close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4350 zeynulina a. f. khasenova t. kh sz tabigati

код для вставкиСкачать
шВ
Г и
Зеинулина, Т.К. Касанова
tftfl иглшъс
f£5J Ш&
Щ
г
Н
і
А.Ф. Зейнулина, Т.Қ. Қасенова
СӨЗ ТАБИҒАТЫ
Оқулық
Алматы 2017
ӘОЖ 811.512.122
КБЖ 81.2каз
341
С. Торайгыров а ты н д а гы Павлодар м е м п е к е т т ік у н и в е р с и т е тін ің
Ғы лы ми Кеңесі ш еш ім ім ен баспага үсы н ш д ы
Пікір бергендер:
Қ.П. Жүсіп - ¥ҒА академии, Павлодар мемлекетгік университетінін
профессоры, филология ғылымдарынын докторы;
Е.Ө. Жұматаева - С.Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттік
университетінің профессоры, педагогика гылымдарының докторы;
А.Б. Бакраденова - Павлодар мемлекетгік педагогикалық институтыиың профессоры, педагогика ғылымдарының кандидаты.
3 41 Зейнулина А.Ф.
Сөз табигаты : мектепте казак тілі мен әдебиеті пәнінің окыту
мәселелері / А.Ф. Зейнулина, Т.Қ.Қасенова - Алматы: «ССК» баспасы,
2017. - 432 б.
ISBN 978-601-310-587-1
Бұл еңбекте казак тілі мен әдебиетін заман талабына сай жана
технология бойынша окьггуға басты назар аударьи
көркем әдебиетке деген танымдык кызыгушылыктарын арттыра отырып
окыту. Кітап бес бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде оқушыларды іздендіру
мен оқытудын түрлері нақты сөз болса, екінші бөлім тереңдетілген
сыныптармен жүргізілетін жұмыс түрлерін көрсетуге арналган. Үшінші
бөлімде кәп жылғы тәжірибеде жинакгалған ойларды таныту үшін жазылған
баяндамапар камтылса, төртінші бөлімде казак тіпін деңгейлеп окыту мен
баадарлама жасау улгісі, бесінші бөлімде сыныпгган және сабақтан тыс
жұмыстарды жүргізу мәселелері, алтыншы бөлімде шығарма жазғызу
мәселелері, жетінші бвлімде сөз табиғатын танытудағы ш лыми ізденіс сез
болады.
Окулык жогары оку орындарынын казак тіпі мен әдебиеті мамандыгы
студенттері мен магистрантгарына, аспиранттарына, мектептін пэн
окытушыларына арналган.
-
= . =
і ISBN 9®8-6&1чЗ<М>і-58фГ)П
с іт ы н д а ғы П М У -д і; і
а к а д е м и к С .Е е й с е м б л о в
V
ӘОЖ 811.512.122
КБЖ 81.2каз
О А.Ф.Зейнулина,
т .қ. Қасенова, 2017
О ССК. 2017
МАЗМҮНЫ
Ажы сөз..........................................................................................
I белім. Ақан Сері Қорамсаүльшың «Құлагер»
өлеңі.................................................................................................
Ж. Аймауытовтың «Әнші» әңгімесі мен I. Жансүгіровтің
«Әншіге» өлеңін салыстыра талдау...............................................
С. Торайғыровтың «Кім жазықгы?» романы................................
Ыбырай Алтынсарин мен Абай Құнанбаевтың табиғат
лирикасьш салыстра оқыту.............................................................
Шәкәрім Құдайбердіұлыньщ «Қалқаман - Мамыр», «Еңпік Кебек» дастандары..........................................,...................... ........
С. Жүнісовтің «Ақан Сері» романындағы Ақан бейнесі мен
Құлагер сипаты...............................................................................
Ғ. Мүсіреповтің «Үлпан» повестіндегі Үлпан мен Торсан
бейнелері..........................................................................................
0
II белім. Әдебиеттен тереңдетіп оқьпу.
«Абайдьщ ұстаздық ұлагаты» (Абайггану арнаулы қурсы).........
5
7
13
22
28
34
54
74
85
■
Ш бөлім. Қазақ тіпін тереңцетіп оқьпу........................................
Салалас құрмалас сө йлемнің зерттелуі.........................................
С. Аманжолов жэне қазақ тіл білімі..............................................
7- сыныпта қазақ тілін оқьпу мәселелері......................................
9- сыныпқа арналган қазақ тілінен тереңцетілген бағдарл ама....
IV бөлім. Тәрбие тағылымы хақында. Бала тәрбиесінің өзекті
мэселелері.........................................................................................
Отбасы, мектеп жэне жеке түлға тәрбиесі...................................
«Ана тілі» бағдарламасы аясыңда өткен пікірсайыс нэтижесі.
«Тіл құдіреті- тіп мэдениеті»..........................................................
Оқушылардың танымдық қызығу шылықтарын арттырудың
әдіс-әсіддері................. ....................................................................
Оқушының жеке басын, сынып ұжымын зерттеу жэне
педконсилиум...................................................................................
Сынып ұжымын зерттеу бағдарламасына орай
мінездеме.........................................................................................
з
119
119
135
175
226
237
241
244
248
252
260
V бөлім. Сыныггган жэне сабақтан тыс жұмыстар.............
VI бөлім. Көркем әдвбиеті оқыту жэне шығарма жаздыру
дағдысы................................I................. ,|............................... .
VII бөлім. Ғылыми ізденіс жолында....................................
Оқульгқ мазмұнының материалдарына пайдаланылған
эдебиеттер тізімі...................................................................
АЛҒЫ СӨЗ
Бүгінгі таңда XXI ғасырдың жан-жақгы зерделі, дарынды,
талантты оқырман тұлғасын қалыптастыру білім мен тэрбие
берудегі мемлекеттік істің ең маңыздысы болып отыр. Қазақстан
Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтьщ әр жыл сайынғы
халыққа үндеуіңдегі білім беру саласына байланысты айтылган
сөздерінің біздің еңбегімізге бағыт беретіні айқын.
Әлемдік біпім кеңістігіне ілесу мақсатында оқытуды жеке
тұлғаға қарай бағыттау басты мақсатқа айналуы керек. Оқу —
эдістемелік жүйесіне жаңа талаітгар қойылып отыр. Педагогикалық
жүйемен берілетін білімнің бәрі балалардың болашақга тандзған
мамандығына бағытталуы тиіс екеніне басты назар аударылуда.
Кэсіпке дайындықтьщ тұлға дамуын жүзеге асыратыны белгілі.
Қазіргі таңца инновациялық технология іуралы көп айтылып
жүр. Технолошя —өнерпаздық, шеберлік, іскерлік десек, әр пәннің
муғалімі өз ісінің шебері болуға тиіс. Біздіңше, жаңа педагогикалық
технология ұғымы бұрыннан белгісіз, жаңаша амал-тәсілдерді
қолдана отырып іздену, сол ізденістерді ғылыммен ұпггастыру, сол
арқылы жоғарғы көрсеткіштерге жеткізу ұғымын береді.
Әдебиет—асыл сөз, өнер, сөз өнері, көркемөнер, көркем
эдебиет десек, сол эдебиетті жаңа технология талаптарына сай
оқьпу пэн мұғалімдеріне үлкен жауапкершілік жүктейді.
XX ғасырдың басында Ж.Аймауытов: «Сабақ беру-үйреншікті
жай ғана шеберлік емес, ол —жаңадан жаңаны табатын өнер» деген. [1.206 б ]
Қазіргі технологияларда «мига шабуыл», дебат, модель, жоба
жасату, қорғату, оқу, жазу арқылы оқушылардың сыни көзқарасьш
калыптастыру тэрізді ұғымдар жиі қолданылып келеді. «Сын
тұрғысьшан ойлау», «Дамьгга оқыту», «Сарапап деңгейлеп
оқытудың
педагогикалық
технологиясы»
т.б.
коптеген
технологияларды пайдалану аз емес. Бірақ осылардың басын
біріктіріп, тұгастай қолданусыз толық нәтижеге жету мүмкін
еместігіне көңіл бөлгіміз келеді.
Әдебиетті оқытудьщ басты мақсаты-оқушыларды сөз өнерінің
қыр-сырымен таныстыру, хапық даналығы, хапық өсиеттерінен нэр
алғьгау, кітапқа, оның ішшде көркем әдебиетке деген ынтасьгн ояту,
халықгың рухани байлыгы—әдебиетін жан-жақты игерту, сол
S
арқылы білімділікке, имандылыққа, инабатгылыққа, парасаттылыққа, сұлулықка тэрбиелеу.
2004-2010 жылдарға арн;ілған «Мэдени мұра» Мемлекеттік
бағдарламасы аясында да көптеген игілікгі іс-шаралар атқарылуда.
Бұл гұрғыда С.Торайғыров агындағы Павлодар Мемлекетгік
университетінің профессоры, академик-ғалым Қ.П.Жүсіптің
«Көркем сөздің қүдіреті» атгы құнды еңбегі жарыққа шыққаннан
бері шығарманың көркемдік сипатьш көріп, оны толық талдап
түсіндіруге, үйретуге мол мүмкіндік туып отыр. Сонымен қатар
республикаға танымал әдіскер және тәлімгер ұстаз Қ.О.
Бітібаеваньщ үлгілей оқыту технологиясьш,С!.Торайғыров атындағы
ПМУ-дьщ профессоры, Ж.Аймауытов атыңцағы этнопедагогика
жэне білім берудің ннновациялық технологияларыньщ ғылымипрактикалық орталыгының директоры, педагогика ғылымдарының
докторы
Е.Ө.Жұматаеваның
білімдену
инновациялық
технологиясын пайдалану да осы ұсынылып огырган кітапқа игі
әсерін тигізді.
6
I БӨЛІМ
АҚАН СЕРІҚОРАМСАҮЛЫНЫҢ «Қ¥ЛАГЕР» ӨЛЕҢІ
Егеменді елімізде болып жатқан түбірлі жаңарулар,
ізгілендірілген қоғам құруға беталыс, туған тіліміздің мемлекеггік
мәртебеге ие болуы мектеп, ұстаз, дарынды жеке тұлғаны тәрбиелей
оқьпу әдістемесін жетілдіру, бүкіл білім беру жүйесін қайта құру,
ол үшін педагогикалық жаңаша ойлау, тьщ ізденістерге жол ашу
сияқты көкейкесті мэселелерді алға қойып отыр.
Осыған орай көркем туындыны тапдауда әдебиеттану ғылымьш
басшылыққа алу, эдебиегтанушы - ғалым Қ. П. Жусіп айгқандай,
автордьщ шығармасын үстіртін, жалаң оқып қоймай, ішкі мазмұньша
үңіддіру, тіліне басты назар аударту, бір сөздің бірнеше мағьшасьш
білу үпгін мысал тергізу көркем туындының ішкі, сырщы қасиетін,
табиғатьш тереңдете түсінуге жагдай жасай отырып, оқушыларды
шығармашылық жумыстарға баулу, сөйтіп, оқушылардьщ танымдық
қызыгушылықгарын арпыру мақсаг етіліп отыр.
Көркем эдебиеттің өзіне тэн даму заңдьшықгарын, қоғамда
алатын өзіндік орнын әдебиет теориясы зерпгтейді. «Әдебиет»—араб
сөзі-сөз асылы деген мағынаны білдіреді. Әдебиет көркем сөз арқылы
адамды, оны қоршаған өмірді суретгейді. Әдебиет өнердің бір түрі
больш та есептеледі Муғалімдердің бүгінгі күні алдарына қойылатын
талап жаңа технология бойынша пэңді меңгертгу болса, әдебиетгі
оқьпудьщ жаңа үлгісін шығарма қүдіретіне ден қоюға окушыларды
бағьптауда филология ғылымдарыиьщ докторы, профессор
Қ.П.Жүсіптің «Көркем сөздің құдіреті» атгы кұнды еңбегін пайдалана
отьфып, 10 сыныпта Ақан серінің «Қүлагер» өлеңі—ақын трагедиясьп>
апы сабақгы қалай өпсізгенімізді ортаға салмақпьв. Ақан сері
Қорамсаұлының өмірі мен шығармашылығы 10 сыныггга етіпеді.
Сондықган окушыларға ақын өмірінен қысқаша мэлімет беріп, іле
«Құлагер» әлеңін сыныпта мәнерлеп окудан бастадық. Мұнан соң
өздігшен іздендіру сүрағы қойылды. Бұл өлең қандай оқиғаға
байланысты туды деп ойлайсыңдар? І.Жансүгіровтің «Қріагер»
поэмасын оқьваңдарьщ бар ма? (Поэма 11 сыныпта өтіледі)
С.Жүнісовтің «Ақан сері» романын, Т.Әлімқүяовтьщ «Көк қаршыға»
романдарьш оқығандарьщ бар ма? Бұл сүрақтар окушыларды қосымша
әдебиеттерді окуга жетелейді. Хресго матиядан «Қүлагер» өлеңін оқыті,
окушыларға сауалдар қойылады.
_ н
7
I
Сабақтың мақсаты: білімдік. Өлеңнщ Ақанның бастан
кешкен тарихи оқиғалармен байланысты тууы. Өлеңнің туу себебі,
өлеңдегі өкініш, тебіреніспен күйзелген ақынның өз бвйнесін де,
тоггган озған жүйрігінің бейнесін де, портретін де аңғарту. Құлагер
бейнесін толықтыра түсетін «Маңмаңгер» өлеңін эуенімен орындау.
Өлеңнің зорлықшыл үстем тап өкілдерінің жауыздық қиянатына
қарсы ызамен қабат жырлануьш аңғарту.
Тәрбиелік. Жауыздыққа қарсы күрес, ақын бойындағы
аянышты жағдай, трагедиялы оқиғаға деген аяныш сезімі, ақышіың
атьгаа деген сүйіспеншілігі, әділетгілік.
Дамыхушылыгы.
Шығарма
қүціретіне
ден
қоюға
оқушыларды бағьгггау, көркем әдебиетт і пайдапана отырьш
салыстьфмалы талдау.
Стандарттық талап: үзіндіні мәиердеп оқу, оқыған
шығарманьщ сюжет, композиция, бейнелі көркем сөз айшықгарын
түгастықта қарастыра отырьпі, оның идеяльщ-көркемдік мэнін
анықгау.
Әдісі: теориялық талдау, мәнерлеп оқыту, өздік жүмыс,
мэтінмен жүмыс.
Тәсілі: Оқу, талдау, ән орыңцау, эңгімелеу.
Кернекілігі: Ақан портрегі (алғаш табь.шған), Құлагер суреті,
Ақан серіге арналған папка-буклет.
Қосымша әдебіветтер: І.Жансүгіров «Қүлагер» поэмасы,
С.Жүнісов «Ақан сері» романы.. Т.Әлімқүлов «Көк қаршыға» , Қ.П
Жүсіп «Көркем сөздің қүдіреті» кітабы.
Пәнаралық бавланыс: Әдебиет теориясы, музыка, тарих,
қазақ тілі, бейнелеу өнері.
Түрі: Конструкторлық жобалау технологиясы, қисынды
талдау, дамыта оқьпу.
Жаңа сабақты мецгерту. Ақан сері туралы қысқаша мэлімет.
«Қүлагер» өлеңін мэнерлеп оқу. (мүғалім-оқуіпы).
Сүрақ: Бүл өлең қандай оқигаға байланмсты туған? Романдар
туралы қысқаша шолу.
Ақанның 1963 жылғы шығармалар лшнағыңда «Қүлагер»
өлеңі 26 шумақган түрады. Ал хрестоматшдағы нүсқасы 8
шумақган түрады. Ақан өлеңдері халық аузынан жазып алынғаиын
ескерте кетейік.
з
Қисынды талдау бойынша сауалдар:
1.Ақанның суйіктісінен ажырау мұңын кайдан байқауға
болады?
Жауап: Шынымен өлгенің бе, Құлагерім,
Салбырап саігты аяқтай төменгі ернің.
Баспа-бас қызға бврмес жаңуарым,
Басылмас бір сөйлемей менің шерім.
2. Ақан қиналысын көрсет.
Жауал: Баспа-бас қызға бермес жануарым,
Басылмас бір сөйлемей менің шерім.
3. Ақыя өкінішін қайдан көруге болады?
Жауап: Асына Сағынайдың айдап келген
Құдаыың қарай қойшы бұйрығын-ай...
4.Құлагердің сұлулығын қай жолдар көрсетеді?
Жауаіі: Құлагер шешең-сұңқар, әкең—тұлпар,
Соғьш ең дөненіңде сегіз арқар...
Қүлпырған күлте жібек құйрығың-ай,
Суьфылып топтан озған жүйрігім-ай...
Қазылып қалушы еді шапқан жерің,
Сүйсініп тұрупіы еді қосқан елің...
5.Дерексіз ұғымды затгандыру (қазылып қалушы еді шапқан
жерің, бұл жерде аттың тұяғын жер қазатын күрек орнына
қодданып, заттандырып тұр)
6.Суырылып топтан озған
(суьфыльш озып unify бар)
жүйрігім-ай—
бұл
шарттылық
7.Өлеңцегі ауыстыру (метафора) қай жоддарда?
Қрсагер шешең-сұңқар, әкең-тулпар.
8.Теңеу қандай қызмет атқарып тұр?
Құлпырған күлте жібек құйрыгың-ай... Құйрыіъін жібекке, жай
жібек емес, күлте жібекке теңеп отыр, бұл- күрделі эпиггет.
9
9.«Құлпырған» деген сөз өлеңге қандай эсер беріп тұр?
Бұл-етістік, құйрықтың эсемдігін, сүлулыгын көрсетіп тұр.
10. Атгьщ жуйрікгігін қайдан білеміз?
Жауап: Суырылып топтан озған жүйрігім-ай... (Бұл суреттеу
ме, әлде бейнеяеу ме? Әрине, бейнелеу)
11. «Қазылып қалупіы еді шапқан жерің» Бұл не?
Жауап: Бұл—ауыстыру эрі атгың жүйріктігін білдіріп тұр.
12.«Бота тірсек, қыз сағақ, саңдап керім» Бұл да—ау ыстыру.
13. «Денем шошьш» деген тіркестен не аңғардьщ?
Жауап: Ақанның алдын ana сезіктену і.
14. «Салбырап сашы аяқтай төменгі ернің»—қандай көрініс
байқалады?
Жауап: Құлагердің өлімі, дәрменсіз халі, аянышты жағдайы.
грінді сагпы аяққа теңеп тұр.
15.Жануар, жаз жайладым, күз жайладым,
Сырггында қызды ауыпдың көп байлады м..деген жолдардан
не аңғардыңцар?
Жауап: Ақанның атты баптауы.
16.«Қолдан кетті», «қаза жетті» тіркестерін қазақ тілінде
эвфемизм дейді. Себебі: бұл—сьшайы сөйлеу үлгісі, анайы түрде
«өлді», «өлтірді» дейді.
17. Көптік мағына білдіретін сөздерді тап.
Жауап: Жиыннан, тамам жұрт, топтан озган, Сағынайдың асы.
18. Ат жүрісін білдіретін сөздер қайсы?
«Суырылып топтан озған», «қазылып қалушы еді...»
19. Ақанның өзін өзі жұбатуын тап.
Жауап: Сен өлсең, орның басар Кербесті бар,
Болады құдай қосса ол да тршар...
10
20. Аітың портретш, жуйріктігін, қасиетін бейнелер жарқын
сөздерді табыңдар.
Жауаіі: «Салбырап салты аяқтай төменгі ернің...», «Бота
тірсек, қыз сағақ, сандал керім...», «Қулпырған култе жібвк
қ^сйрығьщ-ай», «Ор больш қалушы еді шапқан жерің...»
21. Ақын трагедияс ы.
Жауап: Құлагер мерт болды деп естігеңде,
Тұра алмай орынымда бай, бай-ладым .
22. Өлеңнің озекті идеясы неде?
Жауап: «Жүйрікті күндеме, оған қастық қылма» дегенге саяды.
Сабақгы пысықгау, қорыту, бекітуге арналған пікір алысу,
әңгіме.
R= Нені меңгердік?
Қазіргі өскелең заман биігімен бағамдасақ күншілдік,
қаскүнемдік ол кезде Ақан мінген Қүлагерді мерт етсе, кейін соны
багггап өсірген Аканды да мерт қылғылары келіп қудалайды.
Қүлагер-ат үздігі болса, Ақан-ақын жүйрігі, сері, ән бүпбұлы.
Сұрақ: Осыңцай сал-серілердің табиғаітың асыл аңқұстарына, жан-жануарларына, киелі хайуаиатгарға төнген
жазалауды алдын ала сезіп жырлаған кімдерді, олардың қандай
шығармаларын білесіңдер?
Жауаи: 8 сыныпта өткен М.Мақатаевтың «Аққулар ұйыкггаганда», С.Сейфуллиннің «Ақсақ киік», 5 сыньптга өткен «Аққудьщ
айырылуы».
Сөйтіп, «Қүлагер» жапғыз ат қайғысын жырлаган елең бе?
Жауаіі: Жоқ. Озбыр зұлымдықты, замана қатігездігін
әшкерелеген уытгы шығарма. Бұл—тарихи болған уақиға. Осы
жерде Көкшетаулық энші-сазгер, ақын-ұстаз, журналист, профессор
Кэрім Ысмағұлұлы Ілиястегінің «Айыртау», «Ақаи сері» өлеңдерін
«Саз самал» кітабьгаан оқыл беріп, Ерейментаудгіғы ас откен жер
туралы, Құлагердің мерт болғандығы жайлы қартгардан естігенімді
оқу шыларға эңгімелеп береміз.
Сабақшң соңында хрестоматиядағы «Мацмаңгер» өлеңін
оқушылармен қосылып әуенімен орыңдап, олеңнің Қ^пагерге арналған
ән екеніне көздерін жеткіземіз. (Қасенова Т.Қ. «Жыр мәнін терең
ұқсын десек...» // «Сарыарқа самапы» газепгі. 14.03.2002 жыл №22)
12
1.1
Ж.АЙМАУЫТОВТЫҢ «ӘНШЬ>
ӘҢГІМЕСІ МЕН І.ЖАНСҮГІРОВТЩ «ӘНШІГЕ»
ӨЛЕҢШ САЛЫСТЫРА ОҚЫТУ
Мақсат: білімдік. Жазушының өмірбаянын шығармасына
негіздей отырып талдау, сөйтіп оның қайталанбас суреткер екеніне
көңіл бөлу, жазушының өз бейнесін көру үшін шығармасына терең
үңілдіру, сол арқылы өмірі, арман-мұраты, дүвяеге көзкарасы,
адамгершілік, азаматтық қасиетгерін аңғарту. Ақын-жазушылардың
өнер тақырыбын меңгеру мен ән өнерінін қ^діретін таньггу
шеберліктерін аңғарзу.
Тәрбиелік. Өнерді сүю, энге қүпггарлық, өнер адамдарьгаа
деген көзқарасты қалыптастыру.
Дамытушылық.
Қаламгерлердің
суреткер
ретііндегі
мүмкіншілігін таньпу, ңдеялық, эстетикалық мәнін ашу үшін
логикалық ойларын дамыту. Поэзия мен прозадағы энер тақырыбын
жырлаған ақын-жазу шыпарды салыстыра талдай отырып, өзіндік
көзқарас қалыгггастыру.
Әдісі: Мэнерлеп оку, қисынды теориялық талдау.
Сабақтъщ түрі: Үлгілей оқьпу, білімдену, сабақ-коіщерт.
Көрнекіліктер: Күйтабак, суреттер, буклеттер, карта.
Қосымша әдебиеттер: Ә.Қашаубаев туралы кітаптар, «Ән
сапары», Б.Балабекова, 1975 ж., «Ән асқары—Өміре», «Замана
бұлбүлдары» А.Жұбанов, шығармалар жинағы. ҚЛіітібаева «Қазақ
әдебиетін тереңдетіп оқыту», Қ.П. Жүсіп «Көркем создің күдіреті».
Пәнаралық байланыс: Әдебиет теориясы: өлең құрылысы
туралы ұгымды дамьггу, баямдау, суреттеу, теңеу, эпитет, құбылту,
Қазақстанның жер-су аттары (география).
Сабақтың барысы:
L Ж.Аймауытов пен I. Жансүгіров туралы өткен сыныптарда
алған
білімдерін
еске
түсіріп,
өмірбглндары
мен
шыгармашылықгарьша қысқаша тоқгалу. «Сегіз қырлы, бір сырлы»
іума талант Ж.Аймауытов туралы Б.Майлин: «Мен Жүсіпбектей
шебер жазушыны бүрын-сонды көрген емеспін» дес-е, Мағжантану,
Сұлтанмахмүттаңудың негізін салушы «қара сөзден жыр күйған сөз
зергері» Жүсшбекті М.Әуезов ұстаз санайды.
І.Жансүгіров ән-күй өнерін жоғары багалаган. Оған бірнеше
лирикздіық елеңдер мсн эгіикзлық көлсмді уш лоэмз зрнзғзн.
13
Ақынның «Әншіге», «Әнші», «Домбыра» деген шағын лирикалық
елеңцерінен де «энді сүйсең, менше сүй» Абай талғамын айқын
аңғарамыз. «Әншіге» атты өлеңінде «Тамырды солқылдатып, ойды
қозғап, жүректі тебірентіп, іпггі жылытар ... толғантар, толғақ салар,
толықсытар» деп эн тәңірісін қапысыз таньггқан. Ал
Әсет Найманбаев жайындағы «Әнші» өлеңінде градация тәсілін
шебер кэдеге асыра отырып,
III туралы
асқақ
шертеді.
салсаң өзімдей сал аңыратып
Жаіілатып, қоңырлатьш, жалсыратып.
Аққудай аспандағы энді өрлетіп,
Қондырып қоңыр қаздай мамырлатып,—деп эрі қарай
«нөсерлетіп, тамылжытып, бэсеңдетіп» кете береді. Ақын
градация ны тек стилистік фигура ретінде ғана емес, шығарманың
композициясы мен сюжетін қуру тәсілі ретінде де қод ана
епстікті
ойнахады, ғаламат өрнек өреді
Білямдену
технологиясы
бойынша оқушылар
Найманбаев им, ол туралы не білетіндерін толық газет-журнал
материал;
ьгаша, А
А.Ж^бановтың «Замана бұлбұлдары»
бойь; ISIII айгып береді
Қисынды талдау үлгісі бойыв а:
І.Әсетгің өзін таныстыруын қалайша поэтикалық тілмен
жеткізген?
«Арындаған», «бұлбұл», «тұлпар», «жорға», «майдамын»,
«тауықпын»
2. Ауыстьфуды қайдан көруге болады?
«Бұлбұлмын», «тұлпармъкн», «жоргамын», «майдамын»,
«тауықпын», «құм —қыстау, өлке—көктеу, өзен—күзеу», «сөз—
жаңбьгр, даусым—дауыл, әнім—ескек».
З.Теңеу қандай қызмет атқарып тұр?
«Үйректей, қаздай қалқып жүрмін жүзіп» деп өзінің халІЭЭІІІЭІ
еркесше аиналғанын мақганышпен сездіреді.
4.Эпитетгерді табыңдар.
«Ми дала, меңіреу шел, күміс көддер».
5.Үлттық нақыш бар ма?
«Сарайым—сабам құям пісіп-пісіп».
Үлпілей оқьпу технолопшсьгаа салу арқылы Әсет
Найманбаевтың кім, қандай енер шебері болгандығьш, оны
14
ақынның суреттеп беру шеберлігін аңгаруга болады. (Сызба
көрсетілген)
Білімдену технологиясы бойынша керкем шығармадан
портретін, іс-қимылын,
туралы аві
сипаттамасын
әңгімелету
арқылы
прозалық
шығармаға
қызыгушылықты арттыруға болады. Ж.Аймауытовтың «Әнші»
әңгімесіндегі әнші Әмірқан—өмірі мен өнері аңызға айналған әнші
Әміре Қашаубаевтың әдеби бейнесі (прообразы). Сондықтан
Alimi^OU
^айилліи
vwriiivviii
III »М
ПГ
f»#nr ІТ/ М
А
Т
Ү
і
'
П
/Ч
М
Л
п
і сіп одшДоіі\ ш ^ п і ov/p. ч/Л
w n n ai/rtf
m avu^ д ш ц
үииіП
1MC
мазмұнынан Әмірқанның өмірі, түр-түсі, мінезі, эдеті, өнері,
дүниетанымы сияқты мәліметтер жинақгалады. Оқушылар бұл
мәліметтерді мәтіннен тауып, дәптерлеріне жазады.
Ол үшін жетелеуші сұрақтар да беруге болады.
1. Автор Әмірқанның түр-түсін қалай суреттейді?
«Мен Әмірқанды «Шэулі қаршығадай шап етер, киіктің
асығындай тап етер жігіт» деп қана суреттей аламын. Өзге
шыгарушылардан Әмірқанның киімі де, түрі де, жүріс-түрысы да
жат еді, қазақтың еркіндігін еске түсіруші еді».
2. Әмірқанның мінез-құлқы мәтіндегі қандай жолдардан
байқалады?
«Әмірқан-кісіге тез үйір болатын, жолдасқа жанын қиятын
жігіт. Ол барды баламайды, жоқты санамайды, өзінің бірдемесін
сүрасаң, бере салады, кісінің нәрсесін, киімін өзі де киіп жүре
бзрсді. Үят екек-ау
сатуды
білмсйді.
• дсмсйді. Ол кісі алдауды.
W * 1 * арын
I
^
“
Кім көрінгснге сенеді. Өзін эркім талай алдап кетсе де, сенуін
3. Ән, өнер туралы Әмірқанның өзі не ойлайды? Өнерді қалай
Tvr.1 іеді? Автор окы қалай баяндайды?
«Әншілердің көбі мақтан үшін не мал табу үшін айтады.
Шабыты келмесе де зорланып айтады. Зорланып айтқан эн дұрыс
шыга ма/ с>н салу көңілден гои... Мен өзім көңілденбесем, жақсы
айта алмаймын, айтқым келмейді. Әншілердің көбі түр шығарам
деп әуре болады. Жақсы энді бұзып жібереді. Қиқылдай ма,
шиқылдаи ма, аупылдай ма... Есіл энді бей-берекет қылады. Бетніп отырып салған
салган ғоЙ қызыгы»
4. Тыңдаушыға Әмірқан әнінің дсері қалай crniaTranaj
капай
15
«Үшатын құстай қымтанып, қомданып алды. Отырғандар
аузын ашып аңырды. Әнші жіберді. Бір-бір ауыздан эн салды. Аз да
болса бірегей болды. Сүмірейте, қылмита соқгы, желдете, құтырта
соқгы. Лебізі құлаққа жагып кетті: жүректі тербетті, тамырды
желпіндірді, бойды шымырлатты... Тағы да ескектете, желпіндіре,
ышқындыра, құлшындыра согып, тьгңдаушының айызын әбден
қандырды. Ән салса, ол өзін-өзі ұмытады, әннің эуеніне төңкеріледі,
оның даусы көмейінен шықпайды, жүрегінен шығады. Ол әннің эр
нақысын ұгады, энді ғана сүйеді. Ән салса, рақаттанып, гүл-гүл
жайнайды». Ары қарай осылайша мэтінмен жұмыс істеп,
дәптерлеріне жазады. Осылайша сыныпта шыгарма жазу үлгісін
дайындап алуға болады. Оқушылардың шыгарма жазуда өз
бетгерімен істейтін жұмыстарының негізгі үлгілері төмеңдегідей:
1. Көркем мәтіннен қажетті материапдарды (үзінділер мен
цитатапар) таңцай білу.
2. Шыгарманың жоспары бойынша әр бөлімнің ара жігін
дұрыс байланыстыра білу.
3. Сөйлемдерді стилистикалық жағынан дүрыс қүрып, олардың
арасындағы ой-пікір байланысын сақтай білу.
Оқушыларға мазмүндық жоспар құрғызу.
1. Жетішатыр қаласының сипаты, халқының түрмысы мен
сипаты.
2. Шэкірт үйінің көрінісі.
3. Әмірқанньщ әні, оның тыңцаушыларға әсері.
4. Әмірқан туралы әңгіме-кеңес.
5. Алгашқы ойын-сауыққа дайындық.
6. Жүртты сүйсіндірген Әмірқан.
7. Әмірқанның эңгімесі.
Еқці әңгімені әдеби-теориялық жағьшан талдасақ:
1. Әңгіме қалай басталады?
Әңгіменің экспозициясы—Жетішатыр. Семей—тек кэсіпкерлер
мен сауда-саттық қаласы ғана емес, ойын-сауық, думанның да
қапасы. Күндізгі тіршілік харекетінен кейін «қолдары бос кездерін
масайраған шат көңіл, сырнай-керней, қызық-думанмен» өткізеді.
Жазушы
эңгімеде
қала
түргындарының
элеуметтік
айырмашылықтарын да көрсетеді. Бүл қалада «бордақы байлар»,
ескі-құскы киі м-кешектері н арқапап «жаяу сүмеңдеп, сақалына
сүңгі түрып, базарға кепп» бара жатқан кедей-кепшіктер де бар.
16
Сондай кун кешіп жүрсе де олар ойын-сауықтан қалмаған. Сонымвн
көңілдерін кетеріп, қайғы-қасіретін ұмытқан.
Ол кезде ойын-суықгарда арақ-шарап деген атымен
болмайгын. Үлкендер де, қазақ, татар жігітгері де тентек судан
бойын аулақ салған. Ішетін сусындары—бал гатыған, жанға шипа
сары қымыз. Қалада эр кезде қымызханалар бар. Олардың
сатушылары-сәнді киінген қыз-келіншектер. Саусақтары толған
күміс сақина, эсем де сұлу арулар. Қылығымен жігітгерді магнитгей
тартып алады. Қолы босаған жігітгер бос уақыттарын көбіне сол
қымызханаларда көңілді өткізетін.
2.
Жазушы осы штрих-детальдар,
алған?
рухани азық алған жерлерін қайдан көру
Біріншіден, күйбең
іліктің тауқыметін, азабын тартып
жүрген жандар әннен рухани азық тауып, энді жан азығы
көрсеіуді оилаған, екшпццен, сол кездегі жастардьщ кесапатгы
арақ-шараптардан бойын аулақ ұстап, шипалы қымызбен көңіл
көтергенін кейінгі ұрпағына үлгі етіп қалдыруды нысаналаған.
Мұңдай жақсы эдетті театрға жиналған қауым арқылы да көрсете
кеткен.
Жазушы Әмірқан өнврінің биігін театр сахнасыңда дүйім жздрт
алдында эуелете, аспандата, тамылжыта салған әні арқылы кервмет
бейнелеген. Әнші «аруақганып, көтеріліп... айқайға» басқанда, «зал
жаңғырып, күңгірлеп кетті» деп сол сэттегі әнші өнерін де, жұрт
ықьшасын да бейнелей білдіреді. Әншінің өрелі әншілік өнерін, сан
құбылта, сан алуан кестелі, ырғақты, сазды әуенмен эуелеткен
саңпақ әнші екенін былайша өрнектейді:
Сұңқылдаған көмейі,
Сыбызғының уніндей...
Аспандап соққан айғайы,
Алтайдың асқар тауыңдай;
Желпілдеткен түндікті,
Күздігүнгі дауылдай;
Томеидете сорғалап,
Тас бұлақтың суындай;
Г
Әсем, эеем нақысы,
I
С. Горайғыроп
Айдьшның сұлу қуындай
атында.гы ПМУ-г
Әнімен залға сыйғызды,
C.F.cncer.u;.iOL
^ауысын көпке сүйгізді.
ПІГ
Ш Ш шШ
Шапалақ та, шалалақ...
Пәле шіркін! Бис-бис...
Тағы да шық, тағы да!..
Тағы шықты Әмірқан!
Әмірқам эр түрлі әуенмен тіл қатты. Бірде «мұратына жете
алмай, қош айтысқан жарға ұқсал», бірде «жалғызынан айырыльш,
қанатынан қайырылып, зарлаған... жанға ұқсап» ... өкінішті, өксікті,
қасіретті, мүңды энді сарнады. Жиналған жүртты Әмірқан өнерімен
тэнті етгі. Ән салғанда ол өзін-өзі мүлде ұмытады. Ол түгелдей
әннен жаралғаңдай. Бүкіл денесі эн ырғағымен құбылады
тербеледі.
Жазушының бұл айтқандарының бэрі ақикат екеніне барынша
ипанасың. Өйткені ол Әмірқанмен дос болтан, ойын-сауықтарды
талай бірге өткізген. Қаламгердің өзі де ән мен өнерді жанымен
сүйген. Сондықтан да Әмірқан өнерінің өрнегін птыняйигпакпрң
суреттейді.
3. Әмірқанньщ бойындағы адамға тэн қаснеттердің барлытьш
қандай штрих-деталь арқылы танимыз? Оның бойында қандай
қасиеттер бар?
Жазушы ӘмірқіШ басынан кешірген бір оқиғаны баяңдау
үстіңде оның бір сүлуға елти қүлай түскен сәтін, махаббат дергіне
уланып ол «өл» десе «өлгендей» күйге душар болғаньгн суретгейді.
Сұлу қыз оньщ несіне ынтық, ғашық болды? Өзі жалғыз атты кедей,
түр дейтін асқан түфі де жоқ. Сонда үріп ауызға салғандай,
жүтынып тұрған сұлу... «пысықсынған талай жігіт маңына дари
алмай қойған» ару бүған неге елти кетті? Оның жынын арбаған.
жанын қытықгап, сүлулық сезімін оятқан әншінің қүдіретгі әні еді.
Демек, сұлу да асқақ ән екі іңкәрді табыстырып, махаббат шуагына
бөледі. Әнші қуана да, қайгыра да біледі.
4. Жазушы ән тәңірісін тагы да қалайша көрсетпекші болады?
Ол екінші оқиға үстінде көрсетеді. Eid ғашық аңсаған
армаңдарьгаа жетіп, қуаныш қүшағында келе жатқанда, алдарынан
жол тосушы қарақшылар шығып, сокқыға жығі.іп, ағашка байлапматап тастайды. Сонда бүларды қарақшы үрылардан қүтқарган тағы
да Әміренің эні.
Сол Ақтамағымен энші небары бір жүмадай гана өмір сүреді.
Осы оқиганы айтып отъфғанда энші көзінен жас ағыгі түрады.
«Ақгамақтъщ қылыгы бөтен еді»,—деп солқылдап тұрып жылады».
Міне, осы штрих-деталь арқьшы жазушы оның жан ізгілігін
аңғартады.
5. Әмірқан эншілік өнерді кімдерден үйренді?
«Маған эн үйреткен эуелі экем бодды. Содан соңғы үлгі берген
Уай, шіркін, Жұмабек жігіт еді. Әмірқан
Жұмабек
асқан ілтипатпен еске түсіреді. «Ондай III іні емірі көргем
жоқ.
әнші дегеңдердің бәрін естідік. Қайда? Жоламайд
ҚаиHi аитса бір жалықпайсың. Бір энін бір ат беріп үйренс
обалы
ардақтайды. Ал сол Жұмабек
ӘНШІ
болды екен? Арқада мүндай атгы
і естіген емеспіз. Сонда кім?
Ойымызға Арқаның
үнді асқақ әншісі Жарылғапберді
түсе кетті. Олай дейгініміз, біріншіден, Жарылғапбердіжэрмеңкелерде болып, талай елді аралап, эннен ту тіккен әнші,
екіншіден, Әмірқан репертуарындағы эндердің дені Жарылғапбер і
үлгісіндегі эндер, үшіншіден, әншінің атының Жүмабек болуы J
соған меңзейді. емек, Әмірқан прототипі Әміре болса, Жүмаб
прототипі—Жарылғапберді. Шығармадағы әрбір оқиға,
ггрих
детальді жазу Ilf і өзінің эстетикалық мүрат-мақсаттарын бейнеле;
үшін үтьгм
ала алғандығын байқата отырып, шэкіртгерп
жазушыньщ суреткер ретің,
мүмкіншілігін танытуға болады
(Қасенова Т.Қ.2008 жыл. №5 «Қазақ тілі мен эдебиеті» журналында,
Павлодар қаласының мэдениет жэне тілдерді дамьпу бөлімі, Бүхар
жырау атындағы әдебиет жэне өнер мүражайы, Павлодар
инновациялық Еуразия университеті үйымдастьфған «Ісмет
Кеңесбаев және қазақ тіл білімі» атты ғылыми-практикалық
конференция материалдары жинағына еңці. 58-67 бетгер. 28.11.2007
жылЛ
19
20
21
2.2 С.ТОРАЙҒЫРОВ «КІМ ЖАЗЫҚТЫ?» РОМАНЫ
Үстанымы : Қараңғы қазақ көгіне
Өрмелеп шығып Күн болам!
Сабақтың түрй: Технологиялық сабақ
Сабақтың әдісі: Дамыта оқыту, қисынды тапдау
Сабақтыц
жабдығы:
Жобалау
конструкциясы,
С.Торайғьфовтың шыгармалар жинағы, буклет Қ.П.Мәшһүр Жүсіп
«Көркем сөздің қүдіреті», З.Қабдолов «Сөз өнері», «Қазақ тіпі мен
әдебиеті» журналы 2004/2.
Сабақтыц мақсаты: білімдік. Ақьпіньщ замана үнін
шыгармалар арқылы сипатгауда көкейкесті мэселені көтергенін,
шыгарманы игерту үшін оқушыларды іздендіре отырып
проблемалап оқьпу.
Тәрбиелік. Адамгершілікке, эділдікке тәрбиелеу
Дамытушыльщ. Бапаның қабілетін, дарьгаын дамыту, дягды,
іскерліктерін проблема, ситуацияны шешу арқылы қалыптастыру.
Дарынды оқушылармен жүмыс: шығарманы терең талдау,
қосымша әдебиеттер пайдалану, өз ойларын әдеби тілде көркемдеп
жеткізе алу, пікірталасқа қатысу, эдебиет геориясьшан тольщ
мағлұмат алу, шығарманы теориялық таддау.
Сабақтың барысы:
1. Ш ыгарманың негізгі өзегін табуда талдау-жинақтау,
жалқылау-жалпылаіу, ізденіс-зерттеу әдістемесін пайдаланып,
автордыц «Кім жазықты?» шыгармасының сәйкестілігі мен
алш ақтыгын салыстыра иеңгерту, сөйтііп қорытындыны
оқушылардың өздеріне парасаттауга мүмкіндік туғызу.
Сүрақтар:
1.С.Торайғыровггьщ «Кім жазықгы?» дастанының әр
бөлімдерінің көздеген басты мәселесін аныкга (ауыл түрмысы,
әмеңгерлік, эйел теңсіздігі, кері тәрбие, қала тэртібі, ақьшның ел
билеуші эділ әкімдерді аңсауы).
2.Автор Тасболат пен Байболдың іс-әрекетін қапай сипаттаған,
көзқарасың қаңцай?
(Тасболат—бай, 15 жыл болыс болған, қажыға барған, орысша
тіл білмегеннен болыстықган айрыльш қала жаздап, бар байлығын
22
шаиіады, Байбол-шағын шаруалы, саналы, оқыған, ел билеуге
бойынша келген).
3.Автордың: «Тасболаттың өзі де, баласы да (Жақан) орыс
тіпін білмеген соң ағасының баласы Байбол болыс болды»—деуі
нелікген? (Себебі Байбол оқыған).
4.Баласы Жаңанның өлімі арқылы автор оқиғаны қалай
өрбітеді, мұнда қандай сыр бар? (әмеңгерлік)
[астанда сол заманның қоғамдық зандылығы қалай көрініс
тапқан? (феодалдық қатал езгі, қазақ әйелдерінің аянышты халі).
б.Әжібайдың сәби кезіндегі жан азығы тэн азығына қонақ, ал
есеигенде керісі III болу
ығармада қалай дэлелденеді?
(Абай жетінші қара
(тән құмары—ішу, жеу, ұйықгау; жан
құмары-білу, талпыну, қызығу, үйрену) 1. Тән жанға қонақ. 2. Жан
тәнге қонақ. (басында оқыған, зерек болады, соңында дүниеқор,
көрсеқызар болг
7.Әжібайдьщ биоәлеуметтік тулға ретіндегі қалыптасуына
кімдер эсер етгі, қандай ықпалдар оны алғашқы
арынан
тайдырды? (ата тегі, отбасы, ауыл адамдары).
8.«Алмақ түгіл тастаймын екеуін де» деген Әжібайдьщ Жаңыл
Жэмила, Зьшиха, Ырысты (17 жаста) тэрізді жұбайларының болуьн
қалай қабылдайсьщ? Бұл эрекетке бүгіңде қандай көзқарас бар'
(ақымақтық, қазір де көп эйел any
көтершуде.
туралы пікір).
Әнуар бейнесі арқылы ақын нені аңғартады? (жаңа ұрпақп
зақ аулының надандық гұрпына наразылығын, тазалық \ ін
күресін таньггады)
10. Әжібай Тасболат орнын басты ма, элде оның іс-әрекетін
одан эрі дамытты ма? (шығармадан дәлелдеме тап) (дамытгы—әкеге
қарсы шығу, әйелдерін зәбірлеу).
11. Әжібай өмір сүрген кеңістік пен уақытга Аппақай секілді
қыздардың болуы мүмкш бе? (мүмкін, себебі Қамар да оқыған қыз,
Ғай
Жамал да оқыған).
. Автор қоғамның осы дертіне жазыкты адамды тапты
(иэ, ол—Тасболат сияқтылар, надандық).
13. С.Торайғыровты ғалымдар Абайдың шәісірті, дәстүрін
дамытушы деп екі агымға бөліп қарайды, сен қайсысына
қосыласың? (дамьпушы).
23
П. Шмғарманың идеялық-тақырыіітық негізін, көркемдік
ерекшеліктерін ашу үшін орталық кейіпкер Әжібайға үңілдіру
мақсатында берілетін сүрақтар:
1.Әжібайдың бағу-қағусыз ерке өскенін қайдан байқадьщ?
Мүның зардабы болуы мүмкін бе? («Боқтаса, «Қарағым» деп бетген
сүйген. Болмай ма байқа апа көз оған тиген?» Зардабы—теріс
тәрбиеде).
2.Өзіне атастырылған Жэмиланы Әжібайдың сүймейтінін
қайдан көрдік? («Алмаймын, бармаймын—ұнатпау, «Әйтеуір аулыңа
экеп бір берейін»—сүймеушілік).
3.Әжібайды қатігездікке бағыттаушылар әрекетін кім тауып
дэлелдейді? (Шешесі: «Билетпе!—деп сабатгырып, // Кекетіп түзу
сөзін теріс барып, // Сүйгені барды-жоқты сенді Әжібайдьщ // Тіліне
анасының еріп жүріп.
4-Үшінші per өзін зорлап үйлендірмек болғаңдағы Әжібай
әрекетіне, яғни: «Әжібай—деді: «Отырма оттап үріп!» // Қақпасым,
жүрген жерің бэрі бүлік»,—жолдарына қарап, оған қандай баға
береміз? (дөрекі, оспадар).
5.Әжібайдың оспадарлығына тек өзі кінәлы ма, әдде оның
әйелдері тарапынан ағаттықгар бар ма? Бүл кемшіліктердің
себептері туралы не айтар едіңдер? («Жәмила тумысьшан босаң
шіркін... Ішінен көлденең жүрт ойлаушы еді...
Отбасы бақьггы-екі жастың еңбекшілдігі, адалдығы,
жауаітшлығы).
6.Аппақайға ұнау үшін Әжібай не істеді? Әжібай қай қырынан
ашылады? (ағасының сауда ісіне араласып аідша береді, темекі
таргады, көзіддірік кнеді). Әжібай босқа шашылады, қала ядамыня
сырттай елікгейді.
У.Әжібай Аппақайды ұнатқанын таньггатьш детальды тап. (кей
уақыт күйіп-пісіп ыза болар... ) (артықша қызыгу бар).
8.Әжібай Жэмиланы қапаіі жазалайды? Әжібайға баға бер. (...
Жәмила анау үйден сөйлей еніп ... Әжібай оспадарлығы үдей
түскен, өшін Жэмиладан, шешесінен алады).
9.Сүигеніне үйленуге әкесінен рүқсат алганда, Әжібай неге
үйленбейді? Бүл жерде Әжібай қалай дараланггін? (Айттырмақшы
ол қызды бұл қызды да... Әзірге бек жігіттік, осы жолым...) (Әжібай
бэтуасыз, көрсеқызар, байлаусыз).
24
10. Әжібай өзі ұнатьгп қосылған Зылиқадан безінуіне не себеп
болды? (Бұл тұста Әжібай ғана емес, ол өмір с\рген жағдай
ерекшелігі: көп эйел алу зияндылығы, күңдестік, көңілдестікке
итермелеу, азғындық—көңілдесінен туған нәрестесін өлтіру).
11. Әжібайдың адамі ершіліктен аулақтай түсу і, себебі? (шаруа
қамын ойламауы, қысқа шөп дайындамауы, жұт кезііще малыньщ
қырылуы, сол жоқтьщ орнын толтыру үшін қиянатқа баруы).
12.Өзінің сүйікті қызы Күлтайға жаны ашып: «Қыз теңіне
сүйіп барсын»—деген Әжібай кейін неге сол ниетіңде тұра алмады?
(жүг, болыс сайлауы, малы ойсырау).
13.Әжібай баласы Қабыш эрекетгерінен не байқауға болады?
(Әке жолына түсу, арақ ішіп, мае болу, карта ойнау, ақша ұтқызу,
жеңіп жүріске салыну).
14. Теріс эрекетгердің себебі? (акша, пара, кісі ең(5егін жеу, өз
бапасын ақшаға сапу, алдау, аямау, кісі қанын арқіиіау).
Ш. Туындыныц коркемдігін ашу үшін қисынды талдау
үлгісі:
1
.Көрікгеуішті (эпитет) табу, «кара» түнде, «ақ боз» үй, «көк»,
«мөп-мөлдір».
2.Теңеу. «Батқандай» мелдігінен нүрға қалқып-есімшелі
ю^рделі теңеу «Айнадай». Мелдігінен-кеңірдегінеи деген сөз.
3.Кейіптеу.
«Күлімдеп»,
«билеп»,
«қарап
тұрды
жымыңдасып».
4.Рең әдемілігі «көк майса», «ақ орда», «сегіз қанат».
5.Шөп биіктігі. «Бенқисал ол жайлауда жердің шөбі
Көрінбес, кірсе ішінен, малдың төлі».
6-Құс ерекшелігі. «Қалкылдап жалтырына қаздар қонар»
7.Көптік үғым. «Қарайып өрген сиыр түйемеиен
Ауылдың малга толды әрбір жағы.
Сұт түрды сауган сайын малдан агып».
8.¥лттық нақыж—торсық
9.Жез~ақша, бүл метонимия да, синекдоха да болады.
10.«Ақ орда, сегіз канат»—синекдоха
IV. R= Нені мецгердік? Снбақты қорыту.
1. Романның бүгінгі өмірдегі маңызы.
2. Әжібайшылықтьщ әшквреленуі.
3. Әжібай және бүгінгі жасгар.
Бұл жерде оқушылар ой толғайды немесе дебат ретінде
;;орытыңцылайды.
Ақынның «Таныстьфу» деген поэмасы туралы қосымша
мәлімет беру. Бұл поэманы 1917-1918 жылдары Абай елінде,
жазушы Т.Жұртбай жариялаган. Ақылия әжей естелігінде
айгылғандай: Ақылия Тұрағұлкызы мен Медеу Оразбайұлының
отауында жатып жазған екен. («Лениншіл жас» газеті 1974 жыл 19тамыз) (ҚР Тэуелсіздігінің 15 жылдығына арналған «Қазақ тілі мен
әдебиетін сапалы оқьпу мәселелері жэне оның шешілу жолдары»
атгы облыстық. ғылыми-тәжірибелік конференцияда кітапша
ретінде басылды 41-44 б. 30.11.2006ж, «ҮП Сәтбаев оқулары»
XFTK. 12.04.2007 ж. 241-2476., 22.10.2005 ж. RFTK. жинағына енді)
26
27
13. ЫБЫРАЙ МЕН ЛБАЙДЫҢ ТАБИҒАТ
ЛИРИКАСЫН САЛЫСТЫРА ОҚЫТУ
Мақсат: білімдік. Екі ақыішың табиғат лирикасына арналған
өлеңдерін терең меңгерту, өлеңдерін мәнерлеп жатқа айту, әдебитеориялық, қисыңды, лингвостилистикалық талдауға бейімдеу.
Этнографиялық танымдылықты тереңдете түсуге баулу. Ақьшдар
поэзиясьпндағы жаңалыққа назар аударту.
Дамьпушылық. Оқушылардың байқампаздығын, ойлау
шеберлігін, сөйлеу мәдениетін дамыту, шығармашылық жұмыс
істеуге дағдыландьфу, тіл байлығына үлес қосуға жол ашу, қазақ
лирикасындағы стань мен бейнелілікгі талдай білуге үйрету.
Тәрбиелік. Табиғат пен адам, жалпы тіршілік атаулының
түгастығын түсіндіре
отырып,
оқушыларға эстетикалық,
экономикалық тәрбие беру, Отанды, туған жерді сүюге, табиғатты
қорғауға, қолдауға баулу.
Оқыту формасы: Бірлескен ұжымдық іс-эрекет.
Оқыту әдістері: Проблемалық баяңдау, ізденушілік,
зертгеу ш ілік іс-әрекет.
Сабақтың түрі: Жаңа материалды өздігінен меңгеру.
Көрвекілік: Күйгабақгар, қосымша ғылыми әдебиеттер,
буклетгер, шығармалар жинағы, сызбалар, суреттер, дискілер.
Пэнаралық байланыс: Қазақ тілі, бейнелеу өнері, сөз өнері,
эдебиет теориясы, музыка.
Стандарт талабы: Өлеңцерді мэнерлеп оку, жатқа айту.
01
Сабақтың барысы:
I.
Екі ақынның төменгі класгарда өткен өлецдерін еске
тусіру, жатқа анту, күйтабақтан, дискіден тыңдау.
«Ақьш неғұрлым данышпан болса, согүрлым табигатпен терең
араласып, оны құшағына іұгас қамтып алады. Табиғат-ісүллі
тіршілік атаулының қүтты қоныс мекені, алтын ұя тал бесігі.» Ғ.нді
ақьшдардың табиғат гапереясьш аралайық. Адам—табиғат—сезім.
«Жаз» Ыбырай-Абай. 2 оқушы екі өлеңці мэнерлеп оқиды.
Проблемалық сұрақ: Өлеңдерді оқып тұрғанда көз алдарыңа
не елестеқці?
Ықпшал жауап: Ыбырайда: Көктемгі табиғаттың эсем суреті
бар, ал Абайда жаздыгүнгі жайлаудағы қазақ аулының өмір
тұрмысының суреті бар.
28
Енді өлеңдерді
бөлімдерге бөлейік.
композициялық
оғыр
I ш оғы р
Шілдедеп
табиғаітың
жалпы көрінісі
құрмлымы
Сол
шілдедегі
мал,аң-құстардың
көрінірінісі
Сэуірдегі
Ыбырай
Адамдардың
«Жаз»
жалпы көрінісі
қуатты сэттері
Қылтылдап
қыңқылдап
Болғанда
шыбындап
Үйқасы
толғанда
шылпылдап
Абайда
қонғанда
бүлтылдап
(шұ(шұбыртпалы)
сымпылдап
(шубыртпалы)
Мұнарланып
Туы
Тұманданып
Үйқасы
Қуы
Құмарланып
Ыбырайда Суы
Жұмарланып
Буы (шубырттіалы)
(шубыртпалы)
жағынан
III шоғыр
Жаздыгүнгі
Қазақ
ауылының
тіршілігі,
әрекеті
Сэуірдегі
аң-құстардың
тішпілігі
Бұл да соңдай
Бұп
сондаи
II.
Қазақ тілімен банланыстыру үшін сұрак-тапоырма:
Балапар, өлеңдегі ұйқасып тұрған етістік тулғаларьша назар
аударыңдар!
Шілде болғанда—Рахмет туы
Өсіп толғанда-Қаз бен қуы
Ауыл қонғанда-Қардың суы
Қылтылдап-Мунарланып
Ықтимал жауаптар: Абайда көсемше, есімше тұлғалы
баяндауыштар табигат көріністерін іс-әрекет үстінде көрсетіп,
қииыл-қозғалысты осы сәтте өтііі жатқандай эсер берсе, Ыбырай
заі есімдерді соңына қою арқылы табшатга кездесетін
құбыльістарды көз алдыңа бірден әкеліп елестеіеді. Екі ақын да
29
тиянақсыз форманы табивғаттың шексіздігін
пайдаланып, жаз көрінісін байқатады.
көрсету
үшш
ІП. Жаз көрінісін қозғалыста көрсетіп турған сөздерді
re pin жазыңдар.
(Көтерілер рахмет туы, көк жүзіңце көрінер көктен жаңбыр,
тэулардан сулар журіп).
ІҮ. Автор эмоциясы қандай сөздерден білінеді?
(Мұнарланып, тұманданып, судан жұтар, құмарланып,
рахатганьш)
jfll
Ү. Абай мен Ыбырай—суреткер ақындар
Абай «Жазда»—ағьшы қатты өзенді бейнелегенде «күркіреп»
сөзін үтымды пайдаланады, құлын-тайдың көптеген эрекеттері
ішінен де «айнала шауып бұлгылдап» көрініс беруін таңдап
бейнелейді.
Ыбырай «Жазда» қардьщ суының молдығын «жайылар» сөзі
арқылы, ал жердің гүлінің жайқальш өсуін «ұйқыдан көзін ашқан
жас балаша» деген заттандыру эрекеті арқылы жан бітіре суретгей
білген.
Бұл туралы белгілі ғалым Р.Сыздықова: «Абайда жалпы
суретгеме тәсілі күпггі берілген. ІУІұның өзі де-қазақ поэзиясында
тьщ нэрсе. Осы әдіс өлең тіліне күнделікті тұрмыс-салтқа
байланысты лексика тобын әкелді. Мысалы, «Күз» деген өлеңінде
келтірілген: жыртық киім, шуда жіп, кемік сүйек, сорпа-су, жамау,
ыс—деген сөздер бұрынғыдай ауыспалы мағынада емес, тура өз
мағыналарында сурет үшін пайдал анылған.»
ҮІ. «Жаз» өлеңіне байланысты көркемдік ерекшеліктерді
таддату сурақтары.
1.Абай ш ө тің биік болып өскенін қалай өрнектеген?
«ұзарып өсіп толғанда», «шалғыннан жоны қылтылдап»
2.Ыбырай шөптің молдығын «нөсердің қуатымен жер шөбі
өсер», «көкорай дүние жүзі шалғьш болып» деп береді.
3.Өзенде су мол екенін қай сөз айқындап түр?
«Күркіреп» деп Абай сипаттаса, Ыбырай «тасиды» деп береді.
4.Үйрек-қаз ұшуында қандай ерекшелік бар?
30
«Сымпылдап» Абаңда, Ыбырайда: «қаңқылдап».
5.Су жағасында жүрген бозбаланың көңіл-күйін білдіретін
сөзді кім дэйектейді?
«Қутьіндап» деп Абай суреттесе, Ыбырай «жі^тірер ойдан
қырға жұмарланып» деп береді.
Сөйтіп, біріншіден, ақындардың аз сөзбен сурет сала білу
шеберлікгерін көрсек, екінші қыры, белгілі бір иүбылыс, эрекеттің
көп сапасы ішінен ең өзекгі бір түрін екшеп ұсынуына назар
аударып гсөрейік. Көркем әдебиет тілінен мысал геру үлгісін
Қ.П.Жүсіптің еңбегінен бүрыннан таныспыз, адамның :жүру түрлері
сан апуан екенін де білеміз. Соны еске түсірсек. Қаздаңцау,
дедектеу, маң-маң басу, еңкеңдеу, ордаңдау, арбаңдау, балпақдау,
мамырлау, былқылдау т.б. Абай мұньгң бэрін келтіре бермей, бір
ғана «былқылдап» деген жүру түрін қыз-келіншектерге арнап
қолданған. Ал Ыбырай «алшаң басу» тіркесін түйелерге қолданған.
Бүл да екі ақынньщ ешкімге, бір-біріне үқсамауы, ерекшелігі. Бұл
ақындардың үшінші қыры-бэрін бір ғана лирикалық қаһарманның
тапгамына, көзқарасына, сезіміне бағыңдыруында.. Төртінші
қыры—өлеңдегі бар сөздердің, ұйқас құруға белсене қатысып тұрған
көріктеуіштердің (эпитеттердщ) «қылтылдал», «шылпылдап»,
«бұлтылдап», «сылқылдап» т.б. өзара әсем үндесу і Абайдан көрінсе,
«'[уьо>, «қуы», «суы», «6ybD> есімдерінің сөйлем соңында келуімен
сәнді ұйқас, келісті үн қосып тұр.
ҮП. Сабақтыі қорыігындыласақ: Ақындар өлеңіндегі жаз
көрінісі сезім-күйдің шапқыған тебіренісімен беріледі. Оны
мынадай сызбамвн көрсетуге болады.
Жазғытұры—балалык, бозбала; жаэ—
жігіттік; кұз-кемеліне
келу; қыс-суықтық, кәрілік (шарггы түрде)
Өлең композициясьшдағы екі бөлек тұтас сурет. Ол-табиғат
пен адам.
Өлеңде суретгелетін табиғат көрінісі-Жаздың жайлаудағы бір
күні. Көкорай шалғын бэшешек, күркіреген өзен, шыбындаған
жыіщы, сымпылдап ұшқан уйрек-қаз.
Адамдар, ауыл адамдарының әрекеті мен көңіл-күйі-Ақ
білекгі сыбанып, бұрала басып үй тіккен қыз-келі ншек, аяңшылын
жылпылдатып ауыльша оралған бай, әзілі жарасқан үлкеңдер,
жайыгаган шлем, құйылған қымыз, шешесін жағалаған жас бала,
асау мініп теңселген жылқышылар, мылтық атып, құс салған
бозбала. Қыстай қысьшьш жайлауға шығып жадыраған жұрттың бір
күнгі қызықгы шағын қалайша мақалмен жеткізуге болар еді?
«Қыс—қысыл, жаз—жазыл».
А
д
А
М
1сезім
тебіреніс
Автор
іс-
ТабиҒат
*Шгі->>ТЯ
Мұнарланып
Тұманданып
Күмарланы
Жұмарланып
Шеберлігі
Көңіл-куй
М.Әуезов айтқан өлеңдегі жанды тіршілікті, қимылды, қозғалысты,
дэлдікті бшдіретін бірыңғай келісті, жүрдек ұйқастар қандай?
Олар:
былқыддап,
сылқылдап,
айналып,
жяйпянтлп
жылпыддап, сыңқылдап, қаңқылдап, бұрқылдап, яңкыгптятт
мақұлдап, салпылдап, қутыңдап, қарқылдап, жарқылдап.
Ақынньщ «Желсіз түңце жарық ай» өлеңін оқып, «Жаз»
өлеңімен тақырьш, мазмұн ясағынан ұқсастығына да нячяр
аудартуга болады. Күркіреп жатқан өзен екі өлеңде де бар. Көкорай
гаалғын бәйшешекті бүл өлеңде құлпырған жасыл жер жүзі деп еске
салады. Күндіз шыбындал барып жылқы түскен су бетіңде түнгі ай
оэулесі дірілдейді.
Желсіз түн, жарық ай, сәуле суда неге дірілдеңді?-деп
оқу шылардың физикадан қандай зандылыққа сай келетінін сүрауға
болады. (Жердің өз осінен айналу заңы).
32
Тереңдете оқытылатын сыныптарда көркем туындыны
әдебиеттану ғыяымы тұрғысынан тереңдете талдатуға болады. Оны
мынадай сызба түрінде беріп, ауызша да, жазбаша да беруге
болады.
Абай мен Ыбырай «Жаз» елеццері
Өлең
негізіңде
Өлеңцегі
негізгі ойды
ашатын
идея,
шумақгар,
авторлық ой өлең
жолдары
стилі
әдемі,
образды
көркем
сөздер
әдісі
жолдар,
шумақтар
R= Түйін. Адам мен табнғат егіз екеніне кезіміз жетті.
(ОПМБАИ-да бекітіліп, пікір жазылған. 12.10.2007 ж.)
33
1,4 Ш.ҚҮДАЙБЕРДИЕВТІҢ «ҚАЛҚАМАН-МАМЫР»,
«Е ң л ік -к е б е к » д а с т а ін д а ры
Мақсаты: білшділік. Шэкәрім шығармалаларымен танысу,
салыстырмалы талдау жасаха отырып, өз көзқарастарын білдіруге
үйрету.
Тәрбиелік. Адамгерш ілікке тэрбиелеу
Дамытушылық. Оқупшлардың ойлау қабілетін дамыта
отырьш эстетикалық сезімдерін ояту, тівдерін дамьпу, сөйлеу
мэдениетін қалыпггастъфу, өздігінен білім алуға баулу.
Әдістері: Мәтіимен жұмыс, пікір аіггу, сахналандырылған
көрініс, әдеби-теориялық талдау.
Сабақтың
түрлері:
Үлгілей
оқьпу,
білімдендіру
технолопысы.
Стандарттыц талабы: Поэмаларды толық оқу, үзінділерді
жатқа біпу
Көрнекіліктер мен
қосымша адебиегтер: Шэкэрім
шығармалары, өлендер жииағы, күйтабақ, буклет
Сабақтың барысы:
'I. Оқушылардың Шэкәрім туралы білетівдерін еске түсіру.
Ол үшін сынышы 4 топқа бөліп жарыс-онын ретінде сұрақ
тапсьгома
1-топқа. Шәкәрім кім?
туралы не білесіңдер? Қавдай
өлеңдер, даетандар жазған? Поәма кімнің ақыл-кеңесімен
жазылған? Абайдың Шэкэрім піығармашылығына тигізген
■топқа
«Қалқаман-Мамыр»
поэмасыңда
суретгелген
кезеңдегі қазақ хапқьгаың таріахи жағдайы қандай еді? Ақынның
бұл кезеңці апуында қаңдай сенсациялық мэн бар?
3-топқа. Қалқаман мен Мамырдың жақындықтары қандай?
Мэмбетей жағы Әнет бабаның шешімімен неге келіспеді? Екі
жаетың үйленуіне неге қарсы шықты?
4-топқа. Әнет баба Кдлкаманды неге овда байлады? Әнет
бабаньщ Қалқаманды елге қайтарам деген тіпегі неге орындалмады?
тапсырмаларды орыңцап болтан соң, музыкалық
ретщі
ән орындала
Шәкәрімнің «Бұл ән бұрьшғы әннен
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» эндері орындала;
Кіріспе түсіпік. Шәкәрім Қүдайбер,
бір жағынан
лирикалық жырлар, философншіық толғаулар, сан қилы ғибрат
34
нақыл өлеңдер, «Қалқаман-Мамыр», «Ләйлі-Мәжнүн», «НартайлақАйсұлу», «Еңлік-Кебек» секіпді дастандар, «Әділ-Мария» апггы
көркем әңгіме жазып қадцырса, екінші жағынан, этика, дін, қазаққырғыз тарихы тағы басқалар жайында тарихи, философиялық
трактаттар жазьш, гылыми мэселелермен де көп І І Г О гылданған
ғалым-жазушы.
қыл-қысқасы, ол өз заманьшда
өресі кең, көп іздене білген, өте көрнекті, парасатты, білімді
мэдениет қайраткерлерінің бірі болған.
Шәкэрім Абайдың үлкен ағасы Құдайбердінің немере інісі. Ол
жеті жасында жетім қалып, кейінірек өзінен бір мүшел немере
ағасы Абайдың тәрбиесінде өседі. Зерек-зейінді бала, өнер-білімге,
өрге ұмтылады. Ол тоғыз жасыңда мұсылманша хат танып, өлең
шығаруға да талпына бастайды. Бұған Абайдың тікелей ықпалы
тигені сөзсіз. Ақынның баласы Ақаттың атуынш а, Шәкәрімнің өзі
«Мені Абай тәрбиеледі, ол болмағанда менен кім
ғатыны
неғайбыл еді. Барыммен Абайға қарыздармын» дейді екен.
Қазақ өлеңінде Абай енгізген жаңалықтарды Шэкэрім де
молынан пайдаланады. Әсіресе, көлемді
жазу,
көбірек
машық етіп, ол Ақылбай, Мағауия, Әсет қолға ала бастаіан
романтикалық, реалистік дастан шығару ісін ілгері дамытгы. Бұл
ретге ақынның алғашқы поэмаларын «Қалқаман-Мамыр» , «ЕңлікКебекті» атауға болар еді.
Шэкэрім XIX ғасырдың П жартысында Абайдан бастау
апаггын реалистік үлгідегі лириканьщ дамуына ғана улес қосып
қойған жоқ, оның қаламынан көркемдік бояуы өзгеше «ҚалқаманМамыр, «Еңпік-Кебек» тәрізді эпикалық сипаттағы шыгармалар да
туды. Бұл қазақтың жазба эдебиетіц
агтғашқы поэмалардың
занды жалғасы еді.
«Жалпы Абай шәкірттерінің ескі қазақ тұрмысынан жазылған
поэмаларының ешқайсысы да тарихи шыгарма емес. Жанрлық
тұрғыдан алганда, бірі—лиро-эпикалық жырга бейім, енді бірі—
элеуметгік дастан, ал кейбірі-махаббат драмасы болып табылады,»дейді Мұхтар Мағауин.[2.123б. ]
Шэкэрім он тогызыншы гасырдьщ екінші жартысында
Абайдан бастау алган реалистік үлгідегі лириканың дамуына ғана
үлес қосып қойған жоқ. Оның қаламынан көркемдік бояуы өзгеше
«Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек, «Нартайлақ-Айсұлу» тәрізді
эпикалық сипаттағы шыгармапар
туды. Бұл казақтың
35
әдебиетіндегі алғашқы поэмалардың заңцы жалғасы еді. Осы
үлгідегі тұңғыш поэмалар Абайдың «Ескендірі» мен «Масғүгы»
десек, одан кейінгі Ақылбай мен Мағау ияның, Әсет пен Кокбайдың,
Шэкэрімнің
дастандары
Абайдың
ақындық
ықпалымен,
шыгармашылық тәрбиесімен жазылған шыгармалар еді. Әйтсе де
Абайдың ізбасарлары өздерінің ұлы ұстаздарын немвсе бірін-бірі
қайталамады.
Олардьщ шыгармаяіылыктарыңдағы өзіндік врекшелікгер,
көркемдік-стильдік даралық осьшы аңғартады. Тігггі олардьщ
тақырыптық бағытгарында да ә дегеннен-ақ айқындық байқалады.
Ақылбай мен Мағауия, Әсетгер өзге жұртгар өмірінен алынған
сюжеттер негізіңде романтикалық дастаңцар жазса, Көкбай мен
Шәкәрім өз поэмаларьша қазақтың өткен өміріндегі оқиғаларды
арқау етті.
Қазақстан
Жазушылар
ақын
одағыңда
Шэкәрім
Қудайбердіұлының
творчествосына
арналған
теориялықпрактикалық конференцияда Шэкэрімнің дастандары туралы Қазақ
ССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ақын Тұманбай
Молдағалиев баяндаіла жасады. Баяндамашы «Бала кезімде Есік
қаласында бір базар бар еді,—деп бастады сөзін.
—Бір күні сол базардын кіре берісіңде есек мінген қария
қазақша бір хиссаны заулатып тұр екен. Өлең десе, құлагым елең
ете қалатын мен қарияның жырын тыңдап түрдым да қалдым.
Мамыр қыздың Көкенай деген біреудің қолынан өлгеніне өкіндім.
Зұлымдықтың жеңгеніне өкіндім. Оның жары Қалқаманньщ оққа
байланғанын естіп жалым түршікгі.
Садақтың қалың оғының арасьшан аман к(ггкен Қалқаманның
іа да ашыс айггы жүрегім...
Үлы жүз Еділбайда нағашысы
Жөнедді
ан қарай-Бұхар жаққа», дегенді естігенде
Қалқаманньщ нағашысы жақсы кісі болды-ау деп ойла,
бірге Бұқар жаққа мен де таргып кеттім. Есімді жнсам: көзімнщ
жасы бетімді жуып тү.р екен. Алма жесем бе деген үш сомымды
алдың орамалына тастадым да, жөніме кетгім.
:<Қалқаман-Мам]
қан базарда зарлал, жырлап айтып
тұрған кісі кім дейсіздер ғой*? Кейін білдім: а
жылы
Арқадан Жетісуға тағдыр аидап келген азамат екен. Мен
элгі базарға
журдім. Бірақ шерлі жырдың айтушысын
36
алмадым. Мүмкін «халық жауының» жырын неге айтгың деп,
керекті жеріне айдап кетгі ме, кім біледі?
«Қалқаман-Мамырды» алғаш «Қазақ әдебиеті» газетінен
оқыдық. Әттең, олпы-солпы жерлері бар екен-ау деп ойладым
алғаш. Бұдан да әдемі, бұдан да көркем жазуға болар ма еді деп бір
қоңдым. Бірақ бұл жас Шәкәрімнің қолынан шыққан алғашқы
дастан екеніне, дастанның қай үлгіде, қай дэстүрде жазылуға тиіс
екеніне мән бермеген екем. «Еңлік-Кебек» жаңағы дастаннан гөрі
қабьфғапылау, ақыңдық бояуы да қанық дастан. Бұп тұста ақындық
көздің аясы да кең. Ақын өзі де есейген, жыры да тереңдей түскен.
Кейія бағамдап түсінгенім: оның дастандары өмірге, махаббатқа
деген өз көзқарасы, өз кредосы екен.[3.6б.]
П. Қалқаман-Мамыр» дастаны. Шәкәрім эпикалық поэзия
жанрыңда өзіндік қолхаңбасын қалыптастырды. Ақынның
лирикалық поэзияда меңгерген көркемдік шеберлігі мен кол
жеткізген жетістіктері оның позмаларының табиғатынан да айқмн
көрінеді. Атап айтқанда, Шэкэрімнің лирикасына тэн шыншыл
суреткерлік, герең психологизм, әлеуметгік астар салмақтылыг ы,
философиялық ой-тұжырым кеңдігі оньщ «Қалқаман-Мамьф»,
«Еңлік-Кебек» дастандарында барынша жарқырап көрінеді.
Әйгілі «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» жылдарында
қазақ халқы сахараның о жақ бұ жағынан біраз сапырылысқан ғой.
Сол уақьпта Тобықгы елі осы күнгі Қызылорда облысыңдағы
Шиелі өңірін мекеидесе керек. Сонда агалган жерге Байбура дейтін
Жоңғар ханы қорған сапдырады. Қорган орны қазір де бар.
«Қапқаман-Мамьф» оқиғасы осы жерде 1721-1722 ж м и д яр
шамасында өткен. Қазақ халқының ертедегі сапты бойьпппа жеті
атаға толмай құда түсіп, қыз алыспағаны белгілі. Ал Қалқаман мен
Мамырдың туыстық аралығы небары үш-төрт ата ғана екен.
Шежіреге үңілсек: Тобықты-Рысбетек-Мұсабай-Сүйірбас-Сары.
Сарыдан-Мэмбетей.
Бүл
екеуі—
бәйбішеден.
Екінші
әйелшен Кішік. Кипіктен Өйтен, Өнет. Өйтектің бэйбішесінен—
Олжай. Екінші эйелінен-Байбөрі, Қалқаман... Мамыр қызБайғазыньщ 15-16 жастагы жалғыз қызы.
Сол кезде Қалқаман да бозбала жігіт кезі. Ағасы Олжай
беделді адам. Мэмбетей елін—
Байғазы, Кішікті—Олжай басқарған.
Екеуі де Қалқаманньщ ағалары. Бүлар екі болек ауыл болғанмен,
қойы қоралас, малы аралас жатады.
37
Қалқаман қыз айттырмай жүреді екен.
Мамырды жас кезінен біледі екен.
Ғашықтығьш айта алмай іпгген жанып,
Құрбымыз деп кур ойнап жүреді екен.
Мамыр жылқы бағады күндіз барып,
Тымақ киіп колына қүрык алып.
Қалңаман Мамырменен малда жүріп,
Біраз сөз сөйлесііггі кез боп қалы пдейді жырда.
Осы жағдайда жүріп Қалқаман Мамырды апып қашып, өз
аулына барады. Бұл жағдайды қыздың немере ағасы Көкенай естіп,
Мамьфды байпап тасгайды да, онан кейін:
Жақыным қызымды алды унямаймын
Қорлыққа тартып алған шыдамаймын.
Егерде Қалақаманды өлтірмесе,
Ел больш Кішіктен бас құрамаймын,—деп Әнет бабаға кісі
жіберіпті.
Әнет баба қысыльш: «Шариғат екі немерені қосады, өлтіру
дұрыс ем ес» д есе де Көкенай көнбейді. Ақырында Әнет баба:
«Қалқаман жүйрік атпен жұрт алдынан шауып өтсін» дейді.
Көкенай сонда: «Оқ тніп ажалы болса өлер, аман кетсе дау жоқ» деп
билік айтады. Соған екі жагы да тоқтасып, Қалқаман атпен шауып
өткенде, садақ оғы санын жеңіл жаралап, аман қалған. Сонан
Қалқаман «Мамыр өдці, мені өлімге байлады»,—деп өкпелеп, Елібай
жеріндегі нағашылары Айкым- Шапьфашты еліне кетіп қалган.
Бұл
поэмаш.щ
жанры—эпикалық-гаілықплқ
дастан.
Тақьфыбы-екі жасіъщ махаббат драмасына құрылған. Идеясы—
қоғамның эділетсіздігіне, ел бипеушілердің озбырлығына қарсылық.
Бабам айггы:
«Өлтірер жұмыс емес,
Таспен атып өлтірмек бұл іс емес.
Біреудің некелісін бұзбаған соң
Қанына ортақ болу дұрыс емес.»
Өлең құрылысы —П буынды, қара өлең з^йқасымен жазылған.
Мысалы:
Мәм/бе/тей ө/сіп-өн/ді ба/ра-ба/ра, /а/
Сол тап/тан бір бай шық/ты же/ке-да/ра. Ы
Ол бай/дың он бес жа/сар қы/зы Ма/мыр. /э/
Ә/рі сұ/лу, ә/рі ес/ті, ер/кек-шо/ра. /а/
38
Поэтикалық тілі-суреттеу, баяндау, мінездеу, портрет, теңеу,
эпитет, метафора.
Оны мынадай сызбамен көрсетуге болады.
/с Оқиға желісі
Оқиға
басталар
алдындағы
Байланыс.
Оқиғаның
басы
Оқиганың
4
Оқиғаньщ
шиеленісуі
шарықгауы
Оқиға ерісі__________ Поэтикалық тип
Суретгеу,баяндау
ХҮШ ғасырдың бас
кезіндегі қазақтың Сыр мінездеу
бойында жүрген кезі
Оқиға болар
алдындағы
жағдай
Диалог, мшездеу,
легпі, сұраулы,
сөйлемдер, эпитеі
теңеу, мегафора,
____________________ баяндау_________
Қалқаман мен
Диалог, портрет,
Мамырдың байланысы мінездеу, баяндау
Көкенай
талабы
Баяндау, диалог,
портрет, мінездеу
теңеу, эпитет,
<асты өлтіруге
ім қабылдауы
Мінездеу, баяңдау,
суреттеу, монолог,
диалог, портрет,
Қалқаманньщ елден
кеіуі. Жоңғар
шапқыншылығы
Қазақга бастан деген бір ырьш бар,
Мал сойып, жастар ойнап бір жиылар.
Қалқаман бастан қыл деп қызға келді,
Азар болса, бір тоқты шығын шыгар.
Бұл жерде баста^-ұпптық өрнек, яғни бастаңгы деген ұғым
«Төбеден ұру»—идиома.
Кеше біпдім төбемнен ұрғандығьін,
Құдалықгың дап-дайьш түрғандығын...
Ол баңдың он бес жасар қызы Мамыр,
39
I
Әрі сүлу, әрі есті, еркек шорат-дегенде., автор Мамырдың еркек
балаша киініп жүретіндігін, елден ерекшелігін, естілігін, сүлулығын
баяндау арқылы жеткізеді.
!
Мамыр жылқы бағады кундіз барып,
Тымақ киіп, қолына құрық алып... дегенде, Мамырдың
портретін көрсеткен.
Бір соғыста қалмақты қазақ жеңіп,
Тобықтынын бэрі де тоііға бармақ. Бүл жерде Тобықтының
деген сөз арқылы метонимия жасалып тұр. (Тобықты руының
адамдары).
Жылы жүрек өзіне жар тапқандай,
Тыншымады, тулады, жүз құбылды-деген жолдарда «жылы
жүрею>— метафора.
Іші ыстық, сыртқы дене суық тартып,
Салқын термен мөлдіреп нүрлы жүзі-деген жоддарда «салқын
термен мөлдіреп нүрлы жүзі» түгелдей эпитет.
«Қалқаман мен Мамырдың дауьшдай» деп.
Мақап болып бүл елге сонан қалды-дегеңдегі екінші тармақ
түгелдей теңеу больт түр.
Шэкэрім—халық тарихынан, этникалық, этнографиялық
деректерден мол хабары бар ақын. Сол себепті де оның
поэмәларындағы халықгық сахналар әрі нанымды, эрі көркем
кестелі. Ол эсіресе, халық тілінің нэрлі бояуларыи, мақалмэтелдерді барьшша үтымды эрі молынан паіідаланып отырады.
Ақынның қай дастаньш қаралырсақ та, оларда халық ойының
мәйегі болын табылатьш мақал-мәтелдер мен қанатты сөздердің
молдығы көзге түседі. «Ас иесшен тэтті», «Ел қүпағы—елу», «Еркек
токты-құрбандық», «Пэледен машайық та қашқан» деген сияқіы
толып жатқан тұрақты тіркестер ақын жырыиьщ кестесін әрлеңдіріп
түрғаны анық.
Шэкәрім-сөзді орайымен қолдануға айырықша көңіп бөлген.
Оньщ поэмаларында сәтгі теңе)глер, метафоралар мол. Дыбыстық
үндестіктің ассонанс, аллитерацияньщ небір үлгісі кездеседі.
Мысалы:
Әнет бабаң—Арғынның ел ағасы,
Өрі би, әрі молла ғұламасы...—ассонанс, яғни бірьщғай
дауысты дыбыстармен келсе,
Мэмбет сопы, Кішіктің шешесі бір,
40
Қагаған, Турсын ханның ханышасы...дегенде бірыңғай
дауыссыз дыбыстар арқылы аллитерация больш тдо.
Сонымен қатар қарапайым сөзді тосын қырынан қоддану,
бейнелі түрде жұмсау, оған астар бере сөйлеу—Шәкәрімнің ақыңдық
шеберлігінің салмақты қыры. Мәселен, Шәкәрім Мамырдың ажал
аузыңда тұрған кезіңде оньщ аузына «Екі қан ауыр болар бір өзіңе»
деген сөз салу арқылы жаңашылдық мэн беріп тұр.
Шәкәрім өз поэмаларыңда кейіпкерлердің портретін жасауға
ден қоя бермеген. ІІІьшьшда да Шэкәрімнің кейіпкерлері елден ерек
сұлу не жұрттан асқан батыр ретінде суреггелмейді. Нақгы
портретгер де кездеспейді. Әйтсе де, оқырманның көз алдына
олардьщ кескін-кейіптері айқын көрінгендей болары анық. Ол
зақды да. Ақын өз қаһармандарының бүкіл портретін, ішкі жан
дуниесінің сырларын нақты-нақгы шағын дгтальдар арқылы
мусіңдей жеттсізеді. Аз сөзбен көп ой ұқтыру, нені болса түйіп айту—
Шәкәрімге тэн қасиет. Шэкәрім үшін бір-екі бейнелі сөз немесе
тіркес қаһарманыньщ ішісі-сыртқы портретін соңл ауға жетіп жатыр.
Атап айтқанда, Шәкәрім сомдаған «Он бес жасар Мамыр—эрі сұлу,
әрі есті, еркек шора».
Мынадай тірек-сызба белгілері арқылы жырдың образдар
жуйесіне тацдау жасауға болады.
сүигеніне қосылуды армандаған жас
сөзге берік
Қ а л қа м а н
ел билеушілердің өктемдігіне қарсы
намысқой, кісілігі күшті азамат.
М ам ы р
-V ел ұиытқысы
данагөй қария.
Әнет баба
*- екі жасты қорғаушы
надандықгың құрбаны
тағдыры Абаймен ұқсас
41
Көкеі
батыр
мінезі қатты кісі
Ескі салтты қорғаушы
өркокірек
асау қанды, салқын сабырлы адам
Көрініс
Әнет баба ойланып отыр.
Олжай: О, қасиетіңнен айналайын, Өнет бабам! Қапы қялдмк;
Әнет: О, құдайым. Өзің сақгай гөр. Жүрісің суыт, не хабармен
келдің?
Олжай: Қиын шаруа болып тур. Балам, Қалқаман Мамырды
алып қашып келді. Тобықгы жақыннан қыз алмаушы еді. Нендей
ақыл бересің, баба!
Әнег: О, құдайым! Бір сорта душар қылайын дегенің бе? Тунде
бір жаман түс коріп едім. Неге жорырымды білмей отыр едім. О,
тоба! Аргының қайырын бере гор, Алла. Қайран ерім Қалқаманым,
қателесесің-ау. Бітіспейтін бір іске кез болдың-ау, балам.
Көкенайдың мінезі қатал еді. Кешіре алар ма екен?
Сосын Олжайға:
Уа, Олжаи, болар іс болды. Тобықтыға хабар қыл. Малды
аямасын. Мэмбетейдің комейін малмен тығындасын.
Олжай: Қуп болады, баба! Айтқаныңды қалың Тобықгыға
жеткіземік.
Осы коріністен кейін Әнет бабаға мінездеме береді,
мінездемеге түсініктеме береді, Өнет бабаның Абайға ұқсастығын
айтьш кетуге болады. (Қодар мен Қамқаға араша болуы).
Керініс
Қыз-келіншектермен Мамыр келе жатады.
Бірінші қыз: Мамыр-ау, ауылға да келіп қаіщық. Мына
қырдың асгы сенің ауылың.
Екіиші қыз: Иэ, ауылыңды да сағынған шығарсың.
Мамыр: Иә, сағындым ғой. Қайран менің туған ауылым. Самал
желіңді сағындым-ау. Жупар аңқыған көк шобіңді сағындым.
Жеңгесі: О, жасаған, мына келе жатқан Еркежаным ба? Қудайау сені де көрегін кун болады екен-ау!
42
Мамыр: Иэ, жеңеше, туған жердің қадірін ұзатылған қыз
білмегенде кім біпсін. Сағындық қой, туған жердің қасиетті
топырағын.
Женігесі: Иә, қарағым-ай! Қайтсін-ай енді! Жүре ғой, қарғам,
үй жаққа.
Сол кезде қара киімді Көкенай шығады.
Әй, қойшы бала, анау келе жатқан топ кімдер? Айт,
жаныңның барында.
Қойшы: Ол Мамыр ісөкем ғой, төркіндеп келе жатқан.
Көкенай: Аһ, жүзіқара! Үялмай ауылға келе жатқанын қара.
Сенің кұның бір оқ қана. Әй, ессіз, малғұндар. Былай кетіңдер, ана
жүзіқараның қасынан. Бмлай тұрыңдар, егер олгілерің келмесе.
Қазір атамын, ахаңа нәлет, жүзіқараны! (Мамъф жүрегін ұстап
құлайды)
Мамыр:
0 , Алла жаным!
Көкенай, қарғамаймын сені. Ақтық сөзімді тыңца. Менің ісім
ақ. Жазығым тек Қалқаманды сүйгенім. Сенен өлер алдындағы
а]<ггық тілегім. Қалқаманды өлтіре көрме. Обаггына қаліла жазықсыз
жанның. Мойньща бір қан жүкгегенің жетер. Өлтіре көрме
Қалқаманды.
Қалқаман, қош, аман бол! (Сахна жабылады) Бұл жерде де
ойландьфу сұрақгарымен Көкенайға мінездеме бе]згіземіз.
Оқушылардың тіл байлығын артты])у, ой-ерістерін
да мыту мақсатында кейіпкерлер туралы өз пікірлерін ашық
айтқызу, пікіргалас ұйымдастыру.
1.Қалқаман іиен Мамырдың қосылганы дүрьн1 па, бұрыс
па?
Жақтаушы топ.
Жауап: Иә, мен Қалкаман мен Мамьфдьщ қосыланы дурыс
деймін. Олар-адап махаббат иелері. Бірін-бірі қатгы сүііеді. Мамьф
өлер алдыңда да өзінің Қалқаманға деген махаббатын дэлелдеп
кетгі. Өзі өлсе де Қалқаманның тірі қалуын армандады, бақыт
тіледі. Сондықтан мен екеуінің қосылғанын дұрыс деп ойлаймын.
Даттаупіы топ.
Жоқ, бұл пікірге қосыла алмаймын. Олар бірін-бірі ұнатса да,
сезімді ақылға жевдіру керек еді. Өйткені, олар, біріншіден, ата
саптын бұзды. Ол кезде ата салтын орыңдамай, бага бұзған адамды
43
жазалаған. Екіншіден, олар өзара ағайынды, туыс адамның
балалары. Сондықган олар қазақта жеті атаға қыз апмау деген
қағиданы, заңды бұзды. Сондықтан ата-дәстүрін бұзып отырған
екеуін айыптаймын.
Дәйектеме:
Қал қаман мен Мамырдың қосылуы дұрыс емес, өйткені олар
өзара туысхас адамдар.
2.Кокенай әрекетін қалай бағалайсыңдар? Жырда Кокенай
батыр деп суреттеледі, оныц батырлық әрекеті жырда керіне
ме?
Жауап: Ерте кезде кінапы адамдарды айыптайтьш арнаулы
заң орындары болмаған. Жазасын өтеу үшін жагатын түрмелер де
болмаған. Соңдықган ел билеуші адамдар, яғни эр рудың Әнет,
Қалқаман сияқты көсемдері далалық сот жасап, өздерінше үкім
шығарып отырған. Көкенай—өз заманынң салт-дәстүрін берік
ұстаған адам. Сондықган оның Мамырды, Қалқаманды жазалауы
дұрыс деп ойлаймын.
Жауап: Кекенаңдың эрекетін тағы басқа рулас адамдар тегіс
жақтады. Мысапы жырда мынадай өлең жолдары бар.
Тобықгы осы сөзге қақ бөлініп,
Болысты Мәмбетейге Қанжығалы.
Сондықтан Көкенай Мамырды жазаламаса, келешекте тағы
туысқан адамдар қосыльш қоюы мүмкін еді. Сондықтан болашақта
жастарға сабақ болсын деп осындай қатыгездікке барды деп
ойлаймын.
Дәнектеме: Көкенайдың әрекеті дұрыс.
Даттаушы тон.
Көкенай—өз заманыньщ қатыгез адамы. Ол екі жастың
арасыңцағы тікенек сияқты. Бірін-бірі ұнатқан екі жастың обалына
қалды. Мамьф да, Қалқаман да елім жазасына кесетіндей епгтеңе
бүлдірген жоқ. Олар — адал махаббат иелері. Оған дәлел
Қалқаман ның мына сөзі:
Мамыр-ау, айтып тұрсың элденені,
Шариғат қосады екен немерені.
Қайғы ойлап жаман ырым айта берме,
Алаңсыз сүйген болсаң анық мені.
44
Осындай бір-біріне үздіккен екі гашықты айырған Көкенай
әрекетін мен айылтаймьш. Көкенай-ескі салт-сананың адамы, ол
оқымаған қараңғы адам.
Жауап:
Маммр айтты Меи сенсіз тірі тұрман,
Үш қайырдым сөзіңді мен антұрған,
Бір күдайға сыйынып ал да жөнел,
Жолыңда өлсем разымын, жаным құрбан деп Қалқаманға
де ген жүрегінің ыстық ықыласын білдірген адал махаббат иесі.
Жауап: Жырда Көкенай батыр деп аталады. Бірақ оньщ
батырлығы ешқандай эпнзодта жоқ. Мыптықсыз, қарусыз қыз,
жігітгі өлтіру—батырлық емес. Ол барып тұрған қорқақгьіқ. Адал,
ұпы махаббатган қорыққан деп түсінемін.
3. Қалқаманныц ел ортасынан кеткені д_үрыс па? Теріс пе?
Жауап: Қалқаман қазақ халқынын сол кездегі салт-дэстурін
бүзды. Біріншідек, Мамырдың атастырылып қойган жерінің
багасын бүзды. Екіншіден, өзімен жақын туысқан адамның қызын
апды. Сондықтан ел бірлігі бүзылды, дау-жанжал көбейді. Осы
себептен Қалқаманның көзге күйік болмай, алысқа кеткені дұрыс.
Жауап: Қалқаман езін оққа байлап берггн туысқандарын
кешіре апмады. Елінде жүрген соң Мамырдың қайғысын да ұмыта
алмады. Сс»ндықтан ел ішінен кеткені дұрыс деймін.
Даттаушы топ: Мен: Қалқаманның елден кетуін қапамаймьш.
Туыстары, Әнет баба ол үшін қатгы қиналды. Оны өлім жазасына
кескен—Мэмбетейлер. Сощдьіқган жекгіе-жекте аман қалган соң,
елінде қалуы керек еді.
Жауап: Қалқаман елден безіп, өзінің күйректігін көрсетгі.
Оны елден ешкім қуған жоқ. Ол өкпелесе тев: Көкенайга ғана
өюіелеуі керек еді. Елде жүріп Көкенайға қарсы
көрсетуі керек
еді. Мамырды шын жүрегімен сүйетінін дәлелдеп, оның есімін
ардақтап өтгуі керек еді. Өзінің адал махаббат иесі екенін дәлелдеп,
өзі үшін өліп кеткен Мамьгрга ұмытылмастай етіп ескерткіш мұнара
орнатуы керек еді. Мысалы Айша бибіге ескерткіш орнатқан
Қараһан багьф сияқты. Сондықган оның елден кеткені дұрыс емес.
Қорытынды: Әрқайсыларымыз пікір талас-тырдық, бәрі де
орынды. Шәкәрімнің мақсаты—өз заманыньщ катаң қагидасына
наразылықгы білдіру. Ол заман эйел затын қор еткен, бұғауда ұстап,
малга сатқгш, сондықган еркіңцікке ұмтылган еісі жасггың жүрек
45
қалауын мақсат ете білген, адал махаббатқа жүгіндіре білген. Ал,
Көкенай—өз заманының заңын бұлжытпай орындайтьш, одан басқа
білімі жоқ, дөңайбат ел ағасы. Ш ят ал десе, бас алатын қатап,
қатыгез. Егер оның ең құрмаса діни сауаты болса, адам қанын
мойнына жүктемес еді. Қапқаманның Мамырдың басына ескерткіш
орнаіуына келсек, дұрыс пікір.
Басты мақсат—Қалқаман-Мамыр оқиғасынан ғибрат алу.
Сабақган алар тәлім: Ата салтын аттауға да болмас, Жүрек қалауын
тастауға да болмас.
Үйге: Шығарма, ойтолғау, хат жазу. «Егер мен Қапқаман
болсам...»
III. «Еңлік-Кебек» дастаны
Шэкэрімнің эпикалық поэзия жанрында жазған ендігі бір
елеулі іуындысы «Еңдік-Кебек» дастаны. Жанрлық жағьшан
алгаңца бұл элеуметтік дастан. «Қалқаман-Мамыр» поэмасынан
кейін жазылған.
Қалқаман мен Мамырды жаздым бұрын,
Оқығандар байқадың оның сырьш.
Енді айтамын Еңлік пен Кебек сөзін,
Тагы сынап көріңіз мұның түрін,—дейді Шэкэрім кіріспе
бөлімінде.
Шәкәрім поэманьщ кіріспесінде-ақ сол кездегі жер дауынан
хабар береді. Шөбі шүйгін, шұрайлы өңір Шыңғыстауға таласқан
Тобықгы мен Матай арасындағы дау бой көтереді. Қырды алып,
бөктерге таласса да, кейде жау болып, кейде бітіссе де,
Тобықтының есі-дерті Шыңғыста. Алайда бұл өңірге бұрынырақ
келіп орныққан Матайлар да өздііінвн жерді бере қойсын ба?!
«Еңлік-Кебек»—Абайдьщ көзі тірісінде, оньщ тікелей
шығармашылық басшылығымен жазылған шығарма.
Шәкәрімнің «Еңшк-Кебегі>>--ісөркемдік жағынан болсын,
івдеялық нысаналығы жағынан болсын елеулі туынды. Поэма оқиға
өткен кезеңінің нақты деректерін таныстырудан басталады.
Шәкәрімнщ айтуынша, оқиға ХҮШ ғасырдьщ 80-жылдары
шамасыңда Шыңғыстауда өткен. Бір қарағанда, поэмадағы
оқиғапардың ұзын-ыргасы «Қалқаман-Мамыр» дастанындағы
оқиғаларға ұқсас болып көрінгенмен, мұндағы әлеуметгік астар
одан элде қайда терең.
46
.
9
•
-Дастанның сюжеттік арқауы Еңлік пен Кебектің басындағы
махаббат трагедиясы болганмен, ақын сол кезеңдегі заман
с шіатына, ел ішіндеп әлеуметтік жағдайларға, қоғамдық
қаншылыктарға ерекше н&зар аудараДы" «Еқлік-Кебекте» тікелей ел
мен ел, қауым мен қауьім арасындағы дау бар. Шәкәрім
акындыгының поэтикалық шеберлігі де, акындық позициясы да
осыган орай айқьгадала түседі.
Кейіпкерлер образын жасауда Шәкэрім бұл поэмада да
сыртқы портрет жайына көңіл бөлмейді. «Еңлік-Кебекте» сұлу
қыздың ғажайып бейнесі де, батыр жігітгің елден ерек тұлғасы да
жоқ. Поэманың бас қаһарм андары— Ецлік пен Кебектін портреттері
б:ір-екі ауыз сөзбен қысқа деталь арқьшы ғана беріледі. Әйтсе де, бір
қарағанда елеусіздеу көрінер сол детальдардьщ өзінен қыз бен
жігптің бүкіл болмыс-бітіміңдегі өзіндік ерекше қасиеттер шаң
беріп жатады. Атап айтқанда, Нысан абыздьщ аузымен айтылатын
«Биік қабақ сұрлау қыз» деген жалғыз-ак сипаттама Еңпікгің
бойындағы өрлік пен тәкалпарлықты, қайсар мінезді таньггады.
Оқиға барысы бұл болжамды ақиқатқа айналдмрады. Ал Кебек
батьфды Шәкәрім былай таныстырады:
Он бесінде Кебектің аты шықты,
Атгы, жаяу бәріне бірдей мықгы.
