close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4011 kulteleev s. t. jarasbaeva a. m. rahmetov e. sh khazakhstan respublikasinin agrarlikh khukhigi

код для вставкиСкачать
Қ
А
З
А
Қ
С
Т
А
Н
__
1 __ S' « _ .
^
РЕСПУБЛ ИКАСЫНЫН
I
I f
құқығы
т
ЖАЛПЫ БӨЛІМ
Жоғары оқу орындарына
арналған фқулық
С.Т. Күлтелеев, A.M. Жарасбаева,
Е.Ш. Рахметов, А.А. Өрісбаева
Д ИВ
ҚАЗАҚСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
АГРАРЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ
ЖАЛПЫ БӨЛІМ
Жоғары оқу орындарына арналған оқулық
АЛМАТЫ
“HAS”
2005
Б Б К 67.407
К 93
"“
Алматы Заң акадөмиясының
ғылыми кеңөсі мақұлдаған
Авторлар үжымы:
Заң ғылымдарының кандидаты, профессор С.Т. Күлтслесв - 1, 2, 3, 4 , 5
тарауларды ага оқытуиы А.М. Жарасбасвамсн біргс;
*
6-тарауды зац гылымдарының кандидаты, доцент Е.Ш. Рахмстовпсн
біргс; 7, 8-тарауларды аға окытуны А.А. Өрісбасвамен бірге дайындаған.
За к гылымдарының кандидаты, доцент Е.Ш. Рахметов 8-тараудыц §3,
жүмыс бағдарламасын, бақылау сүрақтарын, арнайы ж әне косымша
әдебиеттердіц тізімін, нормативтік актілердіц тізімін дайындаган.
Рецепзенттер:
СТЛМ ҚҮЛОВ А .С .- заң гылымдарыныц докторы, профессор
ЕРА IНБАЕВА М.Қ. - заң гылымдарыныц кандидаты, доцент
К 93 Күлтелеев С.Т., Жарасбаева А.М., Рахметов Е.Ш., Өрісбаева А.А.
Қазақстаи Республикасының агрардык қүқығы. Жалпы бөлім.
гывдииУПаиш^іЕаноктлық. -А л м а т ы :“HAS
2005. - 264 б
м
j|
атындагы ........ я ш р
ISBN 9965-74Ь Х н « ~ “
.
иМ 1 Ш
* м Ч
Ё
^
Қазақ тіліндеи
курсыныц жалпы бөліміне
арналған окулыктц jyn іпіітііиіі РеспублтШісы1і ыц аграрлық күкык курсы­
ныц Типтік бағдарламасына сәйкес, жоғары зац оку орындары үшін дайындалған және берілген курстыц Жалпы болімініц негізгі такырыптарын қамтиды. Матсриалды даиындау кезінде экономиканыц аграрлык сскторындағы
қалыптасқан жаца нарықтық катынастар және Қазақстан Республикасының
аграрлық саясатына катысты Қазақстан Республикасыныц2005 жылғы 8 шілдедегі Агроенеркәсіптік кешснді жәнс ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы Зацы, Қазақстан Республикасы Президентінің
“Қазақстан Республикасыныц ауылдық аумақтарын дамытудыц 2004-2010
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы туралы” 2003 жылғы 10 шілдедегі Жарлығы және тағы да басқа Қазақстан Республикасы Аграрлық зацдарыныц өзгерістері ескерілген.
Оку қүралы зац және ауыл шаруашылық жоғары оқу орындарыныц
студенттеріне, аспиранттарына, оқытушыларына және баска да аграрлық
зацдарды қолдану мәселелерімен айналысатын көпшілікке арналады.
m
^
шя
■
»
.
-
Ж
I
Ш
М .
—.
-------
-
-
1203020900
К 462(05)-05
ISBN 9965-749-47-7
ББК 67.407
Күлтелеев С.Т., Жарасбаева A.M.,
Рахметов Е.Ш., Өрісбаева А.А., 2005
HAS”, 2005.
44
КІРІСПЕ
шаруаііылығының дамуы - Қазақстан Республикасының
өндірістік күш терінің ары караи дамуы ны ң қажетті жағдаиы,
халықтың өмір сүру деңгейінің материалдық жәңе мәдени жағынан
көтерілуі. Қазіргі кезде көптеген мемлекеттердің беделі әскери
күштілігімен емес халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету деңгейі
б о й ы н ш а ай қы н д алады . Бүл м ә се л ен і зер ттеу ш і көп теген
ғалымдардың оиы ооиынша азық-түлік қауіпсіздігі кез келген үлттың
қауіпсіздік стратегиясы болып табылады. 2005 жылғы қаңтар айындағы А гроөнеркәсіптік кешен мәселелері бойынша өткізілген
республикалық мәжілісте Қазақстан Республикасы Президенті
Н.Ә.Назарбаев мынаны атап өтті: “Қазақстанның ауыл шаруаиылығы
елдің экономикалық және әлеуметтік дамуында ерекше орын алады.
Ауылдың әр у ащ тта Республиканың экономикасының дамуында
манызды фактор, ал ауыл түрғындары - қоғамның қоғамдық-саяси
түрақты лы ғы ны ң факторы болып табы латы нды ғы барлығына
белгілі” . Бүгінде еліміздің азаматтарының 43% ауылда түрады.
Осыған орай еліміздің экономикалық белсенді түрғыидарының
үштен бір болігі ауыл шаруашылығы қызметімен айналысуда.
Е лім іздің ауыл ш аруаш ылығының ж ән е ауыл айм ақтары ны ң
жаңғыруы және дамуы бойынша негізгі мәселелерді шешу осы
кезевде жүргізіліп отырған аграрлық реформалардың мемлекеттің
әлеуметтік-экономикалық саясатының бастапқы мазмүнын қүрайды.
Тек 2003-2004 жылдарда ғана агросауда-саттық бағдарламаларын
орындау үшін 90 миллиард тенге, ал 2005 жылы ауыл шаруаііылығы
ондірісінің дамуына республикалық бюджеттеи 57,9 млрд. теңге
боліиді. Агроонеркәсіптік ксшснді толығымен дамытуға жақын
арадағы 7 жыл ішінде 450 миллиард тенге молшерінде комек
бөлінгелі отыр1.
шаруашылығы ашық
оньщ үтымды дамуын қамтамасыз етуге міидетті жана кезенде.
' М ерцалов В., Коионович Е. Индустриальный вектор аграрных перемен.
Выступление Назарбаева Н. А. на VI внеочередном съезде Аграрной партии Казахстан
// Каз.правда. 2005.28.09.
Нарықтық рельстер ауыл шаруаиылығы үшін осы саланы орнына
келтірудің және дамытудың жаңа жолы болып табылады”, - деп
көрсетті Президент.
'
Қазақстанның ауыл шаруанылығындағы коғамдық қатынастарды
қүқықтық реттеу дам уды ң белгілі бір кезеңіндегі мемлекеттің
аграрлық саясатын көрсетеді. Агроөнеркәсіптік кешенді үтымды
қүқы қты қ реттеуді қамтамасыз ету мақсатында Республикада
қойылған міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған нормативтікқүқықтық актілер қабылдануда. Олардың арасынан атап отуге
болатыны: 2003 жылғы 20 маусымдағы “Қазақстан Республикасының
Жер кодексі”, 1998 жылғы 31 наурыздағы “Қазақстан Республикасының Шаруа (фермерлік) қожалығы туралы” З ақ 1999 жылғы
21 шілдедегі “Қазақстап Республикасының Ауыл шаруашылығы
түтыну кооперациясы туралы” Заң, 2000 жылғы 25 желтоқсандағы
“Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруанылығы серіктестіктері
және олардың ассоциациялары (одақтары) туралы” Заңы, 2001 жылғы
19 қаңтардағы “Қазақстан Республикасынын Астық туралы” Заны,
2002 жылғы 3 шілдедегі “ Қазақстан Республикасынын Өсімдік
қорғау туралы” Заңы, 2002 жылғы 10 шілдедегі “Қазақстан Респуб­
ликасынын Ветеринария туралы” Заңы, 2005 жылғы 8 шілдедегі
“ Қазақстан Республикасынын А гроөнеркәсіптік кешенді және
ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы” Заңы,
2003 жылғы 10 шілдедегі “Қазақстан Республикасынын ауылдық
аумақтарын дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы туралы” Қ азақстан Республикасы П резидентінің
Ж арлығы, 1997 жылғы 22 желтоқсандағы “Қазақстан Республика­
сынын Ауыл шаруашылығын 2010 жылға дейін дамыту стратегиясы
туралы және 2010 жылға дейін ауыл шаруанылығы стратегиясын
тарату бойынша шаралардың жоспары туралы” Қазакстан Респуб­
ликасы Үкіметінің Қаулысы және т.б.
Бірыңғай агроөнеркәсіптік кешен шецберінде: шаруа (фермерлік)
қ о ж ал ы қ тар ы , а к ц и о н е р л ік қ о ғам д ар , а с с о ц и а ц и я л а р , ж ән е
агроөнеркәсіптік кеш еннщ оасқа да тармақтарының, яғни ауыл
шаруашылығының ары карай дамуы ауыл шаруашылық онімін
өндіруде ауыл шаруашылығынын күқықтык реттеу саласының
кеңеюіне, күқықтық нормалар кешенінің, қүқықтық реттеудін
біріккен объектілеріиің, қағидаларының, мақсаттары мен міндеттерінің пайда болуына әкелді. Ауыл шаруаиылығы заңдарында
көрсетілген қүқықтық нормалардың осындай кешені жаңа оқу
пәнінің - аграрлық қүкықтыц қүрылуы үшін негіз болып табылды.
Ауыл шаруашылық қатынастарын реттеген бүрынғы қүқық
салалары - колхоз қүқығы, ауыл шаруанылығы қүқығы нарықтық
қатынастарға отумен және меншік цысаныныц әр түрлерінін пайда
4
болуымен ауыл шаруаиылығы қызметіндегі аграрлық қатынастарды
ұтымды реттеуді қамтамасыз ете алмады. Осыған орай, ауыл
шаруашылығын дамытудың өзекті құқықтық мәселелерін толығымен
кешенді зерттеуге бағытталған аграрлық құқьіқ пайда болды.
Бұл оқу пәнінің міндеті ауыл шаруаііылығында қолданылатын
заңдар туралы және нарықтық экономика жағдайында оны қолдану
тәжірибесі туралы қажетті білім деңгейін беру болып табылады.
Аграрлық құқьіқты окытудың мақсаты Я әрекет етуші аграрлық
заңдарды білетін және агроөнеркәсіптік кешеннің әр түрлі салаларында оны қолдану тәжірибесін білетін, қоғамдық қатынастардың
осы маңызды саласында заңдылықтың сақталуына бағытталған
жұмыстарды жүргізе алатын болашақ ауыл шаруашылығындағы
заңдық қызметтердің, сот органдарының, әділет, прокуратура
органдары кызметкерлерін, заңгерлерді дайындаудан көрінеді.
1 - ТАРАУ
АГРАРЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ ТҮСІНІГІ, ПӘНІ, ӨДІСТЕРІ,
ҚАҒИДАЛАРЫ
1. Аграрлық қүкықтыц түсінігі және опыц пәні
Аграрлық қүқық пөні - басқа қүқық салалары пәндері сияқты
берілген қүқық саласының нормаларымен реттелетін, нақтыланған
қоғамдық қатынастар. Ерекше қүқық саласының пөні болу үшін бүл
қатынастарды басқа қоғамдық қатынастардан ажырататын, басқа
қүқық салаларының нормаларымен реттеитін арнаиы ерекшеліктері
болуы керек.
-м < V . >
А уы л ш аруаш ы лы ғы ө н д ір іс ін ің ер ек ш ел ік тер і аграрлы қ
күқықтың да ерекшеліктерін корсетеді. Ондай ерекшеліктердің
қатарына томендегілерді жатқызуға болады: J
- ауыл шаруаиылығы, ондіріс үшін тамақ және ауыл шаруаі і ы л ы ғ ы өнімдерін ііығаруііы экономиканың жалғыз саласы болып
табылады;
: • '
’‘ - экон ом икан ы ң басқа салалары м ен салы сты рғанда ауыл
шаруашылығында жер ондірістің негізгі қүралы болып табылады,
ал басқа салаларда олар оз объектілерін, яғни оз ғимараттарын
орналастыратын жер ретінде қарастырылады;
- жерден баска, ауыл шаруашылық ондірісінде ондірістің негізгі
күралы ретінде тірі организмдер паидаланылады, ал оасқа салаларда
мүндай жоқ;
'
мг./-:::* ‘
-а у ы л шаруашылық ондірісі топыраққа және табиғи-климаттық
ж ағдайларға ж әне адамны ң еркіне байланысты емес баска да
жағдаилармен оаиланысты;
- ауыл шаруанылығына маусымдық және өндірістің кезеңділігі
(циклділігі) тән. Мысалы, жазда, коктемде және күзде жүмыстардың
копшілік молшері жасалады. Бүл контекстен ауыл шаруашылық
кәсіпорындары жүмысшыларын қысқы уақытта жүмыспен камтамасыз ету, енбек ақыны жыл мезгілдеріне теңдей етіп бөлуді, еңбек
демалыстарын дүрыстап беруді реттеу сияқты үдерістерді қүкықтық
реттеу керектігі көрінеді;
- ауыл ш аруаш ы лы қ он дірісін ің кезеңділігі осім дік ж әне
жануарлар дүниесійің дамуының биөлогиялық және физиологиялық
6
ерекшеліктерімен тікелей байланыста болады. Бұл бірінші кезекте
осімдік ж әне мал ш аруаш ы лы қтары на, малға жем дайы ндау
ондірістеріне қатысты (ветеринарлық - алдын алу шараларын
жүргізудің малға онім дайындаудың, егіс егудің маусымға байланыстылығы және т.б.);
жүмыс уақытының өндіріс кезеңімен сәйкес келмеуі (мысалы,
егіс кезінде егілген түкым оны еккен егінші сол жерде жүмыс істейтін,
істемейтіндігіне байланыссыз өсе береді немесе жаңа туған малдың
толі кімнің еңбегі екеніне қарамастан тірі ағзалардың дамуының
биологиялық және физиологиялық зандылықтарына сойкес өсіп
жетіле береді).
Ауыл шаруашылық өндірісіңің аталған ерекшеліктері аграрлық
қүкыктың да ерекшеліктерін көрсетеді, ал оүл олардын оаиланысын
және үқсастығын білдіреді.
Осындай саланы бөліп ііығару керектігі туралы сүрақтар (ол
кезде ауыл шаруаііылық қүкығы деп аталған) ғылымда 70 жылдардыц басында туындаған. Заң әдебиеттерінде бүл мәселелер бойынша
даулар туындаған1. Ол уақытта колхоздық қүкық ауыл шаруаиылығы
саласы ндағы барлық қаты настарды қамти алмайтын, ойткені
совхоздардың - мемлекетгік ауыл шаруашылық кәсіпорындарының
саны тез арада осіп кетті (олар тың жерлерде, сонымен қатар
колхоздардың жаппай кайта қүрылуының негізінде болды). Ауыл
шаруашылық онімдері ондірісін ынталандыруды және үйымдастыруды, жоспарлауды реттеген көптеген Үкіметгің каулылары және
баска да нормативтік актілер колхоздар мен совхоздарға тең негізде
таратылды. Шаруашыльщ аралық кооперация деген қүрылым пайда
болды. Экономиканың дамуының жаңа жолдарын іздеу, азык-түлік
мәселелерін шешу агроонеркәсіптік кәсіпорындар мен үйымдардың
пайда болуына әкелді. Мүның барлығы ғылыми зерттелуді және
күкыктық бекітілуді талап етті, сондықтан ауыл шаруашылығы
туралы идея объективтік заңдылық болып табылды. Бүл даулар
80 жылдарда да жалғасты, ол жылдары бірқатар оку қүраЛдары жарыққа шықты, ал 1985 жылы “Сельскохозяйственное право” атты
И.Козырьдың және В.В. Нетровтың редакциясымен бірінші оқулык
шықты.
'Қараңыз. мысалы: Козырь М.И. Советское сельскохозяйственное право:
тенденции становления и развития // Советское государство и право. 1973. №6;
Денисов А.А. Сельскохозяйстенное право, наука и практика// Советское государство
и право. 1974. №1; Кичапюва О.А. Сельскохозяйственное право как комплексная
отрасль права // Советское государство и право. 1973. № 9; Панкратов И.Ф.
Сельскохозяйственное право как отрасль права. Нет оснований // Советское
государство и право. 1973. №9; Казьмин И. Ф. Право и сельское хозяйство // Советское
государство и право. 1974. № 1.
7
Бірақ қазіргі кезде заң ғылымдарында мәні бойынша “ауыл
шаруашылық қүқығыныц” 1 синонимі болып табылатын “аграрлык
қүқық” термині қолдауын тауып жүр.
Бір ғалым-заңгерлер аграрлық қүқықты жеке сала ретінде бөліп
шығарудың қажеттілігін дәлелдейді, ал басқалары әлі де дау
туғызуда. Мысалы, А.И. Бобылев аграрлық күқык екінші қатардағы
құқықтық құрылым емес жәие ол кешенді сипатта емес, өиткені
%*
қүқықтың жүиесі қүқык саласынан, қүқық саласыныц салаларынан,
қүқықтық институттардан және қүқықтық нормалардан түрады
дейді. Барлық қүқык салалары нормативтік-қүқықтық актілермен
салыстырғанда бір деңгейде түрады және иерархиялық тәртіпке
бағынбайды. Аграрлык қүқықпен реттелетін қоғамдық катынастардың оірыцғаи сипаттылығы ауыл шаруашылық тауар ендірушілерінің кызметін үйымдастыру бойынша қоғамдык қатынастармен
анықталады.
Осыдан аграрлық қүқық - ауыл шаруашылығы тауар ендірушілерінің қьізметін үйымдастыру бойынша қоғамдық қатынастарды
реттейтін қүқықтық нормалардың жиынтығын керсететін, нақты
қүқықтық қағидаларға негізделген және озіндік қаинар коздері және
әдістері бар қазақстандық қүқық жүйесінің жеке бір саласы2.
Бірқатар ғалымдар екінші қатардағы қүқықтық қүрылымдар
ретінде кешенді салаларды боліп иығару керектігін негіздейді3.
Кешенді қүрылымдарға кіретін заңдық нормалар оздерінің
бастапкы қүрылымында, негізгі салаларда қалады және оларға тиісті
негізгі салалардың жалпы ережелері қолданылады. Ал екінші
қүрылымдағы нормаларға олар, мысалыг азаматтық, қылмыстық,
әкімшілік, еңбек қүқықтарының нормасы бола отырып кіреді4.
Сонымен қатар, әлеуметтік шындықтың санаты ретіндегі қүкык
саласының табиғатының озі кешенді қүқық салаларының бар болуын
жоққа шығарады деген пікірлерде.
Қүқық жүйесінде осы уақытқа дейін қүқық жүйесін және заң
жүиесін ажырататын шектер жоқ, сондықтан заң жүиесі салаларының кешенді сипаты құқық салаларына ауысты. Қазіргі кезде
ғалымдар осығаи деиінгі құқық жүиесін өзгертуге әрекеттер жасап
жүр. Мемлекет және қүқық теориясында қүқық жүйесі мен заң
жүйесінің өзара қатынасы туралы түсініктер бар. Осыған орай,
V/
‘Быстров Г.Е., Козырь М. И. Аграрное право. Учебник для вузов. М. 1998. 6-бет.
2Бобылев А.И. Аграрное право-самостоятельная отрасль Российской системы
права. / В кн. Актуальные проблемы аграрного права России: теория и практика.
Сборник научных статей. М.: Право и государство. 2004. 2 1 ,27-беттер.
3Алексеев С. Общая теория права. Т. 1. М., 1981. 258-бет.
4Қараңьіз: Алексеев С.С. Теория права. М.: БЕК, 1994. 110-бет.
8
профессор В.К. Бабаев мынаны корсетеді: Егер саралау негізі эр
салага арнайы пәні мен қүқықтық реттеу әдісі болып табылатын
құқық жүйесінде кешенді құрылымдық қүрамдар болмаса, онда заң
жүйесінде функционалдық мақсатқа немесе мемлекеттік басқару
саласында қолданылуына байланысты белгілер бойынша қүрылған
әр түрлі кешенді қүрылымдар кездеседі. Мысалы, ауыл шаруашылық,
сауда, шаруашыльнс заңдары кешенді болып табылады1.
Сондықтан аграрлық қүқық кешенді қүқық саласы болып
табылады дегенге нақты негіз жоқ.
Бірақ аграрлық құқық саласының жақтастары кешенді сала
теориясына негіздейді2. Оған мысалы, кәсіпкерлік қүқықты,
экологиялық қүқықты жатқызады. Олар аграрЯық қүқықты ауыл
шаруаиылық өндірістік кызмет саласында аграрлық қатынастарды
(жер, мүліктік, еңбек, үйымдастыру-басқару) реттейтін қүқықтық
нормалардың жүйесі деп анықтайды.
Б.А. Воронин кешенді қүкық саласының пәні белгілі қоғамдық
міндеттерді шешуге оағыттапған локальдық әлеуметтік жүиелер деп
түсіндіреді. Осы мақсатта кешенді саланың пәні олардың заңдық
бірыңғайлылығына қарамастан әлеуметті ортаның қажетті
элементтерінен қүралады. Бірақ кешенді қүқық салаларының
табиғаты туралы ойлар әлі соңын тапқан жоқ3.
Біз, бүгінде, аграрлық қүқықтың пайда болуы, мазмүны, даму
заңдылықтары озінше объективтік кешенді қүрылым және жүйеліліктік емес жүйенің және қүқық қүрылымының нәтижесі болып
табылады дейміз4.
Аграрлық қүқықтың өз бетіншелігі кез келген қүқық саласының
негізінде оның пәні мен қүкықтық реттеу әдісі жатыр деген жалпыға
мәлім қүқық теориясының ережелеріне негізделеді. Бірыңғай қоғамдық қатынастарды реттейтін қүқықтық нормалар қүқық саласына
біріктіріледі. Осыған байланысты қүқықтық реттеу пәні белгілі
қүқық саласымен реттелетін айрықша қоғамдық қатынастар тобы.
Осы айтылған теориялық алғышарттардан А.И. Бобылев аграрлық күкықтың пәні бірыңғай сипатқа ие ауыл шаруашылық кәсіп'Теория государства и права. / Под ред. Бабаева В.К. М.: Юристь, 2002. 408-
бет.
2Аграрное право. Учебник для вузов. / Под ред. Быстрова Г.Е., Козыря М.И. М.
1998.
3Воронин Б.А. Аграрное право как отрасль права, отрасль науки, отрасль
законодательства и учебная дисциплина. Актуальные проблемы аграрного права
России: теория и практика. Сборник научных статей. М. Право и государство. 2004,
8-9-беттер.
4Аграрное право: Учебник. / Под ред. Быстрова Г.Е. и Козыря. М.И. М. 1998,
20-бет.
9
орындары мен үйымдарының кызметін үйымдастыру бойынша
қоғамдық қатынастардың қалыптасып қалған айрыкша тобы деп
ойлайды1.
-А..:;.Қазақстандық күқық жүйесінің ерекше саласы ретінде аграрлык
күкықтын қүрылуыныцобъективтік негізі ерекше қүкықтык реттеуді
кажет ететін кен және ынғайлы коғамдық катынас саласынын болуы
болып табылады. Бүл - ен біріпшіден ауыл шаруапылық онімдерін
ондіруге байланысты қатыиастар. Накты бүл катынастар басқа
катынастарға да ерекше әсерін тнгізеді, сонын ішінде аграрлык
күкыктың пәмі болып табылатын ауыл шаруашылык онімдерін оңдеу
ж ә н е т а р а т у с а л а с ы н д а , агр ар л ы қ о н д ір іс т іц м атерналды қтехникалық базасын күруда, оны ондірістік-техникалық қамтамасыз
етуде ерекше мәнге иёГ
Аграрлық қүкык пәніиін манызды қүрамдас элементі ауылдың
олеуметтік саласындағы катынастар болып табылады.
Аграрлык қүқықтыц псгізгі попіи аграрлық зандар немесе оларды ауыл шаруанылық зацдар деп атайды.
Зандар салаеы - коғамдық қаты настарды н нақты саласыи
реттеитш пормативтік актілсрдщ жүиесі.
Аграрлық заіщар ауыл шаруашылық қызмсті саласыида пайда
оолатыи катыиастарды репситіи ор түрлі децгеидсгі нормативтік
актілердін, яғни зацдардық Қазақстаи Республикасы Президептіпіц
Жарлықтарыныц, Қазақстаи Республикасы Үкіметініц қа^пыларыпын, тиісті мипистрліктср мен ведомстволардыц бүйрықтары мен
иүсқамаларыныц кешені болып табылады.
,
Бүл жағдайда ауыл шаруашылық қызметі осімдік жонс мал
шаруашылығы онімдерін опдіру, опы тарату жәпе ауылдиік тауар
опдірушілердіц оздерініи алғашқы ондеуі болып түсіпдіріледі.
Бүл аграрлык зандар агрооиеркосіптік кешенді (бүдан орі -А Ө К )
толығымен қамти ма, жок па соиы білдірс мс? Агроонеркосіптік
ксшенді ауыл ш аруанылық онімдсрін сатып алуды, оны кайта
ондсуді, ауыл шаруашылық тсхникапы жондеуді жоне басқа даауыл
шаруашылық кызметтеріп жүзеге асыратын онын кызмет ететін
опдірістсрімен коса ауыл шаруашылығы қүрайды.
Егер қүкыктык реттеу поиі аграрлық күкык нормаларыныц нені.
қандаи коғамдық катынастарды реттситіндігиі корсстсе, күшктык
рсттеу одісі бүл қатымастар қалай, каидаи одісгсрмси жоне капдай
қүралдармеи реттслетіидігі» корсстеді.
і* - ' Шт , Е
■ ! fT
х.*
%0
Б(юы.\’н А.И. Теоретические проблемы аг рарного права. / В кн. Аграрное и
земельное право. М.: Право и государство. 2004. №1. 9-бет.
10
г
Белгілі қүқық саласын ашып көрсетудің маңызды өлш емі
(критерий) оның қағидалары, яғни берілген қүқық саласының
қүрылымыиың ж әне кы зм етінщ н егізп оиларын анықтаитын
бастапқы ережелер, бастамалар.
Қүқық саласы н ы ң күры луы н ы ң маңызды олш ем і ретінде
қүқықтың кайнар көзі, ең алдымен қүқықтык актілер, бастапқы
орынды апады.
Аграрлык қүқық саласының күрылуында субъективтік фактор
ретінде күкык саласының пәнін қүрайтын қоғамдық қатынастардың
оерілген түрін реттеуде коғам мен мемлекеттің мүдделілігі танылады.
Қазақстан Республикасыны ң дам уы ны ң барлық кезеңдерінде
м ем лекет оз ауы л шаруашылық ө н д ір ісін ің дам уы н қалады ,
экономиканың аграрлык секторында реформалау бағдарламаларын
жасады, қоғамиың омір сүруінде аграрлык саланың қүрылуының
максаттары мен міндетгерін аныктады, елдің азық-түлік қауіпсіздігін
камтамасыз ету үшін шаралар қолданды.
Аграрлык күкық ауыл шаруашылык және онымен байланысты
баска қызмет саласыидағы (жер, мүліктік, еңбек және үйымдастырубасқаруііылык) аграрлык қоғамдык катынастарды реттейтін өзара
байланысты күкыктық иормалар жүйесінің бірлігін сипаттайтын
арнайы кешенді күкық саласы1.
2. А г р а р л ы қ к а т ы н а с т а р д ы қ ұ қ ы қ т ы қ р е т т е у әдістсрі
Зац әдебиеттерінде кез келген қүкық саласы бірыңғай катынас­
тарды реттейтін қүқьіктық реттеу әдістеріне не деген ойлар бар.
Әкімшілік күкық үшін бүл - алдып ала ескерту, яғни билік және
бағыныштылық қатынастары; азаматтық күқык үшін - рүқсат ету
әдісі, яғии тараптардыц заң алдында теңдігі одісінс негіздследі;
қылмыстық күкық үшпі - тыиым салу әдісі; еңоек қүқығы үшін оділетті мадақтау жонс сыйакы беру әдісі. Аграрлык күкық біркатар
ғалы м дарды ц ойы нш а кеш енді күкык саласы болып саналатындықтап оньщ бірыцғай күкьіктык реттеу әдісі болмайтындығы
корінеді. Бірак, егер күкық жүйесі 30-ға жуык күқык саласын
анықтаған болса, онда осынша реттсу әдісі болады деп сссптеу дүрыс
бола ма дегсн ойлар әдебиеттерде корсетілгеіг. Егер әдіс - күкықтык
'Жетпысбаев Б.А. Аграрное право Республики Казахстан. Учебник. Алматы:
Дэнскср, 2000. 22-бет.
2Бобылев А.И. Проблемы правопонимания, формирования системы права и
системы законодательства II Право и политика. 2002. №2. 11-бст.
II
реттеудің заңдық қүралдарының жиынтығы деген түсінікті алатын
оолсақ, онда қүқық саласының қүкықтық реттеу әдісінің баска
түж ырымдамасы аныкталады. М емлекет жоне қүқық теориясы
бойынша әдебиеттерде күкықтық реттеу дің бірнеше негізгі өдістерін
бөліп көрсетеді. Профессор С.С. Алексеев мүндай әдістерге мыналар
жатады деп санайды: 1) рүқсат ету - түлғалардың өздеріне белсенді
әрекет етуге қүқық беру; 2) тыйым салу - тұлғаларды нақты бір
әрекеттерді жасаудан бас тартуға міндеттеу; 3) позитивті м індетгеу
- тұлғаларды белсенді әрекеттер жасауға міндеттеу (бірдеңе жасауға,
беруге, тәлеуге және т.б.)1.
Профессор В.В. Лазарев те қүқықтық реттеудің осы әдістерін атап
керсетеді, бірақ басқаща кезекте: 1) позитивті міндеттеу; 2) рүқсат
ету; 3) тыйым салу2. Сондай жағдайда профессор А.И. Бобылевтің былайша ойы
дүрыс, осы әдістердің бір-бірімен қиылысуына байланысты әр қ ү қық
саласының қоғамдық қатынастарға күқықтық эсер етуше байла­
нысты ерекше әдісг болады. Бүл тек аграрлық, экологиялық, жер
қүқықтарына ғана емес, сонымеп қатар азаматтық, әкімш ілік,
қылмыстық, еңбек және т.б. қүқык салаларына да қатысты. Мысалы,
аграрлық қүқықта рүқсат сту әдісі ауыл шаруашылық кәсіпорындары
мен үйымдарын үйымдастыру бойынша қатынастарды реттеуде
қолданылады. Әркім оз кабілеті мсн мүлкін кәсіпкерлік қызмет үшін
және басқа да заңмен тыйым салынбаған ауыл шаруашылығыіідағы
экоиомикалық қызметтер үшін еркін пайдалануға қүқылы. Түлға
қандан ұиымдастыру - қүқы қты к нысанда ауыл ш аруаш ылық
қызметін жүргізетіндігін озі тандайды. Аграрлық қатынастарды
реттеуде познтивтік м індеттеу әдісі де кол даны лады, мысалы, ауыл
ш аруаш ылык м а қ с а т ы п д а ғ ы ж ер л ер д і п а й д а л а н га н д а , ауы л
ш аруаш ы лы қ косіпоры ндары мен үй ы м дары н ы ц қы зм етім ен
байланысты қатынастарды реттсуде. Кейбір жағдайларда аграрлық
күкыкта тыиым салу әдісі де қолданылады, мысалы, ауыл шаруашылығында коршаған ортаны қорғау бонынша қатынастарда3.
Қазақстан Республикасы аграрлык қүқығының тек өзіне ғана
тиісті ерекше қүқықтык реттеу одісі жок. Коптеген салалардыц,
соныц ішіиде аграрлық қүқы қтың да озінің қүқықтық реттеу әдісінің
'Алексеев С.С. Теория права. Харьков: 1994. 157-бст.
:Қараныз: Общая теория государства и права. / Под ред. Л азарева В.В. М.:
Юрпсть. 2001. 148-бет.
1Бобылев А.И. Аграрное право - самостоятельная отрасль Российской системы
права. / В кн. Актуальные проблемы Аграрного права России: теория и практика.
Сборник научных статей. М.: Право и государство. 2004, 23-24-бсттер.
12
болмауы оның саралау мәнін төмендетеді, бірақ толығымен жоққа
цығармаиды, өиткені қүқықтық реттеу әдісінің ерекшелігі ондаи
рөлге сөзсіз ие. Қүқықтық реттеу әдісінің мүндай ерекшелігі, әдетте,
белгілі бір қүқық саласының өз әдісінің болуында емес, бүл
әдістердің өзара байланысуында, оеы байланыстың тек нақты салаға
қатыстылығын көрсететін және осы салаға тән күюықтық реттеуді
негіздейтін ондағы белгілі бір элементтердің болуында.
Бірақ қазіргі кезде аграрлы қ қүқы ққа им перативтік және
диспозитивтік ретгеу әдістерінен көрінетін үш күқықтық реттеу әдісі
тән деп есептеліп жүр: тыйым салу, буйыру, рүқсат ету.
И м перативтік әдіс еубъектілердің қүқықтарын анықтауда
міндетті бүйыру мен тыйым салуды бекітуден көрінеді. Диепозитивтік әдіс субъектілердің күқықтарын анықтауда үш негізгі нысандардан: түсіндіруден (бағыт-бағдар беру), қабылданған шешімдерді
заңдастырудан және рүқсат етуден түрады. Көрсетілген коғамдық
қатынастарды қүкықтық реттеу әдістерінің біздің тарихымыздың
түрлі децгейлеріндегі озара байланысы мүлдем бірдей емес болған.
Әміршілдік-әкімшілдік кезеңдерде тыйым салу және бүйыру әдістері
басым болды. Жеке кәсіпкерлік кызмет нысанын тудыратын немесе
жеке басқа кіріс әкелетін қызметтің кез келген түріне рүқсат етілмеді.
Ауыл шаруаііылық үйымдары - колхоздар мен совхоздардың тәжірибелік өндірістік-шаруашылық қызметтері катаң шектеліп
отырды. Осы негізгі ауыл шаруашылық қызметін ж үргізетін
үиымдастыру-қүқықтық нысандарының арасындағы заңды, әеіресе
нақты айырмаиылық жоқтың қасы болды, ал ол колхоздарды “жалпы
халықтық кәсіпорындардың” деңгейіне тарту және оларды совхоздар
етіп қаита қүру мемлекеттендіруге әкелді.
Тыйым салу және тікелей бүйыру әдістері әскери кезеңге дейін
де, одан кейінде негізгі болып табылды. 1955 жылдан бастап ауыл
шаруашылығын мемлекеттік реттеуге манызды озгерістер енгізуге
және тікелеи орталықтандырылган жоспарлау саласын шектеуге
жасалған талпыныстар ещқандай тәжірибелік нәтижелер бермеді
және оермеитін де еді, оиткені сол кезде оасым оолған оміршілдікәкімшілдік жүйеге сәйкес келмеген еді. Осы бағытта байқалатын
алға басулар тек қана 90 жылдардыц басында жер және аграрлық
реформалардың жүзеге асуына байланысты пайда бола бастады.
Реттеудің әкімшілік әдісінен экономикалық әдіске, яғни “заңмен
тыйым салынбаса барлығына рүқсат” қағидасына негізделген рүқсат
ету әдісіне көше бастады.
Жалпы нарыктық экономика, сонымен катар аграрлык секторда
тек кана міндетті бүйрыктар мен шсктеулердіц негізінде бекітіліп,
дүрыс дами алмайды. Сондықтан біздің экоіюмикада басым болган
қогамдық қатыиастарды қүқыктық рсттеудің импераіивтік әдісі
ксйбір салаларда ішінара, кейбір салаларда толығымен оз иікіріи
жоис ойын жүзеге асыруға толыгымен еркіндік бсрсгін диспозитивтік
одіске орын беру керек болды. Ол конституциялык деңгсйде де, ауыл
шаруашылык коммсрциялык уйымдарьшыц қүқыктық мәртебссін
аиықтаитын арнаиы зацдардыц нормаларында да озпш і тікелеи
корінісіи тапты. Мьк;алы, Қазақстаи Республикасынын 1998 жылгы
31 наурыздагы “ ІІІаруа (фермерлік) қожалыктары” туралы Заны;
2000 жылгы 25 желтоқсандагы “Ауыл шаруашылык ссріктсстіктері жоне олардин ассоциациялары (одактары)” туралы Заны.
Нарық і ык экономикага отугс байланысты жскс кукыкты қолдану
аясы кепсюдс.
t
Ауыл ш аруашылығындағы жеке қүкыктык сала - аграрлык
коммсрциялык үйымдарын және шаруа кожалыктарыи құрумен жоие
олардыц кызметімен, шарттар жасау жэнс орындаумен, сонымсн
катар аграрлык ондірістсгі азаматтардыц снбектік жоне мүшелік
қаты настары м ен байланы сты каты настар. Бүл каты настарды
реттеуде еркіндік әдісі, тараптардың завдық тецдігі, олардыц бірбіріне тәу ел сізд ігі одістері колданы лады (бүл каты н астарға
мемлекеттіц қатысуыиа карамастап).
*
Әдебиеттерде реттеудіц экономикалық одістері бар екендігі
туралы негізді ойлар бар. Негізгі эконом икал ык әдістердін қатарына
корсетілген кызметке ақы төлеу, анып толеу, салык салу жатады.
3.
А грарлы к құқьщ ты ң к аги д ал ар ы - аграрлык қатынастардын
қүқықтық реттелу сипатын ж әне бағытын аныктайтын, негізгі
басиылыкка алатын идеялар. Олар барлык уакытга бірдей болмайды.
Белгілі бір тарихи кезецде агроонеркәсіптік кешенде шешілетін
міндеттер мен негізгі бағыттардын өзгеруіне сәйкес құқыктық реттеу
кагидалары да өзгереді. Аграрлык күкык негізінен алғанда барлык
қазакстандық күкык жүйесіне тән кағидаларға сүйенеді.
А ф арлы қ қүкыктын негізгі кағидаларынын катарына Н.Н. Ве­
денин мына кағидаларды жатқызады:1
- аф арлы қ кәсіпкерлік еркіндігі және шаруашылык нысан таңдау
еркіндігі:
- ауылдагы меншік нысанынын және шаруашылык нысанынын
көптігі;
- аграрлык кәсіпкерлік субъектілерінің теңдігі және агроөнеркәсіптік кешендегі әр түрлі меншік нысандарынын тен дәрежеде
қүкықтық қорғалуы;
'Веденші Н.Н. Аграрное право. Учебннк.,М.: Юриспруденция. 2 0 0 0 .12-ІЗ-беттер.
14
- агроөнеркәсіптік кешен дамуының артықиылығы;
- агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік қолдау;
- азаматтардың толық тамақтануға құқығы;
- ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің өндірістік-шаруашылык қызметіне мемлекеттік органдардың араласпауы.
Е.Л. Минина арнайы қағидаға ауыл шаруашылық өндірісінің
ерекшеліктерін есепке алу кағидасын жаткызу керектігін айтады1.
Ерекшелік жердің ауыл шаруаиылығында өндірістің негізгі күралы
болып қолданылатындығында. Ол өсімдіктердің, жануарлардық
тірі ағзалардың өсімін молайтумен байланысты және маусымдық
сипатқа ие.
4. Аграрлык құкық зац ғылымдарыныц бір саласы ретінде
- құқық саласы ретіндегі аграрлық қүқық туралы ғылыми білімдер,
оның қүрылуы мен дамуы, аграрлық қатынастардың қүқықтық
реттелу қағидалары мен ерекшеліктерінің жүйесін көрсетеді. Оның
негізгі институттары: Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу,
ауыл шаруашылық коммерциялық және коммерциялық емес
үйымдардын үйымдастыру-қүқыктық нысандары; олардың мүлкінің
қүқыктық жағдайы; мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру
және т.б. Ауыл шаруашылығы мәселелері туралы нормативтік
актілерді зерттей келе, аграрлық күкық олардағы нормаларды
салыстыру, зерттеу және талқылаумен айналысады. Ол үшін
аграрлық заңдармен шешілетін сүрақтармен байланысты басқа
салалардың нормативтік актілерін, ауыл шаруашылық тауар
өндірушілермен байланысты дауларды шешудегі сот тәжірибесін,
ауыл шаруашылығы туралы заңдардың даму тарихын білу қажет.
Аграрлық-күкықтық ғылым сонымен қатар сал ысты рмал ы-қүкы қты қ
зерттеу, шетелдердегі жер және аграрлық қүрылымдарды қүкықтык
реттеу жүргізе отырып шетелдердің аграрлық заңдарын оқытады.
Осының барлығы аграрлық қүқыктың ғылым және оқу әдістемесі
ретіндегі пәнін қүрайды.
Аграрлық қуқық гылымының пәні күқық туралы ілім, аграрлық
күқықтың доктринасын, түжырымдамасын жасау, ғылымның осы
саласының белгілі бір мәселелері бойынша идеялар мен козқарастар
жүйесін зерттёу болып табылады. Аграрлық күқық теориясыиың
дамуы - аграрлык заңдардың тиімділігінің қажетті алғы шарты.
Заңның саласы, оиы қолдану тәжірибесі аграрлық күқық ғылымының
алдына көп жағдайда дүрыс шешілуі қүқықтық мәселелерді ғылыми
зерттеу деңгеиіне оаиланысты нақты мшдеттер қояды.
'Аграрное право. Учебное пособие. Ответственные редакторы: Боголюбов С.А.,
Минина ЕЛ. М.: Норма. 2000. 7-8-беттер.
15
Аграрлық қүкық оку пәш ретіиде - бүл еи алдымен зан оқу
орыидарында окытылуы міидетті, қүқық саласы ретіндегі аграрлык
қүқық туралы ғылыми білімдер жүйесі.
Аграрлық күқықтың ғылым жоне оку пөні ретіндегі жүйелері
бірдей. Олар жалпы, ерекше және арнайы болімдерден түрады.
Жалпы бөлімде аграрлы қ қүқықтың ж алпы институттары
оқытылады. Олар: аграрлық қүкыктың пәні, әдістері, кайнар көздері;
аграрлык күкықтық қатынастар; ауыл шаруаиылығын мемлекеттік
реттеу; ауыл шаруашылық коммерциялык және коммерциялык емес
үйымдардың үйымдастыру-күкыктык нысандары; шаруа (фермерлік)
к о ж ал ы қтар д ы ң ж ә н е ө зін д ік қосалқы ш аруаш ы лы ктарды ң
қүқықтык жағдайы; ауыл шаруаііылығында жалға беру және алу
қатынастарын қүқықтық реттеу.
Аграрлық қүқықтың ерекше бөлімі ауыл шаруашылық коммер­
циялык үйымдары пайдаланатын жерлердің қүқыктык жағдайы;
қоршаған табиғи ортаны корғау.; ауыл шаруашылық коммерциялык
үйы м дарды ң м үлкінің күкықтық ж ағдайы ; ауыл шаруашылык
ко м м ер ц и ял ы к ү й ы м д а р д ы ң о н д ір істік-ш ар у аш ы л ы қ ж ән е
қаржылық қызметтерін қүкықтық реттеу; ауыл шаруаііылығында
ецбек қатынастарын қүқықтық реттеу; ауыл шаруашылык коммер­
циялык үйымдарында еңбекке ақы толеуді және кірістерді белуді
қүқықтык реттеу; ауыл шаруашылык коммерциялык үйымдардыц
қүқықтарын қорғау; аграрлық заңдарды бүзған үшін жауапкершілік
сияқты бөлімдерден түрады.
Аграрлық қүқықтың арнайы бөлімі шеттелдердегі аграрлык
қүқықтың негізгі ерекшеліктеріне, ал шетелдердегі жер аграрлык
реформаларды қүкыктық реттеуге арналады.
16
2
- ТАРАУ
АГРАРЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ ҚАЙНАР КӨЗДЕРІ
1. Аграрлык құқықтың кай пар көздерінің түсінігі
Аграрлык кұкықтың қайнар көздерінің түсіңігі туралы мәселе
қүқық теориясы ғылымындағы қүқықтың қайнар көздері туралы
жалгіы ілімнің күрамдас бөлігі болып табылады. “Қүкықтың қайнар
көзі” үғымы қүқықтық нормаларды ң қайнар көзі ретінде жиі
қаралады, яғни қүкык мазмүны жағынан алғанда. Бүл мағынада
берілген үғым қоғамдық қаты настарды реттейтін қүқықтың
мазмүнын анықтайтын қоғамның материалдық даму жағдайын
білдіреді.
“Қуқықтың қайнар көзГ термині тиісті қүқықтық норманың
мазмүнын аныктайтын әдістер мен нысандар ретінде қолданылады,
басқаша айтқанда қүқықты анықтайтын нысан. Қүкык теориясында
заңдык қайнар көздер немесе қүкыктың нысандары деп әрекет етуші
қүқық нормаларының ресми анықталған нысаны және бекітілуі,
сонымен қатар тиісінше өзгертілуі мен күшін жоюы түсіндіріледі.
С.С. Алексеевтің берген анықтамасы: “Қүқықтың кайнар көзі”
дегеніміз мемлекетпен иығарылған немесе онымен ресми танылған
күқық нормаларын қүжаттық анықтау нысаны және бекітілуі, оларға
заңдық және жалпыға міндетті мән беру” 1.
Сонымен қатар әр саланың кайнар көздері оларды қүқықтың
қайнар көздерінің жалпы жүйесінен бөліп қарауды қажет етеді. Яғни
берілген актілердің қай салаға жататындығын анықтауды қажет етеді.
Нормативтік актінің қай салаға жататындығы берілген актімен
реттелетін қоғамдык қатынастардың ерекшелігімен анықталады.
Аграрлық қүқықтың қайнар көздері аграрлық қатынастарды
қүқықтық реттеу саласындағы заңдық институттардың қалыптасуы
және дамуына эсер ететін маңызды фактор ретінде мемлекеттің
аграрлық саясатын аныктаудың және бекітудің нысаны болып
табылады. Мемлекет аграрлық саясатты анықтай отырып, ауыл
шаруаиылығы ондірісін үтымды көтеруге және аграрлык реформаны
17
таратуға бағытталған шаралар жүргізе отырып, аграрлык қатынастарды реттеу және қорғауды жүзеге асыратын аграрлык заңдарға да
үлкен мән беріп отыр.
Аграрлык қатынастарды реттейтін нормалардың копшілігі ауыл
ш аруаш ылығы кы зметімен ш үғы лданаты н ауыл ш аруаиы лы к
кәсіпорындары мен азаматтардыц қьізметін анықтайтын нормативтік
актілерден түрады. Осы нормалардың жиынтығы аграрлык заңдарды
күрайды. Сонымен катар аграрлык катынастарды реттейтін көптеген
нормалар басқа күкық салаларының заңдарында кездеседі, мысалы,
конституцияльік, азаматтық, еңбек, жер, әкімш ілік, каржылык,
қылмыстык, экологиялык қүкықтары салаларының. Осы нормалар
аграрлык құқыктың ңормаларымен біріге отырып, аграрлык күкықтың қайнар коздерін қүрайды. Аграрлык күкыктың кайнар козінің
үғымы аграрлык заң үғымынан анағүрлым кеңірек.
Кешенді күқық саласының қайнар коздері ретіндегі аграрлык
күкықтың кайнар коздері өзінің нормаларымен коса баска күкық
саласының нормаларында осы саланыц қайнар козі ретінде танылады.
Бүл басқа күқык саласының қайнар коздерінің негізгі саланың қайнар
козі ретіндегі ез мәнін жоғалтады деген соз емес. Бүдан нормативтік
актілердің әр түрлі коғамдық катынастарды реттей беретінін коруге
болады. Егер әдеттегі қүкык салаларына нормативтік актілер олардың
қандай қоғамдық катынастарды реттейтіндігіне байланысты қатысты
болса, ал кешенді салаларда, соның ішінде аграрлык қүкыкқа да, осы
қатынастыц ерекшелігіне қаншалықты қатысты болатындығына
байланысты. Б ү л -а у ы л шаруашылык коммерциялык үйымдарынын
және шаруа (фермерлік) қожалықтарынын қатысуымен болатын
меншікке, тауар ақша айналысына, шарттык және міндеттемелік
қатынастарға байланысты қызметтерді реттейтін нормалар.
Аграрлык-қүқықтық ғылымда аграрлык катынастарды реттейтін
қүқыктың негізгі салаларьш ың нормалары екі жақта тіркелген
нормалар ретінде каралады. Бүл күкықтық нормалардың бір уақытта
негізгі де, кешенді де күкық салаларына катысты болуында аграрлык
қүқы қты ң кеш енді күкы қ саласы ретіндегі қаинар коздерінщ
ерекшеліктері жатыр.
Аграрлык қүқықтың қайнар коздері дегеніміз - агроонеркәсіптік
кешен саласындағы катынастарды, яғни аграрлык катынастарды
реттейтін нормативтік қүқы қты қ актілер. Мүндай нормативтік
қүқықтық актілерге мынадай белгілер тән болу керек. Біріншіден,
мемлекеттік-билік күшін тасушы болуы керек. Екініиіден, олар
арнайы окілетті органмен немесе лауазымды түлғамен кабылдануы
керек. Үшіншіден, нормативтік сипатта, ягни коп рет қолдануға
JH
18
арналған болуы керек. Төртініиіден, саны анықталмаған субъектілерге бағытталған болуы керек. Бесіниііден, барлық субъектілерге
міндетті болуы керек. Н.Н. Ведениннің ойынша, құқықтың кайнар
көзі дегеніміз заңдық мағынада оларды жалпыға міндетті ететін
тәртіп ережелерін көрсетудің ерекше нысаны болып табылады1.
Б.А. Жетпісбаевтың ойынша, аграрлық құқықтың қайнар көзі
дегеніміз аграрлык қатынастарды құқықтық реттеу саласындағы
мемлекеттің аграрлық саясатын бекітетін және завдық институттардың дамуына әсерін тигізетін әр түрлі күқықтық нормаларда
көрсетілетін мемлекеттің еркін білдіру әдісі2.
Сонымен катар осы еңбегінде Б. Жетпісбаев аграрлық қүқықтың
қайнар көзіне мынадай да анықтама береді: “Белгіленген нысандағы,
окілетті орган қабылдаған, белгіленген аумақта, белгіленген уақытта
және белгіленген тұлғаларға қолданылатын аграрлық күқықтық
нормаларды өзіне енгізетін, аграрлық заңдардың жүйесінің элементі
болып табылатын қүжат”3.
Г.Е. Быстровтың ойынша, аграрлык қүқықтың қайнар көзі
дегеніміз күзыретті мемлекеттік органдардың, ауыл шаруаиылық
коммерциялык үйы м дары ны қ шаруалардың қоғамдык өзін-озі
басқару органдарының, аграрлық қатынастарды реттеуге және
корғауға арналған, ауыл шаруашылык қызметі саласында пайда
болатын бірыңғай және дифференциациялық нормативтік қүқықтық
актілерде көрініс табатын халыктың мемлекеттік еркін білдірудің
сыртқы нысаны4.
2. Аграрлық құқықтың кайнар көздерін саралау
Аграрлык күкықтың қайнар көздерін анықтау біркатар киындыктарға әкеп соктырады, ол әр түрлі деңгейде коптеген нормативтік
актілердің иығарылуымен байланысты. Осы киыншылыктардан
шығу үшін оларды саралау үсынылады. Саралаудың негіздері
мынадай:
1. Заңдық күшіне байланысты заңдарға және заңға негіз актілерге
оөлінеді.
1А фарное право. / Ответ.рсд. Быстров Г.Е., Козырь М.И. М.: Юриспруденция,
2000. 18-бет.
2Жетписбаев Б.А. Аграрное право РК. Алматы: Дэнекер, 2000. 39-бст.
'Бул да сонда. 44-бет.
4А фарное право. Учебник. / Под ред. Быстрова Г.Е. и Козыря М.И. М.: Юрист.
1998. 3 0 - 3 1-беттер. Берілген аныктама афарлык күкыктын кайиар кездерінін
түсін ігінін мазмүнын толыгырак ашады.
9
а) заң дар - Қ азақстан Р есп у б л и к асы н ы ң П ар лам ен тім ен
қабылданған нормативтік аткілер.
б) қалған барлық нормативтік аткілер заңға негіз актілер болып
табы лады . Бүл Қ азақстан Р есп уб ли касы н ы ң П рези д ен тім ен ,
Парламентімен және өкілді және аткаручы билік органдарымен,
министрліктермен және ведомстволармен, жергілікті өзін-өзі баскару
органдары м ен қабы лданған актілер. Заңға негіз норм ативтік
актілерге сонымен қатар тек өздеріне ғана заңдык күші жүретін нақты
үйымдармен, мекемелермен және кәсіпорындармен қабылданатын
локальдық нормативтік-қүқықтық актілер де жатады.
2. Н орм ати втік қ.үқықтық актілерді шығарушы органдары
бойынша.
! 1 -г***' У - й и р э д и л и а д к і щ н
3. Аграрлық қүқықтық қатынастардың субъектілері бойынша.
4. Қүқықтық реттеу пәні бойынша және т.б.
Нормативтік-қүқықтық актілерді шыгарушы органдар бойынша
саралау ол шығарушы органдарды ң иерархиялық қүрылымына
байланысты. Ол төменгі түрған органны ң шығарған актісінің
жоғарғы түрған органның актісімен сәйкестігі негізінде қамтамасыз
етіледі.
>
:■
' '■ '
"-;j
Аграрлық қатынастардың субъектілері {бойынша саралау әр
түрлі ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің қүқықтық жағдайын
анықтаитын нормативтік-қүқықтық аткілерге негізделеді.
Аграрлық қүқықтың кайнар көздері қүқықтық реттеу пәні
бойынша ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу туралы, ауыл
шаруашылык жер пайдалану, су пайдалану туралы , аграрлык
кәсіпоры ндарды ң шаруашылык өндірістік қызметтері туралы ,
шарттық қатынастар тәртібі туралы және т.б. сияқты нормативтік
актілерге сараланады.
А грарлы қ-қүқы қты қ ғы лы м да аграрлы қ қүқы қты ң қайнар
көздерін күқық шығармаиылық әдісі бойынша, яғни мемлекеттің
норм ати втік-қүқы кты қ ак тіл ер ін е, сан к ц и я л ан ған ак тіл ер ге,
тапсырма бойынша нығарылған актілерге саралауда орын алады.
М емлекеттің нормативтік-қүқықтық актілері біры ңғай заңдық
мазмүнға не аграрлык күкықтыц қаинар көздерінің жүиесш күру үшін
негізгі нормативтік материал болып табылады. Санкцияланған қүкык
шығармашылық м е м л е к е т т ік о р га н д а р д ы ң ауы лш аруаш ы лы қ
кәсіпорындарының және шаруалардың қоғамдық өзін-озі басқару
органдарының нормативтік актілерін қарау және бекітуге бағытталған қызметін көрсетеді. Мысалы, ауылшаруаиылық кәсіпорындарының қызметі осы кәсіпорындарды әділет органдарында тіркеген
уақыттан бастап қана заңды болыгі табылады.
20
Тапсырма бойынша күкык шығармашылық ауыл шаруаиылык
кәсіпорындары, шаруалардың қоғамдық өзін-озі басқару органдарыw
ньщ кызметі оарысында аграрлык қатынастарды реттеитш нормативтік актілср шығаруынан корінеді. Бұл ж ағдаида мемлекеттің
шығарған актілерінің аграрлық қатынастарды реттеудс күшін жоғалтуға океп соктырмайды. Мысалы, коммерциялық және коммерциялық үиымдардын күкыктық жағдаиы туралы заңдарға соикес
үйымның жарғысы жалпы жиналыста (күрылтайш ылар жиналысында) қабылдаиады. Жоғарыда корсетілген аграрлық күкықтыц
қайпар коздерін саралау бірдсн-бір болып табылмайды.
1998 жылғы 24 наурызда қабылданған “ Нормативтік қүкыктык
актілер туралы заңға сәикес нормативтік қүқықтык актілер негхзгі
және туынды болып белінеді.
Нормативтік күкыктык аткілердің негізгі түріне мыналар жатады:
1. Конституция, конституциялык заңдар, кодекстср, зацдар;
2. Қазақстан Республикасы Президентінін Конституциялық заң
күші бар Жарлыктары; Қазақстан Республикасы Президентінің заң
күші бар Жарлықтары; Қазақстан Республикасы ГІрезидентінің баска
да нормативтік-күкықтық Жарлыктары.
3. Қазакстан Республикасы Парламентінің және оның палаталарының нормативтік қаулылары.
4. Қазақстан Республикасы Үкіметінің аграрлық қатынастарды
реттеу саласындағы нормативтік қаулылары
5. Конституциялык Кеңестің және Қазакстан Республикасы
Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары.
6. Қазақстан Республикасы министрлерінің ж әне басқа да
орталық мемлекеттік органдардыц басшыларының нормативтік
оүирықтары.
7.
М аслихаттардың және әкімдердің нормативтік қүкықтық
шешімдері.
Нормативтік күкыктық актілердің туынды түріне мыналар
жатад ы:
Регламент - белгілі бір.органның немесе оның қүрамдас бөлігінің
ішкі қызмет тәртібін реттейтін нормативтік қүкықтық акт. Мысалы,
ауыл шаруашылық серіктестіктерінің ішкі тәртіп ережелері, ауыл
шаруашылык филиалдар мен өкілдіктер туралы ереже.
Ереже - белгілі бір мемлекеттік органның немесе оның қүрамдас
бөлігінің мәртебесін және қүзыретін аныктайтын нормативтік
күкықтық акт. Мысалы, Қазақстан Республикасының Ауыл шаруа­
шылык министрлігі туралы ереже.
Тәртіп - белгілі бір қызмет түрінің үйымдастырылуының және
жүзеге асырылуының тәртюін анықтаитын нормативтік күқықтық
аКТ.
І
-Л ^ ?
, ■■
:
21
Нүсқау - белгілі бір қоғамдык катынастың саласында заңның
қолданылуын анықтайтын нормативтік қүкықтык акт.
Аграрлык күкықтың кайнар көздерін саралау баска да белгілерге
сәйкес жасалуы мүмкін.
Реттеу пәні бойынша жалпы және арнайыға болінеді. Жалпы
аграрлық қаты настарды да, соны м ен катар баска да коғамдык
қатынастарды реттейтіндігімен және оның реттеу аясы кендігімен
сипатталады. Мүндай актілер катарына Қазакстан Республикасынын
Конституциясы жатады.
Арнайыға тек аграрлык қатынастарды реттейтін актілер жатады.
Мысалы, Қазақстан Республикасынын Агроонеркәсіптік кешенді
және ауылдық аумақтардын дамуын мемлекеттік реттеу туралы Заны.
Аграрлык күқыктың кайнар коздерін қүқықтық реттеу пәні бойынша
ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу туралы, ауыл шаруанылық
жер пайдалану туралы, аграрлык кәсіпорындардын шаруашылықондірістік кызметі туралы, шарттык катынастардың тәртібі туралы
және т.б. сияқты саралауға болады.
Заңцардың саласы бойынша, мысалы, Қазақстан Республикасы­
нын Жер кодексі, ҚР Су кодексі, ҚР Орман кодексі, Қазакстан
Республикасынын Әкімшілік күқық бүзуш ылык туралы кодексі,
ҚР Еңбек туралы Заны, ҚР Азаматтық кодексі және т.б.
Қүқыктык р е т т е у си п аты б о й ы н ш а м атер и ал д ы к ж о н е іс
жүргізушілік болып бәлінеді.
Материалдық сипаттағы нормативтік қүқықтық актілер - олар
қүқықтың материалдық нормаларын күрайтын актілер. Материалдық
аграрлық-қүкықтық нормалар тиісті катынастардың катысуііыларының қүқықтары мен міндеттерін, сонымен қатар жауапкершілігін
б ек ітед і. О лар в е т е р и н а р и я , о сім д ік ш аруаш ы лы ғы , о сім д ік
карантині, астық туралы және т.б. заңдарда корсетілген.
Аграрлық күкықтың материалды қ норм алары ны ң көптеген
молшері іс-ж үргізу орекеттерін ж үзеге асы руды ң ж әне тиісті
реттелудін комегімен ғана колданылуы мүмкін. Іс жүргізушілік
сипаттағы аграрлык күқықтың қайнар коздері аграрлық қатынастар
саласындагы процессуалдық катынастарды реттейді. Олар, мысалы
мына қатынастарға қатысты болады: жерлерді пайдалануға беру,
банкрот деп тану р әсім д ер і, кредиттеу, қар ж ы л ы қ-л и зи н гтік
қызметтер рәсімдері және т.б. Іс жүргізуші сипаттағы акт болып
Қазақстаи Республикасынын Азаматтық іс жүргізу кодексі, Қазақстан
Республикасынын Қылмыстық іс жүргізу кодексі табылады.
М азм үны бойы нш а, м ы салы , әр түрлі ауы л ш аруаш ы лы к
қ ү р ы л ы м д а р ы н ы ң қ ы зм е т ін р е т т е й т ін к еш ен д і: Қ а за қ с т а н
22
Республикасының “Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы” Заңы, салалық: Жер
кодексі, Су кодексі, Азаматтык кодекс, Қазакстан Республикасының
2000 жылғы 25 желтоксандағы “Ауыл шаруашылык серіктестіктері
және олардың одақтастықтары туралы” Заңы, 1998 жылғы 31 наурыздағы “Шаруа (фермерлік) қожалықтары туралы” Заң, Қазақстан
Республикасының 1998 жылғы 22 сәуірдегі Жауапкершілігі шектеулі
және косымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы заң.
Аграрлык катынастарды реттеудегі мәні, дәрежесі бойынша
аграрлык күкыктың кайнар коздері негізгі норлштивтік-қүқықтық
актілерге және көмекші актілерге бөлінеді.
•*
Негізгі нормативтік-қүқықтық актілер әрекет ететін заңның
күрылысын күрайды және осы актілерде бекітілген белгісіз адамдар
тобына қолданылатын жалпы сипаттағы тәртіптер болып табылады.
Мысалы, жер пайдаланулыға, жерге меншік иесіне бекітіліп берілген
жер учаскесін үтымды пайдалану міндеті козделген.
Комекші нормативтік-күқықтык актілер, әдетте, техникалықзаңдық сипатта болады және реттеліп отырған қатынаска нормативтік
актінің дүрыс колданылуына мүмкіндік етеді. Қүкық қолданушылык
тәжірибені жетілдіру бойынша нақты көмекші ролді стандарттар,
мысалы, Мемлекеттік стандарттар: “Жер”, “Су” аткарады. Берілген
нормативтік-күкыктық актілер аграрлык катынастардың субьектілері
үшін қандай да бір міндеттер бекітпейді және жекелеген объектілерге
катысты қандай да бір күкықтар да бермейді, бірақ бүл стандарттар
заңны ң мазмүнын аш уға ыкпал етеді, қүқы қ қолдануш ы лы қ
тәжірибесінде мүмкін болатын кателерден сақтандырады. Мысалы,
М ем л ек еттік стан д ар т 26640-85 “ Ж ерлер. Т ер м и н д ер ж әне
анықтамалар” “Жерді үтымды пайдалану” үғымын аііып, дүрыс
түсіндіруге мүмкіндік береді. Мемлекеттік стандарт 17.1.3.07-82
Табиғатты қорғау. Сулардың су тоғандарының және су ағындарының
сапасын бакьілаудың тәртібі.
Комекші нормативтік-күқықтық актілердің болмауы негізгі
нормативтік-күкыктық актілердің қолданылуын қиыига соктырады.
Комекші нормативтік-қүқықтык актілердіц қатарына Қазақстан
Республикасы ны ц Конституциялы к К енесініц жоне Ж оғарғы
Сотының нормативтік қаулыларын жатқызуға болады. Комекші
нормалар аграрлы к зандар саласы ндағы күкы қты к нормалар
кемшіліктерінің орнын толтырады.
Нормативтік күкықтық актімен коса аграрлык қүкықтыц кайнар
көздері ретінде Қазақстан Республикасында ресми шарт жөне
күкыктык әдет-гүрып танылады.
23
Шарт - тәртіп ережелерінен тұратын, осы субъектілерге ғана
міндетті болып табылатын, екі немесе одан да көп субъектілердің
келісімі. Ш арт ж екелеген тұлғаларды ң арасы ндағы қүкықтык
байланысты құру функциясын орындайды, осындай байланыстарды
қүру болып табылады1.
,
. . . g,
Мысалы, ауыл шаруаішлығында болатын барлық шаруаиылық
қатынастар негізінен шарттық негізде шешіледі.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 383-бабына
сәйкес, шарт тараптар үшін оны жасасу кезінде қолданылып жүрген
заңдармен белгіленген міндетті ережелерге (императивтік қалыптарға) сәйкес келуге тиіс.
Егер шарт жасалғаннан кейін шарт жасалған кезде қолданылып
жүрген ережелерден өзгеше, тараптар үшін міндетті ережелер
завдармен белгіленген болса, жасалған шарттың ережелері оның күні
бүрын жасалған шарттардан туындайтын қатынастарға да қолданылады деп заңдармен белгілегендегіден басқа жағдайларда өз күшін
сақтайды.
_
,
.
, ''v... п ' т„ п
Шарт - қүқықтың қайнар көздеріне қойылатын барлықталаптарға
сәйкес келеді, сондай-ақ аграрлық қүқықтық қатынастардың заңдық
нысанының көрінісі болып табылады және оган мынадай белгілер
тән:
,
■ ч
* »і
';-Г.
— бірініиіден, ш артты ң қатысуш ыларының оры ндауы үшін
міндетті тәртіп ережелерін қамтиды, ерікті түрде шарттың барлық
жағдайлары орындалмаған жағдайда мемлекеттің күштеу шаралары
қолданылады;
—екініиіден, шарт шартта көрсетілген мерзімде, кеңістікте және
түлғалар арасында жүзеге асады және осы уақыт арасында заңдық
күші болады. Өзінің заңдық күшін шарт жасалған мерзім біткен
уақытта жояды немесе шартта көрсетілген талаптар мерзімінен бүрын
орындалған жағдайда, немесе шартты бүзу салдарынан оның күші
жойылады.
1 ' ’ ” ЩШ
•' ’■
— үіиіншіден, шарт тең қүқьіктық мүмкіндікке ие субъектілер
арасында қалыптасатын қатынастарды реттейді және келісімге келу,
заңдылық, қүқықтық корғалу және т.б. қағидаларға сүйенеді.
Нормативтік шарттар мемлекетішілік ж әне халықаралық,
қүрылтай және жай, типтік және ағымдағы болып сараланады және
аграрлық қатынастарды реттеуде үлкен мәнге ие болуда.
Аграрлық күкықтың кайнар көздерінің ішінде ерекше орынға
халыкаралық-қүқықтық келісімшарт қамтитын қүқықтың қаинар
'Гражданское право. В 2-х томах. Том 2/ Под ред. Суханова Е.А. М.: БЕК. 1993.
4 0 -4 1 -беттер.
. Щ
24
коздері танылады. Қазақстанмен күші танылған халықаралық қүқык
нормапары Қазақстан Республикасы қатысучы болып танылатын
барлык халы қаралы қ ш ар ттар , к о н в ен ц и я л а р Қ азақстан д ы к
зацдардың алдында басым күшке ие болады. Бүл деген сөз, егер
халықаралық шарт және қазақстандық заңдық актілердің арасында
қарама-кайшылықтар болса, онда бүл жағдайда халықаралық шарт
нормалары қолданылуы тиіс. Осыған байланысты халықаралық шарт
деп мемлекеттер арасында жасалған, Қазақстан Республикасымен
ратификацияланған шартгы түсіну қажет (ҚР Конституциясының
4-бабының 3-пунктін қараңыз). Халықаралық шартқа үкіметаралық,
в е д о м с т в о а р ал ы қ к ел ісім д ер , Қ азақ ст ан Р ес п у б л и к а с ы н ы н
Үкіметінің әр түрлі шетелдік корпорациялармен жасаған шарттары
жатпайды. Мүндай келісім түрлері халықаралық шартқа жатпайды
және Азаматтық кодекстің 3-бабының 7-пунктіне байланысты
казақстандық азаматтық заңдардың императивтік нормаларына
бағынулары керек.
Қазақстан Республикасы Азаматтық қүқық нормалары қамтитын
көптеген халыкаралық конвенциялар және екі жақты шарттардың
катысушылары болып табы лады . М ысалы, Халықаралық жүк
тасымалдау шарты туралы Конвенция, Евразиялық Патенттік
Конвенция, Женевалық вексель Конвенциясы, Капитал салымын
жетілдіру және өзара қорғау туралы Қазақстан Республикасы мен
Америка Қүрама Штаттары арасындағы шарт, Қазақстан Респуб­
ли касы мен А м ери ка Қ үрам а Ш таттары ар асы н д ағы сауда
қатынастары туралы келісім жене т.б.
Халыкаралық шарттардың үлттық заңдарға Караганда басымдыгы
туралы тәртіп 1969 жылғы 23 мамырдағы халықаралык шарттардың
қүқығы туралы Вена Конвенциясынан бастау алады.
Қазакстан Республикасынын 2000жылғы 13 карашадағы№ 103-2
заңымен “Ауылшаруашылык ғылыми саласындағы қызметтестік
туралы” Халықаралық жүгері және бидайдың сапасын жаксарту
орталығы мен Қазақстан Республикасы Үкіметі арасындағы келісім
ратификацияланды. Қазақстан Республикасынын Үкіметінің 2004
жылғы 20 тамыздағы №879 қаулысымен Қазақстан Республикасы
Үкіметі мен Қытай Халық Республикасы Үкіметініц арасында
“Өсімдік карантині және оны қорғау бойынша қызметгестік туралы”
келісім бекітілді.
Аграрлык күкықтың қайнар кездерініц корсетілген тізіміне әдетгүрып көрсетілмеген. Әдет-ғүрып тарихи мағынада аграрлык
катынастарды камтамасыз ету және реттеуде жазылмаган тәртіп
ережелері ретінде үлкен мәнге ие болған. Ол қазіргі кезде күкыктык
25
мәнге ие ме? Біздің ойымызша, ол құкықтық мәнге ие. Аграрлык
катынастарды рсттеуде әдет-ғүрып үлкен тожірибелік мәнге ие,
қүкықтың кайнар козі ретінде тәжірибеде колданылады, бірак ол
бекітілген күкык нормаларында өз көрінісін тапкан.
Азаматтық кодекстіц 3-бабына сәйкес азаматтык катынастарды
әдет-ғүрып нормаларымен реттеуге рүксат етіледі, бүл жерде әдетғүрып берілген жерде, берілген халықтың этникалык (әлеуметтік)
тобында, жалпы нысанда азаматтық-күкықтык реттеуді қамтитын
берілген қатынастар саласында калыптасатын тәртіп ережелері.
Азаматтык кодекс “әдет-ғүрып” түсінігінен іскерлік айналымдағы
әдет-ғүрыпты бөліп карзйды, яғни кәсіпкерлік кызметті жүзеге асыру
кезінде калыптасатын тәртіптер (мысалы, әр түрлі мемлекетте
орналасқан сатуиы мен сатып алунының арасында сатып алынған
тауарларды жеткізу бойынша ііығынды болу туралы).
Іскерлік айналымның неғүрлым кең тарағаны және маныздысы
оелгіленіп, ж үиеленіп, ж арияланы п отырады ж әне колдануға
үсыиылып отырады. Мысалы, халықаралык тауар жеткізілімінде
“Инкотермс, яғни Халыкаралық сауда-саттық палатасымен жасалған
сауда-саттык терм индерін талқы лауды ң халықаралык т ә р т іб і”
кеңінен таралған. Бүл мәні бойынша тауар жеткізуші мен сатып
алушы арасында тауарды жеткізу бойынша міндеттер бөлінетін
іскерлік ай н алы м дағы әд ет-ғү р ы п . Т ауарды тасы м ал д аум ен ,
шекарадан алып отумен, кеден ресімдерін отумен, сақтандырумен
және т.б. байланысты шығындарды, тәуекелдерді бол ісу осы тәртіпте
көзделеді. Мүндай әдет-ғүрыптар, әдетте, жинақ ретінде жарияланады және оқтын-оқтын қаита қаралып, расталып отырады, оеделді
о р ган д ар д ы ң қ о л д ан у ы н а үсы н ы лад ы . М ы салы , FOB (FREE
O N B O A R D ), терм иніне сәй кес, шығындар мен тәуекелдердің
жеткізушіден сатып алушыға отуі жеткізуге міндетті суднаның
бортына тауарды тиеген кезден басталады. CIF (COST, INSURANCE,
FREIGHT) термині сатып алынған тауарды жеткізу бойынша барлық
нығындарды жеткізуішге жүктеиді.
Әдет-ғүрып үзақ уакыт арасында әрекет етеді және мемлекеттік
билікке қарамастан қолданыла береді.
Қазақстан Республикасы ны ң А заматты қ кодексінің 3-бабы
іскерлік аиналымдағы әдет-ғүрып, егер шартқа немесе зандарға
кайшы келмесе ғана қолдануға болады деп көрсетеді. Осылайша,
әдет-ғүрыптар заңға тәуелді және диспозитивтік сипатта болады1.
%-*
'Гражданское правд. Том I. / Ответ.ред>£ясіш Ю Г., Сүлейменов М.К. Алматы:
КазГЮА. 2000. 36-37-беттер.
26
3. Қазақстан Республикасынын Конституциясы
аграрлық кұкыктың кайнар көзі ретінде
Қазақстан Республикасынын Конституциясы барлық аграрлык
заңдардың дамуы үшін қүкықтық база болып табылады. Конституцияда Қазақстан Республикасынын аграрлык доктринасы бекітілген
және мемлекеттің аграрлық саясаты көзделген. Қазакстан Респуб­
ликасынын Конституциясында аграрлык қатынастарды қүқықтық
реттеудіц тәртібін, әдістерін және нысандарын бекітетін бастапқы
алғышарттар, қағидалар көзделген.
Конституциялық нормалар тікелей әрекет ететін қүқыктык
нормалар болып табылады. Кейбір ғалымдар конституциялық
нормалардың коғамдық қатынастарды реттеу мүмкіндігін жоққа
шыгарған. Бірақ бүл нормалар заңдық әдебиеттерде оз қолдауын
тапқан жоқ және 20 гасырдың 60-жылдарында сынга тап болған, ал
1977 жылғы КСРО-ның Конституциясы және КСРО-ның 1978 жылгы
Конституциясы кабылданған соң конституциялық нормалардың
қоғамдық қатынастарды күкықтык реттеу механизмінде алатын орны
туралы мәселелерді зерттеумен айналысатын мамандардың көпшілігімен жокка чығарылды1.
Қазақстан Республикасынын Конституциясы адам мен азаматтың
аграрлык күкықтары мен заңды мүдделерін қоргауда негізгі рөлге
ие. Себебі, Конституцияда адам мен азаматтың қүкыктары мен
міндеттері, олардың коргалуынын кепілдіктері бекітіледі, конституциялық қүрылымдардың қүқықтық негіздері, мемлекеттік билік
органдарының өкілеттіліктері мен қүрылу тәртібі, шектері анықталады. Қазақстан Республикасынын Конституциясы қогамдык
қүрылымның негіздерін анықтайды: экономикалық, үйымдастырушылық, әлеуметтік, рухани, жеке.
Сондыктан мемлекет гана емес, сонымен қатар оның институттары мен Конституцияда бекітілген ережелерді негізге алады.
Сонымен бірге, қоғам мен оның қүрылымдық бөлімшелері өздерініц
кызметін Конституцияға негіздеуі тиіс2.
Қазакстан Республикасынын Конституциясы меншікті экономикалық қатынас жүйесінде жекелеген түлғалардың еркінен тыс омір
сүретін негізгі ондірістік катынас ретінде таниды.
'Аграрное право. / Под ред. Быстрова Г.Е ., Козыря М.И. М.: Юристь. 1998.
36—37-беттер.
гСапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан. Алматы:
Жеті жаргы, 1998. 33-бет.
27
Қазақстан Республикасы нда мемлекеттік меишік пен жеке
меншік танылады және бірдей қорғалады. Меншіктің субъектілері
мен объектілері аграрлық қорғалу нысандары заңдармен аныкталады
(ҚР Конституциясының 6-бабы).
Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке қатысты кез келген әрекеттерді, соның ішінде аталған мүлікті басқа тұлғалардың меншігіне
беруді, оларға өзінің мүлікті пайдалану қүкығын бсруді, мүлікті
кепілге беруді ж әне оған басқаш а ауыртпалык түсіруді, басқа
тәсілдермен билік етуді жүзеге асыра алады. Алайда, меншік иесініц
озінің өкілеттіліктерін жүзеге асыруы басқа түлғалардыц және мемлекеттің қүқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін бүзбауы тиіс.
Меншік иесі озінің қьізйеттері арқылы азаматтардың денсаулығына
және қоршаған ортаға зиян келтірілмеуін қамтамасыз етуі керек.
Конституцияның жерге және басқа да жер ресурстарына меншік
қүқығын анықтайтын ережелері ерекше орын алады. Қазақстан
Республикасы Конституциясының 6-бабының 3-тармағына сәйкес
“Жер және оның қойнауы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа
да табиғи ресурстар мемлекет меншігінде болады. Жер сондай-ақ
заңда белгіленген негіздерде, шарттар мен шектерде жеке меншікте
болуы мүмкін”. Ауыл шаруашылық жерлеріие жеке меншік ауыл
шаруапылық өндірістік қатынастарды дамытуда күшті ынталандыру
болып табылады. Өндірістің негізгі қүралы ретінде жер - ауыл
шаруашылық нарығын қүруда ажырамас атрибут және осы жағдайда
оның ауыл шаруашылық тауар өндірушілері үшін мәні ерекше.
Бүгінгі таңда жеке меншікті, азаматтық қоғамның негізгі қүндылығы ретіиде корғау бірінші орынға ие. Қазақстан Республикасында
меншік қүқығы мерзімсіз, шектелмейді және оған қол сүғылмайды.
Ешкімді сот шешімінсіз мүлкінен айыруға жол берілмейді.
Ауыл шаруашылық коммерциялық үйымдарының қызметі үшін
және оларды үйымдастыру үшін нақты мәнге ие конституциялық
нормаларды Н.Н. Веденин төрт негізгі топ бойынша саралайды:
1) кәсіпкерлік қызмет саласындағы азаматтардың қүқыктары мен
міндеттері;
'
‘ ‘
л
'
2) жер мен басқа да табиғи ресурстарға меншіктің түрлері мен
нысандарын анықтаушы;
3) еңбек қатынастарын реттеуші;
4) табиғат пайдалану және коршаған ортаны қорғау саласында
мемлекеттік органдар жүйесін, олардың қүзыретін бекітетін1.
Конституциялық нормалардың мүндай саралануын Қазақстан
Республикасының Конституциясында да коруге болады.
'Веденин Н.Н. Аграрное право: Учебник. М.: Юриспруденция. 2000. 21-бет.
28
Қ ачакстан Р есп у б л и касы К о н сти ту ц и я сы н ы н 1-бабында
“Қазақстан Республикасы озін демократиялык, зайырлы, қүқыктык
жөіге өлеуметтік мемлекет ретінде орныктырады; оньің ец кымбат
казынасы - адам ж әне адамныц өмірі, күкыктары мен бостандыктары” - деп корсетілгеғі.
Қазақстан Республикасыныц Конституциясыныц 26-бабыпа
сеикес:
Әркімнің косіпкерлік кьпмет еркіндігіне, өз мүлкін кез келгеп
заңды кәсіпкерлік қычметі үшін еркін пайдалаиуға қүқығы бар.
Кәсіпкерлік - мсншіктүрлсріпе қарамастап, азаматтар меп заңды
түлғалардың тауарларға, жүмыска, кызметке сүраиымды қанағаттандыру аркылы таза табыс табуға бағытталған, жеке меншікке не
м ем л ек еттік к әсіп о р ы н д ы шаруашылык б аск ар у қүкы ғы на
негізделген ынталы кызмет. Кәсіпкерлік юызмет косіпкердің атынан,
оның тәуекел етуімен жоне мүліктік жауапкершілігімен жүзеге
асырылады. Сондықтан Қазакстан Республикасының Конституциясында қарастырылған кәсіпкерлік қызмет үшін оз кабілеті мен
мүлкін еркін пайдалануға күкык аграрлык катынастарды күкыктык
реттеуде негізгі мәнге ие.
Мемлекет кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне кепілдік бере отырып,
оның қорғалуын және қолдануыи қамтамасыз етеді, сонымен бірге
ауы лдағы кәсіпкерлсрдін оры ндауы үшін міндетті косымш а
нормаларды бекітеді. Қазақстан Республикасыны ц К онститу­
циясыныц 26-бабына сәйкес монополистік қызмет заңмен реттеледі
әрі шектследі. Жосықсыз бәсекеге тыйым салынады. Берілген
конституциялық ереж елер Қ азақстан ауыл шаруашылык экономикасы н ж үргізудің нары қты қ қағидалары н дам ы та жөне
тереңдете отырыгі, ауыл шаруашылык кәсіпорындарына қатысты
қолданылатын коммерциялык үйымдардың мәртебесін анықтау
тәртібінің халықаралық-қүқықтык стандарттарына жакындағандығына дәлел болады.
Ауыл шаруашылык кәсіпкерлерінің еріктілігін қамтамасыз ете
отырып, мемлекет шаруашылык жүргізуші субъектілердің шаруа­
шылык кызметі мен нарықтык қатынастарына араласпауы тиіс.
Қазакстан Республикасының Конституциясында еңбек туралы
ереж елер ж аңадан аныкталған. Қ азақстан Республикасы ны ң
Конституциясының 24-бабына сәйкес әркімнің еңбек ету бостандығына, кызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына қүкьіғы бар. Еріксіз
еңбекке соттың үкімі бойынша не төтенше жағдайда немесе соғыс
жағдайында ғана жол беріледі. Әркімнің қауіпсіздік пен тазалық
талаптары на сай еңбек ету ж ағдайы на күкығы бар. Ол ауыл
29
ш а р у а ш ы л ы к ө н д ір іс ш щ , о н ы ң с а л а л а р ы н ы ц е р е к ш е л іг ш е
м
оаиланысты ауыл шаруашылык ецоеккерлері ауру малдармен жумыс
иәтижесінде иемесе технологиялық процестер үшін улы химикаттарды пайдалану кезінде ауру қаупі туатындығымен түсіидіріледі.
Осыған орай, ауыл шаруаоылық еңбеккерлері ауыл шаруаиылык
еңбеккерлерінің денсаулығын камтамасыз етуге ықпалын тигізетін
міндетті медициналык тексерістен және алдын ала медициналык
қаралудан өтулері керек. Ауыл шаруашылык енбеккерлерінің еңбек
қатынастарын реттеуде еңбекті қорғау және өндірістік технологияларды жетілдіру мәселелерімен байланысты накты белгілеиген
шаралар ерекше мәнге^ие.
Сонымен, ауыл шаруашылык еңбеккерлерінің қауіпсіздігін
камтамасыз ету үшін оларға арнайы киім берілуі, ондірістік кезеңде
денсаулыққа зиянды учаскелеріндегі жүмыс нәтижесінде паида
болатын зиянды әсердің орнын толтыру үшін қосымша демалыстар
берілуі керек.
..
Орындалған жүмыстың нәтижесі бойынша әр еңбеккер өз еңбегі
үшін ешқандаи да кемсітусіз сыиақы алуға және әлеуметтік жүмыссыздықтан қорғалуға тиіс. Ауыл шаруашылык кәсіпорындары,
үиымдары және жеке кәсіпкерлік кызметпен аиналысатын түлғалар
үшін Қазақстан Республикасынын Конституциясына сәйкес заңмен
оелгшенген шешу әдістерш паидалана отырып жеке, үжымдық, еңоек
дауларын, шешуге қүқығы мойындалған. Әркімніц демалуға қүқығы
бар. Еңбек шарты бойынша жүмыс істейтіндерге заңмен белгіленген
жүмыс уакытының үзақтығына, демалыс және мереке күндеріне, жыл
сайынға ақылы демалысқа кепілдік беріледі. (ҚР Конституциясынын
24-бабы).
. : ! ■ /, і Щ
Қазақстан Республикасынын Конституциясынын 31-бабына
сәикес, мемлекет адамның омір сүруі мен денсаулығына колаилы
айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қояды, бүдан мемлекеттің
ауыл шаруашылык тауар ондірушілерінің ондірістік қызметінің
қоршаған ортаға зиянды әсерін тигізбеуі және оған қандай да бір
шығын келтірмеу бағытында камқорлық жасалғанын коруге болады.
Адамдардың омірі мен денсаулығына қатер тондіретін деректер мен
жағдаиларды лауазымды адамдардың жасыруы заңдарға сәикес
ж ау ап к ер ш іл ік к е әк еп соғад ы . Қ азақстан Р есп у б л и к асы н ы н
азаматтары табиғатты сақтауға және табиғат байлыктарына үқыпты
қарауға міндетті (ҚР К онституциясы ны н 38-бабы). Қ азақстан
Республикасынын Конституциясымен жерлерді және басқа да табиғи
объектілерді пайдалану ж ән е қ^олдану м әселел ерін е қаты сты
сүрақтар бойынша мемлекеттік органдардың қүзыреті және кызметі,
30
м енш ікті б асқар у , б ір ы ң ғай н ар ы қ ты ң қ ү к ы қ ты к негіздері
анықталған.
Азаматтардың омірге, денсаулығын қорғауға және қолайлы
коршаған ортаға қүқыктары бүзылған кезде азаматтардың заң
алдында және сот алдында теңдігіне кепілдік ҚР Конституциясының
14, 15, 29-баптармен беріледі.
Қазакстан Республикасының Конституциясында Қазақстан
Республикасы Президентінің окілеттілігі, Парламентінің өкілеттілігі,
Үкіметтің өкілеттілігі және баска да орталық атқару органдарының
ауыл ш аруаш ы лы қ қаты настары н реттеу саласы н а қаты сты
бөлігіндегі де өкілеттіліктері көрсетілген.
**
Конституцияда басқа да мемлекеттің аграрлык саясатының
негізін күрайтын нормалар бар.
4. Аграрлық кұқыктагы бірегейлік
1. Аграрлық қуқықіпыц бірегейлік пормативтік
қайпар коздерінің түсіпігі
А грарлы қ қаты ң астар д ы қүқықтық реттеу и и теграц и ясы
нәтижесінде бірыңғай заңдық мазмүнға ие, салалық ңорматитвтік
актілердің біртектес органикалы қ ж үйесін қүру үшін негізгі
нормативтік материал болып табылатын бірегейлік нормативтікқүқықтық актілердің мәңі артуда.
Аграрлық заңдардың бірегей актілерінің иегізінде аграрлық
қатынастарды қүқықтык реттеу интеграциясы жатыр. Аграрлық
қүқыктағы бірегейлік нормативтік материалдардьщ мөлшерің азайту
үшін, құқық қолдану қызметінің үтымдылығын көтеру үшін жағымды
жағдай іуғызады.
Аграрлық қатынастарды құқықтық ретгеу йытеграциясы процесі
50 ж ы лдарды ң ортасЫнан бастап зерттелуде. Осы кезеңдегі
аграрлық заңдардьщ бірегейлік актілері ауыл щаруашылығын
мемлекеттік басқару және жоспарлау саласында, ауыл шаруашылық
өңімдерін мемлекеттік сатып алуды үйымдастыру саласында,
к о л х о зд а р д ы ж ә н е с о в х о зд а р д ы м атер и ал д ы қ -тех н и к ал ы к
қамтамасыз ету саласында қоғамдық қатынастардың кең саласын
қамтиды. Мемлекет аграрлык заңдардың бірегейлік актілерін еңбек
қорғау бойынша, малдардың жаппай қырылуына, ұрлануына,
егістіқтщ оүлінуіне, колхоздар мен совхоздардың ішкі қызметінің
басқа да мәселелері бойынща кінәлі түлғалардыц материалдык
31
зи я н н ы ң о р н ы н т о л т ы р у б о й ы н ш а к а т ы н а с т а р д ы б ір ы ң ғ а й
құқықтық реттеу үшін шығарған1.
Бірегей н орм ати втік-қүқы қты қ актілер ауыл ш аруаш ы лы к
заңдарының ядросы болып табылады.
Аграрлык экономиканың нарықтык басқару моделіне ауысу
механизмін күратын мацызды бірегей нормативтік кайнар коздердің
катарына агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеуге ж әне
ауылды әлеум еттік қайта қүруға бағы тталған актілер жатады.
Олардың ішінде мыналарды атап өтуге болады: 2005 жылғы 8 шілдедегі “Қазақстан Республикасының Агроөнеркәсіптік кешенді және
ауылдық аумактарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы” Заньі,
Қазакстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 10 шілдедегі
Ж арлығымен бекітілген Қазақстан Республикасыны ң ауылдық
аумақтарын дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы, “Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі
ауыл шаруаііылығын дамыту стратегиясы туралы” және “2010 жылға
д е й ін гі А уы л ш аруаш ы лы ғы с т р а т е ги я с ы н т а р а т у б о й ы н ш а
шаралардың айқын жоспары туралы” Үкіметтің Қаулысы.
1993 жылы басталған жер реформасында ауыл шаруашылык жер
қатынастарының бірегейлігі ғана емес, дифференцияциялану үрдісі
де болды. 1995 жылғы Конституция қабылданумен жер реформасы
ауыл шаруашылык жер қатынастарын бірегейлендіру жолымен алға
жылжыды.
2003 ж ы лы қаб ы л дан ған Ж ер кодексі негізінен аграрлы к
қүқықтың бірегей қайнар көзі болып табылады, оның заңдық мәні
жерге билік ету бойынша мемлекеттік биліктің атқару органдарының
ж ә н е ж ер гіл ік ті ө зін -ө зі б асқ ар у о р ган д ар ы н ы ң рөлін ж ән е
функциясын арттырумен байланысты бірқатар маңызды сүрақтарды
ко зғау ж ән е ш еш уден көрін еді. К одекс ауы л ш ар у аш ы л ы к
үйымдарының (кәсіпорындардың), шаруа (фермерлік) қожалыкт а р ы н ы ң ж ер ге м ен ш ік и есі, ж ер п а й д ал ан у ш ы р е т ін д е гі
қүқықтарына кепілдікті бекітті. Ауыл шаруашылык мақсатындағы
жерлерді өздігінше санатқа бөле отырып, олардың айрықшалығын
және қүқықтық реттеу ерекшелігін анықтады.
