алып, епн
егумен шутылдануды усынады. Кдзактьщ жер1 азайса, сол аз жерден
мол ешм алудьщ ею жолын усынады:
- Bipimnici - жердщ кунарлылыгын артгьфу аркылы колындагы
бурынгы малын ecipyre кажеттт азык алу;
- EidHmici - мал тукымын асылдандырып, оньщ куиьш арттьфып,
мал саны аз болганымен мол idpic юрпзу;
- Кай жолды кабылдаса да егшпшшспен айналысу;
- Кабылдаган жолды кешнге калдьфмай жедел ic-эрекет жасау,
виткеш, кэсш тандауды соза оерсе жершен аиырылган казак кедеилене
туседа, жерда им ендей бшсе сол угады;
- Будан эр! жер мэселесше байланысты берьтген арызга квцш
белшбейда.
Бул туста отырыкшылыкка кешш, егжш ш кпен айналысып
журген ногайлар, сарттар, тараншылардьщ калальгк тф ш ткте жылы
уйге ие болып, турл1 тагамдар inrin, денсаульщтарын жаксартып
жургендагш еиеге ретшде керсетеда.
Сыгандарды огьфыкшылыкка айналдыру женщдеп Кецес Уюметшщ
Каулысын квшеде батана басына орнагылган радиодан естттурган сыган:
«Цысуыи кара мынаныц, кысуын кара мынанъщ», - депп.
- Оны ecrin турган касьшдагы милиционер: «Юм кысьш тур, не
кысып тур?», - деп сурапты.
- Сыган асыкпай: «Еппм кысьш тур», - деп жауап беригп.
- Сонда милиционер: «Сен жалац аяк турсьщ гой», - депп.
- Сьвган кеп ортасындагы дагдылы калпында: «Еттпм аягымды
кыскасын шепип тастадым гои», - деп аила тауып, милиционердщ тергеушен кугылган екен. Отырыкшылыкпен айналысу га мэжбурлеген ресми кужаттыц пэрмет жер1 жок сыган халкыныц жыл кусындаи удаиы
кешш журетш дэстурзи турмысьш токгатуга арналган радио акпараттан
щт
.
_______
224
тьщдаган сыган шла кушншпн осылайша сыртка шыгарган. Сыган
халкыньщ дэстурла прпшштне кайшы келетш осы кужаттыц Кецес
заманында анекдот ретшде кецтаралуы эр ултгыц ерекшелгш пайымдамай дэстурш турмысты взгертуге умтылу жаратылыска сэйкесслэдок
ic-эрекет екецщгш керсететш удергс. Бул ретте сыгандар узак жылдар
бойы кешпеш турмыстарьш жалгастырып, елда мекендерге сыналап
коныстанганымен, ецбек етуден repi еркш журш, ел аралау са.тгынан
бул нде ажырай койган жок. Жаксылык пен тиянактыльщ ерекше кушжнер жумсалган 1здешстщ, зерттеудщ нэтижес1нде гана жузеге асатыны - элемдак тэжфибе кундылыгы. Жер1 жок сыган халкын дэстурш
кешпел1 турмысьшан агьфыкшылыкка ауысу киындыгы осылай керше
берсе, жерш еркш жайлаган, жайлау, кузеу жэне кыстауларынан малы
врген казакда жершщ пгурайлысын бетен журтка epiKciз де epiicri беру
Yflepici Ресей патшалыгыыын ережесшде керсетшгендей оп-онай icKe
асырыла коймады. Олай десек, казактьщ дэстурлп квшпел! турмысын
курт езгертш, жайлауын кыскартып, отырыкшылыкда айналдыру
удерка макала жарияланган кезецде кайшылана тускенднт кумэшлз.
Казак жерш пайдалану такырыбы бойынша макала жариялаудагы
максат ресейлш билпсгщ куш корсетуш буркемелеп, жерд1 укыпты
пайдаланудьщ тэсщцерш кврсету аркылы саяси-элеуметпк ахуалды
дурыстау екен дт байвдлады.
Корреспондениияньщ соцында кейб^р казактардьщ калада уй са­
лып, бау-бакша ecipyre арыз берген/цгш баяндай келе, жаксы турмыс
казактардьщ жайбаракат журмей, ершшек болмай ецбек етуше, жер
мэселесше байланысты мемлекет тарапынан койылып отьфган талаптарды орьгадауга икемделудщ каж еттт ескертшед1.
1894
жылгы 13-санында «Вестник золотопромышленности»
газепшц 19-саньщда шыккан инженер Коцовскийдоц казак жершде
тау-кен енеркэс1б1 туралы макаласы бершген. Макала экологияльщ,
э ко номи кальщ жэне элеум етпк тургыдан алган да мемлекептк
децгейдеп езекп мэселе болып табылады. Коцовскийдщ niicipiHше, б 1р 1нш!ден, казак жершдеri кен орыцдарыныц корын аныктап
алмай, казак жер1шц оцгусттнде жагатын отынньщ жоктыгынан
кен ецщрепн зауытгар салу тшмоз. Сонымен катар, ол туйе жейтш
жоцышкаларды отынга пайдаланса, даланы кум басьш кетепндпт жэне
казактардьщ ага K9ci6i мал ecipy болгандыктан ес1мдокгерд1 отынга
пайдалану мал жайылымын жойып ж 1берш, тургындарды шыгынга
ушьфататыны жешнде гылыми непздеме жаеаган. 1892 жылгы 18
январьда кеншшер отын уппн мемлекетке етемакы те лей-пн болган,
225
oipaK, отынга белпленген баганьщ кымбаттыгына байланысты 1893
жылгы 14-декабрьде мемлекет алым ыны ц тед жартысын а деш н
арзандату га келклм бергенш баяндай келе, автор казак даласында кен
енддруден тургындарга ж^мыс орны бершш, енбекакы алатьшьш да
окьфман назарына усынган.
1894 жылгы 14-санындагы Егшнп Бейшарауглы суранып жазган
«Зайсан оязынан жазып жйберген хабарлар» деген такырылта макалада
казак пен казак шару ал ар ынын, еиш ш дакнен аиналысу кезш деп
нарызылыкгары жайында баяндалады. Зайсан оязыньщ аумагындагы
Кендарлш езеш нщ сол жагындагы Coyip та>ынын бауьфындагы
шагын калада Ресейден келген елуге жуык казак-орыс шару алары
коныстаныпты. Каланьщ тем енп жагынан тоган шыгады екен. Казак-орыстардьщ егщгцк жерш ен етеп н бул тогансуымен казактар
жер 1н суарады. Казактьщ кенекез карияларыньщ айтуьпгша, тоган
казак-орыс каласы салынбаганнан бурын болыпты, казак-орыстар
кершшес коныстанып, кала салганда казактар наразылык жасаган жок.
Казак-орыстардын суды токгапу ы эдию таз, су жайылмаса ез жерш деп
ауыл шаруашылыты мектебшщ кызмеп де токтайды дейда казактар.
Ал казак-орыстар тоган суын токтатласа молаларга су жаиылып кетеда дейда. Жанадан арык казуга б1рш пвде^ каржы жок, екипшден,
казак жерш е езеннен арык тартатын колайлы жер жок,
казактардьщ кеб1нщ енжарлыгы басым дейда автор.
Осы мэселеге орай жасалган шагым дер кез1нде каралмаганьш
ескертш, автор:
1) Кендарлнс казактардьщ казактарга су бермеуге кукысы бар ма?
2) Молалардьщ кеп б е л т жаца жерге кеппршген, калганы ecici
мола, сондыктан, моланы су альш кететшдакген су ж1бер1лмейда деген
шеппм дурыс па?
3) Егер дурыс десек, онда арык етепн мола тусындагы жар неге
беютшмейда, бул жумысгы кзм колга алады, жуз жыл бурын арык казган
казактар ма, элде арыкты кере, быю турып мола тургызган казак-орыстар
ма? - деген уш мэселенщ кукыктык непзш аныктауды усынады.
Кенд1рл1к тургы ндарга усынылган макалада этносаралы к
катынаста еж елп дэстурда езара тусшюуде епгкенге кез жупртш , адамзат кундылыгы денгейшде ой сараптау, тэжфибеге ушл1 п, тыгырыктан
шыгу—татулыкка жетудш Kenipi. О лай болса, осы курмеу i киьш тутанда
шешу де казактар да, казак-орыстар да ынтымакты бетке устап, халык
таж1рибес1н TipeK етш, к етсш тендрегшде келел1 ортак ninip табуды
ойластыруы тю с деген ой ту ындаиды. Макал аны окыганда казактьщ
езш де, езгеш де тэрбиеге мойындататьш: «Сыйласу eici Kicire б1рдей»,
«Сыйласад сый кересщ», «Саусак 6ipucneft, ине мшпейда», «Шабыспак
о дай, табыспак киын»,—деген даналар даиргылынан epic алган внегела
еткенда, еш р тэларибесш айзгактайтын халыктьщ педагогиканын непзш
курайтын кагидаларга жугшуге мумкшдгк ашылады.
«Кдзактардьщ жерлерш арендага жалдаган хисасында» деген
такырыпта 1894 жылгы 14-сандагы макалада егш егу аркылы баю
м ум ивдаш байкаган квпестер, мещандар, шенеушкгер жэне разночиддер, Tiirri, еврейлер де жэне казак шаруалары е з жерлерш тьщга
каддырып, Акмола оязындагы казак жерш арендага алуга белсене idpicк ен д т туралы баяндалады. Жерда пайдалану шылар мемлекет завдарын
орындамагандыктан агымдагы жылы жергтлиеп эимш ипк Акмола
оязындагы барлык еп н егушшерге казак жерш епске дайындамас
бурын мш детп турде т1ркеуден erin, кол кою кажетпгш хабарлаган.
Осы максагта:
*
v
- Акмола ендршдеп жердщ ете кунарлы болуы;
- Казактардьщ кеш ш лт егшпшшшен айналыс пайды, сондыктан,
егш егу уппн арендага бершепн жердщ 6ip десятинасы 5 тиыннан болса
аренда алушылардыц санын кебейту шаралары жузеге асырылады.