Көзі өткір, қара торы жігіт екен,
Орга бойлы, тапалдау, кең иықты.
Ел қамы үшін өлуге жанын салып,
Соғыс десе тұрмайды қойса байлап.
Жауға батыл, жақынға жэне эдепті,
Кішіні іні, үлкенді ағатайлап.
Кебектің бүкіл сыртқы келбеті де, мінез-құліды да, батылдығы
да осында сыйдырылған. Бүдан әрі ақын Кебектің портретіне
орапмайды, батъфдьщ барлық қасиеті «Көзі өткір», «кең иықты»
деген қыска теңеулермен шекгелген. Алайда, зер сала қарағанда
оның өр мінезін, батьф тұлғасын, өжеттігін жеткізуде осы шағын
портретгік детальдың өзі-ак өлшеусіз рөл атқарып тұр.
Кебекті сипатгауда «жасы бала болса да, жаны отга» деген
бір қарағанда қарапайым тіркестерді қолданады. Осьщдагы «отты
жан» тіркесі бейнелі образдылығына қоса, жаңашылдық мәнге ие
больш тұр. Соңцай-ақ «Еңлік-Кебектегі» «Ей, Көбгй, сұңқар қалай,
Г
*
-•
•-
.
*
.
,
-
.
^
4
'
ч
С
Т
X
1
^
f
< ' *
'*
*
47
‘
І
'
1
< •
f
^
*
*
*
*
-
>
•
’
’
тауық қалай?» деген бейнелі исұмбақгың астарында қаншалықты
көркем образ жатқанын аңғару да қиын емес.
Кебек бойьшдағы батырлық пен қайсар мінез Еңлікпен алғаш
танысып аттанардағы эпизодга айқын көрінеді. Таңертең жолға
шыгар алдында қара жаргасқа бір, Еңлікке бір қарап гұрып Кебек
Нысан абыздың сақгандыра айтқан сөздерін еске алады.
«Япырау! Әлде сайтан, әлде жын ба,
Кім бастап апып келді мені мұнда!
Осы көрген түсім бе, иә өңім бе,
Қалжыраған бақсының сөзі шын ба?
Біржолата кім тұрар бұл дүниеде,
Өлім көрмей қоя ма туган пенде.
Қарап журіп қаңгырып босқа өлгенше,
Еңлік үшін өлгеннің қапысы не!...» деп алғашқыда дал болады
да, келе-келе екіұдай күдік біртіңдеп сенімге, берік байламға айнала
береді. Ендігі жерде Кебек Еңлік үшін бас байлаған, бірі өз сезімін
аяқасты етіп, бұкіл адамгершілік қасиеттен аттататын, бірі адал
махаббат жолында құрбандыққа шалдыратын екі жолдың ішіндегі
ең ауырын таңдаған қайсар жан бейнесінде көрінеді. Басқа түскен
нақты жағдай Кебекті жасытпайды, қайта ширата түседі. Осындай
ішкі рухани батьфлық, адамгершілік тазалықтан туған қайсарлық
соңғы сәтке дейін Кебектің бойынан көрініп отырады. Поэманьщ
соңында:
Еңяік түртіп оятты Кебек ерді,
Атқа қарғып мінгенше жау да кедці.
Күрең атқа мінгесіп жөнелгенде,
Бапасы бесігімен қала берді.
Баласын бір Матай кеп қолына алды,
Кебек қапггы, жабылып жау да сапды.
Қозыкүрең жартастан қарғығанда,
Ауьш кетіп, Еңпік қыз түсіп қалды—деген жолдардан, жан
жарын тастап қашпай, қайта не көрсем де бірге болайын деген
шешіммен дүіппан қолына өзі келіп түсуінде де осы мінездің
үшқыны жатыр.
«Еңлік —Кебектің» аса құнды қасиетінің бірі—қаһармандяргіктн
жан-жақтылығы,—дейді Р.Нұрғали. Осындай күрделі де жан-жақты
бейненің бірі —Еңпік. Ақынның суреттеуінше, ол—биік қабақ сұрлау
48
қыз ғана. Ал Мағауия болса өз поэмасында Еңлікті былайша
сипаттайды:
Биік қабақ, ақ сұрлау, қара қасты,
Тік маңдай, толық жүзді, қолаң шашты.
Қарауында бір түрлі тереңдік бар,
Сынап байқап қалатын жеңіл жасты.
Шәкзрім поэмасындағы бір өзгешелік—мұндағы суреттеуде
қыз бойынан ерлік те, қайсарлық та байқалмайды. Мұнда сыртқы
сұпулық шебер өрілген. Мағауия дастанындағы сұлу қыздың
көркіне киімі сай болса, ал Шэкәрім мұндай суреттеуге бармайды.
Бір ауыз сөзбен Еңліктің көркі мен мінезін туспалдайды да, қыздың
бойындағы қасиеттерді іс-әрекет, қарым-қатынас үстіңде, монолог
пен диалог арқылы жеткізеді. Өз кейіпкерлерінің образын оқиға
барысында, тарпгыс үстінде сомдауға үмтьшады.
Мағауияның дастанында бірінші болып жігіт қызға көңіп
білдірсе, Шэкәрімнің поэмасында Кебекті Еңлік оятады:
- Ай, батыр! Сен жатырсың үйқьщ қанбай,
Мен журген бір сорлымын бағым жанбай.
Көрінгенге көз сүзген көрсеқызар,
Әдепсіз қыз дейсің-ау элдеқандай,—деп өз кінәсын мойындай
тіл қатады ол Кебекке. Қыз бала қанша өжет, қанша тәкаппар болса
да эдеп алдында, халықгық этика алдында нәзік те шарасыз екенін
сездіреді. Ендік салт-сана алдында өзінің шарасыздығын білсе де,
ол құр егіле бермейді, өзінің оған көне алмайтыньш сездіреді. Оньщ
жан дүниесінде алапат дауылмен қатар ерекше нәзік сезім, соган
жетемін деген үміт бар. Еңлік осы қасиетін ешқашан жогалтпайды.
Сол қасиеті арқылы, өзінің бүкіл болмысымен ол қазақ даласында
А.С. Пушкиннің эйгілі Татьянасының мінез-қылығын қайталаушы
ретінде көрінеді. Татъянаның хат жазып, Онегинге өзінің ғашықгық
сырын ашуы мен Еңліктің Кебекке өзі барып тілдесуінің арасында
қаншама үндесгік, қаншалықты нәзік байланыс жатыр! Сол жолда
екеуі де неге болса да даяр, шын махаббат жолындағы мүңлықтар.
Сол себепті де Шэкэрімнің Еңлігі—қазақ даласындағы Татьяна
деуге лайық кейіпкер, таза махаббаттыц символы.
Сонымен қатар Шәкәрімнің Еңлігі—ақылды да талғамды жан.
Кебекке шерткен мүңның аягы ойлы толғамдарға үласады. Бұл
арада Еңліюгің эйтеуір сүйгенінің етегінен ұстасам деген
албырттығы емес, әр нэрсені де ақып таразысына салып екшей
49
қараіггын ақылдылығы жарқырай көрінеді. Өзіне көңіл аударып
жүргендердід аз вмвстігін Еңггік біледі. Алайда Еңліктің өресі ол
үміткерлердің деңгейінен әлдеқайда биік:
Көп жігіт жүр сыртымнан қылып кеңес,
Мен ұнасам, апмаймын сені демес.
Солардың біреу імен кетер едім,
Байқаймын, бэрі менің теңім емес,—дейді ол ағынан жарыла.
Бұл Еңліктің жүреккжарды шындығы. Көрінгенге бас имес
тэкаппарлығы да, ;кақсы мен жаманды тап басып танитьш
талғампаздығы да жатыр мұнда. Кебекті ғана ол өзіне тең санап тіл
қатады.
Ендігі сәтте Кебекгің басына сын туады. Қыз сөзіне елтіп бас
щұлғыған да, кесімді қарсьшық айтқан да жоқ. Сабыр мен ақылын
басшы етіп көп ойланады. Ақыры қызды сынамақ ниетке
тоқталады. Сөйтіп Кебек те қызға «күйеуің ертең-ақ адам санатына
қосыпар, әзірше аз күн ойын-сауық құрайық» деген тілегін айтады.
Алайда Еңлік өзінің шынайы махаббаттың, ар тазапығыньщ құлы
екенін айтудан қайтпайды:
Өйтіп уағда бермесең, эуре етпе,
Тең көрмесең телміртіп, тенпгіретпе.
Қайда барсаң обапым жібермейді,
Бірақ осы сөзімді ұмытып кетпе!—деп тоқ етер тоқтамын
айтады. Оның іздегені аз күндік алданыш емес, адал да мәңгіпік
махаббат. «Қайда барсаң обалым жібермейді» деген сөз арқылы
Еңлік өзінің соңғы байламын айтады. Осы тіркес сонымен бірге
поэмада көркемдік міндет те атқарып тур. Б.ұл арада ақынның
ақындық шеберлігінің бір қыры аңғарьшады.
Еңліктің характерін аша гүсетін ендігі бір эпизод—поэманың
шешімі айқындалар тұс. Арманда қалған ғашықтар қолға түседі.
Кебек екеуі байлаулы. Көптің укімі де дайын: өлім! Міне осы сэтте
Еңпіктің тэкаппар үні естіледі:
Кебекпен мені азғана арыздастыр,
Өлген соң бірге қосып таспен бастыр.
Мьгаа бапа—Тобықгы бапасы ғой,
Мұны өлтірме, Кеңгірбай бите тапсыр,—деген соңғы үш
тілегін айтады.
ІИәкәрім дастані.шьщ Мағауия поэмасынан бір ерекшелігі де
осы тұста байқапады. Мағау ияда трагедияның түйіні шешілер сәт
А
»
50
сәл босаңдау. Ал Шәкәрімнің Еңпігі поэмада сүйген жары мен
перзентіне деген махаббатын ту етіп көтерген қайсар қалыпта көз
жұмады.
Поэманың бас кезінде көрінетін Нысан абыз бейнесі
де—шығарманьщ идеялық мақсатын ашуда елеулі орны бар образ.
Ол—әлдеқандай бір тылсым күпггің ғана емес, ақыл мен көрегеқцік
қасиетгің де иесі. Шэкэрімнің сипаттауында, ол пшн баксы,
айтқаны айнымай келетін құдіретті жан. Осынау құдіретті абыз
Кебек алдына келгенде қарапайым пеңделік қалыпқа түсіп, аса бір
мейірбандық таньпады. Кенет Нысан абыздың ғажайып бейнесі
жарқ етеді:
Мұңлы қоңыр даусы шықса зарлап,
Ықтиярсыз кетеді бой шымырлап.
А, дейді де тыңдайды анда-санда,
Құлағына кеткендей жын сыбырлап.
Екі көзін қан жауып,өңі қашып,
Сұп-сұр болып, алартып көзін ашып.
Шүлдір-шүлдір сөйлесіп жыныменен,
Өзін-өзі тоқгатгы әзер басып.
Осылайша жыньш шақырған арқалы абыз Кебекке өз
болжамын айтады. Нысан абыз образын түлғаландырып тұрған да
осы эпизод. Абыз аузынан шыккан «ажальщ биік қабақ сұрлау
қыздан» деген сөз бүкіл позмага трагедиялық сипат меңзеп
тұрғандай, алдағы шьпырман оқигапардан хабар бергеңдей.
Тұгастай алғанда, Шәкэрімнің «Қалқаман-Мамыр», «ЕңлікКебек» поэмалары жеке адамдар басыңцағы трагедияны бүкіл
халық басындағы трагедияның бір көрінісі ретінде сурегтеген
реалистік сипаттағы шығармалар екені анық.
Дастанның негізгі арқауы—махаббат драмасы.
Шәкәрімнің қай дастаны болмасын оптимистік рухта
аяқталады. Атап айтқаңда, «Қалқаман-Мамыр» Қалқаманның ажал
оғынан аман қалып, апыс елде өз ұрпағын жалғастырғашjн
баяндаумен бітсе, «Еңлік-Кебектің» соңьшда да қос мұңлықгың
артында шырылдаған сэби қапады. Сэби— өмірдің жалғасы,
тіршілік дамуындағы үздіксіздіктің белгісі.
Әңгіме философиялық толгаумен басталып (апғашқы төрт
шумақ), он бесінші шумақга шежіре басталады. «Еңлік-Кебек»
эңгімесіндегі екінші шумақта «Жасы бала болса да, жаны отты деп»
si
дегеңдегі «жаны отты»— күрделі эпитет. «Сақтықта қорлық
жүрмес»—мақал, «шымбайына баіу»—идиома, «аңғал батыр»—
эпитет, «нышан жоқ бет-аузында сақал-мұртган » — ирония, «
жақсы әнел жаман ерді түзетпей; ме?»— мақал, «Сһтан қашып
кірсем де терең суға?»—күрделі метафора, «қайтіп разы боламын
берген уға?»—метафора, «сұңқар қапай, тауық қалай?»—синекдоха,
«елтіген бөрідей боп жеген уға?»—теңеу.
Сөйтіп, ақын поэманы өзінің өсиетімен аяқтайды.
Екі поэманың да тілі таза, көркем. Сол кезде топ-топ болып
шығып жаткан қисса-хикаяттардың бұл поэмаларға тигізген әсері,
кесірлі салқыны байқалмайды. Дарынды ақын қазақгың халық
тілінің мол байлығын, өрнек-әшекейін кең пайдаланумен қатар,
Ыбырай, Абай негізін қалаған жазба әдебиетгің дәстүрін де кемел
меңгергенін танытады.
Поэмада эр түрлі дәрежеде халық өкілдерінің бейнесі де
танылады. Олар көбінесе ғашық жандарға жанашыр, тілеулес болып
көрінеді. Халық бейнесі де күрделі. Ол--жақсылықтың да,
жамандыктың да шығар орггасы. Жалпы трагедиялық хадці,
шытырман оқиғаларды баяндау үстінде халық бейнесі арқылы
қогамдық психологияны бейнелеу, жеке адам басындағы ахуалды
халық
табиғатымен
байланыстыру—ПІэкэрімнің
ақыңдық
шеберлігінің бір сипагы. Біздің ойымызша, бүл поэмалардың окушы
қауымға оқуға тілі жатық, түсінуге оңай. Шәкәрім бүлардан басқа
«Нартайлақ- Айсұлу»,« Лэйлі-Мэжнүн» т.б. поэмалар жазған.
Үйге: «Еңлік-Кебек» дастанын үлгілеу гехнологиясы бойынша
сызбаға түсіру.
(ОПМБАИ-да бекітіліп, пікір жазылған. 26.12.2006 ж.)
52
53
1-5. С. ЖҮНІС0ВТЩ «АҚАН СЕРЬ» РОМАНЫНДАҒЫ
АҚАН БЕЙНЕСІМЕН Қ¥ЛАГЕР СИПАТЫ
Сабақтыц
тақырмбы:
С.Жүнісовтің
«Ақан
сері»
романындағы Ақан бейнесі мен Құлагер сипаты.
Мақсат: білімдік. Мэтін мазмұнын терең, жүйелі меңгеру,
өзшдік мэні зор мәселелерді еске сақтау, оларды шығармашылық
талсырмалар орыңдауда орынды гіайдалану Аталған жұмыс түрлері
негіз інде туындыны қызыға оқуға, ізденуге, зерттеу, саралау,
жүиелеу арқылы өзіндік пайым жасап, гипотеза түзуге, оны
дәледдеуге жаттықтыру, шығармашылық эрекетін белсеңділеңдіру.
Дамытушылық. Оқыған көркем шығарманы өмірмен
баиланыстыру. Оқиғаны дербес алып қарап, эр қырынан салыстыра
үңтуге, дербес жұмыс істеуге дағдыландьфу.
Тәрбиелік. Шәкіртгердің сипаттау, баяндау, суретгеу,
мінездеу тэрізді жұмыстарды орындауда сөздік қорларын молаіпуға
ықпал жасап, оларды үшқыр ойлы, байк;ағыш, сезімтал болуға
тэрбиелеу эрі қызығушылығы мен белсеңцілігін арттьфу. Өзінің де,
өзгенің де мінез-құлқына, іс-эрекетіне сыни көзбен қарап, өзін
тэрбиелеуге эсер еіу.
Әдісі. Минимэтін бойынша қысқаіпа эңгімелеу, таддау,
модульге салып, оны қорғау, эмпирикалық, яғни мақсат қоя оку,
талдау, интерпретащая жасату (өз сөздеріне айналдьфьш ашуға
машықтандыру), әңцерін эуенімен орьшдау, салыстырмалы талдау.
Сабақтыц түрі. Проблемалық оқыту. Оқушы қабілетгілігін
дамьпуға мүмкіндік жасайтын дүрыс ойлай білуге үйрету. Үлгілей
жобалай технологиясы.
Кернекілігі. Сызбалар, модульдер, картотекалар. Ақан серінің
түщыш портреті (академик Әлкей Марғұлан мақұлдап, жоғалып
табылған портрет) «Қазақ әдебиеті» газеті 19-ақпан 1999 жьш №8
(2586), 4,8-бетгер, «Балқадиша» немесе таңсәріде туған ән. «Қазақ
әдебиеті» 4-сәуір, 1986 жыл.
Пәнаралық байланыс. Қазақ тілі, әдебиет теориясы, тарих,
музыка, бейнелеу өнері.
54
Қосымша эдебиеттер. З.Қабдолов «Сөз өнері», А.Жұбанов
«Замана бұлбұлдары», С.Жүнісов «Ақан сері» романы 1-клал,
Қ.П.Жүсіп «Көркем сөздің құдіреті», Т.Әлімқұлов «Кертолғау»
Ақырғы уаныш. 115-бет., І.Жансүгіров «Қүлагер» поэмасы,
М.Жүмабаев. Шығармалар жинағы. Ақан сері. Ақанның өмірі. Ақан
сері сөздері. Мақалалары.(318-340-бетгер). «Қазақ тілі мен
эдебиеті» журналы 2004. №3. 83-бег. 2005 №2. 63-бет.2000 №12.
20,41-беттер. Е.Жүматаева «Жоғары мектепте оқытудың біртүгас
дидактикалық жүйесі. 162-169-бетгер.
Стандарт
талабы:
Мемлекеттік
жалпыға
міндетгі
стаңдартгауда белгіленген оқушылар атқарапгын оқу әрекетінің
негізгі түрлері туындыны тапдау мен бағалаудьщ да жолы ретінде
қабылдау; кітап оқудың негізгі тірек түрлері терең пайымдап оқу,
игерілген әдеби-теориялық білімге сэйкес шығарманы талдаубағалау, түйіңдеу жүмыстары, оқушыньщ жеке өзіндік түсінігі
тұрғысынан
көркем
туындының
адамгершілік-эстегикалық
проблематикасьш айқындай білу және оны авторлық идеяға сай
түсіндіре талдай білу.
Жеделдету багдарламасы бойынша: Автор шығармасын
басқа да жазушылардың шығармаларымен, кейіпкерлерді автордың
басқа шығармаларындағы кейіпхе рлермен терең салыстыра талдау.
Сабақтыц барысы: Мүғалімнің проблеманы көрсетуін қажет
етпей-ақ оқушылар өздігінен проблема қүрып, оны шешудің
тәсілдері мен зерттеу жолдарын білетін болуы қажет. Сондықтан
бүкіл оқу-танымдық әрекеттің белеенділігі мен табыстылығы
төмендегі жоба-үлгі бойынша істелетін талсырмаларга байлануы
шарт.
Окушылар алдын-ала романды оқып, түсініп, минимәтін
жасап, үлгіпей оқыту технологиясы бойынша модульге салып
келеді. Сол бойынша сабақта қорғайды.
Шығармадағы бас қаһарманньщ характерін талдау арқылы
ашу-адамтанудың үтымды бір жолы. Себебі кейіпкер сомдауда
автор өмірде болатын құбылыстарды, адамдарды, оқигаларды арқау
етеді Өзі аңғарған, өзіне қатты эсер еткен жағдайлар, эпизодтар
шығармада қисынды орнын тауып жатады. Сондықтан
С.Жүнісовтің образ сомдау шеберлігін терең ашу үшін «Ақан сері»
романындағы Ақан бейнесіне талдау жасаудың жобасын көрсетеміз.
55
А қан бейнесш с а л ы с т ы р м а л м тал д ау
р/с Шығармагіар
Идеясы
1
1.
С.Жүнісов «Ақан сері»
романыңдағы Ақан
2.
і .Жансүгіров «Қүлагер»
поэмасындағы Ақан
А.Жүбанов «Замана
бүлбүлдары» еңбегіңдегі
өнер иесі —Ақан.
М.Жүмабаевтың «Ақан сері» Ақанның
мақаласындағы Ақан
өмірі—ертегі
өмір, жүмбак
өмір.
Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері- Зар заманның
Ақгоқгы» пьесасындагы
зардабына
Ақан
шырмалған
Ақан
3.
4.
5
Сегіз қырлы.
бір сырлы
Ақан
Қайғы жұтқан
Ақан
Нағыз өнер
иесі Ақаи
Өзіндік
ерекшеліктері
Көркем
эдебиеттегі
Ақан
Поэзиядағы
Ақан
Шын Ақан,
өмірдегі Ақан
Ақанға
берілген баға
Талант
тағдьфы
туралы
трагедия,
психологиялық
драма
Шығарманың құрылым жүйесі. Роман 3 бөлімнен тұрады.
1-бөлім. Сырымбет саласында. Онда Ақан жайлы, аңшылығы,
саятшылығы, Ақтоқтымен кездесуі, оның ұзатылуы әңгімеленеді.
2-бөлім. Қаратал қойньшда. Онда ата-анасыньщ Ақанды
Сүлейменнің қызы Гүлшаһраға үйлендірмек болуы, Қадишаға
көңілінің аууы, Үрқиямен кездесіп, үйленуі, Үрқияның қайтыс
болуы, Ақанның Аіжошқар-Саидалының асына барып, сонда
Балқадишамвн кездесуі, Батырашпен кездесіп, оньщ Қүлагерге көз
салуы, қолқалауы, екеуінің шекісіп қалуы, Қадишаға араша болуы
сипатталады.
3-бөлім. Ереймен баурайында. Сағынайдың асы, ақырғы
бэйге, Қүлагердің мерт болуы, Ақан қайғысы сөз болады.
56
«АҚАН СЕРІ» РОМАНЫ
Қысқа мэтін
«Ақан сері» романыңда Ақандай әйгілі өнер иесінің өмірін
суреттеу арқылы XIX ғасырдың екінші жароъіс ьгндагы қазак
сахарасындағы замана тынысын, дэуір келбегін жасауға ұмтыл,
Жазушы өз кейіпкерін драмалық оқиғаларға батыл араластырып,
өмір шыкдығын
түрде
алатын
жүйесін
жасады. Қара шекпенділердің қазақ сахарасына кіре бастауьш
бейнеледі, сол арқылы сол кездегі халық тұрмысық, елдің жайкүйін, беймезгш заманның сорақылықгарын, енер иесіне деген
суретгеп берді. Ақан
бірішпі кіталтағы үш
і
сапары, ел экімдерінің момын жұртқа билік жүргізудегі
жанталасқан әрекеттері, қальщ бұқараньщ бірте-бірте ояна бастауы,
сахараға кең жайьшған эділетсіздік, барымта, айып-айбаиа-бэрі де
автордың көркем тілі аркылы оқырман жүрегіпе берік ұялаң,
Міне, осындай кең көлемді суретгер арқылы «Ақан сері» романы
шын мзніндегі тарихн роман жанрының жүгін көтзріп түр
Ақан сері жанлы әдеби, музыкалық, тарихн зертгеулер бар.
І.Жансүгіровтің «Қулагер» поэмасы, Ғ.Мүсірепсівтің «Ақан серіАқтоқтьо> драмасы Т.Әлімқүловтың «Көк каршыға» повесі.
тұра, С.Жүнісов Ақан сері жаііпы роман жазуға
*рды
тагдыры, Құлагерге қатысты әр алуан көзқарас, оньщ Ақанға эсері
тарих тағылымын, түрмыс сырларын таныптүстеумен бірге
қаламгерге де ауыр жүк артары анық.
Бұл ptrrre, эрине С.Жүнісов тақырып табиғагына герең енеді.
Ақан өмір сүрген кезең-уаңыт, тарих сабақтарын s тараптан
таразылайды. Ел әңгімелеріне ден қояды. Атгың бабы N
Құлагердің мерт болу жағдаятына назар аударады. Көи іе өңіріне,
ел-жер жағдайьша, табнғат тамашаларьша зор маңыз береді.
Романның басыңда ел еркесі оолған Ақан басындағы
ауыртпалықтар үдей тү
ақыры Ереймен трагедиясымен
аякталады.
туралы романды жазу үшін сол адамның өзі сері болу
керек. Серіліктен қүралақан адам Серінің түлғаі
қалай
57
сомдайды? Осы орайда, атақгы ақын М.Жұмабайұлының «Ақан
сері» жазбасының серіні сипаттаған жері еріксіз еске түседі.
Ендеше, С.Жүнісов—шығармалары арқылы халқына танылган
есім. Аузынан эні, қолынан домбырасы түспейтін арқалы
жазушыны «Сэкен сері» деп келе-келе елдің өзі осылай атауында да
Сір сыр бар.
С.Жүнісов-М.Әуезовтен де, С.Мұқановтан да көп үйренген
жазушы. Ақан серінің жекелегеи әндерінің шьну тарихьш көркем
прозаға сай баяндауы, сүйген қыздарын жүйелі жинақтауды
М.Әуезов үлгілерінен, екінші кггаітгағы орыс-қазақ аузымен
шежірелеу, танымдық, білімдік материалды мол қамтуды
С.Мұқановтан үйренгені анық. Салыстыра қарағанда, С.Жүнісовтің
романыңда өмірлік деректің ізімен бүлжытпай жүріп отырудан гөрі,
шығарманың драмалық қуатын артгыра түсу үшін бір қыздың
басындағы оқиғаны екіншісіне көшіріп, өзінше жазушылық
концепция
үстанғанын
аңғарамыз.
Тарихи
шығармалар
тәжірибесіне жүгінгенде, М.Әуезовтің Абай-Еркежан линиясынан
бас тарткан, С.Мүқановтьщ бірьщгай пландағы ақылды екі эйел бір
романда ауырлық етеді деп Айганымды ерте көз жүмдырған, сол
секілді Сәкен де Ақан ән арнаған қыздардың бейнесін көркемдік
жинақтауға түсірген. Ақан бастан кешкен трагедия Ақтоқты мен
Үрқияға байланысты өріс алады.
Романның қай түсын алсақ та, ол табиғат көрінісі болсын,
мейлі кейіпкердің түр-снпаты, мінезі, қақтығыс сөздері болсын
немесе саятшьшық, ғашықгық сырлары болсын бәрі, баршасы
шебер суреткердің қолымен нақьшггалғаны сезіледі. Ол өткен өмір
сырларын ғана емес, ескі ауылдың тұрмыс-күйлерін, мүлік, бүйым
пішіндерін, этнографиялық өзгешелікгерін, сол жердің жер-су, тіпті
өсімдік атауларын, ру-рудың айырмасын, мінез-қылықтарына дейін
әбден тэіггіпггеп, тартымды жеткізеді. Автордың мүндай келелі,
аталы ту ындыны жасау үшін Ақан туып өскен ел мен жерді,
әлеуметтік органы, Ақан өмірін көп жылдар бойы шын
құштарлықпен зерттеп, ізденгендігінен деп біпеміз.
Романныц тақырыбы: XIX ғасырдың II жартысындағы қазақ
сахарасындағы замана тынысын, дәуір келбетін жасауга үмтылу,
Ақандай әйгіпі өнер иесінің өмірін суреттеу.
Иденсы: Өнер адамын, жуйрікті күндеме, оған қастық қылма.
58
Комшвзициялық курылысы:
Эксіюзиция. Атығай-Қарауыл елінің түбівдегі жылқы мальша
бықпырттай тиген құйрыгы бір тұтам шолақ қасқырдьщ
аңызы.(Бі ршек қасқыр)
Мотнві. Аңшылық, саятшылық
Байланыс. Ақанның Біршекті қолға түсіруі.
Өрбуі. Ақанның еп ішінде аңызға айналуы.
Дамуы. Ақан —ел еркесі.
Шнеленісуі. Ақанға, Құлагерге қызыға да қмзгана
қараушылардың, Батыраш сияқты жаулардың пайда болуы.
Ш арықтау шегі. Аканның Сағынайдьщ асы на баруы,
Құлагерді бэйгеге қосуы.
Шешімі. Құлагердің мерт болуы, Ақанның қайғысы.
Образдар жүйесі:
Негізгі кейіпкерлер: Ақан, Құлагер
Арқаның өнкей атақты әнші-ақындары: Қарқаралыдан—
Айггпай; Атбасардан-Қапаш; Керекуден-Байтүльім; БаянауылданІЦорман төренің эншісі Жарылғапберді; айтыскгр ақыңаар Шөже
мен Орынбай, атақты сыншы Күреңбай, Саққұлак би. Залым, сұрқия
пенделер: Тастан, Бақтыбай, Сүлеймен, Жалмұқан, Нүртаза, Науан,
Әлібек, Багыраш, Нұрмағамбет, т.б.
Әйелдер галерея сы: Бэтима, Үрқия, Ақтоқты, Қадиша,
Балқадишгц Сanya.
Жанры: тарихи роман.
Ақан әнші, ақын.
«Ақан серЬ> романы эуелеп ұшкан аққуга үн қосқан әнші ақын,
композиторы, сал-серісі Ақан Қорамсаұлы өмірін арқау еткен.
Тарихи-өмірбаяндық шығармада халқымыздың эншілік табиғаты,
әннің элеуметгік сапмағы ашылады. Ақан энші басындағы
трагедиялы хал, мұңлы нота Біржан басынан да өткен. Демек,
Ақанға сілтенген қамшы—қазақ әнші, композиторларына тиген таяқ.
Автор сонм Ақан басына жинақтап, көрсетіп отыр. Ромаңца Ақан
аиналасына жиналъоі эн салатын, өнер жарыстыратьгн Газиз, Естай,
Ыбырайлардың бейнеленуінқазақ халкының әншілік мектебін,
ортасын, дэстүрін көрсету мақсатында туған.
Бұрыннан өмірі, өнері мен ақындық сипаты белгілі ақынның
өнерпаздық қасиеті және ұлан асьф серілік жэйітзрі бұл романның
ұгымды қырларьш көрсетеді. Романның өн боймнан Акан
59
басындагы ауыр хал, кезеңнің күрделі көріністері нанымды сипат
алады. Ел суреттері, дала дидары, қарапайым адамдардың өмірге,
өнерге құштарлықтары терең сезіледі. Жазушы еңбегі арқылы
жүйелі, нанымды өріс алатын Ақан бейнесі қиьш да күрделі бола
тура хачыққа жақын, кепке сыйлы. Романдаты өмір өрісі, өнер
өнегесі Ақан бейнесі төңірегіндегі жаңа сипаттарта ие болады.
Ақан бейнесі—уақыт перзенті тана емес, хапқымыз
тарихындагы ақын-әнші, өнерпаздардың жиынтық үлгісі, ұнамды
белгілерінің бірі.
Ақан алдымен өмірге, айналасына, табитатқа ойлы, әсемпаз
көзбен жіті қарайтын парасатты ақын, сезгіш, гажап әнші.
Автордың суреттеуінше Ақан - эсем табигатты, адам қасиетіне тэн
сұлулыққа дәйім іңкәр әсемпаз, эстет, жаны сүйген аруларды
ардақтайтын, асыл жар үшін жан қиюта әзір ташық.
Ақан-ақын, өнерпаз. Ақынньщ бұл қасиеті романның әр
тарауларынан айқьш сезіліп отырады. Мысалы, оның «Сырымбет»,
«Балқадиша», «Құлагер» атты әндерінің жазылу тарихы романда
көркем суретгелген. Автор романда Ақанды табитатпен,
хайуанатпен, адаммен ұшырагса да, ақынша толгандырады,
сөйлетеді. Ақанның қилы-қшіы адамдармен, ташықтармен,
достарымен, Қулагерімен тілдескен сөздерінен ақындық, шешендік,
тапқырлықты танимыз. Ақанның серілік даңқын әні мен
саятшылыгы тана емес, ғашықгық сырлары да шытарган. Автор
Ақанның гашықтық жәйтгерін ізгі сезімге белей суреттеп,
оқырмандарды Ақанның да досы, оның ташық болтан қыздары
шын, пэк махаббатгы ардақтайтын асыл жандар бейнесін де шебер
де нанымды сипаттаган. Автордың суреттеуінде Ақанның бір кезде
Қадишага көз тастауы, одан кейін Ақтоқгыға егіле гашық болуы,
сөз байлауы, кейін Үрқияны алып қашып, адал жар етуі-бәрі де
шын, дэледді, таза сезім, түсініскен құштар жүрекгерден тутан
махаббат екені реалистікпен берілген. Ғашықгық галаматтарынан
туывдагая эн әуендері қалың көгггің ойынан шыгады, жан-жүрекгі,
көңілді тербейді.
Терең тамырлы достықтан,
тынайы
сүйіспеншіліктен іуган ән-әуендер өмірді жырлайды, адам мен
оның еңбегін ардақтайды, сезім мен сырды әспеттейді. Ақан
басындагы татдыр-талайы, ташықгық мұң-шер өнер өлкесіндегі,
жекелеген өнерпаздар басындагы ауыр хал еді. «Балқадиша» әнін
орындау.
60
Ақаи —сері.
Сал-серілік—дэстүр. Сері - әнші, күйші, ақын, өиерпаз. Оның
кііім киісі сұлу да сыпайы. Осындай өнердің сыртьгнда ол-сұлу
суйген, жүйрік багггап, қүс салатын әрі аңшы, саятшы, әрі мерген,
әрі палуан, әрі әнші, әріі шебер, халық сөзімен айткаңда, «сегіз
сьфлы, бір қырлы» аса биік тұлғалы азамат. Олардьщ журген
жерлері - той, думан, қызық, мереке. Сегіз сері, Ақан сері,
Сейіткерей серілер халыққа ханымал есімдер. (С.Кенжеахметүлы
«Қазақтың саггг дәстүрлері мен эдет-гұрыптары» 39-бет).
М.Жұмабайұлы «Ақан сері» мақаласыңца «Сұлу киім, жүйрік ат,
қүмай тазы, алғыр бүркіт Ақаңда болады. Қалың Қ арау ы лд ьщ ойынтойьшьщ көркі Ақан болады. Біріне бедеу мінгізіп, біріне бүлде
кигізіп дегендей, он бес, жнырма жігітгі өзі тәрбиелеп, нөкер қылып
аіады. Жүргенде сол жігітгердің алдында қолбасьщай оқшау
огырады. Біресе боз атқа мініп. біресе қара атқа мініп қара киген,
біресе торыға мініп, күрең киген. Басында бұлғақтаған үкі,
қолыңда—домбыра, аузында - эн. Жігітгердің бэрі балуан, бэрі
эишіл. Бірақ Ақанның әні өзгеше. Даланы күіайрентіп Ақан эн
шьфқаса, кемпір өрмегін, сұлу кестесін қойьш, аңырып тыңдай
қалады. Қальщ Қарауылдьщ қалың көздері: «Ақанньщ эні-ай!» - деп
күрсінеді. Сүймесе сері дер ме еді, қалың қарауыл Ақанға сері деп
лақап береді. 13 жасқа келгенше ауылда Күшу деген молдадан хат
таныған Ақан есейе келе, молданьщ балдыр- батпағына көңілі
толмай, оқумен біржола қопгтасады. Осыдан былай Ақанның
жалпак жұртқа жат көрінген серілік өмірі бастала,д ы.
Романда да Ақанньщ серілігі басынан аяғына дейін шынайы
сипатталып, оньщ соңы трагедияға экеліп соғада. Бәрібір Ақан
есімі халықгьщ жүрегінде озі атаған сері болып қалады.
Қүлагер бейнесі.
Ерге қанат бола білген Құлагерді алақанга сапып аялаган Ақан
небір жаксы атгарды өз тұлпарына балайды. Кертайлагым,
Үркеккерім, Пырағым деп Құлагерге арнап ат қой^ан Ақан сері жан
дүішесінің коп қатпары бірте-бірте ашыла береді. Жампоз акын,
дарынды сазгер Ақан өзінің аяулы тұлпары Құлаі ерге адам жанын
баурайгын әсем де сұлу эңдерін арнайды. Мыса.іы, «Маңмаңгер»
әніне салып ақын баяулата тамылжытқанда, тұлпар да ән ыргағына
қарай иесік тербегіп, булғаңдап, ьфғаггыла басып еркелік мінезбен
сүйсіндіре түседі. «Мацмацгер» энін орындау.
61
Романда Ақан мен Ақгоқтының кездескен кезіндегі Құлагердің
бейнесі былайша сомдалган: -Қалғыма, марғауым, міне, саған
Ақтоқты жабу әкеп сыйлап түр. Жамылшы, Құлаі ер ім-қанатым!деп атгың үстіне жабуды үлбірете жапты.
Қүстай жүйрік Құлагерге қызыққан Батыраш пен Ақанның
диапогыиа көңіл бөлсек: «Талай жыл қызығын көрдің, енді
Қүлагерді маған қисаң...
Жұрт шу ете түсті:
- Не деіадІ?!
- Қүлагерді ме?
- Мына кісі не айтып отыр?!
- Мен сұрасам сеңдерден емес, қолы ашық серіден ұрап
отырмын,-деп Батыраш шулағандарға жақтырмай қарады. Жэне
алмақтьщ да салмағы бар, Құлагердің қармыжысы да олқы емес.
Төлеміне жиырма ауыл алтайдьщ ішінен таңцаған қызын әперем,
бір үйір жылқыны жасауымен қоса берем! (233)
Үш жүздің басын қосқан Сагынайдың асына Ақан Қүлагерімен
келгенде. іші күйген Батыраш пен оны қолапаштаушылар: - Ей,
Құлагерің мынау ма, тэйірі?! Мынау әшейін ауыл арасьшдағы
шілдехана-мілдеханада қосатын ат қой. Құнан бэйгесіне апдап
қоспаса, ат бэйгесіне жарамас. Желқом салсаң, жаман қойшылар
мінбейтін кержалқаудың өзі ғой! дегеңде, көзі өпсір, тілі мірдің
оғындай сыншы Күреңбайдың Құлагерге берген сыньш жазушы
тамаша сүреттейді:
«...Күреңбай көп ішінен алға суырылып шығып, аттың
жалынан сипал, мойнынан қысып, кейін шегініп, тағы да алдыартын бір орап шықты... Шал бір кезде: - Апырмай, мақгаса
мақгарлық, алдынан аң қүгылмас, бойына шаң жүқгырмас, нағыз
нуыздығымен қүс тістеген жануар екен. Мен көрген сэйгүлікгердің
ішінде мүнымен үзеңгі қағыстырып, тізе соғар жылқы бапасы элі де
бұл өлкеде туған жоқ. Пай-пай, мьпіау Ғазіреті Ғалінің Дүлділі г о с ­
деп тамсанғанда, жүртгьщ ауызы ашылып, Құлагерге тесіле қарады.
Жүйріктің әр мүшесіне баға беріп сөйлеп кетті:
-ІПіркіннің түрқын қарашы, түрқьш, он екі таспадан өрген
үзын бишікгей. Күзендей бүкгетіле шапқанда түрқы қысқа бүзау
тапып аттарының екі-үш аттағанын бірақ алатын қарышты жануар.
Терісі қандай жүқа, көзел етіктің былғарысындай мап-майда, ет пен
терінің арасында жылтыраған бір май жоқ, басқа атгар ақ көбікке
62
малынғанда, құлағының түбі де жіпсімейтін көибіс-ақ. Денесінде
бір жалырақ арам ет жоқ, тамырлары білем-білем боп шодыраюын
қарашы. Қанша шапса, басы айналмайтьш қаны мол, тынысы
тарылмайтьш құлаш кеңірцек, талыс танау. Тәует бастағы қос құлақ
балқаштың қисық кескен қамысындай, жағында ұстграмен кесіп
аіар ет жоқ, топшысы қаршығаның топшысымдай, қос шынтақ
күреске ыщайланған балуанның шынтағындай, і:ең қолтыққа атан
түйенің қос тобығы сыйып кеткендей, аяғы каққан казықтай тік,
түяғы мүжілмейтін Оқжетпестің қайрақ тасындай. быртық бақай, ит
жіліншіқ, тазы тізелі, бөкен сынды, сіңірлі бура тіперсеіс, екі бұттың
арасьшан екі адам қатарлап жүрелеп өткендей, жібектей
күлтеленген майда жал, жеңіл құйрық. Жаясы қандай жазьщ, қасқыр
жауырын, түлкі төс, қоян жонды, тэулікке танбай шапса да
теңселіп, шатқаяқтамай садақтьщ түзу шабатын малдың белгісі...
Ала шапса, тыз етпе ақпа емес, қаны қызып, денесі бусана келе
аіъіндайтьш иағыз ұзақ шабыстың деген өрен жүйрігі, іпяпқяң
сайын үдей түсетін, өрге салсаң, өршелене түсер ұшқыр, нағыз
құйынньщ қүыны,-деп қасына келіп, төспен астасқан қолтық
түсыңдағы таспа қабырғадан сипап, бүйірге дейін барды да, қанаты
бар екен жануардың. Мынау жай мал емес, пырақ екен! Тіфә, тіфә,
тіл-көзден сақтасьш!..(303) (Абайдьщ «Атгың сыны» өлеңі мен
І.Жансүгіровтің «Қүлагер» поэмасындағы іггтьщ сынымен
салыстьфу). Абай.шығ жин. 95-бет. І.Жансүгіров.»Қүлагер»
поэмасы 330-бет.
Жазушы Қүлагер бейнесін тамаша сомдай отыра, жүйрікгің
жантәсілім кездегі адамдар жайлы монологын былайша көркем сөз
тізбегімен келтірген:
«Адам баласы өте мейірімді!...» (353)
«Міне, адам деген қандай мейірімді! Жылқы баласына бұдан
асқан дос жоқ! Ендеше қазір не бодды? Шекесіне соққы қаңдан
тиді? Әлгі бір жат адам жанаса бергеңде болды бір кәдік!... Жоқ,
адам баласы өйтпейді! (254) ...басын ажалға тігіл айыратын ядям
балясы тап мұндай қатыгездікті жасамайды. Зұлымдық адам
багтасының қолынан келмейді. Ол тек мейірімділікке жаратьшған!...
Құлагер мерт болғанда, ізгілікті иесінің жандүниесі
пырағымен бірге қулазңды. «айдалада жалғыз қалдырмай, жеттің
бе, үлгердің бе? Менің қазам енді жеткен шығар, ризамын саған,
батыл бол!-деп кісінегендей болды. Бірақ тағы да үні шықпай, ерні
ж
63
_'
■*"
1
• Л
жыбырлаған күйі көзі жұмылмай қалды. Оқыс тұяқ серпіп, қинала
керілген Қүлагердің ашық қалған көзіңде мөлтілдеген жас төгілмей
түнып тұр. Бұл - ізгілікті адамның ат балтауы, жануарының
қазасына туған баласына еміренгендей сезімі, аттың сезімін өзінің
сезіміме н ұштастыру.
Көркемдік ерекшеліктері.
Көркемдегіш құралдар: салт-дәсіүр, аңпіылыққа байланысты
кэсіби сездер, ырым, жай сөйлемді қолдану арқылы психологиялық
күи, лексикалық қаиталаулар, атаулы сөйлемдер, сүрақ-жауап
монологгар, фразеологиялық сөз қолданыстар.
Фразеологизмдердің тарихи категория екені белгілі. Олар ұзақ
тшдік қолданыс нэтижесшде ғана тұрақтылықа ие бола;
«Әр
жазушы өз өресше қарай тілдің фразеологиялық қорынан қажетін
алады да, өз кезегінде эдеби тілдің дамуына үлесін қосып
отырады»-деп атап көрсетеді Ж.Қоңыратбаева.
Жүнісов
шығармас ындағы
фразеологизмдердің
қолданысына екі тұрғыдан баса назар аударуға болады
ІІІГР7
ВДен,
тарихи шығарма болғандықтан, сол кезеқцегі әдеби тілдің
палитрасын көрсете білуі; екіншіден, жазушьгаың өзщ
аңғару
Жүнісовтің
щда . . . [анған бірқатар
I «Ақан сері»
_
фразеологизмдері белгілі бір стильдік мақсатты көздемей-ақ, тек
белгілі бір іс-әрекет қозғалысты жай атап көрсету мағынасында
жұмсалған. Мысалы, қан қақсату, ауыз салу, отпен кіріп, күлмен
ығу, ашуға иіну, басын қосу, зығыр қайнау, бармағын тістеу,
күн ке
* * қанрау - ~ ■
тарқату, мұң шағу
иегізгі деш күңделікті қолданыста сирек кездесетін таіггаурьш
болмаған, ерекше бояулы: қаптаіі болу, жонын теріс буру, жүртқа
ит көмей суыру, майдан салу, ә.піп боп түсу, таңдай агару, омпы
ойнау, жүрегі аяқ жын шапгу, тақ асу, аузынан айырылу,
етегіяе отырғызбау,қоян аяғын жеген,басына іркіт төгілу,
жоқтауыв асыру, тебесі тссік.Романнан мысал келтірсек. Таң
аі қалы ат үстшде оырып тер
Ақан, Басаралы майдан салып
сатқанда ... жекей тымағын киген (24-бет) Аталған фраза өзінің
түседі. Қазақ тілінің екі томдық түсіңдірме
сөздігщде майданьсұрапыл соғыс даласы (басқа мағьшалары
оершген. Ол батырлар жырында да кездеседі.
64
Осындай көне фразаның бірі - әліп боп тусу. Мүгедек ақсақ
қасқьф қара үзіп алмай, қарулы, әдісқой Шэкейдің как сойылымен
тұмсықган бір ұрғаннан қапмай әліп боп түскен. Жалпы тілімізде
әліл сөзі «әліпгі таяқ деп білмеу» тіркесінің қүрамында кездеседі.
«Әліп» араб графикасыңцағы ең апғашқы әріп таяқша түрінде
жазылатыны белгілі. Демек, жазушы қолданысындағы сөз таяқгай
серейіп түсу ұгымын беріп тұр. Кейбір фразапар эдеби тіл
деңгейінде кездеспейді, кездесе қалса, өте сирек кездеседі. Арлан
анда-санда қоян да аулап, талайының, тақпы айырып, қанжоса
қылған. (I том, 19-6.) Кейбіреулері тілдік талғам тұрғысынан дөрекі
мәнде жұмсалған. Ол жекелеген кейіпкерлердің образын аша түсу
мақсагында жұмсалатьшы байқалады. Мысалы, романдағы ең бір
бейшара қалыптағы іс-әрекеті оқырманға үнемі езу тартқызута
мэжбүр етіп отыратын кейіпкер — Су Құсайын. Автор дөрекі
фразеологизмді аталған кейіпкердің аузына салады. «Мазамды ала
берген соң, құйрыгым қоныс таппай, Сырымбет қайдасың деп
тартып бердім». «Ал, іпггің ғой атаукереңді» деп, тіпті өзімді ана бір
Тонтидың қарадомалағы жекіп, құйрығыма қоныс таптырмады. (I
том, 70-6). Авторлық өзгеріске түскен фразалар да кездеседі, олар
өзіне тэн стильдік жүк арқалал тұр. «Сөздің бетін бұру» тіркесі
шығармада «сөздің бетін желдің өтінен бұру» түрінде қолданылған.
«... бос сөзге жаны құмар сөзуар, бір мақганса, түбі түскен шелектей
бөсе еретін, кеппе, эншейін, сөздің бетін ғана желдің өтінен бұра
қояды» (I том, 596). Автордың ерекше бір шеберлігін образдылықты
арпыра түсу мақсатында «аяғының үшымен жүруді» «төбесімен
жүрді» деп үдемелете түседі. «Енді аяғымен жер тіреп, төбесімен
көк тіреп жүргеи Сүгемгенге бүдан артық қорлық, бүдан асқан
мазақ бар ма?! (I томД12-б). «Төбесімен көк тіреу» - менмен,
өркөкірек адам ұгымьш береді.Соған тағы бір компонент қосьш
образды бояуды қоюлата түседі. Енді бір ерекшелік, екі мәндес
фразаны қатарласа қодцану. «Аузын ашу» - аңғал адамға
қолданылса, «ай қарау» - зерігу, уақытгы өпсізе алмау мағынасын
береді. Автор біртұтас образды мағына беру үшін шебер
жымдастырған. «аузыңцы ашып, ай қарап отыргаңца, жүрт сені
тірідей көміп, басыңа намаз оқудан тайынбайды». Жалпыхалықтық
тілде қолданылатын кәнігі фращаның құрамындағы жекелеген
сөздермен ауыстыра қолданып, басқаша мағьша тудыруга
тырысқан. Тілімізде Абай шығармаларьгнан бері көрініс беріп келе
65
жатқан «аулау» сөзімен тіркесіп жасалған «аң аулауға» ұқсата
жасалғэн «адам аулау», «қыз аулау» тіркестері белгілі. Күндяй
тіркестердің тууы —Абай жасаған әдеби тіл дэстүрінің жалғастық
табуы. «Қыз аулау» С.Торайғыровтьщ «Кім жазықты?» романынан
көрінеді. С.Жүшсов «жігіт аулау» тіркесін салады. «... татар
қыздары осындай болашағы зор атақгы жергс өздері икемделіп,
жігптерді өздерінің аулайтыны бар».
Жай сөйлемдердің қолданысы жазушының алдьша қойған
мақсатына сай негізгі ңдеяны ашуда ретгі ориын алған. «Үй іші
лезде жыпынып кетп. Үй жасауы тым жұпыны. Ыдыс-аяқтың көбі
ағаштан ойылған». (І-том,179-6). Лексикалык; қайгалаулар. Бул
жолы эн салған адам даусы. Адам даусы болғанда да сызылып
шыққан қыз даусын Су Құсайын жазбай таныды. Атаулы
сөйлемдер. Сиьф жылы. Тамыз айыньщ басы. (І-том,269-6). Сұракжауагпы монологтар. Ақанның ішкі жан дүниесінің байлығьш
суретгеуде оньщ өзіне кереме-г монологтар құрғызып, сол арқылы
серінің «сыр саңдығын» таньпу тэсілі де ерекше тәсіл деп
бағаланады. Ақанның арманы, тілегі —Ақанның өзі. Оны Ақаннан
басқа ешкім түсіне алмайтынын білген жазушы өлеқді қара сөзге
айналдырып, Ақанға көркемдігі жағынан бірінен екіншісі асьш
түсетін монологтар қүрғызады. Сұрақ-жауагі монологтьщ екі түрі
бар- Бірі - сұрақгы Ак;гоқты қойып, жауапты Ақгін беретіні, екіншісі
- сұрақты Ақанньщ өзі қойып, өзі жауап береді. (69,70-бетгер).
ҚОРЫТЫНДЫ
Батыраш жіберген адам бойгеде алға шығады деген Құлагерге
айбалта сілгеді. Одан эрі Құлагер шекесінен «шүмекгеп»,
«бұрқырап» аққан қан арқьшы ат қиналысына деген, онан кейІн
атпен бірге қайғырғані акьшға деген аяушьшық оезім - бәрі асылды
қимасгық сезімін өрбітіп тұр. Қазіргі өсквлвң заман биігімен
бағамдасақ, күншілдік, қаскүнеімдік ол кезде Ақан мінген Қулагерді
мерт етсе, кейін соны 1936 жі.шы нақьшггап, аяушылық білдіріп:
«Озыққа тиіспе!» деп дабыл қаққан Ілнястің өзін арада екі жыл
өтер-өтпесге құрбан кылды. Қ^лагер-ат үздігі болса, оны баптаған
Ақан да, эспеттеген Ілияс та-ақын жүйрйсгері. Екі дэуірде екі
гұлпар да қастықтан опат болді.і. Сол сияқтыі таріихқа көз жіберсек,
66
Сэкен Сейфуллин де төніп келе жатқан жазалауды алдын-ала сезіп,
оған дейін: «Халқым, өз асылыңды сақтай біл!» деген идеяны
көтерген болатьш. Ол «Ақсақ киікте» табиғат аруы киікті,
«Аққудың айьфылуында» махаббатгың символы аққуды сақтау
мәселесін ту етгі. Сәкеннің де, Іпиястің де, Сэкен Жүнісовтің де
әсемдік, үздіктік символын аялауы мәнін тек өткеңдегі
тақсіреттермен байланыстырумен шектелмейміз. Ол болашақта да
бар халық үшін сабақ бола береді деп пайымдаған жөн. Яғни
Қүлагер арқылы меңзелген Сэкен, Ілияс, т.б. трагедиясы
қайгаланбас үшін адамдар санасы кемелденуінің мәні зор. Мьгаа
біздер, келер ұрпақ, осындай күншілдіктен, қаскүнемдікген,
адамғершіліктен ада болмай, барды мэпелеп, аялауға тэрбиеленсін
деген ниетпен жазылған шығармалардан үлгі апуымыз керек деп
ойлаймыз.
R= Нені меңгердік?
Оқушылар өздерінің сабақтан, романнан не алғандарын бір
ауыз сөзбен қорытьшдылайды. Ойымызды Кәрім Ілиястегі
Ысмағұлдын «Саз самал»
кпабы
бойынша естелікпен
қорытындылаймыз.
Үйге: «Ақан серінің өмірі-сұлу да сыңдарлы ғұмыр»
тақьфыбында ой толғап, зерттеу жұмысын жүргізу тапсырылады.
67
68
1 1-СЫНЫП. ӘДЕБИЕТ.
Сабақтыц тақырыбы: Ғ.Мүсіреповтің «Үлпан» повесіңдегі
Ел анасы -Үлпан мен Торсан бейнелері.
Мақсат. Білімдік. Мэтін мазмұнын терең, жүйелі меңгеруде
деталь, штрих, реплика, интерьер, портрет т.б. өзіндік рөлі бар
мәселелерді еске сақтап қалу, оларды жазбаша бақылау
жұмыстарында, шығармашьшық тапсырмалар орындауда орынды
пайдалану. Аталған жұмыс түрлері негізінде туындыны қызыға
оқуға, ізденуте, зерттеу жэне саралау, жүйелеу арқылы өзіндік
пайым жасап, гипотеза түзуге, оны дәлелдеуге жатгықтыру эрі білім
меңгеру үрдісін, шығармашьшық эрекетін белсенділендіру.
Дамытушылық. Оқыған көркем әдебиетті өмірмен
байланыстыра білу. Логикалық жағынан қайшылыққа сай сұрақтар
қойып, соның есебінен ойланьш, оның шешімін іздеуге, оқиғаны
дербес альш қарап, әр қырьгаан салыстыра үңілуге, дербес жүмыс
істеуге дағдьшандыру, дебат арқылы талдау.
Тәрбиелік. Шэкіртгердің сипаттау, баяңцау, суретгеу,
мінездеу тэрізді жүмыстарды орындауда сөздік қорларын молайтуға
ықпал жасап, оларды үшқыр ойлы, байқағыш, сезімтал болуға
тәрбиелеу әрі қызығушьшығы мен белсенділігін арпъфу. Өзінің де,
өзгенің де мінез-қүлқына, іс-әрекетіне сыни көзбен қарап, өзін
тэрбиелеуге эсер ету.
Әдісі. Минимэтін бойынша қысқаша әңгімелеу, талдап
түсіндіру, модульдерін қорғау, пікір алмасу.
Сабақтың түрі. Проблемапық оқыту. Оқуппл қабілеггіліпн
дамьпуға мүмкіндік жасайтъш дүрыс ойлай біпуге үйрету. Үлгілей
жобапау технологиясы.
Кернекілігі. Сызбапар, модульдер, ауызша журнал.
Қосымша әдебиеттер. Ғ.Мүсірепов. Шыгармалар жинағы,
буклет, «Үлпан» повесі, зерттеу еңбектер.
Пәнаралық байланыс. Әдебиет теориясы, қазақ тілі, тар их,
орыс эдебиеті.
Стандарт
талабы:
Мемлекеттік
жалпыға
міңцетті
стандартгауда белгіленген оқушылар атқаратын оқу әрекетінің
негізгі түрлері туыңдыны таддау мен бағалаудың да жолы ретінде
қабылдау; кггап оқудың негізгі тірек түрлері терең пайымдап оқу,
игерілген эдеби-теориялық білімге сәйкес шыгарманы талдау69
бағалау, түйіңдеу жұмыстары, оқушының жеке өзіндік тусінігі
тұрғысынан
көркем
іуындының
адамгершілік-эстетикалық
проблематикасын айқындай бшу жэне оны авторлық идеяға сай
түсіндіре тапдай білу.
Жеделдету бағдарламасы бойынша: автор шығармасьш
басқа да жазушылардың шығармаларымен, кейілкерлерді автордьщ
басқа шығар малар ыңцағы кейшкерлермен терең салыстыра таддау.
Сабақтыц барысы: Мұғалімнің проблеманы көрсетуін қажет
етпей-ақ оқушылар өздігінен проблема құрып, оны шешудің
тәсілдері мен зертгеу жолдарьш білетін болуы қажет. Сондықтан
бүкіл оқу-танымдық эрекепің белсенділігі мен табыстылығы
төмендегі жоба-үлгі бойынша істелетін тапсырмаларға байлануы
Оқушылар алдьш-ала романды оқып, түсініп, минимәтін
жасап, үлгілей оқьггу технологиясы бойынша модульге салып
келеді. Сол бойьшша сабақта қорғайды.
1. Окытуды зертгеу әдісімен ұштастыру ь
2. Окушыларды өздігінен жұілыс істетуге үйрету
Көркем туындьшы меңгеру үш кезеңмен өтеді жэне олар озара
тығыз байланыста болады.
1 - кезең - Мэтінді оқу;
- Сөздік жұмысы;
- Жоспар қүру, тірек үлгі, сызба жасау;
2 - кезец: - Тақырыбы мен вдеясын ашу;
- Автор позициясьш айқыңдау;
- Ой түйіндер бойынша пайым айіу;
- Проблемалық сұрақтар құрастыру жэне жауап дайындау;
- Философиялық түжырым жасау;
- Өзіндік құндылығьі мен ерекшелігін анықіау;
- Көркемдігі мен авторлык шеберлікті аіщьшдау.
3 - кезең: - Әдеби - қисындық талдау;
Үлгілеу-салыстырмалы <-> талдаулар <-> (көркем шығарма
мэтіні
70
тақырыптас шыгарма, мәтін «-» көркемсурет, мәтш <-> әуез (күй, эн),
әлем
мәтш
сахналық көрініс, мәпн
кино, мәтш
эдебиеті туындылары т.б.);
- Гйпотеза, жоба, теория, резюме, тұжырым жасау;
- Зерттеу сипатындағы іздену жұмыстары;
1.Тіпдік-эсгетикалық тапдау. Шығарманьщ тілдік ерекшелігін, сөз өрнегін, суреттемелік
еберлігін,
көркемдік сөздер
табигатын, стильдік айырмашылығьш тану,
таныту.
2.Кейіпкерлік-бейнелік таддау. Шығармадағы кейіпкерлер тізбегін шеше отьфьш,
кейіпкерлер, оның өзара бірлік, сабақтастығын, олардьщ шығарма тақырыбы мен
оқиға желісіне қатысын айқындауға ықпапын
ажырату.
екі
Аталған
бағыт
ығарманьщ
мазмұньш, құрылысын, құндьиіығын, өзіндік
ерекшелігін айқындауға, оқушыньщ жұмысьін
тэртіптеуге зор ықпал жасай. l Бұның өзі
шығарманың
мазмұньша қарай
сараланып, белгілі бір жүйемен жүргізілетін жаттығу-тапсырмалар
орыңцау арқьшы жүзеге асады.Сондықган көркем туындының
мазмұнын игеруде төмендегідей үлгіге сүйенуге болады.
Шығармадағы бас қаһарманньщ харакгерін тадцау арқылы
ашу-адамтанудьщ ұтымды бір жолы.
кейіпкер
автор өмірде болатын құбылыстарды, адамдарды, оқиғалар
етеді. Өзі аңғарған, өзіне қатты эсер еткен жағдайлар, эпизодгар
ығармада қисын I I
орңын тауып жатады
Сондықтан
Ғ.Мүсіреповтің образ сомдау шеберлігін терең ашу үшін «Үлпан»
повесіңцегі Торсан бейнесіне талдау жасаудьщ жобасын көрсетеміз.
71
1.Композииияс ы
- басталуы
- байланысы
- өрбуі
- дамуы
- шиеленісуі
- шарықтау шегі
- шеіпімі
- шегініс
-эпилог
2. Кейіпкерлер:
- портреті
- іоәрекеті
- тілдік көрінісі
- көркемдік
деталь
- суретгеме
- авторлық
баяндау
- мінездеме
- кейіпкерлер
даалогы
- жанама
кейіпкерлердің
!►
3. Көркемдік
формасы,
тәсі лд е рі:
- тілі, құрылысы
- тіл қолдавысы
- көркем сөздер
- жанр сьфы
- оқиға, автор,
-кейіпкер
арасындағы
байланысты
анықтау
- дәуір көріиісі
4. Туындыгер позициясы.
* - Неге осы оқиғаны, осы
кейіпкерлерді, осы
тақырыпты таңдағая?
Ұстанымдары, прияциптері:
I - мақсаты
I
- мұраты
I - мүддесі
- Автор позициясы
- сонымен келісуге бола ма?
- Қандай пікір айтуға болады?
№1 үлгі бойынпіа оқушьшардан адамның сыртқы бет-бейнесі,
кейпі мен ішкі дүниесі дұрыс танылып, автордың айтайьш дегенін
жобалап, айқыңдау үшін байқағандарьм нақты, іріктелген
сездермвн беруі талал етіледі, себебі қолданылган сөздер мәтіннен
алынган мысалдармеи дэлелдеуді қажет етеді. Мұнан кейін №2 үлгі
бойынша сөйлейтіңдері ескертіледі. Мысалға, айлакер жэне
екіжүзді деген сөздерді дэледцейтін оқиғаны тауып оқып немесе
72
айтып беру шарт. Үсынылған үлгіні өткен сабақта бастап, үйде
жалғастыру, топтасып творчестволық есеп дгійындау, модульді
толтыру, оны сынып алдында қорғау сияқты тапсырмалар оқу
эрекегінің эвристикалық деңгейге көтерілуіне эсерін тигізеді.
<(¥лпан» повесіңдегі Торсан бейнесіне мінездеу-с ипаттау жасау үлгі
арқылы жүйелі, нақты жәие дәлелді болады.
Сүрақгарға жауап дайындау:
1 Торсан бейнесі арқылы автордың айтайын деген ойы.
2. Ел басқару мэселесі, ел билеушілердін қарым-қатынасы,
Торсанның
эрекеті туралы не айіуға болады?
3.Автор «Қазак; денелі,, кавказ көзді» деген сөздерді қандай
мақсатта қолданған?
4.¥лпан бейнесін ашуда Торсанның әсері қалдай?
5.Өмірде Торсанға ұқсас адамдарды кездестіруге бола ма?
6.Дэуір, қоғам, өмір шындығы арасындағы байланыс қапай
берілген?
7. Ғ..Мүсіреповтің осы повесті жазудағы мақсаты қандай?
8. Шығарманың керкемдігі мен құңдылығы неде?
9. Қай кейіпкер ерекше эсер етті, неге?
10. Ғ. Мүсіреповтің шеберлігі мен даралыгы.
Сүрақгарды топтарға бөліп беруге болады. Зерделей зертгеу
жүмыстары орындалганнан кейін салыстыру, ереіапелігін дәлелдеу,
ұк.састығын айқындау арқылы парқына жету-өздік пайым шығаруға
жетелейді. Осы кезеңнен өткеннен кейін тақырыптық шығарма,
пікірнама-шыгарма, ойтолғау, эссе, сипаттама жазу ұсыньшады.Такырыпты оқушылармен бірлесіп, ақылдасыгі таңдауға болады.
Мысапга, «Ел анасы-Үлпан», «Торсан бейнесіне менің көзқарасым»
нзмесе «Үлпан» повесінің қазақ әдебиетіндегі орны. Ауызша
жу рнал, эпистолярлық жанрда хат жазғызуға болачы. Үлгілей оқыту
ар қылы
белсеңділікгі
арттыруға,
ізденімпаздық
пен
қ]>:зығ> шыпықты қозғауға ықпал еіуге болады. Мысалга
Торсанның, Ұлпанның бейнесін талдаудың модслі немесе анапар
образын салыстырмалы талдау кестесін алгітын болсақ: I.
салыстырмалы таппау.
73
1.6. Ғ. MYСІРЕПОВТІҢ «ҰЛПАН» ПОВЕСІНДЕГІ ҮЛПАН
БЕІЙНЕСІН БАСҚА АНА ТАҚЫРЫБЫНА ЖАЗҒАН
ӘҢГІМЕЛЕРШДЕГІ АНАЛАР БЕЙНЕСІМЕН
САЛЫСТЫРА ТАЛДАУ
I F. Мүсіреповтіц ту ындылары
Кейіпкерлер
L «Ананың
Ана- негізгі
анасы» эңгімесі кейіпкер;
Қыз, Жалпақ
батыр, Кейкі
батыр, Әйтілес
қарт- қосалқы
кейіпкерлер.
2.«Ананыц
арашасы»
3 .«Лқлима»
А наның балаға
деген ұлы
махаббаты.
Нағимаананегізгі кейіпкер;
Антонов,
Жапар, Жұман,
офицерлерқосалқы
кейіпкерлер.
Қара күпггің
ана жүрегін
мойыта
алмағанын
суретгеу
арқылы «ана
алдыңда өлім
де мойын
ұсьшады,
елімді әмір
жеңедЬ> деген
идеясын
Ақлима,
Нұрила, Сапар,
Қасым.
Қол-аяғы
бірдеи шәрке
бо л қапған
жауынгер
жігітгі туған
анасындай
бо.тып күткен
анажүрегінің
кеіадігін,
74
Сюжеті ел арасындағы
аңыздан алынған. Көне
замандагы қазақ
халқының тұрмьісы
сурегтеледі. Ел шауып,
жазықсыз қызды
түгқынға алып кетіп
бара жатқан батырды
қыз анасьіның сөзбен
тоқгатып, даналықпен
жеңіп, қызын жау
түгқынынан босатуы.
Азамат соғысы
жылдарындағы Қызыл
армиядан жеңіліп,
шегініп келе жатқан ақ
бандылардың жол
бойындағы ауылдарға
көрсеткен кңянаты.
Қанғабоялған қамшы
ана денесін кескілесе
де, кек кернеген ана
Антоновтың мың
сұрауьша бір жауап
бермеуі._____________
Екінші дүниежүзілік
соғыс кезі. Майданнан
келген хатш оқып,
сонша ерлік көрсеткен
жігіттің шешесін
сағытмі жатқандығьш
ұғьш, өзі де жалғыз
ұльш сх>ғыста жоғаягқан
ананың мүгедек больш
махаббатының
молдығын
асқан
4 . «Ер ана»
Наталья ана,
Лида;
Неміс
офицерлері,
Кеңес
партизандары;
5 . «Ашынган.
Қапия ана;
Үй иелері, ұгіы.
ауылнай,
хатшы,
Қарасақал;
ана»
6. « ¥лпан»
Үлпан, Есеней,
Біжікен, Торсан
т.б.
калған ж іптп туған
бапасындай бауырына
басуы.
оеинелеиді
ікке
қарсы ана
күресі.
Екінші дүниежүзілік
соғыс кезіндегі оқиға
Неміс офицерлерінің
мевтептерді қираты
жатқанын, көшелер жау
эскеріне лық толып
тұрғанын көрген ер
ананың елінің, ерінің
кегі н алам деп, неміс
офицерлері орналасқан
мектеп үйінің алдында
паргизандар көмген
миыаны жаоүы.
Баласы үшш
1916 жылғы 19-45 жас
қорлыққа да
аралығындағы ерлерді
шыдаған ана
қара жұмысқа any
«...Өмір өзін
туралы паггша жарлығы,
сондай
ұлт-азаттық квтеріліс.
сіліккен,... енді Жалғыз баласының
өмірді езі
жасын асырып,
сілеуге жарал
майцанға кара жұмысқа
қалған
жібсрмек болған
қайратты
болысқа жалыныпана»...
жалбарынса да
болыстар ананың
жалбарынганына құлақ
асшійды. Ашынған ана
болысқа пышақ салып,
17 ай бойы түрмеде
оты]эады.
Үлпананалардың
анасы, ел
біілеген көсем,
сөз бастағаіі
шешен, қоғам
қайраткері.
75
Ром анда қазақ
ауылының жүз жылдық
турмысы, әдетнғұрпы,
қалың мал беріп қыз
айттыру, б;ій мен кедей
арасындагы теңсіздік
сурсттследі
г
2. Кестедегі сипаттарды мәтіннвн алған нақгы мысалдармен
дэлелдеу.
3. Жазушының көркем тілі, қолданған тэсілдері пейзаж,
интерьер, суреттеудің орны мен мзні. (дэлелдеме)
4. Әлем эдебиетіндегі аналар бейнесі.
5. Үлпан бейнесі хақьшда шағын пікірталас:Үлпанның
шешіміне қосыласың ба, неге?
Үлпан —Есеней
Үлпан —Торсан
Үлпан - Біжікен
Үлпан - Ел, халық.
Үлпан —Жэуке
Үлпан - Үлық, ел билеушілері
Қарым-қатынастары
туралы көзқарасың
6. Сценарий құрастырыгі, көрініс дайындау (бір оқушы өзіне
ұнаған эпизодты таңдайды).
Шығарманы терең танып, оның құндылығьш сезіну, бағалау
деңгейіне жету жоғарьща айтылған танымдық-творчестволық
тапсырмалар мен зертгей оқуды жузеге асыратын проблемапық
ситуацияларды шешуде әр оқушыньщ қабілет, іскерлік машықгарьш
дамьпуға байланысты. Оқушы эр туындыны көркем қүнды-біртүгас
жүйе ретінде қабылдайтын болуы керек. Сондықган бүкіл оқутанымдык эрекеггің белсенділігі мен табыстылығы төмендегі жобаүлгі бойьпшіа істелетін тапсьфмаларға сэйкестендірілуі шарт.
76
Қзахдылықгы,
Оқушьшың
керкем дтікті
оқьфмандьпс
тануы,
бағала^ъі
позициясының
қалыптас\ъі
Тақырып
Идея
Образдар
жүиесі
Жанр, әдеби
бағыт, автор
қоддаиган
адс-тәсілдер,
көркемдегіш
құрадцар
/
кеишкерлф,
типтілігі
эпизодтық
кеииікерлер
Экспозиция
Мотиві
Үнамды,
ұнамсыз
бейнелер
П р о за
әңгіме
Конфликт
тартыс
Шиеленісуі
Шарыктау
шегі
п о весть
ман
н о в ел л а
( к у л ь м и ң .)
эссе
Шошімі
аңыз
Шегініс,
эпилог,
пролог
77
Берілген үлгі бойынша талдаудың кезендік бағытгары
анықгалады. Мақсатқа қарай жүмыс апгоритмі айқындалып, сол
бойынша ұйымдастыру формасы таңдалады. Тапдау, зерттеу
бағытыңдағы іс-қимылды жүзеге асьфу үшін төмендегідей
алғоритмдер ұсынуға болады; күрделі шығармалардың бөлімдерін,
эпизодтарды, шағын, көлемдісін түгастай қарастыруға ыңғайлы.
Мысалы:
Алгоритм үлгісі:
1. Мәтінді мұқият оқып ш ы р / . (күні бүрын тапсырылады)
2. Әр абзацтың ішінен ең негізгі оқиғаны, мәселені іріктеп any.
3. Оқиғапар желісіне қарай ат қою, жоспарын құру.
4.0қиғалардың арасындағы байланысты айқындау (мотивтерін табу, дэлелдеу).
5. Мұны берудегі автордың мақсатын ашу, нақтылау.
6.Мазмүнньщ жүйелілігі мен үйлесімділігін көрсету, оқиғалар
жемісі арқылы: басталуы, байланысы...
7. Жазушының мақсат-мүдцеге жету үшін қолданған әдістэсілдерін айқындау, мысалдар арқылы дэлелдеу. (баяндау,
сурегтеу, сипаттау,пейзаж т.б.).
8. Автордың позициясын ашу, оған оқырмандық көзқарас айту.
9. Қүндылыгы мен көркемдігі, маңызы неде екенін дәледдеу.
1О.Үлылар үндестігі түрғысынан мәнін ашу. (қазақ әдебиетінің
өз ішінде, әлем әдебиетіңде үқсас туындьшар бар ма, авторы кім?)
П.Негізгі кейіпкерлердің шығармадағы рөлін айқындау: ісэрекетіне, мінез-қүлқына қарай дәлелдемелер табу.
12. Әр кейіпкерлердің портретін, сипаттамасьш (сыртқы
көрінісі, жүріс- түрысы, кейпі т.б.) анықтау.
13.Сөйлеу мэнерін айқыңцау арқылы характерін ашу,
типтілігін анықтау (диалог, монолог, деталь, реплика т.б.).
14.Автордың шеберлігін қорытьшдылау, пайымдау (жанр,
эдеби бағыт, түр, көркемдегіш қүралдар арқылы).
15. Туындының қүндылығы неде, қандай эсер алғаны жөнінде
оқьфмандық позициясын дэлелдеу.
1б.Тақырып пен идеяньщ арасындағы байланыс;
а)
тақьфыбын анықтау (не туралы?); э) идеясын айқындау
(автор не айтқысы келді? Мақсат-мүддесі қандай? Идея,
шыгарманың қай жерінде айтылған?)
17. Автордың өміріне қатысы (өмірбаянына байланысты)
78
18. Окырман позицшгсы: қандай пайым айтар едіңіздер?
19. Элем әдебиетімен үндестігі.
Үсынылған тапсырмалардың ішінен қажеттісін таңдау арқылы
оқушылардың
шығармашылық
мүмкіндігш,
белсенділігін,
қызығушылығын дамытуға эсер етуге эрі жауапкершілікке,
ұйымшылдыққа, бірлесіп еңбектенуге тәрбиелеуді іске асыруға
болады.
№ 1 үлгі Ғ.Мүсірепов «Үлпан» повесіндегі Торсан. Мінездеусипаттау.
Торсан портреті - ... Қазақы денелі, кавказ көзді жас жігіт...
күш алып күшейеді, мығымдалып, маңғазданады, біртіңдеп
өзгереді.
МІНеЗ-ҚүЛҚЫ екі жүзді, жасырын арамдық пен ішкі есеіггің бейнесі бар.
Ақыл-ойы, парасаты суық, көздеген максатына жету үшін түрлі
кеяіпке кіре алатын адам екенін көрсетеді.
Пиғылы:
-ішкі есебін жүзеге асыру үшін өте жұмсақ (юлады;
-сенімге кіру үшін - сы пайы, эдепті;
-жасырын пигылын бүркемелеу үшін —кішіпейіл;
-өзінің мүддесін көздегеңде, байлық пен билік жолында —
ызақор, кекшіл, бүзық, ызбарлы;
-әлсізді бағындыру, зорлық жолында - қатал, қаһарлы, жауыз,
зүлым.
Басқа кейінкерлермен
қарым-қатывдісы. Үлпанмен
қарым-қатынасы:
-Жорта жасалған қамқорлығы бар, алдап-арбгйды.
-Біжікенмен: көне салады, ойнай-қалжыңдай сөйлеу арқылы
амалдал, айпамен, аддамен үстайды, қүпия сыры ашылмайды.
Үлкеңдермен жорта сыйлас болады, өтірік кішірейеді.
-Торсан Біжікенді жерлеп болғаннан кейін келген. Қайғырып
кедці. Көп өкінді. Екі-үш күн зират басынан кеткен жоқ. Күйрек
жаңды адам болуы керек, бозарып жүдеп кетгі. €>зі өлердей қайғы
жүгып жүріп, бар баққаны Үлпан болды да қалды...
Ішкі дүниесі тілінде:
-Үлпанмен сөйлескенде жағдайға қарай қүбылады: тіпі жатық,
майда, өтінгіш;
Ш
79
**в ^ ж
•»
“
_» ™
^
ЯГ _
<■%>'.
V
-Ояч, болыс-билермен іскер, ұтқыр, мэселе шешкіш,
ойындағысын, дегенін істетуді көздегенде Үлпанға, Біжікенге,
Жэукеге айтқызу амалын қолданады. Түрлі ситуацияда сөйлеу
мәнері өзгеріп отырады:
-Сыпайы, эдепті, кешірімді, кішіпейіл, ызбарлы, ызалы,
ашулы, бірбетті, өктем, жалынышты, үкімді кесіп айтушы.
Өзіпдік ерекшелігі:
-Ақыл-ойы терең бола тұра, мэселе өз пайдасына шешілетін
болса, көнбіс-көнгіш:
А) Жэукенің адуынды мінезіжң ықпалына еріп кетеді;
э) Үлпанньщ атынан мал-мүлікгі Біжікен екеуінің атына
аударады;
б) Жартысын Үлпанға қалдырады. (өз беделін арттыру үшін,
күмэнды сейілту үшін);
в) Ел билеушілермен, ояздармен тіл табысқыш, епгі, сенімге
кіргіш, іскер, апғыр;
г) Қарапайым елге өкгем, ызбарлы, катал, әділетсіз, тоңмойын,
зорлықшыл.
ғ) Тұңгиық қара пейілдің куйреуі: Торсан туралы, ұрпағы
гуралы соңгы сөз.
Іе-әрекеті:
Ішкі есебін жүзеге асыру үшія:
-айла-шарғы, алдау-арбау, амал-тэсіл табады. Мінез-құлқын,
бет-бейнесін құбылтады. Оқыс мінез, дөрекі тіл, бейпілауыз
сөздерді қолданады. Жоспарлы, жасырын әрекеттерін жұзеге
асырады. Мақсатқа жетудің айлалы жолдарын табады.
Сұрақгарға жауап дайындау:
1.Торсан бейнесі арқыпы автордың айтайын деген ойы?
2.Ел басқару мәселесі, ел билеушілердің қарым-қатынасы,
Торсанның эрекеті туралы не аіпуға болады?
3.Автор « қазақы денелі, каиказ көзді» деген сөздерді қандай
мақсатта қолданған?
4 Үлнан бейнесін ашуға Торсанның әсері қандай?
5.Өмірде Торсанға ұқсас адамдарды кездестіруге бола ма?
6.Дәуір, қоғам, өмір шындығы арасындағы байланыс қапай
берілген?
7.Ғ.Мүсіреповтің осы повесті жазудағы мақсаты қандай?
8.Шығарманың көркемдігі мен құндылығы неде?
80
9.Қай кейіпкер ерекше эсер етті, неге?
10.Ғ.Мүсіреповтің шеберлігі мен даралшы.
Сұрақтарды топтарға бөліп беруге болады.
№ 2 үлгі. Повестей дәлелдемелер.
Торсан характерін ашу.
Портрет. Қазақ денелі, кавказ көзді жас жігіт Торсан Үлпан
үйіне көптен
дәмдес болып келе жатқан...
... Жонданып, жоталанып алған екен. Даусы қоюланып алган
ба, қапай. Мұрнынан сөйлейтін болыітгы. Әр сөзін өлшеп-пішіп,
салмақтап альш айтатын болыпты. Бүл енді көрген қайғысьгн
үмьггқан адам емес, тіпті қайғы көрмеген адам.
Міеез-қүлық, пнғылы.
Үй-ішілік жайларда Торсан өте жұмсақ. ТГІяйдм Үлпая,
Біжікен үшеуі оңаша ішеді. Біжікен шай қүяды. Торсан Үлпанның
шыны аяғын эперіп отырады. Кешкі тамақтар да солай оңаша.
Торсан Үлпанның етін турап береді: - Ішіңіз, апа!.. Жеңіз, апа!..
Үлпанның Мүсіреп, Қүнияз сияқгы дос-жар адамдары келсе, Торсан
тіпті экесі келгендей қуанып қалады.
-Күшік күйеу, күшік күйеу!.. Торсанды қатгы ойландырды...
Басқа персонажбен қарым-қатынасы.
Ақылды Торсан мап-мүліктің қақ жартысын Үлпанның өзіне
қалдьфып, өзгесін Біжікен екеуінің атына көшіріпгі. ... Жо-оқ,
Торсан ана сыйлай біпетін жігіт екен. Білімді де ақкөңіп адам болар.
... Сіздің пэуескеге мен өмірімде мінер ме екем!.. Жүрт жабыла
күлсін демесеңіз, оны ауызға алмаңыз,-деді. Жастар жағьшан ойынсауықтарға араласпайтын; қүлағына ән кірмейтін бір-ақ адам бар, ол
—Торсан.
-Бүрын «апа» деуші еді, бүл жолы әдейі жатсыратып «апай»
деп жүр. ... Ұлпан амапсыз үйге кірді... бэрі бейпіл ауыз, бұзық
адамдар екені байқапады.
Торсан бұзық адам екен... енді менің денеме соның қолын
тигізе көрме, апа!
Монолог, диалог арқылы ішкі дүниесінің кврінуі.
-Қүнияз ага, әттең Уақ болып тумағаныңызды қайтейін...
Уақтың болысы сіз болсаңыз, аз ғана Уақ қандай ел болып кетер
еді,-деп қоятыны бар.
81
-Ana, мен сіздің мал-мүлкіңіздің иесі емес, күшік күйеу
екемін,- деп бірден шамдана сәйледі.
-Жоқ, ала... Мұрагерлік дегенге шек қойыиу керек. —Мен осы
үйдің иесімін бе, болмаса шын-ақ күшік күйеумін бе?
-Апа, сіз эулие десе, эулиесіз ғой. Еменалының балапары мініп
кеткен үш қара көк мынау үшеуінің садагасына тұрмайды. Кеше
сізге айтуға болмайтын сөздер айтсам, кешіре көріңіз. Балаңыздың
балалығы болған екен. Мың рет кешірім сұраймын,-деді.
-Жоқ, апа, қүдай алдында ант егем. Сіздің құлағыңыз бұдан
былай бір ауыз артық сөз естімес.
Өзіндік ерекшелігі.
Стан қаласында орысша бастауыш меісгеп бітірген, өзге
замандастарынан өресі биік, білгір де үтымды, ойын-сауықта
жүмысы жоқ іскер жігіт. Ірбіт, Тобыл, Қызылжар базарларына
барғанда ылғи бір түсі—түгі келісімді бүйымдар экеледі. Әкесі
Тіпемісте «алдап соқгым, алданып қалдым» дейтін әдеттер болушы
еді, Торсанда ол жоқ. Алдамайтын. алданбайтіын, адалдығьша кір
жұқгырмайтын адам болатын сияқты. Болыс болғысы келуінде
Үлпанға бір секемал қылаңдап қоятындай сезіне ді.
- Іс-әрекеті.
Уақ пен Сибанның екі жақты тойлары өтісімен Торсан
Есенейдің үйіне күщік күйеу болып кіріп алып еді. ... Отызға
жетпеген жас жігіт Торсан ояз көлеміңде өзге болыстардан
анағүрлым отімді, алғыр болыс болып ш і .і қ т ы . Ояз бастыңтары,
пристав, урядниктер топ-тобымен келіп сыилық алып кетеді.
Үлпанның төрелер түсетін үйі болыс кеңсесіне айналып барады.
Қазақ дауыстарын елінің ауылнай, билеріне беріпгі де Торсан өзі
. ояз, облыстың барлық қатынас жолдарын бақылап отьфатын
сияқты. Әрі-беріден соң Керейдің болыс-билеріне де ауыз сала
бастады. Ішкі Ресейден көшіп келген қаргі шаруаларды ояз
бастықтары арқылы Керей жеріне қарай аударып жібере алатын
беделді болып алды.
Сабақ соңьгада уақыт қапса Үлпан бейнесі төңірегіңде дебат
ұйымдастырып, екі топ болып сабақты қорытындылауға болады.
Сүрақтар:
Жазушы басьпзда ел анасы болып көрінген Үлпанды неге
повестің соңында трагедиялы халге үшьфатты?
Үлпанның бойынан үлгі алуга бола ма?
R= Нені меңгердік? Оқу шылардың ықтимал жауаптары.
82
Портреті:
Мінез- құлқы, пигылы:
Қазак ден ет, кавасаз козді
жас жігіт Торсан Үдпая
үйіне кеотен дэмдес бодып
селе жаткан-■.
...Жахщанып,
жоталанып
алган
евва.
Даусы
қоюланып алған ба, қалай.
Мұртынан
сөйлейтін
болыпты. Әр сөзін өлшепшшіп^саішаугад
алып
аитатын бояышы. Бүл еңді
көрген қайғысьш ұмытқан
адам емес, тіш і қайғы
көрмеген адам.
Үй ішілік жайларда Торсан ere
жұмсақ. П Гайды Үлпан, Біжікен
үпкуі оңаша ішеді. Біжікен пий
күяды Торсан Үлпанның шыныаягын эперіп отьфады ,етін турап
сияқгы дос-жар ада*
Торсан тіпті экесі
-Күппк
йеу!..Т<
Басқа нерсонажбен
қарым-қатынасы:
Акылды Торсан мал-мүлікпң как
жартысын
Ұлпанның
өзіне
қзддыршт,
өзгесін
Біжікен
екеуінің атына көпгірігтгі...
Жо-оқ, Торсан ана сыйлай
бідетін жігіт еісен.Білімді де
акжөңіл адам
болар Сіздің
пэуескеге иев өмірімде кінер ме
екем!Жұрт
жабыла
күлсін
демесеңіз оны ауызға алмаңыз,деді. Жастар жағыная ойынсауықгарға араласпайгьга бір
адам бар, ол Торсан.
Бурын «апа» деуші еді. бүіін
эдейі жатсыратып «апай»деп жүр.
...Үлпан амалсыз үйге вгірді...Бәрі
бейпіп ауыз, бұзық адамдар екені
байқалады.
-Торсан бұзық адам екен ...Еңді
менің денеме соның қояннтигізе
көрме, ana!
Ғабит Мүсіреповт ің
«Үлпан» повесіндегі
Торсан характеры ах
Іс-зрекеті:
Уақ пен Сибанның екі ж ақш
тойлары өпсш ен Торсан Есеиейдің үйгае күшік-күйеу болъш и ріпалып еді.
...Огызға жетиеген жас жігіт
Торсан ожз көлешңде езге болыстардан анағурлым өтіңді, алгъф
болыс болып шықты. Ояз бастықтары, пристав, урадшдпер тоіьтобьшен келіп сыйяық адып кетеді
Үлпанның төрелер түсетін үйі бо­
лыс кецсесіне айналып барады.
Қазақ дау-дамайын елінің ауъиь
най, бнлеріне беріігп де Торсан
взі о » , облыстық барлық қалынас
жоддарын бақылап отыратын сияқть^әрі-беріден соң Керсйдің
больіс-билеріне де ауыз сада бастады. Ішкі Ғесейден юөпгіп келген
қара шаруаларды о із бастъодпры
аркылы керей жеріне қарай
аударьм жібере алатын бедедді
болыс болып адды.
Өзіндік ерекшелігі:
Сган қаласыңда орысша
бастауыш мектеп бітірген , езге замандастарынан өресі бнік, білгір де
үіынды, ойын-сауықга
жұігысы жоқ іскер жіпт.
Іргтг, Тобыл, Қмзылжар
базар л арьша барганда
ылғи бір туса-т^ті гелісімді буйымдар экследіӘ кесі 'Гілешсте «алқалдьш»дейтш адеттер
болушы еді, Торсанда ол
жоқ, Алдамайтып, алдал
байтьт,ададдығьша кір
жуқгырмайтын адам болатын саяқга. Болыс
болгысы келуіңде Ұлпап
га бір секемал қыландап
қоятындай сеііледі.
Монолог-диалог арқылы ііикі
дүниесінің көрінуі:
ганыңьпды қэйгейш...Уақтақ
болысы сіз болсаңыз, аз ғана Уақ
қандай ел больш кетер еді,-деп қоятыныбар.
-Апа мен сяздің іолчіүлкщігицң иесі емес, хүшіж-күйеу екеншн, деп
бірден шамдана сөйледі.
-Жоқ, апа...Мүрагерлік дегеиге шек
қрйылуы герек-М ен осы үйдің
и есітн 6е, болмаса шьш-ақ күшіккүйеуісш бе? Апа, сіз эулне десе,
әулнесіз ғой. Еьвеналының баяаларь
иішп кеткен үшқара көк мъпиу
үшеуінщ садағасына іздма&цы. Ке­
ше сізге айтугв болмайш н оэздер
айтсам, кешіре көріңіз. Балацьпдың
балалығы болтан екен. Мыц рет
юешірім сзд>аймын,-деді -Жоқ. aim,
қ^дай аддында анг етем. Сйірң
күлағьщыз будан былай бір «уъп
Карта-кесте
Журнапдың 1-беті
Жазушымен сырласу
Журнаидың 2|-беті
Кейіпкерлермен
*1
.*
тіддесу___________
Егер осы шығарманы
қайтадан жазсаңыз,
нені өзгертер едіңіз?
Ғабит аға! Сіздің
шебер суретшілігіңіз,
адам психологиясын
танып-білудегі
сезімталдығьщызға
таң қаламыз! Сіздің
шығармаңызда эр
кейіпкер - өзгеше бір
әлем. Әр сөйлемде
түнып тұрған сыр
жатьф. Әсіресе,
Торсанньщ іс-эрекеті,
портреті, мінезқұлқы, ел анасы
болған ¥лпанның
тағдыры. Меніңше,
Үлпанның осы
тағдырьша кіналы
Торсан. Торсанньщ
зұлымдығы сондай,
батыл да батыр, ер
мінезді ¥лпаңдай
адамды да жер етуі.
Сіздің бізге
қалдырған мәңгілік
өшпес ғасырданғасырға жетер
мұраларыңыз үшін
ұрпақтарыңыз мэңгі
қарыздар. Басымызды
иіп тагзым етеміз.
¥лпан ана! Сіз ер
мінезді, өр мінезді
анасыз. Сіздің барлық
іс-әрекеттеріңізге
сүйсіне қарап, оқьш
отырдық. Қызыға
қарадық, өзімізге мол
үлгі-тәрбие алдық. Ej:
адамньщ атқаратьш
істерімен айналысып,
Есенейдің еркесі,
елдің ардақтысы бола
білдіңіз. Өзіңіздің
ғана емес, елдің
қамьш ойлап жүріп,
Торсандай
сұмырайдың
қақпанына түсіп,
сорлап қалғаныңызға
1Ш1М13 ауырады, кеиде
ызаланамыз.
Торсан! Сізге
айтаршшз: Өмірде
дэл сіздейлер көп
екені даусыз,
дегенмен сізден асқан
оңбағанды көрмеген
екенбіз. Құдайдьщ
көзі түзу болса,
сазайынызды ол
дүниеде-ақ беретініне
сенеміз.
Журналдың 3-беті
Ой-толғаныс, пікір
яіиынтьіғы
Үлпандаи ел
аналарының
т;зғылымы мол өмірін
зер сала оқыпүйренудің бүгін де,
ертең де келешек
ұрпақ үлесінде
маңызы арта бермек.
Үлпан емірінің
трагедиясы біздер
үшін жұмбақ,
автордьщ осылайша
аяқтауында да бір сыр
бар. Соны түсіну,
талқылау бүгінгі
біздердің міндетіміз.
Үлпан бейнесі —
повестің өзегі.
Ғ.Мүсірепов ¥лпан
бейнесін ашу үшін,
оньщ ерекше
мейірімділігін,
адамгершілігін
керсету үшін Торсан
бейнесіне ерекше
тоқталып, оньщ
зымияндығына баса
кеңіл бөлгеы.
Шығарма
осынысымен де
ерекше, осынысымен
қүнды деп ойлаймыз.
ІІБӨЛІМ
ӘДЕБИЕТТЕН ТЕРЕҢДЕТШ ОҚЫТУ.
2.2 АБАЙДЫҢ ҮСТАЗДЫҚ ҮЛАҒАТЫ
(Абайтану арнаулы курсы)
Кіріспе. Ақырын жүріп, анық бас,
Еңбегің кетпес далаға
Үстаздық еткен жалықпас,
Үйретуден балаға...
Бүкіл өмірін елінің көкірек көзі—сауатьш ашып, атға
жетелеуге арнаған ұлы Абайдың еңбегін багалағанда алдыдғы
орында оның бүткіл халықтың ұстазы болғандығы тұрса заңды.
Өйткені күні бүгінге дейін жас өспірімнен ересектерге дейін,
оқушылардан ғалымдарға дейін оның шэкіртгері болып, мұрасынан
сусындауьшың өзі соньщ бір айғағьі.
Түсініктеие.
Бала Абайды дана Абай, шэкірт Абайды ұлы ұстаз Абай еткен
қандай күш? Оның да өз жұмбагы бар. Соны шешіп, түсінбестен
бұрьгн, Абайтану ғылымының іргетасын қалап, қабырғасын
тұрғызып, күмбезін көтерген ұлы жазушы М.О.Әуезов
зерттеулеріне сүйене отырып, Абайдың әкесі Құнанбайдың бала
Абайды жанынан тастамай небір дүлдүл шешендердің, ақынжыраулардьщ асыл сөздерін, абзал қасиетгерін, көсемдердің эділ
биліктерін сабақ етуі, әжесі Зере мен анасы Үлжанның ел-жұртын
сүйер мейірімділігіне, үлкен жүрекгі ұлылыққа баулығанын
түсіндіру қажет. Совда ғана оқушы Абайтану курсы бойынша алған
білімдерін,
әдебиет
оқулығын
арнаулы
багдарламалық
тақырыптармен толыкдьфып, кеңейтіп, ұлы Абайдьщ ұстаздық
ұлағатын әр қырынан тани алады.
Мақсаты.
Абайдың ұстаздық ұлағатьш оқьггудың мақсаты-ұлы
ұстаздың оқытушьшық көзқарасының алтьш діңі егі—адам тэрбиесі,
одан туындайтын бүкіл халық тәрбиесі. Қазақ халқының болашагы
оньщ өз бетінше ел болуына, саяси бостандыққа қол жеткізуіне,
экономикалық және мәдени кешеулеуден шығуына, қаранғылық пен
кедейшіліктен құгылуына апаратын бірден бір жол бүкіл елдің
85
сауатын аиіу, жастарды адамгершілікке тэрбиелеу, өнер мен
еңбекке баулу Деп анық айтқам пікірін түсіне біпуге үйрету.
Дамытушылыіы.
Дара түлғаньщ өзін-өзі тәрбиелеп дамуына, білімін артгырып,
жетілуіне комектесу, сондай-ақ оқьпудың сан алуан тиімді
формалары мен әдістерін барынша кең қолдану арқылы әрбір
оқушының бойына унемі оқып-үйренсем деген ізденімпаздықтың
қасиетін дарыту, оларға білімін өздігінше толықтырып, тереңдету
тэсілдерін үйрету.
Тэрбиелілігі.
Абайдьщ өлеңцері мен қара сөздеріндегі «жүрегі—айна»,
«көңілі-ояу», «көкірегінде көзі бар» ынталы, сауатты шэкіртгерді
биік адамгершілік рузста тэрбиелеу.
Сабақтың әдісі: Танымдық - талдау сабақ
Көрнекіліктер: газет, журнал материалдарынан жинапган
буклет, «Адамньщ өсу жолы» сызбасы, көрме, күйтабақгар,
көріністер.
Пәнаралық байланыс. Музыка, бейнелеу өнері, театр
Қосымша матіериалдар: «Абай жолы» романы, «Абай»
журналы, «Қазақ тіілі мен әдебиеті» журналдары, «Парасат»
журналы, «Қазақстан мекгебі» журналы., ҚСЭ, «Абай»
энциклопедиясы.
Оқушылар 3 топқа бөлінеді. 1 топ-философтар, П топ-ақындар, Ш топ-педагог-шәкіртгер. Олардың оздерінің аірибутгары,
жетекшілері болады. Әрқайсысьша оз пікірлерін айту үшін 30
минуттан уақьгг беріледі.
Сабақтың тақырыбы:
Абайдыц философиялық ойлары.
1.Абай Құнанбайіұғлының өмірі мен отбасы тэрбиесі.
2.Жасымда гылым бар деп ескермедім
3.Әл-Фараби мен Абай арасындағы тарихи педагогшсалық
сабақтастық.
4.Абай іліміндегі рухани элем. Адамньщ жегілу жолдары.
5.Жалаладдин Даіуани мен Абай.
Абайдың ақындығы.
1.Абай—ақындар мектебін құрушы
2.¥лылар үндестігі. AxivieT Байтұрсіынов «Қазақтьщ бас
ақыны»
%
86
3.Абай-ұлы ақын. Қарасөзіндегі этика. «Әуелде бір суық мұз
ақыл зерек»
4.Мағжан мен Абай
5.Абай қарасездері мен өлеңцерінің үндестігі. «Жетінші сөз»
бен «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі, «Жетінші сөз» бен «Жүректе
қайрат болмаса»
6.«Абайдьщ жұмбағы» Р.Тоқтаровтың роман-хамсасы.
Абай —үстаз.
1.Абайдың қара сөздері мен Шэкэрімнің «Үш анық» ғылымиағартушылык бағытгағы баяндамасы. Шэкіртсіз—ғалым тұл. Абай
шәкірттері
2.Білім—адамды ақыпды ететін, ғылымды көбейтетін қуатты
құрал, өнердің көзі. «Ата-анаға көз қуаныш».
3.Үстаздьщ ұлағатты сөзі
4.Үлы Абайдың ұстаздық тағылымы
5.Абай тағылымыньщ
бүгінгі
педагогикам ен тығыз
байланысы. «Әбдірахман өліміне» күйтабақган Б.Сыбановтьщ
орындауында тыңдату. «Сегіз аяқ» өлеңі ақындардың орындауында
беру.
Кіріспе сөз.
Шын хакім сөзің асыл, баға жетпес, Бір сөзің мың жыл жүрсе,
дэмі кетпес —деп Мағжан Жұмабаев айтқандай, мекгепте Абайды
таньпу әрекеті бастауыш сыныптардан басталагынын ескерсек,
дана ақынның мұраларын меңгеріу, сол арқыпы тэрбиелеу процесі
он бір жылға созылады. Бұл үздіксіз, сатылай, жеңілден күрделіге
қарай деген принципке сэйкес жүретіні белгілі. Бастауыштың
оқулықтарыңда
ақынның
өнер-білім
туралы,
табиғат
тақырыбьшдағы өлеңдерінен шағын үзіңцілер беріпсе, 5 сыныптан
бастап бірнеше өлеңцері топтал беріліп, оқуға ұсынылады.