Кодекс шаруаііылық субъектілерінің барлығына ортақ жерлерді
күрделі экожүйе ретіндегі қорғауды өндірістік қызметтің теріс
нәтижелерінен қорғауды, топырақтың қүнарлылығын орнына келтіру
және көтеруді қамтамасыз етудің күқықтық шараларын бекітті.
'Быстров Г.Е. Источники аграрного «рава. / В кн: Аграрное право. Под ред.
Быстрова Г.Е., Козыря М.И., М.: Юристь. 1998. 43-бст.
32
Сонымен катар Жер кодексінде шаруа (фермерлік) қожалықтарының,
жер учаскесіне меншік қүкығын реттейтін дифференциациялык
нормалар бар.
Аграрлық күқықтың бірегейлік қайнар көзі болып шарттық
катынастарды реттеитін, соның ішінде: сату-сатып алу; кепіл; жалға
беру; жер учаскесін мүраға қалдыру, зиянның орнын толтыру және
баска да катынастарды реттейтін Азаматтық кодекстің нормалары
табылады.
Негізінде әкімшілік-жоспарлық актілер жатқан жоспарлы шарттардың орнына тараптары шарттық байланыстардың қүрылысын
және мазмүнын еркін аныктайтын шарттар келді. Тауар айналымында ауыл шаруашылық кәсіпкерлік қызметті реттеу және ұиымдастырудын негізп қүқыктық нысаны ретінде осындаи шарттардың
әрекет ету саласын кеңейтуге үрдіс 2002 жылғы 16 мамырдағы
Қазақстан Республикасынын “ М емлекеттік сатып алу туралы”
Заңында өзінің көрінісін тапты.
Тиісінше жоғары болып мал шаруашылығының үтымды жүйесін
қүруды қамтамасыз ететін, малдардың асыл түқымды сапасының
өнімділігін жетілдіретін, өнеркәсіптік технологияларды енгізу, ауыл
шаруаиылығының осы маңызды саласын карқынды дамытатын мал
шаруаііылығы туралы заңдарды бірегейлік дәрежесі табылады. Оның
көмегімен афарлық қүқық тек мемлекет пен ауыл шаруашылык тауар
өндірушілерінің арасындағы қатынастарға ғана емес, сонымен қатар
мал басының өсуіне эсер ету, мал шаруаиылығының өнімін арттыру
арқылы өндірістік шаруашылык қызмет процесіне эсер етеді. Осы
мақсатта Қазақстан Республикасынын 1998 жылғы 9 шілдеде “Асыл
түкымды малдар туралы” Заны кабылданды. Оның негізгі міндеті
ауыл шаруашылык малдарының гендік қорын сақтап қалу және
жақсарту болып табылады. Берілген заңның шеңберінде санкция
және түкым ісі саласында мемлекет пен ауыл шаруашылык тауар
өндірушілерінің өзара қарым-катынастарын материалдық-қүкыктық
реттеуді ары қарай бірыңғайлау жүзеге асырылады.
Б ір егей л еу т ә р т іб ім е н қ ү р ы л ған материалды қ-қүқы қты қ
нормалар ҚР-ның 1999 жылғы 13 шілдедегі “Селекциялық жетістіктерді қорғау туралы” Заңында көрсетілген. Оны кабылдаумен селекциялық жетістіктерді қүқықтык қорғау және паидаланумен, күрумен байланысты пайда болатын мүліктік және онымен байланысты
мүліктік емес катынастарды реттеуде үлкен өзгерістер болды.
Ауыл шаруашылык кәсіпорындарының өсімдіктің жаңа сорттарын
өсіру бойынш а күкықтары мен міндеттерін анықтай отырып,
бірегейлік заң олардың қьізметін ауыл шаруаііылық дақылдарының
өнімділігін арттыруға бағыттайды. Ол ауыл шаруашылык өнімінің,
S-*
3— 1530
33
ж ү м ы с ы н ы ң ж ә н е қ ы з м е т ін ің с а п а с ы н а т а л а п т ы б е к іт е д і,
селекциялық кызметтердің каржыландыру коздерін аныктайды,
сорттық тұқы м дарды бағалауды реттейді, селекц и он ерлерд ің
күкыктары мен заңдык мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді.
Қазакстан Республикасынын 2001 жылғы 19қаңтардағы Астык
туралы” Заңында бірегейлік нормалар бар. Ол астықты ондіру және
ондеуді м е м л е к е т т ік қ о л д ау ш ар ал ар ы н б е к іт е д і, а с т ы қ т ы ң
республикалық корын қүру және пайдалану тетігін бекітеді. Астык
нарығын қүруда астықты сақтау бойынша, астықты сату операциялары бойынша, астықты экспорттау ж әне импорттау бойынш а
қойылатын талаптар нормативіне ерекше коңіл болінеді.
Аграрлық қүқықтың бірегейлік қайнар коздері болып Қазақстан
Республикасынын 1999 жылғы 11 акпандағы “Өсімдік карантині
туралы” Заны табылады. Заң Қазақстан Республикасынын аумағында
үлттык қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жүиесінің қүрамдас болігі
болы п т а б ы л а т ы н о с ім д ік к а р а н ти н і б о й ы н ш а м е м л е к е т т ік
шараларды жүзеге асырудың қүқықтық негізін және кағидаларын
анықтайды; 2002 жылғы 3 шілдедегі “Өсімдікті корғау туралы заң
осімдікті зиянкестерден, арамшоптерден және осімдік ауруларынан
қ о р ға у с а л а с ы н д а ғы кы зм етті ж ү зеге а с ы р у д ы ң қүқықтық,
экономикалық және үйымдастыруиылык нсгіздерін айкындайды
және астықты, оның сапасын сақтауға және Қазақстан Республи­
касынын аумағында фитосанитарлық шараларды жүзеге асыру
кезінде адамның денсаулығына және қоршаған ортаға зиянды әсерді
болдырмауға бағытталған.
Аграрлық қүқыкты бірегейлендірудіц үқсас үрдісі ветеринарлық
алдын алу, санитарлык, зоогигиеналық шаралар жүйесін бекітетін
актілерде корсетілген. Осы актілердің ішінде маңызды орынды
“Ветеринария туралы” заң алады. Онда ветеринарлық қызметтің
негізгі функциялары ж әне үйы м дасты руш ы лы к қүрамы, ауыл
шаруашылык коммерциялық үйымдарының және шаруа (фермерлік)
кожалықтарының мал ауруларыныц алдын алу және жою бойынша
күкықтары мен міндеттері, карантин белгілеу және оны алу тәртібі,
ветеринарлык зандарды бүзған үшін ж ауапкерш ілік шаралары
корсетілген. Қүқықтыц бірегейлік қайнар коздерінің аграрлык
катынастарды реттеу әсерінде соңғы кезде Үкіметтік актілерде, ауыл
шаруашылык кызметінің әр түрлі жактарын реттеуші ережелер,
тәртіптер, бекітілген нормативтік талаптар бірінші орынды алуда.
Мысалы, 1998 жылғы 15 сәуірдегі “Ауыл шаруашылығындағы
лизингті үйымдастыру тәртібі және жағдайлары туралы” ереже; 2004
жылғы 26 ақпандағы “ Ш ығарылатын ауыл шаруашылык дақылдарыныц онімін ж әне сапасын котеруді колдауға қаржы бөлу
тәртібі”; 2004 жылғы 27 акпандағы “Асыл түкымды мал шаруаиы34
лығыи дамытуды қолдауға каржы бөлу тәртібі”; 2004 жылғы 27 наурыздағы “Астықты мемлекеттік сатып алу және сақтау және
тасымалдауды жүзеге асыру және үйымдастыру тәртібі”.
Ведомстволық та бірегейлік актілер бар, мысалы, Қазакстан
Республикасы Ауыл шаруаііылық министрінің 2004 жылғы 29 қазандағы “Асыл түкымды жануарларды мемлекеттік тіркеу турапы ережені
бекіту туралы” №614 Бүйрығы; Қазакстан Республикасы Әділет
министрлігінің Санаткерлік меншік қүқығы бойынша Комитеті
Торағасыныц 2004 жылғы 14 қазандағы “Селекциялық жетістіктерге
патент беруге отінішті беру және қарау тәртібін бекіту туралы”
№72-п Бүйрығы. Мемлекеттің ауыл шаруашылығының экономикалық
қарым-қатынасын бірегейлігін реттеуінің негізі инвестициялық,
қаржылық, кредиттік, бағалық, валюталық саясат, еңбек ақы,
Агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың мақсатты бағдарламаларын
бюджеттен қаржыландыру сияқты салаларда.
5. Аграрлық күкыктагы дифференциация
Бірегейлікпен коса, аграрлық қүқықтың дамуыиың негізгі үрдісі
аграрлык катынастарды қүкыктық реттеу дифференциациясы болып
табылады. Бүл үрдістің тереңдеуі аграрлык күкықтағы дифференциацияның анағұрлым күшеюіне әкеледі.
Аграрлык күқықтағы дифференциация процесі ауылдағы
нарықтық аграрлык күрылымдардың шартты қүрылуымен, аграрлык
катынастарды қүкыктык реттеу интеграциясымен салыстырғанда
қарама қайііы бағытталған.
Аграрлық заңдардың дифференциациялық актілері - негізінде
аграрлык катынастарды күкықтық реттеуді дифференциациялау
жатқан, нарықтык жағдайларда меншік ж әне шаруашылык
нысанының көптігіне негізделетін өндірістік катынастардың жаңа
жүйесін қүрумен шартталған аграрлык күкықтың нормаларының
заңдык қайнар көздері жәйё нысанының көрінісі.
Аграрлык заңдардың дифференциациялык актілерінің маңыздыларының бірі - Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 31 наурыздағы “Шаруа (фермерлік) қожалықтары туралы” Заңы. Осындай
дифференциациялануға мысал ретінде мына заңдар танылады:
1999 жылғы 21 шілдедегі “Ауыл шаруашылык түтыну кооперациясы
туралы”; 2000 жылгы 25 желтоқсандағы “Ауыл шаруашылык
серіктестіктері және олардың ассоциациялары (одақтары) туралы”;
2003 жылгы 8 сәуірдегі “Су пайдаланушылардың ауыл шаруашылык
түтыну кооперативі туралы”
35
Аграрлык қүкықтағы дифференциациялық үрдістері ауыл
шаруашылық кооперативінің, акционерлік коғамдардың және
серіктестіктердің күрылтай кұжаттарын енгізу бойынша Азаматтық
кодекстің талаптарына сәикес ерекше аиқын көрінеді.
6.
Локальдық норматнвтік актілер
аграрлық құқықтың қайнар коздері ретінде
Аграрлык күкықтың қайнар көздерінің ішінде локальдық
нормативтік актілер деген атқа ие ауыл шаруашылық қүрылымдары
органдарының актілері ерекше орынға ие. Олармен ауыл шаруаиылық кәсіпоры Н дары ны ң, үйы м дары ны ң ішкі ш аруаш ы лы қ
қатынастарын реттеу қамтамасыз етіледі. Ауыл шаруашылық
саласында мемлекеттік және локальдық күқық шығармашылықтардың сәикес келуі қүқықта аграрлық қатынастарды реттеудегі
жалпы заңдылықтар ретінде де және олардың жеке кәсіпорындардағы ерекшеліктері ретінде де бекітуге әсерін тигізеді.
Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының нарықтық аграрлык
қатынастарға өтуімен аграрлық қүқықта қүкықтың каинар көзі
ретінде локальдық сипаттагы нормативтік акті.тер ерекшеленді. Ауыл
ш аруаш ы лы қ кооп ерати втерін ің , акционерлік қоғам ны ң,
серіктестіктің және т.б. ауыл шаруашылық кәсіпорындарының
аграрлык кәсіпкерлік еркіндігін, өз мүлкін еркін басқару қүкығьш
нақты жүзеге асыруын қамтамасыз ететін локальдык нормативтік
актілердің ролі артуда. Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының
локальдык нормалары н күкықтың ж ергілікті нормалары мен
шатастырмау керек. Ж ергілікті нормалар ауыл шаруашылык
кәсіпорындарының орталық та, жергілікті де баска органдарымен
қабылдана береді және белгіленген жерде әрекет етеді.
Л окальдык норма шығармашылықтың норм ативтік негізі
мемлекеттік органдар шыгарған күқықтық актілер болып табылады,
өйткені қүкык шығармашылық м ем лекеттің қызметі болып
табылады. М ем лекеттік органдарды ң нормативтік-қүқықтық
бүйрығын нақтылау немесе толықтыру жолымен ауыл шаруанылық
кәсіпорыны локальдык тәртіп ережесін ііығаруға қүқылы немесе
міндетті. Осылайша, локальдык норма, егер оның қабылдануына
мемлекеттік органдардың жалпы нормасы ықпалын тигізсе, онда ол
қүкықтық мәнге ие. Локальдык норма иығармаиылықтың қүқықтык
негізі болып мемлекеттік орган тарапынан ауыл шаруашылық
кәсіпоры ны на локальды к норм ативтік акт шығаруға берген
тапсырмасы немесе нүсқауы табылады. Мемлекеттік органдардын
нүскауы нормативтік тапсырма мәнге ие, ол ауыл шаруашылық
кәсіпорынын берілген нүсқау шеңберінде шешім табуға міндеттейді.
36
Ауыл шаруаиылық кәсіпорындарының локальдық нормативтік
актілерді қабылдауы ішкі шаруаиылық катынастарды реттеу үшін
бекітілген ережелер бойынша жүзеге асырылады. Кейбір локальды
актілер ауыл шаруашылық кәсіпорындарының әкімшілігімен
бекітіледі, ал маңыздылары ауыл шаруашылык кәсіпорындарын
баскаруды жүзеге асыратын мемлекеттік және шаруашылык
органдарында заңдастырылуы тиіс.
Локальдық нормативтік реттелудің пәні ретінде ауыл шаруа­
шылык кәсіпорындарының ішкі шаруашылықтың әр түрлі қатынастары еңбектік, мүліктік, үйымдастырушылық-баскарушылық және
т.б. Бір локальдық нормалар бүкіл еңбек үжымына, ал басқа нормалар
еңбеккерлердің басқа санаттарына таралады. СГлардың қолдану
мерзімі белгісіз, кейбіреулері белгілі бір уақыт өлшемімен шектелген.
Локальдық нормативтік актілер қолданыстағы заңдармен
бекітілген шеңберде жер мен мүліктік операциялары, оларды сатусатып алу, баска пай иелерімен немесе үшінші түлғалармен ауыстыру
операцияларын реттеиді.
Аграрлык күкықтың локальдық қайнар көздерімен реттелетін
қатынастарының ауқымы кең. Осыдан локальдык нормативтік
актілер ауыл шаруашылык кооперативінің, акционерлік коғамның,
серіктестіктің қалыптасу тәртібін, мүліктік қорларын күру, дивиденттерді толеуге бағытталған табысты бөлу мен жеке меншікті
көбейтуді реттейді.
Аграрлык реформа локальдық нормативтік актілердің маңызы
мен рөлін кетеруге жаңа мүмкіндіктер туғызды. еңбек қатынастары
аясындагы аграрлык күкықтың локальдык кайнар коз функциясын
жүзеге асырупы зандық нормативтік актілерге ішкі тәртіп ережелері,
нүсқаулықтар, еңбек пен ауыл шаруаиылығын қорғауды реттейтін
ережелер мен үжым келісімдері жатады.
Осындай заңдық нормативтік актілер ауыл шаруашылык жүмыспыларына лауазымды түлғалар мен акционерлік қоғамдар, серіктестіктер мен ауыл шаруашылык кооперативтерінің ішкі шаруашылығын басқаруды жүзеге асыратын органдарына міндетті болып табылатын аграрлык қүқықтың локальды нормаларының нысаны болып
табылады. Аграрлық күкыктың локальдық қайнар көздер жүйесінде
ерекше орынды ауыл шаруашылык кооперативі, акционерлік
коғамдар, серіктестіктердіқ шаруашылык кәсіпорындардың күкықтық мәртебесін анықтау үшін қолданылатын жарғылар иеленеді.
Басты локальды акт ретінде ауыл шаруашылык кәсіпорындарының жарғысы аграрлык катынастарды реттейтін локальдық
нормативтік актілер жүйесінің дамуына заңдық база болып табылады.
Кәсіпкерлік қүқықтың субъектісі ретінде ауыл шаруашылык
кәсіпорындарының кызметі туралы мәліметтер жарғыда басым, онда
кәсіпорынның атауы, түргылықты жері, бағыттары мен кызметінің
37
түрлері көрсетіледі. Оған коса жарғыда жер мен мүліктің қүкықтық
реж им іне ж ататы н норм алар, баскаруды ң үйы м дасты ры луы ,
өндірістік шаруашылық қызметі, еңбекті үйымдастыру мен төлеу
және ауыл шаруашылық кәсіпорынын кайта күру мен кызметін
т о қ т а т у ту р ал ы н о р м ал ар қ ар асты р ы л ад ы Ж ар ғы д а ауы л
шаруашылық кәсіпорынының барлық түріне қатысы бар жалпы
нормалар мен болек түрлеріне қатысты арнайы нормалар корсетіледі.
Локальдык нормативтік актілер аграрлык күкықтын қайнар козі
күкығын, егер ол мемлекетпен немесе акционерлік қоғаммен,
серіктестіктің, ауыл шаруашылық кооперативінің жалпы жиналысында, окілетгі жиналыста қабылданғанда ғана неленеді.
Ж алп ы т ә р т іп б о й ы н ш а л о к ал ьд ы к н о р м ати в тік актіл ер
мемлекеттің алдын алк қолдауымен қабылданады және олар кейіннен
м ем лекеттік орган дарды ң заңдасты руы н қаж ет етпейді. Ішкі
қатынастар, еңбекті толеу туралы ережелерді де кабылдау үшін
мемлекеттік органдардың рүқсатының қажеті жоқ. Бүл норматнвтік
актілер мемлекеттің үсыныстарының негізінде дайындапып, акционерлік қоғам, серіктестік пен ауыл шаруашылық кооперативінің
жалпы жиналысымен қабылданғанда аграрлык қүқықтың қайнар
коздерінің маңызына иеленеді.
1 ’
!
Бүрынғы жергілікті мемлекеттік биліктін органдары туралы
заңдар колхоздың жалпы жиналысымен кабылданған жарғыны
аудандық атқару комитетіиде тіркейтіндігін карастырған.
Локальдык нормативтік актілердің мүндай бекіту нысандарын
жүзеге асырудың тәртібі озгертілген.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 42-бабына сейкес,
кооперативтің жарғысы емес, онын озі мемлекеттік тіркеуден отуге
тиіс. Оның күкық қабілеттілігі әділет органдарында тіркеуден откен
соң пайда болады. Мемлекеттік тіркеу туралы мәліметтер, соның
іш інде коммерциялы қ үйы м дар үшін фирмалык атауы заңды
түлғалардың бірыңғай мемлекеттік регистріне енгізіледі.
Локальдык нормалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету ауыл
шаруашылық органдарымен, сонымен катар мемлекеттік органдармен жүзеге асырылады.
Локальдык нормаларды бүзғаны үшін мемлекеттік органдардың
қүқыктық нормаларын бүзғаны үшін козделетін жауапкершілікті
тудырады, ал бүзылған күкык калпына келтірілуі тиіс.
М ем лекет ауыл шаруащылық кәсіпоры ндары иа локальдык
нормаларды кабылдауға қүкық бере отырып, олардьщ қүкыктық
күшін тани отырып, орындалуын қамтамасыз етеді. Ауыл шаруашылык кәсіпорындарының локальдык нормалары күкықтык нормаларға
жатқьізылады, кажет болған жағдайда мемлекет тарапынан мәжбүрлі
түрде орындаумен камтамасыз етіледі:
38
3
- Т А Р А У
АГРАРЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР
1. Аграрлык құкз>іқтык қатынастардыц түсінігі,
олардыц субъектілері ж one обьектілері
ввв
Құқық қоғамдык катынастарды реттейді, оның нәтижесінде ол
қүқықтық нысанға ие болады, күкықтық катынасқа айналады.
Аграрлық күкыктык катынастар ауыл шаруашылык өнімдерін
ондіру, оңдеу, тарату нәтижесінде пайда болатын, аграрлық қүқыктың немесе басқа күкык салаларының нормаларымен реттелетін
катынастар. Аграрлык күкықтың және онымен байланысты басқа
қүқық салаларының нормаларымен ауыл шаруашылык өндірісімен
айналысатын ауыл шаруашылык коммерциялық және коммерциялык
емес үйымдарын, кәсіпкер-азаматтарды материалдык-техникалық
қамтамасыз ету бойынша, оларға өндірістік-техникалық кызмет
корсету ж әне әлеум еттік қам тамсы з ету бойы нш а қоғамдық
катынастар да реттеледі. Б.Жетпісбаев аграрлык катынастар деп аграрлык кызмет нәтижесінде пайда болатын, өзгеретін, жойылатын
жэне аграрлык күкыктың нормаларымен реттелетін, субъектілері
субъективтік қүқықка және зандық міндеттерге ие және жүзеге
асырылуына мемлекет кепілдік беретін және заңмен қоргалатын
қоғамдык катынастарды түсіндіреді1. Бірақ жоғарыда айтылғанды
ескере отырып, бүл катынастардың тек аграрлық күкықтың ғана емес,
соны мен катар басқа да қүқы к салалары ны ң норм алары мен
реттелетінін көруге болады.
Аграрлык күкыктык қатынастардың субъектілері ауылшаруашылық өнімдерін өндіру, өңдеу, тарату саласында, сонымен катар
оларды өндірістік-техникалык және әлеуметтік камтамасыз ету
саласында қүкыктар мен міндеттерге ие жеке және занды түлғалар.
Аграрлык күкыктык қатынастардын субъектілерінің күрамы
және онын ауыл шаруашылык ондірісіндегі рөлі үнемі өзгеріп
отырды. Олар аграрлык қүкыкпен реттелетін коғамдык катынастар
өзгерген сайын өзгеріп отырды. Әміршілдік-әкімшілік жүйенің
1Жетписбаев Б. Аграрное право Республики Казахстан. Учебник. Алматы:
Дэнекер. 2000. 66-69-беттер.
39
басым кезеңінде колхоздардың рөлі басым болды. 50-60 жылдарда
тың жерлерді игеру кезінде ауылшаруашылық өндірісін үйымдастырудың жаңа нысаны совхоздар пайда болды. Олар тек өздері
өндірген өнімге ғана емес, сонымен катар өздерінің өндірістікшаруашылық кызметтері үшін қажетті (өздеріне бекітіліп берілген
мемлекеттік мүлікке (жерден баска)) меншік иесі болып есептелді.
70 жылдары АӨК, бірлестіктер, фирмалар, ауылшаруашылық
кооперативтері ж әне басқа ауыл шаруашылык ж әне өндірістік
бірлестіктер аграрлық қатынастардың субъектілері ретінде пайда
бола бастады.,
'
Қазақстанда әлі сшақ кезінде 1990 жылдың 21 мамырында
азаматтардың шаруашылык еркіндігі үшін ыңғайлы жағдай туғызу
мақсатында және олардың аграрлық қатынастардың жаңа субъектілері ретіндегі қүқыктары мен заңды мүдделерін қорғау кепілдігі
ретінде “Қазақ ССР-інің шаруа қожалығы туралы” заны қабылданды.
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы жаңа Конституциясының қабылдануымен және елдегі жер және аграрлык реформалардьщ басталуымен тек кана бүрынғы қызмет ететін ауыл шаруаиылық кәсіпорындары мен үйымдардың қүрамына ғана өзгерістер еніп
қойған жоқ, сонымен катар аграрлык қатынастардың жаңа субъектілері - шаруа (фермер) қожалыктары, ауылшаруашылық өндірістік
кооперативтері, ауылшаруашылық серіктестіктері және олардың
ассоциациялары (одақтары), акционерлік қоғамдар пайда болды.
Аграрлық күкықтық қатынастын субъектілері тек қана заңды
түлғалар емес, сонымен катар ауыл ш аруаш ылык қызметімен
айналысатын Қазақстан Республикасының азаматтары да, азаматтығы жоқтар да, шетел азаматтары да болады. Осыған орай агралық
күқықтық қаты насты ң субъектілері озіндік қосалқы шаруашылықпен, бағбандықпен, мал шаруаиылығымен айналысатындар да
болады. Олардың қүқықтық мәртебесі ауыл шаруанылық өндірудегі
олардың рөліне карамастан дүрыс анықталмаған.
Қазақстан Республикасының заңдарымен аграрлык күқықтық
қаты настарды ң субъектілеріне күқықтық қаты насқа қаты суға
мүмкіндік беретін күқық субъектіліктің ерекше заңды күрамы
берілген. Қүкык субъектілік екі элементтен түрады: күкык қабілеттілік және әрекет қаоілеттіліктен.
Азаматтардың күкык кабілеттілігі азаматтық қүкыкқа ие болып,
міндет аткару қабілеті. Ол туған кезден басталып, қайтыс болған
соң тоқтатылады. (ҚР АК-нің 13-бабы).
Азаматтардың әрекет кабілетт)лігі азаматтың өз әрекеттерімен
азаматтық қүқықтарға ие болуға жөне оны жүзеге асыруға, өзі үшін
40
азаматтық міндеттер жасап, оларды орындауға кабілеттілігі. Ол он
сепз жасқа толғаннан кеиін толық колсмшдс паида оолады.
Заң күжаттарында он сегіз жаска жеткенге дейін некелесуге
рүксат етілетін жағдаида, он сегіз жаска гол макан азамат нскеге ту р­
кан кезден бастап толык колемінде әрекет қабілеттілігінс ие боладм.
Егер заң қүжаттарында озгеше белгіленбесс, барлык азамагтардын
әрекет қабілетгілігі тең болады. (ҚР АК-ніц 17-бабы).
Заң күжаттарында козделген рсттер мен тәргіп бойынша болмаса,
ешкімнің де қүқық кабілеттілігі мен әрекет кабілеттілігін шсктеуге
болмайды.
Азаматтардыц қүқық кабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін
шектеудін заң қүжаттарында белгіленген шарттары мен тортібінін
немесе олардыц кәсіпксрлік нс озге дс қызметпен айналысу қүкығының сақталмауы тиісті шектеуді белгілеген мемлекеттік немесе озге
де органның қүжатын жарамсыз деп тануға әкеліп соктырады.
Азаматтын қүқық қабілеттілігінен немесе әрекет кабілеттілігінен
толық немесе ішінара бас тартуы және күкық қабілеттілігін немесе
әрекет қабілеттілігін шектеуге бағытталған баска да мәмілелер
жарамсыз болады, бүған мүндай мәмілелерге заң күжаттарында
рүқсат берілген реттер қосылмайды. (ҚР АК-нің 18-бабы).
Аграрлык катынастардың субъектілері сонымен катар заңды
түлғалар да болады. Меншік, шаруапылық жүргізу немесе жедел
басқару қүқығындағы окшау мүлкі бар және сол мүлікпен оз
міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және
мүліктік емес жеке қүкықтар мен міндеттерге не болып, оларды
жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын
үиым заңды түлға деп танылады.
Заңды түлғаның дербес балансы немесе сметасы болуға тиіс.
Заңды тұлғаның өз атауы жазылған мөрі болады (ҚР АК-нің
33-бабы).
Азаматтық кодекстің 34-бабына сәйкес, өз қызметінің иегізгі
мақсаты ретінде табыс келтіруді көздейтін (коммерциялық ұйым)
не мүндаи максат ретінде паида келтіре алмаитын және алынған таза
табысын катысуиыларына үлестірмейтін (коммерциялық емес үйым)
үйым заңды түлға бола алады.
Коммерциялык үйым болып табылатын заңды түлға мемлекеттік
кәсіпорын, шаруаііылық серіктестік, акционерлік қоғам, ондірістік
кооператив нысандарында ғана күрылуы мүмкін.
Коммерциялык емес үйым болып табылатын заңды түлға мекеме,
қоғамдық бірлестік, акционерлік коғамдар, түтыну кооперативі,
қоғамдық қор, діни бірлестік нысанында және заң күжаттарында
көзделген езге де нысанда күрылуы мүмкін.
41
К о м м е р ц и я л ы қ ем ес ұйы м к ә с іп к е р л ік к ы зм етп ен өзінің
жарғылық мақсаттарына саи келуіне қараи ғана аиналыса алады.
Коммерциялық емес ұйым болып табылатын және мемлекеттік
бюджеттің есебінен ғана ұсталатын заңды тұлға тек кана мемлекеттік
мекеме нысанында қүрылуы мүмкін.
Заңды түлғалар бірлестік қүра алады.
Заңды түлға Аэаматтық кодекстін, заңды түлғалар түрлерінің
әрқаисысы туралы заңның, озге де заң қүжаттары мен қүрылтаи
қүжаттарының негізінде жүмыс істейді.
Заңды түлғаның азаматтык күкыктары болып, өз кызметіне
байланысты міндеттерді Азаматтык кодекске сәйкес мойнына алуы
мүмкін. Мемлекеттік кәсіпорындарды қоспағанда, коммерциялық
ұиымдардың азаматтық құқықтары оолуы және заң актілерінде
немесе кұрылтаи құжаттарында тыиым салыноаған кез келген қызмет
түрін жүзеге асыру үшін қажетті азаматтық міндеттерді атқаруы
мүмкін. Заң актілерінде көзделген жағдайларда белгілі бір қызмет
түрін ж үзеге асырушы заңды түлғалар үшін баска кызметпен
аиналысу мүмкіндіп оолмауы немесе шектелуі мүмкін.
Заңды түлға тізбесі заң актілерінде белгіленетін жекелеген кызмет
түрлерімен лицензия непзінде ғана аиналыса алады.
Заңды түлғаның күкық кабілеттілігі ол күрылған кезде пайда
болып, оны тарату аякталған кезде токтатылады. Айиалысу үшін
лицензия алу қажет болатын кызмет саласында заңды түлғаныц
қүкық каошеттілігі сондаи лицензияны алған кезден оастап паида
болып, ол қайтарып алынған, оның қолданылу мерзімі өткен немесе
заң күжаттарында белгіленген тәртіппен жарамсыз деп танылған
кезде токтатылады.
«
ibj; iir.y f
Коммерциялық емес үйым болып табылатын және мемлекеттік
бюджеттің есебінен ғана үсталатын заңды түлғанын (мемлекеттік
м екем е) күкык қ аб іл еттіл ігі осы К одекспен ж ән е Қ азақстан
Республнкасынын өзге де заң актілерімен белгіленеді (ҚР АК-ніц
35-бабы).
Занды түлғанын күкык субъектілігі жеке түлғалардың күкық
субъектілігіне Караганда арнайы және осы үйымның жаргысында
бекітілген қьізметтің максаты және міндетімен аныкталады, сол
себептен әр үйымнын күкык субъектілігі озіне ғана тән, арнайы
болады.
Аграрлык күкыктык катынастар тек субъектілерінің озгешелігімен ғама ерекшеленбейді, сонымен катар арнайы объектілерімен
де ерекшеленеді. Аграрлык күкыктық катынастардың объектілері
аграрлык катынастардың катысуцыларының әрекеті бағытталған
игіліктер.
-, •
*
•
42
•
Аграрлык күкықта қүқықтық реттеудің жалпы объектісі ауыл
шаруаиылык кызметі барысында туындайтын коғамдык қатынастар.
Аграрлык секторда пайда болатын қүқыктық катынастардың сипаты
мен түріне байланысты объектілер мынадай болады:
- материалдык игіліктер (жер, табиғи ресурстар, мүлік, бағалы
заттар жене т.б.);
- субъектілердің әрекеті, тәртібі, әр түрлі кызметтер және оның
нәтижелері;
- рухани иығармашылық өнімдері;
- бағалы қағаздар, ресми күжаттар.
Аграрлык күкыктык қатынастардың объектТсі - пайдалануға
ж әне қорғауға аграрлык қүқықтык қаты настардың қатысушыларының субъективтік күкыктары мен заңды міндеттері бағытталған
нақты игіліктер. Мүліктік қүкықтық қатынастардың объектісі нақты
материалдык күндылықтар болады: ғимаратгар, инвентарь, техника
ж әнет.б.
Аграрлык қүкыктық қатынастардың өзгешелігі аграрлық өндірістің өзгешелігімен байланысты. Бүл озгешелік жерді, ауыл шаруашылық өңдхрісшщ негізп күралы ретінде алуға оаиланысты, оірак мүнда
ауыл шрауашылык мақсатындағы жерлерді пайдалану бойынша
күкықтық қатынастардың объектісі әр уакытта нақты жер учаскесі
болады.
Аграрлык күкықтық каты настарды ң объектісі сипаты мен
пайдалану шектері арнаиы заңдармен анықталған орман, су тоғандары, кең таралған пайдалы қазбалар сияқты баска да табиғи
ресурстар бола алады.
Аграрлык қүқықтык каты настардың объектілерінің ішінде
манызды орынға жануарлар ие. Мал шаруашылығы ауыл шаруаиылығы өндірісінің негізгі салаларының бірі, сондыктан жануарларға
оаиланысты қатынастар аграрлык құкықтык катынастардың манызды
күрамдас бөлігі болып табьілады.
Аграрлык күкыктык катынастардың обьектілері баска күкык
салаларында орын алмайтын ерскшсліктсрге де не. Оларға жаца ауыл
шаруашылык кәсіпорындарының мүлкін - жерді, мүліктік үлестерді,
пайларды жатқызуға болады.
Аграрлык қүкыктық қатынастардың өзінше объектілеріне астык
шаруашылығын, омарташылықты ж әне мал шаруашылығынын
селекциялык жетістіктерін жатқызуға болады. Аграрлык күкыктык
катынастардың аталған объектілері осы қатынастардың ерекшелігін,
кайталанбастығын корсетсді. Бүл объектілер, сонымен катар афарлык
күкьпсгық қатынастардыц табиғи факторларға тәуелділігін корсетеді.
43
Бірақ бұл катынастар тек аграрлық қүқықпен ғана реттелмейді.
Ауыл шаруашылык коммерциялық үйымдарының қатынастары
“көлденеңінен” азаматтық күқықтын нормаларымен реттеледі.
“Тігінен” әкімшілік қүқықтың нормаларымен реттеледі. Ал аграрлык
қүқык бүл катынастарды ауыл шаруаиылык өнімдерін ондіру, өндеу,
тарату бойынша органикалық синтез ретінде “көлденеңінен” де,
“тігінен” де реттейді. •
*,
2. Ішкі аграрлық құқықтық катынастар,
олардың түрлері
Жалпы аграрлық қүқықтық катынастар қатынастардың бірыңғай
органикалық кешенін қүрайды. Бірақ бүл бірліктің ішінде ауыл
ш аруаш ылык өнімін өндіру, бөлу, айы рбастау ж әне түтыну
барысында пайда болатын, күкық нормаларымен реттелген накты
аграрлық қатынастардың сипатымен және мазмүнымен анықталатын
айырмашылықтары болады1.
Аграрлық күкықтық катынастар пайда болу саласына байла­
нысты олар екі үлкен топқа бөлінеді: ішкі шаруашылык және сыртқы
шаруашылық. Бүл қаты настар мазмүнына, оларды реттейтін
нормативтік актілердің сипатына, реттеудің әдісіне байланысты
ажыратылады. Ауыл шаруашылык күрылымдарының сыртқы
қатынастары мемлекеттік биліктің қүзыретті органдарымен қабылданған нормативтік қүқықтық актілермен реттелсе, ауыл шаруаиылық коммерциялық үйымдарының ішінде пайда болатын катынастар
негізінен шаруаііылық ішілік органдардың актілерімен реттеледі.
Іш кі а гр а р л ы қ қ ү қы қ ты қ к а т ы н а с т а р , о л ард ы ц түрлері,
қүры лы сы .
Ішкі аграрлы к күқы қты қ каты настар дегенім із аграрлы қ
қүқықтың нормаларымен реттелген және бір ауыл шаруашылык
кәсіпорынының ішінде болатын қоғамдык ауыл шаруашылык
қатынастары. Бүл катынастарды басқаша “ ішкі шаруашылык
қүқықтық катынастар” деп атауға болады.
Ішкі аграрлык катынастар эр уакытта шаруаііылық субъектісінің
түріне қарамастан нақты ауыл шаруашылык үйымына мүшелікке
негізделеді. Ішкі аграрлық қатынастардың тағы бір ерекшелігі
олардың еңбек шартының негізінде пайда болатындығында немесе
нақты ауыл шаруашылық қүрылымының ішінде болатын үйым1Аграрное право: Учебник для Вузов.*/ Под ред. Быстрова Г.Е. и Козыря М.И.
М.: Юристь. 1998. 79-бет.
44
дастыру-басқару қызметінің барысында мүлікті, жерді пайдалануды
үйымдастыру барысында пай да болатындығында.
Ішкі аграрлық қатынастар төмендегі жағдайларға байланысты
туындайды:
- ауыл шаруашылық үйымының оның еңбек үжымы мүшелерімен
қарым-қатынасынан;
- ауыл шаруашылық үйымының үжым мүшелерінің өзара қарымқатынасынан;
- ауыл шаруашылық үйымының өзінің қүрамдас бөліктерімен
(фермалар, бригадалар, цехтар) қарым-қатынасынан.
Ауыл шаруашылық қүрылымдарының ішкі қатынастары салалық
белгілері бойынша мынадай топтарға бөлінеді: еңбек, мүліктік,
үйымдастыру-басқарушылық, қаржылық және басқа.
Аграрлык қатынастарды осылайша бөлу заң жағынан алғанда
ерекше мәнге ие. Аграрлык катынастардың ерекше тобын жер
қатынастары алады. Жер аграрлык қатынастардың манызды объектісі
бола түрып, ауыл шаруаиылык өндірісінде ерекше орынға ие. Жер
қатынастары аграрлык қатынастардың ерекшелігін және ауыл
шаруаиылық коммерциялық және коммерциялық емес үиымдардың
қүкықтық мәртебесін айқындайды. Жердің шектеулілігі, қозғалмайтындығы, өнім беретіндігі, аграрлык катынастардың субъектілерінің қүқықтық жағдаиына және аграрлык қатынастардың
реттелуіне ықпал етеді.
Жер катынастары, соның ішінде ауыл шаруашылык коммерциялык үйымдарының жер қатынастары жер қүқығымен реттеледі.
Аграрлык қүкықтың нормалары ауыл шаруашылық өндірісінде
пайдаланылатын жерге байланысты қатынастарды ғана реттейді.
Осыған орай жер қүқығында жерлердің толығымен алғанда қүкыктык
жағдайы қаралса, ал аграрлык күкықтың нормалары ауыл шаруашылык коммерциялық үиымдарының осы жерлерді үтымды паидалану
бойынша қүқықтары мен міндеттерін анықтайды.
Бүл қатынастар тек аграрлык және жер қүқықтарымен ғана емес,
сонымен катар азаматтык күкыктың нормаларымен де реттеледі,
дәлірек аитқанда жерге меншік күкығына, жерді сату-сатып алуга,
жерді жалға беруге катысты бөлігінде. Жер қатынастарын осылайша
күқықтык реттеу күкық салаларының қүқықтык реттеу шектерін
анықтауды талап етеді.
Ауыл ш аруаш ы лы к ком м ерциялы қ үйы м дары ны ң еңбек
катынастары тек аграрлык күкықтың нормаларымен ғана емес,
сонымен бірге еңбек заңдарымен де реттеледі. Мысалы, ауыл
шаруашылык өндірістік кооперативтерінің мүшелерінің еңбегі
негізінен аграрлык күкықтың нормаларымен реттеледі, яғни
45
кооперативтің жарғысымен, кооператив ішіндегі баскару органдары ны ң актілерім ен. Ал еңбек заңдары бұл қаты настарға ол
ұйымдардың мүшелерінің еңбекке деген қүқыктарын корғаудың
Қазақст
туралы Заны Қазақстан
негізделеді және еңбек заңынан, нормалары еңбек туралы зацнан
томен емес жекелеғен еңбеккерлер санатының еңбек қатынастарын
реттейтін басқа да нормативтік-қүқықтық актілерден түрады. 4-бап
еңбек саласы н д ағы кем сіту ге ты йы м салады . 5-б ап қа сәй к ес
еңоеккердщ қүкыктарын кемсітетін жағдаиларда жасалған еңоек
шарты заңсьіз болып табылады.
Ауыл шаруашылыК кәсіпорындарының ішінде пайда болатын
еңбек қатынастары өзінің сипаты мен мазмүнына байланысты келесі
түрлерге бөлінеді:
•
6
1) еңбекті үйымдастыру саласындағы катынастар;
2) еңбек тәртібін сақтау бойынша катынастар;
3) еңбекке ақы төлеу саласындағы қатынастар;
4)еңбекті қорғау ж ән е техника қауіпсіздігі мен өндірістік
санитария бойынша ережелерді сақтау саласындағы катынастар.
Бүл қатынастардың барлығы еңбек шартына негізделіп, еңбек
қүқы ғы н о р м а л а р ы м е н р е т т е л е д і н ем есе ауы л ш аруаш ы лы к
кооперативтерінде немесе баска да ауыл ш аруаш ы лы к кәсіпорындарында мүшелікке негізделеді. Ауыл шаруашылығындағы
еңбек катынастары аграрлык қүкыктың нормаларымен реттеліп,
анықталады.
Осыған орай, ауыл шаруаиылық коммерциялык үйымдарының
ішінде пайда болатын жер ж әне еңбек катынастары аграрлы к
күқықтың пәнінщ арнаиы оөлімін қүраиды.
Егер жер және еңбек катынастары ішкі аграрлык қатынастардың
ерекшелігін корсетсе, онда олардың негізін мүліктік катынастар
күраиды.
Мүліктік катынастар озініц қүқықтық табиғатына және сипатына
қарай мынадай түрлерге бөлінеді:
1) ауы л ш ар у аш ы л ы к ө н д ір ісін д е м енш ік қ аты н астар ы н а
байланысты туындайтын;
2) ауыл шаруашылык кәсіпорындарымен және олардың ішкі
өндірістік бөлімшелерінің арасында пайда болатын;
3) ауыл шаруашылык кәсіпорындарымен және өзіндік косалқы
шаруаиылық жүргізуші азаматтар арасында туындайтын;
4) деликтілік ішкі мүліктік қүқықтық катынастар.
М үліктік қаты настардың ішірде мацызды орынға меншікке
байланысты туындайтын катынастар ие.
46
Бүл катынастар тек шаруашылык ішілік катынастар ретінде емес,
сонымен бірге сырткы катынастарда да өз дамуын тапкан.
Ш аруаш ы лы к іш індегі ондірістік бөлім ш елердің қызметі
бөііімшелер мен ауыл шаруашылык коммерциялық үйымдарының
арасында жасалатын шарт негізінде жүзеге асырылады. Ол шарттар
жүмыс орындауға, кызмет көрсетуге байланысты болуы мүмкін,
мысалы, материалдық-техникалық қамтамасыз етуге байланысты,
ауыл шаруашылык өнімдерін таратуға байланысты.
Ішкі аграрлык қатынастардың ішінде ерекше орынға үйымдастыру-баскару катынастары ие.
А грарлы к сектордағы үйы м дасты ру-басқару катынастары
бірнеше күқык салаларының нормаларымен реттеледі. Мысалы,
аграрлык және әкімшілік. Бірак әкімшілік қүқықтың нормалары ауыл
шаруаиылық коммерциялық және коммерциялык емес үиымдардың
сыртқы үйымдастыру-басқару қатынастарын реттейді, ал ішкі
үйымдастыру-басқару катынастарын аграрлық қүқық реттейді.
Ауыл ш аруаш ы лы к өндірістік кооперативтерінің басқару
органдарынын қүзыретін және олардың шешім кабылдау тәртібі
заңдармен және кооперативтің жаргысымен анықталады.
Қазақстан Республикасынын Азаматтык Кодексінің 99-бабына
сәйкес ондірістік кооперативтің жоғарғы басқару органы оның
мүшелерінін жалпы жиналысы болып табылады. 1995 жылғы 05
қазандағы “Өндірістік кооператив туралы” Заңға сәйкес 100-ден
артық мүшелері оар кооперативте оның күрылтаи күжаттарымен
жоғарғы органның кызметін өкілеттілер жиналысына беруге болады.
К оо п ер ати в м ү ш ел ер ін ің ж алпы ж и н ал ы сы н ы ң ерекш е
қүзыретіне мыналар жатады:
1) кооператив жарғысын өзгерту;
2) кооператив қызметінің негізгі бағыттарын анықтау;
3) атқарушы, тексеруші органдарды және кадағалау кеңесін күру
мен олардын мүшелерін кері шақырып алу;
4) кооператив қорлары мен резервтерінің түрлері мен мөлшерін
және оларды пайдалану бағыттарын бекіту;
5) ішкі еңбек тәртібін қабылдау және өзгерту;
6) кооперативтің лауазымды түлғаларының, оның мүшелерінің
(Т
және жүмысшыларынын еңоегіне акы төлеу ооиынша ережелерді
және баска да актілерді кабылдау және өзгерту;
7) кооперативтің филиалдары мен окілдіктерін, шаруашылык
серіктестіктердін мекемелерін қүру және оларға қатысуиы ретінде
кіру;
8) қосымша пайлық жарналар енгізу туралы мәселелерді шешу;
9) кооператив мүшелігіне алу және одан иығару;
47
10) кооперативтің жылдық есебін және бухгалтсрлік балансын
бекіту, оның кірістері мен иығыстарын бөлу;
11) кооперативті кайта құру және тарату туралы шешу;
12) тексеру комиссиясының есебін бекіту;
13) кооператив басқармасының (кооператив торағасының) есебін
ТЫҢДау.
£]
і
?,
Ж алпы ж иналыстың ерекше кұзыретіне заң құжаттары мен
кұрылтай құжаттарында баска мәселелерді шешуді де жатқызуы
мүмкін. Ж алпы ж иналы сты ң немесе кооперативтің қадағалау
кеңесінің ерекше құзыретіне жаткызылған мәселелерді олар кооперативтің атқарушы органдарының шешуіне оере алмаиды.
Ж алпы ж и н ал ы с ш еш ім дер қ аб ы л д аған кезде кооп ерати в
мүш есінің әрқайсы сы ны ң пайының мөлш еріне карамастан бір
дауысы болады.
Ж алпы жиналыс, егер оған кооператив мүш елерінің немесе
олардың сеніп тапсырған түлғаларының жартысынан көбі қатысса
ғана заңды болады.
Жалпы жиналыстың шешімі, егер оның мүшелерінің немесе
олардың сеніп тапсырған түлғаларының жартысынан көоі дауыс
берсе қабылданған болып есептеледі.
>
Кооператив жарғысын өзгерту, кооперативтің филиалдары мен
өкілдіктерін, шаруаиылық серіктестіктердің мекемелерін қүру және
оларға қатысушы ретінде кіру, қосымша пайлық жарналар енгізу
туралы мәселелерді шешу, кооператив мүшелігіне алу және одан
иығару, кооперативтің жылдық есебін және бухгалтерлік балансын
бекіту, оның кірістері мен нығыстарын болу бойынша шешімдер
кооперативтің жалпы мүшелерінің үштен екі бөлігінен кем емес
дауыс берсе ғана қабылданған болып есептеледі.
Кооперативті шаруашылык серіктестікке өзгерту нысанында
қайта күру барлық мүшелерінің шешімімен жүзеге асырылады.
Өндірістік кооперативте кооперативтің атқарушы органдарының
қызметіне бақылау жасауды жүзеге асыратын кадағалау кеңесі
қүрылуы мүмкін. Қадағалау кеңесі мүшелерінің өндірістік коопера­
тив атынан әрекет жасауға қүкығы жоқ.
Б а с қ а р м а ж ә н е о н ы ң т о р а ға с ы к о о п е р а т и в т ің атқ ар у ш ы
органдары болып табылады. Олар кооператив кызметіне күнделікті
баснылықты жүзеге асырады және кадағалау кеңесі мен кооператив
мүшелерінщ жалпы жиналысына есеп оереді.
Тек кооператив мүшелері ғана кадағалау кеңесі мен ондірістік
кооператив басқармасының мүшесі бола алады. Кооператив мүшесі
бір мезгілде кадағалау кеңесінің мүшесі және баскарма мүшесі бола
алмайды.
4
£ •
48
Кооперативте оның атқарушы органының қаржылык қызметіне
бақылауды жүзеге асыратын тексеру комиссиясы қүрылуы мүмкін.
Тексеру комиссиясына тек кооператив мүшелері мүше бола алады.
Тексеру ком иссиясы ны ң мүш елері қадағалау кеңесінің ж әне
атқаруііы органның мүшесі бола алмайды.
Кооперативтің атқарушы органы басқарма және оның төрағасы
болады.
Кооперативтің баскармасын оның төрағасы басқарады, ол
басқарма мүшелерінін жалпы жиналысымен сайланады.
20-дан коп емес мүшелері бар кооперативте баскарманың
қызметін кооператив төрағасы жүзеге асыра алады.
А уы л ш ар у аш ы л ы к к о м м ер ц и я л ы к ү й ы м д ар ы н ы ң ішкі
каты настары өсімдік шаруашылығы ж ән е мал шаруашылығы
саласындағы катынастарға оөлінуі мүмкін, ал олар астык шаруаиылығы, көкөніс шаруашылығы деп бөліне алады.
3. Сыртқы аграрлық құқықтық катынастар,
олардың түрлері
Сыртқы аграрлық қүқықтық катынастар дегеніміз ауыл шаруа­
шылык коммерциялык үйымдарының, олардың бірлестіктерімен
ж әне ауыл шаруашылык өндірісінің басқа қатысушыларының
арасындағы қатынастардың жиынтығы.
Бірақ аграрлык қүқықтық қатынастарға ауыл шаруашылык
өндірісінің қатысуш ыларының барлық сыртқы қаты настары н
жатқызуға болмайды. Өйткені олар ец алдымен азаматтық қүқықтық
әкімшілік қүқықтың нормаларымен реттеледі.
Сырткы аграрлық қүқықтык катынастар сипаты мен мазмүны
бойынша келесі түрлерге бөлінеді:
1) ауыл шаруаиылық өндірісінің қатысушыларының қозғалатын
ж ән е қ о зғал м ай ты н мүд_ікке м енш ік қүқы ғы н ж үзеге асы ру
саласындағы катынастар;
2) шарттық;
3) салықтық;
4) деликтілік қатынастар;
Сыртқы аграрлык күкықтык катынастардың ішінде маңызды
орынға меншік күкығына байланысты катынастар ие.
Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке қатысты өз қалауы бойынша
кез келген әрекеттер жасауға, соның ішінде бүл мүлікті басқа адамдардың меншігіне беріп, иелігінен иығаруға, өзі меншік иесі болып
кала отырып, оларға мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету
4— 1530
49
жоніндегі оз өкілеттігін тапсыруға, мүлікті кепілге беруге және оған
басқа да эдістермен ауыртпалык түсіруге, оларға озгеше түрде билік
етуге күкылы. Осы жоне баска да меншік иесінің барлык қүкыктарына ауыл шаруашылык оидірісінің барлык катысушылары ие.
Ауыл шаруашылык кәсіпорындарының шаруашылык-өндірістік
байланыстары шарт негізінде жүзеге асырылады. Бірак ауыл шаруаиылығына қатысы бар ғана шарттар сырткы аграрлык катынастарға
негіз болады. Олар жерді жалға беру немесе алу, мемлекеттік сатып
алу, ауыл шаруашылык өнімдерін тапсыру шарттары, агрохимиялык камтамасыз етуге шарттар ж эне т.б.
А уы л ш а р у а ш ы л ы к к ом м ер ц и н л ы к үй ы м д ар ы н ы ц мүліктік
к аты и астар ы н к ү к ы к г ы қ реттеу.
азаматтык
аиы п
реттелуі
аруашылык
саласында гана пайда болды деу дүрыс емес. Оның копшілік молшері
ауыл ш аруаш ы лы к кәсіпоры н дары н ы ң ж эне баска ш аруаш ылықтардың мемлекетпен, жеке кәсіпкерлермен экономикалык карымқатынастары барысында пайда болады.
Сыртқы аграрлык қатынастардың келесі түрі салықтық және оған
теңестірілген катынастар.
Салықтық аграрлык қатынастарға жерді пайдаланған үшін жер
салығын төлеу, жалға алу ақысын төлеу жатады. Ж ер салығы
мөлшері, оны төлеу тәртібі мен мерзімі, жерді жалга алу ақысының
мөлшерін белгілеу тәртібі мен шектері заңдармен анықталады.
Жерге меншік иелері жыл сайын салық төлеп отырады. Салык
мөлшері жердің сапасына, молшеріне, ауданына, орналасқан жеріне,
қүрамына байланысты болады.
'"
, :
Ауыл ш аруаш ылык кәсіпорындары мен ауыл ш аруашылык
о н д ір іс ін щ б а ск а да қ аты су ш ы л ар ы н ы ң сы рткы д е л и к т іл ік
қатынастары оларга баска түлғалардың зиян келтіруі барысында
туындайды жэне ол азаматтык заңдармен реттелеДі.
құқықтық қатынастарді
ж эне жойы лу негіздері
Аграрлык құқықтық қатынастардың пайда болу жэне жойылу
негіздері заңдық факт болып табылады. Азаматтык қүкыктар мен
міндеттер заңцарда көзделген н е ф дерден, сондай-ак азаматтар мен
занды түлғалардыңэрекеттерінен пайда болады, өйткені ол эрекеттер
50
азаматтық заңдарда көрсетілмегенімен, олардыц жалпы негіздері мен
мәніне байланысты азаматтық қүкықтар мен міндеттерді туғызады.
Осыған сәйкес азаматтық қүқыктар мен міндеттер:
1) заңдарда көзделген шарттар мен өзге де мәмілелерден, сондайак заңдарда кезделмегенімен, оларға қайиы келмейтін мәмілелерден;
2) зандарға сәйкес азаматтық-қүқықтық жағдайларды туғызатын
әкімшілік қүжаттардан;
3) азаматтық қүкықтар мен міндеттер белгілеген сот шешімінен;
4) заң қүжаттарында тыйым салынбаған негіздер бойынша
мүлікті жасау немесе иемдену нәтижесінде;
5) өнертабыстар, онеркәсіптік үлгілер, ғылым^әдебиет пен онер
шығармаларын және санаткерлік қызметтің озге де нәтнжелерін
жасау нәтижесінде;
6) басқа жаққа зиян келтіру салдарына, сол сияқты басқа жақ
есебінен мүлікті негізсіз сатып алу немесе жинау (негізсіз баю)
салдарынан;
7) азаматтар мен заңды түлғалардың озге де әрекеттері салда­
рынан;
8) заң азаматтық-қүқықтық жағдайлар басталуын байланыстыратын оқиғалар салдарынан панда болады.
Б. Ж етпісбаев заңдық фактілерді түрлерге белуге коптеген
негіздер эсер етеді деп корсетеді. Осыған орай заңдық фактілердің
мынадай түрлерін көрсетуге болады:
Қүкық тудыратын, яғнн аграрлық қүқықтық қатынастардың пайда
болуына әсерін тигізетін. Оған фъючерстік, форвардтық мәмілелер,
келісімшарт жасасу шарты, белгілі бір ауыл шаруаиылық жүмыстарын орындау кезеңіне еңбек шартын жасау және т.б. жатады.
Қүкық озгертетін, яғни қүқықтық қатынастарды озгертетін
фактілер. Оған жүмыстан нығуға отініш беру, жүргізуші қүжатын
алу және т.б. жатады, яғни осы сияқты әрекеттер нәтижесінде
күқықтық қатынастар өзгереді.
Қүқық тоқтататы н фактілер, яғнн қүкықтық қатынастарды
толығымен жоятын фактілер. Оған жер учаскесін алып қою, кәсіпорынды тарату, түлғаның кайтыс болуы және т.б. жатады1.
Заңдык фактілер пайда болу сипатына қарай әрекет және оқнғаға
болінеді.
Әрекет дегеніміз адамның еркіне байланысты пайда болатын
заңдык факт. Олар заңды және заңсыз болып болінеді. Заңды, яғни
заңға сәйкес әрекет. Заңсыз, яғни заңға қайшы келетін әрекет. Әрекет
1Жетпісбаев Б.А. Аграрное право Республики Казахстан: Учебник. Алматы:
Дэмекер. 2000. 7 1-72-беттер.
аркылы пайда болатын заңдық фактілерге шарт жасау, нормативтікқұқықтық актілер ііығару жатады. Мысалы, жерді меншік күқығында
беру туралы акт; жер пайдалануға акт; жер учаскесін жалға беруге
шарт жасасу; жерді мүраға калдыру, сыйға тарту жэне т.б.
Оқиға дегеніміз — пайда болуы адамның еркінен тыс болатын
заңдық факт. Оған табиғат апаттары жатады, яғни күрғақиылық, су
тасқыны, жер сілкінісі, орт.
■*
Кейбір жағдайларда аграрлык қүқықтық катынастар туындау
үшін заңдык фактілердің жиынтығы, яғни заңдык күрам керек.
Мысалы, шаруа кожалығын күру үшін тек қана отбасы мүшелерінің
келісімі емес, оған қоса жергілікті аткарушы органдардың жер
учаскесін меншік қүқЫҒында немесе жер пайдалану қүкығында беру
туралы шешімі керек.
'
^ 'г;;
А грарлык күқықтық қаты настарды ң пайда болуы, өзгеруі,
жойылуында манызды орынға меншік қүқығын жүзеге асыруда
заңдармен белгіленген шектеулер ие. Мысалы, сервитут белгілеу,
жер учаскесіне күкыктарды мемлекеттік тіркеу.
Азаматтар мен занды түлғалардың өздеріне берілген қүкыктарды
жүзеге асырудан бас тартуы, заң қүжаттарында көзделген жағдайларды қоспағанда, бүл қүқыктардың тоқтатылуына әкеліп соктырмайды.
Азаматтық қүкықтарды жүзеге асыру баска күкық субъектілерінің қүқы қтары н ж ән е заңдарм ен қорғалаты н м үдделерін
бүзбауға, айналадағы ортаға зиян келтірмеуге тиіс.
Азаматтар мен заңды түлғалар өздеріне берілген қүкыктарды
жүзеге асырған кезде адал, парасатты және әділ әрекет жасап,
заңдардағы талаптарды, коғамның адамгершілік қағидаттарын, ал
кәсіпкерлер бүған коса іскерлік әдептілік ережелерін сақтауға тиіс.
Бүл міндетті шарт арқылы алып тастауға немесе шектеуге
болмайды. Азаматтык күкык катынастарына қатысуиылардың адал,
парасатты және әділ әрекет жасауы козделеді.
Азаматтар мен заңды түлғалардың басқа жакқа зиян келтіруге,
күкықты баска түрлерде қиянат жасап пайдалануға, сондай-ак
күқықты оның мақсатына кайшы келетіндей етіп жүзеге асыруға
бағытталған әрекеттеріне жол берілмейді.
52
4 - Т А РАУ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН
МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ ЖЭНЕ БАСКАРУ
1. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығын
мемлекеттік реттеу жэне басқарудың түсінігі, максаты,
міндеттері жэне негізгі бағыттары
Шетелдердегі ауыл шаруашылығының дамуының әлемдік
тәжірибесі ауыл шаруаиылығын дамытуды мемлекеттік реттеу тек
қажеттілік емес, сонымен бірге заңдылық екенін көрсетті.
Агроөнеркәсіптік өндірісті дамытуды мемлекеттік реттеу
дегеніміз мемлекеттің ауыл шаруаиылығы онімін өндіру, өңдеу және
таратуға, агроөнеркәсіптік ондірісті ондірістік-техникалық
қамтамасыз етуге және материалдық-техникалық камтамасыз етуге,
Агроенеркәсіптік кешендегі кәсіпорындардың шаруашылык
кызметш үиымдастыруға нормативтік актшер чығару жолымен эсер
ету, мемлекеттік билік органдарының ұйымдасқан қызметін жүзеге
асыру және экономикалык өдіс арқылы реттеуді жүзеге асыратын
ауыл шаруашылык органдардың жалпы күзыретін басқару.
Ауыл шаруаиылығын мемлекеттік реттеудің бір кәрінісі ауыл
шаруашылығы ондірісін басқару. Ауыл шаруашылығы өндірісін
оасқару дегеніміз ауыл шаруаиылығы тауар өндірушшігінщ және
барлык ауыл түрғындарының қолайлылығына қол жеткізу үшін
мемлекеттің аграрлық саясатын жүзеге асыруға бағытталған және
мемлекетпен жүргізілетін шарапар кешені1.
Мемлекеттік реттеудің объектілері болып өндірістік-шаруашылық, әлеуметтік жэне олармен байланысты басқа да ауыл
шаруаііылығы кызметі саласындағы аграрлык катынастар.
Мемлекеттік баскару мен мемлекеттік реттеудің арасында
мақсатына байланысты айтарлықтай айырмашылықтар жоқ. Накты
алғанда мемлекеттің экономикалык және басқа процестерге әр түрлі
қатысуы туралы айтылады.
Орталықтандырылған мемлекеттік баскару әмірш ілдікәкімшілдік жүйедегі тоталитарлық мемлекетте болған.
1 Жетписбаев Б.А. Аграрное право Республики Казахстан: Учебник. Алматы:
Дэнекер. 2000. 93-бет.
53
Ауыл шаруаиылығы өндірісін басқаруды үйымдастыру мәселелері Қазақстан Республикасының қазіргі кездегі дамуы үшін озекті
болып отыр.
§{
' цдг ,
* і
Ерекше өзектілік меншік нысанының көптігіне байланысты.
Нарықтық экономика жағдайында ондіріске экономикалық эсер
ету шаралары ғана қажет емес, сонымен қатар әкімшілік реттеу
шаралары да кажет. Нарықтық экономикаға оту кезінде әкімшілік
әдістерді алып тастап, оларды экономикалық әдіспен ауыстыру емес,
екі әдісті де колдану. Бірақ экономикалық әдісті әкімшілік әдістен
басымырақ үстау корінеді.
Осыған орай, агроөнеркәсіптік ондірісті нормативтік-қүкықтық
реттеудің рөлі арта түсуде.
5
s - | | $ І \-.иіда 4ф '
Ғылыми әдебиеттерде мемлекеттік басқарудың түсінігіне әр түрлі
козқарастар бар. Мысалы, О.С. Колбасов экологиялық жүйені баскаруга байланысты, мемлекеттік басқару деп — накты мемлекеттік
органдардың үйымдастыру қызметін түсіндіреді1; Ю.С. Шемшученко, басқару деп — баскаруііы жүйенің (басқару субъектісінің)
басқару жүйесіне (баскару объектісіне) эсер ету туралы ілім деп
түсіндіреді2; Г.В. Атаманчук мемлекеттің қоғамдық жүйеге ғылыми
негізді, жоспарлы, үздіксіз, биліктік эсер етуі деп түсіндіреді3.
Бүл анықтамалар бүрынғы б ізд ің м ем л ек етім ізде болған
әміршілдік-әкімшілдік жүиеге сәикес келеді.
Кэп ғалымдардың ойынша, бүл мәселені тау-кен қүкығына
катысты талдаған Н.Б. Мухитдиновтың козкарасы дүрыс. Ол мемлекеттің басқарушылык белсенділігін анықтау үшін “эсер ету” деген
терминнен кеңірек “атқарушылық билік ету қызметі” деген терминді
қолданған дүрыс деп ойлайды. Оның дәлелі баскару тек қоғамдық
катынастардың қатысуиыларының эсер ету ғана емес, сонымен
олардың арасындағы байланысты реттейді деген ойға негізделген4.
Экономиканың аграрлык секторын мемлекеттік реттеу және
Қазақст
Қа
жылдарга мемлекеттік ауыл шаруашылык азық-түлік бағдарламасында” анықталған максаттар мен міндеттерге тікелей байла­
нысты. Онда мемлекеттік ауыл шаруашылык азық-түлік бағдарламасының негізгі мақсаты - агроонеркәсіптік кешеннің үтымды
Л
Ш
т
а
а
'Колбасов О.С. Экология: политика - право. М. 1976. 176-бет.
2Шемшученко Ю. С. Государетвенное управление охраной окружающей среды в
СССР. Автореферат доктр. дисс., Киев. 1978. 10-бет.
’Атаманчук Г.В. Сущность советского государственного управления. М. 1980.
24-бет.
^
'Мухитдинов Н.Б. Основы горного права. Алма-Ата. 1983. 153-бет.
54
жүйесін күру және бәсеке қабілетті өнім ондіруге негізделген
Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету деп
көрсетілген.
Бағдарламадағы мақсаттарға жету үшін келесі міндеттерді
орындау керек:
- елдің азық-түлік кауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- агробизнестің үтымды жүйесін қүру;
- ауыл шаруашылығы өнімін сату мөлшерін арттыру және оның
ішкі және сыртқы нарықта өңделуін арттыру;
- ауыл шаруашылығы өндірісін мемлекеттік қолдау шараларын
артгыру.
•*
Ауыл шаруачылығы азық-түлік бағдарламасының үтымдылығын
бағалау үшін агроөнеркәсіптік кешеннің сапалық жағдайын
анықтайтын критерийлер жүйесі пайдаланылады.
Агроонеркәсіптік кешенде шешілуге тиісті міндеттер Қазақстан
Республикасының Президентімен 2005 жылы 31 қаңтарда өткен
агроөнеркәсіптік кешен сүрақтары бойынша Республикалық жиында
анықталды. Ондай негізгі міндеттер - он.
Бірініиісі. Ауыл шаруаііылығының өңдеуші секторын дамыту,
яғни өнімді қымбат бағаға сатуға мүмкін болатындай етіп өңдеу.
“Агроөнеркәсіптік кешен және ауылдық жерлерді дамытуды
мемлекеттік реттеу туралы” заң шығаруға Парламентке үсыныс
жасау.
Екініиісі. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және өңдеуде
осыған қажетті қызметтерді топтастыруды көбірек пайдалану қажет.
Ең алдымен оны тамақ және гокыма өнеркәсібінде қолдану. Әр
аймақта мамандандырылған топтастыруларды дамыту бойынша
шаралар кешенін жасау және қолдану.
Үіиіншісі. Ауыл шаруашылығы өндірушілерді ақпараттықмаркетингтік кеңестік комек корсетуді кеңейту бойынша жүмыстарды күшейту қажет.
Тортіншісі. Ауыл шаруаиылығы өнімдерінің және оларды өңдеу
сапасының халықаралық стандарттарын енгізу, яғни экологиялық
таза, қазіргі заманға сай технологияларға кошу.
Бесіниіісі. Фермерлер үшін откізу нарығына және кайта өңдеуші
кәсіпорындарға жол ашу.
Алтыншысы. Ауыл шаруашылығын несиелендірудің үтымды
әдістері мен нысандарын оилап таоу.
Жетініиісі. Ауыл шаруашылығы техникасын жаңартуға
бағытталған шаралар кешенін кабылдау. Ауыл шаруашылығында
ецбекті басқару және үйымдастырудын жаңа әдістерінс үйрету
бағдарламаларын жасау және кабылдау.
Сегізіншісі. Ауыл шаруашылығы ғылымын дамытуға артықшылық беру, ауыл шаруашылык ғылыми зерттеулер жүйесін
жетілдіру.
.
Тогызыніиысы. Үлкен жэне орташа ауыл шаруашылык өндіруш ілерінің көптеп пайдалануына қарамастан, жаңадан пайда
болатындарына да дамуға мүмкіншілік беру.
Оныншысы. Ауылдағы мәдени бүқаралық бағыттағы әлеуметтік
инфрақүрылымдарды дамыту қажет. Ауылдағы кәсіпкерлікті дамыту.
Ауыл шаруаиылығын мемлекеттік реттеудің негізгі міндеттері
Қазақстан Республикасы Үкіметінің “Қазақстан Республикасынын
2010 жылға дейшгі ауыл шаруаиылығын дамыту стратегиясы туралы
және 2010 жылға дейін ауыл шаруаііылығы стратегиясын тарату
бойынша піаралардьПі жоспары туралы” қаулысында анықталған.
Онда аграрлык катынастарды мемлекеттік реттеудің негізгі максаты
— шаруашылык субъектілеріне кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, оз
бетінше шаруашылык жасауға, озі ондірген оніміне және одан түскен
кіріске еркін билік етуге мүмкіндік беру.
Аграрлык катынастарды мемлекеттік реттеу кезінде табиғиклиматтық факторлардың әр түрлілігін ескеру қажет. Ауыл шаруаііылығы ондірісін сақтандыру бойынша, ауыл шаруашылык онімі
бағасының түрақсыздығын болдырмауға байланысты шаралар
2. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылыгын
мемлекеттік реттеу қағидалары
Ауыл шаруашылығы саласында мемлекеттік басқару органдарының қызметі мемлекеттің аграрлық саясатын қүрайтыи белгілі бір
бастамалардың негізінде жүзеге асырылады. Мемлекеттің белгілі бір
мақсатқа жетуі үшін ішкі бірлігін, негізгі қүрылымын, мәнін
анықтайтын бастауііы идеялар мемлекеттік басқарудың қағидалары
деп аталады. Мемлекеттік басқарудың қағидалары коғамның
дамуының экономикалық ж ән е әлеуметтік заңдылықтарымен
анықталады және әдетте, олар әрекет етуші заңдарда корсетіледі.
Ауыл шаруаиылығын мемлекеттік басқарудың негізгі қағидалары
Қазақстан Республикасынын Конституциясында ж эне аграрлык
заңдарда көзделген.
Ауыл шаруашылығы саласын мемлекеттік басқару кағидаларының іш інде кейбір ғалымдар әлеуметтік-саяси ж әне үйымдастыруиылық қағидаларды бөліп қарайды1.
Павлович З.А. Государственное управление агропромышленным комплексом.
Киев: Наукова думка. 1984. 56-бет.
56
-
Баска ғалымдар қоғаммен келісушілік және саяси түрақтылық;
барлық халықтың мүддесі үшін экономикалық дамыту; қазақстандык
патриотизм; мемлекеттік өмірдің маңызды сүрақтарын республикалық референдумдарда дауыс бере отырып, демократиялық
әдіспен шешу қағидаларын боліп қарайды1.
Профессор Б.Д. Клюкиннің ойынша, қайта қүру процесінде
мемлекеттік эсер ету қағидалары өзгереді. Ауыл шаруаиылығын
мемлекеттік реттеу қағидалары мынадай болуы керек:
- мемлекет ішінде сыртқы экономикалық және сала аралық
катынастарды ауыл шаруашылығына белгілі жеңілдіктер бекітетін
аграрлык протекционизм қағидасы;
- реттеудің индикативті әдістерін пайдалану;
- әр түрлі деңгейде қабылданатын мақсатты бағдарламалардың
орындалуына бақылаудың негізінде бағдарламалық реттеу қағидасы;
- ауыл шаруаиылығы өндірісін және агроонеркәсіптік кешенді
толығымен басым дамыту;
- ауыл шаруашылығы мен басқа экономиканың салалары
арасындағы экономикалық сәйкестікті қолдау, ауыл шаруаііылығы
еңбеккерлерінің және өнеркәсіп еңбеккерлерінің табыс деңгейін
жақындастыру;
- агроөнеркәсіптік өндіріс саласында отандық тауар ондірушілерді қорғау; мемлекеттік реттеуді экономикалык әдіске басымдык
бере отырып жүзеге асыру;
- ауыл шаруашылык кәсіпорындарының қызметіне мемлекеттік
және басқа да шаруаиылық қүрылымдардың тікелей араласуына жол
бермеу;
- ауыл шаруашылык кәсіпорындарыныңондірістік-шаруашылық
кызметті оз бетінше жүзеге асыруына кепілдік беру, т.б.
Аталған қағидалардың заңдық және конституциялық бекітілуі ең
алдымен әкімшілдік-әміршілдік жүйеден бас тартуды көрсетеді.
3. Ауыл шаруашылыгын басқарудыц нысандары
/кәне әдістері
Заң әдебиеттерінде корсетілген баскару қызметін жүзеге асыру
тәсілі баскарудың нысандары мен әдістерін көрсетеді.
Мемлекеттік баскарудың нысандары үш негізгі түрден көрінеді:
1)
қүқық шыгармашылық - мемлекеттік органдардың басқару
қатынастарын реттеуге бағытталған нормативтік актілер жасауы
және қабылдауы;
'Жеттісбаев Б.А. Аграрное право Республики Казахстан: Учебник. Алматы:
Дэнекер. 2000. 98-99- беттер.
57
2) қуқық қолдануиіылық — нақты әрекеттерді жүзеге асыру
жолымен басқарушылық нормативтік актілерін колдануға бағытталған мемлекеттің қызметі;
3) қүқық қоргауіиы - мемлекеттік нормативтік актілерде корсетілген талаптарды бүзған немесе орындамаған түлғаларға жазалайтын шаралар бойынша мемлекеттің қызметі.
Басқарудың нысандары мен әдістері бірін-бірі толықтырады және
өзара байланысты. Нысан басқарудың мазмүнын көрсетеді және
оасқару процесінде қандаи әрекеттер жасалатындығын анықтаиды;
әдістері - басқару кандай тәсілмен ж үзеге асырылатындығын
анықтайды. ' * *
Қазіргі уақыгга мемЛекеттік баскару әдістері меншік нысанының
көптігін, соған орай субъектілердің көптігін ескереді. Сондықтан
мемлекеттік баскару органдары императивтік әдісті де қолданады.
Бүл әдісте мемлекеттің еркі накты көрсетілген және белгілі бір
тыйым салулар ескерілмеген жағдайда мемлекет тарапынан күштеу
шарасының қолданылатындығын көрсетеді.
Бүл әдістің ерекшелігі тараптардың заң алдындағы теңсіздігін
көрсетеді, яғни тараптар арасындағы қүкықтық байланыс “билікбағыну” қағидасына негізделген. Мемлекеттік билік және баскару
органдары баскару функциясын жүзеге асыру барысында ауыл
шаруашылығына қатысты басымдылықты пайдаланады.
Бүл әдіс негізінен ауыл шаруашылык өндірушілердіи заңдылықты ж ән е тәр тіп ті сақтауына бақылауды ж ү зеге асы руда
пайдаланылады.
Императивтік әдіс, басқаша айтсақ әкімшілік әдіс бақылау
функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органдарға тән. Олар
ауыл шаруашылык мақсатындағы жерлерді пайдалануға бақылау
функциясын орындайтын инспекциялар, санитарлық, ветеринарлык
инспекциялар, салык органдары және т.б.
Ұсыну әдісі, яғни мемлекеттік шешімдерді әр түрлі вариацияда
орындауға мүмкіндік беретін өдіс. Мысалы, жергілікті жердің
ерекшеліктерін ескеру.
v -» * ;
.:М
Мемлекеттік санкциялау әдісі, яғни мемлекеттік емес органның
шешімі оны мемлекетпен мақүлдаған соң зацдық күшке ие болатын
одіс. Мысалы, ауыл шаруашылык түтыну кооперативі немесе баска
заңды түлға оны оділет органдарында мемлекеттік тіркеуден откізген
соң күрылған болып есептеледі.
Рүқсат ету әдісі (қүкықтарды толығымен басқаға тапсыру), яғни
мемлекеттік емес орган өз бетінше озінің барлық “ішкі субъектілеріне” міндетті шешім иығарады. Мысалы, Қазақстан Республикасының Жер кодексінің 64-бабынасәйкес “Жер учаскесініц меншік
иесі оелгілеген тәртіпте ознпң учаскесіндегі қүмды, оатпакты,
58
гравийді жоне басқа кең таралған пайдалы қазбаларды гіайдалануға
кукық берілген”.
Басқару өдістерінің катарына үйымдастыру-тәжірибелік, тіпті
техникалық қызмет әдісін және т.б. занға кайшы келмейтін әдістерді
енгізуге болады. Бүл жерде лауазымды түлғалардын жергілікті
жердегі, кәсіпорындагы жағдаиды ескеруі, кыска іскерлік мәжілістер
өткізу, бүқаралык ақпарат қүралдарында тиімді тәжірибелер туралы
үгіттеу аитылады.
Агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік басқаруда маңызды
орынға экономикалык әдістер ие. Экономикалык реттеу әдісі ауыл
шаруашылык кәсіпоры ндары ны ң он дірістік шаруашылык
қызметтерінің өз бетіншелігін қамтамасыз етеді, яғни аграрлык
кызметті жүзеге асырушы тараптардың экономикалык мүдделі
болуына негізделеді.
Экономикалык механизм өзіне барлык ынталандыру әдістерін
кіргізеді, мысалы, жоспарлау, қаржыландыру, несие беру, салык салу,
материалдык ынталандыру және т.б.
Республикада 1997 жылдан Стратегиялык жоспарлау бойынша
Агенттік кұрылды, ол 2002 жылы Экономика және бюджеттік
жоспарлау министрлігіне қосылуы аркылы қайта қүрылды. Қазақстан
Республикасынын 2001 жылғы 23 каңтардағы “Жергілікті мемлекеттік баскару туралы” Заңында экономикалык және әлеуметтік
оағдарламалардың жоспарларын қүру және оекіту туралы аитылады.
Қазақстан Республикасынын Жер кодексінде жергілікті атқарушы
органдардың жер-шаруашылык күрылымдардың жоспарын
жасайтындығы корсетілген. Республикада қоршаған ортаның
гигиенасы бойынша Үлттық сауықтыру жоспары бекітілген. Қазакстан
Республикасынын Ү кім етінің “2 0 1 0 жылға дейін Қазақстан
11
Республикасынын ауыл шаруашылығын дамыту стратегиясы туралы
Қаулысы бекітілгсн. 2005 жылғы 06 соуірдегі “Ауыл шаруаііылық
министрлігі туралы” ережеде ауыл шаруапылығы министрлігінің
қызметіне стратегиялык жоспарларды жасау кіреді делінген.
Бүл жүйеде ерекше мөнге баға, салык, қаржылық-несиелік
әдістер ие.
%#
мемлекеттік
органдарының жүиесі мен кұқықтық жағдаиы
Қазакстанның ауыл шаруаиылығы елдің экономикалык және
әлеуметтік өмірінде ерекше орын алады және мемлекеттік органдар
түрғысынан мемлекеттік реттеу ж эне баскару арқылы жүзеге
асырылатын ыкпал етудің манызды объектісі болып табылады.
59
Қазақстан Республикасында ауыл шаруаііылығын реттеу және
басқару органдары құзыретіне байланысты төртке бөлінеді:
—жалпы кұзыретті реттеу және басқару органдары (Қазакстан
Республикасы ны ң П арламенті, Қазақстан Республикасы ны ң
Президент аппараты, Үкіметі, маслихаттар, аумақтық атқарушы
органдары);
?- '
Ц арнайы құзыретті басқару органдары (Ауыл шаруаиылығы
министрлігі, оның қүрылымдық болімшелері, ауыл шаруаиылығын
басқарудың аумақтық органдары, мемлекеттік ауыл шаруаиылык
инспекциялары және т.б.);
■ •
—сала аралық қүзьірет органдары;
—қызметтік басқарУ органдары.
Жалпы қүзырет органдарының ауыл шаруашылығын реттеу және
басқару ерекшелігі, олардың осы қызметтерді оз қүзыретіне қатысты
басқа да міндеттермен, яғни экономиканы дамыту, әлеуметтік
саланы, денсаулық сақтау, білім беру және т.б. дамытуды баскару
және т.б. қызметтермен қатар атқаруында болып түр. Осы органдардың шешімдерді Қазақстан Республикасынын барлық аумағына,
сондай осы аумақта жергіліктендірілген және жалпы қүзыретті
органдар юрисдикциясы аумағы шегінде орналасқан барлық жеке
және зақцы түлғаларға таралады.
М емлекеттік реттеуді ж ү зеге асыратын жалпы күзыретті
органдарға Қазақстан Республикасынын Парламенті, зкергілікті
окілді органдары, Қазакстан Республикасынын Президенті және
оның әкімшілігі жатады.
Басқару қызметтерін атқаратын жалпы қүзыретті органдарға
Қазақстан Республикасынын Үкіметі, жергілікті атқару органдары
жатады.
*
,s
’
Жалпы қүзыретті мемлекеттік органдар ж үйесін таңдауда
маңызды мәселе мынадай: бүл процеске өкімді органдар қатыса ма?
Билікті бөлу қағидасына сәйкес мемлекеттік басқару атқарушы
органдарға жүктеледі, сонымен бірге өкілді органдар ауыл шаруа­
шылык қатынастарын реттеуде манызды рол атқарады. Парламент
Республика Конституциясын, заңдарын, кодекстерін жэне баска да
шешімдерді кабылдайтын заң нығарупы орган болып табылады.
Парламент қабылдаган нормативтік актілер мемлекеттік аграрлык
саясатты анықтайды, табиғи ресурстарға меншік нысанын бекітеді.
Ол сондай-ак экономикалык омірдің манызды мәселелерін шешеді,
республикалы қ б ю д ж ет т і б ек іт ед і ж ә н е оның оры ндалуы н
бакылайды, Қазақстан Республикасынын акша жүйесін анықтайды.
Парламент Республиканың сот жүйесін калыптастырады. Жоғарғы
Сотты сайлайды жөне томенгі түрған соттардың қапыптасу тәртібін
аныктайды. Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес өкілді
60
билік органдарының жүйесін облыс, аудан, кала аумағында
мәслихаттар-депутаттар жиналысы жалғастырады. Жергілікті өкілді
органдар қүзыреті Қазакстан Республикасы 2001 жылғы 23 қаңтардағы “Жергілікті мемлекеттік баскару туралы” Занында анықталған.
Мәслихат күзыретіне аграрлық саясатқа ықпал ететін манызды
мәселелер кіреді. Олар сәйкес аумақ дамуыныц жоспарларын
экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды бекітеді, жергілікті
бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекітеді, жоспарлардың, бағдарламалардың, жергілікті бюджеттің орындалуын
бақылайды. Жергілікті атқарушы органдар мен үйымдардың ауыл
шаруашылык ондірісі дамуы, ауыл дамуы жағдайы. туралы есептерін
тыңдайды, Қазақстан Республикасынын Жер зандарына сәйкес жер
қатынастарын жүзеге асырады.
Өз қүзыреті шегінде санитария, ветеринария мәселелері, шоп
шабу, мал жайылымы бойынша міндетті ережелер кабылдайды.
Оларды бүзу әкімшілік жауапкершілік туғызады. Ережелер оларды
халықтандырған соң екі аптадан кем емес уақытта күшіне енеді.
Жыл сайын қоршаған ортаны коргау саласында окілетті орган
жасаған есептер негізінде қоршаған ортаны ластау үшін толем
ставкасын бекітеді. Жер, су, орман қатынастарын реттеу саласында
окілді баскару қүзыреті Қазақстан Республикасынын Жер кодексінің
15-бабында, Су кодексінің 28-бабында, Орман кодексінің 14,16баптарында анықталған.
Жер шаруаііылығын баскаруда Қазакстан Республикасынын.
Конституциясына және Қазақстан Республикасынын Президенті
туралы Конституциялық заңьіна сәйкес Қазақстан Республикасы
Президентінің ролі зор. Президенттің ауыл шаруаиылығын реттеуд егі маңызды қы зметтеріне к ел есіл ер ді жатқызуға болады:
Мемлекеттік бағдарламаларды бекіту; Қазақстан Республикасынын
бүкіл аумағына міндетті күші бар жарлықтар (соның ішінде заң күші
бар), қаулылар, бүйрықтар қабылдау, мемлекеттің сыртқы және ішкі
экологиялык саясатының негізгі бағыттарын анықтау, Қазақстан
Республикасы атқару билшнің орталық органдар жүйесін үйымдастыру; коршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалану саласындағы азаматтардың қүкығын қорғау кепілдігі, мемлекеттік және
атқарушы билік органдарының үйлесімді кызметін қамтамасыз ету.
Ауыл шаруашылык қызметін реттеуді Қазақстан Республикасы
Президентінің озі де, оның әкімшілігінің қүрылымы да жүзеге
асырады. Мысалы, Қазакстан Республикасынын Қауіпсіздік кеңесі,
Жергілікті ресурстарды баскару бойынша агенттік және т.б.
Қазакстан Республикасынын Үкіметі басқару органдары жүйесінде оталык орын алады. Қазакстан Республикасы Үкіметі мемлекеттік биліктің атқаруиы органы болып табылады және атқаруны
61
органдардыңбүкіл жүйесін басқарады. Ауыл шаруашылығы өндірісі
саласында басқаруды Республика шегінде жүзеге асырады.
Үкіметтің қүзыреті Қазақстан Республикасынын Конституциясында, Үкімет туралы Конституциялық заңда анықталған.
Үкімет мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын, оны жүзеге
асырудың стратегиялық және тактикалык шараларын, мемлекеттік
бағдарламалар, жоспарлар жасайды. Мысалы, 1990 жылдыц 3 желтоқсанынан шаруа қожалыктарын дамыту және қолдау, 1991-1995
жылдары және 2000 жылдың аяғына дейінгі “Ауыл әлеуметтікэкономикалык даму бағдарламалары. 2010 жылға дейінгі ауыл
шаруашылык стратегиясын жүзеге асыру бойынша шаралардың
жоспары; Қазакстан^Республикасының ауылдық аумақтарын
дамытудың
2 0 0 4 - 2 0 1 0 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасын жүзеге асыру бойынша іс-шаралар жоспары
- Министрліктер, Үкімет қүрамына енбейтін орталық атқарушы
органдарын және жергілікті атқарушы органдардың қызметін басқарады, олардың заңдарды, Қазақстан Республикасынын Президенті
және Үкіметі актілерін орындауды бакылайды;
- Үкімет мемлекеттік меншікті баскаруды үйымдастырады, оны
пайдалану бойынша іс-шаралар жасайды, Қазақстан Республика­
сынын аумағында мемлекеттік меншік қүкығын қорғауды камтамасыз етеді;
’
'
- Табиғи ресурстарды және қоршаған табиғи ортаны үтымды
пайдалануды жоне қорғауды қамтамасыз ету бойынша іс-шаралар
үйымдастырады және жүзеге асырады;
- Қүқьіктық реформаларды жүзеге асыруды қамтамасыз етеді,
азаматтардың күкықтары мен еркіндіктерін қорғау заңдылық пен
қүқықтық тортіпті қамтамасыз ету бойынша іс-шараларды үйымдастырады және жүзеге асырады;
- Сыртқы экономикалык саясатты жүзеге асыру бойынша,
сырткы сауданы дамыту бойынша шаралар үйымдастырады, халыкаралык каржылық үйымдармен қызметтестік және өзара әрекеттестікті жүзеге асырады;
- Конституция, Президент заңдары мен актілері жүктеген басқа
да кызметтер аткарады. Ауыл шаруашылығын баскару органдары
жүйесінде облыстық, аудандык аткару органдары орын алады.
Қазакстан Республикасынын Жергілікті мемлекеттік баскару туралы
2001 жылғы 23 қаңтардағы Заңына сәйкес Қазақстан Республикасы­
нын біртүтас аткарушы органдар ж үйесіне енетін облыстық,
аудандық әкімшілік аткаруиы биліктің жалпы мемлекеттік саясатына
сәйкес аумақты дамыту мүдделері жәие қажеттіліктерімен үйлесімде
жүргізуді қамтамасыз етеді;
- Жергілікті аткарушы орган: мәслихаттың бекітуі үшін облысты,
ауданды дамытудың жоспарларын, экономикалык және әлеуметтік
62
оағдарламаларды, облыстық, аудандық бюджетті үсыиады жене
орындалуын камтамасыз етеді, сондаи-ақ сәикес о к і м ш і л і к аумақтық оірліктің оюджетін орындау туралы ссеоін жасаиды;
- Қазақстаи Республикасыныц Конституциям ьі нормаларын,
зацдарын, Қазақстан Республикасының Президенті жоне Үкіметі
актілерін, орталық және жсргілікті мемлекеттік органдардыц
нормативтік-қүқықтық актілерін орьшдауға әсерін тигізеді;
- Қазақстан Республикасыныц Жер зацдарына сәйкес жср
қатынастарын реттеуді жүзеге асырады;
- оз қүзыреті шегінде қоршаған ортаны қорғау саласында
мемлексттік бакылауды жүзеге асырады, мемлексттік экологиялық
сараптама үйымдастырады, табиғатты қорғау іс-шараларын жүргізеді, таоиғатты паидалануды реттсиді, қоршаған ортаны ластауға
белгілі шектер аясында квоталар бекітсді және баска да окілеттіктерге ие.
Ауыл шаруаиылығын баскарудың арнайы органдары Қазақстан
Республикасыныц Ауыл шаруашылык министрлігі және оның
аумақтық органдары. Министрліктіц қүзыреті Қазақстан Респуб­
ликасы Үкіметінің 2002 жылғы 7 қазандағы Қаулысымен бекітілген
“Қазақстан Республикасыныц Ауыл шаруашылығы министрлігі
туралы” ережеде анықталған. Оған сәйкес министрлік Қазақстан
Республикасыныц ауыл, орман, балық, ацнылық шаруаиылықтарын,
ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, су ресурстарын, осімдік және
жануарлар әлемін басқару, ауылдық аумақтарды, ауыл шаруаіхылык
машина жасау, ветеринария, фитосанитария, асыл түқымды мал
шаруашылығында, суландыру, ирригация жэне дренаж салаларын
баскарудыц, сондай-ак мемлекеттік саясатты, үйымдастыру мен
жүзеге асырудын зац шегінде салааралык үйлестіреді, мемлекеттіц
астық ресурстарын баскаруды жүзеге асырады.