Макалада Акмола облысыньщ он тусттн де 6ip десятина ericTiicri
ецдеу, егш егу ж эне еш м жинау 20-25-тедгеге жуык, ал 6ip десятина
епспктен 80-100 пут еш м алынады, еш м кеп берш етш жылдары 200
путка дейш еш м туседа, астыктьщ оргаша багасы 70-80 тиныннан
болатындыгы жеш нде экономикалык таддау жасалган.
Арендалык акы арзан болгандыктая, жыл сайын казактьщ тъщ
жерлерше егш егш п, келесл жылы ол жерда тъщайтуга койып отырган.
Осындай эдастщ с алдарынан кейб1реулердщ мьщ десятина жерш жал га
алган, осылайша казактардьщ жер130 жылга деш н жалга бер1лгендш
туралы мысал келпршген макалада казактардьщ егтншшикпен еэдер1
айналыспай жерда арендага берулер1 болашакта улкен проб ле малар
тугызуы мумкш деген пиардщ еш р ш ец д т нактыланады.
- Газеттщ 1894 жылгы 10-санында Вас лилий М ихайловтыц
макаласында 6ip ер адамга 100 десятинадан жэне 6ip малга 13 д е­
сятинадан орманды жер тиеттш ж еш нде баяндалганы, б!рак, оган
казактардьщ мэн бермегеш, жердщ шурайлысы innci Ресейден коныс
аудару шылардьщ колына ти гетн е байланысты мал жайылымынан
айырыла бастаган казактар кеп шагымдана бастагандыгы;
- Айтылып журген мал, жер, адам есебш акшага салып Караганда
казактарга тиетш каражах кун кергсше де жетпей калатыны, сондыктан,
227
баска улттардан rep i казактар кедей тура бастаганды гы , кол кусьф ы п
карал оты рмай. еонш ш вш ен , калага турактаны п бау-бакш а ес!румен
айналысу к аж етп п туралы макаланы уйы мдасты руш ы ларды н rdicipi;
- Сонымен катар, газетпплер нашар куйде калмай, колда калган мал
мен жердш накты есебш шыгарып, мал жайылымыньщ каж етп пн, кузп
конысы кыскы тебшге жарамайгугынын, осыган байланысты кыс кыстау,
жаз жайлау лон е кы ста малга тебш керектптн айтып, улы ктарга мэнжайды тусшдарсе жерге коргау болу ы мумкш деген ум птерш а й п ы;
- Кдзынадан тегш акш а сурап, жеп жаггканша, салы к м ал басьш а
сальш байды , ендеш е, м ал саны н дуры с берсе, вйткеш , байлар 100
малын, кедейлер 10 малы н жасыраггыны ж ерден айы ры луга эсер етедд
дейтш гш ардш айты лганы (1822 -1824 ж ылдары Ресейдщ енггзген ере­
ж е л ер i халы кты к ж агдайы н туп-тутел взгер тп . Б1рш пдден, «Ж аргы»
казакка 100 м ал басы нан 6 ip бас салы к салды , оны ж асак салы гы деп
атады [58]. осы орайда буры нгы 6 ip, ею , уш мьш ж ы лкы лы м ал иелер1
неге жок, сол м ал санагы н дуры с бермеуден деп санау;
- мал саны н ж асы рганды улы ктар бшедд, ттрпш пк камьга дуры с
ойластьф а алм аган казактардьщ ез обалдары ездерш е деп ж ер 1м 1здд
альш кояды дейтш ж ан айкайы сиякты акпараттар лег! камты лган.
М акалада Патшалык Ресей казактардьщ ата кэабш ен отьфыкшыддык
кэсш анагурлы м пай даль; деген саясаты ньщ астары нда in n a Р есей
тургьщцарыньщ саны ecin, жерге сыймай жатканына орай крепостной ша­
ру аларды казактьщ кен жерш е коныстандыру амалы барьш казактардьщ
ендд гана тусше бастагандьны айтылып, оган енщ ел болып шагымданудьщ
каж Етплш тугандыгы жайында усыньютар тнянакгальш бершген.
М акаланьщ мазмуны казактьщ : «К ьф ан кезгне сенеда, кьграгы
езш е сенедд», «С акты кты сункардан уйрен, кш плйеп туйеден уйрен»,
«Сол квзщ он кезщ е карауыл болсын», —деш н макалдары ндагы мазмун
кы рандай б т к т е н ш ольш , айналанды багам да, Kici тан у и с ш к п ц ныш аны, арам заньщ алдау ьш а туе in, опы к ж е сен кы рагы лы гьщ а сы н
дейтш екш щ 6 ipm e алдатпайты н кы рагы лы ктьщ 6 ip ам алы сакты к,
аспандагы сункардьщ табигаты сактану. О лай болса, алданбас уш ш ,
коргану угшн бипм кажет, бипм ал с ад зандарды бш есщ , зандарды
бш еен когам тануга ж етелейтш когам ды к педагогика дидактикасьш а
сай ой-epic денгеш нш ecip ecin д е й п н тотмдх ангартады .
Г азет м атер и ал д ар ы н ы ц и н теракти втш 1гш е бастау б о л ган
осы ндай м акалалар адам дарды н 6 ip- 6 ipiHe ы кп ал ету м ум ю ндичн
козгап, элеум етп к каж етплпске сай ic-эрекет ж асауды н ам алдары н
ойласты руга беш м делуге кем ек болатьш ы аны к.
228
Окырмандар газетке суйеш п казак арасындагы когамдык-саяси, эко но ми калы к жэне элеуметпк багытты унеш андап, багамдап
отыратындыгы нем1р ауыскан сайын айкындала ту седо. Газеттщ
1894 жылгы осы 46-санында Казак Ш ериязданныд Ресей мен Кытай
шекарасында туратын казакгарды баскарудыд ел-журтка колайлы
тустары туралы жазылган «Шубарагаш съезш ен келген хат» деген
макаласы жарияланган. Макалада съезд еткен орын Ресей мен Кытай
шекарасындагы «Бакты» каласынан уш шакырым ж эне Кьгтайдьщ
Ш эуешек деген каласынан 13 шакырым туратын Ш убарагаш дейтш
21-пп сентябрьге деш н 6ip айга жуык
мергамде Ресей мен Кытайга карасты казак ауыддарьгаыд сощ ы 3-4
жылдар шпндег! жумыстарыньщ ece6i туралы халыкаралык съезд
втк ен дт баяндалады. Оган Ресей жагынан Лепсшщ ояз бастыгыньщ
ерекше icrep женщ деп шенеушп Фон-Герн, ал Кытай жагынан келетш
0к1лдер/ц Тарбагатаи оолысыньщ бастыгы Жун-Fаддайдьщ кемекшкл
Цю-Дарын бастап келген.
Съезге Зайсан оязынан 15 болыс жэне Jlenci оязынан 11 болыс
жэне Кытай жагынан Тарбагатай округш е карасты 4 шекаралык
уюрдайдыд казактары: Мамырбек, Кершбай, Е дсе жэне Жамалбай
снякты умрдайлар бастап келген. Р есей листер жагынан съ езд in
тебе басы билтпн Емел болысы Сулеймен Одолбеков жэне Зайсан
оязынан 0з1бай Бутабаев, ал Кытай жагынан уюрдайлар Едсе мен
Мамырбек аткарган. Съезде каралатын мэселелердод бэр1 арнайы
журналга хронологиялык тэртш бойынша *пркелш, дау-жанжал,
кел1с 1мге келмеген курде.® мэселелердщ шыккан жер1, адамдардьщ
аты-же ш тиянакталы п жазылган ж эне даулы мэселелерд1 наразы
жактыд калауымен ею жактан б1рдей сайланган билер шешкен. Егер
билер бip-бipiнiд шеппмдерше келсш ей кале а, дау ласу шыларды д
ри залыгыме н орталарындагы калыс адамды сайлауга ыктияр болтан.
Онда дау, на как кун, тамыр-таныстыкка байланысты наразылык
ж эне урлык мэселелер1 каралыпты. М эселеш ш еш уде арнайы
ереж еге суйенген. Съезге катыскандар каралган м эселелер мен
кабылданган шеппмдерге ете разы болыпты. Макала авторы эдш етп
еткен мундай съезда елдщ улкендер1 бурын есэтмегенш жария етш,
казактар арасындагы кшшгаацшн эдш шепплуше Ресейден келген
казак баскару шылары мен аспан империясынан келген улыктардьщ
езара туейпетш ыкпал еткен деген тю р ш айткан. Макала халыктыц
халык больш калыптасканынан 6epi сакгалып, талай мэргебелерге
229
ж етю зген дэстурдо ерекш елеп, билш ж урп зуде (ел баскаруда, ж ер
пайдалануда, м ал еслруде, егш егуде т.б. ш аруаш ы лы к ж у р п зу ) укы пты
колданудьщ нэтижесп осы ндай ж е'п сп к к е ж е п а з е п н д т н айкы ндай
туседа. С ъезд ж урпзуде окигаларды д бары сы алды н ал а пы сы кталы п,
съезд ау кы мы нда каралаты н мэлелелерда когам ды к н еп зд е тиянактау
туж ы ры мдамасы психололнялъщ -педагогикалык дидакт икалык н еп зде
ж ас алы п, угы м ды ы кпал етуге мумкш дак бергеш керш еда.