Сонымен бірге М.О.Әуезовтің атақгы «Абай жолы» романэпопеясынан 4 сыныпта «Әкенің ақылы», S сыныпта «Әжемнің
эңгімесЬ) немесе «Ақын қонақгар» сияқгы үзінділер оқьггылады.
Мұның сыртыңда осыңцай шығармаларды сабақта өте отырып,
Абай өмірі туралы мәлімётгер айтылады. Осының бәрі Абайды
таныпу жршстарының үзілмей, бірін бірі толыкгырып отыратынын
көрсетеді. Абайды тану дегенді қалай түсінеміз? Абай-ұлы ақын,
даньпппан, ұстаз дейміз. Одан басқа композиторлығы тағы бар. Ал
осы Абайды біз жан-жақты толық тани алып отырмыз ба? Әрине,
87
жоқ. Міне, осы мақсатга біз Абайдың өлеңдерін, әндерін, қара
сөздерін оқып қана қоймай, әр қырьшан талдап, танимыз, түсініп,
түиеміз. Абай өлеңцерін, әсіресе қара сөздерін бірден оқып, түсіну
мүмкін емес, сондықтан ақынның өзі айтқаңдай «жүрекке жглтьт
тиіп», жүректен шығып, жүрекке жетііп, ой елегінен өтіп,
салыстырмалы түрде эбден түсініп алғанда ғана нзтижелі болатыны
белгілі.
Біз алып отырған «Абайдың ұстаздық ұлағаты» атты
тақырыітга ұлы ақынның өмірі, отбасы тәрбиесі:, эйгілі қара свздері
мен өлеңдері, педагогикалық дәрістері, шэкіртгері жайлы толық
мэнінде мағлұмат алып, қара сөздерін әйгілі Әл-Фарабидің
философиялық толғауларымен салыстыра талдау мақсат стілген
Абайдың рухани нәр алған бұлақ көздері: өз топырағы,
ІИығыс поэзиясы мзн даналығы, Батыс әдебиеті мен ғылымы.
Абаигануды 3 кезеңге бөлеміз. Біріншісі—өз замананында,
М.О.Әуезов кезеңі—жалпы тан)', М.Мырзахметов—
тереңдете тану.
ың философиилық ойлары
Абаи Құнанбайүлы, шын аты Ибраіһим, бірақ шешесінің
еркелетш қойған Абай атын халық атап кеткендікгген Абай
жұрміз. Әке тұқымы Тобықгыға басшы болған, би болған.
Ырғызбай-қолбасшы., би, Өскенбай— эдіпі би, әкесі Қунанбайсултан, балаларьш орысша ок^лтқан, қатал да ақылды адам. Біз
эдебиеттерден Абаңцың экесін зорлықшыл, халықгы қанаған,
жағымсыз адам ретіңде біліп келген едік. Ал шын мэнінде,
Құнанбай ондай адам болмаған, қазақгың қасиетгі кісілерінің бірі
болтан. Кезінде жолы түсіп, Құнанбайдын аулыңда болған, оны
көрген, онымен сөйлескен поляк революционері Адольф
Янушкевич осыдан 143 жыл бұрын жазған хатывда: Құнанбай бидің
жасы Барақ сұлтаннан біраз үлкен. Бұл да-дала өңіріне кең
ъіпған адам. Қарапайым қазақгың баласы. Табиғат оған кесек
ақыл, ғажаиып ес жэне жүйрік тіл берген. Іскер, өз аталастарыньщ
игілігі туралы қам жейді, дала заңдары мен Құран қағидаларының
жетік білгірі, қазақгарға қагысты россиялық уставтарды бес
саусағьшдай біледі, қара қылды қақ жарған би және өнегелі
мұсылман. Одан ақыл сұрауға ;кас та, кэрі де, кедей де, бай да алыс
ауьшдардан келіп жатады... Ал барлық байлар Қүнанбайдың кебісін
кигізуге жарамаиды деп таң қапады
88
Шешесі Үлжан Қарқара оязына қарайтын Бошан руынан,
: деген бидің тұқымы, Тұрбанның қызы. Әжесі Зере мен анасы
жүректі
лжан Абайды ел-жұртын сүйер мешрімдшікке
үлылыққа баулыған. Бала Абайды дана Абай, шэкірт Абайды үлы
ұстаз Абай еткен қандай күш десек, оның да өз жүмбағы бар. Соның
булағы —ата-ана
тәрбиесі. Абайтану ғъшымының іргетасын
бастау бұлағы
ата
калап, қабырғасын тұргызып, күмбезін көтерген үлы жазушы
Абайдьщ экесі—Құнанбай
зертгеулеріш
билеген көсем, қара сөзге дес бермеген ;шен. жастаиынан атқа
нған найзагер, тагтаггты
табан,JI адам болған екен. Бала
ақын
байды жанынан тастамай, небір дүлдүл шешенде
абзал қасиеттврін, көсемдердің
биліктерін оған сабақ еткен
«Жасымда ғылым bap деп ескермедш» өлеңін бір оқушы
ілеп жатқа айгады да, түсінік береді. Өлеңнің композициялық
ізмұны 3 түйінді ойды кұрайды. Ақынньщ экініп
себебі
оқуға беру, өзі туралы. Әл-Фараби де, Абай
ұстаз, ағартушылар, олардьщ бүкіл философнялық ізденістері
паиымдаулары адамды оарынша кемелдендіру, дамыту мақсатына
арналған. Әл-Фараби-адамдарды шынайы бақытқа жеткізу
жолдарьш табуды мұрат тұгса, Абай-толық, кемсл адам тәрбиелеп
шығару мақсатын көздеген.
Жастарды тэрбиелеу жүйесінде Әл-Фараби мен Абай
орынға ада мгершілік, моральдық тэрбиені қо*
Кең мағынада алып қарағанда, олар бұл тәрбиенің ауқымына
имаңдылық, еңбек, эстетика, дене тәрбиесі түрлерін енгізіп, тұтас
қараған сияқты.
Әл-Фараби тәрбиені неғұрлым ерте бастағанды ұгымды
санайды, мұнда қатаң және жұмсақ әдістерді қ;ггар гіайдалануды
ұсынады. Абай өзінің 38-сөзшде: «Ғьшым-білімді: әуел бастан бала
өзі ізденіп гаппаңды. Басывда зорлықпенен, алдауменен үйір қылуы
керек, үйрене келе өзі іздегендей болғанша»—дей келіп, атааналарының балаларьш қиянатпен моллаға беріп, бала* одан
ешқандай нәтиже шығармай, жарым адам болагынын айтады Г4
4696.]
:
Әл-Фарабидің педагогика]
өзін-өзі гэрби
ақыл
күші арқылы өзш тезге салу
туралы қащдалар
V
#
89
қара сөзінде тэрбиелік мэні үлкен ереже ұсынады. «Егерде есті
кісілердің қатарыңца болгың келсе, күніне бір мәрте, болмаса
жұмасында бір, ең болмаса айыңда бір өзіңнен өзің есеп ал. Сол
алдыңғы есеп алғаннан бергі өміріңді қалай өткіздің екен, не
білімге, не ахиретке, не дуниеге жарамды, күніңце өзің өкінбестей
қылықпен өткізіппісің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де
білмей қалыппысың?» [5.451-4526.] «Толық адам дегеніміз
Абайдың танытуынша, эрбір адам ақылымен, білімімен, малдәулетімен біреулерге эділет, шафағатымен жақсылық жасау. Бұл
көзқарас Абайдың Әл-Фараби ойларымен сабақтасып жатыр. Бұл
өлеңдерінде де, қара сөздерінде де қамтылған. Абай «Адам болам
десеңіз» деген атақты тезисінің негізінде толық адам жайлы
даналық ойлары мен біршама танымыньщ басты белгілерін «Ғылым
таппай мақтанба» өлеңінде атап өтсе, қара сөзінде баланьщ дұрыс
осіп жетіпуі үш түрлі себеrace байланысты, олар: нэсілінен, өскен
ортасынан, тэрбиесінен дей келіп, көбінесе бапаның адамшылық
жолдан таюына себепші надан орта, малға дос ата-ана, қиянатшыл
туыетар.
Адам өмірінің негізгі мақеатьша меңзеп түрған жүйе—жетілу.
Жетілу жолын 3 еатыға белуге болады. (Схемада көрсетілген).
Біріншісі-жетілудің төменгі деңгейі, екіншіеі—материалдық жетілу,
үшіншіеі-рухани жетілу.
¥лы Абай бір Жоғарғы Иенің бар екенін мойындайды. Ол
туралы «Алланың өзі рас, свзі де рас», «Алла деген сөз жеңіл»
сияқты елеңдері мен 38,43-қара сөздерінде анық жазады. Ал
адамның жетілуінің шыңы рухани әлемге, жаратушы Иеге-Құдайға
қайту екенін біпдіреді.
«Отыз сегізінші» сөзінде ақын адам баласына оның мінездері
турапы өз пікірін, ақыльш айтады. Оны төмендегі үзіндіден толық
аңғарамыз: «Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Содан
қашпақ керек. Әуелі— надандық, екінші—еріншектік, үшінші—
залымдык деп білсін. Надандық—ғылым-білімнің жоқтығы,
дүниеден еш нэрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіз—хайуандық
болады.
Еріншектік—күллі
дүниедегі
өнердің
дұшпаны.
Тапапсыздық, жігереіздік, кедейлік, үятсыздық—бәрі осыдан
шығады. Залымдық-адам бапасының дүшпаны. Бүлардың емі—
х алқына махаббат, халық ғаламга шафхат, қайратты, түрлаулы,
90
ғадалат ісшің адды-артының байқарлық бдлімі, , гыпымы
болсын.[4.1..479-4806.1
Ал Абайдың жан-жақты жетілген, үлгі тұтарлық жақсы адам
туралы ой-пікірш қорьпуі,іна келсек, үш-ақ нэрсс адамның қасиеті:
ысггык қайрат, нұрлы ақыл. жылы жүрек дегендей: кісіліктен, толық,
апамдықтың кілтіндей үш қасиетгің бірлігін өмірде ез ұлы Әбіш
бойынан танып, көргендігі белгілі. Абай адамшылықтьгң алды—
махаббат, ғаділет, сезім. Бұлардың керек емес жері жоқ,
кіріспейтүгын да жері жоқ. Ол—жаратқан тэңірінің ісі деп, сүю
танымы арқылы өзінің адам тану саласындағы ой-пікірлерін өзіне
дейінгі Шығыстың үлы ойшылдары қальпггастырган таным
жүйесімен сабақтастыра өрбітеді.
Абай жастардьщ алдында тұрған зор міндет—ғылым үйрену
жөнінде айта келіп: тегінде, адам баласы адам баласынан ақыл,
ғьшым, ар, мінез деген нэрселермен озады. Одан басқа нәрселермен
оздым демектің бэрі де ақымақгьщ деп жастарга ұлы адамдарға
елікгеу керектігін айтьгп, өзінің «Ғыльгм таппай мақганба»
өлеңінде:
Мұш.і жазған қүл—білген құл
Ғүламаһи Дауани,
Солай депті ол шыншыл,
Сөзш оқы жэне оила,
Тез үйреніп, тез жойма,
Жас уақытта көңілнгүл,—деп аяктала
Осындағы Ғұламаһи Дауани кім? Бүл Шыгыстьгң ХҮ ғасырда
өмір сүрген үлы ойшылы. Ол Әл-Фарабидің көрнекгі ізбасар
шэкірттерішң бірі иран-парсы жүртынан шыққая энциклопедистпедагог ғүлама (1427-1502). Дауани араб, парсы, ескі грек тіддерін
еркін меңгерген. Абайдыи ХП ғасырда бізге жеткен түркі эдеби
мұрасы Жүсіп Баласағұнга.ің «Қүцатгу білік» атгы еңбегімен таныс
болғанын біпеміз. Әділет пен ақылды, лмандыльғқ пен
инабатгылі.іқты сыншыл ой елегінен өткізіп, адамдықтың шыңы—
қріық категориясыньщ білгірі-Жалаладдин Да.уани мен Абай
еңбектері тікелей жалгасып жатқан бір дүние. Дауани өзінің
«Ақлақи Жалали» кітабының 20-бетінде: «Алла ақыл-ес, парасат
берді, адамдарды басқа мақүлықгардан жақсы көрді, соңдықтан
алла адамзат үшін ең қасиетті саналады» десе, Абай 38-қара сөзіңде:
«Адамнын ғылымы, білімі, хақиқатқа, растыққа қүмар болып, эр
91
нәрсенің түбін, хикметін біпмекке ынтық бірлән табылады»—деп,
адамды алланың жаратқан құлы деп санайды.[4.2. 4696.]
Абайдыц ақындығы.
Абаи—ақындар мектебін құрған алғашқы практик-ұстаз.
М.О.Әуезовтің айтуышпа: Абай өзінің өскелең, ойшьш
шығармашылық мұрасымен классик ретіңде танылып қана қоймай,
сонымен қатар өз маңайьщдағы ақын-шэкірттерінің дүр түлеп,
қанаттан ып, шарықгап ұігіуына үпкен педагогикалық ықпал жасады.
Ақын деген ұгым Абай атымен, оның әдеби еңбегімен келіп
үштасқаннан бері жаңа мағынаға ие болып, ең ардақты атаққа
айнадды. «Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңінде ақын мен
ақындық жайлы көзқарасьш білдіреді. Онда Абай өлеңге жаңа
шарттар қодды, ескі биді, ақынды сынап, өзінің алдына мақсат
қояды. «Ілп-алтын, сырты—
күміс», «Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де
түзел» дегенде, сөз түзелсе—қоғамдық рухты тың белеске көтеретін,
шын мағынасындағы халық ұлының туғаны. Оның айтары-ақыл
сөз. Абай өз өлещнде де, өмірде де «қиыннан қиыстырар», «тілге
жеңіл, ж^ рекке жылы тиіп, айналасы теп-тегіс жұмыр келетін» өлең
ғана ақьмды ұльшыққа жетелеп, тыңцаушының жүрегіне жол
табады дейді.
Абаидың өзі тірісінде, оның айналасына жинаған талапкер,
онерлі жастардың саны өте көп болған. Бұлардың ішінде эншілер,
композиторлар, халық фолыслорын жырлаушылар, әнші-ақындар'
орыс мәдениетін білуге талпынған жай көзі ашық жастар аз емес
еді. Бүлар эр буыннан шыққан болатын. Іштеріңде жяг. жағынан
Абайға тетелес: Көкбай, Мұқа, Бейсембай ақын сияқтыларынан
бастал, Абайдың балалары: Ақылбай, Мағауия, інісі Кэкітай сияқгы
көп адамдар болды—
деңді.
Ақылбай Абайдың Ділда деген бэйбішесінен 1861 жылы туған
тұңғыш бапасы (Әбіш пен Мағауия да Ділдядя и туған).
Құнанбайдың кіші әйелі Нұрғаным баласы болмағандықган
Адылбайды өз бауырына басқан. Ол еркелеу болады да, Абай оның
мінездеріне қатгы кейіп «Ата-анаға көз куаныш» (1890) деген өлең
жазады. Содан бұл өлең үлкен ой салып, Ақылбай аса шебер
музыкант, домбыра, гармонь, скрипкаға жүйрік, мақіаулы өнерпаз
болады. Ақылбайдың ақындық атын тарихта қалдырған оның
гоэмалары: «Дағыстан», «Зүлыс», «Жаррах батыр». Мағауия
92
әкесінің 25 жасьгада туған. Ол әкесінен үлгі-Өіаеге, мол тағьшым
апған. ұл ы ақынньщ жолын қуған, білімді, мәдениетті, саналы
шэкірті, талантты ақын. Ол—16-17 жасыңда қолына қалам алып,
өлең жаза бастаған. Алғашқы шығармасы «Ай ясарық. жаздын күні
ат терлетіп». Мағауия—Абайдьгң сегіз қырлы өнерпаз шэкірті, ол
ақындыгымен қатар эрі энші, эрі домбырашы, гармонъ, скрипканы
жақсы меңгерген музыкант. Оның поэмалары: «Еңлік-Кебек»,
«Абьшай», «Медғат-Қасым», «Еңлік-Кебекті» 20 жасында 1890
жылы жазған.
Тұрағұл—Абайдын екінші эйелі Әйгерімнен туған тұңғыш
баласы. Ол бала жасынан зерек, ұғымтал, зерделі болған. Түрағүл
да—домбыра, скрипкада шебер ойнаған музыкант, шешесі
Әйгерімге тартқан әнші. Ол әкесі Абай үйрііткен жаңа жазба
әдебиеті үлгісінде жазған. Табиғатты жанды бейне түрінде аль
оның түрлі көріністерімен мүңдасып, сырласады. Оның бірен-саран
елеңдері мен аудармалары ғана бізге жеткен.
XIX ғасырдың П жартысы мен XX гасырдың басында үлтын
биікке жетелеген озат ойлы зиялылар шоғыры айрықша көзге
түседі. Ырақ «жүзден жүйрік, мьщнан түлпар» дегендеи, шоғыр
ішінде үлы Абай мен үлы Ахмет тұлгалары көзге ерекше
шальгаады. Бірі дүниеден қайтқанда, екіншісі өзінің өзгеше
көзқарасымен қазақ қогамының ой-сана өрісін жаңа арнаға бет
бұруға бег алып, бекем баилам жасал, нық қадам басты. Бірі, өз
заманында өзгелер «Өзіңде бармен көзге үрып>>, жоққа жөн таба
алмай дағдарып түрғанда, ұлы мақсатын «Мақсатым - тіл ұстартып,
өнер шашпақ, Наданның көзін қойып, көңілін ашпақ» деп жайып
салды. Екіншісі, ел отаршылдықтың қыспағында гұншығып, енді не
болар? деп жаутаң қаққанда түйықтан шыгар тіректі танып,
түңғиықган сэулелі жарыққа жол ашты.
Кім жалғыз бұл жалганда есті жалғыз,
Мүвдасар болмаған соң бір сыңары,
Жалтақгал жалгыз Абай өткен
Қазақтан табылды ма соның і
аитқандай
Абай зарын, ақын заманын Ахаңньщ қалай үққаны танылады.
Жалпақ қазақган ой да, сөз де, өнер де оздырған үлы Абай өз
кезеңінен гөрі ксйінгі ұрпаққа кеңінен таніылды. Жарқырап
ашылды. Неге? Себебі, Асқар Сүлейменов сөзімен айтканда Үлы
Абай ұлы оқырманды тэрбиеледі, сол үлы оқырманнан ұлы
93
қайраткерлер, ұлы ақындар шықгы. Яғни, ақынның ұлылығы
сонда өз түстасы емес, өзінен кейінгі ұрпақтың қажетіне қарап,
қанатын кеңге жайдырып, биікке серметті. Өрі өксікке толы өкініш,
әрі шексіз қуаныш. Өкініпггісі—өз заманының ұқпағаны, керекті
керек деп білмегені. Қуаныпггысы—кейінгінің ұғына отырып,
үлының ұлағатын түйгені. Қазақ баспасөзіңде Абай аты алғаш
Мәшһүр Жүсіп Көпеев аузымен аталса, орыс оқырмандары
Ә.Бөкейханов арқылы таныса, алғаш қазақ оқырмандяриня кең
көлемде толығынан таныстырған—Ахмет Байтұрсынов.
«Қазақгың бас ақыны» атгы мақаласы зердвлі зерттеу еңбекке
пара-пар. Бүл мақаласыңда алғаш рет Абай ақындығына ғылыми
түрде жан-жақты баға берді. Ахмет Байтұрсынов: «Абай сөздері
жалпы адамның түсшуіне ауыр екені рас, бірақ ол ауырлық
Абаидың айта алмағанынан боліан кемшілік емес, оқырмяндярт^ың
түсіне гитмағаньшан болатьш кемшілік дей келіп, Абай өз
заманындағы ақьщцардың өзінен оқшау, үздік, артық. Ол
оқшаулық, артықтық басқа ақындардан Абайдың сөзіңде емес,
әзінде де болған деген қорытыңцы жасайды. Ахмет Байтұрсынов
түсінігщдегі Абаи ақынның шеберлік сыры неде? Ақынның өз
сөзімен ггайымдасақ, сөз жазатын адам эрі жазушы, әрі синтпт.^ әрі
шебер оішы болуы керек. ¥ намды, орынды, дэмді болуына білім
керек. Абаңца осы үшеуі де баіған»-деңці.[5.228,301б.] Абайдың
үлылығыньщ бір қьфы—оның өз халқының үлы ұстазы дәрежесіне
көтершуінде. ¥лы ақьганың барлық шығармаларьш, өмірбаянын,
замандас rapынан қалған естелікгерді, «Абай жолын» оқи келе ұлы
ойшылдың өмірдегі ең басты мақсаты, жүрегі қалаған іңкәр iciАдам тэрбиесі, адам танымы болғанын көреміз. Адам болғанда да
өзі үшін «отгаған хайуанньщ» бірі емес, адамзат үшін еңбек егіп,
жүрек, акыл, қайратты тең ұстағаи толық адам.
Әуелде бір суық мүз—ақыл зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.
Гоқтаульшық, талапты шьшамдкгтткп^
Бүл-қайраттан шығады, білсең керек.
Ақыл, қайрат, жүрекгі бірдеб ұста,
Сонда толық боласьщ елден бөлек.
Жеке-жеке біреуі жарытпайды,
Жол да жоқ жарыместі, «жақсы» демек.
94
Осы ойын ақын «он жетінші», «отыз сегізінші» қара
сөздерінде қайталайды. Абайдың қай өлеңін, қай сөзін, тіпті ауызекі
әңгіме, дүкен үстіңце айтқан сөздерін алсаңыэ да тек бір ұлы
нысана, мұнаралы бағдарға бағытталып, бір нүктеге соғып жатады.
Ж.Аймауытов былай дейді: «Ақылды, дана, рақымды эділ, шынға
сусаған, қыңырды жөнге, қисыкты тезге салмақ болған,
бұзықтықпен алысып өткен Абай еді».[6.201б.]
Мағжан да-философ ақын. Алғаш жыр жазып, жыр элеміне
имене аттаған Мағжан сол шәкірт жырларының өзінде өмірге
ойлана көз тастаған. Магжан Абайды өз ұлтына бір дэуірде емес,
сан ғасырлар бойы рухани азық берер сарқылмас қайнарға балайды,
казақ
топырағынан,
нәсілінен
халықты
үлт
қылып
калылтастыратын, өркендететін адам—түңғыш хакім Абай деп
санайды. Ол өзінің «Алтын хакім Абайға» дегеп өлеңінде де осы
ойға жетелейді. Оның даналығына Мағжан «ақын» да, «хакім» де
деп табынады. «Хаким-хакім»— араб сөзі, білімді, оқымысты, дана,
галым деген ұғым.
Абайдың қара сөздері мен өлеңдері үндесіп жаггады. Себебі
ұяы ақын езінің білім, тәрбие жөніндегі айтайын деген ойын
толықгырьш, пісіріп, жетілдіріп жүрекке жеткізуг; тырмсқан.
Абай «Жетінші» қара созінде «Жан қүмарлығының» бапалық
шақта күпггі болатыны, адам есейе келе, сол қасизтгің азайып, тіпті
а,ца болатынына қынжылады. Туа бітегін, адамға ғана тэн ерекше
дуние тануға деген ынтызарлықтың болатынын Абаіі тап басып
айтады. Адам болуға апаратын «Бес асыл іс» ерінбей еңбектеніп,
талаптанып, білімге бой ұрса ғана «терең ойлы»—зиялы, көзі япімк
түлға туарын, соның бойында ғана қанағатгық ссзім мен рахымды
мінез пайда больш, нмандылыққа баулитынын айгақтаііды. Тэрбие,
қазіргі гылыми педагогиканың айтуынша, көбіне еліктеуден
болады. Үлы ақын да білімді тудырған ғалымдарды ерекше пір гұта
«Болмасаң да ұқсап бақ», «Ондай болмақ қайда цеп, айтпа гылым
сүйсеңіз»—деп сақтандырады.
«Мен бір жүмбақ адаммын оны да ойпа»-деп, ақын Абай
тегін айтпағанын уақыт іпгер і жылжыған сайын тгрең ұтына түсуге
болады. ¥лы М.О.Әуезов сомдаған Абай образы кемеңіер ақынның
өмірі мен қадір-қасиетін, тарихтан алар орнын, тіршілік деректерін
толық қамтып кеткендей еді. Алайда, Абай Құнанбайулы тұлғасы
жайлы ой-голгамдар элі толық айтылып, сарқа зертгеліп бітпеген.
95
«Абай лсұмбағы» романьш оқырман қауымға ұсынған жазушы
Рамазан Тоқгаров ақьшның түлғасын соны ой, соны деректермен
толықтырған. Облыстық «Сарыарқа самалы» газетінің үжымымен
кездесуде жазушы Р.Тоқтаров Абай болмысын терең зерттесе, элі де
талай томдарға жетерлік қазына бар екеніне тоқгалды. Автор
кездесудегі
эңгімесінде
М.Әуезовтің
уақыт
қысымына,
тоталитарлық бшііктің тегеурінді талабына, жаншуына түсіп, айта
алмаған ту стары жаңа туындыда орын алғаиын айтады.
Бұған қосарымыз: эр жазушының өз көзқарасы, өз жазу стияі
болады ғой. Ал, улы суреткер М.О.Әуезовтің Абайы қиын-қыстау
заманда шоқ жұлдыздай жарқ етіп, дүние жүзін дүр сілкінггсе,
Р.Тоқгаровтьщ «Абайдың жұмбағы» еркін замаңда ерікгі де, еркін
жазылған шығарма деп оилаимыз
Абай—
дана, Абай—
дара. Акылымен дана болған, нақылымен
сана қүйған, кемеңгер бабаның жан сырын, ой толғанысын,
шығармашылыгьш, тәлімдік ғақпияларын шэкірттер көңілге тоқи
оқулары керек.
Абай - ұстаз
Үлы ұстаздың ұстаздық тағылымы—жеке зерттейтін сала.
«Шэкіртсіз устаз-тул» дейтін қанатты сөз Абай ақынның аузынан
шығатын орны бар, олай деуге хақылы. Себебі, Абай якт.тндяр
мекгебін қурган алғашқы практи к-устаз. М. О.Әуезовтің айтуынша,
Абай өзілің өскелең, ойшыл шығармашылық мүрасымен классик
ретщце танылып қана қоймай, сонымен қатар өз мяңяйиндяғт.і ақын
шәкіртгерінің дүр түлеп қанаттанып, шарықтап ұшуына үлкен
педагогюальщ ықпал жасады.
Абай шәкіртгерь-Шәкәрім, Көкбай, Нармамбег, Ақылбай,
Мағауия, Кәкітай, Әубәкір, Әріп, Әсет, Бейсембай. Олар тек
ақындық деңгейде ғана емес, жаңашыл философ, ұстаз-ғалым
ретіңде белгілі болған тұлғалар. Осылардың ішінде Абайға жасы да,
қаны да, рухы да ең жақыны—Шәкәрім. Оған дәлел Шәкәрімнің «Үш
анық» алпы философиялық еңбегі. Шәкәрім— Құнанбайдың үлкен
бэйбішесі Күңкеден туған Қудайбердінің баласы. Оның
шығармашылық рухани жағынан қалыптасу жолы дала қазағының
арнайы оқу орнында оқып, даярланбаған қалпын танытады. Бірақ не
болса да өзі түртінш араб, парсы, шағатай, орыс тілдерін үйреніп,
сол тілдерде жазышган рухани қазына көздерін тереңдей меңгеріп,
96
шьпппылдықпен ой қорытқан дала ойшылын көреміз. «Үш
аньгқтағы» басты ойдың өзекті желісі Абай мұрасындағы мораль
философиясына орай таратылған жан құмары мәселесімен
байланыста болғанын, соны жете танып білген кісі ғана Шәкәрім
ойьгаа еркін бойлай апмақ. Мұның бәріне тоқталуды жөя көрмедім,
себебі ақындар тоқталып өткен болагын.
Ғылымды жеке басы үшін пайдаланам деп оқымау кере к...
деген ұстаз сөзі қартайған шағында да Шәкәрім үшін өмір кредосы
болған.
Абайдьщ Әбдірахманға арналган 7 өлеңі сүйікті ұлының орны
толмас ауыр қазасына байланысты қайғысын, жан жарасын білдіріп
қоймай, Әбдірахманның қазасына мен неге күйзелем, ол қандай
қасиеттерімен елден ерек еді, жастарға несімен үлгі болар
еді?—деген сұрақгардың жауабын іздей отырып, Әбдірахманның
бойынан «Адам болам десеңіз» қағидасыңдағы «Бес асыл істі»,
«Толық адам болу» қагидасыңдағы үш қасиетті тауып, әсіресе
Әбд ірахманның адамгершіл ік жағын үлгі етеді.
Абай білімінің ерекшеліктерін өзінше саралай білген. Білім—
адамды ақылды ететін, гылымды эр нәрсенің қадір-қасиетін түсініп,
өлшеуіне жете алады, қүньш бағалай алады деп есептеген.
Сондықган ақын: «Қайрат пен ақыл», мүнсыз барар едің қай
жаққа?—деп білімнің алар орнын айшықтап берген. Осыларды
қорыта айтарым, «біпімді адам мыңды жы гадьг» дегеңдей, ол
ақылды, қуатш күші бар, шебер шешен болса не нәрсеге де төтеп
береді, ендеше өмірдің кілті-білімде, біпімсіз күнің қараң.
Бапа оқыту, тәрбие беру заман өзгерген кезде талғаулы эдісті
керек ететіні белгілі. Бала тәрбиесіне ата-ана мен ұстаз бірдей
жауашы екенін білеміз. Ата-ана мен үстаз байланыспай үрпақ
тәрбиесі жетпей жататынын біпеміз бе? Абай атамыздың «Ата-анага
көз қуаныш» өлеңі көкірегі ашық адамға ой тастамауы мүмкін емес.
Бүл өлең баласы Ақылбайға арналған, оның ерке мінезіне кінәлы
Нүрганым анасы (Қүнанбайдың төртінші әйелі) екенін мойындап
жазган.
Ата-анага көз куаныш—Апдына алған еркесі.
Көкірегіне көп жүбаныш, Гүлденіп ой өлкесі.
Еркелік кетті, ер жетті. Не бітгі?
Ата көңіл жанбаса бір, Артық өнер шықпаса,
Ел танымай, үй танып қүр, Шаруасын да ұқнаса
97
Үміті қайда? Соны ойла. Абайла!
Сүйер ұлың болса, сен сүй, Сүйінерге жарар ол.
Сүйкімі жоқ қүр масыл би-Сүйретілігі өтер сол,
Табылмас айла. Ойбайла. Не пайда?
Зарланарсың, ойланарсың, Не болам деп еңці мен.
Құрбылардан қорлаиарс:ың, Тэңірі ісіне сен де көн... [7.1771786.]
Адамньщ бойьшда жақсы қасиеттер ньппандарын тудыратьш,
оны ұстартып жетіпдіретін білім—ұстаздьщ ұлағатты сөзі. Абай
ұстачдың ііарасапылығы білімінде деген екен. Ал ол сөз
мэдениетімен өлшенеді дей келе «отыз сегізінші» сөзінде адамның
адамдығы (тэрбиелілігі), ақылы мен ғылымы (алған білімі) туа
бітетін денсаулығына, психологиялық жан дүниесінің дурыстығына
тэуедді деп барьш, қалғандары жақсы ата-ана, жақсы құрбы, жақсы
ұстаздан деп жалғастырады.
Үстаздар қауымының еңбегін эрі бағалай, эрі саралай келе
Абай: «Үстаздық еткен жалыкпас, үйреіуден бглаға»—деп ұстаздьщ
түпкі мақсаты оқыту ғана емес, үйрету екеңцігін ашық айтады. Бұл—
қазіргі замандағы ең озық дамыта оқыту идеяларыньщ өзекті
мэсёлесіне айнальш отырғаны белгілі.
Қазақстан Ресшубликасы Жалпы білім беретін мектептершің
бүгіні мен болашағьша хөз жіберетін тркы рымдамасыньщ бір
бабьпзда Абайдың педагогикалық идеясыньш; басьш біріктіріп,
ұстаздың басты міндетін былайша көрсеткен: «Дара тұлганың өзінөзі тэрбиелеп дамуьша, біліілін артгырып, ж:етілуіне көмегаесу,
сондай-ақ оқьпудың саналуан тиімді формалары мен әдістерін
барынша кең қолдану арқылы эрбір окушының бойына үнемі оқыпүйренсем деген ізденімпаздащ қасиет дарыту, оларға білімін
өздігінше толықгырьш, тереңдету тэсілдерін Y'fifjery». [8.26.]
Абай
тағылымының
бүгінгі
педагогикамен
тығыз
байланыстылығы сол— апдапл уақытта қазақ ғалымдары жазуға
тиісті төл педагогика мен психологияның тарихы мен теориясына
бағьшггалған оқулықгарда ұлы ұстаздьщ
педагогикалықпсихологиялық ой-түжырымдары екшеліп, гылыми тұрғыдан
дәйекті орнын апмақ.
Даналардың таным құпиясы ешқашан да толық ятпыпмяйлгкі
Тамыры табылып, гүбірі жалаңаштаньпі қаллш дана-данышпан, яғпи
жұмбақ жан (Абай) болудан қалады. Абай да соңдай түйсік-түйіні
%
.ш і ГГ ^ *
98
шешілмеитін шыңырау. Оньщ суық ақыл, күпггі қайрат, ыстық
жүректің қуатына сүйеніп, көңіл көрігінде балқытқан ойьшьщ астарьш
ұлы Мұхтар Әуезов те толық аша алмай кетгі. Ақьш мәйегі мен түйсіктанымньщ жетпегенінен емес, арпалысып тұрып алған чямяняпярдьің
(Қасым Аманжолов) екпіні ырық бермеді.
Сол заманньщ қас-қабағына қарап күйлемегендікгген де (Абай)
Мұхтар Омарханүлы рухани экесі Абайдьщ зарлы да жаралы, жан
дүниесін, заманына сыймаған даналық тұлғасын бар болмысбітімімен көркем ой мен ғылыми пікір арқылы зерделеп берді. Ол
үшін ғұлама оилы ғалымдық зеиінш де, ұлы қуатқа ие суреткерлік
талантын да беріле жұмсадьг. Өкінішке орай, үлы қаламгердің өзі де
дана Абай туралы толғамын, ең бір шағымдьі түспалдары мен
тұжырымдарын ашық эрі еркін білдіре алмай, эр кезде орайы келген
түста сөз сарасьш көмбе ғып көміп кетіп отырды.
Қорыта келгеңде, Абай-қазақ халқыньщ тарихи көшін іпгері
бастауда, ой-пікірінің шеңберін кеңейіуде, ұлтгық сана-сезімін
шьпадауда, р іт ы қ мәдениетін көтеруде ерен еңбек сіңірген, ұлттық
болмысымызға дара біткен жарық жұлдьп. Абай тағылымы оньщ
даналығында, Абай даналығы—оның данышпандық ойлары мен
парасатты сөздерщде, Абай парасаттылығы-оның ағаріушылық ойтүйіңдерщде, ал ұстаздьгқ ұлағатыньщ асқар белесі—адам және ел
тэрбиесінде.
«Абай бұл күнде қазақ халқының мәдениет тарихындағы үіы
мұнарадай қадірлі классик болуымен қатар, бүкіл одақ көлемінде
қадірі асқан ұлы классиктің бірі болып бағаланады»- деген ұлы
суреткер М.О.Әуезовтің сөзімен аяқтағымыз келеді.
«Абайтану» курсы бойынша модульдік сабақ жоспары
Тақырыбы: Абайдың үстаздық ұлагаты
Жыл бойы оқуға берілген 34 сағатгы 4 топқа бөліп, жікгеп,
саралап, жүиелеп келтірдік. Олар былайша болып шықты: I топ
«Абайгану» курсы, оньщ мәні мен мақсаты, Абай өмірі, отбасы
тэрбиесі, ағартушылығы (1-3 сагаттар). П топ Өлеңдерді оқу, талдау
(Қ.П. Жүсіптің талдау үлгісімен) ІП топ Әйгілі қара сөздері мен
өлеңдерінің үңцестігі. Шэкәрім «Үш анық». (Дамьгга оқыту
технологиясы бойынша). ІҮ топ Абай шэкіртгері, үстаздың
тағьшымы, Абай—дана, данышпан. Қорытыңды сабақ. (ҮОӘ семинар-сабақ)
99
МОДУЛЬГЕ САЛЫНҒАН САБАҚ ҮЛГІЛЕРІ
I1
I
Iсабақ
I
Тақырыбы: «Абайтану» курсының мәні. мақсаты. «Абайдьщ
жұмбағы». Өмірі, отбасы іуралы, 80-жылдардың II жартысы.
Абайдың қоғамдық үйымдарға қатысуы—ағартушылыққа жол ашқан
дүниенің кілті.
Мақсат: білімдік. Оқушьшарға «Абаитану» деген не, бұл қурс
не үшін керек, не үшін өтіледі, оның мәні неде, Абайды таньпушы,
зертгеуші ғалымдардың еңбеістерімен таныстыру, сөйгіп «Жұмбақ
жанның» өміріне терең үңілуге, танып-білуге үйрету.
Дамьпушылық. Қабылдау, тұщыну, ынта қою. Дара
тұлғаның өз бетгерімен білімдерін жетілдіруіне көмектесу,
терендету тэсілдерін үйрету.
Тзрбнелілігі. Шәкіртгерді үлы ақын өмірін үлгі ете отырып,
биік адамгершілік рухта тэрбнелеу.
Міндет. Оқушылар Абай Қүнанбаевтың өмірі мен
шығармашылығын зертгеуші ғалымдардьщ еңбектерінен оқыпбілуге міңдетгі.
Әдіс-тэсіл: Проблемалы информация.
Үнымдастыру формасы: Жаппай оқыіу, тыңдату
Мотивация: Оқушыларды ақын өмірінің қыр-сырын аша
отырын, қызықтыру
Өзекті мәселе: Конспект жазуға дағдьшандыру, сөйлеу
мэдениетіне назар аудару.
Сабақтың тіипі, түрі: Жаңа білімді меңгерту, журнал-сабақ,
семинар-сабақ.
Сабақтыц барысы: I. Лекция.
Сабақ хронологиялық-тақырыптық жүйеге құрылады. Ең
апдымен сол бойынша түсінік беріледі. Ол м ы н ядяй үлгіде:
Философтар—5 сүрақ, Ақындар-6 сұрақ, Шәкірттер—5 сүрақ.
Мүғалімнің кіріспе сезі.
«Абайтану» қурсын не үшін өтеміз?
Мектепте Абайды таньпу эрекеті.
Абайды тану дегенді қалай түсінеміз?
«Абайдың үстаздық ұлагагы» атіы гақырыпты оқытудағы
мақсат.
'Щ
І
Үлы ақынның рухани нәр алған бұлақ көздері.
Абайггану кезеңдері.
Бала Абайды дана Абай, шэкірт Абайды үлы ұстаз Абай еткен
куш —ата-ана тәрбиесі. М.О.Әуезов зертгеулеріне сүйенсек, әкесі
Құнанбай баласын жанынан тастамай, небір дүлдүл шешендердің,
ақьш-жыраулардың асыл сөздерін сабақ еткен, ап аналары Зере мен
Улжан ел-жұрты сүйер мейірімділікке, үлкен жүректі ұлылыққа
баулыған. Арнайы оқуьша келеек, жасынан зерек Абай Семей
медресесіндегі 3-4 жылдық діни оқуды тэмамдаған соң мектеп
есігін ашпаган. Бірақ бүкіл ғылым негіздері мен білім түрлерін өз
қалауымен оқып игеріп, ақыры даналықтың асқан биігіне көтерілді.
Ертедегі грек ойшылдары Платон, Сократ, Аристотельдерден
бастан, Баггыс Европа мен Шығыстың гұлама білімпаздарының
еңбектерінен сусындай жүріп, ойы дамып, қиялы шарықтаған.
Абайдың саналы өміріндегі ерекше кезең—80-жылдардьщ П
жартысы. Ол сол жылдары Семейдің облыстық санақ комитетіне
мүше болып сайланады. Абайдың ағартушылығына жол ашқан тағы
бір дүниенің кііггі жақында табылыпты. Ол «Семейдегі бастауьи
білім беру қоғамына» мүше болуы, оған қазақ зиялыларымен қатар
өз балаларьш да таріуы. Семей өңіріндегі алғашқы мәдени-ағарту
ошақтарьгның ұйымдастырылуьша ұйытқы бола жүріп, сол кездегі
білім беру жуиесшің көптеген мәселелерімен танысты,
педагогикалық қыр-сырына қанықгы. Әсіресе екі қоғамдық
ұйымның жергілікгі кітапханалар мен музейлерді жабдықгауға
арапастыруы, соған сай көптеген ғылыми басылымдар мен құнды
деректердің жинақтапуы көп септігін тигізді.
Абайды тану дегенді қалай түсінеміз? деген сұраққа келсек, ол
бір сөзбен айтқанда ақьш өлеңдерін, әндерін, қара сөздерін оқып
қана қоймай, әр қырынан талдап, тану, тусініп түю.
Абай рухани нәр алған бұлақтары: өз топырағы, Шығыс
поэзиясы мен даналығы, Батыс әдебиеті мен ғылымы.
Абайтануды үш кезеңге бөлеміз. Біріншісі—өз заманында,
екіншісі-М.О.Әуезов кезеңі—жалпы тану, үшіншісі—М.Мырзахметов-терендете тану.
101
2-сабақ
(4Д 6,7Д 9^4Д 5^6,31,32 3 3 сағаттар)
Тақырыбы: Үлы ақынның оқу-білімге арналған елеңдерін
талдау.
F
4
9
Мақсат: білімдік. Нәзік жырдьщ түп тамырын, ақынның
әлеуметгік арман-мұратын. эстетикалық вдеалын айқын аңғарту.
Дамытушылығы. Көркем туыңдыньщ көркемдік нэрін
тауып, тадцай біпу.
Тәрбнелілігі. Әдемілікті сүю, әсемдікгі көре білу, әдебиетке
деген сүйіспеншілікгі арттыру.
Міндет. Оқушьшар өлеңдерді мәнерлеп оқи білуге, талдап
түсінуге міндетгі.
Әдіс-тэсіл. Қисындық талдау.
Мотивация. Өлеңцерді терең талдау арқылы қызықгьфу.
Үйымдастыру формасы. Жұппен оқыту (динамикалық жұп)
Өтекп мәселе. Талдау үлгісін меңгеру, әдебиет теориясьш
түсіну.
Сабақтыц типі, турі. ҮОӘ
Сабақтың барысы: І.Оқу-білім. енер-ғъшым тақырыбына
арналған өлеңдерге шолу. «Дүние де өзі, мал да өзі», «Жасымда
ғылым бар деп ескермедім» (1885), «Ғылым таппай мактанба»
(1886), «Әсемпаз болма әрнеге» (1894), «Әбдірахман өліміне»
(1895), «Білімдіден шыққан сөз», «Әуелде бір суық мұз—ақыл
зерек», «Ата-анага көз қуаиыш», «Өлен-сөздің патшасы, сөз
сарасы», «Жүректе қайрат болмаса», «Жігіттер, ойын—арзан, күлкі—
қымбат», «Сегіз аяқ». С ыньштагы оқушылар жұхіпен отырып,
өлеңдерді талдап, үйде жатгап келеді.
I жүп. «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»
Сүрақтар:
1.Өлең неге бұлайша аталған?
2.Өлеңнің композициялык мазмұны неше туйінді ой құрайды?
3.Ақын неге өкінеді, өісіне білген ақьшньщ ой-өрісі қандай деп
ойлауга болады?
4.Кейінгі ұрпағы окінбес үшін ақын баласын қандай оқуға
берді, қандай мақсатпен?
5.0қыгандар туралы сол кездегі шектеулі ұғым қандай
сөздерден аірарылады?
102
6.Ақынның оқыған жастар алдына қоятын мақсаты қандай?
7.«Қара сөзге дес бермедім» дегеңде ақын халық үшін істеген
қандай қызметін еске алды?
Жауаітгар:
1.Жас шағында ғылымға көңіл бөлмегеніне құр өкіну емес,
келешекте жастардың білім мен өнер қуатын шағын бос өткізбей,
еңбектенуіне жөн сілтеу.
2.Өлеңце 3 түйіңді ой бар. а) ақын өкінішінің себебі (1-6 жол),
э) баласын оқуға беру (7-10 жол), б) өзі туралы (11-12 жолдар).
3- Ғылым-білімді кезіңде зерттей алмағанына өкінеді, оньщ ойөрісі өте биііс
4. Ақын баласын медресеге оқуға береді, бірақ «қызмет
қылсын, шен алсын» деп бермейді, білім алсьш деп береді.
5. Шен алу, штша үкіметіне қызмет ету.
6. Ғылым any, сол ғылымды ел керегіне жұмсау.
7. Ақындығьш, шешеңдігін.
Келесі тапсырма: теориялық талдау.
Бүл өлең 11 буыңцы, 4 тармақтан қүраггған, 1,2,4тармақтарының соңғы сөздері бір-бірімен дыбыстық жағынан
үңдесе ұйқасып, ойды ажарлап түр
Жа-сым-да (ғы-лым бар деп) ес-кер-ме-дім,
Ер жет-кен соң (түс-пе-ді) уы-сы-ма,
Қо-лым-ды (мез-гі-лі-нен) кеш сер-ме-дім.
II
ж р . «Интернатта оқып жүр». Мұнда интернационалды
деңгеш кеңейе түскенін, ақын өсиеті мен сыны, баласын орысша
оқуға берген ата-ананьщ бапа алдьгаа қоятын шекгеулі ұғымы
сыналатынын ол- тілмаш, адвокат, чиновник, оқалы киімді
мақтаншақ, ояз кеңсесінің төрешілері болсам дегендердің оқуы,
бұпардан хапыққа пайда жоқ деп үлкен сыншылдық пікір
бщдіретінін аңғарамыз.
Проблемапы сұрақ:
1 Оқығандардьщ мақсаты неде деп ойлайды ақын?
2.Абай оқыған жасгардьщ теріс тэрбиеленуіне кімдерді
кшэлайды?
3.Ақын кімдерді үлгі етеді?
4.Жастар алдына қаңдай міңцет қояды?
5.Бүл өлеңнен Абайдьщ қандай бейнесін аңғаруға болады?
103
Жауап:
1.Ой-өрістері тар болпшдыктан «прощение» жазудан аса
алмаиды.
2.КІНЭЛЫ: өскен орта, надандыЦ ала ауыздьщ.
3.Толстой, Салтыков-Щедрин.
4.Ғылымды менгеру
5.Сыншыл бейнесін
Қорытыңды пікір: Tin мен теңеу, түр жағьшан да—жаңаша
шығарма. Мүңда «интернат», «военный», «прощение», «адвокат»,
«здравомыслящий», «коренной», «счет» т.б. орыс сөздерін
ұйқастыра отырып, еркін пайдаланады. Орысты ол патша
әкімдеріне, олардың зорлықшьш қылықгарына қарсы қояды.
Ал бүгінгі заман түрғысынан алсақ, «жаңа өспірім, көк өрім»,
«талай қазақ баласының» жоғарғы оқу орнына түсуге талпынысы аз
емес, бірақ ой-өрісі тарлау, «модный» мамаңдықгарға эуес, тойшы
болса, қоишы кім болмак? Инженер, агроном, ауыл шаруашылық
мамандықтарын неге таңцамасқа? Абай атамыз соны сьшаған ғой.
ІП жүп. «Жігптер, ойын арзан, күлкі қымбат».
Бүл өлең жастарға арналған. Елді түзеу бесікті түзеуден
басталады. Мүнда ясаманнан жиреніп, жақсыдан үйренсе деген
ниетпен^ жастарға үсынатьш ұлттық тәрбиенің сан алуан түрін
сараптай келе, Абай атамыз айтатын жігітке тән маңтаулы
қасиетгер: түрақтылық, табавдылық, іаынайылық, адалдық,
талаптылық, татулық, сыйластьщ. Осының бәрі жин пт.ітт бірлік
деген үғымға аинала/),ы. Ол жолдастарға, достарға, ағайындарға тэн
татулықтан басталып. бүкіл ел, халық өміріидегі ынтымақтастыққа,
түсіністікке, тыныштыққа әкеледі. Жаны газа жақсы адам ғана
жаман мінездерден, бақталасгық пен қызганыштан бойын аулақ
салып, олардан жоғары іүрады.
Сауапдар:
1 Нақыл, мақалға айналғаи өлең жолдарын тауып бер. «Біреуге
ор кязу», «Бес бересі, апты аласы жоқ», «Өзі зордың, ығы да зор».
2.«Оңғақ» деген сөздің мэнін түсіндір. «Оң-гақ» бальщ болады,
соган теңеп отыр.
ІҮ ж ү п . «Ғы л ы іч т а ш іа й мақганба»
Сұрақтар:
1.Абай өлеңінеи орын алған идея.
Жауап: «Дүние де өзі, мал да өзі,
104
V
-
■
Ғылымға көңіл бөлсеңіз».
2.Ақын өсиетін қайдан аңғаруга болады?
Жауап: Ол адам болам деген жастарға өсиет айтады. Ол
аваматтықгы, адамгершіліхіі, эділетті—ғылым дег: санаиды.
3.Акынның нақыл сөзін та}'ып оқы.
Талап, еңбек, терең ой.
Қашіғат, рақым ойпап қой.
Бес асыл іс көнсеңіз
4.«Бес дұшпан» қандай тштгердің сорақы мінездері екенін
көрсет.
Өсекші, өтірікші, мақтаншақ, еріншек, жалқау, мансапқор
тштгердің сипаты.
5.Осы өлеңнің тэрбиелік мәні, бүгінгі таңцағы рөлі неде?
Абай айгқан теріс қылықтармен бүгін де күресудеміз, тәрбиелі,
нақьш сөздерін үлгі етеміз. Бұлар бүгінгі тілекпен толық қабысады.
Ү ж р . «Білімдіден шыққан сөз».
1. Абайдьщ іздеген шәкірті қандай шэкірт?
Жауап: Ақын білімнің нұрын көруге «жүрегі—айна, көңілі—
ояу», «көкірегінде көзі бар, ынталы, сөзді баяу тыңдайгын шэкіртгі
іздевді- Ол бұрыннан да ізденгіш, «өз өнері таяу болған», сөзді тез
ұғатын болса деп ойлайды. Абайдың айтуьшша адамның біпімге
құштарльны оны тәрбиелі етеді, өйткені:
«Жақсыға айтсаң, жаны еріп,
¥ғар көңіл шьш беріп».
Жүрегі—айна, көңілі-ояу (метафора)
Көкірегінде болсын көз—(метонимия).
ҮІ жүп. «Әсемпаз болма әрнеге».
Өлеңнің композициялық құрылысына тоқталу.
а) Болашақ омірден өз орныңцы тал (1 шумак)
ә) Талапкер жасқа жарасымды қасиеттер. (2 піумақ)
б) Ұнамсыз мінездерден (дүниеқорлық, қара бастың қамын
ойлау, мақтаншақтық, күқдестік) аулақ бол (4-5 шумақгар.)
в) Өмір—тартыс, майдан. «Ер жігіт майданда сьгаалар». Сонда
керін, хапық қурметіне белен, адал еңбек ет. Оіздай адам кейінгі
жасқа ұстаздық еткенмен бірдей. (6 шумақ).
Екінші оқушы мәтіннен осы сауалдарға жауап тауып, екеуара
талдауға кіріседі. Соңынан өлеңдегі тұжырыиды ой тізбегін
анықтал, ақын өсиетіиің «Интернатта оқып жүр» өлеңімен
105
байланысын, екі өлеңдегі өсиет бірлігіне ой жібереді. Екі өлеңде
қоғамдық мүдцеге керекті адамгершілікті насихаттай
Адам болам деген өнерпаз жас адамға жарасымды қасиет
ақыл, қайрат, эділет, жұрек мейірімі деп санал бере,
Бұл
касиеттерді бірлікге үста. Күресте сынал, бағаңды халық берсін, өз
ісіңе сеніммен қарап, адал еңбек ет. Бұны кейінгі жастарға үйрет,
ұстаздык ет, өмірге кірпіш больш қалану деген осы,- деп қорьггады
ойынақьш.
ҮП ж р . «Өлең—сөз,
асы, сөз сарасы».
Бұя өлеңнің мақсаты—Абайдың ақын мен ақындық жайлы
расын білу ғой. Бүл өлевді екеуі де мәнерлеп кезектесіп оқиды
деріне ұнаған шумақгар мен тармақтарды айтады. Бұл өлеңге
деген алгашқы эмоциялық қатынас болып табылады, себебі Абай
өлеңін бірден түсіну оңай емес.
Мұнан кейін түсінуі қиын шумақ, тармақтардьщ мазмүнын
түсініл алуға тырысады, қажет жағдайда мүғалімнен көмек
сүрайды. Онан соң ақьшньщ үш түрлі түжырымды ойын
сұрақ қояды, еків III жауап бере,
ай өлеңге қандай жаңа шартгар қояды?
Жауап
іумақтар
Абай ескі биді, ақын
сынайды?
Жауап
гумақта
З.Акын өзінің алдьша қандай мақсат
Жауап: 8-13 іумақта
Ойлап
у сүрағы:
ікті, бейнелі оңцы, жаңашылдықты қандай
дэлелдеп түр
Жауап: «Өлең-сөздің патшасы», «іші-алтын, сырты—күміс»
түзелді, тыңдау III сен де тү:зел»
-Ақынньщ айтар ойы не?
Жауап: -Оның айтары—ақыл сөз. Ол сөз: «Нысап (қанағат), ргг,
намыс, сабьф, талант» жетілдіреді. «Терең ой, терең ғылым»
іздеуге пкщырады
Қорытынды
пікір
Абай
ұсынатын
программа
Чернышевскийдің «Көркемөнер өмірді көрсетуі ғана емес, оны
ұғыңі
өмір сүруге үйрегу
соның арқасында
оқулығының қызметін атқара,
оиларымен ұпггасады
106
ҮГП жуп. «Әуелде бір суық мұз—ақыл зерск».
Ахмет Байгұрсынұлы «Қазақтың бас ақыны» деген
мақаласыпда ұлы ақынньщ ақындығына ғылыми түрде жан-жақты
бііға берді. А.Байтұрсьгнұльшьщ түсінігіндегі Абай ақынның
шеберлік сыры неде? Оны ақыннын өз сөзімеи пяйьтмдясяк^ сөз
жазатын адам эрі жазушы, эрі сыншы, эрі шебер ойлы болуы керек.
Үнамды, орынды, дэмді болуына білім керек. Абайда осы үшеуі де
болған дейді. Абайдың ұлылығының бір қыры-оның өз халқьшьщ
үлы ұстазы дэрежесіне көтерілуінде. Үлы акыниың барлық
шыгармаларын, өмірбаяньга, замандастарынан қалған естеліктерді,
«Абай жолын» оқи келе ұлы ойшьшдың өмірдегі ең баеты мақсаты,
жүрегі қалаған іңкэр ici-Адам тәрбиесі, адам танымы болғаньш
кереміз. Адам болғанда да өзі үшін «отгаған хайуанның» бірі емес,
адамзат үіпін еңбек етіп, жүрек, ақыл, қайратгы тең ұстаған толық
адам. Осы өлеңдегі «ақыл. қайрат, жүрекгі бірдей ұстау» ойын ақын
«сн жетінші», «отнз сегізінші» қара сөздерінде қайтапайды. «Он
жетінші» сөзде қайрат, ақыл, жүректің ғыльшта келіп жүгінуі,
сөйтіп, ғылымның бэрінін бас қосуьш, жүрекке билет деп ұқтыруы
айтылса, «отыз сегізінші» сөзінде: «Күллі адам баласын қор
қылатьга үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек. Әуелі—надандық,
екінші-еріншектік, үшінші—залымдық деп білсін. Надандық-білімПзілымнын жоқтығы, білімсіздік—хайуандық, еріншектік—күллі
дуниедегі өнердің дұпшаны, залымдық—адам баласьшың дұшпаны,
адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеці, бір жыртқыш
хайуан есебіне қосылады, дей келіп, бұлардьщ еиі-білім, ғылым»—
дейді. [4.3.479,4806.]
IX жуп. «Ата-анаға көз қуаныш».
Бапа оқьпу, тэрбие беру заман көрінісі өзгерген кезде өте
талғаулы әдісті керек етеді.
Бала тәрбиесіне ата-аяа мен ұстаз бірдей жау апты дейміз. Атаана мен ұстаз байланыспай үрпаққа тэрбие беру жеткілііссіз.
Осы түрғыда тек «Ата-анага көз қуаньпп» өлеңі кекірегі ашық
адамға ой тастамауы мүмкін емес. Бұл өлең баласы Ақылбайға
арналған, оның ерке мінезіне кінәлы Иүрғаным анасы
(Құнанбайдың төртінші әйелі) екенін мойындап жазған ғой.
Акылбай Абайдың Ділда деген бәйбішесінен 18(>1 жылы туылған
тудгыш баласы. Құнанбаңдың кіші эйелі Нұрғаным бапасы
болмағандықтан, Ақылбайды өз бауырына басқан. Ол еркелеу
107
болады да, Абай оньщ мінездеріне қатты кейіп, «Ата-анаға көз
қуаныш» (1890) деген өлең жазады. Содан бүл өлең үлкен ой салып,
Ақылбай ақылы толып, кейіннен шебер музыкант, домбыра,
гармонь, скрипкаға жүйрік, мақтаулы өнерпаз болады. Міне, бұл
бүгшгі күні тәрбивнің нақты үлгі апар түрі емес пе? Ата-ана бапаны
дүниеге экеліл қана қоймай, оның тәрбиесіне, болашағына үміт
артып, ер жеггкен соң сол үмітті ақтаса ғана қуаныш, ал ақгай
алмаса зор қайғы деңці. Осы өлең арқылы өз өмірінен нақгы дәлел
келпре отырып, бала тәрбиелеу баршаның міңцеті екенін
түсіндіреді.
X жүп. «Әбдірахман өліміие».
Абаидың Әбдірахманға арналған 7 өлеңі сүйікті үлының орны
толмас ауыр қазасьша байпанысты туган, оңца ақын жаны күйзеліп,
бірақ өз басындагы қайғысын. жан жарасын біпдіріп қоймай,
Әбдірахманньщ қазасына мен неге күйзелем, ол цяндяй
қасиеттерімен елден ерек еді, жастарға несімен үлгі болар
Деген сүрақтардың жауабын іздей отырып, Өбдірахманның
бойынан «Адам болам десеңіз» қағидасындагы «Бес асыл істі»,
«Толық адам болу» қагидасындагы үш қасиетті тауып, эсіресе
Әбдірахманньщ адамгершілік жагын үлгі етеді.
Бұл өлеңде ақын арман еткен «Ғьшым таппай мақтанба»
олеңіндегі адам болам деген жастьщ бейнесі жасалады. Ақынньщ
жастар алдьгаа қойган талаптары. оньщ басты белгілері Әбдірахман
бойындагы ізгі қасиетгерден корінеді. Сондықган да ақын оны
«жаңа жылдың басшысы—
ол» деп багалады. Бүл жерде ақын жалгау
арқыпы келген метафораны қолданып отыр. Мүнан басқа да
метафоралар көіггеп кездеседі. «Бір ғылым еді іңкәрің, эр қиынга
сермедің.. бүл да жалғау арқылы келетін метафора. «Жаңа
жылдың басшысы-ол, Мен ескінің арты едім...»—комекші етіс
арқылы келетін метафора «Ескеріп істеп ойлаган, Тэуекелге няр
едің...»—бүл да сондай метафора.
XI жуп. «Жүректе қайрат болмаса».
Тапдау сұрақгары:
І 1-шумақта ақын нені айтқысы келеді?
Жауап: Жүрек, қайрат, ақыл туралы тағы да қайталап айта
келіп, бүл жолы жүрек қайратты болса ойлауға болатынын.
ақылдың сәулесі болса ғана хайуаннан артық боласың дейді.
П. 2-шумақтан не аңғаруга болады?
108
Жауап: Ақыл қайратган асқанда ғана терең ойлап, толғауға
болады дейді. 3-шумақ барға қанағат ете білуге үндесе, 4-шумақта
здамның малдан өзгешелігі ақыл мен сезіміівде дей келіп, 5шумақта Атымды адам қойған соң,
Қайтіп надан болайын?
Халқым надан болған соң,
Қайда барып оңайын?!—деп, мен адам емеспін бе, ендеше неге
иадан болуым керек деп өзіне-өзі сұрақ-жауал арқылы міндет қойса,
сощы екі жолда халқына ренжіп, көңілі қалғанын сездіреді. Мұнан
біз ақынның халкы үшін туған, хағіқына шын жаны ашитын, өз
басьшьщ қарақан қамын ғана ойламай, көптің көкірек көзін ашуға
ат сал ысатындығын анық аңғарамыз.
XII
жүп. «Сегіз аяқ»—нақыл, өнер және үстаздық
хақындагы нақылдар.
Абай—өз дәуірінің әр алуан жағын суреттеген реалист ақын.
Ол дәуірінің жаман-жақсысын өз шыгар маларында айқын
с)феттеп, өз дэуіріне тэн., сол жағдайға лаиьщ, олеуметтік, таптық
ірі, келелі мэселелермен қатар, кейбір елеусіз нәрселерге шейін көре
біпді, сөйтіп, ол өз заманының айқын айнасы болды. Ақын өз
дәуіріндегі, өзінен бүрынғы мәдениетсіздікті, жалқаулықгы, ру
тартысын, пәлеқорлықгы сынап, оларға қаламы арқылы күрес апггы.
Оларды қалты шенеп, мысқылға айналдырды. Ол эділегсіздік,
мэдениетсіздік атаулының бәрімен де жалғыз арп;ілысты.
Ақын өзінің әлеумет өміріне арнаған «Сегіз аяж;» апы
өлеңінде қазақ өмірімен байланысты мәселелердің әрқайсысьгна
ерекше тоқтап, атапық сөздер айтады.
«Сегіз аяқ» Абайдың өз кезіне көзқарасыпың қорытындысы
тэрізді өлең. Акын 3-шумақта ойсыз, мисыз надан адамды сьшап,
ондаи адамға сөз аитпа десе, келесі шумақтарда надандықты,
жігерсіздікті, сөзінде түрмайтын алдампаз адамдарды, ұятсыз,
арсыз, өсек, өтірік, мақган тәрізді елді аздыратын мінез-қүлықтың
т.б. эдеттердің бетін ашады.
Ақьпі талаудың, үрлық-зорлықтың, алтыбақаңдықгың қара
халыққа зиян екенін айтады. Бүл 9-шумақга ані.іқ көрініс берген.
Еңбек туралы Абай көп жазды. «Сегіз аяқтың:> бір жерінде: 7шумақта «Еңбек қьшсаң, ерінбей, Тоады қарньщ тіленбей»—деп,
адамның адамшылығы өз басын емес, көпті сүйген адап жүрегінде,
109
еңбек еіуде десе, екінші бір жерінде: «Ғылымды іздвп, дүниені
көздеп, екі жаққа үңіпдім...» деп, жұртты внер, ғылымға шақырады.
Ал енді Абай сөздіктеріне келер болсақ, әр түрлі салалары
болғанын көреміз. Оньщ еңбектерінде ең алдымвн халық ауыз
әдебиетінен пайдаланған сөз, сөйлемдер, мақапдар, мәтелдер көп
кездеседі. Қазақта: «Еңбек егсең, емерсің,»—-деген мақалдың
негізіне сүйеніп, «Сегіз аяқга’)—«Еңбек етсең, ерінбей, тояды
қарның тіленбей» —дейді.
«¥лы ақын Абайдың қазақ эдебиетінің тілін жасаудағы зор
еңбегінің бірі-жаңа сөз, жаңаша сөйлем құрылыстарын енгізді. Бұл
жөнінен Абайдың қазақта ешбір тендесі жоқ»,- дейді профессор
Қ.Жұмалиев. «Пайдасыз ақыл, байлаусыз тақыл, атадан бала ойы
өзге» (138-бет. 5-шумақ, 4-6 жолдар. 1961 жылғы шығармалар
жинағы).
Еңді Абай өлеңцеріндегі ауыстыру мағынасында қолданылған
сездерге тоқталайық. Сұрақ: 1. Трошъщ бір түрі — синекдоха.
Ендеше, синекдоха дегеніміз не, соған мысал келтірші, синекдоха
мен метонимияньщ айырмашылық, бірліктерін қалай түсінуге,
түсшдіруге болады? Метонимия екі ұқсас заттың бірінің орнына
бірі алмастырылып қолданылады. Мысалы: «Қой мойынды көк
жүлын, көк жұлынды жетелеп...»—-дегенде «жұлын» аттың орнына
қолданылып метонимия болса, жекенің орнына көпше, жалпының
орнына жалқы немесе керісінше қолданылса синекдоха болады.
Мысалы: «Толғауы тоқсан қызыл тіл, сөйлеймін десең, өзің біл»,
«Малыңды жауға, басыңды дауға қор қылма, қорға, татулас».
Абай өлеңцеріндегі жаңашылдық неде?
Жауап: Абайға дейінгі ауыз эдебиеті, тарихи әдебиетгі алсақ,
қазақ өлең құрылысының үш-ақ зүрі болатын. Он бір буынды, жеті
буынды, аралас.
енгізді. Үшіншісі—аралас буынды өлең құрылысының жаңа түрлері.
Абайдың өлең құрылысьш зерттеуші авторлар: С.Мұқанов 15 түрлі
жаңалығы бар десе, Е.Ысмайылов 16 тұрлі жаңа өлең құрылысы бар
деівді.
«Сегіз аяқ» — аралас буынды елең.
А-лыс-тан сер-меп, //
Жү-рек-тен тер-беп, //
Шы-мыр-лап бой-ға // жа-йыл-ған //
110
Қи-я-дан ша-уып, //
Қи-сы-ньш та-уып, //
Та-ғы-ны же-тіп // қа-йыр-ған.
Тол-ға-уы тоқ-сан // қы-зыл тіл, //
Сөй-лей-мін де-сең, // ө-зің біл, // (Абай. Шығ.жин. 137-бет)
Бұл 8 тармақгы, шумақ, егіз ұйқастар өзара араласып, жарасты
үйлесіммен тармақтары 5,8 буынды болып жасалған. Мүны
былайша көрсетуге болады.
«Сегіз аяқ» (1889)..............5а
........ ... 5а
........86
..............5в
..............5в
..............86
.............. 8г
.............. 8г
3-саібақ. Абай қаря сездерінің мән - мазмрына шолу
10,11,12,13,14,15,16,18,21,22,23 сабгіқтар
Шэкәрімнің «Үш анық» ғылыми-ағартуіаылық бағьптағы
баяңдамасы.
Қара сөздері мен өлеңдерінің үндестігі. (ДО жүйесі, Блум
жүйесі Қ.Бггібаеваның үлгісімен)
Окуіаылардың оқудағы іс-эрекеті арқылы олардың ойлау
дағдыларын жетілдіре огырып мақсат қою технологиясын былайша
көрсетуге болады
Оку
Оқушы әрекетінен
мақсаттарының
керінетін оқу
ІнегЬгі
мақсаттарының
категориялары .;
іурлері
Меңгерген материалды
жаңғьгртып,
Тану
еске сақгау. Нақты
фактілерден тұтас
теорияға апаратын
ill
Оқ^шы арекеті
Заң, ереже, норма, эдістэсіддер, мазмүн т.б.
ажыратады, белгілейді,
түсіндіреді, көрсетеді,
аньгктайды, мазмұндайды т.б.
Түсіну
Қолдану
Талдау
Меңгерген білімнің
мәнін түсінгенін
көрсететін көрсеткіш.
Материалды қайта
жасау, бір формадан
екінші формата
айналдыра алуы,
меңгергенін
интерпретациялау,
оқита мен құбылыстың
алдаты барысьгаа
болжау жасайды,
нэтижесі еске сақгаудан
Факті, ереже, заң
қағидаларды түсінеді, схема,
награмма, графиктерді
толтырады, интерпретация,
жорамал жасайды.
Бұл
категория—меңгерген
Үғым-түсініктер, әдістер,
материалды нақгы
жагдайда және
принциптер, ереже,
жаңа ситуацияда
Заңцарды практикалык
жағдаятта
қолданады. Ереже,
заң, қагидалар,
қолданады, көрсетеді,
тәсілдер мен
түсіндіреді, ажыратады.
тусініктерді,
принциптерді
тэжірибеде қолдану.
Меңгерген материалды Жасырын болжамды,
структурасы
пайымдау логикасьшдағы
көрінегіндей бөлшектей
қателер
мен
олқылықгы
алу, бөлшектердің
көреді. Фактілер мен оның
байланысын аша алу,
салдары арасындағы
бүтіннің ұйымдасу
айырмашылықгы ашады,
қагидаларын саналы
мағлұматгьщ мәнш адіады,
тусіну, дәлелдей any.
көрсетеді, түсіндіреді,
Зандылықтар мен
дәлелдейді, талдайдьь
байланысу__________
Жинақтау
принциптерш
нормалар мен
ережелерге негіздеи
отырып, анализ жасау
Бүтіннің элементтерін
құрастыра алу, жаңа
а қырын ашатындай
|тұгасгықта көрсету.
Білімін шығарма, эссе,
Оньщ негізінде схема,
ойтолғау,
үлгі,
модуль,
модуль, хабарлама,
эксперимент
жоспары,
(баяндама, аннотация,
ситуациялық
жағдайдан
жоспар - бағдарлама
ыгудың бағдарламасы т.б
т.б. кұрастыру.
орындаиды.
эіғармашылық
әрекетті сипаттаиды.
лгармашылык
әрекетті сипаттайды
Бұл белгілі бір
материалдьщ мәнін,
маңызын, құндылығьш
бағалай білу. Көркем
туындыларды зерттеу
мағлұмапгтарын анықгап
бекітеді. Бұл белгілі бір ІМатериалдың құрылым
нақгы мақсатқа
логикасьш жазбаша мәтін
багынады. Пайым
түрінде бағалайды. Іппсі
нақгы, анық
критерийлерге сүйене
критерийлерге
отырьш, белгілі бір әрекет
негізделеді.
жемісінің нэтижесін
Критерийлер ішкі
бағалайды.
(структуралык,
логикалық) жэне
сыртқы (мақсатқа
сәйкес) болады, оларды
мұғалім не окушьшьщ
өзі ашады.
Тәжірибеде осы жүйе бойынша қалай мақсатқа жетуге болады,
енді соған тоқгалайық. Бұл сызба эр окушыда бар, апдында жатады
113
да, енді осының нвгізінде талдап, сарапауіа кіріседі. Оқушы
сөйлегенде мен білуім керек, түсінемін, қолданамын, тапдаймьш,
жинақтаймын, бағалаймын деп айтады да, соңында білім деңгейлері
анықталады.
1Таиу
Абайды ң қара сөздері Әл-Фарабидің трактаттарымен
пара-пар. Ақын елеңдері мен қара сөзд[ерінің үндестігі
неде? Шәкэрімнің «Үш анық» еңбегінің мәні неде?
Тусіну
Әл-Фараби мен Абақцың философиялық ізденістері
мен пайымдаулары ajз,амды барынша кемелдендіру,
дамыту мақсатына арнапған. Әл-Фараби адамдарды
шынайы бақытқа жеттсізу жолдарын табуды мұрат
тутса, Абай толық, кемел адам тэрбиелеп шығу
мақсатьш көздегенін тү сіну.
Қолдану
«Үш анмқтагы» басты ойдың өзекі і желісі Абай
мұрасындағы мораль фіилософиясына орай таратылган
жан құмары мэселесімен байланыста (5олғанын, соны
жете таньш білген кі сі ғана Шэкэрі)Vi ойына еркін
бойлай апмақ. Ғылымд[ы жеке басы үіаін пайдаланам
деп оқымау керек... делгн ұстаз сөзі қар гайган шағында
да Шәкәрім үшін өм ір кредосы бол ғанын қолдана
әңгімелеу.
Талдау
Қара создерді мәнерлеп оқу, талдау. Қара сөздердің
кейбір олеңдермен мазмұн, тақырып жағынан
үңдестігіл бақылау • «Жетінші» сөз бен «Ғылым таппай
мақганба», «Жетішпі» соз бен «Жүрекге қайрат
болмаса», 7,1,31.32,38,43 қара сөздері туралы пікірлері.
I Ж инақтау Адамның жетілу жолдарын сызбаға түсіріп, түсіндіріп,
жинақтал айггып бер.
1Бағалау
Абай мен Әл-Фарабидіі1 фил ософиялық толғауларының
бүгінгі күнгі мэні нед;е? Абаңцьщ қара создері мен
олеңцерінің тэрбиелік мәні туралы пікір апысыңдар.
Ф
Сөйтш, оқушы талдау жүйесі аркылы танымдылық -сараптау
дағдысы жоғарылай түседі. Беспальконың еңбегі бойынша
оқушыньщ білімді меңгеру сатысы темендегідей үлгіде болып,
оқупіы мұгалім арқылы ғана емес, өзі, өзінің іс-әрекеті арқылы
114
жүзеге асады. Технологияның негізгі ерекшелігі де, тиімділігі де
осында. Бала білімі оқушы деңгейінен дамьгга оқьггу арқылы
жоғарылайды.
I саты оқушы деңгейі
П саты алгоритмдік
Ш саты эвристикалық
ІҮ саты шығармашылық
Біз белгілі ғалымдар Эльконин мен Давыдовтьщ дидактикал ық
жүйесі дамыта оқьпу бойынша, ең алдымен «нені дамьпу керек?»
деген сұракдарға жауап іздейміз.
Сонда: 1. Сезімін, түйсігін. 2. Қабылдауын, тұшынуын,
ынтасын. 3. Зейінін, еске ұетауын. 4. ¥ғьшуьш. 5. Ойлауын,
қиялдау, болжау, қабілетін. 6. Ерік-қайратын. 7. Оқу іс-әрекетгер ін,
дағды, машықтарын. 8. Жауапкершілігін, дербестігін, өз бетіншв
ізденісін (жеке адам қасиеттері).
1. ДО ең алдымен өтілгелі отырган оқу материалының
негізінде, оньщ басты ерекшелігіне байланысты жүзеге
асырылатынын білуге тиіспіз.
2.Екіншіден, оқу мақсатьш шешу кезінде, яғни мұғалім мен
оқушы іс-эрекетінің негізінде жүзеге асатынын, бұл процесте
оқушы-субъект, мұгал ім—ұйымдастыру шы. (Мысалы: түсіндір,
дәлелде, сарапа, сапыстыр, қорытынды жаса).
Эльконин мен Давыдовтың дидактикалық жүйесі бойынша
ДО моделі мынадай болады екен:
11. Проблема—ізденіс
Г2. Пікір таласады, дау,
айтыс, талдау,
қорытыңды соз.
Проблема қойылады, нұеқау беріледі.
Проблема шешу үшін оқуіиы өзі белсене
кіріседі, оны шешу жолдаі)ын іздестіреді.
Қарама-қайшы ұғым, түсмііктер
ұсынылады. Оқушы өз иде^ясының авторы
болып, соны қорғайды, бас:қа пікірлерді
сынайды. Шындыққа жету үшін ізденеді.
Әр түрлі көзқарастарды салысгырадьц не
сьінайды, не жоққа шыгаргІДЫ.
115
4-саба қ.
1 7 ,2 0 ,2 7 ,2 8 ,2 9 ,3 0 ,34-сабақтар бойынша.
Абай шәкірттері. Абай шығармаларындағы мұғалімдер
проблем асы. Үстаздың ұлағатты сөзі. Үлы Абаңцыц ұстаздық
'тъш ымы. Абай тағьшымының бүгінгі педагогикамен байланысы.
Абай-дана, данышпан, парасаіты, агартушы. Қорытынды сабақ.
Сабақтыц тақырыбы: Абайдың ұсгаздық ұлағаты.
Мақсат: білімдік. Үлы үстаздың оқыіушылық көзқарасының
алтын діңгегі-адам тәрбиесі, одан туындайіын бүкіл халық тэрбиесі
екенін аңғарту.
Дамы і ушылы қ. Окушылардьщ сөйлеу дағдыларын дамыту,
арттыру.
Тэрбиелік. Үстазға деген сүйіспеншілік, сый-қүрмет, үлгі алу.
Міндет. Оқушы оқыған , алған бшімдерін жинақтап, саралап,
жүйелі түрде жеткізуге міңдетгі.
Әдіс-тэсіл, қүралдар. Сез, сөйлеу, эңгімелеу.
Мотивация. Мүғалімдік мамандыққа қызықгыру.
Үнымдастыру формасы: Семинар-сабақ, ҮОӘ.
Өзекп мәселе: іздену, табу, сөз арқылы басқаларга жеткізу,
тақырыпты ашу.
Сабақтыц түрі, типі. ҮОӘ (үжымдық оқыту әдісі)
Сабақтың барысы: I. Са.бақтың модулі.
ҮОӘ. Мүғалім —о + о . (Мүғалім = оқушы + оқушылар).
Яғни, мүгалім жетекші. 7 оқушы 7 тақырып бойынша
сөйлейді, оқушылар тыңдаушы, пікірлесуші, бағалаушы.
Абай Белинский еңбектерінен бүкіл орыс эдебнетінің
тарнхын, даму жолдарын үғып, біліп зор мектеігген өтгі.
Пушкиннен басталатын реалистік мекгептің эуелгі іргетасьш
салысушы жазушының бірі—Крьшовты Абайдың аударуы, орыс
әдебнетіндегі озық идеяның, жаңа бағытгың негізі мен дамуын
терең түсінуінде.
Абай XIX ғасырдағы орыс эдебиетін өзіне зор мектеп еткенде,
сырттай еліктеуші емес, орыс эдебиетіндегі реалистік дэстүрді қазақ
әдебиетіне шығармашылық жолмен қабыстырушы болды.
Абайдың үльыығы—өзінің өскен орта, іуған елінен қол үзбей,
қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетін сын
н Н Н Н И Р
көзімен қарап меңгере отырып, орыс халқының мәдениетін өзіне
өнегелі мектеп етуінде.
М.Әуезов «Абай шәкірттері туралы» атты мақаласыңда:
«Абайдьщ өзі тірісінде, оның айналасына жинаған талапкер, өнерлі
жастардың саны көп болған. Бұлардың ішінде әншілер,
композиторлар, халық фольклорьга жырлаушылар, энші-ақындар,
орыс мәдениетін білуге таппынған жай көзі ашық жастар аз емес
еді. Бұлар әр буыннан шыққан болатын. Іштеріңде жас жағьгаан
Абайға тетелес: Көкбай, Мұқа, Бейсембай ақын сияқтыларыпан
бастап, Абайдьщ балалары: Ақылбай, Мағауия жэне інісі—Кәкігай
сияқты көп адамдар болады...»—•дейді. [9.116]
Өзге ақындар «Шәкірт» деп аталған соң, Абай әрине, олардьщ
басшысы—устаз ақын болмаққа керек. Әрбір әдебиеттік мектеп
осындай аға мен іні ақындардың екі буыньшан құралатын болса, ең
алдымен сол әдебиеттік мектепте басшы ақынның бағыты, өзгеше
идеялары, өз халқыньщ эдебиет тарихына кіргізген анық тарихтық,
көркемдік жаңалықтары-барлық қаеиеттері, эр алуан түрде бой
көрсететін болады»,—дейді М.Әуезов. [9.1. 116]
Мұхаң осы айтқандарын ғылыми іұрғыдан дэлелдеп, 1950
жылы «Абай шэкірттері туралы» атгы эдеби зертгеу мақаласын
жазып,
онда
Ақылбай,
Мағауия,
Көкбай
ақындардың
шығармаларына талдау жасап, өмір тарихтары жөнінде мағлұмат
берген болатын.
«Шэкіртсіз ұстаз-түл»—дейтін қанатгы сөз дананың аузынан
шығатьш орны бар. Себебі Абай ақындар мектебін құрған алғашқы
практик-ұстаз. МО.Әуезовтің айпуынша, Абай өзінің өскелең,
ойшыл шығармашылық мұрасымен классик ретінде танылып қана
қоймай, сонымен қатар өз маңайындағы ақын-шәкірттерінің дүр
түлеп қанаттаньш, шарықтап ұшуына үлкен педагогикалық ықпап
жасады.
Абай шәкірттері—Шэкэрім, Кокбай, Нармамбет, Ақылбай,
Мағауия, Кәкітай, Әубәкір, Әріп, Әсет, Бейсембай. Олар тек
ақыңдық деңгейде ғана емес, жаңашыл философ, ұетаз-ғалым
регінде белгілі болған тұлғалар.
Абай білімнің ерекшеліктерін өзінше саралай білген. Білімадамды ақылды ететін, ғылымды көбейтетін қуатты құрал, өнердің
көзі. Білімді адам ғана әр нэрсенің қадір-қасиетін түсініп, өлшеуіне
жете алады, кұнын бағалай алады деп есептеген. Сондықтан ақын:
117
9
«Қайрат пен ақыл», мунсыз барар едің қай исаққа?-деп білімнің алар
орнын айшықтап бсрген.
Осыларды қорьгга айтарымыз, «білімді мьщды жығады»
дегендей, ол ақылды, қуатты ісүшІ бар, шебер шешен болса не
нәрссге де төтеп береді, ендеше өмірдің кілті-бшімде, білімсіз күнің
қараң.
Адамның бойында жақсы қасиетгер нышандарын тудыратын,
оны ұстартып жетілдіретін білім-ұстаздың ұлагапы сөзі. Абай
ұстаздың парасатгылығы біліміңце деген екен. Ал ол сөз
мәдениетімен өлшенеді дей келе «отыз сегізінші» сөзінде ядяюгн^гщ
адамдығы (тәрбиелілігі) ақьиіы мен ғылымы (алған білімі) туа
бітетін денсаулыгына, психологиялық жан дүниесінің дұрыстыгына
тәуелді деп барып, қалғандары жақсы ата-ана, жақсы құрбы, жақсы
ұстаздан деп жалғастырады.
«Абай бұл күнде қазақ халқының мәдениет тарихыңдағы ұлы
мұнарадай қадірлі классик болуымен қатар, букіл одақ көлемінде
кадірі асқан ұлы классиктщ бірі болып бағаланады»- деген үлы
суреткер М.О.Әуезовтің сезімен аяқгағымыз келеді.(Білім
Департамент! мен Павлодар облыстық педагог-мамандар
білікггілігін артыру институты бекіткен пікір. 26.12. 2001 жыл)
118
ПІ БӨЛІМ
ҚАЗАҚ TIJIIHEH ТЕРЕҢДЕТШ ОҚЫТУ ЖҮЙЕСІ
Тақырыбы: Салалас курмалас сөйлем
Мазмұны
КІріспе
Салалас құрмалас сөйлемнің зерттелуі
I тарау. Салалас қурмалас сөйлем
1.1. Салалас құрмалас сөйлемнің негізгі белгілері
1.2. Жасалу жолдары, түрлврі
П тарау. Салалас қуриалас сөйлемдердің қурмаласу
тәсілдері
2.1.Жалгаулықты салалас құрмалас
2.2. Жалғаулықсыз салалас құрмалас
III тарау. Көп компонентті салалас құрмалас сөйлем.
3.1. Көп құрамды салалас құрмалас сөйлемнің негізгі белгілері
3.2. Көп құрамды салалас қүрмапас сөйлемнің жалғаулықты,
жалғаулықсыз түрлері
Қорытынды
Пайдаланылған эдебиеттер
КІРІСПЕ
Салалас қурмапас сөйлемнің зерттелуі
Халқының қоғамдық тарихында болсын, мәдени-ғылыми
тарихыңда болсын өшпес із қалдырған қайраткер А.Байтұрсьшов өз
заманы үшін білгірлікпен терең ойлы, соны да парасатты көл-көсір
ғылыми туындыларын жұртшылық назарына аударып, білікті
түркологтар мен әдебиетші ғалымдардьщ ілтипатына беленді.
Әйгілі түрколог А.Самойлович 1919 жылы «Литературы Востока»
атты жинақтың 1-2 басылымдарыңда жарияланған мақапасыңца
Ахаңның тіл мен әдебиет салаларындағы еңбектерін жогары
бағалап, оны профессор деп атаса, «Труды общества изучения
Казахстана» атгы жинақтың 1922 жылгы 3-басылымывда
жарияпанган мақаласында Елдес Омаров Ахаңды гылым қайраткері
деп атап, оньщ қазақ тілінің тұңғыш эліппесін, грамматикасын
119
Еізганын, оұл еңоеіггердің Европа галымдарының зерттеулерінен
ггықшылыгын нақтылы мысалдармен көрсетеді. Осыларға ұқсас
кірлерді Е.Поливанов пен М.Дулатов та, С.Сейфуллин, М.Әуезов,
Сәдуақасов пен Қ.Кемеңгеров те айтқан, жазған болатын.
Баитұрсынов өзінің «Тіл тагылымы» атты еңбегінде жалпы
сөйлемдерді құрылысьша қарай екіге бөледі. Олар: сыйыса
қүрмапасу мен қиыса құрмаласу. Сыйыса құрмаласу деп отырғаны
бірыңғай мүшелі сөйлемдер. Мысалы: Екі дос бірін-бірі күйді,
қүпггы.
Қиысулы қүрмалас туралы ғапым былай дейді: Қиыса
құрмаласатын сойлемдер тең болса, салапас құрмалас деп, ап тең
болмай, бір-бірімен тең болып қиысса сабақгас деп аталады.
Салалас сөйлемдердің 5 түрін ажыратып береді. Олар: жайылыңкы,
қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқылы. [10.302.] Егер
де бірнеше сөйлемдердің қиысуы бірыңғай бір беткей болса,
жайылыңқьі қиысу деп аталады. Мысалы: Улкен бастар, кіші
қостар. Бұл мезгілдес салаласқа жатады. Ел де жатты, ай да батты.
Егер де алдыңгы сөйлемге кейінгі сөйлем қарсы мағыналы болып
қиысса, қайырыңқы қиысу болады. Бүл қарсылықты салаласқа
жатады.
Екіұшты мағьшалы сойлемдер қиысқан жерде айьфыңқы
қиысу болады. Не сен тұрасың, не мен түрамьш. Бұл—талғаулы
салалас.
Егер де маңьізды тығыз айтылған сөйлемді басқа сойлемдер
баяндап түрса, ол сұйылыңқы қиысу болады. Мысалы: Сабыр түбі
сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыщан қалар ұ я т қ а . Бұл
қазіргі қарсылықгы салалас. Егер де алдыщы сойлемдерді кейінгі
сойлемдер қорьпып айтса, қойылыңқы киысу болады. Мысалы: Не
өгіз өлер, не арба сынар, екеуінің бірі болар. Бұл талғаулыға
ұқсайды. Бүл пікірді айтушы Т.Қордабаев. [11..53.] Салапас
сөилемдердің аралары эуелі киш тыныс—теріс үтфмен аиырылады.
Екінші
ортаншы
тыныс
үтірлі
ноқгамен
айырылады.
Г.үйылыңқылы., қойылыңқылы жалғасу бар жерде қойылытушы
сойлемдердің алдына ұзын сызық (—) қойылады. Сұйылтушы
сойлемдердің алдьгаа қос ноқат қойылады.
С.Аманжолов Салаласқа енген сойлемдер форма жағынан
бөлек болғанымен, мағына жаі ынан бірінен-бірі байытылып жату
керек. Күрделі ұғымды беру үшік екі сөйлем бірігіп барып, кеңірек
%*
120
V.
бір ойды білдіреді. Салаласқа енген жай сөйлем бірыңғай
мүшелермен форма жағынан ұқсас келеді, ап мағына жағынан
айырмашылығы бар. Салапас құрмалас сөйлемдер біріне-бірі
тіркеліп, мағына жағьшан бағынады да, сыртқы формасы жағынан
багынбайды. Ондағы жай сөйлемдер бірімен-бірі тіркесіп, ойдың
түгастығына байланысты болады да, белгілі мағына бірлігін
сақгайды. Сапалас сөйлемдерде қиысушылық та (5ар. Бұл бастауыш
пен баяндауыш, баяңдауыш пен бастауыштың қнысушылығы.
Мүнда кеііде мезгілдік жағынан қиысады, кейде қиыспайды. Ғ.пі
екен деген етістіктер элсіз етістіктер; бұлар салалас сөйлем
жасаудагы негізгі дәнекердің бірі. Басқа етістіктердің барлығы жай
қалпьгада тиянақты келеді. Мысалы: Ол барып еді, таба алмады.
Мұндағы еді-ге біткен сейлемді мүлде бөліп тастауға болмайды,
себебі бұл тиянақсыздау етістік. Екек де солай, бөліп тастауға
келмейді. Салаласқа енген сөйлемнің барлығы да негізінде
тиянақгы. Бірақ әрбір жай сөйлемдердің тиянактылызгы эр түрлі.
Мысалы: Жаңбьф жауып еді, жер көгерді. Бүл сөйлем де форма
жағынан біріне-бірі бағынбайды, мағына жағьшан бірін-бірі
анықтап, толықтап байланысып жатыр. Бірнеше оөйлем белгілі бір
ойға арналып айтылса, бір оіадьщ маңында айтьшса, сонымен қатар
әрқайсысы тиянақты болса, оларды салаласқа қосуға болады. Егер
екі жай сөйлем екі басқа ойды, ұғымды біддірсе, онда салалас
сөйлем болмайды. Мысалы: Ағаш өсіп тұр. Біз оідып отьфмыз. Бұл
екеуі екі басқа жай сөйлем. Егер ой арқылы тэртіптеп, біріне-бірін
қахысты, байланысты сөйлем етіп құрасаң ғана салалас сөйлем бола
алады. Салалас сөйлемдерде (қай тілде болса да) бір зандылық бар.
Ол заңцылық-салаластын ьщшамдылыгы. Өлеңді сөйлемдерде
2,3,4,5 жай сөйлемнен бір салалас құрмалас береді, өйткені онда
интонация, ьфғаққа қарай айтуы билеп, жеңілцеп кетеді. Қара
сездегі сапалас сөйлемдердің салаласы неғұрпым көп болса,
соғұрлым үғымга ауьф. Өйткені ол стиль жагынан антуга өте
шұбалаңқы. Ойлардың тұжырымды болуы үшін эр салалас екі
сөйлемнен аспағаны макұл. Сондықтан да қара сездің салаласыңца
екі-ақ жай сөйлем болады. Салалас құрмалас сөйлемғе енген жай
сөйлемдерді мағыналық жағьшан төмендегіше түрлі жагдаймен
айыруға болады:
1.
Екі я бірнеше жай сөйлемдердің бір объеісгіге я субъекгіге
байланысты өзді-өзінің магынапары жақын екенін іхөрсетеді.
121
Мысалы: Биылгы егін жақсы шықгы, біз ерте жинап алдық.
Бұл жердегі екі сөйлемнің ешбір дәнекерсіз-ақ мағынасы біріменбірі тыгыз байланысты. Оның әрқайсысы жеке тиянақгы сөйлем
болып тұр. Логика жагынан да, форма жағынан да мұның
эрқайсыс ы жеке сөйлем бола алады, бірақ мағынасы жагынан
бірімвн-бірі өте тыгыз байланысты болгаңдықтан, бөліп тастауға
болмайды.
2. Бастауыштың бірнеше сөйлемге ортақтыгын көрсетеді.
Мысалы: Біз мектепке барып едік, тәрбие сағатын өткізіп
қаитгық. Мұндагы біз екі сөйлемге ортақ бастауьпп.
3. Біреуіңдегі я бірнешеуіндегі да. де. та. те жалғаулықтарының қайтапанбауын көрсетеді.
Ол да музыкант болады, мен де музыкант боламын.
4. Пысыктау қызметіндегі біріне-бірі қарсы үстеулер көрсетеді.
Мысалы: Қазақстанда бұрын ауыл шаруашылығы басым еді,
қазір өндіріс кэсібі басым болып отыр. Мұндағы бүрын-кячір қарсы
үстеулер.
5. Екі жағьшда бірдей анықтауыш я толықгауыш қызметіндегі
есімшелер көрсетеді.
Мысалы: Ол кімнің есінде болсын, бэрінің есінен шығып
кетіпті. Бізде эксплуатация жойылды, олар да күшейе тусіп отыр.
6. Баяндауыппъщ бірегейліктері (бірьщгайлықтары) корсетеді.
Мысалы: Бүгін біз мектепті коріп едік, Қүсмандар бізбен бірге
болды
7. Басқа сөйлемдердің бастауышы екінші сөйлемде есімдікпен
қайталақгауы көрсетеді.
Мысалы: Мен жаздым, өзім оқып шығамын.
8. Біріндегі мүше екіншісіне ауысып түсуі де магыналық
жақьшдықты көрсетеді.
Мысалы: Есіктің алды күртік, күртіктің басьшан актасу жүріп
жатыр.
• і
9. Алдыцгысьш артқысы баяндап отырады.
Мысалы: Оны айту менің міндетім: қасқырды алдымен айтқан
Байбол.
10. Бірімен-бірі теңелу ретінде айтылу жолы да көрсетеді.
Салапастьщ мағына жагынан ұқсата, теңей айтылатьга түрі үшеу:
қарсылықсыз, қарсьшықты, сілтеу мағыналы. Мысалы: Елімнің
куанышы бар-менің қуаньппым бар. (тең) Сен оқыған екенсің—мен
і |в
122
оқыдым. (қарсы) Біз биыл бірсыпыра жаңальо^гар таптық—менің
айгайын дегенім сол (сілтеу)
11. Үлестес салалас дегеніміз әуелі жалпьшауыш сөйлемнен
бастаггады. Соңғы жай сөйлемдер оны үлеске салып экетеді.
Мысалы: Қарап отырмайық, біріміз шабайық, біріміз жинайық,
біріміз оларды қораға таси берейік. (Мүндай сөйлемде лептік
койылмайды)
12. Ереуілді үдетпелі салапас (әрі жалғаулық шылау арқылы
жасалады). Мысалы: Жамбыл көпті көрген адам әрі оның өлең
пгығарудагы тәжірибесі мол.
13. Кезектестік мағыналы салаластар. Мұнда қимып, іс
кезектесіп отырады, бұларға кейде. біресе. бірде шылаулары
дэнекер болады. Мысалы: Егін күзетіне кейде Сақай барды, кейде
мен бардым. Кітаіпы біресе Ғизат оқиды, біресе Мамықан оқиды.
Екі сөйлемнің де басқы толықтауыш мүшелері екі жай сөйлемге
ортак.
14. Бейгараптасу реті де көрсетеді (шылау арқылы). Мысалы:
Сағатгы қүй ал, құй алма, оңда менің шаруам жоқ.
15. Себептілік жолы да көрсетеді (шылау аркылы) Біз
рте келдік, өйткені (себебі) жұрт жиььіьш қалған
оила,
16. Қарсыласу жолы да көрсетеді (шылау арқьшы). Мысапы:
Таң жақынцап қалды, бірақ түн әлі қаращы.
17. Талғау мәнді шылаулардың қайталауы корсетеді. Мысалы:
Жаңбыр не ертең жауады, не бүгін түңде жауады. Талғау
шылаулары: не. немесе. я. яки, әлде.
18. Ыңғайластық шылаулары көрсетеді. Мысалы: Қар да
жауды, муз да капы.
19. Көмекші етістік арқылы тиянақгаған шартгы райлы
етістіктің дәнекерлігі де көрсетеді. Мысалы: F^ap юггсе болды,
колхозшылар көмекке шығады. [3.143.]
Салалас құрмаластың құрамындагы жай сойлемдер өзара бірбірімен екі түрлі жолмен байланысады. Интонация және жалғаулық
шылаулар арқылы» дей келіп, Исаев 5 іүрлі жалгаулық
шылаулардьщ түрін көрсетеді. Олар: ыңғайлас, қарсылык, себепсалдар, тапгау мэнді, кезекгес мәңді. [12..142.]
123
1 ТАРАУ. САЛАЛАС ҚҮРМАЛАС СӨЙЛЕМ
2.1. Салалас қурмалас сөйлемнің нетізгі белгіпері
Салаиаса құрмаласу деп құрмалас қүрамына енген жай
сойлемдердің бір-біріне багынышты, тэуелді болмай, өзара теңцік
қатынаста тұрып құрмаласуын айтамыз. Құрмапастың бұл түрінің
құрамындагы жай сейлемдердің өзара теңцік қатынаста
болатындығының бірден бір себебі тәуелсіз, өзара тең болып
келетіндігінде. Мысалы: Менің тәугі оқыған жылым ғой, молданың
қаңцайының жақсы, қандайының жаман екенін қайдан білейін.
Молдекесі, кенже балам еді, өзі өте қорқақ, тым ұра бермессіз.
Түйебайдың сылтауы шамалы, сондықган оның таяқ жейтініне
менің де, өзінің де көзі жетгі. Бұл мысалдағы құрмалас сөйлем
компоненттерінің баяндауыш формалары, ол компонентгердің
орналасу тэртібіне қарамастан, тиянақгылық жағьшан өзара тең, бір
біріне тәуелсіз.
Салалас қүрмалас сөйлем құрамьша енетін жай сөйлемдер
баяндауыш формалары жагынан қаншама тиянақты болғандарымен,
олар өз алдына жеке бір бүгін емес, бүгіннің бір бөлшегі ғана болып
есегггеледі. Сондықтан баяндауыш формасының тиянақтылығына
қарамастан, салалас сөйлем компоненті мағыналық жағынан да,
инто нациялық
жағынан
да
тиянақсыз
болады,
ойдың
аяқталмаіғандығы байқалып, ой жалғасы барлығы айқын білініп
тұрады. Ал құрмалас құрамына енбейтін жай сөйлемдер өз алдьша
бір бұтін болғандықтан, мағыналық жағьшан да, интонациялық
жағынан да тиянақты болып тұрачы. Салыстырьш көрейік.
1.1932 жылдың көктемі. Күн ұясына жаңа ғана шыққан. Аспан
шайдай ашық. Сонау қырда бұлдырап бара жатқан шоғырмақ —
Олжабектің көші.
2.
Күркетауықтьщ құйрығындай одырайып тұрған тымағыньщ
құйрығы желп етіп түсіп кетіп еді, оны қайтадан қайыру да есіне
келген жоқ.