Министрлік зацмен бекіткен тәртіп бойынша келесі кызметтерді
жүзеге асырады:
- мемлекеттің жер, орман, балық, ациылық, су шаруашылығы,
тамак өнімдерін ендіру, соныц ішінде сусындар, темекі, тері бүйымдары, макта талшыктары >ЙӘне жүн өңдеу, ерекше корғалатын табиғи
аумақтар және ауыл шаруанылық ғылымы, ауыл халқын үтымды
орналастыру мәселелері бойынша аграрлык және аймақтық саясатты,
стратегиялык жоспарларды, басым және басқа да мемлекеттік
бағдарламаларды жасап, жүзеге асыруға және үйлестіруге катысады;
- ауыл шаруашылығы, ауыл шаруаиылығы ғылымы саласында
мемлекеттің аграрлык және аимактық саясатын, стратегиялық
жоспарларын, басымдықты және өзге де мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге, іске асыруға және үилестіруге қатысады;
ауыл шаруаиылығы онімдерін өндіруде және алғашкы өңдеуде
түрақтандыру мен арттыру, ауыл шаруашылығы машиналарын
олардың
к*
63
жасауды дамыту жөіпндегі шаралардыц кешенін жэне астык
рыногын реттеуді жүзеге асырады;
- ауыл шаруаііылығы секторы үшін қаржы-несие және салык
саясатын қалыптастыруға қатысады;
- мемлекетаралық экономикалық байланыстардың басымдықты
бағыттарын әзірлеуге қатысады, инвестицияларды ауыл шаруашылығына, мал дәрігерлігі, фитосанитария, мелиорация, суландыру
ж әне кәріз, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, ауыл
шаруашылығы шикізаттары мен онімдерін алғашқы оңдеу салаларына тартуға және пайдалануға жәрдемдеседі;
- ауыл шаруашылығы, мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл
түқымды мал иъаруашьілығы, түқым шаруашылығы, мемлекеттік
астық ресурстарын басқару, мелиорация, суландыру және кәріз, ауыл
шаруашылығы ғылымы, аймақтық даму, ауыл шаруашылығы
машиналарын жасау және ауыл шаруашылығы шикізаттары мен
онімдерін алғашқы оңдеу және астық қолхаттарының айналымы
мәселелері жөнінде заң, өзге де нормативтік қүқықтық актілердің
жобаларын, сондай-ақ астық сапасы мемлекеттік стандарттарының
жобаларын әзірлейді;
- эпизоотияға қарсы іс-шараларды, ауыл шаруаііылығы дақылдарын зиянкестерден, аурулардан қорғау Республиканың аумағын
жануарлардың аса қауіпті жүқпалы ауруларыньщ ауыл шаруашылығы осімдіктерінің зиянкестері мен ауруларының әкелінуінен
қорғау жоніндегі іс-шараларды, жануар және өсімдік тегінен иыққан
азық-түлікке, шикізатқа мал дәрігерлік-санитарлық және фитосанитарлық сараптама жүргізуді үйымдастырады;
- облыстарды, Астана және Алматы қалаларын әлеуметтікэкономикалық дамыту жоспарларын оз қүзыреті шегінде келіседі;
- елді мекендердің, жекелеген аймақтардың экономикалық
перспективалығын анықтау үшін негізгі өлшемдерді әзірлейді;
- бюджет қаражаты, мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген
қарыздар есебінен қаржыландырылатын агроөнеркәсіп кешені
саласындағы инвестициялық жобаларға қорытындылар береді;
- ауыл шаруашылығы ғылымы саласындағы мемлекеттік
саясатты өз қүзыретінің шегінде іске асырады;
- аймақтық саясатты іске асыруда мемлекеттік органдарға көмек
көрсетеді;
■
- мемлекеттің аймақтық саясатын іске асыру бойынша және
министрліктің оз қүзыретін іске асыруы жоніндегі озге де шараларды
әзірлеу бойынша үсыныстар енгізеді;
- елдің басқа аймақтарынан және елді мекендерінен экономикалық перспективалы аймақтар мен елді мекендерге қоныс аударуы
ынталандыруға жататын адамдар санын келіседі;
64
— мелиорация, суландыру жэне кәріз саласында мемлекеттік
саясатты, мемлекеттің аймақтық саясатын іске асыруға қатысады;
—ауыл шаруаиылығы машиналарын жасау, ауыл шаруаііылығы
шикізаттары мен өнімдерін алғашқы оңцеу саласында мемлекеттік
саясатты іске асыруға қатысады;
— астық, мал дәрігерлігі, фитосанитария жэне мал тұқымын
асылдандыру ісі туралы заңдардың орындалуын мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
—тракторлардын, өзі жүретін ауыл шаруанылық және мелиоративтік машиналардың есебі мен техникалық жағдайын тексеруді
жүргізеді, сондай-ақ оларды жүргізу тәртібін белгілейді;
— доңғалақты тракторларды, соған қоса олардың базасында
жасалған өзі ж үретін ш ассилер мен доңғалақты тракторлар
қүрамында жүруге арналған тіркемелерді мемлекеттік тіркеуді және
олардыц техникалық жай-күйін тексеруді жүргізеді, сондай-ақ
оларды жүргізу тәртібін белгілейді;
—астықтың сапасын, сондай-ақ мемлекеттік азық-түліктік астық
резервін қоса алғанда, мемлекеттік астық ресурстарының сақталуын
мемлекеттік бакылауды жүзеге асырады;
— өз күзыретінің ш егінде мемлекеттік астык ресурстарын
басқаруды жүзеге асырады;
—астық рыногының мониторингін жүргізеді;
— ауыл шаруашылығы техникасының лизингін үйымдастыру,
селекция мен түқым шаруаііылығын, дәнді дакылдарды осіру және
өсімдіктерді қорғау технологиясын дамыту жөніндегі мемлекеттік
бағдарламаларды, ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми
зерттеулерді әзірлейді әрі іске асыруға қатысады;
— заңнамалық кесім дерде белгіленген жағдайларда астық
қабылдау кәсіпорындарын уақытша басқаруды енгізуге бастама
жасайды, оны жүзеге асыруға қатысады және тоқтату туралы шешім
қабылдайды;
—астық қолхаттарының нысанын, оларды беру, олардың айналымы жэне оларды жою ережесін бекітеді;
—түқымдарды сараптау (сертификаттау) жэне олардыц сорттык
және себу сапаларын куәландыратын тиісті қүжаттар беру тәртібін
бел гілейді;
-түкымдарға сорттық үстеме ақылардың нормаларын белгілейді;
—республикалық бюджеттіц қаражаты есебінен тауарлар мен
кызмет көрсетулерді мемлекеттік сатып алуларды жүзеге асырады;
— ішкі ж әне сырткы азық-түлік рыноктарындағы жағдайды
зерделейді жэне оны село тауар өндірушілерініц назарына жеткізеді;
— өз қүзыретінің шегінде агроөнеркәсіп кешені шаруашылык
жүргізуші субъектілерінің бюджеттік несиелерді, үкіметтік және
5— 1530
65
үкімет кепілдік бергем сыртқы заемдарды игеру және кайтару
жөнімдегі қызметіи бақылауды және үйлестіруді жүзеге асырады;
- республикалық бюджеттік озірлеуге жәпе аткаруға қатысады;
- республикалық меншіктегі үйымдарда акциялардыц мсмлекеттік пакеттері мен мемлекеттік үлестерге иелік ету және пайдалану
қүқыгын жүзеге асырады;
- заңдарға сәйкес өзге де фуикцияларды жүзеге асырады.
Министрліктің негізгі міндеттері:
- ауыл шаруашылығы өндірісінде, астық ондіруде, элиталық
түқым шаруаыылығында, мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл
түқымды мал шаруашылығы, мелиорация, суландыру және кәріз,
ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, ауыл шаруашылығы
шикізаттары мен онімдерін алғашқы оцдеу салаларында, ауыл
шаруашылығы ғылымы саласында озін іц күзыреті ш егінде
мемлекеттік саясатты әзірлеу, іске асыру жоне үйлестіру;
- аймақтық саясатты іске асыруға қатысу;
- ауыл шаруашылығын дамытудыц мемлекеттік және озге де
бағдарламаларын әзірлеуге және іске асыруға катысу;
- маркетингтік қызметтерді дамытуға және агроонеркәсіптік
кешенді ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін калыптастыруға жәрдем
көрсету;
щт / * щв *>. ч •
- ауыл шаруашылығы өндірісі, ауыл шаруашылығы машина­
ларын жасау және ауыл шаруашылығы шикізаттары мен онімдерін
алғашқы оңдеу саласымен тікелей айналысатын шаруашылык
жүргізуші субъектілердің ондірістік қызметіне, реформалауга және
заңдарға сәйкес оларды қаржылай сауықтыруға әдістем елік
басшылық жасау;
- ауыл шаруаиылығы онімдерін өндірушілерді техникалық және
энергетикалық қамтамасыз ету, химияландыру ж ән е ауыл
шаруашылығын сумен жабдықтау, мелиорация, сервистік қызмет
корсету саласында мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
- жер катынастарын дамыту, әр түрлі ауыл шаруашылығы
үйымдарыныңтиімді жүмыс істеуі үшін қүқықтықжәне әлеуметтікэкономикалық жағдайларды жетілдіру, жердің қүнарлылығын сақтау
мен арттыруға және оларды үтымды пайдалануға бағытталған ісшараларды жүзеге асыру;
- мал дәрігерлігі, фитосанитария, асыл түқымды мал шаруашылығы, түқым шаруашылығы, мелиорация, суландыру және кәріз
саласында, астық сапасына” деген создермен ауыстырылып, “және
олардыц мониторингін жүргізу мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру
және олардың мониторингін жүргізу;
66
- ішкі және сыртқы азық-түлік рыноктарындағы жағдайды
зерделеу жэне оны ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің
назарына жеткізу;
Министрліктің негізгі міндеттерін іске асыру және өзіне
жүктелген функцияларды жүзеге асыру үшін заңдарда белгіленген
тәртіппен;
- өз қүзыретінің шегінде атқару үшін міндетті нормативтікқұқықтық актілерді қабылдауға;
- мемлекеттік кәсіпорындардың қүрылтайшысы болуға, олардың
жарғыларын бекітуге, оларға қатысты мемлекеттік меншік қүқығы
субъектісінің функцияларын жүзеге асыруға;
.**
- Министрлікке жүктелген міндеттерді жүзеге асыру үшін
мемлекеттік органдардан және өзге де үйымдардан кажетті ақпарат
сұратуға және алуға;
- заңдарда белгіленген жағдайларда лицензиялауды және
сертификаттар беруді жүзеге асыруға;
I мемлекеттік астық ресурстарын сақтауды камтамасыз ету
мақсатында мемлекеттік астық ресурстарын сақтаушы астық
қабылдау кәсіпорындарынан оны тиеп жөнелтуді келісуге;
- астық қолхаттарының нысанын бекітуге;
- элиталық түкым өндіру жэне сатумен айналысатын жеке және
заңды түлғаларды аттестаттауды өткізуге;
- түкым шаруаиылығында сорттылық және түқымдық бақылауды жүзеге асыруға;
- түқымға сорт үстемесінің нормаларын белгілеуге;
- ез қүзыреті мен өкілеттіктерінің шегінде мемлекеттің меншігіндегі мүлікті пайдалануға;
- суармалы жерлердің мелиорациялық жай-күйі мен пайдаланылуына техникалық қадағалауды жүзеге асыруға;
мыналарға:
- астық туралы, фитосанитарлық қадағалау, мал түқымдарын
асылдандыру ісі, мал дәрігерлігі, өсімдіктерді қорғау жөніндегі
нормативтік қүкықтық актілердің сақталуына;
- мал дәрігерлігі дәрі-дәрмектерін иығаруға;
- мемлекеттік астық ресурстарын тиеп жөнелту мен тасуға;
- астықтың сапасына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыруға
күкығы бар.
Министрліктің барлық денгейдегі мемлекеттік инспекторларының бақылау және қадағалау саласындағы өздерінің қүзыретіне
жататын м әселелер бойынша ш еш імдері, талаптары ж әне
нүскаулары барлык жеке және заңды түлғалардың орындауы үшін
міндетті.
67
Ауыл шаруаиылығын баскару саласындағы арнайы құзыретті
орган ретінде Ауыл шаруаиылығы министрлігініц аудандык және
облыстық басқару органдары кең құзыретке ие.
Басқарудың аумақтық-салааралық органдарының бүл қатарынын
ерекшеліктері Ауыл шаруаііылығы министрлігі мен ауыл шаруашылығында шаруашылык ететін субъектілердің (кооперативтердің,
шаруа қожалықтарының, ауыл шаруашылык серіктестіктерінің)
арасын байланыстырушы болып табылады. Ауыл шаруашылык
министрлігінің' тиісті аумақтардағы қызметін облыстық ж әне
аудандық басқару оргаңдары жүзеге асырады.
А гроонёркәсіптнс кеш енді басқаруды ң жергілікті органдарының жоғарғы катары бола отырып, Ауыл шаруашылығы
министрлігінің облыстық ж ән е аудандык баскару органдары
мемлекеттің аграрлык саясатының концептуалдық бағыттарын
жүзеге асырушы бойынша жергілікті жерлердегі барлык жүмыстарды үйымдастырады ж әне бағыттап отырады. Ауыл шаруашылығы министрлігінің облыстық ж әне аудандық басқару органдарын күру олардың қызметіндегі жергілікті топырақ-климаттық,
экономикалық ж ән е баска да ерекш еліктерді ескеруге, ауыл
шаруашылык тауар ө н дір уш іл ер д ің ондірістік-ш аруаш ы лы қ
қызметін бағыттауға ықпалын тигізеді.
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруаиылығы министрлігінің
қаралып отырған басқарудың бір торабының қүқьіктық мәртебесі,
функциясы ж әне қүзыреті осы органдар туралы Қазақстан Рес­
публикасы Ауыл шаруашылык министрінің бекіткен 2001 жылғы
13 наурыздағы № 57 ережесімен бекітілген бүйрығымен анықталады. Ереже барлық облыстар бойынша, соның ішінде Қазақстан
Республикасы Ауыл шаруачылығы министрлігінің Алматы облыстық аумактық басқармасы бойынша да бекітілген. Осы ережеге
сәйкес, Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруапылығы министрлігінің Алматы облыстық аумақтык басқармасы (ары карай баскарма)
оз күзыреті шегінде арнайы атқару және бақылау-қадағалау функциясын, сонымен қатар ауыл шаруашылығы саласында салааралық
орталықтандыруды жүзеге асыратын Қазақстан Республикасынын
Ауыл шаруашылығы министрлігінің аумақтық органы болып
табылады.
^ * лнф ш ь еі v *
Басқарманың Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруашылык
министрлігімен оекітілген тізімге сәикес аудандарда және калаларда
аумақтық органдары, ветеринарлық-фитосанитарлык бекеттері,
астық қабылдау кәсіпорындарында мемлекеттік астык инспекторлары қызмет етеді.
68
Басқарма өз қызметін Конституцияға, Қазақстан Республикасы
заңдарына, Қазақстан Республикасының Президентінің, Үкіметінің
актілеріне жэне баска да нормативтік-құқықтық актілерге сәйкес
жүзеге асырады.
Басқарма үйымдастыру-қүқықтық нысаны мемлекеттік мекеме
болып табылатын заңды түлға, мемлекеттік тілдегі атауы жазылған
мөрі және мөртаңбасы бар, белгіленген үлгідегі бланктары, заңдарға
сәйкес банкте есеп шоты болады.
Басқарма азаматтық-қүқықтық қатынастарға өз атынан түседі.
Баскарма егер заңдарға сәйкес өкілетті болса,‘мемлекет атынан
азаматтық-қүқықтық қатынастардың бір тарабы бола алады.
Басқарма өз қүзыреті шегінде заңдарда көрсетілген реттерде
облыстың барлық аумағында орындалуға міндетті бүйрықтар
шығарады.
Басқарманың қүрамы және шекті штаттық саны Қазақстан
Республикасы Үкіметімен бекітілген министрліктің аумақтық
органдарының штаттық санының шекті санының шегінде Ауыл
шаруапылығы министрлігімен бекітіледі.
*
Басқарманы қаржыландыру министрлікпен республикалық
бюджеттен жүзеге асырылып отырады.
Басқарманың негізгі міндеттері:
— ветеринария, өсімдікті қорғау және өсімдік карантині, асыл
түқымды мал шаруаиылығы, түқым шаруашылығы, ауыл шаруашылық дақылдарының сорттарын сынау, астықтың сапасы, соның
ішінде астықтың мемлекеттік ресурстарының сандық және сапалық
жағдайы және сақталуы саласында мемлекеттік бақылау және
қадағалауды жүзеге асырады;
—ауыл шаруашылык машиналарының жағдайына мемлекеттік
техникалык қадағалауды жүзеге асырады;
—берілген аумақтағы цстық ресурстары мониторингін;
—агроөнеркөсіптік кешенді мәліметтермен қамтамасыз ету;
— Заңдарға қайшы келмейтін жағдайларда Қазақстан Респуб­
ликасы Ауыл шаруашылығы министрлігі жүктеген баска да
міндеттерді орындау.
Баскарма берілген міндеттерге сәйкес келесі функцияларды
жүзеге асырады:
—берілген аумақта мониторинг, болжау, қар басудың алдын алу
бойынша бағдарламаларды, малдардың жүқпалы ауруларының
таралуының және оны жоюды және объектілердің карантинінің
алдын алу, ауыл шаруашылык дақылдарының ерекше қауіпті
зиянкестерінің және ауруларының алдын алуды үйымдастыру;
69
республиканың аумағын қорғауды ұйымдастыру бойынша
төменгі тұрған үйьімдардың және күрамдас бөліктердің берілген
учаскені қар басудан, карантиндік объектілердің, малдардыц және
өсімдіктердің жүқпалы ауруларыныңтаралуынан сақталуы бойынша,
өсімдікті қорғцу және карантині саласында ветеринарлық және
фитосанитарлық бақылауды жүзеге асыру, мал және өсімдік тектес
өнімдер мен шикізаттарды тасымалдауға тиісті қүжаттар беру асыл
түқымды мал ісін, астық ресурстарының мониторингін ж әне
түқымдық және техникалық қадағалауды жүзеге асыру қызметін
оақылаиды және тексереді.
- өз қүзыреті шегінде, заңдарда көрсетілген реттерде қызметтің
түрін лицензиялауды жүзеге асырады;
- жергілікті атқару органдарымен өзара байланысты жүзеге
асырады;
,
- астықтың сапасына мемлекеттік бақьілауды жүзеге асырады;
- берілген аумақта астық мониторингін жүргізеді;
- сорттық және түқымдық бақылауды жүзеге асырады;
- басқа да заңдарға қайиы келмейтін және Ауыл шаруаііылығы
министрлігімен жүктелген функцияларды жүзеге асырады.
Берілген міндеттер мен функцияларды ж үзеге асыру үшін
Басқарма мынадай қүқықтарға ие:
кажетті
шаруаиылық
қажетті
- астық қабылдау кәсіпорындарының астықты қабылдау, өңдеу,
сақтау және тиеу бойынша кызметке қойылатын кәсіби талаптарды
сақтауын тексеру;
' ЦШ| Н М ч":' • ■ •
- асыл түқымды мал шаруаиылығы және түқым шаруашылығы
саласындағы аттестациядан откен жеке және заңды түлғалардың
жүмыстарының сапасын тексеру, асыл түқымды мал шаруанылығы
және өсімдік шаруанылығы саласындағы нормативтік қүкықтық
актілердің талаптарына олардың қызметтері сәйкес келмеген
жағдайда аттестаттың немесе куәліктің күшін жою немесе алып қою
туралы мәселе көтеру.
- төменгі түрған органдардың ж әне қүрамдас бөліктердің
қызметін тек сер у\
$ ■
- заңдарға сәйкес баска да қүқықтарды да жүзеге асырады.
Ауыл шаруаиылығы министрлігінің жүйесіне Су ресурстары
бойынша комитет, Орман және аң шаруаііылығы комитеті, Балык
шаруашылығы комитеттері кіреді.
Салааралық күзыретті органдардың жүйесіне мына органдар
кіреді: Қазақстан Республикасынын Статистика бойынша агенттігі,
70
Қазақстан Республикасынын Қаржы министрлігі, Қазақстан Респуб­
ликасынын Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі.
Ауыл шаруанылығын басқару бойынша жекелеген функцияларды орындауиы функционалды баскару органдарына мыналарды
жатқызуға болады. Қазақстан Республикасынын Жер ресурстарын
баскару бойынша агенттігі, Қазақстан Республикасынын Қоршаған
ортаны корғау министрлігі, Қазақстан Республикасынын Еңбек және
әлеуметтік қорғау министрлігі, Қазақстан Республикасынын
Денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан Республикасынын Колік
жэне коммуникация министрлігі, Қазақстан Республикасынын
Индустрия және сауда министрлігі, Қазақстан Республикасынын
Энергетика және минералдык ресурстар министрлігі, Қазақстан
Республикасынын Ішкі істер министрлігі.
Ауыл шаруаиылығын функционалдык баскару органдарының
күрамындағы Қазакстан Республикасынын Жер ресурстарын баскару
бойынша агенттік ерекше орын алады.
Бүгінгі күні жер жеке меншіктің объектісі ретінде коп қолданылады, сонымен бірге ол ондірістің негізгі күралы болып табылады.
Қазақстан Республикасынын Үкіметімен 1999 жылғы 23 қарашада бекітілген “Қазакстан Республикасынын Жер ресурстарын
басқару бойынша агенттік туралы” ережеге сәйкес Агенттіктің негізгі
міндеттері мыналар болады.
Агенттіктің негізгі міндеттері:
1) жер ресурстарын баскару, жер катынастарын реттеу, геодезия
жэне картография саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізу;
2) жер ресурстарын баскару жөніндегі жүмыстарды үйымдастыру
жэне жүзеге асыру, жерге орналастыру, геодезия жэне картография
жөніндегі іс-шараларды әзірлеу жэне іске асыру;
3) мемлекеттік геодезиялық қадағалауды жүзеге асыру және
тиісті ақпаратты корғау болып табылады.
Агенттік заңнамада белгіленген тәртіппен мынадай функцияларды жүзеге асырады:
I)
мемлекеттік саясатты қалыптастыруды қамтамасыз ететін
стратегиялық функциялар:
жер катынастары саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу;
мемлекеттіц жер катынастары саласындагы мүдделерін корғау;
жер заңнамасын қолдану практикасын корыту, оны одан әрі
жетілдіру жөнінде үсыныстар әзірлеу;
жерге акы белгілеу жонінде үсыныстар әзірлеу;
нормативтік қүқыктық кесімдер мен геодезиялык және картофафиялық жүмыстарды жүргізуге арналған техникалық талаптарды
әзірлеу, бекіту және қолданысқа енгізу, геодезиялык жэне карто71
графиялық қызмет субъектілерінің осы талаптарды сақтауын қадағалауды жүзеге асыру және олардың дүрыс қолданыдуын бақылау;
мемлекеттік құпияларға жататын топографиялық-геодезиялық,
картографиялық және аэросуретке түсіру материалдарын пайдаланудың тәртібіқ белгілеу;
2)
мемлекеттік саясатты іске асыруды қамтамасыз ететін
фуңкциялар:
^
Л5 ^
қолда бар жерлер және оларды санаттар, алқаптар бойынша, жер
учаскелерінің меншік иелері мен жерді пайдаланушыларға бөлу
туралы, жерлердің пайдаланылуы мен қорғалуын мемлекеттік
бақылау туралы, бүлінген жерлерді қайта өңдеу, топырақтың
қүнарлы қабатын сылып алу және пайдалану туралы жыл сайынғы
республикалық есептерді жасау;
белгіленген тәртіппен жердің мониторингін, мемлекеттік жер
кадастрын жүргізуді үиымдастыру;
j
Қазақстан Республикасы жер ресурстарының жай-күйі туралы
деректердің банкін қүру және жүргізу;
ж ерге орналастыруды республикалық дең гей де ж үргізуді
үйымдастыру;
■ • .И т и
аимақтарға оөлу негізінде жердщ паидаланылуын жоспарлауды
және болжам жасауды үйымдастыру, жер учаскелерінің шекараларын оелгшеу;
жерді аймақтарға бөлу жөніндегі жүмыстарды әдістемелік
қамтамасыз ету;
жер ресурстарын пайдалану жөніндегі жинақтар мен басқа да
материалдарды басып нығару және тарату;
Қазақстан Республикасының орталық және жергілікті атқарушы
органдарымен жер қатынастарын реттеу, жерді пайдалану және
қорғау, жылжымайтын мүлікке қүқықтарды тіркеу мәселелері
бойынша өзара іс-қимыл жасау;
әкімш ілік-аумақтың бірліктер арасындағы шекаралардың
өзгерістерін, сондай-ақ жергілікті жердің өзгерістерін және географиялық объектілердің атауларын корсете отырып, кезекші анықтамалық карта жүргізу;
.
үйымдардың олардың белгіленген тәртіппен жерге орналастыру
жоніндегі топографиялық-геодезиялық, инженерлік-геодезиялық,
маркшейдерлік, картографиялық, топырақтық, агрохимиялык,
геоботаникалық жүмыстарды және басқа да зерттеулік және іздестіру
жүмыстарын жүргізуі бөлігіндегі қызметін үйлестіру;
мемлекеттік, арнаулы ж ән е (н ем есе) салалық мақсаттағы
геодезиялық ж әне картографиялық жүмыстардың орындалуын
ұиымдастыру;
72
мемлекетгік республикалық картофафиялық-геодезиялық қорды
жэне Республика аумағы жер ресурстарының картографиялық қорын
жүргізу;
Республика аумағының геоақпараттық жүйелерін күру;
халықаралык үйымдарда жер ресурстарын баскару, геодезия және
картография мәселелері бойынша Қазакстан Республикасынын
мүдделерін білдіру, баска елдердің тиісті кызметтерімен катынас­
тарды қолдау;
Қазақстан Республикасынын мемлекеттік шекарасын делимитациялау және демаркациялау жөніндегі топографиялык-геодезиялық және картографиялық жүмыстарды жүзеге асыру;
Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің тіркеу органдарын жер-кадастрлық карталармен ж әне жер учаскелерінің
жоспарларымен қамтамасыз ету;
3)
мемлекеттік саясаттың іске асырылуын бақылау жөніндегі
функциялар:
белгіленген тәртіппен жердің пайдаланылуы мен қорғалуына
мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру;
жер заңнамасын бүзушылықтарды жою шараларын қабылдау;
жер заңнамасын бүзушылықтарды жою бойынша орындау үшін
міндетті үйғарымдар беру;
геодезиялық және картографиялық жүмыстарды үйымдастыру
мен орындау тәртібінің анықталған жолсыздықтарын жоюды,
сондай-ақ көрсетілген жүмыстарды немесе аэроғарыштықтүсірілімдер жүргізу нәтижесінде алынған геодезиялық және картографиялық
материалдар мен деректерді топтастыруды, есепке алуды, сақтауды,
пайдалануды және іске аеыруды талап ету;
жер заңнамасы саласындағы әкімшілік күқық бүзушылықтар
туралы істерді қарау;
егер олар Қазақстан Республикасынын жер заңнамасын, жерді
пайдаланудың белгіленген режимін бүза отырып жүзеге асырылса,
сондай-ақ бүл жүмыстар сараптамадан өтпеген немесе теріс
қорытынды алған жобалар бойынша жүргізілсе, пайдалы казбалардың
кен орындарын игеру қүрылысын, объектілерді пайдалануды,
геологиялық-барлау және басқа да жүмыстарды токтата түру;
Қазакстан Республикасы ны н геодези я мен картография
саласындағы заннамасының және техникалық талаптардың бүзылу
фактілері анықталған жагдайда лицензиялау туралы заннамага сәйкес
геодезиялық және картографиялық жүмыстарды тоқтата түру;
мемлекеттік қүпияларға жататын топографиялық-геодезиялық,
картографиялық және аэросуретке түсіру материалдарын есепке
73
алуды, олардың кәсіпорындарда көбейтілуін, сақталуын ж әне
пайдалануын бақылауды үйымдастыру;
геодезиялық пуикттерді есепке алу және олардың сақталуын
қамтамасыз етуді қадағалау;
пайдаланылмай жатқан жерлер мен заңнаманы бүзу арқылы
пайдаланылатын жерлерді анықтау;
4) экономикалық қызметтің мемлекеттік реттелуін қамтамасыз
ететін функциялар:
1
• *г
мемлекет жеке меншікке сататын немесе жерді пайдалануға
беретін нақты жер учаскелерінің бағалық қүнын айкындау;
жер учаскелерінің бөлінетіндігі мен бөлінбейтіндігін айқындау;
жерге қүқьіқты куәландыратын қүжаттарды беру;
мемлекеттің жер учаскелерін беруі кезінде оларды таңдауды
келісу;
•
/ *
өз қүзыреті шегінде лицензиялауды жүзеге асыру;
аэротүсірілімдік, геодезиялық және картографиялық жүмыстарды
тіркеу, есепке алу және оларды жүргізуге рүқсаттар беру;
геодезиялық және картографиялық қьізмет субъектілеріне жоспарланып отырған жүмыс учаскелеріндегі орындардың геодезиялык және картографиялық жағынан зерделенгендігі туралы мәліметтер беру;
1 , « г ; ' , ' \} ^
ж ерлерді пайдалану ж ән е қорғау м әсел ел ер ін қозғайтын
республикалық, облыстық, аудандық бағдарламаларға, схемалар мен
жобаларға сараптама жүргізу.
Агенттіктің өз функцияларын жүзеге асыру мақсатында заңнамада белгіленген тәртіппен:
1) мемлекеттік органдардан, озге де үйымдардан, лауазымды
адамдардан ж ән е азаматтардан ж ерді пайдалану мен қорғау
мәселелері жөніндегі және геодезия мен картография саласындағы
қажетті ақпаратты сүратуға және алуға;
2) заңнамалық кесімдерде козделген негіздемелер бойынша жер
учаскелеріне меншік қүқықтары мен жерді пайдалану қүқьіктарын
тоқтату туралы атқаруны органдардың қарауына үсыныстар енгізуге;
3) жергілікті атқарушы органдардың жер заңнамасына қайиы
келетін шешімдерін тоқтату туралы үсыныс енгізуге қүқығы бар.
74
)
5 - ТАРАУ
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА БАҚЫЛАУ-ҚАДАҒ,АЛАУ
ФУНКЦИЯЛАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУШЫ МЕМЛЕКЕТТІК
ОРГАНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1. Ауыл шаруашылығын мемлекеттік бакылаудыц
жалпы сипаттамасы
Ауыл шаруашылығын м ем лекеттік бақылау, бұл жалпы
мемлекеттік бақылаудың бір бөлігі - аграрлық заңдардың сақталуын
қамтамасыз етудің маңызды құқықтық шарасы, мемлекеттік
басқаруды ң функциясы ж ән е аграрлык қүқықтың құқықтық
институты. Ауыл шаруанылығында мемлекеттік бақылау барлык
кәсіпоры ндарды ң, м екем елердің, ұйымдардың, яғни барлық
шаруанылық субъектілерінің және азаматтардың аграрлық заңдарды
сактауын тексеру.
Аграрлық заңдардың сақталуына мемлекеттік бақылау келесі
элементтерді бөліп көрсетуге болатын күрделі қүрам.
Аграрлык заңдардың сақталуын қадағалауды жүзеге асыратын
прокурорлық кадағалау және жалпы қүзырет органдары жүзеге
асыратын ауыл шаруашылығы саласындағы мемлекеттік бақылау.
Бүл органдарға Үкімет және жергілікті атқару билігі органдары
жатады.
Үкімет өз мәжілісінде ауыл шаруанылығы саласындағы атқару
билігінің мемлекеттік қүрылымдарының басшыларының есебін және
баяндамаларын тыңдау жолымен бакылауды жүзеге асырады. Бүл
саладағы заңдардын, баска да нормативтік-қүқыктык актілердің
Конституцияға сәйкестігійг қадағалайды.
Жергілікті бакылау, яғни белгіленген әрекеттердің заңсыздығын
айкындауға ғана қүкылы емес прокурорлық органдармен салыстырғанда жергілікті атқару билік органдарының аграрлык зацдардың
сақталуына бакылау. Ауыл шаруашылығында мемлекеттік
бакылауды үйымдастырудың және жүзеге асырудын қүқықтық негізі
К он сти туци яда, заңдарда, Ү кім еттің ж ә н е баска да аткару
органдарының нормативтік актілерінде бекітілген.
Ауыл шаруашылығында бакылауды ж ү зеге асы руда кен
өкілеттілікке Қазакстан Республикасыныц Ауыл шаруаиылығы
75
министрлігі ж әне орталықта ж әне жергілікті жерлерде арнайы
мемлекеттік бақылау-қадағалау кызметтері (инспекциялары) бар оның
аумақтық басқару органдары ие. Ол органдарға мыналар жатады:
Мемлекеттік ветеринарлық инспекция, Мемлекеттік фитосанитариялық инспекция, Өсімдік карантині бойынша мемлекеттік
инспекциясы, Мемлекеттік астық инспекциясы, Өсімдік корғау
бойынша мемлекеттік инспекциясы, Жерлерді қорғау бойынша
мемлекеттік инспекциясы, Мемлекеттік ецбек инспекциясы және т.б.
Мемлекеттік ауыл шаруанылық қызметтері (инспекциялары)ветеринария, асыл тұқымды мал шаруашылығы, фитосанитария,
осімдік қорғау, .осімдік карантині, астықты қорғау, сақтау және
пайдалану саласында, жерлерді қорғау жэне пайдалану саласында,
ецбекті үйымдастыру және қорғау саласындағы арнайы бакылаукадағалау функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың
жүйесі ретінде танылады.
Бүл қызметтер өз функцияларын ведомстволардыц емес мемлекеттің атынан жүзеге асырады.
Өз жүмыстарында бүл органдар оларға берілген функцияны
жүзеге асыруда көмек көрсететін атқару билік органдарына сүйенеді.
Ауыл шаруашылык министрлігінің аумақтық басқармаларының
бақылау-қадағалау функциялары Қазақстан Республикасы Ауыл
шаруашылык министрініц 2001 жылғы 13 наурыздағы №57 бүйрығымен бекітілген осы органдар туралы ережелерде корсетілген. Ереже
барлык облыстар бойынша бекітілген, соның ішінде, мысалы,
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігініц Ақтөбе
облыстық аумақтық басқармасы туралы ереже.
Осы ережеге сәйкес, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ақтөбе облыстық аумақтық басқармасы (ары
қарай баскарма) өз қүзыреті шегінде арнайы атқару және бақылауқадағалау функциясы н, соны м ен катар ауыл шаруашылығы
саласы нда салааралық орталықтандыруды ж ү зеге асыратын
Қазакстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің
аумақтық органы болып табылады.
Басқарманыц Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылык
министрлігімен бекітілген тізімге сәйкес аудандарда және калаларда
аумақтық органдары, ветеринарлық-фитосанитариялық бекеттері,
астық қабылдау кәсіпорындарында мемлекеттік астык инспекторлары қызмет етеді.
Басқарма өз қызметін Конституцияға, Қазақстан Республикасыныцзаңдарына, Қазақстан Республикасы Президентінің, Үкіметінің
актілеріне жэне баска да нормативтік-күкыктык актілерге сәйкес
жүзеге асырады.
v
76
Басқарма ұйымдастыру - құқықтық нысаны мемлекеттік мекеме
болып табылатын заңды түлға, мемлекеттік тілдегі атауы жазылған
мөрі және мөртаңбасы бар, белгіленген үлгідегі бланктері, заңдарға
сәйкес банкте ессп шоты болады.
Басқарма азаматтық-кұкықтық қатынастарға өз атынан түседі.
Басқарма егер заңдарға сәйкес өкілетті болса, мемлекет атынан
азаматтық-қүкықтық қатынастардың бір тарабы бола алады.
Баскарма өз қүзыреті шегінде заңдарда көрсетілген реттерде
облыстың барлық аумағында орындалуға міндетті бүйрықтар
пығарады.
Басқарманың қүрамы және шекті штаттық.саны Қазақстан
Республикасының Үкіметімен бекітілген министрліктің аумақтық
органдарының штаттық санының шекті санының шегінде Ауыл
шаруашылығы министрлігімен оекітіледі.
Басқарманы қаржыландыру министрлікпен республикалық
бюджеттен жүзеге асырылып отырады.
Басқарманың негізгі міндеттері:
- ветеринария, өсімдікті қорғау және есімдік карантині, асыл
түқымды мал шаруашылығы, түқым шаруаиылығы, ауыл шаруа­
шылык дақылдарының сорттарын сынау, астықтыц сапасы, соның
ішінде астықтың мемлекеттік ресурстарының сандық және сапалық
жағдайы және сақталуы саласында мемлекеттік бақылау және
қадағалауды жүзеге асырады;
- ауыл шаруашылык машиналарының жағдайына мемлекетгік
техникалық қадағалауды жүзеге асырады;
- берілген аумақтағы астық ресурстары мониторингін;
- агроөнеркәсіптік кешенді мәліметтермен қамтамасыз ету;
- заңдарға қайшы келмейтін жағдайларда Қазақстан Респуб­
ликасы Ауыл шаруашылык министрлігі жүктеген басқа да міндеттерді орындау.
Басқарма берілген міндеттерге сәйкес келесі функцияларды
жүзеге асырады:
- берілген аумақта мониторинг, болжау, кар басудың алдын алу
бойынша бағдарламаларды, малдардың жүкпалы ауруларының
таралуының және оны жоюды және объектілердің карантинінің
алдын алу, ауыл шаруашылык дақылдарының ерекше қауіпті
зиянкестерінің және ауруларының алдын алуды үйымдастыру;
- Республиканың аумағын қорғауды үйымдастыру бойынша
томенгі түрған үйымдардың және күрамдас боліктердің берілген
учаскені қар басудан, карантиндік объектілердің, малдардың және
өсімдіктердің жүқпалы ауруларыныңтаралуынан сақталуы ооиынша,
өсімдікті корғау және карантині саласында ветеринарлық және
77
фитосанитарлық бақылауды жүзеге асыру, мал және өсімдік тектес
өнімдер мен шикізаттарды тасымалдауға тиісті қүжаттар беру асыл
түқымды мал ісін , астық ресурстарының мониторингін ж ән е
түқымдық және техникалық қадағалауды жүзеге асыру қызметін
бақылайды және тексереді.
өз күзыреті шегінде, заңдарда көрсетілген реттерде қызметтің
түрін лицензиялауды жүзеге асырады;
жергілікті атқару органдарымен өзара оаиланысты жүзеге
асырады;
- астықтың сапасына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
- берілгёң аумақта астық мониторингін жүргізеді;
- сорттық және түКымдық бақылауды жүзеге асырады;
- басқа да заңдарға қайпы келмейтін және Ауыл шаруашылығы
министрлігімен жүктелген функцияларды жүзеге асырады.
Берілген міндеттер мен функцияларды ж үзеге асыру үшін
Басқарма мынадай қүқықтарға ие:
- тиісті мемлекеттік органдардан кажетті мәлімет талап етуге;
- шаруашылық субъектілерінен астық ресурстары мониторинги!
жүргізу үшін қажетті мәліметтер талап етуге;
- астық қабылдау кәсіпорындарының астықты қабылдау, оцдеу,
сақтау және тиеу бойынша қызметке қойылатын кәсіби талаптарды
сақтауын тексеру;
’
^
- асыл түқымды мал шаруашылығы жәие түқым шаруаиылығы
саласындағы аттестациядан откен жеке және заңды түлғалардың
жүмыстарының сапасын тексеру, асыл түқымды мал шаруанылығы
ж әне осімдік шаруашыльіғы саласындағы нормативтік қүқықтық
актілердщ талаптарына олардың қызметтері сәи кес келмеген
жағдаида аттестаттың немесе куәліктщ күшін жою немесе алып қою
туралы мәселе көтеру.
төменгі тұрған органдардың ж ән е қурамдас боліктердің
қызметін тексеру;
заңдарға сәикес оасқа да құқықтарды да жүзеге асырады.
W
2. Мемлекеттік ветеринарлық бақылау
Сонымен бірге, белғілі бір мемлекеттік қызметтердің қүқықтық
мәртебесі тиісті нормативтік актілермен анықталады. Қазақстан
Республикасынын “Ветеринария туралы” 2002 жылғы 10 щілдедегі
Заңымен Мемлекеттік ветеринарлық бакылау-қадағалау кызметтерінің қүқықтық мәртебесі анықталған. Осыған орай занға сәйкес,
мемлекеттік ветеринариялык қадағалау дегеніміз - ветеринария
78
саласындағы уөкілетті мемлекеттік органныц Қазақстан Респуб­
ликасынын ветеринария саласындағы зандарын бүзудыц алдын алуға,
оны аныктауға, жолын кесуге және жоюға бағытталған кызметі.
Мемлекеттік ветеринариялык қадағалау:
1) жеке және занды түлғалардын Қазақстан Республикасынын
ветеринария саласындағы зандарыпыц талаптарын орындау
женіндегі қызметін бақылауды;
2) бю дж еттік бағдарлам алар бойы нш а сатып алынған
ветеринариялык препараттарды, олардын республикалык корын коса
алғанда, болуді жоне оларды сактауға, тасымалдау (жеткізу) мен
пайдалануға бакылау жасауды;
3) Қазакстан Республикасынын аумағын баска мемлекеттерден
жануарлардыц жүкпалы ж әне экзотикалык аурулары қоздырушыларыныц өкелінуі мен таралуынан қорғау жоніндегі ветерина­
риялык іс-шараларды жүзеге асыру мен бакылауды;
4) Қазақстан Республикасынын ветеринария саласындағы
заңдарында белгіленген тәртіппен ветеринариялык есеп пен есептілік
жүргізуді жоне оларды табыс етуді;
5) ветеринариялык іс-шараларды үйымдастыру мен олардын
орындалуын бақылауды;
1
6) базарларда, жануарлардан алынатын онімдер мен шикізатты
ондіру, дайындау (сою ), сактау, оң деу ж әне откізу жоніндегі
үиымдарда, сондаи-ақ мемлекеттік ветеринариялык кадағалауға
жататын жүктерді тасымалдау (орнын ауыстыру) кезінде мемлекеттік
ветеринариялык кадағалауды жүзеге асыруды; мемлекеттік вете­
ринариялык кадағалау объектілерінің қауіпсіздігін, ветеринариялыксанитариялык жағдаиды оақылауды; жануарлар ауруларының паида
болу мен таралу және жануарлардың азықтан улану себептері мен
жағдаиларын аиып, анықтауды;
7)
Қазақстан Республикасынын заң актілеріне сәйкес әкімшілік
күқық бүзуиылық туралы істерді карауды коздейді.
Мемлекеттік ветеринариялык қадағалауды Қазақстан Респуб­
ликасынын заңдарына сәйкес ветеринария саласындағы уәкілетті
мемлекеттік орган белгілеген біліктілік талаптарына сай келетін
ветеринариялык инспекторлар жүзеге асырады.
Мемлекеттік ветеринариялык қадағалау туралы ережені ветери­
нария саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган әзірлеп, Қазақстан
Республикасынын Үкіметі бекітеді.
Мыналар мемлекеттік ветеринариялык қадағалау объектілері
болып табылады:^
1) жануарлар, жануарлардың жыныс және дене клеткалары;
2) жануарлар ауруларының коздыруііылары;
79
3) жануарлардан алынатын өнімдер мен шикізат, ветеринариялық
препараттар, жемшөп пен жемшөптік қоспалар, патологиялык
материал немесе олардан диагностика және ветеринариялықсанитариялық сараптама үшін алынатын сынамалар, сондай-ак
судық ауаның, топырақтың, осімдіктердің сынамалары;
4) жануарларға алдын ала ем жасау, оларды емдеу мен дауалау,
жануарлар ауруларының диагностикасы, ветеринариялык-санитариялық сараптама үшін пайдаланылатын ветеринариялык және
зоогигиеналық мақсаттағы бүйымдар мен атрибуттар;
5) жануарлар ауруларының қоздырушыларын тарататын
факторлар болуы мүмкін колік қүралдары, ыдыстың барлық түрлері,
буып-түю материалдарьі;
6) жеке және завды түлғалардың ветеринария саласындағы
қызметі;
,
; Щь t -щң-иу
7) мемлекеттік ветеринариялык кадағалау бакылайтын жүктерді
осіретін, дайындайтын, сақтайтын, оңдейтін, откізетін немесе
пайдаланатын, сондай-ақ ветеринария саласындағы ғылыми кызметті
жүзеге асыратын жеке және заңды түлғалардың аумақтары, ондірістік
үй-жайлары мен кызметі;
,
. ,
8) мал айдалатын жолдар, маршруттар, мал жайылымдары мен
суаттардың аумақтары, оларды бірдейлендірудің рәсімдері мен
нысандары;
. . .
*7.
9) ветеринариялык есеппен есептілік жөніндегі құжаттама,
ветеринариялык куәлік, ветеринариялык анықтама, ветеринариялықсанитариялық қорытынды, сараптама актісі, мемлекеттік ветери­
нариялык кадағалау бақылайтын жүктерді өндіру, дайындау (сою),
сақтау және оңцеу жөніндегі нормативтік-техникалық қүжаттама мен
ветеринария саласындағы озге де нормативтік қүжаттамалар.
Қазақстан Республикасының Бас мемлекеттік ветеринариялык
инспекторы мен оның орынбасарларының қүзыретіне:
1)
Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік ветери­
нариялык қадағалауды жүзеге асыру мақсатында орындалуға
міндетті актшерді оасып иығару;
2) тиісті аумактағы індетті жағдайды бағалауды ескере отырып,
мемлекеттік ветеринариялык қадағалау бақылайтын жүктердің
экспортына, импортына және транзитіне рүқсат беру;
3) қызметтен шеттетуге негіз болған себептер анықталғанға
дейінгі мерзімге облыстың (астананың, республикалық маңызы бар
каланың) бас мемлекеттік ветеринариялык инспекторы мен оның
орынбасарларын қызметінен шеттету туралы шешім иығару;
5)
Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген
тәртіппен халықаралық үйымдарда Қазақстан Республикасының
атынан окілдік ету кіреді.
80
Шекарадағы және коліктегі бас мемлекеттік ветеринариялык
инспектордың және онын орынбасарларының қүзыретіне:
1) шекарада және көлікте мемлекеттік ветеринариялык кадағалауды үиымдастыру және жүзеге асыру;
2) шекарада және келікте мемлекеттік ветеринариялык кадағалауды жүзеге асыру мақсатында орындалуға міндетті актілерді
иығару;
3) қызметтен шеттетуге негіз болғаи себептер анықталғанға
дейінгі мерзімге шекарадағы және көліктегі ветеринариялык Оақылау
пункттері мен бекеттерінің ветеринариялык инспекторларын
кызметінен шеттету туралы шешім ііығару;
4)
ветеринариялык есеп пен есептілік жүрГізу жэне оларды
Қазақстан Республикасынын ветеринария саласындағы заңдарында
белгіленген тәртіппен табыс ету кіреді.
Облыстың бас мемлекеттік ветеринариялык инспекторынын және
онын орынбасарыпыц қүзыретіне:
1) облыс аумағында мемлекеттік ветеринариялык кадағалауды
үйымдастыру және жүзеге асыру;
2) облыстың аумағында мемлекеттік ветеринариялык кадағалауды жүзеге асыру мақсатында орындалуға міндетті актілерді
басып шығару;
3) мемлекеттік ветеринариялык қадағалау объектілеріне ветери­
нариялык күжаттар беру;
4) қызметтен шеттетуге негіз болған себептер анықталғанға
дейінгі мерзімге ауданның (каланың) бас мемлекеттік ветери­
нариялык инспекторын кызметінен шеттету туралы шешім пығару;
5) ветеринариялык есеп пен есептілік жүргізу жэне оларды
Қазақстан Республикасынын ветеринария саласындағы заңдарында
белгіленген тәртіппен табыс ету кіреді.
Республикалық маңызы бар қаланың, астананың бас мемлекеттік
ветеринариялык инспекторынын және оның орынбасарынын
күзыретіне:
1) республикалық маңызы бар қала, астана аумағында мемлекеттік ветеринариялык қадағалауды ұиымдастыру және жүзеге
асыру;
2) республикалық маңызы бар қала, астана аумағында мемлекеттік ветеринариялык қадағалауды ж үзеге асыру мақсатында
орындалуға міндетті актілер басып иығару;
3) мемлекеттік ветеринариялык қадағалау объектілеріне вете­
ринариялык кұжаттар беру;
4) ветеринариялык есеп пен есептілік жүргізу жэне оларды
Қазақстан Республикасынын ветеринария саласындағы заңдарында
белгіленген тәртіппен үсыну;
6— 1530
81
5)
шеттету үшін негіз болған себептер аныкталғанға дейінгі
мерзімге аумақтағы ветеринария инспекторларын къізметтен шеттету
туралы шешім шығару кіреді.
Ауданныц (қаланың) бас мемлекеттік ветеринариялық инспекторының және оның орынбасарының қүзыретіие:
1)
ауданның (қаланың) аумағында мемлекеттік ветеринариялық
қадағалауды жүзеге асыру;
^
3) мемлекеттік ветеринариялық қадағалау объектілеріне ветеринариялық қүжаттар беру;
4) қызметтен шеттетуге негіз болған себептер аныкталғанға
дейінгі мерзімге ауданның (каланың) аумағында жүмыс істейтін
ветеринариялықинспекторларды қьізметінен шеттету туралы шешім
шығару; '
*
- л?.
*: --*зү И Я И Ш ь |
5) ветеринариялық есеп пен есептілік жүргізу ж әне оларды
Қазақстан Республикасынын ветеринария саласындағы заңдарында
белгіленген тәртіппен табыс ету кіреді.
Ветеринариялық инспекторлардың:
1) Қазақстан Республикасынын ветеринария саласындағы
зацдары нормаларының орындалуын тексеру, сондай-ак ветеринария
саласындағы жеке және заңды түлғалардың кызметі туралы ақпарат
алу мақсатында мемлекеттік ветеринариялық қадағалау объектілеріне заңдарда белгіленген тәртіппен кедергісіз (қызмет куәлігін
көрсетіп) кіруіне;
2) мемлекеттік ветеринариялық қадағалау объектілеріне диагнос­
тика немесе ветеринариялық-санитариялық сараптама жасау үшін,
зерттеу жүргізу мерзімі туралы мүдделі тараптарға хаоарлаи отырып,
олардың сынамаларын іріктеп алуды жүргізуге;
3) мемлекеттік ветеринариялық қадағалау жүргізуге;
4) ветеринариялық қүжаттар беруге;
5) осы заңда берілген өкілеттіктер шегінде актілер нығаруға;
6) мемлекеттік ветеринариялық қадағалаудың бақылауындағы
ветеринариялық-санитариялық қолаилы аумактарда, сондаи-ақ
қолаисыз пункттерде жануарлардың және адамның денсаулығына
қауіп төндіретін жүктер анықталған жағдайда Қазақстан Республикасыныц заңдарында белгіленген тәртіппен оларды алып коюға және
жоюға, оларды залалсыздандыруды (зарарсыздандыруды)немесе
оңдеуді үйымдастыру ісіне қатысуға, сондай-ақ аталған фактілер
туралы азаматтардың денсаулығын қорғау саласындағы басиылықты
жүзеге асыратын Қазақстан Республикасынын уәкілетті орталық
атқарушы органы на хабарлауға;
7)
ҚазақстануРеспубликасынын ветеринария саласындағы
заңдары бүзылған жағдайда сотка талап қоюға қүкьіғы бар.
82
Ветеринариялык инспекторлардың әрекетіне (әрекетсіздігіне)
жеке және заңды тұлғалар жоғары тұрған мемлекеттік ветеринария­
лык кадағалау органдарына және (немесе) сотқа шағым жасай алады.
Мемлекеттік ветеринариялык кадағалау нәтижелері бойынша
ықпал етудің құқықтық шараларын қолдану мақсатында, Қазақстан
Республикасының ветеринария саласындағы зандарының талаптарын
бүзушылықтың анықталуына байланысты ветеринариялык инспекторлар мынадай актілер иығарады:
1) нүсқамалар:
Қазақстан Республикасының ветеринария саласындағы заңдары
талаптарыиың бүзылуын жою туралы нүскама;
мемлекеттік ветеринариялык кадағалау объектілеріне ветеринариялық-санитариялық сараптама мен диагностика жүргізу туралы
нүсқама;
жануарлар ауруларының пайда болуын, таралуын болғызбау және
оларды жою үшін жануарларға профилактикалық немесе мәжбүрлі
түрде вакцина егу, індет ошақтарындағы мал шаруаиылығы қоражайларында және олардың аумақтарында, қолайсыз пункттерде,
көлікте дезинфекция, дезинсекция және дератизация жүргізу туралы
нұсқама;
жануарлар мен адамға ортақ ауруларды коса алғанда, жануарлардыц аса қауіпті және басқа да жүқпалы ауруларыныц пайда болу
немесе таралу қатері тонген жағдайларда жеке және заццы түлғалардыц шаруашылык кызметіне үш күннен аспайтын мерзімге,
аталған мерзімде сотқа міндетті түрде талап-арыз бере отырып, сот
шешімінсіз тыйым салу немесе оны тоқтата түру туралы нүсқама
иығарады. Бүл орайда қызметке тыйым салу немесе оны тоқтата түру
туралы акт сот шешімі шыққанға дейін қолданылады;
ветеринариялық-санитариялық сараптама зертханасыныц
ветеринариялык нормативтерді бірнеше рет бүзған мамандарын
кайта аттестаттау туралы нүсқама;
жануарлардыц және адамныц денсаулығына қауіп төндіретін
жануарларды, жануарлардан алынатын өнімдер мен шикізатты,
ветеринариялык препараттарды, жемшоп пен жемшоптік коспаларды
залалсыздандыру (зарарсыздандыру), оцдеу туралы нүсқама;
2) Қазакстан Республикасыныц ветеринария саласындағы
зацдары бүзылған жағдайда Қазакстан Республикасыныц зацдарына
сәйкес тәртіптік жаза қолдану туралы немесе әкімшілік жауапқа
тарту туралы қаулы;
3) жануарлар мен адамныц денсаулығына ерекше қауіп тондіретін
жануарларды, жануарлардан алынатын өнімдер мен шикізатты алып
кою туралы каулы шығарады.
83
Нұсқамалардың нысандарын, оларды жасау мен беру тәртібін
ветеринария саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган бекітеді.
Ветеринариялык инспекторлардың актілері жеке және заңды
түлғалардың орындауы үшін міндетті.
Ветеринарлык инспекторлар өз қызметінде тәуелсіз ж әне
Қазақстан Республикасынын заңдарына бағынады.
Бүрын әрекет еткен Қазакстан Республикасы Президентінің заң
күші бар “Ветеринария туралы” 1995 жылғы 25 шілдедегі Жарлығының орындалуы үшін Қазақстан Республикасы Ауыл шаруаиылығы
министрінің 2001 жылғы 30 наурыздағы №76 бүйрығымен Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ветери­
нарлык кадағалау департаменті туралы ереже бекітілді. Ветеринария
туралы жана заңды есепке ала отырып, Қазақстан Республикасы
Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ветеринарлык қадағалау
департаменті - ветеринарияны мемлекеттік басқару функциясын
орындауды жүзеге асыратын және мемлекеттік ветеринарлык кызмет
жүйесін басқаруды, ветеринария саласында бірыңғай мемлекеттік
саясатты жүргізуді қамтамасыз ететін Қазақстан Республикасы Ауыл
шаруаиылығы министрлігінің қүрамдас бөлігі.
Департаменттің негізгі міндеттері: өз қүзыреті шегінде заңды
ж эн е жеке түлғалардың ветеринарлык заңдардың сактауын
қадағалауды жүзеге асыру.
Департамент өзіне берілген міндеттерге сәйкес, заңдармен
белгіленген тәртіпте келесі функдияларды жүзеге асырады:
- лицензиаттардың қызметіне бақылауды жүзеге асырады және
үйымдастырады;
<
- өз күзыреті шегінде заңды жэне жеке түлғалардың ветеринар­
лык алдын алу шараларын жүргізуін бақылау, олардын әрекет етуші
ветеринарлық-санитарлық тәртіп терді сақтауын, Қазакстан
Республикасынын ветеринарлык заңдарының бүзылуының алдын алу
шараларын жүргізуін бақылау;
> f
- өз күзыреті шегінде Республика аумағында малдардың жүкпалы
ауруларының шетелдерден келіп, таралуынан қоргау бойынша
шаралардың орындалуын бақылау;
- өз қүзыреті шегінде министрлікке бағынышты мемлекеттік
кәсіпорындардың жэне ветеринарлык профильдегі мемлекеттік
мекемелердің қызметін бақылау;
- Қазақстан Республикасынын заңдарында көрсетілген басқа да
функцияларды жүзеге асырады.
84
Департамент берілген негізгі міндеттер мен функцияларды жүзеге
асыру үшін өз қүзыреті шегінде заңдармен белгіленген тәртіпте
мынадай қүқықтарға ие:
— өзіне берілген міндеттерді жүзеге асыру үшін мемлекеттік
органдардан және баска да үйымдардан қажетті мәліметтерді сүрауға
және алуға;
—заңдармен белгіленген реттерде ветеринарлық (санитариялық)
сертификаттар беруге;
- өн ім дер дің ж ән е малдардан өндірілген шикізаттардың
ветеринарлық-санитариялық қауіпсіздік нормативтерін ж әне
малдарды емдеуге арналған дәрілік заттарды пайдалану тәртіптерін
бекіту;
- ветерннарлық мақсаттарға арналған биологиялық, химиялық,
фармацевтикалық және басқа да препараттарды өндіру, тарату және
пайдалануды бакылау;
Департаменттің директорына өрекет етуші заңдарға сәйкес Ауыл
шаруаііылығы министрі мен Қазақстан Республикасы Бас мемлекеттік ветеринарлық инспекторы қосымша атауы беріледі, ал оның
орынбасарына Қазақстан Республикасы Бас мемлекеттік ветеринарлық инспекторының орынбасары атауы беріледі. Қазакстан
Республикасы Бас мемлекеттік ветеринарлык инспекторы заңдармен
берілген оз қүзыреті шегінде жеке, заңды және лауазымды түлғалардың орындауы үшін міндетті бүйрықтар нығаруға қүкықтары бар.
Ветеринарлық қадағалау департаментінің директоры - Бас
мемлекеттік ветеринарлык инспектор - Департаменттің жүмысын
үйымдастырады және басқарады және Департаментке жүктелген
міндеттерге әрі оз функцияларын жүзеге асыруға жеке жауапкершілікте болады.
2002 жылғы 15 қарашадағы Қазақстан Республикасы ПремьерМинистр! орынбасарының Қазакстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің № 372 бүйрығымен ветеринарлык инспекторлардың нүскамалар шығару және беру тәртібі бекітілген. Онда
ветеринария туралы заңдарды бүзған үшін бақылауды және қадағалауды жүзеге асыру бойынша мемлекеттік ветеринарлык инспекторлардың нақтыланған окілеттіліктері корсетілген. Ауыл шаруацылығы министрлігінің 1999 жылғы 24 қыркүйектегі бүйрығымен
шекарада, Ауыл шаруашылык министрлігінің облыстық аумақтық
баскармасының колігінде ветеринарлық-фитосанитарлық бекеттер
(пункттер) туралы типтік ереже бекітілді. Бүл бүйрықтардың негізгі
ережелері “Ветеринария туралы” Заңда корініс тапқан.
85
3. Өсімдік қорғау бойынша мемлекеттік бақылау
Қазақстан Республикасынын 2002 жылғы 3 шілдедегі “Өсімдік
корғау туралы” Занында өсімдік қорғау бойынша мемлекеттік
инспекторларының кұкықтық мәртебесі аныкталған.
Уәкілетті органның тиісті қүрылымдық бөлімшесінің басшысы
Қазақстан Республикасынын өсімдіктерді қорғау жөніндегі Бас
мемлекеттік инспекторы болып табылады.
Уәкілетгі органның тиісті қүрылымдык аумақтық бөлімшелерінің
басшылары Қцзақстан Республикасынын тиісті әкімшілік-аумақтық
бөлінісінің осімдіктерді қорғау жоніндегі Бас мемлекеттік инспекторлары болып табыдады.
Өсімдіктерді қорғау жөніндегі функцияларды тікелей орындайтын уәкілетті органның және оның аумақтық бөлімшелерінің озге
де лауазымды адамдары өсімдіктерді қорғау жөніндегі мемлекеттік
инспекторлар болып табылады.
Қазақстан Республикасынын өсімдіктерді қорғау жоніндегі Бас
мемлекеттік инспекторының күзыретіне:
1) Қазақстан Республикасынын аумағында мемлекеттік фитосанитариялық бакылауды үйымдастыру мен жүіеге асыру;
2) жеке ж әне заңды түлғаларға Қазақстан Республикасынын
аумағында фитосанитариялык іс-шараларды жүзеге асыру жөніндегі
нүсқамалар шығару және олардың орындалуын бакылау*,
3) фитосанитариялык есепке алу мен есептілікті жүргізуді
үйымдастыру;
4) Қазақстан Республикасынын аумағында фитосанитариялык
мониторинг пен фитосанитариялык іс-шаралардың жүргізілуін
бақылау енеді.
плмцянүф гл
: і
Тиісті әкімшілік-аумақтык боліністің өсім діктерді қорғау
жөніндегі бас мемлекеттік инспекторының қүзыретіне:
1) тиісті аумақта мемлекеттік фитосанитариялык бақылауды
үйымдастыру мен жүзеге асыру;
2) жеке және заңды түлғапарға тиісті аумакта фитосанитариялык
іс-шараларды жүзеге асыру жоніндегі нүсқамалар шығару және
олардың орындалуын бақылау;
3) тиісті аумақта фитосанитариялык есепке алуды және есептілікті үйымдастыру, жүргізу ж әне Қазақстан Республикасынын
заңдарында белгіленген тәртіппен есепті табыс ету;
4) тиісті аумакта фитосанитариялык мониторинг пен фитосани­
тариялык іс-шаралардың жүргізілуін бакылау енеді.
Ө сімдіктерді корғау ж өніндегі мемлекеттік инспектордын
күзыретіне:
• - - ■ 1• " . 1 г
.
86
1) тиісті аумакта мемлекеттік фитосамитариялык бақылауды
жүзеге асыру;
2) фитосанитариялық есепке алу мен есептілікті белгіленген
нысан бойынша жүргізу жэне оларды уәкілетті органға табыс сту;
3) тиісті аумакта фитосанитариялық мониторинг пен фитосанитариялык іс-шаралардын жүргізілуін бақылау енеді.
Өсімдіктерді корғау жоніндегі мемлекеттік инспекторлардың:
1) Қазақстан Республикасынын өсімдіктерді қорғау туралы
зандарын жеке ж әне заңды түлғалардың сактауын тексеру мақсатында олардың фитосанитарнялык бақылау объектілеріне
Қазакстаи Республикасынын зандарында белгіленген тортіппен
кедергісіз кіруге;
2) жеке және заңды түлғаларға Қазақстан Республикасынын
осімдіктерді қорғау туралы заңдарының анықталған бүзушылыктарын жою туралы нүскамалар иығаруға;
3) айрықша жағдайларда үш күннен аспайтын мерзімде сотка
міндетті түрде талап арыз бере отырып, аталған мерзімге жеке және
заңды түлғалардын кызметін сот шсшімінсіз токтата түруға немесе
оған тыйым салуға қүкығы бар. Бүл орайда тыйым салу немесе
тоқтата түру туралы акт сот шешімі шығарылғанға дейін қолданылады;
4) жеке ж әне заңды түлғалар Қазақстаи Республикасынын
өсімдіктерді қорғау туралы заңдарын бүзған жағдайда, оларды
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес әкімшілік жауапқа
тартуға күқыгы бар.
Өсімдіктерді қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлардын ісәрекеттеріне Қазақстан Республикасынын заңдарында белгілеиген
тәртіппен шағым жасауға болады.
Мемлекетгік фитосанитариялық бақылау:
1) жеке және заңцы тұлғалардың Қазақстан Республикасынын
өсімдіктерді қорғау туралы заңдарында белгіленген талаптарды
сақтау жөніндегі қызметін бақьілауды;
2) фитосанитариялық мониторинг пен фитосанитариялық ісшараларды үйымдастыруды және олардың орындалуың бақылауды;
3) фитосанитариялық есепке алу мен есептілікті жүргізуді және
табыс етуді;
4) Қазақстан Республикасынын өсімдіктерді қорғау туралы
зандарын бұзушылықты анықтауды және олардьщ жолын кесуді;
5) пестицидтерді (улы химикаттарды) тіркеу ж ән е өндіру
сынақтарынын жүргізілуін бакылауды;
6) пестицидтерді (улы химикаттарды) залалсыздандыруға
бақылау жасауды;
87
7) арнаулы сақтау орындарының (көмінділердің) жай-күйін
бақылауды;
8) лицензиялық ережелердің сақталуын бақьілауды көздейді.
Пестицидтерді (улы химикаттарды) өндіру (формуляциялау),
әкелу, сақтау, өткізу, тасымалдау және қолдану, сондай-ақ олардың
тіркеу ж әне өндірістік сынақтарын жүргізу мемлекеттік фитосанитариялық бакылауға жатады.
Мемлекеттік тіркеуден өтпеген пестицидтерді (улы химикат­
тарды), сондай-ақ тіркеуден өтпеген пестицидтерді (улы химикат­
тарды) өндіру үшін бастапқы компонеиттерді, тіркеу, өндірістік
сынақтар мен е ы л ы м и зерттеулер үшін әкелінетін тәжірибелік
үлгілерді коспа^анда, ^ндіруге жәие әкелуге тыйым салынады.
Пестицидтерді (уЛы химикаттарды) мемлекеттік тіркеу мемлекеттік экологиялық және санитариялық-эпидемиологиялық бақылау
оргаидарымен келісе отырып, уәкілетті орган белгілеген тәртіппен
жүргізіледі.
Мемлекеттік тіркеуден өткен пестицидтер (улы химикаттар)
уәкілетті орган жүргізетін пестицидтер (улы химикаттар) тізіміне
енгізіледі.
*
'
Фитосанитарлық бақылаудың негізгі максаттары:
1) ф итосанитариялы қ бақы лау о б ъ ек т іл ер ін д е қолайлы
фитосанитариялық ахуалды қамтамасыз ету;
2) қарамағында фитосанитариялық бақьілаудың объектілері бар
ж еке ж ән е заңды түлғалармен Қазақстан Республикасы ны ң
осімдіктерді қорғау туралы заңнамасын бүзудың алдын алу, анықтау,
болдырмау және жою.
Мемлекеттік фитосанитариялық бақылауды тиісті әкімшілік
аумақтық бірліктердің өсімдіктерді корғау жөніндегі мемлекеттік
инспекторлары осы Нүсқаулыққа сәйкес жүзеге асырады.
Мемлекеттік фитосанитариялық бақылауға жататын объектілер
болып мыналар табылады:
ауыл шаруанылығына арналған объектілер (ауыл шаруаиылығы
егіндері мен алқаптары, орман мен бакша ағаштары, топырактар,
элеваторлар, астық қабылдау орындары, астық қоймалары, жылыжайлар, қоймалық және өзге үй-жайлар, қосалқы, үй жанындағы
және саяжайлық шаруашылықтар), автомобильдік, темір жолдарының бөлінген алқаптары мен қорғау аймақтары және өзге аумақтар;
өсімдіктекті, соның ішінде импортгалатын және экспортталатын
өнім, жемдер;
зиянды және ерекше кауіпті зиянды организмдер;
фитосанитарлык іс-шаралар жүргізу үшін пайдаланылатын
арнайы техника мен пестицидтер (улы химикаттар);
арнайы қоймалар (көмінділер).
88
Мемлекеттік фитосанитарлық бақылау Қазақстан Республика­
сынын өсімдіктерді қорғау туралы заңнамасы талаптарының
орындалуын тек серу мақсатында фитосанитарлық бақылау
объектілерінде:
1) ауыл шаруаиылығы дақылдарын өсіру кезінде зиянды және
ерекше қауіпті зиянды организмдердің зиянкестіктің экономикалык
шегінен артық молшерде дамуы мен таралуын анықтау үшін;
2) ауыл шаруашылығы өнімін сақтау кезінде қойма зиянкестерініц зиянкестіктің экономикалык шегінен артық мөлшерде
таралуын анықтау үшін;
3) фитосанитарлық мониторингті ж әне фитосанитарлық ісшараларды жүргізу кезінде олардың уақтылығын және толықтығын
айқындау үшін;
4) пестицидтерді (улы химикаттарды) сақтау, тасымалдау және
қолдану кезінде олардың “Пестицидтерді (улы химикаттарды)
сақтаудың тасымалдаудың және қолданудың ережесін бекіту туралы”
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2004
жылғы 13 шілдедегі №373 Бүйрығымен бекітілген және Қазақстан
Республикасынын Әділет министрлігінде 2004 жылы 11 тамызда
№2998 болып тіркелген “Пестицидтерді сақтау, тасымалдау және
колдану жоніндегі” ереженің талаптарына сәйкестігін белгілеу үшін;
5) пестицидтерді өндіру (формуляциялау) және сату кезінде
нормативтік техникалық күжаттама талаптарының және біліктілік
талаптардың бүзушылықтарын анықтау үшін;
6) тыйым салынған, жарамсыз пестицидтерді және олардың
ыдыстарын жинау, тасымалдау ж әне залалсыздандыру кезінде
олардың “Пестицидтерді (улы химикаттарды) зарарсыздандырудың
ережесін бекіту туралы” Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2004 жылғы 6 шілдедегі №351 Бүйрығымен
бекітілген және Қазакстан Республикасынын Әділет министрлігінде
2004 жылы 11 тамызда № 3000 болып тіркелген “Пестицидтерді
залалсыздандыру” ережесіне сәйкестігін белгілеу үшін;
7) пестицидтерді аэрозольді және фумигациялық тәсілдермен
колдану кезінде олардың лицензиялық талаптарға және нормативтік
техникалық қүжаттаманың талаптарына сәйкестігін белгілеу үшін;
8) фитосанитарлық есеп жүргізу мен есеп беру кезінде олардың
“Фитосанитарлық есеп ж үргізу ж оне есеп беру нысандарын
тапсырудың ережесін бекіту туралы” Қазақстан Республикасы Ауыл
шаруаиылығы министрінің 2004 жылғы 25 маусымдағы № 334
Бүйрығымен бекітілген және Қазақстан Республикасынын Әділет
министрлігінде 2004 жылы 27 шілдеде № 2964 болып тіркелген
“Фитосанитарлық есеп жүргізу мен есеп беру нысандарын тапсыру
ережесіне” сәйкестігін анықтау үшін жүзеге асырылады.
89
М ем лекеттік фитосанитарлык бакылауды ж ү зеге асыру
нәтижесінде өсімдіктерді корғау жөніндегі мемлекеттік инспектор
томендегілерді корсетіп акті жасайды:
объекті және тексеру жүргізілген орын, акт жасалған күн;
тексеру жүргізген осімдіктерді қорғау женіндегі мемлекеттік
инспектордың кызметі, фамилиясы, аты, тегі;
тексеріліп жаткан жеке түлғаныц фамилиясы, аты, тегі немесе
заңды түлғаның толық атауы;
фитосанитарлы к бақы лау о б ъ ек т ісін ің орналаскан ж ері,
осімдіктерді корғау саласындағы қызметінің түрі;
тексерістің ңәтижелері, бүзушылық анықталғанда оның толык
сипаттамасы;
.
^
у,. w ,V
анықталған осімдіктерді қорғау туралы заңнаманың бүзушылықтарын жою жоніндегі шаралар.
Актіге кажетті күжаттардың кошірмелері және тексеру барысында алынған баска да материалдар коса беріледі.
Тексеру актісі Қазакстан Республикасынын осімдіктерді қорғау
туралы заңнамасын бүзушылықтар анықталған жағдайда үш-торт
данада жасалады ж әне оған тексеруді өткізген тиісті аумақтың
осімдіктерді қорғау жоніндегі мемлекеттік инспекторы қол кояды.
Актінің бірінші данасы Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының жанындағы Қүқықтық статистика және арнайы есептер
ж о н ін д егі к ом и тетін е ж ә н е оның аумактық органдары на
тапсырылады, екінші данасы қолын қойғызып тексерілген жеке
немесе заңды түлғаға беріледі, үшіншісі тексеруші осімдіктерді
қорғау жоніндегі мемлекеттік инспекторда қалады, ал тортіншісі
мемлекеттік инспектордың нүсқамасын орындамаған жағдайда сотқа
куыну үш ін ти істі аумақтың о сім д ік т ер д і қорғау ж о н ін д егі
мемлекеттік инспекторына жолданады.
Тексерілуш і адам актіні алудан бас тартқан жағдайда ол
поштамен жіберіледі.
Тексеру актісі бауланып, номірленіп, уәкілетті органның немесе
оның аумақтық б о л ім ш ел ер ін ің м орім ен бек ітіл ген тірк еу
журналында тіркеледі.
Т ексеріс нәти ж есі бойынша Қазақстан Республикасынын
осімдіктерді қорғау туралы зацнамасының бүзушылықтары анықталған жағдайда өсімдіктерді қорғау жоніндегі мемлекеттік инспек­
тор оз қүзыреті шеңберінде анықталған бүзунылықтардың сипатына
байланысты бүзушылыктарды жою жоніндегі нүсқама, окімшілік
күкык бүзушылық туралы қаулы жасайды немесе әкімшілік күкык
бүзуиылық туралы хаттама жасап сотқа қуыным жолдайды.
Қандай да бір анықталған бүзушылыктар болмаған жағдайда
тексеру актілерінде тиісті белгі жасалынады.
90
4. Астық туралы заңдардың талаптарын сақтауға
мемлекеттік бақылау
Қазакстан Республикасының 2001 жылғы 19 қаңтардағы “Астык
туралы” Заңымен және Қазақстан Республикасы Ауыл шаруанылығы министрінің 2001 жылғы Ібтамыздағы №254 Бұйрығымен
бекітілген Қазакстан Республикасының Ауыл шаруашылығы
министрлігінің облыстық және аудандық аумактык басқармаларының мемлекеттік астық инспекторлары туралы ережесімен Мемлекеттік астык инспекторларының құқықтық мәртебесі анықталды.
Берілген актілерге сәйкес, Ауыл шаруашылығы министрлігінің
облыстық аумактык баскармасының мемлекеттік астык инспекторы
- Ауыл шаруанылығы министрлігінің облыстық аумақтық баскармасының лауазымды тұлғасы және мемлекеттік қызметкер болып
табылады. Уәкілетті органның басиысы Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен мемлекеттік қызметшілердің
лауазымдарына сәйкес “Қазақстан Республикасының Мемлекеттік
бас астык инспекторы” және “Мемлекеттік астык инспекторы” деген
косымша арнайы атақтарды беруге құқылы.
Уәкілетті органның мемлекеттік астық инспекторларының:
1) астықтың сапасын мемлекеттік бақылауды жүзеге асыруға;
2) Қазакстан Республикасы ны ң заңдары нда белгіленген
тәртіппен астықты өндіру, қабылдау, сақтау, тиеп жөнелту және
қайта өңдеу орындарына кедергісіз кіруге (кызмет куәлігін корсете
отырып) және астық рыногын мемлекеттік бакылауды және оған
мониторинг жүргізуді жүзеге асыру үшін кажетті акпарат алуға;
3) астык кабылдау кәсіпорындарының астық сақтау жөніндегі
қызметке қойылатын біліктілік талаптарын, астықтың сандыксапалық есебін жүргізу, астықты сақтау, астық қолхаттарын беру,
олардың айналымы ж әне оларды өтеу жөніндегі ережелердің
сақталуын бақылауды жүзеге асыруға;
4) Қазақстан Республикасының әкімшілік күкық бүзушылық
туралы заң актілеріне сәйкес әкімшілік қүқық бүзушылык туралы
хатгамалар жасауға;
5) астық сақтау жөніндегі кызметті жүзеге асыру қүқығына
лицензияның қолданылуын токтата түру және (немесе) қайтарып алу,
астык қабылдау кәсіпорнына уакытша баскаруды енгізу, астык
қабылдау кәсіпорындарына, олардың лауазымды адамдарына
айыппүл салу және оны өндіріп алу туралы үсыныстар енгізуге
күкығы бар.
Облыстык мемлекеттік астық инспекторы лауазымын, егер
заңдарда баскаша көрсетілмесе астықты сактау және қайта өңдеу
91
бойынша инженер-технолог немесе агроном жоғары кәсіби білімі
бар, 1 жылдан артық мамандық бойынша іскерлік стажы бар
Қазақстан Республикасынын азаматы бола алады.
Облыстық м ем лекеттік астық инспекторы лауазымына
тағайындалады ж эне “Қазакстан Республикасынын Мемлекеттік
қызмет туралы” әрекет етуші заңдарына сэйкес Ауыл шаруанылыгы
министрлігімен келісе отырып, Ауыл шаруаиылығы министрлігінің
облыстық аумақтық басқармасының бастығымен лауазымынан
босатылады.
Облыстық мемлекеттік астық инспекторының негізгі міндеттеріне берілген аумақта астыктың сақталуын жэне сапасын, сонын
ішінде мемлекеттік астық ресурстарының сандық және сапалық
жағдайларын, астық ресурстары мониторингін мемлекеттік бакылау
және қадағалауды жүзеге асыру жатады.
Облыстық мемлекеттік астық инспекторы оған жүктелген міндеттермен коса келесі функцияларды жүзеге асырады:
- астық нарығына қатысушылардың астық туралы заңдарды
барлык жеке және заңды түлғалардың астықты өндіру, қабылдау,
өңдеу, сақтау, тасымалдау жэне тарату бөлігінде сақтауына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
|
- астық қабылдау кәсіпорындарында, олардың лабораторияларында астықтың сапасын анықтаудың дүрыстығын, олардың
астыққа мемлекеттік стандарттарды сақтауын және астыққа байла­
нысты сауда-саттық операцияларының, кабылдаудың, өңдеудің,
сақтаудың ж ән е тасымалдаудың сапасын бағалау әдістер ін ің
сақталуын және астыққа есеп айырысудың дүрыстығына мемлекеттік
бақылауды жүзеге асырады;
- астық қабылдау кәсіпорындарында, сонымен қатар астық
қолхаттарымен қамтамасыз етілген мемлекеттік ресурстардағы
астыққа сандық-сапалық есептің жүргізілуінің және сақталуыныц
дүрыстығына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
- астық кабылдау кәсіпорындарыиың астықты сақтау бойынша
қызметтерді жүзеге асыру кезінде кәсіби талаптарды сақтауына
мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады;
- зандарға сәйкес басқа да функцияларды жүзеге асырады.
Берілген негізгі міндеттерді және оған жүктелген функцияларды
жүзеге асырумен коса, облыстық мемлекеттік астык инспекторы
заңдармен белгіленген тәртіпте келесі қүқықтарға ие:
- ешқандай бөгетсіз астық қабылдау, өңдеу, сақтау, қайта еңдеу,
тасымалдау жэне тарату үйымдарына олардың меншік нысанына
қарамастан кіріп шығуға, сонымеН қатар аккредиттелген тексеріс
92
лабораторияларына сапаны белгілеу үшін талдауға сынама алып,
жіберуге;
- жеке және заңды түлғалардан астықты өндіру және тарату
туралы мәліметтер сүрауға және алуға;
- астық ресурстарының мониторингін жүргізуге;
- астық қабылдау кәсіпорындарында астықтың сакталуын және
сандық-сапалық есебін жүргізудің дүрыстығын бакылауға;
- өндірушілер, сатушылар және сатып алушылар, қайта өңдеушілер және басқа да үйымдардың арасында келіспеушіліктер туған
жағдайда астықтың және оның қайта өңделген өнімдерінің сапасы
бойынша қорытындылар беруге;
- астықтың меншік иесінің есебінен аккредиттелген лабораторияларда орта тәуліктік үлгілерді таңдап тексеруді жүргізуге;
- астықтың сапасын анықтау үшін астық қабылдау лабораторияларының күралдарын пайдалануға ж әне астық қабылдау
кәсіпорындарының жүмысшыларының ж ән е мамандарының
үлгілерін таңдауға әкелуге;
- астықтьің сапасын сертификаттау бойынша сынау лабораторияларының аккредитацнясы бойынша комиссияларға қатысуға;
- технологнялық процестерді жүргізудің белгіленген тәртіптерін,
кабылдау, сақтау, өңдеу, тасымалдау және астықтың сапасын анықтау тәртібін бүзунылықты жою туралы үйымдардың басшыларына
орындаулары міндетті тапсырма беруге;
- белгілі болған заң бүзушылықтар туралы санитарлық-эпидемиологиялық ж әне басқа да бақылау-қадағалау қызметтеріне
мәлімдеуге;
- заңдарга сәйкес лауазымды және жеке түлғаларды әкімшілік
жауапкершілікке тартуға, соның ішінде айыппүл төлетуге;
Аудандық астық инспекторының өкілетгіліктері осы облыстық
мемлекеттік инспектордың өкілеттілігімен үқсас, бірақ ауданға
қатысты бөлігінде ғана.
5. Өсімдік карантині саласындагы мемлекеттік бақылау
1999жылғы 11 ақпандағы Қазақстан Республикасының “Өсімдік
карантині туралы” Заңымен өсімдік карантині бойынша мемлекетгік
инспекторлардың қүқықтық мәртебесі анықталған.
Өсімдіктер карантині саласындағы мемлекеттік бақылауды
жүзеге асыру уәкілетті органға жүктеледі.
Өсімдіктер карантині саласында мемлекеттік бакылауды жүзеге
асыратын лауазымды адамдардың олар қаза тапқан немесе мертіккен
93
жағдайда Қазақстан Республикасынын зандарында белгіленген
тәртіппен зиянды өтетуге құқығы бар.
Өсімдіктер карантині бойынша бакылау объектілері мыналар
болып табылады:
щ
1) ауыл шаруашылык, орман ж ән е сән дік дақылдарынын
тұқымдары мен отырғызылатын материалдары, өсімдіктер мен
олардың бөліктері (қалемшесі, жуаііығы, түйнегі, жемісі), сондайақ карантинді объектілерді жүқтырушы болуы мүмкін өсімдік текті
басқа да кез келген өнім;
2) өсімдіктер ауруларын қоздырушылар - тірі саньірауқүлактар
өсімдері, вирустар, бактериялар, сондай-ак нематодтар, кенелер мен
насекомдар'
:
^
3 | насекомдардың, өсімдіктер ауруларын коздырушылардың
коллекциялары, түқымдардыц, гербарийлері мен коллекциялары;
4) карантинді объектілердің жүктырғыштары болуы мүмкін ауыл
шаруашылык машиналары мен топырақ өңдеуге арналған қүралдар,
көлік қүралдары, ыдыстың барлық түрі, буып-түю материалдары,
өсім дік материалдарынан жасалған өнеркәсіп тауарлары мен
бүйымдар, топырақ қүймалары мен үлгілері;
5) өсімдік текті өнімді өсіретін, дайындайтын, жинайтын, өндейтін
және өткізетін үйымдардық шаруа (фермер), үй жанындағы және
саяжай қожалықтарының аумағы мен үй-жайлары, ведомстволық
бағыныстылығы мен меншік нысанына карамастан, ауыл шаруашылығына, орманға, суға және басқа мақсатқа арналған жерлер.
Карантиндік бақылауды жүзеге асыру кезінде уәкілетті органның
өсімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторларының:
1) карантинге жатқызылған, сондай-ақ, тиісті халықаралық
үйымдардан алынған ақпаратты және басқа елдер қабылдап жатқан
фитосанитарлық шаралар туралы акпаратты қоса алғанда, қолда бар
ақпарат негізінде ғылыми негіздеме жеткіліксіз болған жағдайда
жүктер мен объектілерді тексеріп қарау, фитосанитариялык
сараптама және қажет болған кезде залалсыздандыру ісін жүргізу
кезеңінде, сондай-ақ оларды фитосанитариялык (карантиндік)
сертификатсыз тасымалдау кезінде немесе шет елден импорттык
карантиндік рүксатсыз әкелген жағдайда Қазақстан Республика­
сынын заңдарында белгіленген тәртіппен кідіртіп қоюға;
2) баска мемлекеттерден әкелінетін, өзіиің фитосанитариялык
жай-күйі туралы мәліметтер зерттелмеген карантинге жатқызылған
онімге қатысты уақытша карантиндік шаралар колдануға (енгізуге);
3) Қазақстан Республикасы ны н зандары нда бел гіл ен ген
тәртіппен заң нормаларының орындалуын және өсімдіктер карантині
жоніндегі ережелердің сақталуын тексеру мақсатымен барлык
94
мсмшік нысанындағы үиымдарға кедерггсіз оаруға ж әнс оларға
текссру жүргізуге, өз өкілеттігін жүзегс асыру үшін кажетті ақпарат
алуга;
4) зертханапық сараптама жүргізу үшін карантинге жаткызылган
онім үлгілерін іріктсп алуға;
5) жске ж әне зацды түлғаларға карамтинді объсктілср ошақтарында және көлікте қажет шаралар жүргізу туралы талаптар қоюга;
6) осімдіктср карантині жөніндегі зацдардыц бүзылуына жол
бер ген лауазы мды адам дарды , ж скс ж он е зацды түлғаларды
әкімшілік жауапкершілікке тартуға;
7) өсімдіктер карантині ж еніндегі ережелсрді бүзушылыкты
жойғанға дейін жеке жөне заңды түлғалардын шаруаиылық кызметін
тоқтата түруға ж әне тыйым салуға қүкығы бар.
Шағын кәсіпкерлік субъектісініц кызметінетыйым салуды немссе
оны тоқтата түруды уәкілетті органның лауазымды адамдары сот
шешімінің негізінде жүзеге асырады.
Шағын кәсіпкерлік субъектісінің кызметіне тыйым салу немесе
оны тоқтата түру туралы талагі арызды уәкілетті орган органдары
Қазақстан Республикасыныц зац актілерінде белгіленген тәртіппеи
жөне негіздерде сотқа жібереді.
Шағын кәсіпкерлік субъектісінің қызметіне сот ш еш імінсіз
тыйым салуға немесе оны токтата түруға карантиндік объектілер
анықталған ерекше жағдайларда талап арызды 3 күннен аспайтын
мерзімде сотқа табыс ету міндеттеліп, аталған мерзімге рүқсат
етіледі. Бүл орайда қызметке тыйым салу немесе оны тоқтата түру
туралы акт сот шешімі шыққанға дейін қолданылады.
Қазақстан Республикасыныц Өсімдік карантині туралы зацына
сәйкес Қазақстан Республикасыныц Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2003 жылғы 4 ақпандағы № 56 Бүйрығымен “Өсімдік карантині бойынша мемлекеттік инспекторлар туралы” ереже бекітілді.
Осы ережелер Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы
м и н и стр л ігін ің о сім д ік тер карантині ж о н ін д егі м ем лекеттік
инспекторлардыц қүқықтьіқ мәртебесін айқындайды,
Өсімдіктер карантині жоніндегі бақылауды тікелей жүргізетін
уәкілетті органның және оның аумақтық органдарындағы шекаралық
пункттердіц және шекарадағы постылардың лауазымды түлғалары
осімдіктер карантині жоніндегі мемлекеттік инспекторлар болып
табылады.
Қазақстан Республикасында осімдіктер карантинін қамтамасыз
етуді үйлестіру ж әне осімдіктер карантині жоніндегі инспектор­
лардыц жүмысын бақылау уәкілетті органныц Қазақстан Республикасы ны ң о сім д ік тер карантині ж о н ін д егі Бас м ем лекеттік
инспекторына, өсімдіктер карантині жөніндегі Бас мемлекеттік
инспекторының орынбасарына және Қазақстан Республикасынын
өсімдіктер карантині ж өніндегі мемлекеттік инспекторларына
жүктел еді.
Жергілікті жерлерде өсімдіктер карантині жөніндегі жүмыстарды
үйымдастыру аумақтық басқармалардың басиыларына жүктеледі.
Өсімдіктер карантинін бақылау облыстардың, Астана ж әне
Алматы қалаларының өсімдіктер карантині жөніндегі Бас мемлекеттік инспекторларына, облыстық, қалалық, аудандық аумақтык
басқармаларының ж ән е шекаралық пунктер мен постылардың
өсімдіктер карантині ж өніндегі мемлекеттік инспекторларына
жүктеледі.
:
Ь
Уәкілетті о р г а н 'Қазақстан Республикасынын Мемлекеттік
қызмет туралы заңдарына сәйкес белгіленген біліктілікталаптарына
сай келетін азаматтар осімдіктер карантині жөніндегі инспектор
қызметін атқаруға қүқылы.
Облыстық, қалалық, аудандық аумақтық басқармалардың,
өсімдіктер карантині жөніндегі шекаралық пункттер мен постылардың осімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторларын
облыстық, Астана ж эне Алматы қалалық осімдіктер карантині
жөніндегі Бас мемлекеттік инспекторларынның үсынымы бойынша
аумақтық басқарма басшылары қызметке тағайындайды ж әне
қызметтен босатады.
рЙІ
Өсімдіктер карантині жоніндегі мемлекеттік инспекторлар өз
жүмысында Қазақстан Республикасынын заңнамаларын, қызмет
саласын айқындайтын нормативтік қүқықтық актілерді, бүйрықтарды, уәкілетті органның үйғарымын, ішкі тәртіп ережесін және
осы ережелерді баснылыққа алады.
Өсімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторлар өз
қызметін шекаралық, кедендік, қүқық қорғау және басқа мемлекеттік
органдармен озара іс-қимылда жүзеге асырады.
Өсімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторлардың
негізгі міндеттері мыналар болып табылады:
1) Республика аумағын шет елдерден нем есе карантиндік
аймақтан карантинді объектілердің әкелуінен немесе өз бетімен
енуінен қорғау;
,
2) карантинді объектілерді анықтау, оқшаулау және жою, сондайақ Республиканың олар жоқ аймақтарына олардың енуінің алдын алу;
3) Өсімдіктер карантині саласындағы заңдар мен белгіленген
ережелердің сақталуына жэне Республика аумағында өсімдіктер
карантині жөніндегі шаралардың орындалуына мемлекеттік бақылау
жасау;
1
96
Қазақстан Республикасынын өсімдіктер карантині жөніндегі бас
мемлекеттік инспекторы заңдарда белгіленген тәртіп бойынша
мынадай функцияларды жүзеге асырады:
1) Өсімдіктер карантині саласындағы нормативтік қүқықтық
актілермен әдістемелік қүжаттарды белгіленген тәртіппен әзірлеуді
үйымдастырады және оларды келіседі;
2) карантиндік объектілер таралған ошақтарын анықтау,
оқшаулау және жою жүмыстарын үйымдастырады;
3) карантиндік объектілер таралуының есебін жүргізеді және
мүдделі адамдарға ақпарат береді;
4) Қазақстан Республикасынын Әкімшілік құқық бүзушылық
туралы кодексіне сәйкес Қазақстан Республикасынын өсімдіктер
карантині саласындағы заңнамаларын бүзған жеке ж әне заңды
түлғаларға айыппүл салады;
5) импорттық карантинге жатқызылған өнімді жерсіндірукарантиндік көшеттерде карантиндік объектілермен және бөтен текті
түрдің жасырын жүғынуын тексеруді үйымдастырады;
6) Қазақстан Республикасында және баска елдерде карантиндік
объектілердің барын және таралу базасының деректерін қүруды
үй ымдастырад ы;
7) халыкаралық нормалармен үсыныстар талаптарын ескере
отырып, фитосанитарлық тәуекелді бағалаудың ғылыми принциптері
негізінде ғылыми-зерттеу үйымдарымен бірге карантиндік ісшараларды әзір л еуге қатысады әрі оларды жеке ж әне заңды
түлғалардың орындауына бақылау жасауды жүзеге асырады;
8) карантинге жатқызылған өнімге импорттық карантиндік
рүксаттама береді;
9) облыстық, Астана ж әне Алматы қалаларының өсімдіктер
карантині жөніндегі бас мемлекетгік инспекторларын тағайындауға,
әкімшілік жаза қолдануға және қызметінен босатуға келісімін береді;
10) карантиндік режим жүргізу арқылы карантиндік аймақты
белгілеу туралы шешімнің жобасын Қазақстан Республикасынын
Ү кіметіне үсынады;
11) кеңес өткізеді, өсімдіктер карантині туралы ахуалды қарайды,
қойылған міндеттерді орындау бойынша шаралар қолданады;
12) Қазакстан Республикасынын өсімдіктер карантині саласындағы заңнамасында көзделген баска да окілеттіктерді жүзеге
асырады.
Қазакстан Республикасынын осімдіктер карантині жоніндегі бас
мемлекеттік инспекторының орынбасары Қазақстан Республика­
сынын өсімдіктер карантині жөніндегі бас мемлекеттік инспекторына
есеп береді және мынадай функцияларды жүзеге асырады:
7— 1530
97
1) Өсімдіктер карантині саласындағы ыормативтік күкықтык
актілермен өдістемелік қүжаттарды оелгіленген тәртіппен өзірдеуді
үйымдастырады және оларды келіседі;
2) карантиндік объ ек тілер таралған ошақтарды аныктау,
оқшаулау және жою жүмыстарын үйымдастырады;
3) карантиндік объектілердің таралу есебін жүргізеді ж әне
мүдделі адамдарға ақпарат береді;
4) Қазақстан Республикасынын Әкімшілік қүкық бүзушылык
туралы кодексіне сәйкес Қазақстан Республикасынын өсімдіктер
карантині саласындағы заннамаларын бүзғаи жеке ж әне занды
түлғаларға айыппүл салады;
5) импорттцқ карантинге жатқызылған өнімді ж ерсіндірукарантиндік көшеттерДе карантиндік объектілермен жоне бөтен текті
түрдің жасырын жүғынуын тексеруді үйымдастырады;
6) Қазакстан Республикасында және басқа елдерде карантиндік
объектілердің барын және таралу базасының деректерін қүруды
үйымдастырады;
7) халықаралық нормалармен үсыныстар талаптарын ескере
отырып, фитосанитарлықтәуекелді бағалаудыңғылыми принциптері
негізінде ғылыми-зерттеу үйымдарымен бірге карантиндік ісшараларды әзірлеуге қатысады әрі оларды жеке және заңды түлғалардың орындауына бақылау жасауды жүзеге асырады;
8) Қазақстан Республикасынын өсімдіктер карантині жөніндегі
бас м ем лекеттік инспекторы болм аған уақытта карантинге
жатқызылған өнімге импорттық карантиндік рүқсаттама береді;
9) карантиндік режим жүргізу арқылы карантиндік аймақты
белгілеу туралы шешімнің жобасын Қазакстан Республикасынын
Үкіметіне үсынады;
10) кеңес откізеді, өсімдіктер карантині туралы ахуалды қарайды,
қойылған міндетті орындау бойынша шара қолданады;
11) Қазақстан Республикасынын өсімдіктер карантині саласындағы заңнамасында көзделген баска да өкілеттіктерді жүзеге
асырады.
Қазакстан Республикасынын осімдіктер карантині жоніндегі
мемлекеттік инспекторы Қазакстан Республикасынын осімдіктер
карантині жөніндегі бас мемлекеттік инспекторына және Қазакстан
Республикасынын өсімдіктер карантині жөніндегі бас мемлекеттік
инспекторының орынбасарына есеп береді және мынадай функцияларды жүзеге асырады:
1)
Өсімдіктер карантині саласындағы нормативтік күкықтық
актілер мен әдістемелік қүжаттарды белгіленген тәртіппен әзірлейді
және келіседі;
щ
98
2) карантиндік объектілер таралған ошақтарды анықтау, оқшаулау және жою жұмыстарын ұйымдастырады;
3) карантиндік объектілердіц таралу есебін жүргізеді және
мүдделі адамдарға ақпарат береді;
4) Қазақстан Республикасынын Әкімшілік қүқық бүзушылық
туралы кодексіне сәйкес Қазакстан Республикасынын өсімдіктер
карантині саласындағы заңнамаларды бүзған жеке ж әне заңды
түлғаларға айыппүл салады;
5) импорттық карантинге жатқызылған өнімді жерсіндірукарантиндік көшетгерде карантиндік объектілермен және бөтен текті
түрдің жасырын жүғуын тексеруді үйымдастырады;
6) Қазақстан Республикасында жэне баска елдерде карантиндік
объектілердің барын және таралу базасының деректерін қүрады;
7) халыкаралық нормалар мен үсыныстардың талаптарын ескере
отырып, фитосанитарлық тәуекелді бағалаудың ғылыми принциптері
негізінде ғылыми-зерттеу үйымдарымен бірге карантиндік ісшараларды әзірлеуге қатысады әрі оларды жеке және заңды түлғалардың орындауына бақылау жасауды жүзеге асырады;
8) Қазақстан Республикасынын есімдіктер карантині саласындағы заңнамада белгіленген тәртіппен карантинге жатқызылған
өнімге импорттық карантиндік рүқсаттаманы дайындауды жүргізеді;
9) карантиндік режим жүргізу арқылы карантиндік аймақты
белгілеу немесе алып тастау туралы Қазақстан Республикасы Үкіметі
шешімнің жобасын дайындайды;
10) Қазакстан Республикасынын өсімдіктер карантині саласындағы заңнамасында көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Облыстык, Астана жэне Алматы калалык өсімдіктер карантині
жөніндегі бас мемлекеттік инспекторлары Қазақстан Республи­
касынын өсімдіктер карантииі жөніндегі бас мемлекеттік инспекторына, тиісті аумақтық басқармалардыц бастыктарына есеп
береді жэне мынадай функцияларды жүзеге асырады;
1) қалалық, аудандық аумақтық баскармалардыц, шекаралық
пункттердің өсімдіктер карантині жөніндегі постылардыңөсімдіктер
карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторларының жүмыстарын
әдістемелік басқаруды және бақылауды жүргізеді;
2) карантинге жаткызылған онімді өндірумен, дайындаумен, қайта
ондеумен, сақтаумен, тасымалдаумен жэне сатумен байланысты
м ем лекеттік органдарды ң, үйымдардың, ж еке ж ән е заңды
түлғалардың лауазымды түлғаларының срежені орындауына бакылау
жүргізеді;
99
3) өсімдіктер карантині саласындағы зандарды бүзған жеке және
заңды түлғаларды Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес
жауапкершілікке тартады;
4) өсімдіктер карантині жөніндегі шаралардың орындалуын
үйымдаетырады және жоспарлайды;
5) карантиндік бақылау мен тексеру, зертханалық сараптама
ж ү р гізу д і үйы мдасты рады ж ән е шығу аумағы мен орныиың
фитосанитарлық сипаттамасын, сондай-ак арналып белгіленген
пунктін ескере отырып карантинге жатқызылған өнімге белгіленген
үлгідегі фитосаңитарлық (карантиндік) сертификат береді.
6) карантиндік объектілердің таралу есебін жүргізеді ж әне
мүдделі ада^дарға ақпарат береді;
7) облыста карантиндік объектілердің барын ж ән е таралу
базасының деректері қүрылуын, оларға қарсы күрес шаралары мен
іс-шараларын үйымдастырады;
8) мемлекеттік органдарға, жеке және заңды түлғаларға өсімдіктер карантині ж өніндегі іс-шаралардың орындалуына нүсқама
шығарады және оның орындалуын бақылайды;
9) өсім діктер карантині ж өн ін дегі аумақтық органдардың
мүддесін атқарушы, өкілетті және басқа да мемлекеттік органдар да
қорғайды;
ЩШЩфЩЩ
10) тиісті аймақтарда жеке және заңды түлғалардың карантиндік
ахуалды және карантиндік іс-шаралардың жүргізілуін бакылайды;
11) карантинді объектілерді анықтау, оқшаулау және жою ісшараларын өткізуге бақылау жүргізеді;
12) карантинге жатқызылған өнім мен көлік күралдарын
залалсыздандырудың үйымдастырылуына ж әне оның орындалу
сапасына бақылау жүргізеді;
13) аумақтық басқармалардың бастықтарына облыстық, калалық,
аудандық басқармаларының, карантин ж өн ін дегі шекаралық
пункттер мен постылардың өсімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторларын тағайындауға, әкімшілік жаза қолдануға және
қызметінен босатуға Қазакстан Республикасының заңдарында
белгіленген тәртіппен келісімін береді;
14) уәкілетті орган белгілеген тәртіппен облыстық, қалалык,
аудандық басқармаларының, карантин ж о н ін д егі шекаралық
пункттер мен постылардың өсімдіктер карантині жоніндегі мемлекеттік инспекторларын кызметіне сай аттестациялауды үйымдаетырады;
J
:
•
15) жергілікті аТқарушы органдарға карантин режимін енгізуге,
карантин аймағын белгілеу немесе күшін жою туралы шешімнің
жобасын енгізеді; \
|
\ ів ж
100
16)
Қазақстан Республикасынын өсімдіктер карантині саласындағы заңнамасында көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Облыстық, қалалық, аудандық өсімдіктер карантині жөніндегі
мемлекеттік инспекторлары өсім дік тер карантині ж өн ін дегі
облыстык, Астана ж эне Алматы калаларының Бас мемлекеттік
инспекторына, тиісті аумақтық басқарма бастықтарына есеп береді
жэне мынадай функцияларды жүзеге асырады:
1) өсімдіктер карантині жөніндегі карантиндік ахуалды және ісшараларды жүргізуді бақылайды;
2) шетелдік түқымдармен ж ән е көшеттік материалдармен
өндірілген пайдаланатын жерді, егістікті және квшеттерді, астық
қабылдау пункттерін, қоймаларды және басқа да үй-жайды тексеруді
жүргізеді;
3) карантиндік объектілердің таралу есебін жүргізеді және
облыстық, Астана ж эне Алматы қалалық өсімдіктер карантині
жөніндегі Бас мемлекеттік инспекторларына, сондай-ақ мүдделі
адамдарға ақпарат береді;
4) карантинге жатқызылған өнімді, сондай-ақ көлік қүралдарын
залалсыздандырудың үйымдастырылуына ж әне оны өткізудің
сапасына бақылау жүргізеді;
5) карантинге жатқызылған өнімге карантиндік тексеруді,
үлгілерін іріктеп алуды, зертханалык сараптамадан өткізуді бақылайды және фитосанитарлық (карантиндік) сертификат береді;
6) карантинге жаткызылған өнімді өндірумен, дайындаумен, қайта
өңдеумен, сақтаумен, тасымалдаумен жэне сатумен байланысты
мемлекеттік органдардың, үйымдардың лауазымды түлғаларын, жеке
және заңды түлғалардың белгіленген карантиндік ережені және ісшараларды орындауына бақылау жүргізеді;
7) Қазақстан Республикасынын өсімдіктер карантині саласындагы заңдарында белгіленген тәртіппен, іс-шаралар ережесін барлык
меншік нысанындағы базарларда, үйымдар мен ведомстволарда
орындалуына мемлекеттікбафілауды жүргізеді;
8) мемлекеттік органдарға, жеке және заңды түлгаларға өсімдіктер карантині жоніндегі іс-шаралардың орындалуына нүсқама
иыгарады және оныц орындалуын бақылайды;
9) осімдіктер карантині саласындағы заңдарды бүзған жеке және
заңды түлғаларды Қазақстан Республикасынын заңдарына сәйкес
жауапкершілікке тартады.
Өсімдіктер карантині жөніндегі шекарадағы пункттер мен
постылардың өсімдіктер карантині жоніндегі мемлекеттік инспек­
торлары өсімдіктер карантині жоніндегі облыстык, Астана және
Алматы қалаларының Бас мемлекеттік инспекторына, тиісті
101
аумақтық баскарма бастықтарына есеп береді ж ән е мынадай
функцияларды жүзеге асырады:
1) шетелден әкелінетін импортталатын және экспортталатын
карантинге жаткызылған онімге карантиндік бақылауды, тексеру
ж әне зертханалық сараптауды, сондай-ақ Қазақстан аумағында
тасымалданатын карантинге жатқызылатын өнім ге тексеруді
жүргізеді;
.
І
2) жолаушылардын багажындағы және қол жүгіндегі өсімдіктер
салымына карантиндік тексеру жүргізеді;
3) тасымалданатын карантинге жатқызылған өнімдерде карантиндік қүжаттардың (импорттық карантиндік рүқсаттама, фитосанитарлык және карзнтиндік сертификат) барлығын тексереді;
4) Қ азақстан Р еспубликасы ны н ө сім д ік т ер саласы ндағы
заңдарына сәйкес жүк иелеріне тиісті карантиндік шаралар жүргізу
туралы нүсқама береді;
5) постылар орналасқан жердегі коймалық үй-жайдың және 3
(үш) километрлік аймақта карантиндік объектілерді анықтауға
тексеру жүргізеді, сондай-ақ осы аймақта табылған жүқтыру ошағын
окшаулау және жою іс-шараларын үйымдастырады және бакылайды;
6) ережені бүзған жеке ж ән е заңды түлғаларды Қазақстан
Республикасынын заңдарына сәйкес жауапкершілікке тартады;
7) аумақтық басқармаларға жүк баратын орынға карантинге
жатқызылған әнімнің өтуі туралы карантиндік хабарлама жібереді.
6. Асыл тұқымды мал шаруашылыгы саласындағы
мемлекеттік бақылау
Қазақстан Республикасынын 1998 жылғы 9 шілдедегі “Асыл
түқымды мал шаруашылығы” туралы заңға сәйкес, Қазакстан
Республикасынын Ауыл шаруашылығы министрлігі ж әне оның
баскару бойынша аумақтық органдары асыл түкымды мал шаруаиылығы саласында белгіленген функцияларды жүзеге асырады.
Асыл түқымды мал шаруаиылығы саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган мынадай функцияларды жүзеге асырады:
1) асыл түқымды малдың тектік корын дамыту, сақтау мен
пайдалану бағдарламасын әзірлейді және оны Қазақстан Республи­
касынын Үкіметіне бекітуге үсынады;
2) Қазақстан Республикасының асыл түқымды мал шаруашылығы
туралы заңдарының орындалуын бақылауды жүзеге асырады;
3) асыл түкымды онімнің (материалдың) асыл түқымдык күндылығын аныктау және малды оз толшен осіру жоніндегі нормативтік
қүжаттарды бекітеді;
102
4)
асыл тұқымды малды жэне асыл тұқымды мал табындарын
есепке алу ережелері мен нысандарын әзірлеп, оларды статистика
органдарына келісуге үсынады жэне асыл түқымды мал шаруаиылығы саласындағы деректерді есепке алуды бекітілген нысандар
ооиынша жүргізеді;
5) аттестаттауды жүргізу тәртібі туралы, шаруашылык жүргізуші
субъектілерге асыл түкымды мал зауыты, малды асылдандыруііы
шаруашылык, малды асылдандыруіхы орталық және дистрибьютерлік орталық мәртебесін беру тәртібі туралы ережелерді әзірлейді
жэне оларды Қазақстан Республикасының Үкіметіне бекітуге
үсынады;
** 6) асыл түкымды өнімнің (материалдың) асыл түкымдық қүндылығын бағалау жөнінде қызмет көрсететін жеке және заңды түлғаларды коспағанда, асыл түкымды мал шаруаиылығы саласындағы
субъектілерді аттестаттауды жүргізіп, аттестат береді;
7) Қазақстан Республикасының асыл түкымды мал шаруаііылығы туралы зандарының нормалары бүзылған жағдайда аттестаттың
қолданылуын тоқтата түрады, қайталап бүзылған жағдайда аттестаттан айыру туралы талап койып сотқа жүгінеді;
9) асыл түқымды мал шаруачылығы саласындағы субъектінің
әрбір түрі бойынша және әрбір субъектіге орай субсидиялануға тиісті
сатылатын асыл түкымды өнімнің (материалдын) жыл сайынғы
квотасын аталған мақсаттарға арнап бюджетте көзделген қаражат
шегінде белгілейді, олардың нысаналы пайдаланылуын бакылайды;
10) мал шаруаиылығындағы жаңа селекциялық жетістіктерді
сынактан өткізеді жэне сапасын анықтайды;
11) асыл түкымды малдың мемлекеттік кітабын, асыл түкымды
малдың мемлекеттік тіркелімін және өндірісте пайдалануға рүксат
етілген селекциялық жетістіктердщ мемлекеток тізшімін жүргізеді
және басып шығарады;
12) асыл түқымды мал шаруанылығы саласындағы халықаралық
қатынастарда Қазақстан Республикасының атынан екілдік етеді;
Асыл түқымды мал шаруашылығы саласындағы уәкілетті
мемлекеттік органның асыл түкымды мал шаруаиылығы жөніндегі
мемлекеттік инспекторлары:
1) кызметтік куәлігін көрсеткен жағдайда асыл түкымды мал
шаруаиылығының аттестатталған субъектілеріндегі малды асылдандыру жүмысынық оны есепке алудың және онын есептілігінің
жай-күйін тексеруге;
2) асыл түкымды мал шаруаиылығы саласындағы субъектілердін
асыл түкымды өнімді (материалды) үстау, азыктандыру, сондай-ак
сактау жағдайларының сөйкестігін тексеруге;
103
3) аттестатталған жеке және (немесе) заңды тұлғалар корсететін
қызмет сапасын тексеруге;
4) Қазақстан Республикасынын асыл түқымды мал шаруашылығы туралы заңдарының нормалары бүзылған жағдайда,
анықталған бүзушылықты жойғанға дейін асыл түкымды өнім
(материал) сатуды токтата түруға;
5) асыл түқымды мал шаруашылығы саласындағы уәкілетті
мемлекеттік органға қызметтері Қазакстан Республикасынын асыл
түкымды мал шаруаиылығы саласындағы заңдарының талаптарына
сәйкес келмеген кезде, малды өз төлінен өсіру жөнінде кызмет
көрсететін жеке және (немесе) заңды түлғаларға берілген аттестаттың
қолданылуын тбқтата түру, асыл түқымды мал зауытын, малды
асылдандырупы шаруаііылықты, малды асылдандырушы орталықты
және дистрибьютерлік орталықты аттестаттан айыру туралы үсыныс
енгізуге;
6) селекция және асыл түқымды өнімнен (материалдан) төл алу
саласында жаңа технологиялардың, аспаптардың, жабдықтардың,
материалдар мен биотехнологиялык әдістер дің қолданылуын
мемлекеттік қадағалауды жүзеге асыруға;'
9
Асыл түқымды мал шаруашылығы ж өніндегі мемлекеттік
инспекторлардың өздерінің қүзыреті шегіндегі актілерін асыл
түқымды мал шаруаііылығы саласындағы субъектілердің орындауы
міндетті.
‘
- ''
'
'
Асыл түкымды мал шаруашылығы ж өніндегі мемлекеттік
инспекторлардың іс-әрекеттеріне (әрекетсіздіктеріне) жоғары түрған
органдарға не сотқа шағым жасалуы мүмкін.
Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруаііылығы министрлігінің
2002 жылғы 30 қазандағы №347 Бұйрығымен “Қазақстан Республи­
касынын Ауыл шаруанылығы министрлігінің облыстық және аудандық аумақтық баскармасының асыл түқымды мал шаруаиылығы
бойынша мемлекеттік инспекторы туралы” ережесі бекітілді.
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруацылығы министрлігінің
облыстық аумақтық басқармасының асыл түқымды мал шаруашылығы бойынша мемлекеттік инспекторы - мемлекеттік кадағалауды ж үзеге асыратын Ауыл шаруашылығы министрлігінің
облыстық аумақтық басқармасының мемлекеттік қызметкері және
лауазымды түлғасы болып табылады.
Облыстық мемлекеттік асыл тұқымды мал шаруашылығы
инспекторы лауазымын, егер заңдарда басқаша көрсетілмесе
зоотехникалық жоғары кәсіби біл.імі бар, әкімшілік мемлекеттік
лауазыммен айналысуға конкурстан өткен, 1 жылдан артық мамандық
104
қ
бола алады.
Облыстық мемлекеттік асыл тұқымды мал шаруашылығы
инспекторы лауазымына тағайындалады және “Қазақстан Республи­
касынын Мемлекеттік қызмет туралы” әрекет етуші зандарына
сәйкес Ауыл шаруаиылығы министрлігімен келісе отырып, Ауыл
шаруапылығы министрлігінің облыстық аумақтық баскармасының
бастығымен лауазымынан босатылады.
Облыстық мемлекеттік асыл тұқымды мал шаруашылығы
инспекторының негізгі міндетіне берілген аумақта мемлекеттік
қадағалауды жүзеге асырады, асыл түқымды мал шаруашылығы
саласында аттестацияланған және аккредиттелген субъектілерде есеп
беруін қадағалайды.
Облыстық мемлекеттік асыл түкымды мал шаруаиылығы инспек­
торы оған жүктелген міндеттермен коса келесі функцияларды жүзеге
асырады:
- асыл түқьімды мал шаруанылығы саласындағы заңдарды осы
саладағы субъектілердің сақтауына мемлекеттік қадағалауды жүзеге
асырады;
- асыл түқымды малдардың зауыты, асыл түқымды мал
шаруашылығы, асыл түкымды мал шаруашылығы орталығы және
дистрибьютерлік орталык мәртебесін шаруаиылық субъектілеріне
бер у үш ін олардың қүжаттарының дүры с жасалғандығына
мемлекеттік қадағалауды жүзеге асырады;
- Ауыл шаруаиылығы министрлігімен бекітілген асыл түқымды
мал шаруашылығы саласындағы талаптарды субъектілердің
сақтауына мемлекеттік қадағалауды жүзеге асырады;
- асыл түқымды мал ісін колдауға бөлінген республикалық
оюджет қаражатын мақсатқа сәикес паидаланылуын мемлекеттік
кадағалауды жүзеге асырады;
- малдардың өсімін молайту бойынша қызметтер корсету
бойынша жеке және заңды түлғалардың кызметіне мемлекеттік
қадағалауды жүзеге асырады;
- малдардың асыл түкымды бағалылығын жэне асыл тұқым
материалдарының сапасын анықтау бойынша аттестацияланған жеке
жэне аккредиттелген заңды түлғалардың қызметіне мемлекеттік
қадағалауды жүзеге асырады;
- Қазақстан Республикасынын заңдарына сәйкес баска да
функцияларды жүзеге асыру.
Облыстық мемлекеттік асыл түкымды мал шаруашылығы
инспекторы өзіне жүктелген негізгі міндеттер мен функцияларды
жүзеге асыра отырып, келесі қүқықтарға ие:
105
- қызметтік куәлігін корсете отырып, асыл түкымды мал
шаруашылығы саласында аттестацияланған субъектілердін асыл
түқымды мал шаруашылығы жүмыстарының жағдайын, оның есебін
тексеруге;
-а сы л түқымды мал шаруашылығы саласындағы субъектілердің
асыл түқымды мал шаруапылығы онімдерін үстап түру, сақтау және
пайдалану жағдайларының талаптарға сәйкесітігін тексеру;
- асыл түкымды мал шаруаиылығы саласында аттестацияланған
жеке және аккредиттелген заңды түлғалардың көрсететін қызметтерінің сапасын тексеру;
- Қазақстан Республикасыныц асыл тұқымды мал шаруаіхылығы
заңдарының нормалары бұзылған жағдайда, оларды орнына келтіргенге дейін асыл тұқымды мал шаруаиылығы өнімдерінің таратылуын тоқтатуға жэне акт жасауға;
- асыл түқымды мал шаруаиылығы өнімдерінің селекциясы және
олардың осімін молайту саласында жаңа технологияларды, қүралдарды, материалдарды және биотехнологиялық әдістерді қолдануға
мемлекеттік кадағалауды жүзеге асыру;
і
Облыстық асыл түқымды мал шаруашылығы инспекторларының
оз қүзыреті шегінде шығарған актілері асыл түқымды мал шаруаііылығы субъектілерінің орындауы үшін міндетті.
Облыстық асыл түкымды мал шаруаиылығы инспекторлары
әрекет етуші заңдарға сәйкес оздеріне берілген міндеттер мен
функцияларды орындау үшін толық жауапкершілікте болады.
Облыстық асыл түқымды мал шаруаііылығы инспекторларының
әрекетіне (әрекетсіздігіне) жоғары түрған органға немесе сотқа
шағымдануға болады.1
/
г.
^
Ұқсас окілеттіліктерге тиісті ауданда аудандык асыл түқымды
мал шаруаиылығы инспекторлары ие.
'
7. Жерлерді пайдалану мен қорғауға мемлекеттік
бақылау
Қазакстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 29 қыркүйектегі
№990 қаулысымен бекітілген “Жерді пайдалану мен қорғауға
мемлекеттік бакылауды жүзеге асыру ереж есі” Қазақстан
Республикасында жер заңнамасының сақталуын, жерді пайдалану
мен қорғауға мемлекеттік бақылауды (бүдан әрі - жерді пайдалану
мен қорғауға мемлекеттік бақылау)окүзеге асыруды регламенттейді.
Жерді пайдалану мен корғауға мемлекеттік бақылау Қазақстан
Республикасының Конституциясына, Қазақстан Республикасыныц
106
Жер кодексіне жэне осы ережеге сәйкес мемлекеттік органдардық
жеке, заңды жэне лауазымды тұлғалардың Қазакстан Республи­
касынын жер заңнамасын орындауын, Қазақстан Республикасы
заңнамасының бүзылуларын табуды жэне жоюды, азаматтар мен
заңды түлғалардың бүзылған күкыктарын калпына келтіруді, жер
учаскелерін пайдалану ережелерін сақтауды, жер кадастрын жүргізу
мен жерге орналастырудың дүрыстығын және жерді үтымды
пайдалану мен қорғау жөніндегі іс-шараларды орындауды қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылады.
Жерді пайдалану мен корғауға мемлекеттпе бақылауды жер
ресурстарын баскару жөніндегі орталық уәкілетті орган мен олардың
аумақтық органдары, сондай-ақ оз қүзыреті шегінде өзге де уәкілетті
органдар жүзеге асырады.
Жерді пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды жүзеге
асыратын өзге де мемлекеттік органдар мыналар болып табылады:
қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган;
санитарлық-эпидемиологиялық кызметтің мемлекеттік орган­
дары;
сәулет, қала күрылысы және қүрылыс істері жөніндегі уәкілетті
орган;
ауыл шаруашылығы, орман, аңшылық жэне балык шаруаиылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, су ресурстарын
пайдалану мен корғау саласындағы уәкілетті орган (бүдан әрі - ауыл
шаруаиылығы саласындағы уәкілетті орган).
Бүл органдар өз функциясын өзара бір-бірімен іс-қимыл жасау
арқылы жүзеге асырады.
Жер ресурстарын баскару жөніндегі қоршаған ортаны қорғау,
сондай-ақ сәулет, қала қүрылысы және күрылыс саласындағы, ауыл
шаруашылығы саласындағы орталық уәкілетті органдар, санитарлық-эпидемиологиялық қызметтің мемлекеттік органдары:
өз күзыретіне сәйкес жерді пайдалану мен қорғауға мемлекеттік
бақылауды жүзеге асырады;
жердің сапалы жаи-күиінщ өзгеруін тексеруді және сараптауды
үй ы мдасты рады;
жерді мақсатты пайдаланудың сақталуын бакылауды жүзеге
асырады;
жер заңнамасының бүзылуын жоюға шаралар қолданады;
жерді пайдалану мен корғау мәселелеріне катысты нормативтік
кесімдерді әзірлеуге қатысады;
тозған ауыл шаруашылығы жайылымдыктарын, химиялық,
биологиялық, радиоактивті жэне баска да зиянды заттармен
ластанған, сондай-ак пайдаланылуы одан әрі адам өмірі мен
107
денсаулығына қауіп төндіруге, төтенше жағдайларға, апаттарға,
тарихи-мәдени мұралар мен табиғат ландшафтарының бұзылуына,
ауыл шаруашылыгы өнімдері мен су көздерінің ластануына әкеп
соғатын карантиндік зиянкестер мен өсімдік ауруларын жұқтырған
жерді белгіленген тәртіппен сақтап қою туралы үсыныстар енгізеді;
қала қүрылысы және жерге орналастыру қүжаттамаларын
келісуге, суландырылған, қайта қалпына келтіру жүргізілген және
олардың сапалық жай-күйін жақсарту бойынша іс-шаралар жүргізілген басқа да жерді, сондай-ақ жерді қорғау мақсатында салынған
объектілерді қабылдау жөніндегі комиссияның жүмысына қатысады.
Жер ресурстарын басқару жөніндегі орталық уәкілетті органның
және оның аумақтық'органдарының жерді пайдалану мен корғауға
мемлекеттік бақылау саласындағы функциялары Қазақстан Респуб­
ликасынын Жер кодексінің 147-бабымен айқындалған.
Жер заңнамасының сақталуын жүзеге асыру жоспарлы (уәкілетті
орган жоспарлаған және бекіткен) және жоспарланбаған (болған
жағдайларға сәйкес тағайындалатын, тез арада шешуді талап ететін
шағымдар, өтініштер мен арыздар) деп бөлінетін тексерулер арқылы
жүргізіледі.
JT
и
■'
Мемлекеттік бақылау, сондай-ақ жерге түгендеу, зерттеу жүргізу,
жерді пайдалануга байланысты сызбалар мен жобаларды әзірлеу,
мемлекеттік жер кадастрлары мен мониторингін жүргізу кезінде
жүзеге асырылады.
Мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру рәсімі бақылауиы орган
шығаратын шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметіне тексеру
жүргізу туралы нүсқаулықтары және тексерулерді есепке алудың
1-П нысанды карточкасы негізінде жүргізіледі, олар Қүқықтық
статистика жөніндегі комитетте және Қазақстан Республикасы Бас
Прокуратурасының немесе аумактық органдарының арнайы есепке
алуымен тексеру басталғанға дейін тіркеледі.
Мемлекеттік бакылау мақсатында жер учаскелерін сол күйінде
зерттеу жер учаскелері меншік иелерінің, жер пайдаланунылардың
қатысуымен, сондай ақ олар бас тартқан жағдайда оларсыз
жүргізіледі, зерттеу нәтижелері бойынша жасалған қүжаттарға бүл
туралы тиісті белгі койылады.
Анықталған жер заңнамасының бүзылуы, жерді зерттеу сызбасы
коса берілетін, осы жүмыстарды жүргізген мамандардың қолдары
койылған актімен рәсімделіп, қүзыретіне осы мәселені қарау кіретін
органға беріледі.
Анықталған жер заңнамасының бүзылуын уәкілетті органдар
Қазақстан Республикасынын Әкімуплік қүқық бүзушылық туралы
кодексінде белгіленген тәртіппен өздерінің функцияларына сәйкес
қарайды.
108
Жерді пайдалану мен қорғау жөніндегі мемлекетгік инспекторлардың әкімшілік жаза қолдану туралы шешіміне Қазақстан Респуб­
ликасы Жер Кодексінің 148-бабынын 3-тармағына сәйкес шағым
жасалуы мүмкін.
Жерді пайдалану мен қорғау жөніндегі мемлекеттік инспекторлар
жер заңнамасы бұзылуының іс жүзінде жойылуын, сондай-ақ жерді
пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын
лауазымды түлғалардың нүсқаулары мен нүсқаулықтарын жер
учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланунылардың орындауын қадағалайды.
»Жер ресурстарын басқару жөніндегі орталық уәкілетті орган
жерді пайдалану мен корғауға мемлекеттік бакылауды жүзеге асыру
жөніндегі жыл сайынғы мемлекеттік есептілікті мемлекеттік
статистика саласындағы уәкілетті орган бекіткен нысандар бойынша
жасайды.
Мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын баска да өкілетті
органдарға мыналар жатады:
Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрлігі жоне
оның мемлекеттік санитарлы қ-эпидем иологиялы қ қадағалау
Комитеті;
Қазақстан Республикасынын Экономика және сауда-саттық
министрлігі;
Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруашылығы министрлігі;
Су ресурстары бойынша Комитет: ub
!
8. Еңбек туралы заңдарды сақтауға мемлекеттік бақылау
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік корғау
министрлігінің мемлекеттік еңбек инспекторлары (бүдан әрі мемлекеттік еңбек инспекторы) “Қазақстан Республикасынын еңбек
туралы” 1999 жылғы 10 желтоқсандағы, “Енбек қауіпсіздігі және
еңбекті корғау туралы” 2004 жылғы 28 ақпандағы Қазақстан Рес­
публикасы заңдарынын жэне енбек туралы өзге де нормативтік
күкықтық келісімдердің (бүдан әрі - еңбек заңнамасы) Қазакстан
Республикасынын аумағында сақталуына бакылау жасайды.
Мемлекеттік енбек инспекторлары өз кызметінде Қазақстан
Республикасынын Конституциясын, зандарын, Қазақстан Респуб­
ликасы Президентінің және Үкіметінің кесімдерін, езге де нормативтік күкыктык кесімдерді жэне осы ережені басшылыққа алады.
Еңбек заңнамасьшың сақталуып мемлекеттік бақьілауды жүзеге
асыратын мемлекеттік инспекторларға мыналар жатады:
109
1)
Қазақстан Республикасыныц бас мемлекеттік еңбек инспек­
торы Қазақстан Республикасы еңбек және халықты әлеуметтік корғау
м инистрлігінің (бұдан әрі — М инистрлік) м ем лекеттік сцбск
инспекциясы қүрылымдық бөлімшесінің (бүдан әрі - мемлекеттік
оасшысы
2) Қ азақстан Р еспубликасы ны ң еңбек ж өніндегі орталы қ
атқарушы органының бас мемлекеттік енбек инспекторлары —
М инистрліктің м ем лекеттік еңбек инспекциясы қүрылымдык
бөлімшесінің қызметкерлері;
3) облыстар, Астана ж эне Алматы қалалары бойынша бас
мемлекеттік ецбек инспекторлары - Министрліктің облыстардағы,
Астана және АлматьГ қалаларындағы аумақтық органдары басшыларының тиісті орынбасарлары;
4) облыстар, Астана жэне Алматы қалалары бойынша мемлекеттік здбек инспекторлары - Министрліктің облыстардағы, Астана
жэне Алматы қалаларындағы аумақтық органдары мемлекеттік еңбек
инспекциясының қызметкерлері.
Мемлекеттік ецбек инспекторларының негізгі міндеттері:
1) жүмыс берушілердің Қазақстан Республикасыныц ецбек
зацнамасын және оз қүзыреті шегінде М инистрліктіц қызметі
саласындағы өзге де нормативтік қүқықтық кесімдерді сақтауына
мемлекеттік бақылауды қамтамасыз ету;
2) қызметкерлер мен жүмыс берушілердіц еңбек зацнамасы
мәселелері бойынша өтініштерін, арыздарын және шағымдарын
қарау.
r^v-- ч, <
М емлекеттік ецбек инспекторлары заңнамада белгіленген
тәртіппен мынадай функцияларды жүзеге асырады:
1) ецбек зацнамасы ны ц сақталуы н, соныц ішінде кызметкерлердіц ешбір кемсітушіліксіз бірдей еңбегі үшін тецдей ақы алуға,
демалуға, қауіпсіздік жэне гигиена талаптарына жауап беретін еңбек
жағдайларына, еңбек міндеттерін аткаруына байланысты олардыц
денсаулығына немесе мүлкіне келтірілген зиянды отеу қүқығының
сақталуын бақьілайды;
2) еңбек зацнамасын бүзуға әкеп соқтыратын себептер мен мәнжайларды, шағымдарды тексеру ж эне зерттеу жүргізу арқьілы
анықтайды, сондай-ақ ецбек зацнамасын бүзушылыктыц алдын алу
жөніндегі жүмысты күшейтуге бағытталған іс-шараларды іске асыру
жөніндегі шараларды әзірлеуге және қабылдауға катысады;
3) еңбек заңнамасыныц, ецбекті қорғау саласындағы нормативтік
кұкықтык кесімдердіц, техника қауіпсіздігініц бүзылу себептеріне
талдау мен корытынды жасайды жэне оларды жою жонінде шаралар
қабылдайды:
,
no
4) ондірістегі жазатайым окнғалар мен кәсіби ауруларды
тскссруге қагысады және олардың есебін жүргізеді;
5) өндірістік жарақаттанушылық пеы кәсіби аурулардың жайкүйі мен себептеріне талдау жүргізеді, олардыц алдын алу жонінде
үсыныстар озірлсиді;
6) ондірістік мақсаттағы объектілердің аяқталған немесе қайта
жаңғыртылған қүрылысын пайдалануға қабылдау жоніндсгі
комиссияныц жүмысына қатысады;
7) тексерулердің корытындылары бойынша ецбек туралы
заннаманыц анықталган бүзушылықтарын жою туралы нүскамалар
береді;
8) шетелдік жүмыс күшін тартуға берілетін рүксаттарда ескертілген шарттардың орындалуын бақылауды және тексеруді жүзеге
асырады;
9) еңбек заңнамасының анықталған бүзушылықтары туралы
оларды жою жөнінде шаралар қабылдау үшін жүмыс берушілерді,
ондірістік бөлімшелердіц басшыларын хабардар етеді, мемлекеттік
ецбек инспекторларыныц нүсқамасын орындамаған жағдайда кінәлі
адамдарды жауапқа тарту туралы үсыныстар енгізеді;
10) үйымдардың еңбек заңнамасын сақтауының жай-күйін
сипаттаитын көрсеткіштерді жинауды, қорытуды, жүиелеуді және
талдауды жүзеге асырады;
11) еңбек заңнамасы мәселелері бойынша үйымдарда, сондайақ бүқаралық ақпарат қүралдары арқылы түсіндіру жүмыстарын
жүргізеді;
12) оз қүзыреті шегінде мемлекетгік инспекторларға Министрлік
жүктеген озге де функциялар.
Мемлекеттік еңбек инспекторлары оздерінің негізгі міндеттерін
іске асыру және функцияларын жүзеге асыру мақсатында заңнамада
белгіленген тәртіппен оз қүзыреті шегінде мыналарға қүқылы:
1) үйымдардың еңбек заннамасын сақтауына тексеру жүргізуге;
2) еңбек кауіпсіздігі және оны қорғау жағдайына тексеру жүргізу
мақсатында үйымдарға кедергісіз баруға;
3) шетелдік жүмыс күшін тартуға берілетін рүқсаттарда ескертілген шарттардың орындалуына тексеру жүргізуге;
4) мемлекеттік инспекторларға жүктелген функцияларды
орындау үшін қажетті тиісті қүжаттар мен озге де ақпаратты жүмыс
берушілерден сүратуға және алуға;
5) еңбек заңнамасы нормаларының анықталған бүзушылықтарын
жою туралы жүмыс берушілердің орындауы үшін міндетті нүсқамалар беруге, сондай-ақ заңның бүзылуііылығы туралы хаттамалар
жасауға, әкімшілік жаза қолдануға және сотқа талап-арыз беруге;
ill
6) өздерінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша түсініктемелер беруге;
7) еңбекті қорғау жөніндегі заң және нормативтік қүқықтық
кесімдерді қызметкерлердің өмірі мен денсаулығына қауіп тондіретін
бүзушылық анықталған жағдайда үйымдардың (кәсіпорындардын),
жекелеген өндірістердің, цехтардың, учаскелердің, жүмыс орындарының және жабдықтардың пайдаланылуын осы бүзушылықтар
жойылғанға дейін тоқтата түруға (тыйым салуға);
8) еңбек ^аңнамасы талаптарына жауап бермейтін арнаулы
киімдердің, арнаулы аяқкиімдердің және басқа да жеке қорғаныш
қүралдарының жүмь|С'*орындарында берілуі мен пайдаланылуына
тыйым салуға;
■
9) қауіпсіздіктехникасы жөнінде оқытудан және нүсқамалықтан
өтпеген адамдарды жүмыстан шеттетуді талап етуге, сондай-ақ еңбек
туралы және еңбек заңнамасы талаптарына сәйкес ережелерді,
нормаларды және нүсқауларды білуін тексеруге;
10) еңбек заңнамасын бүзу және жүмыс берушілердің мемлекеттік еңоек инспекторларының үиғарымдарын орындамауы
фактілері жөніндегі ақпаратты, қуыным талаптары мен өзге де
материалдарды тиісті қүқық қорғау жэне сот органдарына жіберуге;
11) мемлекеттік енбек инспекторларына жүктелген функция­
ларды атқару үшін жүмыс берушілерден және үйымдардың тиісті
лауазымды адамдарынан жағдай жасауды талап етуге;
12) заңнамада көзделген озге де қүкыктарды жүзеге асыруға.
Мемлекеттік еңбек инспекторлары:
1) еңбек заңнамасы талаптарының сақталуын бақылауды жүзеге
асыруға;
, ,'
; м..
2) еңбек заңнамасының сақталуы бойынша тексерістерді
уақытында және сапалы жүргізуге;
3) анықталған еңбек заңнамасын бүзуііылықтары туралы, оларды
жою жөнінде шаралар қабылдау мақсатында жүмыс берушілерді,
үйымдардың басшыларын, лауазымды адамдарды хабардар етуге,
кінәлі адамдарды жауаптылыққа тарту туралы үсыныстар енгізуге;
4) үйымдардың еңбек заңнамасын сактау жағдайларын сипаттайтын көрсеткіштерді жинауды, қорытуды, жүйелеуді және талдауды жүзеге асыруға;
5) еңбек заңнамасы мәселелері жөнінде акпараттық-түсіндіру
жүмыстарын жүргізуге;
6) еңбек, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласында
бақылауды жүзеге асыру кезінде азаматтармен және қоғамдық
бірлестіктермен өзара бірлесіп әрекет етуге;
112
7) өз құзыретінің шегінде уәкілетті органдарды және басқа да
мемлекеттік органдарды еңбек заңнамасының талаптарын бұзу
фактілері туралы хабардар етуге;
'
8) еңбек заңнамасын бүзушылық фактілері бойынша, оның ішінде
жекелеген өндірістерді, цехтарды, учаскелерді, жүмыс орындары мен
жабдықтарды тоқтата түру (тыйым салу) кезінде материалдар
әзірлеуге және қүқық корғау органдарына жіберуге;
9) азаматтардық үйымдардың, еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті
қорғау мәселелері жөніндегі ш ағымдарын, өтініш терін және
үсыныстарын уакытында қарауға;
:*
10) біліктілік талаптарына сәйкес еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті
қорғау саласында қажетті даярлықты шешуге;
11) өзінің лауазымдық өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде алған
мемлекеттік қүпияны, қызметтік, коммерциялык және заңмен
қорғалатын өзге де қүпияны күрайтын мәліметтерді жарияламауға
міндетті.
Мемлекеттік еңбек инспекторларының заңсыз әрекеттеріне
бағыныстылығына қарай облыстардың, Астана ж әне Алматы
қалаларының бас еңбек инспекторларына, Қазақстан Республика­
сынын бас мемлекеттік еңбек инспекторына не соттәртібімен шағым
жасауға болады.
Қазақстан Республикасынын аумағында еңбек заңнамасының
сақталуын мемлекеттік оақылауды жүзеге асыру жоніндеп мемлекеттік еңбек инспекторларының қызметін тиісті бас мемлекеттік еңбек
инспекторлары үйымдастырады.
Қазақстан Республикасынын Бас мемлекеттік еңбек инспекторы:
1) Қазакстан Республикасы ны н еңбек жоніндегі орталық
атқарушы органы бас м ем лекеттік еңбек инспекторлары ны ң
жүмысын үйымдастырады;
2) Министрліктін облыстардағы, Астана және Алматы қалаларындағы аумақтық органдары мемлекеттік еңбек инспекторларының
жүмысын үйлестіреді;
3) мемлекеттік еңбек инспекторлары үшін еңбек туралы және
еңбек заңнамасының сақталуын бакылауды жүзеге асыру жөніндегі
әдістемелік нүсқауларды әзірлеуді үйымдастырады;
4) қызметкерлердің еңбек қызметімен байланысты жазатайым
окиғаларға үшырауын және денсаулығына келтірілген озге де
зақымдарды тексеру мен есепке алудың белгіленген тәртібінің
орындалуын өз қүзыреті шегінде қамтамасыз етеді;
5) республика бойынша еңбек заңнамасыныц сақталуының жайкүйіне мониторинг жүргізуді, сондай ақ өндірістегі жазатайым
8— 1530
113
оқиғалардың себептері мен мән-жайларына талдау жасауды үйымдастырады;
6) Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуының жай-күйі туралы Қазақстан Республикасының Үкіметіне,
ақпарат және баяндамалар әзірлеуді үйымдастырады;
7) қабылдау жүргізеді, азаматтардың және үйымдардың хаттарын,
арыздарын және өтппштерін қараиды;
8) ондірістегі ж азатайы м оқиғаларды тексеру бары сы нда
туындаған келіспеушіліктер, сондай-ақ еңбек заңнамасы мен еңбек
қатынастарын реттейтін өзге де нормативтік қүқықтық кесімдер
мәселелері бойынша қррытындылар береді;
9) Минйстрлік өзіне жүктеген міндеттерге сәйкес мемлекеттік
еңбек инспекторларының қызметін үйымдастырудың өзге де түрлерін
қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасының еңбек жөніндегі орталық аткарушы
органының бас мемлекеттік еңбек инспекторлары:
1) еңбек туралы және еңбек заңнамасының сакталуын бакылауды
жүзеге асыру жонінде әдістемелік үсынымдар әзірлеуге қатысады;
2) азаматтар мен үйымдардың мемлекеттік еңбек инспекторлары н ы ң қ ү зы р етін е кіретін м әсел ел ер оои ы н ш а хаттары н ,
арыздарын және өтініштерш қараиды;
3) еңбек заңнамасының сақталу жай-күйі туралы ақпараттар,
анықтамалар жэне баяндамалар әзірлейді;
4) Республика бойынша өндірістік жарақаттану жай-күйіне
мониторинг жүргізеді, сондаи-ақ ондірістегі жазатаиым оқиғалардың
себептері мен мән-жайларын талдайды, оларды жою жэне алдын алу
жөнінде үсыныстар енгізеді;
5)
Қазақстан Республикасының Еңбек және халыкты әлеуметтік
қорғау министрінің бүйрығымен қүрылатын адам өліміне соктырған
топтык жазатаиым оқиғаларды тексеру жөншдегі арнаулы комиссиялардың жүмысына қатысады;
6)
еңбек заңнамасының мәселелері бойынша семинарларды
әзірлеуге әрі еңбек туралы және еңбек заңнамасының сақталуын
мемлекеттік бакылауды жүзеге асыруға, сондай-ақ мемлекеттік еңбек
инспекторларынын окуын үиымдастыруға қатысады;
7)
облыстар, Астана жэне Алматы калалары бойынша мемлекеттік еңбек инспекторларынын жүмысын тексеру жэне оларга
практикалық, әдіснамалық көмек көрсету жэне ұиымдардың еңоек
зацнамасын сақтауы жөнінде бірлескен зерттеулер мен тексерулер
жүргізуге қатысу үшін жергілікті жерлерге шығып түрады;
8)
өздеріне жүктелген лауазымдық міндеттемелеріне сәйкес өзге
де қызметтерді жүзеге асырады. ч
Облыстар мен Астана жэне Алматы калалары бойынша бас
мемлекеттік еңбек инспекторлары:
114
1) облыстар мен Астана жэне Алматы қалалары бойынша
мемлекеттік еңбек инспекторларының жұмысын жоспарлайды және
ұйымдастырады;
2) облыстар мен Астана жэне Алматы қалалары бойынша
мемлекеттік енбек инспекторларын оқыту жэне біліктілігін арттыру
жөніндегі жұмыстарды жүзеге асырады;
3) енбек заңнамасын бүзуға кінәлі адамдарға облыстар мен
Астана жэне Алматы калалары бойынша мемлекеттік енбек
инспекторларының ықпал ету шараларын қолдануының негізділігі
мөселелерін қараиды;
4) заңнамада белгіленген жағдайларда өндірістегі жазатайым
окиғаларды арнайы зерттеу жөніндегі комиссияның күрамын
белгілейді;
5) жазатайым оқиғаларды тексеру барысында туындаған келіспеушіліктер бойынша, сондай-ақ еңбек туралы және еңбек заңнамасы мәселелері мен еңбек қатынастарын реттейтін озге де нормативтік қүқықтык кесімдер ооиынша қорытындылар оереді;
6) өз күзыретінің шегінде еңбек қатынастары саласында окілеттігін жүзеге асыратын орталык атқаруиы органдарды (бүдан әрі уәкілетгі орган) еңбек заңнамасын бүзу фактілері туралы хабардар
етеді;
7) өздеріне жүктелген лауазымдық міндеттеріне сәйкес өзге де
функцияларды жүзеге асырады.
Облыстар мен Астана жэне Алматы калалары бойынша
мемлекетгік енбек инспекторлары:
1) үйымдардың еңбек туралы жэне еңбек заңнамасын сактауы
мәніне тексеруді жүзеге асырады;
2) азаматтар мен үйымдардың өздерінің қүзыретіне кіретін
мәселелер бойынша хаттарын, арыздарын және өтініштерін қарайды;
3) Министрліктің аумақтық органының бүйрығымен қүрылатын
өндірістегі жазатайым оқиғаларды тексеру жоніндегі арнаулы
комиссиялардыц жүмысьжа катысады;
4) енбек туралы және еңбек заңнамасының сақталу жай-күйі
туралы есептер, акпараттар, аныктамалар мен баяндамалар әзірлейді;
5) өздеріне жүктелген лауазымдык міндеттеріне сәйкес өзге де
функцияларды жүзеге асырады.
Мемлекеттік еңбек инспекторлары өз жүмысында Министрлік
әзірлеген және бекіткен нүскамалар бланкілерін, есеп нысандарын,
омырауға тағатын белгілерді жэне жеке мөртаңбаларды пайдаланады.
Мемлекеттік енбек инспекторлары өз қызмет міндеттерін
орындамаған немесе тиісінше орындамаған жағдаида заңнамаға
сәйксс жауаптылықта болады.
6 - Т А Р А У
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ КОММЕРЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ
КОММЕРЦИЯЛЫҚ ЕМЕС ҰЙЫМДАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ
ЖАҒДАЙЛАРЫ
1. Ауыл шаруаиіылығы үйымдарыныц құқықтық
жағдайының жалпы сипаттамасы
Ауыл шаруашылығының өнеркәсібін және онымен тығыз
байланысқан экономика саласының ұйымдарын жетілдіру әрқашанда
мемлекет пен оның органдарының назарында болып келді. Шаруашылықтар арасындағы кооперация мен ауыл шаруашылык өнеркәсібінің кірігуі үдерісі XX ғасырдың 70-80 жылдарында ерекше
белсенділікпен отті. Бір кәсіпорында ауыл шаруаиылығының және
оның өнімдерін қайта оңдеумен, ауыл шаруашылығы өнімдерін
сатумен, заңмен тыйым салынбаған басқа да кызметтерді орындаумен
айналысатын кәсіпорындарды біріктірудің ең қарапайым және
сонымен бірге ең тараған түрі шаруашылык аралық кәсіпорындар,
өндірістік және тұтыну кооперативтері болып табылды. Көптеген
кооперативтердің қалы птасуы мен дамуы ж әне үжымдык
шаруашылықтар мен совхоздардың қызметін реттеу үжымдық
шаруашылықтың үлгілік Жарғысына (1969), “Совхоздар тресті
туралы” Ережеге (1975), “Ауыл шаруаиылығындағы шаруашылык
аралық кәсіпорындар (үйымдар) туралы” Ережеге (1977), “Ауыл
шаруашылыгындағы ондірістік бірлестіктер туралы” Ережеге
(1978), “Ауыл шаруашылығындағы бүкілодақтық және республикалық бірлестіктер туралы” Ережеге (1980), “Аудандық ауыл
шаруашылык өндірісінің бірлестіктері туралы Үлгілік ережеге”
(1982), Облыстық, аймақтық, республикалық ауыл шаруашылык
өндірісінің бірлестіктері туралы Үлгілік Ережеге (1983), КСРОның “КСРО-дагы кооперациялар туралы” Заңына (1988) және баска
да актілерге сәйкес өтті.
Сонымен бірге, совхоз-завод үлгісіндегі кәсіпорындардың XX
ғасырдың 50 жылдарында-ақ қүрылғанын атап өту керек.
Кірігу түрлі үйымдастырушылык-қүқыктық түрлерде өтті,
олардың арасынан шаруаиылык аралық кәсіпорындарды (үйымдар),
ауыл шаруашылык ондірісінің кәсіпорындары мен өнеркәсіптік ауыл
116
шаруашылык өндірісінің оірлестіктерін, ғылыми-өмдірістік
бірлестіктерді атап өту керек. Мамандануы, кәсіпорындардың
орналасуы мен көлемі және олардың бірігуініқ олардың меншік
түріне жатуының деңгейіне байланысты: совхоз-завод үлгісіндегі
ауыл шаруашылык ондірісінің кәсіпорындары; аудандық немесе
аймактык (аумақтық) совхоз-заводтар топтары енетін онеркәсіптік
ауыл шаруашылық ондірісінің бірлестіктері; республикалык ауыл
шаруашылык ондірісінің бірлестіктері ерекше байқалды. Ауыл
шаруашылык ондірісінің қүрылымдары баска қырлары бойынша да
топталды: меншік түрі бойынша (мемлекеттік, кооперативтікүжымшарлық, аралас); ондірістік-экономикалық байланыстар сипаты
бойынша (кооперативтік жэне аралас); мамандануы бойынша
(коконісті калбырлау, эфирлі майлы, қызылшалы қантты, жүзімдішарап жасаушы, мал шаруашылығы); басқару түрлері бойынша
(босатылған баскару аппаратымен немесе онсыз басты кәсіпорынның
базасында) аумақтық белгілері бойынша (шағын кешендер - совхоззаводтар, комбинаттар; аймақтық-бірлестіктер, трестер, ауыл
шаруашылык ондірісінің белгілі бір салалары жене соған сәйкес
оңдеуші онеркәсіптіктің салалары топталған ауыл шаруашылықты
өнеркәсіптік аудандар немесе аймақтар); қызмет ету ерекшеліктері
бойынша (ондірістік, өндірістік-сауда және т.б.).
Бірақ, жаңа нарықтық катынастар кезінде, озінің шаруашылык
дербестіктері шектеулі осы кәсіпорындардың қызмет етуі мүмкін
болмай қалды. ондіріс қүралына, ең алдымен жерге мемлекеттік
монополия ауылдың дамуындағы тежегіш болды. Сондықтан, ауыЛ
шаруашылығында реформаларды бастағанда, шаруашылык
жүргізудің ең тиімді тәсілі ретіде ауылды нарықтық қатынастарға
кошіру - мақсат етіп қоиылды. Ьүл алдағы уақытта корсетшген
кәсіпорындардың таратылуы мен қайта қүрылуларына алып келді.
Қазақстан Республикасынын Президенті Н.Э. Назарбаев 2005
жылғы қаңтардағы АӨК мәселелері жоніндегі республикалык
кеңесте мынаны атап корсетті: “Жүргізілген реформалардың нәтижесінде ауыл шаруаиылығын өндірушілердің меншік қүрылымында
түбірлі өзгерістерге қол жеткізіліп, оның мемлекеттік емес түрлері
басымдыққа ие болды. Оның үлесі 1991 жылғы 40 пайыздан 2004
жылы 99 пайызға дейін артты. Мемлекеттік шаруашылықтарды
жекешелендіру мен үжымшарларды қайта қүру жеке меншік шаруа­
шылык жасауііы субъектілердің 11 есеге кобеюіне алып келді”1.
'Нестеренко С. Процветание сельского хозяйства это процветание народа //
Казахстанская правда. 2005,1 акпаи.
117
Ауыл шаруаиылығындағы жүргізілген аграрлык реформалар XX
ғасырдың 90 жылдары мен XXI ғасырдың басында-ақ осы салада
бүрын болмаған жаңа, парықтык катынастарға сәйкес келетін
шаруашылык жүргізудің үйымдастырушылык-күкыктық түрлерін
тудырды.
• • £в •••'
* 'і *! ' '<ЩШ *' '**>
Кәсіпорындардың жаңа түрлері: шаруаиылык серіктестіктері,
шектеулі және қосымша жауапкершілікті серіктестіктер, олардың
қауымдастыктары мен одақтары, акционерлік қоғамдар, ауыл
шаруашылығының өндірістік кооперативтері, түтынушылык
кооперативтері, ауыл щ^руашылыгындағы суды пайдаланушылардыц
кооперативтері, шаруа қожалықтары (фермерлік шаруашылықтар)
пайда болды, олардын бірқатары коммерциялык, басқалары
коммерциялык емес болып табылады.
Жоғарыда аталған субъектілердің көпшілігі Шағын кәсіпкерлік
субъектілері ретінде мемлекеттің қолдауын пайдаланады. Оларға
Қазақстан Республикасынын 1997 жылғы 19 маусымдағы, «Шағын
кәсіпкерлікті мемлекеггік қолдау туралы» Заньі таралады, бүған сай
шағын кәсіпкерлік субъектілері Қазакстан Республикасынын колданыстағы заңына сәйкес кәсіпкерлік кызметтің кез келген түрлерін
жүзеге асырады. Олардың кәсіпкерлік кызметіне кәсіпкерлердің
қүқығын қорғаумен кепілдік беріледі.
Заңды түлғаны күрмаған жеке кәсіпкерлер, сонымен бірге келесі
үйымдастырушылық-күқықтық түрлеріндегі заңды түлғалар шағын
кәсіпкерлік субъектілері бола апады: толық серіктестік; коммандиттік
серіктестік; жауапкершілігі шектеулі серіктестік; қосымша жауапкершілікті серіктестік; ондірістік кооператив. Оларға несиелікқаржылық, салықтық, мүліктік қолдау жөніндегі шаралар мен шағын
кәсіпкерлікті қолдауға, дамытуға және қорғауға бағытталған мемлекеттік саясатты іске асырумен байланысты басқа да мәселелер
таралады.
Қазақстан Республикасынын Президенті Н. Назарбаевтың
Қазақстан халқына Жолдауында ауыл шаруашылығы шикізатын
өндіру мен кайта өңдеу саласында кластерлік бастамаларды іске
асыру арқылы аграрлык өнеркәсіпті дамытуға ерекше назар
аударылады1.
ҚазмемИНТ-тың сектор меңгерушісі Светлана Ли кластерлік
механизмі теориясының негізінде «кластер» үғымы - шоғыр,
топтама, пакет - жатканын атап көрсетеді. Компьютердің жадында
ақпараттар осындай түрде күрылатыны сиякты, экономика саласында
да табысты бәсекелестік жасаушы фирмалардың топтары соған үқсас
'Казахстанская правда. 2005. 19 акпан.
118
бірлестіктерді қүрайды, бүл салалық, үлттык, әлемдік нарықтағы
бәсекелестік орындарын қамтамасыз етеді. Кластер экономикалық
әдебиетте технологиялықтізбектерменбайланысқан және баламалы
секторлық тәсілдерді қолданатын маманданған жеткізушілердің,
негізгі өндірушілер мен түтынушылар желілерінің аумақтық жинақталуының базасында қүрылған өндірістік кешен ретінде аныкталады.
Кластер үшін жеке меншіктің, монополиясыз бәсекелестіктіц,
еркін баға қүрылымының қағидасы, ақша айналымының түрақтылығы, экономикалық дербестік пен кәсіпкерлердіц жауапкершілігінің
болуы міндетті. Біртүтас кіріктіру тетігі ретінде ол өндірістік
шығындарды азайтуға, кайталап көшірулерді болдырмауға мүмкіндік
береді. Фирмалар жеке қызмет атқарғаннан гөрі бірлесе қызмет
атқарғанда неғүрлым бәсекелестікке қабілетті болса, бүның өзі-ақ
кластерді жасаудың алғы шарты болып табылады1.
Соңғы жылдары әлемде кластерге деген қызығушылық күрт
артты. Дамыған елдерде - Германияда, АҚШ-та, Жапонияда және
Латын Америкасының, Азияның, Африканың дамушы елдерінде
кластердің табысты дамуының көптеген мысалдары бар.
Барлық ауыл шаруашылык үйымдары өздерінің үйымдастыруш ы-қүқықтық түрлеріне қарамастан кешенді қүқыкты
субъектіліктің міндетін атқарушылар болып табылады, өйткені
азаматтық, жерге байланысты, еңбек, үйымдастыру-басқарушылык
(әкімшілік), қаржылық жэне баска да күқықтық катынастардың
қатысушылары болып табылады. Бүл қатынастардың аясы мен
сипаты кеп түрлі, үиымдастырушы-қүқықтық түрімен ғана емес,
сонымен бірге мамандануымен, ауыл шаруаііылығындағы заңды
түлғалардың жекелеген түрлерінің ерекшеліктерімен де байланысты
болып келетін дербес қасиетке ие. Сонымен бірге, аграрлық
қүқықтық қатынастар деп аталатын барлық корсетілген күкықтық
қатынастардын жиынтығына ондірістің негізгі қүралы ретінде үнемі
озгеріп түратын ауа-раиының жағдаиларына тәуелді жерді, осімдіктер мен малдарды, нақт-ылап айтқанда табиғи және биологиялык
факторларды пайдаланумен байланысты ауыл шаруаиылығының
тауарларын ондірушілердің шаруашылык кызметінің салалық
сипатымен анықталатын ерекше белгілер тән болып келеді.
Ауыл шаруашылык үйымдары қызметін оз мүшелерінің
(катысуиыларының) материалдык, рухани және басқа да әлеуметтік
кажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған максаттарда жүзеге
асырады және сондықтан да экономикалық пайданы (жиынтық
табысты, пайданы) алу мен оның артуына мүдделі болады.
'Ли С. Кластеры - новые формы организации инновационного процесса // Наука
и высшая школа Казахстана. 2004. 1 казан.
119
Олардың жалпы міндеті - мемлекеттің барлық түрғындарын
азықтармен ж әне өңдеуші ж эне жеңіл өнеркәсіпті шикізатпен
жеткілікті мөлшерде ж әне әр түрлерімен қамтамасыз ету және
өндіру. Міне, сондықтан да, баға қүрылымы, несиелеу, салық салу,
сақтандыру саласында ғана емес, сонымен бірге жерге, еңбекке,
келісім шартқа да байланысты экономикалык катынастар саласында
да, атап айтканда, ауыл шаруанылығы онімдеріне колайлы жағдай
жасаудыңтәртібін қамтамасыз ететін қатынас саласында мемлекеттің
тар ап ы н ан ауы л ш аруаш ы лы ғы н айры қш а реттеп о ты р у д ы ң
қажеттілігі бар. *
ч
Республикада 2005 жылғы 8 шілдеде қабылданған «Қазақстан
Республикасы агроонеркәсіптік кешен және ауылдық аймақтардын
дамуын мемлекеттік реттеу туралы» заңы Қазақстан Республика­
сында агроонеркәсіптік кешен және ауылдық аймақтардың дамуын
мемлекеттік реттеуді жүзеге асырудың қүқықтық, үйымдастырушылық, экономикалык және әлеуметтік негіздерін анықтап оереді.
Заңға сәйкес агроонеркәсіптік кешен дегеніміз - ауыл шаруашылығынық балық шаруанылығының онімдерін ондіруді, дайындауды,
сақтауды, тасы м алдауды , қайта оңдеу мен откізуді қамтитын
экономикалык салалардың жиынтығы. Сонымен катар тағам онеркәсібін, оларды қазіргі заманғы техникамен, технологиялық қүралжабдықтармен, ақпараттық жэне баска да қорлармен, ветеринарлықсан и тарлы қ ж ән е ф и тосан и тарлы қ (осім діктер санитариясы )
қауіпсіздікті, ғылыми кадрларды дайындаумен қамтамасыз ететін
қолдау корсетуші ондіріс және қызмет салаларын да қамтиды'.
Сәйкесінш е коммерциялық ж әне коммерциялық емес ауыл
ш аруаш ы лы ғы н ы ң ү й ы м д ар ы Қ а за қ с т а н Р е с п у б л и к а с ы н ы н
агроонеркәсіптік кешеніне енеді және мемлекет олардың кызметін
реттеуді жүзеге асырады.
А уы л ш аруаш ы лы ғы ны ң үйы м дары озд ер ін ің қы зм етінің
м а қ с а т т а р ы н а с ә й к е с к ел етін ж алп ы а за м а т т ы к к ү к ы қ т ы қ
қабілеттілікке ие. Барлық басқа заңды түлғалар сияқты олар да
оздерінің қүрылтайшылық қүжаттарына енгізілген және тікелей
аталмаған, заңмен тыйым салынбаған кез келген кызмет түрлерін
жүзеге асыру үшін қажетті азаматтык қүқыктарға жэне азаматтык
міндеттерді аткару қүкығына ие бола алады. Заңды түлғаны ң
қүрылтайшылық қүжаттары нелерді білдіреді?
Қазақстан Республикасынын Азаматтык кодексінің 41-бабына
сәйкес заңды түлга озінің қызметін жарғының немесе күрылтай
1 Казахстанская правда. 2005. 12 шілде.
120
шартының негізінде немесе, егер завды тұлға бір адаммен құрылған
болса, ж арғы ны ң ж әне заңды түлғаны қүру туралы ж алғы з
күрылтайшының жазбаша түрде ресімделген шешімінің негізінде
жүзеге асырады. Қазақстан Республикасыныц заңдық актілерімен
қарастырылған жағдайларда коммерциялық емес үйым болып
таоылатын занды түлға осындаи түрдегі үиымдар туралы жалпы
ереженің негізінде әрекет ете алады.
Заңды тұлға мемлекеттік әділет органдарында тіркелуі тиіс.
Мемлекеттік тіркеудің деректері, сонымен бірге коммерциялық
үйымдардың деректері де, фирмалық атауы заңдытүлғалардың бірыңғай мемлекеттік тізіліміне енгізіледі. Заңды түлға өзін мемлекеттік тіркеген сәтінен бастап қүрылған болып саналады (ҚР АК-нің
42-бабы). Шағын кәсіпкерлік субъектісі болып табылатын заңды
түлға өзінін қызметін үлгілік жарғының негізінде жүзеге асыруы
мүмкін, оның мазмүны Қазақстан Республикасыныц үкіметімен
анықталады.
Заңды түлғаның қүрылтай шарты барлық қүрылтайнылармен
жасалады, ал жарғы қүрылтайиылардың жиналысында бекітіледі.
егер коммерциялық үйым бір адаммен қүрылатын болса қүрылтай
шарт жасалмайды.
Ш аруашылык серіктестіктің, акционерлік қоғамның және
он дірістік кооп ерати втің қүры лтаи қүж аттары нда оларды ң
кызметінің мәні мен мақсаттары қарастырлуы мүмкін. Сонымен бірге
ауыл шаруаиылығы үйымдарының өзіндік ерекшелігі (қүқыктық
мәртебесінің ерекшелігі, жерді негізгі өндіріс қүралы ретінде
паидалануы, шаруа қожалыктары үшін жер жэне жеке меншжтің
күқығы объектісі, анықталған жеңілдіктер және т.б.) күрылтайшылык күж аттары нда ж әне тіпті атауы ны ң өзінде оларды ң
қызметінің ауыл шаруашылықты сипатын көрсетуді талап етеді.
Бірақ бүл осы үйым күрылыс салумен, саудамен және т.б. айналыса
апмайды дегенді білдірмейді. Тек, егер онық бухгалтерлік жэне баска
да қүж аттам алары аркылы б ел гіл ен етін , өн діретін ауыл
ш аруаш ылығының өнімі сәи к есін ш е н орм ати втік актілерде
карастырылғаннан томен болса, бүл үйымға ауыл шаруанылығының
үйымдары мен шаруа қожалықтары үшін белгіленген салықтар,
сактандыру, каржыландыру, банкрот болу жэне т.б. жөніндегі
белгіленген нормаларды қолдануға келмейді.
Сонымен бірге қүрылтай қүжаттары түріне қарамастан бірқатар
міндетті мәліметтерді мазмүндауы керек, атап аитқанда оларға
ж ататы ндар: үйы мны ң атауы, оның орналаскан жері, оның
органдарының қалыптасу тәртібі мен қүзыреті, қайта қүру және оның
қызметін тоқтатудың шарттары.
W
121
2. Ауыл шаруашылык коммерциялык ұйымдарыныц
күкықтық жағдайлары
Коммерциялык үйымдар фирмалық атауға ие, бүл олардың осы
атауды айрықша пайдалану қүқығына ие екендігін білдіреді және
кез келген басқа түлға, айрықша күқықты иеленушінің талабы
бойынша оны (атауды) пайдалануын тоқтатуға (егер солай жасағап
болса) және келтірген зиянның орнын толтыруға міндетті.
Коммерциялык үйымдар заңды түлға ретінде азаматтық қүкыктар
мен міндеттердіөзініцоргандары арқылы иеленеді. Сондықтан заңца
ком м ерциялы к ү й ы м д ар д ы ң ор ган д ар ы н қ ал ы п тасты р у мен
қы зметінің тәртібін е көп назар бөлінеді: осындай қызметпен
байланысты бірқатар мәселелерді үйым мүшелерінің (күрылтайшылары) оздері шешеді және оның қүрылтай қүжаттарында белгіленеді.
егер ауыл шаруашылығы үйымдарының қүрылтайшылык күжаттары
заңға сәйкес келмесе, о і і ы мемлекеттік тіркеуден бас тартуы мүмкін.
Бірақ мақсатқа сәйкес еместігі себебі бойынша тіркеуден бас тартуға
болмайды.
і
■'
Қүрылтай қүжаттарында тараптар (қүрылтайшылары) зацды
түлғаны күру туралы міндетті алады, оны күру бойынша бірлескен
қызметтің тәртібін, оның меншігіне (шаруашылықты жүргізуіне,
жедел басқаруына) оздерінің мүлкін беру мен оның қызметіне
қатысудың шарттарын анықтайды. Келісімшартта сонымен бірге,
егер заңды түлғалардың жекелеген түрлері туралы немесе заңдық
актілермен басқаша қарастырылмаған болса, қүрылтайііылардың
арасында таза табысты бөлудің, заңды түлғаның қызметін басқарудың, оның қүрамынан қүрылтайшылардың шығуының тәртібі де
анықталады және оның жарғысы бекітіледі.
Қүрылтайшылық шартқа қүрылтайііылардың келісімі арқылы
басқа да талаптар ендірілуі мүмкін.
Егер заңды түлға бір адаммен қүрылатын болса, онда оның
жарғысында мүлікті күру мен табысты болудің тәртібі де анықталады. Жарғыда заңға қарама-қайііы келмейтін баска да ережелер
мазмұндалуы мүмкін.
Бір заңды т ү л ғ а н ы ң қүры лтайш ы лы қ к ел ісім ш ар ты мен
жарғысының арасында қарама-қайііылықтардың жағдайына мына
шарттар қолданылады:
қүрылтайшылық шартта, егер олар қүрылтайшылардыц ішкі
қатынастарына жататын болса; х
жарғыда, егер оларды қолданудың заңды тұлғаның үшінші
түлғаларымен қатынасы үшін маңызы болса.
122
Барлык мүдделі түлгалар іаңды түлғапың жарғысымен танысуға
күкылы.
** f ■:41*—■4ШШ4 &Ф«
Ауыл шаруатылығыныц коммерциялык үйымдары пайданы
алудың максатында ондірістік шаруашылык қыіметті жүргпеді,
осынын оазасыида олар оідершін оүдан ары караигы дамуы мсн
ондірісгік шаруашылыкты ксңейтудім мүмкіндігін иелеиеді. Ауыл
шаруашылыгы үиымдарының кәсіпкерлік орсксіппц дорсжссі
жоғары оолған саиын паиданы алу жэне даму қарқыны арттырудыц
мүмкіндіктері соғүрлым жоғары болады.
Аграрлык сектор мен жалпы агроөнеркәсіп кепіенінін дамуынын
жана кезеңі шетелдік катысуы аркылы, сонымен бірге 100 пайызлык
шетелдік капитал аркылы, және шетелдік заңды түлғалардын
филиалдары аркылы күрылған коммерниялык жоне ауыл шаруамылығының үйымдарын күру болып табылады. Олар занцы түлға
ретпіде қаралса да, оасқа ауыл шаруаиылығының үиымдары мен
кәсіпорындарымен салыстырғанда елеулі ерекшеліктерге ие.
%»
2.1. Шаруаіиылық серіюпестіктердің қуқықтық жагдайы
Коммерциялық ауыл шаруаішлығы үйымдарынын жүйесінде
Шаруапылык серіктестіктері манызды орын алады. Республикада
ауыл шаруанылығының шаруанылык серіктестіктерінін кызметін
реттейтін арнаулы акті жок. Олардын қызметіне Қазакстан Респуб­
ликасы Азаматтык кодексінін 2-тарауыныц II болімдегі (Шаруа­
шылык серіктестік) 58-84-баптары және 1995 жылғы 2 мамырдағы
Қазақстан Республикасы Президентінің (зан күші бар) “Шаруаиылык серіктестіктер туралы” Жарлығы (кейінгі өзгертулерімен
және толықтыруларымен) қолданылады.
Шаруаиылық серіктестік ретінде занды түлға болып табылатын,
күрылтайныларының (катысуныларының) салымдарына болінген
жарғылык капиталы бар, өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда
алу болып табылатын коммерциялық үйымдар танылады.
Шаруашылык серіктестіктер Қазакстан Республикасы Азаматтык
кодексінің 58-бабына және аталған Жарлыкка сәйкес толык серіктестік, сенім коммандиттік серіктестік, жауапкершілігі шектеулі
серіктестік, косымша жауапкершілікті серіктестік, жауапкершілігі
шектеулі жэне косымша жауапкершілікті серіктестік түрінде
қүрылуы мүмкін, бір түлғамен күрылуы немесе ол серіктестіктің
жарғылык капиталының барлык үлесін сатып алған жағдайда бір
адамнан түруы мүмкін (ҚР ЖШС туралы Заңның 1-бабының 2-тармағы, 2-бабының 1-тармағы., Шаруашылык серіктестіктер туралы
123
Жар-лықтың 3-бабының 5-тармағы.). Бірақ бул жағдайда да мүліктің
иесі жалғыз қатысуиы емес, серіктестіктің өзі болады.
Шаруашылық серіктестік, заңдық актілермен қарастырылған
жағдайлардан баска кезде, басқа шаруашылык серіктестіктердін
қүрылтайиысы болуы мүмкін. Мысалы, Қазақстан Республикасының
“ЖШС туралы” Заңының 10-бабы, «жауапкершілігі шектеулі серіктестік жалғыз қатысушысы ретінде бір түлғадан түратын басқа
шаруаиылық серіктестікке ие бола алмайды» деп белгіледі.
Шетелдік мсмлекеттер, халықаралык үйымдар, шетелдік заңды
түлғалар мен азаматтар, сонымен бірге азаматтығы жоқ түлғалар,
егер заңдықактілерм^нбасқаша белгіленбеген болса, жалпы негіздер
бойынш а аталған Ж арлы ққа сәйкес қүрылатын ш аруаш ы лы к
серіктестіктерге қатысады.
Шаруашылык серіктестігінің құрылтайшылық құжаты:
қүрылтай шарты мен жарғы болып табылады.
Бір түлғамен қүрылған шаруашылык серіктестігінің қүрылтайі і ы л ы қ қүжаты жарғы болып табылады.
Шаруашылык серіктестігінің қүрылтай қүжатының мазмүны
коммерциялық қүпняны білдіреді. Қүрылтайшылық келісімшарт тек
шаруашылык серіктестіктің қатысушыларының шешімдері бойынша
не заңдық актілермен белгіленген жағдайларда ғана мемлекеттік
немесе баска да ресми органдарға, сонымен бірге үшінші түлғаларға
үсынылуға тиіс.
Шаруашылык серіктестіктің қүрылтай келісімшартына оның
барлық қатысушылары қолдарын қояды.
Шаруашылык серіктестіктің жарғысына, егер зандық актілермен
басқадай тәртібі қарастырылмаған болса, қүрылтайшы, күрылтайшылық келісім ш артқа сәй кес тағайы ндалған осы серіктестіктің
басқаруш ысы, не шаруашылык серіктестіктің қатысушылары
тағайындаған оның бірінші баснысы (жоғарғы лауазымды түлғасы)
қолын қояды.
Қ үры лтайш ы сы бір адам болып табы латы н ш аруаш ы лы к
серіктестігінің жарғысына осы қүрылтайшы қолын қояды.
Шаруашылык серіктестігінің қүрылтай қүжаттары (жарғы және
қүрылтайнылық келісімшарт) нотариалды куәландырылуы тиіс.
Қүрылтайшылық келісімшартта қүрылтайшылар шаруашылык
серіктестікті қүруды, оның күрылуы бойынша қызметін белгілеудің
тәртібін және шартын; өзінің мүлкін серіктестіктің меншігіне беруді;
оның қызметінің шарттарын; қүрылтайиылардың арасында пайда
мен шығындарды бөлуді; оның кызметіне баснылык жасауды; оның
қүрамынан шығуды; қүрылтайшылардың әрбірінің үлестерінің
көлемі туралы; олардың салымдарды ендіруінің көлемі, қүрамы,
124
мерзімдері мен тәртюі туралы; қүрылтаишылардың салымдарды
ендіру бойынша міндеттерін бүзғаны үшін жауапкершіліктерін;
жарғылык капиталдың көлемі мен қүрамын анықтауды міндетіне
алады.
Қүрылтайшылық шартта заңмен не қүрылтайшылармен қарастырылған баска да мәліметтер мазмүндалуы мүмкін.
Шаруашылық серіктестігінің жарғысын қүрылтайшылар бекітеді,
ол күрылтайшылық шартта көрсетіледі.
Шаруашылык серіктестігінің жарғысында анықталатындар:
серіктестіктіңтүрі, оның атауы, орналаскан жері, қбізметінің мерзімі
(егер бүл оны күрған кезде белгіленген болса), басшының өкілеттігі,
баскару және бакылау органдары, олардың қүзыреті, мүлікті
қалыптастырудың тәртібі, пайданы бөлу мен иығындардың орнын
толтырудың тәртібі, серіктестіктің кызметін токтатудың шарттары
(қайта күру немесе тарату), сонымен бірге серіктестік пен қүрылтайиылардың (қатысунылардың) арасындағы қарым-катынасы.
Жарғыда заңмен не күрылтайшылармен карастырылған басқа да
мәліметтер мазмүндалуы мүмкін.
І
Шаруашылык серіктестігі туралы заңды түлғалардың Мемлекеттік тізілімінде мазмүндалған деректерді түрақты түрде заңды
түлғаларды тіркетуді жүзеге асыратын органдар ресми баспасөзде
жарияланып отыруы керек.
Шаруашылық серіктестіктерді баскару.
Шаруашылык серіктестігінің жоғарғы органы оның катысушыларының жалпы жиналысы (өкілдердің жиналысы) болып
табылады.
-''"
Ш аруаш ы лы к серіктестігін де оның ағы мдағы кы зм етіне
басиылықты жүзеге асыратын және оның катысушыларының жалпы
жиналысына есеп беретін атқарушы орган (алкалы немесе (және)
жалғьгз) қүрылады.
Басқарудың жалғыз органы оның қатысуиыларынын қатарынан
сайланбауы мүмкін.
А лкалы органдар ретінде қүры лулары мүмкін: басқарм а
(дирекция); бакылауиы кеңес; шаруашылык серіктестігінің катысушыларының жалпы жиналысының (өкілдердің жиналысы) шешімі
бойынша баска да органдар.
Атқаруиы органның қызметін бақылау үшін қатысушылардың
жалпы жиналысы тексеру комиссиясын қүруға қүкылы. Қүрылтай
күжаттарымен қатысуііылардын баска да міндеттері карастырылуы
мүмкін (ҚР АК 61-бабының 2-тармағы.).
Заңдық актілерм ен нем есе шаруашылык сер ік тестігін ің
катысушыларыныц жалпы жиналысыныц (өкілдердің жиналысы)
125
шешімімен қарастырылған жағдайларда басқа да алкалы аткарушы
органдар қурылуы мүмкін (ҚР АК-нің 60-бабының 2-тармағы).
Шаруашылык серіктестіктің органдарының қүзыреті, оларды
сайлау (тағайындау) тәртібі, сондай-ақ олардың шешім қабылдауларының тәртібі Азаматтық кодексінін, заңдық актілерге және
қүрылтай күжатына сәйкес анықталады (ҚР АК-нің 60-бабының
3-тармағы).
; а,
ф ;;
Шаруашылық серіктестіктің қатысушыларының күкыктары мен міндеттері.
Шаруашылык серіктестіктің катысушыларының құ қы ғы бар:
қүры лтай қүжаутарын аны қталған тәртіп те серіктестіктің
жүмыстарын басқаруға қатысуға;
шаруашылық серіктестігінің қызметі туралы ақпаратты алуға
және қүрылтаи қүжаттарда анықталған тәртіпте оның күжаттамаларымен танысуға; *
,
таза табысты бөлуге қатысуға. Қүрылтай күжаттарының бір
немесе бірнеше қатысушыны табысты бөлуден шеттетуді қарастыратын шарттары заңсыз болып табылады; і
(шаруашылык серіктестігі таратылған жағдайда) қарыз берушілермен есептескеннен кеиін қалған серіктестіктің мүлкіндегі
үлестеріне сәйкес, оның мүлкінің бір бөлігін, немесе оның өзіндік
қүнын алуға;
•| •Щ И із|[ .іliiliiiiVitril[<
Қүрылтай қүжаттарымен және заңдық актілерімен қатысунылардың баска да қүқыктары қарастырылуы мүмкін.
Шаруаиылық серіктестігінің қатысунылары міндетті:
құрылтаи құжаттарының талаптарын сақтауға;
қүрылтаи қүжаттарының қарастырылған тәртіпте, мөлшерлерде,
тәсілдермен және мерзімдерінде салымдарды салуға;
шаруашылык серіктестік коммерциялық қүпия деп жариялаған
мәліметтерді жарияламауға;
Қүрылтай күжаттармен және заңдык актілермен қатысунылардың баска да міндеттері қарастырылуы мүмкін (ҚР АК-нің 31 -бабының 2-тармағы).
.
„
г :
Серіктестікті қайта қүру жэне тарату. Шаруашылык серіктестігі оның қатысуныларының шешімі бойынша ерікті түрде қайта
қүрылуы немесе таратылуы мүмкін.
Серіктестіктің кызметін тоқтату қатысушылардың Жалпы жнналысының немесе соттың шешімі бойынша қайта күру және тарату
жолымен жүргізіледі. Қайта күру және таратудың басқа негіздері
ҚР АК, “Шаруанылық серіктестщтер туралы” Жарлықпен, “ЖШС
туралы ” Заңмен және басқа да заңдық актілермен аныкталады.
Шаруашылык серіктестіктер үшін бүндай негіздер, мысалы, оның
#
vy
126
•
мүшелерінің рүқсат берген саннан асып кетуі (ҚР АК-нің 77-бабының
2-тармағының 1-белімі), кредит берушілерді жарғылық капиталдыц
азайғаны туралы хабардар етпеуі (ҚР АК-нің 59-бабының 4-тармағы.)
болып табылады.
Бір түрдегі шаруашылык серіктестіктері заңдық актілермен
оелпленген жағдаиларда және тәртіпте, қатысуцылардың жалпы
жиналысының шешімі бойынша басқа түрдегі шаруашылык
серіктестіктерге не акционерлік қоғамға, не өндірістік кооперативтерге қайта күрыла апады.
Ш аруаш ы лы к серіктестікті тоқтату:
і*
шаруашылык серіктестігінің қүрылу мерзімінің аяқталуы
бойынша;
өзі сол үшін қүрылған мақсатқа жетуі бойынша;
қатысуиылардын арасындағы келісім бойынша;
шаруашылык серіктестігін белгіленген тәртіпте банкрот деп
таныған жағдайда;
заңдық актілермен немесе шаруашылык серіктестігінің
қүрылтайшьшык күжаттарымен қарастырылған басқа жағдайларда.
Шаруашылык серіктестігін тоқтату, қайта күру (бірігу, косылу,
беліну, кайтадан қүрылу) немесе тарату жолымен болады.
Шаруашылык серіктестігін қайта қүрған кезде серіктестіктің
қүрылтайшылык қүжаттарына жәңе заңды түлғалардың Мемлекеттік
тізіліміне кажетті өзгертулер, ал тарату кезінде - Мемлекеттік
тізілімге сәйкес жазба енгізіледі.
Ауыл шаруаиылығында толық серіктестіктер мен коммандиттік
серіктестіктер онша көп емес. Сондықтан олардың қызметі
Республикада көбірек таралғандарын ғана қарастырамыз.
2-2. Ауыл шаруашылыгыиың жауапкеріиілігі шектеулі ж one қосымша
жауапкеріиілігі бар серіктестіктеріпің қүқықтық экагдайы
Ауыл шаруашылығындағы шаруашылык жүргізудің ең көп
тараған түрі жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілікті серіктестіктер болып табылады, олар Республиканың әр
облысында да көптеп кездеседі. Олардың кызметі ҚР АК-нің 77-84баптарымен және Қазақстан Республикасынын 1998 жылғы 22
сәуірдегі “Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілікті
серіктестіктер туралы” Занымен (кейінгі өзгертулерімен және
толықтыруларымен) реттеледі.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті қүру.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде жарғылык капиталы
күрылтайшылық күжаттарымен аныкталған келемдегі үлестерге
127
бөлінген, бір немесе бірнеше түлғалармен қүрылған серіктестік
саналады; серіктестіктің қатысушылары оның міндеттемелері
бойынша жауап бермейді және өздерінің енгізген салымдарының
қүнының шегінде серіктестіктің қьізметімен байланысты иыгындар
қауіптілігін атқарады. Бүл ережеден ерекшелік Қазақстан Респуб­
ликасынын Азаматтьвс кодексімен қарастырылуы мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік, егер серіктестіктің қүрылтайшылық қүжаттарымен ол белгілі бір мерзімге немесе белгілі бір
мақсатқа жету үшін қүрылады деп қарастырылмаса, шектеусіз
мерзімге қүрылған болып саналады.
ЖауапкерШілігі інектеулі серіктестік заңды түлға болып
табылады.
’< ■
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік өзінің міндеттемелері
бойынша өзіне тиесілі барлық мүлкімен жауап береді.
Серіктестік өзінің қатысуііылардың міндеттемелері бойынша
жауап бермейді.
.
Салымдарын жарғылык капиталға толықтай енгізбеген серіктестіктің қатысушылары оның міндеттемелері бойынш а әрбір
қатысунының енгізбеген салым бөлігінің күны шегінде бірлескен
жауапкершілікті атқарады.
■' - |
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік фирмалық атауға ие, онда
серіктеетіктің атауы, сонымен бірге «жауапкершілігі шектеулі
серіктестік» деген соз немесе қысқартылған «ЖШС» сөзі мазмүндалуы керек. Жауапкершілігі қосымша серіктестіктің фирмалық
атауында сәйкесінше «жауапкершілігі қосымша серіктестік» деген
сөз немесе қысқартылған «ЖҚС» сөзі мазмүндалуы керек. осындай
фирмалык атауларымен серіктестік мемлекеттік тіркелуге жатады.
Серіктестік сонымен бірге фирмалық атауының қысқартылған
түрін және оның шетел тілдеріндегі баламаларын пайдалануға
қүқылы.
Шетелдің қатысумен қүрылатын жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктің фирмалык атауында оның күрылтайшыларының кай
мемлекетке жататындығы көрсетілуі енгізілуі мүмкін.
Жауапкершілігі іиектеулі серіктестік (ЖШС) коммерциялыц
үйым болып табылады, Республиканың ауыл шаруашылыгында бүл
шаруашылык жүргізудің ец көп тараған үжымдык түрі. ЖШС
азаматтык күкықтарға ие және озініц қызметімен байланысты,
Қазақстан Республикасынын заңымен тыйым салынбаған кез келген
кызметтің түрлерін жүзеге асыру үшін кажетті міндеттерді аткарады.
олар тең ауыл шаруаиылығы тауарларын ондірушілерді ғана емес,
сонымен бірге қүрылыс кәсіпорындарын да, өңдейтін, откізетін,
жөндсуді, несиелеуді жэне баска да кызметтерді жүзеге асыратын
128
кәсіпорындарды да біріктіреді. Мысалы, Астықтық лизинг компаниясының әріптестері тек лизинг алушылар ғана емес, сонымен бірге
ірі коммерциялык банктер, астық компаниялары, ауыл шаруаі і ы л ы ғ ы н ы ң тауарларын өндірушілер де болып табылады.
Тізімі заңдық актілермен анықталатын негізгі кызмет түрлерімен
жауапкершілігі шектеулі серіктестік тек лицензияның негізінде ғана
аиналыса алады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік өзінің орналасқан жерінен
тыс жерде филиалдарды қүруға және өкілдіктерді ашуға қүқылы (АК
43-бабы).