1894
ж ы лы гы 5 0 -сан ы н д а га зе т т щ о сы ж ы л гы 1 9 -сан д агы
б а с ы л га н В .К о д о вс к и й д щ « В е с т н и к зо л о т о п р о м ы ш л е н н о с т и »
газетш щ 19-саны нда басы лган казак д ал асы н д а тау-кен ещ йргсш
зерттеу ж ен ш д еп м акаласы нда айты лган усы ны старга орай ш ю рлер
ж алгасты ры лган « К ен д еп ж ум ы скер казактар » д еген так ы р ы п та
м акала уйы м дасты ры лы пты . М акаладан мынадай:
- В .К оцовскийдщ пйарш ш е, казак даласы нда кен орьщ дары ндагы
ж ум ы скерлердад кеб ! казактар , о р ы стар а з, о л ар у с та , б ал таш ы ,
м ы лты к жасау ш ы ж эне т. 6 . кэс 1би м ам андар санаты нда ж ум ы с icreftTim, коленер кэсi6 i не уй рен уге талпы нган казактар бар, 6 ipaK, олар
ете а з е к е н д т ;
- М ундагы кейб!р к азактар адкау, ж арты лай ж алад аш ж у р т
ж ум ы с гстейгпш, казактардьщ дагды сы з ж ум ы с ка ебдейЫ здоп, ж умы с
кураддары н колданганда тыж ьгрынган турш ен байкаганды гы , казак
табигаты нда ауыр кол ж ум ы сты гстей алм айды деген T ycim ri;
- Автордьщ багамында. казактар балалы к кезш ен 6 ipeyд щ жумыс
icren, езш щ сотая карап кызыкгауга кумар екендап, уй шаруасыньщ б э р т
эйелдер аткаратыны, казактьщ еркеп эм 1рхшл, уакы ты ны д кеппш пгш
уйкымен, там ак киумен, ауыл-ауылдарды кыдырумен е п а зе п ш ;
- К азактар мал ш аруаш ы лы гы м ен айналы сканы м сн, малы 6ip
ж утты к екеш , соны д салдары нан кедейлш ке уш ы райты ны , ж атакка
анналы п нем есе ендарюке келш ж алданьш ж уретии, осы ндай ты м
бей там к азак тар д ы н кен ен д аркп ц д е ж ум ы с icrey к а б ш е ттер ш е
автордьщ сеюмстздак 6tnuupyi;
- Автордын багам ы нш а. уакы т сы нш ы , тф п ш п к м э т н тус 1нуге
уйретеда, ен д 1 казактар арасы нда ед б екп л л , пы сы к адам дар кенда
оры н дарга келш , ж ум ы с ю тей б астаган ы, о л ар ж ал ган н ам ы сты
койып, кез келген, T inri эй елдер аткараты н ж ум ы старды да колга
ала бастатанды гы , бул удерже алгаищ ы да турм ы сты к м уктаж ды кты д
салдары нан болса, бара-бара дагы ды та айнала бастаганды гы ;
- В.Коцовскийдщ багамдяуыша, казактар кандай да болсын ауыр
ж ум ы стан бас тартпай оры ндай алады , алай д а. — дейда м акаланы
230
ушлмдастырушылар, - Коцовскицдщ кецш жубагар бул тюрлершдег1
казактардьщ шаруалары куйзелген кезде жумыс табылады деп елштфудщ
кажета жок, вйткеш, бурын жумыска икем1 жок, ауыр кара жумыска оешм
емес адамдардыц жадданып жумыс icreyi аса каутпп мектеп деген ойга
токгалады. Б1здщ оиымызша, дейдх, —макаланы уйымдастырушылар
(аудзрмагпыпар), —квшпел! казактардьщ малы жуттанкырылган кувде
немесе баска да 6ip жагдайлардан малы азайганда егш шаруашылыгымен
аиналысканы жен болар. Олардьщ мундай ойга xipejiyi —ага Koci6i мал
вслрудщ эдгстерш бшетш казакка внеркэсш саласыцдагы кэсшке икемделуге квпуакыттьщ кажетпгшен каражумыстьщенауырын icreyre мэжбур
болатындыгьш ескерту. Соньщ саддарынан денсаулыктары нашарлап,
ауырып калады деген к^тяп алга тартьш жанашырлык бщддреиц.
В.КЬцовскийдщ ецщргсте кара жумыста журген казактардьщ
мшез-кулыкгарын багамдауда repic айткан пцарлер1 жок. Алайда, ол
казактарды ендгргс мамандыгьш алу уппн окыту туралы усыныс айтуга
ойы жешей емес, аугзы бармай отырганынын кдчактпа газет пп.1гарутпыпар
деп ацгарыпты. Сондыктан, казактьщ «Жатка жальшганша жанынды
карма» деген макалына орай казак психологиясыныц кагидас ы непзщде
жогарыдагыдай ез усыныстарын жаеаган.
«Дала уалаяты» газепнде нарыктык кагынас жэне оныц жалпы
ресешпк экономиканыц inrepi басу ына тшмдалшн жэне жерплпсп
тургындардьщ нарьщка бейшделе бастаганыдыгын керсетепн материалдар удайы жарияланып отырыты Мэселен, «КдраеткелшаЬарындасадда
орнатуга жай болтаны турасында» деген такырыпта нарьщгьщ кагынаска
байланысты экономикалык шолу газеттщ 1895 жылгы 5-санында
жарияланган. Аддын ала айгарымыз, факплерш дер кезщде аудторияньщ
назарына такпру максатында макала жедел уйымдастырылган.
Макалада:
1)
Акмола шаЬары орналаскан жерше карай далалыктардыц
сауда жасау ына колайлылыгы, мунда сауда орталыгын ашудыц ете
паидалы екендгп орталыктыц жумыс icrereH алгашкы куншен баетап
белгш! болтаны; Петро павелек каласындагы коптеген саудагерлер,
олардьщ басым кеш ш л т татарлар Акмола шаЪарында ездер1шц
резиденцияларьш анщаны, соньщ нэтижесшде делдалдык белсещц
ic-эрекеттерш жасап, шалгай ау ылдагы казактармен мал жэне оныц
енщдер 1 бойьшша сауда жасау га мумкцццк алуы; жергшисп халык
малын алые ка айдамай немесе мал ешмдерш алые ка тасымай Акмола
базарына апаруда жещдщк болуы, мемлекет уппн де, алып сахушылар
уппн де экономикалык тюмдшистщ кез1 болтаны;
231
2) Акмола каласы айырбастау, сазу жэне сазып алу орталыгы гана
емес, сонымен катар, экелшген малды коятын орындар жэне мал ешмдерш
жергшпсп жерде сакгаигын эр! Ресейдщ ipi сауда орталыкгарына ж ь
бершетш енщдерд! коятьш коймалар орталыгына айналуы;
3) Акмола сауда орталыгыныц мацыздылыгы экелш ген мал
мен азык-тулосгер санымен аныкталганы, мэселен, ветеринарлык
кадагалау кызметтнщ мэл1метше Караганда еткен 1894 жылы Акмола
сауда орталыгына сатуга 142204 кой, 12692 ipi кара мал жэне 3370
жылкы экелпшп, олардьщ квпш ипп жергипкп жерде саты льт, 6ipa3
б е л т Орынбор губерниясына, Орынбор, Мияс, Троицку Звенишродск
калаларына, Тобыл жэне Пермь губернияларына жэне шамалы б е л т
Тайыншакэл жэрмедкесгае женелтшгеш, мал жэне оньщ енш дерш щ
65 пайызы ipi кара мал жэне кой Акмола оязына, калгандары Семей
жэне Ж епсу облыстарына сатылганы;
Bip жыл i панде Акмола шаЬарынан 44036 ipi кара мал, 50154
жылкы, 3759 туйе, 573342 кой-ennd Tepuiepi, 49761 пут кой ж у т ,
13342 пут туйе жуш, 1178 пут ешю жую, 4370 пут жылкыньщ кылы
баска вщ рге женелтиш гп, 6ipiHuri дэрежел1 койма nymcri ретшде
Акмоладан Петро павелек каласына мал е т м д е р т щ шгоазаты жюсрыгена, шюазат пен азык-тулнетерда акшага шакканда Акмола ша11арынан
6ip жыл inmme ею жарым миллион тенге келемщде мал жэне оньщ
вшмдер1 сатылганы сиякты акпараттар бершген. Патшалык Рессйдеп
капиталиста катынастьщ казак жepiнe келу! халыктыц элеуметпктурмыстык жагдайын б 1ршама irorepi бастыруга эсер еткеш, саудаенеркэсшпен казактар да айналыса бастагандыгы осы экономикалык
шолудан бултарыссыз кершш тур.
Корабай Ж апановтын «Дала уалаяты» газетш щ 1895 жылгы
9,10,20-сандарында ещ рдеп Ямышев каласыныц тарихы жэне жергтлисп казактардьщ нарыктык катынастагы утылыс жагдайларына
жасаган сараптамасы «Павлодар оязындагы Шакшан елшен келген
хабар» «Кырдан келген хабарлар» айдары бойынша жарияланыпты.
Автор алдымен Ямышев каласы туралы мынадай кыс каша дерек
берген:
1) Павлодар оязындагы Жэмшюв деген станцияны казактар Туз
кала деп атаган, оныц midpiHme, казак жерйндс ен бурын салынган
осы Туз кала.
2) О л казактардьщ айтуынша, бул жерде Жэмдп деген калмаюъщ
батырьшынауылы турганы, сол себепт! каланы Жэмашсв деп атаганы
жайында мэламет береда.
232
3) Тагы да казактардьщ айтуынша, автор Жэмип батырдьщ ауылына Ci6 ip патшасын согысып жендп алган Ермакгьщ келгею.
4) Кенесары ^асым^лыныц орыска бодан болмаймык деп
согысып жургенде Жэмпп каласында еш мьщдай кару -жарактары бар
эскер болтаны, кешн ол эскердщ болмаганы.
5) Декабрь айында Павлодар, Семей, Каркаралы ояздарынан казактар келш, мандаты жэрмецкеде мал жэне мал етм дерш
сатканы.
Г/ ' ‘ _
6) К^гстыгуш куннщ суыгьшан казактар пэтер жалдайын десе
орыстар кымбат пэтер акы алатындьщтан, казактар малдарын тез
втюзу ушш арзан бага сататьшы жэне жэрмецкелж толем жинау га да
акша беретшдш (ол занды ма, эдде зацсыз ба бейгкйз дейщ), мэселе н,
жылкы саткан кезде 20 тиын, сиьф сатканда 12 тиын, кой сатканда 5
тиын, 6ip пут :ун сатканда 1 тиьш телейтш .
7) Сол жылгы жэрмецке казактар ушш тюмдо болтаны, кейбф
caiyшылар ездершщ тауарларын арзан сатканы, мэселен, Семейлш кепес Каримов (татар) жэне Павлодарльщ кепес Деров сиса
маталарыныц аршьшьш 3 тиыннан сатьга жецщщк жасаганы.