Мысалдың бірінші тобындагы жай сөйлемдердің эрқайсылары
магьшалары жагынан да, интонациялық жагынан да өз алдына
жеке-жеке бір бүтін болып түрса, мысалдьщ екінші тобындагы
кұрмалас сөйлем компоненттері больш түрган бірінші жай сойлем
баяндауышы етістіктің ашық райында айтылғанына қарамастан,
магьшалық жагынан да, ннтонациялық жагынан да тнянақсыз
124
болып, айтылмақшы ойдың аяқталмағандығы, ой жалғасы барлығы
айқын байқалып тұр. Бұларды бір-бірімен байлаііыстырып, салалас
сөйлем жасап тұрған да осы мағьша гиянақсыздығы мен интонация
тиянақсыздыгы. [12.1.170-186.]
Предикативтік бөлікгерінің баяндауыпггары тиянақты тұлғада
келіп, кошюненттері тең дэрежеде байланысқа түскен құрмалас
сейлемнің түрі салалас құрмалас сөйлем деп аталады.
Шаріты түрде салыстырғанда, салаластың құрамындағы
компоненттер жай сөйлемнің құрамыңдағы бірыңғай мүшелерді
еске түсіреді, бірақ жай сөйлемдегі бірыңғай мүшелер түгелдей
сөйлемнің бір мүшесіне қатысты болып келеді, ол бірыңгай
мүшелердід өзара қатьгаасьшан грамматшсалық жаңа мағына
тумайды. [16.2.220-256.]
1. Салалас к&срмаластын негізгі белгілері
1) Салалас қүрмалас кұрамындағы жай сәйлемдердің
баяңдауыштары тиянақгы болады.
2) Жай сейлемдердің баяндауьшггары тиянақты тұлғада
келетіндіктен, олар өзара тең дэрежеде болады.
3) Салалас құрмалас сөйлемнің бастауыпггары мен
баяндауьшггары жақ жағынан қиыса жұмсалады.
4) Сөйлемдер арасындагы интонациялық кідіріс анық болады.
1.2. Салалас құрмалас сөйлемнің жасалу жодцары мен түрлері
Салалас қүрмалас сөйлем кұрамындагы жай сөйлемдердің
баяндауьшггары тиянақты болыгі, өзара тең дәрежеде байланысады.
Олардьщ арасьш жалғаулық шылаулар жалғастырады немесе
интонация арқьшы ұласады. Осындай ерскшелікке қарай
жалғаулыкты және жапғаулықсыз деп бөлінеді.
Жапгаулықты сапалас құрмалас сөйлеміе ко мпоненттері
бірбірімен жалғаулық шылаулар арқьшы құрмаласатьш салалас
сөйлемдер жатады.
«Жай сөйлемдерді бір-бірімен құрмапастыру функциясында
қолданылагын жалғаулыктар негізгі мағыналық ерекшелікгеріне
қарай
мезгілдес
мэңді
жалғаулықгар,
в;арсылық мәнді
жалғаулықтар, себеп мәнді, талғау мәңді, кезектес мэңді
жалгаулықгар болып 5 түрге бөлінеді»- дейді МБалақаев пен
Т.Қордабаев. [13.230-259.]
125
2 ТАРАУ. САЛАЛАС ҚУРМАЛАС
СӨЙЛЕМДЕРДЩ ҚҮРМАЛАСУ ТӘСІЛ
2.1.
Жалғаулықсыз салалас құрмалас сейлем
Ә. Қараев өзінің «Қазақ тілі» атты кітабында сапалас қүрмалас
сөйлемге анықтама бере келіп, жалғаулықсыз салалас қурмаластағы
сөйлемдер өзара мағынапық жақындықтарына қарай іргелес турып,
үласпалы дауыс ырғағы арқылы құрмаласа,
Мысалы: Бұл
ағаштан түйш түйген хас
ғана қолтаңбасы емес, ұлт
әдениепміздщ бір белгісі ғой деп ойлаймын. («Парасат» журналы)
алаластың құрамындағы екі сөйлем бір-бірімен мағына жағынан
d субъектінің қызметі туралы күрделі ойды біпдірген. Сыртқы
ормасы жағынан қарағанда бұл екі сөйлемнің арасын қабыстырып,
байланыстьфып тұрган дэнекер жоқ. Екі сөйлемнің баяндауьппы да
гиянақты қалыпта түр. Сөйтсе де, бұл екі сөйлем мағына, дауыс
ырғағы жағынан ұласып, бір-бірімен байланыста болып түр
[14.189.1
2.2. Жалғаулықты салалас і^рмалас
Салаластың құрамындағы жай сөйлемдер өзара жалғаулық
шылаулар арқылы байланысады. Салалас құрмалас сөйлемдерді
байланыстыратын жалғаулықтар және олардың қызметін атқаратын
сөйлемдер-салалгастар арасындағы синтаксистік қатынастық
көрініс. Сонымен қатар эрбір жапғаулықгьщ белгілі синтаксистік
мэні болдцы. Мысалы: Қоян бастапқыдай жүре алмайды, өйткені ол
шаршап қалыпты, бірақ әдіс алған неме жалтармамен жан сақгап,
қалың ағашқа жақындап кедці. Мұндағы салаласып құрмаласқан үш
сөйлемнің арасы екі түрлі жажаулықпвн байланысқан, ейткені.
бірак. Өйткені жалғаулығы бірінші мен екінші сөйлемнің
арасьпздағы себептестік қатынастізі көрсетіп тұр. Қоян бастапқьщай
жүре алмайды, неге? Өнгкені ол шаршап қалынгы. Екінші сөйлем
бірінші сейлемдегі оқиғаның себебін көрсеткен. Бірак жалгаулыгы
скінші сөйлем мен үшінші сөйлем арасындағы қарсылықты
қатынасты көрсетеді.
Қазақ тіліндегі жалғаулықты шылаулар мен олардың қызметін
атқараіың көмекші создерді 5 топқа бөлуге болады.
1
.-да, -де, -та, -те, эрі, жэне сияқгы ыңғайлас мэнді жалғаул ық
шьшаулар.
126
2 .Бірақ, алайда, дегенмен, сонда да, эйтсе де сияқгы қарсыпық
мәнді жалғаулық шылаулар.
3 .Өйткені, себебі, сондықган, солай болғандықтан, неге десеңіз
сиякты себеп-салдар мәнді жалгаулық шылаулар.
4.Не, немесе, я, яки, не болмаса, я болмаса, яки болмаса, әлде
деген сиякты талгау мәнді жалгаулық шылаулар.
5.Кейде, бірде, біресе деген сияқты кезектео мәнді жалгаулық
шылаулар.
Салаласа құрмаласқан жай сөйлемдердің бастауьппы кейде
ортақ боладьт да, ыңғайына қарай бірде бірінші жай сөйлемде, бірде
соңғы жай сөйлемнің құрамында тұра береді. Мысалы: Актоғайдан
басталған жол Алматыға қарай тартылған жолмен екі-үш
шақырымдай жарысып отырады да, оңтүстік шыгысқа қарай шұғыл
бүрылады.
Салалас құрмаластағы жай сөйлемдердің баяндауыштары эр
түрлі сөзден болуымен қатар, кейде бір сөздің қайталауы арқылы да
жасапады. Мысалы: Жер беті таусыз болмайды, ел іші даусыз
болмайды. Жерді жыртқан біледі, малды баққан біледі.
Баяндауьпнтары бір сөздің қайталануы арқылы жасалган
салалас қурмаластарды ықшамдап, сыйыстырып айтуга болады.
Мұңдай сыйыстыру, эсіресе, мақал-мәтелдердг көп кездеседі.
Мысалы: «Жаз арбаңды, қыс шанаңды сайла» деп сыйыстырып
аіггуга болады.
Салалас құрмаластың құрамьшдагы жай сөйлемдер бір-бірімен
өзара белгілі магыналық қарым-қатынаста болмас а, жай сөйлемдер
бір-бірімен құрмаласпас та еді. Салалас құрмаласгың құрамындагы
жай сөйпемдердің бір-бірімен магыналык қаіынасы әр түрлі
болады. Бірде екі жай сөйлемдегі ой мезгілдес, ыңгайлас болып,
белгілі ортақ қасиеттері арқылы құрмаласса, енді бірде бір жай
сейлем білдіретін ойга екінші сөйлемдегі ой қарама-қарсы мэнде
айтылады. Келесі бірде жай сөйлемдердің бірі екішпісіндегі
берілген ойдьщ болу себебін не салдарын білдіреді, еңді бірде бірі
екіншісіңде айтылпш ойдың мазмұньш аша түседі, басқа бірде екі
сөйлем білдіретін ойдың біреуі гана жүзеге асатьтндыгына болжам
жасауды білдіреді, енді бірде жай сөйлемдер біпдіретін ой
кезектесіп жүзеге асатындыгы байқалады. Міне, құрамына енген
жай сөйлемдердің өзара бір-бірімен осы сиякты магыналық қарымқатынаста жұмсалуына қарай салалас құрмалас сейлем мынадай 6
түрге бөлінеді: ыңғайлас салалас, қарсылықгы салалас, себеп-салдар
салалас, іліктсс салалас, талғаулы салалас, кезектес салалас.
Ыцгайлас салалас күрмалас сойлем.
Қүрамьшда жай сөйлемдер бшдіретш ой өзара мезгілдес,
багьптас, ьщғайлас мэнде, қарым-қатынаста айтылған салапастьщ
түрін ьіңғайлас сапалас дейміз. ЬІңғайлас салаластьщ құрамындағы
жай сөйлемдер білдіретін ой қатарлас, бір мезгілде, бір мэнде болып
жатады, олар бірінен соң бірі больш жататын іс-әрекепі білдіреді.
Ыңгайлас салаластьщ құрамындагы жай сөйлемдер бір-бірімен
жалғаулық шылаулар (және, да, де, эрІ) арқылы да, жалғаулық
шылауларсыз іргелес тұрыл та байланыса береді. Осыған орай оны
жалгаулықты ыңғайлас салалас және жалғаулықсыз ьтңгяйпягсалалас деп екіге бөледі. Мысалы: Өнерді түсінбейтін инженер—
нашар инженер, қиялдай алмайтын конструктор-конструктор емес,
музыканы сезінбейтін жэне поэзиянъщ кереметін түсінбейтін
ғалым—эншейін өзін жұтатқан адам дегенде, бірінші құрмаласта
ыңгайлас мэндегі үш жай сөйлем бір-бірімен ешбір жалғаулықсыз,
іргелесе байланысқан.
Әрі, да, де жалғаулық шылаулары кейде әр жай сөйлемде
қайталаньга келіп те, қайталанбай да қолданыльш ыңғайлас
құрмаласгың құрамьсвдағы жай сөйлемдерді байланыстырады, ал
және жалгаулык шылауы ешбір қайталанбай бір-ақ рет қолданылып,
жай сөйлемді салаластырады. Кейде ыңғайлас салалас екеу емес,
одан да көп жай сөйлемнен де құралып, жай сөйлемдер әрі
ж аг^улы қ шылау арқылы, эрі жалғаулықсыз іргелес байланысады.
Мысалы: Хауыздың бетіндегі фонтандардың көлеңкесі дір ете түсті
де, кипаристердің жапырақгары с ыбдырлады, осы сэтте сэнсалтанаты тілмен айтып жеткізгісіз сарайдың есігі баяу ашыла берді
деген салаластьщ бірішпі және екінші жай сөйлемдері бір-бірімен
де жалғаулық шылау арқылы байланысқан да, екінші жэне үшінші
жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулықсыз, іргелес байланысқан.
Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем
Құрамындағы жай сөйлемдердің бірінде айтылған ой
окіншісіндегі ойға қарсы мәңці білдіретін салаластьщ түрін
карсылықты сапалас құрмалас сөйлем дейміз. Құрмалас сөйлемнің
үрамындагы жай сөйлемдер бір-бірімен жалғаулық пшлаулар
128
(бірақ, сонда да, сөйтсе де, сөйгкенмен) арқылы да, жашгаулық
шылаусыз іргелес тұрып та байланыса береді. Осыған қарап оны
жалғаулықты қарсылықты салапас, жалғаулықсыз қарсылықгы
салалас деп екіге бөледі. Жалғаулықсыз қарсылықты салалас
құрамындағы жай сөйлемдердің арасына үтір және сызықша
қойылады. Мысапы: Жоғары қарай өсе апмады, сонда да бұтақтары
көп. Үтір мен сызықша арқылы ажыратылатын түрі де кездеседі.
Мысалы: Сөз бергенге ерме,-бөз бергенге ер.
Себеп-салдар салалас.
Өйткені, себебі жалғаулықтары арқылы жасапатын себептес
салалас сөйлемдер. Өйткені. себебі деген жалғаулықтар арқылы
құрмаласта жай сөйлемдердің соңгысы іс-эрекеттің себебін
білдіреді де, алдыңгысы сол себептен туған нәтижені, салдарды
білдіреді. Мысалы: Оның толқығанын Әмір байқаған жоқ, өйткені
ол аң-таң болып өзгеріп кеткеніне аударды. Сонтіыктан. сол себепті
жалғаулықтары да екі жай сөйлем арасында қолданылады да, өзінен
кейінгі жай сөйлем құрамына енеді. Мысалы: Менің кім екенімді
қысқаша түрде Жұмабайға экесі айтып берді, сондықтан ол менен
қымсынбай сөйледі.
Іліктес (түсіндірмелі) салалас қдомалас.
Құрамьшдағы жай сөйлемдердің алдыңғысы жалпы мэнді
білдіріп, соңғысы оны аша түсетін, түсінік беретіндей қарымқатынасты білдіретін салаластың түрін іліктес салалас құрмалас
сөйлем дейміз. Іліктес салаластың құрамындағы жай сөйлем, ер
өзара бір-бірімен ешбір жалғаулық шылаусыз, іргелес орнапасып,
интонация арқылы байланысады. Кейде бірінші жай сойлемнің
құрамында ілікгес мэнді тусінік беретіндей мағыналық қарымқатынасты біпдіретін сонша. сондай. соншалык. сол. мынау.
мынадай сияқгы сілтеу есімдіктері болып, олар кобіне бірінші жай
сойлемнің баяндауышы қызметін атқарып тұрады. Мысалы: Артқы
тракторлардың жарығынан жұрт енді ғана шамалады: әр
трактордың артында кіші-гірім үйдей боп ұбақ-шұбақ сүйретілген
бірдемелер келеді. Ашуланғаны сонша-өцінде ызаның ұшқыңдары
шашырап тұр. Бірінші сейлемде ой нақгы баяңдалса, екінші
сойлемде түсінік екіниіі жай сейлемде гана беріпеді.
129
Талгау лы салалас қурмалас сейлем.
Күрамындағы жай сөйлемнің біреуіндегі ғана іс-эрекет,
қимыпдың жузеге асатыңд ығы болжам жасауды білдіретін
салапастың түрін талғаулы салалас дейміз. Талғаулы салапастың
құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен әдетге не, немесе, болмаса,
не болмаса, я болмаса, я, яки, әйтпесе, элде шылаулары арқылы
құрмаласады. Бүлардың ішінде не. немее е. я. яки, элде шылаулары
бір-ақ рет қолданьшьш та, қайталанып та жұмсала береді. Мысалы:
Көзге ілінетін ұзын шидің басын, селдір қамысты талшық етеді
немесе анда-санда кездесетін тікенді шеңгелді, қарағанның басын
түйелер үзіп-жұлыл іалшьщ етеді.
Кезектес салалас қүрмалас сейлем.
Құрамындағы жай сөйлемдер біпдіретін ойдьщ кезекгесіп
келуін көрсететін салаластың түрін кезектес салалас дейміз.
Кезекгес салалаетың құрамындағы жай сөйлемдер эдетге бірбірімен кейде. бірде. біресе деген кезектес мәңді шьшаулардың
қайталанып қолданылуы арқыпы құрмаласады. Мысалы: Бірде көк
ала қамысты көлдер қалып жатыр, бірде сары ала тон белестер
кездесіп жатыр. [14.1.176.1
3 ТАРАУ КӨП КОМПОНЕНТТІ
САЛ^ЛАС Қ¥РМ АЛАС СӨЙЛЕМ
З.ІКөп қүрамды салалас қүрмалас сөйлемнің негізгі
белгілері
Сабақтас құрмапас сөйлемдердің көп багыныңқьшы болып
келетіні сияқты бір салалас сойлем құрамында да үш немесе одан да
көп жай сөйлемдер келе береді. Мұндай к€»п компонешті салалас
сөйлемдерді
компонентгерінің
бір-бірімен
мағыналық
қатынастарына қарай атау мүмкін емес. Өйткені ондағы
компоненптердің бір~бірімен мағьшалық кдтьшастары эр түрлі
болып келеді. Мысалы: Шұғыл орысша бітмейді, Барон қазақша
білмейді, бірақ екеуі ікейде араға тілмаш салмай-ақ түсінісе береді.
Бұл сөйлемде алдыңғы екі компонент өзара ынғгійластық қатынаста
айтылса, сощы үшінші компонент ол екеуіне қайшы мағынада
айтылған.
130
3.2.
Көп құрамды салалас құрмалас сөнлемніц жалғаулықты, жалғаулықсыз түрлері
Көп тармақгы сапалас сөйлем компоненттері бір-бірімен
жалғаулықтар арқылы да, жалғаульгқсыз да байланыса береді.
Мысалы: Қатыннан келген жалғыз алашаны қыстыгүні ашыққанда
сатпай сақтап едім, соган жарты пұт тары алып сеуіп едім, енді
мынау бэрі налогқа кетейін деп отыр. Аманғали молданың насыбай
атуы мүмкін, өйткені насыбайды иіскемейтін адам аз, ап ана
ишандардың балаларының шылым таріуы сөкет екен.
Сонымен, көп тармақгы салалас сөйлем компоненттерінің бірбірімен байланысу тэсілі жағынан жалғаулықсыз болып та,
жалғаулықты болып та, әрі жалғаулықгы, әрі жалғаулықсыз арапас
болып та айтыла береді.
Еңці көп құрамды салаластардың өзіндік белгілеріне
тоқталсақ, былайша саралап көрсетуге болады:
1
.Көп құрамды салаластың компоненгтері үшеуден кем болмау
керек.
2.Көп құрамды салаластьщ мағынасы кейде ыңғайласып келсе,
көпшіл ік жағдайда эр алуан болуы да мумкін.
3.Көп құрамды сапаластьщ компоненгтері кейде жалғаулықты,
кейде ешбір жалғаулықсыз, кейде эрі жалғаулықты, эрі
жалғаулықсыз болып болып араласа байланысады. Мысалы: Оның
дөңгелек көзі кірпігін қақпастан қадапа қалатын әдеті бар еді, бұл
жолы ол тесіле қараған жоқ, Әбдірахманның тұла бойын, жүзін
шарлап қарады. Қарын ашады, бірақ қосқа баруға қорқам, оны
маңайлап қасқырлар жүрген сияқгы. Бірінші сөйлемдегі
компоненттер бір-бірімен жалғаулықсыз іргелесе құрмаласқан,
екінші сөйлемдегі бірінші сөйлем мен екішпі сөйлем жалғаулық
арқылы, келесі компоненттер жалғаулықсыз құрмапасқан.
Көп тармақты салалас сойлемдер бірінші компоненгі
жалпылық мағынада айтыльш, кейінгілері соның мәнін саралап
ашып тұратын тусіндірмелі сөйлем түрінде де көп кездеседі.
Мысалы: Лашьш эр түрлі болады: біреулері ілғен үйрегін ала жерге
туседі екен де, енді біреуЛері бір жолдың өзінде бірнеше үйректі
тусіріп қапады екен. [14.2.257-259.]
Сөйтіп, құрамына енген жай сойлемдердің мағыналық қарымқатынасы эр түрлі, байланысу жолы әрі жалғаулықтар арқылы, әрі
131
жалғаулықсыз, іргелес болып келсе, ондай сапаласты көп құрамды
салалас дейміз. [14.3. 148.]
Құрамындағы предикатиштік бөліктердің саны жағынан
салалас сөйлемдер эр алуаг-і болып отырады. Бкінші сөзбен
аитқанда, салаластың құрамықдағы компоненттердщ саны үш, төрт
жэне одан да асьш кетуі мүмкін. [14.4.184-185.] Ботагөздің басыңда
қайғы мен қуаньпп бірдей түйісті: қуанышы—майданға Елемесов
болып кеткен Асқардан сол фамилиямен ясұмасында бір хат
келеді...; қайғысы—Амантай мен Темірбектің хилі не күйде екенін
анық біле алмайды. (С.М.)
Бүл сөйлем үш компонешті түсіңдірмелі салалас. Демек, көп
компонентгі салаластардың кей ретгерде бір мағьшалас болып
келетінін көруге болады. Бірақ эрдайым олай бола бермейді екен.
Әр мағынадағы сөйлемдер ретінде де ұшырасатыны болады. Сонда
да есіңе салайын: уллы қасқыр қанаттас елге ауыз салмаушы еді,—
қазір дағды басқа болса керек. Қасқыр сөзінің бұл арада ауыспалы
(дұшпан адамдар) маіъшасьшда қолданылып тұрғанын айтпағанньщ
өзіңде, бір ғана салаластың үш компоненгкщ түрғаны көрініп түр.
Соның өзіңде ол компоненттердің бір-бірімен мағыналық
қатынастары эр түрлі: бірінші мен екінші колтонентгің арасьшдагы
қатынас объекгіпік болса, екінші мен үшіншінің арасындагы
қатынас—қарсылықты қатынас.
Сонымен, көп тармақгы салалас сойлем компоненгтерінің бірбірімен байланысу тэсілі жағынан жалғаулықсыз болып та,
жалғаулықты болып та, әрі жатғаулізікты, эрі жгиіғаулықсыз аралас
болып та айтыла береді.
ҚОРЫ ТЫ НДЫ
Сөйтіп, салалас құрмапас сөйлемнің қурамындагы жай
сөйлемдер өзара екі түрлі жолмен жасалады.
а)
Интонация арқылы іргелесе, мысалы: Бүркітбай балаға
Амантайдьщ кескін-кейпін айтыгі еді, баланың көмейі босай қалды.
ә) Жалғаулық ошлаулар арқылы, Мысалы: Бұл кезде жел
бәсендеді, бірақ аяз жел жаққа адам түгіл, малды да бет қаратпады.
Салаласа құрмаласқан жай сойлемдердің бастауышы кейде
ортақ болады да, ьщғайына қарай бірде бірінші жай сөйлемде, бірде
соңғы жай сөйлемніц құрамында тұра береді. Мысалы: Әзірше
мұндайына үйреніспеген болу керек, Төлеу ыршып шегінді. Мұнда
Төлеу—бастауыштың қызметінде тұрып, екінші жай сөйлемнің
құрамында тұр. [14.S. 297-310.]
Ал салалас құрмаластың түрлеріне келетін болсақ, бұлардың
ішінде іліюгес салалас ешбір жалғаулықсыз байланысса, талғаулы
мен кезектес салаластар әрқашан жалғаулық шылаулардың
көмегімен байланысады; салаластьщ басқа түрлері жалғаулықсыз
да, жалғаулық шылау арқылы да байланыса береді.
Олардың тыныс белгілеріне келетін болсақ, ыңғайлас
салаласгың ара жігіне көбінесе үгір қойылады. Тек және
шылауымен байланысқанның арасына ешбір тыныс белгісі
қойылмайды. Мысалы: Сонымен, Күңше эзір осы ауылда, Сандыбай
соның үйіңде. Сыздық-етікші жігіт және жұрттьщ көзінде ең шебер
етікші сол.
Ыңғайлас салаластьщ ішінде оқиғаньщ теңдікпен, жедеғабыл
болғандығын көрсететін түрінің ара жігіне сызықша қойылады:
Шьггырлап тұрған қурай лап етгі—қара түтін бұрк етті.
Жалғаулықты қарсылықгы салаластьщ арасына үтір қойылады.
Мысалы: Ол да, мен де суретке түсуге құмар емес едік, аланда
біздің бірге түскен бірнеше суретіміз бар.
Жалғаулықсыз қарсылықты салаластьщ ара жігі үтір мен
сызықша арқылы ажыратылады. Мысалы: Бір минутгай уақыт өтті,—
ешкім сөйлемеді.
Іліктес салаластьщ ара жігіне қос нүкте не сызықша қойылады.
Сызықша көбінесе сонша, соншалық, сондай деген баяндауышы бар
іліктесте жиі кездеседі.
Күні бүгінге дейін көз алдымда: таусыз, ормансыз, өзенсіз,
белессіз жап-жазық кең далада күнгейден теріскейге қарай созылған
саяңдау жерге шыққан екі шіліктің ортасында біздің ауылдың
«Жаманшұбар» аталатын қыстауы тұрады. Сабырлы Олжабектің
сасқаны сонша-орнынан атып тұрды.
Салыстырып көрейік: Сізден сұрайтьшымыз мынау: бізге
қамқоршы болыңыз. Сізден сұрайтынымыз—бізге қамқоршы
болыңыз. Бұл екеуі де іліктес салаласқа жатады. Айырмашылық —
соңғы сөйлемде мынау деген баяндауыш түсіп қалып,
ықшамдалған, сондықтан сызықшаның қойылуы ықшамдалғаньін
аңгартады.
133
Жалғаулықсыз себеп-салдар салаластың ара жігіне үтір,
сызықша не қос нукте қойылады. Егер салаіастың себеп мәнді
сөйлемі салдар мәнціден бұрын тұрса, арасына үгір қойылады.
Керісінше, салдар мэнді сөйлемі бұрьш түрса, арасына қос нүкте не
сызықша қойылады. Мысалы: Оттың жалыны эзір көрінбейді, жаңа
түганды. Келе-келе өмір өз дегенін аңғартты—Баршагүл
тэжірибесінің жемістері басым шықты. Қгленді жауапқа тартады
деген ой оньщ басьша келген емес: айыпты тек Нұрым екеуіміз деп
түсінді.
Мағынасы жағынан тапғаулы салапасқа ұқсас, бірақ одан
жасалу жағынан ерекшелігі бар болжал мәңді сапалас сөйлем де
кездеседі. Мұндай салаластьш; құрамында үш жай сөйлем болады.
Оның алғашқы екеуі ма, ме сұраулың шылаулары арқылы айтылып,
өзара талғау мәнді шылаулармен байланысады да, соңғысы ойдың
қорытындысын, түйінін баявдайды: Сүйікті адамның кішкене
қасиеті де дардай болып көріне ме, элде өте-мөте басшыға керекті
шешендіктің бойға үйытып ерекше даруы бола ма—тек Баршагүл
құлағына емес, тым-тырыс ұйи қалған көп жұртқа да эсер етті.
Болжам мәнді салаластың алғашқы екі сөйпемі өзара үтірмен
бөлінеді де, соңғы қорытынды мэнді сөйлемі сызықша арқылы
айрылады. Мысалы: Судың жізілдамдығына көз ілеспеді ме, элде
ақтарылған судың қіызығына алқынды ма-арқан устап тұрғақдар
кетпе ншілердің суға опырыла қүлаған жардың балшығымен бірге
құлағанын абайламай қалды.
Кезекгес салаластьщ арасына жазуда үтір қойылады. Мысалы:
Жұпдыздың саналы еркі ұйқыға қарсы шьпгады. Бірде үйқы
еңсереді, бірде ерік еңсереді.
Міне бул айтылғандардың барлығы да қазақ тілінен сауатгы
жазуға, ана тілімізге деген құрметке арнала,ды. Өкінішке орай, осы
ережелерді білмегенщктен, сауатсыздыққа жол беріліп жатады.
Біздің ойымызша, қазақ тіліне деген сүйіспеншілік сауаттылықта
жатыр. Сауатгы болмай, қазак тілін меңгеру,оның зандылықіарын
білу мүмкін емес.
(ОПМБАИ-да бекітіліп, пікір жазылған. 12.11.2006 ж.)
134
СӘРСЕН АМАНЖОЛОВ ЖӘНБ ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІ
1.1.
1.2.
13.
1.4.
2j
2.2.
2.3.
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
ЮРІСПЕ
I тарау Қазақ тілі туралы
Сәрсеи Аманжоловтың өмірі мен ғылымн мүрасы
Қазақ тілі теорнясыпың негіздері
Сарсен Аманжолов және қазақ тіл білімі
Тіл ғылымы және оиың мақсаты
П тарау Қазақ тілі —ғылым
Жаңа дәуірге көшкен тіл ғылымы жэне қазақ тілінің
гылыми мәсе мәселелері
Әдебн тіл, терминология және аударма саласын
еңбегі
Сейлем мүшелерін таптастыру
Ш тарау. Грамматика
Қазақ ііл і грамматикасы. Синтаксис. П белім
Сөйлем мүшелері. Түрлаулы, тұрлаусыз мүшелер
Қкрмалас сейлем
Сейлем мүшелерімен грамматикалық байланысы
жоқ оқшау сөздер
Қорытынды
К ІР ІС П Е
Бұл тақырыпта қазақ тіп білімінің негізін салушылардьщ бірі,
аса көрнекті ғалым, қоғам қайраткері Сэрсен Аманжолұлы
Аманжоловтың тіп теориясы мен тіл саясаты, қазақгьщ эдеби тілі
мен терминологиясы, қазақ тілі тарихы мен грамматикалық
құрылысының мэселелерін алғаш рет жан-жақты, терең талдауы,
аударма мэселесі, орта мектептер мен жоғары оқу орны
студенттеріне арнап бағдарламалар жасап, қалыоты грамматика
оқулықгарын, қазақ тілі оқулыгын жазудагы ерекшеліктері, эсіресг,
орфография мәселесіне баеты назар аударуы қызықты. Өкінішке
орай, кейінгі шыққан «Орфографиялық создіктерден» Сэрсен
Аманжолүлының енгізген ережесін коре апмаймыз.
Ол кісінің ғалым ретінде қазақ тіл білімінің гылымының
қальпггасуына қосқан зор үлесін байқауга болады.
t
0 Іі
135
Басқаны айтшіғанның өзінде, кейінгі аіыққан орта мектвп
оқушыларына арналған төл оқулыққа автор ретінде кіруІ—ғалым
еңбегінің жоғары екендігін көрсеткендей. Мысалы: 8-класқа
арналған «Казақ тілі» оқулығы.
|
Осыдан 40 жыл бұрын жарық көрген «Қазақ эдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы» деп атапатын еңбегі мектеп
оқушылары, мүталімдер үшін гаптырмайтыл құрал дер едік.
Жаппы алғанда, сауатсыздықгы жоюға багытгалған оқу
құрапдарынан бастап, мектегггер мен жоғары оқу орындарына
арнатған оқулықгар, бағдарламалар жасаудаіғы еңбектері бізді
қатгы қызықтьфды.
Ерте кездің өзінде қазақ тілінің тазалығы үшін, оның дамуы
үшін көп еңбек сіңіргендігі байқалады.
Аудармаға көп көңіл бөліп, қалай болса, солай қарамай,
мағынасына қарай аудару керектігін де айтып кеткен. Термин
мәселесі, диалект сездердің орынды қолданылуына назар аудару
керектігі де назардан тыс қалманты.
Осы айтылғандардың барлығы бүгінгі күні де толық мэнде
шешімін таппай отыр ғанының куәсіміз.
1 ТАРАУ
1.1ПРОФЕССОР С.А.АМАНЖОЛОВТЫҢ Ө М ІР І
МЕН ҒЫЛЪІМИ М ¥РАСЫ
Сәрсен Аманжо.түлы Шыгыс Қазақстаіг облысы,Үлан ауданы,
Егінсу аульшда түтан. Әкесі Аманжол өз еңбегімен күн көрген
кедей шаруа болған. Сэрсен он бір жасқа келгенде экесі қайтыс
болады. Әке өлімі Сәрсенге қатты батады, оның балалықпен
қоштасып, өзінше қарекет етуіне де себеп болады. Ауыл
қартгарынан аңыз-әщгімелерді, ертегіперді көп тыңцап, зейініне
тұгқан Сэрсен окуға қаггы қүмарланады.
1916 жьшы
Қатонқарағайдағы орыс-қазақ мектебін бітііргеішен кейін, Сэрсен
Өскемен қаласындағы қалалық реалдық училвацеге түседі. Бірақ
тұрмыс тұзағы оны өз торымен шырмап, оқуға қаражаты болмай,
окуды тастап, жалдолііыққа кеіуге мәжбүр болады. Бірақ оньщ
оқуға деген ынтызары мұқалмайдьі, оқу сәул(хіне қолым жетсе
деген арманда болады.
136
#• *
ч_:
Сәрсеннщ осы бір арманы Теңсіздік таңы атқаннан кейін ғана
орындалады. Сәрсен 1920 жылы Семей қаласындағы үш айлық
мұғалімдік курсты бітірген соң, өз біпімін ел игілігіне жүмсау үшін
ауьшға келеді. Нрыман ауылындағы мектепге еісі жыл сабақ беріп,
көп жастьщ козін ашады.
Жас та болса жігерімен козге түскен Сәрсенді Семей
губерниясы, Бұқгырма уезінің (қазіргі Шығыс Қазақотан облысы,
Бұқтырма ауданы) тұрғындары сол жердің халық соты етіп
сайлайды. 1924 жылы Шығыс Қазақстан облысының атқару
комитеті Сәрсенді қызметке шақырып, сол атқару комитетінің
жауапты секретарь! етіп тағайындаңды.
Елді жаппай сауаттандыру, жастарды оқіггу сияқты Кеңес
үкіметінін жүргізіп жатқан шараларына байланысты губерниялық
агарту белімінің разверкггкасы бойынша Сэ])сен 1926 жылы
Ташкентке оқуға жіберіпеді. Ол Орта Азия мемлекетгік
университеті жанындағы педагогика факультетішң казак тілі мен
әдебиеті боліміне түседі. Университетте оқып журген кезінде
Сэрсен оқуға да, ғылыми-қоғамдық жұмысқа ца алғыр студент
болтан. Түрлі уйірмелерде, конференцияларда Сэрсен талай рет
гылыми баяндамалар жасатан.
1928—1930 жылдары С.Аманжолов Орта Азия жазушылар
бюросындағы қазақ жазушылары секциясының председателі болды.
Сэрсеннің ғылымға деген талантьш Орта Азия мемлекеттік
университетінің академиктері мен профессорлары сол кездің озіндеақ байқаған. Сэрсен академик В.В.Бартольд, профессор С.Е.Мапов
сияқты үлкен ғапымдардан лекция тыңцап, өзінің алташқы
еңбектерін де сол кезде бастаган. Орта Азия орталық партия
комитетінің жэне Қазақстан Өлкелік парпгия комитетінің ұйгаруы
бойынша 1928 жылы ашылтан Қазақтың Абай атындаты
педагогикалық институтына Сэрсен 1931 жылдьщ күзінде
оқытушылық қызметке келді. 1931 жылы бұл институтга эрі
аспирант, эрі ассисент болып, 1932 жылдан доцент қызметін
атқарды.
Сэрсен Аманжолұпы Орта Азия мемлекетгік университетін
бітіргеннен кейінгі аспирант, ассисент кезіңде колемді оқулықгар,
программалар, еңбектер жазу ісіне кірісті.
А*
137
1931 жылы Ш кластың оқу кітабы мен шала сауатгы
улкендерге арнапған әліппені жасауга кірісті. Жас ғалымның
алгашқы көлемді еңбектері 1931 жылы Таш кенте басылып шықты.
1932 жылы Сәрсеннің IV класқа арнап жазған «Қазақ тілі
грамматикасы» Алматыдағы мемлекетгік баспадан басылып
шықгы. Осы жылы Сәрсеннің басқаруымен І-П-Ш класс
оқушыларына арналған (көлемі 20 баспа табақ) қазақ тіпі оқулығы
шықгы. Ол кейіннен, 1934-1940 жыддары орталау, орта мектептерге
арнап грамматикапар жазды.
Бул оқулықгар
республикадағы басқа да көрнекті
іалымдарымыздың оқулықтарымен қатар соңғы 26 жыл ішінде жас
*рпақтарга ана тілін оқьпудағы басты құрал бодды.
Сәрсен Аманжолулы тұңғыш
жасалған
қазақ тілі
программаларының да авторы. С.Аманжолов жазған қазақ тілінің
бастауыш мектеике арналған программасы 1932 жылы Алматьвдағы
Оқу-педагогика баспасынан басылып шықты. Бұл программаның
«чұндылығы методикалық нұсқаудың берілгендігі.
С.Аманжоловтың
орталау
жэне
орта
мектепке
арналған
қазақ
*
тшшщ прюграмасы 1933 жылы басылып шықты. Сонымен қатар
жоғары оқу орындарына да қазақ тілінің программасын жасады.
Қазіргі қазақ тілінің программасы 1938 жылы жарыққа шықгы. Ал,
1939, 1957 жылдары ол жоғары оқу орындарына арнап қазақ тілі
және диалектологиясының программасын жасады.
Сәрсен Аманжолұлы—қазақ филологиясына үлкен еңбек еткен
галым. Ол 1931 жылдан педагогикалық институтта лекция оқып, 20
жьш бойы сол институттағы қазақ тілі кафедрасыньщ меңгерушісі
болуымен бірге, басқа да басшы қызметте бодцы.
С.А.Аманжолов осындай ұііымдастыру-басшылық жұмысын
атқара жүріп, негізінен ғылыми еңбектер, оқулықтар жазу ісімен
шұғылданады. Сондықтан оның ғылыми-педагогикалық еңбектері
дер кезшде бағаланды да. Сол еңбектерді бағалаудың нәтижесінде
1938 жылы СССР Оқу министрлігінің жаньшдағы Жоғарғы
аттестацияльщ комиссия С.А.Аманжоловқа доцент атағымен қоса,
қоргамай-ақ филология гылымының кандидаты дәрежесін берді.
Профессор
С.Е.Малов
Сәрсеннің
қазақ
тілінің
орфографиясына сіңірген еңбегі зор екенін айтады.
Орыс алфавигіне кошу ісіне де белсене араласты. Жаңа
алфавитгіц құрамында 41 эріп болды. Бұл алфавитте орыс әріптері
щі
т
138
түгел сақіалып, қазақ тіліне тән 8 эріп басылды. Мәжілісте кейбір
тілшіпер, жазушылар іц,ц,ч,я,ю,ь,ъ әріптерінін алынуьша қарсы
болды. Бірақ Сәрсен бұл әріптерді алып тастау орыс тілінен еніп
жатқан мыңдаған сөздердің берекесін қашырып, мағьгаасын
бұзатындығын әбден сенерлікгей, көңілге қонымды етіп дәлелдеп
берді.
С.Аманжолұлы 1940 жылы 26-29 августа өткен республикалық
ғылыми конференцияда жаңа алфавитке көшуге байланысты қазақ
тілінің орфографиясы туралы баяндама жасады. Баяндама
қабыдданып, проектісі бекітілді. Осылайша, 1940 жылы орыс
алфавнтіне негізделген Сэрсен жасаған қазақтың жаңа алфавиті мен
орфографиясы басылып шықгы.
Үлы Отан соғысы басталганда майданға аттанды.
Үлы Отан соғысы аяқталган соң, «Үйге докторлық
диссертацияны бітіріп барамын» деп, ол Москвадагы Ленин
атындағы кітапханада жұмыс істеді. Осы кітапх;інада ол соғыстан
бурын бастаған «Қазақ диалектологиясының негізгі проблемалары»
деген докторлық диссертациясьш аяқгап, 1948 жыддың басында
қорғады. Осы жолы С.Аманжоловқа профессор деген атақ берілді.
Сәрсеннің қазақ тілі ғылымында үнемі атсалысқан
проблемаларының бірі-терминология мәселесі. Ол аударма туралы
мәселені терминология мәселесімен тығыз байланысты деп қарады.
Өйткені химия, геометрия сияқгы пәндерде термин сөздердің жиі
кездесетінін ескерді.
Сэрсен орфографиялық, екі тілді және түсіндірме сөздіктер
жасау ісіне де зор коңіл бөлді. Оның 1940 жылы шығарған
орфографиялық сөздігі жұрттың қолынан туспейтін кітабы болды.
Профессордың қатысуымен екі рет басылып шыққан орысшақазақша сөздікті баспасөз қызметкерлері, аудармашылар,
мұғалімдер, т.б. қалам қайраткерлерінің жұмыс столының үстінен
үнемі көруге болады. Ол жалпы тіл ғыліымының күрделі
мәселелерімен де шүғыдцанды. «Халық мұгапіімі» журналының
бетіңде теориялық жэне методологиялық мэселелерге байланысты
үнемі макала жариялап тұрды. Профессор Аманжоловты аса бір
қызықтырған мәселенің бірі Қазақстан жеріндегі тау-тастарга
жазылған көне жазулар, ру таңбапары болды. «Қазақ
диалектологиясыньщ негізгі проблемалары» атты еңбегінде Сэрсен
қазақгың ру, тайпа таңбаларына кең зерттеу жүргізіп, келелі
139
пікірлер аіһты. Қазақ филология сына үлкен еңбек еткен профессор
С.Аманжоловтьщ ғылыми қызметі бағаланып, 1954 жылы ол Қазақ
ССР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып
сайлаңцы. Ол бірнеше жыл бойы Қазақ ССР саяси және гылыми
білімдер тарату қоғамының әдебиет секциясын басқарып келді.
1949 жылы осы қоғам арқылы «Қазақтың эдеби тілі» деген
■кггапшасын шығарды. Мұнда ол қазақ тілінің тазалыгы үшін
күресті.
Ол—қазақ диалектологиясының негізін қалаушылардың бірі,
түрколог, филология ғылымының докторы, профессор, Қазақсган
Республикасы Ғылым академиясының корреспондент мүшесі. Орта
Азия мемлекеттік университетін бітірген соң, 1931-1934 жыддары
Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтыңда қазақ тілі
кафедрасының меңгерушісі. 1934-1936 жылдары Қазақгың үлт
мэдениетін зерттеу институтывда ғылыми хатшы. 1937-1942
жылдары КСРО ҒА Қазақстандағы филиалының тіл және әдебиет
секторын басқарушы, 1946-1958 жыдцары Қаз КСР Саяси жэне
ғылыми білімдер тарату қоғамының президиум мүпіесі және
эдебиет секциясының, Қаз КСР ҒА тіл-әдебиет институтьшың
академиялық сөздік, терминология бөлімдерінің меңгерушісі. Үлы
Отан соғысы жылдары орыстан басқа ұлт жауынгерлер і арасында
үгітіш, Кеңес Әскерінің Жоғары Саяси Басқармасында жауапты
қызметкер, «Қызыл Армия Үгітшісінің блокнотыида» аудармашы
және редактор1948-1958 жылдары Тіл тарихы
мен
диалектология сынан
бастап
орысша-қазақша
сөздіктер,
терминология, грамматика, орфография мәселелері оның тікелей
қаіысуъшен жүйеге келді.
Сэрсен Аманжолов сөз таптарыньщ сөйлем мүшесі болу
шартгары, сөйлемнің элементтері мен дәнекерлері, интонация,
оқшау сөздер, шақ пен жаққа қатысты синтаксистік кагегориялар,
құрмалас сөйлемнің пайда болу жолдары , үйірлі мүше тағы басқа
жайыңда тың қорытыңдылар жасады. 1937-1938 жылдары тілдегі
диалектикалық ерекшелікгерді жинап-зерттеуді үйымдастырып,
Диалектілердің даму сипаты, аиырым белгІлері, тайпалық тілдермен
байланысм, ұлттық әдеби тілдің диалектикалық негізі сияқты
мәселелерге тұжырым жасады. Тасқа қашалған жазу-сызулардың
қазақгың ру-таңбаларына ұқсастығын тапты. Үлтгық жазба әдеби
тіл тарихын XIX ғасырдың П жартысынан бастап, Абайдың халық
140
тілін пайцаланудағы шеберлігіи, сөз қолдануаағы жаңа үлгісін
талдап көрсвтгі.
«Вогфосы диалектологии и истории казахского языка» (1959)
атты монографиясы тек қазақ тіл білімінде емес, іүрктіну бойынша
қоғамдық ғылымдағы елеулі табыстардың бірі ретінде бағаланды.
Оның гылыми мұраларын зерттеу және бүрымгы шыққан
енбектері мен архивтік материалдарын жарыққа шығару—қазақ тіп
білімі қайраткерлерінің басты міндеттерінің бірі.
1.2. Қазақ тілі теориясының негіздері
«Қазақ тілі теориясыньщ негіздері» деген итап-кззакіың аса
көрнекгі ғалымы Сәрсен Аманжолүлы Аманжоловтың XX ғасьфдьщ
30-50-інші жылдары жазған, тіл теориясы мен тіл саясаты, қазақ эдеби
тілі, онъщ терминологиясы мен грамматикасыньщ озекгі мәселелеріне
ар налган таңцамалы ғыпыми еңбекгерінің жинагы. Ғалым қазақ тіл
бшімінің ғылым ретінде қатыптасып, дамуына аса :юр үлес қосты. Ол
отызыншы жылдары қазақ орта мектептері үшін қазақ тілінің алғашқы
бағдарламаларын жасап, қалышы грамматика оқулықгарын, жоғары
оку орындіфьша арналған тұиғыш қазақ тілі оқулығын (1940 жылы)
жазды. Орыс графикасьша (кириллицаға) негізделіп, қолданьшып
жүрген қазақ жазуьш да С.Аманжолов жасап, ол 1940 жылдың
қарашасывда республика Жоғарғы Кеңесінің V сессиясында
қабылдаңды. Бұл өзге түркі халықгары жазуларьшьгң ішіңцегі ең үлгілі
де ұгымдысы болыгі саналады. Ғальгм елімізбен қатар шетедцерде де
кеңінен танымал болгаи «Вопросы диалектологии и истории
казахского языка» атты субелі еңбегі (1959) арқылы қазақ тілінің
сипатгама диалектологиясы мен тарихи диалекголэгиясының негізін
салды. С.Аманжолокгьщ гылыми өмір жолының негізгі белестері оның
дарыңды шәкірггерінің эр жылдарда жазган мақалаларыңда
қаміылган.
С.Аманжоловтың гылыми мақалалары мен тың зерттеулерінің
бүл жинагы үш бөл імнен түрады:
I. Ана тілі, тіл гылымы.
П.Әдеби тіп, терминология және аударма.
Ш. Грамматикалық қүрылыс, тіл тарихы.
Солардьщ ішіңцегі «Мектепте ана тіпін окытудьщ мақсаты
жяне маңызы» деген маісала (1932) С.Амаижоловтың гылымипедагогикалық қызметінің багьгг, багдарын айқындайды. Мақалада
ш
141
барлық пәндерді оқытудағы ана тілінің атқаратын міндеті туралы
сөз болады, ана тілі сабағында «политехникаландыру» мэселесі
егжей-тегжейлі талданады.
«Элементы флекгивности в казахском языке» (1935), «Сеіггік
жалғауларының қызметі» (1936), «Природа сложноподчиненных
предложений в казахском языке по сравнению с русским языком»
(1940) тәрізді алғашқы ғылыми мақалаларының өзінен-ақ автордың
тіл теориясына, тілдік құбылыстарды типологиялық тұрғыдан
талдау ға терең мэн бергені байқалады. Fалым бұл ғылыми бағытын
өрістетіп, дамытьш отырған. Оның соны теориялық тұжырымдары
«Советгік тіл ғылымьшьщ теориялық негіздері» (1949), «Жаңа
дәуірге көшкен советтік тіл ғылымы және қазақ тілінің кейбір
мәселелері» (1951) мақалаларынан, жеке монографияларынан,
ғылыми баяндамаларынан, жаішы тіл білімі жөнінде оқыған
лекцияларынан (қазақ тіліндегі лекциялары қолжазба күйінде
сақгаулы) көрініс тапқан.
С.Аманжоловтың грамматика саласыңдағы үлкен еңбегі—
«Қазақ тіл ғылыми синтаксисінің қысқа курсы» (1940, қолжазба
ретщце), кейін қайга жазып, өңдеп, толықгырған «Қазақ эдеби тілі
синтаксисінің қысқаша курсы» кітабы (1950,, 1994) қазақ ғылыми
синтаксисінің негізін қалады. Жинаққа сондай-ақ «Сөз түлғалары»
(1936), «Синтаксис жэне оилау мәселелері» (1949), «Отыр « мен
«түр» етістікгерінің тарихы туралы эпод (1958), «Памятники
древнетюркской письменности и их отношение к современным
тюркским языкам» (1957), т.б. маңызды мақалалары енді.
Ол коне түркі жазба ескерткіштер тілін қазақ ғалымдарыньщ
ішінде алғашқы болып арнайы зертгеген ғалым.
Тіл біліміңде, соньщ ішінде қазақ тіл ғылымының теориялық
даму жолыңца 1950 жыл өзінше бір белес болып саналады. Өйткені
30-40-шы жылдары академик Н.Я.Маррдың «жаңа іліміне» сүйенді.
Елуінші жылдардың басындағы тіл біліміне қатысты айтыстартыстарда лингвист-ғалым қатты сынға да ілікті.
Бүл жинақтағы материалдар хронологиялық тэртіппен
берілгендіктен, одан ғалымның ғылыми көзқарастарының біртіндеп
дамып отырганьш эбден байқауға болады.
С.Аманжолов қазақ тілі мен эдебиеті мүғалімдерінің
республикалық кеңесіндегі (сәуір, 1957 жыл) «Асылымызды
ардақтаймқ!» деген өнегелі де өсиетгі сөзінде қазақ тілінің болашақ
тағдьфы жайында көрегендікпен айтты.
142
13. Профессор с. Аманжолов және қазақ гіл білімі
Күні бүгін колданылып, қазақ тілі орфографиясында негізгі
дәсіүрге айналып отырган морфологиялық принцип те
С.Аманжолов котерген тың мәселелердің бірі болатьш. Орыс
тілінен енген колхоз, совхоз, трактор, кооператив., коммунист
деген тәрізді коптеген жаңа создер қазақ тілінде бұрмаланып
аитьшып, қалқоз, сапқоз, тірэктір, кәперетш, кәменес түршде
жэзылып жүрді. С.Аманжолов орфографиядағы бұл кемшілікгі де
орыиды байқап, оны бұдан былай болдырмау туралы ез жобапарьга
ғалымдар алдына ұсыңды. Осы термин сөздерді морфологиялық
принцип бойынша жазу керек деген пікірді орта мектеп
грамматикаларына енгізді. Бұл мекгеп оқушыларының қазақ тілінеи
жүйелі білім алып, сауатты жаза білуіне көп жэрдем етгі.
Түбір сөздерді жазудагы морфологиялық принцип сөйлеу,
жазу мәдениетімізді анагұрлым жоғары сатыға көтерді. Сойтіп,
тілімізге техникаға, гылымның турл і салаларына байланысты орыс
тілі арқылы енген термин мен интернационалдық создерде қатесіз,
дұрыс жазуға мүмкіндік туды. Сонымен бірге, ліұныц озі біріккеи
қүрамындағы
сөздердщ
компонентгерді
(мысалы,
де
шекараАманкелді, қонақасы) түбірін сақтап, дідрыс жазуымызға
жлғдай жасады.
1940 жылы үкімет бекіткен жаңа алфавит пен орфографиялық
ережелер жинагына негіздей отырьш, С.Аманжолов 1941 жылы
өз інің көпшілік қолды орфографиялық сөздігін шығарды.
Ол майданда жүргеи шағында да, 1942 жылы, «Әскери
орысша-қазақша сөздікке» редакторлық етгі.
С.Аманжоловтьщ 1938 жылдан бастап жарыққа шыққан
мекгепке арналган қазақ тілі оқулығы (фонетика, морфология),
казақ тілі про грамм алары, 1940 жылы жарыққа шыққан «Қазақ тілі
гылыми синтаксисінің гылыми курсы» атгы еңЗек оның сарыла
іздеп, тынбай еткен педагогтық ецбегінен тугаи ғылыми
қорытындылары болатьш.
Жоғары оқу орындарына арналып, бұдан 19 жыл бұрын
жарыққа шыққан «Қазак тілі гыяыми синтаксисінің қысқа курсы»
аталатьш монографяялық еңбек 15 жылға тарта уақыт жоғары оқу
орындарындағы бүкіл қазақ тілі мен әдебиеті факультетгері
сіуденттершің және оқытушылардың, мектегггеріміздегі тілші
муталімдердің бірдеи-бір сүйенерлік оку құралы болуға жарады.
143
Автор бул еңбегіңде қазақ тіліндегі жай сөйлем мен қурмалас
сөйлем жүйелерін, сөйлем мүшелері мен тыныс белгілерін сөз етгі.
Сонымен бірге, сөз талтары туралы айтты.
С.Аманжолов қазіргі қазақ тілінің фонетикалық жүйесі мен
грамматикалық құрылысын, лексикалық даму ерекшелікгерін және
оның эдеби тіл болып қалыптасу заңдылығын ғылыми тұрғыда
дәлелді, терең зерттеуді басты нысана етіп қойды. Ол қазақшаорысша, орысша-қазақша екі тілді сөздіктерді, терминологиялық
сөздіктерді дайыңдауға да тікеле й қатынасып отырды.
1957 жылдың аяқ кезінде С.Аманжолов «Қазақ тілі
диалектологиясы мен тарихының мәселелері» атты еңбегін баспаға
дайындао берді. Көлемді алғы сөзінен басқа 7 үлкен болімнен
түратын бүл монографиялық еңбек қазақтьщ өтерідегі ерте
дәуірівде қолданылған ру, тайпа тілдерінен бастап, жазба эдеби ұлт
і
қалыіггасқанға дейінгі және одан бергі тарихи
кезеңдер іне арналған.
Автор бұл еңбегінде тіліміздің тарихы мен диалектілерін қазақ
халқының тарихымен жэне оның элеумепік қарым-қатьшаста
болған ксөршілес елдердің халықтарының тарихымен эрі сол
халықгардың тіл ерекшеліктерімен байланыстыра зертгеген.
Сонымен бірге, автордың бұл кітапта кейбір археологиялық
деректерді, әр қилы этнограф иялық мәліметтерді, коне түркі
қолжазбаларындағы қайсыбір фактілерді, сондай-ақ халық ауыз
әдеби
мүраларьшдағы
қажетті
материалдарды
молынан
лайдаланғандығы көрінеді. Осымен қатар, С. Аманжолов бұл
еңбегінде қазақ халқының ерте кездегі мэдениетін, оньщ тілін
зертгеу мәселесіне тікелей немесе жанама қатысы бар ізгі ниетті,
озық ойлы ғалымдардың (Махмуд Қапщари, Рашид ад-Дин,
Әбшғазы Баһадұр, В.В. Радлов, ГІ.М. Мелиоранский, академик В.В.
Бартольд, Шоқан Уәлиханов) еңбектерімен де таныстыра отыра,
1.4. Tin ғылымы жэне оның мақсаты
Tin ғылымы (лингвистика) негізінде адам баласының тілінің
жазылуын, өсу-өнуін, оньщ құрылысын, бұрынғы, қазіргі күйін,
оның бірімен-бірі өзара қарым-қатынасын, олардың даму
жолдарын, ондағы заңдарды тексереді. Сонымен қабат, тіл ғылымы
тіл-тшдің келешегін де, қалай дамитыньш да, болашақ тілдің жасалу
[арьні да әңгіме қылады.
144
Лингвистиканың қарайтыны: Тілдің шығуы; Тілдердің
құрылысы; Тіпдердің даму жолыньщ бірлігі; Әдебиет тілі мәселесі;
Лексика мен семасиология мәселесі; Грамматика, стилистика
мәселесі; Грамматикалық категориялардың шығуы; Үлт тілдері,
олардың даму жолдары; Тіл мен ойлау мәселесі; Тіл мен жазу
мәселесі; Тіл ғылымыньщ тараулары: Тіл тарихы; Диалектология;
Семасиология; Лексикология; Грамматика; Жазу тарихы; Тіл
ғылымьшың өзінің тарихы.
Тіл тарихы эрбір ұлт тілінің тарихын тексереді.
Диалектология-бір ұлт тіпіндегі сөздердің, сөйлемдердің,
дыбыстардың өзгешелігін тексеретін гылым. Семасиология-сөздің
мағьшасьш, оның қалай жасалатындығын тексеретін ғылым.
Лексикология әр ұлт тілінің сөздік байлыгын, олардың есу
заңдылығын тексереді. Грамматика тіпдің фонетикасын (дыбыс
жүйесін), морфологиясыи (тұлғалық жагын), синтаксисін (сөз
жатықтыгын) тексереді.
Ана тілі. Әр ұлттың өз ана тілі бар.
Қазақ тілі дегеніміз-кең мағыналы сөз. Қазақтьщ эдеби тілі
деген бар. Ол-қазақ халқына ортақ ұлт тіпі.
Лексикология мэселелеріне келетін болсақ, лексика дегеніміз—
эр тілдің сөз байлыгы. Тілдің байлыгын тексеретін гылымды
лексикология дейді. Лексикологияның терминдерді тексеріп,
жүйелейтін тарауын терминология дейді.
Семасиологияның мәселелері. Семантика дегеніміз—создің
мағынасы деген сөз. Жалпы сөз мағынасын, оньщ ескі, жаңа түрінің
мағыналық жақган өзгеру жолдарын тексеретін гылымды
семасиология дейді.
2 ТАРАУ
ЖАҢА ДӘУІРГЕ КӨШКЕН ТІЛ ҒЫЛЫМЫ
ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛБРІ
Адам қогамында пайда болтан зор табыстың, гылыми
жетістіктің бірі— грамматика. Грамматика-грек сөзі, сөзбе-соз
магынасы-оқу, жазу техникасы.
Лексика да грек сөзі, магынасы — бір тілдің сөз байлыгы,
сөздік құрамы.
145
Қайбір тілдің болмасын, негізгі сөздік қоры бір ұғымнан
бірнеше ұғым тудырарлық жаңа сөз жасауға база болады. Мысалы:
«Ат» деген сөзден туахын сөздердің өзін алсақ, мьгаандай:
атшы, атган, атақ, атой, атбегі, атпаз, атқосшы.
«Ақ» деген сөзден туатын сөздер мынадай: аппақ, агар, акта,
ағарггу, ағартушы. ағарт, ақшыл, ақжарқын.
«Бір» деген сезден туатьш сөздер мынадай: бірлік, бірден,
бірме-бір, бірсыпыра, бірнеше, біртүрлі, біраз, бірақ, бірауыз,
бірыңғай.
«Мен» деген сөзден туатын сөздер: мендік, меніңше,
менменсу, менмендік, меншік, меншікгеу, менсіну, менсінбеу.
«Кел» деген сөзден іуатьш сөздер мыналар: келін, келімсек,
келешек, келгіш, келтір, келген, келім-кетім, келсе.
«Кеш» деген сөзден туатьш сөздер мьшалар: кеше, кешегі,
кешқұрым, кешке, кешік, кешігу, кешікгір, кешіктіру, кешкілік.
«Бері» деген сөзден туатьш сөздер мыналар: бергі, бергісі,
берісі, бермен, бері қарай, бері таман.
Міне, бұған қарағанда, э])бір түбірлі, негізгі сөздеріміз белгілі
жұрнақ арқылы немесе белгілі бір қосьшша, көмекші сөздер бірігу,
қосарлану жэне қысқару арқылы тольш жатқан жаңа сөздер
тудыратыньш кереміз.
2.2. Әдеби тіл, терминология және аударма
Қазақтың эдеби тілі жасалуы жағьгаан да, қалыптасуы
жагынан да өзіне лайықты көп кезеңдерді басынан өткізді.
Әдеби тіл-бүкіл қазақ хаакының мәдени мұрасы. Әдеби тілді
жасауга бүкіп қаза»; халқы, оның алдыцғы қатарлы мәдениет
қайраткерлері көптен бері атсалысты. Өйткені эдеби тіл бүкіп қазақ
халқын біріктіруші, ұйымдастырушы, іске, еңбекке, ерлікке
жұмылдырушы, ілгері бастаупіы ең өткір, ең жанды құралдың бірі
болады.
Нақгылы әдеби тіл дегеніміэ-көркем әдебиетгің тілі ғана емес,
ол— гылымның барлық саласын қамтитын, халыққа өнер-білім
беретін, тэлім-тэрбие үйрететін баспасөздің тілі. Көркем эдебиеттің
тілі-сол кең мағынадағы әдеби тілдің саласы ғана. Ап, әдеби тіддің
негізі, базасы (қоры) болатын нәрсе-халық тілі-фольклор тілі
екеніңце дау жоқ.
146
Әдеби тіл жасалуынан бұрын, сөз жоқ, көптеген ру, ел-тайпа
тілдері болып, содан кейін халық тілі жясалған. Халық тілі
дегеніміз- диалектілерден (жергілікті ру-тайпа одақтарының
тілдерінен) құралған, бірақ эдеби тіп сатысьша жетпеген тіп.
Қазақ халқының өзі ежелден бір тілмен ғана сөйлеп келе
жатыр деп түсінуге, ойлауға болмайды. Қазақ халқы, қазақ
мәтелімен айтсақ, «қырық рудан құрылған», «қырық ру» дегеніміз
эрқайсысыньщ өз алдына тілі болтан, өз апдьша бір уақыттарда
жеке хандық құрған, жеке ел болтан рулар одағы. я рулар еді.
Қазақтың басты елінің бірі—арғыңдар. Арғындардың тілі
туралы XI ғасырдағы ұйгыр оқымыстысы Махмуд Қашғари деген
кісі өзінің 3 томдық «Диван лұғат ат-түрік» деген еңбегінде толық
мәлімет береді. Ол кісі арғындардың тілін қьшшықтардьщ тілімен,
ұйғырлардьщ тіпімен және басқа толып жатқан тілдермен
салыстырады—
деи келіп, ол нақты қазақ жерщцеп қыпшақтардьщ
қимақ аталғанын да ескертеді. Онан эрі ғалым қазақ тілі, басқа
тіпдер сияқты, толып жатқан тілдердің қосындысынан, яғни толып
жатқан ру-тайпа тілдерінің қосындысынан туған —дейді.
XIX гасырдан бұрынғы кездегі қазақтың эдеби тілінің үлгісі,
мұрасы боларлықтай, жазылып баспа бетіне түсіп қалған, дерек
боларлықгай бізде материалдар жоқ. Одан бұрынғы ақьшжазушылардың, мысалы, Бұқар жырау, Дулат және басқа
ақындардың шығармалары жазумен берілмей, ел аузынан ғана
алынғаны айқын. Ал, ресми жазулар — қазақ хандарының жазған
қағаздары ғана; бұлар негізінде қазақ тілімен жазылмай, түрік-татар
тілдерімен жазылғандыгы айқын. Сондықтан да біз қазақтьщ әдеби
тілінің бастама үлгісі жазба түрінде XIX ғасырдың екінші
жартысынан ғана басталады дейміз. Ашық айтсақ, жазба
әдебиетіміз, ең алдымен, XIX гасьфдың 80-жылдары «Ақмола
хабары» атгы газет пен «Дала уалаяты» газетінен (1894 жылдаи)
бері қарай жарыққа шыга бастайды.
Әр түрлі тарихи кезеңде, тарихи жағдайда орыс әдебиетімен
танысқан, орыс мәдениетінің дэстүрін қабылдаған, тілді өнер-білім
алудың қүралы деп талы ran Абай, Ыбырай сиякгы қазақтың ұлы
адамдары XIX ғасырдьщ өзінде-ақ қазақ тілін эдеби тіліе
айналдыруға атсалысты. Өздері гана бүл істі істеп қоймай, өздеріне
ерген адамдардың барлығына да идеяларын үлгі етіп үстауды
үйретгі. Бүған Абайдьщ мынадай өлеңін дәлел етуімізге болады:
147
Мен жазбаймын өлеңді ермек ұшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Көкірег і сезімді, тілі орамды
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.
Мақсатым—тіл ұстартып, өнер шашпақ,
Наданның көңілін қойып, көзін ашпақ.
Үлгі алсын деймін ойлы жас жігіттер,
(уман-сау ық ойда жоқ әуел баста-ақ.
Бұрынғы ескі бише бос мақалдагі,
Ескі ақынша мал үшін турман зарлап.
Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де түзел,
Сендерге де келейін енді аяңдап.
(Шыгармалар жинағы. 1939 ж. I т. 101-бет)
Бұдан Абаңдың қазақ тілін әдеби тілге айналдыруға белеене
қатысқанын білеміз. Шыныңда да, Абайдың тілге, өлеңге осындай
ерекше көзкарасыньщ нэтнжесінде оның шығармасы
Г|!ЭІҒ
бұған шейін
in
болған ақын-жазушылардың барлығының да шығармаларынан
үздік
озып шыққандығы кімге де болса белгілі.
Қазақтың әдеби тілінің дүрыс өсуін қамтитын нәрсенің бірі—
қазақтың алфавнті мен орфографиясының дурыс жодда
болушылыгына байланысты екенінде ешкімнің дауы болмасқа
керек.
Қазақ тіліндегі ғылмми терминология мен аударма
мэселесі
Аударма тілі ұлг эдеби тілі мен орыс тілін жақсы білуге, оның
қағңцаларын дұрыс қолдануға жэне улт тер минологиясыньщ дұрыс
жасалып, дұрыс пайдапанылуьша байланысты эдемі жэне айқын
болмақ
Термин деп таішлған, қабылданған сөздің бір-ақ мағынасы
болуы керек. Екіұшты маз'ына беретін сөз термин болып
жарытпайды. Соңдай термин сөз, эрине, кейде әр түрлі гылым
саласында колданьиіуы мүмкін. Мысалы: «реакция» химияда,
физиологияда, қоғамдық ғьшымдарда бірдей қолданылады.
Кейбір аудармшпылар белгілі герминдердің қазақ тілінде
толық баламасы бола тұрса да, аударуға қолы батпайды. Қазақ тілі
сөз байлығының асылдану жолы бір жақты дамиды деп түсінеді.
Бұлай еіушілер орыс тіліндегі талай термин сөздер бул күнде қазақ
148
г
сөзімен алынып жүргенін, оның өте орынды екенін білмейді.
Мысалы: пространство-кеңістік, полуостров—түбек, дельта-атырау,
залив- шыганақ, подлинник—түпнұсқа. Бұлай аудару қандай
тамаша!
Алайда, қазақшалаудың жөиі осы екен деп, орыс тілінен
термин дәрежесіне көтерілғен сөздің бәрін аударуға болмайды.
Олардың ішінде халықаралық-интернационалдық мэнге ие
болғандарын аударудан бас тарту жөн. Мысалы: совет деген сөздің
бірінші мағынасы — басқару орны, мемлекетгің жаңа түрін
бейнелейтін, мағьшасы өте зор, өте қасиетті сөз. Бұл
аударьшмайды.Ал екіншісі — кэдімгі біздің кеңес, ақы л деген
ұғымды білдіреді. Мұны аудару керек.
Кейбір авторларымыз, аудармашыларымыз жалпы халыққа
түсінікті болу дегенге мән бермей, өзінің туған жерінің, аулының,
ауданның я облысының адамдары гана түсінетін, білетін сөздерін
баспасөз бетіне орьшсыз ендіріп, қолданып жүр. Мұндай сөздерді
тіл гылымында диалектизм я провенцализм дейді. Мысалы:
Облыстық «Ощүстік Қазақстан» газетінде (24 июль, 1957 жыл)
«Өсімдіктің біркелкі ызаланып суарылуын жүзеге асыру керек»
деген. Бұл сөйлемдегі ызаланып деген сөзді басқа облыстьщ
қазақгары түсінбейді. Оның орнына сіңіре суарылуын деген
тіркесті қолданса, дұрыс жэне көпке түсінікті болар еді, ыза деген
сөз қазақтың әдеби тілінде кек, ашу сөздерімен синонимдес екенін
ескермей болмайды. Ощустікте ызаның негізгі мағынасы —
дымқыл, сыздауыт деген ұгьгмға сай.
Байқауымызша, аудармашылардьщ кейбірі іске творчестволық
көзбен қарамайды, әр сөздің үйлесімін, орнын, синонимдік
қатарлардың мәнін салмақгап, таңдап отырмайды. Кемшіліктердің
бірсьшырасы осыларға да байланысты.
Жазушы Ж.Тілековгың «Қайнар»атгы повесінде де диалектизм
көп.Онда бет, элпет дегеннің орнына сүдін; кеңесу, ақылдасу
орнына мүшэуараласу; азын-аулақ орнына азын-шоғын;
тұспалдау орнына мошқау; шәйнек я шэугім орнына шәуген;
қыртыстану, қріарлану орнына туырылу; реті, ыңғайы орнына
үтыры...қолданылган.
Көркем әдебиетке диалектизмдерді мүлде кіргізбе демейміз,
тек оларды орынсыз қолданудан авторлар сақгануы керек.
[иалекгизмдер көркем әдебиетте жергіпікті халықгың эдет-гұрпын,
149
іс-әрекетін суреттеу устінде белгілі персонаждьщ аузымен
мөлшерлі түрде айтылуы ғана мүмкін. Автор өзінің суретгеуіңде,
топшылауында ондай сөздерден аулақ болуы шарт.
Қазақ халқы- ежелден ауыл шаруашылығымен шұғылданып
келе жатқан халық. Ерте заманнан бері қазақтың ерекше көңіп
аударғаны - мал өсіру,егін кәсібімен айналысты. Осыған лайық
қазақ тілі ауылшаруашылық 'герминге, сөзге ерекше бай. Алайда
сөздік жасауды қолдарьгаа алған жоқ, екі-ақ адамның еңбегі бар.
Аудармапардьщ тіпінде тіп ыормасында қашпылық көп. Аударудағы
басты кемшіліктердің бірі - термин создердің турақты, дұрыс
қолданылмауы. Мысалы: пруд деген термин су қоймасы деп
аударылган. Оны не тоған, не бөгет деп аудару керек еді. Өйткені
су қоймасы - водохранилище деген терминнің қазақшасы.
Гречиханы — бұршақ деп аударган. Шынында гречиха қарақумық. Бұршаіқтьщ орысшасы - горох. Плотник деген сез
бірде балташы, бірде агаш шебері болып екі
вариантта аударылган. Крупный рогатин скот деген сез
тіркесі сиыр малы деп аударылган. Оның дұрысы ірі қара мал болу
керек. Бул ауызекі тілде де, баспасозде де қальштасқан тіркес.
' Жалпы, қорытындылай келгенде, кемістіктер мектеп
оқулықтарыңда,
саяси-коркем
эдебиеттерде,
классиктер
шығармаларының аудармаларында бар. Қазақгьщ эдеби тілін бұдан
былай да коркейту, байьпз'-баспасоз орындарыньщ. гылыми
мекемелердің, жогары оку орындарьшың жэне ғалымдардың, ақынжазушылардың міндеті. Бұлардың саналы түрде қазақ тілін
байьпуга атсалысуы төрт жолмен орьшдалады деп білеміз.
Оның бірі-өз шығармаларын әдеби тілдің арнасьгаан ауа
жайылмай, әрбір сөзін, сөз тіркесін я соіілемін сынап, қырнап,
екшеп, белгілі нормада қолдануына байланысты.
Екіншісі—оқымысты
ғалымдар,
аудармашьшар,
баспа
қьізметкерлері өз тэжірибелерінде, күнделікті істерінде қазақ тілін
ғылыми терминдермен байытуға атсалысуына байланысты. Мұньщ
өзі, біріншіден, гылымньщ эр саласына лайьщ орысша-қазақша
термин сөздігін жасауды мііадеттейді, екіншіден, қазақтьщ өз
тілінен термин дәрежесіне көтерілетін я көтерілі^н создерді жинап,
тэртіпке келтіруді міндеттейді, үшіншіден, қазақ тіліне енген
интернационалдық терминдерге жэне қазақ сөзінен терминдік
150
дэрежеге жеткен сөздерге терең талдау беретін түсіндірме сөздік
жасауды міндеттейді.
Үшіншісі—институттьщ
филология
факультеттерінде
аударманың теориясы мен тэжірибесі деген курс енгізіп, сол
арқылы аудармашы маманын даярлау.
Төртінші—жұмысшылар
мен
қызметкерлер
арасыида
жақсылап қазақ тілінде техникалық оқу ұйымдастыру. Бұл күяге
дейін өндірісте, өнеркэсіп орындарында мұндай оқу жоқгың қасы,
қазақ жүмысшылары техникалық оқулықтарды, оның терминдерін
жақсы білмейді, көбінесе терминдерді бүлдіріп қолданады. Мүны
жақсы жолға қою үшін, қазақ тіліңде «Техникалық оқу» атты
журнал шығаратын уақыт жетті.
Я[
Сөйлем мүшелерін таптастыру мәселел ері
Тіл —қоғамдық қатынастың, дүние танудың, ақылға, миға эсер
етудің ең мықты құралы. Бүлай құрал болудың өзі жеке бір я
бірнеше байланысты сөздердің бірге айтылуы болып табылады.
Бұлар ойдың топшылауымен айтылатын болғандықтан, белгілі
айқын ойдың эсері, сәулесі деп айтуға болады. Ой дегеніміз —
адамның керегіне, қажеттігіне қарай іс қылатын нэрсе; оньщ түрі
көп. Бұл түрлер тұлға, мағына жағынан әлденешеге бөлінеді.
Мазмұнына сэйкес емес гұлғалар да болады (идиомалар).
Міне, осындай жеке ойға сәйкес грамматикалық тэртіпке
(жүйеге) бағынған сөздердің қосындысьш сөйлем дейміз.
Осы күнге дейін жазылып келген грамматикапар адам ойының
жүзеге асуы ретінде болтан болмыстың бір жағын (тек сөзбен
айгылуы) гана алып, екінші жағын (ымдау, қол сілтеу, бас изеу)
мүлде ескермеген. Бұл үлкен кемшілік, өйткені бүл қимыпдар
арқылы да осы күнгі адам баласы өзінің ойын білдіріп, керекгі
мүддесін орыңдап жүр. Ым тілі тек ым арқылы гана болып қоятын
көрінбейді, кейбір осы күнгі сөйлемдеріміздің өзі де нақгы ым
тілінің бір түрі деуге болады. Мысалы: Жылқың қайда? Онда; Кім
айдап салады? Анау! Құрыгың қайда? Міне! Осындағы жауап
есебіндегі айтылган сөздер тек ым қосылып айтылгандықтан
түсінікті. Егер ым жоқ болса, олай айтылмайды.
Сөйлемнің қай түрі болса да синтаксиске кіреді. Сөйлемді
түсіну, оның синтаксистік қызметін айырып білу, оның мүшелерін
таңу, оңдагы түр мен мазмүнның қарым-қатынасын біпу мәселелері
151
жалпы тіл білімшдік методологияга байланысты; осы күнге дейін
бағьгг әдісі эр түрлі болып келгендіктен, бүл мәселелерді түрлі
грамматикалық ағымдар тұрліше шешіп келді.
Логика грамматикасьшда бйлау мен сөйлем мүлде
теңестіршген; оны «сөзбен айтылган ой» деп білген. Логика
грамматикасы бойынша сөйлемде логика ойлауына лайық басты
мүшелер бастауыш, баяндауыш болып, басқалардан жеке алынатын.
Ал, бұл «басты» мушелердің өзі де «тұрлаусыздар» сияқты тек
магына беру жагьшан тексерілген еді. Олардың түрі, түлга жақтары
магынамен ешбір байланыстырылмаган. Бүдан барып түр-тұлға
жагына толық көңіл бөлінбей, бір жақтылпық шығады. Бейне бір
сөйпемді екіншіге озгертсе, бэрі бір магына беретіндей. Бұдан
барып сөйлем мүшелерінің орын-орнына, ондағы болатын магына
өзгерістеріне көңіл бөлмеу шьвгады. Түр мен мазмүнның қарымқатынасында толып д-сатқан кү]рделі мэн бар екені ескерілмеген соң,
ешбір білімнің шындығы жоқ. Сөйлем мүшелерін айырудың эдісі
тек сұрауға гана байланысты болған, кейбір сөздер сүрауга
шылаумен қоса қабат түрып та жауап беруі мүмкін, оны көзден таса
қалдыруга тура келетін болған ( қалага бару үшін, үйде болтан жоқ).
Анықтауыш тек «қаццай? кімнің? кайсы? кашан?» деген сұрауларга
жауап беретін болады, олардьщ түлғасы қандайында жұмысы
жоқ,сииаттаи,сынай, себеп түрін корсете айтылатын, етістіктің
есімше, көсемшелері анықтауьшща кірмей Қсілады. Қабаттасқан
бірнеше создің жиылып бір сүрауга жауап беретіні ескерілмейді.
3
'ТАРАУ
ҚАЗАҚ Т Ы І ГРАММАТИКАСЫ
Синтаксис
Синтакснс-грамматиканың бір бөлйі. Мұнда сөйлемдегі
сөздердің тіркесу жолдары, сойлемдердің ігүр-гүрі жэне олардьщ
бір-бірімен тіркесу жолдары қаралады.
Сөйлем. Хабарлы, сұраулы, лепті сойлемдер.
Сөйлем дегеніміз тиянақгы оқды бідціретіи бір сөз я бірнеше
сөз тіркесі. Тиянақгағіган ойды ауызша да, жазбаша да білдіруге
болады. Ауызекі сөйлеуде сөйпем мен сөйлемнің арасында кідіріс
(пауза) болады. Жазуда бір сөйлем екінші се йлемнен көбінесе үтір,
нүкге, сұрау, леп белгілерінің бірімен айырылады. Сойлемдер
152
мағынасына қарай хабарлы, сүраулы, легггі больш үшке бөлінеді.
Біреу я бірдеме туралы хабарлай айтылған сөйлемді хабарлы
сейлем дейміз. Хабарлы сөйлемді айтқанда, дауыс бәсеңдейді,
жазғанда нүкге қойылады. Мысалы: Таулардан қс ңыр көлеңке түсті.
Біреу я бірдеме туралы сүрай айтылған сөйлемді сұраулы
сейлем дейміз. Сүраулы сөйлем соңына сұрау белгісі қойылады.
Балам: не ойлап келесің? Сүраулы сөйлемдер сұрау есімдігі қатысу
арқылы айтылады. Бүл өзі қанша жасайды?
Сұраулық мағына ма, ме, ба, бе, па, пе сұраулық шылаулары
қатысу арқылы да білдіреді. Күр айғай бақьгрған, Қүлаққа ән бе
екен? Өнерсіз шатылған, Кісіге сән бе екен? (Абай).
Сүраулық мағьша интонацияньщ қатысуы арқылы да беріледі;
мүндай сұраулы сейлем соңына кейде ғой, шы, ші шылаулары,
болар, шығар, сірэ сиякты сөздер қосылып та аіітылады. Ромаңды
мен оқыдым, ап сен ше?
Ерекше кеңіл күйіне, күпггі сезімге байланыеты (қуану, ренжу,
таңцану, аяу, бұйыру, жэне т.б.) айтылған ойды білдіретін сөйлемді
лепті сейлем дейміз. Лепті сейлем ішіндегі сездер түгелімен
кетеріңкі дауыспен айтылады. Лепті сейлем соцынан леп белгісі
қойылады. Отаным қандай кең байтақ! (Сүйсіну, таңдану) Ойбай,
жарқыным-ау, бұл келуіңіз бекер ғой! (мүсіркеу, аяу) Әттеген-ай,
сіз екеуміз эңгімелесіп отырып қалыппыз-ау! (екіну) Жігітгер,
ергеңге жүмыс қалмасын! (ескерту, бүйыру)
Лепті сейлем ішінде сүраульгқ мәнді сездер де аралас келуі
мүмкін. Мүндайда сейлем соңына леп белгісі йен сұрау белгісі
қатар қойьшады. Егер сұрау мағынасы басым айтылса я сұрау мәнді
сездер бүрын айтылса, сүраулық бұрын қойылады, леп магынасы
басым айтылса я леп мэнді сездер бүрын айтылса лептік бұрын
қойылады: Тіршіліктің несі сән, Тереңге бет »;оймаса?! (Абай).
Иііркін, Ербол, не еткен жақсы едің?! (М.Әуезов).
Сейлемдегі сездердің байланысына келетін болсақ, олар бірбірімен түрліше тіркесте байланысады. Кей сездер басқа сезбен
өздігінен тіркеседі, кей сездер ездігінен тіркесе алмайды. Ап кей
сездер тұгасьш, күрделеніп барып басқа сездермен тіркеседі.
Мысалы: Ауьшдың малы кебеюде. Ауылдың малы жьш сайын
кебейіп келе жатыр. Мүнда бірінші сейлемнің бірінші сезі екінші
малы деген сезбен тікелей байланысқан. Бүларды байпаныстырып
тү р ған — біріншідегі ілік септік пен екіншідегі тэуелдік жапғауы.
1S3
Луылдьщ деген сөз соңғы көбеюдемен байланыспайды. Демек,
бірінші сөз бен үшінші сөз ортадағы малы деген сөз арқылы
байланысады. Ал малы мен көбеюде деген сөзді байланыстырып
тұрған —бұл екеу індегі жақгың біркелкілігі.
Екішпі сөйлемнің жыл, сайын, көбейіп, келе жатыр деген
сөздері жеке - жеке ешбір сөзбен байланысып тұрған жоқ. Бүлар
өзара тізбектеліп, берік тіркескен. Дэлірек, жыл деген есім сөз бен
сайын деген шьшау бір мүшенің қызметін атқаратьш дэрежеде тұр.
Соңғы үш сөз де осыңцай. Сол тұтасқан, тізбекгелген күйінде ғана
олар сөйлемнің тиісті мүшесімен байланыса алады.
Сөйлемде бір - бірімен бөліп қарауға болмайтын түгасқан
бірнеше сөздің тіркесін тізбек дейміз.
Әрбір тізбек сөйлемнің бір гана мүшесі болады. Сөз тізбектері
мынадай құрамда болады:
а) түрліше етістіктерден (келе жатыр, жығылып қалды т.б.)
э) есім сездер мен етістікгерден (бригадир болдым, таң қалды
т.б.)
б) үстеу мен етістікген (жалт-жұлт етгі, етпетінен түсті т.б.)
в) біркелкі есім сөздерден (құр алақан, қоян жүрек т.б.)
г) есім я етістік пен түрлі шылаулардан (оқыған сайын, білу
үшін т.б.)
3.2. Сейлем мүшелері
Магына жағынан қарағанда, сөйлем мүшелерін түрлаулы,
түрлаусыз деу ұшқары айтылған нэрсе. Себебі: бастауыш,
баяндауышы жоқ сөйлем де белгілі мағына береді. Өйткені бір
сөйлемді бір сөйлем толықіырады. Байланыссыз еш нэрсе жоқ.
Олай болса, сөйлем мүшесін тұрақты, тұрақсыз деп бөлу дұрыс
емес. Сөйлемнің барлығы да тиянақты. Сөйлем мүшелерін біз тек
мағынасьгна байланыстырып қана айырамыз. Әр сөзге сүрау қойып,
сол арқылы сөздің мағынас ын және түлғасын ашып аламыз.
Мысалы: Отпен ойнама, күйерсің, сумей ойнама, батарсың (мақал).
(Немен ойнама? — отпен, сумей ). «Немен?» деген сүрау
толықгауыштьщ сүрауы.
Анықтауыш, пысықгауыш, толықтауыш, баяндауыш-бәрі де
бастауыпгшң көрінісі. Айырмасы, тек эр сөйлем мүшелерінің
сұрақтары басқа-басқа. Сөйлем мушелерінің қарым-қатьшастары
154
мен оайланысу жолдарына келетін болсақ, бұл мәселе —
синтаксистің қарайтьш ең негізгі жақтарының бірі.
Сөйлем мүшелерінің өзара грамматикагсық байланысуы,
қарым-қатынасқа түсуі торт түрлі: қиысу. меңгеру- меңгерілу,
кабысу, жанасу. Қиысу екі түрлі: жақтық және көптік жалғаулардың
киысуы. Жақ жағынан қиысудьщ анықтауыштан да, толықгауыштан
да элементін табуға болады. Егер бастауыш І,ПДІ1 жақтық есімдік
болса, баяңцауыш та сол жақта болады. Мысапы: Мен оқыдым. Сен
оқыдың. Ол оқыды. Мұқда тек жақгық жаты қиысулы. Сөздер бірбірімен менгеру- меңгерілу арқылы да байланысады. Меңгерілетін
сазіміздің қатарына: барлық септік жалгаулы создер жагады.
Меңгерілетін-негізінде толықтауыш, меңгеретін-етістік иэ тэуелді
жалғаулы сөз. Мысалы: Білімдіден шыққан сөз, 'Галапгыға болсын
кез (Абай). Бұл жерде «білімдіден» деген шьвъіс жалгаулы сөз
шыққан деген созге меңгеріліп гүр. Кейбір сөздер ешбір жалғаусыз
оге тығыз байланыса қабысады. Қабысушы сөздер сын, сан есімдер,
есімше, көсемшелер. Мысалы: Аңсаған көңіпім серіле, Бүгілген
белім керіле, Сапар шеііп жол тартгық, Суйікгі Кавказ еліне
(Жамбыл).
Жанасу—жалғаусыз, шылаулы пысықтауыпггардын пысықталушы сөздермен банланысы. Жанасатын сөздер: үстеулер және жалгау
арқылы емес шылау арқылы бірімен-бірі байланысатын сөздер.
Мысалы: Қапан жақсы оқыды.
Сөйл емнің бірыцғак мүшелері
Тұлгасы жағынан бір жалгауда тұрып, біркелкі сүрауға жауал
бсретін болып келсе, сөйлем мүшелері магына жаіъінан да негізіңде
бірыңгаи мүше болады. Мысалы: Абай мен Әйгерім бұларды үнсіз
ырзалықпен, ұзақ тыңдап болган еді.
Сөйлемніц оңашалапгав мүшелері
Оңашаланған (айқындауыш) мүше дегеніміз-бір сөздің
соцынан сол сөзді екінші түрлі сөзбен түсіндірз айтБілған бір я
бірнеше сөз. Мысалы: Біз, оқушылар, Отанымьгзда өнер-білімнің
дамуына ат салысамыз. Екі түрлі оңашаланган мүше бар:
Онашаланушы сөз сөйлемнің ішіңце басқа мүшемен қиысып та,
қиыспай да, дара түрады. Оңашаланушы сөз өзінің айқындайтын
155
сөзімен көбінесе жалғау арқылы қиысып тұрады. Мысалы: Біз,
жастар, еліміздегі сауатсыздықпен күресеміз.
Жай сөйлем түрлері
Сөйлем дегеніміз—сөз таіткірының, тұлғалардьщ, яғни сөйлем
мүшелерінің қарым-қатынасьш көрсететін, сөйтіп барып, тиянақгы
ойды білдіретін категория. Жай сейлем негізінде, бір-ақ ойды
білдіретга объект—субъектілік қарым-қатьгаасының көрінісі.
Сөйлемдердің түрлері
Тұлға жағынан сөйлем бір емес, әлденеше рет екіге бөлінеді. 1бөлініс: жай, құрмалас; 2-бөлініс: жалаң, жайылма. Соңғыньщ өзі
толымды, толымсыз , жақгы, жақсыз болып бөлінеді. Жалаң сөйлем
екі сөзден қүрапады (бастауыш, баяндауыш). Егер бастауыш пен
баяндауыші ың үстіне басқа сейлем мүшесі қосылса, жайылма
сейлем болады. Барлық мүшесі бар жай сөйлемді толымды деген
дұрыс болар. Мысалы : Мектептің есігінен бір-бірлеп шығып
жатгы. Бүл әрі жайыпма, эрі толымсыз. Жалаң, жайылма сөйлемді
мағына жағынан бірнешеге беліп жүрміз. Олар мыналар : Хабарлы,
Сұраулы, Лепті, Атаулы. Хабарлы сейлем 8 түрлі: Қимыл хабарлы,
Сын хабарлы, Сан хабарлы, Мекен хабарлы, Мақсат хабарлы,
Аныктама хабарлы, Себеп хабарлы, Тақырып хабарлы. Қазақ
тілінде не сүрау шылау, не сұрау есімдіктері , үстеуге айналған
(Щ щ
келдіңіздер? Ал сонан соң? Сүраулы сөйлемнің қазақ тілінде 7 тұрлі
шылауы бар: гой, нә, шыгар, ә, шы, ші, (ше), ма, ме, ба, бе, па, пе,
сірә. Лепті сөйлем интонациямен. екпінмен байланысты. Бір нэрсені
керек қылуымен ойдың кенет шығуына да байланысты. Лепті
сейлем негізінде адамның ойының күйін білдіреді. Лепті сейлем—
психологияға байланысты сейлем, Қуаныш, шатгану, ренжу...
психологиямен байланысты екендігі даусыз. Мүньщ бәрі кеңіл
күйімен гүйіскен, үпггасулы. Соңдықган ойдың осы жақтарына
байланысгы түрін лепті сейлем қатарьша қосамыз. Лепті сейлем
мағынасына қарай он бір түрлі: бүйрық, үгітүндеу, көңіл күйімен
байланыстыра
айтылған
қуальпп-қорқыньші,
реніш-аяныш,
қарсыльщ-қошемет, серт (ант-уәде), алғыс-қарғыс, шаршау-талықсу,
кекеу-мықау (мысқылдау, табалау), арнау (қараіу). Бұлар бір сөзбен
де, кеп сезбен де айтылады. Мысалы: Жүр, тез аягыңды бас! Кел,
1:56
балалар, оқылық! Атаулы сөйлем шығу жағынан бірінші пайда
болтан деп қарауға болады. Атаулы сөйлем мағьгаа, құрьшыс
жағьшан 3 түрге бөлінеді: Жай зат атау. Мысалы: Қазақстан.
Меншікті атау. С.Мұқанов «Теміртас». Әліптемелі атау (суреттеу,
зат атауы). Мысапы: Eric даласы. Ыстық күн. Жгіқсыз сөйлемнің өзі
мағына жағынан қарасақ, Ш жақта тұрады. Мысалы: Менің
инженер болғым келеді. (қалау райлы жақсыз сөйлем). Менің
;кұмыстан қалуыма болмайды. (тұйық райлы). Бастауыш,
баяндауыштьщ біреуі жоқ болса, толымсыз болады. Мысалы:
Қайдан келесің? Қаладан. Қашан бардың? Кеше. Бастауыштьщ
түсіп қалуы, көбінесе диалогтарда кездеседі.
Тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер
Сөйлем құрамында тұрып, белгілі бір сүрауға жауап беретін
сезді я сөз тізбегін сөйлем мүшесі дейміз. Сөйлем мүшелері
сөйлемдеіі маңызына. қызметіне қарай тұрлаулы мүшелер,
түрлаусыз мүшелер больш екі топқа бөлінеді. Сөйлемнің негізгі
мүшелері болып саналатын бастауыш пен баяндауьпиты тұрлаулы
мүшелер деп атаймыз. Сөйлемдегі ойдың иесі болып тұрған
тұрлаулы мүшені бастауьші дейміз. Бастауыш Кім? Не? Кімдер?
Нелер? Кімім? Нем? Кімі? Несі? Қайсысы?' К'аншасы? Нешеуі?
деген сұраулардың біріне жауап бередь Мені мен взводгардың
арасындағы байланыс (не?)- телефон. Үшеуі (вешеуі ?) косылып
өлең айтты.
Сөйлемде бастауыштың кимылын, ісін, жай- куйін, кім не
екенін біддіріп тұратын тұрлаулы мүшені баяндауыш дейміз.
Баяндауьпсггар көбінесе сөйлемнің соңында тұрады да, не істейді?
не болды? не етеді? қайтеді? қандай? қанша? деген сұраулардьщ
біреуіне жауап береді. Станцияға жүйрік поезд келіп тоқтады (не
қылды? ).
Сөйлемдегі анықтауыш, толықтауыш, пысьпсгауыш мүшелерді
тұрлаусыз мүшелер дейміз. Бала атасының бетіне таңдана қарады
Бала кімнің бетіне қарады?- Атасының (анықтауыш). Бала
атасының несіне қарады? Бетіне (толықтауыш). Бала атасының
бетіне қалай қарады? таңдана (пысықтауыш).
Жай сөйлемдер тұрлаусыз мүшелердің қатысу, қатыспауына
қарай жалаң, жайылма болып бөлінеді.Тек бастауыш пен
157
6аяндауыштан ғана құралған сөйлемді жалаң сөйлем дейміз. Қар
кетгі. Жер көктеді. Мал тойынды.
Тұрлаулы мүшелермен қатар тұрлаусыз мүшелері де бар
сөйлемді жайылма сөйлем дейміз. Биыл қар ерте кетгі. Сәуір ішінде
жер тегіс көктеді.
Түрлаулы мүшелердің жасалу жолдары
Бастауыш болатын сөз татар ы мен сөз тұлғалары.
Сөйлемде көбінесе атау тұлгадағы зат есім бастауыш болады.
Ешбір септік жалғаусыз және соңьщца тэуелдік, көптік жалғауы бар
сөздер атау тұлғалы болып саналады.Шешесі оны біржола нағашы
атасының қолына береді. (Шешес і—кім і?—атау тріғалы зат есім—
бастауыш). Атау тұлғадағы есімдіктер де сойлемде бастауыш бола
алады. Бұл — менің келешектен куткен үмітім. (Бұл—қайсы?—
есімдік). Сан есімдер бастауыш болады. Алты екіге бөлінеді.
(Алгы—неше?—сан есім—бастауыш). Заттық мағынада қолданылып,
атау түлғада тұрған сын есім, есімше және тұйық рай сойлемде
састауыш бола алады. Жақсы (сьш есім)-көпке ортақ. Оқыған
(есімше) білер әр сөзді. (Абай). Сөйлемде алған орнына қарай
бастауыштың сұрауына жауап беретін үстеу, одағай, шылау создер
де бастауьпп бола алады. Жалқаудьщ ертені бітпес (мақал). Сенің
ойпырмайьщ қашан қалады? Және—жалгаулык шылауы.
Дара бастауыш пен күрделі бастауыш.
Жеке бір сөзбен айтылған бастауышты дара бастауыш дейміз.
Шешендер бірінен соң бірі сөйлеп жатыр.
Төмсндегідей сөз тізбекгері бастауыш болады.
1.Кейбір ілік жалғаулы сөздің жасырын түрі тэуелдік
жалғаулы сөзбен тізбектеліп, бір атауды біпдіреді де, күрделі
бастауыш болады: Арал теңізі балыққа бай.
2. Атау түлғалы қосарланған зат есімдер де күрделі бастауыш
болады: Әке-шешем жасымда мені асырады, бақты, адам қыпды
3. Ашық я жасырын түрдегі ілік жалғаулы зат есім мен
көмекші есімдердің тізбегі күрделі бастауыш болады: Үй іші енді
тып-тыньпп. Ауылдың маңы-кокорай шалғын.
4. Есім создер я етістіктер тізбектеліп, күрделі бастауыш
болады. Біздің елде батыр болу—ізгі борыш.
158
5. Сан есім мен есім тізбегі де күрделі бастауыш болады : Үш
салт атты тіл қатыспай жүріп келеді.
6. Кейде зат есім мен есімшенің, зат есім мен сьш есімнен
қуралған сөз тізбектері бастауыш болады. Білегі жуан бірді жығады,
білімі толық мыңцы жығады.
7. Тұліасына қарай күрделі жэне болшек сан есімдер де
сөйлемде күрделі бастауыш бола береді : Жиырма бес маған тағы
кайтып келді. Егіннің үштен екісі жиналды.
Баяндауыш болатыін сөз таптары мен сөз түлғалары
1. Етістіктер мына түлғада айтылып, баяндауыш болады.:
а) сөйлемде көбінесе ашық райдағы етістіктер баяндауыш
болады. Дэркембай да Абай турасындағы Базаралы сөзіне өзінше
бір ойпы шешу айггы.
э) бұйрық рай және қалау райларынд;іғы етістіктер де
баяндауыш болады. Ғылым таппай мақтанба, орын таппай бапганба
(Абай). Кеп, балалар, оқылық, оқығанды көңіпге ықыласпен
тоқылық (Ы.Алтынсарин).
б) тұйық райдың атау түрі мен жатыс жалғаулы түрі де
баяндауыш бола алады: Дұрыс жазуға үйренудің бір жолы—кіташы
көп оқу.
в) есімшелер баяндауыш болады. Аяь^шыл ат арымас
(Ы.Алтынсарин).
2. Есім создер (зат есім, сын есім, сан есім) жэне есімдіктер
ешқаңдан жалғаусыз да, ісөптік, тэуелдік, жіктік жалгаулары және
жатыс септігі жалғаньш та баяңдауыш бола береді. Ердің
сыншысы-елі (мақал).
3.
Мезгіл және мекен үстеулері (ілгері, кейін, жогары, томен
ертең, кеш, былтыр, күндіз) атау тұлғада, кейбіреулері жатыс
септікте түрьш та баяндауыш больш келе береді. Киноға баруга
уақыт тым кеш.
Дара баяндауыш пея күрделі баяндауыш.
Жеке бір сөзбен айтылған баяндауыиггы дара баяндауыш
дейміз.
Аңшылар аттың басын ірікпестен ағыза шагггы (М.Өуезов).
Бір сүрауға жауап беріп, бір-ак ұғымды біддіретін және бірбірінен бөліп алуға келмейхін екі я онан да көп сөздердің тізбегінен
159
жасалган баяңдауышты күрделі баяндауыш дейміз. Мен осы күнде
орысша оқып жүрмін.
Күрделі баяндауыштар төмеңцегі түрде жасалады:
1. Бірнеше етістік бірігіп (тізбектеліп, күрделі баяндауыш
жасайды. Мұндайда негізгі мағынаны бірінші етістік біддіреді де,
кейінгілері көмекшілік қызмет атқарады. Бастауыш ең соңғы
көмекші етістікпен жақгасады. Мысалы: Мен кітап оқып отырмын,
мұнда негізгі мағынаны маған оқып деген етістік білдіреді де,
отырмын деген көмекші етістік I жақта турып, I жақтағы бастауыш
мен деген сөзбен жақтасып тур. Мысалы: Oho! Биыл қалаға тым
ерте келіп қалған екенсіз.
2. Есім сөздер мен көмекші етістіктердің тізбектеліп келуі
арқылы ісүрделі баяндауыш жасалады. Мұндайда негізгі мағына
есім сөздерде болады. Бастық жиырма екі жастағы жас жігіт еді.
3. Ілік септіктегі есім сөздер (ашық я жасырын түрі) мен
көмекші есімдердің тіркесуі арқылы күрделі баяндауыш жасалады.
Осы-Тереңсайдың тұсы (М.Ә.).
4. Күрдеш сан есімдер күрделі баяндауыш болады. Аліы
жерде алты—отыз алты.
5. Шаманы жэне мезгщці білдіретін сөздер (километр,
процент, сағат, жыл, ай, центнер) тіркескен есім жэне етістік сөздер
күрделі баяңдауьпп болады. Аулымыз бүл ярядян он-он бес
километр. (С. Бақбергенов).
Бастауыш пен баяңцауыштың арасына сызықша қойылатын
кағдайлар.