;Серіктестік өзін мемлекеттік тіркеуді жүзеге асырған органды
өзініц филиалдарды қүрғаны және өкілдіктерді ашқаны, сонымен
бірге олардың орналасқан жері туралы хабардар етуі керек.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің филиалдарды күруы
және өкілдіктерді ашуы туралы шешімді, егер серіктестіктің жарғысында оүндаи шешімді оның қатысушылардың жалпы жиналысы
қабылдайды деп қарастырылмаған болса, серіктестіктің атқарушы
органы қабылдайды.
Ж ауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қүрылтайшылары,
сонымен бірге серіктестікті қүрғаннан кейін оның мүлкіне үлес
күқыгын алган түлғалар оның қатысуііылары болып табылады.
Егер зандық актілермен басқаша қарастырылмаған болса,
мекемелер меншік иесінің рүқсатымен жауапкершілігі шектеулі
серіктестіктің қатысуиылары бола алады.
Бір түлғадан түратын басқа шаруашылықты серіктестік жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жалгыз қатысуиысы ретінде бола
алмаиды.
Бір түлғадан түратын жауапкершілігі шектеулі серіктестікте
қатысуш ылардың жалпы ж иналы сы ны ң қүзы ретіне жататын
күзыретті жалғыз катысуиы жеке өзі қабылдайды және жазбаша
ресімделеді.
^
* ;'
>v
? 1 •
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысуиылары қүқьілы:
аталған Заңмен және серіктестіктің жарғысымен қарастырылған
тәртіпте серіктестіктің істерін басқаруға қатысуға;
серіктестіктің қызметі туралы ақпаратты алуға және серіктестіктің жарғысымен қарастырылған тәртіпте оның бухгалтерлік
және баска да күжаттамасымен танысуға;
Заңға, серіктестіктің күрылтайшылық қүжаттарына және оның
жалпы жиналысының шешімдеріне сәикес серіктестіктің қызметінен
табыс алуға;
серіктестік таратылған жағдаида несиегерлермен есеп аиырысқаннан кейін қалған мүлкінің бір болігінің қүнын, немесе, серіктесVS
9— 1530
129
тіктің барлық қатысушыларының келісімі бойынша осы мүліктіц бір
бөлігін заттай алуға;
тысушылары
ж ән е қ ү р ы л тай ш ы л ы қ қ ү ж аттар д а қ ар асты р ы л ған б аска да
қүқықтарға ие болуы мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысунылары міндетті:
Қүрылтайшылық келісімшарттың талаптарын сактауға;
қүрылтайшылық қүжаттарда қарастырылған тәртіпте, молшерлерде ж әне мерзімдерде серіктестіктің ж арғы лы к капиталына
салымдарды енгізуге; ^
I£
серіктеСтік коммерциялық қүпия деп жариялаған мәлімеггерді
жария қылмауға.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік қүрылтайшылары серіктесқұжаттарымен
міндеттерді
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті кұру оның күрылтайаишылық келісімшартты
мемлекетті
аяқталады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті құрудыңрәсімі (процедурасы) оны аяқтағанға дейін тоқтатылады:
құрылтайшылық келісімшартты жасасқан күниен кейін бір
жылдың ішінде, ал егер құрылтайшылық келісімшартпен басқадай
мерзім белгіленген болса, осы мерзімнің ішінде, серіктестікті
мемлекеттік
мемлекеттік
шағымдалмаса
шағым кері қаитарылса.
Ж ауапкершілігі шектеулі серіктестікті құрудың рәсімі оны
аяқтағанға дейін тоқтатылған кезде;
жарғылық капиталды қалыптастыру үшін ақшаларды, бағалы
қағаздарды, заттарды, ақыл-ой юызметінің нәтижелерінің қүқығын
қоса алғандағы мүліктік қүқықтарды, және басқа да мүліктерді
қүрылтаишылары
луын талап етуге қүқылы;
туралы
шарт, оның тараптарының арасында басқа келісім болмаған кезде
тоқтатылады жэне осындай шарт бойынша берілген мүлік қайтары л у ға жатады. \
ч
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті қүрудың рәсімі оны
қүрылтаишылар
•
130
•
кұрылтаишылық шартты жасасқан болса серіктестіктің құрылуы
мүмкін. Сонымен бірге мемлекеттік тіркеуден бас тартуға негіз
болған жағдай ескерілуі керек.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік қүрылтайшылық шарттың
негізінде құрылады.
Ж ауапкерш ілігі шектеулі серіктестіктің қүры лтайш ы лы қ
шартында мазмүндалуы керек:
серіктестікті құру туралы шешім, оның фирмалық атауы мен
орналасқан жері;
олардың атаулары, орналасқан жерлері, банктік реквизиттері
(егер қүрылтайшы заңды түлға болып табылса) немесе аттары,
түрғылықты мекенжайы жэне жеке басын куәландыратын қүжатының деректері (егер күрылтайшы жеке түлға болып табылса)
көрсетілген серіктестік қүрылтайшыларының тізімдемесі;
серіктестікті қүрудың тәртібі;
оны қүрумен байланысты қүрылтайшылардың міндеттері,
сонымен бірге қүрылтайиылардың серіктестікті қүру жөніндегі
қызметтерді жүзеге асыруының басқа да шарттары;
көрсетілген түлғалардың, сонымен бірге қүрылатын серіктестіктің оны қүру мен тіркетуінің үдерісінде мүдделерін үсынуға
өкілетті басқа да түлғалардың өкілеттігін анықтау;
серіктестіктің жарғылық капиталының көлемі;
әроір күрылтаишының серіктестіктщ жарғылық капиталындағы
ақшалай салымының қүрамы, колем және енгізуінің мерзімдері
туралы немесе заттай түрдегі немесе мүліктік күқықтық түріндегі
салымды бағалау туралы мәліметтер; серіктестіктің жарғылық
капиталына қосымша салымдарды енгізудің тәртібі, сонымен бірге
серіктестіктің жарғылық капиталына салымдарды уақытында
енгізбеудің салдарлары;
қүрылтайшының серіктестіктің мүлкіндегі үлесін анықтау;
серіктестік қатысуііыларының үлестерінің өту тәртібі;
серіктестіктің жарғысын бекіту;
серіктестіктің таза табысын бөлудің тәртібі.
Қүрылтайііылық шартқа қүрылтайнылардын шешімі бойынша
серіктестікті күру және оның қызметіне қатысты заңдық актілерге
қарама-қайшы келмейтін басқа да шарттар енгізілуі мүмкін.
Ж ауапкерш ілігі шектеулі серіктестіктің қүры лтайш ы лы к
шартында қызметінің мәні мен мақсаттары қарастырылуы мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қүрылтайшылық келісімшарты, егер қүрылтайшылық шартта басқаша қарастырылмаған
болса, коммерциялық күпияны қүрайтын қүжаттардың күрамына
131
енеді және тек серіктестіктің органдарының шешімі бойынша не
заңдық актілермен белгіленген жағдайларда ғана мемлекеттік және
басқа да ресми органдарға, сонымен бірге үшінші түлғаларға
үсынылуы тиіс.
Қүрылтайшылық келісімшартты мемлекеттік тіркеу кезінде
тіркеуші органға үсыну талап етілмейді.
Қүрылтайшылық шарттың шарттары осы шартка қолдарын
қойған қүрылтайш ылар үш ін, соны мен бірге жаңадан кірген
қатысушылар үшін міндетті болып табылады.
Жауапкершілігі шеқтеулі серіктестігінің қүрылтайшылық келісім
шарты әрбір қүры лтайш ы ны ң немесе оның өкілетті өкілінін
қолдарын қоюы арқылы жасалады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің қүрылтайшылық шарты
жазбаша түрде жасалады.
1
Шартқа серіктестіктің барлық қүрылтайпылары қолдарын қояды.
Қүрылтайшылардың өкілдері серіктестікті қүруға және қүрылтайшылық шартқа қолдарын қоюға қүқық беретін тиісті окілеттікке
ие болулары керек.
I
Қүрылтайиылардың қатарына енетін заңды түлғалар осы заңды
түлғалардың атынан сенімхатсыз әрекет етуге қүқықтық қабілетті
басшылары арқылы үсынылуы мүмкін.
^
Шартқа қол қоюдан бас тарту серіктестікке кіруден бас тартуды
білдіреді. Келісімшартқа қол қоймаған түлғалар оның қүрылтайшыларының тізімдемесіне жазыла алмайды.
Шартқа ескертулермен қол қоюға жол берілмейді. Серіктестіктің
жекелеген қатысуііыларының мәртебесінің ерекшеліктері барлық
қүрылтайшылар қолдарын қоятын шарттың мәтініндетіркелуі керек.
Қүрылтайшылық шарт нотариалды куөландырылуы тиіс.
Қүрылтайшылық шартқа қолдарын қойған қүрылтайшылар
серіктестікті мемлекеттік тіркетуден кеиін серіктестіктщ қатысуиыларына айналады.
:
.
?
ч о;.
Жалғыз қатысунысы бар жауапкершілігі шектеулі серіктестікті
қүру оның жеке дара қабылдаған шешімінің негізінде жүргізіледі.
Бүндай жағдайда қүрылтайчылык шарт жасалынбайды.
Жалғыз қатысушысы бар жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің
жарғысын осы серіктестікті қүрған түлға бекітеді.
Ж алғыз қатысушысы бар серіктестікті мемлекеттік тіркету
жауапкершілігі шектеулі серіктестікті тіркеу үшін белгіленген
тәртіпте жүргізіледі.
ч
Егер ж ал ғы з қаты суш ы сы бар ж а у а п к е р ш іл ігі ш ектеулі
серіктестік салымды бөлудің немесе жарғылық капиталын көбей132
тудің нәтижесінде жаңа қатысуиылармен толықтырылатын болса,
онда олар заңмен қарастырылған тәртіптер бойынша қүрылтайшылык шартына қол коюға міндетті.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысы серіктестіктің
заңды тұлға ретіндегі құқьіктық мәртебесін анықтайтын құжаты
болып табылады.
Серіктестіктің мемлекеттік тіркеу кезінде оның жарғысы қүрылтайиылык кұжаты ретінде қаралады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысында мазмүндалуы керек:
:*
серіктестіктің фирмалық атауы, орналасқан жері мен мекенжайы;
олардың атаулары, орналасқан жерлері, банктік реквизиттері
(егер құрылтайшы заңды тұлға болып табылса) немесе аттары,
түрғылыкты мекенжайы жэне жеке басын куәландыратын қүжатының деректері (егер қүрылтайшы жеке түлға болып табылса) көрсетілген серіктестік қүрылтайшыларының тізімдемесі (акцнонерлік
қоғамнан қайта күрылған, сонымен бірге қатысуныларының саны
жүз жэне одан да көп болатын серіктестіктерден басқа);
серіктестіктін жарғылық капиталының көлемі туралы мәлімет;
серіктестіктің органдарын қалыптастыру мен қүзыретін;
серіктестікті кайта қүру мен қьізметін тоқтатудың шарттары.
егер серіктестік бір адаммен қүрылатын болса, онда онын
жарғысында мүлікті калыптастыру мен табыстарды бөлудің тәртібі
де анықталады.
Жарғыда Қазақстан Республикасының заңына қарама-қайшы
келмейтін басқа да ережелер мазмүндалуы мүмкін.
Серіктестіктің жарғысында оның қызметінің мәні мен мақсаттары
қаралуы мүмкін.
Жарғы қүрылтайнылардың жалпы жиналысымен бекітілуі және
барлык күрылтайнылар немесе олардың өкілетті өкілдері қолдарын
қоюы керек.
>■
Серіктестіктің жарғысы нотариалды куәландырылуы тиіс.
Серіктестік жарғысының даналары, сонымен бірге нотариалды
куәландырылған оның кейіннен озгерістері туралы барлық күжаттар
серіктестіктің мемлекеттік тіркелуін жүзеге асырған органда
сакталады.
Барлық мүдделі түлғалар серіктестіктің жарғысымен танысуға
қүқылы.
Серіктестік өзінін кызметін Қазақстан Республикасы нын Үкіметі
бекіткен Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің үлгілік жарғысының негізінде жүзеге асыруға қүқылы. Бүл жағдайда жарғыны
мемлекеттік тіркеу үдерісі кезінде үсыну талап етілмейді.
133
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысын өзгерту жалпы
жиналыстың шешімі бойынша жүзеге асады.
Серіктестік өзін мемлекеттік тіркетуді жүзеге асырған органға
жарғының өзгергені туралы бір айдың ішінде мәлімдеуі керек. Бүл
мерзім аяқталғаннан кейін кез келген мүдделі түлға сот тәртібімен
жарғының өзгеруіне сәикес келетін өзгерістердің заңды түлғалардың
мемлекеттік тізіліміне енгізілуін талап етуге күкылы.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік оны мемлекеттік тіркеген
сәтінен баетай қүрылған болып саналады.
Жауапкершілігі ийктеулі серіктестікті мемлекеттік тіркеуді
әділет орган дары жүіеге асырады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті мемлекеттік тіркеуден бас
тартуға, сонымен бірге осындай тіркеуден жалтаруға карсы онын
қүрылтайнылары сот тәртібінде шағым жасауы мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікті басқару.
Серіктестіктің жогарғы органы -о н ы ң катысушыларының жалпы
жнналысы (жалпы жиналыс);
серіктестіктің атқарушы органы (жалғыз немесе алкалы).
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жаргысымен серіктестіктің бақылаушы (бақылаушы кеңес) жоне (немесе) қадағалаушы
(тексеру комиссиясы, тексеруші) органдарының қүрылуы қарастырылуы мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысунысы жалпы
жнналыста тікелеи өзі немесе өкілі арқылы қатысуы мүмкін.
Сәйкесінше сенім білдірушінің озі серіктестіктің атқарушы
органының немесе қадағалаушы органының (тексеру комиссиясы)
мүшесі болып табылатын жағдайдан баска кезде, жалпы жиналыста
серіктестік қатысушысының өкілдері ретінде аткаруны органның
немесе қадағалауиы органдарының мүшелерінің қатысуга қүқығы
ЖОҚ.
'
■
Жалпы жиналыста төрағалық етуші мен хатшысын сайлау туралы
мәселе бойынша дауыс беру кезінде әрбір қатысуиы бір дауысқа ие
болатын (жарғылык капиталдағы үлестеріне карамастан), ал шешім
қатысып отырғандардың жай көпшілік дауысымен қабылданатын
жагдайлардан баска кезде, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің
әрбір қатысушысы жалпы жиналыста дауыс беру кезінде өзінің
серіктестіктің жарғылык капиталындағы үлесіне сәйкес келетін
дауысқа ие болады, дауыстарды анықтаудың басқадай тәртібі
серіктестіктің жарғысында қаралуы мүмкін.
Серіктестіктің қатысушылары болып табылмайтын, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің атқарушы органының мүшелері,
134
егер серіктестіктің жарғысымен басқаша қарастырылмаған болса,
жалпы жиналыста кеңес берушілік дауыс қүқығымен қатыса алады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысушыларының
жалпы жиналысының қүзыреті ЖШС туралы Заңға сәйкес серіктестіктің жарғысымен анықталады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысушыларының
жалпы жиналысының ерекше қүзыретіне жататындар:
серіктестіктің жарғылык капиталының мөлшерін, орналасқан
жері мен фирмалық атауын өзгертуді қоса алғанда, серіктестіктің
жарғысын өзгерту, немесе серіктестіктің жарғысын жаңа редакцияда
бекіту;
серіктестіктің атқарушы органын қүру және оның өкілеттігін
мерзімінен оүрын тоқтату, сонымен оірге жауапкершілігі шектеулі
серіктестікті немесе оның мүлкін сенімділік басқаруға беру және
осындай берудің шарттарын анықтау туралы шешімді қабылдау;
серіктестіктің бакылауш ы кеңесін ж әне (немесе) тексеру
комиссиясын (тексеруші) сайлау және өкілеттігін мерзімінен бүрын
токтату, сонымен бірге серіктестіктің тексеру комиссиясының
(тексерушінің) есеп берулері мен қорытындыларын бекіту.
жылдык каржылық есеп беруді бекіту және таза табысты болу;
ішкі ережелерді, оларды қабылдау рәсімдері мен серіктестіктің
ішкі кызметін реттейтін баска да қүжаттарды бекіту;
серіктестіктің баска да шаруашылык серіктестіктерге, сонымен
бірге коммерциялык емес үйымдарға қатысуы туралы шешімдер;
серіктестікті қайта күру және тарату туралы шешім;
тарату комиссиясын тағайындау және тарату баланстарын бекіту;
серіктестіктің қатысуііысынан үлесін күшпен сатып алу туралы
шешім, бірауыздан кабылданатын серіктестіктің барлық мүлкін
кепілге салу туралы шешім;
серіктестіктің мүлкіне косымша жарналар салу туралы шешім;
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысымен жалпы
жиналыстың ерекше қүзыретіне баска да мәселелер жаткызылуы
мүмкін.
Жалпы жиналыс, егер серіктестіктің жарғысымен басқаша
карастырылмаған болса, оның ерекше күзыретіне жаткызылмаған
окілеттікті серіктестіктің аткарушы органына немесе кадағалаушы
органына сеніп тапсыруы мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жалпы жиналысы, озінің
күзыреті серіктестіктің жарғысында қалай анықталғанына қарамастан, серіктестіктін қызметіне қатысты кез келген мәселені қарастыруға шешім қабылдауға күқылы.
К
»
Егер жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысында серіктестіктің алқалы атқарушы органын (дирекция, басқарма және т.б.)
қүру қарастырылмаған болса, серіктестіктің қызметіне ағымдағы
басшылықты және оның істерін жүргізуді жалғыз атқарушы орган
(дирекция, басқаруиы) жүзеге асырады.
Атқарушы органның мүшелері өздерінің міндеттерін аткаруы
кезінде серіктестіктің мүдделері үшін адалдықпен және ақылға
қонымды түрде әрекет етулері керек.
Атқарушы Органның мүшелерін жалпы жиналыс белгіленген
мерзімге сайлайды, бірақ бүл бес жылдан аспауы керек.
Тек жеке түлға ғаНа серіктестіктің атқарушы органының мүшесі
ретінде жүмыс атқара алады. Ол серіктестіктің катысушысы болмауы
да мүмкін.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жалғыз атқарушы органы
(директор, басқарма және т.б.):
серіктестіктщ атынан сенімхатсыз әрекеттерді жасаиды;
серіктестіктің үсыну қүқыгына сенімхаттарды, сонымен бірге
кайта сенімділік беру қүкыгымен сенімхаттарды да береді;
серіктестіктің қызметкерлеріне қатысты оларды лауазымына
тағайындау, оларды ауыстыру ж әне жүмыстан босату туралы
бүйрықтарды шығарады, еңбек ақы төлеудің жүйесін анықтайды,
лауазымдық жалақылардың және дербес үстеме жалақылардың
көлемдерін белгілейді, сыйақы төлеу мәселелерін шешеді, көтермелеу шараларын қабылдайды ж әне әкімш ілік тәртіптік сөгіс
шараларын жүктеиді;
қатысушылардың жалпы жиналысының немесе бақылаушы
кеңестің қүзыретіне жатқызылмаған баска да өкілеттіктерді, сонымен
бірге өзіне серіктестік қатысуныларының жалпы жиналысы берген
окілеттіктерді жүзеге асырады.
.|
Серіктестіктің жалгыз атқарушы органының қызметінің және
оның шешімдерді қабылдауының тәртібі серіктестіктің жаргысымен,
сонымен бірге қатысушылардың жалпы жиналысы қабылдаған
ережелермен жэне баска да қүжаттармен анықталады.
Егер жауапкершілігі шектеулі серіктестік жаргысымен оның
істерін жүргізу бір уақытта алқалы атқаруны органга бірікпеген екі
нем есе бірн еш е д и р е к т о р л а р га (б асқ ар у ш ы л ар га ж ә н е т.б.)
тапсы ры лған болса, онда осы ндай директорларды ң (басқаруиылардың және т.б.) әрқайсысы серіктестіктің атынан сенімхатсыз
әрекеттерді жасауға қүқылы. Бүндай директорларга (баскарушыларга жэне т.б.) да жалгыз аткарушы органға қолданылатын
ережелер қолданылады.
w
136
Егер жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысымен алқалы
аткаруііы органды (дирекция, басқарма және т.б.) қүру қарастырылған болса, бүндай органды серіктестіктің қатысуиыларының
жалпы жиналысы, егер заңдық актілермен немесе серіктестіктің
жарғысымен басқаша қарастырылмаған болса, жеті мүшеден
аспайтын қүрамда сайлайды.
Егер серіктестіктің ж арғы сы нда жауапкерш ілігі шектеулі
серіктестіктің алқалы атқарушы органының басшысын алқалы
органның өзі сайлайтыны қарастырылмаған болса, оны серіктестіктің
жалпы жиналысы сайлайды.
:*
Ж ауапкершілігі шектеулі серіктестіктің алқалы атқарушы
органының басшысы осы органның қызмет атқаруын қамтамасыз
етеді және оның отырыстарын басқарады. Ол серіктестіктің жалғыз
атқаруиы органына тиесілі күкықтарды иеленеді.
Серіктестіктің алқалы атқарушы органының қызметінің және
оның шешімдерді қабылдауының тәртібі серіктестіктің жарғысымен,
сонымен бірге қатысушылардың жалпы жиналысы қабылдаған
ережелермен және басқа да қүжаттармен анықталады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің атқарушы органының
кызметіне бакылау жасауды жүзеге асыру үшін серіктестіктің
жарғысымен серіктестікте бақылаушы кеңестің қүрылуы қарастырылуы мүмкін.
Егер жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғысымен тексеру
ком иссиясы н (тексеруш іні) сайлау қарасты ры лм аған болса,
бакылаушы кеңес тексеру комиссиясының барлық қүқықтарын
иеленеді.
Серіктестіктің бақылаушы кеңесінің мүшелерін жалпы жиналыс
белгіленген мерзімге сайлайды, бірак бүл бес жылдан аспауы керек.
Тек жеке түлға ғана бакылаушы кеңестің мүшесі ретінде жүмыс
аткара алады. Ол бір уақытта серіктестіктің атқаруны органының
мүшесі бола алмайды.
Серіктестіктің бақылаушы кеңесінің қызметінің және оның
шешімдерді кабылдауының тәртібі серіктестіктің жарғысымен,
сонымен бірге катысушылардың жалпы жиналысы қабылдаған
ережелермен жэне баска да қүжаттармен аныкталады.
Бакылаушы кецесте дауыс берген кезде кеңестің әр мүшесі бір
дауысқа ие болады.
Серіктестіктің бакылаушы кенесі оның аткарушы органының
кызметіне бакылау жасауды тиісті түрде жүзеге асырмауының
салдарынан жауапкершілігі шектеулі серіктестікке және үшіиші
жақтағы түлғаларға келтірген нығындары үшін бақылауиы кеңестіц
мүшелері “ЖШС туралы” Заңға сәйкес жауапкершілік атқарады.
137
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктіктің аткарушы органыныц
қы зм етіне бақы лау ж асауды ж ү зеге асы ру үш ін сер ік тестік
қатысушыларының немесе оның өкілдерінің катарынан тексеру
комиссиясы қүрылуы мүмкім.
Егер мүшелерінің санының көп болуы серіктестіктіц жарғысымен
қарастырылмаған болса, тексеру комиссиясы бес адамдык күрамда
қүрылады.
Тексеру комиссиясыныц қызметін атқару серіктестік қатысуііыларының немесе оның өкілдерінің біріне жалғыз тексеруші ретінде
жүктелуі мүмкі».
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің тексеру комиссиясын
немесе жалғыз тексерушіні жалпы жиналыс серіктестіктің жарғысында белгіленген мерзімге сайлайды, бірақ бүл бес жылдан аспауы
керек.
№;
■-iu -I •
:•
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің атқарушы органының
мүшелері бір уақытта тексеру комиссиясының мүшелері (тексеруші)
бола алмайды.
Тексеру комиссиясы (тексеруші) кез келген уақытта жауапкершілігі шектеулі серіктестіктіктін аткарушы органының каржылықш аруаш ылық қызметіне тексеруді жүргізуге қүқылы. Тексеру
ком иссиясы (тексеруш і) осы м ақсатта серіктестіктің барлы к
қүжаттамаларына созсіз қол жеткізе алу қүкыгын иеленеді. Тексеру
комиссиясының (тексерушінің) талабы бойынша атқарушы органның
мүшелері ауызша немесе жазбаша түрде қажетті түсініктемелерді
беруге міндетті.
Тексеру комиссиясы (тексеруші) міндетті тәртіпте жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жылдық қаржылық есеп беруін оны
катысушылардың жалпы жиналысы бекіткенге дейінгі тексеруін
жүргізеді. Жалпы жиналыстың тексеру комиссиясының (тексерушінің) қорытындыларынсыз немесе аудитордың қорытындыларынсыз жылдық каржылық есеп беруді бекітуге қүкығы жоқ.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің тексеру комиссиясының
(тексеруш інің) ж үмы сы ның тәртібі жарғымен, сонымен бірге
серіктестіктің ішкі қызметін реттейтін ережелермен және баска да
қүжаттармен анықталады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік баска шаруашылык серіктестік, акционерлік қоғам немесе ондірістік кооператив болып қайта
қүрылуға қүкылы, оған тапсыру актше сәикес каитадан қүрылатын
серіктестіктің барлық қүқыктары мен міндеттері өтеді.
Жауапкершілігі қосымша серіктестіктерге ҚР АК-нің және ЖШС
туралы Заңының ережелері колданылады, өйткені ҚР АК-нің 84-бабымен басқаша қарастырылмаған.
138
2-3. Ауыл шаруашылыгы акционерлік қогамдарының
қуқықт ық ж агдайы
Республикада акционерлік қоғам ретіндегі шаруашылык жүргізудің бүндай түрлері де таралған, бүлардың арасында «Адал» АӨК АҚ,
«УІТА» АҚ-ы, «Али» ЖАҚ-ты атауға болады, оған Балықііы асыл
түқьімды мал заводы мен үш ЖШС кіреді, «Азық-түліктік келісімшарт корпорациясы» АҚ-ы, Қаз «Агрофинанс» АҚ-ы, Бахус АҚ-ы,
Каз агромаш АҚ-ы да ауыл шаруашылык үйымдарының үйымдастырушылық-қүкықтық түрінің бірі болып табылады, бүлар көбіне
ауыл шаруанылығының өнімдерін дайындаумен, сақтаумен, қайта
өңдеумен, несиелеумен, бірқатар жағдайларда өндірумен айналысады.
Акционерлік коғамдардың қүқықтық ережелері ҚР Азаматтық
кодексінің 85-93-баптарымен және Қазақстан Республикасының 2003
жылғы 13 мамырдағы “Акционерлік қоғамдар туралы” Заңымен
(өзгертулерімен және толықтыруларымен) реттеледі.
Өз кызметін жүзеге асыру үшін қаражаттарды тарту максатында
акцияларды нығаратын заңды түлға акционерлік қоғам (бүдан ары
- қоғам) деп танылады.
Қоғам озінің акционерлерінің мүлкінен жеке мүлікке ие болады
және олардың міндеттемелері бойынша жауап бермейді.
Қоғам өз міндеттемелері бойынша озінің мүлкінің шегінде
жауапкершілік атқарады.
Қоғамның акционерлері, Қазақстан Республикасының заңдық
актілерімен қарастырылған жағдайлардан басқа кезде, қоғам
міндеттемелері бойынша жауап бермейді және оздеріне тиесілі
акциялардың күнының шегінде коғам қызметімен байланысты
иығындар қауіптілігін атқарады.
Қазақстан Республикасының заңымен қарастырылған жағдайларда акционерлік қоғамның үйымдастырушылық-қүқықтык түрінде
коммерциялық емес үйымдар күрылуы мүмкін.
Қоғам (акционерлік қоғамның үйымдастырушылық-қүқықтық
нысанында күрылған коммерциялық емес үйымдардан баскасы)
облигациялар мен бағалы қағаздардың басқа да түрлерін шығаруға
қүқылы.
Қазакстан Республикасыныц заңдық актілерімен жекелеген
кызмет түрлерін жүзеге асыратын үйымдар үшін акционерлік
коғамның міндетті үйымдастырушылық-қүқыктық түрі белгіленуі
мүмкін.
Қоғам фирмалық атауға ие, оған «акционерлік қоғам» деген
үйымдастырушылык-қүкықтық түрі және оның атауы енуі керек.
139
Қоғам атауының алдында қоғамның қысқартылған «АҚ» сөзін
пайдалануға рүқсат беріледі.
Қогамды қүру. Қоғамды күру туралы шешім қабылдаған жеке
ж эн е (немесе) заңды түлғалар оның күрылтайшылары болып
табылады.
Қазақстан Республикасынын заңдық актілеріне сәйкес Қазақстан
Республикасынын Үкіметін, жергілікті атқаруны органдарды, сондай-ақ Қазақстан Республикасынын Ұлттық Банкін қоспағанда,
Қазақстан Республикасынын мемлекеттік органдары мен мемлекеттік
мекемелері қоғамның қурылтаишылары немесе акционерлері ретінде
бола алмайды. ’
>>
‘
Мемлекеттік кәсіпорын тек осы кәсіпорынға қатысты меншік иесі
мен мемлекеттік органның функциясын жүзеге асыратын мемлекеттік органның келісімімен ғана қоғамның қүрылтайшысы болуға
және оның акцияларын сатып алуға қүқылы.
Қоғамның қүрылтайшысы жалғыз түлға функциясын атқарушы
болуы МүМКІН. ’ J ; ! * ^
Қоғамның қүрылтайиылары қоғамды күруға байланысты және
ол мемлекеттік тіркелгенге деиін туындаған шығыстарды төлеу
жөнінде ортақ жауаптылықта болады. Қоғам өзінің күрылтайшыларының көрсетілген шығындарын осы ндай шығындарды
кеиіннен акционерлік қоғамның жалпы жиналысы мақүлдағаннан
кеиін ғана отейді.
Қоғам оз қүрылтайшылары жиналысының (қүрылтай жиналысының) шешімі бойынша қүрылады. Қоғамды бір қүрылтайііы
қүрған жагдаида қоғамды күру туралы шешімді осы түлға жеке дара
қабылдайды.
'' : ; 1■, *
<?э а д д ц т в у «
Қоғам “Акционерлік қоғамдар туралы” Заңымен және Қазакстан
Республикасынын баска да заңдық актілерімен белгіленген тәртіпте
бар заңды түлғаны қайта үйымдастыру арқылы күрылуы мүмкін.
Бірінші қүрылтай жиналысында қүрылтайшылар:
қоғамды күру туралы шешім қабылдайды және қоғамды күру
жөніндегі бірлескен кызмет тәртібін белгілейді;
қүрылтаи шартын жасайды; күрылтаииылар төлеитін жарғылық
капитал мөлшерін белгілейді;
шығарылатын болып жарияланған акцияларды мемлекеттік
тіркеу туралы шешім қабылдайды;
қоғамның тіркеушісін таңдаиды;
қоғамның атынан мемлекеттік тіркеу үшін қүжаттарға қолдарын
қоюға өкілетті түлғаларды саилаиды;
қоғам қүрылтаишыларының^-жарғылық капиталды төлеуге
енгізілетін Қазакстан Республикасынын заңдарына сәйкес мүлкін
бағалайтын адамдарды анықтайды; Қоғамның қаржылық-шаруаЧ
-/
140
.
а,
1 - -f
ІІИ Ц д ІД ІМ
... 1Jl X ‘.ІХА.Аі » W
шылық қызметін ж үзеге асыруға қоғамның органдары қүрылғанға
мүдделері
уәкілетті
адамдарды саилаиды;
қоғамныц жарғысын бекітеді.
Акцияларды орналастыра бастағанға дейін қүрылтайшылардыц
кейіннен бірнеше жиналысын өткізуге жол беріледі. Бүл орайда бірге
бірінші қүрылтайшылық жиналыста қабылданған шешімдерге
өзгертулер мен толықтыруларды ендіруге, тек қүрылтаишылық
жиналыста қүрылтайшылық келісімшарттың барлық тараптары
қатысып отырған кезде ғана жол беріледі.
Қүрылтайиылардың бірінші жиналысында қүрылтайиылардың
әркайсы бір дауысқа ие болады. Қүрылтайшылардыц кейінгі жиналыстарында қүрылтайшылардың әрқайсы, егер қүрылтайшылық
күжатпен баскаша белгіленбеген болса, бір дауысқа ие болады.
Қүрылтай ж иналы сы н (ж алғы з қүры лтайш ы ны ң) шешімі
хаттамамен ресімделеді, оған барлық қүрылтайшылар (жалғыз
құрылтайиы) қолын қояды.
Қүрылтай шартында (жалғыз құрылтайшының шешімінде)
мазмүндалады:
қоғамның қүрылтайшылары (жалғыз қүрылтайшысы) туралы
мәліметтер соның ішінде:
жеке түлғаға катысты: аты, азаматтығы, түратын жері және жеке
басын куәландыратын қүжаты деректері;
заңды түлғаға қатысты: оның атауы, орналасқан жері, мемлекеттік тіркеуден өткені туралы деректер;
қоғамның қүрылуы туралы жазба, қоғамның толық және қысқартылған атауы, сондай-ақ оның қүрылу тәртібі;
қүрылтайшылар (жалғыз қүрылтайшы) төлейтін жарғылық
капиталдың мөлшері, сондай-ақ оны төлеудің мерзімдері мен тәртібі;
мемлекеттік
қоғамның қүрылтайшылар арасында орналастырылатын (жалғыз
қүрылтайшы сатып алатьін) жарияланған акцияларының саны,
түрлері және нақтылы қүны;
оның күрылтайшыларының қүқыктары мен міндеттері және
қоғамның қүрылуына байланысты шығыстарды бөлу, сондай-ақ
қүрылтаишылардың коғамды қүру жөніндегі қызметін жүзеге
асырудың өзге де талаптары;
қоғамды қүру мен мемлекеттік тіркеу үдерісінде қоғамның
мүдделерін білдіру тапсырылатын адамдардың өкілеттіктерін
белгілеу;
қоғам күрылтайшыларының келесі жиналыстарын шақыру мен
өткізудің тәртібі, сондай-ақ әрбір қоғам қүрылтайшысының келесі
күрылтай жиналыстарындағы дауыс саны;
141
қоғамның жарғысын бекіту туралы жазба;
қүрылтайшылық шартына (жалғыз қүрылтайшының шешіміне):
қүрылтайііылардың шешімі бойынша;
Қазақстан Республикасының заңдык актілеріне сәйкес енгізілуі
тиісті басқа да талаптар болады.
Қүрылтай шартын (жалғыз қүрылтайшының шешімінің) қолданылу кезеңінде оның тараптары (жалғыз күрылтайшы) оған заң
талаптарының сақталуы шартымен өзгертулер мен толықтыруларды
ендіруге қүқылы. Қүрылтай шартында (жалғыз қүрылтайшының
шешімімен) мазмүндадған мәліметтер, егер шарттың өзімен (жалғыз
қүрылтайшының шешімімен) басқаша, өзгеше көзделмесе коммерциялық қүпия болып табылады. Қүрылтай шарты (жалғыз қүрылтайшының шешімі) тек коғамның шешімі бойынша не Қазақстан
Республикасының заңдық актілері белгіленген жағдайларда ғана
мемлекеттік органдарға, сонымен бірге үшінші жақтағы түлғаларға
үСЫНЫЛуЫ ТИІС.
1
Щ 1'*' М
Қүрылтай шартын (жалғыз қүрылтайшының шешімінің) қолданылуы жарняланған акциялардың шығарылуы мемлекеттік тіркеген
күннен бастап тоқтатылады.
т
Қүрылтай шарты шартка әрбір қүрылтайшынын немесе оның
өкілінің қол қоюы арқылы жазбаша түрде бекітіледі.
Жалғыз қүрылтайшының шешімі жазбаша түрде ресімделеді
және қүрылтайшы немесе оның өкілі колын қояды.
Қүрылтай шартын (жалғыз қүрылтайшы шешімін) нотариат
куәландыруға тиіс.
Қоғамның жарғысы қоғамныц заңды түлға ретіндегі қүқықтық
мәртебесін анықтайтын қүжат болып табылады. Қоғамныңжарғысына қүрылтайнылар (жалғыз қүрылтайшы) не олардың окілдері (окілі)
қолдарын қоюы керек және нотариаттық куәландыруға тиіс.
Қоғамның жарғысы келесі ережелерді мазмүндауы керек:
қоғамның толық және қысқартылған атауын;
қоғамның атқаруны органының орналасқан жерін;
қоғамның ж арияланған акцияларының саны, түрлері ж әне
коғамнын куәландырылған артықшылықты ацияларына қүқыктыц
мөлшерін коса алғандағы , акционерлсрдіц қүқықтары туралы
мәліметті жэне олар бойынша дивиденттердін кепілдік берілген
молшерін;
қүрылтайшылар (жалғыз қүрылтайш ы) төлейтін жарғылық
капиталдың, сондай-ақ қоғам ны н қүрылтайшылары арасында
орналастырылатын (жалғыз қүрылтайиы сатып алатын) жарияланғаи
акцияларынын саны, түрлері және нактылы соның ішінде: күны;
қоғамның органдарын қүру тәртібі және олардын қүзыреті;
142
коғам органдарының қызметін ұйымдастыру тәртібі,соның
ішінде:
акционерлерінің жалпы жиналысын және қоғамның алкалы органдарының отырыстарын шақырудын, дайындау мен өткізудің тәртібін;
қоғам органдарының шешімдер қабылдау тәртібі, соның ішінде
шешімдері айқын басым көпшілік дауыспен қабылдануға тиіс
мәселелердің тізбесін;
қоғам акционерлеріне оның кызметі туралы ақпарат берудің
тәртібін;
Қоғамды басқару. Қоғам акционерінің қүқығй бар:
А кционерлік қоғам дар ту р ал ы ” Заңмен ж ән е қоғам ны ң
жарғысымен карастырылған тәртіпте қоғамды баскаруға қатысуға;
дивидендтерді алуға;
қоғамның қызметі туралы ақпаратты алуға, оның ішінде акционерлердің жалпы жиналысында немесе қоғамның жарғысымен
белгіленген тәртіпте қоғамның қаржылық есеп беруімен танысуға;
тіркеушіден немесе нақтылы ұстаушыдан оның бағалы қағаздарына меншіктік құкығын растаитын көшірмені алуға;
қоғам акционерлерінің жалпы жиналысына қоғамның директорлар кеңесіне саилау үшін үміткерлерді үсынуға;
қоғам органдарының қабылдаған шешімдерін соттық тәртіпте
даулауға;
қоғамға оның кызметі туралы жазбаша түрде сауал салуға және
қоғамға сауал келіп түскеннен бастап отыз күннің ішінде дәлелді
жауаптарды алуға;
қоғам таратылған жағдайда мүліктің бір бөлігіне;
қоғам акцияларын немесе оның акцияларына еркін айырбасталатын басқа да бағалы қағаздарын артықшылықпен сатып алуға;
Қоғамның жарғысымен акционерлердің басқа да қүқықтары
қарастырылуы мүмкін.
Қоғамның акционері мшдетті:
акцияларды төлеуге;
тіркеушіні немесе осы акционерге тиесілі акциялардың нақтылы
үстаушысын он күннің ішінде қоғамның акция үстаушыларыныц
тізіліміне енгізу үшін қажетті мәліметтердіц озгергені туралы
хабар дар етуге:
кызметтік, коммерциялык немесе заңмен қорғалатын баска да
күпияны қүраитын, қоғам немесе оның кызметі туралы акпаратты
жария етпеуге;
“Акционерлік қоғамдар туральГ Зацға және Қазакстан Республикасының баска да зацдық актілеріне сәйкес баска да міндеттерді
орындауға.
к*
143
Жоғарғы орган - акционерлердің жалпы жиналысы, басқару
органы - директорлар кеңесі;
атқарушы орган - алқалы орган немесе атқарушы органныц
қызметін жалғыз жүзеге асыратын түлға, оның атауы қоғамның
жарғысымен анықталады.
Заңға және қоғамның жарғысына сәйкес баска да органдар;
Акционерлердің жалпы жиналысының айырықша қүзыретіне
мына мәселелер жатады:
қоғам жарғысына өзгертулер мен толықтыруларды енгізу немесе
оны жаңа редакцияда ^бекіту;
қоғамды ерікті түрде қайта үйымдастыру немесе тарату;
қоғамның жарияланған акцияларының санын өзгерту туралы
шешім қабылдау;
есеп комиссиясының сан қүрамын окілеттік мерзімін белгілеу,
оның мүшелерін сайлау және олардың өкілеттігін мерзімінен бүрын
тоқтату;
'
директорлар кеңесінің сан қүрамын, өкілегтік мерзімін белгілеу,
оның мүшелерін сайлау және олардың өкілетгігін мерзімінен бүрын
тоқтату, сондаи-ақ директорлар кеңесінщ мүшелеріне сыиақыларды
төлеудің көлемі мен талаптарын анықтау;
қоғамның аудитін жүзеге асыратын аудиторлық үйымды белгілеу;
жылдық қаржылық есептілігін бекіту;
қоғамның есепті қаржы жылын таза табысын болу тәртібін
бекіту, жай акциялар бойынша дивидендтер төлеу туралы шешім
қабылдау және жыл қорытындысы бойынша қоғамның бір жай
акциясына шаққандағы дивидент мөлшерін бекіту;
коғам ны ң жаи акциялары мен арты қш ы лы кты акциялары
бойынша дивидендтерді төлемеу туралы шешімді қабылдау;
сомасы қоғамға жататын барлық активтердің жиырма бес және
одан да көп пайызын қүрайтын (халықтық акционерлік қоғамда он
пайыз) активтердің болігін немесе бірнеше бөліктерін беру арқылы
қоғамның басқа заңды түлғаларды қүруы немесе қызметіне қатысу
туралы шешімді қабылдау;
қоғамның ірі мәмілелер жасасу және қоғам жасалуына мүдделі
болатын мәмілелер жасасу туралы шешімдерін бекіту;
қоғамның жеке капиталының мөлшерінің жиырма бес және одан
да коп пайызын күрайтын (халықтык акционерлік коғамда он пайыз)
сомаға қоғамның міндеттемесін көбейту туралы шешімді қабылдау;
акционерлердін жалпы жинаЛысын шақыру туралы коғамның
а к ц и о н е р л е р ге х аб ар л ау ж ә н е м үндай ақ п ар атты б асп асө з
басылымына беру туралы шешім кабылдау;
144
акцияларды қоғамның оларды сатып алуы кезіндегі қүньш
аныктаудың әдістемесін, Қазақстаи Республикасынын “Бағалы
қағаздар нарығы туралы” Заны на сәйкес бекіту;
акционерлердін жалпы жиналысының күн тәртібін бекіту;
акционерлерге қоғам қызметі туралы ақпаратты үсынудын
тәртібін белгілеу, сонымен бірге, егер қоғамның жарғысында бүндай
тәртіп белгіленбеген болса, баспасоз басылымын аныктау;
«алтын акцияны» ендіру және оның күшін жою;
Заңмен ж әне қоғамнын ж арғы сы м ен шешім қабылдануы
ак ц и о и ер л ер д ің жалпы ж и н алы сы н ы ц ерекш е қүзы ретіпе
жатқызылған өзге де мәселелер.
Акционерлердін жалпы жиналысы, егер жарғымен басқаша
анықталмаған болса, коғамнын ішкі кызметіне қатысты мәселелер
бойынша коғамның басқа органдарынын кез келген шешімінің күшін
жоюға қүқылы.
Директорлар кеңесі, коғамнын жарғысымен шешім кабылдануы
ак ц и о н ер л ер д ін жалпы ж и н алы сы н ы ц ерекш е күзы ретіне
жаткызылған мәселелерден баска, қоғамның қызметіне жалпы
басшылықты жүзеге асырады.
Директорлар кеңесінің ерекше қүзыретіне келесі мәселелер
жатады:
қоғам қызметінің басым бағыттарын анықтау;
акционерлердің жалпы жиналысының жылдық және кезектен тыс
жалпы жиналысы шақыру туралы шешімді қабылдау;
коғамның акцияларын орналастыру жэне оларды орналастырудыц жарияланған акциялардың санының шегіндегі бағасы туралы
шешімді қабылдау;
қоғамның орналастырған акцияларды немесе баска да бағалы
кағаздарды сатып алуы туралы шешімді қабылдау;
қоғамның жылдық қаржылык есеп беруін алдын ала бекіту;
есептік қаржылық жылға толенетін дивидендтерден баска, жай
акциялар бойынша дивидендтерді төлеу туралы шешімді қабылдау
және бір жай акцияға дивидендтің көлемін анықтау;
қоғамның облигацияларын және басқа да өндірістік бағалы
қағаздарын иығарудың шарттарын анықтау;
атқарушы органның сапалық қүрамын, өкілеттігінің мерзімін
анықтау, оның басшысы мен мүшелерін сайлау (атқарушы органның
қызметін жеке дара жүзеге асыратын түлғалар), сонымен бірге
олардың өкілеттігін мерзімінен бүрын тоқтату;
атқарушы органның басшысы мен мүшелерінің (атқарушы
органның қызметін жеке дара жүзеге асыратын түлғалардың)
10— 1530
145
лауазымдық жалақыларының көлемі мең еңбегіне ақы төлеудің
шарттарын және сыиакы төлеуді анықтау;
ішкі аудит қызметінің жұмысының тәртібін, ішкі аудит кызметінің қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеудіц көлемі мен сыйақы
төлеуді анықтау;
*
бағалаушы мен аудиторлық ұйымның қызметіне ақы толеудің
көлемін анықтау;
қоғамньщ резервтік капиталын пайдаланудың тәртібін анықтау;
қоғамның ішкі қызметін реттейтін (қоғамның кызметін үйымдастыру максатында атқарушы органның қабылдайтын қүжаттарынан басқа) қүжаттарды бекіту;
қоғамның филиалдары мен өкілдіктерін күру және жабу туралы
шешімді қабылдау, олар туралы ережелерді бекіту;
қоғамның басқа заңды түлғаларды қүруы мен қызметіне қатысуы
туралы шешімді қабылдау;
қоғамның міндеттемелерін оның меншік капиталының он және
одан да коп паиызын қүраитын шамаға кооеиту;
бүрынғы тіркеуш імен шартты бүзған жағдайда, қоғамның
тіркеушісін таңдау;
қызметтік, коммерцйялық немесе баска да заңмен қорғалатын
күпияны күраитын қоғам немесе оның қызметі туралы ақпараттарды
анықтау;
1
ірі мәмілелерді бекіту туралы шешімді және қоғам жасасуға
мүдделілік танытып отырған мәмілелерді бекіту туралы шешімді
қабылдау;
дм 'т~ггп
Заңмен және қоғамның жарғысымен қарастырылған, акционерлердің жалпы жиналысының ерекше қүзыретіне жатпайтын баска
да мәселелер.
1
Директорлар кеңесінің ерекше қүзыретіне жатқызылған мәселелер шешу үшін атқарушы органға беріле алмайды.
Директорлар кеңесінің қоғамның жарғысына сәйкес атқарушы
органның қүзыретіне жатқызылған мәселелер бойынша шешімді
қабылдауына, сонымен бірге акционерлердің жалпы жиналысының
шешіміне қарама-кайііы келетін шешімді қабылдауына күкығы жок.
Директорлар кеңесінің қабылдайтын шешімі соларға қатысты
тыйым салу қүқығы белгіленген мәслелер бойынша «алтын акцияның» иеленушілерімен келісілуі тиіс.
Ағымдағы кызметке басшылык жасауды аткаруиы орган жүзеге
асырады. Атқарушы орган алқалы немесе жеке дара болуы мүмкін.
Қ о ғам н ы ң а к ц и о н ер л ер і мен о н ы ң ак ц и о н ер л ер і болы п
табылмайтын қызметкерлері алкалы аткарушы органнын мүшелері
болаалады.
і’ ,
. j г
.
146
Аткарушы органның мүшелері тек директорлар кеңесінің келісімі
аркылы ғана баска үйымдарда жүмыс істеуте күкылы.
Аткарушы органның мүшесінің қьпметі, күқықтары мен міндетгері “Акционерлік қоғамдар туралы” Зацмен, Қазакстан Республикасының баска да зацдық актілерімен, қоғамның жарғысымен,
сонымен бірге керсетілген түлғаның қоғаммен жасасатын еңбек
шартымен аныкталады.
Қоғамды кайта күру (бірігу, қосылу, боліну, болініп шығу, кайтадан күрылу) Қазакстан Республикасынын Азаматтык кодексіне
сойкес Қазакстан Республикасынын заңдык актілерінде белгіленген
ерекшеліктерді есепке ала отырып жүргізіледі.
Қоғамды боліну немесе бөлініп шығу жолымен қайта күру кезінде
каитадан қүрылып жатқан коғамнын несие берушілері сол бойынша
осы коғам қарызгері болып табылатын міндеттемелерінін мерзімінен
бүрын тоқтатылуын және иығындарын өтеуді талап етуге қүкылы.
Егер кайта күру жағдайында қоғам өзінін кызметін токтататын
болса, оның жарияланған, сонымен бірге орналастырылған акциялары Қазакстан Республикасынын занымен белгіленген тәртіпте күші
жойылуға жатады.
Ауыл шаруанылығыныц акционерлік қоғамдарыныц кызметкерлері екі жақты қүқыктык мәртебеге ие: бір жағынан, олар —
акционерлер, екінші жағынан —қоғаммен еңбек катынастары еңбек
келісімшартына негізделген және ецбек заңымен және жарғымен
реттелетін түлғалар. Сондыктан нақты акционерлік коғамның
жарғысында опыц қызметкерлерініц қүкықтары мен міндеттері
акционерлер ретінде де және жалдамалы еңбекпен айналысатын
түлғалар ретінде де бекітіледі.
2-4. Ауыл шаруашы.іыгының өпдірістік кооперативтеріищ
қуқықтық жагдайы
Өткен уақытта да, казіргі кезде де көптеген елдерде кеңінен
колданылатын ауыл шаруаиылығы ондірісі үйымдарының бүрыннан
келе жатқан түрлерінің бірі өндірістік кооператив болып табылады.
Өкінішке орай, қазіргі кезде ауыл шаруанылығының өндірістік
кооперативтері Қазакстанның экономикасында лайықты орынға ие
емес. Онын себебі көп, бірак олардың бірі кооперативтерді күру мен
кызметіне лайыкты қүкыктық базаның жоктығы болып табылады.
Егер Ресейде және ТМД-ның баска мемлекеттерінде ауыл шаруашылығының кооперативтері туралы арнаулы заң бар болса,
Қазақстанда бүндай заң жоқ.
147
Қазіргі кезде ауыл шаруачылығының өндірістік кооперативтерінің қызметі Азаматтық кодекспен реттеледі, онда қызметтің бүл
түріне арнаулы өндірістік кооператив бөлімі және 96-101-баптар
арналған. Сонымен бірге, Республикада 1995 жылғы 5 казанда
Қазақстан Республикасы Президентінің «Өндірістік кооператив
туралы» Жарлығы қабылданды, ал ол Қазақстан Республикасы
Заңына сәйкес 2001 жылғы 12 шілдеде Заң күшіне енді.
Бірақ овда ауыл шаруанылығы өндірісінің ерекшеліктері мен
өндірістік кооперативтердің ауыл шаруашылығындағы қызметі
ескерілмеген. Қазіргі уақытта бүндай маңызды актіні қабылдау
маңызды қажеттілік болып табылады.
Өндірістік кооперативті құруды ң тәртібі
Азаматтардық жеке еңбектерімен қатысуына және мүшелерінің
мүліктік жарналарды (үлестерді) біріктіруіне негізделген бірлескен
кәсіпкерлік қызмет үшін мүшелікке кіруінщ негізінде ерікті түрде
бірігуі өндірістік кооператив ретінде танылады.
Өндірістік кооператив коммерциялық үйым болып табылады.
Өндірістік кооператив заңды түлға болып табылады.
Өндірістік кооператив келесі қағидалардың негізінде қызмет
атқарады:
Ш В А щл
' 1
Мүшелікке кіру мен шығудың еркіндігі;
*’"*
мүліктік жарналарды (пайларды) енгізу міндеттілігі;
басқарудың демократиялығы;
өзара көмек және олардың мүшелері үшін экономикалық тиімділікті қамтамасыз ету;
өндірістік кооперативтің қызметі туралы ақпаратка қол жететіндегі.
Ц '■>■■■■'’*’
.■ .
■
. ■
Өндірістік кооператив заңдық актілермен жеке кәсіпкерлік үшін
тыйым салынбаған кәсіпкерлік қызметтің кез келген түрін жүзеге
асыруға қүқылы.
■•;
Өндірістік кооператив мемлекеттік лицензиялануға жататын
қызметті лицензия болғанда ғана жүзеге асырады. Өндірістік
кооператив қызметінің мәні мен мақсаттары жарғымен анықталады.
Арнайы заңмен реттелетін қызметті жүзеге асыруда өндірістік
кооперативтер сол сияқты осы заңды басшылыққа алады.
Кәсіпкерлік қызметтің жекелеген түрлерін арнайы реттейтін заң
актілерінің нормаларына келген жағдайда қайшы болғанда заңның
нормаларына заң актілерінің нормалары қолданылады.
Өндірістік кооператив қүрыдтайшылар - жеке түлғалардың
жалпы жиналысының шешімімен қүрылады.
Егер ондірістік кооперативтіц күрылтайшысы (мүшесі) шетел
азаматы болған жағдайда, үйымға және осындай кооперативтіц
148
кызметіне Қазақстан Республикасынын «Шетел инвестициялары
туралы» Заңында қарастырылған ерекшеліктерді есепке ала отырып,
аталған Заңның күші қолданылады. Өндірістік кооперативтің
қүрылтайшылары екі адамнан кем болмауы керек.
Өндірістік кооператив қүрылғаннан кейін қүрылтайшылар
кооперативтің мүшелеріне болады және ондірістік кооператив басқа
мүшелерімен бірдей қүқықтар мен міндеттерді иеленеді.
Өндірістік кооператив озінің қызметін қүрылтайшылық келісімшарт пен жарғының негізінде жүзеге асырады.
Өндірістік кооперативтің ұйымдық-қүқьіқтық түрінде қүрылатын
шағын кәсіпкерлік субъектілері өз қызметін Қазақстан Респуб­
ликасынын Үкіметі мазмұнын белгілейтін үлгі жарғының негізінде
жүзеге асыра алады.
Өндірістік кооперативтің күрылтайшылық шартында мазмүндалуы мыналар болуға тиіс:
өндірістік кооперативті қүру туралы шешім, оның фирмалық
атауы және орналасқан жері;
і
Кооператив мүшелерінің аты-жөні, әкесінің аты, туған күні мен
туған жері, сонымен бірге түрғылықты жері көрсетілген кооператив
мүшелерінің дербес қүрамы;
кооперативті қүру жөніндегі іс-әрекет тәртібі;
қүрылтайшылардың кооператив меншігіне беретін мүліктік
жарналарының қүрамы мен мөлшері туралы мәліметтер;
іс-әрекеті кооперативті қүру мен тіркеу үшін қажетгі кооперативтің лауазымды түлғаларын тағайындау (сайлау) туралы шешім;
аталған түлғалардың кооперативті қүру мен оның жүмысын
үйымдастыру мәселелерін шешуге байланысты өкілеттіктерін
белгілеу;
кооперативтің жарғысын бекіту;
таза табыс пен шығынды бөлу тәртібі;
қүрылтайпылардың кооперативтен оығуының тәртібі.
ондірістік кооперативтің қүрылтай шартына қүрылтайшылардың
шешімі бойынша “Өндірістік кооператив туралы” Заңға қайшы
келмейтін баска да талаптар енгізілуі мүмкін.
Қүрылтай шартына қол қояды.
Өндірістік кооперативтің қүрылтай шарты коммерциялык күпия
болып табылатын қүжаттар қүрамына кіреді әрі мемлекеттік және
озге де ресми органдарға, сондай-ақ үшінші түлғаларға тек қана
кооперативтің атқарушы органының шешімі бойынша не заң актілерінде белгіленген жағдайда үсынылуға тиіс.
өндірістік кооперативтің жарғысында мына мәліметтер мазмүндалуы керек:
149
кооперативтің фирмалық атауы;
кооператив орналасқан жер;
ондірістік кооператив мүш елерінің қабылдану, шығу және
қатардан ііығаруының тәртібі, олардың қүкыктары мен міндеттері;
кооперативтің басқару және бақылау органдарының күрамы мен
қүзыреті туралы ережелерді калыптастыру және олардың шешімдер
қабылдау, соны ң ішінде бірауы здан немесе басым көпш ілік
дауыспен шешім қабылданатын мәселелер бойынша шешімдер
қабылдау тәртібі;
,
>.
г.
өндіріотік кооперативтің әрбір мүшесі пайының мөлшері,
ондірістік кооператив мүшелерінің мүліктік жарнасының қүрамы мен
енгізу тәртібі ж эне олардын жарна кооператив енгізу жонінде
міндеттемелерді оүзғаны үшін жауапкершшігі;
кооператив мүшелерінің кызметіне жеке еңбегімен катысу мен
тәртібі жоне олардың жеке еңбегімен қатысуы жоніндегі міндеттемелерін бүзғаны үшін жауапкершілігі;
кооператив пен оның мүшелері, кооперативтің атқарушы органы
мен қызметкерлердің еңбек үжымы арасьіндағы өзара қарымқатынастар туралы;
' ' ‘ "■
і■ ■ ■./
кооперативтің таза табысы мен пығындарын болудін тәртібі;
кооперативті қайта күру және таратудың тәртібі.
өндірістік кооперативтің жарғысында аталған заңға қайшы
келмейтін басқа да ережелердің болуы мүмкін.
К ооперативтің ф ирм алы қ атауы нда оның атауы, соны мен
«өндірістік кооператив» деген соз мазмүндалуы керек.
Жарғы қүрылтайнылардың жалпы жиналысында бекітіледі.
Жарғы бірауыздан бекітілуге тиіс.
Жарғыға өзгертулер кооператив мүшелерінің жалпы жиналысының шешімімен енгізіледі.
Ж арғыға кооператив басқармасының торағасы (төраға) қол
қояды.
Өндірістік кооперативтің жарғысы мемлекеттік немесе баска да
ресми органдарға, сонымен бірге кооперативпен шарттық қатынасы
бар не онымен осындай қатынасқа енуге тілек білдірушілердің
талабы бойынша үсынылады.
Өндірісгік к о о п ер ати в гегі мүшелік. Кооперативтіц мүшелері
екі адамнан кем болмауы керек.
Он алты жасқа толған, кооцеративтің мүшесі болуға тілек
білдірген және оның қызметіне тікелей еңбек қатынасымен қатысуға
қабілетті келген жеке түлға өндірістік кооперативтің мүшесі бола
алады.
150
Кооперативке оның мүшесі болып кіру үшін негізгі жүмыс немесе
окуы орны бойынша әкімшіліктің (заңды түлға органынын) келісімі
талап етілмейді.
Кәмелетке толмаған азаматтардың кооперативке мүше болып
кіруі үшін олардың ата-аналарынық асырап алуиыларының немесе
камкориіыларының келісімі талап етіледі.
Өндірістік кооператив мүшесінің қүкьіғы бар:
заңда және кооперативтің қүрылтайшылық қүжаттарында белгіленген тәртіппен кооператив істерін басқаруға, сГонымен бірге бір
дауыс қүқығымен кооператив мүшелерінің жалпы жиналысының
жүмысына қатысуға;
і
кооперативтін басқару органдарына сайлауға және сайлануға,
кооператив кызметін жақсарту, оның органдары мен лауазымды
түлғаларының жүмысындағы кемшіліктерді жою туралы үсыныстар
енгізуге;
кооперативтің қызметі туралы толық ақпарат алуға, сонын ішінде
кооперативтін бухгалтерлік жэне баска да күжаттамалары танысуға;
кооперативтің алған таза табысын бөлуге қатысуға;
егер қүрылтай қүжаттарында өзгеше тәртіп козделмесе, коопе­
ратив қызметіне еңоегімен қатысуына сәикес, кооператив мүшелері
арасында бөлінуге тиісті таза табыстан үлесін алуға;
озінің кооперативтегі еңоегі үшін жалақы түрінде немесе коопе­
ратив белгілеген өзгедей түрде еңбек ақыны алуға;
кооперативтің өз мүшелері үшін көздейтін жеңілдіктер мен
артықшылықтарды, соның ішінде өздері ондірген тауарларды
(жүмыстарды, қызметтерді) бірінші кезекте иеленуге, кооперативтің
мүлкін пайдалануға, кооперативтен әлеуметтік комек алуға;
демалысқа, сонымен бірге жыл сайынғы акылы еңбек демалысына;
әлеуметтік сақтандыруға;
белгіленген тәртіппен кооперативтен иығуға, қүкьіғы бар.
Кооперативтің мүшесі кооперативтің қүрылтайшылық қүжаттарымен, басқа да заңдык актілермен қарастырылған өзге де
күкықтарды исленуі мүмкін.
ондірістік кооперативтің мүшесінің міндеттері:
кооперативтің қүрылтай қүжаттарында козделген талаптарды
сақтауға;
кооперативтіц қүрылтайшылық қүжаттарында қарастырылған
тәртіппен, жолмен және мөлшерде кооператив мүлкіне мүліктік
жарна енгізуге;
кооператив кызметіне жеке еңбегіне қатысуды жүзеге асыруға;
151
Заңмен қарастырылған мөлшерлерде және тәртіпте кооперативтің міндеттемелері бойы нш а қосымш а (ж әрдем ш і) жауапкершілікті атқаруға;
ондірістік және еңбек тәртібін, еңбекті қорғау және қауіпсіздік
техникасының ережелерін сақтауға;
кооператив озінің коммерциялык құпиясы деп жариялаған
мәліметтерді жаратпауға міндетті.
Кооператив, мүшесі қүрылтай қүжаттарында, баска да заңдық
актілерде қарастырылған озге де міндеттерді атқаруы мүмкін.
Өндірістік кооперативке мүшеліктің тоқтатылуы, оның мүшелері
күрамындағы озгерістер туралы.
=.
л
Кооперативтің мүшесі кооперативтің баскарма торағасына
(торағаға) иығуына дейін екі апта қалғаннан кешіктірмей жазбаша
ескерту арқылы, өзінің қалауы бойынша одан шығуға қүқылы.
Қүрылтай қүжаттарында ескертудің бүдан үзактау мерзімі козделуі
мүмкін, бірақ ол екі айдан аспауы тиіс. Бүл мерзім аяқталғаннан кейін
ондірістік кооперативтің мүшесі кооперативтен шыққан болып
саналады.
./.
■г п ,
Кооперативтің мүшесі жалпы жиналыстың шешімі бойынша одан
мынадаи жағдаида шығарылуы мүмкін:
өзіне кооператив жарғысымен жүктелген міндеттерді үдайы
орындамаған немесе оидағыдаи атқармаған жағдаида;
осыған үқсас кооператив мүше болуына байланысты;
қүры лтай қүж аттары нда козделген басқа да ж ағдайларда,
шығарылады.
ондірістік кооперативтің мүшелерін нығару туралы шешім сотта
шағымдалуы мүмкін.
Кооперативтегі мүшелік мына жағдайларда тоқтатылады:
кооперативтің мүшесі қайтыс болған жағдайда, оны қайтыс
болды деп жариялағанда, хабарсыз кетті деп танылғанда;
кооперативтің мүшесі озінің пайын басқа адамға тапсырғанда;
кредит беруші (кредит берушілер) кооператив мүшесінің пайына
айып ондіріп алуды талап еткенде;
кооператив мүшесінің ондірістік кооперативтің қызметіне жеке
еңбегімен қатысудан бас тартқанда.
Кооперативтің мүшесі кайтыс болған жағдайда, егер кооперативтің жарғысымен басқаша козделмеген болса, оның қүкықтык
мүрагерлері кооператив мүш елерінің мүш елігіне қабылдануы
мүмкін.
' .
- ЭВДВ . .* Щ • • і: Ш: .«.ч, , Ji-, , .
Кооперативтің мүшесі, егер кооперативтің қүрылтайшылык
күжаттарымен басқаша болса, озінің үлесін немесе оның бір болігін
152
кооперативтің басқа мүшесіне (мүшелеріне) сатуға немесе басқаша
тәсілмен беруге қүқылы.
Пайда (оның бір бөлігін) кооперативтің мүшесі болып табылмайтын азаматқа беруге тек кооператив мүшелерінің келісімі арқылы
ғана жол беріледі.
Бүндай жағдайда кооперативтің басқа мүшелері осы пайда (оның
бір болігін) сатып алудың артықііылық қүқьіғын пайдаланады.
Кооператив мүшесі болып табылмайтын Заңда корсетілген
тәртіппен пай немесе оньщ бір бөлігі берілсе және кооперативке
кіруге тілек білдірсе түлға да кооперативтің мүшелігіне қабылдануға
жатады.
Зейнет ж асы на ж еткен кооператив мүш елері кооператив
жарғысында көзделген шартпен кооперативтке мүшелігін сақтап қала
апады.
Кооперативке жаңа мүшелері кооперативтің міндеттемелері
бойынша косымша (жәрдемші) жауапкершілікті атқарады.
Кооператив күрылғаннан кейін пайды беру немесе пайды
мұрагерлік иелену тәртібімен кооперативке кірген кооперативтің
мүшесі баска мүшелермен катар және өзінің кооперативке кіргеніне
дейін туындаған міндеттемелер бойынша жауап береді.
Кооператив күрылғаннан кейін кірген кооператив мүшесі озі
кооперативке кіргенінен кейін пайда болған міндеттемелер бойынша
жауап береді.
Үлесті басқа мүшеге немесе үшінші түлғаға беру тәртібімен одан
шыккан кооперативтің мүшесі оның үлесіне кредит берушінің
(кредит берушілердің) ондіріп алуы талап етілген жағдайда, сонымен
бірге оны кооперативке кабылдаудан бас тартқан, қайтыс болған
мүшенің мүрагері кооперативтің міндеттемелері бойынша жауап
бермейді.
Кооператив мүшесінін кооперативтін міндеттемелері бойынша
қосымша (жәрдем ақылық) жауапкерш ілігінің шекті мөлшері
қүрылтай күжаттарында белгіленеді, бірак ол кооператив мүшесінің
пайы күнынын томен болмау тиіс. Кооператив мүшелерінің араеындағы жауапкершілікті оолу олардын паиларының мөлшерлеріне
сәйкес жүргізіледі.
Өндірістік кооперативті баскару. Кооперативтін жоғары
органы оныц мүшелерінін жалпы жиналысы болып табылады.
Мүшелерінін саны 100 адамнан асатын кооперативтерде қүрылтайшылык күжаттарында жоғарғы органныц кызмстін окілеттілердін
жиналысына жүктеу карастырылуы мүмкін.
Кооперативтіц мүш елерінің жалпы жпналысынын ерекше
күзыретіне жататындар:
кооператив жарғысын өзгерту;
кооператив қызметінің негізгі бағыттарын айкындау;
атқарушы, тексеруші органдарды жәнс бакылаушы кенесті күру
және олардың мүшелерін кері шакыру;
кооператив корларын резервтерініц түрлері меп молшерін және
кооперативті күру жене олардың пайдалануын бағыттау;
кооперативтің ішкі еңбек тәртібінің ережелерін, лауазымды
адамдарының, оның мүшелері мен баска да кызметкерлерінің еңбегіне ақы толеу туралы ережелерін және кооперативтіц баска да актілерін қабылдау және озгерту;
кооперативтің филиалдары мен өкілдіктерін күру, шаруашылык
серіктестіктерді құру және оларға мүше ретінде кіру;
қосымша паи жарналарын ендіру мәселесін шешу;
кооператив мүшелігіне қабылдау және чығару;
кооперативтің жылдык есеп берулері мен бухгалтерлік баланстарын, оның пайдасы мен шығынын бөлуді бекіту;
кооператива қаита күру жэне тарату туралы шешім;
тексеру комиссиясының есебін бекіту;
кооператив басқармасының (кооператив төрағасының) есеп
беруін тындау.
Кооперативтің қүрылтай қүжаттарымен жалпы жиналыстың
ерекше қүзыретіне сол сиякты басқа мәселелерді шешу де жатҚЫЗЫЛуЫ м ү м К ІН .
-
"
Ш:'ЛГЖ
Жалпы жиналыстың өзінің ерекше қүзыретіне жатқызылған
мәселелерді кооперативтің атқарушы органдарына шешуін бере
алмаиды.
Кооператив мүшелерінің жалпы жиналысы кезекті және кезектен
тыс болуы мүмкін.
*
/ И
' '
Кезекті жалпы жиналыс кооператив баскармасы (кооператив
торағасы) белгілеген мерзімде өткізіледі, бірақ бүл кезекті каржылык
жыл аяқталғаннан кеиін үш аидан кешіктірілмеуі керек.
Кооператив мүшелерінің кезекті жалпы жиналысы:
кооперативтің жылдык есебі мен бухгалтерлік баланстарын, оның
пайдасы мен шығынын бөлуді бекітеді;
тексеру комиссиясының есебін бекітеді;
кооператив баскармасының (кооператив торағасының) есебін
тыңдаиды;
“Өндірістік кооператив туралы” Заңға сәйкес қарастыруы үшін
үсынылған кооператив кызметініі* баска да мәселелерін шешеді.
Жалпы жиналыс, егер оған кооператив мүшелерінің немесе
олардың сенімді өкілдерінің жартысынан көбі қатысып отырған
болса қүқықтық қабілетті болып саналады.
154
Жалпы жиналыс жүмысының уақыт тортібі мен дауыс берудін
(аш ы қ ж ән е қүпия) тәр тіб і кооператив м үш елерінін жалпы
жиналысымен анықталады.
Кооперативтің орбір мүшесі жалпы жиналыстын шешімді
кабылдауы кезінде оз пайының колеміне карамастан бір дауысқа ие
болады.
Жалпы жиналыстын шешімі, егер оған қатысып отырған коопе­
ратив мүшелерінін немесе олардын сенімді өкілдерінің жартысынан
кобі жактап дауыс берсе қабылданған болып саналады.
Кооперативтің жарғысын озгерту; қосымша үлестік жарналарды
ендіру туралы; кооперативтің мүшелігіне қабылдау және шығару;
кооперативті кайта қүру жэне тарату туралы мәселелер бойынша
шешім егер оған кооперативтін оарлық мүшелерінің үштен екісінен
кем болмайтыны жактап дауыс берсе қабылданған болып саналады.
Кооперативті шаруашылык серіктестік түрінде қайта күру
бірауыздан қабылданған шешімнің негізінде жүргізіледі.
Кооперативтің жарғысы мен шешімі білікті көпшілік дауыспен
немесе бірауыздан кабылданатын мәселелер аныкталуы мүмкін.
Мүшеліктен нығарылуы туралы мәселе карастырылып отырған
кооперативтің мүшесі дауыс беруге қатыстырылмайды.
Өндірістік кооперативте бакылаупы кеңес күрылуы мүмкін, ол
кооперативтің атқаруиы органының қызметіне бақылауды жүзеге
асырады.
Кооперативтің мүшелері ғана бакылаушы кеңес мүшелері бола
алады.
Байқаушы кеңестің мүшелері кооператив мүшелерінін жалпы
жиналысында сайланады. Бақылауиы кеңестің күрамы, жүмыс істеу
мерзімі ж әне күзыреті кооператив ж арғы сы мен белгіленеді.
Байқаушы кеңестің мүшесі бір мезгілде баскарма мүшесі не кооперативтің төрағасы бола алмайды.
Кооператив жарғысында байқаушы кеңестің қүзыретіне коопера­
тив басқармасының (кооператив төрағасының) есеп беруін мерзімдік
тыңдау, атқаруиы органның лауазымды түлғаларын тағайындауға
келісімін беру, жарғымен белгіленген молшерлерден асатын сомаға
мәмілелерді алдын ала макүлдау, кооператив мүшелерінің жалпы
жиналысы шешімдері орындалуына бақылау жасауды жүзеге асыру
жатады.
Байқаушы кеңестің ерекше қүзыретіне жаткызылған мәселелерді
кооперативтің атқаруиы органдары шешу бере алмайды.
Байкаушы кеңес мүшелерінің ондірістік кооператив атынан іс
әрекет етуге қүкығы жоқ.
Кооперативте тексеру комиссиясы қүрылуы мүмкін, ол кооперативтің атқарушы органы ны ң қаржылық қызметін бақылауды
жүзеге асырады. Кооперативтің мүшелері ғана тексеру комиссиясының мүшелер-і бола'йлады. Тексеру комиссиясының мүшелері
кооператив м үш елерінің байқауш ы кеңесінің ж ән е аткаруш ы
органының мүшелері бола алмайды.
Тексеру комиссиясының мүшелері кооператив мүш елерінің
жалпы жиналысында сайланады. Тексеру комиссиясының қүрамы,
жүмыс істеу мерзімі ж әне қүзыреті кооперативтің жарғысымен
анықталады. Кооперативтің қүрылтай қүжаттары тексеру комиссиясының орнына кооперативтіңтексерушісін сайлауды коздеуі мүмкін.
Кооперативтің тексеру комиссиясы (тексерушісі) кооператив
мүшелерінің жалпы жиналысына кооперативтің жылдық есеп беруі
мен бухгалтерлік баланстарының растығы туралы қорытындыны
үсынады.
.
Тексеру комиссиясы кооперативтің, байқаушы кеңесінің тапсыруымен, өзінің бастамасы бойынша немесе кооператив мүшелерінің
он пайызынан кем болмайтындарының талабы бойынша тексеруді
жүзеге асыруы мүмкін.
Тексеру комиссиясы кооперативтің қаржылық қүжаттамасымен
танысуға қүқылы.
;V Я
Басқарма және (немесе) оның торағасы кооперативтің атқарушы
органы болып табылады.
К ооперативтің басқарм асы н ж алпы ж иналы спен басқарм а
мүшелеріиің қатарынан сайланатын басқарма торағасы басқарады.
Мүшелерінің саны жиырма адамнан аспайтын кооперативтерде
басқарманың міндетін атқаруды кооперативтіңтөрағасына жүктеуге
рүқсат беріледі.
Кооператив басқармасының мүшелері (кооперативтің торағасы)
кооператив мүшелеріиің жалпы жиналысында сайланады.
Басқармасының мүшелерінің саны, сонымен бірге басқарма
(басқарманың төрағасы) сайланатын мерзім кооперативтіңжарғысымен анықталады. \
£
Кооперативтің мүшелері ғана басқарманың мүшелері (кооперативтің төрағасы) бола алады.
Басқарманың мүшесі (кооперативтің торағасы) бір уақытта
байқаушы кеңестің мүшесі бола алмайды.
Кооперативтің басқармасы (кооперативтіңтөрағасы) кооперативтің қызметіне ағымдағы басшылықты жүзеге асырады, байқауиы
кецестің кадағалауында болады және кооператив мүшелерінің жалпы
жиналысына есеп береді.
156
К о о п ер ати в б а с қ а р м а с ы н ы ң (кооп ератив- т ө р а ға с ы н ы ң )
қүзыретіне осы Заңмен және кооперативтің құрылтай құжаттарымен
жалпы жиналыстың немесе кооперативтің байқаушы кеңесінің
ерекше қүзырепне жатқызылмаған кооператив қызметінің барлық
мәселелерін шешу жатады.
it
Баскарма өзінің шешімдерін үш айда бір реттен кем өткізілмейтін
отырыстарында кабылдайды.
Баскарманыц отырысы, егер оған басқарма мүшелерінің жартысынан кобі қатысып отырған болса ол қүқылы болып саналады.
Басқарманың отырысындағы мәселелер дауыс берумен шешіледі.
Басқарманың шешімі, егер оған басқарма мүшелерінің отырысына
қатысып отырғандардың жартысынан астамы жактап дауыс берсе,
кабылданған болып саналады. егер «жақтап» және «қарсы» берген
дауыстар тең болып бөлінген жағдайда, басқарма торағасының даусы
шешуші дауыс болып саналады.
Кооператив жарғысында көпшілік дауыспен немесе бір ауыздан
шешім
Баскарма төрағасы (кооператив торағасы) кооператив атынан
сенімхатсыз әрекет жасайды; заңда қаралган шектерде кооперативтің
мүлкіне басиылық жасайды және кооперативтіц атынан сенімхаттарды, сонымен бірге кайта сенімділік беру қүкығымен ссиімхаттарды да береді; банктерде және баска да кредит беруші үнымдарда
шоттарды ашады; жалданбалы жүмыскерлерді жүмысқа қабылдау мен
жүмыстан босатуды жүз£ге асырады; өзінің қүзыретінін шегінде
кооперативтің мүшелері мен жалдамалы кызметкерлері үшін
орындалуы міндетгі бүйрыктарды иығарады және нүсқауларды береді.
~
^
^
~
Щ
•
|
•
^
Ш
•
•
*
•
3. Ауыл шаруашылық коммсрциялық смсс үйымдардың
күкықтық жағдайы
Ауыл ишруашылық піупіыиу кооператпіівтсріиіц
қүқықтық жагдайы
Қазақстан Рсспубликасы Азаматтық кодсксініц 108-бабында
корсетілгсн барлық коммерциялық емсс ауылшаруашылык үйымдарынмц іinіндс ауыл шаруашылықта кец аукымда таратылған
ауылшаруашылық түтыну кооперативі мен олардын ассоциациялары
(одактары) болып табылады.
Ауыл түтыну коопсративінің күкыктық жағдайы 1999 жылгы
21 шілдедегі Қазақстан Республикасыныц Ауыл түтыну кооперациялары туралы” Занмнда ретгелгсн.
157
Ауыл тұтыну кооперативтеріне олардың ассодиациялары (одақтары) мынадай қағидалардың негізінде қызмет аткарады:
- мүлікке өз еркімен кіруі мен ііығуы;
- мүліктік (үлестік) және мүшелік жарнасын төлеу міндеттілігі;
- басқарудың демократиялылығы;
- ауыл түрғындарының мүдделерін қорғау және өзара көмектесу;
- кооперативтің ассоциациясының (одактың) барлық мүшелеріне
оның қызметі туралы мәліметтердің ашық болуы.
Ауыл түтыну кооперативі дегеніміз - өздерінің материалдық
және басқа да 'мүктайсдықтардың қанағаттандыру үшін мүшелік
негізде мүліктік (үлестік) жарналарды біріктіру аркылы азаматтардыц
өз еріктерімен біріккен бірлестігі.
Ауыл түтыну кооперативтерінің мүшесі ретінде заңды түлғалар
да бола алады.
Ауыл түтыну кооперативтері коммерциялық емес үйым болып
табылғандықтан, тек оз жарғылык мақсатына сәйкес молшерде ғана
кәсіпкерлік кызметпен айналыса алады.
Ауыл түтыну кооперативтері сауда-саттық, дайындау, табу,
өпдеу, қызмет корсету, жабдықтау жэне басқа да заңмен тыйым
салынбаған қызметті жүзеге асыру үшін мүліктік (үлестік) жарналар
есебінен қүрылады.
Щ
\
Ауыл түтыну кооперативтері тек мүшелерінің ғана емес, сонымен
қатар ауылдық жерлерде түратын баска да азаматтарды материалдык
жэне баска да қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін де қүрылады.
Ауыл түтыну кооперативтері, қүрылтай қүжаттарында белгілі бір
мерзімге немесе накты мақсатқа жету үшін қүрылады деп көрсетілмесе, онда түрақты мерзімге қүрылды деп есептелінеді.
Ауыл түтыну кооперативінің атауы кооператив атауымен
сонымен катар, “Ауыл түтыну кооперативі” деген қосымша сөздерден түруы кажет. Осы атаумен кооператив мемлекеттік тіркеуге
жатады. Сонымен катар кооператив қысқартылған атау нысанын
қолдануға да қүқылы.
|Ж
Ауыл түтыну кооперативі занды түлға болып табылады жэне
мынадай қүкықтарға иелене алады:
- үлес иелерінің қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған
қызметпен айналысуға;
- белгілі бір мақсаттарға жету үшін кәсіпкерлік қызметпен
айналысу үшін;
- •
- Қ азақстан Р еспубликасы заңдары м ен ж эн е кооператив
жарғысымен бекітілген тәртіп бЬйынша өзінің филиалдары мен
өкілдіктерін ашуға;
- үлес иелерінен қосымша үлес жэне баска да азаматтар мен заңды
түлғалардан қаражаттар жинауға;
158
>
- Қазакстан Республикасы заңдарына сәйкес сыртқы экономи­
калык кызметті жүзеге асыруға;
- түтыну кооперативінің қүқықтарына нүқсан келтіретін лауазымды түлғалардың әрекеттерімен мемлекеттік органдардың актілеріне сот тәртібі негізінде шағымдануға;
- ауыл түтыну кооперативі жарғысында көрсетілген мақсаттарына жету үшін заңды түлғаның басқа да қүқықтарын жүзеге
асыруға қүқылы;
заңды актілермен бекітілген басқа да жекеленген қызмет
түрлерімен ауыл түтыну кооперативі тек лицензия арқылы айналыса
алады.
Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес ауыл түтыну кооперативтері өзінің түрған жерінен басқа жерлерде филиалдар мен окілдіктерін аша алады.
Кооператив өзінің мемлекеттік тіркеуін жүзеге асыратын органға
филиалдар мен өкілдіктерінің күрылғаны жэне олардың түрған жері
туралы хабарлауға міндеті.
Ауыл түтыну копперативінің филиалдарының қүрылуы мен өкілдіктерінің ашылуы туралы шешім кооперативтің атқарушы органымен қабылданады, егер де кооператив жарғысында мүндай шешім
жалпы жиналыста қабылданады деп қаралмаса.
Қазақстан Республикасы заңдарында көрсетілген жағдайлардан
басқа кездерде мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару
органдары кооперативтің шаруашылык, қаржылық және басқа да
кызметтеріне араласуға күқылы емес. Ауыл түтыну кооперативтері
жэне олардын ассоциациялары (одақтары) оз бетінше өздерінің
экономикалык және әлеуметтік даму бағдарламасын өңдейді.
Қазақстан Республикасы заңдарында бекітілген тәртіпке сәйкес,
ауыл түтыну кооперативі мен олардын ассоциациялары (одақтары)
күкыктарын бүзатын мемлекеттік органдар мен жергілікті озін-өзі
басқару органдарының актілері жарамсыз болып табылады.
Ауыл түтыну кооперативтері мен олардың ассоциацияларына
(одақтарына) мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі баскару
органдарыныц және лауазымды түлғалардыц зансыз әрекеттері
нәтижесінде келтірілген шығындар Қазақстан Республикасынын
заңдарына сәйкес өтеледі.
Ауыл тутыну кооперативтерін қүру тәртібі
Ауыл түтыну кооперативтерін күру күрылтай жиналысын откізуден оасталып, езін занды түлға ретінде мемлекеттік тіркеуден
өткізген кезден аякталады.
159
Азаматтар ауыл түтыну кооперативінің қүрылтай жиналысын
өткізуге және онда қарастырылатын күжаттардың жобасын дайындау
үшін ынталы топтар қүра алады.
Ауыл түтыну кооперативінің қүрылтай жиналысы мынадай
сүрақтарды шешеді:
- ауыл түтыну кооперативін қүру, оның фирмалық атауы мен
түрғылықты жері туралы шешім қабылдайды;
- үлес қосушылардың өтініші бойынша тізімі бекітіледі, өтініште
олардың тегі, аты, әкесінің аты, жеке басты куәландыратын күжат
бойынша мәліметтер, сонымен катар заңды түлғаның түратын жері
көрсетілуі тиіс.
7
- кооператив қызметінің пәні мен мақсатын анықтайды;
- мүліктік (үлестік) жарналардың қүрамын, мөлшерін жоне енгізу
мерзімін белгілейді;
t: і
- ауыл түтыну кооперативінің жарғысын бекітеді;
- атқаруны, бакылаупы және басқа да органдарын сайлайды.
- ауыл түтыну кооперативін мемлекеттік тіркеуден откізу тәртюі,
мерзімін және оған жауапты түлғаларды белГілейді;
- ауыл түтыну кооперативін қүруға байланысты басқа да
сүрақтарды шешеді.
' ''
Ауыл түтыну кооперативінің қүрылтай жиналысының шешімі
хаттамасымен рәсімделеді. Қүрылтай жиналысының хаттамасына
торағаның және хатнының қолдары қойылған.
Ауыл түтыну кооперативінің Жарғысы мынадан түрады:
- кооперативтің атауы мен орналасқан жері;
- кооператив қызметінің пәні мен мақсаты;
- кооператив мүшелерінің кіру және шығу тәртібі, олардың
кооператив мүлігінен өз үлесін алу тәртібі;
- мүліктік (үлестік) жарналардың қүрамы, мөлшері және енгізу
тортібі, жарналарды төлеуге байланысты міндеттемелерді бүзғаны
үшін жауаптылық;
- ауыл түтыну кооперативінің атқарушы, бақылаушы және басқа
да органдарын күру, сайлау (қайта сайлау) және олардыц окілеттілігін
бекіту, олармен қабылданатын шешімдердің тәртібі;
- кооперативке келтірілген нығындардың мүшелерімен отелу
тәртібі;
ЯЙІІІ НЙЁЙІІ В Ш В И І ■ ■ В н Е я н
- ауыл түтыну кооперативінің қызметін тоқтату және қайта күру
шарттары;
\
*1
’ ' ■V ■'
Ё филиалдары мен окілдіктері-туралы мәліметтер.
Ауыл түты ну кооперативінің ж арғы сы на қосымш а үлес
косушылардың аты-жөндері, түрғылықты жері жэне жеке басын
куәландыратын қүжат бойынша күжат мәліметтері бекітіледі.
160
Ауыл түтыну кооперативінің жарғысында Қазақстан Респуб­
ликасы Заңдарына қайшы келмейтін өзге де ережелер бекітілуі
мүмкін.
Ауыл түтыну кооперативінің жарғысына енгізілген өзгертулер
жалпы жиналыстың шешімі бойынша жүзеге асырылады.
Кооператив жарғысына өзгертулер мен толықтырулар тиісті
мемлекеттік органда тіркеледі.
Ауыл түтыну кооперативін мемлекеттік тіркеу заңды түлғаларды
тіркеу туралы заңнамаларда көрсетілген тәртіп бойынша әділет
органдарында жүзеге асырылады.
Ауыл түтыну кооперативіндегі мүшелік.
Ауыл түтыну кооперативіне мүше (үлес қосуііы) ретінде 18 жасқа
толған азаматтар және заңды түлғалар бола алады.
Азаматтар мен занды түлғалар бірнеше ауыл түтыну кооперативтерінің мүшесі бола алады.
Ауыл түтыну кооперативінің мүшесінің саны - екеуден кем
болмауы керек, ал мүшелерінің саны шектелмейді.
Ауыл түтыну кооперативіне жаңа мүшелерді қабылдау заңда
көзделген тәртіп негізінде жэне ауыл түтыну кооперативінің
Жарғысы негізінде кооперативтің атқарушы органының шешімімен
рәсімделеді;
Ауыл түтыну кооперативіне мүше болуға ниет білдірген
азаматтар мен заңды түлғалар кооперативінің атқаруиы органына
мүшелікке қабылдау туралы жазбаша түрде өтініш береді. - Өтініште
азаматтың аты-жөні, түрғылыкты жері, жеке басын куәландыратын
қүжаттың мәліметтері, заңды түлғаның атауы, орналасқан жері
көрсетілуі тиіс.
Кооператив мүшелікке қабылдау туралы өтініш ауыл түтыну
кооперативінің атқарушы органымен 10 күн ішінде қаралуы керек.
Кооператив қүрылғаннан кейін оның мүлігіне үлестік қүкьіғы бар
үшінші жақтар кооператив мүшелікке қабылдануға бірінші кезекте
күкылы болып табылады.
Егерде кооператив мүшесі қайтыс болса, онда оның мүрагерлері
мүшелікке бірінші кезекте қабылдануға күкылы.
Ауыл түтыну кооперативі мүшелерінің мынадай күкықтары бар:
- кооператив мүшелігіне ерікті түрде кіріп, одан шыға алады;
- кооператив кызметіне катысуға, кооперативтің органдарына
сайлануға жэне сайлауга, кооператив кызметінін жаксаруына
үсыныстар жасауга, кемшіліктерін жоюға қатысуға;
- баска азаматтар мен занды түлғаларға карағанда ауыл түтыну
кооперативі тауарларын алуға артықшылық күкыкка иеленуге;
11— 1530
161
/.
- ауыл тұтыну кооперативі жалпы жиналысы мен үлес қосуиыларға берілген жеңілдіктерді пайдалануға;
- ауыл түтыну кооперативінің атқарушы, бакылаушы жэне баска
да органдарынан олардың қызметі туралы мәліметтер алуға;
- кооперативтің атқарушы, бақылаумен жэне баска да органд а р ы н ы ң за ң ға кайш ы ә р е к е т т е р і б о л са ж алпы ж и н ал ы ск а
шағымдануға;
Щш ;
! - кооперётйвтің атқарушы, бакылаушы жэне басқа да органдардың өздерінің мүДцелеріне қатысты шешімдеріне сот аркылы
шағымдануға;
■
•
.г’.---- .
- кооператив оз жүмысын тоқтатқан кезде өз косқан үлесіне тен
көлемде мүлігін қайтарып алуға тиіс.
Ауыл түтыну кооперативі Жарғысында Қазакстан Республикасы
заңдарына қайш ы келмейтін мүш елердің басқа да қүқыктары
көрсетілуі мүмкін.
Ауыл түтыну кооперативі мүшелерінің міндеттері:
- ауыл түтыну кооперативінің Жарғысьпгсақтау;
- кооператив жалпы жиналысының, атқарушы бакылаушы және
де органдардың шешімін орындау;
- кооператив Жарғысы бойынша озіне бекітілген міндеттемелерін
орындау;
j g : ж ; ,,.
,:u ШAr
- кооперативтің Ж арғысымен бекітілген мүліктік (үлестік)
жарнасын уақытында, өз мөлшерінде, тәртіп бойынша төлеу.
Ауыл түтыну кооперативінің Жарғысында Қазақстан Респуб­
ликасы заң д ар ы н д а қайш ы келм ей тін м үш елерін ің басқа да
міндеттері бекітілуі мүмкін.