8) Мал етмдерш евдеупп кэсшорындардыц иелер1 эр каладан
келш, малга жаксы бага бергею, атап айтканда.*
- жылкы 20-80 сомнан;
- бордакыда болган сиыр - 25-30 сомнан
- епз —25-40 сомнан;
- туйе —25-45 сомнан;
- кой —4-7 сомнан;
- бойдак кой —3 сомнан сатылганы;
©ткен жылдарга Караганда мал багасы ею есе кымбат егкеш
мэселен:
*
- жаксы :уннъщ путы —40-50 тиыннан;
- бидайдьщ путы - 20-28 тиын;
- акгаган тарыньщ путы - 20 тиын;
- кара тарыньщ путы —10 тиын;
*•
- сулыньщ путы —40-45 тиьш;
- тоцмаидьщ путы —4 тенге;
- маишамньщ кадагы —12-тиьш;
- тасшамньщ кадагы - 25 тиьш;
- керосиннщ кадагы - 7 тиьш;
- жылкы Tepici 3 тенгеден 3 тенге 60 тиынга дешн;
- сиыр Tepici - 3 тенгеден 4 тенге 20 иынга дейш;
233
- кой Tepici - 70-80 тиьш;
- туйе Tepici - 3 тецге;
жамбынын мыскалы И 25 тиьш
- темрдщ кадагы - 4 тиьш;
кадагы
сатылган.
Павлодар оязында жершен айырылгаи казактардьщ алым-салык
теле) ше байланысты ез!ящ багамын жасаган сараптамада автор:
1) Мандаты кептеген казактар кыстакта жэне кузде казак
ведомствасыньщ казактарыныц жерлерш пайдаланатыны.
2) Казактар 6ip кшз уйге казактардан кектем бойы 2 сом 50 тиын­
нан, сату га э келген 6ip шана талга 40 тиыннан телейшн.
3) Тузкаланыц манындагы боз ineirri жердщ neci Нагорный
екендт. Семейге баратын жолдыц бойы тепе соныц жер1. Жауында
немесе дау ылда казактардьщ малы оньщ жерше туссе мал басына 1
сомнан, бузау басына 50 тиын акша алатыны.
4 ) Кыс кьютап отырган тогайлы, тадды жерда отап алып жатканын
кайгылы хабар дсп жазганы, орман оталганда суык корадагы мал
арыкгап, котыр больш тез елетош; казактар жазгы жайлауда 4 ай гана
турады, жылдыц калган айларында мал корада турады, сондыктан,
казактар змалсыз куйге тусш, Нагорныйдыц жepiнe тускен малга
кегамда акы мелшерш белплеп беруш eTiHreHi сиякгы дерекгерда
окырмандар назарына усынган.
Макаладан Патшалык Ресейдщ казак елш бодандыкта устаудыц
субстанциясы субъект-объекгщен субъект-су бъекпк карым-катынас
Tvome ауысканда, ягни, казактардьщ жерше орыстарды коныстанып,
кешн ол жерш соларга иелещцрт, казактарды ездерте экономикалык
жагынан тэуедда ету, пайда табу квзшен ауыткымай ете не араласуга
мэжбурлеу, одан api жакындасу асснмилядняга улаеканда 6epiK
орныгады деген саяеатты колдангандыгы айкындала туседа
Г а зе -т ц 1895 жылгы 32-mi санында да Кереку уезш ен
акпараттар бершген. Макала ангорлары Жапанулы Корабай мен дш ре
Негербекулы Павлодар уемнде казактардьщ епн шаруашылыгымен
айналысып. 6ip десятинадан 60-120 путтан ешм алгандыгы жарияланыл, еонымен катар, мундай ешм жауын кеп жауган жылы болып
отыр, ал кургакшылык болган жылы епнге суды арык казып жетк1зу
жешнде усыиыс жасаган.
Сол сиякты алган мол ешмда уксатып, нам ешмдерш жасаудагы
киыншылыкгарды ойластырганы, мекендершен Кереку ек 1 жуз
■р *
234
шакырымдаи кашык, ондагы дю рм енге астьщ тарьш тарткы заты н
болса, 6 ip пут ун тарту уш ш 6 ip пут бидай тв л ей и ш , муньщ ете
кымбатка тусетавзн баяндаган. Сондыктан, казактардьщ ез жерш де
д т р м е н орнатуы ж еш ндеп пiкipлepiн ай тады
Авторлардыц осындай макала жазудагы максаты —казактардьщ
е п н ш аруаш ы лы гы м ен айналы суы к а п и т а л и с т а котам келген
туста куптарлык ic, шаруашылыктьщ бул турш да мыту уш ш астык
енш дерш уксататын кайта ендеу кэсш орындарын уйымдастырудьщ
каж етпп н кальщ елдщ назарына усыну. Ел-жздуг отырыкшылыкка
ден койьгп, еп н етш, бау-бакша ecipy кэсю ш игеруден кеш калмауды
ескергеда. Ресей бодандыгы тусындагы отырыкдиылык пен кешпел1
турм ы сты ц ж е р п л 1к п ж ер д еп ж у й есш туетнуге кем ек болуы
макаланьщ ем 1ршецд 1г т керсетедо. Ауыл шаруашылыты е т м д е р ш
кайта ендейтш Kaciпорындар Кене с заманы нда д а кячяу ж ерш де
кемппн болды, оньщ басты ce 6e 6 i Кдзакстанньщ Одактык орталыкка
экономикалык тэуелдш п н сактау болды Кдир де ауыл шаруашылыты
онш дерш ез жер 1М1зде кайта ендеу мумюндагшщ болмауы, азык-тулйс
етм д ерш шеттен зкелудд уз 1лд 1-кес)дщ токгата алмай келем1з. Соньщ
салдарынан тэуелсгз Казакстан экономикасын дамыту ямя ттярытлдр
б ipi ~ жалпы азык-тулис дайындау кластерлерш куруда б 1ркатар кедерплер мен киындыктар ау кымында жумыс icreyre мужбур болдык,
одан шыгудъщ ам ал-эрекеп жалтасып та келеда.
Газеттщ 1895 жылгы 17,18-пп сандарындаты «Казактардьщ жерш
калайш а билеп пайдаланып турганньщ баяны» атты мякяттят¥ярла
бодандыктан бурын казактардьщ жерда пайдаланганы жэне Ресей
патшасыньщ карауына тускеннен к е т н п жерда казак калай пайд ала нуы Kepeiariri туралы «Уакытш а ережелерда» баяндау жарияланган.
Макаладан казак жерше иелш жайында мынадай деректер:
- Казактар Ресей бодандыгына еткенге деш н кеппп-конуыныц,
кыстау ыньщ шекарасы болмагандыгы, жаугерпшпк, барымта кез1нде
малын каухпс1з алые, ш ла кырга карай айдап к е ш е т ш д т , тек кана
овдуспк пен шыгыс аральнъщдагы колайлы жерлерде казактар кепппконьш жургендхп, 6 ipaK, кейде оларды жау гершипкпен айналысагын,
мыкты рулар ьныстырып шыгаратындыгы, осындай жагдайдан кешн
казактар б е л т д а 6 ip орныкгы жерлерде кеппп-коны п. кыстайтын
болгандыгы;
- Ресейдан эюмпплпс курылымы аныкталганан кешн казактар
тукымдас, рулас аталастарымен 6ipre топталып туратындыгы,
мэселен, 6ip оязда б1рнеше тукымдас аталар, ал 6ip болыста бгрнеше
235
рулар, 6 ip ауылдык кау ымда ту ыстас б 1рнеше урпакгар туратындыгы,
сонымен катар, KeM6ip ау ылдарда 61рнеше ту ыстас аталар, рулар жэне
бвтен рудан келген адамдар да тургандыгы, бетен рулардан келгендерда олар «ел iiuindeeuiep» деп атагандыгы;
- «Ел гштдегшер» жерд1 пайдалануда, кауымда кызмет алуда
шектелетшдпт;
- Жылдьщ эр мезплшде жеке жайылым алу жэне кешш-конуды,
кыстауды белплеу максатында казактар эр болыстьщ жер аумагын:
«цыстау», «жайлау», «кузеу» деп уш учаскеге белгенддп;
- К)ыстаудьщ казактар уппн аса манызы бар екендМ, вйткеш,
кыстаута кысы жумсак, таулы, орманды жер тацдалып алу ына бай[е усак учаскелерге
ланысты
аралары мукият белгшенетйп, кудык казып, жерш пайдалану'
мумкщдшне орай агаш егетш дт, бул учаскелерщ жеке ау катты уи
иелер1иеленепш, иелер1 елее жерге балалары мурагер болатыны, ал «ел
шпндеплер» мундай бел!стен ештеце алмайтыны, олар кыс жакындаган
кезде кыстак иелерше сый oepin, маддарын багьш кун квретпп;
- Бай казактар жерлерш кецейту упин нашар турмысты
казактардьщ жерш тартып алатындыгы, ал тым кедейлер кун Kepicrepi
темендей бастаганда кыстауларын арзан багага салуга мэжбур больш,
мулдем кыстаус ыз кзлагьшдыгы;
- Бай казактар жайлау'лары суы мол, me6 i шуйпн жазык жер, та­
улы вщрда тандап алып, жайлаудьщ оргасьшда болатындаи кузеулер1
мен кыстау ларын салатындыгы, кыстауды 6 ip руластьщ ец сыйлы,
бедедщ бас адамы, ал жайлауды 6ip атадан тараган 25-50-дей уйл1
казактар пайдаланып, солардын беделдшер! билейтни, ел шпндеплер
жерге ие болмаганымен, жайлау мен кузеуде байлармен 6 ipre болып,
егш салып, агаш, бакша erin жумыс icTeirriндш ;
- Казактьщ феодалдык когамдык катынасында жер исленудш
осындай турше байланысты бай жэне жатацтар (жарлы кедей)
н ген дт
жалданатын
ашкысы келсс казак-орыстардан жер жалдап алатындыгы (мэселен,
Омбы оязьшын казактары казак-орыстардан 150 мыц десятина жер
жаддаган);
Алайда, жерда иелену жэне пайдалану' бурынгы казак дэстур1нде
жургшлу 1 - Ресей патшасыньщ «Дала уалаяты ерсжесшщ» 120-122124-балггарына сэйкес жер патшалыкка тшеп болгандыгы, сондыктан,
жердо пайдалану га беру жергьпкп болыстардын, страшындарды ц
236
би лтн де болып, дау-жанжалдар болыс жэне ауылнай съездер1нде
ш епплепндт, 6 ipaK> кешпелшерге бершетш жерлерда пайдалану
мерз1ш белгшенбей, казактьщ дэстурi непз 1нде колданылуга руксат
бер1лгендап;
: v
-1 25-баггга эр квпшел1 казакка жэне казак жершде т^рагындардьщ
бэрше бершген жер менппгшщ иелер1 егш, бау-бакшаларда еспмдак,
жешстер епп, агапггар ecipin, баска да жумыстар журпзуге к^кыкты
екендап, олардьщ бэр1 иесшщ менппп, мулю саналатындыгы, сондайак, осы зац бойынша жер мемлекеттщ менппп болатьшдыгы;
Жалпы макалада казактардьщ феодалдык когамдагы байыргы
дэстурл1 рулык, туыстьщ, кауымдьщ тэдмыс-т1ршшш жайында тусшпс
жасалып, енд1 сол байьфгы катынастыц одан эр 1 ресей бшпгшщ
зандарына сэйкес мулде езгеретша сарапталгая. Макаладан «Баска
туесе баспакшыл», —деген казак макальшда айтылгандай бодандыкка
тустщ бе, Ресей патшасыньщ шыгарган зацын орындайсыц деген
устемдак сезшеда. Ереже казак жерше Ресей мемлекет! ю ц то лык
нел1гшщ басталгандыгын айгактайды.