1. Баяндауыш жиспк жалғаусыз зат есім орныңдағы сөз болып
бастауыш та зат есімнен болса, бастауьшгган кебін сызықша
қойылады. Біздің бетіміз—Екібастұз (С.М.).
2. Бастауьпп та, баяңдауыш та сан есімнен болса, бастауыпгган
кейін сызықша қойьшады. Бес жерде бес —жиырма бес.
3. Сілтеу есімдігінен жэне жіктеу есімдігінің Ш жағынан
болған бастауыпггарды солар түлғалас анықтауыиггармен
шатастырмау үшін, бастауыштардан кейін сызықша қойылады. Бұл
—мал күткен малға ықылас берген еддің көрмесі.
4. Бастауьппы тұйық рай (дара, күрделі), баяндауышы зат
есімдерден болғанда, бастауьшгган кейін сызықша қойьшады.
Тасигеннен жол тарту —бәрімізге ортақ іс.
160
5. Есім баяңдауыштан кейін тұйық райлы етістіктен болған
баяндауыш келсе, сызықша қойылады. Мұндай баяндауыштардың
соңынан еді, екен сияқты көмекші етістіктер келсе де, олардың есім
қасиеті жойылмайды. Оған керегі—күмэнды екі-үш батареяның
тұрған орньш анықтап біпу. Оған керегі—күмэнды екі-үш
батареяньщ тұрған орнын анықгап біпу еді. (Ә.Н).
6. Басхауьпп есімше болып, соңынан есімше я есім сөз
айтьшса, бастауыштан кейін сызықша қойылады. Білген—білгенін
айтады (мақал).
Бастауыштан кейін деген, дегеніміз сияқты сөз келсе, сызықша
қойылмайды.
Тұрлаусыз мүшелер
Толықтауьпп. Сөйлемде атау мен іліктен басқа септіктің
бірінде тұрып, оның сүрауьша жауап беріп, бір мүшені
толықтыратын тұрлаусыз мүшені толықтауыш дейміз.
Толықтауыш болатын септік жалғаулы мүшелердің сұраулары
мьшалар: Кімді? Нені? Кімге? Неге? Кімнен? Неден? Қайдан?
Кімде? Неде? Қайда? Қай жерде? Кіммен? Немен? Кім (не)
туралы? Кім (не) жөнінде? Не тақы ры пта? Кәкәтай Магауиядан
(кімнен?) қысы-жазы айрьшмайды.
Толықгауыштар етістікген болтан бастауышты да, баяндауышты да, анықгауыш пен пысықтауьшпы да, толықтауыппы да
толықгап тұрады. Мысалы: Жас ұрпақты заманга сай тэрбиелеу
тәрбиенің ең маңызды саласы болып табылады.
Толықтауыш болатын сөз таптары мен сөз тұлғалар ы мыналар:
1. Мезгілдік, мақсаттык, амалдық, себептік мағыналарды білдірмейтін барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септікті зат есімдер толықгауыш болады. Көкірекге жамандық еш ниет жоқ (Абай).
2. Зат есім орнына қолданылган есімдік, сан есім, сын есім,
есімше, тұйық рай, үстеулер де атау мен іліктен басқа септікте
тұрып, толықтауыш болады. Білгенге жол бос. (Абай).
Дара толықтауыш пен күрделі толықтауыш.
Жеке бір сөзбен айтылган толықгауыппы дара толықгауыш
дейміз.
Бейсен Жомартпен кейін қайтгы (Ғ.Мұстафин).
161
р
Екі (кейде үш-төрт) сөзден құралып, бір ұғымды бшдіретін
жэне бір ғана сұрауға жауап беретін толықтауыигты курделі
толықгауыш дейміз.Күрделі толықтауыштар, негізінде, соңты сөзі
барыс, табыс, жатыс, шытыс, көмекгес септік жалғауында тұрған
мынадай сөздердің тіізбегінен жасалады:
1.Тізбектеліп бір үгым беретін бірнеше зат есімдер. Оқушылар
Наурыз мейрамына дайындалды. Біз агаш ұстас ымен эңгімелестік.
2. Тізбектеліп бір ұтым беретін зат есім мен көмекші есім. Біз
мектегггің қасында жүмыс істедік.
1. Күрделі сан есімдер. Жиырма бесті беске бөлуге болады.
2. Зат есім мен есімшенің тізбегі. Қүлақ есгігенді көз көреді.
3. Затгық мағьшадағы іүрлі қос сөздер. Эксқурсанттар таутасты аралады.
Тура толықтауыш пен жанама толықтауыш.
Толықтауыштар тура жэне жанама болып екіге бөлінеді.
Табыс септікте тұрған толықгауыппы тура толықгауыш
дейміз. Тура толықгауыш үнемі сабақты етістікген болған сөйлем
мүшесін қажет етеді. Мысалы: Мен кинотеаірдан жолдасымды
көрдім деген етістікке кімді? деген сұрау қосып айтамыз да, соған
лайық табыс септіктегі жолдасымды дегеңці келтіреміз.
Тура толықтауіьшггы бівдіріп түрған создің табыс септік
жалғауы ашық түрде де, жасырын түрде де келе береді. Кедейдің өзі
жүрер малды бағып, Отыруға отын жоқ үзбей жагыл. Тоңған иін
жылытып, тонын илеп, Шекпеп тігер қатыны бүрсең қағьш (Абай).
Тура толықгауыш болғгін сөз бен оны керек етіп түрған
етістіктің арасында басқа сөз болса, тура толыктауыштың табыс
септігі ашық көрініп тұрады. Ал егер ол екеуіяің арасында сөз
түспесе, табыс септік көбінесе жасырын тұрады. Салыстыру: Мен
газет оқьвдым. Г азетті мен оқыдым.
Жіктеу, сілтеу есімдігінен немесе тэуелдік жалгаулы сөзден
болған толықгауыштардьщ табыс септігі ашық (тусіп қалмай)
қолданылады. Мен сізді жақсы білемін (М.Ә). Ырықсыз етістен
болтан мүше тура толықтауышпен тірікеспейді, тікелей
бастауышпен тіркеседі. Көптеген тың жер жыіртылды. Егер осы
сойлемдегі ырықсыз етісті жай етістікке аійналдьфсақ, бастауьпп
болып тұрған мүше толықтауышқа айнальш кетеді. Көптеген тың
жерді жырттық. Барыс, жатыс, көмектес септіктерінің бірінде
162
тұрған немесе туралы, тақырыпты, жөнінде, жайында
шылаулары арқьшы келопен мүшені жанама толықгауыш дейміз.
Сізге ғылым кім берер, Жанбай жатып сөнсеңіз. Дүние де өзі, мал
да өзі, Fылымға көңіл бөлсеңіз. (Абай)
Анықтауыш
Затгың белгісін (сынын, түр-түсін, меншікгілігін, санын
білдіретін тұрлаусыз мүшені анықтауыш дейміз. Анықгауыштар
қандай? Қай? Қайсы? Қайсысы? Қайдағы? Недегі? Кімніщ?
Ненің? Қанша? Неше? Қайткен? Неткен? деген сұраулардың
біріне жауап береді. Жақсы іс істепсің (Ы.А.).
Анықгау ыш болатын сөз таптары мен сөз тұлғалары мынадай:
1. Негізгі, туынды сын есіңцер анықгауыш болады. Ақ сары ат
дом болып ішін тартқан. (М.Ә.).
2. Екі зат есім қатар келіп, біріншісі екінші зат есімнің тегін,
мекенін білдіріп тұрса, алдыңғысы анықтауыш болады: Колхоз
биыл клубқа арнап үлкен кірпіш үй салдырды.
3. Ілік жалғаулы сөздер анықтауыш болады. Баймақан
Жомарттың кабинетіне кірді (Ғ.Мұстафин).
4. Есімдер сөйлемде анықтауыш болып та келеді. (Сілтеу
есімдікгері). Абай бұл ауылдың көп жатақ атанған ауыл екенін
білушіеді.
5. Сан есім сөйлемде анықтауыш болып келеді.
а)
Есептік, ретгік, болжалды жэне т.б. сан есімдер есімдерден
болтан сөйлем мүшелерінің алдынан келсе, анықтауыш болады :
Жаңадан төрт шахта қазылып жатыр.
э) Загггық ұғымдағы сандар ілік жалғаудағы анықтауыш
болады. Екеуінің эңгімесі Жамалга сабақ болды.
6. Есімшелер де анықтауыш болады.
а)
Атау гұлгалы есімшелер анықгауыш болады. Бұлар
“қайткев? не еткен? не қылган? қайтетін? не ететін? қайтер? пе
етер?” деген сұрауларга жауап береді. Бұл сұрауларды кейде
қандай? деген сұраумен алмастыруга болады : Оқыған кітаптарым
мені іске бастады.
э) Ілік септіктегі есімшелер анықтауыш болады. Талаптанғанньщ еңбегі жанады. Көрмейтіннің не көзі жоқ, не көңілі жоқ.
7.
Тұйық райлы етістікгер де сөйлемде анықтауыш бола
алады.Негізгі түйық райлы етістіктер ілік септік жалгану арқасыңда
163
аныктауыш қызметін де атқарады. Өйткеш септелген тұйық рай
етістік затқа айналады. Мысалы : Симферополь ауданында үлкен су
қоймасы мен жер суару жүйесін !жасаудың негізгі жүмыстары
кеңінен басталады.
;
;
I
Дара және күрделі анықтауыштар
Бір сөзден болған анықіауыпггы дара анықтауыш дейміз, ал
бірнеше сөздің тізбегі арқь.шы болған анықгауышты күрделі
анықтауыш дейміз. Абай мьгаа сөзге аса қайран қалды. Адам деген
даңқым бар. Бүл мысалдардагы мына—дара анықтауыш. Ал адам
деген деген-екі сөзден қүралған күрделі аиықтауыш. Күрделі
анықгауыштар екі я одан да көп сөздерден қүралуы мүмкін.
Мысалы: Қолы қимылдағанның, аузы қимылдар.
Пысықтауыш
Сөйлемде іс-эрекегтің жай-күйін, сын-сипатьш, мелшерін,
мезгіпмлекенін, себеп—мақсатын білдіретін тұрлаусыз мүшепі
пысықгауыш дейміз. Пысықгауыштың сұраулары: қашан? қайда?
қайтіп? не себенті? иеліктен? кім үшін? не үшін? не мақсатпен?
не арқылы? ненің арқасьіндаі? не сайын? қанша? қанша уақыт?
неше уақыт? неше рет? Мысалы: Бекініп іүрг ан батыр ел бекерге
(қалай?) білек сілтемес.
Пысықтауыш болатын сөз тантары мен сөз түлғалары
мыналар:
1. Үстеулер пысықгауыш болады. Мен қазір бүл өмірді
жасаушылардың қатарындамын (Ғ.Мұстафин).
2. Етістіктен болғап сөйлем мүшесінің алдында келепгін сын
есімдер пысықгауьші болады. Теңіз шаяндарының жайын ол жақсы
білетін.
3. Етістікген болтан мүшенің алдында келген сан есімдер де
пысықтауьпп болады. Жүрт қызығып бір энді екі айтқызды.
4. Көсемшелер сөйлемде қактіп? қалай? не мақсатпен?
деген сүрақтарға жауап берсе, пысықтауыш болады.
5. Сөйлем ішінде үстеудің сүрауына жа.уап беретін септік
жалғаулы (ілік, табыс септіктен басқа) есімдер және кейбір
етістіктер пысықгауыш болады. Біз мүғалімнің шақыруымен
(нелікген?) келдік.
С'
164
6. Мезгілге байланысты зат есімдер (күн, түн, ай, минут,
секунд, кеш, қыс, жаз, күз, шіпде) жатыс септік, тэуелдік жалғау я
шылау тіркесу арқылы, кейде оларсыз да басқа сөздермен бірігіп те
пысықтауыш болады. Қазақстанның мал шаруашылығы жыл сайын
өркецдей түсуде.
7. а) Барыс септіктегі кейбір сөздерден кейін, шейін, дейін,
бола, қарай, таман сияқты шылаулардьщ бірі тіркесіп
пысықтауыш болады. Қарлығаш балапанына бола отқа да, суға да
түседі.
э)
Кейбір шығыс септіктегі сөздердің соңынан соц, кейін,
ары, бері, қарай, бүрын сияқгы шылаулардың бірі тіркесіп,
пысықгауыш болады. Тапай сөз бұдан бұрын көп айтқамьш. (Абай).
б) Кейбір көмектес септіктегі сөздердің соңынан бірге, қабат,
қатар сиякты шылаулардьщ бірі тіркесіп, пысықтауыш болады. Біз
Швабринмен бірге жаңагы есіткен әңгімеміз жөнінде кеңесе
шықгық.(А.П.).
в) Кейбір сөздерге арқылы, арқасында, үшін, сайын
шылаулары тіркес келіп, пысықгауьпп жасайды. Мысалы: Радио
арқылы күнбе-күн байланысып түру керек.
Дара және күрделі пысықтауыш
Жеке бір сөзбен айтылған пысықгауыш дара болады, ал
бірнеше сөздің тізбегімен айтылған пысықгауыш күрделі болады.
Ол жайды Дәркембай қысқа айтты. Біз бақша арқылы сап-сары
мендуана алацына кірдік. 1—сөйпемдегі қысқа деген дара
пысықгауыш. Ал 2—сөйлемдегі бақша арқылы деген күрделі
пысықгауыш.
Пысықтауыштың түрлері
Пысықтауьшггар мағынасына қарай бес түрге бөлінеді. Олар
мынапар: Қимыл-сьш пысықгауыш. Мезгіл пысықтауыш. Себеп
пысықгауыш. Мақсат пысықтауыш. Мекен пысықгауыш. Қимылсын пысықгауыш.
Сөйлемде істің, қимылдың қалай болганын я болатын, сынын
және мөлшерін білдіретін пысықтауьшггы қимыл-сын пысықгауыш
дейміз.
Қимьш-сын пысықтауыштар қалан? қалайша? қантіп? ве
етіп? не қып? кім арқылы? ве арқылы? неніц арқасында?
қанш а? неше? (қаиша рет? неше рет?) деген сұраулардың біріне
жауап береді.
Қимыл-сын пысықтауыш болатын сөз таіггары мен тұлғалары
мыналар:
• 1. Көсемше қимыл-сын пысықгауыш болады. Оньщ энін Абай
сүйсініп тындады.
2. Келер шақ ёсімшенің болымсыз.. шығыс жалғаулы турі
пысықгауыш болады. Садық тоқгамастан югтгі.
3. Қимыл-сын жэне мөлшерлік үстеулері қимыл-сын
пысықгауыш болады. Ол тез жүріп кетті.
4. Үстеу сүрауына жауап беретін кейбір сеіггік жалғаулы
есімдер сөйлемде қимыл-сын пысықтауыш болады. Шал өте баппен
сөйлейді екен (И.С.Т.).
5. -Дай, -дей ;жұрнағымен келген сөздер не сөз тізбекгері де
қимыл-сын пысықгауьпп бола алады. Ербол Абайға жаны
ашығандай қарады.
6. Шылау тіркескен сөздер қимыл-сьш пысықтауыш бола
алады. Жаңа заң, жаңа бақьгг арқасында жаулардан біздің халық
жерін аппы.
7. Етістіктен болған мүшелердің алдында тұрган сын есім мен
сан есім қимыл-сын пысықгауыш болады. Аңшы ауыр күрсшді.
8. Мезгіл есімдермен жэне есе, рет деген: сөздермен тіркескен
сан есімдер етістік м үш ен ің алдында тұрса, қимыл-сьш
пысықгауыш боладЕ.і. Жұмыс аумағы екі есе ұлғаяды.
9. Көп, аз деген сөздер етістікген болған сөйлем мүшесінің
алдында тұрып, қимыл-сьш пысықгауыш болады. Қызығынды көп
көрдім, Қарабастау, Құлансаз (Ж.Ж.).
Мезгіл пысықтауыш
Сөйлемде істің, қимылдың, уақиғаның мезгілін білдіретін
пысықгауышты мезгіл пысывггауыш дейміз. Мезгіл пысықгауыштар
“қаш ан? қаш аннан? қашаннан бері? қаш анға шейін? қай
кезде?” сияқгы сұраулардың біріне жауап береді. Мезгіл
пысықгауыш мына сөз талтарынан болады: 1. Мезгіл үстеулері :
Күнүзьш бір жерде жатуды олар да лайық демейтін (М.Ә).
2.
Негізінде қаш ан? деген сүрауға жауап: беретін мезгіл мэнді
есімдер: Бұл уақиға сенбі күні басталды. 3. Кейін, соң, бұрын,
шейін, таман, бойы, былай, сайын, әрі., бері қарай деген
ібб
II
шылаулармен тіркесід, қашан?
деген сұрауға жауап беретін сөздер:
II
II
Жьищыны бүдан былай Бораш бағады.
Бұл екеуі көпке шейін
үнсіз
келе жатты.
Себеп пысықтауыш
Сөйлемде істің, қимылдың, уақиғаньщ себебін білдіретін
пысықтауышты себеп пысықтауыш дейміз. Себеп пысықгауыштар
неліктен? не себепті? не үшін? деген сұраулардың біріне жауап
береді. Магынасьгаа қарай барыс, шыгыс жалғаулы есімшелер жэне
үшін шылауы тіркескен есім сөздер себеп пысықгауыш болады.
Мысалы: Кейін келген бала ұялганнан (неліктен?) үйден пгыға
жөнеліпті (Ертегіден).
Ш
.
М ақсат пысықтауъпп
Сөйлемде істің, қимылдың, уақиганың мақсатын білдіретін
пысықгауыпггы
мақсат
пысықгауыш
дейміз.
Мақсат
пысықгауыштар не істеуге? не үшін? не мақсатпен? неге 6o.ua?
деген сүраупардың біріне жауап береді. 1. Мақсат пысықтауыш есім
сөздерден кейін үшін шылауы келу арқылы жасалады. Мысалы:
Тынық Донның ұлдары жарқырап туған елі үшін аямайды жаньш да
(Ж.Ж). 2. Түйық райлы етістік тізбектеліп келген көмектес
жалгаулы зат есім де мақсат я себеп пысықтауыш магьгаасында
айтылады. Мысалы: Ayылдағшіардың саяси білімін арттыру
ниетімен мүгалімдер айына үш баяндама жасайтын болды. 3.
Мақсат үстеулері мақсаг пысықтауыш болады: Біз эдейі саган
келдік. 4. Бола шылауы тізбекгеліп келген барыс жалгаулы есім
сөздер мақсат пысықгауыш болады: Сіз маган бола келдіңіз бе?
Әсетке бола ағасы келіпті.
Мекен пысықтауыш
Сөйлемде істің, қимылдың, уақиганың мекенін, бет апыс
багытьш біддіретін пысықгауьшггы мекен пысықгауыш дейміз.
Мекен пысықгауыштар қанда? қалан қарай? қай жерге шейін?
деген сұраулардың бірінё жауап береді : Полк ілгері жылжыды.
Мекен пысықтауыш болып келетіндер: 1. Атау түрдегі мекен
үстеулері: Жогары, томен үйрек, қаз, ¥шыл тұрса сымпылдап
(Абай). 2. Мекен үстеулері кейде шылау қызметін атқарьгп,
өздерінен бүрын түрган сөздермен тіркесіп, мекен пысықгауыш
167
болады. Мысалы: Самарқан одан әрі жүрмеді. 3. Қарай, таман,
шейін, сайын шылаулары да өздерінен бұрьтн келген есімдермен,
есімдікгермен тіркесіп мекен пысықтауыш болады. Мысалы: Енді
тағы да оңға қарай жүруім керек.
3.3. Құрмалас сөйлем
Қүрмалас сөюіем дегеніміз-екі я бірнеше сөйлемнің, яғни
бірнеше субъектінің көрінісі болған сөздіц я сөздер тобьшын
жиынтығы.
Салалас құрмалас сөйлемнің құрамьша енген сөйлемдер
мағьша жағынан бөлек болғанмен, мағына жағынан бірімен-бірі
байланысып жату керек. Салалас кұрмалас сөйлемдер біріне-бірі
тіркеліп, мағына жағынан бағынады да, сыртқы формасы жағынан
бағынбайды. Еді, екен деген етістіктер элсіз етістіктер; бұлар
салалас сөйлем жасаудаіъі негізгі дәнекердің бірі. Басқа
етістіктердің барлығы жай қалпында тиянақгы келеді. Мысалы: Ол
барып еді, таба алмады. Салалас сөйлем жөнінде қорытынды:
көбінесе, жақ жағынан үйлескен, мағыналары жағынан тығыз
байланысты, арналулары бір бағытга болған тиянақты жай
сөйлемдердің бірліктерін салалас қүрмалас сөйлем дейміз.
Жалғаулықсыз салапас сөйлемдер— ыңғаіілас, қарсылықты, себепсалдар, анықгамалы болып 4 түрге бөлінеді. Мысалы: Жасымда
ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре-тұра тексермедім.
(ыңғайлас); Бас болмақ оңай,- бастамақ қиын. (карсылықты);
Жаңбыр жауып еді, жер көгерді. (себеп-салдар); Балалық кісіге екі
келеді: бірі—кэрілікте, бірі—жастьщта. (анықгаідалы).
Жапғаулықсыз салалас сөйлем былайша жіктеледі: ьщғайлас,
іліктес, мезгілдес, іргелес, анықтамалы, шартгас, амалдас.
Сабақтас құрмапас сөіілем жасаудың алты түрлі жолы бар:
көсемше, есімшелерге жалғау, шылаулар қосу арқылы, етістіктің
шартгы райы арқылы, шьшауға айналған үстеу арқылы, есімдік
арқылы және жай «ггістікке шьшау қосу арқылы жасалады. Сабақгас
құрмалас сөйлемнің критерийі: алдыщы гұрған сөйлем я сөйлемдер
(баяндауышы жағынан) тиянақсыз, соңғысы тиянақты болу керек.
Тиянақсыз жағын бағыньщқы, тиянақты жаіғын басьщқы дейміз.
Мысалы: Ол бізге баяндама жасағанда, біз тыңдап отырдық.
Сабақгас сөйлем жасайтын түлғалгір: есімше, тұйық етістік
арқылы жасалатын, көсемшс арқылы жасалаіъш, етістікгің шартты
райы, жай етістікгің өзі де —
да, -де жалғаулықгары арқьшы, есімдер
арқылы, шылауға айналған үстеу сөздер арқылы.
Сабақгастар:
шартты
бағыныңқылы,
қарсылықты
бағыныңқылы, пысыктауыш бағыньшқылы (себеп-салдар, мезгіл,
кимыл-сын, мақсат пысықтауыш багыныңқылы сабақгастар).
Қазіргі қазақ эдеби тілінде мынадай сабақгастар бар: Шартты,
қарсылықты, себеп-салдар, мезгіл, қимыл-сын, мақсат, ұқсату,
үлестес, аяулы, қыстырмалы, сілтеулі, ыңғайлас, үдетпелі.
Көіі багыныңқылы сабактастың бағыныңқысы бірнеше
болады. Оның өзі екі түрлі: жарыспалы, сатылы. Жарыспалы
бағыныққылар өзара екі түрлі болады: бірі—әр гүрлі сүрауға жауап
беріп бірыңғай емес жарыспалы бағыныңқылар, екіншісі-бір
сүрауға жауап беретін бірыңғай жарыспапы бағыньщқылар.
Бірыңғай жарыспалы багыныңқы: Дэл сегіз күн жол жүріп, Азғана
емес мол жүріп, Соңда жеткен секілді, Көк Жайықтың шетіне.
(«Қыз Жібек»). Сатылы бағыныңқылы: Білімдіпер свз айтса, Бәйге
атындай аңқылдап, Өзгелер бас изейді, Әрине деп мақүлдап (Абай).
Сыйыстьфу проблемасы. Сабақтас сөйлемдегі екі сөйлемді бір
сөйлемге сыйысгыруға болады. Сабақгас сөйлемді жай сөйлемге
айналдырғанда, бағынынқы сөйлем басьщқы сөйлемге сыйысып,
бірігіп кетеді. Мысалы: Сөзі қаңдай болса, ісі сондай болады.
(сабақгас)
Салалас сөйлемді де сыйыстыруға болады. Мысалы: Ол келді,
біз қарсы апдық.
Аралас қүрмалас сөйлем
Мағынасы жағыпан түгас, бағыну жағынан аралас (бірі
басыңқы, бірі бағыныңісы, бірі өз алдына тиякіақгы болып) келген
сойлемдер шумағын аралас қүрмалас сөйлем дейміз. Аралас
қүрмалас сөйлемді өзара қүрылысы жагынан екііге бөлеміз: төл сөзді
аралас, төл сөзсіз аралас. Мысалы: «Біз жүмысқа ынтамен кірісуіміз
керек» деп, Ахмет сөзін то қтатып еді, жұрт оғаи қошамет көрсетті.
Бұл сөйлемде үш жай сейлем бар. Біріншісі керек деп
тиянақтайды. Екіншісі тоқтатып еді мен тиянақтайды. Үшіншісі
көрсетті мен таянакгайды. Бүл үшеуінің ішінде «керек деп» пен
бітіріп іүрған сөйлем бағыныңқы, өйткені оның өзі гол сөз, ол төл
сөзді деа етістігі оран алып іұр, деп арқылы о л «өзі отырды» мен
бітіп түрған сөйлемге бағынып тұр. Екіншісі, үшіншісі өз алды
169
тиянақгы сөйлемдер. Соңғы екі сөйлемге қарап бұл құрмаласгы
салалас деп ойлайсың, an алдыңғы жағынан қарап, сабақтас деп
ойлайсың. Әрине, бұл сөйлем екеуіне де жаггпаШ
ц
Төл сөзсіз арапастьщ мысалы: Біз Максим Горысийдің «Ана»
романьш оқып едік, патша дэуіріндегі жауыздықтьщ тапайьш өзіміз
көзбен көргеңцей болып, жақсы біліп аді
Бұл сөйлемнің бас жағынан қарап, салалас екен дейсің, өйггкені
оқып едис дегенмен сөилем тиянақтауы мүмюн, салалас осылаи
құралады. Ал соңғы сөйлемдерге қарап, бұларды сабақтас екен
дейсің. ТІТынында, бұл сөйлем салаласқа да, сабақтасқа да
жатпайды.
Жігіттер келді, олар келгенде де, жұмысты бітіріп қайтатын
болып, эбден сайланьш келіпгі. Мұндағы «Жігптер келді» деген
сөйлем өз алдьша бір жай сөйлем, оның баяндауышы тиянақты,
қалған »ағы сабақгас сөйлем.
Төл сөз бір қурмалас сөйлемнен, кейде ұзақ жай сөйлемнен
асып кетсе, аралас құрмаластың шеңберінен шығып кетеді. Төл
сөзді аралас сөйлемнің тыныс белгісінің үш түрлі өзгешелігі бар.
1.Сөйлеушінің атымен бөгде сөз сөйлемнің басында, яғни төл
сөздің алдында тұрады. Мысалы. Жамбылдың айгқаны:
«Қартайганда қайта жасардым».
2. Сөйлем иесі мен бөгде сөз екі жаққа жарылады. Мысалы.
Жамбыл: «Қартайғанда, қайга жасардым»,—деді.
3.Бөгде сөз бен сөйлем иесі сөйлемнің аяғына көшеді.
Мысапы. «Қартайғанда, қайга жасардым »,—деді Жамбыл.
Төл сөз иесі және бөгде сөз сөйлемнің ортасьгаа да кіріп
кетеді. «Бара ғой,—мысық айггы, —қоян көзге, кісі жоқ онан еіггі
сөйлер сөзге» (Крылов).
Төл сөздерді төлеу сөзге төмендегіше айналдыруға болады.
Мысалы: Абай ғылым таппай мақтанбауды айтты.
Бірақ барлық төл сөзді төлеу сөзге айналдыра беруге
болмайды. Төл сөздің ішінде сөйлем мүшесі болмайгын (қаратпа,
қыстырма, одағай) сөздер кіріп кетсе, төлеуге айналмаңды.
Мысалы: «Ой, Ахмет, қайда барасың? Тоқтай тұр! Мен де барам»,—
деді Дэмен.
170
3.4.
Сөйлем мүшелерімен грамматикалық байланысы жоқ
оқшау свздер
Сөйлем мүшелерімен грамматикапық байланысы жоқ жэне
өздері сөйлем мүшесі емес, тек сөйлемде айтылатын ойға қатысы
бар сөздер кездеседі. Олар қаратпа сөз, қьістырма сөз және одағай
сөздер.
Қаратпа сөз.
Анггайық деген сөзімізге бір я бірнеше адамның назарын
аудару үтін, жалқы я жалпы, жеке я ортақ атын айтамыз. Мысалы:
Ербол, жылы киін де, сен атқа мін. Ербол—қаратпа сөз. Сөйлемде
біреуге я бірдемеге ой қаратылып, біреудің назарын аудара
айтылған сөздерді қаратпа сөздер дейміз. Қаратпа сөз атау
түлғадағы жалқы, жалпы есімдермен айтылады. Қызықсың-ау сен,
Нағима.
1.
Поэзияда сөз тек адамға емес, жан-жануарға да, табигаттағы
жансыз затгарға да қаратылып айтылуы мүмкін.
Шу, жануар, шу, түлпар,
Үстіңде бүгін мен сұңқар,
Алты айлықтай алты бас,
Алдымда күткен халқым бар (Ж.Ж.).
Қаратпа сөздердің тыныс белгісі көбінесе үтір, көтеріңкі
леплен айтылса, соңьтнан леп белгісі қойылады. Абай, осы сен
акынсьщ-ау (М.Ә.)- Қаратпа сөз сөйлемнің басында келсе, соңынан
утір, ортасында келсе, екі жағынан үтір, аяғында келсе, алдынан
\тір қош.шады. Мысалы: Үялма, қалқам, бір сайра, біз де алалық
үлгіні (Крылов —Абай). Айта беріңіз, ана. (Ә.Н.).
Қысгьфма сөздер дегеніміз өздері сөйлем мүшесі болмай, тек
сөйлемде айтылған ойга сөйлеушінің түрліше көзқарасын білдіретін
соз тізбвкгері.
Қыетырма сөздер қуаньппты, аяушылықіы білдіреді (соры
қайнаганда, байіүс-ай, абырой бергенде, бақытына қарай, амал
қанша). Менің бағыма қарай, өзге нәрселерім мен чемоданым аман
қалды.
Сенушілікті, макүлдауды, мойындауды білдіреді (сөз жоқ,
(іәсе, эдсггс, эрнне, дау жоқ, шынывда, дүрыс айтқанда). Біздегі
адамдар, әрине, қорқақ емес (М.Г.).
17
Кейбір қыстырма сөздер айтылған ойдың кімнен, қайдан
шыққаньш көрсетеді (меніцше, менің байқауымша, сіздіңше,
оларша, оныц пікірінше): Лнаньщ байқауынша, түла бойьш
әлденендей бір қуаныш пен бір үміт кернеп тұрған сияқты (М Г.).
Кейбір қыстырма сөздер ойдың долбармен, шамаммен ғана я
сенер-сенбестікпен айтылғанын білдіреді. (сірә, мүмкін, тегінде,
' бәлкім, байқанмын): Сірэ, дэл осы бұлақ бұл аймақтың нәрі болса
керек (М.Ә.).
Кейбір қыстырма сөздер бір ойдьщ апдыщы жақта айтылған
оймен байланысып қорьпу ретінде айтылады (олай болса, демек,
сөнтіп, қысқасы, сонымен қатар, антпақш ы ): Қысқасы, мен бұл
істің айыптаушысы емес, куәсы ғанамын (Ә.Ә.).
Кейбір қыстырма сөздер ой тәртібін білдіреді ( біріншіден,
екіншіден, бір жагынан, ең әуелі, ақырында) Мысалы : Ең әуелі,
жайдақ суға теңгердіңіз. Екінші, ел алатын тәсілді айттыңыз.
Үшінші, орысты айттыңыз. (М.Ә. ).
Кейбір қыстырма сөздер сейлем ішіңде орнына қарай сөйлем
мүшесі болып кетеді.Мысалы: Бұл кітапты менің алуым мүмкін.
Мұнда алуым мүмкін- күрделі баяндауыш.
Қыстырма сездердің тыныс белгілері
1. Қыстырма сөздер сөйлем мүшелерінен үтірмен бөлінеді: Өзі
осында келіп пе еді, сірэ?
2. Қыстырма сөйлемдер екі жағьшан жақшамен не
сызықщамен қоршалады:
Қарсы апатын апам (Ботагөзді ол апа дейтін ) жоқ - деді ол
Асқарға жақындап,- егер үйде болса, қандай қуанар еді (С.М.)
Одағай сездер
Сөйлемдегі айтылған ойға байланысты түрліше көңіл - күйін
білдіретін сөздерді одағай дейміз. Одағайлар да сейлем мүшесі
болмайды. Сейлемдегі басқа сездерден бұлар да тыныс белгісімен
айырылады. Одағай сез сейлем басында келіп, жай кетеріңкі
айтылып тұрса, соңынан үгір қойылады; егер одағай сез аса
кетеріңкі дауыспен айтылса, одагайдан кейін лен белгісі қойылады:
-Ойбай, Жақа-ау.Ол-Жоламанньщ дүмпуі ғой. Пау, шіркін!
Жазушыдай суреттеп жібердің ғой езің (С.М.).
172
Сөйлем басында келетін ЖОҚ пен ИӘ
Жоқ пен иә ауызекі сөйлескенде, сөйлем ретінде жиі кездеседі.
- Павел үйде ме ?
- Жоқ.
- Сіз кетіп барасыз ба ?
- Иә (М.Г).
Диалогтағы жоқ пен иә көбінесе сөйлем басында тұрады да,
кейінгі сөздер бүларға байланысты ойды толықтырады. Ж оқ пен нә
өздерінен кейінгі сөздерден үтірмен айьфылады.
- Өзіңіз сөйлесесіз бе ?
- Иә, өзім сөйлесем.
ҚОРЫТЬШДЫ
Сэрсен Аманжоловтьщ қазақ тіп біпіміве сіңірген еңбегі
орасан зор. Ол соңгы буынға өшпес елеулі м_үра қалдырды.
Әсіресе, латьш алфавиті негізінде жасапып, отызыншы
жылдардаи бастап қолданыла бастаған қазақ жазуы мен оның
фонетикалық принципке негізделген орфографиялық ережелері сол
кезде жедел дамып отьфған өмір тагтабьша толық жауап бере
агімаган кезде, тіліміздің алфавиті мен кейбір орфографиялық
е режелерін озгертуге, оньщ орыс жазуы негізінде проектіс ін жасап,
жұртшылык тапқысына үсьгаып, бірауыздан қабылданады. Бірақ
қазақ тіліндегі Амангелді, Ботагөз секілді сөздердің тү-бірін сақтап
жазу керектігін айтып кетсе де, кейбір ғалымдарымыз оқулықгарда
берілгеи еі>ежелерде Аманкелді, Ботакөз деген сөздер капай естілсе,
айтылса, солай жазылады деген соң, амапсыз соған бағынамыз.
Негізінен, ыңғайпысы Аманкелді мен Богакоз секілді. Тағы бір айта
кегетін жайт: Ахмет Байтұрсыновқа байланысты гіікір.
Филология ғылымдарыньщ докторы Т.Сайріанбае в пен Қазақ
ССР Тіл білімі институтының ғылыми қызмеікері А.Төлегенов
«Қазақстан мүгалімі» газетінің 1989 жылғы №9 санында Қайта
оралған есімдер айдарымен «А.Байтұрсыноктың қазақ тіпі
сапасыңцагы еңбегі туралы» атты мақапасында: «Сөйлемнің
тұрлаусыз мүшелері хақында соилем мүшелерін тұрлаулы,
түрлаусыз етіп бөліп, оларды бастауьпп, баяндауыш, анықтауыш,
толықгауыш, пысықтауыш деп саралауын Қ.Жүбанов пен «Жаңа
173
I рамматиканың жаңалықіары жайьшан» (Ауыл мұғалімі, 1937, №2)
С. Аманжоловтар (Сөйлем мүшелврін топтастыру мэселелері—Тіл
мәселелері, 2-жинақ, 1936) сынга апып, өзіндік топтау жасаган»
дейді. Бұл жерде менің ойымша, сол бір нэубет жылдары ғалым
басқаша айта апмаған секілді. Оған дэлел бүгінгі күні синтаксис
тарауында оқытылып
журген ережелердің барльны да
А.Байтурсыновтың саралауымен оқытылуда. 8-класқа арналған
жаңа тел окулықтьің авторларьшың бірі ретінде С.Аманжоловтың
қарсылығын байқамаймыз.
Ендеше, қазақ тіл білімінің іргесін қаласуға белее нді
атсалысып, сол жолда айрықша еңбек сіңірген, сол білімнің
і льштасып дамуына, жалпы түркологияға үлкен улес қосқан ғалым
оңбегі кім-кімді де қызьщтырары сөзсіз.
С.Аманжолов халық ауыз әдебиетінің тандаулы нұсқаларын
жинауға да басшылық егкен.
Қазақ филологиясында, оның ішінде эсіресе, тіл ғылымы
айданьшда құлашын кең жайып, қажымай еңбек еткен профессор
С.Аманжоловтың халықгың мэдени игілігіне арнапған жузден аса
ғылыми еңбегі басылып шықгы.
Профессор С.Аманжолов зерттемеген қазақ тіл білімінің
сапасы жоқ деуге болады.
САманжолов-жөрнекті түрколог деген атаққа не болған адам.
Ол өзбек, қырғыз, қарақалпақ, татар, башқұрт, алтай, чуваш, якут,
т.б. тұркі семьясьшдағы парсы, араб тілдерін де тэуір білген екен.
Орыс тілінде де шебер жазған.
Профессор С.Аманжолов көпшілікке ғылыми және саяси білім
тараіу ісіне де белее не қатысты.Ол бірнеше жыл бойы Қазақстанда
саяси және ғылыми білімдер тарагу қоғамының эдебиет секциясын
басқарып келді. 1949 жылы осы коғам арқылы «Қазақтьщ эдеби
тілі»деген кітабьш шығарды.
С.Аманжолов осы кітабында жэне жазған мақаяаларында қазақ
тілінің тазалығы үшін күресті, эдеби тілдің қалыптасуына зор еңбек
сіңірді.
(ОПМБАИ-да бекітіліп, пікір жазылған. 12.11. 2006 ж )
174
7-СЫНЫПТА ҚАЗАҚ ТІЛШ ОҚЫТУ М ӘСЕЛЕЛЕРІ
(Қазақ тілі-мемлекетгік тш, орфографиялық, орфоэпиялық
нормалар, лексикалық сез екпіні түскен тірек сөздерді табу, зат
есімнің түрленуі. І-П модульдер)
Тереңдетіліп оқытылатын 7-класқа арналған қазақ тілінен
ұсынылып отырған жұмыс дэптерінде «Қазақ тілі-нқазақ халқының
эдеби
тілі»,
«Орфографиялық,
орфоэпиялық
нормалар»,
«Лексикалық бөліктердегі сөз екпіні түскен тірек сөздерді табу»,
«Зат есімнің түрленуі» сынды тақырьптгар енген.
Бұл көмекші құрал профессор Ж.А.Қараевтың Саралап
деңгейлеп оқьпу технологиясының талаптарын басшылыққа ала
отырьш жасалған. Жұмыс дэптерінің мазмұны негізінен жаңа буын
оқулығына сэйкес құрастьірылған.
Тақьфып бойьгаша құрастырылған муддағы деңгейлік
тапсырмалар жүйесі дамыта оқыту идеясын жүзеге асыруға
мүмкіңцік береді, өйткені ол оқушының ойлауын, елестету және
есте сақіау қабілетін, ынтасы мен белсенділігін артгырады.
Оқушылардың жаңа материалды өз беттерімен меңгерулеріне,
оқулықпен жұмыс істеуге дағдылапдырады. Шығармашылық
деңгей олимпиадаға қатысушы оқушылар үшін жасалған.
Мазмұны
1. № I модуль. 1-сабақ. Қазақ тілі—қазақ халқының эдеби
тілі жэне мемлекеттік тіл
2. 2-сабақ. Орфоэпиялық және орфографиялық нормалар
3. 3-сабақ. Лексикалық бөліктердегі сөз екпіні түскен тірек
сөздерді табу
4 .4-5-сабақ. Қатемен жүмыс, бақылау жұмысы.
5. №2 модуль. 1-сабақ. Зат есімнің түрленуі. Көптелуі.
6. 2-3 сабақтар. Зат есімнің тәуелденуі. Оңаша, ортақ
тәуелдеу. Тәуелдік жалғаудың беретін грамматикалық кызметі.
7. 4~сабақ. Барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінің
беретін грамматикалық мағыналары мен сөйлемдегі қызметі.
8. 5-сабақ. Табыс сеіггігінің беретін грамматикалиқ магынасы
мен сөйлемдегі қызметі
9. 6-сабақ. Зат есімнің жіктелетін тобы. Зат есімге жалганатын
жіктік жалгауларының қызметі.
10.7-8-сабақтар. Қатемен жұмыс, бақылау ж^імысы
175
J
Модуль
№1
1-сабақ
Тақіырыбы: Қазақ тіііі—қазақ халқыныц эдебн тілі және
мемлекеттік тіл
І.Мәтінді оқып, тақырыбыи қой. Оның әр бөліміне тақырып
қойып, жоспарьш құр.
ана тшің-шексіз бай, тегеуріні мықты тіл, қымбатгы
балам!
ксақсы бала-ана тілін құрметтеген үл мен қыз. Бұл сенің
ді меңгеруіңе бөгет болмаңды, қайта сені адамгершілікке,
риот болуға жетелейді. өмірдің алмастай қырын, абзал
сьфын түсіне білуіне басты себепкер—сол яня тілің.
Ана тілінің бүге-шігесіне, терең иірімдеріне бойлай білусаналы азамат болғысы келетін жас адамның пярычы, Ол-туған
Отанды, ата-мекенді сүйе білу деген сөз
Тақырыбы
Жоспар
2.Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жя-г
Қазақ тілі—...халқыньщ ана тілі. Оның негізгі мекені— Қазақ
тші— Қазақстан Республикасының
тілі болып табыла,
Қазақстан Республикасьшың тіл туралы Заңы ... жыпғы
илдеден
бастапкүі
енгізщ,
Қажетгі сөздер: 1990,1, қазан, мемлекеттік, Қазақстан
3. Бершген қанатты сөзді оқы, есіңе сақта. Қазақ т іл і:
екендігіне назар а; ,ар. Асты сызылған
[ердщ жанына
баламасын тауып жаз
тілі өткірлігімен бой балкытып. тамыр птымырттлт
жан
кулак куры ІвІЯІн канльфып- ұғымына
қонымды, журегіне тиім лі. кысылтаян катал жағлаила кайрятт
тапқанға қолқа жоқ» двгендейін, ерге. елге мелет болып. ялям
тугел жағдайпғлн
югм кұйып. аузьм
ггырмай. үнін
шыгармай коятьтн
.)
ОТКф —
Бой балқытады
Тамыр шымырлатады —
Жан жүйеңді жандырады —
Қулақ құрышын қандырады —
[Үғымына қонымды —
Жүрегіне тиімді —
Қысылтаяң қатал жағдайда қайрап, егейді
Ерге, елге медет болады______________________________
Көмейіне кұм құяды_________________________________
4.Ендеше, тіп деген сөзге қанша эпитет тауып, жаза аласың?
Үлгі: Шұрайлы, қуатты
тіл
5.Төмендегі қанатгы еөзді есіңе сақта. Тұжырымды ойыңды
ашық жазып үйрен.
Білімділіктің ең басты факторы туган тіліңде сөйлеу мен оны
сыйлаудан басталады. Г.Гегель
өз ана тіліңді қадір тұтпай тұрып, ел-жұртыңды суйе
алмайсьщ.
К.Г.Паустовский
Анамыздың ақ сүгімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту—
бүкіп ата-бабамызды, тарихымызды ұмьпу.
Бауыржан Момышұлы
177
I жаз
б.Сөз, сөз өнері, тіл тургілы мақал-мәтелдер
7.«Қазақ тілі—қазақ хапқының эдеби тілі жэне мемлекетгік тіл»
деген тақьфыпта сыныптас жолдастарыңа ашық хат жаз.
Т ест тапсырмалары
1.«Тіл қаруы—сөз, сез қаруы-ой. Ақылды ой, алғыр сөз
адамның ең жоғарғы қасиеті». Кімнің сөзі?
A) М.О. Әуезов
B) Ж. Аймауытов
C) Ғ. Мұстафин
Д) Б. Момьпщлы
Е) А. Байтұр сынов
2.«Тіл жұмсар», «Тіл—қүрал», т.б. еңбектері бар қазақ тілінің
зерггеуші, ағартушы тілші ғалымы кім?
A) М. Дулаггов
B) М. О.Әуезов
C) С. Мұқанов
Д) А. Байтұрс]3шов
Е) С. Қирабаен
178
3 .Қазақ тілі қашан мемлекетгік тіл мәртебес іне ие болды?
A) 1990 жып 21 қазан
B) 1991 жыл 16 желто қсан
C) 1990 жыл тамыз
Д) 1991 жыл 22 қыркүйек
Е) 1990 жыл 1 шілде
4.«Өгкірдің жүзі
Кестенің бізі өрнегін сендей сала апмас»
Қай ақынньщ өлеңінен алынған?
A) Ы. Алтынсарин
B) А. Құнанбаев
C) С. Сейфуллин
Д) I. Жансүгіров
Е) М .Мақатаев
5.Қазақ тілі түркі тілдерінің қай тобына жатады?
A) Қыпшақ - ноғайпы
B) Татар
C) Башқұрт
Д) Алтай
Е) Қарақалпақ
2 - сабақ
Тақырыбы: Орфоэпнялық және орфографнялық нормалар.
Яі
I кезең
Үйымдастыру кезеці
1.
Берілген сөйлемдердің жиынтығын мәтін деуге бола м
мұнда кімге сипаттама берілген, қанша сөйлемнен қңэапган? Бұл
зертгеу ме, әлде ауызша айтьшған эңгіме ме?
Қазақ халқының бойынан біз поэзия мен музыканың бұлағын
көреміз. Олардың .поэзйясы батырлардың ерлігін мадақтаііды,
табиғатгы, махаббатгы жырлайды. Эр адам өлең шығарады, эр
қазақ-импровизатор.
( А. Левшин)
179
I
2.
Қалай ойлайсың, сейлеу түрінің (ауызша сөйлеу, жазбаш
сөйлеу) қайсысы бұрын шыққан? оздеріңнің тілді үйрену
тэжірибелеріңді ескере отырып жауал бер.
Үлгі: Меніңше, ең эуелі___________ сөйлеу пайда болған да,
содан к е й і н _________________ сөйлеу шыққан. Себебі
3.
Төмендегі тыйым создерді оқып, олар сөйлеудің қай түрін
қатысты екенін жаз. (ауызша сөйлеу, жазбаша сөйлеу). Қазак суға
түкірмейді. Ағынды суды беталды бөгемейді. «Су ішкен құдығыңа
түкірме»
деген
нақыа
сондай
ырымдардан
қалған.
П кезең
Оқушылардмң оқулықпен
қалыптастыру кезеці
жұмыс
істеу
дағдыларьш
1Ллгерінді ықпалдағы дыбыстың қай дыбыс қай дыбысқа эсер
етіп тұрғанын көрсет те, ілгерінді ықпалдың қай жерде болғанын
анықга, сөздің айгылуын жаз.
Үлгі:
Жазылуы
аш-са
көк бауыр
Сәтбаев
Қай жерде
түбір мен қосымша арасында
Айтылуы
ашша
180
2.
Мына сөздердегі дыбыстардың бір-біріне қалай эсер ехі
тұрғанын және айтылуын жаз. Жазылуы
Үлгі
Жүмыс-шы
Жанболат
Ақ лақ
Озса
Түнгі
Қаймсерде
Сөз бен қосымша
Айтылуы
•»1111ъі
Қандай
ықпал?
Төмендегі сөздердің тұсына олардьщ орфографиялық нормасын
сақгапжаз.
3.
Орфоэпия ( айтылуы) Орфография (жазылуы)
Үлгі: үзіг- үзік үзік-үзік
сессе
күмбағыс
5. Берілген сөздердің тұсына орфоэпиялық нормасын сақтап
жаз.
Орфография Орфоэпия
Үлгі:
Құрылысшы__________
тасшы
доп алды
бүгін
жүрек
6. Қайсысы дұрыс, қате дыбысш сызып таста.
үлгі: жа с/з са, аш с/ ш а,
ше г/ к ара, кө г/ к ana
7.Тоғыспапы
ықпал
бойынша
жасалған
сөздердегі
дыбыстардың өзгерісіне көңіл аудар. Алдагы үлгі бойынша орында.
181
Орфография
үлгі: Ес- жан
Қазанқап
Аманкелді
Қ ая жерде
біріккен сөзде
Айтылуы
Ешшан
Ендеше, орф ограф ия______________ зерттейді, орфоэпия
____________ зерттейді.
8.. Бірінпп бағаңцағы кіріккен сөздердің әдеби нормасыи жаз.
Кіріккен сөздер
Әкел
әпер
апар
Әдеби нормасы:
алып кел
келем
барғасын
Бекіту сабағы
Оқулықтағы 2 2 ,23-жаттығуларды орында.
182
Ш кезец
Децгейл ік тапсырмалар
I децгей
1.Оқулықтағы 25-жаттығуды орында.
2.Асты сызылган сөздерді орфоэпиялық нормага сай жазып
көрсет, қай ықпал екенін анықта.
Ә ркімнін өзі шығар биігі бар.
ТІІірік ягяшкя асылма, құларсың,
ТІІірік ағадгка бас ұрма, жыларсың...
Арсыз адам—тузсыз тагам.
1. Берілген создерді орфографиялық нормага сай жаз.
Ор гиік. '
Ауру гісіТогыз кұмалақНаурыз кожеҚазақәні183
Өмірлік дос2.Поэзиядағы орфоэпиялық нормаға сай жазьшған сөздерді
теріп жаз.
!
Абақтыда айдан, куіінен жаңылдым,
Саргайдым ғой, cap даламды сагындым.
“Қарагым, кұлыным (” деп зарлаған
Алыстағы сорлы анамды сагындым.
( М. Жұмабаев).
ПІ децгсй
Қазақ ырымдарында “ Нанның қиқымын жесең, бай боласың”
деген сөз бар. Осы жайлы ой толга.
Есіңде сақта!
1.
“Орфограф ия’’-“дұрыс
жазамын”
дегенді
білдіред
Орфография-сөзді бірізді жаз жазудың тәсілдерін белгілейтін ереже.
2
.“Орфоэпия’’-“дұрыс айтамын” деген сөз. Орфоэпия—ауызш
сөздің бірізді дыб дыбысталуын қамтамасыз ететін ұлттық тіл
нормасының жиынгығы._____________________________________
184
3
.Орфоэпиялық норма бойынша сөз бен қосымшаны
□іегіндегі, сөз бен сөздің ара аралығындағы дыбыстар бір-біріне
уңдесіп айтылуы керек.
Мысапы: көк гүл- кек күл- ілгеріңді ықпал
Көзсіз- көссіз- кейіңці ықпал.
4.Айтылуда дыбыстық үндестікке ушырап өзгеріске түскен
сөздер орфогра- фия фия нормасы бойынша түбір қалпы сақталып
жазылады.
Мысалы: Жанпейіс, сақ адам, қара ағаш.___________________
Тест тапсырмалары
1.Орфография заңы бойынша дұрыс жазылғанын көрсет:
A. Сияқгы
Ә. Сыйақты
Б. Сыйяқты
B. Сяйақты
2.Сөз аралығындагы ілгерінді ықпалды тап:
A. Балалық кез
Ә. Оның үні
Б. Жеміс теру
B. Тау қыраны
3.Орфография нормасына сай сөзді тап:
A. Жасырым хат
Ә. Жасырын хат
Б. Жасырын хат
B. Жасырын гат
4.Дұрыс жазылған созді көрсет.
A. Жихаз
Ә. Жиғаз
Б. Жиһаз
B. Жыйхаз
185
э.Кейінді ықладца түрган сезді тап.
A. Орын
Ә. Сөзшең
Б. Орман
B. Өнерпаз
5.Орфоэпиялық нормаға сай сөзді көрсет:
A. Боз жорга
Ә. Бож жорға
Б. Боз зорға
B. Бос шорга
Г. Бос жорға
3 - сабақ
Тақырыбы: Лексикалық бөліктердегі сөз
түскен тірек сөздерді табу
I кезең
¥йымдастыру кезеңі
1 .Бершген сөздерді орфографиялық нормаға сай жячып көрсет
Ғазійз-___
ҒылымыйҒұмш>ГүлдетуЖаб-жазықКей-гейде
КегалуМақпал ғараТоқымашы-
Мына сөздердегі қай дыбыс қай дыбысқа эсер етіп тұрғанын
көрсетш, ықпал түрлерше ажырат.
Үлгі: Жұмысшы—жүмышшы—кейінді ықпал
дегенмен—дегеммен
тон гашер—том пішер
Иманбек—Имамбек
Жирен көк—жирең гөк
186
Ендеше, сауатгы жазу үшін
___________________________________ көңіл аудару керек.
Ілгеріңді ықпалға 3 сөз жаз.
Түбір мен қосымша арасында:__________________________
Сөз тіркесі арасында:__________________________________
Бірікккен сөздер:_____________________________________
Кейіңді ықпатға жоғарыдағы үлгімен 3 сөз жаз.
II кезең
Оқушылардың оқулықпен жүмыс істеу дагдысын
қалыптастыру кезеңі
І.Талсырма. 5-сыныпта өткенді еске гусір де, келесі
тапсырмаларды орындау үстінде олардың екпін түрлерін анықгап,
қатарына жаз. Екпін түрлері: сөз екпіні, ой еюііні, тіркес екпіні,
дыбыс екпіні.
а) Берілген сөйлемді екпін түсіріп оқы, екпін қай буынға түсіп
іұрғанын белгілеп көрсет.
Компьютер сабағы жұмасына екі рет жүргізілед і.
Екпін түрі:_____________________________________________
ә) Мына сөйлемдердегі асты сызылған сөздер екпіннің қай трі,
жазып түсіндір.
Ағасы кеше калага келген еді.
Ағасы қалага кеше келген еді.
Қалага кеше атасы келген еді.
Екліи түрі:____________________________________________
б) Үлгі-сызбада көрсетілген бір тіркес екпініне багынатын
сездердің тұсына соған түггғалас бірнеше сөз жаз.
Тәліи-тэрбне
балашага
187
оқу үшін
тілінен бал таму
ән еалу
Екпін түрі:_________________________ ___________________
в) Төмендегі сөздерде екііін қай дыбысқа түскенін анықгап,
қаңдай
көңіл
күйді
білдіретінін
айыр.
Екпін
түрін
анықта.
Өзің
#
сондай көңіл күймен бірнеше сөз жазып көр.
С-сұмдық, ке-ел отыр, ме-е-ен, кі-і-ім, др-р-р, Қ-ой, ойбай, қой, т-тарт қолынды, ғажа-а-ап, ә- э-демі.
Екпін түрі:__________________________________________
2. Поэзиадағы логикалық бөліктердің сөз екпіні түсетін тірек
сөздерін теріп жазып, тадцап түсіңдір.
Келіскен кескін мынау, омыраудын
Өзі айтар: қаратам, - деп,- казак каумын.
Сом аяқ, быртық бакай. болат түяк.
Тасындай шұбар ала Көкшетаудьш.
Асты сызылған тірек сөздердің ахау мен ілік септіктеріңде
түруы эрі сөйлем соңында келтірудегі ақынның мақсахын анықта.
Ақынның
максаггы:
________
2.Мына үзіндіден екпін түсіп тұрған тірек сөздерді тауып жаз.
Қорқырап Құлагер ат жатыр қүлап,
Шүмектеп шекесінен қан бұрқырап.
Шіреніп төрт аяқты, танау қағып,
Ыңқылдап өліп барад ат қырқырал ( L Ж.).
Төмендегі
тапсырмаларга
көңіл
аудар,
тұжырымды
қорытьтды жаса.
Мен таулықпын!
Таудан мен жаратылғам.
Киіктің сүгін еміп ер жеткенмін.
Тау құлымын. Мен оньщ эуресімін, сэулесімін (М. М).
Жіктік жалғаулы сезді теріп жаз, оған екпін түсіріп көр.
Үлгі:Таулық-пын_______________________________________
J
J
Шьшаулы сөздер
мен болымсыз етістіктерді
теріп жаз, екпін
түсе ме? Тексер.
Адал өлім бұйырмаған
Менен сорлы жан бар десең, сенбеймін...
Көрінетін бетім бар ма еліме?
Мына сатқын перзентіме қосақтал,
Өлтіруге міндетгісің мені де!
Үлгі: бұйыр —ма- ған_________________
Көмекші зат есім мен крмекші етістік тіркескен күрделі
сөздерді теріп жаз. Екпін қойып көр.
Түс ауа қораның ішінде таза ауада тамақ ішіп жатыр едік,
аңырап, боздап алам келіп қалыпты.__________________________
Ендеше, екпін түспейтін буьш мен сөздерд і жаз.
1,____________________________________________
2 ._________________________________________________
3.
4.
Бекіту сабағы
Оқулыіггағы 6-жагтығуды ор ында.
Ш кезең
Децгейлік тапсырмалар
I децгей
І.Мына сөздерді кестеге орналастыр және екпіннің қалай
түсетінін анықта.
Ең абзалы, ер жұрек, ай қабақ, азу тіс, жиирма бес, адал еңбек,
қоңыр-салқын, қоян-қолтық, келе алмай, Абай көшесі, бидай өңці,
қас пен көздің арасында, сары ала, үйге қарай.
Қос
сөз
Шылау тіркескен
Күрделі
сөздер
1 сөздер
189
Тіркес
Сөздер
'Гұрақты сөз
тіркестері
Бұл сөздердің екпін біреуіне ғана түседі.
2-Екпін түспейтін буындарға мысал жаз.
а) жіктік жалғау ына:
ә) болымсыз етістіктің жұрнағына:
б) шылау сөздерге:
в) көмекші сөздерге:
П децгей
І.Орыс тілінен енген сөздерге қосымша жалғап, екпіннің қай
буынға түскеніне назар аудар, белгімен көрсет, қосымшалардың
сауатты жалғану ына назар аудар.
спектакль-спектакліне, спектакльге.
лагерьтурисггалстукпедагогокругпоездметаплальгошистТомскНені
аңғардың?_______________________________ __________________ .
2.Сөйлемдегі сөздердің орнын ауыстырып жаз, қандай
мағынаға ие болады?
а) Әлия менімен бұл жолы да жолыға алмады.
ә)_________________________ ____________________________
Ғ.кггін түр і:_______ Беретін мағынасы:____________________
3 .Сөйлемдерден коңіл күйін білдіру мақсатында эмфазалық
(дыбыстың созылып айтылуы) екпін түскен сөздерді тауып, қай
дыбыстар арқылы, қапай беріліп тұрғанын түсшдір.
Жө-өн, балам, сойтіп сен мынау когілдір таулардың арғы
бетінен келген екенсің ғой ( Ә. Ә.).
Артынан Құрмаш пен өзге балалар бірінің артынан бірі —« Коө-к серек! Кө-о-к се-ре-к!» деп шақырып айқаилап жүрді ( М. Ө-).
Ш деңгей
Шалқыған Арал теңізі неге тартылды ? (Ой толгау жаз)
Есіңде сақта!
1.Тітдің сөйлеу нормасьша тэн фонетикалық қүбылысы—екпін.
Сөй- лег легенде бір сөз басқа сөздерге, бір буын басқа буындарга,
бір дыбыс басқа дыбдыбыстарға қараганда күнггі, көтеріңкі
айтылуын екпін дейді.
2.а) сөз екпіні: үздік окушы (соңғы буынға қойылады)
ә) Ой екпінінде назар аударылатын сөз сөйлемнің басында,
соңыңца, крбнемесе баяндауыштың алдында тұрады. Мысалы: Мен
бардым, ауылга бар- ым, дым, кеше б ардым.
б)
Тіркес екпіні: қыпша бел
_____в) Дыбыс екпіні (эмфазалық): тама-ша-а___________________
Тест тапсырмалары
1.«Еңбекшілер» деген сөздің қай буынына екпін түсіп тұр?
а) ең
ә) бек
б) ші
в) лер
г) еңбек
2. Бір тіркес екпініне бағынатьш сөздерді т:ш.
а) Қас қаққанша
э) Окушыларга
б) Ақыдцан
в) Оқушымыз
191
3. Орыс тілінен енген сөздердің қайсысына қосымша дұрыс
жалғанганьш көрсет
а) ііедагогка
ә) иедагогха
б) педагогқа
в) педагопсе
4. Эмфазапық екпін түскен сөздерді тап.
а) кімсің?
ә) менмін
б) ме-е-н-мін
в) ісім десем?
5Ліркесті сөздерді тап.
а) көкпеңбек, шұбар ала
ә) елең- алаң, ағаппы жармас
б) үй де аман, қарала
в) еңбек ет, ән сал
4 - сабақ
Қатемен жұиыс
192
№2 МОДУЛЬ
1 - сабақ.
Тақырыбы: Зат есімнің гүрленуі. Кептелуі.
I кезец
Үйымдастыру кезеңі
І.Төменде жазылған сөздерге назар аудар, лексикалық
мағынасы жоқ сөздердің қайсысына жататынын анықта.
Манадан ешкімді кездестірв алмай түрған әйел, асығыс болса
да аз кідіріп қарай қалған. Байшегірге апыстан айқайлап:
Үлкен кісі, жүзден жиырмасы кем ауылыньщ жігһтері қайда
жатады екен? Білсеңіз, жол сілтеп жіберіңізші,- деді.
Әйелдің сұрап тұрғаны сексен ауылының жігіттері екенін
аңғармай қалған Байшегір:
-Шырағым, ондай оспағыңа шорқақ едім... Пайғамбардың
ауылы болса да атын аташы!- деді.
Әйел біреу естіп қалмас па екен дегендей, айнала бір қарап
алдыда:
-Тәңірі деген, жүзге жиырмасы жетпесе сексен болмайіъш ба
еді!.. Сексен ауылының жігітгерін сұраймын,—деді енді турасынан
тартьш.
( « Оянған өлке» Ғ. Мүсірепов).
Үлкен кісі- ( кімнің орнына қолданылған?_________________
Жүзден жиырмасы кем- ( қай ауыл?)_____________________
Шырағым ( кімнің орньгаа қолданылған?)_________________
2. Мына сөздерді төмендегі кестеге топтал жаз. Берілген
мағьшасы керекгі сөздерде тұр.
Шырайлым, еркежан, интернет, ақсақ, фуібол, топас, ілді,
қолды болды, о дүниеге атганды, бикеш, ұлыма, мырза жігіт,
қарасаң, шошапа, дизайн, ит жылмаң, шырақ, сөзуар, өсекші, соқыр,
коммерсант, ұры көз, үлкен кісі, ыстық демі тоқталды, қол жүмсау,
әкесін таньпу, люстра, компьютер, тас бауыр, сым, там.
1.Лексикалық магьгаасы бар сөздер:______________________
193
2.Лексикалық мағынасы жоқ сөздер
1
. Керекті сөздер: атын тура айіуға тыйым салынған сөздер,
жағымды сөздермен ауыстырьт аіһу, дөрекі сөздер, аударуға
болмайтын сөздер, аударуға болатьш сөздер
Лексикалық атаулар
Табу
Эвфемизм
Дисфемизм
Қазақшаға аударуға
бол болатын сөздер
Қазақшаға аударуға
бол болмайтын
терминдер
Диалект
Сөздер
Бикеш
қолды болды
Соқьш
Футбол—аяқдоп
Берілетін магынасы
еркелету
сыпайы сөйлеу
дөрекі сөйлеу
ойын түрі
кэсіби сөздер
Интернет
мекен
Там—үй
З.Сонымен, эдеби тілдің лексикалық нормасына жатпайтьш
сөздер: (жаз) Лексикалық мағьшасы бар сөздерден айырма[ылығы:
_________________________
П кезең
Жаңа тақыры аты өздігшен меңгерту.
1.Берілген зат есімдерге үндестік заңы бсйынша тиісті көгггік
жалғауларын қой.
Көптік жалғаулары: -лар. -лер, -дар, -дер, -тар, -тер.
Айна+..., КИІМ+..., қүс+...j көкөніс+..., күй+..., қаз....
2. Көіггік мағынаны білдіретін сөздерді грамматакалық
қызметіне қарай топтастырып жаз.
ұстаздар, парталар, эркімдер, сіздерсіздер, отырғандар,
ақылдылар, қырықгар шамасындағы, кешелер, былтырлар, сұлу
мұрпылар, экелерін, астарын ішу, байлар, Нұржан мен Ержан
сияқгылар, өз үйлері.
194
1.Заттардың көптігін білдіреді__________________________
2.Есімдіктерге жалғанады______________________________
3.Сын есім, есімшелерге жапғанып
Заттанады ( субстантивтену)____________________________
4.Сан есімдерге жалганады_____________________________
5.Мезгіл үстеулерге жалғанады__________________________
6.Даралап санауға болмайтын
ұғымдардың атгарына қосылғанда,
ауыспалы мағынада пайдаланылатындар:__________________
7. Даралап санауға болмайтын,
қосымша рең беретіндер:______________________________
8.Көп адамға тән заттардың
Көп адамға ортақ екенін білдіретіндер:____________________
9.Көпшілік пайдаланатын заттардың атауларына қосылғанда,
олардың көп не ортақ екендігін білдіретіндер:______________
ІО.Орын, мекен атауларына қосылғанда, көптігін білдірмей,
оған «сол жақ», айнала, төңірек деген сияқты қосымша рең
үстейтіндер:_____________________________________ _______
11. Жалқы есімдерге жалғанып, «сол кісі жэне басқалар» деген
сияқты топтау ұғымьш білдіретіндер:_________________________
12. Дербес сөздер мен көмекші сөздерден құралған тіркестерге
де қосылады____________________________________ __________
1. Көптік жалғауы жалғанбайтын зат есімдерді мағыналарына
қарай топтал жаз. Су, шай, шұбат, мұнай, бу, тұман, таң, шаш, қант,
шөп, құм, көз, құлақ, қол, тары, етік, қолғап, қас, қабақ, кірпік.
2.
Магыналары
Сөздер
а) жұптық ұгымды білдіретін көз
сөзсөздер:
су
ә) Сұйықтық ұғым:
мұнай
б) газ тектес ұғым:
в) дарапап санауға келмейтін:
3.
Екі шумақтағы асты сызылған сөздерді салыстырып
қайсысында көітгік мағынада, қайсысында даралық магынада
берілгенін анықта.
Еңбек жоқ, харекет жоқ, қазақ кедей.
Тамақ аңдып қайтеді тентіремей?
пен к ь г м к г ч сықылды ас жоқ дейді,
Ол не мене жоюпықтың әсері емей?!
Өз үйіңнен тоярға қолың қысқа,
Ac берер ауылды іздеп жүрсің босқа,
Бір жілік пен бір аяк кымыз берген
Дереу сені жүмсайды бір жұмысқа.
(Абай «Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей»)
Даралық мағынада:____________________________________
Көптік мағынада:____________________________________
4. Далада гүддер жайқалған.
Далада гүл жайқалған.
Осы сөйлемдерден не байқадық? Көптік тұлғасын түсіндіріп
айтудан сөйлемде]здің мағьшасы мен қүрылымының өзгерген,
өзгермегенін түсіндір.
Ендеше, бүдан шығатын қорьггьшды: көптік жалғауы кез
келген сөздерге жашгана ма, жалганбайтьш сөздер бар
ма?
F t
II кезец
Жаңа тақырыпты бекіту кезеңдері
Оқулықгағы 4-жаттығуды орында.
196
Ш кезец
Деңгейлік тапсырмалар.
I децгей
1.Көптік жалғау жалқы есімдерге жалғанғанда көптік магына
білдіре
Абайлар келсе, ауьш тегіс жатып қалған
2.
Көптік жалғаудың зат есімнен басқа сөз таптарын
жалғанғандағы ерекшел ігін түсіндір.
Үлкеңцерді сыйлау—эдегггілікгің белгісі.
Мына сөздерге көптік жалғаулары жалғанбау себебін
түсщщр, топтал жаз.
Арпа, бидай, көже, қыл, жүн, сақал, мұрт, аяқ
Санауға келмейтін атаулар
Тагам атаулары
Жұптық мағыналы атаулар
Сонымен.
П деңгей
1 Зат есімді тауып, көптік жалғауы үндестік заңына сай
жапганып түр ма, түсіңдір.
Асар ( салг). «Ауьшга асар жасататынын хабарлайды». Бір
отбасының қолынан келмейтін жұмыстарды атқару үшін бір
ауылдың адамдары «асарға» шақырылады.Мысалы: үй көтергенде ,
егін салғанда, шөп шабуга тағы сол сияқты көлемді, ауыр
жұмыстарға шақырылады. Асарға шақырушылар вңбвгі үшін ақша
талал етпейді. Оның есесіне асарға шақырушы ядам оларга арнаулы
мал сойып, қымыз құйып, жақсы ас эзірлеп, тойғызады.
үлгі: Жұмыс+ тар,____________
Көптік жалғаулы зат есім болатын сөйлем ойпап жаз.
үлгі: Қыраңдарын қинаган.
Даласын да сыйламас.
197
Үландарын қинаған
Данасын да сыйламас.
2.Мына қанатгы сездердің тиісті жеріне сызықша қой, себебін
түсіңцір.
Әдептілік, ар-ұят адамдықтың белгісі,
Тұрпайы мінез, тағы жат надаңдықгың белгісі.
Аталар сөзі ақылдыц көзі.
Сөз ұлы құдірет, ұлылығы сөзбен адамдарды табысгаруға
болады.
Ата- бәйтерек, бала- жапырақ.
ШҒ деңгей.
«Казақстан—бай өлке» тақырыбына қысқаша ой толғау жаз.
Көптік жалғаулы сөздерді мол пайдалануга тырыс.
Есіңде сақта!
1.Көптік жалгау агггы түрлі: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар,- тер.
Олар зат есімге үндестік заңы бойынша ясалғанып, көптік мағына
береді.
2.Көптік жалғау ( өзі жалғанған) тек заттьщ көптігін ғана емес,
сол зат көпке ортақ екенін де білдіреді. Мысапы: мекгептеріңе
қайіыңдар, сусыңдарын іпггі.
3.Лексикалық мағынасы көптік ұғы.чды білдіретін сөздерге
көшік жалғауы жалғанбайды: сұлы, шөп, ағаш, ет, қағаз, төс,
достық, мақта.
Тест сұрақтары.
1.Қай сөзге көптік жапғауы жалғанып гұр?
а) кітапқа
э) дэптерім
б) оқушымын
в) киімдер
2.Көптік жалғауы қай сөзге жалғанбайды?
а) кітал
э) мал
198
б) киім
в) тары
3.Ауыспалы мағынада қолданылып түрган көптік жалғаулы зат
есімді сөйлемді тап.
а) Оқушылар мектепке ерте жиналды.
ә) Сырттан түлеп жамандық,
Тазарып әбден кешкенше,
Талай шаштар ағарар.
б) Бапалар аяздан қорқар емес.
в) Ленинградгық өрендерім.
4.Мезгіл үстеуге жапғанған көптік жалғаулы сөзді тап.
а) Олар кешелер Біржан аттанған Барлыбай өзеніндег і Үлжан
ауыльгна жиналып жатты.
э) Небір майталман шешендер, эншілер, күйшілер әкесі
Шыңғыс үйінде өнер көрсетер еді.
б) Достары да бірге, жаулары да бірге.
в) 22 қыркүйек—Қазақстан халықтарының Тілдері мерекесі.
5.Субстантивтенген көптік жалғаулы сөздерді тап.
а) Бүл мінез-ақылдылардың, арлылардың, артықтардьщ мінезі.
ә) Айша қара сэтен шапанын жамылып, қыз-келіншектердің
ортасында келе жатыр.
б) Қонақгарды Игіліктің әйелі Айғанша қарсы алды.
в) Түскі астан кейін балаларды серуенге апып шықты.
6.Есімдіктерге жалганып тұрган көптік жалгаулы сөзді анықта.
а) Жастар ойнап-күліп, көңіл көтеру үшін де осы үйге келеді.
ә) Жігітгер, ойын арзан, күлкі қымбат.
б) Жайнаған жаздай заманның сендерсіңдер тірегі.
өздерің де ойлаңдар, неше түрлі жан барсың.
в) Емтихандарыңцы ойдагыдай тапсырыңдар.
199
3 - сабақ.
Тақырыбы: Зат есімніц тэуелденуі. Оңаша және ортақ тэуелдеу.
Тэуелдік жалгаудыц беретін грамматикалық қыімегі
I кезец
Үнммдастыру кезсці
Мына сөйлемдердегі көгггік жапгауыньщ қай сөз таптарына
жаііғанып түрғанын түсіндір.
Огыргандардың бірі көзі жасаурап, бетін басып қалышы.
Бұның бірі жиьфма бестерге келген ақ сұр жіггг екен. Жанында
ьшғи түлкі ішіктілер, сұлу мүртгылар отьф. Жаз жетіп, қарлар етті,
сулар ағып, Күн де тұр жарқ- жұрқ етіп нүрын шашып, осы жиынга
сэлем айтқан Зередей аналары екен. Ac әзір екен, олар астарын ішті.
Жиын тарамастан бұрын Абай жалгыз бүлініп, өз үйлеріне қарай
асыга жөнелді.
Екі салт атты тымақтарьш бүлғай бастады. Ол соңгы күңдері
көбінесе домбыра алып, мөлдір күйлер, сүлу еңцер тарта беруші еді.
Жас қозы, бота, бұзаулар да әлі қораны сағапайды.
Үлгі: Огьфған+дар (етістіктің есімше түрі - затганьш отырған
адамдаркімдер?)
________
П кезең
Жаца сабақты өздігінсн меңгерту.
1.Отан, жер, әке, ана сөздерін жекеше, көпше түрде тэуелде.
Жекеше
I жақ менің әке+м, жер—ім, әке-лер+ім, жер-лер+іміз.
П жақ сенің эке+ң, жер+ің, әке-лер+ің, жер-лер+ің.
Сьшайы түрі сіздің әке+ңіз, жер+іңіз, эке-лер+іңіз, жерлер+іңіз.
ІП жақ оның әке+сі, жер+і, эке-лер+і, жер- лер+і.
200
Ч.
Сонымен, дауысты дыбыстан соң, қандай тәуелдік жалғаулары
жашанады, дауыссыз дыбыстан соң қандай тэуелд ік жапғаулары
жалғанады екен?
Же кеше Көпше
I жақ менің біздердің
П жақ сенің сендердің
сіздің сіздердің
III жақ оның олардьщ
2.Мына сөздерді оңаша және оргақ түрде үш жақга тэуелдеп,
кестеге жаз. ұстаз, оқушы.
Тэу/ң
түрлері
Оңаша
Жаң ГТәуелдік жалғаулы
сөздер
I
Жекеше
Көпше
п
Ш
Ортақ
I
Тәу-ді
залың иесі
Менің
Сенің
Сіздің
Оның
П
Біздің
Біздердіің
Сендердің
Сіздердің
Ш
Олардың
Жалғаулары
"М, -ым, -ІМ
-ң, -ың, -ің
-нььгз, -ңіз,
-ыңыз, -іңіз
-сы, -сі, -п, -і
- мыз, -міз
-ымыз, -іміз
-ьщ, -ің, -ң
-ыңыз, -іңіз
-ңыз, -ңіз
-сы, -сі, -ы, -і
Сонымен, оңаша тэуелденуде тәуелді затгың иесі адам, ал
ортақ тэуелденуде тәуелді заггтың иесі адам екенін білдіреді.
З.Төменде берілген жалғаулы сөздердің онаша түрін ортақ, ал
ортақ түрін оңаша тәуеддеуге айналдырып жаз.
Арманымыз, ата- анамыз, кітабыңыз, қаламы, мектебі, досың.
үлгі: кітаб-ым, кітап-тар-ым, кітаб-ымыз, кітап-тар-ымыз.
Дос-ымыз, дос-тар-ымыз, дос-ымыз, дос-гар-ым.
4.Мәтіңді оқып, асты сызылгаи тэуелдік жалгаулы сөздерді
байланыстырып тұрган сөзімен бірге біліп альт, нешінші жақта
тәуедденіп түрғанын айт.
5.ІІІернияз акынның әйелі бір жаіска квткенде үйіне қонақ
ксліп қалады. Жас кыз қодд ын етін асады. Қазақ арасында сыйлы
қонаққа қодцың етін аспайды. Қонақ алдына келген кэрі жілікті
керіп:
“ Шернияз байғұсқа жөн білетін бала да б ітпепті-ау,—деп
күңкілдеіггі.
Сонда Шернияз ақын:
- Конагым, бала білмей қол асты,
Асса да бала қолды мол асгы.
Дуниеге қолдан бұрын сан келмейді,
Қол асып, бала саган жол ашыпты,—дегггі.
Сөйтіп, тэу елдік жалгау өз жалганган сөзді____________
_______ __ __________ _____________байланыстырып турядм.
Бекіту сабақтары.
39-жаттыгудан екі мысалды, 40-жаттыгуды берілуі бойынша
о рында.
Ш кезец
'ецгейлік тапсырмалар
I децгей
І.Тәуелденіп тұрған сөзді тап, қай сөз табынан екенін айт,
тэуелдеудің қай түрі?
Әйтеке би Тэуке ханның тұсында өмір сүріп, қазақ халқының
бір орталыққа багынған іргелі ел болуына өзінің зор үлесін қосқан.
202
2.Берілген үзіндідегі тәуелденіп тұрған сөзді тауып, 3 жақта
оңаша, ортақ турде тәуедде.
Шолақ отыз бес жасында елу бір пұг тас көтереді. Өзінің бір
елеңінде:
Бұл күнде отыз бесте менің жасым,
Қамалдың бұзып жүрмін тау мен тасын.
Кешегі сентябрьдің базарында,
Көтердім елу бір пұт кірдің тасын,—дейді.
З.Тәуелдік жапғаулы сөзді тап, қай жакпа гұр, мағьгаасьш
•гүсіндір.
Атымды адам қойғаи соң,
Қайтіп надан болайын.
II деңгей.
І.Тәуелдік жалғаулы сөздерді өздері байлаш>юып тұрған
сөздерімен теріп жазып, нешінші жақта тэуелдені п тұрганын айт.
Бастаңғы
Үйдің үлкеңцері жол жүріп кеткенде ауыл жастары сол үйге
жиналып, жолаушылардьщ жолда басы ауырмасын деп «бастащы
жаса» дейді. Бастаңғының мәнісі—жастардың сол үйде ойын-сауық
жасап бас косуы. Дәстүр бойынша бұған тыйым сапуға болмайды.
203
2.Ken нуктенің орнына тиісті сөздерді қойып талда, осы
қанатты сөздердің магынасын түсіндіріп жаз.
Қайран... өз үйім, кең сарайым боз үйім. Жақсының өзі
өлгенімен,... өлмейді.
ІП деңгей.
« Атамекен» мэтінін эрі қарай өзің толықтырып жаз, ойың
дәлелді әрі көрікті болсын.
Атамекен.
Түн. Аспанда жұлдыздар жымыңдайды. Дала сүттей жарық.
Тау жақтан салкын леп соғады. Қандай ғажап көрініс!
Ауылыңнан апыс жаққа шықсаң, қайтып келуге асығасың.
Келсең, таныс көшелер, үйлер, адамдар—бәрі көзіңе оттай
басылады. Тіпті, басқа жердің балаларымен қосыла қалсаң,
арасында аздап ауылыңды мақтап жібересің. Атамекеннің
соншалықты
қымбат,
көрікті
болуының
сыры
неде?
___________
Есіңе сақта!
Тәуеддік жалғау бір запың екінші бір затқа тәуелді, меншікті
екенін білдіреді. Тэуелденетін сөз үш жақтьщ біріне тәуелдене,
меншіктеле айтылады.
Тәуелдік жалғау өзі жалғанған сөзді ілік сеотік жалғаулы
сөзбен байланыстырып тұрады.
Бір не бірнеше заттьщ бір ғана затқа я адамға меншікгі екенін
білдіруді оңаша тэуелдеу, ал керісінше, бір не бірнеше заттың көп
затқа я адамға меншікті екенін білдіруді ортақ тэуелдену дейді.
Тэуелдік жалғаулы сөз сөйлемде анықгауыш қызметін
Iапгқарады.___________________________________________________
204
Тест сұрақтары
1.Тэуелдік жалғауының әсерінен өзгеріске ұіпырап тұрған
сөзді тап.
а) қозыңыз
э) теңізінен
б) тарагым
в) бапықгары
г) жолдасы
2.Тәуелдік жалғауынан соң жалғанып туріан жатыс жалғауын
тап.
а) үйімде
ә) ормаңда
б) ендірісті
в) кәшеде
г) қалада
3.Тэуелдік жалғауыкың П жағында турған сөзді тап.
а) арманым
э) үйіміздегі
б) қалаларыңызга
в) ұлттары
г)сенім
4.Тәуелдік жалғауының дұрыс қолданылуын көрсет.
а) күрекім
ә) күреғым
б)күрегім
в)күрекым
г)күрегем
5.1лік септігі мен тэуелдік жалғауы жаііғаиып түрған сөздерді
көрсет.
а) алтын жүзік
ә) асау жүрек
б) жастардың міндеті
в) мен тэрізді екен
г) бүл—ауыл
205
б.Ортақ тәуелденген сөзді тап
а) көйлегім
э) көйлегің
б) көйлектеріміз
в) көйлегі
4-сабақ
Тақырып: Барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінің
беретін грамматнкалық магыналары мен сөйлемдегі қызметі.
I кезец
Үйымдастыру кезеці
1
.Сөйлемдердегі ілік сеітгігінде тұрған сөздерді тауып
түсіңдір.
Менің бөлмем шағын ғава. Бірақ ағам екеуміздің төсегіміз
сыйып тұр.
Екі төсектің ортасында кішкентай жазу столы, екі орындық
қойылған. Екеуміздің кітап жинайтын шкабымыз да бар. Терезенің
пердесі ақ. Терезеден күн сәулесі жақсы түседі, бөлмеміздің іші
жарық.
2.Мақал-мэтелдерді ілік септігі жалғауында тұрған сөзіне
қажетгі жалғауды қойьш, түсіндір.
а) жақсы - ... сөзі ақыл шақырады,
жаман -... сөзі ашу шақырады.
ә) жер - ... беті жауыннан кейін көгере бастады. Ағаш - ...
жапырақтары бүр
206
Сонымен —ның, -иің қандай жағдайда, -дың, -дің қандай
жағдайда,
-тың, -тің кандай жагдайда жалғанады екен?
II кезең
Жаца сабақты өздігімен меңгерту
1.Сегггік жалғауыньщ жалғану тэсілін игеру.
2.Мьша сөздерге барыс септігі жалгауын буьш үндестігі мен
ілгеріңді ықпал завдары бойынша жалғап, түсіддір.
Кітап, күрек, қарға, күл.
Барыс септігі жалғаулары: -қа, -ке, -ға, -ге, -а, -е, -на, -не
Үлгі : кітап+ка, кітаб-ым+а, кітаб-ы+на.
Түсініктеме: қатаң п дыбысынан соң -қа жалғауы,
гэуелденгенде п дыбысы
б
дыбысына айнальщ, тэуелді сөзден кейін -а жалгауы тәуелді
^салғауының III жагьшан кейін —на жалғауы жалғанады.
3 .Жатыс септігінің жапғауы ма, шылау ма? Бмлесін есте сақта!
Біздің жақта бүлдірген адыр (лар) өседі. Бүлдірген (дер) теріп
қайтамыз. өткен жаз (да) күн ыстық болды.
4-Шығыс сегтгігінің жалғаулары -нан, -нен. -дан, -ден, -тан, тсн.
Қайсысы қай жағдайда жалғанатынын кестеден көрсет,
мысалмен дәлелде.
207
Д ay исты
дауыссыз;
5
.Берілген сөйлемдерді екі бағанға бөліп, жаз. Шылауы бар
сөйпемді бір бағанга, көмектес сешігінің жалғауы бар сөйлемді
екішпі бағанға жаз. Сөйлемдегі қызметін тап.
Биік пен апаса —антоним сөздер.
Жаманға айтқан ақылың
Далага атқан оқгіен тең,
Талабы жоқ жас ұлың
Жалыны жоқ шоқпен тең.
Жастар жиыны тарқағанда, Абай Шүкіманға қайта-қайга бір
сөзбен алғыс
айта берді. Жас балада анадан туған екі түрлі мінезбен туады.
Шылауы бар сөйлем Көмектес септігінің жалғауы бар сөйлем
Ендеше септік жалғаулары сөзге ____________ мен
____________ заңдары бойынша жалғанып эр септік жалғауы сол
сөзге белгілі бір _______________________________үстейді. Тек
жалғауы ғана буын үндестігіне бағынбайды.
Зат есім тәуелденіп септелгенде ____________ және
___________ сеггтіктерінде айырмашылык бар. Көмектес септігі
_____________ деген сұраққа жауап беріп _______________
жазьшады, ал шылау ___________
бен ______________
жазылады.
208
Бекіту сабағы
Оқулықган 59-жаттығуды орында. Мәтіндегі барыс, жатыс,
шығыс, көмектес септігінде тұрған сөздерді жалғауларынан бөліп
жаз.
Ш кезец
Деңгейлік тапсырмалар
I децген
1.Көп нүкггенің орнына барыс септігі жалғауларының тиістісін
ңой.
а) Қайрат... әдісіңці жолдас ет,
Ә діс... ақылыңды жолдас ет. (Б.Момышұлы)
э) Аз жұмысты қиьшсынсаң,
Көп жумыс ... тап боларсың (Ы.Алтынсарин)
2.Барыс септікпен келген сөздердің қай сөйлем мушесінің
қызметін атқарып тұрғанын көрсет, асгын сыз.
Туған жер кімнің болса да көзіне көрікті, көңіліне ыстық
көрінеді.
З.Мақалдардан зат есімді тауып, сұрақ қой, қай сегггікте
тұрғаньш талда.
Ер елінде, гүл жерінде
Ақыл жас ұлаңда, жүйрік тай құнанда
209
4.Көмектес септігінің сұрауын есіңв түсір, сол сұраққа жауап
беріп тұрған сөзді тауьш талда.
Ерлік батырмен пәтерлес,
Ерлік дадқпен көз таныс.
II.
— ■
4 ..............
.
. I.
.1
■
т в І
■
.11,
■■■■■—
I.
■■■■■■—
— —
■
I
I —
—
I
—
'■■■ ■ ■
■■
11—
т
т
т
т
~
—
5.Шығыс септіктегі сөздерді тап, талда.
Достықтан кемдік көрсең, кедейсің.
Еңбекген еңбек шығады, еңбек туады.
II деңгей
1.Мақалдагы сөздерге септік жалғауларының тиістісін қой да,
қай септік екенін көрсет.
Қатар ... ассаң да, халық ... аспақ жоқ. Істегенің елі .. жақсы,
үйренгенің өзіңе жақсы. Ыстық ... хат күйеді, ұят ... бет күйеді.
Білім ... мыңды жығады, білекпен бірді жығады.
2.Бұл—қызық. Несі қызық екенін өзің байқап көр де, талдап
түсіндір. Септік жалғаулы сөздерді теріп жазып ал да, қайсысы қай
септеудегі сөз екенін тауып, жалғауларын сызықшамен бөліп жаз,
түсіндір.
Апама жездем сай. (мәтвл)
Досьща достық қарыз іс,
Л
V?* v
~1 М
*
210
Дұшпаныңа эділ бол. (Абай)
Жекен жерінде көгерер,
Ер елінде когерер, (мақал)
Отанын сатқан оңбас. (макал)
Ш деңгей
Септік жалғауларьш қатыстырып 5 жол өлең жаз.
Затесім
Сын есім
Етістік
Мағыналы сөйлем
Синоним сөздер
Бсіңе сақта!
Септік жалғаулары сөзге буын үңцестігі мен ілгерінді ықпал
заңдары бойынша жалғанып, эр септік жалғауы сол сөзге белгілі бір
грамматикалық мағына үстейді. Тек көмекгес сеіггік жалғауы гана
буын ү н д е с т і г і н е багынбайды.
Тэуелденген зат есімнің сеіггелуін жай септеумен
сапыстырганда барыс, табыс, жатыс септіктерінде айырмашылық
бар.
I
гер+ге, дәптерім+е, +не
. V. Ш
.. , . . тгері+нде
Тест тапсырмапары
1.Барыс септікте тұрған сөзі бар сөйлемді тап.
а) қарға қарқ етгі
ә) еңбек муратқа жеткізеді
б) жалқаудьщ ертеңі бітпес
в) ана болтан дана болады
ф IФ
2-Шығыс септігінде гұрган сөзді тап.
а) қан токпей, жеңіс жоқ
ә) жаудан жасқындық іздеме
б) елінің алды • еңбек
в) ет—дерт, сорпа - шипа
211
3 .Көмекгес се птігінде түрған сөзі бар сөйлемді тап.
а) достықтың мерейі үстем, өресі кең
э) бесіктегі бапа —әкенікі,
|
an арқасыңдағы бала елінікі.
б) д арын—жанып тұрған жалпы
в)жақсыпықпен тьшғанның бэрі жақсы
4.Жатыс септігі жaлғayJШ сөзі бар сөйлемді көрсет.
а) егілмеген—астық емес,
беделі жоқ-бастық емес
ә) жалған дос жарытпас,
шьш дос арытпас
б) ер —бөтен елге сыймайды
в) қара суда қаймақ болмас,
қас шеберде оймақ болмас.
5.Көмекгес сешігінде тұрған сөзі бар сөйпемді тап.
а) құлақтан өтіп бойды алар,
жақсы эн мен тэтті күй
э) ол күндер - өткен күнмен бэрі бір бас,
келер, кетер, артына түк қалдырмас
б) асау терек долданып, буырқанып,
тауды бүзып жол салған, тасты жарыгі
в) шырыпдауық шегіртке
ыршып жүріп ән салған
5-сабақ.
Тақырып: Табыс септігшің беретін грамматикалық мағынасы
мен сөйлемдегі қызм еті және жаттығу жүмыстары
I кезец
Үйымдастыру кезеңі
1
.Берілген сойпемдерден зат есімдердің қай септікт
түратынын, қай сөйлем мүшесінің қызметін атқарып тұрғаиын
түсіңціріп жаз.
а) Білімдіден а:?май коздің майын. (Абай)
э) Еңбегімен ер мүсіңді,
Азығымен жер мүсінді.
212
11
2.Септік жалғауларының мағыналық ерекшеліктерін түсіндір.
Барыс септік
өнерлі жігіт өрге
озар.
Еңбек кепке де,
көкке де
жеткізеді.
Жатыс септік
Шығыс септік
Төбеде тұрсаң да| Адам аласынан сез
танауынды шүйірме. аласы жаман, оттьщ
! Төменде тұрсаң да— шаласынан сез
тізе
шаласы
бүгіп иілме.
жаман.
З.Берілген тұрақты сөз тіркесінің магынасын түсіңцір, қай
септікте турғанын айт.
Отымен кіріп, күлімен шығу —
II кезец
Оқушылардыц оқулықпен жұмыс істсу
дагдысын қалыптастыру кезеці
І.Сызбадагы сөйлемдердің асты сызылған сөзіне сұрақ қой,
қай септіктің сұрағы екенін есіңе түсір, айырмасына назар аудар.
213
Тұлғасы 1Мысалдар .
Жалғаулы 1. Ойна, бірақ жұмысты да ойла. (мақал)
Түрі
2.Бос өткізу емірді ақымаққа кеңілді.
(мақал)
3. Жаман жігіт жолдасын жауға алғызады.
[ (мақал)
і
Жалғаусызі 1. Біз мектеп алаңына бес жүз тал
Түрі
отырғыздық.
2. Қыста. мектеп жаньша соқгы.
Сұрауы
---- I t --
.
%
1
2.Табыс септігінің өзшдік ерекшелігін, сөйлемде етістікпен
байланысын, ашық, жасырын түрі болатынын салыстыра отырып
назар аудар. Керекгі сөздердің асты сызылған.
а) Атам бай, мадды ауылда турады
Сыйласаңыз атамды.
Сыйлас аңыз адамды.
Тал шашы жоқ содан ба,
Үлкен ғалым атандьг.
Малшы малды жайылымызға ерте айдяды
э) Білектүр де еңбек ет, етек түр де елге жет.
Білекгі бірді жығар, білімді мынды жығар.
З.Берілген мақалдан табыс септігіңдегі тұрған сөзді тауып,
грамматикапық мағьшасын, қызметін көрсетіп *:аз.
Басыңа іс түссе, жақсы көмек етеді, ж:аман күліп кетеді.
(макап)_____________________________________________________
214
4-Табыс сепгігінде тұрған сөздің мағыналық ерекшелігін
түсіңдір.
Оқу инемен құдық қазғаңдай. Жауды аяған жаралы. Жерді
жаңбыр көгертеді.
Еңцеше,
Бекіту сабагы
сөйлемде атқаратын
Табыс септігінің
қызметіне назар
аударып, тадда.
Түзетпек едім заманды, өзімді тым-ақ зор түгып. (Абай)
Ел үшін қызмет қыл; құлақ қой; көз сүзбе. Мал жер емеді, адам
мал емеді.
Мақсатым—тіл ұстартып, өнер шашпақ. (Абай)
Қараман мен Қобыланньщ аяқ-қолын тұсады («Қобыланды
батыр» поэмасы). Кең даланы, таза самалды, орманды, суды
сағынатын жұрт ылги бір мұңды эндер салатын. (Ғ.Мүсірепов)
Ш кезең
Деңгенлік тапсырмалар
I децгей
1.Мәтіннен табыс сеітгігіңде тұрган зат есімдерді теріп жаз,
сұрау қой, тапда.
215
Асан қайғы Сэбшұлы көшпелі халықтан шыққан, сәуегей
абыз, гайыптан сөйлейтін кореген би, жырау біткеннің атасы,
тереңнен талғайтын ойшыл сез зергері.
Асан қайғы текті тұқымнан шыққан, экесі Сэбитті мәрт
жаратылыс жан-жаі^ты ғып сомдап құйған, адамзаттың сыртганы
болғанға ұқсайды. Ақтардың, құстардың жанды жансыз дүниенің
сырларын жетік биіген, саятшылық енерді мықгап меңгерген. Сегіз
қьфлы, бір сырлы Сэбит баласын да жыраулық, ақындық,
тапқырлық сияқты өнерге баулиды, сол заманньщ атақгы
қайрагкерлерімен пікірлестіреді. Оның дүниетанымын, ақыл-ой
дүниесін кеңейтіп ь»рсетеді. Ел басқару, билік-кесім шығару, топ
алдында сөз сөйлеу өнеріне ерте бастан-ақ тәрбиелеңді.
ш
2.Асты сызылған сөздерді салыстыра отырып, талда не
байқағаныңды жаз.
Айтқан тідді алмайтьш
Көршіміздің жиені
Әлі жеуге болмайтын
Жұлатын түп шиені
Жұльш жүр деп пшені
Көрші ойьгаа алмады
Пісер кезде пгаенің
Бір түйірі қалмады.
216
II децгей
1.Оііулықгағы 62-жаттығуды орында, заг есімдерді табыс
сеггпкке қоиып түрлендір.
2-өзің білетін бір-екі мақал жаз, ондағы сөз табыс септігінде
болсын.
Тест тапсырмаларіы
1.Табыс септігінің жасырын түрін тап
а) кіташы оқьщы
э) ғалым атанды
б) радио тыңдады
в) адамды сүю
2.Табыс септігінің ашық түрін тап
а) Отан қорғау
э) Оган үшін отқа түс
б) Оханды қорғады
в) Отан оттан ыстык
3.Табыс септігінің жапғаулы түрін тап
а) тал отырғызу
ә) жұмысты ойлау
б) әкеммен келдім
в) қалаға бару
4.Табыс септігінің жалғаусыз түрін тап
а) өмірді бос өткізбеу
ә) аққала соқгы
б) жолдасын қорғады
в) кі гапты оқу
5.Табыс септігінің кім? не? сұрақтары қойылмайтмн сөзді тап
а) Істі бастауга асьгқпа,
Тыңдырып тастауга асық
ә) Алгыс алған арымас
б) Айла алтау, ақыл жетеу
в) Ақылың болмаса, нақылға ер
г) Бапа —әкенің білек еті,
Ананьщ жүрек еті
217
Есіңе сақта!
1.Табыс септігінің өзіндік ерекшелігі: ол қимыл-эрекетті
білдіретін сөзбен тікелей байланыста болады.
2.Қазақ тіліндегі табыс септік жапғауының ашық, жасырын
айтылуы жалпылық ұғым мен нақгылық ұғымга байланысты
болады. Мысалы: кітап оқы, кітапты оқы
3.Табыс септігінің тәуелді түрін сол мэндес жалғаулардан
ажырата біп.
Мысалы: Тағасының күмісін айтпа,
J
Атының жүрісін айг.
I
Айтқан тілді алмады,
I
Етгі пышақпен тілді.
Жаттығу жұмыстары
1 орыңпа
I
42-43-жатгығуларды
6-сабақ
Тақырып: Зат есімніц жіктел етін тобы. Зат есімге жалғанатын
жіктік жалгауыныц қызметі.
I кезец
Үйымдастыру кезеці
1.Табыс септігінде тұрған сөзді тауып, қай сөзбен байланысып
түр, сейлемде қандай қызмет атқарып тұрғанын көрсет.
Ер өлсе де, еңбегін ел өлтірмес,
Неше мың жыл өтсе де тарих білмек.
(С.Торайғыров)
2.Екі сөйлемдегі табыс септігінде тұрган сөзді тауып,
салыстыра талда.
Сарыарқаның әр қырқасына бір қазық қағып, көмірді темірге,
темірді мысқа, мысты корғасьшға қосақтап, арқандан тастады.
(Ғ.Мүсірепов)
Қаланың іші жер қазып жатқан, кірпіш тасып жатқан, ағаш
жлрып жатқан, балшық илеп жатқан адамдарға толы. (С.Ерубаев)
II кезең
Оқушылардың оқулықпен жұмыс ісгеу дағдысын
қалышгасіыру кезеці
І.Төмендегі зат есімдердің қайсысы жіктеліп, қайсысы
жікгелмеңці? Жікгелетіңдерін жеке теріп жазыгц біреуін жекеше,
крпше түрде жікте. Ғарышкер, бүркітші, заң, зейнеткер, зейнетақы,
қаз, қар, ар, арман, түйе, кГгап, киім, заңгер, Абылай.