Ауыл түтыну кооперативіндегі мүшеліктің тоқтатьшу негіздері:
- үлес қосуііының оз еркімен шығуы;
- кооперативпен нығарылған кезде;
- кооператив мүлігіндегі үлесіне оз қүқығын жоғалтқанда;
- үлес қосуііының қайтыс болуы;
- кооперативтің жойылуы.
Ауыл түтыну кооперативінде мүшелігінің аяқталуы туралы
кооперативтің атқарушы органы хабарлауы тиіс.
Заңға сәйкес өз еркімен кооперативтен шыққан мүшесі өзінің
қосқан үлесіне тең мүлігін қайтарып алады.
Кооперативпен өз еркімен ііысуы туралы өтініш кооперативтің
аткаруны органмен 10 күн ішінде қарапуға жатады.
Ауыл түтыну кооперативі мүщелігінен пығу жарғыға сәйкес
жүзеге асырылады.
1
? .
*
162
Кооперативтің қызметіне нұқсат келтірсе, өз әрекеттерімен
ііығын келтірсе, өз міндеттемелерін дүрыс орындамағаны үшін
мүшеліктен ііығару үшін жалпы жиналыстың шешімі болуы керек.
ол туралы жазбаша түрде 10 күн бүрын хабарлауы керек.
Кооператив мүшелігінен иығарылған үлес қосуиыға өз үлесіне
тең мүлігі қайтарылып беріледі.
Кооператив мүшелігінен ііығару туралы жалпы жиналыстың
шешімін сот тәртібімен шағындалуға жатады.
Ауыл түтыну кооперативінде мүліктік үлесіне қүқығын жоғалтқан үлес қосупы өз мүшелігін тоқтатады.
і■
үлес қосуиының оз үлесін жоғалтуы мынадай жағдайда болады:
—сату арқылы;
—сыйға тарту;
— өсиет қалдыру;
—кепілге бергенде;
—басқа жағдайда билік еткенде;
—сот шешімін иығарғанда.
Үлес қосушы өз үлесіне қүқығын жоғалтқан кезінде кооперативтің атқарушы органына хабарлайды.
Ауыл түтыну кооперативінің мүшесі болып табылатын үлес
қосупы қаитыс оолған кезде оның мүшелігі тоқтатылады.
Кооперативтің атқарушы органы қайтыс болған мүшесінің үлесін
оз қоскан үлесіне тең көлемде оның мүрагерлеріне тапсырады.
Ауыл түтыну кооперативінің жабылуы барлық үлес қосушылардың мүшелігі тоқтатуға әкеп соғады, бірақ, бүл кезде де олар өз
үлестерін қайтаруға қүқылы.
Ауыл түтыну кооперативін басқару.
Ауыл түтыну кооперативінің органдары:
- жоғарғы орган - жадры жиналыс;
- атқарушы орган —баскарма;
- бақылаушы орган - тексеру комиссиясы (тексеруші);
Ауыл түтыну кооперативінің Жаргысында басқа да органдардың
қүрылуы туралы корсетілуі мүмкін.
Жалпы жиналыс - кезекті немесе кезектен тыс шақырылады.
Ауыл түтыну кооперативінін мүшесі жалпы жииалысқа тікелей
өзі немесе өкілі катыса алады кооператив мүшелерипн окілдері
ретінде кооперативтін аткаруиы, бакылауны жэне баска да органдардын мүшелері бола алмайды. Өкілдер эр уакытта да сенімхат
аркылы катысады.
Әрбір үлес косуиы немесе оның окілі жалпы жиналыста бір
дауыска шсшілсді.
163
егерде кооперативтің мүшелері басқа түрғылыкты жерден болса,
онда кооперативтік учаскелер қүрылуы мүмкін.
Кооперативтік учаскелер - ауыл түтыну кооперативінің жарғысында көрсетілген қызмет аясында ғана сүрақтарды шешуге байла­
нысты негізгі бөлігі.
|
Кооперативтік учаскенін жоғарғы органы болып, осы учаскенің
үлес қосупыларының жалпы жиналысы табылады.
К о о п е р а т и в учаскелерінің жалпы жиналысында ауыл түтыну
кооперативі мен ко$перативтік учаске қызметінің мәселелері
қаралады, сондай-ак селоның түтыну кооперативі уәкілдерінің жалпы
жиналысына қатысу үшін селолық ауыл түтыну кооперативінің
жарғысында белгіленген тәртіппен және окілдік нормалары бойынша
уәкілдер сайланады.
Селолық түтыну кооперативінің кооперативтік учаскесі пайшыларының жиналысы, егер оған селолық түтыну кооперативінің
кооперативтік учаскесі пайиыларының жартысынан астамы қатысса,
заңды болып табылады.
I
Кооперативтік учаске пайшылары жиналысының шешімі, егер
оны кооперативтік учаске пайиыларының жиналысына қатысуиы
пайиылардың жартысынан астамы жақтап дауыс берсе, қабылданды
деп есептеледі.
Селолық түтыну кооперативі кооперативтік учаскесінің пайиылары жиналыстарының қоғамдастықка (одаққа) кіру және одан ііығу,
селолық түтыну кооперативін кайта үйымдастыру мен тарату туралы
шешімдері селолық түтыну кооперативі уәкілдерінің жалпы
жиналысы үшін міндетті болып табылады. Селолық түтыну коопера­
тив! кооперативтік учаскесінің пайпылары жиналыстарының басқа
мәселелер жөніндегі шешімдері селолык түтыну коперативі уәкілдерінің жалпы жиналысында шешімдер қабылдаған кезде уәкілдер
үшін міндетті болып табылады.
Селолық түтыну кооперативі кооперативтік учаскесінің пайшы­
лары жалпы жиналысының шешімдер кабылдау тәртібін (жасырын
немесе ашык дауыс беру арқылы) сол жиналыс белгілейді.
Пайшының немесе оның өкілінің селолық түтыну кооперативі
кооперативтік учаскесінің пайшылары жалпы жиналысының
шешімін қабылдаған кезде бір дауысы болады.
Кооперативтік учаске пайшыларыныц жалпы жиналысында
сайланған селолық түтыну кооперативінің уәкіліне селолық түтыну
кооперативінщ жарғысымен оелгіленген өкілеттік оеріледі.
Уәкілдердің селолық түтыну кооперативі уәкілдерінің жиналы­
сына қатысуына кооперативтік учаске пайшылары жалпы жина164
лысының ж иналы с т ө р а ғ а с ы м ен хатшы қол қ о й ғ а н , н о т а р и а т
куәландырған хаттамасының кошірмесі оолған жағдаида жол
беріледі.
*
,:■* ... ■■,,:
;
Селолық түтыну кооперативінің уокілі селолық түтыну кооперативі мен кооперативтік учаске паииыларының арасындағы Ьаиланыстыруиы буын болып табылады. Ол кооперативтік учаскенің
қызметін үиымдастыру және селолық түтыну кооператившщ уәкілдері жиналысының шешімдерін кооперативтік учаске пайііыларының назарына жеткізіп отырады.
:*
Селолық түтыну кооперативі жалпы жиналысының (уәкілдер
жиналысының) қүзыреті селолықтүтыну кооперативініңжарғысына
сәикес оелпленеді.
Жалпы жиналыстың (уәкілдер жиналысының) айрықша қүзыретіне мыналар жатады:
- селолық түтыну кооперативінің жарғысын өзгерту, оның ішінде
мүліктік (пайлық) жарнаның молшерін, орналасқан жері мен
фирмалық атауын озгерту немесе кооперативтің жарғысын жаңа
редакцияда бекіту;
- кооператив қызметінің негізгі бағыттарын белгілеу;
- селолық түтыну кооперативінің атқарушы, бақылаушы және
өзге де органдардың басшысы мен мүшелерін сайлау, олардың
өкілеттігін доғару, олардың кызметі туралы есептерді тыңдау, оларды
үстауға арналған қаражаттың мөлшерін анықтау;
- паииыларды селолық тұтыну кооперативінен иығару;
- селолық тұтыну кооперативінің ішкі қызметін реттеп отыратын
ішкі ережелерді, оларды қабылдау рәсімін және басқа күжаттарды
бекіту;
- қауымдық (одақ) құру, қауымдастыққа (одаққа) кіру жэне одан
шығу туралы мәселелері шешу, сондаи-ақ қауымдастықтың
(одақтың) белгілі бір өкілеттігін беру;
- селолық тұтыну кооперативінің қауымдастықтағы (одактағы)
өкілдерін саилау;
- селолық тұтыну кооперативінің қауымдастықтағы (одақтағы)
өкілдеріне аманаттар әзірлеу;
- жылдық қаржы есептерін, тексеру комиссиясының (ревизордың) есебін бекіту;
- селолық түтыну кооперативі шеккен зиянды өтеу тәртібі;
- селолық түтыну кооперативі қорларыныңтүрлері мен күрылу
және жүмсау тәртібін белгілеу;
—селолык түтыну кооперативной қүны селолық түтыну коопера­
тившщ жарғысында белгіленген қүннан асып түсетін жылжымайтын
мүлкін иеліктен аиыру;
шаруаиылық серіктсстіктерш қүру және оларға қатысу;
- селолық түтыну кооперативы* қаита үиымдастыру және тарату
туралы шсшімдер кабылдау;
- тарату комиссиясыныц балансы» бекіту.
Егер селолы қ түты ну коопсративінін ж аргы сы нда өзгеш е
козделмесе, жалпы жиналыс (уәкілдер жиналысы) озінін айрықша
қүзыретше жатпаитын окілсттікті кооперативтің аткарушы органына
беруге қүқьщы.
Селолық түтыну кооперативі жалпы жиналысынын (уокілдер
жиналысыныц) юелодьіқ тұтыну кооперативінің атқарушы, бақылаушы және өзге де органдарының шешімдерін қуаттау немесе олардын
күшін жою жөніндегі мәселелерді өз карауына алуға қүқығы бар.
Селолық түтыну кооперативінің жалпы жиналысы (уәкілдер
жиналысы) кооператив қызметіне байланысты кез келген мәселені
қарауға қабылдауға қүқылы.
Селолық түтыну кооперативінің кезекті жалпы жиналысын
(уәкілдер жиналысын) селолық түтыну кооперативінін жарғысында
белгіленген мерзімде, бірақ жылына кемінде бір рет кооперативтің
атқарушы органы шақырады.
Селолық түтыну кооперативінің жылдық каржы есебін бекітуге
арналған жиналыс есепті қаржы жылы аяқталғаннан кейін үш айдан
кеппктіршмеи өткізілуге тиіс.
Селолык түтыну кооперативінің кезектен тыс (төтенше) жалпы
ж иналы сы (у ә к іл д е р ж и н алы сы ) кооп ерати втің ж арғы сы н да
көзделген жағдаиларда, сондаи-ак мүндаи жиналыс шакыруды
кооперативтің мүддесі талап еткен өзге де кез келген жағдайларда
шақырылады.
•»'../ -і .г ы мшы. u T y j
Егер селолы қ түты н у кооперативінін жалпы ж иналы сы на
(уәкілдер ж иналы сы на) қатысушы пайшылар (уәкілдер) ж әне
оларды ң өкілдері селолы қ түты н у кооп ерати ві м үш елер ін ің
жартысынан астамынан өкіл болса, ол заңды деп танылады. Күн
тәртібіне енгізілген м әселе бойынш а шешім білікті көпш ілік
дауыспен қабылдануға тиіс болған жағдайда, егер жиналыска
қатысушы пайшылар (уәкілдер) және олардың өкілдері селолық
түтыну кооперативі мүшелерінің үштен екісінен өкіл болса, ол шешім
қабылдауға күқылы.
Кворум болмаған жағдайда селолык түтыну кооперативінін
ж алпы ж и н ал ы сы н (у ә к іл д е р ж и н ал ы сы н ) б астап қ ы ж алпы
жиналыстың өтетш күні оелпленгеннен кеиінгі күннен ерте қаиталап
өткізуге болмайды.
Қайталап шақырылған жиналыс селолық түтыну кооперативі
пайііыларынын (уәкілдерініц) немесе олардын өкілдерінің жалпы
166
санының үштен бірі болғанда занды болып табылады. егер қатысуііы
пайшылар (уәкілдер) ж эне олардын өкілдері селолық түтыну
кооперативі мүшелерінін жартысынан кемінің окілі болса, мүндай
жиналыс білікті көпшілік дауысты талап етпейтін мәселелер
бойынша ғана шешім қабылдауға күкылы.
Жалпы жиналысты (уәкілдер жинапысын) ашушы адам жалпы
жиналыста (уәкілдер жиналысында) торағалық етушіні және оның
хатнысын сайлауды жүргізеді, шешім қатысушылар санының жай
копшілік дауысымен қабылданады.
Күн тәртібінде енгізілген мәселелерді талкылау басталғанға дейін
жалпы жиналыс (уәкілдер жиналысы) кворумды анықтап алуға
міндетті. Бүл талапты орындамау жалпы жиналыста (уәкілдер
ж и н алы сы н да) кворум ны ң бар екен дігін аны қтағанға дейін
қабылданған барлық шешімдердің жарамсыз болуына әкеп соғады.
Селолық түтыну кооперативі жалпы жиналысының (уәкілдер
ж иналысының) шешімі, егер кооператив ж арғысында немесе
кооперативтің ішкі қызметін реттейтін ережелер мен озге де
қүжаттарда жасырын дауыс беру козделмесе, ашық дауыс беру
аркылы қабылданады.
Селолық түтыну кооперативінің атқарушы органы кооператив
қызметіне ағымды оасшылык жасау мен оның істерін жүргізуді
жүзеге асырады ж әне селолық түтыну кооперативінің жалпы
жиналысына (уәкілдер жиналысына) есеп береді.
Селолық түтыну кооперативі атқарушы органның мүшелері
жарғыда белгіленген күрам мен мерзімге сайланады және міндеттерін
(окілеттігін) аткарудан кооперативтің жалпы ж иналы сы ны ң
(уәкілдер жиналысының) шешімі бойынша кез келген уақытта
босатылуы мүмкін.
Кооперативтің атқарушы органына сол кооперативтің пайшылары ғана мүше бола алады.
Атқарушы органның жүмысы мен шешімдер қабылдау тәртібі
селолық түтыну кооперативінің жарғысымен белгіленеді.
Селолық түтыну кооперативі атқарушы органның қүзыретіне
кооперативтің жарғысымен немесе жалпы жиналыста (уәкілдер
жиналысында) қабылданған ережелермен жэне озге де қүжаттармен
б ел гіл ен ген , ж алпы ж и н ал ы сты ң (у әк іл д е р ж и н алы сы н ы ң )
қүзыретіне жатпайтын кооператив қызметін қамтамасыз етудің
барлык мәселелері жатады.
С елолы қ түты ну кооперативі атқаруш ы органны ң қаржы
шаруашылык кызметіне бақылау жасауды жүзеге асыру үшін
167
кооператив пайшыларының арасынан тексеру комисснясы күрылуы
мүмкін.
?
■ (Щ&і ■■'-'-'Ip
;
Й
Тексеру комиссиясының міндеттерін орындау жеке тексеруші
ретінде кооператив паичыларының оіріне тапсырылуы мүмкін.
Селолық түтыну’кооперативі жалпы жүрттың мағлүмат алуы
үшін тиісті жылға арналған қаржы есебін жариялап отыруға міндетті.
Селолық түтыну кооперативін қайта үйымдастыру (қосу,
біріктіру, бөлу, бөліп иығару) кооперативтің жалпы жиналысының
(уәкілдер жиналысыһың) шешімі бойынша ерікті түрде жүзегс
асырылуы мүмкін. Кооператив пайиыларының қүрамын үлестен
айыру немесе өзгеше өзгерту селолық түтыну кооперативін кайта
үйымдастыру болып табылмайды.
Заң актілерімен белгіленген жағдайларда, селолық түтыну
кооперативы оны болу немесе онын қүрамынан бір немесе бірнеше
кооперативті оөліп шығару нысанында мәжоүрлеп қанта үиымдастыру сот шешімі бойынша жүзеге асырылады.
Селолық түтыну кооперативін заңды түлгалардыд басқа түрлері
мен нысандарында қайта қүруға болмайды.
Селолық түтыну кооперативін болу, боліп иығару нәтижесіиде
пайда болған селолық түтыну кооперативтері жаңа кооперативтер
тіркелген кезден бастап бір жыл ішінде о і і ы ң міндеттемелері
ооиынша оірлесіп жауапты оолады.
Селолық түтыну кооперативі оның жалпы жнналысының шешімі
бойынша немесе Қазақстан Республикасынын заңдарына сәйкес сот
шешімі бойынша таратылуы мүмкін.
Селолық түтыну кооперациясы жүйесіндегі қауымдастықтар
(одақтар) ерікті негізінде жоне, одетте, аумақтық белгісі бойынша
күрылады.
.... • . ^. •«.,
Қауымдастықтар (одактар) коммерциялық смес үйымдар болып
табылады және жарғы мен қүрылтай шартының негізінде Жүмыс
істейді.
< .
т т г •:) і ‘: •: ’’ :л } ';Ч
Қауымдастықтар (одақтар) оз мүшелерінің қызметін үйлестіруді
жүзеге асырады, сондаи-ақ олардыц жалпы мүліктік мүдделерін
білдіреді және қорғайды.
'
Қауымдастыктар (одақтар) Қазакстан Республикасынын зацдарына каишы келмеитш, күрылтаи шартында немесе жаргыда
көзделген өзге де міндеттерді жүзеге асыруға күкылы.
Қауымдастыктардын (одақтардың) мүшелері дербестігін жоие
заңды түлга қүкыгын сақтаиды.
J
Қауымдастықтардың (одактардын) максаттары мен міндеттерін
болісетін баска заңды түлғалар да олардың мүшелері бола алады.
к*
168
• га
Қауымдастықтар (одақтар) өз мүшелерінің міндеттемелері
бойынша жауап бермейді. Қауымдастықтардың (одақтардың)
мүшелері өз міндеттемелері бойынша қүрылтай қүжаттарында
көзделген мөлшер мен тәртіпте субсидиарлық жауапты болады.
Қауымдастықтар (одақтар) өздерінің жарғылық мақсаттарына
сәйкес келетін мөлшерде ғана кәсіпкерлік қызметпен айналыса
алады. Қауымдастықтардың (одақтардың) кәсіпкерлік кызметінен
алынатын табыс иығындарды жабуға және қауымдастық (одақтардың) жарғылық кызметін жүзеге асыруға жүмсалады.
Қауымдастыктар (одақтар) қауымдастықтың (одақтың) қүрылтай
шарты мен жарғысында көзделген өкілеттікті жүзеге асыруға
қүқылы.
Қауымдастықты (одақты) қүру тәртібі қүрылтай шартымен
белгіленеді.
Қауымдастықты (одақты) қүру туралы шешімді оның қүрылтай
жиналысы қабылдайды, ол қауымдастыққа (одаққа) кіру туралы
арыздар негізінде оның мүшелерінің тізімі мен қауымдастықтың
(одақтың) жарғысын бекітеді.
Қүрылтай жиналысы қауымдастықтың (одақтың) органдарын:
- қауымдастықтың (одақтың) атқаруиы органын - басқармасын;
- қауымдастықтың (одақтың) атқаруиы органының төрағасын;
- кауымдастықтың (одақтың) тексеру комиссиясын (ревизорын)
сайлайды;
- қауымдастық (одақтың) жарғысында мыналар болуға тиіс:
- кауымдастықтың (одақтың) атауы;
- кауымдастықтың (одақтың) орналасқан жері;
-кауымдастықтың (одақтың) қызметінің мәні мен максаты және
оның өкілеттігі;
- кауымдастыкқа (одаққа) кіру тәртібі;
- кауымдастықтан (одақтан) шығу немесе ііығарылу тәртібі;
- қауымдастықтың (одактың) органдарын сайлау тәртібі, олардың
қүрымы мен қүзыреті;
- қауымдастыктың (одактың) органдарының шешімдері, оның
ішінде бірауыздан немесе білікті көпшілік дауыспен шешімдер
қабылдау тәртібі;
- кауымдастыктың (одақтың) филиалдары мен өкілдіктері туралы
мәліметтер;
- кауымдастықты (одақты) кайта үйымдастыру мен тарату
тәртібі;
- қауымдастық (одақ) таратылғаннан кейін қалған мүлікті бөлу
тәртібі;
12— 1530
69
- заңға қайшы келмейтін баска да ережелер;
Қауымдастык (одак) заңдарда белгіленген тәртіппен оны мемлекеттік тіркеуден өткізген кезден бастап қүрылған болып есептеледі.
Қауымдастық (одақ) пен оның мүшелері арасындағы өзара
катынастар жарғымен, күрылтай шартымен және келісімдермен
белгіленеді.
Қауымдастықты (одакгы) басқаруды қауымдастық (одак) мүшелері өкілдерінің жалпы жиналысы және қауымдастыктың (одактың)
атқаруиы органы жүзеге асырады.
Қауымдастықтың (одақтың) жоғары органы қауымдастық (одақ)
мүшелері өкілдерінің жалпы жиналысы болып табылады. Қауымдастыққа (одаққа) мүшелерінің өкілдік нормасы қауымдастық (одак)
мүшелері окілдерінің жалпы жиналысы кабылдап, бекіткен қауымдастық (одақ) жарғысымен белгіленеді. Өкілдік нормасын үлғайту
туралы шешімді қауымдастықтың (одақтың) атқарушы органы
кабылдап, оны кейіннен қауымдастық (одак) мүшелері окілдерінің
жалпы жиналысы бекітеді. Өкілдік нормаларын қауымдастықтың
(одақты ң) ж арғы сы нда аталған норм алардан кем ітуге жол
берілмейді.
|ш
Қауымдастықтың (одақтың) аткарушы органы қауымдастықтың
(одақтың) басқармасы болып табылады.
Қауымдастықтың (одактың) тексеру комиссиясы (ревизоры)
қауымдастықтың (одақтың) бақылаупы органы болып табылады.
Қауымдастық (одақ) басқармасы қауымдастықтың (одақтың)
атқаруііы баскару органы болып табылады және қауымдастық (одақ)
мүшелері өкілдерінің жалпы жиналысына есеп береді. Қауымдастык
(одак) мүшелері өкілдері жалпы жиналысының айрықша қүзыретіне
жатқызылған өкілеттікті қоспағанда, басқарма және қауымдастық
(одак) жарғысымен белгіленген өкілеттікті жүзеге асырады.
Қауымдастық (одақ) басқармасының қүзыретіне:
- қауымдастықтың (одақтың) жалпы қызметіне басшылық жасау;
- мемлекеттік және өзге де органдарда, сондай-ақ халықаралық
үйымдарда қауымдастықтың (одақтың) өкілдігін жүзеге асыру;
- қауымдастық (одақ) мүшелері өкілдерінің жалпы жиналыстарын әзірлеу және өткізу;
- қауымдастық (одақ) мүшелері окілдерінің жалпы жиналысына
окілдердің жалпы жиналыстары арасындағы кезевдегі қауымдастық
(одак) жүмысы туралы есепті табыс ету;
- қауымдастық (одақ) басқармасы төрағасының орынбасарларын,
сондай-ақ мекемелер мен баска да күрылымдық болімшелердің
басшыларын тағайындау және қызметтен босату;
170
- қауымдастықтың (одақтың) еңбек, материалдық және қаржы
ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз ету;
- шаруаиылық серіктестіктерін, мекемелерді, оқшауланған
күрыл ымдық бөлімшелерді, соның ішінде филиапдарды қүру туралы,
сондай-ақ шаруашылык серіктестіктерге немесе басқа да заңды
түлғаларға қатысу туралы шешімдер қабылдау;
- бюджетгі және қауымдастықтың (одақтың) қорлары туралы
ережелерді қауымдастық (одақ) мүшелері өкілдері жалпы жиналысыныц бекітуіне табыс ету;
:‘
V- шарттар жасасуға сенімхаттар беру;
- қауымдастықтың (одақтың) жарғысында белгіленген өзге де
өкілеттік жатады.
Қауымдастық (одақ) басқармасының отырысы қауымдастықтың
(одақтың) жарғысында көзделген мерзімдерде, бірақ тоқсанына
кемінде бір рет өткізіледі. Егер кауымдастык (одақ) басқармасының
отырысына оның мүшелерінің кемінде жартысы, оның ішінде
қауы м дасты қ (одак) б асқарм асы н ы ң төрағасы немесе оның
орынбасары қатысса, қауымдастыктың (одақтың) баскармасы
мәселелерді шешуге өкілетті.
Қауымдастық (одақ) басқармасының төрағасы мен мүшелері
қауымдастық (одақ) жарғысында белгіленген мерзімге сайланады.
Қауымдастық (одақ) басқармасы ны ң төрағасы мен мүшелері
қауымдастық (одак) мүшелері өкілдері жалпы жиналысының шешімі
бойынша міндеттерді (окілеттікті) орындаудан кез келген уақытта
босатылуы мүмкін. Қауымдастық (одақ) баскармасының мерзімінен
бүрын сайланған торағасы немесе мүшесі кауымдастық (одақ)
басқармасының алдыңғы торағасының немесе мүшесінің окілеттігі
мерзіміне сайланады.
Қауымдастықтың (одақтың) жарғысында кауымдастык (одақ)
баскармасы торағасының және оның орынбасарының шешімдерді
кабылдау тәртібі мен оларды ресімдеу тәртібі белгіленеді, сондайақ шешім жеке-дара қабылдануы мүмкін мәселелер айқындалады.
Қауымдастық (одақ) баскармасыныңторағасы, оның орынбасарлары мен басқарманың баска да мүшелері оздері кабылдаған
шешімдері қауымдастыктың (одактың) жарғысына және Қазақстан
Республикасының заңдарына сәйкес жауапты болады.
Қауымдастық (одақ) баскармасының мүшелері қауымдастыкгың
(одақтың) тексеру комиссиясының мүшелері (ревизоры) бола
алмайды.
Қауымдастыктың (одақтың) тексеру комиссиясы (ревизоры)
қауымдастыктың (одактың) каржы-шаруашылық қызметін бакы171
лайды ж әне қауымдастық (одақ) мүшелері өкілдерінің жалпы
ж иналысына есеп береді. Қауы мдастықты ң (одақты ң) тексеру
комиссиясы ны ң мүш елері (ревизор) болып жалпы ж иналы ста
олардың өкілдері арасынан қауымдастықтың (одактың) мүшелері
ғана сайлана алады. •
Қауымдастықты (одақты) қайта үйымдастыру (қосу, біріктіру,
бөлу, бөліп шығару, кайта күру) қауымдастық (одақ) мүшелері
өкілдері жалпы жиналысының шешімі және Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де негіздер бойынша жүзеге
асырылады.
»
Қ ауы м дасты қты (одақты ) қайта қүру қауы м дасты к (одақ)
м үш елерінің барлық өкілдерінің бірауы зды ш еш імі бойы нш а
жүргізіледі.
Қауымдастықты (одақты) тарату қауымдастық (одак) мүшелері
ө к іл д е р і ж алп ы ж и н а л ы с ы н ы ң ш еш ім і н ем есе Қ а за қ с т а н
Республикасынын зандарына сәйкес өзге де негіздер бойынша жүзеге
асырылады.
і
Қауымдастық (одақ) мүшелері өкілдерінің жалпы жиналысы
немесе қауымдастықты (одақты) тарату туралы шешім қабылдаған
орган тарату ком иссиясы н (таратушыны) тағайы ндайды ж әне
қауымдастықты (одақты) таратудың тәртібі мен мерзімін белгілейді.
Қауымдастықты (одақты) тарату кезінде оның несие берушілердің талаптарын қанағаттандырғаннан кейін калған мүлкі қауымдастық (одақ) мүшелерінің арасында қүрылтай шартында белгіленіп,
енгізілген мүшелік жарналарына барабар бөлінеді.
Қазақстан Республикасы селолық тутыну кооперациясы
жуйесінің орталық органы
Селолық түтыну кооперативінің қауымдастықтар (одақтары)
қауымдастыққа (одаққа) - орталық органға ерікті түрде біріге алады.
Қазақстан Республикасы селолық түтыну кооперациясы жүйесінің орталық органы күрылтай шартына және жарғыға сәйкес:
— селолық түтыну кооперативі мен олардың қауымдастықтарының (одақтарының) кызметін үйлестіруді жүзеге асыруға;
- мемлекеттік органдарда, мемлекеттік емес үйымдарда, сондайақ халықаралық кооперативтік қозғалыста селолық түтыну кооперативінің және олардың қауымдастықтарының (одақтарының) мүдделерін білдіруге;
Щкооперативтік демократияны дамытуға және өзінің қүрамына
кіретін мүшелері арасындағы іскерлік катынастарды қолдап отыруға;
172
селолық тұтыну кооперативтері мен олардың қауымдастықтарының (одақтарының), сондай-ақ пайііылардың құқықтары.
3-2. Ауыл шаруашылық серіктестіктері және олардың
қауымдастықтарының (одақтарының) қуқықтық
жагдайы
‘ Ауыл шаруаііылық серіктестіктері және олардың қауымдастықтары (одақтары) туралы” Заң ауыл шаруашылық серіктестіктерінің құқықтық жағдаиын анықтаиды, серіктестікпен оның мүшелері
арасындағы қатынастарды реттейді. Бұл Заң 2000 жылғы 25 желтоқсанда қабалданған. Ауыл шаруашылык серіктестігі - ауыл
шаруашылык тауар өндірушілерінщ ауыл шаруашылык өнімін өткізу,
сақтау, қайта өңдеу, материалдық-техникалық ресурстармен
жабдыктау, сумен қамтамасыз ету немесе серіктестік мүшелеріне
баска да сервистік қызмет көрсету қажеттерін қанағаттандыру үшін
олардың мүліктік жарналарын ерікті түрде біріктіру жолымен мүшелік
негізінде қүрылатын заңды түлға.
Серіктестік кәсіби бағытына сай тауарлы ауыл шаруашылык
өнімін өндірумен айналысатын жеке және заңды түлға ауыл шаруа­
шылык серіктестігінің мүшесі болуы мүмкін.
Ауыл шаруашылык серіктестіктері коммерциялық емес үйымдар
болып табылады және кәсіпкерлік қызметпен өздерінің жарғылық
мақсаттарына сай келуіне қарай ғана айналыса алады.
Ауыл шаруашылық серіктестігі алған таза табысты оның мүшелері арасында бөлуге болмайды және жарғылық мақсаттарға жүмсалуға тиіс.
Егер күрылтай қүжаттарында ауыл шаруашылык серіктестігінің
белгілі бір мерзімге және белгілі бір мақсатқа жету үшін қүрылатыны
көзделмесе, ол белгіленбеген мерзімге қүрылған деп есептеледі.
Ауыл шаруашылык серіктестіктері:
1) ауыл шаруанылық өнімін өткізуді, сақтауды, қайта өңдеуді
қамтамасыз ету, материалдық-техникалық ресурстармен жабдықтау
сумен қамтамасыз ету және серіктестік мүшелеріне басқа да сервистік
қызмет көрсету үшін ауыл шаруашылык тауар өндірушілерін ерікті
түрде біріктіру арқылы олардың әлеуметтік-экономикалық қажеттерін қанағаттандыру;
2 ) серіктестіктердің пайда алмайтын негізде жүмыс істеуі кезінде
ауыл шаруашылык тауар өндірушілерінің өз пайдасын қамтамасыз
ету;
173
3) өнімді өткізу, сақтау, қайта өңдеу және материалдык-техникалық ресурстармен жабдықтау салаларында бәсекелестік орта жасау;
4) ауыл шаруашылық өнімін өндірушіден түтынуііыға тікелей
жеткізіп беруді қамтамасыз ету;
5) ауыл шаруашылык тауар өндірушілерінің қажетті ресурстарды
тиімді жағдайлармен сатып алуына жәрдемдесу және өздерінің
шаруанылық қызметін қаржыландыруға қол жеткізе алуы максатында қүрылады.' ,
Ауыл шаруашылык серіктестіктері:
..і<:
j
1) серіктестікке мүше болудың еріктілігі және кәсіби бағыты
бойынша серіктестік қызметтерін қажет ететін және өзіне оның
мүшесінің міндеттерін қабылдауға әзір кез келген ауыл шаруашылык
тауар өндірушісінің мүше болу мүмкіндігі;
2 ) серіктестік мүшелерінің тек қүкықтылығын: бір мүше - бір
дауыс дегенге негізделген демократиялық баскару сипаты;
3) басны органдар қүрамының сайланбалылығы мен оның мерзімді түрде ауысып түруы және олардың серіктестік мүшелеріне есеп
беріп отыруы;
1
v
4) серіктестік щ зм еуін өз мүшелерінің мүдделері үшін “озіндік
қүн бойынша қызмет корсету” принципімен жүзеге асыруы;
5) міндетті және қосымша пай жарналарының мөлшерін қызметтерді түтыну колем іне қарай белгілеу;
6 ) серіктестік корсететін қызметтерді оның мүшелерінің келісімшартта көзделген көлемде түтыну міндеттілігі;
7) ауыл шаруаііылық серіктестігініқ қауымдастығының (одағының) қызметі туралы ақпаратқа оның барлық мүшелерінің қолжетімділігі принциптері негізінде қүрылады және өзінің қызметін сол
принциптер негізінде жүзеге асырады.
,J' ! " ^
Ауыл шаруашылык серіктестіктері негізгі қызмет түріне байла­
нысты: өткізу, қайта өңдеу, жабдықтау, сервистік серіктестіктері
және олардың аралас түрлері оолып оөлінуі мүмкін.
Ауыл шаруашылык серіктестігі қызметінің негізгі түрі оның
атауында көрсетіледі.
Өткізуші серіктестіктер серіктестік мүшелері өндіретін енімді
сатады. Өткізу кызметіне сонымен катар шикізатты жас немесе қайта
өңделген түрінде жинау, сақтау, сүрыптау, кептіру, оларды көтере
немесе бөлшектеп сату және серіктестік мүшелерінің онімін тасымалдау жатады. \ '
■>
Қайта өңдеуші ауыл шаруашылык серіктестіктері ауыл шаруаиылық өнімін кайта өңдеумен, оны өзінің көтерме және бөлшек сауда
жүйесі арқьілы сатумен айналысады.
174
Жабдықтаушы серіктестіктер ауыл шаруашылык тауар өдірушілерін өндірістік процеске қажетті ресурстармен және материалдармен: жанар-жағармай материалдарымен, тұкыммен, тыңайткыштармен, улы химикаттармен, жемшөппен, қосалкьі бөлшектермен,
күрылыс материалдарымен жэне ауыл шаруашылык өндірісіне қажет
баска да ілеспе материалдармен камтамасыз етеді.
Сервистік серіктестіктер өз мүшелеріне ауьш шаруашылык өнімін
өндіру мен өткізу процесіне, сондай-ақ басқа салалардағы (материалдык-техникалық және агрохимиялық қызмет көрсету, сумен камта­
масыз ету, электрмен жабдьистау, техниканы жөндеу мен оған қызмет
керсету, телефон желісін тарту, мал түқымын асылдандыру және
селекция кызметі, мал шаруанылығы мен өсімдік шаруашылығыидағы, орман өсірудегі жэне баска да зерттеулер бойынша кызметтер
көрсету) ортак қажеттерді канағаттандыруға байланысты кызметтер
көрсетеді.
Ауыл шаруашылык серіктестігі қүрылтайшылардың жалпы
жиналысының шешімімен оны күру арқылы, сондай-ақ жүмыс істеп
түратын ауыл шаруашылык серіктестігін қайта үйымдастыру нәтижесінде қүрылуы мүмкін.
Ауыл шаруаішлық серіктестігінің заңды түлға ретінде күқык
қабілеттілігі онын мемлекеттік тіркелу кезінен бастап пайда болады.
Ауыл шаруанылық серіктестігінің айналысу үшін лицензия алу
кажет болатын қызмет саласындағы күқык кабілеттілігі осындай
лицензия алған кезінен бастап пайда болады.
Жарғы мен қүрылтай шарты ауыл шаруашылык серіктестігінің
қүрылтай күжаттары болып табылады.
Қүрылтай жиналысында қүрылтайшылар ауыл шаруашылык
серіктестігін қүру туралы шешім кабылдайды, оның жарғысын
бекітеді, мемлекетгік тіркеу үшін серіктестіктің күжаттарына қол
коюға жэне оларды табыс етуге, серіктестіктің пай қорына күрылтайшылар енгізетін мүлікті, соның ішінде мүліктік қүкықты акшамен
бағалауды белгіленген тәртіппен жүргізуге уәкілеттік берілген
адамдарды сайлайды.
Қүрылтай шарты күрылтайнылар арасында жасалады. Қүрылтай
шартында:
1) ауыл шаруашылык серіктестігін куру туралы шешім, онын
кызмстінін негізгі бағыттары, мемлекеттік және орыс тілдеріндегі
толык және кысқартылған атауы, онын орналаскан жері;
2 ) онын қүрылтайиыларының (егер күрылтайиы заңды түлға
болса) атаулары, орналаскан жері, банк реквизиттері немесе (егер
күрылтайшы жеке адам болса) тегі, әкесінің аты, туған күні, айы,
түрақты түратын жері жэне жеке басын куәләндыратын қүжаттардын
дсректсрі көрсетілген тізбесі;
175
3) ауыл шаруашылык серіктестігінің қүрылу тәртібі; қүрылтайиылардың оны қүруға байланысты міндеттері, сондай-ак күрылтайиылардың серіктестік күру жөніндегі қызметгі жүзеге асыруының
өзге де шарттары; аталған түлғалардың, сондай-ақ ауыл шаруашылык
серіктестігш күру мен тіркеу оарысында оның мүдделерін оілдіру
тапсырылатын баска да түлғалар окілеттігінің айкындамасы;
4) ауыл шаруашылык серіктестігі пай корының молшері;
5) әрбір қүрылтайшынын ауыл шаруашылык серіктестігінің пай
қорына қосатын ақша салымының немесе заттай түрдегі салымының
күрамы, мөлшері және оны енгізу мерзімі туралы мәліметтер, сондайак серіктестіктің пай қорына салымдары дер кезінде енгізбеудін
зардаптары;
6 ) қүрылтайііылардың шығу тәртібі;
7) ауыл шаруашьиіық серіктестігінің жарғысын бекіту туралы
жазба келтірілуге тиіс.
/
-,
Қүрылтай шарты коммерциялық қүпия болып саналатын қүжаттар қүрамына енеді және заң актілерінде белгіленген жағдайларда
уәкілетті органдар мен үйымдардың талап ету! бойынша корсетіледі.
Ауыл шаруанылық серіктестігінің жарғысы заңды түлға ретіндегі серіктестіктің қүқықтық мәртебесін айқындайтын қүжат болып
табылады.
'
''
Жарғы қүрылтай жиналысында серіктестік қүрылтайшыларының
басым копшілік дауысымен қабылданады жэне онда:
1) атауы;
2 ) орналасқан жері;
3) қызмет нысаны мен мақсаты;
4) серіктестіктің баскару органдарын күру тәртібі мен олардың
қүзыреті, олардың шешімдер қабылдау тәртібі;
5) серіктестікке кіру тәртібі мен талаптары, мүшелікті тоқтатудың немесе серіктестікте күқықтардың пайдалануын уакытша тоқтата түрудың негіздемесі мен тәртібі;
6 ) серіктестік мүшелерінің қүқықтары мен міндеттері;
7) серіктестік мүлкінің қалыптасу көздері;
8 ) серіктестіктің қүрылтай қүжаттарына озгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібі;
* .. ,
9) аудит жүргізу тәртібі;
10 ) қорларды күру мен пайдалану тәртібі, олардың түрлері мен
молшері;
\
11 ) серіктестіКті қайта үйымда^тыру мен оның кызметін токтату
талаптары келтірілуге тиіс.
Серіктестіктің жарғысында заң актілеріне қайшы келмейтін озге
де мәліметтер қамтылуы мүмкін.
176
Серіктестік Қазақстан Республикасынын заңдарына сәйкес
филиалдар мен өкілдіктер қүра алады.
Серіктестіктің орналасқан жерінен тыс жерде орналасқан және
оның міндеттерінің бәрін немесе бір бөлігін, соның ішінді өкілдік
міндетін жүзеге асыратын оқшауланған оөлімшесі серіктестіктің
филиалы болып табылады.
Серіктестіктің орналасқан жерінен тыс жерде орналасқан және
сері ктесті кті қорғау мен оның мүдцелерін оілдірудцжүзеге асыратын,
оның атынан мәмілелер ж әне озге де қүқы қты қ іс-қимылдар
жасайтын оқшауланған болімшесі серіктестіктің окілдігі болып
табылады.
Филиалдар мен окілдіктер заңды тұлға болып табылмайды. оларға
оздерін қүрған серіктестік мүлік береді және олар серіктестік
бекіткен ереже негізінде жүмыс істейді.
Филиалдар мен окілдіктерді тіркеу заңдарымен белгіленген
тәртіппен жүзеге асырьшады.
Қазақстан Республикасынын заң актілерінде көзделген жағдайларды қоспағанда, мемлекеттік органдар мен жергілікті озінөзі баскару органдары серіктестіктің, оның қауымдастығының
(одағының) шаруашылык, қаржы және өзге де қьізметіне араласуға
қүқылы емес.
Мемлекеттік органдардың немесе жергілікті озін-озі басқару
органдарының серіктестік, оның қауымдастығы (одағы) қүқығын
бүзатын актілері Қазақстан Республикасынын заң актілерінде
белгіленген тәртіппен жарамсыз деп танылуы мүмкін.
Мемлекеттік органдардын, жергілікті озін-озі басқару органдарының және олардын лауазымды адамдарының заңсыз әрекеттері
салдары нан серіктестікке, оны ң қауы м дасты ғы на (одағы на)
келтірілген залал азаматтық заңдарда козделген тәртіппен өтеледі.
Серіктестіктің кәсіби бағытына сәйкес тауарлы ауыл шаруашы­
лык өнімін оидірумен айналысатын жеке және заңды түлғалар
серіктестік мүшелері оола алады.
Егер ондай серіктестіктің жарғысында өзгеше козделмесе, жеке
және заңды түлғалар бірнеше серіктестікке мүше бола алады.
Ауыл шаруашылык, серіктестігін басқару
Ауыл шаруашылык серіктестігінін баскару органдары: жоғары
органы - серіктестік мүшелерінін жалпы жиналысы; атқарушы
органы - тераға басшылық ететін басқарма;
177
Бақылау органы - тексеру комиссиясы.
Серіктестікті баскару органдарының өкілеттігі, қүрылымы, серіктестік басқармасының мүшелерін сайлау мен кері шакырып алу
тәртібі, сондай-ақ серіктестік мүш елерінің жалпы жиналысын
шақыру мен өткізу тәртібі осы Заңға және серіктестіктің жарғысына
сәйкес белгіленеді.
'
Ауыл шаруашылык серіктестігінің мүшелері сот тәртібімен
басқару органдарының шешімдері мен әрекеттеріне шағымдана
алады.
**
<
>
Ауыл шаруашылык серіктестігінің жалпы жиналысы серіктестіктің жоғары баскару органы болып табылады.
Серіктестіктің әрбір мүшесінің серіктестік қызметінің барлык
мәселелері бойынша шешім қабылданған кезде, өзінің пай қорындағы пайының мөлшеріне немесе серіктестік корсететін кызметтің
өзі түтынатын көлеміне қарамастан, бір дауыс қүкығы болады.
Жалпы жиналыс басқарма түріндегі аткаруны органды және
бакылау органын (тексеру комиссиясын) сайлайды.
Жалпы жиналыстың ерекше қүзыреті:
1) басшы органдарды сайлай жэне оларды босату;
2 ) тексеру комиссиясын сайлау;
3 ) серіктестіктің жарғысына өзгерістер енгізу;
4) атқарушы органдардың қаржылық есеп беру тәртібі мен
кезеңділігін, сондай-ақ бакылаушы органны ң тексеру ж үргізу
тәртібін және олардың нәтижелерін бекітуді анықтау;
5) пай жарналарының мөлшерін белгілеу;
6 ) серіктестік қорларының түрлерін, мөлшерін, қүралу және
пайдаланылу тәртібін белгілеу;
7) пай қорының мөлшерін азайту немесе кобейту;
8 ) серіктестік мүшелігінен нығару немесе қүкықтарын пайдалануды уақытша тоқтату;
9 ) серіктестік мүшелерінің серіктестік корсеткен қызметтерді
міндетті түтыну принципін қамтамасыз ету үшін серіктестік мүшелерімен келісімшарт жасасудын негізгі ережелерін оелгшеу;
10 ) серіктестікті қайта үйымдастыру жэне тарату;
11 ) серіктестіктің басқа заңды түлғаларды, сондай-ақ оздерініц
филиалдары мен өкілдіктерін күруға немесе олардын қызметіне осы
Заңда белгіленген шекте катысуыжөнінде шешім қабылдау;
12 ) жарғыда көзделген баска да мәселелер болып табылады.
Серіктестіктің басқармасы оның атқарушы органы болып табы­
лады, басқарма мүшелерін тек серіктестік мүшелері арасынан жаппы
178
жиналыс кана сайлайды. Басқарма серіктестік қызметіне ағымдағы
баснылықты жүзеге асырады.
Баскарма серіктестікке мүше емес адамды серіктестіктің күнделікті кызметін баскару міндетін атқаратын жүмыска жалдай алады.
Басқарм а мүндай адаммен баскаруш ы ны ң (менедж ердің)
күқыктары мен міндеттерін, оның еңбегіне акы төлеу мөлшері мен
тәртібін, онымен еңбек қатынастарын тоқтатудың негізін айқындайтын жеке еңбек шартын жасасады. Басқаруиыға.басқа адамдарды
жүмыска жалдауға, сондай-ақ серіктестіктің өз қызметін тиімді
жүзеге асыруына кажетті міндеттерді аткаруға қүкық оеріледі.
Баскармасының сан қүрамы мен іс-қимыл м ф зім і жарғымен
белгі ленеді.
Серіктестік басқармасының мүшелері серіктестіктің жалпы
жиналысының шешімі бойынша атқаратын міндеттерінен кез келген
уакытта босатылуы мүмкін.
Серіктестік басқармасының мүшелері өздерінің қүзыретіне
қатысты, жалпы жиналыс және серіктестіктің жарғысы белгшеген
мәселелерді бірлесіп шешуге өкілетті.
Жалпы жиналыс сайланбалы органдардың мүшелеріне олардың
мүндай органдар мүшелерінің міндеттерін аткруға тікелей байла­
нысты нығыстарын өтеу және басқарма төрағасының еңбегіне ақы
төлеу туралы шешім қабылдауға қүқылы.
Ауыл шаруашылык серіктестіктерінің штаттағы қызметкерлеріне
енбек, әлеуметтік қамсыздандыру және сақтандыру туралы заңдар
қолданылады.
С еріктестіктің жалпы жиналысы серіктестіктің аткарушы
органының кызметіне бақылау жасау мақсатымен тексеру комиссиясын қүрады.
Тексеру комиссиясының қүрамына серіктестіктің мүшелері,
аудиторлык кызметпен айналысуға күкығы бар адамдар, каржы және
бухгалтерлік есеп саласындағы мамандар жэне баска адамдар кіре
алады.
Аткарушы органдардың мүшелері тексеру комиссиясының
мүшелері бола алмайды.
Ауыл шаруашылык серіктестігінің тексеру комиссиясы серіктестіктің жалпы жиналысына есеп береді.
Ауыл шаруашылык серіктестігі жалпы жиналыстың шешімі
бойынша немесе сот шешімінін негізінде тартылуы мүмкін.
Ауыл шаруашылык серіктестігін тарату Қазакстан Республикасының Азаматтык кодексіне және өзге де заң актілерінде
белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
79
Ауыл ш аруаш ылык серіктестіктері облы сты қ ж әне республикалық деңгейлерде қауымдастықтарға (одақтарға) бірігуі мүмкін.
Бастауы ш ауыл ш аруаш ы лы к сер іктестіктер і өз қы зм етін
үйлестіру, экономикалык мүдделерін корғау мақсатында мемлекеттік
ж әне өзге де қүры лы м дарда ком м ерциялы к емес үйым болып
табылатын ауыл шаруашылык серіктестіктерінің қауымдастықтарын
(одақтарын) дүрады.
Қауымдастықтың (одақтың) мүшелері қүрылтай шартының және
жарғының негізінде і с у қ и м ы л жасайды, бірақ өзінің дербестігі мен
заңды тұлға қүқығын сақтайды.
Қауымдастықтың (одақтың) негізгі міндеттері:
1) ауыл шаруашылык тауар өндірушілері бірлестіктерінің дамуын
реттеу және оған жәрдемдесу;
2 ) ауыл шаруашылык серіктестіктерінің қүқықтары мен эконо­
микалык мүдделерін қорғау;
3 ) аймақаралық байланыстарды әзірлеу мен жүзеге асыру, ішкі
және сыртқы экономикалық өзара катынастарды жетілдіру;
4 ) материалдық-техникалық жағынан қамтамасыз етуге жәрдемдесу, салааралық айырбастың баламалылығы мен ауыл шаруанылык
онімінің және өнеркәсіп беретін ресурстардың бағасын реттеп отыру;
5 ) кәсіпорындардың даму үрдісін айкындау, соның негізінде одан
әрі даму перспективасының жалпы бағытын белгілеу;
6 )ж аң а техниканың, технологияның енгізілуіне жәрдемдесу,
тәжірибе, ғылыми-техиикалык ақпарат алмасуды үйымдастыру және
патент-лицензия жүмысы мен лизингті үйымдастыру.
Қауымдастықтар (одақтар) Қазақстан Республикасынын заңдарына кайшы келмейтін, қүрылтай шартында немесе жарғыда
көзделген баска да міндеттерді жүзеге асыруға хақылы.
Ауыл шаруашылык серіктестіктерінің қауымдастыктары (одақтары) ерікті негізде қүрылады, қүрылтайиылар жүктеген міндеттерді
атқарады.
Қауымдастықтың (одактардың) қызметін қаржыландыру осы
қауымдастыққа (одаққа) біріккен ауыл ш аруаш ылык серіктестіктерінің жыл сайынғы шарттық аударымдары арқылы жүзеге
асырылады.
3-3. Су пайдалапушылардың селолық тутыну кооперативінің
қуқықтық жагдайы
Республикада ауыл шаруапылық үйымдарының жаңа нысандары ны ң бірі болып су пайдалануш ылардың селолык түты ну
180
кооперативтері болып табылады. Оның қүқықтык жағдайы “Су
пайдаланушылардың селолық түтыну кооперативі туралы” Қазақстан
Республикасынын 2003 жылғы 8 сәуірдегі Заңымен реттеледі.
Бүл Заң суды беру мен пайдалану жөніндегі қызметті жүзеге
асыру процесінде жеке ж эне (немесе) заңды түлғалардың - су
пайдаланушылардың селолық түтыну кооперативі мүшелерінің
мемлекеттік органдармен және су пайдалануііылардың селолык
түтыну кооперативінің мүшелері болып табылмайтын түлғалармен
арасында туындайтын каты настарды реттейді, кооперативтің
қүкықтық жағдайын айқьшдайды, суару көздерін басқару, оларға
билік ету үшін барлық су пайдаланушылардың мүдделеріне сай
келетін қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді.
Су пайдаланунылардың селолык түтыну кооперативі болып:
Жүктелген аумақта жер учаскелерін иеленуші (пайдалануны)
жеке жэне (немесе) заңды түлғалардың ауыл шаруаиылығының
кажеттері үшін гидротехникалық қүрылыстарды, қүрылғыларды
және жабдыктарды бірлесіп басқару үшін мүшелік негізіндегі ерікті
бірлестігі деп танылады.
Су пайдаланушылар кооперативі алған кірістерді оның мүшелері
арасында бөлуге болмайды ж эне олар жарғылық максаттарға
жүмсалады. ^
'
Су пайдаланунылардың кооперативтері коммерциялык емес
үйымдар болып табылады және бүл олардың жарғылық мақсаттарына саи келсе ғана, кәсіпкерлік кызметпен аиналыса алады.
Су пайдаланупылар кооперативін күрудың және оның қызметінің негізгі принциптері:
гидротехникалық қүрылыстарды, күрылғыларды жэне жабдык­
тарды бірлесіп басқару;
су пайдалану кооперативіндегі мүшелігіне қарамастан, барлык
су пайдаланушылардың суды бірдей пайдалану қүқығын камтамасыз
ету;
мүшелікке кіру және одан нығу еріктілігі;
басқарудың демократиялылығы;
су пайдалануііылар кооперативі мүшелерінің мүдделерін қорғау;
су жэне жер ресурстарын үтымды пайдалану және қоршаған
ортаны корғау режимін қолдау;
су пайдаланупылар кооперативінің барлық мүшелері үшін су
пайдалануш ылар кооперативінің қызметі туралы ақпараттың
колжетімді болу принциптері негізінде қүрылады.
Бағдарламалар шеңберінде суды ауыл шаруашылык тауарларын
ондірушілерге жеткізу жөніндегі көрсетілетін кызметтердің күнын
181
субсидиялау, ғылыми-техникалық талдамаларды, сумен жабдықтаудың, суарудың немесе суландырудың озық технологияларын
енгізу, су шаруашылығы жүйелерін пайдалану саласында ақпараттык
қызмет көрсету, кадрларды оқыту мен олардың біліктілігін арттырушаруаиылығы
және суармалы:
асырыла алады.
Тікелей инвестициялау тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының заңдарымен белгіленеді.
Уәкілетті орган мен жергілікті атқарушы органдар өз қүзыреті
шегінде су пайдаланунылар кооперативтерінің Қазакстан Республикасы ны ң су заңдары н оры ндауы н ж ән е су паидаланушылар
кооперативіндегі мүшелігіне қарамастан, олардың барлық түтынунылардың суды Оірдеи паидалануын қамтамасыз етуін оақылаиды.
Уәкілетті органның ж әне жергілікті атқарушы органдардық,
Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды
қоспағанда, су пайдаланунылар кооператнвтерінің шаруашылык,
қаржылык және өзге де кызметіне араласуға қүкығы жоқ.
Су пайдаланушылар кооперативі заңды түлға болып табылады
және мынадаи қүкықтык өкілеттіктерді неленеді:
1) су пайдаланушылар кооперативі мүшелерінің қажеттіліктерін
қанағаттандыруға бағытталған қызметпен айналысу;
2 ) өзі қол жеткізу үшін қүрылған мақсаттарға қаншалықты көмектесетініне қаран кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру;
3) гидротехникалық қүрылыстар, қүрылғылар және жабдықтар
салу, жөндеу, оларды жаңғырту жүмыстарын орындау жөніндегі
тапсырысны болу жэне оларды қабылдауды жүзеге асыру;
4) жүктелген аумақтың су пайдаланушыларын сумен қамтамасыз
етуге және олардың арасында суды бөлуге байланысты даулы мәселелерді өз қүзыреті шегінде шешу;
5) мемлекеттік органдардың су пайдаланушылар кооперативінің
қүқығын бүзатын актілеріне, олардың лауазымды адамдарының ісәрекеттеріне сот тәртібімен шағымдану;
6 ) су пайдаланунылар кооперативі мүшелерінен және шарттарға
сәйкес басқа да су пайдаланунылардан жарналар мен төлемдер
жинауды жүзеге асыру;
. *.'.■•
%, . ц§§...
„ ,, п
7) заңды түлғаның су пайдаланунылар кооперативінің жарғысында көзделген мақсаттарға қол жеткізуі үшін қажетті өзге де
қүқықтарын жүзеге асыру.
Тізбесі Қазақстан Республикасының лицензиялау туралы заңдарымен аиқындалатын, жарғылық мақсаттарға саи келетін кәсіп182
л і к қызметтің жекелеген түрлерімен су паидаланушылар коопераі лицензияның негізінде ғана айналыса алады.
Су пайдаланушылар кооперативі:
1) Қазақстан Республикасынын Су кодексіне сәйкес уәкілетті
органда арнаиы су паидалануға жэне су түтыну лимитіне рүқсат
алуға;
* 1
?
^
2 ) су пайдаланушылар кооперативінің мүшелері болып табылмаитын жүктелген аумақтың су паидаланушыларымен олардын
әркайсысы үшін су түтыну лимитін белгілеу жэне ол үшін ақы төлеу
турйлы шарттар жасауға;
3) су пайдаланушылар кооперативіне кірмеген жүктелген
аумактың су паидаланушыларына суды олардың әрқаисысы үшін
шартпен белгіленген су түтыну лимнті шегінде берудің кестесін
жоспарлауды жүзеге асыруға;
4) шарттарға сәйкес, су пайдаланушылар кооперативіндегі
мүшелігіне қарамастан, жүктелген аумактың барлық су пайдаланушыларының суды бірдей пайдалану қүқығын қамтамасыз етуге;
5) су ресурстарын үтымды пайдалану жөніндегі есепті және
есептілікті жүргізуге, гидромелиоративтік жүиені суды есептеуге
арналған қүралдармен қамтамасыз етуге;
6 ) Қазақстан Республикасынын заңдарында белгіленген жағдайларда су ресурстарын паидалануға лицензия алуға;
7) гидротехникалық қүрылыстарды, қүрылғыларды жэне жабдықтарды сақтау мен қауіпсіз пайдалану жөніндегі іс-шараларды
сақтаи отырып, оларды паидалануды, жөндеуді, реконструкциялауды
жүзеге асыруға;
8 ) гидротехникалық қүрылыстардық қүрылғылар мен жабдықтардың паспортын беру ісін жүргізуге;
9) су пайдаланушылар кооперативі мүшелеріне суды үтымды
және тиімді пайдалану саласындағы біліктілігі мен білімдерін
арттыруға жәрдемдесуге;
10 ) су пайдаланушылардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз
етуге, оларға жаңа технологияларды, техниканы енгізу кезінде және
ғылым, білімді таратуда көмектесуге;
11) Қазақстан Республикасынын су, жер, санитариялық-эпидемиологиялык, табиғат корғау заңдарын және Қазақстан Республикасының жер қоинауы және жер қоинауын пайдалану туралы
заңдарын, арнайы су пайдаланудың шарттарын, белгіленген нормалары мен ережелерін сақтауға;
12 )
су пайдалануиылар кооперативіндегі мүшелігіне қарамастан,
жүктелген аумақтын барлык су пайдалануиыларына су ресурстарын
183
үтымды паидалануға ж әрдемдесуге, су ресурстары сапасының
нашарлауына жол бермеуге;
13) Қазақстан Республикасыныц заңдарына сәйкес белгіленген
статистикалық және өзге де есептілікті жүргізуге; .
14) суды арнаулы мақсатқа жэне оны беру шарттарына сәйкес
пайдалануға;
■
15) су пайдаланудың белгіленген лимитін, ережелерін, нормалары
мен режимга сақтауға;
16) су ысырабын'-жоюға және азайтуға қатысты шаралар колдануға;.
>.
.и ШНЙЁ | > |
17) су көздерінің ластануына ж әне экологиялық жағдайдың
нашарлауына жол бермеуге;
18) өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен
жауап беруге;
М Ё М М t ^vж і (куамввмшк
19) су пайдалануньілар кооперативінің жарғысында көзделген,
Қазақстан Республикасының заңдарына қайшы келмейтін өзге де
міндеттерді атқаруға міндетті.
I
Су пайдаланушылар кооперативы қуру тәртібі
ж әне оны басқару
Су пайдаланушылар кооперативін күру қүрылтай жиналысын
өткізуден басталады жэне су пайдаланушылар кооперативін занды
түлға ретінде мемлекеттік тіркеумен аяқталады.
А зам аттар су пайдалануш ы лар к о о п ер ати в ін ің қү р ы л тай
жиналысын өткізу және оның қарауына шығаратын қүжаттардың
жобаларын әзірлеу жөніндегі бастаманы топтарды қүра алады.
Су пайдаланушылар кооперативін бірнеше елді мекен азаматтары
қүрған жағдайда жэне (немесе) өзге де жағдайларда су пайдалану­
шылар кооперативінің қүрылтай жиналысын әзірлеу және өткізу
жоніндегі бастамашы топтар белгілеген тәртіппен жэне нормалар
бойынша су пайдаланунылар кооперативінің мүшелігіне откісі келетіндер сайлаған уәкілдердің қүрылтай жиналысы өткізілуі мүмкін.
Су пайдаланушылар кооперативі, жүктелген аумақ су пайдаланушыларының кемінде жартысы оның мүшелері болған жағдайда
бір гидротехникалық қүрылыс, қүрылғы ж әне жабдық шегінде
ҚүрЫЛуЫ МүМКІЩ
О* } Ш
, . Г■
-н , м ■
’>
Су пайдаланушылар кооперативінің ж арғы сы заңды түлға
ретіндегі су пайдаланунылар кооперативінің қүқықтық мәртебесін
айқындайтын қүжат болып табылады.
Су пайдаланушылар кооперативінің жарғысында:
184
1)
су пайдаланушылар кооперативінің атауы, орналасқан жері,
ұйымдык, кұкыктық нысаны;
2 ) су пайдалануиылар кооперативі қызметінің нысанасы мен
мақсаттары;
3) пайііылардың су пайдалануиылар кооперативі мүшелігіне
кіру және одан шығу тәртібі, соның ішінде су пайдаланушылар коопе­
ратив! мүлкіндегі өз үлесін бөліп алу тәртібі;
4) мүліктік (пайлық) жарналарды енгізудің қүрамы, мөлшері
және тәртібі;
■‘
5) су пайдаланушылар кооперативі мүлкінің қалыптасу көздері;
6 ) су пайдалануиылар кооперативі мүшелерінің міндеттемелерді
бүзғаны үшін жауапкершілігі;
7) су пайдалану учаскесінің қүрылу және кызмет ету шарттары,
тәртібі;
8 ) су пайдалану учаскесі уәкілдерінің өкілеттігі;
9) су пайдалануш ы лар к о о п е р а ти в ін ің м үш елері болып
табылмайтын, жүктелген аумақтыңсу пайдалануиыларымен қарым-
қатынас;
10 )
су пайдаланушылар кооперативінің атқару, бақылау және
өзге де органдарын қалыптастыру, сайлау (қайта сайлау) тәртібі және
олардың өкілеттіктері, шешімдер қабылдау тәртібі;
11 ) су пайдалануиылар кооперативінің шеккен шығындарын су
пайдаланушылар кооперативі мүшелерінің жабу тәртібі;
12 ) су пайдаланушылар кооперативін қайта үйымдастыру және
тарату шарттары;
13) су пайдалануиылар кооперативінің қүрылтай қүжаттарына
өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібі көрсетілуге тиіс.
Су пайдаланушылар кооперативінің жарғысында Қазақстан
Республикасынын зандарына қайшы келмейтін өзге де ережелер
болуы мүмкін.
Су пайдаланушылар кооперативінін жарғысына тегі, аты, әкесінің
аты, түрғылыкты жері және жеке басын куәландыратын қүжаттың
деректері көрсетіле отырып, кооператив мүшелерініңтізімі, сондайақ занды түлғалардын атауы мен орналаскан жері, сондай-ак су
пайдаланушылар кооперативі мүшелерінде ауыл шаруашылығы
мақсатындағы суармалы жерлердің бар екендігі туралы мәліметтер
қоса беріледі.
Гидротехникалық күрылыстарды, қүрылғыларды жәнс жабдыктарды баскару мен пайдалану су пайдаланушылар кооперативі
кызметінің негізі болып табылады.
Гидротехникалык күрылыстар, қүрылғылар және жабдыктар су
пайдаланушылар кооперативіне сенімгерлік басқаруға берілуі
мүмкін.
13— 1530
185
Су пайдалануиылар кооперативі суды тікелей су көзінен алған
кезде су ресурстарын пайдалануға лицензиясы ж эне арнайы су
пайдалану лицензиясы болуға тиіс.
Су пайдалануиылар кооперативінін кұрамына кірмеген, бірак су
п ай д ал ан у ш ы л ар к о о п е р а т и в ін ің б а с қ а р у ы н д а ғы бір ги дротехникалық қүрылыстын, күрылғының және жабдықтын кызметін
пайдаланатын су пайдалануиылар су пайдалану қүкығын сактайды.
Бүл ретте су пайдалануиылар кооперативінің су пайдалануға алған
рүқсатында ол су пайдаланушылар кооперативінің мүшелері болып
табы лм айты н түлғ&ларға шарттық негізде су беруге кепілдік
беретіндігі көрсетіледі.
Су пайдаланушылар кооперативінің мүшелері болып табыл­
майтын су пайдалануиыларға суды жеткізіп беру жөніндегі қызмет
көрсетулерге төлемақы Қазакстан Республикасынын зандарына
сәикес оелгіленеді.
Су пайдаланушылар кооперативі мен онын қүрамына кірмейтін
су пайдалануиылардың арасындағы дауларды сот шешеді.
Жүктелгеи аумақта жер учаскелерін иеленуші (пайдалануиы)
ж ән е ги д р о тех н и кал ы қ к ү р ы л ы с тар д ы , қ ү р ы л ғы л ар д ы ж ән е
жабдыктарды пайдалануға байланысты қызметті жүзеге асыратын
азаматтар мен заңды түлғалар су пайдаланушылар кооперативінін
мүшелері бола алады.
Ауыл шаруаиылығы максатындағы жерді кейінгі жер пайдалану
қүқығымен пайдаланатын және гидротехникалык қүрылыстарды,
қүрылғыларды және жабдыктарды пайдаланатын жеке және заңды
түлғалар су пайдалануиылар кооперативінің юызметіне бастапкы жер
пайдаланушы берген сенімхаттың негізінде қатысады.
Су пайдаланушылар кооперативінің мүшесі болып табылатын
заңды түлға осы кооперативте Қазақстан Республикасынын зандары­
на және қүрылтай қүжаттарына сәйкес жүмыс істейтін оз органдары
арқылы өкілдік етуге тиіс.
Шаруа (фермер) қожалығы атынан су пайдалануиылар кооперативінде оның басшысының жеке озі өкілдік етеді. Ауырып қалған
немесе үзақ уакыт болмаған жағдайда шаруа (фермер) қожалығының
басиысы шаруашылык мүшелерінің біреуіне су пайдаланушылар
кооперативіндегі өзінің міндеттерін орындауға уәкілеттік бере алады,
ол жонінде су пайдаланушылар кооперативінің баскару органына
жазбаша хабарлайды.
< :
|
,
Жүктелген аумак шекарасы шегіндегі су пайдалануиылар болып
т а б ы л а ты н м е м л е к е т т ік к ә с іп о р ы н д а р у ә к іл е т т і о р га н н ы ң
келісімімен ғана су пайдалануиылар кооперативінің мүшелері бола
алады.
186
Мемлекеттік мекемелер, белгіленген тәртіппен мемлекеттік
меншікті иелену, пайдалану, билік ету қүқығы берілген мекемелерді
қоспағанда, су пайдаланушылар кооперативінің мүшелеві бола
алмаиды.
Шетелдіктер
түлғалар
стан Республикасы бекіткен халы каралы қ ш арттарда өзгеше
көзделмесе, Қазақстан Республикасынын аумағында су пайдалану­
шылар кооперативін күруда және оның қызметінде Қазақстан
Республикасынын жеке және заңды түлғаларымен бірдей күкықпаидаланады
Су пайдаланушылар кооперативінің қызмет көрсету аумағында
гидротехникалык күрылыстарды, күрылғыларды және жабдықтарды
пайдаланатын су пайдаланушылар кооперативінің мүшелеріне өз
бетінше:
шарүапылығы
сумен жаодықтау жүиесінде, су қоималарында, уакытша мойнақтар арналарында, сорғы станцияларында жэне баска да күрылыстарда
жобада көзделмеген қүрылғылар орнатуға;
басқа су пайдалануііылардың мүдделеріне нүқсан келтіретін эзге
де іс-әрекетгер жасауға тыйым салынады.
Су пайдалануш ы ларды ң Қ азақстан Р еспубликасы ны н Су
кодексінде және “Қазақстан Республикасындағы селолық түтыну
кооперациясы туралы ” Қазақстан Республикасынын заңында
паидалануііылар
ративінің мүшелері:
1) судың нормадан тыс ысырап болуына, сондай-ақ оның мақсатқа саи паидаланылмауына жол бермеуге;
2 ) әз кызметінің нәтижесінде ауыл шаруаиылығы мақсатындағы
жерлердегі санитариялық^эпидемиологиялық, экологиялык жағдайдың жэне су жағдайының нашарлауына жол бермеуге;
3) су шаруаиылығы күрылыстарын пайдалану жөніндегі міндеттемелерді орындамаудан немесе тиісінше орындамаудан туындаған
иығындарды Қазакстан Республикасынын азаматтык заңдарына
сэикес өтеуге;
4)
өздерінің жер учаскелерінде орналаскан су шаруашылығы
күрылыстары мен қүрылғыларын жайластыру және олардың жүмыс
істеуі үшін қажетті жағдайлар жасау мақсатында су пайдаланушылар
кооперативі жүмысксрлерінщ оларды паидалана алуын камтамасыз
етуге міндетті.
Су пайдаланушылар кооперативініц мүшелері су пайдалануиылар кооперативінің жарғысында көзделген, Қазакстан Pec187
пуоликасының заңдарына каишы келмеитін өзге де міндеттерді
атқара ал ады.
Жер учаскесіне, тұрақты немесе уақытша жер пайдалану құқығын
жоғалтқан су пайдаланушылар кооперативінің мүшесі осы кооперативтегі мүшелігін тоқтатады.
Ауыл шаруашылығы м ақсаты ндағы ж ерге түрақты немесе
паидалануиылар
пайдаланушылар
атқаруды
пайдаланушылар кооперативінің атқарушы
пайдалану қүқығына ие болған түлғалар
алады
Су пайдаланушылар кооперативі мүшесінің жер учаскесіне,
түрақты немесе уақытша жер ш
байланысты су пайдалануш ылар кооперативіндегі мүш еліктің
тоқтатылуы су паидалануиылар кооперативі атқаруиы органының
шешімімен ресімделеді.
|
Жер учаскесіне, түрақты немесе уақытша жер пайдалану қүқығын
жоғалтуына байланысты мүшелігін тоқтатқан су пайдалануііылар
кооперативінің мүш есіне осы Заңда белгіленген тәртіппен су
пайдаланушылар кооперативінің мүлкіндегі оның мүліктік (пайлық)
жарнасына барабар үлес бөлініп беріледі.
Су пайдаланушылар кооперативінің жалпы жиналысы (уәкілдер
ж иналы сы ) кезекті нем есе кезектен тыс ж иналы стар ретінде
шақырылады.
".. ^
;
, \ t. " „ ,
Су пайдаланушылар кооперативінің мүшесі жалпы жиналысқа
(уәкілдер жиналысына) жеке өзі немесе өзінің өкілі арқылы қатысуға
қүқылы.
:
л
' ";
-ндс - • '
^
Су п ай д ал ан у ш ы л ар к о о п ер ати ві б асқ ар у о р ган д ар ы н ы ң
мүшелері, сенім білдірушінің өзі су пайдаланушылар кооператив!
б асқ ар у о р ган д ар ы н ы ң м үш есі болы п таб ы л аты н ж ағд ай д ы
қоспағанда, жалпы жиналысқа (уәкілдер жиналысына) өкіл ретінде
қатысуға қүқылы емес.
Сенімхат негізінде баска адам су пайдаланушылар кооперативі
мүшесінің өкілі болуға қүкылы.
Су пайдаланушылар кооперативінің әрбір мүшесі немесе оның
окілі жалпы жиналыста (уәкілдер жиналысында) бір дауысқа ие
болады.
Су пайдалаНушылар кооперативінің жарғысымен су пайда­
ланушылар кооперативі мүшелерінің жалпы жиналыста (уәкілдер
жиналысында) торағалық ету кезектілігі козделуі мүмкін.
Су пайдаланушылар кооперативі жалпы жиналысының (уәкілдер
жиналысының) шешімі бойынша оған су пайдаланушылар учаскелері
188
мүшелерінің жиналыстарында уәкілдік берілгендер, сайланғандар
қатыса алады.
Жалпы жиналыс (уәкілдер жиналысы), егер су пайдалануиылар
кооперативінің жарғысында өзгеше көзделмесе, өзінің айрықша
қүзыретіне жатпаитын өкілеттіктерді су пайдалануиылар кооперативінің аткарушы органына беруге қүқылы.
Су пайдалану учаскесі су пайдаланушылар кооперативінің
ажырамас бөлігі болып табылады және оз қызмет-інің мәселелерін
жалпы жиналыстың (уәкілдер жиналысының) шешімімен немесе су
пайдаланушылар кооперативінің жарғысымен көзделген колемде
ғана шеше алады.
Су пайдалану учаскесін күру туралы шешім су пайдалануиылар
кооперативінің жалпы жиналысында (уәкілдер жиналысында)
қабылданады. Су пайдалану учаскелерін қүру туралы мәселені жалпы
жиналыстың (уәкілдер жиналысының) қарауына су пайдалануиылар
кооперативінің атқарушы органы ж әне (немесе) су пайдалану
учаскелерін қүруға ниет білдіретін мүшелері енгізуі мүмкін.
Су пайдалану учаскесі мүшелерінің жиналысында су пайдала­
нуиылар кооперативі қызметінің мәселелері қаралады, сондай-ақ су
пайдалануш ы лар кооперативінің ж арғы сы нда айқындалаты н
тәртіппен және өкілдік нормалары бойынша су пайдаланушылар
кооперативінің жалпы жиналысына (уәкілдер жиналысына) катысу
үшін делегаттар сайланады.
Су пайдаланушылар кооперативі су пайдалану учаскесі мүшелерінін жиналысы, егер оған су пайдалану учаскесі мүшелерінің
кемінде үштен екісі катысса, заңды болып табылады.
Су пайдаланушылар кооперативінің су пайдалану учаскесі
мүшелері жиналысының шешімі, егер оған су пайдалану учаскесі
мүшелерінің жиналысына қатысып отырғандардың жартысынан
астамы дауыс берсе, қабылданды деп есептеледі.
Су пайдаланушылар кооперативінің су пайдалану учаскесі
мүшелері жиналысынын шешім қабылдау тәртібі, дауыс беру нысаны
(жасырын немесе аиық) осы жиналыста айқындалады.
Су пайдалану учаскесі мүшелерінің жиналысында сайланған су
пайдаланушылар кооперативінің уәкілі су пайдалануиылар кооперативінін жарғысында айқындалған өкілеттіктерге ие болады.
Уәкілдер жиналыстын торағасы мен хатиысы қол қойған су
пайдалану учаскесі мүшелерінің жиналысы хаттамасының кошірмесі
болған кезде су пайдалануиылар кооперативінің жалпы жиналысына
(уәкілдер жиналысына) қатысуға жіберіледі.
Су пайдалануиылар кооперативі учаскесінің уәкілі учаскенің
кызметін үйымдастырады және су пайдалану учаскесінін су пайда1X9
ланушыларына су пайдаланунылар кооператив! жалпы жиналысының (уәкілдер жиналысының) шешімін жеткізеді.
Су пайдаланушылар кооперативінің байкаушы кенесі, егер бул
онын мүшелері тарапынан аткарушы органның кызметіне бакылау
жасау мақсатында су пайдаланунылар кооперативінің жарғысында
козделсе, қүры луы мүмкін. Байкаушы кең естің о к іл еттік тер і
жарғымен аикындалады.
Су п а й д ал ан у ш ы л а р к о о п е р а т и в ін ің байкауш ы кен есі су
п ай д ал ан у ш ы л ар коЧшеративін ің ж алпы ж и налы сы (у ә к іл д е р
жиналысы) сайлайтын онын мүшелерінен түрады.
Байкаушы кеңестің мүшесі бір мезгілде су пайдалануны лар
кооперативінің аткаруш ы органының, тексеру комиссиясы ның
мүшесі бола алмайды.
Су п айдалан уш ы лар кооперативінін аткаруш ы органы ны н
қүзыретіне осы Занда, су пайдаланунылар кооперативінің жарғысында жэне су пайдаланунылар кооператившщ жалпы жиналысы
(уәкілдер жиналысы) мен байкаушы кенесінде кабылданған озге де
қүжаттарда айкындалған, жалпы жиналыс (уәкілдер жиналысы) пен
байкауны кеңесінің қүзыретіне жатпайтын су пайдалану кооперативінің кызметін камтамасыз ету мәселелері жатады.
Су п а й д а л а н у ш ы л а р к о о п е р ат и в ін іц үш інш і тү л ға л ар м е н
катынаста су пайдаланушылар кооператив! аткаруны органынын
окілеттігіндегі озі белгілеген шектеулерге сілтеме жасауға қүқығы
жоқ. А лайда, су пайдаланушылар кооперативі оны ң атқарушы
органынын үшінші түлғамен белгіленген шектеулерді бүза отырып
жасасқан мәмілесінің жарамдылыгына, егер мәміле жасалған кезде
үшінші түлғаның мүндай шектеулер туралы білгендігін дәлелдесе,
дауласуға күкылы.
Су п а й д а л а н у ш ы л а р к о о п е р а т и в і а т к а р у ш ы о р г а н ы н ы н
мүшелеріне:
1) жалпы жиналыстын (уәкілдер жиналысынын) келісімінсіз су
п ай д ал ан у ш ы л ар к о о п ер ати в ім ен одан м ү л іктік паида алуға
багытталған мәмілелер (сыйга беру, карыз, отеусіз пайдалану, сатыгі
алу - сату жэне баска шарттарды коса) жасасуға;
2) су пайдаланушылар кооперативі үшінші түлгалармен жасаскан
м әм ілелер үш ін су пайдалануш ы лар кооп ерати він ен , үш інш і
түлғалардан комиссиялық сыиакы алуға;
3) үшінші түлғалардын су пайдаланушылар кооперативімен
катынасында солардын атыиан әр екет етуге немесе соларды ң
мүдделерін қорғауға;
4) су пайдаланунылар кооперативінің кызметімен бөсекелесетін
кәсіпкерлік кызметгі жүзеге асыруға тыйым салынады.
w
%*
190
7 - Т А Р АУ
ШАРУА (ФЕРМЕР) ҚОЖАЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫ
Ш.
Ш аруа (фермер) қож алы ғы ны ң түсінігі
Шаруа (фермер) қожалықтары Қазақстан аумағында XX ғасырдың 80 жылдарының аяғына жақын алғаш рет пайда бола бастады.
Бірак, шаруа (фермер) қожалықтары өзін ресми түрде 1990 жылы
ғана таныта бастады, себебі, 1990 жылы 21 мамырда ҚазКСР-інің
“Шаруа қожалықтары туралы” Заңы қабылданды. Қазіргі кезде
шаруа (фермер) қож алығының қүқықтық жағдайы Азаматтык
кодекспен, Жер кодексімен жэне 1998 жылы 31 мамырда кабылданған Қазакстан Республикасының “Шаруа (фермер) қожалығы тура­
лы” Заңымен және т.б. нормативтік қүқықтық актілермен реттеледі.
Қазақстан Республикасы ны ң “ Ш аруа (фермер) қожалығы
туралы” Занының 1-бабына сәйкес, шаруа (фермер) қожалығы
дегеніміз - бүл ауыл шаруашылық өкілдерін өндіру, өңдеу мен өткізу
үшін ауылшаруашылық мақсатындағы жерлерді пайдаланумен тығыз
С
оаиланысты және кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын түлғалардың отбасылык - еңбектік бірлестігі.
Көп уақыттан бері шаруа (фермер) қожалығы заңды түлға болып
табылады ма, жоқ па, деген мәселе даулы болып келеді.
ҚР Азаматтык кодексінің 33-бабына сәйкес, заңды түлға дегеніміз —бүл меншік, шаруашылык жүргізу немесе жедел баскару күқығындағы окшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері
бойынша жауап беретін, оз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке
күкыктар мен міндетгерге не болып, оларды жүзеге асыра алатын,
сотта талапкер жэне жауапкер бола алатын үйым болып табылады.
Заиды түлғаның дербес балансы немесе сметасы, атауы жазылған
морі болады.
Жоғарыда айтылғандай, коптегсн авторлар бүл белгілер шаруа
(фермер) кожалығына да тән деп корсетті, бірак бүл шаруа қожалығы
мүшелерінін күкык бүзушылығына ж эне шаруашылык мүлігіне
байланысты мәмлелер бойынша жауапкершілік аясындағы мәселелерді цшеленіске әкеп соктырды.
Көптеген авторлар шаруа (фермер) қожалыктарына занды түлғаның құқықтарын беруге қарсы, атап айтсақ, З.С. Беляева, М.И. Козырь,
191
В.П. Мозолин, В.В. Устюкова жэне т.б 1. Ал баска да кейбір авторлардың пікірінше, шаруа қожалықтары заңды тұлға болып табылуы
керек дейді, сонымен катар, заңды тұлғаны (шаруашылықты) жер
жэне баска да қүқық қабілеттіліктің субъектісі ретінде тану кажет2.
Мүндай түжырымдама 1990 жылғы 21 мамырдағы Қаз КСР-інің
“Шаруа қожалығы туралы” Заңыңда да орын тапты, бүл заң да шаруа
қожалығының қай санатка жататындығын дүрыс шешіп бермеді. Тек
1998 жылғы ҚР “Шаруа (фермер) қожалығы туралы” Заны ғана нақты
орнын көрсетті,,осы заңның 1-бабына сәйкес “Заңды түлға қүрмай
ж ән е заңДы тү л ға б е л гіл е р і б о л м аған ж ағд ай д а к ә с іп к е р л ік
кызметпен айналысатын жеке түлғалар шаруа (фермер) кожалығы
субъектілері болып табылады”. Бүл ережеден ҚР-да Шаруа (фермер)
қожалықтары заңды түлға болып танылмайтындығы анык көрініп
түр. Сонымен катар, э.ғ.д., профессор С.А. Абдильдин шаруа (фер­
мер) қожалықтарына заңды түлға мәртебесін беру керек деп есептейді. Бүл оларға заң негізінде биржалық сауда-саттыкта қатысуға,
фьютчерлік келісімшарттар жасасуға және басқа да ауыл шаруаш ы лы қ к ә с іп о р ы н д а р ы н ы ң ү и ы м д а с т ы р у ш ы л ы қ -қ ү қ ы қ т ы к
нысандарымен бірге нарықтың тең субъектісі болуға ықпал етеді.
Бірақ, жаңа заңның шаруа (фермер) кожалықтарының үш түрлі
нысанын (ол туралы төменде толығырақ айтылады) бекіткенін және
оның біреуі жай серіктестік екенін ескерсек, онда біздің ойымызша,
осындай серіктестіктер ғана занды түлға қүкықтарына иеленуі керек3.
Осы туралы XX ғасырдың 90 жылдары Б.Б. Базарбаев көрсетіп кеткен болатын: “Бір топ азаматтармен қүрылатын шаруа қожалықтарына заңды түлғаның қүқықтарына иеленуі олардың кызметінің
мақсатына сай келеді ”4 осыған байланы сты “ Ш аруа (ф ермер)
қожалығы” туралы заңға толықтырулар мен өзгертулер енгізу дүрыс
деп санаймыз. Республикада оздерін үлкейтілген шаруа қожалығы
деп атайтын 20-40-тан астам отбасы бар.
'Қараныз: Беляева З.С.; Козырь М.И. Проблемы совершенствования правового
положения крестьянского (фермерского) хозяйства в РФ//Государство и право. 1994.
№2. 18-20-беттер.; Мозолин В.П. Право собственности в РФ в период перехода к
рыночной эконом ике. М ., 1992. 8 7 -б ет. Устюкова В.В. Право субъектность
крестьянского хозяйства // Советское государство и право. 1992. №1.
2Абдильдин С.А. В кн. Законодательное обеспечение реформ в агропромышленном
комплексе РК: состояние и проблемы. Мат. науч-практ.конф. 26 марта 1999. Астана.
115-бет.
л.
1Базарбаев Б.Б. Право собственности в крестьянском хозяйстве и вопросые его
наследования. В кн., Вестник КазГУ. Серия юридическая. Алматы. 1993. 24-бет.
4Рахметов Е.Ш. Правовое положение крестьянского хозяйства // Авторсф.
дисс.канд.юрид.наук. М., 1993. 8-9-беттер.; Черноморец А.Е. Правовые барьеры на
пути фермерского движения//Государство и право. 1991. № 1. 62-бет.
192
Ш аруа (фермер) қож алығының басқа да ауылшаруашылық
үйымдарынан негізі ерекшелігі: отбасылық-еңбектік байланыста
болуы. Шаруа (фермер) қожалығының басқа да ерекшелігін анықтайтын белгілері болып: қожалықтың қызметі мүшелерінің жеке
еңбегіне, өндіріс қүралдарының ортақ меншігіне және жалдамалы
жүмыснылардың еңбегіне негізделеді.
Ф ермерлер мүндай ш аруаш ы лы қта қолданы латы н өндіріс
күралдарын өзінің меншігінен, қарыздан немесе шарт негізінде жалға
алу арқылы қүрайды.
Фермерлік қожалыктар қызметін өз қалауы бойынша жүзеге
асыруды, яғни оның кызметіне, өндірісті үиымдастыруына, өнімдерді
өткізуіне, баға мәселесіне, табысты болуына ешкімнің араласуына
жол берілмейді.
Козырь М.И. шаруа қожалығын сипаттаитын мынадаи белплерін
көрсетеді.
Біріншіден, ол 3 кешеннің қосындысын көрсетеді: мүліктік
кешен, жер учаскесіне және ауылшаруашылық қызметімен бай­
ланысты азаматтар;
•
Екінш іден, жеке шаруашылык ж үргізуш і күқықтар мен
міндеттерге иеленуші субъекті ретінде танылады;
Үшіншіден, кәсіпкерлік кызметтің субъектісі.
Шаруа кожалығынын қызметі тек ауылшаруанылық қызметімен байланысты шаруашылык міндетгерді ғана емес, сонымен қатар
табы с та б у ға б ағы ттал ған ко м м ер ц и ял ы қ м ін д еттер м ен де
байланысты.
(фер
інланысуға қажетті
і
кешеніне рүксат берген
Егер 1995 жылы Республикада 30 мың шаруа қожалығы болса,
ал
кожалығы тіркелген2. Бірақ ауыл шаруашылык мақсаттағы жерлердің
басым копшілігі (70%-дан астамы) ЖШС пен ӨК-тің пайдалануында.
фсрмерлік қызмет
фермерлердің даму
(фермер)
тары бүгінгі күні тек қорғау бетінде ғана қалып отыр.
Шаруа кожалықтарының қаркынды түрде осуі барлық уакытта
да объективтілік кажетгілікті айкындамайды. Бүгінгі күні мыңдаған
'Быстров Г.Е., Козырь М.И. Аграрное право. М. 1998, 174-бет.
-Шуленбаева Р. Перепишут и фермеров, и данников // Казахстанская правда.
200S, 12 шілде.
193
ш аруа қ о ж ал ы қ тар ы н қүру арқы лы Қ азақ стан н ы ң ө н д ір істік
мәселесін шеше алмаймыз.
Шаруа кожалығының жэне шаруа кооперациясының көрнекті
орыс теоретигі 2 0 ж ы лдардағы ауы лш аруаш ы лы к-эконом ист,
профессор Чаянов А.В. болды. Ол шаруа қожалыктарын күру аркылы
жерде шаруашылықтың коптеген нысандарын жүргізуге болатынын
корсетті. Сонымен катар, ол шаруашылык тек жерді ондеу аркылы
ғана емес, эр түрлі әлеум еттік-эконом икалы к даму аркылы да
оркіндейді, р ден ж а зд й 1.
I • Щ
2005 жылдың қаңтарында откен агроондірістік кешен мәселесі
бойынша республикалық мәжілісте Қазакстан Республикасынын
Презнденті Назарбаев Н.Ә.: казір ауылшаруашылықта жаңа техниканы сатып алу қиыншылық тудыратын ж әне жаңа технологияларды қолдана алмайтын кіші-кіші ауылшаруашылық күрылымдар
қарқындауда, бірақ, әлі де болса болашақта ауылшаруашылықта орта
және ірі ауылшаруашылык ондірістері пайда болатынына кәміл
сенемін, деп корсетті. Бүл халыкаралық тәжірибемен дәлелденіп отыр.
Мүндай ауылшаруанылық ондірістері агротехнологияларды ендірдік,
ондірісті үйымдастыруды жүзеге асыра алады, олар үшін неше апуан
жолдар ашық. Бірақ, бүл кіші ауы лш аруаш ы лы к күры лы мдар
болмайды деген соз емес, олар аймактардын ерекшелігі мен бизнес
түрлеріне байланысты қалады2.
“Ф ермер кож алы ғы ” түсінігі ж екелік қүқыкқа ие болса да,
кобінесе, тәжірибелік шаруа кожалықтарын озіндік қосалқы шаруаііылыктарынан ажырата алмайды.
Өзіндік қосалқы шаруанылыктағы, саяжай учаскесіндегі немесе
үй жайындағы шаруашылықтағы онімдерді ондіру негізінен жеке
пайдалану үшін жүзеге асырылады, тек 10 - 12 % ғана базарларға
откізіледі. Бүл шаруашылықта тек кол енбегі ғана жүргізіледі, ал
шаруа кожалықтарында ауылшаруашылык онімдерініц тауарлык
ондірісі жүзеге асырылады.
2. Шаруа (фермер) қожалықтарын қүру
Шаруа (фермер) қожалығының субъектілері болып - занды түлға
қүрмай кәсіпкерлік қьізметпен айналысатын жекетүлғалартаньшады.
3Чаянов А.В. Основные идеи и формы организации крестьянскоге хозяйства //
Избранные произведения. М.: М осковский рабочий, 1989; Абдильдина Л.И.,
Бельгибаев К. И. Экономика сельского хозяйства. Алматы: Кайнар, 1996. 61-бьт.
^Нестеренко С. Процветание сельского хозяйства —это процветание народа //
Казахстанская правда. 200S.0I.02.
194
I
Ш аруа (фермер) қожалықтарының мүшесі болып: жүбайы,
балалары, асырап алған балалары, ата-анасы және басқа жақын
туыстары табылады.
2003 жылғы 11 маусымдағы РФ “Шаруа (фермер) қожалығы
туралы” заңында фермер қожалықтарын қүру күқығына әрекет
қабілеттігі бар РФ азаматтарымен қатар шетел азаматтары мен
азаматтығы жоқ адамдар да иеленеді деп көрсетілген (СЗ РФ 2003.