1895 жылгы 38, 39, 40-шы сандарында «Казак халкына атадан
балага мирас калган жермен пайдалану турасынан» деген такырыпта
осы мэселеге байланысты Ресей патшасьшьщ завдары жарияланган.
Б^л деректщ бершуше жерд1 Ресей патшасыньщ зандарына сай
пайдалануда казактар арасында тольщ тусппспк, тштабушылыкгыц
болмауынан карапайым казактарды ел шпндеri пысыкайлар, байлар,
казак-орыстар, ес^мкорлар, саудагердер зорлык-зомбылык корсетушен
кептеген казактардьщ жерелз кала бастаганы себеп болган. Сол кезевде
улыктарга тускен арыддардьщ упгген еюслнде жерда пайдалануга бай­
ланысты келецсидак айтылган. Газет ^лыктардьщ жен immeH жалгасу,
рулык туыстык, пара алу сиякты ерескел пайдакунемджке бершу
етек жайып бара жаткандыгьш Kepin, icri пшелешепрмей, калын елда
бушкке TycipMey максатында зацды туещдаруда колга алган.
1895
жылгы 33-санда газет «К^ырдагы соткарлар» атты макала
берген. Мунда казак арасьшдагы есьмкорлардьщ кеппшпкке жасаган
киянатъл жайында жазылган.
Авторыныц аты-жеш жазылмаган. Осыдан уш жыл бурын
болыстардьщ Каркаралыдагы оязнайдын. буйрыгы бойынша съезд
болып жаткан мезплде автор кьфга барады. Жолда Каркаралыга
токтаганада, сондагы Балилулла Бепмбетов деген еелмкор ауылдагы
б ip казакка 40 тенге 6epin, оны дер кез1нде кайтарьш бере алмаган
соц съезге арыз жазып, карыз алган казактан 600 кой даулап алганына
237
катты кынжылуын б1дщруден басталган макаланын авторы казактьщ
сол кездеп окыгандарынын 6ipi деп ойлаимыз.
Автор Каркаралыдагы агайынды Балилулла Ьэм Халиулла
Бепмбетовтердщ, орыс Андрейдщ кырда ез шаруаларын ынгайлап,
мыгымдап жинаганын айта кел 1п, жергш 1кт 1 тургындар осы
eci мкорларга жем бо лгандыгына екшпп бхлдфедо. 0 с 1мкорлар базары
алые ау ылдагы шаруатардьщ акшаларьшыц жоктыгын пайдаланып,
олардьщ етмдерш алады да акшасын кешн беруше келюш, устеме
алатынын багамдаган. Мэселен,
Осы орайда ол мынадай:
- ©елмшкорлардьщ карызды кебшесе кырдагы алые ау ылдагы
адамдарга беретпщ1г1 жэне олар жергшкп жерлерде им болыс, кандай
курметп адам, кандай даукес адам бар екендиш аныктайтыны; олармен танысып, калага келгенде уйше шакырып, кайтарында 6ip кадак
шай немесе конактын эйелше кейлекпк булдан солемдеме 6epin,
ауылдын пысыктарьш ездер1не каратып алатындыгы;
- QciM жинаудьщ тагы 6ip амалы —болыска каладан саудагерлерден хат-хабар беред1. Онда кырдагы казакгардан карыздарын альш
беруш егшедо. Саудагердш арнайы хабарын езше курмет санаган
болыстар олардьщ айткандарын icreyre KipiceTiiri;
- Ауылдагы карыз алгандардьщ тшшдеп акшасы барларга ез
борьшггарын да, баскаларыньщ да карыздарын егеуш буиырады, етеу
мер 3iмшен асып кеткендер устеме телейтпп;
- Коянды ж эрмецкесш де кары зга мул1к алган М устафа
Коныратбайугылы eciMKOp Балиулланыц успнен арыз бергеш жайын­
д а факп келттршген. Онда Балиулладан будан уш жыл бурын 17 тенге
карыз алган екен. Алтая жылы (e3i май айында алган екен) кыстугую 3
тенге, жазгьггурым 10 тенге, келер жылы 15 тенге Ьэм тагы да 17 тенге
6epin, Мустафа Ташкентке кеткенде Балиула бар малын: 5 сиырын, 16
eundciH алып кеткен. Ешкюш 3 тенгеден, сиырын 25 тенгеден багалап,
езшщ 113 тенгеелн алган. Сонымен коса тагы да 8 тенге сурагандыгы
туралы дерекгер келпршген.
Когамдык катынастагы эдш егаздот керш, ауылда акшанын болмауьш кала саудагерлер5 пайдалынып. косымша акша табудын айласын
жасау ы. соган машыктануы когамдык катынастагы эдаетс 1здист1н
орныгуьша себеп больш отырганын байкаган автор осы макаланы
жазган. Автор ел Тшшдеп енеркэсш тауарларынын жет!мс1зд1П
шару ан ын колындагы мал-мулкш уксатымды жумсауга мурша бермей,
кала саудагерлерш акшага куныктырып, устеме каржьт алудьщ амалда-
238
рьш ойластырып, пайдага кенеле тускеэаднт белен альш бара жатканына
тоскауыл жасаудьщ кажетппн кальщ бекара кенесше усынады. Бул
1ске дуниекоцыз жергшисп билле вкiлдepi катысып отыргандыктан
зан орындарыньгн 031 белен алып отырган мундай кеселге бегет болу
киындай тусетшдшне кез жепазедо. Когамдагы эдшетехздактердцц
ершуше ауыл адамдардыц вздер1 себешш болып отыр, одан арылудьщ
накты жолы нарыктык катьшастьщ талабын лсетш бшуге, мэн беруге
шакыратын буя макаланьщ взекгшш бугшп куцде де солгын тартпай,
Kepicimne, вм1ршец такырып екендтмен накытыланады.
1895
жылгы 34-пп санында «Дунгандардьщ гауга шыгарганлар ы»
деген такырыппен «Турюстан ведомо ствосы» газет! нде: «Кытайдагы
казактар гауга квтерш, булзгш жатыр», —деген такьфып бойын­
ша жарияланган макала каиталаньш басылып, окырман назарына
усынылыпты.
Шагын макала:
“ Согыс Кдшкариядан 70 шакырымдай жерде орналаскан Файзабад деген едщ мекенде болтаны, оны дунган Ли-дарин баскарганы
жэне сол мекенящ жартысына жуыгы дргац дар екенднт;
- Согыстьщ шыгу себебг Ли-дарин турган жершде мешгг салып,
оньщ айналасына бау-бакша erin, арык казып су журпзгецщ гш
унатпаган Кытай билит мепптп бузып материаддарын жергипют
халыкка таратьш беруге байланысты буйрыктын орындалмауынан
болгандыгы;
- К етерш сп басу га Кытай Кдшкарияны алганда табандылык
керсетш , Xoтaнидi багыидырган уакытта жауыздыгымен кезге
тускен Дун деген генералдыц жl6epiлyi, ол Кытайга караганнан
кейш Кашкариянын бас колбасшысы болгандыгы жэне оньщ сол
мезгшде аякталган К^ьггай Жапон согысынан кешн оньщ Пекинге
шакырылгандыгы;
- ¥лы Кытай кабыргасьша таяу алты кундж жол болатын жер­
дей Су-чжеу деген калада дунгандардьщ Kerepinici бурк епсена, сол
согыста дунгандар Кытай эскерш оньщ басшысы Суданнан айырып
Ж1беруге мэжбур еткеш;
- Кытай укЫетшщ согысты басу га шеппм жасау ьшьщ тагы 6 ip
ce6e6 i: Кытайга ¥лы кабырга аркылы дунгандарды етюзбеу тура­
лы шезшм/ц жузеге асыру екендпт сиякты накты тарихи деректер
аукымында жазылган.
Газет иелершщ атаулы макала ны «Турюсган ведомоствосы» газетшен кайта басып жариялфдагы максаты: Кытай еюметтнщ зорлык-
239
зомбылыгын, кан тепсш казак елше таныстыру аркылы бодандьщтан
шыгу уппн бас кетергендер де сондай жагдайга душар болатынъш
ескерту. Алайда, макала адамнын парасагы салмакгы угым беретшдей
денгейге кепгерътгенде жауыддыкка карсы туруга болады деген ойга да
жшекгейдд Айлакер аддмдардьщ ю-эрекеттер1 адамгершшкке тусау салады, ал карапайымдылар айлакердщ жеке басыньщ гана камын ойлауына
тавдднады, мше осындай киьш-кысталад туста парасатты угымга жупну
гана кундылыктьщ пэрменш керсетедц дейтш багамдарды елестетедд.