I жақ
П жаі;
III жақ
Жекеше
Мен
Сен
Сіз
Ол
219
Көшае
Біз
Сендер
Сіздер
Олар
үлгі: Мен зейнеткер+мін
Біз зейнеткер+міз
2.3ат есімдердің (кейбір) поэзиялық шыгармада жіктелуін
қалай тү сінесің?
Жазыбек, асыл туған артык затсың,
Бәйгіні шаппай алған жүйрік атсың
Байгазы орта жүздің арыстаны,
Қолдамай бір ұрпағын неге жатсын.
Зат, ат, арыстан сөздерінің жіктелу себебі_____________ Т¥Р-
3.Оқулықтағы 49-жаттығуды орында
4.0қулықтағы 53-жаттығуды орында.
Ендеше,
жіктеледі,___
жікгелмейді,
жнстеледі
Бекіту сабагы.
Оқулықгағы 55-жаттығуды орыңда
220
ІП кезец
Деңгейлік тапсырмалар
I децгей
І.Берілғен сөздер жіктеле ме, жіктелсе олар қай сөз табынан
екенін жазып түсіндір, жекеше, көпше түрде жиеге: үлкен, оныншы,
кім, бірге.
2.Жіктік жалгаудьт ықшамдапған түрлерін түсіндір.
Мен-дағы жаңа талқан күйді таоткам. (I .Ж).
Үйммдас, қоғам болсаң, күшің кіред.
Күші кірсе, берекелі ісің бөлек.(Б.М).
Бай емен. батыр емен. хан емеспін,
Атақты артық туған жан емеспін.(Ә)
Жаннан қорқып отқа мен бас үрман (А).
221
3 .Жіктік жалғаудың қолдая ылмайтын жагдайларын білесің бе?
Мен сен емес, жас күнім жайқап гұрған. (Абай). Мен
мақтанньщ құлы
емес, іпын ақынға зорлық жоқ Мен—сәби мейірімді ана
құшағында; Ақ мамасын сүйемін, құшамын да. (С.Торайғыров).
Яғіт, сөйлемнің бастауышы (жіктеу есімдігі) айтылған
жағдайда жікгік жалғауы қолданылып тұр ма, жоқ та? Әрине
_____________________ , себебі:
П децгей
1.Берілген үзіңдідегі зат есімді тауып, жіктелсе, жекеше,
көпше түрде жікте.
қонақ төрт түрлі болады.
Арнайы қонақ,
Құдайы қонак,
Қыдырма қонақ,
Қылғыма қонақ.
Жекеше Көпше
222
2.Бсрілген афоризмдерді түсініп, мәнін ұқ. #Зат есімдерді жікте.
а) Көз сәулесінен көңіл сэулесі күпггірек. (Г.М.)
э) Үлкен адам үлкен істе көрінеді.
Ill децгей
Менің айтайын дегенім...
(Ауыл жайлы ой толға)
Мен ауылдьщ әкімімін .. деп баста.
Есіңе сақта/
1Лексикалық мағьшасы тек адамды білдірегін зат есімдер ғана
жікгеліп келіп, жігаеу есімдерімен қатысқа түсед і.
Мысалы: Мен оқушымын, сен атбегісің, ол малшы.
2.3ат есімдердің қалган тобы жіктелмейді.
Мысалы: Көл, тау, білім, дэптер, киіз үй, т.б.
З.Көркем эдебиетге нэрселер мен қүбі.шыстардьщ, жанясануарлардың аттары адамның эр апуан қасиеттерін бейнелеу үшін
ауыспапы мәнде жұмсалады.
Мысалы: Ақ иық, мұз балакдын жерге түспес, кең қолтық
аргымақпын алқымы іспес. (Біржан-Сара)_______________________
223
Тест тапсырмалары:
1.Жіктеліп тұрған зат есімді тап.
а) қаламым
ә) елшімін
б) күнделіктің
в) балапаңцар
2.Жікгелуге келмейтін зат есімді тап.
а)бала
е) бапапан
б) мұгалім
в) агроном
3.Жіктелмейтін зат есімді тап.
а) ана
е) төлқұжат
б) аға
в) заңгер
4.Ауыспалы мәнде жіктеліп түрған зат есімді тап.
а) қыранмын желді күні талмайтұғын
ә) Баласы Қожатүлдың Біржан салмын
б) Мен—Тастанбектің қызы Сарамын
в) Мен—шэкіртпін, сен—ұстаз
5.Жіктік жалғаудың ықшамдапган түрін тап.
а) Мен барганмын
е) Сен үлкенсің
б) Олар бірге
в) Алыстан келем, алысқа барам
6.Ауыспалы мәнде жұмсалып жікгеліп тұрған сөзді көрсет.
а) Біз шәкіртпіз
ә) Сендер оқушысыңцар
б) Ол заңгер
в) Сайраған орта жүздің бұлбұлымын,
Арғынньщ Алтай—Қарпық ақган кері.
224
7 -с а б а қ . Қ а т е м е н ж ұ м ы с .
(ОПМБАИ-да бекітіліп, пікір жазылған. 20.11.2006 ж.)
225
9-СЫНЫПҚА АРНАЛҒАН ҚАЗАҚ TUIIHEH
ТЕРЕҢДЕТІЛГЕН БАҒДАРЛАМА
Түсінік хат
Қогам дамуының жаңа кезеңіндегі білім мәнінің өзгеруі
оқушыга ұсынылатын білім мазмұнының да түбегейлі жаңартылуын
қажет етуде. Дэстүрлі білім беру жүйесінде басымдылық беріпіп
келген гылыми танымның ориын ендігі жерде сол білімді жалаң қор
сипатынан арылтыл, оқушының өмірлік дагдыларының базасына
айналдыру ұстанымы алмастыруда. Сол себепті ана тілі ретіңде
оқытылатын қазақ тілі пэнінің білім беру жүйесіндегі жетекші
қызметіне сәйкес оның тіл туралы лингвистикалық дүниетаным
қалыіггастыратын жэне сөйлеу эрекетін жегілдіретін жеке пэндік
қызметі мен барлық білімді меңгеріудің құралы ретінде дұрыс
оилауға, сол оиын жүиелі әрі түсінікті етш жеткізуге
дагдьшандыратын жалпыпэндік міндетін бірлікге қарастырудың
маңызы зор. Бұл ораДца ана тілінің діл қалыптастырушылық, түлга
дамьпушылық, ұлттық даралықты айқындаушылық сипаттарына да
ерекше мэн беру көзделеді.
9-сьшып—негізгі
сатыньщ
қорьгтындьшаушы
сыныбы.
Сондықтан мұнда 5-8 сыныпгар аралыгында меңгертілген барлық
білім, білікгіліктер сөз қолданысы аясында, стиль түрлерімен жэне
пунктуациямен сабақтастықта кеңейтіледі.
Кіріспе сабақта қазақ тіліиің қоғамдық мэні түсіндіріледі. Ана
тіліміздің көне түркі тілінен бастау алатындығы жөнінде мәліметтер
келесі тарауда қысқаша түжырымдалады. Бағдарламада оған 3 сагат
бөлінген.
Бұл сыныптагы ең негізгі сала—қазақ тілінің стилистикасы.
Тарау бойынша берілетін білім мен білікгілікгер тіл мэдениетімен
тығьо бірлікте қамтылған. Оқушы егер 5-8 сыныптарда әдеби тіл
жөнінде практикалық сипатгағы мағлұматтарды игеріп келсе, 9сыныпта осы тілдік іскерліктері теориялық тұжырымдармен
бекітіледі. Яғни қазақ әдеби тілінің стильдерінің: ауызекі сөйлеу
стилі, көркем эдеби, ресми іс-қагаздар, публицистикапық және
гылыми стильдердің өзіндік ерекшеліктері, қолданыс аясы туралы
нақты білім беріледі.
Оқушының жазба тіл сауаттылыгын жетілдіру максатьша
сәйкес қорытындылаушы кластың соңгы тарауы пункгуацияга
226
арналған. Төменгі кластарда жекелеген тақырыптарға қатысты
аитыпатын тыныс оелгшері жөніндегі мағлұматтар қаита
жаңғыртылып, олар қолданылу орындарьша қарай топтастырылып,
жуйеленіп берілген.
Мақсат: білімді тереңдетуде оқушының өзіндік танымы
арқылы қол жеткізу, яғни, білім мазмұны оқушы білікгілігінің
базасы болатындай. Оқушының өзіндік ізденістеріне негіздей
отырып білім алуына және біпікгерді меңгеруіне қажетті
жағдайларга
молырақ
мүмкіндік
беру.
Оқушы
өздік,
шыгармашылық жұмыстарды орындауы тиіс. Яғни, білім мен білік
оқушының өздігінен ізденуіне, түрлі тілдік жағдаятгарды тіл
жұмсауға төселуіне және оның лингвистикалық дүниетанымыньщ
кеңеюіне жол ашатындай тілді эр қырынан өздік эрекеті арқылы
тану жолымен меңгерту.
Сонымен 9-сыныпқа арналған қазақ тілінің терендетілген оқу
материалдары
төмендегідей
дидакгикалық,
эдістемелік
ұстанымдарға негізделеді:
1. Теория мен практиканың бірлігін кеңейгу, яғни, тілдік
бірлікпен коммуникативтілік біліктің қатар қалыптасуьша жол
ашуды көздей отырып оқьпу;
2. Қазақ тіл білімі салаларының бір-бірімен ұштастырыла
берілуін қамтамасыз ету;
3. Оқушының жас жэне психологиялық ерекшелікгерін ескеру,
яғни, тіп туралы біпімнің оқушының жеке бас қасиеттері мен
кабілеттерін дамьпуына мумкіндігін барынша дұрыс пайдалана
огырыпоқьпу;
4. Тілдік білімде сөйлеу эдебі, сөз мәдениеті талаптарына
ерекше мән бере отырып оқыту.
Сөйтіп, оқушыларға стилистиканың міндеті мен мақсаты,
тілдік құралдардың стилистикалық сипаттамасы, грамматикалық
стилистика турапы, яғни, лексика, фразеология тарауларының
негізгі стилистикалық қызметгері жайлы талдай отырып,
практикалық жолмен меңгерту.
Стнлистнканы тереівдетудегі мақсат:
Стильдің түрлерін оқытқанда олардың ортақ белгілері мен
әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктерін ашу міндеттелінеді.
Сондықган стильдің түрлері мьшадай төрт белгісіне қарай нақгы
ажыратылып игертілуі шарт: бірінші, эр стильдің қолданылатын
227
орны; екінші, әрқайсысының жеке мақсаты; үшінші, эрбірінің
стшіьдік сипаты; төртінші, эр стильде жиі қолданылатын тілдік
қүралдар. Осы біріэділікгі сактай отырьш түсіндіру оқушыны стиль
туралы білімі мен білігінің сапасын арттыруға оң ықпал етері сөзсіз.
9-сынып. Қазақ тілі
Барлыгы 102 сағат, аптасыва 3 сағатгаи
Базалық бағдарлама —34 сағат, аптасыва 1 сағатгав
Үстеме - 68 сағат, аптасыва 2 сағатгав
Жалвылама бақылау жүмысы —9
Тереңдетілгеи бақылау жумысы —5
I. Қазақ тілінів қогамдық мәві (1 сағат)
Қазақ тілі-қазақ халқының ұлттық эдеби тілі. Қазақстан
Республикасьгаың мемлекеттік тілі. Қазақ тіпінің мемлекетгік тіл
ретіндегі қызметі, қолданылагын орындары.
Қазақ тілі - қазақ халқыныц ұлтгық тілі (2 сағат)
Қазақ тілінің тарихи бастауы көне тілі екендігі. Көые түркі
тілінен тараған түбі бір түркі тшдері қазақ, қарақалпақ, ноғаи,
башқұрт тілдері. Үйғыр, өзбек тілдері. Түркі халықтарына ортақ
ескерткіпггер мен әдеби мұрапар жайында тусінік.
П. Стилистика жәвіе тіл мәдениеті. (15 сағат +68 сағат)
Сездердіц стіяльдік қызметіве байланысты түрлері (3
сағатЧ-17 сағат)
Сөйлеу тілінің лексикасы, оньщ түрлері. Лексиканы еске
түсіру, бейтарап (стильаралық) лексика, сөилеу тілінің лексикасы.
Стильаралық бейтарап лексика. Табу. Қарапайым сөздер, кәсіби
сөздер, диалектизмдер. Кітаби лексика. Қазіргі кітаби лексика
туралы түсінік. Көнерген сөздер мен неологизмдердің қолданылуын
табу. Сөздің экспрессивтік, эмоционалдық бояуы. Экспрессивтікэмоционалды лексиіса. Сөз жэне оньщ мағьшасьш ашу. Метафораны
мәті ндерден табу. Метонимияны көркем эдебиеттен Сөздің көп
мағыналылығы (пагшсемия) және омонимдерді ажырата білуге
жатгыгу. Омоним, сөздікпен жұмыс. Синоним, сөздікпен жұмыс.
Антонимдерге жатгығу, сөздшпен жұмыс істей бшу.
Қазақ эдеби тіліиің стильдері (12 сағат+51 сағат)
Стиль ұғымының сөйлеу және оның формаларымен
байланысты қаралатындығы, стильдердің негізгі арқауы сөйлеудің
ауызша және жазбаша формалары екендігі.
228
V
.
Сөйлеу стилі (2 сағат). Ауызекі сөйлеу стилінің тікелей
қатьшас жасауда көрінетіндігі. Оның ауызша жэне жазбаша түрлері.
Сөйлеу стилінің қолданылатын орны, диалог лексикасы. Ауызекі
сөйлеу стилінің қолданылатын формалары: жарыссөз, лекция,
консультация, баяндама, әңгімелесу. Сөйлеу стилінің ерекшеліктері.
Керкем әдебиет стилі (2 сағат) Көркем эдебиет стипі сөз
арқылы өрнектелетіні. Мұнда сөздердің, сөз тіркестерінщ,
сөйлемнің бейнелі қолданылатьгадығы. Тілдің эстетикалық қызметі
көркем әдебиет стилінде ерекше көрінетіндігі. Көркем эдебиет
стиліне көп мағыналылық, бейнелілік сипаттардың тән
болатындығы. Мақал-мәтелдер мен фразеологизмдердің кеңінен
қолдаиьшатындығы. Көркем эдебиет стилінің басқа да
ерекшеліктері.
Ресми іс-қағаздар стилі. (Кецсе стилі) (2 сағат+15 сағат)
Өтініш, сенімхат, арыз, қатынас қағаз, мінездеме,
хабарландыру, мэжілісхат, омірбаян, мәлімдеме (рапорт) және
ресми құжаттар заң ережелері, өкімет қаулылары, халықаралық
шарт т.б. Ресми іс-қағаздарының айрықша қарым-қатынас жасау
құралы болып санапатындығы. Іс-қағаздар стилінің ерешеліктері,
лексикасы. практикада меңгерту. Орыс тілі арңылы енген
фразеологизмдердіц қолданылуы.
Публнцистикалық стиль (2сагат) Публицистикалық стильде
қоғамдық-саяси мэселелердің көрінетіндігі. Қоғамдық-саяси
Фразеологизмдерді еске түсіру, білімдерін кеңейту, стилистикалың
қызметіне шолу. Фразеологиялық синонимдерге жатгыру.
Фразеологиялық единицалардың экспрессивтік, эмоционалдық
бояуы. Фразеологизмдердің экспрессивтік қызметіне қарай
топтыстырылуы.Бейтарап қолданылатын фразеологизмдер. Сөйлеу
тілінің фразеологиясы. Кітаби сипаттағы фразеологизмдер.
Көнерген түрақты сөз тіркестері. Фразеологизмдерді қолдаңудың
стилистикалық тәсілдері. Фразеологизмдердің жалпыхалықгық
формада қолданылуы. Фразеоло гизмдердің өзгертіліп, авторлық
өңдеумен қолданылуьш мәселелердің бұл стильде ауызша және
жазбаша түрде қалыптасатындығы. Публицистикалық стильдің
жұмсалу формалары (әдістері) газет-журнал, радио-теледидар.
Публицистикалық
стильде
шешендік
өнердің
қажеттігі.
Публицистикалық стильдің ерекшелігі: ресми стильге және көркем
229
әдебиет стильдеріне жақындыты. Сөз саптаудың баспасөз айдарына
' байгіаныстылыгы. ’
' г®’3
Гылыми стиль (2 сагат+36 сагат) Бутан эр салада жазылтан
тылыми мәтіндер жататьшдыты. Гылыми мэтіндерде мазмұн
анықтама, сипаттама, баяндама немесе талқылама түрінде
берілетівдігі. Ғылымй стильдің ерекшелігі сөздердің негізгі
матынасында жумсалатындығы, термин сөздердің молдыты
көпмагьшалы, образды сөздердің аздығы, ойдың күрделілігі.т.б.
Грамматикалық стилистика туралы жалпы түсінік. Морфологиялық
қурылыстың
негізгі
стильдік
белгілері.
Морфологиялық
тултапардың жеке стиль турлеріне қатысы. Экспрессингіэмоционалдық лексика жасайтын кейбір морфологиялық тұлгалар.
Есімдікгердің
қолданылуьша
байланысты
грамматикалық
жұмыстар.
Етістіктің
шақтық
тұлғаларына
байланысты
практикалық жұмыстар. Оқушылардьщ өздігінен орындайтыьш
жұмыстары. Сингаксистік құрылыс жэне стильдер жүйесі.
Синтаксистің стилистикалык қызметімен танысу. Сингаксистік
синонимдер бойьгнша практикальщ жұмысгар.Экспрессивтілікті
білдірудің синтакснстік тэсілдері. Хабарлы сейлем, сұраулы
сөйлем, бұйрықты сөйлем, лепті сөйлемдер. Сөйлем мүшелерін
тапдап, түсіну. Сөйлем мүшелерін талдаута арналған практикалық
жұмыстар. Сөйлем мүшелерінің орын тэртібіне жаттыту. Қайталама
сөздердің стапьдік қызметі. Бірыңғай мүшелердің стильдік қызметі.
Қаратпа, қыстырма сөзді сөйлемдер. Толымды, толымсыз
сөйлемдер
Тіл мәдениеті жэне пунктуация (14 сағат)
Пунюуацияның тіл мәдениетіне қатысы Тыныс белгілердің
стиль түрлерінде атқаратын рөлі. Тыныс белгілердің сөйлем ішшде
келетін және сөйлем соңында келетін деп бөлінетіндігі.
Сөйлем ішінде келетін тыныс белгілерге үпр, сызықша, қос
нүкте, нүктелі үтірлер жататындыгы. Сейлем соңында келетін
тыныс белгілерге нүкте, сұрау белгісі, леп белгісі, көп нүкгенің
жататындығы.
Тыныс белгілерінін қолданылатын орындары.
Үтірдің қолданылатын орындары. Сызықшаның қолданылатын
орындары. Нүкгелі үтірдің қолданьшатын орындары. Нүктенің
қолданылатын орыңцары. Сұрау белгісінің қолданылатын
230
орыңцары. Jlen белгісінің қолданылатьш орындары. Көп нүктенің
қодданылатын орындары.
Қайталау (2 сагат)
Күнтізбелік жоспар
I тоқсан 27 сағат
Алгашқы бақылау
Қазақ тілінің қоғамдық мәні
Қазақ тілі—қазақ халқының
Сөйлеу тілінің лексикасы, оньщ түрлері
Леклексиканы еске тусіру, бейтарап
(стильаралық) лексика сөйлеу тілінің
лексикасы
Сгильаралық бейтарап лексика
Қарапайым сөздер, кәсіби сөздер,
диалектизмдер________________
8. IКәсіби лексика. Қазіргі кітаби лексика
туралы түстусінік_________________
9. IКөнерген сездер мен неологизмдердің
■ қолқолданылуын табу______________
10. Сездің экспрессивтік, эмоционаддық
11.1 Сез және оның магынасын
12. IТест тапсырмалары
13.| Метафораны мәтіндерден
14. Метонимияны керкем мэтіннен
15. Синекдоханы көркем мэтіннен табу
16. IСөздің көп магыналылығы (полисемия)
және омоОнимдерді ажырата білуге
жагпығу__________________________
1 7 .1Антонимдерге жаттығу, сөздікпен жұмыс
істей білу Ом Омоним, сөздікпен жұмыс.
Синоним, сөздікпен
ік жумысы
Стиль ұгымының сөйлеу және оның
формапарымен бай байланысты
қаралатындыгы, стильдердің негізгі
231
і.......
20.
21.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
S.
Г*
10.
п.
І2.
13.
14.
15.
16.
17.
арқарқауы сөйлеу ауызша жэне жазбаша
формалары
1
1
Деңгейлік тапсырмалар
1
Бақылау жумысы
П тоқсан 21 сағат
1
Сөйлеу стшіі. Сөйлеу стилінің
қолданылатын орны мен мен өзіндік
ерекшеліктері
2
Көркем эдебиет стшііне көп мағыналық,
бейнелілік си- сипаттардың тән
болатындығы және ерекшелікгері
1
Ресми іс-қағаздар стилі. Іс-қағаздар
стилінің ере ерекшеліктері, лексикасы
Деңгейлік талсырмалар
|1
Бақылау жұмысы
1
Фразеологизмдерді еске түсіру, білімдерін 1
кеңейту, сти- сгилистшаілық қызметіне
шолу
Фразеологиялық сиіюнимдерге жатгығу
Фразеологиялық единицалардьщ
1
экспрессивтік, эмо- эмоііионапдық бояуы
1
Фразеологизмдердін экслрессивтік
қызметіне қарай т топтастырылуы
Бейгарап қолданьшатын фразеологизьодер. 1
Өздік жұ жұмысы
Сөйлеу тілінің фразеологиясы. Мэтін.
Кітаби сипатгағы фразеологизмдер
Көнерген тұракты сөз тіркестері
1
Фразеологизмдерді қолданудьщ
стилистикалық тэсітэсілдері
Фразеологизмдердің жалпыхалықтық
1
формада қол-данылуы
Фразеологизмдердің өзгеіртіліп, авторлык
1
өңдеумен қолқолданылуілн практикада
меңгеріу
Орыс тілі арқылы енген
1
фразеологизмдердің қолда-ннннылуы
.....................
I
<
232
ш
■
'
>
18. Публицистикалық стиль
19. Бақылау жұмысы
20. Тест тапсьфмалары
Ш тоқсан 30 сағат
1. Публицистикалық стильдің жұмсалу
Л
формалары мен
меи ерекшелікғері
2. 1Ғыяыми стиль. Мэтін
3. 1Ғылыми стильдің ерекшелігі
4. 1Бакылау жұмысы
5. 1Грамматикалық стилистика туралы жалпы
түсінік
6. ГМорфологиялық қздэылыстын негізгі
стильдік белбелгілері
7. 1Морфологиялық түлғалардың жеке стиль
түрлеріне қа- қатысы
8. Экспрессивті-эмоционалдық лексика
жасайтын кейкейбір морфологиялық
тұлгалар
9. Бақылау жұмысы
10. Деңгейлік тапсырмалар
11. Есімдіктердің қолданылуына байланысты
грагграмматикалық жұмыстар
12. Етістік тұлгаларының қолданылуына
байланысты граграммматикалық жұмыстар
13. Етісгіктің шақтық ті^лгаларына
байланысты
жұмыстар
-------------- праграмматикалық
-- —
ZL - "Д"
1.4. Окушьиіардың өздігінен оръщдайгын
жұмыстары
т г Синггаксистің стилистикалық қызметімен
танысу
'
V
16. Синтаксистік синонимдер бойынша
практикалық жұ- жұмыстар,
17. Синтаксистік құрьшыс және стильдер
жүйесі
TsT Экспрёссивтшікті білдірудің синтаксистік
тэсілдері
233
: 1
1
1
1
1
1
2
1
2
1
1
1
1
2
2
2
2
1
2
0
dm
П
dm
%
..... ■ 1
і
Бақылау жумысы
Тесг тапсырм
Қайталау, сынақ сабағы
ІҮ тоқсан 24 сагат______________
Хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті
сейлемдер______
В I
Сейлем мүшелерін талдап, түсіну
Сөйлем мүшелерін талдауға арналған
практикалық жу- жұмыстаі
Сөйлем мүшелерінің орын тэртібіне
жатгыгу______________________
Қайталама сездердің стидьдік қызметі
Бірыңғай мүшелердің стильдік қызметі.
Өздік жумжумыс
_______________
Қаратпа, қыстырма сейлемдер
Толымды, толымсьр сейлемдер
Бақылау жүмысы
Тест тапсырмалары
Пунктуацияньщ тіл мәдениетіне қатысы
Тьшыс белгілерінің стиль тұрлерінде
атқаратьш рвлролі________________
Тывыс белгіпердің сөйлем ішіңце келетін
және соңсөйлем соңында келетін деп
бөлінетіндігі
Сөйлем ішінде келетін тыныс белгілері:
үгір, сызсызықша, қос нүкте, нүктелі үтір
Мэтін.
Сөйлем соңында келетін тыиыс белгілері:
нүкге, сұрсұрау белгісі, леп белгісі, көп
нүкге. Мэтін_______________________ __
Үтірдің қолданылатын орындары. Нүктелі
үтірдің қол- қолданьшатьш орындары
Сызықшаның қолданылатьш орындары
Қос нүкнүкгенің қодданылатын орындары
Тіл устарту
Нүкгенің қолданылатьм орындары
нүктенің қолданылатын орында
I
I
I
I
234
t
Cn
£?1
*1. 1Сұрау белгілерінің колданылатын
орьшдары.-Леп бел-белгілерінің
қолданылатын орындары
22. Деңгейлік тапсырмалар
23. Бақылау жұмысы
Қайталау
^fr- '/;>
•*
д
' . J
• ffS L
L lS t
• •
\
,
»
з
* »•
*
-
<
1
1
1
Оқушының дайындық деңгейіне қойылатын талаптар
БІлімі:
Қазақ тілініц тарихы және қоғамдық рөлі бойынша:
-қазақ тілінің тарихн тамырларын ажырата <5ілуі;
-қазақ тілінің туыстас тілдермен байланысын білуі;
-қазақ тіліне улттық әдеби тіл ретінде баға бере білуі;
-қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіңдегі қолданылатын
орындарын санамалап түсіндіре алуы тиіс.
Стилистика жэне пунктуация бойынша:
-стиль түрлерін ажырата білуі;
-тыныс белгілерінің түрлерін ажырата білуі;
- стильдік, пунктуациялық нормаларды білуі тиіс.
Пунктуация бойынша:
-сейлем ішінде келетін тыныс белгілерді біпуі;
-сейлем соңында келетін тыныс белгіпердің қолданыпу
жағдайларын біпуі тиіс.
Тіл мәдениеті бойынша:
-лексикапық нормалардьщ тіл мэдениетіне қатысын біпуі;
-фонетикалық нормалардың тіл мәдениетіне қатысын білуі;
-морфологиялық нормалардың тіл мэдениетіне қатысын білуі;
-сөздердің синтаксистік нормаларының тіл мәдениетіне
қатысьш білуі тиіс.
Стилистика бойынша:
-сездерді стильдік нормаларга сай қолдана алуы;
-мәтіндерді стильдік сипатьша қарай ажырата апуы;
-мэтіндердің тыныс белгілерінің дұрыс қойылуын дәлелдей
алуы;
-гылыми мәтіндерге талдау жасай алуы;
-публицистикалық сгильге тән ерекшелікгерді сақгай отырып,
әр тақырькптағы материалдарды талдай апуы тиіс
235
Пунктуация бойынша:
-тыныс белгілердің стильдің түрлерінде атқаратын рөлін білуі;
-тыныс белгілерін сөйлеу мақсатына қарай орынды қолдана
білуі;
-тыныс белгілердің қойылу себептерін ғылыми тұрғыдан
түсіндіре алуы тиіс.
Тіл мэденнеті бойынша:
-сөздерді эдеби тіл нормаларьша сай қолдана алуы;
-тіл мәдениеті талаптарын ескере отырып сейлей алуы;
-жүрт алдында сөйлеудің шарттарына сай ойын жеткізе білуі
тиіс.
(ОПМБАИ-да бекітіліп, пікір жазылган. 11.10.2005 ж.)
9
_____
236
IV БӨЛІМ.
ТӘРБИЕ ТАҒЫЛЫМЫ ХАҚЫ НДА
Бала тәрбнесініц өзекті мәселелері
«Бала тәрбиесі—өнер, өнер болғанда ауыр өнер, жеке бір ғылым
иесі болуды тілейтін өнер» [15.2246.] — деп Магжан Жұмабаев
айтқандай.. шэкіргггердің бойында адамгершілік қасиеттерді ұялату,
нагыз азамат тэрбиелеу үшін ұстаздарға, тэрбиешілерге, атааналарға қажетті көмекші кұрал ретінде үсынылып отыр. Мұнда
тэрбиенің баршаға ортсщтығы, бала тэрбиесіігің өзектілігі, бала
тэрбиесінде ата-ананыц, отбасының, мекгептің, ұстаздардың
бірлесіп тэрбиелегенде ғана оң нәтиже беретіндігі жайында
айтылады.
Біз баяндамамызды ұлы ғұлама Әбу Насыр Әл-Фарабңдің
«Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек. Онсыз берілген
білім—адамзаттың қас жауы. Ол келешекте оньщ барлык өміріые
апат әкеледі» [16.3696.] деген сөзімен бастағьплыз келіп отыр. Өз
басым ұстаз ретідце «Әр оқушыньщ жеке басын зерттей отырып,
тэрбиелеу жэне оқьггу» проблемасын альт отырімыз. Себебі тэрбие
жоқ жерде, тэртіп жоқ жерде, білім де жоқ. Негг бала нәзік, тэрбие
одан да нэзік деп алдық? Біз бэріміз ең алдымен ата-анамыз, сосын
устаз немесе басқа мамаңцық иесіміз.
Қыз асырап, бапа өсірген халқымыз баланы өз өмірінің
жалгасы деп есептеп, оның тәрбиесіне көп көңйі аударады. Әр атаана өзі өсірген баласының саналы азамат болганьш қалайды. «Үяда
ые көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деізді қазақ маі<алы. Бала жасында
қалай тәрбиеленсе, есейіпгнде де соны істеңді. Жастайынан орнығып
қалыптасқан тэрбие орынсыз көріністерге баланы сын көзбен
қарауга \гйретеді. Одан соң бала тәрбиесіне ен; үлкен эсер ететін
нэрсе —орта. Үрпағыньт; өнерлі, еңбексүйгіш, үлгілі, абзал азамат
болуын кддағалаған қазақ хапқы бүғанасы енді қата бастаған қыз
баланы төсек-орын жинау, ыдыс-аяқ жуу, үй сыпыру, ою-өрнек тігу,
кесте, өрмек току, шай құю, су экелуге, ұл баласын мал бағып,
күтуге, шөп шабуға, қора салуга, түрлі бұйымдар жасауға,
зергерлікке үйретхен. Ән айтқызып, қобыз бен домбырада күй
тартқызуіа, өлең-жыр жатгауға, шабандоздыққа, жаңылтпаш
айткызыл, жұмбақ жасыруға, қонақ күгуге, түрлі үттық ойындарға
баулыған.
237
Бала тәрбиесі—өзекті мәселе. Бала бшуге жаны құмар,
көргеніне еліктегіш, түсінбесе сұрағыш келеді. Баланың көкірегі
газа, сыншыл жэне шыишыл боладьь Баланың сол қасиетін сақтау
уin ііі оған тура, шыншыл, адамгершілік тэрбие керек. Бұл жөнінде
ұлы Абай атамыз өзінің қара сөздеріңде көп айтқан. Мысалы,
Жетінші сөзіңде: «Жас бала да анадан туғанда екі түрлі мінезбен
туады: біреуі ішсем, жесем, ұйықтасам деп туады. Бұлар-тәннің
қүмары, бұлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды. Біреуі
білсем екен демелік. Не көрсе соган талпынып, жалтыр-жұлтыр
еткен болса, соған қызығып, аузына салып, дәмін татып қарап,
тамагына, бетіне басып қарал, сырнай-керней болса, даусына
ұмтылып, онан ер жетіңкірегенде ит үрсе де, мал шуласа да, біреу
күлсе де, біреу жыласа да неге бүйтеді? Ол немене? деп, көзі көрген,
құлағы есіткеннің бәрін сұрап, тыныпггық көрмейді. Мұның бәрі—
жан құмары, білсем, көрсем екен, үйренсем екен деген.
Дүниенің көрінген, көрінбеген сырьш түгелдеп, ең болмаса
денелеп білмесе, адамдықгьщ орны болмайды. Оны білмеген соң,
ол жан адамы болмай, хайуан жаны болады.
Тәннен жан артық еді, тәнді жанға бас ұрғызса керек еді. Жоқ
біз олай ете алмадық, ұзақгай шулап, қарғадай барқылдап,
ауылдапы боқтықтан ұзамадық. Жан бізді жас күнімізде билеп жүр
екен... Ер жеткен соң, күш енген соң, оган билетпедік. Біреу ақыл
айтса өз білгенің өзіңе, ез білгенім өзіме, кісі ақылымен бай
болганша, өз ақылыңмен жарлы бол деген дейміз.
Көкіректе сэуле жоқ, көңілде сенім жоқ. Құр сөзбен көрген
біздің хгійуаннан неміз артық? Қайта бала күнімізде артық екенбіз.
Біпсек те, білмесек те, білсек екен деген адамның баласы екенбіз.
Енді осы күнде хайуаннан да жаманбыз. Хайуан білмейді, білемін
деп таласпайды да, біз де білеміз деп надандығымызды білімдікке
бермей таласқанда, өлер-тірілерімізді біпмей, түк білмей түрып,
күре тамырымызды адырайтып кетеміз». Бұдан шығатын
қорытыңды не? Ол-^гәрбиені бала жастан бастамасақ, өте кеш
қалады екенбіз. Содан соң, бала түгілі, өзіміз де түсінбей, балаға
ұрсамыз, зекиміз, кейде қол жүмсаймыз. Бала оны түсінбейді де,
мені ата-анам да, мектеп те, ұстаздар да жек көреді деп бәрінен
үмітін үзеді, тыңдамайды, ерегеседі. Жалпы мен айтар едім бала—
ата-ананың айнасы. Әрбір сангілы ата-ана баласына қарап, өзін
тануы, керуі керек, содан нәтиже шығаруы керек. Жасыратыны
238
жоқ, көпггеген ата-аналар осыны жете түсініп, мэн бермейді,
гаразыламайды, сын көзбен қарамайды. Балакың әрбір істеген
ісі—ата-ана ісі, айтқан сөзі ата-аналардың сөзі, білімді, ынталы
болса, ата-ананың еңбегі. Бірақ, біз оны мойындаудан қорқамыз,
отбасындағы өз міндетімізді біле бермейміз. Қазіргі чямяндя атааналардьщ басты проблемасы ішер тамақ, киер киім, күңделікті
күйкі тірлік, ауырған бас, қажыған жүйке. Ал, кейбір ата-аналарға
баласы туралы ескертпе айтсаң, «кім баласын жаман болсын» дейді,
«сабақіан қалма», «тәртілсіз болма», «иұғапімді ренжітпе» дейміз
дегеннен аса алмайды. Мектепте ұстаздар тэрбне жұмысын
;күргізеді, онда эр түрлі тақырыптарда эңгіме болады. Тіпті сабақ
үстінде де тәрбие бірінші айтылады, соны бала мектептен келгенде:
«Балам, қандай сабақта. не жөнінде оқьш-аштыңцар?» Үйге
берілген тапсырмаларьщ қандай, көмек керек оолса көрейін деп
білсеңіз де, білмесеңіз де мына дүниені мен білмейді екенмін,
оқыған қандай жақсы, бұрын оқысақ та үмытып қалыппыз немесе
біз мундайды оқыған жоқпыз, сендер қандай бгікыттысыңдар деп,
арасьшда мадақгап қойса, бала қуаньш, жауапкершілігі артар еді,
ынталанар еді. Көптеген ата-аналар бастауыш сыныптарда
балаларыньщ сабаққа әзірленуіне мэн береді де, 5-сыныптан бастап
мектепке тапсырады. Сосьш барып бастауышта жақсы оқыған
баламды гіэн мұғалімдері түсіріп тастады деп ренііш білдіреді.
— Ата-аналардьщ өздеріне қоятьш тглабы-деп жазды
А.С.Мака]зенко—өз отбасында сый-құрметі, өзінің әрбір қадамына
бақылау жасауы-міне,тэрбиенің басты эдісі.[ 17.686]
Ата-ана-бала тәрбиесіндегі басты тұлға. Сондықтан олар
баласының жан- дүниесіне үңіліп, мінез-кұлкытдағы ерекшелікті
хсете білгені жөн. Балалармен әңгімелескеңде бапаның пікірімен
үлкен адамдай санасқан орынды. Сонда ғана бапа мінезіндегі эр
көріністерге ерекше назар аударылады. Сондай-іқ тэрбиені қапай,
неден бастау керек екені айқынырақ болады. Баланың езіңе сенімін
ақтап, оның сөзіне көңіл қойып тындап, түсіне білген эрі әділ,
шыншыл болса гана батаның нағыз сырлас досы, үлгі алар
өнегесіне айналады. Бала алдында мүндай сенім мен беделге ие
болған ата-ананың айтқан ақылы да, қолданған жазасы да игі ықпал
етеді
Кейбір ата-аналар екеуіміз де жүмыстамыз, кешкісін үй
шаруасынан қол тимейді, баламен сөйлесуге уақыт жоқ дегенді
239
айтады. Бұл дұрыс емес. Баламен сөйлесуге арнаулы уақьгг бөлудің
тііггі де қажеті жоқ. Мысалы, қызы мен анасы кешкі астың қамында
жүріп-ақ, әке мен бала өз міндеттерін орындауда оқу жайлы, эр
түрлі жаңапықгар жайлы пікірлесуіне болады.
Ата-ана уақьггын гиімді пайдаланса, ол да бала үшін үлкен
өнеге. Жастайьгаан жұмыс істеп үйренген бала өскенде де уақытын
ын
үқыпты өткізеді. Баласының білім,
мағынасьшдағы жоғары мэдениетті азамат болып өсуін барлық ата
ана қалайды. Ондайлар алдымен өздеріне жоғары талап қоя білген
Көпшілік орындарда ұқыпты да жинақы киіну,
бар
■яиялярдмң педагогикалық мэдениетіне үй кітапханасы
өзіндік эсер етеді. Бірақ, өкінішке орай кей отбасьшда кітапты
сәндік үшін жинайгын жағдайлар да бар.
Отбасындағы жанжал, аузьгаа келген сөзді айпуы бапаға теріс
эсер етеді. Сол сияқты кейбір лауазымы жогары адамдар өркөкірек,
тәкаппар болуы да балаға эсер етеді де, кейін ол бала сондай болып
шыға келеді.
(анышпандыгы
В.Сухомлинский:
«Тэрбиешінің нағыз
—экенің, шешенің, педагогтың—балаға бақыг беруі. Бапалық шақгың
б ақыты-жылылық пен қорек беретін ата-ананың, отбасының
тыныштығы. Ал бұл от алапат өртке айналып кетуі мүмкш. Атааналар, бэрі де отбасын өздеріңіздің қалай басқара бшущізге
байланысты. Отбасының шебер тұтін түтетушісі бола бшу—шын
мәніндегі тәрбие данальны»—дейді.[18.17-266] Оган қосарымыз
адам тэрбиесінің бар мәні—үжымның, қоғамның, халықтың,
Отанның мүддесі мен адамның жеке басының тілек-мүддесінің бірбірімен үласып жаіуында. Адам тілегінің мэдениеті—бүл отбасы мен
мектеп тәрбиесінің сара жолынан бүлжымауында. Баланьщ
жақсысы—эке мен шешенің ары, ата-ананьщ абыройы, жаманы
қайгы, бгіқытсыздық.
ОТБАСЫ, МЕКТЕП ЖЭНЕ ЖЕКЕ ТҮЛҒА ТӘРБИЕСІ
Қай заманда болмасьш адамзат алдында түратын басты
мшдеттердің бірі—есті, еңбексүйгіш, қайырымды бала тәрбиелеу.
Әр халық өзінің жас ұрпағы қайырымды, адал, үлкенді
құрметгейггін, эділ, ер жүрек, ізгі ниетгі, ар-ожданы мол болып өссін
деп армандайды, бұл мэселені өзінің тұрмыс-салтына байланысты
шешіп отырады.
Қазақ халқының да бала тәрбиесі жөнінде атам заманнан
жиып-терген мол тэжірибесі бар. Халық өз бойындағы ең жақсы
қасиетгерін жеткіншек ұрпаққа кунделікті тұрмыста үйретіп, оның
бойына сіңіріп отырды. Тәрбие тек мектеп қабырғасында гана
болмайтыңдығы анық. Ананың бесік жырьгаан бастап, ол дүниеге
аттанған адамның денесінің тәрбиесіне дейінгі іс-эрекет, әдетғұрып, салт-дэстүр—барлығы адамның дүниетанымын қапыптастыратын сабақ, педагогикалық эсер.
Ақын Мағжан Жұмабаев ... Жә, тэрбие керек, біздің балаға
дүрыс тәрбияны эрбір тәрбиеші (ата-ана, мұгалім) тэрбие жольш
ешкімнен үйренбей-ақ, ешнәрсені оқып-білмей-ақ өз бетімен бере
ала ма? Әркім өзі-ақ жол тауып кеткендей бала тэрбиесі соншама
бір жеңіл ме? Жоқ, бұлай емес. Бала тәрбиесі-бір өнер, өнер
болғанда ауыр өнер. Бапаны дұрыс тэрбиелеу үшін эркімнің өз
тэжірибесі жетпейді. Басқа адамдардың тэжірибесімен танысу
керек, жеке бір фәнмен, яғни тәрбия фэнімен таныс болу керек. Ол
фән-педагогика.
Ол грек елінің сөзі: био-бала, агогі—жетектеу деген екі сөзден
құралган. Баяғы Грецияда балаларды багып, махтабқа алып келіп
жүретін кәрі құлдар педагог деп аталган. Иэ, бұрын педагог
мақтаулы болмады. Бірақ, кейін фэн, ғылым өсіп, адамзат
өнерленген сайын, педагог деген ат қадірлі, қасиетті болып барады.
Бапа тэрбиесіңде халық педагогикасының да қасиеті мол,
ерекше. Халық- «баланы жастан» деп бекер айтпаган.[15.1.2246]
Түрлі отырыстарда, басқосуларда үлкен адамдардың жақсы
ісін, еліне сіңірген еңбегін, мінез-құлқын үлгі-онеге етіп отырған.
Бала тәрбиесі туралы белгілі бабапарымыздың өсиет сөздерін де
жастайынан ұл-қыздарының қүлақтарына қүйган. Мысалы, «Баланы
ең әуелі мейір-шапагатқа, сонан соң ақыл-парасатқа, ақырьпіда
нагыз пайдапы гылымға баулы. Ұл-қызьщды бес жасқа дейін хандай
241
көтер, он беске келгенше құлдай жұмса, од&н соң құрбыңдай көріп
ақылдас» деген. Ал ұлы Абай: «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқгық
аздырар адам баласын»—деп ескерткен.
Біз жас кезімізде өз балаларымызга қарамасақ, қамқорлық
жасамасақ, оның азабыи олар өскенде тартатынымызды элі де
мықтап есксрмей жүрміз.
Ата-ана бақылауында өскен ұрпак жаманнан көбірек
тартынады, жақсыға ұмтылады. Осы орайда Ы.Алтынсарин мен
С.Көбееевтің бала тэрбиесі туралы ойлары, айтқандары халықтық
педагогикадан нэр алатъшын үлкендер ескере бермейді немесе
оқып, зертгеп көрмейді. Ал халыктық мақал-мәтелдер еріксіз
ойлантады. «Әке бақыты-бала, бала бақыты-ана». «Дэрігердің
қолы, ұстаздың жүрегі жылы». «Оқьггпайтын үстаз жоқ, білмейтін
бала көп».
Бүгінгі күні бала тәрбиесі сан-салалы болып отыр. Солардың
бірі— бастауыш сыныптан жоғарғы сатыға көтеріліп, орга буынға
келу, сондағы ерекшеліктер. Бұл түрғыда мектеп, мүғалім апдарына
жаңа келген жас жеткіншекіерді қалай тәрбиелеу керек, қандай
қарым-қатьгаас жасау керек? деген сауал қойып, тәрбиені соған
багыттайды. Әр оқушыньщ жеке басын жеке түлға ретінде альш
зерттеп, ұжымдағы қарым-қатынасы, о'гбасындағы тәрбиесіне баса
назар аудара отырып, мекгеп, ата-ана, ұстаздар болып үш жақгы
тэрбие жүргізілсе ғана нэтижелі болатындығьша назар
аудармақпьга. Ол үшін бірлескен бағдарлама жасап, сол бағьпта
жұмыс істеу керек.
Сөйлеу—мэдениеттіліктің бір түрі. Ал мэдениетгі сөйлеу,
көркем сөйлеу, таза ана тіпде сөйлеу—бүгінп күннщ ең маңызды
бөлшегі, тірегі. Ойы дүрыс дамымаған, сөилеу қабілеп нашар бала
ешқандай білім нәрімен қанып сусыңдай апмайды. Оиды ауызша да,
жазбаша да сауатты жеткізу, дұрыс сөйлеу дағдысын қальштастыру
негізі алдымен отбасынан басталады, кейін мектепте қаланады. Осы
орайда, мекгептен келген баладан ата-ана: «Бүгін не жайында
оқыдыңдар?» «Әлемде нендей жаңалық болып жатыр екен?>>
«Мұғалім не айтты?» «Қай пәннен неше алдың?» деп күнделисгі
сұрап отырса, ол да тэрбие, көңіл бөлупгілік болып табьшады. Бала
жауапкершілікті түсінеді, эңгімелейді. мекгепте бәрін есте сакгауға
тырысады.
242
Орта буын сыныпта оқитын балалар өздерінің жас
ерекшеліктеріне қарай ерекше тәрбиені қажет етеді. Себебі, олар
бастауыш сыныігга жүргенде үйде ата-анасы, мектепте бір ғана
ұстазымен болып, соған үйренсе, еңді эр пэннен эр түрлі мұгалім
сабақ береді, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері, тапаптары бар,
сынып жетекшісіне әлі үйрене алмайды, сондықган бірінші күннен
бастап отбасы, ата-ана бақылап, үйретіп, көмектесіп, қамқорлық
жасаулары керек. Себебі бала тэрбиесі—бэрімізге оргақ. «Келісіп
пішкен тон келте болмас» дегендей, бала тэрбиесіне немқұрайлы
қарамай, ерекше ілтипатпен, ықыласпен, бөле-жармай бірлесіп,
ақылмен тәрбиелей білу керек. Бала—ата-ананың айнасы екенін
ұмытпауымыз керек.
багдарламасы
I ҚҮДІРГП
иарсайыс
МӘДЕНИЕТЬ
ШІ£Фсайыстащ сұрахтары бір апта бүрын ілініп қойьшады,
ал 5 сынып оқушылары ездерінің казак тілі мея әдебиеті пэндерінен
аяган білшдерш саралал, ой елегінен өпгізіп, соның негізінде
сұрактар ээфлсо, вздеріяія эілхмдерш сыныпган тьк жұмыстар
Жүргізуші осупш: Құгметті
ьілар
құдіреті TUI
мэдениеп* аггты пііарсаиысымызды бастауға рұқсат етіңіздер.
Сурактармен алдын ала таныссьсдар. Өзшіз оқьш жүрген
сунж тот өшрдеіі тшіііпдщ сяияығың, кұдіреттілігін,
мэдекнеттііігін көріп, байқал жүрша, бірақ олардың мэнін жете
тусшш, калір-сасветіне жетіп журміз бе, мзн беріп қолданып
жүрадз ое, шве осы тдоғыда өз ойларымызды ортаға салмақпыз.
ен аддьоаеи такырыоты ашьш алайық, ол ушін «құдірет»
деген сезді калай түсівеміз?
1-маыан «Күдіретл? деген менің түсінігімде қасиетгі, киелі
дггея свзбен шра-пзр. Олай дентінім небір керемет затгы, нэрсені,
үгьвсды касиетгі, кұдіретгі деп түсінеміз. Синонимдер сөздігінің
е гүгуій тәшр. алла, жасаған, жалғыз, құдірет, ие,
аофатчшы. пф. хақ дегеи түсініктер бар. Ал нан мен құран,
алайык. Олар киеді, қасиетгі үгымдар гой.
Жүргізупп: Тіа кұдіреті деген не?
2-маман. Тіз кұдіреті дегенш гз—тшшіздін ең алдымен қадіркасяеті соны бпдщ . аяамт^артьт бшіп, түсінуіміз, бшушіз. Tin
кү^треті онин байпьеы- ол сездерді орьшды пайдалана біпуіміз,
ц-мцц терен түсівуіыіз. Тіш бай атамнын ойы да бай, өзі де бай
Ғінттдг кшге верек емес? Мысалы, мен көп мағыналы
сезлерді көп бізсси, оны керек херінде орынды паидалансам, ол да
мдгің тідімнін байльбы, қүдіреті деп оияаймын. Мысалы досымның
кеадпіліпн көре-түра үнэем^н ылганнан гөрі ждос жылатып акта,
іүртггмд күддірш айтады» сен ренжіме, мен саган шын дос болган
сон зйтып отырмьж, сенін сабакқа әзірленбей келуің менің жаныма
үшін мев ұжяамын деоем, менің оиымша, досым
реежшейңі деп онзаймын
?
Жүргіз>иіі: Мәдениеттіяік дегенді қалаи түсінесіңдер*
244
3-маман. Мәдениетгілік деген өте кең ұғым. Ең алдымен,
мәдениепі адам деп сыртқы бейнесі жинақы, сәнді киінген, тап-таза
жүретін, білімді, оқыған адамды айтамыз. Ал сол адамньщ ішкі жан
дүниесі, ойы, қабілеті, жүрегі адал болса, өзі кішіпейіл, қамқоршы,
ақылшы болса тіпті жақсы. А.П.Чехов айтқандай: «Адамның киген
киімі, жүріс-тұрысы, сөйлеген сөзі—бэрі-бәрі үйлесіп жатуы керек».
Осыған керісінше, сырты жылтырап, әп-әдемі киінген, боянған, ал
аузьшан жагымсыз сөздер ғана шығатын, сөзі мен ісінде бірлігі жоқ
адамды қалай мэдениетті дейміз?
Жүргізуші: Тіл мәдениеті деген не?
4-маман. Тіл мәдениеті деген де мэдениетті адам сиякты
сыртына гана қарап емес, ішкі дүниесіне үңіліп барып айтамыз. Құр
сөйлей берген адамның сөзіне қарап тіл мэдениеті жетілген адам
демейміз. Tin мэденнеті— тіл байлығы, мақал-мәтелдер, тұракты
тіркестер, нақыл сөздерді орынды пайдалану. Мысалы, «Досы көпті
жау алмайды», «Жаман дос—көлеңке» десек, осы мақалдар арқылы
біз тіліміздің де өзіміз сияқты мэдениетті екенін көрсетеміз. Ал
оның орнына сен сатқынсың, сен жамансың десек, ешқандай
мәдениепілік көрінбейді.
Жүргізуші: Тіл байлыгы деген не?
5-маман. Tin байлығына тіліміздегі нақыл сөздер, өсиет сөздер,
бата-тілектер, мақал-мэтелдер, тұрақты тіркестер, омоним,
синоним, антоним, табу, эвфемизмдер жатады. Ал осы тіпіміздің
байлығын көрсету үшін біз күнделікті омірде, ауызекі сөйлеуде
соларды орынды жерінде пайдалана білсек, онда сөзіміз көркем,
әдемі, жатық болады емес пе? Мысалы, «көзі ашық, көкірегі ояу»
десек, оқыған, біпімді адам екенін, эдебиет сабагынан беріпген
жатгауды лезде жаттап алған оку шыга «қас пен көздің арасында»
жаттап алды десек, сондай эдемі сөйлем пайда болар еді. Шырагым,
«оқу-инемен құдық қазғандай» екенін біпемін, дегенмен де көп
оқысаң, далада қалмайсың, өз наныңды өзің тауып жейсің деген
қарияпардьщ сөзінде қаңдай әсемдік бар десеңші. «Шырагым» табу, «оқу —инемен құдық қазгандай» - тұрақгы тіркес, осылар тіл
байлыгы емей немене?
Жүргізуші: Осы сөздер тілдің құд іретіне жата ма, жоқ па?
6-маман. Эрине, жатады. Себебі, бұлардың барлыгы да тіл
байлыгын құрайды гой. Ал тіл байлыгы - лексика. Ал дисфемизмге
келетін болсақ, бұлар өрескел, дөрекі создер,. Сондықтан сол
245
сөздердің орнына звфемизмдерді қолдшу керек. Мысапы,
«боқмүрын» деудің орнына «аузынан ана сүті кетпеген», «ұрлық
жасады, ұрланды» деудің орнына «қолды болды», «өсекші» деудің
орнына «жеңіл ауыз» деп аіітуға болады. Ал әдемі, көркем, сұлу,
эсем, көрікті, сымбатты деген синоннмдер бір ғана үғымды
білдіргенмен, олардьщ да өз орньша қолдану әдісі бар. Мысалы,
эдемі қыз, сұлу бикеш дегенмен, сұлу кітап демейміз, көркем
жазьшған кітап деген дүрыс. Осыларды тіп қүдіреті деуге әбден
болады.
Жүргізуші: Тагы кімде қаңдай пікір бар. Мақал-мәтелдер ше?
7-маман. Бүлар да тіл қудіретіне жатады. Кез-келген мақалмәтелді алайықшы. «Тіл тас жарады, тас жармгіса, бас жарады». Б.ұл
мақал тілдің қүдірэтінің күштілігін, оның тас жара алатындай
қабілвтін, тас жара апмаса да, бас жара алатындай қабілетін айтып
тур. «Білімді мыңды жығады, білекті бірді жығады» дегенде,
біліміңмен көп адамды бір мезетге тьшдатып, жыға аласың, ал қара
күшпен бір ғана адамды жеңесің делінген.
Жүргізуші: Тұрақты сөз тіркестері ше?
8-маман. Бұлар да тіл байлығына жагады. Қой аузынан шөп
алмас — момын, үй арасында үй жоқ — жақын, тас бауыр —
мейірімсіз, су жүрек —қорқақ. қыздың жиған жугіндей - таза, әдемі,
жинақы. Бұлардың барлығы да тілдің қүдірсті, мэдениеттілігі.
Жүргізуші: Балапар, баганадан бері тіліміздегі қүдіреттілік
туралы қазақ тілінен алған мысалдармен дэлелді пікірлер айтып
жатырмыз, енді әдебиетгегі көркем тіркестер, мәдени, әдеби сөздер
іурапоы айтсақ.
9-маман. Әрине, эдебиепге, оның ішінде әсіресе халық ауыз
әдебиетіндегі көркем тіркестер, сөздер, ертегілердегі, бата, турмыссалт жырларындағы, өтірік өлеңдегі нақьиіі сөздер де тілдің
— қощ»ірым» деп, Батадағы: «Ала бие күлындап, Алатауға
сыймасын» деген, «Отанды сүю отбасынан басталады», «Оқусыз
білім жоқ, білімсіз күнің жоқ». «Бес ін, бес іннің аузы бір ін». «Ай,
Аяз, бармын деп аспа, ханмын деп таспа. Аяз әліңді біл, құмырсқа
жолыңды біл!» дегендегі сөздер, Кендебайдың тапқырлығы —
арыстаннан құтылу үшін аліъі қүлаш алмас қылышын көлденең
ұстай қоюы, өтірік өлеңдегі Тазша баланың өтірікті шындай айтып,
мүдірмей жүртты күлдіруі, мысалы, шешемнің қүрсағында жүрген
246
кезімде, әкемнің жылқысын он бес жып бағыппын. Жаздың сарша
тамызында, ми қайнар ыстықта жыпқымды суарайын деп құрық
салып, айдьш шалқар бір кұдыққа келсем, күннің ыстығын-ай —
қалындығы кісі бойы, қол ұсыным мұз болып қапьптгы дегеннен
әдемі көрініс көз алдыңа елестеп, амалсыз сенесің. Осы жерде бір
оқушы өзінің жазған өтірік өлеңін оқиды.
Отыр едім далада, көзім түсті арага.
¥стап алып араны, қамап қойдым қораға.
Мініп альш құлаққа, Шауып бардым бұлаққа.
Екі-үш шелек су алып, мініп алдым тырнаққа.
Жүргізуші: Сонымен, тіл кұдіреті - тіл мәдениеті екеніне
көзіміз жетгі ғой. Тіл мәдениеті дегеніміз — тілдің дұрыстығы,
сындарлығы, эсемдігі. Ол алдымен, сөз мэдениеті, яғни сөздердің
мағьшаларын түсініп, орнымен қолдану, түсінікті де әдемі етіп жазу
немесе сөйлеу, сөздерді киюластырьт, үндестіріп дұрыс айту,
қатесіз, сауатты жазу. Tin мэдениеті — осылар. Міне, осыларды
күнделікті сабақта және сыныггган тыс жұмыстарда ерінбей,
жалықпай жузеге асыруымыз керек. Сонда ғана тіліміз кұдірегті,
мэдениетті, киелі, қасиетті болып, биіктен көріне алады.
Мемлекеттік
тіліміздің
мэртебесі
биіктеп,
«Ана тілі»
бағдарламасының мақсаггы орындалады.
247
ОҚУШЫЛАРД ЫҢ ТАНЫМДЫҚ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҚТАРЬШ
АРТТЫРУДЫҢ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
ЭІЭ
■
s- 4 v
' Я&і
"
І
'т Д я
Егер оқу қызықты болса...: Ал оқудың қызықты болуы,
оқушылардың танымдық қызығушылықгарьш артгыру оңай шаруa
емес.
,
Қайсар ерік иесі болу, окушыларды қыеиаққа апмау, белсеңді
болу және сонымен бірге оқушылардың белсенділігін дамыту,
дайынды қабылдамай, білімді еңбекпен алуы үшін талпыну-біздід
кәсібімізде ерекше маңызды.
Педагоггік к:эсіп артистікпен туыс. Ал артистік дауыста,
сөйлеуде, өзін устай білуінде ғана емес, сондай-аж; эр сабақты ең
агіғашқы сабағындай етіп өткізуінде. Оқушыларды эзіл сөзге тарта
білудің де мәні зор. Оқушы сабақган эстетикалық лэззат алуы керек.
Біз оқушыларға тані.ім ынтасын ңалыптастырудан гөрі
олардың мшдеттері, оқуға жауапкершіліктері туралы көбірек
айтамыз. Оқушыны оқу өзінен өзі қызықгьфа білуі керек.
Қызықгьфмайынша балалардың белсендшігін ояту мүмкін емес.
Оқыту ғылыми негізге сүйеңуі керек.
Ғылымға, оқу процесінің өзіне деген сүйіспеншілік
оқушыларды ең алдымен кітапқа үңілуге немесе мұғалімді тыңдауға
итермелейді. Танымдық NrY^ejiep оқьггу процесінің өзінде
қалыптасады. Сондықтан да оқыту қызьіқгы болуы керек. Кейде өте
көңілсіз, тартымсыз еткен сабақтарға қатысқанда, сабақгың аяғына
дейін шыдап отыру өте қиын. Сол кезде оқушылардың
піыдамдылығы мен тәртіптілігіне еріксіз таң қалып, кейде оларды
аяйсың.
Қызықты оқу-жоғары үлгерім мен жақсы тәртіп үшін
күрестегі сарқьшмас резерв. Өкінішке ораіі, осы резервті біз
жеткшіксіз
паидаланамыз.
Дем
беріп,
қолдап
оқуға
ынталандырудың орньгаа мәжбүр етуте көп көңіл бөлеміз.
Таным-білімге ынталану жағымды эмоциямен тығыз
байланысты.
Тартымды мұғаліммен оқу да қызықты. Өзімді оқытқан
мұғалімдерді еске алғанда, алдымен тартымдылығымен еске
аламыз. Тартымды мұғалім, ең алдымен білімдар мұғалім. Ол
қашанда оқулыққа қосымша, бұрын айгылмағандарға назар аудара
248
отырып айта алады. Ондай мұғалімді оқушылар жақсы көреді,
сыйлайды, ол оқытқан пэнді де жақсы көреді, ұнатады.
Мүталімиің даусы. дауыс ырғағы, мимикасы-ең күпггі
педагогтық аріументтер. Мұғалім шешендік өнер негіздерімен
таныгқаны жон. Педагог үшін әсем сойлеу-енбек, оның кәсібінің
міндепі бір элементі.
Оқушының танымдық ынтасын дамьггу жүйесін ойластырудан
бүрын, оқушының шама-шарқын біліп алган жон.
Енді сөзімізді әдебиетке бағыштайық. Қьгзықтырмайынша
әдебиетті оқыіу мүмкін емес. Әдебиет көңілсіздікті көтермейді.
Оқушыларға коркем әдебиетті оқыта алмасақ, ол біздің кінэмыз.
Әдебиет сабағы кызғылықты өтуі үшін не істеу керек? Ең алдымен
оқушының іс-әрекетін ескере отырып, сезімін ояту керек. Әдебиет
сабағыңда окушылар сергек, көтеріңкі коңілмен отырулары керек.
Онан соң мұғалімнің өзі біліммен толық қаруланған, эдеби
кітаптардьі коп оқитьш, оқушысын да қызықтыра білетін дәрежеде
болуы керек. Тіпті, қиналган сәтгерде, коркзм эдебиет тапшы
болтан кездерде мүғалімнің шеберлігі қажет. Біз өз тэжірибемізде,
мысалы «Абай жолы» роман-эпопеясы сияқты күрделі
шыгармапарды (9 сынылта торт сатат колемінде ғана берілген)
жеңілдетіп, кесте-плакатқа әр кітаптың тараулары бойынша негізгі,
озекті оқиғаларын сұрыгггап жазып, минимэтін жасаута үйретіп,
оқушыларға мәтіннен мысал келтірте отырмп дәлелді, ойлы
пікірлер айтута, жүйелі талдауға жетепейміз. Тэжірибе
корсеткевдей, оқушыны томенгі сыныптан баст;ш коркем шьпгарма
туралы оз пікірлерін айта білуге баулыса, отетін жаңа іуындыларды
алдын ала беріп, баланьщ жаңа сабаққа өз пікірлері мен терең білім
беру тэсілін жүзеге аеыру қиынға соқтырмайды. Ал колемді
туындыларды 5 сыныптан бастап оқытудың паіідалы эрі нәтижелі
болатынына козіміз эбден жетті. Себебі, жоғарғы сыныпта
оқушылардың бірен-сараиы болмаса, көпшілігіі коркем әдебиетгі
оқымавды десек қателеспеиміз.
Оқушьшардың танымын дамьпу, белсенділ ігін арттыру, пәнге
деген қызығушылығыиа эсер ету де тереңдетс оқьггудың негізгі
мақсаттаріының бірі. Бала ең алдымен оз пікірі, түсінігін айтуга
талпьшу керек. Оның осы балаң пікірін оқулық толықтыратындай,
гылыми еңбектер байытатындай, мұгалім т^сінігі ары қарай
249
жетілдіретіндей болу керек. Өз пікірі, окулық білімі, ғалымдар
еңбегі—осы төртеуі қабысып келғенде ғана терең білім беріледі.
Еңді оқушылардың қызығушылықтарын арттыру үшін қандай
әдіс-тәсілдерді қолданып жүргенімізге тоқталайық. Ең алдымен,
езіміздің алдымызга қойған проблемамыз бойынша оқушылардың
жеке бас ерекшеліктерін, білім деңгейлерін ескере отырып, жаңа
технология бойынша тәрбиелей оқыгуды мақсат еттік. Егер бұрын
сабақ бермеген сыныіггар болса, сабақты бірінші күннен қызықты
өткізуге, талап қоя білуге, ең алдымен өзімізді тыңдата, сыйлата
. білуге, сөйтіп, пэңді сүюге назар аударамыз.
Бүгінгі куні қолданылып жүрген тәжірибе алмасу сабағы
деген сөздің өзі мүғалімдерге көп ой, жауапкершілік жүктейді, ягни
алдарына мақсат қояды, ал ашық сабақ деген атаудың өзі
көзбояушылыққа апарып, кейбір мұғалімдер алдын ала дайындалуға
дейін баратъш. Сонымен сабакды оқулықгағы материалды гана
игермей, сирек кездесетін қосымша әдебиеттерді, газет-журнал
материалдарынан жинақталған папканы, альбомдарды пайдалану,
жазушының шығармасын оқьпуды оның өмірбаянынан бастамай,
өмірдегі қызықты оқиғадан, шығармасынан тартымды үзіңділер
келтіруден бастагалды жөн санаймыз. Махаббат, өз ісіне шын
бершгендік, азаматтық парыз туралы ашық эңгімеден бастапған
сабақ қай оқушыға ұнамайды?
Әдебиет—өнер. Сондықган да оқыту да өнерге ұқсас болғаны
жөн. Әдебиетті басқа пәндер сияқты оқытуға болмайды. Әдебиетші
мүғалімнің тілі откір, образды, мақал-мэтел, эзіл-оспақ үлгілеріне
бай болатын, өзінің айтып тұрғанына өзі сонша беріліп, сеніп
айтатын, оқушылар оны кереметпей үйып тыңдайтын болуы керек.
Мысалы, 10 сыньшта Ақан сері Қорамсаүлыньщ «Күлагер»
өлеңін қалай өткізгенімізге тоқталсақ. Біріншіден, Ақан сері туралы
көптеген қосымша материадцар пайдаландық.Ғалым -үстаз
Қ-П-Мэшһүр Жүсіптің «Көркем сөздің қүціреті» кітабын
басшылыққа алып, түсінік бердік, өлеңнің ішкі мэніне терең мән
бере отырып, ең соңында «Маңмаңгер» өлеңін оқушылармен
бірлесе эуенімен орындадық.
Мүнан кейін 8 сыныпта I. Жансүгіровтің «Жетісу суретгері»
өлеңін де қисынды тапдау әдісімен өткіздік. «Баянаула» кітабьшан
өзіміздің туып-оскен жерімізбен салыстырып, Жетісуда бар аң250
құстар мен тау, көлдер, осімднстер т.о. оаилықтар жанлы әңгімелеп
айгу үшіи оқушыларды ізденту жұмыстарын жүргіздік.
Жалпы байқағағшмыз, әдебиетті сүюге ыіггаландыруды
бастауьшгган, ең алғаш мектеп табалдырығын аттаған кезден бастау
керек. Себебі, шәкірттер өте кішкентай кезінен елікгегіш, нанғыш,
эр нэрсеге қызыққыш болады. Ол туралы ұлы ақын Абай да өзінің
қара сөздеріңде айтпап па еді?
Әрине, бір кластагы барлық оқушылар түгелдей бір пэнге
кызығулары мүмкін емес, жыл бойғы сабақ түгелцей қызықты
болуы да. мүмкін емес. Әдебиетте кейбір тартымсыз тақырыптар
бар, әсіресе, түсінуі қиын өлеңдер, ұзақ поэмалар немесе роман.
Онда ұстаздық шеберлік қажет. Әр ұстаз шәкіртіне сол тақырыпты
қалайда кызғьшықты жеткізуі үшін көп ізденіп, көз майын тауысуы
керек. Осы жерде айта кететін бір жай эр пән мұғалім і көп оқыған,
жан-жақты ізденгіш, пэнаралық байланысты '^тымды пайдалана
алатын, оқушы алдында беделді адам бола білуі керек деп
ойлаймыз. Мысалы, Абайдың «Желсіз түңде жарық ай. Сэулесі суда
дірілдеп» деген жолдарда қандай физикалық !^ғым, түсінік бар?
деген сұрақ қою арқылы окушыларды әрі ойлануға, эрі физикалық
ұғымдарын
пайдалана
білуге,
эрі
өзіңнің
жан-жақты
білімдарлығыңды байката отырып, тэрбиелейс ің, қызықтырасьщ.
Сонда бала бірден жауап бере алмаса, онда талдап түсіндіресің.
Желсіз түн, жарық ай, сэуле неге өз-өзінен дірідцейді? деп ой
тастагі, жетелегенде де таба апмаса, онда өзің түсіндіресің. (Жердің
өз осінен айналуы деген физикалық заңдьиіы қгың бар екеніне
окушылардың козін жеткізес ің).
Сонымен қорыта айтқанда, оқушылардьщ танымдық
і^ізығушылыгын арттьфудьщ эдіс-тәсілдері алуан турлі. Ол
мұғалімнід шеберлігінс. фантазиясьша, жаңашылдығына, беделді
болуга таішынуына байланысты. Мұньщ белгілі бір рецептісі жоқ,
болуы да мүмкін емес. Біздің ортаға салып, ой бөлісуге арналған
пікір-ұсьшыстарымьо тэжірибеде жинақгалып, (клгілі бір нэтиже
ұстанымдгфынан туындаған амал —тэсілдер жиытгығы.. Сондықган
үпемі ізденгіш, шәкіртгің жүрегіне жол таба білген, оқушыларды өте
хсақсы көрген ұстаз ғана жоғары жетістікке жетеді деп ойпаймыз.
(ОГО4БАИ-да бекітіліп, пікір жазылган. 18.11.2006 ж , «Тараз2007» ХҒТК материалдарының жинағына еңці. 186-1906. 18-19сәуір. 2007 жыл.)
251
ОҚУШЫНЫҢ ЖЕКЕ БАСЫН, СЫНЫП ¥ЖЫМЫН
ЗЕРТТЕУ ЖЭНЕ ПЕДКОНС ИЛИУМ
Тэрбие беру мен білім беруді ізгілендіру, сайып келгеңде,
мектепке де, ұстазға да, шәкіртке де сеніммен қарау деген сөз.
Шәкірт пен ұстаз арасындағы ынтымақтастық, эр ұстаздьщ шәкіртті
өзіне тэуелді, өзінен төмен орындаушы деп қарамауы, оны білім
мен тәрбие алудьщ объекгісі ретіңде ғана санамай, ең бастысы, әр
шәкіртті егемеңді еліміздің болашағы, азаматы деп танитындай
еркін өсуіне жағдай жасау, оқушыны жеке түлға деп танып, оның
бойыңдагы дарьш-қабілетіне жол ашу.
Үстаз бен шэкірт арасыңдағы ынтымақтастьщты нығайта
отырып., жоғары беделге не болу жолдарын анықтайтын бұл еңбек
барша жүртшылыққа арналған.
Педагогикалық процесті огггималдандырудьщ күрделі де
маңызды амалдарьшың бірі—меісгеп оқушыларын зерттеп, эркімнің
оқи алатын нақгы (реалды) мүмкіндіктер ін анықгау.
Бірден қарағанда, ондаган балалардың біріне-бірі ұқсас,
айырмашылықгары аз, бірдей сиякты көрінетінін мұғалімдер жақсы
біпеді. Бүл субъективті сипаттағы алғашқы сезім. Шындығында
психологиялық жэне педагогикалық сипаты тұрғысынаи бірдей
болып шығатын оқушы да, зеректігі, ынтасы ұқсас сынып ұжымы
да болып көрген емес. Ал, еңбегі жемісті болсын деген нағыз
мұғалім осының бэрін де өзі зертгеп, есепке альш жүруге тиіс.
Кейбір мұғалімдер жеке басты зертгеуді оқушьгаың оқу үлгірімі
мен тәртібінен іздеп, онан эріге бара алмайды. «Оптималды» деген
сөз латынның тиімді (наилучший) яғни педагогикалық процестің
нақгы іиімді жольш белгілеу деген сөз. Бұл жайында кезіиде
ІО.К. Бабанский көп еңбек сіңіріп, педагогикалық процесті
оптималдандырудың жолдары мен эдіс-тэсілдерін көрсетіп берді.
Ол өзінің «Педагогикалық процесті оптималдандыру» деген
еңбегінде: «Оқушьшьщ жеке басын зерттеу-оптималдандырудың
басты негізі» деген.[19.165б] Оқушыларға педагогнкалық зертгеу
жүргізуді қалай жақсартуға болады? деген сұраққа былай деп жауап
береді.
І.Зертгеудің мазмұныиа и;арай нақгы багдарламасыз, яғни
оқушының оқу жагдайына орай (білімнің таяздығы, барлық
оқушыға тэн қателіктер, оқуға қатысы)-бұл тар шеңбердегі
252
багдарлама. Кең шеңбердегі бағдарлама-оқу, еңбекке қабілет,
тәрбиелік пен білімділік, тұрмыс жағдайы.
2.3ертгеу әдістері.
3.Оны ұйымдастыру тэсіддері.
4.3ерттеудің нәтижесін шығару. Оған яататындар—сабақта,
эңгіме үстінде бақылау, анкеталық сұрақтар беру арқылы тек қана
сынып жетекшісінің пән мүгалімдерімен және сынып ұжымымен
жалпы бгіғдарлама бойынша зерттеуі.
Педконсилиум деген не? Оның педагогикалық кеңестен
айырмашьшығы неде? Соған тоқхалайық. Педконсилиум дегенімізоқушылардың жеке басьш терең зерттеу, олармен жүргізілетін оқутэрбие процесінің, жүмыстарының олқылықтары мен жіберілген
кемшілікгерді жою үшін ары қарай қалайша дұрыс жұмыс істеу
жолдарьш белгілеу мақсатымен мұғалімдердін ақылдасуы, кеңес
берулері. Консилиумдар екі түрлі мақсатты кездейді. Біріншіден,
оқушының жеке басын жэне сынып ұжымын зертгеу мақсатымен
олардьщ нақты оқу мүмкіндіктерін белгілеу, екіншщен, бірыңғай
педагогикалық талап деңгейін жасау мақсатымен білімдегі
олқылықтарды жою
үшін
жалпылама жүйеге
сүйену.
ГІедконсилиумға қатысаткндар: сынып жетекшісі, мұгалімдер,
мектеп дәрігері, психолог. Консилиумда сынып жетеішіісінің жеке
оқушьшарға белгіленген багдарлама бойьшша берген мінездемесі
талқыланады. Онда мьшалар еске алынуы керек: оқушының саясиидеяльщ деңгейі, қоғамдьщ белсеңділігі, адамгершіпік бағыты,
еңбекке қатынасы, жалпыбілімдік қабілеті, дене тэрбиесі,
эстетикалық тәрбиесі, тэртіп ережесін орыидауы, отбасының
гэрбиелік әсері. Ал педкеңесте тек қана үлгерім мэселесі қаралады.
Педконсилиум жылына екі рет жүргізілуі керек I тоқсанның
аяғьшда сынып оқушыларымен педагогикалық қарым-қатынас
:«асау тэсілдері белгіленсе, III тоқсанның аягында сол қатынас
тиімді ме, жоқ па, сол мәселе қаралады. Әрине, ол үшін эр педагог
педагогнкалык консилиум деген не, ол қалай жургізілуі керекгігін
'гүсінбесе түк те шьщпайды. Бір сөзбен айтқанда педконсилиумның
берері де мол, яғни оқушылардың білімдері жогарылайды,
мүгалімге жүмыс жоспарын нақты белгілеуге көмегін тигізеді.
Окушының жеке басьш зерттеп, оған бірыңгай ықпал жасау
жолдарьш белгілеу процесін біз бірнеше кезеңге (юлеміз.
253
Біріыші кезең-сынып жетекшілері мен мұгалімдер
ісэрекетт
арламасымен қарулаң
сьшып ұжымын
зертгеудің нақты мақсатгары мен міндеттерін белгілеу.
Оқушының нақты шынайы мүмкіндіктерін зерттеу дегенімізоның оқу процесіндегі қолы жетер тиімді нэтижелерін анықғау
оқуы
жетіспейтінін білу. Ал
зерттегенде, ертеңін жобалауға мүмкіндік аламыз, барар жер, басар
тауьш көреміз. Оқушының оқи алу мүмкіншіліктері оның өзіне тән
өз бойындағы ерекшел іктер імен оған сыртган жасалатын
ықпапдардан түзіледі.
Оқушының жеке басын зертгеуде мына мәселелерді анықтау
қажет: қоғамдық жүмыста, еңбектегі белсенділігі; адамгершілік
тәрбиелілігі; оқуға ынтасы; мәдени өресі.
1.1(|ызығатыны (бейімділігі) оқу пәні, сыныптан тыс сабақгар,
спорт секциялары, үйірмелер.
2-Оқу-таным әрекетіндегі дагдылары: а) оқу материалынан ең
бастысын, маңыздысын ажырату; э) оқу уақытъга жоспарлауы; б)
сынып карқынында оқи, жаза білуі; в) өз оқуын өзі бақылауы.
Оқудағы еркі, табандылығы
4.Денсаулығы, жүмыс істеу қабілеті.
5.Отбасының тәрбиелік ықпялм
6. Қандай пэндерден қиналатыны.
Осыларды зертгеп, талдауда екі түрлі сұраққа шешім табуға
болады. Біршшіден, оқушының ойдағыдай үлгермеуінің немесе
тэртіпсіздігінің себептерін, екЬшііден, оны оқытып, тэрбиелеуді
жетілдіру үшін қаңдай нақтылы педагогикапық ықпап жасау
қажетгігі.
Сынып үжымын зерттеу бағдарламасына:
Сынып үжымының қоғамдық белсенділігі
Қоғамдық пайдалы еңбекке көзқарасы.
1-С»и-пшрдщ қальпггасуы.
2,Оқуға ынта.
З.Сынып тэртібінің саналылығы
4.0қуға эзірліктері.
Шәкірттану II
сынып
жетекшілер
мен
мұғалши
қолдарындағы бағдарламаға сай бақылау, әңгіме, анкета сұрақтары
арқылы бастайды. Оның бойыңдағы бар-жоқты, оқу еңбегіндегі
осалдық пен табандылықты, іштен, сыртган алатын әсерлерін
254
анықгайды. Зерттеуде арнаулы эдістеме, багдарлама қажет, себебі
уіұғалімнің әбден білдім деген оқушысының боііынан кутпеген мін
табылуы мүмкін, сондықтан босаң оқушыны мейлінше зерттеу
педконсшшумнын үлесіне тиеді. Оқымыстылар адамды эр қырынан
қарагаңда былайша түсінуге болады деген: а) жеке бастың
гәжірибесі, оның даярлық дәрвжесі: білім, икем; э) адамның
биологиялық ерекшеліктерінің шартгы жағдайлары: жігері, қабілеті;
б) кейбір психологиялық процестердегі дара ерекшеліктері: ойлау,
ерік, ес; в) адамның әлеуметгік шартгы жагдаііларга байланысты
ерекшеліктері: дүниетанымы, талғамы, идеялары
Мәселе нашар оқушының ой-туйінін дедуктивті шыгара
білмеуінде, көргендерін логикалық ойпармен ұштастыра
алмауыңда, жалпыны жалқыға, бүтінді бөлшекке бөліп, мэселенің
маңыздысын ажыратуға. ережелерді жатқа білуден гөрі іс жүзінде
колдануында. Пснхолоі иялық ерекшеліктері, сқушының өзін-өзі
ұйымдастыра алмауына, зейін қоя білмеуіне тығыз байланысты.
Осындай жумысты бақылай келіп, бір сыныптың нашар
оқитындарын 3 топқа белуге болады. Біріншісіне-оқуға ынтасы
болса да психикалық дам^ъі уақытша кідіргендерді, екіншісіне—ойәрекеті жоғары, бірақ окуға қырсьгз, қиышпылықган қашуга
тъфысатын, көшіріп алуға, сыбырға әуестерді, үшіншісіне—
абстрактылы ойлау дагдысы дамымаган, білшіңде, оқуға деген
икем-дағдыларыңда олқылық барлар.
Сынып жетекшісінің жұмыс жоспарында мьпчалар нақты
көрсетілуі тиіс:
1.Оқушыларға арналған ережелер. Оқудың қоғамдық және
жеке бас үшін маңызы турапы әңгіме өткізу; қоғамдық пайдапы
еңбекке белсене қатысу шарапарын жүргізу.
2.Пән мұгалімдерімен тыгыз байланыс орнатып, сабақгардың
тэрбиелік мүмкіншіліктеріне ерекше көңіл аудару, оқушыларда
саналы тэртіп орнықтыруға күш салуды ұнымдастыру.
3. Ата-аналармен мазмұнды жүмыс жүргізу.
4.Аталған кемшіліктерден қорьггынды шыгаратын қогамдық
пікір қальпттастыруга багытталган жалпысыньпттық арнаулы
шаралар жүргізуді практикаға енгізу.
5.Жеке пэндер бойьшша үлгірімі томен оқушылармен саралай
жұмыс жоспарьш жасау пән мұғалімдерінің міндегі.
255
Ата-аналарға отбасының тәрбиелік ықпапьш күшейту,
өздерінің педагогикалық ой-өрісін кеңейтуді тапсыру керек. Бала
басындагы олқылықты мұғалім отбасынан, ал аха-ана мектептен
көрмеуі үшін педконсилиумның көмегі зор. Ол үшін мұгалім
педагогикалық, жастық, элеумегтік психологиямен қарулануы тиіс,
тэрбие теориясын, мектеп гигиенасын терең білуі керек, ап ата' аналар үшін халықхық педагогика универс итетінің жұмысын
жандандыра түсу қажет. Жалпы, кез келген аха-ана өз баласының
ерекшеліктерін, неге бейім екенін, неге қызығатынын, нені
ұнататынын біле бермейді, білсе де назар аударып, тәрбиелеуге
уақыт жоқ деп көңіл бөлмейді. Сондықган зерттеуді отбасында атаана, балабақшада тэрбиеші немесе мектеп табалдырығын атгаған
күннен бастап мұғалімдер зертгесе, келе-келе ондай баламен жұмыс
хстеу онша қиынға түспес еді. Тэжірибе көрсетіп жүргеңдей, қазіргі
кезеңде мекгеп пен отбасының арасындағы байланыс мүлде үзіліп,
тәрбие бір жақты болуда, сонан ба әіһеуір балапар, жасөспірімдер
арасындағы тэртіп бұзушыльщ, дөрекі мінездер, сабаққа деген
құлықсыздық т.б. келеңсіз жайлар байқалуда. Міне, осы кезде
көмекке педконсилнум келеді.
Педконсилиумды мекгеп директоры, психолог немесе оның
орынбасарының бірі басқарады. Консилиумда сынып жетекшісі
баяндама жасап, зерттеу нәтижелерін, олардан туындайггын
міңдеттерді, өз ұсыныстарын ортаға салады. Оны пэн мұғалімдері
мен басқа да қатысушылар толықтырады. Консилиумды басқарушы
қорытын, қабылданған ұсынысггарды, айқындалған кемшіліктерді
жою жолдарын, сыныптың педагог жэне оқушылар ұжымдары ның
міддетгерін жариялайды.
Тэзкірибелі
мұғалімдер
шәкірттеріне
жасалатын
педагогикалық ықпалдьщ сәтті амалдарын таңдап алады.
Оқушыларға немесе оқушыға тікелей де, салыстырмалы да ықпал
жасайды.
Ал, бала бойына тән куш-жігер, бәрін де білуге құмарлық
зерделі мұғапімнен жанашырлыктьі, бауырмалдықты, сьфластықгы,
байьшпен багдарлауды күтеді.
Ақыл айта бергеннен гөрі пшнайы қимылға, шәкірт қызығар
іске, екі зкаққа пайдалы жаққа ойысу қажет, сол әсерлі болмақ.
Оқушының жеке басьга жас ерекшеліктеріне қарай зерттеудің
үлгі-бағдарламасы мынадай:
256
1-3 сыныптарда, 1-4 сыныітгарда: эр түрлі жұмыстарға қатысу,
оқуға қызьпушылығы.
Тәртібі.
Кітаппен жұмыс істеу қабілеті; оқу жэне жазу темпі. Оқу
материапьш игеруі.
Денсаулығы.
Отбасының тэрбиелік ықпалы.
5-8 сыныпгарда: қоғамдық еңбек пен әр түрлі жұмыстарға
қатысулары.
Адамгершілік тэрбиесі:
Оқуға ынтасы.
Оқу еңбегіне қабілепггшігі (жоспарлау, жұмыс істеу темпі,
өзін-өзі бақылауы. оқудағы табандылығы).
Оқу материальш меңгеруі:
Денсаулық жағдайы мен еңбекке қабілеті.
Отбасының тәрбиелік ықпапы.
9-11 сыныптарда: Қоғамдық және еңбек белсенділігі. Саясиидеялық тэрбиелілігі.
Адамгершілік тэрбиесі.
Кэсіптік бейімділігі мен қызығушылыгы.
Оқу қабілетін (жағдайын) тиімді ұйымдастыру қабілеті.
Оқу материалын игеруі.
Ерік касиеті.
Мэдеии-эстетикалық ой-өрісі.
Денсаулық жағдайы, еңбекке қабілеті.
Отбасының тэрбиелік ықпапы.
Мұнан басқа әр пэн мұғалімдері өздерінің қалауынша
қосымша графапар белгілеуіне де болады. Әсіресе, физикадан сабақ
беретін мұғалімдер «математикалық деңгейін», «дайындық
өлшемін» косуына болады. Ал өзім қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ
беретін болғаңцықтан жазу, оқу машықтығы мен жылдамдығы, оқу
техникасы, мэнерлеп оқуына басты назар аудара зерттейміз.
Педконсилиумда мэселенің мына жатый баса көрсету керек.
Ол сынып контингент!, яғни бала саны 30-дан асып, 40-қа жеткен
сыныптарда мұндай жұмыс істеу, зерттеу өте қиынга түседі,
дегенмен бала саны көп деп бүл жүмысты жүргізбеуге болмайды,
керісінше алгашқыда әр оқушымен қабілетіне, мінезіне қарай
жекелеген қатынас жасап көру керек.
257
Педконсилиумға жұмсіілатьш уақыт әр адамның іс-әрекетін
ұйы мдастыру ына орай болады.
Зертгеу кез інде оқушылардың оқуға деген ынтасын қалай
қалыптастыруға болады?-деген сұракқа Қазан қаласынан
педагогика ғылымының кандидаты О.Гребенюк былай дейді:
«Жұмысқа кірісетін әрбір оқушы өзінің алдына мақсат қойып, сол
мақсатқа жету үшін оның жолдарын, сабақта нақгы істелетін
жұмысты белгілеп алуы керек» (берілуін нақты түсініп, есеп болса,
қанша есеп шығарамын, сөйлем болса, қанша сөйлем
талдаймын).[20.86 6]
Көбінесе сабақтьщ мақсатьш оқушылар өздері белгілеп,
саналарьша жеткізулері керек, сонда ғана олар сол мақсатқа жету
үшін жұмыс істеуге тырысады. Мысалы, қазақ тілі сабағында зат
есім туралы түсінік беру керек болса, сабақгы сөйлем талдаудан
басгап, проблемалы сұрақгар беру арқылы да сабақтьщ мақсатын
белгілетуге болады. Мысалы: Отан қоргау—эрбір азаматтың міддеті.
Оқушылар зат есім туралы бастауьпптан біаеді, сондықтан кім? не?
деген сұрақтарға жа)'ап беретін сөздерді іздеп таба алады. Ол сөздер
Отан, азамат, міндет. Сөйтіп, мақсат: зат есімнің сұрақтары, оның
мағыналарының алуан турлілігі, зат есімнің түрленуі жайпы түсінік.
Баланың тілінің дамымауы көңіл болмеушіліктен. Сол
қальпгга мектепке келеді, онда көзге түсу үшін тәртіпсіздік
жасайды, тыныш жүріп ісін бітіреді, үй жұмысын орындамайды,
қоғам жұмысына араласпайды. Сондықтан кіші сыныптарда бірден
зерттеп, оқуға зейінсіз бала болса, споргггық үйірмелерге
қатыстырып. өзіне тарту керек.
«Қиын» немесе «педагогикалық бақылауы жоқ» өспірім екеуі
екі түрлі ұгым. Осьіның басын ашып алу керек. Кейде жақсы
отбасынан шыққан, тәрбиелі ортада жүрген үндемейтін баладан да
тәртіпсіздік байқальш қалады, кейде нашар отбасынан шыққан,
тэрбие көрмеген баладан ондай тәртіпсіздһе керінбейді. Міне, осы
кезде педконсилиүм диагноз қояды.
Мұгалімдер балалар туралы аз біледі деген қате түсінік, олар
өте көп біпеді, тек сол білетіндерінің ішінде ең бастысын ажырата
білмейді, яғни дэр ігер сияқты дәл диагноз қоя білуі керек.
Жер-жерлерде педагог кафедрлары оқушыларды зерттеудің
нақты диагностикалық бағдарламасын құрапты. Басты белгілері—
ш
258
жеке бастың нақты істерге көзқарасы, қоғамға, үлкендерге, ұжымға,
өз-өзіне.
Көптеген әр түрлі мүғалімдердің пікірлері бір арнаға тоғысып,
толықтьфмалы түрде болуы үшін педагогикалық -психологиялық
консилиум туған. Оның құрамында тэжірибелі мүғалімдер, атааналар комитетінің мүшелері, мекгеп дэрігері болады. Әдістемелік
үйымдастьфу үшін БСУ (банк ситуации успеха — үлгеру сәтінің
банкісін) қүруға болады.
Мүғалімнің теориялық білім лабораториясын — копилка
передового опьпа —озат тәжірибені жинақтау арқылы жариялау жас
мүғал імдерге көп көмек береді.
Оқушының диагностикалық картасы—журнал, онда оқушының
өзіндік міңдетгемесі, сондай-ақ ата-аналар мен мүғалімдердің де
міндеттемесі болады. Ең бастысы , ата-аналар үйірмелер жүргізіп,
кешкілік рейд жасауға тартылса, жоғарғы сынып оқушыларынан
кезекші-патрульдер сайланып, үйде де, мектепте де бірлескен
жүмыстар атқарылса, көп нәтиже берер еді.
259
СЫНЫП ҮЖЫМЫН ЗЕРТТЕУ БАҒДАРЛАМАСЫНА
ОРАЙ МІНЕЗДЕМЕ
(Ж
I
¥жымда 26 оқушы бар. Оньщ 13-і ер бала, 13-і қыз бала.
Алтауы жақсы окиды. Төртеуі нашарлау, қалғандары орташа.
Жалпы ркымның белсенділігі басқа сыныптарға Караганда
жоғарылау, эсіресе ер балалардың қоғамдық еңбекке араласулары
да жақсы. Жауапкершілікпен, тиянақты орындауга тырысады.
Ой-пікірлерінің қальпггасу жағдайлары да жаман емес, өз
ойларын ашық, бүкпесіз айтуға тырысады. Тәртіптері саналы. ячдяп
еркелікгері, балатық мінездері де бар. Тілті пән мұғалімдерінің
өздеріне де еркелеп., өздерін сабақта еркін ұстайды.
Оқуға әзірліктері де жаман емес. Бірақ көптеген оқушылардьщ
үңде ата-аналары тарапынан қатаң бақылау болмағаңдықган тәрбие
де, білім де біржақты болып отыр.
Бүл сыныптьщ оқушылары бастауыш сыныптан қатаң,
бірыңғай талалқа үйренген. ІКартысынан көбі балабақшадан келген
оқушылар, төрт орапман бар. Көптеген оқушылар жаңадан келген
оқушылар, көшпілігі басқа жаққа көшіп кеткен.
Оқушылар информатика, тарих, эдебиет, агылшын, қазақ тілі
сабақгарын қызыгып оқиды.
Оқушының жеке басын жас ерекшеліктеріне орай зерттеу
багдарламасы бойынша жеке гулғаға мінездеме
Жабанов Ерсін Қайыркснұлы сыныгпағы нашар деген оқушы,
яғни «педагогикалық бақылауы жоқ» оқушы. Сыныпга екінші жыл
отьф. Сабаққа ынгасы жоқ, көп ұйыктайды, алты сағаттық сабаққа
шыдамайды, ерік-жігері қалыптаспаған, отыра алмайды. Бірінші
сабаққа келсе, сощы сабақгардан сұранып кетеді, жібермесе, қашып
кетеді. Ата-анасын тыңдаған болады, бірақ өзінің ерік-жігеріне ие
бола алмайды. Қогамдық және еңбек белсенділігі төмен. Саясиидеялық тэрбиелілігі де төмен. Адамгершілік тэрбиесіне келетін
болсақ, үлкенді сыйлай біледі, қарсы келмейді, дөрекі, өрескел
қылық танытпайды.
Кәсштік бейімділігіне келсек, еңбек сабағьша қызығатын, кезкелген ауыр жұмыстан қашпайды, үйдегі шаруашьшыққа бар
ынтасымен көмекгеседі.
Оқу қабілетіне келсек, тиімді үйымдастыра алмайды, оқу
материапьш игеруі де өте қиын. Ерік қасиеті жоқ. денсаулығы да онша
емес, үнемі шаршап лсүреді, отбасының тәрбиелік ықпалы жоқ.
Анасы «мені тыңдамайды, өздеріңіз не істесеңіздер де
еріктеріңізде, ал экесі бала тәрбиесіне мүлде назар аудармайды,
зекіп ұрса берген соң, мен арашалаймын» дейді.
Ал қазак тілі мен әдебиеттен оқу темпі нашар, өте сауатсыз,
мэнерлеп оқу мулде білмейді, әдеби кггаптар оқымайды.
Ерсін сыныпта беделсіз, намыссыз, сондықтан оқушылар ол
оқушыны онша жақсы көрмейді.
Пән мұғалімдеріне келер болсақ, олар Ерсіннің жас
ерекшелігін білмейді, балағаттап, намысына тиегін сөздер айтып,
соның нэтижесінде бала жиі сабақтан қатяды
(ОПМБАИ-да бекггіліп, пікір жазылған. 26.12.2006 ж.
«Қазақстан мекгебі» журналы. 2000 жыл № 6.6-бет.Қасенова Т.Қ.)
261
УБӨЛІМ.
СЫНЫПТАН ЖӘНЕ САБАҚГАН ТЫС ЖҮМЫСТАР
Мазмүны
Кіріспе
Болашақ мектепген басталады
I тарау. Технология талаптары
1.Сабақган тыс оқытудың эдістері мен тәсілдері
2. Сабақган тыс оқыту түрлері ( үйірмелер, арнаулы курстар,
факультативтер, апталықгар, ғылыми жобалар, байқаулар,
конференциялар, диспутгар, кештер, семинар, пракгикумдар, саяхат
сабақтар, үйде оқу жұмысы т.б )
3. Оқьпу процесінің жүйесі
П тарау. Сабақтан тыс жұмыстарда жаңа технология
талаптарын орындау 1-Сабақтан тыс жүмыстардың түрлерін іс жүзінде пайдалалу
2.Тэлім мен білім—ажырамас егіз ұғым
3. Сабақган тыс оқьпудың маңызы
ПІ тарау. Қорьггынды
Пайдаланған эдебиетгер
Мақсат—қазіргі замангы сабақтан тыс оқыту процесін
ұйымдастыру формаларын меңгере отырып, оқушылардың сабаққа
деген ынталары мен қызығуіпылықтарын арггыру, сөйтіп, оқыту
процесінің жүйесін бірқалыпты пайдалану, сабақтан тыс оқьпудың
тиімді технологияларын меңгере отырып. жаңа үрдістегі оқьпу
сапасына жету.
Кіріспе
Әрбір мемлекеттің болашагы мектебінде пшңцапады. Ертең
осы елге ие больш, тізгінін ұстар азаматгар- бүгінгі мектеп
оқушысы.
Білім—өркениепіліктің әрі өлшемі, эрі тетігі. Өлшем
болатьгадығы-кез келген мемлекеттің рухани да, элеуметтікэко номинал ық та дәрежесі онда өмір сүрегін халыктың білім
деңгейіне байланысты бағаланзды.
ана бабамьв Жүсіп Баласағұн жаңа ғана құрылған
мемлекетгің әміршісіне бақытка бастаіітын жолды нұсқайтын еңбек
262
“Күтты білікп” сыйға тартты. Онда мемлекет гүлденушің нақты
жоспары берілген болатъш.
Кітаптың авторы “Мемлекеттік ойлауды қалыптастырудың
басты шарты—білім”- деп көрсетті жэне “Әмірші заңдар арқылы
қашпа мықты бола тұрып ғалымдарсыз елді басқара алмайды”,- деп
кесіп айтгы. Дәл осы Жүсіп Баласағүн заманында Қараханидтер
эулетінің эміршілері білім алуға жол ашқан соң ғана түркі
мемлекеті әлемнің ең гүлденген әрі мықгы мемлекетіне айналды.
Ғылым —ғаламды танудың кілті болса, сол ғылымның негізі білімде
жатыр. Ал білімнің іргетасы орта мектепте қаланады.
Әйгілі ақын М.Жұмабаев 1921 жылы “Бостандық туы”
газетінде жарияланған “Жазылашақ оқу құралдары һәм мектебіміз”
деген бағдарламалық мақаласында: “Қазақтың тағдыры, келешекге
ел болуы да мектебінің қандай болып құрылуына барып тіреледі.
Мектебімізді таза, cay, берік һэм өз жанымызға қабысатын,
үйлесетін негізге құра алмасақ, келешегіміз күңгірт” деп жазғаны
белгілі.[21.3186] Олай болса, екі мыңжылдық тоғысында заманалар
сынына сүрінбей келе жатқан өр халқымыздың тәуелсіздік алуына
орай өз бағытын айқындаудың стратегиялық мақсат-міндетгері
қатарында жас ұрпақтың біпімі мен тэрбиесін алға шығаруы—
табиғи құбылыс.
“Еліміздің ертеңі бүгінгі жас ұрпақтың қолында, ал жас
ұрпақтың тағдыры ұстаздың қолыңда”,- деп 1998 жылғы
желтоқсанда болтан білім қызметкерлерінің I құрылтайьшда
сөйлеген сөзінде Елбасы айтқандай, ұстаздарды өз Отаньш шексіз
сүйетін, білімді, іскер еліміздің болашағына, оның гүлденуіне
аянбай үлес қосатьш жас жеткіншектерді даярлау міндеттері күгіп
түр. Мүндайда,қазіргі үстаздар қандай болу керек? деген сүрақ
туындайды..
Қазіргі үстаздар гуманизмді ту етіп көтерген, демократияшыл,
патриотгар болу керек дер едік. Мүндай дэрежеге жету үшін
үстаздар қазір тынбай шығармашылықпен жүмыс істеу керек.
Қазіргі
мектептердегі
оку-гэрбие
жүмыстарында
мүғалімдердің эрекетінің, келеңсіз қылықтары көзге түсіп қалады.