№24, ст. 2249).
?*
Біздің пікірімізше, біздің “Шаруа (фермер) қожалықтары туралы”
Заңымызда бүл мәселе дүрыс жолға қойылған', себебі, шетел
азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдармен кредиттік, салықтық,
ж еңілдік ж әне басқа да әлеум еттік м әселелерге байланысты
мәселелер туындауы мүмкін еді.
Сонымен катар, Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 23бабына сәйкес, шаруа (фермер) қожалықтарын жүргізу үшін жер
учаскелері тек Қазақстан Республикасынын азаматтарына ғана жеке
меншік құкығына беріледі деп көрсетілген.
Шаруа (фермер) кожалығында мүше болу үшін балалардың жасы
керсетілмеген, бірақ бүл Қазакстан Республикасы еңбек туралы
Занының 11-бабына қайшы келеді. Мүндай жас мөлшерін корсету
керек еді. Енбек заңдарыиа сәйкес жүмысқа кабылдау 16 жастан, ал
ерекше жағдайларда жалпы тәртіпке сәйкес 14 жастан (ҚР “Еңбек
туралы ” Заңы 11-бап) - деп бекіткені ескерілетін болса, онда
отбасында жүмыс істейтін 14 жастағы жасөспірім де шаруашылықтың мүшесі бола алады.
Бүрыпғы заңдар бойынша “Шаруа қожалығы” жэне “фермер
кожалығы” терминдері синоним ретінде колданылатын, ал қазіргі
заң бойынша “Шаруа (фермер) кожалығы” 3 түрлі нысанда түсіндіріледі.
— кәсіпкерлік кызмет бірлескен ортак меншік базасына негізделген отбасылык кәсіпкерлік нысаиында жүзеге асырылатын шаруа
кожалығы;
— өзіндік кәсіпкерлік жүзеге асы руға иегізделген фермер
кожалығы;
—бірлескеи шаруашылык кызметі туралы шарт негізінде, жалпы
үлестік меншік базасында жай серіктестік нысанында жүзеге
асырылатын фермер кожалығы. Корсетілгеи әр түрлі меншік
нысандарынан осындай шаруашылыктардың күкыктық мәртебесіндегі ерекшеліктер де көрініс табуы керек. Сонымен бірге, К.Н.
Ильясовапың пікіріише: “заңдардъіңсаралануы нөтижесінде меншік
нысаны (ортак үлестік немесе ортак бірлескен), катысушылардың
күрамы, ортак кызметтерін жүргізудің тәртібі, мәмілелерді жасасу.
195
мүліктерді болу, шаруа (фермер) қожалықтары қызметінің тоқтатылуы, олардың мүлкін мүраға қалдыру және т.б. мәселелерді тек
отбасылық — еңбектік біріккен шаруа (фермер) қожалықтарының
ерекшелігіне байланысты ғана реттелгенін көреміз,” —деп дүрыс
бағалайды. Осыған байланысты ҚР “Шаруа (фермер) қожалықтары
туралы Заң әлі де болса дамытуды талап етеді1.
Л.Қ. Еркінбаеваның пікірі бойынша жеке кәсіпкерлікті жүзеге
асыру негіздегі фермер қожалықтарын қүру кезінде отбасы-еңбектік
бірлестік р^тіндЬгі фермер шаруашылығын қүру қағидасы ескерілмейді, сондықтан да, бүл қайшылықты “шаруа (фермер) қожалықтары туралы Заңның нормаларымен сәйкестендіру керек2. Ал, біз
осы үсынысты қолдаймыз.
Жоғарыда айтылғандардан байқағанымыз, егер шаруашылык жай
серіктестік нысанында қүрылса, онда оның мүшелері болып тек
отбасы мүшелері мен жақын туыстары ғана емес, сонымен катар
баска да азаматтар да бола алатындығын Заңда корсету қажет. Заңда
шаруа қожалығында мүше болатын отбасының жалпы саны, сонымен
катар ж алд ан б алы ж үм ы сш ы ларды ң да ж алпы шекті саны
көрсетілген, бірақ, шаруа (фермер) қожалығын мемлекеттік колдау”
18-бапқа сүйенсек, егер шаруа (фермер) қожалығында орта жылдык
есеппен жүмысшы саны 50-ден аспайтын болса жэне жылына табыс
көзі 60 мың есе есептік көрсеткішінен аспайтын болса, онда мүндай
шаруашылык салық толеуде, тапсырыс алуда жэне кадрларды кайта
дайындау барысында жеңілдіктерге иеленеді. Сәйкесінше, шаруанылықта 50-ден астам жүмысшылар да істеуге болады, бірақ бүндай
шаруашылык жеңілдікке иеленбейді.
Жоғарыда айтылғандарды қорытындыласақ, отбасылық кәсіпкерлік пен жеке кәсіпкерлік нысанында күрылған шаруа қожалығының
мүшесі ретінде тек жақын туыстары ғана бола алады. Заң бойынша
шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің жеке жалдамалы жүмысшылардың саны нақты көрсетілмеген.
Тәжірибеде коптеген еңбек жалдамалы жүмысшылары жүмыс
істейді. Бүл біздің заңымыздағы кемшілік болып табылады, себебі
олардың шектелетін саны көрсетілсе, онда басқа ауылшаруашылық
үйымдардан, мысалы; ЖШС-тен ерекшелігін көрсетуге болатын еді.
Шаруа (фермер) қожалығының басшысы болып 18 жасқа толған
әрекет қабілеттігі бар кез келген Қазақстан Республикасынын
азаматы бола алады.
Ильясова К.Н. О некоторых правовых проблемах крестьянских (фермерских)
хозяйств. В кн. Законодательные обеспечения реформ АПК в РК: Состояние и
проблемы. Мат. Науч-практ. конф. 26 марта 1999 г. Астана. 336-340-беттер.
'Еркимбаева Л.К. Правовое регулирование деятельности крестьянского
(фермерского) хозяйства в РК: Учебное пособие. Алматы: Баспа, 2000. 10-бет.
196
Бүл нормадан көретініміз: қай жерде тұратындығына (ауылда ма,
жоқ қалада ма) қарамастан кез келген Қазақстан Республикасының
азаматы шаруа (фермер) қожалығының баснысы бола алатындығы.
Мүндай шешім, біздің ойымызша, дүрыс деп ойлаймыз, себебі, ол
Қазакстан Республикасы азаматтарының конституциялық қүқыктарына нүксан келтірмейді. Ал, бүл мәселе әдебиеттерде әлі де даулы
болып отыр.
Шаруа (фермер) қожалығын баснысы үйымдармен, азаматтармен
және мемлекеттік органдармен карым-қатынаста оның мүдделерін
білдіреді және заңмен тыйым салынбаған азаматтық-қүқықтық
мәмлелерді жүзеге асырады.
Ауырған немесе үзақ уақыт орнында болмаған жағдайда шаруа
(фермер) қожалыгының баснысы шаруанылық мүшелерінің біріне
өз кызметін атқаруға уәкілетгік бере алады.
Шаруа (фермер) қожалығының баснысы ауысқан жағдайда оның
мүшелері қожалықты тіркеген органға бүл туралы ортақ өтініш беріп
хабарлайды.
Шаруа (фермер) кожалығы ерікті негізде қүрылады және жер
учаскесіне күкығын мемлекеттік тіркеуден өткізген кезден бастап
қүрылды деп есептеледі.
Шаруа (фермер) кожалығы Қазақстан Республикасындағы
ауылш аруаш ылы ғы на тең қүқыктық өн дірістік бірлігі болып
табылады.
Шаруа (фермер) қожалығы кызметінің бағытын өзі жеке шешеді.
Шаруа (фермер) қожалығының мүлкі ортақ бірлескен немесе
ортақ үлестік меншік қүқығында оның мүшелеріне тиесілі болады.
Ш аруа (фермер) кож алы ғы мүш елерінің менш ігінде жер,
учаскесіндегі екпелер, шаруаиылыкка арналған және өзге де қорақопсылар, мелиорациялык жэне баска да қүрылыстар, өнім беретін
және жүмысқа жегілетін мал, күс, ауыл шаруанылығына арналған
ж эне өзге де техника мен жабдыктар, көлік қүралдары, керекжарақтар және қожалық үшін оның мүшелерінің ортак каражатына
сатып алынған баска да мүлік болады.
Шаруа (фермер) қожалығы қызметінің нәтижесінде алынған
жемісі, өнім мен табыс шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің ортақ
бірлескен немесе ортак үлестік мүлкі болып табылады және олардың
арасындағы келісім бойынша пайдаланады.
Шаруа (фермер) кожалығы мүшелерінің мүліктік катынастары
азаматтык ж эне жер туралы заңдардың тиісті нормаларымен
реттелед і.
Шаруа (фермер) кожалыгының мүлкі жэне жеке жер учаскесіне
күкығы Қазакстан Республикасы заңдарына сәйкес мүраға қалдырылады.
197
Біздің көзқарасымыз бойынша маңызды мәселердіц бірі Ресей
заңдарына сәйкес, Қазақстан Республикасының заңдарында да шаруа
(фермер) қожалықтары мүшелерінің қол қоюы арқылы келісім
ооиынша қүрылуы дұрыс шешім болып табылар еді. Ол келісімде
мыналар: 1) фермер қожалығының мүшелігі туралы; 2 ) фермер
қожалығының басиысы және оның басқаруы мен өкілеттігі туралы;
3) фермер қожалығы мүшелеоінің күкыктапы мен мінпртт*>пі TunanLiферм
5)фер
шығу
қызметі нәтижесінде алынған өнімдер мен табыстарды бөлу тәртібі
туралы көрсетіледі. (ст.4 Глава 11 Закона РФ “о КФХ”).
.
в
*
1
—
I ------------------------ 7
^
U 1
1
Ш
I I
О і
Ц
Шаруа (фермер)
қүкы ғы
Шаруа (фермер)
касының азаматтарына жер учаскелері жеке меншік құқығымен
немесе 49 жылға дейінгі мерзімге уақытша өтеусіз жердіайдалану
қуқығымен беріледі, ал шалғайдағы мал шаруаиылығын жүргізу
үшін (маусымдық жайылым) Қазақстан Республикасынын заңдарына
сәикес уақытша өтеусіз жер пайдалану қүқығымен беріледі.
Шаруа (фермер) қожалығын жүргізу үшін ауыл шаруашылығы
мақсатындағы жер учаскесіне жеке меншік күқығын беру ақылы
негізде жүзеге асырылады.
Сонымен бірге, Қазақстан Республикасынын азаматтары жер
учаскесіне жеке меншік күқығын оның кадастрлік бағасына тең
бағамен немесе Қазақстан Республикасынын жер заңдарымен
оекітілген жеңілдетілген бағамен алуға қүқылы.
Нақты жер у ч аск есін ің кадастрлы қ (бағалау) қүны н жер
ресурстарын басқару жоніндегі аумақтық орган мемлекеттің жеке
меншікке отеулі негізде беретін жер учаскелері үшін төлемақының
оазалық ставкаларына сәйкес оған түзету (арттыратын немесе
кемітетін) коэффициенттерін колдана отырып белгілейді және жер
учаскесінің кадастрлық (бағалау) қүнын айқындау актісім ен
ресімдейді (ҚР ЖК 10-бабы).
Мемлекет ауыл шаруашылығы ондірісін жүргізу үшін беретін
жер учаскелерінің кадастрлық (бақалау) күнын айқындау кезінде жер
учаскесінің сапалық жай-күйіне, орналасуына сумен қамтамасыз
қанықтығына
коэфф
нылады.
198
Алкапгардың түрі мен топырақтардың үлгісі бойынша жер
учаскесінің сапалық жай күйі жер-кадастр карталары, топырақ,
гео б о тан и к ал ы қ , т о п ы р а қ -м е л и о р а ц и я ж ән е б асқа зерттеу
материалдары негізінде анықталады. Мысалы, егістік қүрамында
пайдаланатын жер учаскесінің қүнын белгілеу үшін оның мелиорациялык жай-күйі мен жер бетінің егістігіне қарай мынадай түзету
коэффициенттері колданылады:
жердің мелиорациялық жай-күйі;
а) жақсы (топырағы түзды емес және сортаң емес, тассыз, эрозияға үиырамаған; жер асты суларының тереңдігі: түшы су - 3 метрден астам, минералды су - 6 метрден астам) - 1,2 ;
б) қанағаттанарлық (топырағы аздап түзды, сортаңдау, тасы аз,
аздап эрозияға үныраған, мннералдануы томен жер асты суларының
тереңдігі 3 -6 м) - 0,9;
в) қанаттанғысыз (топырағы орташа жэне аса түзданған, орташа
жэне аса сортаң, тастак, орташа және күшті эрозияға үшыраған,
1 г/м астам минералданған жер асты суларыныңтереңдігі 3 метрден
кем) - 0 ,6 ;
жер бетінің еңістігі:
1 фадусқа дейін - 1; 1-ден 3 градусқа дейін - 0,98; 3-тен 5 градуска
дейін - 0,96; 5-тен 7 градусқа дейін - 0,93; 7 градустан астам - 0,86
(ҚР ЖК 11 -бабы).
Жер учаскесіне жеке меншік қүқығын алу үшін төлемақыны
түгелдей отеген түлға Қазақстан Республикасының зандарына қайшы
келмейтін жер учаскесімен кез келген мәмлелер жасасуға қүқьілы.
Жер учаскесіне жеке меншік қүқығын алып жатқан түлға жазбаша
өтініш аркылы төлемакыны 10 жылда бөліп өтеуге рүқсат алады.
М үндай жеңілдік апған түлғаға жер учаскесінің толық төлемде күнын
отемей ешкандай мәмле (сату, жалға беру т.б.) жасасуға рүксат
етілмейді. Аталған түлғалардың жер учаскесін кепілге беруіне оның
сатып алу бағасының кемінде елу процентін төлеген жағдайда рүксат
етледі. Бүл ретте жер учаскесінің сатып алу бағасы төленген болігі
ғана кепіл нысанасы бола алады.
Ауыл шаруанылығы максатындағы жер учаскесінін меншік иесі
болып табылатын азамат Қазакстан Республикасының азаматтығынан цыққан кезде жер учаскесі мемлекет меншігіне қайтарылуға
тиіс, не жер учаскесіне күқық 10 жылға дейін жалдау шартымен
уакытша жер пайдалану күқығына бір жыл ішінде кайта ресімделуге
тиіс. Жер учаскесі мемлекет меншігіне қайтарылған кезде, жер
учаскесініц сатып алу бағасы меншік иесіне осы учаскені мемлекетпен сатып алған баға бойынша, жер учаскелерін сатудан түсетін
қаражат есебінен толенеді.
199
Жергілікті атқарушы орган жер учаскесін сатып алудан бас
тартқан жағдайда, ол учаске оның рүқсатымен Қазақстан Республикасының азаматына сатылуы мүмкін. (ҚР ЖК 24-бабы).
Оралмандарға тауарлы ауыл шаруапылығы өндірісін жүргізу
үшін жер учаскелерін беру ауыл шаруашылығы мақсатындағы
жерден, арнайы жер қорының, иммиграциялық жер корының жерінен
және босалқы жерден уакытша жер пайдалану қүқығымен жүзеге
асырылады.
' ‘ ■'
"'3
_ ' " :
Берілген жер учаск-елері Қазақстан Республикасынын азаматтығын алғаннан кейін белгіленген тәртіппен олардың жеке меншігіне
өтеді. М ем лекет м енш ігіндегі ж ерлерді сауда-сатты қ арқылы
(конкурстарда, аукциондарда) алу қүқығына иеленуді көздейтін
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 48-бабының нормалары
оралмандарға берілетін жер учаскелеріне қолданылмайды.
Жер учаскесін шаруа (фермер) кожалығын жүргізу үшін алуға
басым қүқықты жеке еңбегімен катысу негізінде шаруашылык
жүргізетін, арнаулы ауыл шаруанылығы білімі мен біліктілігі бар,
ауыл шаруаиылығында іс жүзіндегі жүмыс тәжірибесі бар жэне осы
ауданда, қалада, ауы лда (селода), кентте тураты н азам аттар
паидаланады.
г
Қайта үйымдастырылатын мемлекеттік ауыл шаруашылығы
үйымдарының қүрамынан шығатын шаруа (фермер) қожалығын
ж үргізу үшін азам аттарға оған аталған үйы м дарды ң ж ерінен
кадастрлық бағасы шаруашылык бойынша (алқаптар бойынша) орта
деңгейде болуға тиіс жер учаскелері беріледі.
Жер учаскелеріне катысты оздеріне тиесілі қүкықтарын, оның
ішінде шартты жер үлестеріне күкықтарын шаруашылык серіктестіктердің жарғылык капиталына салым ретінде, немесе өндірістік
кооперативтерге жарна ретінде берген азаматтар шаруа (фермер)
қожалығын үйымдастыру үшін қатысуиылар (мүшелер) қүрамынан
ныққан кезде үлесін немесе пайын, жер учаскесін коса алғанда,
нақтылы бөліп шығаруға (бөлісуге) ие өз қалауы бойынша үлесінің
немесе пайының күнын төлетіп алуға күкылы.
Шаруа (фермер) қожалығын үйымдастыру үшін үлес немесе пай
есебіне нақтылы бөліп шығарылатын жер учаскесінің орналасқан
жері шаруашылык серіктестіктердің, өндірістік кооперативтердің
қүрылтай қүжаттарында көзделген тәртіппен немесе тараптардыц
келісімімен айқындалады.
%
Шаруашылык серіктестікке қатысушының немесе өндірістік
кооператив мүшесінің жарғылык капиталға пайдалануға ғана берген
жер учаскесі сыйақьісыз нақтылы қалпында қайтарылады.
200
Қатысуііылардың (мүшелердің) қүрамынан ііығу туралы және
жер учаскесін бөліп иығару туралы өтінген ауыл шаруаііылығы
үйымына беріледі.
(
Шаруа (фермер) қожалығын үйымдастыру үшін үлес пен пай
есебіне нақтылы бөліп пығарылатын жер учаскесінің орналасқан
жері қүрылтай күжаттарында көзделген тәртіппен немесе тараптардың келісімімен айқьіндалады.
Үлестік меншікке (үлестік жер пайдалануға) қатысупылар болып
табылатын жэне шаруа (фермер) қожалығын жүргізу үшін қатысуиылар қүрамынан нығатын азаматтарға жер учаскелері үлестік
меншікке (үлестік жер пайдалануға) қатысушылардың жалпы
жиналысы бекіткен, үлестік меншіктегі (үлестік жерді пайдаланудағы) жер учаскесін пайдалану тәртібіне сәйкес береді.
Жер учаскесін пайдалану тәртібі болмаған кезде үлестік меншікке
(үлестік жер пайдалануға) мүдделі қатысуиы жер үлесі (жер үлесі)
есебіне жер учаскесін бөліп шығару ниеті туралы, оның болжамды
орнын көрсете отырып, үлестік меншікке (үлестік жер пайдалануға)
калған қатысупыларды жазбаша түрде хабардар етуге міндетті. Жер
учаскесінің орналасқан жері жөніндегі мәселе келісу рәсімдерін
жүргізу аркылы не ортақ меншікке (ортақ жер пайдалануға) қатысупылардың немесе олардың өкілдерінің жалпы жиналысының шешімі
негізінде шешілуі мүмкін. Жиналыс хабарланған кезден бастап 1 ай
ішінде өтеуге тиіс және ортақ меншікке (ортак жерді пайдалануға)
қатысушылардың немесе олардың өкілдерінің кемінде 50%-ы
катыскан кезде қүкылы болып есептеледі. Шешім жиналысқа қатыскан үлестің меншікке (үлестік жер пайдалануиыға) қатысуиылардың
немесе олардын өкілдерінің жай көпшілік даусымеи қабылдапады
және хаттамамен ресімделеді. Жиналысқа катысқан үлестік меншікке
(үлестік жер пайдалануға) барлық қатысушылар немесе олардын
өнімдері хаттамаға қол қояды.
Егер тиісінше хабарланған күннен бастап Іай ішінде үлестік
меншікке (үлестік жер пайдалануға) катысуиылардың қарсылықтар
келіп түспесе, жер учаскесінің орналасқан жері туралы үсыныс
келісілген болып саналады.
Азаматтың жергілікті атқарупы органға берген отініші және
бөліп шығарылатын жер учаскесінің орналаскан жері туралы коса
берілген келісілген материалдар оған жер учаскесіне күкык беруге
негіз болып табылады.
Шаруа (фермер) қожалыгын жүргізу үшін жер учаскелері алған
және ауылда (селода)түрғын үйі бар азамагтардып үй жанындагы
жер учаскссі меншік қүкығымен сақталады, ол шаруа (фермер)
кожалығы жср учаскесінін күрамына кірмсйді.
14— 1530
201
Ауыл шаруашылығы ұйымдарының қызметкерлері болып
табылмайтын азаматтарға шаруа (фермер) қожалығын жүргізу үшін
жер учаскелері арнайы жер қорының жерінен және босалқы жерден
берІЛеДІ.
>
- ^і
К tf f i ‘
Қазақстан Республикасынын азаматтарына шаруа (фермер)
қожалығын жүргізу үшін жер учаскелері уақытша жер пайдалану
қүқығына мынадай мөлшерде тегін беріледі.
• ауыл шаруашылығы үйымдарының (кәсіпоры ндары ны н)
жерлерінен —ә р бір ждр үлесіне қүкығы бар отбасы мүшесіне орта
жер үлесі (шартты жёр үлесі) мөлшерінде;
.
• арнайы жер қорындағы жерлерден — әрбір шаруашылык
үйымдастыруға ниет білдірген еңбек қабілеттігі бар отбасы мүшесіне
орта аудандық жер үлесі (шартты жер үлесі) мөлшерінде.
Жеке меншік қүқығымен Қазақстан Республикасынын азаматына
шаруа (фермер) кожалығын жүргізу үшін Қазакстан Республика­
сынын Үкіметі облыстық өкілді жөне атқарушы органдарының
бірлескен үсынысы негізінде ауыл шаруашылығына арналған жер
учаскелерін ің бір әкім ш ілік ауданны ң аум ағы нда шекті (ең
жоғарғы) молшерін белгілейді. Мүндай акт 2003 жылғы 22 қазанда
Қазақстан Республикасынын Үкіметімен кабылданған. Мысалы,
Ақтәбе облысының Ырғыз және Байғанин аудандарында 25000
гектарға дейін шекті молшері бекітілген, ал ең аз молшері Оңтүстік
Қ азақстан облы сы ны ң Толе би ауданында 35 гектарға дейін
молшерде корсетілген1.
Шаруа (фермер) кожалықтарын ұйымдастыру үшін жер
учаскелерін беру тәртібі
Шаруа (фермер) қожалығын үйымдастыру үшін жерге меншік
қүқығы мен жер пайдалану қүқьіғы арнаиы жер қоры немесе босалқьі
жер қоры жерлерінен алғысы келетін азаматтар жерді пайдалануға
беру қүқығы бар жер учаскесінің орналасқан жері бойынша аудандык
(кала аудандарынан басқа) немесе қалалық атқарушы органга отініш
береді.
'
4
'
Өтініште мыналар корсетілуі тиіс:
• жер учаскесін пайдалану мақсаты;
• оның болжамды молшері; v
• орналасқан жері;
'Казахстанская правда. 2003. 30 казан.
202
сұралып отырған пайдалану қүқьіғы;
баска жер учаскесінің болуы (болмауы);
шаруа (фермер) кожалығының күрамы.
Жер учаскесіне қүкық беру туралы өтінішке шаруа (фермер)
кожалығының басшысы мен мүшелері қол кояды.
Өтінішке қосымша: ауыл шаруашылык ондірісті жүргізудін
кыскаша бағдарламасы; ауыл шаруашылык ондірісте шаруа (фермер)
кожалығы басиысынын ецбек жолын дәлелдейтін күжаттар; немесе
арнаиы сәикес оілімі оар туралы қүжат немесе арнаиы даиындықтан
өткендігі туралы (шартты жер үлесіне күкығы жок азаматтар үшін)
қүжат; салық төлеуші куәлігінің көшірмесі жэне шаруа (фермер)
кожалығы оасиысының мекенжаиы тіркеледі.
Шаруа (фермер) қожалығын үйымдастыру үшін жер учаскесін
беру туралы. Ауыл шаруашылык үйымдары мен ортак меншік
қатысуиыларына берілген отініш 1 ай ішінде қаралуға тиіс. Сонымен
катар жер учаскелерін беру егістік жүмыстары басталмай түрып
немесе ол аяқталғаннан кейін жүзеге асырылады. Басқа жағдайда
жер учаскелерін беру ауыл шаруапылык үйымдарының немесе ортақ
меншік (ортақ жер пайдалану) қатысуііыларынын келісімі арқылы
жүзеге асырылады.
Түлғаның мемлекет меншігінен жеке меншікке немесе пайдалануға алу туралы өтініш негізінде аудандық немесе калалық атқарупы
органның тапсырмасы бойынша жер ресурстарын баскару жоніндегі
аумақтык орган сүралып отырған жер учаскесініц аймақка бөлуге
сонкес мақсаты ооиынша паидалануға жарамдылығын аныктаиды.
Ол жердің пайдапануға жарамдылығы туралы үсыныстар жергілікті
атқарушы органның жанынан қүрылған комиссияға карау және
бекіту үшін жіберіледі.
Бүл комиссияның қорытындысы негізінде жерге орналастыру
және жер учаскесіне сәйкес қүқыкты беру туралы аудандық немесе
қалалық атқаруііы органның шешімінің жобалары дайындалады.
Жергілікті атқарупы органның жер учаскелеріне тиісті қүкыктар
табыстау туралы шешім жерге орналастыру жобасы негізінде қабылданып, өтініш берушіге шешім қабылданған кезден бастап 7 күн
мерзімде жер учаскесіне меншік қүқьіғын немесе жер пайдалану
қүкығын табыстау туралы шешімнің көшірмесі тапсырылады.
Жер учаскесін меншік қүқығына немесе пайдалану қүкығына
беруден бас тарту.
Жергілікті атқарушы органның шешімімен рәсімделіп, оның
кошірмесі 7 күн ішінде өтініш берушіге табысталуы керек.
Егер аткарупы органның жер учаскесін беру туралы шешімінде
өзгеше көзделмесе, жер учаскесінің нақтылы (белгілі бір жердегі)
v*
V#
203
шекарасы белгіленгенге жэне жер ресурстарын басқару жөніндегі
аумақтың орган жер учаскесіне құқықты куәландыратын қүжаттарды
бергенге дейін жер учаскесін пайдалануға жол берілмейді.
Жер учаскесіне қүқықты куәландыратын қүжат шаруа (фермер)
қожалықтың атына рәсімделіп, сол қожалықтың басшысына беріледі.
онда барлық жерге меншік иелері (жер пайдаланушылары) корсетіледі. Мүндай қүжат—жергілікті жер ресурстарын басқару жоніндегі
жеке меншік құқьіғының актісі,
өтеулі (өтеусіз) жер пайдалану құқығының актісі болып табылады
(ҚР ЖК-нің 43-бабы);'
Шаруа (фермер) қожалығының жер учаскесіне қүқьіғы жылжымайтын мүлікке қүқықтарды және онымен жасалатын мәмлелерді
мемлекеттік тіркеуден өткізген күннен бастап пайда болады.
Ж ер пайдалану күқы ғы н мемлекеттік тіркеу.
Жылжымайтын мүліктерге қүқықты және олармен жасалған
мәмілелерді мемлекетгік тіркеу туралы, 25.12.1995 жылғы 25 желтоқсандағы Президентінің Жарлығымен реттелёді1. Осыған сәйкес,
мемлекеттік тіркеу дегеніміз - меншік қүқығы мен басқа да күқықтарды, сонымен катар жер учаскелеріне қүқықтар мен басқа да
жылжымайтын мүліктерге байланысты ауыртпалықтарды тіркеуді
жүзеге асырушы органның жүргізетін есебі.
Кез келген жер пайдалану қүқығы мемлекеттік тіркеуге жатпайдьі, тек пайдалану мерзімі 1 жылдан асатын болса ғана тіркеледі.
Жылжымайтын мүлікке қүқықты жэне олармен жасалатын мәмлелерді тіркеу тіркеуші органмен (әділет органдары) қүкық иеленушщщ немесе окілетті органның отініші бойынша, ал егер қүқық
шарт аркылы пайда болса, онда бір тараптың отініші негізінде
жүргізіледі.
Өтініш беруші, яғни шаруа (фермер) қожалығы тіркеуші органға
мынадай қүжаттарды тапсырады:
1) жер пайдалану қүқығын тіркеу туралы отініш;
2 ) жер пайдалану қүқығын куәландыратын күжаттар;
3) тіркеуші органның қызметіне ақы толенген туралы қүжат;
4) шаруашылықтың мүшелерінің жеке басын куаландыратын
қүжаттар.
Жер учаскесіне ортақ меншік (ортақ жер пайдалану) қүкығын
тіркеу кезінде тіркеу туралы отініш барлық меншік иелерімен (жер
пайдаланушылар) қол қойылып, эр кайсысының күкықтарын және
жеке бастарын куәландыратын күжаттарын тапсырады.
Казахстанская правда. 1996. 11 кацтар.
204
Жылжымайтын мүліктерде күкыктарды жоне олармен жасалынатын момлелерді мемлекеттіктіркеуді жүргізуге күжаттарды қабылдаудан бас тарту тек тиісті күжаттарды бермеген кезде болуы мүмкін1.
Өтініш иссінін күкыгын тіркеу керекті қүжаттар тапсырылған
күннен бастап 10 күннен аспайтын мерзім ішінде жүргізілуі керек.
Тіркелуге берілетін күжаттарға заңға сәйкес мынадай талаптар
қойылады: жер учаскесіне күкыктың пайда болуын, тоқтатылуын,
ауысуын және шектетілуін куәландыратын күжаттар тиісінше дүрыс
рәсімделген болуы керек. Қаламмен жазылған, түзетілген сызылған
қүжаттар кабылданбайды.
Жер учаскесіне қүкықтарды мемлекеттік тіркеу үшін барлық
қүжаттар 2 дана да: біреуі - түпнүсқасы, ал екіншісі нотарнатпен
куәландырылған көшірмесі беріледі. Тіркеу өткізілгеннен кейін
қүжаттардың барлығы қайтарылады. Тіркеуге құжаттар келіп түскен
уакытын, күнін тіркеуші орган белгілеуі керек.
Қүжаттарды тіркеуге откізген кезде отініш несіне уақыты, күні
оелпленген кандаи қүжаттар қаоылданғаны туралы қолхат оеріледі.
Сонымен катар, мемлекеттік тіркеу жүргізуді тоқтата түру
негіздері де корсетілген және ол 10 күннен аспайтын уақытта болуы
керек. Осы уақыттан кейін дау жоқ деп дәлелдейтін айғактар келіп
түспесе, онда тіркеу жүзеге асырылады, ал ондаи дау оар деген аиғақ
болса, соттың шешімі нығарылғанша тіркеу токтатыла турады.
Мемлекеттік тіркеуді жүзеге асырудан бас тарту негізі болып:
біріншіден, берілген күжаттар заң талабына сай болмаса; екіншіден,
күжат әрекет қабілеттігі жоқ адаммен берілсе.
Тіркеуді тоқтата түрғанда немесе одан бас тартқан кезде қүқықтык кадастрде тиісті жазылым жүргізіледі. Тіркеуден бас тартқан
кезде отініш иесіне жазбаша түрде хабар жіберіледі. Ол хабарламаның кошірмесі іске қосвгмша тіркеледі.
Шаруа (фермер) қожалығы жеке кәсіпкер ретінде мемлекеттік
тіркеуден өтеді. Мүндай тіркеуден отудің тәртібі “Қазақстан
Республикасынын Жеке кәсіпкерлік туралы” Заңының 9-бабына
сәикес жүргізіледі.
Жеке кәсіпкер ретінде тіркелген шаруа (фермер) қожалығының
мемлекеттік тіркелуі міндетті болып табылады жэне азаматтык
түрғылыкты жері бойынша салык органдарында есепке алынады.
Сонымен бірге, жеке кәсіпкер ретінде шаруа (фермер) кожалыктарының міндетті мемлекеттік тіркеуден өтуі мынадаи жағдаиларда
жүргізіледі:
'Қараньгз: ‘‘Инструкция по ведению книги учета документов, поступающих на
регистрацию”, утвержденная приказом Министра юстиции.
205
1)
тұрақты негізде жалдамалы жұмысшылардың еңбегін пайдаланса;
.
ш м ..
^
^ ?
2 ) кәсіпкерлік қызметтен жылдық табыс табатын болса.
Басқа тіркеудің міндетті емес жағдайларында мемлекеттік тіркеу
туралы куәліктің болмауы шаруашылықтың кәсіпкерлік қызметпен
аиналысуына кедергі болмайды.
Шаруа (фермер) қожалықтарының жеке кәсіпкер ретінде мемлекеттік тірке^ден өту тәрхібі. Шаруашылық басшысы тіркеуші органға
(жергілікті салық органына) мынадай құжаттарды тапсыруы тиіс:
1) бекітілген нысандағы отініш: аты-жөні, туған жылы, жері жеке
оасты куәландыратын құжат мәліметтері, тұрғылықты жері;
2 ) мемлекеттік тіркеуді жүргізу үшін ақы төленгені туралы қүжат.
Осы қүжаттар тапсырылған күні мемлекеттік тіркеудің осы түрі
сол күні жүзеге асырылады.
Шару а (фермер) қожалықтарын тіркеу үшін өтініш әр бір мүшесімен берілгендіктен, мемлекеттік тіркеу туралы куәлікте барлық
мүшелерінің тізімі болуы керек.
Шаруа (фермер) қожалықтарына берілген жер учаскелері ортақ
бірлескен немесе ортақ үлестік меншік қүқығында (ортақ бірлескен
немесе ортақ үлестік пайдалану қүқьіғында) болады. > ^
Жер учаскесін жеке меншік қүқығына иеленген шаруа (фермер)
қожалығы ешқандай мемлекеттік органның рүқсатынсыз өз қалауы
жеР учаскесі бойынша иеленеді, пайдаланады және билік етеді.
Ал уақытша жер пайдалану қүқығына ие шаруа (фермер) қожалығы көрсетілген қүқықтарын уақытша жер пайдалану туралы шарт
бойынша жүзеге асырады.
Шаруа (фермер) қожалықтары жеке меншігіндегі жер учаскелерімен нысаналы мақсатын бүзбай Қазақстан Республикасынын заңдарына қайшы келмейтін кез келген мәміле жасаса алады. Ал,
уақытша жер пайдалану қүқығына немесе, онда оны кейінгі жер
пайдалану қүқыгына беруге жол берілмейді.
Жеке меншік қүқығына иеленген шаруа (фермер) қожалыгының
жер учаскесі оның мүлігінің қүрамына кіреді.
Шаруа (фермер) қожалығының қүқықтары:
• жерді ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мақсатында
пайдалана отырып, онда дербес шаруашылық жүргізуге;
• ауыл шаруашылық дақылдары мен өзге де екпе-көшеттерді егу
мен отырғызуға,\ жер учаскесін пайдалану нәтижесінде өндіріліп
алын^ан ауыл шаруашылық өнімін және оны сатудан түскен табысты
меншіктенуге;
.
• жер учаскесінде бар қүм, саз, қиыршық тас және басқа да көп
кездесетін пайдалы қазбалардық жердің басқа да пайдалы қасиеттерін кәдеге жаратуға;
206
ж ер учаск есін м ем лекет қаж еттіктер үш ін алып қоиылған сатып
алынғаи жағдаида иығындардың толық көлемде өтелуіне;
жер учаскесінің нысаналы мақсатына қайшы келмейтін
күрылыстар мен ғимараттарды меншік қүқығымен түрғызуға;
•
жерді суландыру, күрғату және өзге де мелиорациялық жүмыстарды жүргізуге, белгіленген күрылыс, экологиялық, санитарлықгигиеналык және өзге де арнаиы талаптарға саи келепн тоғандар
мен өзге де суаттарды сатуға қүқығы бар суаттарды қүруға және жүргізуге қүқылы.
Уақытша жер пайдалану кезінде осы көрсетілген өкілеттіктері
шартпен шектелуі мүмкін.
Шаруа (фермер) қожалығына бекітіліп берілген жер учаскесінде
аң аулауға, балық аулауға, дәрілік шөп, жидек, саңырауқүлақ және
оасқа да таоиғат онімдерін жинау мен өзге де қызметке осы шаруа­
шылык басшысының келісімімен ғана рүқсат беріледі.
Шаруа (фермер) кожалығы өз өнімін дербес пайдалануды, оны
ішкі және сыртқы рыноктарда сатады.
Шаруа (фермер) кожалықтарының міндеттемелері:
өзіне берілген жерді оның нысаналы мақсатын сәйкес пайдалануға;
• топырақ қүнарлылығының төмендеуіне жол бермеуге;
ауыл шаруашылық өнімін өндірудің табиғат қорғау технологияларын колдануға және жер қорғау жөніндегі шаралар кешенін
жүзеге асыруға;
оз кызметінін нәтижесінде экологиялық ахуалдың нашарлауына
жол бермеуге;
• жер учаскесінде күрылыс салуды жүзеге асыру кезінде қолданып
жүрген сәулеттік-жоспарлау, күрылыс, экологиялык, санитарлыкгигиеналық жене озге де арнайы талаптарды басиылыкка алуға;
• баска жер пайдаланушылар мен жер учаскелері меншік
иелерінін қүкығын бүзбауға;
сервитуттарды жер туралы заңдарда белгіленген тәртіппен
уде камтамасыз етуге міндетті.
Жер учаскесіне жеке меншік күкығы немесе жер пайдалану
күкығы мынадаи жағдаиларда тоқтатылады:
жср учаскесіне жеке меншік қүкығынан немесе жер пайдалану
қүкығынан бас тартқанда;
жер учаскесін баска түлғаныц иелігіне бсргенде;
шаруа (фермер) қожалығынын міндеттемелері бойынша жер
учаскесінен немссе жер пайдалану қүкығына ондіріп алу колданылғанда;
жер учаскссі мемлекет мүктажы үшін алынғанда (сатып алынғанда) жер учаскссі берілген мерзім аяқталғанда;
207
мақсатына сай пайдаланылмаған немесе заңдарды бұза отырып
пайдаланылған жер учаскесі алынып қойылғанда;
жер учаскесі тәркіленгенде;
,
Қазақстан Республикасыныц зандарында көзделген негіздерге
сәикес өзге де жағдайларда тоқтатылады;
Жер учаскесін шаруа (фермер) қожалығына тиісті санатына орай
мақсатқа сай пайдаланылмаған жер ретінде жер пайдалану құкығы
берілген сәттен бастап 1 Ж ҒъІ П 1 П І 1 Н П Р
I/* І / \
қажетті
немесе мұндаи гтайдалйнуға жол берілмейтін басқа да жағдайларға
паидаланыла
(фермер)
кесінің меншік иесі болып табылатын азамат Қазақстан Республикасының азаматтығынан иыққан кезде меншік құқьіғы иеліктен
алынуға байланысты ережелерге сәйкес қайта ресімделуге тиіс. (ҚР
ЖК-нің 23-бабының 2 -тармағы).
Үйлердің (қүрылыстардың, ғимараттардың) иеліктен ііығарылуына байланысты меншіктегі немесе жер пайдаланудағы жер
учаскесі иеліктен алынған кезде, алупылар ж ф учаскесіне иеліктен
алынатын қүқық тиесілі болмайтын түлғаға осы Кодекске және
Қазақстан Республикасы заң актілеріне сәйкес бүл қүқықты сол
түлғаға тиесілі болатын қүқық етіп кайта ресімдеуге тиіс. (ҚР ЖКнің 6 6 -бабының 2 -тармағы).
Я ПкІП
Г Ч О Т1 ГГП IT T
•
v /\ ^ п г V
.
•
^
.
_
_____________Ч__________ _
*
-
^
А
ГО
^ A m i n n
nr t
*n
V*
1 1
•
*
1 -----------------
Г
т
*
J
I W V
4. Шару а (фермер) қожалығы кызметін құадықтық рәттеу
Шаруа (фермер) қожалығындағы жүмыстарды орындауға (еңбек
келісімі немесе үшін жалдау шарты, келісімшарт бойынша) бойынша
жүмыс істейтін азаматтар тартылуы мүмкін.
Шаруа (фермер) қожалығында жалдау туралы шарт жасау тәртібі
еспуоликасының һңоек туралы
(фермер) қож алы ғы ны н m v i
жалданып
і көзделген оарлық қүкықтарды пайдаланады
(фермер) қожалығының басшысы Ка я а і ш н
касының тиісті әлеуметтік және медициналық сақтандыру, сондайәлеуметті
ту рғыл ықты жері боиынша сақтандыру ретінде тіркеледі және тиісті
органдарға қолданылып жүрген нормаларға сәйкес өз табысынан
оелгшенген тәртіппен қаржы енгізеді.
Шаруа (фермер) қожалығында жүмыс істеген уақыт еңбек
кітапшасы не Қазақстан Республикасының Зейнетақы қорына 1998
К
208
■
1 I I 1
¥ I
W Л
V
«
а
. — — _.
.
жылғы 1 қаңтарға дейін жүзеге асырылған сақтандыру жарналарының төленгенін растайтын қүжаттар негізінде жалпы және үздіксіз
жүмыс стажына есептеледі.
Шаруа (фермер) қожалықтарының мүшелеріне, сондай-ақ жалданып жүмыс істеген азаматтарға зеинетақы тағаиындау мен төлеу
Қазақстан Республикасы зейнетақымен қамсыздандыру туралы
заңдарына сәикес жүргізіледі.
Ш аруа (фермер) қожалықтары өз шығындарын алынатын
табысының есебінен жабады.
' *
Шаруа (фермер) қожалығының өндірістік, коомерциялык және
өзге де қатынастары шарт негізінде жүзеге асырылады.
Қожалығының қызметіне, Қазақстан Республикасынын Заңдарында көзделгеннен басқа жағдайларда мемлекеттік органдар мен
лауазымды адам дар тарапынан араласуға жол берілмейді.
Шаруа (фермер) қожалығы банк шоттарын ашуға және банктегі
өз акшаларына иелік етуге күкылы.
Шаруа (фермер) қожалықтарына салық салудың тәртібімен
ережелері Қазақстан Республикасынын заңдарымен белгіленеді.
Қожалық мүшелерінің және қожалықта шарт бойынша жүмыс
істейтін азаматтардың табыстары табыс туралы мәлімдемелерінде
толық көрсетілуі тиіс.
Шаруа (фермер) қожалығы мүлкі мен жер пайдалану күкығын
кепілге салып несие алуға күкылы.
Шаруа (фермер) қожалығы сақтандыру туралы қолданылып
жүрген зацдарға сәикес жалға алынған жэне жеке меншік өндіріс
қүрал-жаодыктарын, сондаи-ақ ауыл шаруашылык дақылдарының
егісін (екпелерін), көпжылдық екпелерді, шығарған онімдерін,
материалдарды жоиылуы немесе зақымдануы жағдаиынан сақтандыруды жүзеге асырады.
Қызметкерлерінің жылдык орташа саны 50 адамнан аспайтын
жэне орта есеппен алғаида жыл ішіндегі активтерінің жалпы қүны
60 мың есе есептік корсеткіш тен аспайтын шаруа (фермер)
қожалығы:
- табиғи монополист кәсіпорындардың кызмстін монополияға
қарсы реттеуді колдана отырып, электр энергиясымен, жылумен,
сумен жабдыктау жонінде косылатын қуаттар үшін ақы толеуден
босатылады;
- мемлекет катысатын екінші деңгейдегі банктерде акы алынбай
шоташады; ш&п ф ъ
- бухгалтерлік және статистикалық есептсрді жеке кәсігікерлер
ретінде оңай тәртіппен бсрсді, т.б.
Ауыл шаруаиылық ондірісіне ин вести цияларды жүзеге асырагын
жэне арнаулы салық режимін пайдаланбайтын Қазақстан Респуб209
ликасының заңды түлғаларына Қазакстан Республикасынын “Инвестициялар туралы” Заңында көзделген тәртіппен және жағдайларда
инвестициялық преференциялар берілуі мүмкін.
Қазақстан Республикасынын “Жеке кәсіпкерлік туралы” Заңының 13-бабына сәйкес шаруа (фермер) қожалығы .“өз қызметін
мүліктік қүқықтар мен мүліктер жинағына негіздеп жүргізетін
кәсіпкерлік істщ иесі” болып табылады.
Кәсіпкерлік іс түтасымен немесе жартылай түрде сату-сатып
мәмлелердің объектісі
болуы мүмқін.
-іаңдарда шаруа (фермер) қожалықтарының шығаратын өнімдерінің (жүмыс, қызмет) сапасына талаптар койылған. Олар өздерінің
ш>іғаратын ауыл шаруаиылық өнімдеоінін сапалығмня
болады.
нығарған
негізде кіші мөлшерде бөлшектеп сатуға елді мекенді жерлердің
жалпы паидалануға берілген жерлерде (бүл жерлерге жергілікті
атқарушы органдармен тыйым салынбаса) күкылы, бірақ, мүндай
сауда-саттыққа:
| ’ ¥ м
1) жаяу жүрушілердің жолына кедергі болмаса;
2 ) түрғын үй түрғыидарына жайсыздық туғызбасаталаптарға
4) территорияны ластамайтын болса ғана рүқсат беріледі.
Мүндай сауданы жүзеге асыру үшін ақы төленбейді
Шаруа (фермер) қожалықтарының жеке кәсіпкерлікті жүзеге
асырумен байланысты есептесу негіздерін колма-қол немесе кассадағы ақша арқылы жүргізеді.
Шаруа (фермер) қожалықтарына банктік қызмет корсету шарттык
негізінде жүзеге асырылады.
Ш аруа (фермер) кож алы қтары ны ң шартқы эконом икалы қ
қызметін (егер заңда озгеше козделмесе) заңды түлғамен бірдей
алады
Шаруа (фермер) қожалықтарымен шығарылатын
заңдарымен
реттеледі.
п
а
п
і
п
A
и
I
л
P
‘
Q
U
U
T
O
n n r
Т Т і-
г т r v ----------------------------- ------------ v
г
^
и
і ^
ц
и
и
д
а
I V
U
U
U
t l
i j l l
С
п
г
Шаруа (фермер) қожалықтары басқа да шаруапылык субъектілерімен бірлесіп қызмет атқаруға қүқылы. Олар ерікті түрде кооперативтерге, қоғамдық бірігуге және қүрамы 50 адамнан аспайтын
табысы жылына 60 мың есе есеп корсеткішінен аспайтын
кооперативтік, шаруашылык серіктестіктердің қызметіне қатысып
аоаласүға
кл/ктлгп^і ч, *.
...«,...
араласуға қүқылы.
Мемлекет отандық шаруа (ф
қорғауға комектеседі.
210
Шаруа (фермер) қожалықтарын дамытуды мемлекеттік қолдаудың ерекшеліктері Қазақстан Республикасының заңдарымен
реттеледі.
5. Шаруа (фермер) қожалықтарының қызметінің
тоқтатылуы
Шаруа (фермер) қожалықтарының кызметінін тоқтатылуы: бірдебір мүшесі қалмаса, олардың мүрагерлері мен басқа да түлғалары
болмаса;
Банкроттыққа үшыраса және жер учаекесіне жеке меншік қүығы
мен жер пайдалану күқығы тоқтатылса ғана жүзеге асырылады.
Шаруа (фермер) кожалығының қызметі тоқтатылған кезде ортақ
мүлікті бірлескен меншікке қатысунылар арасында бөлу, олардың
біреуіне үлес бөліп беру ортақ мүлік қүқығындағы әрбір қатысуиылардың үлесі алдын ала анықталған кезде жүзеге асырылады.
Үлестік меншіктегі мүлік оған қатысунылар арасында бір-бірімен
келісім бойынша бөлінуі мүмкін.
Шаруа (фермер) кожалығының кызметін тоқтату кезінде мүлікті
және жер учаскесін пайдалану қүкығын бөлу азаматтық заңдармен
реттеледі. '
Қожалықтын қызметі тоқтатылу барысында туындаған барлық
даулар сот аркылы шешіледі. Шаруа (фермер) қожалығы қызметінің
тоқтатылуы кезінде ортак мүлігі Қазақстан Республикасының
Азаматтық кодексінің 218 және 221-баптарына сәйкес бөлінуге
жатады, онда ортақ меншіктегі ортақ мүлікті болу барлық меншік
қүқығының иелерімен алдын ала келісу аркылы жүргізіледі деп
көрсетілген. Ондай келісімге келе алмаса және заңда өзгеше
козделмесе онда ортақ меінніктегі үлестері тең болып табылады.
Қазақстан Республикасыныц Конституциясына сәйкес, Қазақстан
Республикасыныц әрбір азаматы озініц мүлкінен кабілеттігін еркін
түрде кәсіпкерлік үшін пайдалана алады, бүл оған өзінің ецбегімсн
кәсіпкерліпнің экоиомикалык немесе қүқықтық нысанын таңдауға
жол беріледі.
Ауыл ш ару а шыл ы ғы нд а жүмыс істейтін адамдардың еңбегі
Қазақстан Республикасыныц “Шаруа (фермер) қожалыктары ту­
ралы”, “Жеке кәсіпкерлік туралы” жэне “Ецбек туралы” Зацдарыныц нормаларымен реттеледі.
Шаруа (фермер) қожалығы туралы зацдардыц бүзылуына кіиолі
адамдар Қазакстан Республикасыныц заңдарына сәйкес жауапқа
тартылады.
211
8 - ТА Р А У
ӨЗІНДІК ҚОСАЛҚЫ ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ЖҮРГІЗУДІ
ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ
1. Өзіндік қосалқы ш аруашылықтың түсінігі
Азаматтардың өзіндік қосалқы шаруаиылығы (бүдан - әрі ӨҚШ)
аграрлық сектордың маньізды күрылымдық бөлігі. Ол қазіргі кездегі
нарықтық катынастар мен аграрлык реформалау ауыл шаруашылык
өндірісте өзінің түрактылығы мен дамуының нәтижесінде ерекшеленіп отыр.
Өзіндік қосалкы шаруашылығының ауьш түрғындары өміріндегі
маңыздылығы мемлекетпен аса бағаланбаса да өзін саяси және
әлеуметтік-экономикалық талаптардан тәуелсіз өмір сүре алатын
ауыл шаруашылықтың түрақты қүрылымы ретінде танытты1.
Өзіндік қосалқы шаруашылықтың дамуындағы аса манызды
фактордың бірі болып, оның ауыл шаруашылығын мемлекеттің
қаржыландыру міндетінің барысында және халықты ауыл шаруа­
шылык өнімдерімен қамтамасыз етудегі тигізетін ықпалы танылады.
Сонымен қатар, озіндік қосалқы шаруашылык коп балалы аналардың, зейнеткерлердің еңбегін пайдалануға, болашақ осіп келе жатқан
үрпақтың еңбекке қүштарлығын оятуға, коршаған ортаны, жерді
аялауға әсерін тигізеді2.
А’'
/ , Қазақстан Республнкасынында жүргізілген аграрлык реформапар
кезінде мемлекеттік азық-түлік ресурстарын толтыруда озіндік
косалқы шаруашылықтық ролі ості. Бір жағынан бүл: өзіндік қосалқы
шаруашылыктарға жер учаскелерінің жеке меншікке берілуіне,
өзіндік қосалқьі шаруашылықты (ӨҚШ) жүргізу үшін жер учаскелері
молшерінің үлғаюына және бағылатын мал санының шектелуіне
байланысты болды.
Ал екінші жағынан: ауыл шаруашылык күрылымда ӨҚШ
қарқынды дамуын тек экономикалык белсенділікпен ғана емес, онын
осуін үжымдық шаруашылыкта ондірістік томендеуімен байланыстыратын кейбір авторлардың да пікіріне келіспеуге болмайды3.
1Жетписбаев Б. Аграрное право РК. Алматы: 2000. 208-бет.
2Гречко В.В. Законодательство о ЛПХ в сельской местности. М.: Ю ридлит.,
1980. 5-6-беттер.
■*’ "
3Қараныз: Петриков Д.В. Крупные проблемы мелких хозяйств // Аграрная
реформа. Экономика и право. 1999. № 2. 2-бет .
212
Азаматтардың өзіндік қосалқы шаруашылығы (ӨҚШ) - бұл
азаматтардың жеке меншік құқығы мен уақытша жер пайдалану
қүкығына берілген жер учаскелерін пайдалануға байланысты мемлекеттің, ауыл шаруапылық коммерциялык үйымдардың өндірістік
қызметін акылы түрде пайдалану жэне жеке еңбек нәтижесінде
алынған жэне жеке меншігіндегі өндіріс қүралдарына, өнімдеріне
табыстарына негізделген ауыл шаруашылык өнімдерін өндіруге
байланысты шаруашылық-еңбектік қызметтің ерекше нысаны.
ӨҚШ ауыл шаруаііылық өндіріс қызметінің қүрылымдық бөлігі
ретінде танылып, ол халықтың ауыл шаруашылық өнімдеріне мүқтаждықтарын толық қанағаттандыруға бағытталған табыстың қосымша қайнар көзі болып табылады1.
Сонымен бірге, ӨҚШ - азаматтардың мәдени-түрмыстық, түрғын
жай ж әне материалдық қажеттерін толық қанағаттандыруды
қамтамасыз етудегі табыс табудың қосымша қайнар көзі.
ӨҚШ-тың иелері негізгі табысты қоғамдық өндірістегі жүмыстан
алады. Қосалқы шаруаиылықтағы ауыл шаруашылық өнімдерін
өндіру мен өткізуге байланысты қызмет ауыл отбасының жеке
еңбегінен жүзеге асырылады. Ол енбекке жарамды азаматтардың
негізгі жүмыстары үшін қосымша болып табылады және кейінгі
қамтылу тәртібі арқылы жүзеге асырылады.
Бүл негіздерге байланысты ӨҚШ шаруа (фермер) қожалықтарымен жүзеге асырылатын жеке ауыл шаруашылык өндірістік және
кәсіпкерлік қызметінен ерекшеленеді2.
Көптеген ауыл шаруашылык жүмысшылары мен басқа да еңбекке
жарамды жастағы азаматтар үшін ӨҚШ негізгі жүмыстан бос уақытта
жеке (отбасылық) қажеттіліктері үшін ауыл шаруашылык өнімдерін
өндірудің ерекше нысаны болып табылады. Ол қызмет аясының
кейінгі және қосымша түрі болғандықтан, кәсіпкерліктің бір нысаны
ретінде тіркелуге жатпайды ж әне табысқа салынатын салық
алынбайды. Бүл жағдайлар ӨҚШ ауыл шаруаиылық өндірісінің
дамуына дүрыс ықпал жасайды.
ӨҚШ-тың коммерциялык емес бағытта қызмет жүргізуін көрсететін негіздің бірі, оны жүргізетін түлғаға арнайы ауыл шаруашылык
білімді болуының қажет еместігі және т.с.с. Қазақстан Республикасыныц жер заңдары кез келген Қазақстан Республикасынын
азаматтары мен еңбекке жарамды жастағы адамдарға (бір өзін немесе
Стсшкуяов А.С. Личные подсобное хозяйство (Правовое регулирование). АлмаАта: Кайнар, 1984. 26-беттер.
гБогребный А.А. в кн., Аграрное право. Под ред. Быстрова Г.Е., Козыря М.И.
М. 1998. 206-бет.
213
отбасы қүрамы) өздерінің қажеттіліктері үшін ауылшаруашылык
й .....
і өсіру үшін ӨҚШ жүргізу үшін жер
учаскесін беруді коздейді.
ӨҚШ-қа ауыл шаруашылық қызметті
реттейтін құқықтық механизмді жүзеге асыратын жономикалык
міндеттер жүктеледі. Бірақ, бүгінгі күні ӨҚШ жүргізуге байланысты
кеңколемде қатынастар дамыса да, не экономикалық, не заң әдебиеттерінде ӨҚШтТың біртүтас түсінігі берілмеген. Әрбір зерттеуші бүл
терминге өз түжырымдамасын береді. Мысалы, ӨҚШ қүқықтык
жағдайын зерттеушкВ.В. Устюкова былай деп корсетеді: “Кейбір
авторлар ӨҚШ-ты өзіндік және кішкентай жеке шаруашылықтарды қосындысы”, “гибриді”, дейді1, ал баска авторлар ӨҚШ-ты бір
қызметтің нақты түрі2, сонымен бірге жеке еңбек қызметі” деп
танылады3.
. . ? . ■
Қоғамдық пайдалы юлзметтің бір түрі ретіндегі ӨҚШ-қа деген
козқарас баска да әдебиетгерде кездеседі4. Қосалқы шаруашылык,
сонымен катар, “үйдегі еңбек нысаны” деп анықталады5. Әсіресе
пікірдің бірі, ӨҚШ-ты жеке меншіктің
ерекше бір түрі немесе жеке меншіктің объектісі ретінде тану болып
табылады6. Әрбір автордың ӨҚШ қандай аспектілерде қарауы
байланысты басқа да түсініктемелер беруге болады. Біз, бүл жерде
қарастырылып отырған қатынастарды маңызы бойынша түсінуді
қиындыққа соқтыратын және олардың қүкьіқтық реттелуіне нүқсан
келтіретін шиеленістен сипаттама беруге жол берілмейді”, —деген
В.В. Устюкованың пікірін бөлісеміз7.
Жаңа оркендеу талаптарының дамуы кезінде ӨҚШ-қа коп коңіл
бөлініп отыр, сондықтан да, оларды сипаттайтын негізгі белгілерді
нақты бекіту талабы қойылған.
XX ғасырдың 80 жылдары профессор А.С. Стамкуловпен ӨҚШтың қүқықтық реттелуіне байланысты көтерілген теоретикалық
I
Қараңыз. Рутктич М.Я. Тенденции развития социальной структуры советского
общества. М. 1975.44-бет.
т
Қараңыз. Владимирский Е.А., Павлова И.П. Личная собственность как эконо­
мическое отношение. Л., 1977. 113-бет.
*
'
WWt
3Устюкова В.В. ЛПК: правовой режим имущества. М. Наука, 1990. 7-16-беттер.
Стамкулов А.С. ЛПХ (правовое регулирование). Алма-Ата: Кайнар 1984 №4
76-бет.
'•
9
'ТагуноеД.Е. Личное подсобное хозяйство и индивидуальная трудовая деятель­
ность // Сов.государетво и право. 1981. №7. 129, 130-беттер.
"Қараңыз: Басин Ю .Г , Стамкулов А. С. Правовые вопросы ЛПХ. Алма-Ата 1980
3-бет.
*'
*
7Каменки А.Ф. Развитие личного подсобного хозяйства // Экономика сел
хозяйства.
214
'
I
мәселелері бүпнгі күнге деиін өзекті болып отыр. Бүл қарастырылып
отырған шаруашылык нысанынын маңызын тануға, оның дамуын
көріп білуге, сол арқылы осы қүқық нормаларын жүзеге асыруға
байланысты тәжірибелік нүсқаулықтарды өңдеуге көмектеседі1.
ӨҚШ жүргізуші азаматтың негізгі жүмыс орны болуы, яғни
“ӨҚШ иесі” термині азаматтың әлеуметтік мәртебесін анықтайды,
ол мамандық емес екендігін көрсететін ӨҚШ-ты кейінгі жүмыспен
камтылу нысаны ретінде сипаттауды ерекше көрсеткен маңызды
орны алады деп, көрсетеді В.В. Устюкова.
ӨҚШ ауыл шаруашылык жүмысшылар, мүғалімдер, зейнеткерлер, окушылар, студенттер және т.б. түлғалар да жүргізе алады.
Сонымен бірге, осы пікірге қарсы шығатындар, ӨҚШ мүндай
сипаттамасы ӨҚШ жүргізу үшін берілетін жер учаскелерінің болуы
міндетті-талабы болып табылады дейді. Жер учаскесін беретін кезде
бүл белгі эсер етпейді. Бірақ, ӨҚШ-ын жүргізу үшін жер учаскесінің
нормаларын белгілеу кезінде ӨҚШ-ты жанама түрде рәсімдеуі керек.
осы уақытқа дейін ӨҚШ-ты жүргізуші азаматтар үшін шөп шабу
мен мал айдауды үйымдастыру шартгары туралы сүрақтар заңдарда
дүрыс толық реттелмеген, мүндай қажеттілікті осығанға дейін 1999
жылы А.С. Стамқүлов көрсеткен еді2.
Кейбір жағдайларда “алғашқы” және “кейінгі” жүмыспен қамту
түсінігі негізгі жүмыстың болуы немесе болмауымен байланысты
емес, ол “ӨҚШ жүргізуші азамат табыстық түракты түрлеріне иеленді
ме” дегенді білдіреді3. Бүны қалай түсінуге болады? Егер адамда
басқа да табыс көздері болса, онда бүл жүмыспен камтудың кейінгісі,
ал жоқ болса алғашқысы ма? Байқауымызша, бүл дүрыс түжырым
емес сиякты. Адамдар еш жерде жүмыс істемей-ақ табыс көздерін
иеленуі мүмкін, мысалы:-акциядан түсетін дивиденттер, мүлікті
жалға беруден түскен табыс, банкілік салымдардан түсетін пайыздар,
т.б. мүндай жағдайда ол тең дәрежеде 30-50 соттық жерде түтынуны
ӨҚШ-ты жүргізуге және жер үлесі есебінен берілген жер учаскелерінде кенейтілген ӨҚШ-ты жэне шаруа қожалығын жүргізе алады.
1Қараңыз: Нефедов В. Развитие личных подсобных хозяйств // Вопр. экономики.
1983. №11. 53-бет. Гречко В.В. Законодательство о ЛПХ в сельской местности. М.,
1980. 5-бст; Жетписбаев Б. Көрсетілген иыгарма. 2002. 210-бет.
2Спіамкулов А.С. Некоторые правовые проблемы развития аграрных правоотно­
шении в РК. В кн. Законодательное обеспечения реформ АПК в РК: Состояние и
проблемы. Мат. науч-практ. конф. 26 марта 1999 г. Астана. 115-бет.
3Феничева Е. Актуальные вопросы правового режима ЛПХ // Твоя земля. 1999.
№5. 12-бет.
215
Бүны түракты табыс көзіне ие емес адамдарға байланысты да
айтуға болады. Сонымен, бүл критерий ӨҚШ-ның шаруа қожалығынан ерекшелеуге негіз болмайды1.
Қазіргі кезде ӨҚШ -ның қүқықтық мәртебесі анықталмаған.
Сәйкесінше, ӨҚШ қүкықтық анықтамасы да жоқ. Қазақстан Респуб­
ликасынын Жер кодексінде ӨҚШ жер қатынастарына тікелей
реттеуге байланысты тек төрт норма көрсетілген, бірақ олардыц өзі
нақтылау мен толыктыруды енгізуді талап етеді. Біздің ойымызша,
заңда ҚР қандай азаматтарына және қай жаста ӨҚШ-ның жүргізу
үшін жер учаскЁлеркоерілуі керек дегенді корсету тиіс.
ӨҚШ қызметін реттейтін арнайы акт жоқ, осыған байланысты
ӨҚШ туралы юридикалық күші бар заң қабылдануы кажет деп
санаимыз.
Заң пығаруііыныц міндеті ӨҚШ туралы заңда оның түсінігін,
белгілерін корсету, ӨҚШ-ты шаруа (фермер) кожалыктарынан негізгі
ерекш еліктерін анықтау. Мүндай белгілердің қатарына: ӨҚШ
коммерциялык емес, өндірістік косалқы сипаты, қосымша болуы
және кейінгі сипаты жатады. ӨҚШ-тағы өнімДер адамдардың өздері
үшін өндіріледі негізінен артықтары ғана сатылуға жіберіледі.
Кейбір әдебиеттерде ӨҚШ - кызметіне кәсіпкерлік сипат беру
керек деген үсыныстар айтылады2.
Біздің ойымызша, бүл пікірге жол бермеу керек, себебі, қазіргі
кезде Ө Қ Ш - табыс көзіне салық төлемейді, салык органдарына
есепте түрмайды, бухгалтерлік және статистикалық есеп жүргізбейді,
т.б. Бірақ, бүл бір мезетте өзгеруі мүмкін, егер де ӨҚШ заңды түрде
кәсіп кер ретінде тан ы лса, сонды қтан бүл м әселеге абайлап
қарауымыз керек.
ӨҚШ тауар өндірісімен айналысатындығы кәсіпкерлік қызметтің
белгілерін жакын екендігін корсетсе де, ондай болып табылмайды,
себебі, ӨҚШ өнімдер коммерциялык максатқа емес, озіндік (отбасылық) түтыну үшін өндіріледі. ӨҚШ-тың қосалқы, түтынушылык
сипаты да осында.
В.В.Устюкованың ӨҚШ мәселелерінде заңды түрде реттеу
қажеттілігі туралы пікірімен келісуге болады. “ӨҚШ мүшесі” деген
түсінік нормативтік-қүқықтық актілерде жиі кездессе де, бірде-бір
заң оның нақты анықтамасын бермеген. Бірақ, бүл терминге анықтама
беру тек мынадай жағдайда ғана мәнді болады дейді:
■Устюкова В. В. Гіравовое положений крестьянского (фермерского) и личного
подсобного хозяйства в условиях аграрной реформы. М. 2000. 64-65-беттер.
2Қараныз: Петриков А. В. Специфика сельского хозяйства и современная аграрная
реформа в России. М. 1995. 133-бет.
216
- Егер шаруашылык мүшелерінің қатарына тек жүбайлары ғана
емес, сонымен бірге басқа да отбасында бірлесіп түратындар және
ортак ӨҚШ жүргізуші отбасы мүшелері, балалары (туғаннан, немесе
заңда көрсетілген жас мөлшерінен бастап);
- Барлық мүшелеріне (тек жүбайларына ғана емес) белгілі-бір
қүкыктар беріледі (мүлікке ортақ меншік күкығы, шаруанылыкты
болу немесе шаруанылык мүлігінен үлес бөліп беру қүқығы, ӨҚШ
мүлігіне мүрагерлік күкық және т.б.)1.
Сонымен бірге, біздің ойымызша ӨҚШ туралы Занда осы шаруашылыкты жүргізу үшін жер учаскелерін беру кезінде кейбір
ерекшеліктерді корсету қажет. Бірақ, бүл кезде жер учаскесіне күқык
мен ӨҚШ мүшелігін тікелей байланыстыруға болмайды. ӨҚШ
мүшелігі байланысты катынастарды қүқықтық реттеуде олардың
туыстык катынастары мен шаруашылықты ортақ жүргізу фактісі рөл
атқаруы керек. Мүндай заңда, аграрлык қатынастардың осы түрін
қүкықтық реттеуді жүзеге асыру үшін теориялық негіз болып
табылатын ӨҚШ жалпы заңды түсінігін беру қажеттігі туындайды.
Ұсынылатын нормативтік қүқықтық акті үшін ӨҚШ тиімді түсінігін беру үшін қолданыстағы экономикалык және заң әдебиеттерінде
берілген сипаттайтын белгілерін басшылыққа алу керек2.
Біріншіден ӨҚШ жеке меншіктің ерекше нысаны ретіндегі
түжырымға қарсылык білдіруі керек. Сонымен, В.А. Белянов былай
жазады: әлеуметтік ондіріс қатынастарын негізінде қүрылған кіші
жеке шаруашылыктар жеке меншіктщ арнайы нысаны - өндфіс
қүралдарына меншік, қоғамдық меншікке бағынатын еңбекшінің
жеке түтынуын қамтамасыз етуге қызмет көрсететін меншік түрін
қүрды3.
Ал, Д.А.Хорунжий ӨҚШ-ты өндірістік сипатына байланысты
жеке меншіктің объектісі ретінде таниды4.
Бірак, біз ӨҚШ меншіктің түріне жатпайды, ал нақты бір меншік
қатынастарының біріне негізделеді деп танимыз.
Накты, дәлірек көзқарасты В.В. Гречко берді, ол: “азаматтардын
жеке меншігінін ерекше түрі ретінде қосалқы үй шаруанылығы
1Устюкова В.В. Көрсетілген еңбек. 7 1-бет.
2Быстрое Г.Е. ЛПХ граждан и вопросы его правового положения // ЛПХ в
системе социалистического сельского хозяйства (Матер. Всесоюзн.науч.-практ.совещ.,
6 -8 апреля 1981г.). М. 982. 218-бет. Қараңыз: Сталікулов А.С. Правовые вопросы
ЛПХ, 224-бет.
3Қараныз: Беляков В.А. ЛПХ при социализме М. 1970. 31-33-бет.
4Қараныз: Хорунжий Д.А. Сущ ность и перспективы эволюции ЛПХ /У
Изв.АНСССР. Сер.экон. 1979. №2. 107-бет.
15— 1530
217
танылады, бұл материалдық және тұрмыстык қажеттілікті канағаттандыру негізгі табысқа косымша кайнар көзі болып табылатын және
өзіне берілген жер учаскесінде азаматтардың және оныц отбасы
мүшелерінің жеке еңбегімен пайда болған тұтыну мақсатындағы
мүліктің жиынтығы”1*. һ
,
>*:>• ЙЙ*)
ӨҚШ — бүл қоғамдық ауыл шаруаиылық өндірісті толыктыратын шаруашылык жүргізудің тәсілі, ӨҚШ жүргізу үшін жер
учаскелері бірі мен ауыл түрғындары жеке түтынуы, сонымен бірге
нарықта өткізу үшін пайдаланылатын азаматтардың жеке меншігі
болып табьілатын ауьш шаруашылық өнімді өндіреді (нарык кен
мағынада түсіндіріледі - өнімді өткізудің кез келген жолы).
Бүл жерде ӨҚШ-қа үқсастығы болса да үжымдық бау-бақша өсіру
кызметінің кірмейтіндігін айту керек, себебі, ол арнайы актімен
реттеледі.-' S : • '
-і ■
jafyfrwEvn
Мемлекеттің өндірістік нарығындағы ауырпалыкты азайту мақсатында азаматтарды ӨҚШ өндірілген ауыл шаруанылық өнімдері
үлкен маңызды рөл атқарады. Бірақ, бүгінгі күні ӨҚЖ әлі де болса
мемлекеттің қолдауына мүктаж. Бүл реттерде Б.А. Жетпісбаевтың
пікіріне қосылуға болады, ол Қазақстан Республикасында ӨҚШ
тиімді дамуы үшін мынадай шарттар қажет деп көрсетедіг
—Ауыл және қала түрғындарының ӨҚШ жүргізуге кызығуііылығы үшін материалдық және моральдық алғышарттарын күру;
—Азаматтарға ӨҚШ жүргізу үшін Каржы-материалдық көмек
көрсету;
.
; "
—АҚШ жүргізу барысында туындаған катынастарды ретейтін заң
нормаларын дамытып отыру;
—АҚШ жүргізуге ниет білдірген адамдарды жер учаскелерімен,
сумен, энергетикамен, егін алқаптарымен, шабындықпен жэне ауыл
шаруашылық кіші габаритті техникалармен қамтамасыз ету;
—Үй манындағы учаскелерді және басқа да уақытша пайдаланылмайтын жерлерді толық пайдалануды қамтамасыз ету;
—Түрғын, шаруашылық ғимараттар мен қүрылыстарды салуға
көмектесу;
“ :
- Р
‘‘ М М Н Щ Я v '
—Жануарлар мен өсімдіктердің эпидемиясы мен басқа да ауруларымен күресу үшін ветеринарлық, санитарлык кызметтермен
қамтамасыз ету;
— Ауыл шаруашылык үйымдардың қүралдарын акылы түрде
пайдалануды қамТамасыз ету; |
'Гречко В.В. Законодательство о ЛПХ в сельской местности. М. 1980. 5-бет.
218
- Ауыл шаруашылык өнімдерінің артығын нарықтық баға
бойынша өткізуге көмекті камтамасыз ету;
- Қүкыктық және экономикалық корғауды қамтамасыз ету және
т.б.1.
ӨҚШ дамуының әлеуметтік-экономикалық бағдарламасы,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 22.12.1997 жылғы “Қазақстан
Республикасы ауыл шаруашылығын 2010 жылға дейін дамыту
стратегиясы туралы жэне ауыл шаруашылығын 2010 жылға дейін
дамытудың стратегиясын жүзеге асыруға байланысты шаралардың
ашық жоспары туралы” Қаулысы бар. Бүл актіде ӨҚШ рөлі мен
манызы, олардың дамуының жолдары көзделген.
2. Азаматтардың өзіндік қосалкы шаруашылығы
жерлерінің құқықтық жағдайы
ӨҚШ негізгі дамуының шарты болып- жер учаскесінің болуы
танылады. Қазакстан Республикасы Конституциясының 6-бабына
сәйкес, Қазақстан Республикасында мемлекеттік жэне жеке меншік
тең және бірдей корғалады. Қазақстан Республикасында жер мемлекетгік меншікте болады, бірак заңда бекітілген негіздерде, тәртіпте
және мөлшерде жеке меншікте де болуы мүмкін.
Сонымен Қазақстан Республикасының Жер кодексіне сәйкес
мемлекет меншігінде жер учаскелері Қазақстан Республикасы
азаматтарына өзіндік қосалқы шаруашылык жүргізу үшін жеке
меншікке берілуі мүмкін. (ҚР ЖК-нің 26-бабы.)
ӨҚШ жүргізу үшін жеке меншікте жер учаскесі бар Қазақстан
Республикасы азаматы, егер азаматтықтан иығатын болса, онда
меншік қүқығы иеліктен нығарылады немесе Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес 1 жыл ішінде кайта рәсімделуге жатады.
Жерге күкыкты иеліктен иығару және кайта рәсімдеу Жер кодексінің 24-бабына сәйкес жүргізілуі керек.
Қазақстан Республикасының азаматтарыиа озіндік косалқы
шаруанылык жүргізу үшін жеке меншікке жср учаскелері ауыл
шаруанылығы максатыпдағы жсрден, ауылдык елді мсксн жерінен
және босалқы жерлерден беріледі. (ҚР ЖК-ніц 102-бабы).
Оралмандарға озіндік косалкы шаруашылык жүргізу үшін жер
учаскелерін беру ауылдық елді мекендердіц жерінен, ауыл шаруаіиылығы максатындағы жерден, иммиграциялык жер қорыныц,
'Жеттісбаев Б.А . Көрсетілгсн шығарма. 2000. 212-бет.
219
арнайы жер қорының жерінен жэне босалқы жерден уакытша өтеусіз
жер пайдалану күкығымен жүзеге асырылады.
Берілген жер учаскелері Қазақстан Республикасынын азаматтығын алғаннан кейін Жер кодексінде көрсетілген тәртіп негізінде
олардын жеке меншігіне өтеді. (ҚР ЖК-нің 46-бабы).
Әдебиеттерде көрсетілгендей, 90 жылдары Ресейдің зандарында
“үй манындағц учаскелер” “ӨҚШ жүргізуге арналған жер учаскелері” деген түсшікке айналды, бүл ескірген терминнің дүрысырак
атауға ауықтырылуы деп қарастырылды1. Мүндай ереже 90 жылдардағы Қазақстан Республикасынын заңдарында да орын алды.
2003
жылғы Қазақстан Республикасынын Жер кодексінде “үй
манындағы жер учаскесі” 101 -бапта кездеседі. Шаруа (фермер) қожалығын жүргізу үшін жер учаскелерін алған және ауылда түрғын үйі
бар азаматтардың үй Жанындағы жер учаскесі меншік қүкығында
сакталады, ол шаруа (фермер) қожалығының жер учаскесінің
қүрамына кірмейді. Бүл баптан көретініміз, үй жанындағы жерлер
жеке санаттағы жерлер болып табылады. Мүндай жерлер ӨҚІІІ
жүргізу үшін берілген жерлердің қүрамдас бөлігі ретінде танылады,
ол туралы Қазақстан Республикасынын Жер кодексінің 50-бабында
айтылған.
?Қазақстан Республикасынын азаматтарына жер учаскелері жеке
меншікке ақысыз мынадай мөлшерде беріледі:
Ауылдық жерде ӨҚШ (үй маңындағы және егістік телімдерді
қоса алғанда) жүргізу үшін - суарылмайтын жерден 0,25 гектар және
суармалы жерден 0,15 гектар беріледі.
ӨҚШ жүргізу үшін қайтадан ақысыз жер беруге жол берілмейді.
Ауылдық елді мекендердің аумағында бос жер болған жағдайда
жеке түрғын үй қүрылысы үшін және ӨҚШ жүргізу үшін жер
учаскелері осы аталған мақсаттар үшін көзделген жер учаскелерінің
нормалары шегінде біртүтас алаң болып беріледі.
Жеке меншікте болуы мүмкін жер учаскелерінің шекті (ең
жоғарғы) мөлшері жергілікті жағдайлар мен ерекшеліктеріне қарай
облыстық (республикалық маңызы бар калалардың және астананың)
өкілді және атқарушы органдардың бірлескен шешімдерінен
белгіленеді.
:
^ '
• •,
_ ‘*
Ауыл шаруанылыгына арналған жер учаскелерін үтымды пайда­
лану мақсатында жергілікті өкілдіжәне атқаруны органдардың бірлескен шешімдерімен суармалы жерлерді пайдалану ерекшеліктері
ескеріле отырып, суармалы жерлердегі ауыл шаруанылығы мақса1Башмаков Г.С. Право собственности на землю в ЛПХ и садовых товариществах
// Право собственности на землю в сельском хозяйстве РФ. М.: 1996. 68-бет.
220
тындағы жер учаскелерін ең аз мөлшері белгіленуі мүмкін. ӨҚШ
жүргізу үй жанындағы жерлерді пайдаланумен ғана шектелмейді.
Қазақстан Республикасы азаматтарын ӨҚШ жүргізу үшін жер
учаскелері мал айдау мен жайылым үшін уақытша өтеусіз жер
пайдалану күқығына берілуі мүмкін.
ӨҚШ үшін мал айдау мен жайылым үшін берілген уақытша өтеусіз жер пайдалану күқығының мерзімі -5 жылдан аспау керек. Соны­
мен қатар мүндай күқықтағы жер учаскелерін иеліктен иығаруға және
кейінгі жер пайдалануға беруге жол берілмейді. (ҚР ЖК-нің 36-бабы).
Б.Жетпісбаевтың пікірінше, ӨҚШ жүргізуге берілетін жер учаскелерінің санатына жеке мал өсіру үшін берілген жерлер және қызметтік жер учаскелері де жатады, - дейді1. Бірақ, біз, бүл пікірге Казакстан Республикасыныц Жер кодексі нормаларына байланысты қосыла алмаймыз, себебі, жер заңы мал өсіруге арналған жер санаттарын
қарастырылмайды жэне бүндай жер санаты ӨҚШ-қа жатпайды.
“Жеке мал өсіру” түсінігі казіргі кезде аграрлык күкықта да жоқ.
Қызметтік жер телімі - жер учаскесінің жеке санаты, азаматтар
ауыл шаруашылығына жатпайтын жерлерден беріледі, ал ӨҚШ
жүргізу үшін жер ауыл шаруашылык жерлерінен беріледі. Қызметтік
жер телімінен жер учаскесін беру тәртібі қызметтік жер телімін беру
туралы шарттың негізінде жүзеге асырылады (ҚР ЖК-нің 41-бабы).
ӨҚШ жүргізу үшін мемлекеттік меншіктегі жерлерден жер
учаскелерін беру мынадай тәртіп арқылы жүргізіледі:
- Жер учаскесіне тиісті қүқықты беру туралы өтінімді қорғау;
- Берілген өтінімді қанағатгандыру мүмкіндігін анықтау (жер
учаскесін алдын ала таңцау);
- Жерге орналастыру жобасын өндеу және бекіту;
Жер учаскесіне күкықты беру туралы жергілікті атқаруиы органның шешім кабылдауы;
- Жер учаскесі орналасқан жерде шекараларын анықтау;
- Жер учаскесіне күкықты куәландыратын күжаттарды дайындау
жэне беру;
- Жер учаскесіне қүқыкты мемлекеттік тіркеу.
Жер учаскелерін жеке меншік қүқығына немесе жер пайдалану
қүқығына беру заңда көзделген жергілікті атқарушы органдардың
өкілеттігі шеңберінде жүзеге асырылады.
Жер учаскесін беру туралы шешім немесе оны беруден бас тарту
жергілікті атқаруиы органмен қүрылған комиссияның корытындысы
негізінде кабылданады. Ол комиссияның қүрамына: жергілікті окілді
органный депутаты, жергілікті жер ресурстарын басқару органдары'Жетписбаев Б.А. Көрсетілген иығарма. 2000. 214-217-беттер.
221
нын, сэулет жэне кала қүрылысы жэне жергілікті өзш-озі оаскару
(егер болса) органдарының өкілдері кіреді. Жергілікті аткарушы
органның шешімі бойынша комиссия қүрамына баска да түлғалар
кіруі мүмкін.
*
Жер учаскесін жеке меншік күкығын немесе жер пайдалану
қүкығын алуға мүдделі жеке түлғапар жер учаскесі орналаскан жеріне
байланысты жергілікті аткарупы органға отініш білдіреді.
Өтініште мыналар корсетіледі: жер учаскесін пайдалану мақсаты,
оның болжамды молшері, орналаскан жері, басқа жер учаскесінін
бар немесе жоқ екендігі туралы мәліметтер. Жер учаскесіне қүкык
беру туралы өтініш келіп түскеннен бастап 3 ай мерзім ішінде
қаралуы тиіс.
Атқарушы органның тапсырмасы бойынша аймақтық жер
ресурстарын басқару жөніндегі органдар (елді мекен жерлерінде
сәулет және қала қүрылысы органдарымен келісе отырып) сүранып
отырған жер учаскелерін өз нысаналы максатында пайдалану
мүмкіндігін анықтайды.
І
Жер учаскесіне күкыкты беруден бас тарту мемлекеттік мүқтаждықтарға байланысты алып кою жағдайынан басқа кездерде
жергілікті атқарушы органның шешімімен жүргізіледі, ол негізі болу
керек, кошірмесі 7 күн ішінде өтініш иесіне тапсырылады.
Жер учаскесіне тиісті күкықтарды беру туралы жергілікті
атқарушы органның шешімі жерге орналастыру жобасының негізінде
қабылданады. Ол шешімнің көшірмесі 7 күн ішінде өтініш берушіге
тапсырылады.
Жер учаскесіне қүқьіқты куәландыратын жергілікті жер ресурс­
тарын басқару жөніндегі органмен берілетін қүжаттар қатарына
мыналар жатады:
- Жер учаскесіне жеке меншік қүқығын беру негізінде жер
учаскесіне жеке меншік қүқығы туралы акт;
- Уақытша өтеусіз жер пайдалану күқығы негізінде жер учаскесіне
уақытша өтеусіз жер пайдалану қүқығы туралы акт.
Жер учаскесінің шекарасы белгіленбегенше, оны пайдалану
туралы актісі берілмегенше (егерде жергілікті атқарушы органның
шешімінде өзгеше көзделмесе) оны пайдалануға жол берілмейді. Бүл
норманы дүрыс сактамау жер учаскесін оз еркімен басып алу деп
танылып, әкімшілік жауапкершіліктің туындауына әкеп соктырады.
Қүқықты куэландыратын қүжаттары рәсімделген жер учаскелерінен ешқандай мәмлелер жасасуға жол берілмейді (ҚР ЖКнің 43-бабы).
.
;
И ӨҚШ жүргізу үшін жер учаскесін жеке меншік қүкығына алған
азаматтар оз жер учаскесіне ешкандай органның рүқсатысыз-ақ
222
заңда көрсетілген тәртіп шектерінде иеленеді, пайдаланады, және
билік етеді.
Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес жер учаскесінің
меншік иесі жердің нысаналы мақсатын өзгертпей кез келген
мәмлелер жасаса алады ( ҚР ЖК-нің 25-бабы).
Егерде заңдарда өзгеше көзделмесе, ӨҚШ жүргізу үшін жер
учаскелері оірілген меншік иелері мен пайдаланушылар мынадаи
қүкықтарға ие:
- жердің нысаналы мақсатын өзгертпейтін шаруашылықпен
аиналысуға;
- ауыл шаруаиылығы және өзге де дақылдар мен екпелер себу
мен отырғызуға, өндірілген ауыл шаруашылығы өнімі мен жер
учаскесін пайдалану нәтижесінде алынған өзге де өнімге және оны
өткізуден түскен табысқа меншік, шаруашылык жүргізу, оралымды
басқару;
- өз шаруаиылығының кажеттері үшін жер учаскесінде бар күмды,
сазды, қиыриық тасты жэне баска да кең таралған пайдалы қазбаларды, ііымтезекті, екпелерді, жер үсті және жер асты суларын, кейіннен мәмілелер жасасу ниетін көздемей, белгіленген тәртіппен пайда­
лану, сондай-ақ жердің өзге де пайдалы қасиеттерін пайдалану;
- жер учаскесі мемлекеттік қажеттіктер үшін алып қойылған
(сатып алынган) жағдайда келтірілген шығынды толық көлемінде
өтетіп алу;
- жерді аймақтарға бөлуді ескере отырып, меншік, шаруашылык
жүргізу, оралымды баскару қүкығымен жер учаскесінің нысаналы
максатына сәикестікте түрғын үилер, өндірістік, түрмыстық және
өзге де үйлер (күрылыстар, ғимараттар) салу;
- белгіленген күрылыс, экологиялық, саннтарлық-гигиеналық
жэне өзге де арнаулы талаптарға сәикес суландыру, күрғату және
езге де мелиорациялык жүмыстар жүргізу, тоғандар мен өзге де су
айдындарын жасау күкыгы бар. (ҚР ЖК-нің 64-бабы).
Өзіндік косалкы шаруашылык иесінің өз сркімсн шаруашылык
жүргізумен өзіне жеке меншік берілген жер учаскесінде зацда
тыйым салынбаған кез келген ауыл шаруашылык мәдени онімдерін
осіруге күкылы. Ондай онімдерді есіру үшін жергілікті әкімшіліктіц
рүксаты ксрск емес. ӨҚШ-та малдарды, қүстарды жэне баска да
заңда тыйым салынбаған андарды үстауға рүксат беріледі.
ӨҚШ кызмстінін үйымдастырылуына мемлекеттің, шаруашылык
жэне баска органдардын араласуына жол берілмейді.
Жер учаскелерініц меншік иелері мен жер пайдаланушылардыц
міндеттері:
- жерді оның нысаналы мақсатына сәйкес, ал уақытша жер
пайдалану кезінде жер учаскесін беру актісіне нем есе жалдау
шартына (өтеусіз уақытша жер пайдалану шартына) сәйкес пайдалануға;
.
,
.,■ ы
iw n адіюіэм
- санитарлық ж ән е экологиялық талаптарға сәйкес өндіріс
технологияларын қолдануға, өздері жүзеге асыратын шаруашылык
және өзге де.қызмет нәтижесінде халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға зиян келтіруге, санитарлық-эпидемиологиялық, радиациялық және экөлогияйық жағдайдың нашарлауына жол бермеуге;
- жерді қорғау жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыруға;
- жер салығын, жер учаскелерін пайдалану толемакысын және
Қазақстан Республикасының заңдары мен шартта көзделген баска
да төлемдерді уақытылы төлеуге;
- жануарлар дүниесін, орман, су және басқа да табиғи ресурстарды пайдалану тәртібін сақтауға, жер учаскесінде орналасқан,
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мемлекет корғауындағы тарих, сәулет ескерткіштерін, археологиялық мүра мен басқа
да объектілерді қорғауды қамтамасыз етуге;
- жер учаскесінде шаруаиылық және өзгеде кызметті жүзеге
асыру кезінде қүрылыс, экологиялык, санитарлық-гигиеналық және
өзге де арнаулы талаптарды (нормаларды, ережелерді, нормативтерді)
сақтауға;
- мемлекеттік органдарға Қазақстан Республикасының жер зандарында белгіленген жердің жай-күйі мен пайдаланылуы туралы мәліметтерді уақтылы табыс етіп отыруға;
- басқа меншік иелері мен жер пайдаланунылардың қүқықтарын
бүзбауға;
...
1
- топырақтың ластануына, қоқыстануына, тозуына және оның
қүнарлығының нашарлауына, сондай-ақ топырактың қүнарлы
қабатын сыдырып алу қүнарлы қабаттың біржола жоғалуын болғызбау үшін қажет болған жағдайларды қоспағанда, басқа түлғаларға
сату немесе беру мақсатымен оны сыдырып алуға жол бермеуге;
- козделген тәртіппен сервитуттар беруді қамтамасыз етуге
міндетті. Уақытша жер пайдаланушылардың уақытша жер пайдалану
туралы шарттарда козделген басқа да міндеттердің болуы мүмкін.
Жер учаскелерінің меншік нелері мен учаскенің жер пайдалануныларына, егер езгеше козделмесе, жер учаскесіне ауыртпалықтар
салатын барлық міндеттер (оны максаты бойынша пайдалану,
сервитуттар беру, салықтар мен озге де міндетті толемдер толеу жэне
басқалар) жүктеледі. Жер учаскесін пайдаланудың нысаналы максаты
мен режимін, сервитуттар мен нормативтік қүқықтық актілер
224
негізінде белгіленген басқа да пайдалық талаптарын жер учаскесі
меншік иесінің немесе жер пайдаланушының, өз бетінше өзгертуіне
болмайды. (ҚР ЖК-нің 65-бабы).
1.
Жер учаскесіне жеке меншік қүқығы немесе жер пайдалану
құқығы мынадай жағдайда:
- меншік иесі —жер учаскесін немесе жер пайдаланушы жер
пайдалану қүқығын иеліктен ііығарып басқа түлғаларға берген;
- меншік иесі меншік қүқығынан немесе жер райдалануыы жер
пайдалану қүқығынан бас тартқан;
~ жер учаскесіне меншік қүқығынан немесе жер пайдалану
қүкығынан Қазақстан Республикасынын заң актілерінде көзделген
өзге де жағдайларда айырылған ретте тоқтатылады.
2.