1895
жылгы 35-санындагы «Соткарлар 1юм халыктьщ бкшп»
атты макалада осыдан бурынгы 33-сандагы жарияланган «Кырдагы
соткарлар» такырыбындагы кетершген мэселе жалгасады. Аталган
макалада еамкорларга жем болмас ушш ел казактарьша есшкорлар
туралы Николай патша кол койган занньщ 180-бабын усынг
1) Егер карыз алушыны белгш карыз берупп кысылган жагдайга
душар етсе, зардаптыгы бойынша ауыртпалыкты немесе ауыр
жагдайдагы карыз беру жэне карыз алу шарты кабыдцанылуы кажет:
2) Немесе егер карыз берумен айналысу шы кез келген эдюпен
ecLMHiH тым шектен тыскарылыгын жасыратьш болса, капитал сомасына сактаганы ушш немесе ксдклм шартты орындамаганы жэне т.
б. уппн eciM косатын болса - еймкор ею айдан 6ip жыл жэне торт ай
турмеге отрыгызылады, сонымен катар, соттьщ шеппм1мен акшаны
кайтару айыбы 300 тенгеге дешн гана бершетш укш шыгарылады
Мундай жагдайда уакьггусыныпотырган алма-гайып кубылыстарды
сезшш, бул туста еслмкорлардын айласыньщ KecipiHжггз ангарып, oipriHдеп бегет болып, ез кэсщгерш уксагуга болатын пайымдауды усынады.
0 м1р-турмысты, когамдык кагьшасты дурыс багамдай алгандар эдшдос
пен жемкорльщтьщ ара-катынасьш ажырата алады. Жалпы ешрдщ
езшдеп жаксылыкты 6ipeynep ез пайдасына жаратады, ал Kcft6ipeyuepi
узын аркан, кен тусау енжарлыкка берилл, коддарьшдагы барды уксага
алмайды. Сондыктан, макалада жеке тулганын боиьшдагы уйренпшсп
дагыдькы, дуниетанымы ем1рд1Нагымына шескен уйренппкп касакана
жау ыддыктын зардабьш аныктап алудьщ манызын багамдауга бастау
болады деген ой тиянакталады. Бул тиянак ел-журпъщ дамуына огаш
келетш мундай кертартпаларды ауыздыкгф7уппн аддымен занды бшудщ
жетк!
жылгы
окитьш окьфмандарга арналган косымшасында Патшалык Ресейдщ
еуропа белтш н губернияларынан Амур, Приморск жэне Акмола
облыстарына коные аударушылар ту ралы мэшметгер бершггп.
240
Макаланьщ максаты —аталган ец1]рлердщ жагдайьша толы к
мазпмет беру. Крныс аудару удер1а аякталган кезенде жарияланган
бул макалада:
.- Акмола о блыс ында 1860 жылга деш н eriH шаруашылыгы
болмаган деген акпарат бершедд. Омбы жэне Петропавловск оязы
казак-орыстарыньщ ездер1 кебшесе саудамен айналысып, астыкты
казынадан алганы, алайда, казакгарды -пркегенде шаруалар табы деп
жазылган сон, казак-орыстардыц казынадан алатын yjiecrepi берлшегендагх, сондыктан, олар сокамен жер жыртута KipicKem;
- Олар Kici басына 30 десятинадан жер алганы, казак-орыстарга
кунарлы жер бершш, тез байыгандыгы, 61рак, жерщ жуйел1 пайдаланбаи, ендемегендисген, жер тозып ешм oepyi темендегеш*
- 1880 жылга дешн Атбасар оязындагы Кекшетау жершде епн
шаруашылыты болмаган. Аса кунарлы осы жерд1 коныс аудару шылар дурыс пайдалану Kepeicriri, сондай-ак, казактар да жерш угымды
пайдалануга уйренудщ к аж еттт, сол замандагы казактар муны
толык менгере алмаган, сондыктан, казак дал ас ында Патша укшего
ашкан ауыл шаруашылыты мектептервде окыган казак жастары бул
мэселеде укыптылык керсету тш стт;
- Казактар жерлерш арендага арзан беру1мен эуестенбеу1, о лай
болганда, оцай олжа туршде алынган жерлерд! ендемей пайдаланып,
тозган жерда тастап кететш дт;
- болашакта казактар жердщ ирпшшаае пайдасын жете тусшу
кажетп гi сиякты мэл1меттер жарияланган. Макаладан емгртану,
когамтану диалектикасын, олардьщ калтарыстарындагы белпс 1з
0згер 1стерд 1 багамдау ушш эврикальщ 1здеш стщ каж етп п , сол
кажетпктщ отелу i жалпы даму зандылыктарын зерцелеудщ м янты дя
жете уншуге туртю болатындьггы байкалады. Бул мэселе чер т яп^мтар
псижшогнясында турактавдырып, адамдардьщ бойындагы мэвдтлж сипаггарды, удайы адцымыздан кеягетш тарихи мщдеттердщ курмеут
агытуды уйренудщ жэне енеге алудьщ халыктьщ педагогикалык
кагидаларын ееке алудьщ мэш ангарылады.
Газетп н белсенда авторларьшын 6 ipi - Ракымжан Дуйсенбаевтьщ
кезекп макаласы газеттщ 1895 жылгы 40-санында «Саудагерлердщ
калайша казакты жейпш» деген такырыппен жарияланыпты.
Макалада мал сатып калага мата алуга барган ауыл тургындары
мен кала саудагерлер1 арасындагы сауда-саттык жвншде айтылган.
Кездщ жау ьш алатын эдем1 маталарды кормеген дала япям^яригц^
баланын енд! гана басталатын танымындай кьгзыгушылык пснхоло-
241
гиясын паидаланган саудагерлер акшасы жетпеи тургандарга карызга
oepin. несиенщ устемш алуды кэспптщ 6ip Typi erin алган. Мэселен,
кдлма кол акшага 10 тиыннан сататын шытты дала казактарьша карызга
2 тенге 50 тиынга, кейде 4 тенгеге, немесе 6ip койга сатады. Далалыкгар
муны тегш бергендей куанып, карызды мезгипнде телей алмайтынын
умытып, устеменщ квбейгенш бшмей, колындагы малынан айрылып
калып, саудагердщ тузагына eaaepi тусепш сарагггалган.
Макалада нарыктык катынаска бетмделуге адамдардын бэр16ipдей дайьш турмайды, вйткеш, вм1рдеп катар журепн м егарш дткп де
кагыгезццкп де таразыга салганда 6ipi аламгершзлйсп ттрек етсе, баскасы
материалдык пайданьщ бас ымдылыгына кеб1рек суйенеда. Тедщх пен
тецслзшк, канагат пен куныгу шылык осылай алмасады, сондыктан,
iciM санасындагы бейнелердщ пайдалысы мен за&алдысын екшеп
реттей бьтсе, сол кемелш емзртануга ие болады. Ал кемедш ем1ртану
мен когамтану епздщ сьщарындай угым деген ойларга альш барады.
Макалада адамды куйзелгске туарупплерге жол бермей, дер кезшде
токтатудьщ амалдарын б 1рлесш ойластыру мэселесл козгалган.
Газеттщ 1895 жылгы 44-санындагы Ракымжан Дуйсенбаевтьщ
«Атбасар оязындагы казактардьщ жаЬаттерлш» деген такырыптагы
макаласы егш шаруашылыгы, балык кэслб1мен шугылданган Байгара
©тебайулыньщ тэж1рибесл замандастарьша внеге болгандыгы баяндалады. Макалада казак турмысында нарыктык катьшас—жеке адамдарды кэсшкер болуга бешмдейтш ел экономикасын толассыз дамьпудыц
вм1ршен, T i p e r i е к е н д т н нускайды. Кэсшкерд1 экономикалык
бэсекелеспкке бает айт ын нарыктык катынасты автор адамньщ удайы
ойлану, туйсшу, сезшу сиякты дуниетанымдык, когамтанымдык жэне
нарыктык психологи ялык-педаго гикалык амалдарьш карастыру га
эрекет жасайтын нысана деп пайымдаган. Муны автор Атбасар оязында сол кезден кеп бурын епнппшкпен айналысьт, жерэд пайдаланудын,
тэсэддерш уйренудщ нэтижесшде Байгара ©тебайулы мол еюм альт,
бурыигыдай орыс кала лары на барып астык сатып ал май, езшен
артылганын енш eii орыс калаларына апарып сататын денгейге жсткешн баяндаган. Атбасар вщршде кэсшкерл1кпен шугылдану жеке
шаруаньщ экономикасын дамытып, нарыкка шыгуга зор мумюнд1к
жасайтьшдьвгьш Атбасар оязынын казагы, кажы Байгара ©тебайугылы
ез кпмен дэлелдеген. Ол егшпплишен шугылданьш кана коймай,
табигат байлыгын адам игтлтне пайдаланудын амалын кврсетнтп.
Байгара 16 табан балык сатып алып, ауылдьщ жаньшдагы Жалтырша
деген келге ж!берген. Кейш Жалтырша келшен ауыл казактары гана
242
емес орыс калаларын балык аулаушылар келш напака болыпты. Келес1
жылы колде балыктын кебейгенш керген ауылдастары осы кэсшпен
айналыса бастаган. Макаланьщ идеясы казак; халкы да жаца когамдык
катынаска бетмделе бастагандыгын керсету.
1896
жылгы 5-санында газет А. Аппасовтьщ «Соткарлык» деген
макаласын окырман назарьша усыныпты.
- А.Аппасов Каркаралы, Семей, Омбы, Кереку жэне т.б.