Айга кетсек, оқьпушы мен оқушы арасындагы қарым-қатынас өз
дэрежесінде көрінбей келеді. Оқушыларды қүрметтеу, олардың
жеке басына сүйіспеншілікпен қарау, сөйлесу, пікір алысу, ойын
білу, оқушы қабілетін мөлшерлеу, білімге ынталандыру,
263
инициативасын көтеру, белсенділігін артгыру, оқушы білімін эділ
багалау сияқгы т.б. толып жатқан мәселелерге мән бермей, сабақ
үстінде өз жүмысын жеңщцетуді ойлап, қалай болса солай
оқытатын мүгалімдер аз емес.
Қазіргі мектеп ісін қайга қүру кезеңдерінде осындай келеңсіз
(формализммен) істермен күресу алда тұр. Онан құтылудың жолымектептегі ұжым ісін гуманшациялау мен демократияландыру.
_ Бүгінгі таада оқушылар үшін жақсы қарым-қатынас,
сүйіспеншілік, қамқорлық өте қажет.
Қазақстан Республикасьшың жалпы білім беретін мекгептер
тұжырымдамасында (1992 желтоқсан) мектеп жүмыстарын кеңінен
демократияландьфу, гумаиизациялау ұстаздың жариялылық
принциптерін жүзеге асыру жолдары көрсетіле келіп, үстаздардың
жеке басының адамгершілік қасиеттерінің үлкен орын алатынын
атап көрсетеді. “Мүғалім—шынайы адамгершілікгің үлгісі. Ол өзінің
ана тілінің эдеби жэне гылыми сөз байльнъш жете меңгерген, өз
үлтының эрі дүние жүзінің рухани игілігін бойына сіңірген адам”
делінген.
Олай болса, үстаздьщ білимдарлығы мен адамгершілігі,
эдшдігі, адалдығы, шыдамдылығы, тапкырлыгы, қамқорлық пен
сүйіспеншілігі, парасаттылығы мен мэдениеттілігін оқушының
боиына дарытып отьфса, бііім алу барысьшда да, сабақтан тыс
оқьпу процесінде де жақсы қгісиетгерге жеі?елейтіні анық.
Кезшде В.А.Сухомлинский “Окыгушы жүмысының жемісті
болуы- балаға жүрек жылуын ұсына отырып, оқьпу мәселесін
бірінші орынға қойг,аны” деген болатьш. [ 18.1.116]
Нағыз гуманизм мен демократия Абай Қүнанбаиүлы мен
Ыбырай Алтынсаріш ілімдері мен шығармаларында молынан
кездеседі. Оны да балаларымыздың бойына дарьпу ү.стаздардың
міндеті. Тііггі, имандылыққа баулуда да гу манизм мен демократия
бар.
Білім берудің негізгі міндетгерінің бip i-о қушьшард ы жанжақты тэрбиелеп, жеке түлғаның қальптгасуъш қамтамасыз ету.
Білім мазмүнын жаңаргу—уақыт тапабы. Тәуелсіздік алган
едцщ тәуелсіз эрі тегеуріңді, герең мазмүңды үздіксіз білім жүйесі
болу керек. Осы түрғыда ең алдымен, тәуелсіздіктің берік тірегі
іспеггі бірінші кезекте қабылданған қадау-қадау заңдардың қақ
ортасынан “Білім туралы Заңның” салмақты орын алуынан байқауга
болады. Біздің міндетіміз- сол Заңды орындау, жүзеге асыру
жолында еңбек ету.
Білім жолы—қиьш да қастерлі жол. Бүл жолда тапмай
тынымсыз еңбектеніп, шығармашылық ізденуден, үйренуден
жалықпайтын жандар ғана нэтижелі табысқа жете алады деп
ойлаймыз. Оқу жүйесінде шұғыл бетбұрыс басталды. ¥стаздар
окьпудьщ тиімді жақтарын, жаңа типін іздестіре бастады. Жаңа
типті оқу жүйесі—жаңаша оқыту, жаңаша көзқарас, өз халқының
эдет-ғұрпын, тарихын жақсы білетін, өмір ағымын жете түсінетін,
ойшыл, білімді, жаңалыққа жаны күмар шэкірттср тэрбиелеу.
Қазіргі таңца жас үстаздардың қазақ тілін жетік меңгерсе де,
тіл байлыгының жүтаңдықгары сезіледі. Тіл байлыгы кез келген
пәннен сабақ беретін ұстазға, эсіресе, тіл-эдебиегг, тарих пәндерінің
мамандарына ауадай кажет. Сөз сөйлей білу, оны шәкіртгеріне
жеткізе білу, шешендік қабілет —ұстаздың ең басты қасиеттерінің
бірі. Бастауыш сыныптан бастап оқушыға тіл ерекшелікгерін, оның
қьфы мен сьфын түсіңдірумен қатар, оның адамгершілікхе баулу
жактарын үйретіп, үлкенді сыйлау, кішіге камқорлық,
бауьфмашылдық сияқгы асыл қасиеттерін бойьша сіңіруі керек.
Әрқашаы да ана тілінің ролі айрықша. Ана гілінде сөйлемеген,
ана тіпінде түсінбеген бала басқа пәнді, сыныттган тыс шараларды
атқарады, қызыгады деу ағаттық болар еді. Сондықтан да
халқьшыз: “Ана сүті-бой өсіреді, ана тілі-ой өсіреді” деген.
XI ғасырдагы түркі ғалымы Махмұг Қашқари: “Тэрбие басытіл” десе, заманымыздын белгілі ақыны Олжас Сүлейменов: “Адам
тагдырын тэрбие шешеді, тэрбие құралы-сөз” деіЯді.[22.52б; 23.236]
Жалпы түркі халықтарының айрықша мэн берген, жан-жақты
дамыган дэстүрі-сөз өнері. Сөз өнері—хапық ішінен орақ тілді, от
ауызды небір шешендерді шыгарған. Олардьщ айтқан сөздері
үрпақган-үрпаққа жетіп, неше гасырлар бойы жасап келеді.
Тарихқа үңіісек, қаһарлы хандарды да, қыпышынан қан
тамған батырларды да сөз қасиетін білетін шешендер гана бетін
қайьфьш, талайларды ажадцан қүтқарған. Осындай оқигаларга
байланысты “бас кеспек болса да тіп кеспек жоқ” деген мақал
шыққан. Еңдеше, жастарды тэрбиелеуде, әсіресе, кластан тыс
сабакгарда осы шешендік сөздердің қүдіретті күшін пайдаланудың
зор маңызы бар.
265
Үрпақ ұлтгы жалғастырмайды, ұлттық рухты жалгастырады,
ұлт бірлігін дәнекерлейді. Демек, біз адамның өзін емес, ұлтгық
рухын тәрбиелеуіміз керек.
Жазушы, қоғам қайраткері Мұхтар Шаханов “Үлттың рухтық
халық тағылымымен қаруланбаған жоғары дәржелі ғылым
ягерушілер сол дәрежеде ұлтгық, рухтық қателік жасайды —деуі
бекер аіпгылмаса керек.
Б р женінде улы данышпан Эл-Фараби: “Тәлімсіз алған
білімнің күні қараң” —деп, DC ғасырда-ақ дөп айтқан. Олай болса,
бүгінгі ұрпақгарға білім-ғылым нәрін берумен қатар, өз
халқымыздың тұғыр тағылым қағидаларын сабақга да, сабақган тыс
уақытга да беріп отырған абзал.
Жаңа технология талатары
IЛ .Еліміздегі дүбірлі өзгерісгер, қайта жаңғырулар білім беру
жүйесіне де айтулы реформалар мен жаңа мақсаттар әкелді. Білім
стандартының жасалынуы, төл оқулықтарымыздьщ жазылуы,
мектептерді
жаппай
компьютерлендіру,
инновациялық
технологиядан іздену, білім мазмұнын байыту, әлемдік білім
кеңістігіне ену мақсатындағы жұмыстар сол өзгерістің куәсы. Бшім
парадигмасы өзгерді. Білімді жеке түлғаға қарай бағьггтау
оқушының “Мен” менталитетін қалыіггастыру, оларды өзін-езі
танытуы, өзін-өзі тануы үшін еңбекгену мұғалімдер қауымына
үлкен мақсаттар жүктеп отыр.
Қазір инновациялық технология туралы көп сөз болып жатыр.
Технология грек сөзі, жни, өнерпаздық, шеберлік, іскерлік
деген ұғымды білдіреді екен. Ғ алым-педагог, психологтар
пайымдауына
жүгінсек
Беспалько
өзінің
"Слагаемые
педагогической технологий” деген еңбегінде оны “Оқу-тәрбие
процесінің алдын-ала жүйелі іүрде жобалануы, оны тәжірибеде
жүзеге асыру, яғни белгілі педагогикалық жүиенің тәжірибеде
жүзеге асатын жобасы” деп қарастырады. [24.656] Беспалько
педагогикалық жүйень-педагогикалық технология негізі деп
тұжырымдайды.
Педагогикалық жүйемен берілетін білім балалардың
таңдайтын мамандығына бағытгалынуы таіс. Кәсіпке дайындықтұлға дамуын жүзеге асырады. Мақсатгы білім беру —
технолог ияньщ басты белгілері. Ғалым диагностикалық әдістемеге
266
арқа сүйейді. Оны мақсатгы білім берудің көзі деп пайымдавды. Ол
оқу-тәрбие мақсагын, бүкіп іс-эрекетті диагностикалық талаппен
қоюға ерекше көціл бөледі. Педагогикалық жүйе ретінде бір-бірімен
байланысқан әдістер мен тәсілдер, іс-эрекетге рдің жеке түлғаға
бағьгггалуы, мақсатгы, бағытгы педагогикалық эсерді алады.
Штейнберг конструкциялық технологияға назар аударады. Ол ойды
бейнелеудің маңызын дәлелдеуге тырысады. Білімді тек сөздік әдісі
ғана емес, бейнеге, модельге түсірудің жодцарынан іздене отырып,
оның, әсіресе, практикалық білім берудегі орнын анықтайды.
Еңці технология туралы басқа да ғалымдардьщ баспасөз
бетгеріндегі пікіріне келсек, В.ІІІепель:
это искусство,
мастерство, умение, совокупность методов обработки, изменения
состояния объекта” десе, И.Г.Зайнышев “Система знаний о
способах и средствах обработки и качественного преобразования
объекта’ , С.Н.Данакин “способ осуществления деятельности на
основе ее рационального расчленения на процедуры и операции с
их последующей координацией и выбором оптимальных средств и
методов их выполнения” ал В.Г.Афанасьев “перевод абстрактного
языка наука на конкретный язык решений, нормативов,
предписаний” деңді.[25. 6,8б] Көріп отырганымыздай технология
анналасында нақты тұжьгрым жоқ. Бұдан шығатын қорытынды
педагогикалық іс-эрекеттің барлыгьш “технология” деп қарау
ғылыми багыт емес. Жаңа педагогикалық технология ұғымы тың,
белпсһ, жаңа оқьпу амалдары, іс-әрекеттерінен ізден^ді, ягни,
білім мен тәрбие берудегі ғылымньщ нэтижеге ;қол жеткізуі, жаңа
ізденістерін оңгайпы паңдалану, сол арқылы жогары көрсеткіштерге
жету деген сөз. Жогары көрсеткіш біпім деңгейін шыгармашылық
деңгейге ясеткізу деген сөз.
Осылардың бэрі тек қана сабақта іске асады десек қателесеміз.
Бір ғана 45 минутгық сабақга бэрін қамту мумкіңцігі бола бермейді,
соңдықтан сабақтан тыс уақьптарда баланьщ негізгі сабақга алған
білімдерін эрі қарай дамытып, қызығушылілқгарьш артгыра
отырып, эр турлі әдіс-тәсиідерді пайдалана отырып жалғастыруга
болады.
Білщщ меңгеру деңгейіне қойылатын талапты мынадай
бөліктермен көрсетуге болады. І-оқушылық. П-алгоритмдік, Шэ вристикалық, ІҮ—шыгармашылық.
267
Қазіргі технологияда білімді меңгерудің шығармашылық
деңгейіне жету үшін Блум жүйесі жиі пайдаланылып келеді. Оған
қысқаша тоқталатын болсақ: ол - білім, түсінік, қолдану, анализ,
синтез, бага (сыни бағалау) болып келеді. Мұндағы оқушының ісэрекеті: қабылдау, түсіну, ойлау; түсіну, көрсету, жазу; жаңа
проблеманы шешу, бұрынғы білімді пайдапану; салыстыру, яmy
талдау (результат), ойлау; продуктивті, шығармашылық жұмыстар
құрастыру; бағалау, талқылау.
Қазіргі уақьпта Қазақстанда білім берудің өзіндік ұлтгық
үлгісі қалыптасуда. Бұл процесс білім парадигмасының өзгеруімен
қатар жүреді. Білім берудегі ескі мазмүнның орнына жаңасы
келуде. Я.А.Коменскийдің, ШСГербарттың дэсіүрлі объекгсубьектілі педагогикасының орнын басқасы басты, ол балаға оқу
қызметінің субъектісі ретінде, өзін-өзі өзектілеңдіруге, өзін
таньпуға және өзін-өзі жүзеге асыруға үмтылатын дамушы түпға
ретіңде бағытталған.
Жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білімін, білігі
мен дағдысын емес, оның түлғасын, білім алу арқылы дамуын
қойып отыр.
Бгер “жеке түпға” ұғымыньщ мазмүнын тапдап, түсінік беретін
болсақ, онда:
“Жеке тұлға—бұл адамньщ психикалық, рухани мэні, ол әр
түрлі жинақталған қасиеттер жүйесіне тән:
-адамның элеу меттік маңызды қасиеттерінің жиынтыгы;
-өзіне және өзімен өзінің, дүниеге және дүниемен
қатынастарының жүйесі;
-іс жүзіне асырылып жүрген әлеуметгік рөлдер қызметінің
жүйесі,мінез-құлық эрекеттерінің жиьштығы;
-айналадағы қоршаған элемді жэне онда өзін-өзі жете түсінуі;
-қажетгілік жүйесі;
-шығармашылық мүмкіншілігі мен қабілеттерінің жиынтығы;
-сыртқы жағдайларға эсерінің жиынтығы және т.б.
(Г.К.Селевко)
Қазіргі уақьпта педагогика гылымының бір ерекшелігі баланың
түлғалық
дамуына
багытталган
жаңа
оқьпу'
гехнологняларын шыгаруға ұмтылуы.
268
Ғылымға мықгап енген “педагоі икалық технология” ұгымына
эр түрлі түсініктемелер берілген. Оны жогарыда айтып өттік.
Дегенмен, барлық анықтамалардың ортақ басты негізі бар, бүл:
“Педагогикалық технологиялар-бүл біпімнің басымды
мақсаттарымен біріктірілген пэндер мен әдістемелерд ің; оқу-тәрбие
процесін ұйымдастырудың өзара ортақ тұжырымдамамен
байланысқан міндеттерінің, мазмұнынын, формалары мен
эдістерінің күрделі жэне аіпық жүйелері, іиүнда эр позиция
басқаларына эсер етіп, акыр аяғында оқушының даму ына жағымды
жагдайлар жиынтығын құрайды”.
І.2.Бүгінгі таңда ПМ.Эрдниевтің дидактикалық бірліктерді
шоғырлаидыру (УДЕ) технологиясы, Д.Б.Эльконин мен В.В.Давыдовтың дамьпа оқьпу технологиясы, Ш.А.Амон;шівилидің ізгіліктітүлғалық технологиясы, В.Ф.Шаталовтың оқу материалдарының
белгі және сызба улгілері негізінде карқынды ог^ьпу технологиясы,
ГТ.И.Чошановтьщ проблемальвқ модульді оқмту технологиясы,
ГІ.И.Третьяковтың, К.Вазинаның модульді оқьпу технологиясы,
В.М.Монаховтъщ, В.ГІ.Беспальконың және басқа да көптеген
ғалымдардың технологиялары кеңінен танымал.
Қазақстанда Ж.А.Қараевтың, Ә.Жүнісбектің жэне т.б.галымдардың оқыту технологшшары белсенді түрде қолданылуда.
Әлемнің әр түрлі елдеріңде (АҚШ-та, ¥л ыбританияда,
Бельгияда, Ресейде және т.б.) жүргізілген зергтгеулерде оқьпудың
технологиялық тәсілінің тиімділігі дәлелденген. М Поташниктің
(Ресей) пікірінше, бұл бір жағдайларда - технолог-галымдар
жасаган ‘•индустриалдық” нұсқасы, оның мәні бекітілген ережелер
мен тэсілдерді қатаң сақгау болып табылады; ал басқа жағдайларда
құрылымның “жұмсак” нусқасы, ол өзгерістер мен түзетулерді
]<;ажеттілігіне қарай енгізуді ұсынады.
Қазақстан Республшсасының “Білім туралы” Заңықца оқьпу
формасын, эдістерін, технологияларын таңдауда көпнұсқалылық
қағңцасы бекітілген. Бұл білім мекемелершің мұгалімдеріне,
педагогтарьша өзіне оңтайлы нұсқаны қолдан)та, педагогикалық
процесті кез келген үлгімен, тіпті авторльщ үлгімен құруга
мүмкіндік береді.
Соидықтан эр педагог оқытудың тиімділігін арттыру
мақсатьшда жаңа білім парадигмасына сүйеве оттлрып, оқыту
технологиясының өзіндік нұсқасымен жүмыс істейді.
269
XXI ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамын
қалыптастыру бағытындагы білім беру мәселесі мемлекетіміздің
басты иазарында. Білім мен ғьиіымның Қазақстан дамуына оңгайлы
эсер етуі ұшін дүниежүзілік кеңістігіне еңу, білім беруді одан эрі
демократияландыру, оқыту жүйесін заман тапабына сай үйлестіре
алу міндеп туындал, білімге, бүкіл оқу-әдістемелік жұйеге жаңа
талалтар қойылғанын атап өтті. Қай кезеңде, қай заманда болмасын
мектеіггегі басты тулға мұғалім десек, дүннежүзілік даму
деңгейінен кем түспейтін, иық тірестіре апатын, алган білім мен
тэрбнелік қазынасын туған еліне, адамзат игілігіне жұмсай алатын
қазақтың ой танымының иесі, саналы азаматгы жетілдіруге үлес
қосатын қазақ тшін оқыту процесі, оны ұйымдастырушы мұғалімге
жауапты міндет жүктейді.Сондықтан қазіргі таңдағы педагогика
жаңалықтарын, қазіргі қолданылып жүрген пэн ерекшеліктеріне
қарай қолдана білу —оқьпу мақсатына жетудің бірден бір жолы.
Үстаз оқыіу барысында апдына мынадай мақсат қоя білуге
тию-баланы субъект ретінде оқу ісіне өзінше қызьщтырагын, оған
қабілетін арттыратын жағдай туғызу. Оның бастысы оқу үрдісін
жаңаша ұйымдастыру, оқупіылардың оқудағы іс-әрекеті арқылы
ойлау дағдыларын жетілдіру, өз бетінше білім алу процесінде
бірлесе әрекет ету.
Мақсатқа жету оқушының өзі арқылы ( іс-әрекет арқылы)
жүзеге асады. Мұғалім—ұйымдастырушы, бағыт беруші.
Біпім берудіц негізгі міндеттерінің бірі—оқушыларды жанжақты тәрбиелеп, жеке тұлғаныц қалыіггасуын қамтамасыз ету.
Қазіргі ақпаратгық қоғам мен ғаламдық телекоммуникация
жағдайында оқушы тұлгасын дамыту міндеттеріне сэйкес оқытудьщ
ұйымдастыру түрлері мен эдістерін одан эрі жетілдіру жұмыстарын
компьютерлендірумен тікелей байланыста жүргізу қажетогі
туындап отыр.
Компьютердің кез келген пэнді, қазақ тілі мен әдебиеті, тарих
т.б. пэндерде қолданылу мүмкіндікгері өте мол.
Электрондық оқу жүйесі пайда болганнан бері эр түрлі
тақырыптарда материалдар берілуде, мысалы “Шешендік сөздер”,
“Қазақстан ¥лы Отан соғысы жылдарында” т.б. Компыотерді оқутэрбие процесінде қолдану, ғылыми-техникалық процестің
жетістіктерін практикаға енгізудің өзегі болып табылатындығы өз
еліміздегі, сондай-ақ шетелдердегі тэжірибелерден белгілі. Әр
270
пәннен оқьпу эдістемесше көмекші техникалық қүрал репнде
компыотерді қолдану көптеген әдістемелік әзекгі мэселелерді
тиімді шешуге жағдай жасайды.
Дербес компьютерді сабақта не сабақтан тыс уақьптгфда
оайдалаку оқьпу процесінде кері байпанысты қамтамасыз етуге,
даралап оқьпуды жүзеге асыруға, өзіндік жұмыстар ұііымдастыруға
және оқуіпылардьщ білім деңгейін анықтауға өз үлесін қосады.
Компьютер пайдаланушының алға койған мақсатына
психологиялық жаттықгыру, оқушьшьщ өзін-өзі тану құралы бола
алады. Ол тек қана информатика пәнінде оқып-үйреніп, өткізіліп
қана қоймай, сонымен қатар басқа пэндерде де өзінің колдану аясьга
табуы өмір талабы болып отыр.
Үшінші мыңжыддьіқтың табалдырығын аттаған кезеңде
мектептің алдына қоятын ең басты мэселе-қазіргі заманның
өркениетгі, прогресшіл бағытьша сай, азаматтық-адамгершілік
қасиеті мол, сондай-ақ үлтгық тіпі мен діпін жоғатгпаған, өзге
елдердегі замандастарымен тең дәрежеде бэсекелесе апатын биік
өрелі, терең білімді ұрпақ тэрбиелеу.
Бірақ дүние жүзінде, оның ішінде Қазақстанда толық жетілген
тұлғаны тэрбиелеу ясәне соған байланысты әлеуметгікэкономикалық, психологиялық, педагогикалық мәселелер күнненкүнге күрделене түсуде. Қазіргі элемде өршіп жатқан соғыс, үрыскеріс жағдайлары және апаттарды болдырмаудіэғы барлық
адамзаттьщ жэне әрбір жеке адамньщ ролі мен жауапкершілігін
күшейгу өте қажет болып отыр.
Сонымен қатар, бүгінгі күні темір қоршаудың бәрі алынып,
бүкіл дүние жүзі ортақ акпараттық кеңістікге өм ір сүруде, мысалы:
ЮНЕСКО, интернет жүнесі, компьютерлендіру бағдарламалары,
ғарыпгты игеру, бүкіл әлемдік қуатгы корпорациілар, халықаралық
туристік үйымдар, әлемдік қаржы институты, т.б. Яғни, әлем
халықтары өміріне ғаламдастыру үрдісі тамырын жая бастады.
Сондықтан, XXI гасырды—ғаламдастыру дэуірі деп атайды.
Осыған
орай,
ғаламдастыру
жағдайында
оқушыларды
адамгершілікке тэрбиелеу, “ғаламдастыру” ұгымының мәиін терең
үғындьфу да сабақта жэне сабақтан тыс уақьптарда жүі)гізіледі.
Шоқан Уэлихановтың “Білім беру жалпыадамзаттық болуға
тиіс” деп жазғаны мэлім. Бұл тұрғьщан алғанда, педагогикалық
гылымның тиімділігін көтерудің маңызы сол - қазіргі
педагопосалық теорияны барынша жетілдіру және оны күнделікті
өмірге баггыл енгізу болып табылады. Олай дейтініміз, тек қана
жаңа идеялар, ұстанымдар, категориялар гана үздіксіз білім берудің
барлық буындарын қайта құруға негіз бола алады жэне
Қазақстанның педагогикалық коғамдастығыньщ барлық
тәжірибелік бастауларына нақтылық эрі басым бағыттылық береді.
Жаллы білім беру міндеттерін шешу оқыту мен тәрбиелеу
мэселелеріңце гылымга негізделген жаңашыл әдіс-тәсілдерді ойлап
табуды тапап етеді. Ал гуманитарлық білім мен тэрбие үрдісінде
жас жеткіншектер,
рухани жэне адами дамуыңі
қазақ
әдебиетінің, тарихтың алар орны ерекше
Әдебиет-адамның өзін-өзі тану айнасы іспетті
оның
әдіснамалық негіздерін қайта өңдеуге шығармашьшық тұрғыдан
келсек, философиялық-дүние көзқарастық аспекгіге үңілуге
мәжбүр
Өйткені қазіргі философиялық жэне нақгы ғылыми
білім п дагогикалық мақсат ретінде адам туралы синтезді алға
тартады. Бүл жаңа теория педагогикалық басты мақсатты ғана емес,
міндеттерді көрсететін жалпы жэне жеке ұстанымдарды, оқьпу мен
тэрбиелеудің мазмұны мен ұйымдастыру формасьш, қазіргі
жағдаидағы педагогикалық іс-эрекеттің
фикасын,
ұиымдастырудың талаптарын айқындап беруі тиіс.
Бүгінп күннің басты проблемасы эрбір адямды дүниежүзілік
тарихтың тиісті объектісі етсе, ал педагога қазіргі тарихи үрдістің
субъектісіне айналдыруға сәйкестендіреді. Бұл педагогикальщ жаңа
теория адамның психологиясы мен өмірлік ережесінде пайда болған
бұзылуларды қалпына келтіруге, адамды құрал емес тұлға ретіңде
біліп тусінуге, тұлғалық қалыптасуы іа педагогикалық жағдай
тугызуына, элеуметок
іынайылығы жэне өзін-өзі [амытуға
бағыттайды.
І.З.Әлемде жаңаша ойлаудың негізіңдегі бірлесу үрдісі жүріп
жатыр. Жалпыадамзаттық құндылықтар алдыңғы жоспарға адамның
дамуын қойып отыр. Сондықган да руханият мәселесі білім беру
үрдісінде айрықша мәнге ие. Таным туралы руханият мэселелерінің
идеялары дүние жүзі әдебиетінде кеңінен орын алып келеді жэне ол
адамның рухани дамуына септігін тигізуде.
Жалпыадамзатгық құндылықтар элеміне үңілген жоғары класс
оқупшлары Әл-Фарабидің, Қожа Ахмет Иассауидің, Құнанбаев
Абайдың, Құдайбердиев Шәкәрімнің, Сүлейменов Олжастың, т.б.
272
еңбектері мен көркем мэтіңдерінен философиялық бастаулар таба
алады. Түлганьщ рухани дамуы қоршаған ортаны, өзін және өзғені
тануға табиғи ұмтылысынан басталады. Сол себепті де казақ
әдебиеті сабағын ұлы ойшыл Әл-Фараби еңбегін оқытудан
бастайды. Оған оның “Адамның танымға ұмтылуы” трактатын
алсақ, көп нәрсені аңғаруга болады.
“Бэрінен бұрын өзіңці таны”. Аристотель айтқан бұл сөз
қазіргі уақыгта өте өзекті. Адам қоршаган ортаны тануға қабілетгі,
бірақ өзін-езі тани біпуі бәрінен де аса қажет нәрсе. Қожа Ахмет
Иассауи “Өзіңді өзің тану—ақиқатты білу” деп бекерден- бекер
айтпаған.[26.1246]
Адам өзін-өзі тани түссе, одан эрі жетілуге ұмтылады, өмірлік
тәжірибе жинақтайды, ақыл-ойы ұлғаяды. Ал ақиқатқа қол жеткізу
адамның өзін-өзі жетілдіруге бағытгайтын айқын жол және ол
шексіз-шетсіз. Біз сондай күшке иеміз әрі танымдық мүмкіндігіміз
мол. Өйткеиі адам алға ұмтылады, өзі кім жэне не үшін өмір
сүретіндігін бағамдайды.
Адамзат баласы ақиқатқа таным арқылы жол ашады. Неміс
халқының белгіпі лирик акыны И.Гетенің “Фаусты” —соньщ нағыз
айғағы. Виктор Гюго таным көзін жүректен іздейді. Демек, ақиқат—
адам баласының ең жоғары рухани құндылықтарында. Орыс
жазушысы Лев Толстой, неміс жазушысы Г.Лессинг өз
шығармаларында осы рухани құндылықтар туралы тебірене қаіам
тербесе, қазақ ойшылы әрі ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлы “Үш
анық” философиялық туындысын жазып қалдырды. Өткен
ғасырдьщ басыңда өмір сүрген ағартушы Ахмет Байтұрсынұльгның
еңбекгері өз алдына бір төбе.
Назарбаева Сара Аппысқызы “Өмір этикасы” кітабында
бұрынғы дәстүрлі педагогиканың күші жетпейтін мәселеге ден
қойып, адамның өзіндік танымын ашуга, ғасырлар бойы
жинақталган адамзат ақыл-ойын одан эрі жетілдіре түсуге
байланысты пікірлерін ортаға садды.
Сабақтан тыс жұмыстардың түрлерін іс жүзівде пайдалану
П.1. Осы айтылгандарды ескере отырып, жас ұрпаққа сапалы
білім, саналы тэрбие беруде кластан тыс, сабақтан тыс жүргізілетін
жұмыстардың алатын орны ерекше деуге болады. Ендеше, сол
сабақган тыс жұмыстардың мақсаты мен маңызына келер болсақ,
273
мектепте бар пәндердің атасы болып табылаггын эдебиетті оқыту
барысына ерекше көңіл бөліңуі керек сияқгы. Әдебиет - өнер, сөз
өнері пәні. Ал сөз енерін меңгермеген оқушы ешбір пэңді меңгере
алмайды. Багдарламада берілетін ариаулы сағаттарда мұғалімдер
біпім негіздерін қалыптастыру жұмыстарымен айналысады. Сөз
жоқ, икем-дағдысын дамьггу, тәрбиелеу, қабілеті, дарынына эсер
ету, оны ары қарай мэпелеу істері біпім берумен қоса жүреді. Бірақ
осы жұмыстардың барлығын сабақ процесінде жүзеге асыру мүмкін
емес. Оқушыларды сөз өнеріне тарту, көркем шығармаларға деген
қызыгушылыгын арттьфу, эстетикалық талгамын, сезімін дамьпу
сиякты білім мен тәрбие берудің басты-басты мәселелері сабақган
тыс жұмыстарда тиімді ұйымдастыру арқылы жүргізіледі.
Оқушылар еңбегін гылыми турде ұйымдастыру, бос
уақыттарын пайдалы, тиімді өткізу де, инабаттылық, имандылық,
адамгершілік сиякты биік гуманистік қасиеттерге баулуда, ұлтгық
өнерді, халық өнерін қастерлеу, қорғауда да сабақгая тыс
жұмыстардың жас ұрпаққа берері, үйретері көп.
Сабақтан тыс жұмыстардың түрлеріне келетін болсақ:
а) сабақтан тыс жұмыстар оқушылардьщ қабілеті мен икемі,
дарыны, жеке ынтасы негізінде ұйымдастьфылады жэне бірнеше
салага бөлінеді. Үйірме жұмыстары—сабақтан тыс жұмыстардың
күретамыры.
э) Әдеби-шығармашьшык үйірмелердің сонымен қатар
“Шешендік өнер”, “Айтыс”, “Термеші” сиякгы фолыслорға
негізделген түрлері, эсіресе, соңғы кездерде тэжірибеге көіггеп
енгізілуде. Үйірме жұмыстарының арнаулы органы — қолжазба
журналы, газеті болады. Жүмыс жоспары жасальшады. Мүндаи
істерге кейде жергілікгі ақьш-жазушылар да (өз тілегімен)
көмеюесіп, белгіпі бір секцняны басқарады. Әдеби-шыгармашылық
үйірмелерінің жұмысын жас ақын-жазушыпармен бірігіп жүргізу
нәтижелі болады.
б) Әдеби үйірмелердің бір түріне ‘'Кітап достары” немесе
“Кітап-білім бұлағы” деген үйірмені жатқызуға болады. Әсіресе, ҮҮІІ кластарда мұны мекгеп кітапханасымен бірігіп жүргізудің
маңызы ерекше. Үйірме мүшелері кітапханада арнайы көрме
ұйымдастырыл өткізеді., мысаіш “Қурметгейік те көтерейік Ананы
( 8 Наурыз қарсаңында), “Менің Қазақсіаным (Республика
күніне) т.с.с. Олар жаңа кітапты үнемі насихатгап. балаларға
274
таратып, томенгі кластьщ бапдырғандарына эңгімелеп береді.
Жұмыс нэтижелі болу үшін, жоспарлы, жүйелі жүргізілуі керек.
Кітапты күтіп ұстау, үқыпты болу, оны қалай оқудың мәдениеті
туралы да тартымды әңгімелер осы үйірме міндетінде. Олар осы
мәселеде неше түрлі бэйге өткізеді. Мысалы, “¥қышы бала”,
“Кітап жаналіыры”, “Білгір” (кітапгы көп оқэтын), “Шапшаң”
немесе “Алгыр” (кітапты тез эрі катесіз оқитындар үшін), т.б.
тақырыптарда. Жеңімпаздарға мектеп экімшілігі алғыс айтып,
оларды мектеп газетінде мадақгап отырады. Үйірме мүшелері
оқушыларды кітапханадан кезекті кітапты қапай алуға болады,
каталогпен жүмыс түрлерін қалай жүргізу керек, соған үйретеді,
дағдыландырады.
в)
Үйірмелердің тағы бір түрі — мәнерлеп оқу, драм
үйірмелері. Үйірмені осы өнерден хабары бар, сауатгы маманның
жүргізгені дүрыс. Оқушылар драматургия жанры, оның ерекшелігі
туралы хабар алады, театр өнері, оның өзіндік сипаттарымен, үлы
артистер өмірі, өнерімен танысады. Драмапық шығармалардан
үзіңділер, инсценировкалар эзірлейді. Оларды мүғалім сабаққа
пайдаланып отырады. Мысалы, Ғабит Мүсірепов, Мүхтар Әуезов
драмаларын талқылаған кезде олардьщ туындыларынан шағын
көрініс, монолог дайындалып, сабақпен үпггастырылады. Осындай
жүмыстарды үнтаспаға жазып алып та сабаққа пайдалануға болады.
Ү-ҮШ кластар бойынша эдебиет үйірмелерімен бірлесе
отырьш, “Алтын сақа” немесе “Ер Төстік елінде” агггы драма
үйірмесін жүргізуге болады. Үйірме мұшелері ертегілерді мәнерлеп
окуға, инсценировка жасауга, сахналық көрініс көрсетуге үйренеді.
Төменгі класс оқушыларына, балабақшаларға барып, өз өнерлерін
көрсетеді, бөбекіерді ергегіні сүюге баулиды. Сабақган тыс
жүмыстардьщ бір түрі —клубтар. Үйірмеге Караганда клубтардың
ауқымы кең. Үйірмеге қабілетті, соған икемді гана балалар
тартылса, клубқа қатысам деушілерге ондай шек қойылмайды. Бір
класты түгелімен бір кпубқа қатыстыруга болады. Мысалы, “Ақку”
не “Әдди, элди, ақ бөпем” клубына (атын басқадай да атауга
болады) қыздар тартылаДы. Әдеби біпіммен қатар, эстетикапық
тэрбие беру, сұлулық, әдемілікті сезінуге баулу, үлттық тэрбиені
жүзеге асыруда оның атқаратын жүмысы ерекше болып отыр.
Клубта әдебиеттегі қыздар бейнесі, ақын-жазушы қыздардьщ
өлеңдерін оқып, талдау, енерпаз, білімпаз қыз-келіншектер туралы,
275
қыздарға өзш-өзі ісүту туралы, оолііш ақта үи тұрмысын
қалай жүргізу туралы, дастархан мэзірінің жайы, бала тэрбиесі, сән
т.б. туралы қызықты, маңызды әңгімелер өткізіліл, әр саладағы
мамандармен кездесу ұйымдастырылады. “Алгыбақая”, “Мұрагер”
клубтарын құрып, халықтың өнерін, ;здет-ғұрпын, әдебиетін,
шешендік өнерін кеңінен насихаттауға болады. Клубқа қандай ат
қойылады, - оны қатысушыпар өздері шешеді. “Сиқырлы сөз”
клубын ұйымдастырып, откізуге болады. Онда ақын, әншілер, салсерілер шығар маш ылығы, ақын-композиторлар, Абай, Сэкен,
Қасым, т.б. өлеңдері туралы тш аш а хабарлар, отырыстар жүргізу де
пайдапы. Клуб жұмыстары эр түрлі формада өткізіледі. Бірде дэрісэңгіме түрінде өтсе, енді бірде композиция, концерт, кездесу , т.б.
түріңде өтіледі.
Сабақган тыс жұмыстар деп мұғалімнің оқушылармен
сабақтан тыс бос уақьггта жургізетін жұм ыстар жүйесін айтамыз.
Жалпы әр пәннен сабақтан тыс жүргізілетін жұмыстарды екі топқа
белуге болады.
а) Бағдарламалардағы материапдарды толық түсінбеген
оқу шылармен жүргізілетін жү«ыстар.
ә) Берілген пэннен қабілетгері жоғары, сол пэнге деген
қызығушылығы жоғары оқушыпармен жүргізілетін жұмыстар.
Бірінші бағыт білім децгейі, жұмыс істеу бшікгілігі төмен
деген оқушылармен жүргізіледі. Яғни, мүғалім сабақган тыс
жұмысты сабақтан кейін қосымша кесте тұзіп, оқушыларға
күнделікгі берілген тапсырма нэтижесін қадағалау арқылы және
қосымша дэріс беру арқылы жүргізеді. Қалыс ғ;алған оқ)'шылармен
дййт,тдт.ік жұмыстары мумкиідігінше жүиелі түрде (аптасына үш
немесе төрт рет) багдарламаны қолдану жод^арьш эрқайсысьша
жеке-жеке үйрету арқылы өтеді . Қгіггалау жасалған соң
оқушылардьщ білім деңгейлік: дәрежесіне толық көз жеткізу үшін
қандай да бір іс-әрекетті олардың өз бетішпе орындалуын талап
еткен жөн.
Бкінші бағыт окушылардьщ пэнге деген қьпығушылыктарьш
артіъфу; бағдарламада қамтылған матери аддарды кеңірек және
тереңцетіп оқыту, ғылыми-копшілік эдебиеттерді өз бетгерімен
пяйдяпяня білуге баулу мақсатында өткізіледі. Бұл бағыт бойынша
түрлі жұмыстар жоспарлауға болады.
-Пэндік үйірмелер;
сон даи -ақ
276
-Пэндік олимпиадалар;
-Пэндік кештер;
-Пәндік викториналар, конқурстар;
-Сол пәнге қатысты әдебиеттерді оқу;
-Рефераттар мен шығармалар жазу;
-Қабырға газетін шығару;
-Fылыми жұмысқа тарту.
Екінші бағытқа жақсы оқитындар қатысады, олардың саны
шектеулі болады, себебі бұл басқапардың үйірмеге қатысуға деген
қызығуын туғызады. Үбірменің алғашқы отырысында оның
төрағасы сайланып үйірменің жұмыс жоспары жасалады.
Олимпиада және оған дайындық. Пәндік олимпиада өткізудегі
мақсат — дарыңцы, жан-жақты білімді оқушыларды анықгау;
мекгепте пэнді оқьпу деңгейін бағапау; пэнді оқыту үшін белгілі бір
бағьггты анықгау (дальнего ориентира); мектеп пен жогары оқу
орны арасындагы кері байланыс орнату.
Олимпиадаға дайындық жүргізу әдістемесі. Дай ындықтың ең
жақсы түрі сабақгы олимпиада ретінде өткізу. Бүл оқушыны
психологиялық
түрактылыққа
жаттықтырады.
Стандартты
тапсырмаларды шешу үшін стандартты тапсырмаларды, қазіргі
бағдарламалар әдістерін жепсілікті меңгеру қажет. Сосын
олимпиадапық материалдарды орындағанда, ең алдымен
жеңілірегінен, яғни қарапайымнан бастаған жөн.
П. 2.Қазіргі танда мұғалімдер алдындағы негізгі міндет —жеке
дара тұлғаның қабілетін дамьгта отырып, гылым негізінде жұмыс
істеу. Осы қағиданы негізге ала отырып, қазақ тілі мен әдебиеті пэні
бойынша “Білім нэрі — ізденісте” атты қоғам құруға болады.
Қоғамға 9-11 класс аральнъшдағы оқушьшар алынады. (әр кластан
тест жұмысын жүргізу арқьшы) Қоғамға мүше дарынды балалар
саны әр оқу жылында толықгырылып отырылады.
Қоғамға жоғары санапы мұғалім басшылық етеді.
Жас үрпақгың ана тіліне деген сүйіспеншілігін дамыту
негізінде саналы азаматгарды қальштастыруда қазақ тілі мен
әдебиеттен сабақ беретін үстаздарга үлкен жауапкершілік
жүкгелінеді. Сондықтан тіліміздің қыр-сырын, қадір-қасиетін тілге
деген сүйіспеншілігін артгыру эр үстаздьщ азаматтық борышы деп
түсінуге болады.
277
Алғашқы
оқушылардың
ғылыми-ізденіс
қогамының
тақырыбын “Біпім тарі - ізденісте” деп атауға болады.
Ұранын “Ізденген жетер мұратқа” деп алуга болады.
Мақсаты: қазақ тілінің қолдану сапасын көтеру, тіл тазалығын
сақгау, тіл мәдениетін менгерту, шыгармашылыққа, шешендік
өнерге баулу.
Міңдеті: диагностикалық зертгеу негізіиде баланың табиғи
дарындылыгын ашу жэне дамыту; оқушылардың “Тіл білімі”
туралы ғылыми-іздеиіс жұмыстарына кызьпу шылыгын арттыру .
Көзделетін нәтиже: мектеп бітірушілердің филология
ғылымын
таңдауына
ықпап
ету;
гылыми-практикалық
конфереицияга қатысу. Кіші гылыми академияларда өз жұмысын
қорғау.
Ізденіс жұмысггарын жүргізуге қолданылатын әдістер: эдеби
кітагггар мен деректерді оқу; архив материаддарымен, мұражаида
сақгапған дерекгермен, энциклопедия материалдарымен танысу;
ізденіс жұмыстарыніың эр кезеңдегі оқу-тәрбие процесін бақьиіау
(сауалнама тест, багалау, диагностика жүргізу).
Ізденіс жұмыстарын жүргізу кезеқдері мен белгіленетін
уақытын кезеңдерге бөлгенде:
I кезең — ¥ йымдастыру кезеңі . Онда өз ойын қысқаша
тезистер түрінде жеткізу, өзін қызыктыр ган сұрактардан үзівді
жазуға беріпеді.
Жетекшінің мііщеті: осы ойлардың нақты сөздік эквивалент!н
табуга көмектесу.
П кезең—Қалыптастыру кезеңі. Онда библиографиямен
танысу, монографияльщ еңбеіггермен танысу, эдеби тақырьпггарга
сын, мақалалармен (оқушыга керекті, үнаган жерлерін жазып қою,
конспектілеу, міндетгі түрде библиографиялық көрсеткіпггерді
көрсету) танысу.
Жетекшінің міидеті жаз> шьшың жазғаны туралы емес, бұнан
қалай жэне неге жасатгандыгына көңіл бөлуге көздеуді үйрету.
Ш кезең - Қорытьшдьшау кезеңі. Жазылған еңбектерін толық
өңдеп бітіріп, оны окушылардың гылыми-ізденіс қогамьшда қоргау.
Жетекшінің міндеті: Оқушыны өзіндік ойлау (қабілеті)
дәрежесі мен стилін сақгауга үйрету.
Көзделетін
нэтиже:
іпынайы
тіл
жанашырларын
қальптгастыру. Оқушылардың гылыми- ізденіс қогамының бүрышы
278
болу керек, онда қоғамның белгісі, бағдарламасы, жұмыс жоспары,
қоғам мүшелерінің тізімі, ғылыми жұмыстарының сипаты, конкурс,
бэйге, хабарландырудың қорьггындылары туралы мәлімеітер
көзделеді.
Оқушылардьщ ғылыми-ізденіс қоғамы жұмысының негізгі түрі
I.
Жеке (өз бетімен) жұмыс: еңбектер мен қосымша
әдебиеттермен танысу; тапсырманы орындау, ғылыми-ізденіс
тақырыптарымен жұмыс.
П. Секциялық жұмыс: эксперимент жургізу; рефератгық
жұмыстарды талдау, ізденіс, өнертапқьпптык т.б. жұмыстарды
талдау.
Ш. Жалпы жұмыс: жиналыс (семинарлар), ғылыми
конференция, конкурс, өре бәйғе (олимпиада), жарыс; маман
ғалымдармен кездесу; тақырыпгық кеш ұйымдастыру, аптаішқгар
т.т. қатынасу.
I кезең. ¥ йымдастыру.
Тақырыбы: Білім нәрі —ізденісте.
¥раны: “Ізденген жетер мұратқа”
Мақсаты: тіл тарихын, тіл мэдениетін зерттеу, меңгерту;
шығармашылыққа баулу; шешеңдік өнерге баулу.
Міндеті: диагностикалық зерттеу, меңгерту; шығармашылыққа
баулу; шешендік өнерге баулу.
Міндеті: диагностикалық зертгеу негізіңце баланың табиғи
таланты мен дарындылығьш ашу, дамьпу; оқушьлардың ғылымиізденіс жұмыстарына қызыгушылығын арттыру.
Көзделетін нэтиже: шынайы шығармашылық тұлға іріктеу.
Үйымдастыру кезеңінің ізденіс жоспары.
I. а) Дарынды бапаларды анықтау - тест-сауалнама;
э) ¥ран, белгі жариялау —мүшәйра ұйымдастыру
б) Әр орталықтың жұмыс жоспарымен танысып, бекіту —
қоғам огырысы.
П. а) Шешендік өнер - тарих жылнамасы, эдеби тіліміздің
бастауы.
ә) “Тіл —тағдырымыздың тірегі” —дөңгелек үстел басында
б)
Шығармашылыққа бастайтын жол орталықтарыш.щ
алғашқы ізденіс жүмыстарымен танысу.
Ш. Қоғам жұмысын I кезең бойынша қорытьшдылау —
диагностика жүргізу.
279
ГҮ. Келелі ой көркем тілмен өрнектелсе (ізденіс жұмыстары
жайлы ой, толғау, пікір)
j
Ү. Фольклорліық экспедиция! (шешендік сөзді ел аузынан
жинау) —деректі маі ериалдар жинау.
П кезең. Қалыгггастыру.
Мақсаты: шығармашылық тұлға калыптастырудың негізіл іске
асыру, өңдеу.
Міндеті: окупіылардьщ ізденіс жұмыстарының нәтижесін
көрсету.
Көзделетін нәтиже: ішкі еркіндігі дамыган, өз ойын еркін
жеткізе алатын, басқамен бірдей багын сынап есесін
жібермейтіндей тэуекелшіл түлға қалыптастыру.
Қалыптастьфу кезеңінің ізденіс жоспары
Ізденіс жұмыстарының тақьфыбы:
1.Әр орталықтың П кезендегі ізденіс жоспарымен танысу.
а) “Tin —тағдырымыздың тірегі”
Қазақгьщ би-шешендері, шешендік өнердің басты өкілдері
(Төле би, Қазыбек би, “ПІүбар ата” Жолбарыс, Балпық әулие)
іуралы жинақталған ізденіс материадцарының негізінде
ә) Шет тілден сөз алудың себептері, жолдары (көне грек, араб
лингвистикалары жөніңде жинақталған ізденіс материалдары
негізіңде)
б) Ана тіл ьүрмеііне арналған қогам мүшелерінің төл
туындьшарын жинақтау негізінде конференция өткізу (тіл мерекесі
қарсаңынды) —конференция
1.а) Шешендік өнер-тарих жылнамас ы (Балпық эулие
ұрпағымен сыртгай сұхбат, таспаға жазу, бейнесюжет жасау, Төле
би туралы деректер жинау)—дөңгелек үстел
э) “Кірме сөздер тілдің лексикасьш байыта ма?” ( архив, эдеби
шығармалар, газет-журналдардан жинақталған деректер)
б) Жерлес ақындар қогам мүшелерінің қонағы - кездесу кеші
в)Жас ақьіндардың төл туындыларын басылымға ұсыну
(мектепішілік мүшэйра ұйымдастьфу) —мұиіэйра.
І.Ізденіс жүмыстарының нэтижесі (картотека, фотоальбом
дайындау)—мұражай ұйымдастыру.
а)
Фольклорлық экспедиция (Төле би, Пышан баба, Ескелді
би, Қаблиса жырау) —деректі материалдар жинау.
ә) “Білім нэрі-ізденісте
(П кезең аралығындағы қогам мүшелерінің ізденіс
жүмыстарын қорьпъшдылау, есеп беру) —диагностика жүргізу
Ал ақын-жазушыларга байланысты мынадай кештер өткізуге
болады екен.
1.“... Құйрықты жулдыздай жарқ етіп...” іТІІоқан Уэлиханов
туралы).
2.“Жүрегіңнің түбіне терең бойла... (Абай Қүнанбайүлы
туралы)
3.“Адамзаттың Айтматовы” ІПыңғыс Айтматов.
4.“Кінәны жүрекке қой, қойма маған” (Мағзкан Жұмабаев).
5.“ Мен кетермін, артга жазган сөзім қалар...” (Шэкәрім
Қүдайбердіүлы).
6.“С'қыган азаматгьщ ардағы, бетке ұстар көсемі” (Ахмет
Байтүрсынүпы).
7.“Өлсе де денем, мен олмен...” (Ж. Аймауыгов туралы).
8. “Оян, қазақ!” ( Міржақып Дулатүлы).
9.“Желгоқсанның мүзда жанган алауы”—(желтоқсан оқиғасына
байланысты).
Ю.“Күй атасы — Қүрмангазы” ( киелі, қасиетгі күй енеріне
орай.
Әдеби конференциялар үлкен бір проблемалар, тақырыптар
бойынша жүйелі түрде өткізілуге тиіс. “Қайта оралған есімдер”
гаығармашылығы бойынша мынадай тақырыптарды қамтуга
болады:
1. Магжан поэзиясывдағы нышан, романтика, миф.
2. а) Шэкэрім —Шыгыс поэзиясындағы жарқын т\иіға
э) Шәкәрім поэзиясындагы Абай үлгісі, Абай эсері.
3.Ана тілін түрлеген Ахаң.
4.Жүсіпбек Аймауытұлы прозасыңдағы шеберлік пен
шешендік.
5.МІ ржақып Дулатұлы - алғашқы қазақ романының авторы.
Осылардың барлығын мектептегі қазақ тілі мен эдебиеті
пәнінің ұстаздары ғана емес, “Руханият” деп аталатын кафедраның,
яғни бірлестіктің мүшелері, оған тарих пэнінің үстаздары да кіреді,
тугелдей ат салысып, кітапханамен тығыз байланыста отілуі керек.
П. 3. Енді сыньптган тыс оқулар деген не?
Жас өскіндердің сөз күдіретіне деген сезімін олтуда, эдеби
дүішетанымын кеңейтуде, оз беттерімен коркем шыгармапар оқуға
281
аулуда. оқырмандардың дағдысын қалыптастыруда сабақгая тыс
жүмыстардың маңызының зор екенін жоғарыда айтқанбыз Кез
келген пәңдік сабақ, сабақ процесіңдегі жұмыстар мен сабақган тыс
жұмыстар тонның ішкі бауыңдай қабысып, бірлікте жүріп отыруы
гиіс деп ойлаймыз. Оқу багдарламасындағы оқып, талдауға
ұсынылатын шыгармалардың, қосымша материаддардың барлығьш
^абақ процесіңде игеріп бһу мүмкін емес. Оньщ үстіне
тарихымызды саралап, жинақтаи, түгендеп болмай жэтқан замац
оқульіқгарымыздьщ
жоқтыгын,
болтан
күнде
аздығын!
сабақтан тыс оқудың ауадай қажет
скенін оірден түсінуге болады. Қосымша материалдарды окудың
басты-басты кезеңдері сабақган тыс мезгілде жүзеге асырыла^..
Сабақган тыс оқулардың басты мақсаттарының бірі-нкпаппен
жұмыс істеуге үйрету, өз бетгерімен оны таңдай білу,
оқыгандарының ншнен ең негізгі, басты мэселелерді есте ұстау
дағдыларын қалыптастыру. Сабақтан тыс оқу сабақтарын ізденіспен
өткізетін мұғалімдер кабинетге, кітапханада арнайы “Сабақтан тыс
оқу бұрышын ұйымдастырады. Ол мынадай бөлімдерден тұру
керек. Әрине, мұгалім еркіне қарай: 1. Оқу бағдарламасында
ұсынылагын кітаптар тізімін класс бойынша көркем етіп жазып
қою:
Мысалы, үлгі ретіңде 5-класты алайық.
Авторы, кітаптың аты, баспасы, шыққан жылы, кітапты қяйдян
алуға болаггыны корсетіледі.
I тоқсан: М.Әуезов “Жетім” Таңдамалы, I том. Мекгеп
кітапханасы немесе кабинетге.
Ғ.Мүсірепов “Жапон балладалары” Тандамалы шыгармалар
жинағы. Мектеп кітапханасы немесе кабинетге.
2. Өз беттерімен кітап оқудьщ көмекші-нұсқауын беру үлгісі:
Кітап оқығаңда мына мэселелерді есте үстау:
Кітаітгы жатып оқыма, денеңщ тік ұстап, дүрыс отырып оқы.
Басты кейіпкерлер, негізгі оқиғалар есіңде қалу үшін, арнайы
күнделік-дәптер ашьш қой. Онда мына үлгіні пайдалануға үсьшуға
болады.
Автор, кітаптың аты, қашан оқыдым, басты оқиғалар, негізгі
кейіпкерлер, өзіме үнағандары.
282
3. “Сүйінші “ айдарымен басьщымдардан шыгып жатқан
кітаптар тізімін жасап, оқушыларды такыстырып отыру.
(Аннотация беру —тужырымды түрде)
4.Әлем эдебиетінің алтын қорына жататын ұлы туындыларды
оқу (әрине, оқушылардың жас ерекшелігіне қаран, класы бойынша)
5.Осы “Сабақган тыс оқу” бұрышына “Окырмаңдар экраны”
немесе “Кітап сүйгіштер жеңімпазы”, “Кітаіт білгірлері” т.б.
тақырыппен көрсеткіш-тақга жасап қоюға да болады. Қай класта,
кам қанша кітап оқьщы (тоқсандық), соны дәрііггеп, мадақган, үлгі
ретівде іліп қоюдың маңызы ерекше. Ең басты мэселе, мүғалім
оқушьшардьщ кластан тыс оқуын ғылыми түрде, тиімді, қызықты
үйымдастыра біпуі керек.
Кластан тыс оқуларда ата-аналар мен кітагоананың да атқарар
рөлі зор. Пән мұғалімдері класс жетекшілермен, тәрбиешілермен,
ата-аналармен байланыса отырып, эр бапаның жеке кітапханасы
болуына, үйде оны қалай қуру керек екеніне кэңіл бөледі, ақылкеңес береді. Бұл жұмыс нэтижелі болу үшін, гоксаньша бір рет
“Кітап—рухани байлық”, “Менің кітапханаммен танысықыз” атты
зңгімелер өткізіп туруға болады. Ата-аналарды да осындай
эңгімелерге қатыстырып отыру керек. Мектеп кітапханашысьшың
жүмыс жоспарына да назар аударып, пән мүғалімі онымен тығыз
байланыста еңбек етуі керек. Мүмкіндігіне қарай кітанханашы пэн
мүгалімі берген тізімдер бойынша балаларга кітап оқытуды
камтамасыз етеді, кітап оііудьщ ережелерімен таиыстырады, сөйтіп,
сыныптан тыс оқу жоспарлы, мақсатты, жүйелі түрде эрі бірлікте
уйымдастырылады.
Оқу, тэрбие жұмысы гылыми түрде ұйымцастъфылған
мекгептерде сабактан тыс оқу бүкіл мектеп жұмысының күре
тамыры , жүрек соғысы болып есептеледі. Себебі, кітап оқымау
деген сөз - ой еңбегі жоқ деген сөз. Тарих, география, биология,
тіпті матемалгиканы меңгеру үшін, ең алдымен бала кітапты қатесіз,
еркін оқи білуі керек. Сол себептен де кітап бүкіі білімнің, ілімнің
улы анасы болып табылады. Мектепішілік коикурста|), жарыстар,
әдеби ойындар, кітап оқу мәдениеті, маңызы, т.б. тақырыпггарга
тәрбие сагаттарьш жүргізу, оқырмандар конференциясын откізудің
маңызы ерекше. Мұндай әр түрлі жүмыстарды бір маңызды
тақьфып айналасында еткізуге болады. Мысалы, М.Әуезов
іБығармашылығына байланысты мынадай жұмыстар жүргізіледі.
283
L Ьэйі е-жарыстар (конку рстар)
1-М.Әуезов шыгармаларын мэнерлеп жатка оқу;
2.М.Әуезовті ең көп оқыған бала;
3.“Жеке меншігщде М.Әуёзов шығармалары көп” “Әуезов
мұрагері” т.с.с.
П. Әдеби викторнналар
Викториналық сұракгар “Мектеп тынысы” стендісіне ілініп
қойылады, балалар жауабы арнайы жәшікке хат үлгісінде жачДяпія
салынады. Қорьггындысы жиналыс, отырыста хабарланады.
Викторина сұрақтары (жоғары кластар үшін)
Үлгі:
1.“М.Әуезов — заманымыздьщ ұлы жазушыларының бірі”
Кімнің сөзі?
2.“Сіз “Абайды” оқыдыңыз ба? Оқымасаңыз, сіз еш нәрсе
білмейсіз? Бұл - таңғажайып, бұл - керемет!” Кімнің сөзі? Кімге
айтылған?
3.“Барары жоқ, байлау жоқ,
Еріи қайтьш күн көрер?!
Бәріңнің де нәрің жоқ,
Блім қайтіп күн көрер?!
Осы кшнің сөзі? Әуезовтің қай шығармасынан алынған?
4.“Алда-емір, тартыс. Сол тартыста бұл жалғыз... Бір қуаты,
бір үміті бар. Қуаты-ақындық, үміті-халық”. Қай шығармасынан
альшған? Кімге арналган сөз?
5.“Мен Тобықтьшьщ ұлымын. Ешкімге сатылгам жоқ.
Соңдықтан да Тобықгының терісін айтам, тентектігін, зорлығын,
бұзықгығын айгам. Ол Тобықгының қалың елін қаралаганым емес,
қайта жазығы жоқ көпшілігін ақтайын деп, соны айтам. Қалың
момын, жазықсыз көпшілігін арамға апарьш, итеріп арандатқан аз
Тобықтының азғындығьш айтам”.
6. “Мен өлемін, бірақ сол сан жылдарда сенің желдерің қуып
жеткен “гүлдерім, дэндерімнен үрпақ, нэсіл қапар ма?...” Кімнің
сөзі? Викторинаны М.Әуезовтің (не басқа да суреткерлердің) “Абай
жолы” эпопеясы айналасында құруға болады.
Ш . Әдебн ойындар
Эдеби ойындар, эсіресе, 5-8 сыныптарда қызықты болмақ.
Жаңылтпаштың
жаңылмас
шебері”,
“Жұмбақ,
жұмбақ,
һүтылдым”, “Апдар қудьщ басынан кешкендері”, “Қожанасыр
284
қоржыны”, “Жиреншенің тапқырлығы”, “Тазшгіның гаііқырлыгы”,
;‘Төрт түлік малдьщ айтысы”, т.б. тақырыптарға қызықты ойындар
өткізуге болады. Бұл ойындардьщ көпшілігі сгіхналық көрініспен
жүргізіледі, юмор, тапқырлық, эр түрлі күлдіргі жағдайлар оны
эрлендіре іүседі.
ІҮ. Оқырмандар конференциясы
5-8 сыныптарда “Мен сүйетін ертегі”, “Міысалдар әлемінде”,
“Туған жер әуені” тақырышарды алуға болады.
4-6 кластарда “Шыңғыс Айтматов шығармаларындағы
азаматтық проблемалар.
“Екішлі дүниежүзілік соғыс Қасым жырлгірында”, “Шәкэрім
шығармаларындаты ІПығыс сазы”, “Шэкэрім және Абай”, “Қазақ
әдебиетіңцегі суырьшсалмалық өнер” т.б.
Сабақтан тыс оқу сабақтары (5-7 сыныптар)
Оқу бағдарламасында кластан , сабақтан тыс оқылатын
әдебиеттер тізімі, эр класқа нақтылы сағаттар саны көрсетіледі.
Ьұған қатып қалған нэрсе деп қарауға болмайды. Мүғалім өз қалауы
бойынша ішінара оны өзгертіп, керекті деген шығармаларды өз
қапауымен ұсына алады. Мысапы, 5-сыныпта Ыбырай
Ллтынсариннің “Бай баласы мен жарлы баласы” әңгімесі оқуға,
таадауға ұсынылады. Ол эңгімені оқып болған соң, оның “Бакша
ағаштары”,”Мейірімді бапа”, “Тапаптьщ пақоасы, ”Әкесі мен
баласы” атты эр түрлі тақырыпта жазылған эңгімелерін сабақтан
іыс оқу сабағында талқылауға болады. Сабіқтан тыс оқуды
ясоспарлағанда, мына мәселелерді негізге алудыц да тнімділігі бар.
Мысалы, 5-сыныпта М.Әуезовтің “Әжемнің энгімесін” өткеннен
кейін, Ана тақырьібына жазылған Ғ.Мүсірепсвтің “Ана кесімі
айнымайды”, “Ананьщ арашасы” әңгімелерін сабақган тыс оқыту
дурыс болады.
Багдарламада “Әжемнің эңгімесінен “ кейін Ғ.Мүсіреповтің
“Жаңа достары” тұр, онда да Қайроппың анасы сөз болады.
Жүйелілік, үңдестік, байланыс —сабақтан тыс оқу сабақтарына да
басшылыққа алатын маңызды оқу прннцишері. 'Гақьфып үндестігі
ғана емес, жанрын негізге алу да маңызды. Хапық ертегілерінен
кейін әдеби ертегілерге орын беру, лирикапық шыгармалардан
кейін оны жалғастырып. басқа автордың лирикалық шыгармаларын
окьпу — сабақтан тыс оқу сабақгарын ұйымд.істырудың келесі
мәселелерінің бірі.
285
Қорытыиды.
Сабақтан тыс оқу сабақтарын өту эдістемесіне ерекше назар
аудару керек. Оны әдебиеттегі сабақгардан мүмкіндігіне қарай
басқаша ойластырып өткізген жөн. Сабақ бойы сұрақ беріп мазалау,
тапап ету сияқты таптау рын әдістерден қашқан жөн.
Әсіресе, 5-8—сыныгггарға арналған сабақтан тыс оқу сабақтары
қызықты, оқушыларды тартатындай, жалықтырмайтындай больш
жоспарлануы, өтуі керек. Бір ізбен өтетін сабақгардан оқушылар
жалығады, ал оның зияны ұшан-теңіз, себебі ондай сабақтар
баланың кітапқа деген қызығушылығын тежейді, жояды. 5-8сыныптардағы сабақтан тыс оқудың ең басты мақсаты —
оқушылардың кітапқа деген ынтасы, қызығушылығын артгыру,
оқырмандар әзірлеу. Концерт сабақ, әдеби ойьш сабақтары, жарыс
сабағы, жэрмеңке сабағы, компознциялық сабақ, инсценнровкалық
сабақ, сабақ-викторина, саяхат-сабақ, “Бізде ертегі кейіпкерлері
қонақта” атгы кездесу сабағы немесе “Апақай, Тазша баланың
ергегісін тыңдаймыз!” атты эңгіме сабақтары, т.б. сабақ түрлері
сабақты әрлендіріп, балаларды көңілдендіріп жіберетіні сөзсіз.
Неше түрлі безендірме суреттерге (эсіресе, ертегі, мысаддарды
оқытқаида) орын беру, музыкаға көңіл қою, түрлі бетперде, сұлбаны
пайдаланудың маңызы зор.
Енді сабақтан тыс уақытта оқуды қалай ұйымдастыруға
болатынына назар аударайық. Оньщ жоспары мынадай үлгіде:
1-сабақта “Ерте,ерте, ерте екен...” Қазақ ертегілері бойынша
эңгімелер (қаңцай ертегіні таңдап алады —оны мұғалім өзі біледі).
Бүл - сахналық көріністегі сабақ.
2-сабақга “Карлсон бізде қонақга”. Әдеби ертегілер, соның
ішінде балалар арасында көп тараған шетел ертегілері бойынша.
Мысалы, Г.Х.Андерсонның ертегілері, А.С.Пушкин ертегілері.
Ертегілерден көрме. Оны компознциялық, эңгіме сабағы ретінде
өткізуге болады.
3-сабақ. “Әлдн, элдн, ақ бөпем...” Бесік жыры, ана жыры.
М.Жұмабаев —“Сал, сал, бөбек, сал, бөбек”, М.Дулатұлы өлеңцері.
М.Шаханов —“Ана жүрегі “ балладасы , т.б. өлеңцерін негізге алу.
Мұхтар, Мағжан, Міржақып туралы кіріспе әңгіме. Портреттер, эр
жылдары түскен суреттерін пайдалану. Бөбектер туралы
кітаптардан көрме. Оны концерт —сабақ ретінде өткізуге болады.
286
4-саоақта “Туған жер —алтьш бесік”. Отан, туған жер туралы
өлеңдер бойынша өткізіледі. Мұғалім қалауы, мүмкіядігіне қарай
автордын өлеңдері ірйстеліп алынады. Мысалы, С.Мәуленов,
Ә.Тэжібаев,
ҚМырзалиев,
Қ.Аманжолов,
Ғ.Қайырбеков,
М.Мақатаев. Ақьш портретгерінен фотомонтаж, кітап көрмесі.
5-сабақ. “Шешендік сөздер, көсемдік сөздер”. Сырым Датұлы.
Қаз дауысты Қазыбек, Әз Жэнібек т.б.
Шешендік сөздер бойынша:
а) Мұғалім түсінігі
ә) Мэнерлеп оқу
б) Рөлге бөліп оқу
Бұлар инсценировкалы сабақ (жатқа оку, мэнерлеп оқу, рөлге
бөліп оқу) арқылы жүзеге асады.
6-сабақ. “Батыр балалар”. В.Гюго-“Гаврош”, Қ.Қайсенов“Жау тъшындагы бала’. Авторлар туралы тусінік. Кітаптар
бойынша мұғалім әңгімесі. Оқушьшар хабарламасы, пікірлері.
Соғыс туралы эңдер тындау (“Қасиетті соғыс”, “Марсельеза”
Э.Потье). Кітап көрмесі. Балаларға арналған соғыс туралы кітаптар,
әңгімелер (мұғалім қалауы бойынша)
7-сабақ . “Қнял-ғажайьпггар еліңце”. Фантастикалық
шығармалар негізінде өту. Жюль Верн шыгармалары “Сиқырлы
арал”, Д.Дефоның “Робинзон Крузосы” бойынша. ‘Тулливердің
саяхатынан” да бір-екі саяхатын алуға болады. Безендірме
с)фетгерден көрме Бұл-саяхат сабағы.
8-сабақ. “Ана тілін-арың бұл”. С.Торайгыров, Ә.Тәжібаев,
Р.Ғамзатов. Бұл сабақты викториналы әдеби-монтаж сабақ түрінде
өткізуге болады.
Еңді 8-9-сыныптардағы сабақтан тыс оқуларға келетін болсақ,
оқу бағдарламасында бұл сыньпггарда төңкерістін кейінгі әдебиет
үлгілері ұсыньшады. Бұл сыньштарда да сабақты түрлендіріп,
жандандьфып отыру керек. Мұңда да сабақты өтіліп жатқан
шыгармалармен байланыстыру, тақырьш, жанр, нроблемалық
мэселелерге байланысты жүйелі түрде өткізу басшьшыққа апынады.
Семинар сабақтары, пікіртапас сабақтар, реферат қоргау сабақтары
сияқгы сабақтың маңызды формалары негізге алынуы керек.
Сондай-ақ бұл жоғары кластарда шетел әдебиетінің озық үлгілерін
оқыту, оқушылардың дүннетанымын кеңейту, әлем, адамзат
әдебиетінің асылдарын таныстыру мүмкіндігі мол. Көркем
287
шыгармаларды оқьпу ғана емес, әдеби эдістер, дәстүр мен
жаңашылдық, жанрлық, стильдік еркшелікгер, поэтикалық
таддаулар сияқты мәселелерге ерекше көңіл бөлінеді. Кабинетге,
кгтапханада жогары кластар үшін “Әлем эдебиетінің асылдары”,
Адамзаттың Айтматовы*’, “М-Әуезов әлемді аралап кетті” сияқты
кітап көрмелерін (көшпелі) жасап қоюға болады. Сондай-ақ осы
кггап кормесінің әр тақырыбына сабақ өткізу, оны баяңдама, пікір,
аннотация, дәріс оқу әдістерін пайдалану арқылы жүзеге асыру
тиімді болып келеді. Мысалы, “Адамзатгың Айтматовы”
тақырыбын (бір сабақ емес, бірнеше сабақ болуы мүмкін)
конференция, семинар түрінде еткізуге болады.
Мынадай сұрақтар талқылануға ұсынылады:
1.Айтматов... “Адамзаттьщ Айтматовы” — осы бір атаудьщ
мәні. Қалаи қырғыз Айтматов адамзаттың Айтматовына айналды?
2.“Бетпе-бет” повесь ГІовестің осылай атапу себебі?
Көтерілген адамзаттық проблемалар. Жазушы шеберлігі, қол
жеткен табысы неде?
3.Әлемді дүр сілкіндірген “Жәмила”. Жәмиланың элемді
таңқалдыру сыры неде?
4.“Ақ кеме”. Жазушы көрегендігі, абыздығы неде? Повесть
неге осылай аталған? Қандай әлемдік проблемапар көтерген?
5. Жазушы шыгармаларыңцагы миф, қияп, фольклор улгілері,
ұлттық бояу.
6. Жазушы еңбектеріндегі экология, мораль, дін, сенім,
гуманизм мэселелері
7. ‘ Жан пида” романы. Романның осылай аталу себебі? Қалай
ойлайсыңдар, Шыңғыс неге өз заманы, қогамынан көш ілгері
жүреді, көрегендік жасайды.. Дала қасқыры. Адам қасқыры. Роман
котерген адамзатгық көкейкесті проблемалар.
8. Айматов алемінің адамзат әдебиетіндегі орны.
9.М.ПІаханов пен Ш.Айтматовтың достыгы, екеуінің бірлесіп
жазган шыгармасы қапай аталады? “Ғасыр айырыгьшдагы кездесу”
немесе “Қүз басындагы аңшының зары”
Сабақтан тыс уақытта шетел әдебиетімен таныстырудьщ да
орасан зор мэні бар. Олай дейтініміз, қазіргі жаңа типті
о қулы ктарда шетел эдебиетіне көп көңіл бөлінген. Бүрынгы
оқулықтарда кластан тыс оқьггылатын.
288
Оқушылардың дүниетанымы, білімін тереңдеіу, дамыіуда тек
туған әдебиетін оқьггу, білгізу ғана емес, шетел әдебиетінен де
сусындату, оның жалпы адамзатгық асыл мұраттарын игертудің
маңызы ерекше. Сол себептен де сабақтан тыс оқуларда,
жұмыстарда әлем эдебиетінің үздік туындылары туралы жиі-жиі сөз
қозғау жөн болмақ. Әсіресе, мұндай жұмыстар суреткердің
мерейтойларына орай ұйымдастырьшады. Әлем тойлап, атап өтіп
жатқан бұндай келелі істерге оқушыларды да ат салыстырып отыру
керек. Мұғалімге тііггі мұндай күндерді тоспай-ақ, жүйелі түрде 5кластан бастап-ак, Шыңгыс Айтматов, Мұса Жэлел, Мұстай Кәрім,
Расул Гамзатов, батыс әдебиетінен Джек Лондон, Гн де Мопассан,
Оноре де Бальзак т.б. шығармашылығы айналасында қызықгы
сабақтар өткізуіне болады. Әсіресе, 5-8-кластарда атақты “Робинзон
Крузо”,
‘Тулливердің
саяхаты”,
Пушкиныің
ертегілері,
Андерсонның ертегілері туралы сабақган тыс оқулар өткізуге
болады.
Енді осы сабақган тыс оқьпудың формаларына келетін болсақ,
оның әр түрі бар. Оған ұжымдық, тошық жэне дербес формалары
жатады.
Барлық мұғалімдердің барынша күшті, қабілеті барлығын
жұмысқа тарта жэне қызықгыра білетін педагогикалық құралы
балалар ұжымы. Ол балапарды зорламайды, мәжбүр етпейді,
оларды атап айгқанда, оқу іс-әрекетіне қатыстырады. Сондықган,
сабақ мұгапім мен балапардың ұжымдық еңбегі. Оқытудың
ұжымдық мәні әрбір баланы оқытады, тәрбиелейді, ал эр бала
жолдастарымен белсене қатысады.
Оқытуды ұйымдасгырудың топтық формасында бірнеше топқа
бөлініп, олар белгілі бір тапсырманы топпен орыңдайды.
Оқьпуды ұйымдастырудың дербес формасы бойынша эрбір
оқушы жеке-жеке тапсырма алады, оны өз бетімен орындайды.
Тапсырманың түрлері: тіл сабағыңда жаттығулар, тарихта белгілі
бір тақырып көлемінде қосымша жұмыстар, математика, физика,
химия сабақтарыңда есептер шығару, оқу кабинеттерінде тәжірибе
жасау, оқу-тэрбие учаскесінде жеке оқу тапсырмаларын орыңдау,
үйірмелер сабақтарында дербес жұмыстарды, саяхат жеке
тапсырмаларды, үйге берілген үй тапсырмаларын орыңцау т.б.
Оқытудың дербес формасын ұйымдастырудың өте құнды тұрі
бағдарламалап және компьютерді оқыту.
289
Жогары класта эрбір оқушыға дербес оқып зерттеуre
талсьфмапар беруге болады. Ьұл өз бетімен іздену жүмысының өте
тиімді формасы. Әрбір оқушы тақырып бойынша әдебиеттерді,
материапдарды, қүралдарды пайдаланып, таіісырманы жоспарға
сэйкес орындайды. Олардың негізінде оқушы семинарларда сөйлеп,
өзінің пікірін айтады.
Оқушылардың өз бетімен орыңдайтын дербес жұмысы білімді
терең жэне берік игеруге ғана мүмкіндік ту гызбайды, ол жеке
адамның
құнды
қасиеттерін
өзін-өзі
билеушілікті,
ұйымшылдықты, өзінің түпкі ойына жету максаттылыгын
қалыптастырады.
Оқыту процесіндегі ең басты түлға —бала. Егер мүғалім эрбір
балаға сабақта, сабақган тыс оқуларда дербес назар аударып, дер
кезінде көмектессе, зер салса. сонда әрбір оқушы өзін мұгаліммен
теңмін деп сезініп, оның адамгершшік көмегін шын ниеттіен
қабылдайды. Осыңдай ынтымақтастық педагогикасы жагдайында
барлық балалар жүмыс істей бшуді, ойлауды сүйеді, қуаныш етеді.
Мектепте сабактан басқа оқытуды ұйымдастырудың бірнеше
формалары бар. Еңді соған тоқгалсақ. Олар: оку саяхаты, семинар
сабақтары, практикумдар, факультативтер, консультациялар, үнде
оқу т.б.
Саяхат пәндер бойынша жоспарланып, мекгептің жалпы іс
жоспарына кіреді. Саяхатты ұйымдастыру үшін түрлі объектілер
пайдаланылады. Оларға мұражай, корме, табиғаг, өндіріс жатады.
Оку саяхаты оқытудың дидакгикалық жэне полигехникалық
принциптерін іске асырады, оқушьшардың техникалық ой-врісш
кеңейтеді, өсімдікгер дүниесін, тірі организмдерді зерттеуге
мүмкіндік туғызады, танымдық ынтасын дамыгады. Оқу
саяхатының түрлері:
а) Кіріспе саяхат — жаңа тақьгрыпты (оқу материалдарын)
түсіндіру алдында оқушылардың қажетті білімді жинастыруы;
э) Кезектегі саяхат - үзақ мерзімде оқушылардың үлкен
тақырыппен жүмыс істеуі, кейбір мәселелерді иллюстрациялау,
б) Қорытынды саяхат к>рстың белгілі тарауы аяқгалғаннан
кейін өткізіледі. Мысалы: класта етілген оқ>' материалдарын
тереңдету және бекіту.
Саяхатгы өткізу үшін жоспар жасалады. онда мынадаи
мэселелер бейнеленеді:
290
І.Саяхатгың мақсаты мен объекгісі.
2.0қушылармен алдын апа объектіге байланысты түрлі
жұмыстар жүргізіледі: эңгіме, бақылау, тэжірибе т.б.
З.Саяхат барысында істелетін жұмыстар: бақылау, өлшеу,
сурет салу, есептеу, жазып алу, объектіні толық қарау.
4-Оқуіпыларды бірнеше топқа бөліп, оларға нақты
тапсырмалар беру. Мысалы, бірінші топ —бақылау, өлшеу, екінші
топ — сурет салу, сызу, үшшші топ - есептеу, жячтлп алу
жумыстарын орындайды.
5.Кіріспе сабақга мұғалім оқущыларды саяхат жоспарымен
таныстырады, олармен ұйымдастыру мэселелерін талқылайды.
Саяхат біткеннен кеиін оқушылармен оқу конференцнясы
өткізіледі. Оңда оқушьшар алған тапсырмалары бойынша баяндама
жасап, сөз сөйлейді. Конференцияны бірнеше қатар кластар
оқушыларымен өткізу тиімді. Ең соңыңца конференция жүмысын
жетекші мұғалім қорьпындылайды.
Семинар сабағы-бұл жоғары кластарда тарих, эдебиет,
жалпы биология т.б. пэндер бойынша өткізіледі. Семинарға
қатарынан екі сабақ беріледі, онда екі-үш мэселелер
қарастырылады. Оқушылар сабаққа дайындалу үшін эрбір мәселе
бойынша материал жинайды, бақылау жасайды, кітапханаға,
мұражайға, көрмеге, мұрағатқа барады, қужаттармен танысады,
қосымша эдебиеттерді зерттейді.
Семинар сабақгары оқушыларды өз бетімен жұмыс істеуге
Үйретеді: зерттелген материадцың мэнін жете түсінеді, өз ойын
мазмұндап дэлелдеиді. Демек, семинар сабақгары оқушыларды
зерттеу жұмысыньщ кейбір элементтерімен таныстырады.
Практикумдар—курс
тарауы
аяқталғаннан
кейін
оқушылардьщ өз бетімен орьпздаитын лаборагориялық жүмысының
кешендісі. Лабораториялық жұмыстарды оқушылар топ-топ болып
дербес орындайды, эксперименттік есептер шығарады.
Мұгалім оқу бағдарламасының материалдарын және мектегггің
нақгылы жағдайын есепке алып, практикумдар тақырыбын
анықтайды.
Оқу.
Жоспарындағы
сағатгардың
есебінен
практикумдарды өткізуге 6-8 лабораториялық сабақтар бөлінеді.
Лабораториялық жұмыстар негізінен химия, физика, биология
пәндері бойынша жүргізіледі. Кейінгі кездері қазақ тілі мен
291
әдебиеп, тарих пәндерінен де лабораториялық жұмыстар жаттығу,
тарауларды тапдау түрінде жүргізілуде.
Факультатнвіік саба қтаp-о қытудың формасы оқушылардың
қалауы бойынша жүргізіледі. Негізгі мақсат : оқушылардың
ғылмми-практикалық білімін, танымдық ынтасын, шығармашылық
қабілетін дамьггу. Факультатив оқушыларға кәсіби багдар беру
ісінің тиімді формаларының бірі. Факультатив сабақгары жалпы
орта бшім беретін мектептің өтпелі базистік оқу жоспарының
жылжымалы бөліміиде 5-кластан бастап откізіледі. Ал, тереңдете
оқуға арналған типтік оқу жоспары бойынша 8-кластан бастап
оқьггылады.
Үнде оқу жумысы-бұл жұмыста оқушылардьщ дербес қасиеті
жэне қабіпеті байқалады. Үй тапсырмасы олардың жауапкершілік
сезімін тэрбиелейді, қиыншылықтармен куресуге үйретеді. Үй
тапсырмасы сабақ кезеңдерінің бірі, білімді іскерлікгі жэне
дағдыны бекіту үшін пайдаланылады. Бірақ, үйде оқу жұмысын
орындауда балаларға шамадан тыс күш туседі. Мәселен, эр түрлі
пэндер бойынша оқушыларға үй тапсырмасы беріледі. Оның бір
күндік көлемі орта есеппен алғанда 4-5 еағатган кем болмайды.
Егер осы сағат санына оқушының мектептегі кунделікгі оқитын 5-6
сабағын қоссақ, оньщ жұмыс күні ең кем дегеңде 9-11 сағатқа
созылады. Бұл балапар үшін өте ауыр. Сондықган олардың
денсаулығын қорғау жэне сақгау үшін, жұмыс қабілетін артгьфу
үшін барлық мұғаліімдерді ойландыратын, жете зерттеуді қажет
ететін жэне кезек күттірмейіін проблемалардың бірі - үйде оқу
жұмысы.
Осыған байланысты мұғалімдердің мьша мәселелерді
ескергені жөн дейді. Бірінші, эрбір мұгалім сабақ үстіңде
оқушьшардың оқу материалдарьш толық игеруін қамтамасыз ету
жолдарын іздестіреді, екінші, жаңашьш мүғалімдердің істәжірибесін терең оқып шығармашылықпен пайдалану эрбір
сабақтьщ теориялық және практикалық дәрежесін көтереді.
Міне, осы жағдайда үйде оқу жүмысынын көлемі бірте-бірте
азайып, оқушылардьщ бос уақытында өз бетімен түрлі ісэрекеггермен айналысуына мүмкіңдік уады .
Бұл пшр
экспериментшіл-мүғалімдердің “Бала күнініи. жартысы” деген
идеясын толық қуатпійды.
292
V»
Үйде оқу жұмысы бойынша тапсырма беруде әр түрлі қарамақарсы пікірлер баспа беттерінде жазылып жүр. Осыған байланысты:
“Егер оқушьшар сабақ үстіңде оку материалын толық игерсе, онда
үйге тапсырма берудің қажеті бар ма?” деген сұрақ туады. Бұл,
әрине, ойланатын жайг. Меніңше, қазіргі замаңда оқушылар сабақта
үлгерсе, сабақ үстінде атқарған жүмыстармен қанағаттанып,
сабақтан тыс өздері қызығатындай, кәсіптік багдарга баулитындай
жүмыстар атқаруға көңіл бөлуге болар еді. Өкінішке орай,
оқушылар да, пэндік бағдарламалар да оган дайын емес сияқты.
Дегенмен, эксперименгшіл—жаңашыл мүгалімдердің істэжірибесіне сүйеніп, келешекте бірте-бірте үйде оқу тапсырмасын
азайіу жэне қысқарту үшін екі жағдайды еске алган жөн екен:
біріншісі, мұғалімнің білімдарлығы, педагогикалық шеберлігі,
екіншісі, бірінші жагдайдың негізінде оқушылардың сабақ
материалын терең жэне сапалы игере біпуі.
Әр ұстаздың маңдай тері еңбегінің соңғы нэтижесі шэкірт
бойынан көрінеді.
Оқушыларға сапалы білім беру мэселесі — сабақган тыс
оқуларды өз мэнінде үлкен жауапкершілікпен жүргізу - өмірдің
өскелең талабынан туындайтын, білім беру саласындагы өзекті
проблемалардьщ бірі ретінде күн тәртібінен түспей келеді.
Еп Президентінің Жолдауында көрсеткеніндей, шэкірттеріміз
әлемдік білім кеңістігіне ену үшін білім беру жүйесі халықаралық
деңгейге көтерілуі керек.
Осы мэселелерді жүзеге асырудың алғышарттарының бірі сапапы біпім, ап сапапы білім негізі—сабақтан тыс оқуда,
оқушылардың ізденімпаздыгында, білімге талпынысында.
(ОПМБАИ-да бекһіпіп, пікір жазылган. 12.11. 2006 ж.)
293
V IБӨЛІМ.
КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТІОҚЫТУ ЖӘНЕ
ШЫҒАРМА ЖАЗДЫРУ ДАҒДЫСЫ
Оқу үрдісінде әдебиетгі оқьпу- көркем бейне арқылы көрінетін
шыңдықгы, реалистік мотивті көздейді. Көркем ойдың
адамгершілік эстетикалық байлықтарын игеру оқырманнан дамыган
көңіл-кұй, қиял қабілетін, таным мен шыгармашылықгы көркем
шығармаларды талдау жэне бағалаудьщ белгіпі бір күрделі жолдары
болудың, тіл мәдениеті мен сөз өнері құралының шартгылық
ерекшеліктерін білуді талап етеді.
Көркем эдебиетгі оқытуға дагдыландару көркем бейне
жасаудағы суреткер шеберлікгерін танытады және оқырманның
бойында атамекенге, Отанға үлттық тарих, қазақи салт —дәстүрге,
мінез құлыққа, өнер мен гілге құрмет сезімін дарьггады. Ең
бастысы, оқушы өзін таньш білуге, өзгені түсінуге, ұлтын үлгі
етуге, оның барымен мақтануга тэрбиелейдн.
Мекгеп пен жоғары ок^/ орындарыңдағы оқьггылатын әдеби
шығармалар мэтіндік, үзінділік түрден монографиялық сатыға дейін
жалгас тауып, класс икал ық оқу үрдісіне жеткізілген дұрыс. Осы
орайда эдебиет сыны терең қарастырылыіп, оқушының шығарма
жазуға бейімділігін дамытқан дұрыс.
Тіл байлыгы —рухани байпық. Тіл байлығын дамытудың басты
құралы көркем шыгарманы оқу, мәнеріне же,гкізе эңгімелей біпу
және өз пайымымен мазмұндап шыгарма жазу. Оқушының
логикалық ойлау қабіпеті сапалы болу үшін шығарма жазудың
қажетгі алға шартгары үйретшген дұрыс. Бүгінгі танда мекгептеде,
жоғарғы оқу орындарында шытарма жазбақ түгіл, - көркем шығарма
оқисың ба? - деген сауалды қоюдан қалып барамыз!
Әр уақытга қазақ эдебиеті мұгалімі шыгарманы байыптап
окуға үйретіп, тақырьш пен идеяны айқындауга, басты
кейіпкерлердің
қарым-қатынастық тартысгарын
ажыратуга,
сюжеттік, композициялық құрылым жүйесін дұрыс тауып алудың
үйреткен лэзім.
Бэрімізге белгілі шыгарма жұмыстарының түрлері өте көп .
Оқушы бағдарламалық материалдар мазмұны шытармада бере алу
үшін ең алдымен ерюн тақырыптагы шыгарма жүмыстарына
баулыган дүрыс. Еркін шыгарма тақырыбында оқушы ойы мен
294
қиялында қандай мотив бар екенін біліп, тіл байлығыньщ
құрылымына, сездік қорына баға бере аламыз. Бұл ретте і
жұмыстарының түрлері мен жанрларына қатысты түрлі піығарма
жұмыстарын жүргізіп, оқушының ойлау қабілеті мен жазушылық
ЫҢІ
еберлігін
жол ашыла,
Мәселен, оқушы
публицистикалық inығарма, суреттемеге құралған
ыгарма,
пеизаждық inығарма, көркем эңгіме түріндегі
ығарма, эссе,
күңцелік новелла, интервью, очерк жазу үрдісіңде I I I .індальш
үлкен монографиялық шығармаларды әдеби —теориялық нысанда
талдай алу мүмкіндігіне жетеді.
Шығарма жұмыстарын жоғарғы деңгейде жазу үшін жазбаша
жұмыстарға қойылатын талаптарды жете білу аздық етеді, ең
бастысы, көркем туындының өзін тікелей оқыл, түсініп, эсер алу
керек,
еркшайту
Шығарма жазу үрдісінде кіріспе бөліміндегі өз» кті
мэселелердің айқындығын баса таныта апатын әдістерді ұсын
негізгі бөлімде шығарма тақырыбьгаьщ атына сай мәсележ
шешуге, оны дэлелдей апуға бағыттаған дұрыс. Сонымен қа
ығарманың негізгі бөлімінде ғылыми түжырым — пікірлерді
орынды пайдаланып, ол туралы талдау жасауға талпыну
Шығарманың
қорытынды
бөлімінде
жазушының
өзшщ
қолтаңбалық ерекшелігін, соз саптау, коркемдеу табиғатын
бағалауға, авторлық поэзиция категориясына
кеңіл
бөлген дұрыс. Оқушы
ығарма жазуда осы бағыт — багдарды
ұстанса,
жазудағы білікгілігін дамыта алатын нәтижеге
жетеді.
Шығарма жазудың қатып қалған формасы және завдылығы
жоқ. Мәселен
қойылатьга тақырып талабына қарай
шығарма жазылған дұрыс. Атап айтсақ, белгілі бір шығармадағы
образдар жүйесінің ерекшілігі, еңді бір екіншісінде жазушы
шығармасының көркемдік табиғаты, ап енді бір үшіншісіңде
жекеленген проблемалар ұсынылуы мүмкін. Осы ретге шыгарма
жазудың көкейкестілік алгаритмы де озгереді. Бұл шығармашылық
жауапты істе рухани даиындық, ерекше жауапкершілік, жан жақты біпімділік, ұстаздың үйрету шеберлігі, мағлұматты дұрыс
және орыңцы қолдану заңдылығына сүйенуді қажет етеді.
емек, шығарма жазу жұмысын жүргізудегі педагогикалық
мақсат - жай ойлаудан шызгармашылық ойлануға тәрбиелеу, сойтіп,
hi
295
өмір, қоғамдық даму, үлы оқиғалардың мэні, тарих адамдық асыл
қасиеттер хақында өзіндік ой түюге, азамат ретінде толғана —
тебірене білуге баулу. Мұның барлығы оқушының ой өрісінің
көкжиегін кеңейтуге, сөйтііі, шығармаш ылық қабілетін шындай
түсуге көмектесеміз.
Қазақ әдебиеггін оқыту эдістемесі классикалық тұрғыдан
басталып, инновациялық бағытқа ауысқаи шағында өзіндік
оқьггудьщ түп тамырьш жогалпаған дұрыс. Көркем эдебиет тілін
тіпдік қолданыстың ерекше арнасы деп танысақ, оңдағы жаңа
қолданыстар мен эдеби нормалар, нормадан асқан ауытқуларға
сараптама жасалынып, оқырман қауымына түсіңдірілу керек.
Көркем мәтіңді бүгінгі ақпараттық агымда үлтгық таныммен
ұштастырыл, оқьпу- қогамның да басты міндеті. Халықтық сипатты
сақгай отырып, шьнарма көркемдігін танытатын оқу қүралдары мен
эдістерінің молдылыгымен ғана ұлтгық әдебнет оқытудың жолын
ашаапамыз.
Шығарма жазуға байланысты төмендегі жадынаманы ұсынуға
болады:
1.Таңдаган тақырыбыңцы эбден ойла, әдеби материалды
ұтымды қолдана аласың ба?
2.Жоспарың тақьфыбыңа байланысты., нақты жасалсын.
3.Эпиграф тақьфып пен негізгі идеяны ашуға сәйкес алынсын.
4.Тақырыбыңа байланысты материадцарыңды іріктеген кезде
ең негізгі ойға зер сал.
5.Шыгармадагы пікірлердің реті мен жүйесін сакта:
а) тақырыптан ауытқыма;
ә) негізігі бөлім толық әрі нақгы мысагщармен дәлелді
болуымен қатар шыгарманың ең басты пікірлері осында
болатыңдыгын есте сақта;
б) қорьггынды негізгі пікірлердің төңірег іыде жазылсын.
6. Ойды жеткізуде өздерің айқын, сеіілемің орамды, түсінікті
болсьга.
7. Әрбір сөйлемді дәптерге жазар апдыңда ойлап, стильдік кате
жібермеуге талпын.
8. Үмытьні кетпес үшін тыныс белгілерін бірден қойып
сауатгы жаз.
9. Жазуыңның және дәптеріңнің сыртқы көркемдігіне де кеңіл
бел (дәптердегі ақ жиек, абзац, каллиграфия т.б.)
Шығарманы рәсімдеуге қойылатын талалтар:
1
.Шыгарма тақырыбы тырнақшаға алынбайды. Тақырыпқа
цитата апынғанда ғана тырнақша қойьшады.
2.Эпиграф парақгың оң жағына тырнақшаға апынбай
жазылады. Эпиграфқа алынған жолдардың авторыньщ фамилиясы
эпиграфтың астьгаа жақшага алынбай жазылады. Қай шыгармадан
альшғанын көрсеткен жагдайда, шығарманыц аты тырнақшаға
алынып, автордың фамилиясынан кейін үтір қойылып жазылады.
3.«Жоспар» сөзі бар болса, эпиграфтың астына. эпиграф
болмаса шыгарма тақырыбынан кейін жол о{ггасына жазылады.
«Жоспар» сөзінен кейін ыүкте қойылады.
4.Жоспар үш бөлімнен түрады: кіріспе, негізгі бөлім және
қорытынды. Әрбір бөлім рим цифрымен белгіленеді, онан кейін
нүкге немесе жақша қойылмайды. Негізгі бөлім араб цифрларымен
(жақшаға апынбай) белгіленген кемінде үш тармақтан тұрады. Әр
гармақтың атынан соң нүкте қойылады. Егер шыгарма көлемді
болса, жосғтардың кіріспе, қорьпъшды бөлімдері де тармактарға
бөлінеді.
5.Шыгарма бөлімдерінің, тармақтарының атауларын келесі
жолга тасымапдауда рим, араб цифрларының астыларына сөз
жазылмайды (цифрлар) оқшау тұрады.
6. Шыгарма бөлімдерінің, тармақгарьшьщ атауларынан кейін
нүкте қоііылады. Келесі атау бас әріппен жазылады. Егер тармақ
тармақшаларга бөлінсе, тармақтарының алдынан қос нүкге,
соңынан нүкгелі үтір қойьшады. Бұл жагдайда тармақша атауы
гсшікене әріппен жазьша,цы. Соңғы тармақшані.щ атауынан кейін
нүкте қойылып, келесі тармақ не бөлім атауы баг әріппен басталып
жазылады.
7.Шыгарма бөлімінің, тармактарының ата>лары аз сөзге көп
магына сыйгызуы, мазмұны ауқымды болуы қажет. Мәселен,
Абайдың табигат лирикасы деген шыгарма ігақырыбьша ұқсас
жалпылама атау жоспардың бөліміне атау бона алмайды. Оның
орнына «Абайдыц табигат лирикасының өзіндік ерекшеліктері»
деген сияісгы атау жазған дұрыс.
8.Жоспар бөлімдерінің атауларыңда өзгерпу (бұйрық райдан .
басқа) болмайды. Мәселен, «Абай қазақ халқының ұлы перзенті
болып табыладьо) деп жазуга болмайды. «Абай—қазақ халқының
ұлы перзенті» деген дұрыс.
297
9.Жоспар тақырыптары сұраулы сөйлем болмағаны жен.
10. Егер жоспарда цитата қолданылса, оны тырнақшаға алып,
автордың
фамилиясын, цитатаньщ соңынан жақшаньщ ішіне жазу
қажет.
11. Шыгарма жоспарга сэйкес азат жолдар арқылы жазылады.
12. Шыгарма жоспардан кейін жаңа жолдан бастап жазылады.
13. Шығармада кездесетін мезгіл көрсеткіпггері цифрлармен:
гасыр-рим цифрларымен, жыл, кун—араб цифрларымен, басқа
сандар сезбен жазылады. Ғасыр атауы араб цифрымен жазылмайды,
жазылып кетсе, қатеге саналмайды, ол үшін батаны темендетуге
болмайды.
Ескерту: диктант мәтінінде барлық цифрлар, оньщ ішінде
мезгіл көрсеткіштері де сезбен жазылады.
14. Цитатаны жазуда тыныс белгілершің ережелерін
басшылыққа алу қажет. Поэзиялық цитаталар, жыр шумақтары жол
ортасына тырнақшаға алынбай жазылады.
15. Шыгарма таза, ұқыпты эрі анық жазылуы қажет.
Емтихан жүмыстарыньщ сыртқы бетін толтыру үлгілері:
9-сынып оқупшсы Аты - жөні (ілік септігі)
қазақ тілі мен әдебиетінен негізгі мекгеп курсы үшін жазған
емтихан жұмысы (шыгарма) немесе (диктант)
11-сыньш оқушысы Аты -жөні (ілік септігі)
қазақ тілі мен әдебиетінен орта мекгеп курсы үшін жазтан
емтихан жұмысы (шыгарма) немесе (диктант)
Емгихан жүмысы мекгеп мертаңбасы басылган дэптер
парақтарына жазылады. Мекгеп атауы, мекенжайы мөртаңбада
басылган. Сонымен бірге мертаңбага емтихан еткізілетін күн
жазьшады. Мысалы: 2010 жылгы 1 маусым
Батгал Р.М.
Шығарма үлгілері
“Қазақстан
2030”
багдарламасындаты
қауіпсіздік мәселесі
Ешбір дүшпан басынбатан елміз,
Басымыздан сөз асырмаган елміз....
Қаз дауысты Қазыбек би
298
ұлттық
Қазақ халқыньщ қатпар-қатпар терең таргесьша үңілгеңце, ата
бабаларымыздың қаншама қайғы-қасіретгі басынан өткеріп,
қаншама қанды жасьш төккеніне қайран қаласың. Ғасырлар бойы
тәуелсіздік жолында жан аямай күресіп, ұрпағымның жерін, суын
аман сақтаймын деп арпапысып, бізге асыл мұра етіп қалдырды. Тар
жол, тайғақ кешіп, бүгінгі күнде, мінеки, аңсаған арманымызға
жетгік. Жеріміз аман, еліміз тыныш. Осындай бейбіт өмірде күн
хешкен біз неткен бақытгымыз десеңші! Бірақ, қолымызда тұрған
гәуелсіздігімізден айырыпып қалмауымыз керек. Осыған орай мен
Блбасымыз
Нұрсұлтан
Назарбаевтың
“Қазақстан—2030”
багдарламасындагы “¥лтгық қауіпсіздік” атгы стратегиясыңда
айтылған мэнді де мағыналы сөздерге тоқталғым келеді.
Қоржынымызда бар үлан-ғайыр жерімізді, күллі қазынабайлыгымызды аман сақтап, алға басудың бірден-бір кепілі—
үлттық
қауіпсіздік пен мемлекеттілікгің сақталуы екені эмбеге аян.