Меншік иесінен, сатып алуды коса алғанда, жер учаскесін және
жер пайдалануііыдан жер пайдалану құқығын алып қоюға:
- Меншік иесінің немесе жер пайдаланушының міндеттемелері
бойынша жер учаскесінен немесе жер пайдапануныдан жер учаскесі
мемлекеттік кажеттер үшін сатып алуды коса алғанда, алып
койылған;
Мақсатына сай пайдаланылмай отырған немесе Қазақстан
Республикасынын заңдарын бүза отырып пайдаланылып жүрген жер
учаскесі меншік иесінен немесе жер пайдаланушыдан мәжбүрлеп
алып койылған;
- Радиактивті ластауға үныраған жер учаскесін, қүны тең жер
учаскесі беріле отырып, меншік иесінен немесе жер пайдалануныдан
алып қойған;
- Тәркіленген реттен баска жағдайларда жол берілмейді.
3. Жер пайдалану қүкығы бүдан баска да мынадай негіздер
бойынша токтатылуы мүмкін:
- учаске оерілген мерзімнің өтеуі;
- жер учаскесі кепілде түрған жағдайларды қоспағанда, жер учаскесін жалға беру шартының немесе өтеусіз аукытша жер пайдалану
шартының мерзімінен бүрын токтатылуы;
Жер пайдалануныға кызметгік жер телімін берумен байланысты
туындаған енбек катынастарының токтатылуы мүмкін. (ҚР ЖК-нің
81 -бабы).
Жер учаскесі мемлекетгік қажеттіліктер үшін сатып алу немесе
жеке меншік иесінпі немесе жер паидаланушынын келісімімен күны
тең баска жер учаскссін беру аркылы алып койылуы мүмкін. (ҚР
ЖК-нің 84-бабы).
Егер учаскені пайдалану Қазақстан Республикасынын озге де
заңдарында белгіпенген жерді үтымды пайдалану ережелерін орескел
бүза отырып жүзеге асырылса, атап айтканда, егер учаске нысаналы
225
мақсатына сәйкес пайдаланылмаса немссе оны пайдалану ауыл
шаруашылығы жері құнарлы лы ғы ны ң едәуір төмендеуіне не
экологиялық жағдайдың едәуір нашарлауына әкеп соғатын болса,
Қазақстан Республикасынын әкімшілік құқық бұзушылық туралы
заңдарында көзделген жазалау шаралары қолданылғаннан кейін жер
учаскесі меншік иесінен және жер пайдаланушыдан алып койылуы
мүмкін (ҚР ЖҚ-нің 93-бабы).
Меншік нелерінен және жер пайдалануиылардан жер учаскесін
алып қою жер ресурстарын басқару жөніндегі аумақтык органный
талап арызы бойынша сот тәртібімен жүргізіледі.
Жер учаскесін алып қою туралы талап арыз меншік иесіне немесе
жер пайдалануііыға талап-арыз қойылғанға дейін кемінде бір жыл
бүрын учаскені мақсаты бойынша пайдалану қажетіне туралы
жазбаша ескерту жасалғаннан кейін жэне осы уақыт ішінде жер
учаскесінің меншік иесі не жер пайдаланушы учаскені мақсаты
бойынша пайдалану жөнінде қажетті шаралар колданбаған жағдайда
ғана берілуі мүмкін.
I
,. .
Жер учаскесін алып қою туралы талап арыз Қазақстан Республи­
касынын әкімшілік қүқық бүзушылық туралы заңдарында көзделген
жазалау шаралары қолданылғаннан, талап арыз беруден кемінде үш
ай бүрын меншік иесіне немесе жер пайдалануға Қазақстан Респуб­
ликасы заңдарының бүзылуын жою қажеттігі туралы жазбаша ескер­
ту жасалғаннан кейін ғана жэне осы мерзім ішінде меншік иесі немесе
жер пайдалану учаскені пайдалану кезінде Қазақстан Республикасы
заңдарының бүзылуын жоймаған жағдайда берілуі мүмкін.
Егер меншік иесінің немесе жер пайдаланушының Қазақстан
Республикасынын зандарын бүзуы учаскені нысаналы мақсатқа сай
пайдаланбауында болса, алып кою туралы талап-арыз бергенге дейін
жер ресурстарын басқару жөніндегі аумақтық орган учаскенің меншік
иесінің немесе жер пайдаланушының өтініші бойынша жер учаскесінің нысаналы максатын озгерту туралы мәселені қарауға міндетті.
Бүл жағдайда учаскенің нысаналы мақсатын озгерту туралы мәселе
оң шешілмеген кезде ғана талап-арыз берілуі мүмкін.
Сот шешімімен учаскені меншік иесінен немесе жер пайдала­
нушыдан алып қойған жағдайда жер учаскесіне меншік қүкығы
немесе жер пайдалану қүқығы (жер учаскесінің мемлекеттен сатып
алынған жалдау қүқықтарына қатысты) Қазақстан Республикасы­
нын азаматтық іс жүргізу және аткарушылық заңдарында белгіленген
тәртіппен аиық сауда-саттықта сатылады.
Сатудан түскен сома, учаскені алып қою иығыстары шегеріле
отырып, бүрынғы менш ік иесіне немесе жер пайдаланушыға
төленеді. Бір жыл ішінде кемінде үш рет сауда-саттыкка ііығарудан
226
кейін ондай жер учаскесін немесе оларға жер пайдалану қүқығын
сату мүмкін болмаған жағдайда жер учаскесі сот шешімімен арнайы
жер қорына косылады (ҚР ЖК-нің 94-бабы).
Қазақстан Республикасының заң актілерінде козделген жағдайларда, қылмыс немесе өзге де қүқық бүзушылық жасағаны үшін
меншік иесінен немесе жер пайдалануныдан жер учаскесі сот
тәртібімен санкция түрінде өтеусіз алып қойылуы мүмкін.
Сотталған адам мен оның асырауындағы адамдар үшін қажетті,
сотталған адамға жеке меншік қүқығымен тиесілі немесе оның ортак
меншіктегі үлесі болып табылатын, онда үй мен шаруаиылық қоражайлары орналасқан жер учаскелері, сондай-ақ өзіндік қосалкы шаруа­
шылык жүргізу үшін қажетті жер учаскелері Қазакстан Республика­
сыныц қылмыстық-атқару заңдарында козделген тізбеге сәйкес тәркіленбеуге тиіс. Тәркіленген жер учаскелері мемлекеттік меншікке қайтарылады. Тәркілеу объектісі болып табылатын мүндай жер учаскелері
не жер пайдалану күкығы Қазақстан Республикасыныц зандарында
белгіленген тәртіппен сатылуы мүмкін (ҚР ЖК-ніц 94-бабы).
3. А зам аттарды ц ж ек е косалкы ш аруаш ы лы ғы ндағы
мүліктің құқықтық тәртібі
Жеке косалқы шаруашылықтыц қүқықтық тәртібі, жалпы шаруашылықтыц қүкықтық мәртебесі сияқты, біздіц зацымызда жеткілікті
түрде нақты анықтамаға ие болған жоқ. Тек үжымдық шаруаііылық
ауласыныц мүлкі ғана сәикесінше нормативтік актілерде азды-копті
нақты аныкталған болатын. Осылайша, 1964 жылы Қазақ КСР АКде азаматтардыц жеке меншігінде болатын малдыц саны Қазақ КСРініц зацымен белгіленеді деп корсетілген.
Осы зацмен артық малды алудыц тәртібі анықталады (107-бап).
Ұжымдық шаруашылык ауласыныц мүшелерініц жеке ецбек
табыстары мен жинактаған қорлары, сонымен бірге олардыц жеке
қаражаттарына сатып алған немесе мүрагерлік тәртібімен не сыйлау
аркылы алынған және ауланыц меншігіне тапсырылмаған мүліктері
олардыц жеке меншігін қүраиды.
Ұжымдық шаруаиылықтың жарғысына сәйкес тек үжымдық
шаруаиылыктыц ауласына ғана жататын мүлік үжымдық шаруа­
шылык ауласыныц мүшелігінде түратын азаматтардыц жеке
меншігінде бола алмайды (10-бап). 112-бапта үжымдық шаруашы­
лык ауласыныц мүлкі оныц мүшелеріне бірлескен меншік күкышаруаиылықтың
шаруаііылық
227
телш інде орналасқан паидалануындағы косалқы шаруашылығы,
тұрғын үйі, өнімді малы, қүсы мен үсақ ауыл шаруаііылығының
мүлкі болуы мүмкін екені белгіленген.
Сонымен бірге, үжымдық шаруашылык ауласына оның меншігіне оерген аула мүшелерінщ үжымның қоғамдық шаруанылығына
қатысқаннан түскен еңбек табыстары немесе олардын басқа да
ауланың меншігіне оерген мүлкі, сондаи-ақ үи-шпнщ керек-жарақтары мен жалпьгкаражіаттарға сатылып алынған жеке түтыну заттары
жатады.
v
>
. Щ. - м . Ц .
Ұжымдық шаруаиылық ауласының мүлкін иелену, пайдалану
және басқару оның мүшелерінің ортақ келісімі аркылы жүргізіледі.
Ауланың мүлкін иелену, пайдалану және басқару туралы дау он
алты жасқа толған кез келген аула мүшесінің шағымы бойынша
сотпен шешіледі. 15 жастан 16 жасқа дейінгі түлғалар шағымдарды
өздерінің ата-аналарының (асырап алушыларының) немесе қамқорныларының келісімі арқылы береді, ал 15 жасқа дейінгі түлғалардың
мүдделеріндегі шағымдарды олардың ата-аналары (асырап алунылары) немесе қамқорнылары береді (113-бап).
Қазақ КСР АК сонымен бірге мыналарды да: Үжымдык шаруа­
шылык ауласының оның мүшелерінің міндеттемелері бойынша
жауапкершілігін; үжымдық шаруанылық ауласы мүшесінің үлесі мен
үжымдық шаруашылык ауласынан болісін аныктаудың тәртібін;
үжымдьщ шаруашылык ауласын бөлуді; үжымдық шаруашылык
ауласының бөлісі мен бөлу қүқығын жоғалтуды; ортак үлестік
меншікке катысушылардың күкықтары мен міндеттерін; ортак
үлестік меншікке жататын түрғын үйді пайдалану қүкығы мен басқа
да мәселелерді анықтады.
Азаматтардың жеке қосалқы шаруанылығын катаң тәртіптеу
1987 жылға дейін орын алып келді. Тек КСКП ОК жоне КСРО
Министрлер Кеңесінің 1987 жылғы 19 кыркүйектегі “Азаматтардың
жеке қосалқы шаруашылығын, үжымдык баулар мен бакшаларды
өсіруді дамыту жоніндегі косымша шаралар туралы” Қаулысымен
халықтың жеке қосалқы ш аруаш ылығындағы малдарды ж әне
күстарды үстаудың, сонымен бірге совхоздардың жүмысшылары мен
қызметкерлерінің және ауылда түратын баска да азаматтардың үй
жанындағы телімдер көлемінің белгіленген шекті нормаларының
қалыптасқан практикасынан бас тарту мақсатқа сәйкес деп танылды.
Азаматтардың үй жанындағы теЛімдері мен жеке қосалкы шаруашылығындағы малдарды және күстарды үстаудың көлемін, осы
Қ аулы ға сай, халық д еп у таттар ы н ы ң ауылдык ж ән е кенттік
Кеңестері, үжымдық шаруашылықтар және совхоздар, үжымдық
шаруашылык жүмысшыларының, совхоздардың жүмыснылары мен
228
қызметкерлерінің, баска да ауылдық тұрғындардың қоғамдық
өндіріске катысуын есепке ала отырып анықтайды. (1 КСРО КӨ. 1987
№46. 153-бет).
Сондай-ақ, осы аталған Қаулыда, азаматтардың жеке қосалқы
шаруашылығын қатаң тәртіптеуден бас тартудың мақсатқа сәйкестігі
мойындалса да, тәртіптеудің өзі жойылған жоқ, тек неғұрлым
“демократиялы” деңгейге —жергілікті биліктің орт^андарына, үжымдык шаруашылықтарға және совхоздарға берілді.
Нарықтық экономиканың жағдайында бұнда жеке қосалқы
шаруапылыкты катаң тәртіптеуге деген қажеттілік жойылды. 1964
жылы Қазак КСР АК-де көрінгендей, жеке қосалқы шаруашылыктың
мүлкіне жеке меншік күқығын жеке меншік субъектілерінің қүқьіғы
бойынша екі топка белуге болады: үжымдық шаруашылык мүшесінің
отбасы (үжымдық шаруашылык ауласы) және азамат. Қазақстан
Республикасынын жаңа Азаматтық кодексіне сәйкес заң пығарушы
жеке косалқы шаруашылықтың мүлкін топтаудың бүндай тәсілінен
бас тартты, және үжымдық шаруашылык ауласының меншігін
қарастырмайды.
Қазақстан Республикасынын Азаматтык кодексінің 188-бабына
сәйкес, меншік иесіне мүлікті иелену, пайдалану және басқару
күкығы тиесілі.
Қазақстан Республикасынын Азаматтық кодексінің 191-бабына
сәйкес, заңдык актілерге сәйкес азаматтарға немесе заңды түлғаларға
тиесілі бола алмайтын мүліктің жекелеген түрлерінен баска, кез
келген мүлік жеке меншікте бола алады.
Жеке меншікте болатын мүліктің саны мен қүны шектелмейді.
Азаматтардың жеке қосалқы шаруапылығын завды “басыбайлықтан
босату” ғана жүрген жок. Олардың меншік объектілерінің аясы да
накты кенейді.
Бүгінде ауыл шаруаііылығының техникаларын: тракторларды,
шөп шапкыштарды, астық басатын машиналарды, сиырларды саууға
арналған үй фермаларын және еңбектің өнімділігін арттыруға, оны
жеңілдетуге көмек жасайтын ауыл шаруашылығының басқа да қүралжабдықтарын меншікте үстауға болады.
Алдағы уақытта да бүндай мүліктердің шеңбері азаматтардың
жеке косалқы шаруагіылықтарының нығагоы мен дамуына қарай
кеңейе беретіні анық.
Өндірілген онімдерінің меншік иелері болып табыла отырып,
жеке косалқы шаруашыльпсты жүргізумен айналысатын азаматтар
өздерінің қалауы бойынша алынған онімдеріне, табыстары мен
пайдаларына иелік етуге қүқылы.
229
Қолданыстағы заңға сәйкес, жеке косалқы шаруашылықты
жүргізумен айналысатын азаматтар түрғын үйді, жеке үй жанындағы
шаруаиылықты, жер телімін, көп жылдык көшет егістерін, жүмыстык
және өнім беретін малдарды, қүстарды, араны, ауыл шаруашылығының мүлік-мүкамалдары мен техникасын меншігінде үстай
алады.
Егер ол жұбайлардың ортак меншік қүқығына тиесілі болса,
ЖҚШ мүлкіне олардьйң кез келгені иелік ете алады. Ортақ меншікке
ата-аналар мен балалардың қүқықтары туындаған жағдайда олардың
иелену күкыктары азаматтық заңмен, Қазакстан Республикасының
Неке жэне отбасы туралы Заңымен және Қазакстан Республикасының баска да заңдарымен аныкталады.
М ысалы, Қазақстан Республикасының “Неке ж әне отбасы
туралы” Заңына сәйкес жеке қосалкы шаруашылықты жүргізетін ерлі
зайыптылардың некеде түрған уакыттағы таиқан мүліктері оларға
ортақ болып табылады.
I
Ерлі-зайыптылардың некеде түрған уақыттағы тапқан мүліктеріне (жүбайлардың ортак мүлкіне) әрбір жүбайдың еңбектен,
кәсіпкерлік қызметтен және ақыл-ой қызметінің нәтижелерінен
тапқан табыстары, жүбайлардын ортақ мүлкінің жонс әрбір жүбайw
дың жеке мүлкінің табыстары, олардыц алған зеинетакылары,
жәрдемакылары, сонымен бірге басқа да арнаулы мақсатқа бағытталмаған ақша төлемдері (материалдык комектін сомалары, еңбекке
кабілеттігін жоғалтуға байланысты, денсаулығына зақым келудің не
басқадай жарақат алуының нәтижесіндегі зияннын орнын толтыруға
төленген сомалар және басқалары) жатады. Сондай-ак ерлі зайыптылардыңортактабыстарыныңесебінен сатып алынған жылжымалы
жэне жылжымайтын мүліктер, бағалы қағаздар, несиелік мекемелерге немесе баска коммерциялык үйымдарға енгізген үлестері,
салымдары, капиталдағы үлестері және ерлі-зайыптылардьщ некеде
түрған уакыттағы танкан мүліктері, оның кімнің атына сатып
алынғанына не ерлі зайыптылардың қайсы акша каражатын ендіргеніне қарамастан олардың ортақ мүлкі болып табылады.
Ерлі-зайыптылардын ортак мүлкікке күқығы, некеде түрған
кезенде үй шаруанылығын жүргізуді, балаларды бағып-күтуді жүзеге
асырған айналыскан немесе баска да дәлелді себептермен жеке кірісі
болмаған жүбайға да тиесілі (32-бап).
Ерлі-зайыптылардын ортак мүлкін иелену, пайдалану және оған
билік ету ерлі зайыптылардын өзара келісімі аркылы жүргізіледі.
Ерлі-зайыптылардың ортак мүлкіне билік ету женінде бірі мәміле
жасаған кезінде басқа жүбайының келісім беруі үйғарылады.
230
Ерлі-зайыптылардын біреуі ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкіне
билік ету жөнідс жасаскан мәмілесін сот баска жүбайдың келісімі
болмауын дәлел етіп, тек онын талап етумен ғана жоне баска
тараптың мәміле жөнінде білгендігі немесе осы мәмлені жасасуға
оаска жүоаидын күні оүрын оілуі тиіс екендігі дәлелденген жағдаиларда ғана жарамсыз деп тануы мүмкін.
Ерлі-зайыптылардын бірі жылжымайтын мүлік иелік ету бойын­
ша мәмілені жене нотариалды куоландыруды жэне (немесе) заңмен
белгіленген тәртіпте тіркеуді талагі ететін момілені жасауы үшін
оасқа жүоаиының нотариалды куәландырылған келісімін алуы керек.
Корсетілген мәмілені жасасуға нотариаты куәландырған келісімі
алынбаған жүбай, осы мәміленіц жасалғандығы туралы озі білген
немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір жыл ішінде мәмілені
сот тәртібімен жарамсыз деп танылуын талап етуге қүкылы (33-бап).
Ерлі-зайыптылардың әрқайсының меншігі болып табылады:
Ерлі-зайыптылардың әрқайсының некеге түрғанғ а дейінгі тиесілі
мүлкі;
Ерлі-зайыптылардың некеде түрған уакытындағы сыйға, мүрагерлік тәртібімен немесе басқадай қайтарусыз момілелер бойынша
алған мүлкі;
Некеде түрған уакытында жүбайлардың ортақ қаражаттарының
есебінен сатып алынса да қүнды заттары мен басқа да қымбат
заттарды коспағандағы, дербес пайдалану заттары (киім, аяқкиім
және баскалары).
Некенін накты тоқтатылуымен байланысты болек омір сүру
кезеңінде жүбайлардың әрқайсының тапқан мүлкін сот олардың
әрқайсының меншігі деп тануы мүмкін (34-бап.)
Егер некеде түрған кезенде ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкінің
немесе баска жүбайдың мүлкі не кез келген жүбайынын енбегінін
есебінен, осы мүліктің қүнын едәуір арттырған салымды ендірудің
жүргізілгені (күрделі жондеу, қайта күру, қайтадан жабдықтау және
т.б.) белгіленген болса, ерлі-зайыптылардың әрқайсының мүлкі
олардың ортақ меншігі болып танылады (35-бап).
Ортак мүлкін болу некеде түрған уакытында да, сондай-ақ оны
бүзғаннан кейін де ерлі-зайыптылардың кез келген талабы бойынша,
сонымен бірге несие берушінің ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкіндегі
ерлі-зайыптылардын бірінің үлесіне ондіріп алуды жүктеуі үшін ерлізаиыптылардың ортак мүлкі жүоаилардың арасында олардың келісімі
бойынша бөлінуі мүмкін.
Ерлі-зайыптылардың тілегі бойынша ерлі-зайыптылардың ортак
мүлкін болу туралы олардың келісісі нотариат аркылы куәландырылуы мүмкін.
231
Даулар болған жағдайда ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу,
сонымен бірге ерлі-зайыптылардың осы мүліктегі үлестерін анықтау
сот тәртібімен жүргізіледі.
*
Ерлі-зайы пты ларды ң ортақ мүлкін бөлу кезінде сот ерлізайыптылардың талабы бойынша олардың әркайсына мүліктің кайсы
берілуі тиістігін анықтайды. Егер ерлі-зайыптылардың біріне күны
оған тиесілі үлестен асатын мүлік берілетін болса, баска жүбайына
сәйкесінше ақшалай немесе басқаша өтемақы берілуі мүмкін.
Кәмелетке толмаған балалардың қажеттіліктерін канағаттандыру
үлесін ғана сатып алынған заттар (киім, аяккиімі, мектептік және
спорттық зат-бүйымдары, музыкалық аспаптар, балалардың кітапханасы және басқалары) бөлінуге жатпайды және балалар соның
қолында түратын жүбайына өтемақысыз беріледі.
Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкінің есебінен жүбайлардың
ортақ кәмелетке толмаған балаларының атына енгізген салымдары
осы балаларға тиесілі болып саналады және ерлі-зайыптылардың
ортақ мүлкін бөлу кезінде есепке алынбайды.
Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін некеде түрған уакытындағы
бөлу жағдайында, ерлі-зайыптылардың ортак мүлкінің болінбеген
болігін сонымен бірге ерлі-зайыптылардыц бүдан ары қарайғы некеде
түрған уақытындағы тапқан мүлкі олардьщ ортақ бірлескен меншігін
қүрайды (36-бап).
Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін болу жэне осы мүліктегі
үлестерді аныктаудын кезінде ерлі-заиыптылардың әрқаисының
үлесі, егер олардың арасындағы келісімшарт бойынша басқаша
карастырылмаған болса, тен болып саналады.
Сот, кәмелетке толмаған балалардың мүдделерін негізге ала
отырып жэне (немесе), егер баска жүбайы дәлелді себепсіз табыс
таппаған болса немесе жүбайлардың ортақ мүлкін отбасының мүдделеріне нүксан келтіре отырып шығындаса, жүбайлардың бірінің
мүдделерін ескере отырып, жүбайлардың ортақ мүлкіндегі бастапкы
үлестер теңдігінен бас тартуға қүқылы.
Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу кезіндегі жүбайлардың
ортак карыздары олардың арасында оларға тиесілі берілген үлестеріне үйлесімді түрде сәйкес бөлінеді (37-бап).
Мазмүндалғандарды корыта келе, Қазақстан Республикасынын
Азаматтық кодексінің Меншік күікығы жэне баска да заттық күкыктар болімінде де, Қазақстан Республикасынын Неке жэне отбасы
туралы Заңы нда да ж еке косалкы ш аруаш ылықтыц барлы к
мүшелерінің ЖҚШ мүлкіндегі ортак меншіктерін жүргізуіне богет
бола алмайды.
232
Субъектілердің осы мүлікке жалпы ортақ меншіктік қүқығын
жүбайлардың емес, шаруашылықтың барлық мүшелерінің қүқығы
ретінде тануы жеке қосалқы шаруаиылықтағы отбасылық қана емес,
отбасылық-еңбектік бірлестік ретіндегі қалыптасатын ерекше
қатынасына байланысты.
Бүл отбасындағы барлық мүшелерінің бірлескен өндірістік
қызметі жоқ басқа отбасылардан жеке қосалқы. шаруашылықты
жүргізетін отбасылардағы ішкі қатынастарының елеулі түрдегі айырманылығы. ЖҚШ-ның осы ерекшелігін, сонымен бірге Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексінің аталған ережелерін ескере
отырып, ЖҚШ мүшелерінің оның мүлкіне бірлескен меншіктің
қүқықтық тәртібін орнатуды “Жеке қосалкы шаруанылық туралы”
арнаулы заңда қарастыру қажет, бүл негізделген болып табылады
және қолданыстағы азаматтық заңға қарама-қайшы келмейді. ЖҚШдағы мүліктік қатынастарды реттеудің бүндай тәсілі бүрын да
үсынылған. Оның жақтаунылары да (P.O. Халфина, В.Н. Демья­
ненко, М.И. Козырь жэне т.б.), сонымен бірге қарсыластары да
(В.В. Никитина, Г.Н. Полянская, Я.Я. Страутманис) болды1. Бүгінде
ЖҚШ мүлкі жүбайлардың ғана емес, оның барлык мүшелерінің
меншігінде болуы керектігі туралы пікір де қолдау табуда2.
Азаматтардың жеке қосалқы шаруанылығының мүлкін қалыптастырудың көздері жеке косалқы шаруашылықтың әрбір мүшесінің
еңбектен, кәсіпкерлік қьізметтен және акыл-ой қызметінің нәтижелерінен тапқан табыстары, ерлі-зайыптылардың ортак мүлкінің және
әрбір жүбайдың жеке мүлкінің табыстары, олардың алған зейнетақылары, жордемақылары, сонымен бірге баска да арнаулы максатқа
бағытталмаған ақша толемдері (материалдық көмектің сомалары,
еңбекке кабілеттігін жоғалтуға байланысты, денсаулығына зақьім
келудің не баскадай жарақат алуының нәтижесіндегі зиянның орнын
толтыруға төленген сомалар және басқалары) болып табылады.
Сонымен бірге жеке косалқы шаруашылықтың мүлкі ерлізайыптылардың ортак табыстарына сатып алынатын жылжитын және
жылжымайтын мүліктің есебінен қалыптасуы мүмкін.
Н.Н. Веденинмен келісуге болады, жеке қосалкы шаруанықтың
мүлкін күкыктык реттеуді нақты анықтап алудың кажеттігі тіпті де
жойылған жок. Керісінше, азаматтардыц жеке косалқы шаруашылығының сандық та, сонымен бірге сапалық та осуімен, олардын
1Устюкова В.В. Личное подсобное хозяйство: правовой режим имущества.
М. 1990. 94-102-бстгер.
2Қараңыз: Кузмич И.П.. Развитие законодательство Республики Беларусь
о личном подсобном хозяйстве граждан // Государство и право. 2000. №4. 98-бет.
16— 1530
233
халықты азық-түлікпен қамтамасыз етудеп маңызының артуымен,
оларды ң ш аруаш ылык б ай л а н ы ста р ы н ы ң к ү р д ел ен у ім е н
байланысты, қолданыстағы заңда әлі де тиісті түрде қүкықтык
реттелмеген, олардың кызметін жетілдіруге, олардың мүлкінің оны
бөлудің, мүрагерлікке берудің және т.б. неғүрлым накты күкыктық
тәртібін анықтауға деген кажеттілік те артады1.
^Веденин Н.Н., Аграрное право: Учебник. М, 2000, 97-98-беттер
234
ҚОРЫ ТЫ НДЫ
Аграрлық кұкық - бұл ауыл шаруашылығы қызмет саласындағы
қоғамдык катынастарды реттеитін қазақстандық құкыктың кешенді
саласы. Өзінің логикалық құрылымы бойынша кешенділік үғымы
күкықтың осы саласының белгілі бір дәрежеде косымша, атап
айтқанда, күкықтың басқа салаларынан шыккан'болып табылады.
Өзінің күрамында аграрлық қүқық ауыл шаруанылығы қызметінің
үдерісінде туындаитын және қатар қоиылатын оарлық қоғамдық
катынастарды толыққанды реттеу үшін қажетті жер, азаматтык,
еңбектік, әкімшілік және қүқықтың баска да салаларының нормаларын қамтиды. Сонымен бірге, аграрлык күкық өзіндік, атап айтқанда
ауыл шаруашылығында туындайтын катынастарды реттейтін және
коп жағдаида аграрлық құқықтың ерекшеліктерін анықтаитын аирықша және өзіне ғана тән нормаларға ие.
Қүқықтың дербес саласы ретіндегі аграрлық қүқықтың жекешеліп туралы көптеген, кенде әр түрлі және тіпті Оір-Оіріне карамақайшы көзкарастар бар.
Кейбір ғалымдар аграрлык заң саласының бар екендігін мойындаганымен де, күкыктың осы бір кешенді саласының бар екендігін
теріске ныгарады. Олардың пікірі бойынша, аграрлык күкык күкыктың дероес саласы ретінде тіршілік ете алмаиды, оиткені оидан
нығарылған және ойдан жасалынған болып табылады (И.Ф. Пан­
кратов, И.Ф. Казьмин).
Аграрлык күқыктанунылардың басқа бір тобы өзіндегі барлық
заңдылықтарын қамтыған ауыл шаруашылығы түріндегі экономиканың дербес саласы бар болғандығына байланысты, аграрлык күкык
түрінде берілген қүқықтын дербес саласының болуы мүмкін екендігі
туралы болжам айтады (А.И. Бобылев, Б.А. Жетпісбаев). Үшіншілері
(З.А. Павлович) аграрлык катынастарды реттейтін қүкықтың нормалары агроондірістік кешенге жатады деп есептейді. Тортіншілері
аграрлык күкыктын шаруашылык күкыктың саласы болып табылатынын мойындайды (В.В. Лаптев, B.C. Мартемьянов).
Бірак біркатар ғалымдар кешенді салаларды боліп алудың
қажеттігін алға тартады, оларға, мысалы, косіпкерлік күкык жатады.
Аграрлык күкықтың жақтаунылары сондай-ак кешенді салалардын
теориясын негізге алады (Г.Е. Быстров, Ф.М. Козырь, Ф.М. Раянов,
З.С. Беляева).
Қалай болғанда да, аграрлык күкык күкыктын саласы ретінде
өзін мойындатты. Аграрлык күкыктын туындауынын басы жер
күкығымен тығыз байланысты, ол кезде аграрлык катынастарды
%
*
V/
Ш ЯШ .
•
1
реттеудің барлық мәселелері құқықтың осы саласының құзыретіне
енетін. Кейіннен аграрлық қатынастар Үжымдық шаруашылык
құқығында, ал одан кейін Ауыл шаруаііылығы қүқығында дамыды.
Қазіргі даму сатысында аграрлық қүқық бірнеше түрде көрінеді:
бір жағдайларда ол қүқықтың дербес саласы, ал басқа кезде - заңның
саласы түріңде, үшінші жағдаида - ғылым мен оқыту пәнінің саласы
түрінде берігігён. Аграрлық қүқьіқтың қүқықтық реттеу такырыбы
ауыл шаруашылығьніың саласы мен онымен байланысқан ауыл
шаруашылығының кәсіпорындары мен бірлестіктерінің басқа қызметтерінен, сонымен бірге шаруа жэне жеке қосалқы шаруашылықтардың қызметінен, ауылдық аумақтарды дамытумен байланысты
қызметтерден туындайтын қоғамдық қатынастар болып табылады.
/
\
236
Қазақстан Республикасынын аграрлык, қүқыгы курсы
бойынша жүмыс багдарламасы
Жалпы бөлім
1-тақырып. Аграрлык күқықтың түсінігі, пәні, әдістері,
қагидасы.
ҚР Аграрлық күқықтың саясаты, мақсаты, аграрлық реформалардың дамуы.
Аграрлық қүқықтың пәні.
Аграрлық қүқықтағы қүқықтық реггеудің әдістері.
Аграрлық қүқықтың қағидалары.
Аграрлық және басқа қүқық салаларының ара қатынасы.
Аграрлық қүқық —қүқық саласы және заң ғылымының саласы
ретінде.
Аграрлық қүқық заң оқу пәні ретінде.
Аграрлық қүқықтың жүйесі.
2-тақырып. Аграрлық қүқықтың қайнар көздері.
Аграрлық қүқықтың қайнар көздерінің түсінігі және ерекшелігі.
Аграрлық қүқықтың қайнар көздерінің түрлері.
ҚР Конституциясы - Аграрлық құкықтын негізгі қайнар көзі.
Аграрлық қүқықтағы унификация (бірегейлік) жэне дифферен­
циация.
Қүқық берілген және құкық нығармаііылық актілері.
Жергілікті нормативтік актілер.
3-тақырып. Аграрлық қүқықтық катынастар.
Аграрлық қүқьіқтық қатынастардың түсінігі, түрі және ерекшеліктері.
Ішкі аграрлык күкықтык катынастар, түрлері және күрылымы.
Сыртқы аграрлык күкықтық катынастар.
Аграрлык күкықтық қатынастардыц субъектілері мен объектілері.
Аграрлык күкықтық катынастар қүрамы.
Аграрлык күкыктық катынастыц азаматтық, қаржылық, несиелік, жер, қоршаған ортаны қорғау және т.б. катынастармен байланысы, ара қатынасы.
237
4-тақырып. Ауыл шаруашылығын мемлекетгік реттеу жэне
басқару.
. ,
ШI В Я Н М I *' '
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқарудың түсінігі, мәні,
қағидалары.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік баскарудың және реттеудің
мақсаты және міндеттері.
Мемлекеттік реттеу мен басқарудың қызметі, әдістері және
нысаны,'
{
4
v
‘
мЧі#
Ауыл шаруаиылығын мемлекеттік басқаруды жүзеге асыруиы
органдардың жүйесі және қүқықтық мәртебесі.
ҚР Ауыл шаруаііылығы министрлігінін, облыстық және аудандық ауыл шаруаиылығы баскармаларының қызметі және міндеттері.
5-тақырып. Ауыл шаруашылығында кадағалап-бакылау
кыз.мегін жүзеге асырушы мемлекеттік органдардың қукыктык
мәртебесі.
f
Ауыл шаруашылығында мемлекеттік қадағалау-бақылаудың
түсінігі нысанының түрлері, әдісі.
" ** " ' іР*
Ауыл шаруаиылығында мемлекеттік кадағалау-бакылау органдарының жүйесі.
f ' г'
'Ж;'
Жерді пайдалану мен қорғауды мемлеқеттік бақылау органдарының жүйесі, қүзыреттері. 1
Щ (цшйіэі
аілщ щ іг .
Мемлекеттік мал дәрігерлік бақылау жүйесі, кызметі, мемлекеттік мал дәрігерлік бақылауды жүзеге асыруиы лауазымды түлғалардың қүкыктары.
* • итетзадірі IШйрЦрЛ
Өсімдіктер қарантині саласындағы мемлекеттік бақылау, өсімдіктер саласында бақылауды жүзеге асыруиы лауазым түлғалардың
қүқықтары, қүзыреттері, жүйесі эсімдіктер қарантинін бақылау
объектілері.
Қадағалау- бақылау қызметін жүзеге асырушы эзге де органдардың негізгі қүқықтары.
, ,
4 тгттві ^ іі Ш іУЗЖі і /
6-тақырып. Ауыл шаруашылық коммерциялық және
коммерциялық емсс ұйымдардын құқықтық жағданы.
Ауыл шаруашылық коммерциялық және коммерцнялық емес
үйымдардың күқықтык жағдайының ерекшеліктері.
Ауыл шаруашылық коммерііиялық үйы м дарды ң қүқықтык
жағданының ерекшеліктері.
Ауыл ш аруаш ылык өндірістію коопертивтерінің қүқықтық
жағдайы.
'•
: ‘
в * т * | р йі
Ауыл шаруашылык серіктестіктерінің қүқықтық жағдайы.
238
Ауыл шаруалылык коммерциялык емес ұиымдардың қүкыктық
жағдайы.
Ауыл шаруашылык серіктестіктердің жэне олардыц ассоциацияларының құқықтық жағдайы.
Баска да ауыл шаруашылык мекемелер мен ұйымдардың күқықтык жағдайы.
7-такырып. Шаруа фермер қожалықтарының құқықтық
жагдайы.
Шаруа фермер қожалықтарының негізгі белгілері жэне түсінігі.
Шаруа қожалығының нысаны.
Шаруа қожалығын құру тәртібі.
Шаруа қожалығының жер пайдалану қүқығы.
Шаруа қожалығын жүргізу үшін жер үлестерін бөліп беру тәртібі.
Шаруа қожалығы қызметін қүюықтық реттеу,
Шаруа қожалығы мүлкінің қүқыктық жағдайы.
Шаруа қожалығын жүргізудегі азаматтардың қүқықтары мен
міндеттері.
Шаруа қожалықтарында жалданып жүмыс істейтіндердің еңбегін
күкыктық реттеу.
Шаруа қожалығының кызметін тоқтату.
8-такырып. Азаматтардың жеке үй шаруашылығын жүргізуін қүқықтық реттеу.
Азаматтардың жеке үй шаруашылығын жүргізуінің түсінігі.
Азаматгардын жеке үй шаруаиылығын жүргізу туралы заңдар.
Азаматтардың жеке үй шаруашылығын жүргізу мүліктерінің
құқықтық жағдайы.
,
Азаматтардың жеке үй шаруаііылығын жүргізетін жерлердің
күкыктык режимі.
239
ЕРЕКШЕ БӨЛІМ
9-тақырып. Ауыл шарушылыгы ұйымдары мен кәсіпкерлерінің жер пайдалану құкығы.
Ауыл шаруиылығы ұйымдары мен кәсіпкерлерінің пайдалана­
тын жерлерінің қүқықтық режимі, жалпы түсінігі.
Ауыл шарушылығы үйымдары мен кәсіпкерлерінің жер пайда­
лану қүқығының пай^а'*болуы негіздері.
*:;!»*■
р .-пт
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге жеке меншік.
Жер пайдалану мен жерге жеке меншіктің субъектілері мен
объектілері.
- - ■
1'
Ауыл шарушылығы үйымдары мен кәсіпкерлерінің жерді пайдаланудағы міндеттері. '
рМІ '5П-Щ,;н,іш.нитяжо;і
Ауыл шаруаііылығындағы жерді жалға алу.
Ауыл шаруаііылығындағы жерлерді бір санаттан басқа санатқа
ауыстыру негіздері.
г ■ A. 1: v /r і;жод і
Жерге қүқықтың тоқтатылуы.
10-тақырып. Ауыл шаруашылыгы коммерциялык жоне
коммерциялык емес үйымдардың күкьіқтық жагдайы.
Ауыл шаруаиылығындағы жеке меншік қатынастарының жалпы
түсінігі.
Ауыл шаруашылык коммерциялык жэне коммерциялык емес
үйымдар мүлкінің түсінігі. АӨК-да жекешелендіру, қағидалары және
ерекшеліктері.
Ауыл шаруашылығы коммерциялык үйымдары мүлкінің қүщлқтық жағдайы.
Ауыл шаруаиылығы коммерциялык емес үйымдары мүлкінің
күқықтық жағдайы.
11-тақырып. Ауыл шаруашылығында еңбекке ақы төлеу
және еңбек қатынастарын күкықтык реттеу.
Ауыл шаруапылығында еңбекті қүкықтық реттеудің түсінігі
және ерекшелігі.
|
Ауыл шаруаиылығында еңбекті үйымдастырудың қүқьіқтық
нысандары.
V
.
,
Ауыл шаруапьілығында еңбекті үйымдастырудың негізгі қағидалары.
;
*
1
Ауыл шарупылығындағы жүмыс және демалыс уакыты.
Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің денсаулығын және
еңбегін қорғау.
240
Ауыл шаруаиылығы қызметкерлерінің еңбегіые ақы телсу
жүйесі, түрлері жэне нысаны.
Материалдық мадақтаудың нақты қорлары.
Ауыл шаруашылығында табысты белудің қүқықтық қағидалары.
12-тақырып. Ауыл шаруашылығындағы ш&рттық катынас­
тарды қүкықтық реттеу.
Ауыл шаруашылығы үйымдарының шарттық қатынастарының
жүйесі, түсінігі және ерекшелігі.
Ауыл шарушылығы өнімдерін өткізу саласындағы келісімдер.
Астықты мемлекеттік сатып алу жөне сақтау шарты.
Үздік түқьімдарды сатып алу-сату шарты.
Ауыл шарушылығын материалдық-техникалық жабдықтау
саласындағы шарттар.
і
Ауыл шаруашылығына несие беру саласындағы шарттар.
Ауыл шаруашылығындағы лизинг шарты.
Минералдьі тыңайтқыштарды жеткізіп беру шарттары.
Ауыл шаруашылығы үйымдарының басқа да шарттары.
13-тақырып. Ауыл ш аруаш ы лы ты ндағы салы қ салуды
құқы қты қ реттеу.
Ауыл шаруашылығындағы мемлекеттік салық саясатының
құқықтық жағдайы.
Салық салудьщ субъектісі мен объектісі.
Ауыл шарунылығындағы салық салуды реттеу.
Ауыл шарушылығы тауар өндірушілерінің табыс салығы.
Ауыл шаруаиылығы үйымдарының мүлік салығы.
Ауыл шаруашылығындағы қосылған қүнға салык,
Арнайы қбрларға жөнелтімдер.
Табиғи ресурстарды пайдаланғаны және зиян келтіргені үшін
төлемдер.
Жер салығы.
Орман жәнё су объектілерін пайдаланғаны үшін төлем.
Ауыл шаруашылығындағы кіші кәсіпкерлікке салық салудың
ерекшелігі. Шаруа қожалықтарына салық салу.
14-такырып. Ауыл ш аруыш ылығының жекелеген кызмет
түрлерін құқы қты қ реттеу.
Ауыл шаруашылығы салалары туралы заңдардың ерекшеліктері.
241
Мал шаруанылыгы мен өсімдік шаруаиылығын дамыту туралы
нормативтік актілер. Ауыл шаруашылығы өнімдері мәселелерін
мемлекеттік реттеу
щ
Селекция( будандастыру) —түсінігі, селекциялық жетістіктерді
қорғау, заңдық реттеу.
Асыл түңщмды мал шаруашылыгы - асыл түқымды мал шаруашылығы саласындагы заңдар. Асыл түқымды мал шаруаііылығын
мемлекеттік рёттеу. Асыл түқымды мал шаруашылыгы саласын
реттеу.
, , . » ц /
Мал дәрігерлік —мал дәрігерлік қызмет. Мал дәрігерлік қызметін
құқықтық реттеу.
Ауыл іиаруашылыеы өсімдіктерін қоргау —өсімдіктерді қорғау
қызметі. Өсімдіктерді, қорғау органдарының қызметі.
Ара шаруашылыгы - ара шаруашылыгы саласындагы заңдар. Ара
шаруашылыгы саласындагы қызметті жүзеге асыру. Ара шаруашылыгы саласындагы қызметті мемлекеттік реттеу.
15-тақы ры п . А гр а р л ы к зац д ар д ы бұзганы үшііі ж ауапкерш ілік.
Аграрлык заңдарды бүзганы үшін жауапкершіліктің түсінігі.
Агроөндіріспен айналысучы түлгалардың тәртіптік жауапкершілігі.
‘
*
V.
*
Аграрлық қүқық субъектілерінің материалдық жауапкершілігі.
Аграрлық заңдарды бүзганы үшін әкімшілік жауапкершілік.
Аграрлық зандарды бүзганы үшін қылмыстық қүқықтық жауапкершілік.
' „
АРНАЙЫ БӨЛІМ
16-такырып. Ш етел мемлскеттсрініц аграрлы қ қүқыгы .
Шетел мемлекеттері аграрлық заңдарының жалпы сипаттамасы.
Ауыл шаруашылыгы үйымдары пайдаланатын жерлердің қүқықтық жагдайы.
Шетел мемлекеттері ауыл шаруашылыгы ұйымдарының қүкықтық мәртебесі.
Ауыл шаруашылык тауарларын өндірушілерінің қүқықтық
жағдайы.
\
"
242
АРНАИЫ ә д е б и е т т е р
1. Аграрное право. Учебник для вузов / Под редакцией
Быстрова Г.Е., Козырь М.И. М.: Юристъ, 1998.
2. Боголюбов С.А., Минина Е.Л. (Отв.редакторы). Аграрное право:
Учебное пособие. М.,2000.
3. Веденин Н.Н., Аграрное право. М.,2000.
4. ЖетписбаевБ. Аграрное право РК: Учебник. Алматы: Данекер,
2000.
5. Жетписбаев Б. Аграрное право РК: Учебник. Особенная часть,
Алматы: Данекер, 2002.
6. Еркимбаева Л.К. Правовое регулирование деятельности
крестьянского (фермерского) хозяйства Республики Казахстан:
Учебное пособие. Алматы: Баспа, 2000.
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕ ТТЕР
7. Абдильдин С.А. Законодательное обеспечение реформ в агро­
промышленном комплексе РК: состояние и проблемы // Материалы
научно-практической конференции 26 марта 1999 г., Астана: 1999.
8. Абдильдина Л.И., Бельгибаев К.М. Экономика сельского
хозяйства. Алматы: Кайнар, 1996.
9. Абдраилюв Б.Ж. Зарубежный опыт аграрно-правовой реформы
в контексте обсуждаемого законопроекта /Проект Земельного
кодекса: оценки и выводы. Отв.редактор Абдраилюв Б.Ж., Алматы,
2003.
10. Абайдельдинов Т.М. Особенности заключения трудовых
соглашений в крестьянских хозяйствах // Вестник КазГУ, 1993.
11. Аграрная политика тоталитарного государства как фактор
кризисного состояния сельского хозяйства Казахстана. Алматы, 1994.
12. Аграрное право Республики Казахстан // Сборник норматив­
ных правовых актов. Алматы: Данекер, 2001.
13. АксененокГ.А. Развитие сельскохозяйственного права. М. 1973.
14. Алексеев С.С. Общая теория права. М.,1981. Т. 1.
15. Алексеев С.С. Государство и право / Начальный курс. М.:
1994.
16. Алексеев С.С. Теория права М.: БЕК, 1994.
17. Алехин А.П. и др. Административное право Российской
Федерации. 1997.
18. Аяганов КТ. Крестьянские хозяйства Казахстана. Алматы,
1998.
243
19. Базарбаев Б.Б. Право собственности в крестьянском
хозяйстве и вопросы его наследования // Вестник КазГУ. 1993.
20. Басин Ю.Г., Стамкулов А.С. Правовые вопросы личного
подсобного хозяйства. Алматы. 1980.
21. Басин Ю.Г., Сулейменов М.К. Комментарий к Гражданскому
кодексу. Алматы: 2000.
*
22. Басин Ю.Г., Сулейменов М.К. Гражданское право. Общая
часть. Учебник. Алмат^г. 2000.
23. Бектурганов А.Е., Стамкулов А. С. Некоторые вопросы права
собственности на землю в Республике Казахстан // Вестник КазГУ.
1993. Выпуск 2.
ГМУ" В Я И І ішЗДгкА
24. Бектурганов А.Е. П роблем ы п равового обесп ечен и я
рационального использования земельных ресурсов Казахстана //
Библиотека земельного права. Земельное законодательство и
судебная практика. Алматы. 2002.
25. Беляева З.С. Актуальные проблемы правового регулирования
сельского хозяйства. М. 1976.
26. Беляева З.С., Козырь М.И. Проблемы совершенствования
правового положения крестьянских (фермерских) хозяйств в
Российской Федерации //Государство и право. 1994, №2.
27. Бобылев А.И. Аграрное право - самостоятельная отрасль
Российской системы права// В кн. Актуальные проблемы Аграрного
права России: теория и практика. Сборник научных статей. М.: Право
и государство. 2004.
28. Бобылев А.И. Проблемы правопонимания, формирования
системы права и системы законодательства // Право и политика. 2002.
№ 2.
Е Щ М Вдр
1 \:
і
-,■>
См
29. Бобылев А.И. Теоретические проблемы аграрного права //
В кн. Аграрное и земельное право. М.: Право и государство. 2004,
№1.
'
*" ’ "
30. Бринчук М.М. Экологическое право. М. 2000.
31. Быстров Г. Е. Источники советского сельскохозяйственного
права. М. 1985.
32. Быстров Г.Е. Земельная реформа в России, правовая теория и
практика, взгляд в XXI век. // В кн. Ученые Российской академии
естественных наук. Серия: эколого-экономическая. Выпуск 3. М. 2000.
33. Быстров Шщ Правовые Проблемы земельной и аграрной
реформы в зарубежных странах: теория, практика, итоги, перспек­
тивы. Минск: БГЭУ, 2001.
34. Веденин Н.Н. Правовое регулирование производственно­
технического обеспечения сельского хозяйства. М. 1988.
244
ll
|
$
І
■
К
(
I
35. Веденин Н.Н. Аграрное право // Вопросы и ответы. М. 1998.
36. Вареникова СП. Организационно-правовые формы крестьян­
ских хозяйств в Республики Казахстан // Право и государство,
1998. №2.
37. Воронин Б.А. Аграрное право как отрасль права, отрасль науки,
отрасль законодательства и учебная дисциплина. // В кн. Актуальные
проблемы аграрного права России: теория и практика. Сборник
научных статей. М.: Право и государство. 2004. 8-9-бетгер.
38. Гражданское право. В 2-х томах. Том 2 / Под ред. Суханова Е.А.
М.: БЕК, 1993. 40-41 -бетгер.
39. Денисов А.А. Сельскохозяйственное право, наука и практика
// Советское государство и право. 1974. № 1.
40. Еркимбаева Л . К. Правовые проблемы государственного
регулирования сельского хозяйства // Вестник КазГУ. Серия право,
2001. №6.
41. Еркимбаева Л К. Комментарий к земельному законодательству РК. Заң, 2001. №6.
42. Еркимбаева Л.К., Рыскалиев Д.У. Право крестьянского
хозяйства Республики Казахстан. (Учебно-методическое пособие).
Алматы: КазГНУ, 1995.
43. Ерофеев Б. В. Экологическое право. М. 2000.
44. Жайлин Г.А. Гражданское право РК. Особенная часть. Том 1, 2.
Алматы. 2002.
45. Закоконодательство о земельной и аграрной реформе стран
СНГ и государств Балтии. Минск. 1999.
46. Ильясова К.М. О некоторых правовых проблемах крестьян­
ских (фермерских) хозяйств. Законодательное обеспечение ре­
форм в агропромышленном комплексе РК: состояние и проблемы
// М атериалы н аучн о-п ракти ческой конф еренции 26 марта
1999 г., Астана. 1999.
47. Казьмин И.Ф. Сельскохозяйственное законодательство
М. 1980.
• •'
48. Казьмин И. Ф. Право и сельское хозяйство // Советское госу­
дарство и право. 1974. №1.
49. Калиев Г.А. О роли права в развитии сельскохозяйственной
рыночной экономики/ / Советское государство и право. 1992. №10.
50. Келдер В.Р. О сельскохозяйственном праве. Тарту, 1978.
51. Кичатова О.А. Сельскохозяйственное право как комплексная
отрасль права // Советское государство и право. 1973. №9.
52. Козырь М.И. Советское сельскохозяйственное право:
тенденции становления и развития // Советское государство и право.
1973. №6.
245
53. Козырь М.И. С о в ер ш ен ств о в ан и е го су д ар ств ен н о го
руководства и управления сельским хозяйством // Советское госу­
дарство и право. 1978. №6.
.4
54. Козырь М.И. С оветское сельскохозяйственное право:
тенденции становления и развития // Советское государство и право.
1973. №9. . .
- г ;
55. Козырь- М.И. Сельскохозяйственная кооперация и право;
Беляева З.С-, Козырь :М.И. Реформирование сельскохозяйственных
предприятий: правовые вопросы. М. 1996.
56. Косанов Ж.Х. Право собственности и иные вещные права на
землю. Алматы: Данекер, 2000.
57. Косанов Ж.Х. Право собственности, право землепользования
и иные права на землю. Алматы: Данекер, 2002.
58. Красов И.О. Экологическое право. М. 2001.
59. Культелеев С. Т. Вопросы правового регулирования аграрных
отношений в условиях рыночной экономики Республики Казах­
стан.//Вестник КазГУ, 1993.
'
,,
/ ”*. !•Tift?
60. Культелеев С. Т. Экологическое право РК. Алматы. 2003.
61. Кусаинова Л. А. Право землепользования крестьянских
(фермерских) хозяйств в РК (историко-правовой анализ), Алматы.
1998.
/
f IJ"
:
- =- '
62. Левитин Л.И. С ельскохозяйственное право и вопросы
совершенствования правового регулирования труда на сельско­
хозяйственных предприятиях. Фрунзе. 1994.
63. Личное подсобное хозяйство. Коллективное садоводство и
огородничество / Редактор-составитель Калинкин А.Ф. М. 1981.
64. МерцаловВ., Кононович Е. Индустриальный вектор аграрных
перемен. Выступление Назарбаева Н.А. на VI внеочередном съезде
Аграрной партии Казахстана // Казахстанская правда. 2005. 28.09.
65. Мозолин В.П. Право собственности в Российской Федерации
в период перехода к рыночной экономике. М. 1992.
66. Мухитдинов Н.Б. Основы горного права. Алма-Ата. 1983.
67. Нестеренко Н. Процветание сельского хозяйства — это
процветание народа // Казахстанская правда от 2005.01.02.
68. Назарбаев Н.А. Выступление на январском 2005 г. Рес­
публиканском совещании по вопросам А П К / / Казахстанская правда
от 2005.01.02.
\
\
,
69. Назарбаев Н.А. Послание Президента Республики Казахстан
народу Казахстана // Казахстанская правда от 19. 02. 2005.
70. Общая теория государства и права / Под ред. Лазарева В.В.
М.: Юристь, 2001.
246
71. Павлович З.А. Государственное управление агропромыш­
ленным комплексом. Киев: Наукова думка, 1984.
72. Панкратов И.Ф. Сельскохозяйственное право как отрасль
права. Нет оснований // Советское государство и право. 1973. №9.
73. Первушин А. Т. Сельскохозяйственное предприятие в условиях
межхозяйственной кооперации. М. 1984.
74. Поленина С. В. Взаимодействие системы -права и системы
законодательства в современной России // Государство и право. 1999.
9-10-беттер.
75. Проблемы теории аграрного, природно-ресурсового и
экологического права и методики его преподавания в юридических
вузах России аграрно-правовых и эколого-правовых дисциплин //
Материалы международного научно методологического семинара.
Государство и право. 1999. №4-7.
76. Шулембаева Р. Перепишут и фермеров, и дачников //
Казахстанская правда. 2005. 12 июля .
77. Раянов Ф.М. Предмет и система сельскохозяйственного права.
Уфа. 1980.
78. Раянов Ф.М. Учет специфики сельского хозяйства в правовом
регулировании аграрных отношений // Советское государство и
право. 1982.
79. Рахметов Е.Ш. Правовое положение крестьянских хозяйств
// Автореферат канд. диссертации. М. 1993.
80. Ли С. Кластеры - новые формы организации инновационного
процесса. Наука и высшая школа Казахстана. 2004 от 01.10.
81. Сапаргалиев Г. С. Конституционное право Республики Казахстан: Учебник. Алматы: Жеті жарғы, 1998.
82. Сахипов М.С. Правовые вопросы // Справочник руководителя
предприятия АПК. Алма-Ата. 1990.
83. Семчик В.И. Имущественные правоотношения в сельском
хозяйстве. Киев. 1984.
84. Стамкулов А.С. Личное подсобное хозяйство (правовое
регулирование). Алматы. 1984.
85. Стамкулов А. С., Стамкулова Г. А. Земельное право РК. Общая
часть. Учебное пособие. Алматы. 2004.
86. Стамкулов А.С. Некоторые правовые проблемы развития
аграрных правоотношений в РК. Законодательное обеспечение
реформ в агропромышленном комплексе РК: состояние и проблемы
// Материалы научно-практической конференции 26 марта 1999г.,
Астана. 1999.
87. Таранов А.А. Административное право РК. Алматы. 1998.
247
88. Таранов А. А. Комментарий к Кодексу об административных
правонарушениях. Алматы. 2002.
89. Теория государства и права / Под ред. Бабаева В.К.
М.: Юристь, 2002. 408-бет.
90. Титова Н.А. Материальная ответственность работников
сельскохозяйственных предприятий. М., 1978.
91. Тулеугалиев.Г.И., Мауленов К.С. Гражданское право РК.
Общая часть. АлматьЬ 1999.
si
ІИІІІІ |ШМЧИЙ1я||
92. Турабаева А.Ж. Понятие и виды юридических фактов в
аграрных правоотношениях // В кн. Аграрное и земельное право
Право и государство. 2004, №1.
93. Уваров В.Н. Трудовое право РК. Алматы. 2000.
94. Усманова. Л.Ф. Организационно-правовые формы пред­
принимательской деятельности в аграрном секторе экономики.
Уфа. 1999.
. . . , Щ ... | ,-sV
95. Устюкова В.В. Личное подсобное хозяйство: правовой режим
имущества. М., 1990.
96. Устюкова В.В. П равовое п олож ени е к р естьян ск о го
(фермерского) и личного подсобного хозяйства в условиях аграрной
реформы. М. 2000.
j,.
ит
^
97. Устюкова В.В. Правосубъектность крестьянского хозяйства
II Сов. государство и право. 1992, №1.
98. Сельскохозяйственное право: Учебник. М. 1985
99. Уголовное право РК: Учебник. Алматы: 2000.
100. Хаджиев А.Х. Земельное право РК. Алматы: Данекер,
2001, 2002.
101. Хабиров М. В. Аграрная функция Российского государства
нуждается в совершенствовании // В кн. Актуальные проблемы
аграрного права России: теория и практика. Сборник научных статей.
Право и государство. М. 2004.
102. Чаянов А.В. Основные идеи и формы организации крестьян­
ского хозяйства // Избранные произведения. М. Московский рабо­
чий, 1989.
...........
I,
: ' 'Щ ' ; ■
103. Черноморец А.Е. Правовые барьеры на пути фермерского
движения // Государство и право. 1994, №1.
248
НОРМА ТИВТІК ҚУҚЫҚТЫҚ АКТЛЕР
1. Қазақстан Республикасыныц Конституциясы. 1995 жылғы
30 тамыз.
2. Қазақстан Республикасыныц 2001 жылы 30 қаңтардағы “Әкімшілік қүкық бұзуш ылық туралы ” кодексі, кейіннен өзгертулерімен. Алматы: Юрист, 2002.
' *
3. Қазақстан Республикасыныц Азаматтық кодексі. (Жалпы
бөлім) 1994 жылғы 27 желтоқсан, (Ерекше бөлім) 1999 жылғы
1 шілде, кейіннен өзгертулерімен. Алматы: Юрист, 2002.
4. Қазақстан Республикасыныц 2001 жылы 12 маусымдағы
“Салықтар мен бюджетке міндетті баска да төлемдер туралы”
кодексі, кейіннен өзгертулерімен. Алматы: Юрист, 2002.
5. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 1997
жылғы 16 шілде, кейіннен өзгертулерімен. Алматы: Юрист, 2002.
6. Қазақстан Республикасыныц Жер кодексі. 2003.
7. Қазақстан Республикасыныц Су кодексі. 2003.
8. Қазақстан Республикасыныц Орман кодексі. 2003.
9. Қазак КСР-інің 1990жылғы 11 желтоқсандағы “Қазақ КСРіндегі шаруашылык кызметтің еркіндігі мен кәсіпкерлікті дамыту
туралы” Заңы.
10. Қазақ КСР-ініц 1992 жылғы 14 қацтардағы “Ауыл шаруанылығының мемлекеттік кәсіпорындарыныц мүлкін жекешелендірудің ерекшеліктері туралы” Заңы.
11. Қазақстан Республикасыныц 1992 жылғы 4 шілдедегі
“Жеке кәсіпкерлікті қорғау жэне колдау туралы” Заңы.
12. Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 4 шілдедегі
“Үжымдық келісім-шарттар туралы” Заңы.
13. Қазақстан Республикасыныц 1993 жылғы 12 сәуірдегі
“Аграрлык-өнеркәсіптік кешен салаларына кредит беру жэне
мемлекеттік шараларды қаржыландыру туралы” Зацы.
14. Қазакстан Республикасыныц 1996 жылғы 8 шілдедегі
“Үжымдық еңбек даулары мен ереуілдер туралы” Зацы.
15. Қазақстан Республикасыныц 1997 жылғы 19 маусымдағы
ҚР-ның “Жеке кәсіпкерлік туралы” Заңы.
16. Қазакстан Республикасыныц 1999 жылғы 13 шілдедегі
“Сүрыптамалық жетістіктерді қорғау туралы” Зацы.
17. Қазакстан Республикасыныц 1997 жылғы 15 шілдедегі
“Қоршаған ортаны корғау туралы” Заңы.
18. Қазакстан Республикасыныц 1998 жылғы 24 наурыздағы
“Нормативтік күкықтык актілер туралы” Зацы, кейінисн езгертулерімен.
17— 1530
249
19. Қазақстан Республикасынын 1998 жылғы 09 шілдедегі
“Асыл түқымды мал шаруаиылығы туралы” Заны, 2001 жылғы
14 желтоксандағы өзгертулерімсн.
20. Қазакстан Республикасынын 1998 жылғы 31 наурыздағы
“ Шаруа (фермерлік) қожалыктары туралы” Заңы.
21. Қаздкстан Республикасынын 1998 жылғы 22 сәуірдегі
“Жауапкершілігі шектеулі және косымша жауапкершілікті серіктестіктер ^уралы” Заңы.
22. Қазакстан Республикасынын 1999 жылғы 21 шілдедегі
“Ауылдық түтыну кооперациясы туралы” Заны.
23. Қазақстан Республикасынын 1999 жылғы 10 желтоксандагы
“Еңбек туралы” Заны.
24. Қазакстан Республикасыны н 2000 жылғы 5 шілдедегі
“Қаржылык лизинг туралы” Заңы.
25. Қазақстан Республикасынын 2000 жылғы 13 карашадағы
№103-11 Заңымен Қазакстан Республикасынын Үкіметі мен Халыкаралық жүгері мен бидайды жақсарту орталығының арасында ауыл
шаруашылыгы гылымының саласындагы ынтымактастык туралы
Келісім бекітілді.
'
!
26. Қазақстан Республикасынын 2000 жылгы 12 желтоксандагы
“ҚР-дагы Әлеуметтік әріптестік туралы” Заңы.
27. Қазақстан Республикасынын 2000 жылгы 25 желтоксандагы
“Ауыл шаруашылыгының серіктестіктері мен олардын қауымдастықтары (одақтары) туралы” Заңы.
28. Қазақстан Республикасынын 2001 жылгы 19 каңтардагы
“Астық туралы” Заңы.
29. Қазақстан Республикасынын 2001 жылгы 23 қаңтардагы
“Жергілікті мемлекеттік басқару туралы” Заңы.
30. Қазақстан Республикасынын 2001 жылгы 12 маусымдагы
“Өндірістік кооператив туралы” Заны.
31. Қазақстан Республикасынын 1999 жылгы 11 акпандагы
“Өсімдік карантині туралы ” Заны, 2002 ж ы лгы 18 акпандагы
өзгертулерімен.
,
32. Қазақстан Республикасынын 2002 жылгы 12 наурыздагы
“Омарта шаруанылыгы туралы” Заны.
33. Қазақстан Республикасынын 2002 жылгы 16 мамырдагы
“Мемлекеттік сатып алу туралы” Заны.
34. Қазақстан Республикасынын 2002 жылгы 03 шілдедегі
“Өсімдіктерді қоргау туралы” Заны.
35. Қазақстан Республикасынын 2002 жылгы 10 шілдедегі
“Ветеринария туралы” Заны.
250
36. Қазақстан Республикасыныц 2003 жылғы 8 сәуірдегі
“Ауылдық суды пайдалануиылардың тутыну кооператаві туралы” Заңы.
37.Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 13 мамырдағы
“Акционерлік қоғамдар туралы” Заңы (өзгертулерімен және толықтыруларымен).
38. Ресейдің Федералды 2003 жылғы 11 маусымдағы “Шаруа (фермерлік) қожалықтары туралы” Заңы (СЗ РФ 2003 №24,2249 б.).
39-Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 28 ақпандағы
“Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау туралы” Заңы.
40. Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 8 шілдедегі
Vi
Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды
мемлекеттік реттеу туралы” Заңы.
41.Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 2 мамырдағы “Шаруанылық серіктестіктер туралы” заң күші бар Жарлығы.
42. Қазакстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 19 маусымдағы “Мемлекеттік кәсіпорындар туралы” заң күші бар Жарлығы.
43. Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 25 желтоқсандагы “Жылжымайтын мүлік және олармен мәмілелерді
мемлекеттік тіркеу туралы” заң күші бар Жарлығы.
44. Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 23 желтоқсандағы “Жылжымайтын мүліктіц ипотекасы туралы” заң күші бар
Жарлығы.
45. Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 23 желтоқсандағы “Жекешелендіру туралы” заң күші бар Жарлығы.
46. Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 28 сәуірдегі
'Азаматгар мен заңды тұлғалардың кәсіпкерлік қызметке еркіндігінің
қүқығын қорғау туралы” заң күші бар Жарлығы.
47- Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылғы 28 тамыздағы “Қазақстан Республикасыныц мемлекеттік басқару жүйесін ары
карай жетілдіру жөніндегі шаралар туралы” жэне тура осы атауымен
2004 жылғы 29 кьіркүйектегі Жарлығы.
48. Қазакстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 10 шілдедегі Қазақстан Республикасыныц ауылдык аумақтарын дамытудыц
2004—2010 жылдарға арналган мемлекеттік бағдарламасы туралы
Жарлығы.
49. Мемлекеттік басқару органдары мен олардыц ведомостволық
кәсіпорындарыныц зацгерлік қызметі туралы ереже. Қазақстап
Республикасы Үкіметініц 1995 жылғы 05 мамырдағы Қаулысымен
оекітшген.
50.
Ауыл шаруашылықтық ондірістіц міндетті сақтандыруын
жүргізудіц тәртібі мен шарттары ту рал ы ереже. ҚР Үкіметініц 1997
жылғы 2 соуірдегі Қаулысымен бекітілген.
251
51.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 22 желток­
сандагы “Ауыл шаруашылығының жобаларын бірлесіп каржыландырудын шарттары мен тортібі” Қаулысы.
53. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылгы 22 желток­
сандагы “Қазақстан Республикасынын ауыл шаруаиылығының 2010
жылға дейін дамуынын стратегиясы туралы жэне ауыл шаруанылығының -2010 жылға дейінгі стратегиясын іске асыру жөніндегі ісшаралардың толык жосЬары туралы” Қаулысы.
54. Жер телімін иіалдау туралы типтік келісім-шарт. Қазакстан
Республикасы Үкіметінің 1996 жылгы 6 желтоксандагы Қаулысымен
бекітілген. ҚР ПҮАЖ. 1996. №50, 487-бет.
55. Ауыл шаруашылыгындагы лизингті үйымдастырудың тәртібі мен шарттары туралы ереже. ҚР Үкіметінің 1998жылгы 15сәуірдегі Қаулысымен бекітіпген. ҚР ПҮАЖ, 1998. №12, 92-бет.
56. ҚР түқымдық астыктың мемлекеттік қорын пайдаланудын
ережесі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 жылгы 30 кыркүйектегі қаулысымен бекітілген. ҚР ПҮАЖ, 1999 Жылғы №48. 460-6.
57. ҚР жер корларын баскару жөніндегі Агенттіні туралы
ереж е. ҚР Үкіметінің 1999 жылғы 23 карашадагы қаулысымен
бекітілген. ҚР ПҮАЖ, 1999. №52, 509-бет.
58. Қазақстан Республикасынын Еңбек және халыкты әлеуметтік қоргау министрлігінің мемлекеттік енбек инспекторы туралы
ережесі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылгы 20 шілдедегі Қаулысымен бекітілген.
59. Қ азақстан Республикасы ны н Ауыл ш аруаш ылыгынын
министрлігі туралы ереже. Қазақстан Республикасы Үкіметінің
2005 жылгы 6 сәуірдегі Қаулысымен бекітілген.
60. Ауыл шаруашылыгынын техникасымен камтамасыз етуге
лизингтік негізде несие беру және сыйақының мөлшерлемесін (мүддені) өтеудің ережесі. Қазақстан Республикасы Үкіметінін 2003 жылгы
18 наурыздагы Қаулысымен бекітілген.
61. Ауыл шаруашылыгынын өнімдерін өңдеуші кәсіпорындарды
қүрал-жабдыктармен камтамасыз етуге лизингтік негізде несие беру
ж әне сы йақы ны ң м өлш ерлем есін (м үддені) өтеудің ережесі.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылгы 18 наурыздагы
Қаулысымен бекітілген.
62. Жер телімдерін жеке меншікке үсынган кездегі, мемлекеттің
немесе мемлекеттік жерді пайдаланушыларга жалга берген кездегі
төлемінің, сонымен бірге жер телімдерін жалдау қүкыгын сатудың
төлемі көлемінің базалық мөлшерлемелері. Қазакстан Республикасы
Үкімепнің 2003 жылгы 2 қыркүйектегі №890 Қаулысымен бекітілген
// Казахстанская правда. 2003 жылгы 8 кыркүйек.
252
63. Жер телімдерін құрылыс салуға немесе салынған қүрылыстарға (ғимараттарға, күрылыстарға) және олардың кешендеріне,
оларға қызмет көрсетуге арналған жерлерімен бірге, жеке меншікке
үсынған кездегі төлемінің базалық мөлшерлемелері. Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 2 қыркүйектегі №890 Қаулысымен бекітілген. Ресми газет, 2003 ж. 20 қыркүйектегі №38.
64. Жер телімдерін ауыл шаруашылык мақсаттары үшін жеке
меншікке үсынған кездегі төлемінің базалық мөлшерлемелері.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 2 қыркүйектегі № 890
Қаулысымен бекітілген. Ресми газет, 2003 жылғы 20 қыркүйектегі
№38.
65. Жерлердің пайдалануын мемлекеттік баідылау және қорғауды
жүзеге асырудың ережелері. Қазақстан Республикасы Үкіметінің2003
жылғы 29 кьіркүйектегі Қаулысымен бекітілген.
66. Ауыл шаруаііылығын жүргізумен байланысты емес максаттарға пайдалану үшін ауыл шаруаиылығының паидаланылатын
жерлерін алудан туындаған ауыл шаруаііылығы өндірісінің иығындарын өтеудің нормативтері. Қазақстан Республикасы Үкіметінің
2003 жылғы 8 қазандағы Қаулысымен бекітілген (2003 жылғы 9 қазандағы Казахстанская правда. ҚР ПҮАЖ. 2003. №41, 432-бет.)
67. Орман жэне ауыл шаруаиылыгып жүргізумен байланысты
емес мақсаттарға пайдалану үшін ормандық паидаланылатын жерлерді алудан туындаған орман шаруашылығы өндірісініц шығындарын өтеудің нормативтері. Қазақстап Республикасы Үкіметінің
2003 жылғы 8 қазандағы Қаулысымен бекітілген. Қазақстан
Республикасынын №1037 ПҮАЖ. 2003 жылғы №41, 432-бет.
68. Пайдаланылатын жерлерді қалпына келтіруге жүмсалатын
сомаларды шсгсру аркылы ауыл шаруаиылыгы ондірісіпің иығындарын өтеудің ережесі. Қазақстан Республикасынын 2003 жылғы
8 казандағы №1037 ПҮАЖ. 2003 жылғы № 41,432-бет.
69. Қазақстан Республикасынын азаматтарыиыц шаруа қожалығын (фермерлік шаруашылықты) жүргізуі үшін, Қазақстан
Республикасынын мемлекеттік емес занды түлгасының жэне онын
кіріккен түлгаларынын ауыл шаруашылығының тауарлық ондірісін
жүргізуі үшін жеке меншік күкығында болуы мүмкін, сонымен бірге
шетелдіктердіц азаматтығы жок түлғалардыц жөне шетелдік занды
түлғалардын ауыл шаруаиылыгынын тауарлық ондірісін жүргізуі
үшін уакытша жсрді пайдалану күкығында болуы мүмкін, бір
әкімшілік ауданның (каланын) шегіндегі, ауыл шаруашылык
максаттагы жертелімдерінін шекті (ен жогарғы) молшері. Қазакстан
Республикасы Үкіметінін 2003 жылгы 2 казандагы Қаулысымен
оекітшгсн.
к *
Ж*
л*' шШк « Т
•
4 IW И
' . mw
253
70. Ауыл шаруаііылығыныц ііығаратын дәнді дакылдарыныц
онімділігі мен сапасын қолдауға қаражаттарды төлеудін ережесі.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 26 ақпандағы
Қаулысымен бекітілген.
’
71. Ауылдык несиелік серіктестіктер жүйесі аркылы ауыл
шаруашылығының өндірісін несиелеудің ережесі. Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 26 акпандағы Қаулысымен
бекітілген. 'ү 1 '
&
72. Ауыл шаруашылығының онімдерін өңдеуші кәсіпорындарға
арналған қүрал-жабдыктарға лизингтік негізде несие берудің
ережесі. Қазакстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 27 ақпандағы Қаулысымен бекітілген.
73. Асыл түқымды мал шаруашылығын дамытуды қолдауға
қаражат төлеудің ережесі. Қазакстан Республикасы Үкіметінің 2004
жылғы 27 ақпандағы Қаулысымен бекітілген.
74. Ауыл шаруашылығының технйкасым*ен камтамасыз етуге
лизингтік негізде несие беру және сыйақының мөлшерлемесін
(мүдцені) өтеудің ережесі. ҚР Үкіметінің 2003 жылғы 18 наурыздағы
Қаулысымен бекітілген.
/
| * ’^ %
'
75. Астықты сақтау мен тасымалдау жөніндегі кызмет керсетуді мемлекеттік сатып алуды үйымдастыру мен жүргізудің ережесі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 27 наурыздағы
Қаулысымен бекітілген. Көрсетілген ережелерге №1 Қосымша.
Көктемгі-жазғы мерзімдегі астықты мемлекеттік сатып алу туралы
типтік келісім-шарт, №2 Қосымша. Күзгі-қысқы мерзімдегі астыкты мемлекеттік сатып алу туралы типтік келісім-шарт.
76. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 20 тамыздағы №879 Қаулысымен Қазакстан Республикасы Үкіметі мен
Қытай Халық Республикасының арасында өсімдіктер карантині
мен қорғау бойынша ынтымақтастык туралы Келісім бекітілді.
77. Ауыл шаруашылығы министрлігінің 1999 жылғы 24 кыркүйектегі Бүйрығымен бекітілген, Шекара, Ауыл шаруашылығы
министрлігінің оолыстық аумақтык оасқармасының көлігіндеп
ветеринарлык-фитосанитарлык орындар (нүктелер) туралы типтік
ереже.
78.
Қазақстан Республикасының Ауыл шаруаиылығы министрлігінің 2001жылғы 13 наурыздағы Бүйрығымен бекітілген, Ауыл
шаруашылығы министрлігінің аумактык оаскармаларының ережесі және қүрылымы (ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінін
бүйрыктарымен енгізілген 2002 жылғы 19 ақпандағы №80; 2002
жылғы 10 қыркүйектегі №275 өзгертулерімен).
254
79. Қазакстан Республикасынын Ауыл шаруаііылығы министрлігінің 2001 жылғы 30 наурыздағы №76 Бүйрығымен бекітілген,
Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ветеринарлық қадағалау
департаменті туралы ереже.
80. Қ азак стан Р есп у б л и к асы н ы н А уы л ш аруаш ылыгы
министрлігінің 2001 жылғы 24 мамырдағы №149 Бүйрыгымен
бекітілген, Мал шаруашылыгы мен мемлекеттік а?ыл түқымды мал
инспекциясының департаменті туралы ереже.
81. Қ азақ стан Р есп у б л и к асы н ы н А уыл ш аруаш ы лы гы
министрлігінің 2001жылғы 16 тамыздағы №254 Бүйрығымен
бекітілген, Қазакстан Республикасынын Ауыл шаруашылыгы министрлігінің облыстық және аудандық аумактық басқармасының
мемлекеттік астық инспекторы туралы ереже.
82. Қ азақ стан Р ес п у б л и к ас ы н ы н А уы л ш аруаш ы лы гы
министрлігінің 2002 жылгы 30 казандагы №347 Бүйрыгымен
шаруашылыгы
бекітілген,
министрлігінің облыстык жэне аудандык аумақтык басқармашаруашыл
инспекторы туралы ереже. (Қазақстан Республикасынын Ауыл
шаруаиылыгы министрлігінін 2002 жылгы 22 карашадагы №381
бүйрыгына сәйкес енгізілген өзгертулерімен).
83. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрініңорынбасары
- Қазакстан Республикасынын Ауыл шаруаиылыгы министрінің
2002 жылгы 15 караш адагы № 372 Бүйры гы мен бекітілген,
Ветеринарлык инспекторлардың бүйрықтарын жасау жэне беруі
туралы ереже.
84. Өсімдік карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторлар
туралы ереже, Қазакстан Республикасынын Ауыл шаруаиылыгы
министрінің 2003 жылгы 4.акпандагы №56 Бүйрыгымен бекітілген.
Фитосанитарлык есеп жэне есеп берудің үлгісін үсынудың ережесі, Қазакстан Республикасынын Ауыл шаруаиылыгы министрінің
2004 жылгы 25 маусымдагы №334 Бүйрығымен бекітілген.
Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруаиылыгы мннистрінің
2004 жылгы 6 шілдедегі №351 Бүйрыгымен бекітілген, Пестицидтерді залалсыздандырудың ережесі.
85. Қ азакстан Республикасы ны н А уыл ш аруаш ы лығы
министрінін 2004 жылгы 13 шілдедегі №373 Бүйрыгымен бекітілген, Пестицидтерді сактау, тасымалдау жэне қолдану туралы ереже.
Қазакстан Республикасынын Ауыл шаруаиылыгы министрінің 2004 жылғы 2 қыркүйектегі №468 Бүйрыгымен бскітілген,
жануарлардыи жүкпалы және инвазионды ауруларыиын алдын алу
мен жоюжоніндегі ветеринарлык іс-шараларды жүзеге асырудыц
ережесі.
25$
Қазақстан Республикасынын Ауыл шаруаиылығы министрінің
2004 жылғы 2 қыркүйектегі №470 Бүйрығымен бекітілген, Мемлекеттік фитосанитарлық бақылауды жүзеге асыру жөніндегі
нүсқаулық.
(
86. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік қүқығы жөніндегі Комитетінің 2004 жылғы 14 қазандағы №72-п Бүйрығымен, бекітілген, Сүрыптаушылық жетістікке
патент беру туралы өгсінішті беру мен қараудың ережесі.
87. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2004 жылғы 29 қазандағы №614 бекіту туралы Бүйрығымен
бекітілген, Асыл түқымды малдарды мемлекеттік тіркеу туралы
ереже.
88. Қазақстан Республикасы Ж оғарғы Соты Төралқасы ны ң
1998 жылғы 14 мамырдағы №2 Соттардың жер занын қолдану
практикасыныц бірқатар мәселелері туралы каулысы.
89. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2004 жылғы
18 маусымдағы Соттардың бірқатар экологиялык қылмыстар үшін
жауапкерш ілік жөніндегі заңды қолдануы туралы Нормативті
қаулысы. ’
It
' •:«
•'!. і л »
90. Қазақстан Республикасы Ж оғарғы Сотының 2005 жылғы
20 маусымдағы Соттардың әкімшілік қадағалау жөніндегі заңды
колдану практикасы туралы Нормативті каулысы.
91. Бакылау функцияларына ие мемлекеттік органдардың
тізімі. Қазақстан Республикасынын Әділет министрлігі Қазақстан
Республикасы стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі
Агенттігімен бірлесіп жариялаған. // Казахская правда. 1998 ж. 2
шілде.
.
92. Алматы калалық маслихатының 1997 жылғы 6 қыркүйектегі I ш ақырылымының XV сессиясының Алматы қаласы нда
малдарды үстаудың ережесін бекіту туралы шешімі (Алматы қалалық маслихатының 2001 жылғы 04 сәуірдегі II шақырылымының
IX сессиясының шешімімен енгізілген озгертулерімен).
93. Батыс Қазақстан облысы әкімінің 2000 жылғы 4 ақпандағы
№14 Шегірткемен күрес жөніндегі шаралар туралы шешімі.
94. Ақмола облысы әкімдігінің 2002 жылғы 2 мамырдағы №а5/56 Қатқыл азықтарды дайындау жэне астык жинау уақытындағы
өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі шаралар туралы кау­
лысы. Батыс Қазақстан облысы ^кімдігінің 2002 жылғы 1 тамыздағы , ақпандағЫ № 146 А уыл ш аруаш ы лы ғы ү й ы м д ар ы н ы ң
банкротттык процедураларын жүргізу жөніндегі окілетті органы
туралы каулысы.
256
Аграрлык қуқық бойынша бақылау сурақтары
■
1. ҚР Аграрлық құкығының түсінігі, әдістері, қағидасы, жүйесі.
2. ҚР Аграрлық қүкығының қайнар көздері, түсінігі, және
түрлері.
3. Аграрлық қүқьіқтық қарым-қатынастардың субъектілері мен
объектілері және ерекшелігі.
4. Ауыл шаруашылық өндірісті мемлекеттікреттеудіңбағыттары
мен міндеттері.
5.
Ауыл
шаруашылық
коммерциялық
және
коммерциялық
емес
vs
үиымдардың үйымдастырушылық-қүкықтық нысаны және олардың
мәртебесі.
6. Өндірістік кооперативтердің құқықтық мәртебесі.
7. Шаруа қожалықтарының кұқықтық жағдайы.
8. Азаматтардың жеке үй шаруаііылығының қүқықтық жағдайы.
9. Ауыл шаруаиылык үйымдардың мүлкінің қүқықтық жағдайы
10. Ауыл шаруашылық коммерциялық үйымдардың өндірістікшаруашылық және қаржылық қызметін қүқықтық реттеу.
11. Ауыл шаруашылык ұйымдардың қүқыктарын үйымдастырушылық-қүкыктық корғау механизмі.
12. Ауыл шаруашылығындағы жалдауды қүқықтық реттеу,
түрлері, ерекшеліктері.
13. Нарыктық катынастарға өтуді қүқыктық реттеу.
14. Ауыл шаруашылык қатынастарының түсінігі.
15. Ауыл шарушылык өндірістік кооперативтерінің қүқықтық
жағдайы.
16. Мемлекет мүқтаждығы үшін сатып алынатын жерлерге ақы
төлеуді аныктау тәртібі.
17. Жеке меншікке сатылатын және пайдалануға берілетін жер
учаскелерінің күнын анықтау тәртібі.
18. Ауыл шаруаиылығы мақсатындағы жерлерді азаматтар мен
заңды түлғаларға пайдалануга беру ерекшелігі.
19. Мемлекет мүқтаждығы үшін жерлерді сатып алу тәртібі.
20. Жсрге меншік күкығы мен пайдалану қүкығын қорғау.
21. ҚР Ауыл шаруаиылығы министрлігінің қүкыктык мәртсбесі.
22. Ауыл шаруаиылығы жерлерін пайдалануішлардың қүкығын
қорғау.
23. Шаруа фермер кожалығының жонс ауыл шаруаиылығы жерлерін пайдалануиыларға жер пайдалану қүқығын беру негіздері.
24. Өсімдік осіру мал осірудегі жүмыс уакытының ерекшелігі.
25. Ауыл шаруашылык серіктестіктерінің| ассоциацияларынын
күкыктык жагдайы.
257
26. Ауыл шаруашылык өндіріс кооперативтерінің күкыктык
жағдайы.
27. Шетел мемлекеттеріндегі ауыл шаруапылығын мемлекеттік
реттеу.
г'
гі&ңикз »іы«ягп4*¥Л
$
.
28. Ауыл шаруаиылығындағы лизинг шарты.
29. Шетел мемлекетіндегі жерге жеке меншік жэне жер пайда­
лану.
' *‘
п гп сн
30. Ауыл шарушцдық өндірістік кооперативтерінің баскару
органдары.'
'
*
' ■ г-!і
31. Ауыл шаруаоылық өндірісіндегі нығындарды отеутэртібі.
32. Ауыл шаруанылыгын баскару жэне реттеу органдарынын
жүйесі.
; .I
33. Аграрлык күкыктык унификацияланган кайнар көздері.
34. Аграрлык күкықтың дифференцияланган кайнар көздері.
35. Агралық қүқықтың жергілікті кайнар көздері.
36. Ауыл шаруанылыгын мемлекеттік басқарудың нысаны, әдісі.
37. Ауыл шаруанылыгындагы кәсіпкерлгк кы зм етті күкыктық
реттеу.
t . ■.■ -л. т л т ^ с я
38. Афоөндірісті қадагалауны мемлекеттік органдардың жүйесі.
39. ҚР Ауыл шаруашылык министрлігініц қызметі және міндеттері. 'і %
і ■ ■ : >.і"
ч‘)’і^ЬіП«г
40. Ауыл шаруаиылыгы жерлерінің қүқықтық жагдайы.
41. Аграрлық күқыктың жүйесі.
42. Аграрлык күкықтың басқа күқық салаларымен қарымқатынасы.
.. J
43. ҚР Конституциясы - Аграрлык күкықтың негізгі кайнар көзі.
44. Ауыл шаруанылыгын мемлекеттік басқару органдарының
қызметі.
.і :і ; 0 .
45. Өндірістік-шаруашылық қызметіндегі ауыл шаруашылык
қүрылымдарының қүқықтары мен міндеттері.
46. Негізгі және айналымдық корлар және олардың қүқыктык
режимі.
•
; :-/■.. >f
u
ііііяут цдиаг
47. Ауыл шаруаиылыгы өнімдерін сату саласындагы шарттар.
48. Ауыл шаруашылыгындагы еңбекке ақы төлеу нысаны,
түрлері.
..
:.
49. Ауыл шаруашылык мекемелерінің қүқықтарын қоргау.
50. Кәсіпкердік: нарықтық катынастар жагдайында түсінігі және
орны.
\
v
5 1. Өсімдіктер карантині саласындагы мемлекеттік реттеу.
52. Ауыл шаруаиылыгы өндірісінің ерекшелігі.
53. Афарлық қатынастардың түсінігі.
54. Афарлық катынастардың ерекшелігі.
258
55. Сыртқы шаруашылык аграрлық қатынастар.
56. Ішкі шаруашылык аграрлық қатынастар.
57. Аграрлык катынастар объективтік иындық ретінде.
58. Аграрлык қатынастардың негізгі даму сатылары.
59. Ауыл шаруаііылығы өндірісі иығынын өтеуден босатылған
тұлғалардың тізімі.
60. Ауыл шаруаііылығы мақсатындағы жерлердің түсінігі.
61. Ауыл шаруашылык ұйымдары мүліктерінің қүқықтық режимі.
62. Ауыл шаруаиылығындағы еңбек қатынастарын күкықтык
реттеу.
63. Ауыл шаруашылык үйымдарының келісім қатынастары.
64. Ауыл шаруаиылығы қызметкерлері жүмыс және демалыс
уақытының ерекшелігі.
65. Ауыл шаруаііылығындағы кызметкерлерге ақы төлеу нысаны
және түрлері.
66. Аграрлық қүқық қүқық саласы ретінде.
67. Аграрлык заңдарды бүзғаны үшін жауапкершілік.
68. Аграрлык катынастардың түсінігі.
69. Ауыл шаруашылык түтыну кооперативтерінің қүқықтық
жағдайы.
70. Ауыл шаруиылығындағы салық салуды қүқықтык ретгеу..
71. Жерді пайдалануды және корғауды мемлекеттік реттеу.
72. Орман шаруанылығын жүргізу үшін берілген жерлердің
қүқықтық режимі.
73. Ауыл шаруашылык өндірісін мемлекеттік реттеу қағидалары.
74. Аграрлық заңды бүзғаны үшін тәртіптік жауапкершілік.
75. Аграрлық заңды бүзғаны үшін азаматтық-қүқықтық жауапкершілік.
76. Жерді пайдалануды және қорғауды мемлекеттік реттеудің
нысаны.
77. Аграрлык заңцы бүзғаны үшін қылмыстык-қүқыктық жауапкершілік.
78. Аграрлык заңцы бүзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік.
79. Будандастыру қызметін қүқықтық реттеу.
80. Аграрлық заңдарды сақтауда прокуратура органдарының
алатын орны.
81. Аграрлык заңдарды сактауда соттардың алатын орны.
82. Ауыл шаруашылык жер пайдаланушылардың күкықтарын
қорғау.
83. ҚР Жер кодексі аграрлык күкықтың қайнар көзі ретінде.
84. Қазақстан Республикасыныц ішкі аграрлык саясатының
негізгі бағытгары.
259
85. Бидайды мемлекеттік сатып алу мен сақтауды кукыкгык
реттеу.-:
.пйкйшшазі <fv,Kf;{; ■
■ч- --г
86. Шаруа қожалықтарының үйымдастырушылық күкыктык
нысаны.
.
, ( ,
.,,.. < , ■
87. Шаруа қожалықтарындағы еңбек қатынастары.
88. Шаруа қожалықтарындагы мүліктің қүкықтык режимі.
89. Ауыл шаруашылығындағы акционерлік қоғамдардың қүкыктық жағдайы және олардың күзыреті.
90. АуЫл шаруашылык серіктестіктерінің басқару органдары.
91. Ауыл шаруашылығындағы қоршаған ортаны қуқыктык
корғау.
. кщ *
92. Шетел аграрлык күкығының негізгі қьірлары.
93. Агроөндірістік кешенді және ауылдық аумақтарды мемлекеттік реттеу туралы 2005 жылғы 8 шілдедегі Қазақстан Респуб­
ликасы заңының жалпы сипаттамасы.
94. Мал дәрігерлік кызметті құкыктық ретгеу.
95. Өсімдіктерді қорғау кызметі. Өсімдіктгқорғау органдарының
функциясы.
I (f?
\і
260
-1
МАЗМҰНЫ
3
КІРІСПЕ
1-тарау. Аграрлық қүқықтың түсінігі, пәні, әдістері,
қагидалары.......................................................
6
1Аграрлық қүқықтың түсінігі және оның пәні1.......................... 6
2 .Аграрлык қатынастарды қүкықтық реттеу әдістері................11
2-тарау. Аграрлык қүқыктын қайнар көздері.....................................17
1.Аграрлық күқықтың кайнар көздерінің түсінігі.......... .......... 17
2 Аграрлық қүқықтың қайнар көздерін саралау....................... 19
З.Қазақстан Республикасының Конституциясы аграрлық
күкықтың кайнар көзі ретінде................................................. 27
4 Аграрлык қүқыктағы бірегейлік..............................................31
1Аграрлык күқыктың бірегейлік нормативтік қайнар
көздерінің түсінігі
...................... ..L...........1........... 31
5.Аграрлык күқыктагы дифференциация...................... ........... 35
бЛокальдык нормативтік актілер аграрлык күкыктың
қайнар көздері ретінде............................................................. 36
3-тарау. Аграрлык кұкықтык ка