калалардаты соткарлык, озбырлык жайында удайы окып журетшш
айтып, адам TipmuiiriHe, ынтымакка жэне когамнъщ дамуына кедерп болатын мундай келецаз эдеттер Жеттсу облысьщда да тым
ерескелдакке уласуына орай жазган макаласында:
- Жогарыда аталган облыстарда eciMre мал немесе акша алса,
казактар арасында бш м мен гылымга бет б^ра бастаган туста Жепсуда
eciMre ftici алатындыгы, мэселен, 6ip сарт С.С. карызы кебейш кеткен
б ip ру елден eciMre eici сулу кызды тацдап алганы;
- автор казак ершшек, ертецп куш не боларын ойламайды, 6ip тецге
берсец тегш бергендей куана-куана алады, 6ip жылдан соцгы ес1мд1
ойламай, 6ip жыл еткен соц акша бергендер келш акшасын сураганда,
ауыл аралап, акша вдеп таппаган казак тагы 6ip жыл то суын сурашынын
айтады. Одан opi жергшисп басшылардан акша беруппнщ солай жа­
сауын етшетшш, парата 6ip жарым тецге мен шапан алган басшылар
ездер1 карыз берупшп кендарген сыцай бщщретшш, кеneci жылы берген
карызын кайтып алуга келгендер еамнщ 40-50 сомга жеткешн айтып. осы
келемде акшасын алагынын тобекгеп керсеткен. Озбырлар Жепсуда кеп,
эаресе, Токпак оязында ерюнсш кеткещцп, озбырлыкты, соткарларлыкты
казактар да, сартгар, манаптар (кара кыргыздардьщ тepeлepi), татарлар
да жасашыны, бфак, олар мунымен удайы айналыспайтыны;
- б1рыцгай ес 1мкорлыкпен айналысатын казак-орыстар билерге
карыз алу шылардыц устшен кеп арыз берш, оларды жумыс басты
тьш коятыны, кейде ес1мкорлар билер сотында угылагыны сиякты
фактшер бершген.
Автор казактардьщ акшаныц тур-тусш 6 uiin, олардьщ есебш
уйренуге шакырады. Макала авторы ауылдагы кейб1р казактардьщ
когамдык ттршшкпц мэнш тусшбей енжарлык, бойкуйездж сиякты
адамды аздыратын психологиддан арыла алмай, еслмкорлардьщ жемше
айналтандытьша куйзелгс бщщрш, адам санасын токырататын осындай
психологиядан арылу уппн бш м алудьщ кажетпгше мэн береда.
1896
жылгы 36-саньщда газет Степан Артеменконыц «К вопросу
переселения крестьян из внутренних губерний в степные области»,
243
казакшасы «Россия шпнен мужыкгардьщ кыр уалаягына келген турасынан» деп аударылган нореспонденция жариялапты.
Макаладагы тарихи дерекгер патшалык Ресейдщ казак жерш
колонияга айналдырган кезевдерш айгактайды. Степан Артеменко
уатяк жершдеп Ресейдщ колониялык саясатыньщ толык куппне енуш
айгактайтын тарихи деректерда атап кврсеткен:
1) 1860 жылы Жетгсудагы Ресей шекарасынын б в л т н кузету
максагына жумыддырылган Cioipaeri орыс-казак эскершЩ курамына
шаруалар (мужыктар) кабылданыпты, ал казак-орыс эскершщ
чурямыня к аб ы л д ан ган д ар д ан тыс шаруалар (мужыктар) Жепсуга коп
келген, эскер курамына ирмеген шаруалар, кала салып, епнпшпкпен
яйия^тпсян (Бул эрекеттер ережеден тыс жасалганымен, патшалык
Ресей »^р^псгыч ic-эреюетке крепостной шаруалардьщ мушюл халдерш
жаксарту уппн кезш жумып караган. Ж.Б.).
2) Акмола менСемейоблысгарында коныстану да накосындай жагдайда
журпзшген. Олардын Жеткудагы конысганушылардан айырмашалыгы
- Ерлс бойына крныстангандардын шпнде шэдуалар (мужыкгар) болмаган,
тек «?«ня казак-орыстар жайгаскан, ягни шаруа (мужык) больш -пркелген
казак-орыстар конысташан. Ондагы салынган мекендер: алдымен форг,
одан кешн станица жэне поселив деп кайта агалыпгы.
3) Семей облысында 1876 жылы сол кезде Александровск
болысынын курамына енген 5 казак-орыс конысы болыпты.
Казактардьщ бул когамдык тобына (сословиеге) - бурынгы Канонир
станицасыньщ казактары 4 поселкасымен косылган, сондыктан, Се­
мей облысына алгашкы орыс коныстану шылары 1892-1893 жылдары
бастыктардын руксатымен келда деп айткан.
4) XIX гасырдын басында, 1878 жылы Акмола облысынын
кунарлы жер1 Ресей тургындарын кызыкгыра тускен, acipece, Тобыл
жэне Томск жэне Орынбор губернияларынын шаруаларына Акмола
жершщ кунары жайында энпмелер тез жеткен Ресейдщ жер1 жок
кедейлер1 Акмола облысына агылып келе берген. Олардьщ бфкатары
бул жерге коныстанганьгмен, кепш лш турактаиа алмаган. Ойпсеш,
ол кезде Акмола облысына коныстану туралы ресми руксат болмаган,
Акмолага келген шару аларга казактардьщ вздер! квмекгескен.
5) Кшз уйлердщ кожалары (кибит(совладельцы) орыс нэсшдалерге
жерлерш жалга беру кукыгы туралы срежеш пайдаланып, кврпп губерниялардан келген шаруаларга жерлерш берген. Сонын салдарынан
1870 жылдын сонында Квкшетау облысында жерда арендага алган
шаруалар кебейген.
244
6) Арендалар узак мерз1мге жасалганы, алайда, кел1с 1м-шарттар-
ды бастьпсгар куэландырмаган, осыган байланысты казактар жауагпсер
болудан корганып, сонымен катар, алатын пайдаларынан айырылыл
калудан коркып, жер алган шаруалардьщ кел1сiM-шарттардагы талаптарды орындамаганына кенш журген.
7) Жергъ*пкт1 басшылар казактар мен коныс аудару шылар
арасындагы кел1спеупшшеп токтату максатында 1878 жылы б е л г т
6ip жер улес1мен шаруалар конысын салуга руксат берген, сейтш,
Акмола облысын колонияга айналдыру 1878 жылдан басталган.
8) Одан кешнп орыс шаруаларыньщ коныстанулары с алган елд1
мекендерге олардьщ Ресейдеп туыскандары келш жайгаскан, сондайак, С1б1рден коныс аударган шаруалар алдын ала таркелу рэсода кезшдеп TOiMre ез iy ыстарын, таныстарын енпзген соц, сол шаруалар келш
косылганнан кешн Ресей шаруалары мен коныс аудару шылар езара
хат жазысып, жатдай мен танысып, кешш келген, кулактас шаруалар
да тэуекелге бел буьга казак жерше коныстана бастаган.
9) Ресейдщ innei губернияларыньщ шаруалары 1888-1889 жыл­
дары коныс аударган. Ocipece, кургакшылык болып, астьщ шыкпай
калган 1891 жэне 1892 жылдары Ресей шаруалары кеп келген. Ci6 ip
тем1р жолын салу басталган кезде коныс аударушылар саны жыл сайын
кебейе Tycimi, жол салу аякталып, оны пайдалануга бергеннен кешн
коныстану шылар агыльш, жайгаса берген.
10) Шаруалардыц Ресейден коныс аударуларына, олардыц ез
Отанында жерсгз калып, кедейпокке ушырауы себеп болган. Халык
арасындагы сез бен ресми кужаттардагы мэл1меттер innd губернияларда 6ip адамга десятинаныц j -нен аспайтын келемнен жер тиеда
екен. Ал бурьшгы дворян шаруалары деп аталгандар жерден мулде
журдай калган, Ci6ip мен Дала облыстарьшда астыктан мол ешм алу га
болатын, 6ipaK, егш еплмеген кеп жер болган.
11) Патша YKmeri С1б1рдеп бос жаткан жерлерге жэне Дала облыстарына улестен кур калган шаруаларды коныстандыру жумыс ын
бастаган.
12) 1893 жылы жарамды жерлерда isAecripy жэне жерда межелеу максатында Акмола облысында 1-межелеу партиясы курылды.
Сол 1893 жылы Акмола облысындагы коныстану учаскелерш белу
женщдеп межелеу отряды Томск губерниясына кеппршда. 1893 жылы
шаруалар коныстанагын учаскелерда дайындау, дурыс белплеу жэне
мемлекетпц болашакта кажеттшгше кунарлы жерд] белу-белгшеу
жумысы басталды. Шаруаларды коныстандыру уппн де жэне баска
Ф
245
максатгар ушш де белшген казына жер1- егшишпкке колайлы кунарлы
жерлер. Эдетте шаруаларды кон ыстандыру га белшген учаскелер тез
тарахылады. Бул жерлер непзшен Ресейдщ innci губерниясындагы
жероз шаруаларга бершдц. Осы бepiлгeн жерге канагаттанбагандар
баска ещрге кетсе, кeйбipeyлepi кайтадан innci губернияга оралган.
13)
Ресейдщ innci губерниясыньщ жepciз калган шаруалары малай болудан кутылудьщ амалы казак жерше коныстану деп санаган,
оанлыгы оар шаруалар ез жер1нде кэсш жасаитын.
14) Мемлекет тарапынан жерспз шаруалар мулде куйзелш, ел1мжiтiмгe ушьфаса мемлекеттщ innci жэне сырткы саясатьша улкен
нускан келетшдштен казак даласьш орыс шаруаларын ьщ конысына
айналдырган.
15) Кдзактар арасында да комек жасауды кажет ететшдер аз
емес, 6ipaic, олар мал ecipem, малга су мен шеп болса жетш жатыр, ал
епнпшшепен айналысатын шаруларга жер керек, онын езшде кунарлы
сондыктан, оларга мемлекет тарапынан
деген ресми оаилам жасалган.
16) Казактар жайылымдык жерда кецейтпей, екпе шеп егш, шеггп
молашуга болады, мундай шептщ жугымдылыгы малды тез ceMiprezri,
Ресейдщ innci губерниясьшда мал еофудщ осьшдай тэсэдцер1 бар,
осы лай ceMipreH малдьщ базардагы багасы еседц, сондыктан, мал
ecipyMeH шугылдануды токгатпау кажет деген nixip купталган.
17) Казактар пайдалантьш казыналык жер кун еткен сайын тарыла бастады, ендх мал ecipyniircep б 1рпндеп егшпшпкпен айналысудьщ
ттриплис камы екендшн тусшер деп автор едщ казактьщ жайлауы тым
тарыльш амалсыздан отьфыкшыльпска айналады деген ойды ашык
бшдаред1.
Бул ретте Телжан Шонанульшьщ «Казак жер{ мэселешнщ тарихы» деген гылыми ецбегшде: «1891 жылы 17 мартгагы («Степное
положениеден» аттай 8 кун Irnnepi) патша dMipi бойынша, Ci6ip TeMip
жолы сальша бастады. Ci6 ip мен казак даласына отарды молырак орнату, отаршылдарга сеншщ купгп арзан келж болу —TeMip жоли
мыкты максатынын 6 ipi болды. 1893 жылгы 13 июньдеп «Переселен
жэне корда жерлер кесш алудьщ уакытша ережелершщ» 126,127,128nri стаггьялары бойынша казынанын *пк карауында турган, шаруа халык
паидапанбаи
жан
келетш орындардан жэне осындай жерлер темф жолдын
жакын eici езушен гана кесшуге тшс болса да, ic олай бо;
— fe-V
246
Ел пайдаланбай казынаньщ тлселей карауында турган жердщ катарына
Акмола облысыньщ Омбы мен Кызылжар уездерш де косакка илп
кеткен. «Уакьгппа паргиялар» (уакытша партиялар дегеш казак жерь
не шыккан касапшылар) уакытша ережеш бурш, кнратьш, казактан
«уакьгппажурш, жер кесе бастады. ...TeMip жолдан 500-1300 шакырым
жердеп Семей де, 300-800 шакырым жердеп Актере де,' Костанай
да жер кесш журген партиялар Ci6ip тем 1р жолы езушен жер кесш
жургенге есептедда», - деп жазады [59].
Газетте жарияланган 17 акпарат камтылган атаулы корреспонденцияда казактарды отарлау саясатыньщ кулане енген мерз1мш
айгактаумен 6 ipre, казакты жершен айырудьщ шытырман амалы
тиянакталгандыгы байкалады Жер мемлекеттщ и елтн д е билисп 6i3
жасаймыз, сондыктан, жерда пайдаланудыц бш лш де мемлекеттщ
колында, казактарга мал ecipyre байланысты усьшыстар жасап отырмыз деген ой ныгараланган. Кдзак турмысындагы мал жайлау ын
кыскарты п, жан басына бершетш 15 десятина жерда мал ecipecin
бе, епн саласьщ ба, бау-бакша баптайсыц б а, жугымды шеп егш,
мал азыгын дайындайсьщ ба деген камкорсу ма, элде юрштарлыкка
кещцру ме ездер 1 тус 1нсш деген емеу 1рш д 1 бшдару максатында
жазылган корреспонденция деп ойлаймыз.
Макаладагы, жалпы «Дала уалаяты» газетавде жарияланган
материаддардагы тарихи дерекгер Ресей бодандь1гындагъ1казак турмыеын
зергеулп кешнп урпакка уппн де аса кажегп мура болып отыр. Мэселен,
КЪлпаковский мен Кауфман дала уалаятын баскарган кездерщде оку орындарын ашып, мал жайылымы тарылган казактарга кемек берген кереген
басшы деген пиарлер таралып, олардьщ казакка жасаган жаксылыгы
жайында «Дала уалаяггы» газетщде бфнеше рет макалалар жариялацды.
Кдзакгьщ тущъпп дипломды инженера галым М.Тунзышбаев КЬлпаковский жэне Кауфман генераддар бвдщ елкеш баскарган 1867-1889 жылдарды
—елкеш баскарудьщ дурью жеке кеэенд деп багалады Алайда, олар Ресей
пагшасыньщ екип ретшде билж саясатын, билле буйрыгын орындауга
мукият болагындьвгы айкын. Осы орайда, галым Телжан Шонанулынын,
жогарыда керсетшген гылыми ецбепвде: «Ci6ip тем1р жолыныц комитет!
курылып, Крсганай, Акгебеуездершде жат езущдеп жерлерге есептелотар
кыламыз дегенде 1897 жылы Кауфман шбершп еда. Кауфман отарлауга
артык жердщ упш-киыры жок, отарл^га жфшщ куйкасыда эдемьак деген
соц, осы ею уезге уймет отар ж1беругеуйгарды.... Алгынды керсе nepinrre
жоддан ппэнады», казак жерше жерле болганда К^фмандар уятгы жылы
жабады» [60], —деп жазганын окысак ойымыз орайласады.
247
1897
жылгы 38-саныда газет «Кдракыргыз» деп кол койылган
«ГПшкектен хат» деген шагын макалага орын 6epiirri. Онда Пшпсектеп
казактар баска ещрдеri казактарга Караганда егшшшиспен айналысьш,
dcipece, жонышкадан мол ешм алып, аргыгын калаларга апарып сатып,
нарыктык катынасты игергеш ашылган.
Мэселен, иелшнде 6 ip епз жэне 6 ip аг, eici децгелекп кныкентай
арбасы бар жатак ею десятинага жоцышка, 6ip десятинага бидай не­
месе тары erin, шагын бау-бакшаны ендеп, 6ip жылдык азык жинап
алыпты.
Ояз бастыгы жэне оньщ кемекпилершщ бастамасы бойынша
оязда орыс-казак мектеб! ашылатыны туралы акпарат та оериш т.
М акалада ел 1ппнде манаптардыц озбырлыгы токталмай
турганына еиш ш бшйршедь Бас манаптарды иландырган фанатиктер мен рулык жекелеупплш жойылмай, мундай жауыздык жойылмады, - деаш автор. Узшд-кесщш айтылган бул гаюрдщ O H -T e p ic iH
кальщ жургтыц ездер! де осылай пайымдауы тшс дейпн астар бар.
вйткеш, рулыкты 6 i p гана ез айналасыныц камьша пайдалану 6 i p jiiicri элшрепнш кеппшпктщ бастан вткпш келе жаткан тэжipибeci
дэлелдеп келедь
1897 жылгы 49,50-санында газет «Алатау баласы» деп кол
койылган «Партия Ьэм низамсыз жиналган алым» атты сараптама
макала жарияланыпты.
Казак газет1вйн б1ршде Турюстан Генерал-губернаторына
когамдык кызметтерге орыс ттлш жаксы бшетш, ец болмаганда
орыстыц ауызша сезш тусше алатын жеке тулгаларды кабылдау
женшде усыныс жасалганын окыдык деп басталатьш макалада казак
халкыньщ езш-ез1 баскаруда байыргы патриархалдык котам кез1ндеп
ымырашылдык, рушылдык, жецчшшен жалгасу сиякты ынтымакты
бузатын ic-эре кеттердщ зияны автордьщ оиына аркау болган.
Автор езшщ inrrefi мазалап журген: Ресей бодандыгындагы
казактар когамдык билзкте ез1н-ез! баскрауга икемделе ала ма,
жогары билгк зацдарын халык муддесше сай калай паидаланады,
болашакт а не кутш тур деген сауалдарды ел-журт назарына усынышы.
Патриархалдык курылыстьщ кертарпа жактары. рулар арасындагы
тонаушылык, мал урлау, ею жуздшк пен княнатшылык, кульщгьщ
пен айлакерлш карым-катынас, 6 ip рудын еюнпп рудан устем бо­
лып, багындыруга умтылуы, басымдыкка ие болган ру басынын
алангасарлык, устамсыздык жэне ез камын ойлаушылык ic-эреKerrepi
3jri де токтаусыз, толассыз уласып келе/о. Казактардьщ сайланбалы
ш
ш
248
билиске кешудщ алгашкы кундершде кызмет мэнш тусшбед1 деуден
немесе казактардьщ ездерше жала жабудан аулакпыз, —дейд* автор.
BipaK, казак эюмпшштнщ сайлауы етш, бшшеп колдарына алган
алгашкы кадамдарына зер салсац байыргы кене замандагы эдеттерше
айдан анык кершедц. Казактардьщ тек кана ерескел
инстHHicrepi
ойын жалгастырады автор
—олардьщ когамдык емфдеп жаксылъщтары аз емес. Казактардьщ
когамдык жэне жалпы танымына пайым жасай келе автор казактардьщ
билле журпзу дэстурладеп дагдыларды былайша тобектейдд:
- Саилауда жещске жеткен адам когамдык болыстык баскару
кукыгы куш ш е ешЫмен ага-иплерш щ , рулас туыстарыныц,
кудаларыньщ, жакын жамагайындарыныц, с лйлас достары жэне
билиске жеткен адамньщ кезше тусш, сешшне em ici келгендердз н
кугтыктауына беленеда;
- Жиналган кешшктщ сый-курметше ризалыгьш бщщру уппн
мал сойылады. Баскарушьшьщ малы жэне куттыктауга келгендердщ
альш келген малы да сойылады. Кепишшс ет пен кымызга эбден тояды,
ат бэигесш керш, кызьщтайды, 6ipaK> муньщ 6opi пайдасыз екен дт
ойларына Kipin те шыкпайды.
- Той таркаган сод, баскарушы эр ру басыларын
сында C63i ететш, бедедщ адамдарды шакырып, тагы да сый керсетедц,
одан кешн e3i немесе сез бшетшдердщ 6ipi сез бастап, баскарушьшьщ
адамгерпплтн, жаксылыкка жаксылык жасай бшетщщгш, ез айналасына камкор болатын, кысылганга жэрдем беретш, icKe кабшетп
жеке тулга екендагш айтады.
- Ыкпалды адамдар га бас карушы езшщ ьщыласты ойын айта­
ды. Оны тьщдаган байлыгы бар впм дтер, ру басылар баскаларына
улп керсетш, эуел1 ездер1 баскару шыга кепшшктщ алдында мал
шайды, олардьщ бул «енегеадн» жатактар жалгастыра
казактардан жинап алган малды уйымдастырушылар билыс
Экелген мал есебшен билш иес1 ру басыларына сыйга мал
бере,
Болыстыктьщ немесе билйске ие болтан казактьщ кей61р ру басыларьш шакырмайтын эдеттер1 бар. Олардьщ сыйлык экелуш талап
егтедх. Шакырылмаг