Елбасымыз айтпақшы, бостандық пен тәуелсіздікті жеңіп алу
жеткіліксіз, оны табаңцы түрде қорғап, нығайтып, ұрпақтарға
цалдыру қажет. Бүл стратегия 2030 жылға дейін үздіксіз дамып
отырады. Себебі, ұлтымыздың тыныштығы бұзылып, басынан
береке кетсе, алға қойған басқа мұраттарымыз туралы ауыз ашудың
керегі де жоқ. Сондай жағдайга душар болмас үшін біз., ең алдымен,
бесігімізді түзеуіміз қажет. “Бақыт құсы береке-бірлігі жарасқан
елге қонады” дейді. Мемлекетімізде түрлі діни ағымдағы жүзден аса
үлт өкілдері ғұмыр кешіп келеді, солардың басын қоса білген,
арамызды ашпай, арандатпай, сол ұлт өкілдерінің мүддесін қорғаған
елдің қамы мен мемлекетгіліктің сақталуына арналған елінің нагыз
жанашыры, дара әрі дана тұлға Нұрсұлтан Әбііпұлы Назарбаевқа
ризамыз. Өмір сыйлап, тэрбие берген әке-шешемізге, санамызга
өнер-білімнің нұрын шашып, көңілімізге патриоггық рух ұялатып,
таіулық пен достыққа жетелеген ұстаздарга шексіз алгыс
білдіруіміз керек. Сондай-ақ бүгінгі күнге жеткізген, өшпестей асыл
мүраны, алтын қазынаны бізге аманат етіп қалдырған ұлы
көсемдерімізге, батыр-жырауларым ызға, би- шешеңдерімізге
кгірыздар (женімізді үмьшгағаймыз.
Баягы бір дэуірде, жоңғарлар қазақ хаткына тыныпггық
бермей, түтқиылдан баса көктеп, елді тыгырыққа тірегенде, Қаз
дауысты Қазыбек бидей дана шешеніміздің қалмақ ханы Қоңтажыға
айггқан отгы эрі құнды созін еске түсірейік: “Біз қазақ деген мал
299
баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден
қүт-береке қашпасьш деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп
найзаға ұкі таққан елміз. Ншбір дүшпан басьгнбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған елміз. Жаңа үйреткен жас тұлпар
жарысқалы келгенбіз. Қазақ, Қалмақ баласы табысқалы келгенбіз”
деп, елінің абыройын, тыныштығын қансыз, қарусыз дариядай кең
сарқылып жатқан ақылымен қорғайды. Меніңше, осы қысқа да
терең әрі ойлы сөз стратегиямыздың барлық мағынасын, мақсатын
астарлап жатыр. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні Елбасы да
соны сөз етіп отыр: “Біз басқа елдермен қандай қарым-қатынаста
болсақ, Қазақстанға қатысты дәл сондай қарым-қатынасты тапап
етеміз және кез-келген тосын жағдайға әзір тұрамыз”
Біз қонақжай да тату елміз, ешкімге қол сүқпай, досымыздьщ
жолында өлуге де дайынбыз. Бірақ, абыройын, намысын өмірден
артық көретін елміз. Достығымызды, татулығымызды дүрыс
бағалам ай, пайдаланып қалғысы келетіндерге сұр жыландай қаспыз.
Үл-қыздарымыз біреудің құлы да, күңі де емес. Оларды басқаның
аяғының астында тапталуға жол бермей, керісінше, қырдың
құлашын көсіле сермеген, шаршамай ауыздығымен арпалысқан
шабысы үзақ сәйгүліктей баіггап, қарымды қуатымен, қажымас
жігерімен халқыньщ қүрметіне лайық еліміздің жанашыры,
қабырғалы азаматгары болуға талпынамыз. Себебі, еліміздің ертеңгі
күні біздің қолымызда.
11 «б» сынып оқушысы Адрақова Айна]
"Қамар с р у " романындағы өмір шындығы
Қорлықпен, зорлықпенен көрген Қамар,
Амалсыз бәріне де көнген Қамар
Айдай әлем аузының суын құртып,
Арманда арсыздардан өлген Қамар.
(Романнан үзінді)
Жіңішке сымға хартқан әні қандай,
Бапауыз, балбыраған тәні қандай.
Ақыл, ой, мінез, көрік түгел келіп,
Толықсып толып түрған сзні қандай.
Шіркін, Қамар! ... Сені бір көріп, сырласқым келеді. Бірақ мен
сенімен Сүлтанмахмут Торашъфовтың шығармасы арқылы ғана
таныспын. Мүмкін, ол сенің бейнеңці сүлулықтың, ақылдылықгың
зоо
символы ретінде апған шығар. Жарайды, солай-ақ болсын, бәрібір
мен сенің портретіңді оқи отырып, сүлулықгьщ бейнесі есебіңде
шынайы елестеттім. Сен ауып жастарының қол жеткізбейтін асылы
екенсің. Тіітгі жүзіңді көріп, эңгіме қүргшның өзіне мэз
болатынд ары да бар екен. Меніңше, Сүлтанмахмүг бүл арқылы сені
сол заманнан аргып туған асыл бейне есебіңце көрсеткісі келді.
Ал сен болсаң, жан жарыңцы байдан, сүлздан іздемей, сөзге
шешен, ақылды, сырлас, мұндас адамнан іздейді екенсің. Бұп
қасиетгерді сен Ахметгің бойьгаан табасың. Бірак сен ғашықтық
сезіміне беріліп кететін жеңілтек қыз емес екенсің. Мүмкін, сол
дэуірде жастар өз теңдеріне еркімен қосылуға мүмкіндігі жоқ екенін
түсініп, қатал әдет заңына бағынбауға болм айтыидьщтан, ата
салтьш бұзбайын деп сезімді ақылға жеңціріп, атды-артынды
ойлаган боларсың. Сен ауқатты ортадан шыққан қызсың, Ахмет—
кедей жігіт, оның үстіне қалыңсыз қыз берілмейтіндігін біліп,
екеуіннің
қосылуға мүмкіңдіктеріңнің
ж о к т ы іы н
айтып
түсіндіресің: "Мен Ахметті сүйемін...Күні ертең ел-жұртым
екеуімізді айырьш жібереді. Онда не болдым... Бұны білсе, күнімізді
өзімізге коп қылады ғой. "Ал берген қорьгтындыц мынау. Енді тағы
Ахметті күйдіріп, кэрі әке-шешесінің обгілына қалмайын.
Еірдемеміз елге сезіліп қалса, Ахмет байғұстың тгілқанын шығарады
ғой..." Бұл жерде мен сешң ақылыңа көркің сай қыз екеніне көзім
жеткендей болды, көзім жетумен бірге қызыға да, қызгана да
қарадым. Нағыз жігіт сүйетін қыз екенсің. Өкінішке орай,
алдарыңца не түрғанын білдің бе, біле тұра соган бел бууға көндің
бе , элде "жүрекке эмір жүрмейді" деген принцштгі ұстанып, адал
мгіхаббат жолында күресуге бел будьщ ба? Қайткенде де Ахметпен
бірге болуды армандал, мандайға жазғанды бірге көрейік деп,
қайғыга баіуыңцы ерлік деп санаймьш. Бірақ қаншама қарсьшық
білдіргенмен, заман орайына көнесің. "Жығылған үстіне жүдырық "
дегендей, Ахметке қосылуды арман етіп, жете алмаи, уайымдап,
жудеп жүргенде, эйелі өлген болыс Жорға Нұрымның тоқалдыққа
алғысы келіп айттыруы қайғы үстіне қайғы ұялатады. Сен Нүры.мды
сүймейгіндігіңді, тіпті мейлінше жек көргенін^п білдіріп, оның
үкыпсыздьиъш, кәрілігін мазақ етіп, өлең шыгары лсың:
Ататай, болдым ғашық мүрыныңа,
Көк бурыл иекгегі күрымьща!
Кірпідей аяқ-қолы жиырылған
301
:ылар күн бар ма» түлыбыма?!
жолдарды оқи отырып, Нұрымның, расында да, Қамарға
тең емес екеніне көзім жетгі. Бірақ қаншама қарсылық
көрсеткенмен, әдет-ғұрып зақьшан аса алмай, туысқандарыңның
зорлауымен Жорға Нұрымның қорлығын, айуандық қылықтарын
бастан кешірдің. Ол аздай
Айтайын шын сырымды ауызба-ауыз
Дөңкиген күйек сақал
Ақ жүзді, ақыл ойлы ақ сүңқарга
Дэрі емес мал секілді малды жауыз, - деп өлімге де дайын
екеніңді байқадым. Бүл жерде сенің бірбеггі, қайсар мінезіңе таң
қаламьш. Бірақ сені жьшданды деп қожа-молдалар соққыға жығып,
төбеңдіі ойып өлтіргенде көз жасым көлдей болып, өксігімді баса
алмадым. Саған деген аяушылық сезімім мол болғанмен,
тағдырыңның осыпай аяқталуына өзіңці кінэлаймын. Себебі эр
адамның тағдыры өз қолыңда емес пе?
Жазушы сендей елдің ең ардақты қызын итқорлықпен
өлтіргеяде, басқа қыздардың күйі не болмақ? деген сұраққа жауап
II
СӨЗІҢДІ оқи
Тоқтау бер, мүнан былай қазағына,
Шалдардың қызды салмай мазағына.
Түйрейтін мал менен шал - саған
Оңбайды бүл эдетпен қазақ халқы, - деп айтқаныңды үндеу
ретінде қаб ылдаймын. Қамарды осыңдай тағдырға ұшыратқан
халқының бүл эдетген оңбайтьшдығын сарапқа саласың. Ендігі
айгарым: Қамар, топырағың торқа болсын, сенің жете алмаған
арманыңа біз жетіп отырмыз. Сен болмасаң, адал махаббатгың не
екенін білмес едік.
Сені сүйген Ахметгі жазушы былайша береді: "Ахметтің ақылойы зеректігінің үстіне, сүңқардың баласындай бітімі жақсы, көзге
түсерлік... Біреуге ақыл айгқанда, жұрт: "Уай, шіркін, сонау
Қамардай екен" деп үлгі қылатыны сықылды, бозбалаға Ахметті
үлгі етіп ұрысатын. Ахмет бас болған жерде бас болып, жас болған
жерде жас болып... тоқсан қырлы, тоқсан сырлы деп атауға лайық
бопжүр,
Ахмет, сен жаңа дәуірдің өкілісің, оқыған, адал махаббатқа
берілген жансың. Солай бола тұра неге Қамармен бірдей күреске
щ? Әлде кедей баласымын деп өжеттілік таныта алмадың
302
ба? "Ерді намыс өлтіреді" деген қағидага сай ерлік көрсете
алмадың. Жауыздықгьщ кегін қара күшпен any үшін Жорға
Нұрымға ньппақ салу арқылы мәселе шешіледі деп ойладың ба? Сол
сенің жібгрген қателігіңнін сапдарьгаан өзің сүйген сүлу Қамар
сорлы халге ұшырзды. Ахмет, асыл туған Қамардың жануар текгес
жанмен қосақгалып кете барғанына көнуге қалай дэтің барды?!
Қайдагы екі аяқгы жауызга қор болгандығың қалгй?
Мүмкін, ата-анасы да кінэлі шытар, бірақ жазушы суретғерінде
Омар аздап оқыған, көзі ашық адам.
Ендігі назарымды, Омар аға, өзіңізге аударсам деймін.
Құрметті Омар ага, үлыныз Қасенді, қызыңыз Қамарды оқуға беріп,
олардьщ елі үшін пайдалы тэрбие алуына көмекгескеніңді
қүптаймын. Оның үстіне Қамарды Нұрымға беруге бірден қарсы
шыгасыз. "Мойыныма қапшық салып, қайыр тілеп күн көрсем де,
Қамарымды бермеймін" дегеніңізге қараганда қазақ ауылындағы
эке атаулының бэрі қагал еместігін, оның ішіңде қызыньщ
тағдырына қабыргасы қайысатын, мейірімді әке де барына сіз
арқылы көзім жетті. Бірақ заман әділетсіздігінен сіз сияқгы дэулетгі
адамның аса алмаганына қайран қалдым, реншдім. Әлде төре
т.уқымынан шыққан болыс жан-жақты байланысы бар қазақ
а>ылының ірі байы, озбыр экімдерінің бірі жорға Нұрым сияқтылар
мықты болды ма?
Романды оқи отыра, кімді кінэлайтынымды білмеймін. Менің
ойымша, бәрі де - заман да, адам да ісінэлы. Бірақ өісініштісі—сол
заманның құрбаны Қамар сияқты сұлулардың трагедиясы болса,
куаныштысьь-солардың күресінің арқасында сұм заманның
келмеске кетуі. Қалай болганда да бүгінгі замакның сыншысы не
лесе де С.Торайғыровтың өлеңмен жазылған "Қамар сұлу " романы
маган қатгы эсер етті. Романның негізгі проблематикасы-эйел
теңсіздігі, элеуметгік теңсіздік, махаббат босгандығы, сондай-ақ
дінді, надандықгы сьгаауы, сахара тагыларының эдет-ғүрпы.
Құрметті, Сұлтанмахмүт аға! Сіздің романыңыздың стилінде
үлкен бір сезім сарыны байқапады. Романньщ басында Қамар
сұлудың портретін нәзік сезімге құрып, кейін "идеалдьщ адамына
айналдырыпп,зор серпінмен біздерге, келешек үрпақка үлгі-өнеге
ретіңде ұсьгаа білдіңіз. Бүл роман өмір шыңдығын суретгеген.
Сондықган XXI гасырда да мэн-магынасын жойган жоқ. Сіз
жастардың арман-мүддесін, халықтьщ ой-тілегін білдіре отырып,
зоз
адам қайғысы заман қайғысы екенін дәлелдеп бердіңіз. Өзіңіздің
шығармаңыз арқылы теңсіздікті ала отырып, теңдікке жетеледіңіз,
ал біз сол қиыншылықпен өсіп-өніп, сіздің жете алмаған армаңызға
жетеміз деп үмптенемін.
10-сынып оқуіиысы Мұсаханова Маржан
Жан құмарлығы- ақыл, ғылыи.
Сыналар, ей, жігітгер, келді кезің,
Сәулең болса, бермен кел, талапты ерің,
Жан құмары дүниеде немене екенСоны білсең, эрнені білгендерің.
Шешуі: білмекке құмарлық.
(Абайдьщ қара сөздерінің тэрбиелік мәні)
Жоспар.
Кіріспе
Абай -үлттық мәдениетгің мәңгілік мерейі, халықтық
әдебиетгің асқар шъщы болған кемеңгер ақын.
Негізгі бөлім
1. Абайдың кара сөздері—
даналықтың қайнар көзі.
2. Жетінші сөз—көкіректе сезім, көңілде сенім ұялататын
ғақлия.
3. Абайдың жиырма бесішпі сөзі-атаның баласын емес, адамның баласын тэрбиелейтін тағылымды мұра.
4. Огыз екінші сөз—білім-ғылым үйренбекке тапап қылушылардьщ бойтұмары.
Қорытынды.
Абайдың қара сөздері—тереңі таусылмас, биігі бппес асыл
қазына.
Әр елдің, эр халықгың әдебиетінде жарық жұлдыздай жеті
түнде адастырмас темірқазықгай марқа төлтума мәдениет уызьшан
нэр алуға жараған перзенттері болады. Есімі жалпақ жұрттың
жадында жатталып, ұлттық мэдениеттің мэңгілік мерейін асырған,
қазақ халқының өмірі мен дәуірінің ақиқат шындығын көрсетіп,
ақындық мектеп, сара жол салған «қазақгың бас ақыны» Абай
Құнанбаевтың халқымыздың эдебиеті мен өмірщде алатын орны
304
ерекше. «Адамзат Ардағы, Адамзат ақыны, Адамзат ақылшысы»
болып көтерілген Абайдың эр сөзіңдегі парасатты пайым, құнарлы
қорытынды, дана да дара пікірлер зер сала оқыған адамды
тамсандырмай тұра алмайды. «Аіы қадірлі, сөзі өтімді, пікірі
қымбат». Абай мезгілдің мінез рухын, жай-жағдайын байқап, халкүйін аңғарған. Халқыньщ надандыгына, бойкүйездігіне налып қана
қоймай, қараңғылықтың дауылпазы болып елестеп, ұйқыда жатқан
халықты оятуды өз өмірінің мақсаты деп білген.
90-жылдары жанры, тақырыбы мен мазмұны жагынан мүлде
өзгеше адамгершілік, мораль мәселелеріне арналған өсиет, толгау
тәрізді көлемі аз болса да, мағынасы терең, тыңдаушыларымен
ауызекі сұрақ-жауап түріндегі кеңесу сияқты даналық өсиеттер,
дңдактикалық, философиялық, педагогикалық, психологиялық
ойларға толы Абайдың биігі бітпес, тереңі таусылмас ақындық
мұраларына қосылған бағалы қазына—ғақлиялы қара сөздері. Олар
сұлу да сырлы өлеңдердегі көтерілген тақырыптарының терең де
көркем жалғасы іспетті. Абай өлеңдерінің негізгі идеясы елін
адамдық пен адамгершілікке бастау, оқу-білімге шақыру, қарангы,
надан халқын оятып, түнектен апып шыгу болса, қара сөздер
жазудағы алгын діңгек те осылар болып табылады. Абай ғақлиялы
тағылымды қара сөздерін жазудағы мақсаты мен күресін бірінші
қара сөзіңде ашып береді. «Ақыры ойладым: осы ойыма келген
нэрселерді ақ қагазға жаза берейін, кім-кім ішінен керекті сөз тапса,
жазып алсын, иә оқысын»-дейді. Демек, ақынның қара сөздері
халқының ой көзін, санасын ашуга бағыттал ғаны анық.
Сөз өнерін қадірлеп, өнерпазын қастерлеген қазақ халқыньщ
тау бұзып, тас жарған алапат ақыны Абай шыгармаларының негізгі
өзеп—
ғылым-білім, оқу өнер. Орыс ойтылдярының бірі
Н.Семёновтың «Абайдың ұлылығы-өз халқыньщ мұқгажы мен
болашгын эрі дұрыс, эрі көрегендікпен ұга білуінде» -деп айтуы да
балиғат заманда ғаламат тәуекелге бара алган ерекше парасат пен
рух иесіне ғана тиесілі. Өзі айтқандай, «көкіректе сэуле жоқ,
көңілде сенім жоқ» халқын түзетуді міндет санайды.
Абайдың жетінші қара сөзінде толық адам болу жайлы ойлары
айтылады. Дүниеге келген әрбір нәрестеге біріншіден, тән азыгы
керек. Ягни, қарны тоқ, шөлі қанган, үйқысы жеткілікті болу қажет,
эитпесе бойы өспеңді, қайраты артпайды. Сөйтіп, керек еткен азығы
табылмаган тән жанға ұя, тұрақ бола алмайды. Екіншіден, адам
30S
баласы на жан азыгы да керек. Ақын жан азьнына мыналарды
жатқызады: білуге, көруге, үйренуге құмарлық, айналада болып
жатқан сан түрлі қүбылыстардың мэнін, сырын, суретін тану,
эсерлену. Осы екі шарт толық болғанда ғана бала халқын, Отанын
сүйетін, ұлтжанды, намысшыл, ақылды, талапшыл адам бола алады.
Жетінші сөздің екінші жартысында адамньщ бұл тілектері есейе
келе дағдарысқа ұшырайтынын сынай келіп, бізді ондай
мінездерден аулақ болуға шақырады. Ақынның бұл ойынан біз
ағартушылық көзқарасын танимыз. Бұл сөзінде айтқан ойлары
қырық үшінші сөзіңде қорытындыланып «адам бойына жан
құмарлығы арқылы жиналатын нэрсенің аты—ақыл, гылым... Ол
талаптылық пен ерінбей еңбек еткен адамның қолына түседі» деген
түйін жасайды.
Жиырма бесінші сөзінде казак халқынан қадірлі азамат,
қауымға паидалы қаираткер шыгару үшш не істеу керекпгш анық,
айқын ашып берді. Абайға айтқызсаңыз «Әуелі мал тап-дейді,
әйтпесе қарны аш кісінің көңілінде ақыл, бойында ар, ғылымға
құмарлық қайдан түрсын... Man тапса қарньщ тояды. Онан соң
білім, өнер керек екен». Өнер-білімді қайдан іздеген жөн: «Орысша
оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ғьшым да-бәрі орысга түр...
Орыстың ғылымы, өнері—
дүниенің кілті. Оны білгенге дүние
арзанырақ түседі»-деп орыс пен батысты халыққа үлгі етеді. Бүл
идея оның «Ғылым таппай мақтанба» деген өлеңінде де жалғасын
тапты. Ол мектебі жоқ ауыл балаларьш қаладағы орыс мектебіне
барып оқуға ақыл береді:
Дүние де өзі, мал да өзі,
Fылымға көңіл бөлсеңіз.
Білімділердің сөзіне
Махаббатпен ерсеңіз,деп балаларды ғьшымды, өнер-білімді үйренуге шақырады да,
орысша оқитындарға:
Военный қызмет іздеме,
Оқалы киім кигоге...
Қызмет қылма оязға,
Жанбай жатып сөнуге,деп шенқүмарлық, жеке бастың пайдасы үшін емес, халыққа
адал қызмет ету, оқу керек екенін еске салады. Демек, ақын
306
көтерген ұлы мәселелелер оның тағылымды
өлеңдерінде үндесіп, тоғысып жатыр.
Отыз екінші сөз-өмірге көзін яптя бастаған, меісгеп
жаңа аттаған бүлдіршіқ,
әкірттер үшш
табалі
жетпес асыл қазына, құнды мұра. Бүл сөздерінде ол білім-ғылымды
үйренбекке талап қылушыларға алты түрлі жол көрсетеді, бір
ғылым
үшін қызмет етуге, оқуға шақырады. Алға қоііған
мақсатқа жету үшін алдымен, шын ықылас қойып үйрену керек,
сонда ғана ғылым ойымызға оңайырақ қонады. Екіншіден,
ғы лы м і
үйренудщ дұрыс жолы—ақиқат мақсатпен үйренуіміз
керек. Сол кезде ғана адам оның түпкі рахатына кезігеді.
Үшіншіден,
үйренгенімізге ыждиһатымызбен
соны ойда сақтап, түіуымыз қажет. Төртіншіден, білім-ғылым^
көбейтуге қажет екі қару-ойлау, пікір алысу мен берік есте
сақгауды зорайіуымыз керек. Бесіншіден, ой кеселі деген төрт
нәрседен аулақ болу-ғылым деген қазына аралына жетудің бірденбір жолы. Себебі, бұл төрг нәрсе «Әуелі—Құданың, екін
халықтың, үшшші— дэулеттің, төртініш-ғибраттьің, бесінші
ақылдың, ардың-бэрінің дұіппаны. Ол бар жерде бүлар болмайды»
Алтьшшыдан, «ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауьп
бұзылмасын!»-дейді. Себебі
ғылым-білім үйреңудің басты шарттарының бірі
қарай оқып үйренудің де қажеті жоқ. Демек, бүл сөзінде Абай
ғылым басқа үшін емес, адамның бас қасиегі өсу үшін, арлы
мінезді, толық мағыналы адам болу үшін жәрдем етсін дейді.
Абай он сегізінші сөзінде адамды адам етіп өсіретін.
үлғайтатын ақыл, мінез, ғылым, ар екенін айтса,
;ара
сөзіңде толық адам болудың шаргтарын ашып берді. Адам ясанжақты, асыл қасиетті болу үшін оның бойыңца қайрат, ақыл, жүрек
үшеуі бірдей болып, тең табыссын деген тапап қояды.
Егеменді еліміздің басшысы Н.Назарбаевтың: «Абайдьщ адам
көрмеген жанқиярлығы мен ерен қүбылыс санардай ерекшелігі—
отаршыл кемспушілік бар.жерде болмай қоймайтын тайсалудың
орньгаа тайталасты, жиренудің орнына үйренуді, жарамсақтықтың
орнына жарастықгы, мансап қуған баққүмарлықтың орнына білім
қуған бәсекені сіңістіріп, ұлтымыздың рухани қайсарлығын атымен
жаңа қасиеттерімен байқатқандай»-деген
деген сөзіне қосылмасқа
болмай
Аса дарынды, терең де нүрлы ағысымыз Абайдың
307
шығармалары-бүгінгі
күиге дейін өз
мазмұндылығымен,
мағыналылығымен құнды тағыльшды тәлім, тартымды тәрбие
берер, мақган тұтар асқараігы абыройымыз. Осьшдаи баилығымыз
барда еліміз қатардан қалып кем атанбайды, мұндай қазынамыз
барда еліміз тұғыры биік сэулетгік мұнара болып, элемдегі бэсекеге
барынша қабілетгі елу елдің қатарына енбек. Қазір қолга альш
жатқан көп бастаманың дәйектемесін біз Абайдан таба аламыз.
Абай әлемі—бізге жеті түнде адастырмас темірқазық, жол сілтеуші
бағдаршам іспетті. Абайды оқыған сайын оның көзқарастары
бүгінгі өмірмен тікелей үндес екенін айқын ангаруға болады. Ол
жн пЛяр өткен сайын бізден алыстамай, қаіғга керісінше, бізбен бірге
өмір сүруде. Абайдың қара сөздері адамның санасыңдағы
тұрақтылықгьщ, рухани берішіл ігінің, Отанға, еліне деген
сүйіспеншілігінің,
өнер-ғылым
үиренудегі
құмарлықтың,
адамгершілік қасиетгерінің дэнін егіп кетті. Абай шығармалары—
бізге ауадай қажет өлмес, ошпес саф алтын, мүра, асыл қазына.
Сондықтан, Абай болашақта да ж ақ^гш жанып, алтыңдаи
жарқырап, өмірімізге рухани серік болып қала бермек.
10 «б» сынып оқуіиысы Әдіпбаева Аймира
Елбасы жолдауы—жеті түнде адастырмас темірқазығымыз.
Мен сіздерге осьшау болашаққа қол жепізіп, өз мұратымызды
іске асыруға жэрдемдесе алады-ау деген сенім ұялататын
Стратегияны ұсынғым келеді.
Н.Назарбаев
Мен-тәуелсіз елдің ұланымын, елімнің түйдей құрдасымын.
Он алты жылда тәуелсіздігіміз орнығьш, мемелекетіміз кемедденіп
жатса, мен де азат еліммен бірге есейіп келемін. Елім сияқгы өзім де
болашағыма үлкен сеніммен қараймын.
Әдетге, алыс жолға шыққан жолаушы барар жерін бағыттап,
жоспарлап алады. Біздер де ;карқын болапіаққа бет алған жолаушы
сияқгымыз. Бағытымыз айқын: гүлденген, дамыған, өркениетгі ел
болу. Ап бұл сапарымызда адастырмайтын бағдаршамымыз—
Елбасымыз айқындап берген «Қазақстан - 2030» Сгратегиясы.
Рас, өрлеу қиындықсыз болмайды. Көреғен де кемеңгер
Елбасымыз осы қиьшшылықгарды қалай жеңу керек деген
мэселенің көкейкесті ірі басымдық бағыттарын айқьгндал берді.
Жолдауды әр алуан тарауларға бөліп, мэселелерді тайға таңба
басқандай ғып ашып берді. Мен осы шағын шығармамда
«Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен эл-ауқаты» апы
төргінші ұзақ мерзімді басымдыққа, ондағы мэселелердің шешілу
жолдарына назар аударғым келеді.
Кез кепген елдің ең басты байпығы-халқы. Сондықтан бұл
басымдықгағы мәселелер тікелей халыққа қатысты. «Бірінші
байлык-денсаулық» демекші, ауруды болдырмау, салауатгы өмір
салтын
ынталандыру—мақсатымызды
іске
асырудағы
стратегиямыздың негізгі шарты. Мемлекеттің ауруды болдырмау
шаралары, салауатты өмірді насихаттау жөніндегі қадамдары,
әрине, халықтың денсаулығьша эсер ететін негізгі фактор деп
білемін.
XXI гасыр дерті-нашақорлыққа қарсы күрес жүргізу-бүгінгі
күні денсаулық сақгау органдарьгаың маңызды шараларының бірі.
Егер 2030 жылғы жастарымыз нашақор, ауру болса, еліміздің
болашағы не болмақ? Сондықган Президентіміздің бұл мэселені
қолга алуы-маңызды қадам деп ойлаймын.
Сонымен қатар төртінші ұзақ мерзімді басымдьщтың негізгі
міндеттерінің бірі-ана мен баланың денсаулығын жақсарту, қорғау.
Стратегияда бұл мәселе ерекше аталып өткеніне өз басым
қуаныштымын. Себебі жаңа ғасырда дендері сау, өнегелі де өрелі,
білімді де саналы ұрпақтың өсуі, ең апдымен, ананың жағдайына
байланысты. Ғұлама галым, заңгар жазушы М.Әуезов те «Әйелдің
басындагы сасық туман айықпай халыққа адамшылықгың бақытты
күні күліп қарамайды. Ал, қазақ, мешел болып қаламын демесең,
тагылымыңды, бесігіңді түзе! Оны тузеймін десең, әйелдің халін
түзе» деген өсиет қалдырып кеткен. Бүгінгі күні бұл мәселелер де
қолга алынып жатыр. Ауруханалардың көптеп салынуы,
демографиялық жагдайымыздың жақсарғаны—осының айғагы.
Стратегияда экологиялық жағдайга ерекше көңіл бөлінеці.
Қазақстан кең де жазық даласымен, таулы өлкелермен
ерекшеленеді. Өкініштісі, қазіргі таңда сұлу табиғат бүлініп,
экологиялық зардапты аймақтардың көбеюі жүректі қобалжытпай,
ойландырмай қоймайды. Ендеше, табиғатгы аялауды, қоргауды
309
қалыс қалдырмау да—жауагггы іс. Бүгіигі таңда бұл мәселелер де өз
шешімдерін тауып жатыр. «Жасыл ел» бағдарламасы бойынша
қаншама ағаштар отырғызылып, еліміз көгалданып жаггыр. Мен
болашақ Қазақстан табиғатын таңғажайып, тамаша сұлулыгымен
көз алдыма елестетешн.
Ел болашағы-жастардың қольшда. Сондықтан Стратегияда
жастардың сапалы білім алуына жете көңіп бөлініп отыр.
«Болашақ» бағдарламасы бойынша жүздеген таланты балалар шег
елдерде бшім алуда. Елбасьшың нұсқауымен мектеп жасындағы
барлық балалар тегін білім алуда. Барлық мектептер
ж
4т
1
'
' Ш
—
v
—
щ
--------------------- -------
жазылған төл оқулыктар шыгарылуда. Бұл-балалардың заман
талабьша сай жан-жақты білім алуына жасаіған жағдай. Біздер
осыны дұрыс тусініп, жақсы оқып, тәрбиелі азамат болуға
тырысуымыз қажет.
Біздің ойымызша, әрбір бала өз эке-шешесінін ғана емес,
сонымен бірге өз ұлтының да текті екеніне шүбэ келтірмеуі тиіс. Ал
ұлтгың, халықгың тектілігін тану-сол халықтың көне тарихын,
ежелгі әдебн және мэдени жэдігерліктерін, қисса-хикаяттарын
оқьш-үйренуден басталса керек.
Сақтар мен гүндар, «көк түріктер» дәуірінде-ақ атабабаларымыздың текгиіігін дэлелдейтін тарихи тұлғалар аз
болмаған. Мэселен, парсы патшасы Бірінші Дарийдің қалың қолын
шексіз құм дапада адастырып жіберіп, сақтар жерін жаудан сақіап
қалған Шырақ батыр, кезінде әлемді қанға бөгеген Кир патшаның
басын кесіп апьш, адам қанымен толтырылган меске салған Тұмар
(Томирнс) қыз, Тұран елін Иранның жаулап алуынан сақтан қалған
Алып Ер Тоңға, бүкіл Еуропаны дүрліктіріи, Рим империясын
қүлдықтан қүтқарған Еділ (Аттнла) батыр, т.б. бүған дәлел.
Бүдан кейінгі замандарда ғүмыр кешіп, ерлік істерімен,
даналық ойларымен әлемді тамсандырған ұлы бабаларымызды
бүгшгі таңда мақтаныш етпеу мүмкін емес сияқтьі. Мүндайда «біз
ешкімнен артық емеспіз, алаңда ешкімнен кем де емеспіз» деген
эділ қагиданы басшылыққа алуға болады.
Аллаға шүкір, біз мүсылманбыз, біз ислам дініндеміз. Бұл-ұлы
бақыт. Соның өзінде, өткенді ұмьпуға болмайды ғой. Кезінде
қүдіретгі Күнге ғана табьгаған бабалар даналығынан бүгінгі үрпақ,
біздер, тағылым алуға тиіспіз.
310
Иэ, Күн астындағы бүкіл адамзатгы ынтымақ-бірлікке
шақырған бабаларымыз шынында да пайғамбар болған шығар.
Мағжан ақын сол ата-бабалар ойын, арман-мақсатын, ұцщыр
қиялын дәл тауып айтқан сияқты:
Ерте күнде отты Күннен Гұн туған,
Отты Күннен от боп ойнап мен тутам.
...Мен —Күн ұлы, көзімде Күн нұры бар,
Мен келемін, мен келемін, мен келем
Күннен туған, Гүннен тутан пайтамбар.
Жердің жузін қараңғылық қаптаған,
Жер жүзіне нүр беремін, Күн берем!
Мұнан нені аңғаруға болады? Сонау көпті көрген көне
тарихтьщ өзі бүгінгі ұрпақтың құлағына сыбырлап: «Жер жүзіне
нұр беріңдер, Күн беріңдер, сол үшін ынтымақ-бірлікте болыңдар»,
деп тұрған жоқ па?
Бүгінгі ұрпақ еліміздің тарихыңдаты қайталанбас, ғажайып
өзгерістердің куэгерлері болып отыр той.
Адамзат тарихы үшін қас-қатымдай қысқа мерзімде атабабапарымыз сан тасырлар бойы армандап келген ұлы мұратмақсаттарға қол жеткіздік.
Ең бастысьь-ежелден еркіндік аңсатан еліміз егемендік алды.
Жұмыр жердің бетінде «Қазақстан» деп атапатын дербес мемлекет
пайда болды.
Ата-бабаларымыз табынган Көк Тәңірісінің символындай
желбіреген Кок байрақтың астына түрлі ұлтгар мен діни сенімдегі
бауырпарымыз қайта топтаса бас қостық.
(емек, біз ата-бабалар жольгаан тайған жоқпыз. Өйткені,
біздер де бабалар сияқты Күн астындаты барлық адамзатты өзара
келісімге, ыніымақ-бірлікке шақырып келеміз. Бүгін біз бүкіп
әлемге естіртіп: «Біз Күннен туған, Гүннен туган» халықпыз деп зор
мақтанышпен айта аламыз.
Жастарды батыр бабалар, әулие аталар, текгі түркілер өсиетіне
қашанда лайық болуга шақырамын. Міне, егеменді елдің көсегесін
көгертетін, халық мақсатын ту етіп ұстап соны асқақтататьш
азаматгар-біздер де өсіп келе жатырмыз. Мен-жаңа тасыр, жаңа
мыңжылдықгың жас ұриаты, егеменді елдің ертеңімін. Соңцықтан,
жас тәуелсіз мемлекетіміздің кірпіші болып қаланып, Отанымның
өркендеп өсуіне бар күш-жігерімді жұмсаймын.
311
Мекгеп қабырғасыңцагы үлёсім—жақсы оқуым. Қай кезде
болмасын, білімді урпақ ел тірегі емес пе? Біпім сагіарында қолыма
ұстар жолдама, алға бастап, бағьгг-бағдар сілтеуші—«Қазақстан 2030» Стратегиясы. Келешекге Қазақстан Орталық Азия барысына
айналып, бэсекеге барынша қабілетті, маңдайы жарқыраган
бақытгы ел болатынына сенемін.
10 «б» сынып оқушысы Әділбаева Аймира
Мағжанның ікеркемдік көкжиегі тулаган толқындай.
(«Толқьга» өлеңі бойынша)
Адам өміріңде небір мұңайған, жабырқау сәттері болады емес
пе? Соңдай кездерде телегей теңіздің жагасына барып, ерке
тоқынньщ соғуын, сырға толы теңіз әуенін тыңдағым келеді. Дәл
осы қиын сәтте көкірегімді босату үшін зкалгыз сырласым-тенізге
келіп отырмын. Меруерг көбікке оранған толқьшдардьщ сылқ-сылқ
күлуі, сылдырлауы, бір-бірімен сырласуы нәзік сезім мен сүлу саз
дүниесіне жетелейді, бойыңа қуат дарытады. Иә, теңізді сүймеу
мүмкін емес! Әсіресе, бүгінгі көрініс еріксіз сүйгізеді. Ғажайып,
қайтапанбас сұлулық! Көріктене күліп толқыған ерке, баяу
толқыңдар, солғьшдау қызғылт бояумен көмкерілген көкжиек,
алтьш сәулелерімен кеңістікгі нұрландырып түрған күн, самал жел—
бәрі де таңғажайып, сгақырлы суреттіц көрінісі. Бірден
М.Жұмабаевтьщ «Толқын» өлеңі есіме can ете түсті:
Толқыннан толқын туады,
Толқынды толқын қуады,
Толқынмен толқын жарысқан.
Күңіренсіп кеңескен,
Бітпейтін бір елеспен.
Жарысып жарга барысқан.
Сылдыр, сылдьф, сылдьфлап,
Бірінің сырын бірі үрлап,
Толқынды толқьш қуады...
Бір қарағанда, бүл өлеңце табиғагтың құбылысы ғана
суреттелген деп ойлауға болады. Бірақ мұнда терең философиялық
толғаныс жатьф. Бұл өлең арқылы Мағжан теңіздің суретін емес,
толқындардың қимьш-қозғалысы, тіршілігі арқылы өмірдің мэні,
312
мақсаты не екенін айтқысы келгеңдей... Шынымен де, өмірдегі
адамдар мына ерке толқындар тэрізді бір-бірімен сырласып,
жарысып өтеді емес пе? Бұл ерке толқындар бір кездері халықтьщ
қамын ойлап, солардьщ болашағы үшін арпалысып өткен
арыстарымызды еске түсіреді.
Күңіренісіп кеңеспен,
Бітнейтін бір егеспен
Жарысып жарға барысқан-деген жолдарда тілегі мен мүддесі
бір үйым қүрып өзара халыктың мұң-мүқгажын жоқгап, оның
көкірек көзін ашып, алга жетелегенін айтып түрғандай.
Г.Дулатованың: «Ағаларымен бірге ақталған телегей теңіз
ақьш М.Жұмабаевқа қаяусыз қамқорлық көрсетіп, оған апғаш орыс
тілі мен грамматикасьш үйреткен де менің әкем болатьш. Міржақып
ағасын жан- тэнімен сыйлаған Мағжанның:
Толқын мен толқын сырласып,
Сырларын еппен үрласып,
Толқынға толқын еркелеп,
Меруерт көбікке оранып,
Жарта жетер ентелеп,-деген өлеңінен оның ақылгөй ағаларына
деген ықылас, ризашылықгы да көріп қапғандай сезінемін езім»деген сөздері бұған дәлел бола алады. Сол жолда мына толқындай
арпалысып, қайтсем де халқыма бостандық әперемін деп қауіпкатерге бас тігеді. Соны біпе тұра, ештеңеден де тайсалмай, халқын
ояту жолында қүрбан болады. Өздері өлсе де, олардың мақсатусүраттары өлмеді. өлмеіаді де...
Бүл жерде біз Мағжан Жүмабаевты үлт ақыны емес, белгілі
бір уақыт шеңберінен асып, жалпыадамзатгық мүнара биігінен
қараған, адамзат мүддесі жолында күресіп өткгн Адамзат ақыны
деп танимыз.
Иә, созбен сурет сапа білген М.Жүмабаевтын шеберлігіне
гаңданбаоқа болмайды! 'Голқынның әсем і^имыя-қозғапысын,
взгерісін сипаттау үшін автор олең ыргағын, үііқасын, буын саны
үйлесімін бағыңдыра біледі. Буын санының бірде сегіз, бірде жеті
болып ауысып кезектесуі, ұйқас ерекшелігі өлеңді толқын
қозғалысы тэрізді ойнақы ыргаққа болейді. «Толқын» сөзінің
і<;айталан> ы, олеңдегі ішкі үндестік бүл әсерді ю^шейтеді. Мысапы,
басгапқы екі жолды о, а дыбыстарымен комкерсе, бесішпі жолда і, е
дыбыстарымен безеңдіріп, ассонанс тәсілін ұгымды қолданған.
313
Мұндай жуан мен жіңітпке дыбыстардың алма-кезек келуі өлеңге
дыбыс саздьшығын дарытса, «туады», «қуады», «жарысқан»
етістікгері адамның қылығына сай алынып, жанды суретті көз
алдымызга елестетеді, елестетіп қана қоймай, «сырласып»,
«сырларын еппен ұрласып», «еркелеп», «бұралып», «былдьфлап»,
«сылқ-сылқ күледі» сөздері қимылды жандандырады, яғни
арыстарымыз бір кездегі балғын балалық шақтарын, бақытты
сәттерін халқы үшін құрбан етіп отьф. Көбікгің «меруерт», судың
«күміс», су буьшьщ «алтын» сияқты метафоралы эпитеттерімен
безеңдірілуі ақынның тағы бір қьфы—эпитетгерді қолдаңу
ерекшелігін танытады. Осьшшама әдемі суреттен кейін автордың
толқынды өлтіруі жайдан-жай алынбаса керек. Себебі, табиғатгың
заңы бойынша туу бар жерде өлім бар. Жарына бал берген
толқындардай, халқына қуат берген арыстарымыз аласапьфан
заманда опат болса да, тәуелсіздіктің жолын нұсқап кетгі. Олардьщ
жете апмаған арман-мұраттарына болашақ ұрпақ, біздер жетіп,
идеяларын жүзеге асыруға міндетгегендей...
Кенет ойымды теңіз жағасында асыр салып, ойын ойнап
жатқан ікуанышты балалар даусы бөліп жіберді. Күннің өз ұясына
батьш бара жатқанын да аңғармай қальшпьш. Алғашында теңіз
жағасына келген кезімдегі көңілімде болтан қаяудың ізі де
қалмапты. Теңіздің толқьшы жанымды тазартқандай болды.
Бойымды кернеген бабалар алдындаты жауапкершілік сезіммен
болашакқа бет алдым.
10 «б» сынып оқуишсы Әділбаева Аймира
Стратегнясының» екінш і ұзақ мерзім
саяси түрақтылық пен қогамның топтасуы
ІШ К І
Осыдан он жыл бұрын Қазақстан Республикасының хапқы өте
маңызды шешім қабылдады. Бүл—мемлекетіміздің 33 жыл
бойындаты Президент ұсынған «2030 Стратегиясы» арқылы даму
жолын таңдамаган жас тәуелсіз мемлекетгің ең маңызды таңдауы.
Он жыл бұрын Қазақстан Республикасы үшінші деңгейлі
мемлекетгер қатарында болды. Біз бұл деңгейде қалмай, қазіргі
деңгеиімізге, ягни Орталық Азиядаты көш бастаушы мемлекетке
айналдық. Сонда 1997 жылы жасатан таңдауымыздан жаңылысқан
314
жоқпыз деп сеніммен айтамыз. 7 басымдықтан түратын «2030
Оіратегиясының» орындалу барысында Қазақстан Республикасы
зкономикасы түрақты, бірлікге, өзара татулықта гұратын, әлауқаты жоғары, салауатгы өмір салтын үстанатын, білімді, жаңа
гехнологияларды игерген халықтан қүралған гүлденген мемлекетке
амналмақ.
Меи екінші үзақ мерзімді басымдық боіаынша ішкі саяси
тұрақтылық пен қоғамның топтасуы жайлы айтпақпын. Ңазақстан
Республикасы көпұлтты мемлекет болып табылады. Сондықган осы
басымдық қойған талаптарды орындау көп куіогті және дарынды
дипломатиялық іс-әрекетгерді талап етеді. Кейбір еддер бір үлтган
түрып-ақ ішкі саяси түраіщллықгы сақгай алмайды. Ал біздің
мемлекет 120 -дан астам ұлт өкілдерінен тұрып өзара бейбпшілік
пен бірлікте өмір сүреді. Тек бірлігі мықгы ел эрі қарай дамып,
гүдценген мемлекетке айнала алады. Осыған байланысты Қазақ
елінің тарнхьша үңілейік. Бізде бірлік болған жоіқ. Еліміз өз ішінен
бірнеше жүзге, руларға бөлінді. Жеріміздің тыньпптығьш бұзып,
шабуьш жасаған көрші елдерге бөлінген халық тойгарыс бере
алмады. Тек 1726 жылы үш жүздің хаңцары Ордабасыда бас қосып,
бірігіп қалың қол жинайды. Бүлантыда «Қалмак қырылған», Балқаш
бойындағы «Аңырақай» шайқасында қазақ жасаьтары жоңгарларға
ойсьфата соққы береді. Жоңгарларды жерімізден мүлдем қуып
шьгғуға мүмкіндік болған кезде Болат хан қайгыс болады да, жуздер
қаиггадан өзара қырқысып, артқа шегінеді. ¥лы ясүз жалгыз қалып
жоңғарлардан жеңіледі. Кіші жүз Ресеңдің бодандығьша кіреді!
Орга жүздің жартысы Ресейге қосылады, жаріъісы екі жолдың
ортасьшда қалады. Міне, бүрын жіберген осыңцай қагеліктерімізді
қаиталамау үшш ұлтаралык бірлікгі сақтау мәселесіне ерекше көңіл
аудару қажет деп ойлаймын. Ол үшін үкімет қана емес, әрбір
қазақстандық азамат өз үлесін қосу керек.
Қазақстан Республикасыньщ Консттуцшсында барлық
үлггардьщ қүқыктары тен, деп белгіленген. Ұлтаралық татулықгы
және қоғамдық түрақтылықты нығайту мақсатыида 1995 жылы 1
наурызда
мемлекет
басшысы
жаиыңдағы
қоғамдық
консультациялық-кеңесші
орган-Қазақстан
Халықгарының
Ассамблеясьі қүрылды. Қазіргі қоғам бірлік пен өзара келісімділікте
өмір суреді. Бүл Ассамблеяның ерен еңбегі арқасыңда жүзеге асты
Ріхпубликамыздың Президенті жоддаған 2007 жылгы Жолдаудың
315
жиырма бесінші бағытыңда: «Қоғамдық келісімді одан әрі нығайту,
сайыл келгенде, еліміздің серпінді дамуын қамтамасыз ету мен
өзіміз қойған асқақ міндетгі ойдагыдай орыңдаудың негізі болып
табылады. Сондықтан да Қазақстан Халықтары Ассамблеясының
пракгикалық қызметі мен жауапкершілігі аясын кеңейтіп, оның
беделін барынша арттыра беру, әсіресе, заңнамалық деңгейде
арттыру қажет» деп көрсетілген. Осы орайда, Қазақстан
Республ икасының Констигуциясына бірнеше толықтырулар
енгізшді. Парламенггің мэжіпіс папатасына кіретін депутаттар
санын арттырды. Мэжілісте Қазақстан Халықтары Ассамблеясының
өкщдеріне 9 мандат берілді. Жасалып жатқан барлық шаралар
ұлтаралық қатынастарды одан әрі дамьпуға бағытталған. Еліміз
қойған мақсат: Кеңестік одақ сияқты бір ұлтты қалыптастыру емес,
әр ұлттың өзіне тән тілін, дінін, салтын сақгау арқылы бірлікті
сақгау. Менің ойымша, екінші басымдықта көрсетілген негізгі
міндетгер орындалды. Себебі, қазіргі Қазақстанда ұлтаралық
қарама-қайшылықгар жоқ. Барлық ұлтгар тең құқықты.
Тэуелсіздікке жеткен алғашқы күңдерден бастап, біздер
барлық күшімізді жұмсадық. Жаңа Қазақстан барған сайын нық
сеніммен алға басып келеді. Дамудың дұрыс жолын таңдау арқылы
элемдік қоғамдастыкта абыройымыз жылдан жылға артып отыр.
Демократиялық қоғамньщ негізгі міндеттерін орындап, елімізде
бейбіт қоғамды орнатып, оны нығайту жұмыстарын жүргізіп
жатьфмыз. Мен де осының куәсімін әрі соған шексіз қуанамьш.
11 «б» сынып оқуиіысы Бөстекова Ацмарал
М.Әуезовтің “ Көксерек “ әңгімесіндегі адам мен табиғат.
Адам мен табиғат арасындағы үндестік—адамньщ ертеден
іздеген мэселесі. Адамдар арасында тағылық эрекеттерге
баратындар қайдан пайда болды? Мен осы зңгімені оқып отыра
мына сұраққа жауап іздедім.
“Көксеректегі“ уақиға басталғанда ауыл адамдары қасқыр
ініндегі жеті күшікгің бесеуін өлтіріп, біреуінің тірсегін кесіп,
біреуін ауыпға алып келеді. Оған Көксерек деп ат қояды. Әңгіменің
осылайша басталуы уақиғаньщ әрі қарай дамып шиеленісе түсуіне,
оның түбінде кері қайтар кекке ұласуына мұрындық сияқгы.
316
Адамдардың бүл әрекетінен қаталдьщты, керек десе жауыздықты,
табиғат-ананың құшағындағы тіршілік иелеріне деген озбырлықты
байқаймыз. ТП.Айтматовтын ”Жан пида” романы да жүрек
тебірентерлік сипатта жазылған. Түз Тағылары Аққұртқа мен
Тасшайнар ялямЛяр тарапынан көрген тағылыкқа шьздай алмай, өз
өмірлерін күйзелумен өткізді. Ол өз күшіктерін бостандықта аманесен сак;гап қал)' үшін тау шатқальша кетеді. Сонда да адамдар
гікұшақпен келігі, үш күшікгі мерг қьшады. Келесіде бес күшігі
адамдардың қамысқа әдейі қойған өртінен өлсе, соңғы жолы
есерсоқ Базарбайдың төрт күшікгі алып кетуі уақиганың шарықтау
шегіне жеткізеді. Сонда артынан Аққұргқа мен Тасшайнар күндіз түні қарауылға алып, ақыр соңында Бостонның қаршадай сәби екі
жасар бгшасын ұрлап кетуімен тынады. Сэби де өледі, қаншық та
өледі. Өлтірген Бостонның өзі. Бұл не? Бүл—а^^амньщ өз қолымен
жасаған тағылық қиянаты. Аң да-тіршіліктің бір мүшесі. Олар да өз
ұрпағын аман-есен өсіруді ойлайды. Бүзь-бірінші түіігенім. Екінші
гүйгенім: қасқыр қасқырлығьм істейді. Менің оііымша, табиғатқа өз
балаңдай, өз анаңдай түсіністікпен қарау—адам баласыньщ қолынан
келетін іс. Ал Джек Лондонның Ақ азуы - қасқыр ит. Оның бойында
ит түқымының да қаны бар, қасқырдың да каны бар, тағылығы бар.
Тағы аң болса да адамдардың озбырлығы жанын ауыртады. Сергей,
Бобр, Красавчик, Смит тэрізді қатігездердің іс-;рекетін көріп өседі.
Солтүстіктің қаһарлы суық аязында адамдарга көп көмек көрсетеді.
Менің ойымша "Көксерек" пен "Ақ азудың" ең негізгі түйіні:
жаратылыстың теңдігін сақтау керек. Ол (>ұзылған жагдайда
трагедияға ұшырайды.
Ол;«ас Сүлейменовтің "Бөлтірікгер" деген шыгармасын
салыстыра оқыганда түсінгенім: " Екеуінде де басты тақырыпядямдяр арасындагы жауыздық, қатыгездік, қоршаған ортага, яғни
табиғат-анага қамқорлықтьщ жоқтыгы. Адамдар қасқырлар апанын
бұзып, көзін ашпаган күшіктерді өлтіріп отырды. Қасқыр
нсихологиясы бойынша осындай қорлықтардан кейін жер бетіндегі
екі аяқтылардан өш алуды міндет етіп қояды. Осьвган қарап түз
тағыларын жабайы аңдар деп те айтуға болмайтьш сияқгы.
«Туганнан бергі барлық көресі екі аяқгылардан болды» дегендей,
жыгыльш, домапап жатқан баланы тап береді - деген үзінді мен
«Бөлтіріктердегі»
317
Они прижавшись, к ранам
Жадно пили, густую, холодневшую кровь,
И вместе с ней впивались жажда, мести.
Кому? Любому лишь бы Hie простить,
И будет мстить в отдельности, а не вместе.
Бұлар-қатыгездікке жауап. Деме к, табиғаттың өз заңдылығы
бар, сомы түсінуіміз керек. М.Әуезовтің осы оқиғаны жазуына не
себеп болды? Жұбайы Валенггина Эуезова 1929 жылы қабырға
күнтізбесін сатып алған, онда белгілі суретшінің қысқы түн, қар
жамылған меңіреу дала, сонау алыста көз ұшында кішкентай
деревняның оттары, алдьщғы қатарда түнде жорытқан қасқыр, осы
сурет. М.Әуезовтің жас кезіңде кәнігі аңптьмярттян естіген
әңгімелерін есіне түсіріп, өзінің «Көксерек» эңгімесін жазғанын
айтады. Әңгіме кемпір қарғысымен аяқгалады. Бұл қарғысӘуезовтың озбырлыққа, қаталдыққа қарғысы. Жазупш ядямдярды
айыптаи отьфып татулыққа, бір бірін, өзін сыйлауға, қүрметтеуге
үңдейді. Адам—
табиғат перзенті. Аң-құс та —табиғат жаратылысы,
перзенті. МӘуезов-классик, суреткер, үлы жазушының да, басқа
жазушышардың да аитайын деген ойлары бір жерден пп.тшп^
табиғат пен адам арасындағы байланысты, түсіністікті негізгі ңцея
етіп көрсетуге тырысады. Шығармалардағы күрес—тартыстарды
образ арқылы көз алдымызға елестетіп, ой сезімімізге эсер етіп,
уақиғаньщ ішіңце болғаңцай, көзбен қарауға, сөйтіп өз пікірімізді
аитуға мүмкіндік береді. Бүл шығармалардағы іс-әрекет— өмірде
болған, элі де болатын жайт. ¥лы суреткердің барлығының ойы
адамдар мен табиғат теие-теңдікте, бірлікге өмір сүрсе екен деген
мақсат қояды. Мен де осы пікірге ңосыла отырып, табиғатқа қиянат
жасамауға ант етемін. Егер мен: берген антымды бұзсам, мені қара
жауыз жер жүтып кетсін.
7 «2» сынып оқуіиысы Жүмабеков Дидар
Ел белгілеген Стратеги а-бізге жол көрсетер бағыт.
Бұл әлемде ең бастысы-біздің қай жерде тұрғанымыз емес,
қандай бағытта жылжып бара жатқанымыз.
. .
’
Холмз
1
әуелсіздік-тәтп ұғым, қастерлі сөз. Бұл-ешкімге, ештеңеге
мұқтаж болмау, өзіңці өзге елдің тануы, өзге елмен терезеңнің тең,
318
керегеңнің кең болуы. Сонау заманда ата-бабаларымыз тәуелсіздік
ушін қас жауымен жан берісіп айқасқан. Міне, еңді осы
тәуелсіздікгің арқасыңда білім алып, шарықтап жүрміз.
Біз кеше қаңдай ел едік? Тілі мен діні жоғалуға шақ қалган ел
емес пе едік? Қазақ деген атымызды жоғалтуға аз-ақ қалғанымыз жоқ
па? Ал бүгін қаңцай елміз? Тәуелсіздік альш, еркііщікке қол жеткіздік.
Әнүранымызды асқақ шырқап, туымызды биіюсе кетердік. Бүгінгі
таңда бізді әлемдегі барлық ел таниды. Ынтымақгас ел екенімізді
достастықгың сапарына жиі шығатын Елбасымыз сеңдірді. Туған
еліміздің келбегі де өзгерді. Неше түрлі ел қызығарлық
байпықгарымыз да жетерлік. Әлі де еліміздің алда түрған келешегі
керемет! Көз алдымызға елестетсек, Қазақстан бүхіл әлем қызыға көз
салардай аса бай мемлекетгер қатарьша жатпақ. Ал біз болсақ
.j)ecnyбликамыздьщ тәуелсіздігімен бірге өсіп келе жатқан жяп
қырандармыз. Жыддар жылжып, уақыт өткен сайын бұл
гәуелсіздігіміздің мәні жярқыраи здпылыгк, мэңызы арта түскенін
бүгінп өмірдің өзі көрсетіп отыр деп ойлаймьш. Б^ысқа мерзім ішінде
қол жетклзген табыстарымыз бен жетістіктеріміз баршылық. Атап
айтатын болсақ, Президенпіміз белгілеген «Қазақстан-2030»
бағдарламасы жэне жып саиынғы Жолдауы—
біздің адаспайтын
жолымыз, аиқын да ашық бағдарымыз. Бүп жо/ідауларда айтылған
мақсатгар сөз жүзіңде қапмай, іспен жүзеге асырылып, еліміздің
өркеңдеп өсуіне, элемдік аренадан орын алуына халқымыздың әлауқатының артып, жақсаруына негіз болып келеді.
Мемлекетімізде ұлтгық маңызы бар бірқатар бағдарламалар
бар. Солардың ішінен мен 2004-2006 жылдарға арналған және
еліміздің рухани әлемін дамьпуда сүбелі үлес болып табылатын
«Мэдени мұра» мемлекетгік бағдарламасын ерекше атап айтқым
келеді. Қазақстан ғана емес, ЮНЕСКО тарапынан да бұл—дүниеде
сирек кездесетін жоба, басқа едцерге де өнеге болатын құжат деп
белгіленеді. «Мәдени мұра» үггг тарихын түгевдеу, үігт руханиятын
қайта түлету үшін жасапған. Ол—мәдениетке деген мемлекетгік
кезқарастың соны стратегиялық ұстанымын айкындаған маңызды
жоба болды» деп Елбасы Н.Ә Назарбаев айтқандяй, «Мәдени мүра»
үлтымыздың және әлемнің даналықтарымен суоындатар кітаптар
шығару, ісөне қалаларымызды жер астынан аршыгі алу, көне
ескерткіплгерді қалпына келтіру міңдеттерін анықтаи берді. Бүл
бағдарламаның аясыңца атқарылған істер де аз емес. Шығыс
319
Қазақсханнан үшінші «Алхын адамның» табылуы, еліміздің тарихы,
этнографиясы, өнері жөнінде белгісіз болып келген бес мыңға жуық
қолжазбалар мен баспалық басылымдардьщ табылып, сатылып
алынуы, жүз томдық фольклор үлгілерінің жарыққа шығарылуы—
соның айғағы. Осының барлыгы Елбасымыздың көрегендігі мен
кемеңгерлігінің арқасы деп білемін. Өз басым бүл багдарлама
бойынша екі жыл қатарынан гылыми жоба жазудамын.
Жұмысымның негізгі мақсаты—Призидентіміздің «Мәдени мұра»
багдарламасын басшьшыққа апа отырып, күні бүгінге дейін элі
толық зерттелмей келе жатқан ақын-жазушыларымыздың
еңбектерін зертгеу обьектісі ретінде көпшілікке таньггып, қоғамға,
яғни гүлденіп жатқан елімізге өз үлесімізді ңосу.
ЖАймауытов үлағатты бір сөзіңде былай дейді: «Адам
баласы үшқыр ой, көп ақыл, өткір сезім, өнер танып, өзгеден үстем
дүние жүзінің қожасы болып отыр». Болашақга өз елінің қожасы да,
иесі де-бүгінгі мектеп оқушылары. Олар-біздер. Өсер еліміздің
өскелең ұрпағы—бүгінгі жастар. Елбасы өз жолдауында
«Қазақстанның болашағы жастардың қолында» деп, бізге үлкен
сенім білдірді. Осыны біле отырып: «біз елімізге қандай
жақсылықгар әкелер екенбіз?» деген ой толғайды. Ал осы сүраққа
тек білім арқылы, көп іздену арқылы жетуге болады. Сондықтан
елшнің ертеңі үшін аянбай еңбек ету, оқу оқып, білім игеру,
тэуелсіз мемлекетімнің іргетасының беки түсуі, үлттар арасьшдағы
ынтымақтастық пен достықты нығайту ең басты парызымыз деп
түсінемін.
11 «б» сынып оқушысы Әділбаева Гүлжан
Жүзі басқа болса j—
"
’ "
'
Адамдықгы айт, ерлікті айт, батырлықгы айт,
Ел бірлігін сақгаған татулықгы айг.
Ж.Жабаев
Достық... Қандай қүдіретті сөз! Өмірімнің бар мақсаты осы
сөздің ауқымына сыйьш кетерліктей-ақ. Бүл „татулық”, „бірлік”,
„ынтымақтастық” деген сөз. Достықгы эр адам түрліше түсінеді.
5,Ол—
аспандағы жарық жүлдыз, теңіздегі гауһар тас. Жүлдыз да,
320
асыл тас та кіршіксіз мөлдір. Бұл екеуін ешкім де, еш құдірет те
кірлете алмайды. Олар мәңгі бақи таза күйіңце қала бермек”,-деп
аты элемге эигілі фолыслорист-ғалым М.Ж.БСөпейүлы айтқандай,
мен халықтар арасындағы достықты, татулықты, ынтымақты жарық
жұлдыз бен гауһар тастай мөлдір де таза үзгымға балаймын.
Қазақгың асыл мүрасы, ұлтгық ерекшелігін айқындай түсетін
киіз үйін алып қарайтын болсақ, бұл да халқымыздың бірлігі мен
ынтымағының символыңдай. Киіз үйдің негізгі қаңқасын сүйегі деп
атайды. Оған кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық жатады. Мен
керегені эр үлттың өкілдері, ал уыкты сол ұлттар мен үлыстардың
ышымақ-бірлігін байланыстырушы, шаңырақгы киіз үйдің еңсесін
қүрап, түгастырып тұратын күмбез, яғни Қазақстан мемлекеті деп
квз алдыма елестетемін. Осы бір шаңырақтьщ астында өмір с^ріп
жатқан эр үлт өкідцерінің тілі, діні басқа болғанымен, мақсатмүддесі бар. Ол—ынтымақтастық. Татулық пен бірлік асылы тілде
емес, көңіп-пейілде, істе екенін эркім айыра біледі. Оньщ үстіне ол
адам арасыңца ғана емес, қауым, халық пен халық бірлігі болып та
келетінін аңғаруға болады. Үлг сыйпаты достық іске асқанда ғана
тарихқа, қауымға, нэсіпге ырыс-береке бергендей мүралар тудыруы
үшін қажет пе деп ойлаймын.
Жоғарьада келтірілген ойларымыздың барлығының ақиқат
екендігін сіздерге қалай дэлелдеуге болады? Мүмкін, қырқыншы
жылдардағы сүрапыл зүлматты еске алу керек болатын шығар? Сол
нэубет жыддар мен аласапыран күқцер жайлы көп айгуға болады.
Иэ, одақ қүрамына енген халықгардың Үлы Оган соғысы
жылдарында өзінің бостаңцығы мен тәуелсіздігін, бірлігі мен
ынтымақтастығын бірлесіп сақгап қалғаньш тарихтан білеміз. Бүл
жөнінде партизан ақын Ж.Саин:
Маған артық еш нәрсе жоқ Москвадан,
Орыс, қазақ бір туыо-біз, бір адам
Соңцықтан қауіп төнген күндер інде
Бір сен үшін өлімге бас байлағам [-деп тебіренеді.
Осы жолдарды оқып отырғаңда еліміздегі халықгардың,
соның ішінде қазақ халқының да вржүрек перзенттері сонау
сүрапыл соғыс жылдарында Мәскеуді қапай қорғағаны, табандылық
пен қаһармандықтың керемет үлгілерін көрсеткені еріксіз еске
түседі. Тек қана Мәскеуде емес, алыс жатқан Украинаның қүт
далаларында,
қадірлі
қалаларыңда,
Днепрдің
қымбатты
321
жағаларында қазақ халқының да адал, асыл үлдары қасиетті ерлік
көрсетті, талай ауыр құрбандыққа шыдады. Сол ұпы туыскандық
пен достықтың талабын ақтап, тілегін орыңдады.
Украина топырағын
Көкірегіндей аианың
Сүйіпті менің ұлдарым!-деп Жамбыл ақын ерлерді
мақтанышпен жырлаған.
Жауымен шайқасып жүріп, не орыс, не у краин тілін білмеген
ата-бабамыз олармен қалайша тіл табыса білген?! Неміс-фашист
басқьгашыларьгаың құрсаүынан қалайша кугыяғаіі?! Бұл ерлік сол
елден арсыздықпен жеңіліп кеткен жаулар үшін жұмбақ больш
қалмақ. Бірақ біз, жастар, ата-бабаларымыз пір тұтқан бірлік пен
ьппымақгастықгы бойымызға сіңіре білгенімізді дэлелдедік.
Берік-бекем байланысқан достық пен туысқандық үлгілерін
оіздщ халықтарымыздың қадірлі ұлдары мен қыздары аңдаггады.
Олар: Шевченко, Франко, Абай, Жамбыл тәрізді алдыщы буынның
ақын-жазушылары.
Үлтгық мэденнетіміздің мәңгілік мерейі, халықгық асқар
шыңы болған кемеңгер ақын Абай өзінің қара сөздері мен
өлендершде бірлікті паш еткен. Жиырма бесінші қара сөзінде:
„Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ғьиіым даг-бэрі де
орыста зор” — деп, қазақ халқының қаращылықган шығатын
бірден бір жолы оқу-білім екенін, ал соған жету үшін басқа елдердің
өнері мен ғылымын ^шрену керектігін уағыздайды.
Адамзат нәсілдерінің ішіндегі үркердей қасиетті тобына
қосылатын адам Т.Шевченко да өз халқына Абайша үңдеу
тастайды:
Учитесь, читайте
И чужому научайтесь,
И свое познайте...
Он жылдай қазгіқгьщ көне гопырағьпада аіідауда жүріп, эр улт
туралы шынайы қамқор ойпар ойлай біпіп, болашақты да
көріпкелдікпен сезіісген украин халқының үлы перзенті Тарас
Шевченко:
Обнимитесь, братья мои,
Прошу, умоляю! — деп жүрекжарды сезімін білдіреді. Дәл
осылайша Абай да өз халқьш ынтымаққа, татулыққа шақырған
болатын.
•
'
322
Е и халықтың даналары бір бірімен кездеспесе де, ола{
аңсаған армандары мен ойдары бір арнада тоғысып жатгы.
Жоғарыда
аты
аталған
ақындардың
ой-пікірлері
Елбасымыздың халыққа Жолдауында да көрініс тапқан. Атап
айтқанда: „Сан үлтгардың мәдениетінің және өркениетінің үндесуін
қамтамасыз етіп отырған Қазақстанньщ дүние жүзі мемлекетгері
алдыңдағы рөлін жаңа деңгейге көтеру керек” — деп Елбасымыз
осыған баса назар аударады.
Қазақстан Хальпқтары Ассамблеясы төрағасыньщ орынбасары
Ж.Әлиев „Егемен Қазақстан” газетінің тшшісіне берген сүхбатында
былай дейді: „Қазақта „Отаны бірдщ—
тілегі бір, жүрегі бір” деген
аталы сөз бар. Жүзі басқа болса да, жүрегі бір, тілі басқа болса да,
тілегі бір, атасы басқа болса да, Отаны бір қаншама үгггтяр мен
ұлыстарды біріктіріп, дүние жүзі мойындап отырған Қазақстан атты
елміз. Біз—Ассамблея арқылы қазақстандық патриотизм моделін
өмірге келгіріп отырған халықлыз, оның айғағы— еліміздегі
татулық пен келісімнің дүние жүзінің басқа елдеріне үлгі бола
алғандығы”
Көп үлтты ел болуымыз-біздің байлығымыз, мақганьппымыз.
Павлодардың өзіңде-ак қаншама ұлттар мен ұлыстар түрады
Олардың өз ана тіліңде білІм алып, эдет-гүрып, салг-дәсгүрлерін
сақтауға мүмкіндік жасалып отырғаіщығының бір дәлелі
„Жаңғыру” мектебінің ашылуы деп ойлаймын.
Қашанда көршілес елдермен қоян-қолтық араласьш, тату-тәтті
өмір сүрген мемлекетіміз ынтымағы жарасқан елдің үлгісін көрсете
бщді. Соның айғағы-2006 жыл Қазақстанның Ресейдегі, Ресейдің
Қазақстандағы жыддары болса, биылғы 2007 жыл Қазақстанның
Украинадағы жылы деп жариялануы. Оның себебі Қазақстанда
мекендеитін көп үлтгардың ішіңце украиңдықгардың көп болуы.
Еліміз алдында әлемдегі бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына
енУ мақсатьі ТЧР- Елбасы белгілеген стратегияны жүзеге асыру көп
Қазақстан халқының бірлігінсіз мүмкін емес деп ойлаймын.
Ьіэ өткенді есте сақгай отырып, болашаққа көз жүгіртуді, басқа
халықтармен тату және жарасымды өмір сүруді, олардың
мэдениетін, дәстүрлерін, салтгарын қүрметгеуді өнеге еткен
халықгың болашағымыз. Бірі жең, бірі жаға, бірі іні, бірі аға болуды
өзара теңдік арқылы елдікке, елдік арқылы өзгелермен теңдікке
жетуді үиреткен бабалар жолымен жүреміз. Біздің тақцауымыз да
323
бейбітшілік. Отанымызда орнаған халықтар жарастығын қолдаймыз
жэне соған лайықты қызмет етеміз. Хапқы үшіін қызмет етуді бақьгг
санайтын Елбасымыз турғаңца Қазақстанның келешекте дамыган,
өркениетті ел боларына кәміл сенемін.
■
10 «б» сынып оқуіиысы Әділбаева Гүлжан
Арман шьщындағы Қазақстан.
Мэңгі лаулап жану үшін ғаламда,
Үлкен бақьгг табу үшін ғаламда,
Үлкен болып қалу үшін ғаламда,
Үлкен арман керек екен адамға.
М.Шаханов.
Әлсіз бөлтірікген азулы бөрі болу қатал табиғатта заманауи
тектілік пен айбынды күпггі қажет етеді. Өмір зандылықтарымен
ілгері жылжыған мына заманда қазақ халқы үшін оңай болмақ емес.
Алға іпгері басқан көш соңывда жүру өткеннің ісі. Ал жаңа ғасыр
таб алдырьщтан атгағанда еңдігі кезекте елмея қатар көш бастау—
болашаққа сеніммен қадам басу деген сөз. Ел мен ел, білім мен
білім, адам мен адам бэсекеге түскен шақга бэсекеге қабілетгі болу613 үшін міндет. Ал ондай дэрежеге жете алмау, мүмкіндік бола
түра биікке ұмтылмау—тексіздіктің белгісі. Ал біз—
текгі хапықпыз.
Оған дәлел, біздің ата-бабаларымыз елінің келешегі үшін қасық
қаны қалғанша күрескен батыр, дұшпанға қатал, досына адал. рухы
биік, арманы асқақ халық болған. Ертеңгі күні қьіздарыньщ қайсар
мінезді, ұлдарының ауыздықпен алысқан айбынды боларына
сенген.
Елім деп еніреген, халқым деп жан ұшырған, Ресей
бодандығынан қүігылып, жетім қозыдай жамыраған елді
жетелецбүгінгі таңда болашаққа сеніммен қадам басуға мүмкіқдік
жасап отырған ел ағасы-Нүрсұлтан Назарбаев. Елінің әлемдегі
жарқын бейнесін көргеңдікпен болжап, Қазақсі аның алға қарыштап
самғауын жан-тэнімен қалаған түлгага барлық халық сеніммен
қарайды. Өз жұртының бойьгаан келешекке деген гұмырлы үмгг пен
құлшынысты тудыруға қасиетті күш керек. Біздің саналы
Елбасымыз бүл қысылтаяң шакта эділетті келешекке ақ жол сілтеді.
Тереңнен ойлап қарасам, санамда мынадай сұрақгар маза бермейді.
Бұл «Қазақстан-2030» Стратегиясының маңызы неде? Қазақстан
халқын сонау алыс болашаққа дайыңцауға не себеп болды? Ең
алдымен Елбасымызға халқын заңғар биікке, яғни әлемдік сахна
төріне жасқанбастан шығаруға қандай күш эсер етгі екен? Әрине
ол. «Не жақсылық болса да, ең алдымен елге болсын» деген
ұстанымнан туған күш. Адамдардьщ жақсылықты күтуге және оны
алуға хақылы деген ой тұжырымынан туған күш деп ойлаймын.
Жалпы айтқаңца Елбасымыздьщ парасатты саясатын сенімді түрде
орындай алатындығында. Елдің денсаулыгын, білімін, элеуметгік
жағдаиын, экономикасын, рухани байлыгы сияқты құндылықтарын
дамьпа отырып, әлемдік таразыда басым етуге күш жұмсалып отыр.
Соның нәтижесінде бейбітшілік пен келісімге келіп, күн санап
әлемдегі өз атымызды алгын эріппен жазар дәрежеге жетіп келеміз.
Біз көшбасшымызға, ол бізге сенеді. Соңда мақсат айқын,
келешегіміз жарқын болады. Демек, мемлекетіміз кемелденген,
келешек ұрпақ жаңа заман талабьша қабілеттіліктерімен жауап бере
алатын болуы керек. Мақсат орыңцалса, Елбасы сомдаған, қазақ
халқы аңсаған арман шыңдыққа айналмақ. Ендеше, білім
шаһарында зерделі, элемдік бәсекеде қабілепі, азулы додада батыл
азамапар мен азаматшалар осынау мақсэтқа қол жепсізушілер
қатарыңда. Бүгінгі танда эрбір адамга білім алуға, еңбек еіуге,
барлық қажетгіліктерін қанағаттандыруга мүмкіндік жасалған. Сол
себепті мақсатқа қол жеткізу үшін еңбекке білек сыбана кірісу
керек. Алыс болашақга біз сияқгы ұрпактарға азат қоғамда өмір
сүру үшін, күш-қуатымыз бен біліміміз жетістікке толы болу үшін
апага қойьиіған осынау мақсатгарды багындыру қажег бодцы. Мен
де «Қазақстан-2030» бағдарламасын жузеге асыруда өз үлесімді
қосқым келеді. Осы жалыңцы додада өз күшімді, білімімді сынауға
міндеттімін. Менщ қалауым бүгінгі таңцағыдай шет еддің біліміне
технологиясына, совдай-ақ ғылымы мен өнеркәсібіне тэуелді
немесе зэру болу емес. Менің қалауым Елбасының интерактивті
сабақга баса айтқан мэселелерімен ұпггасады. Ол келешекгге,
Қазақстанда, барлық стаңдартгарға сай білім жүйесінің
қалыптасуьшда, медицина саласьшың қызметі элемдік деңгейде
танымал болуында, ғылым мен техниканың қарқыңды дамуыңца
болмақ. Шет мемлекетгер бір кездердегі біз сиякш біздің қызмегке
мүдделі, бізді қажетсінсе деймін. Мен елімнің өз алдьша дамыган
әлеңді өзше қарататын ел болуын армақдаймын. Мүмкін мен
325
қызғанармын, өзгелерге қызығармын. Әйтеуір мен өзімді
өзгелермен салыстыру арқылы жеңіске жетемін. Шығарма соңында
өз ой-толғауымды мынадай өлең жолдармен аяқтағым келеді.
Жазық далаң, халық-балаң айтып жагыр алғысын,
Мейіріңе, біліміңе бас игендей қарлы шьщ.
Күллі қазақ Нүрағаға рнза болған алдымен,
Келешекке сенім берген, жігер берген жаны үшін.
Шеберлікпен сомдал бердің жүртыңның мынау бейнесін,
Балаусаңа зүлммдардың атқан тасы тимесін.
Асқақ бейне нар түлғадай, қанатганып, қалықгап
Төресі боп қүс біткеннің қыран құстай бииесін.
Біз —үрпагы, кемелденген қазақтың,
Әр күн болғай қазақтыққа азат күн.
Бейбіт өмір тілеймін мен үрпаққа
Білмесін деп не екенін аіаптың.
Асқақ туды биік үстау парыз шын,
Мен мәңгілік туған елге қарызбын.
Өтеу парыз ел алдында борышты,
Болсаң егер адам өсер нар мүсін.
Мен болашақта Қазақстанның айбарлы «Азиялық Барыс»
атанарына сенемін. Әрбір қазақстандықгардьщ санасына ұялап,
жүрегінен орын тапкан осы асқақ арман бізді тек биіктерден
көрсетсе деймін.
10 «а» сынып оқуіиысы Сарбасова Мөлдір
Ел болашағы —бүгіні мен ертецінде.
Жаңа ғасыр табалдырықтан атгайды., басқа дэуір туьш келеді
Вергилий
Тәуелсіздік—қасиетті үлы үғым. Оған қол жеткізу үшін атабабаларымыз найзаның үшымен, ақ білектің күшімен жауларымен
бетпе-бет арпалысып, қаншама қиьшшылықгарга төтеп берді.
Осыншама азаппен бірге жеткен егемендік. өзінің еңселі таңын, о
шеті мен бү шетіне қүлан жортқан қазақ даласьша өз нүры мен
жырын, асқақ үраны мен жалауын ала келді. Эйсе де талай жыл тас
қүрсаудан босаған кезде, елдегі түрлі салгшарда дағдарыстар туа
бастады. Елбасымыз сол бір күрделі де күрмеулі кезеңді халқымен
326
бірге басыман өткеріп, елінің шын жанашыры бола білді. Бұны
қазіргі таңда тарихымыздың жаңа бет-бейнесі айқындап отыр.
Елбасымыз—халқының элеуметтік жағдайларын жете түсініп, оған
игі шаралар жасаған бірден-бір жан.
Тарихымызда бұрын-соңды болып көрмеген «Қазақстан—
2030» Стратегиялық бағдарламасыньщ алатын орны бөлек, маңызы
өте зор. Себебі, біз Елбасымыздың осы бағдарламасы арқылы
болашағымызды саралап, үлтгық қауіпсіздік, денсаулық, ауыл
шаруашылығы, ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамньщ топтасуын.
білім мен эл-ауқат, энергетика ресурсары, тағы да басқа мәселелер
жайлы ой қорытып, өмірге басқаша көзқарас қалыптастырамыз.
Олай дейгін себебіміз: Елбасымыз Стратегиялық бағдарламасында
жеті басымдықты негізге ала отырып, әр түрлі мэселелерді сөз ете,
бізге дұрыс бағыт-бағдар көрсетеді, жақсы істерге жол сілтейді.
Мэселен, осы бағдарламадағы ауыл шаруашылығы төңіреііндегі
жоспарларының өзі—біздің елді түтастаңцыратын ауыл жайында
тамаша ойлар. Ауылға байланысты көкейкесті мэселеперді қозғап,
оған немқұрайлы қарамай, солардың барлығын дерлік жүзеге
асырып жаіъф. Елбасымыз «Іс—сөз жүзіңде емес, нақгы әрекет
нэтижесімен көрінуі керек» дейді. Бұған менің айтпағым, Аллаға
шүкір, барлығы болмаса да, бағдарламадағы көптеген мэселелердің
басы ашылыгі, сараланып, іс жүзінде көрініп, танылып, тең
жартысы жүзеге асуда.
Елбасы бағдарламасыыдағы өзекті мэселелердің біріденсаулық. «Дені саудың жаны сау» дейді дана халқымыз.
ІІІындыгында да денсаулық-саулықтың, жанның рахаттылығының
кепілі. Деніміз сау болса, білім мен эл-ауқат та болады. Бұл жөнінде
Елбасымыз «Салауатгы өмір салтын» қолдауды үскшяды Яғни
споргқа баса назар аудару, зиянды заттардан аулақ болу, тазалық
сақтау—осының бәрін дұрыс ұстана білетін жастардьщ жаны таза
болып, білім деңгейі де біршама жақсармақ. Бұл ретте өз басым
Елбасымыздың жоспарларын түгелімен құптаймын. Яғни, теріс
әдетгерден аулақ болып, спортқа көшу өмір салтын тиімді
пайдалануга жол көрсетёді деп ойлаймын. Осы орайда айтарым:
өрені үлкен, өнегелі үрпагы мол ел болғандықтан әрбір басқан
қадамдарымызды шалыс баспай, жақсылыққа ұмтылуымыз керек.
Сонда ғана санапы жастардьщ ой-өрісі кеңейіп, білімге, сондай-ақ
денсаулықтарына коп коңіл бөліп, дұрыс жолмен жүреді деп
327
есептеймін. Бізге сенер аға буьш барда, біз, сенімді жоғалтпаймыз.
Сенімге берік жас буынның екпіні өз үлестерін білім мен күшжігердің арқасында дәлелдемек. Соның нэтижесі ретінде көптеген
санапы жастар _уйым құрып, татулықпен, ауызбіршілікпен маңызды
мәселелерді көтеріп, таикылап, газет бетгерінде жариялауда.
Жариялап қана қоймай, өздері де соған әрекет етуде. Бүдан шыгар
қорытыны белсенділік танытьш жүрген жастардьщ біршама алға
жьшжушылығын аңғарамыз «Көш жүре түзелер» демекші, жастар
эрі қарай жалындап, қогамға өз үлестерія: тигізіп жатса, нұр үстіне
нұр болмақ. Кемел келешекггің кескінін жасайтын жас жапын, ягни
біздерге деген қамқорлық осы үзақ мерзімді багдарламаның тек
бастамасы екені сөзсіз. Бүл орайда үміт күткен жастар, өскін үрпақ—
біздердің мойнымыздагы жауапкершілік зор. Тоқсан ауыз сөздің
тобықтай түйінін біір шумақ өлеңіммен сабақтагым келеді:
¥ зақ күндер үзатады тгіңцарьш,
Сендік бақыт менііі-даіы жантаыым.
Жігеріммен бар кушімді эрқашан
Қазақстан, бір өзіңе арнадым!
11 «6» сынып оқушысы Төлеубек Еркежан
Назарбаев әлемі.
... Ақгар болсаң, ақиқаіты ақтай біл,
Жақгар болсаң, жақсыл арды жақтай біл.
Ағайыным, саган айтар жапгыз сөз,
Жалғыз мьша Нұрсүлтанды сактай біл.
Жоспар
Кіріспе.
Теңіздей терен; ақылыңа таңым бар.
Негізгі бөлім.
Назарбаев сашған сара жол.
Қорытьщды
1. Нұрсұлтан »:айлы сын сөздер.
2. Хат жазамын Елбасыма жасқанбай.
армандарға жетуге қабілетті. Бірақ, алға қойған мұрат-мүддесі
жолында ерінбей еңбек етіп, асқан габандылык таныта білген кейбір
328
азамттарды ерекше бағалағанымыз жен. Менщ осы жолғы
шығармамның тақырыбына тиек болып отырған ғажайып
дүниелердің бірі - Елбасы Назарбаевтьщ жасаған ғаламат әлемі.
Назарбаев демекші, бүл алышъщ алаш үшін жасаған ерен еңбектері
өте көп емес пе?! «Елбасы» десем болды, жүрегімді шабьгг кернеп,
тілімді елең билейді. Қаізақ өз тұлпарын мактамаңды, тіл тиеді деп,
сөз өтеді деп, ...Бірак, мақганып, маңғазданьт сөйлеу де біздерге
жат қылық емес. Назарбаев хақьшда айтарым мол. Ой иірімдерін
бүгіпгі елдің егемендігімен бастағым келеді:
Басын қосьш үш жүзімнің Абылай хан ерлері,
Қабанбай мен Бөгенбайлар намысты қолдан бермеді.
Бүгінгі күн сандуғаштар бау-бағымда сайрады,
Айналайын, қазағымнан бұзылмаған қаймағы.
Шынында да, қазағымыз асыл, Президепгіміз ақылды болса,
арманның биігіне самғауға тольщ мүмкіндігімв бар. Қыран қүс өз
үясын биікке салады, жаудьщ қолы жетпесін деп, қиянат жасап
кетпесін деп. Мен Елбасымызды қырағы қыран қуска теңеймін.
Себебі, Н.Э. Назарбаев елдің қауіпсіздігін қатты ойластыруда.
Білекті сыбана кіріскен істеріміз де аз емес. Атап айггар болсақ:
Теңгем шықгы тебірентіп мынау дархан даланы,
Жүрегіңде Еуразияның тұрғыздық әсем қаіаны.
Біз осылай ешқашан да түзу жолдан таймадық,
Сондықган да Пргоидент қып Нұрсұлтанды сайл адық.
Ақ киізге отырған соң басшы болды көрнеісгі,
Қазақстанды Әбішұлы Нұрсүзтганьщ өрлетгі.
Абьшайдың ізін жаівгап, ақылға бой алдыріщ,
Барлық жерге түрғын үйлер, өндірістер салдырды.
Елім дамып, өркендеді мэдениетім, дінім де,
Мэрпгебеге ие болды қасиетгі тілім де.
Елбасы да қазағымксьщ ой салғандай пэлеше,
«Көшпенділер» қазақ елін танытқандай элемге.
Кәр і-жасы еңці ұктың не екенін біл імнің,
Ойлы келбетімнен еш келмейді бүлінгім.
Айта берсем, таусылмайтын еңбек еттік бүгінде,
Қазақ елім, аспаньшда әр кез күнім күлімде!
Е ндіігі кезде Алладан сұрайтыным елімнің егемендігінің
сақгалуы болмақ.
329
Тарихқа көз жүгіртіл, үңілер болсақ, қазақ жұрты талай сын
сагаттарды бастан кешірді, небір қиын-қыспақ замандарды көрді.
Дей тұрғанмен, ата- бабаларьшыздьщ аманат етіп қалдырған асыл
қазынапарымыз - тіліміз, дініміз бар. Асыл мұралардың кейбірі
мұқалып,мүжіліп те қалған. Міне, осының бэрі де енді қапыпқа
келіп, түзеле бастады. Ақылга бой алдырған ақылгөйлеріміз салған
сара жолмен бэріміз дерлік жүріп келеміз. Бұл ұзыннан ұзаққа
созылган, ешқашан да үзілмейтін жол. Бұл жол - Керей мен
Жәнібектен, Әбілқайыр мен Тоукеден, қала берді Абылай ханнан
қалған жұмбақ астарлы, ашық аспанды, биік асқарлы жол. Осы
жолмен жүру арқылы біз талай жетістіктерге жеттік, биік-биік
асулардан өтгік. Сондағы барар жеріміз қайсы? Бәлкім, Қорқыт
атамыздай ажалдан қашып барамыз ба? Мүмкін, Желмаясына мініп,
жерұйық іздеген Асан қайғы бабамыздай жер жәннатын тапқалы
жүрген шығармыз? Әлде, «Жүргенге жөргек ілінер» деп босқа
саппақтап барамыз ба? Жоқ. Біз, барлық қазақ елі, бірлік-берекемен,
татулықнен осы өмір жолын жүріп өтпекпіз. Бұл сапардың қай
жерде аяқгалатыньш тек бір Алла ғана біледі. Біздің міндет - осы
жолдан айнымай алға басу болса керек!
Қазақстан бай болганмен,
Қызығын қазақ көрмейді.
Шалқнды шапа қазақтар,
Ал қара қазақ терлейді.
Елімдегі көп кемісті
Елбасым
неге
көрмейді?-деп
те
сынап
қоямыз
Президентомізді. Сынасақ, өз барысымызды, өз алыбымызды
сьшайық, сынай сөйлеу шын қазаққа ғана жарасар. Белгілі айтыскер
ақын ағ.амыз Ринат Зайытов был ай көсіледі:
Бастық біткенге бэрібір,
Жымқырып жүріп жем жеңді.
Оларга тііггі бір тиын
Бермей қойсаң да, өлмеңді.
Ал мұғалімдер алатын
Бірнеше мың теңге айлыққа
Әкімдер киген тондардың
Бір түймесі де келмейді.
Дэрігерлердің еңбегі
Қайыршылардьщ бес күндік
330
Табысыменен тең деізді.
Осыньщ бэрін ескермей,
Біздің ел қайтіп өрлейді?
Бұл ақын айтса ойландыратын, айтып толғаядыратын дарабоз.
ІІІынында да ызапандьфатын дүниелердің де баршылық
екеніне көзім жетті. Атқарылған іс аз емес, дегенмен, айтылмай,
айтылса да, орындалмай келе жатқан мәселелердің де бар екендігі
рас.
Әйшесе, «Елімнің айтар болсаң назы жағілы, жоғары жаққа
бәрібір дарымаңды»,-деп марқұм ақын Оразалы Досбосынов ағамыз
жырпал кетер ме еді? Менің ойым, бар мәселе жас ұлан жастар,
қолыңцы бастар еркін ұрпақ - біздер деп ойлаймын. Бүгінде Ақша
жүзді жастарын Айша апамның күйі емес, Шығистың эні тербейді.
Бара-бара ағайын, қомданып жүрген жастарың асық-күшігін
жерлейді» деген жаман атаққа ие болдьгқ.
Бұл жақсылықтың нышаны емес екендігі белгілі. Бндігі
уақытга, Блбасы жолдауьхнан соң халқымыз бұл, енді карыным тояр
деп жадырайды, жадырамай ел байғұс енді қаіітсін, айтқан сөзге
малдың өзі маңьфайды, - деп соғып қалмайық. Ондай жағдайда
еркіндік жолындағы еңбвгіміз де, болашаққа секгеніміз де жайына
қапары анық...
Жуьфда мекгебімізде тәуелсіздікке он бес жыл толуына орай
жаппай Президентке хат жазу науқаны болып өтгі. Охыз минуттың
ішінде көптеген оқутаылар өз лебіздерін, тілектерін, армандарын
»;ағазға түсірді. Мен де өз жүрекжарды ілтипатымды бірер шумақ
өлеңмен жеткізер болдым.
Амансың ба, бар дапаның тірегі,
Алаш сынды өр хал*;ымның жүрегі.
Хат жазуға бүл бір ұльщ бекінді,
Жайылғандай ой-електің кілемі,-деп бастадым да,
Аман-сау бол, тағы да хат жазармын,
Сөзімді айтып өзіңе мен тазардым.
Құдай жазып, бір күндері кездессек,
Қольщ бергін, арынды ерім, назарлым,-деп ойымды
тәмамдадым. Елбасыма қандай көзқараста екенімді түсіну оның өз
ешпісіңде.
Қорыта келгеңце, бақытты өмір сүру, туған елімізде ойналкүлу, еркін жүру-бәрі дерлік өз қолымызда екенін ұмытпаған абзал.
331
1j «в» сынып оқушысы Қадірбек Алтай
«Шығамын тірі болсам, адам болып»
(С.Торайғыровтың оқу-өнер тақырыбы)
Ел мен елді, халық пен халықты теңестіретін-білім.
М.Әуезов
#
Жоспар
I Кіріспе.
ақын.
Ел қадірін ел баққан ерлер білер.
П Негізгі бөлім.
1. С.Торайғыров—өз елінің теңдігі, бақыты үшін күрескен
2. Поэзияға қол созуындағы басты себеп-еліне пайда тигізу.
3. Абаймын үндестігі.
4. Ел болудың басты тірегі-білімнрылым.
5. Білімді үрпақ—ел тірегі.
Ш Қорытынды.
Елім деп еңіреген Сүлтанмахмүтгы ер демеске болмайды.
Қазақ халқыньщ ой дүниесіңде аз жасап, көп іс тындырған
Сүлтанмахмүт Торайғыров-ХХ ғасыр басындағы эдебиетіміздің ірі
түлғаларының бірі, үлы Абай дәстүрін жалғастырушы, замана
перзенті, зор талант иесі. Қысқа ғана ғұмыр кешсе де, өзін үлтының
мұраіъша, жарқын болашағъша бағыштаған ақын сан ғасыр
межесіне кетер, сансыз буын үрпағына жетер мэңгілік мұра
қалдьфды. Оның іздеген шыңдығы-халықгың дергіне ем табу,
«Қаращы қазақ көгіне өрмелеп шығып күн болу», «Халықгың
мұздаған жүрегін жібһу», сөгіп халықгы ерікгі, мэдениетгі,
оақытты ету еді. Сол себепті де оның қалдырған асыл
мүраларындағы өзекті тақырылтарының бірі емес, бірегейі-оқу
өнер тақырыбы.
9
«С^отанмахмүт-өз халқыньщ теңдігі, бақыпы болашағы үшін
күресш, оны оқу-білімге, жарыққа, мэдениетке меңзеп, осы жолда
еліме нұр болам деп талпынған ақын, оның ұмытылмас еңбегі зор
маңызъ!, мәні осында,- дейді Б.Кенжебаев, С.Торайғьгооетың
«Шәкірт оиы» өлеңі бұл пікірдің дэлелі болып табылады:
Қаращы қазақ көгін,е
Өрмелеп шығып күн болам!
332
Қараңғылықтың кегіне
Күн болмағанда кім болам?!
Мұздаған елдің жүрегін
Жьшьгтуға мен кіремін.
Еңбек, бейнет тарауы
Ракатқа сарқылар.
Қыздырып күннін қарауы
Надандық теңізі тартылар
Халықтың надандықта, мешеуліюге болып, аріта қалуының
басты себебі оқымағандығьшан, өнер-ғылым: қумағандығыньщ
салдарынан деп түсінген жас ақын «Туған елімех деген өлеңінде:
Үміт қьш менен қарайсың,
КвЕ(ілге медеу санайсың,
Балалыққа жарасам,
Аталыққа жарайсың...
...Сіздерге әкеп шашуга
Ілім-бшім жинаймын - деп туған халқына серт беріп, еліне
септігін тигізуге талпынаіды. Поэзияға қол созуындағы басты себеп
те осы деп түсіндіреді.
Ақынның «Талаптарға» деген өлеңінде:
Дөнднен надандыктіың асам дедік,
Миллетке раушан гүлін шашам дедік.
Үйреніп эрбір түрлі өнер-ғылым.
Теңіздей дэрия больт тасам дедік.
Білеміз ынтымақсыз іс оңбайды.
Тартынып шу шулеткен кісі оңбайды.
Бізде бар аққу, шортан, шаян...
Біздің іс бүіпуменен еш оңбайды деп Абайша толғайды. Ал Абай болса,
Біріңді қазақ, біріңці дос,
Көрмесең істің бэря бос демей ме? Демеқ, қазақ әдебиетінің
<іскар шыңы болған кемеңгер ақын Абаиды пір, үстаз түтқан
Сұлтанмахмұг надандық түнегі басып тұрған қараңғылықтан
ісүтылу үшін қазаққа оқу-өнер үйрену қажетгігін ішп толғайды.
«Жарлау» деген өлеңінде:
Біл ім, өнер табуды керек қылма,
Мәз болдың ырғаң-ыргаң басқаныңа.
Қарасаң басқалардың жастарына
333
Өнер, ғылым толып түр бастарында.
Өзіне от, жел, суды жалшы қылып,
Алланың сайран етер аспанында, дей келе жастарды балғьш болашақты келешекге азығы б<
ғылым атты жарық сэулеге қшоға, оны игерген оқымыстылар il
хзш басуға, олардың салған сара жолына түсуге багыттайды.
Ецді іргелі, өркениетгі ететін ғылым мен білімді кеңінен
үгітгей келе, қазақ халкының «малым—жанымньщ садағасы» деген
ісіне көз ілмей отырғандарын айта келе,
оқудың өмірдегі маңызын бұрынғысынан да тереңірек жырлайды.
«Юіынында, ғылым артық мал мен бақтан, ғылым болса, қара
су тасып аққан. Оқу оқып не керек, мал таппай»-деп, қазақіың
аигқан сөзі надаңцықган екенін көрсетеді Ақын «надаңдық» деген
сөзді шыгармаларыңца жиі қолданады. Ол халқының білімсіздігі,
талаптанбауы осындай қараңғылыққа әкелді демекші.
Султанмахмұггың «миға тамақ, жүрекке сусын берер»
гажайып өлеңцерінің бірі - «Ц[ығамьш тірі болсам, адам болып»
өлещ.
Шығамын, тірі болсам, адам болы
Журмеймін бұл жиһаңца жаман больш.
Жатқаным көрде тьшьпп жақсы емес пе?
Жүргенше өмір сүріп надан больш?-деп ақындық азаматтық
бағдарламасын ұсынады. Өзінің іздену жолындағы зор талабын,
асқақ қиял- арманын лирикалык қаһарман бойына дарьгтады. ОқуөнеР жолыңца бар қиыншылықты жеңуге серт береді. Өзін «жарық
КүН юде" ’ с5 ^ е
хальіҚ баласы» деп атаіеды да, « елдің бетін
толған аидаи болып көруге уәде береді.
Сргганмахмұг өзінің «Социализм» деген мақаласыңда:
Ш^ ршеу керек болса* мұны 03 қалпыңда қалдырмай,
көбірек, көбірек тұрсын, бэріне таныс жегілген жұртгардын
қатарына қосу керек; олармен бірге адам баласының жеңіл күн
к е ^ Г \ ^ ПС баҚЬПТЫ б0луьша жол табУ керек, іздесіп аг салысу
керек. Бізге керегі қайткенде солардьщ білімін тез үйреніп
қаиткеңде сол қатарға тез қосьшу қамын қылу керек-деіаді. Оны^
ұл мақаласы оку мен онер жайындағы жазған өлеңцерімен үңдес
Атап аитатын болсам, «Оқу» деген өлеңмен мазмұндас:
Түбшдегі жастарға оқу міқцет,
Тек қана окуменен өнер білмек.
334
Өнер-бшім, адалдық, ар-намысты
Жоятын надандық кой-елсіз індет.
Оқыса басқа еддердей қатарға енбек
Бар қиьшды тек қана ғылым жеңбек.
Бір өлеңнің өзіңде-ақ ойшыл жас ақын көп өзекті мәселелерді,
ел болудьщ тірекгі дәледдерін барьшша дэлдікітен аіпа білген. Ел
бірлігі де, намысты, арлы болу қасиеті де, мағыналы өмір сүрудің,
лаңцалы қызмет еіудің жолдары, оқу мен өнердің аса қажеттілігі
аитыяған
[ай-ақ ақын осы жолдардан ел болудың басты
% *
толғақ,
Ел болуға алдыменен
намыс
Жапғыз ғана окумен теңелмейсің,
Алты ауыз, азғын болсаң қоян журек.
Қажырлы ел жаннан арын артық көрмек,
Өнерге умтылатын аңсап-шөлдеп.
Халқыньщ қамын, бақытты болашағын аңсаган, сол мақсатга
қысқа гұмырын бағыштап еңбек еткен ақын «Окудағы мақсат не?»
деген өлеңінде:
Яки мақсат:
Өнер, білім алуға
Алға қарай баруға
Намыстанып. қорланьш,
Құқықтан мақұрым қапмауга
Миллет көзін ашуга
Терістіктен қг
Заманага көз сапып,
Аяқты жөндеп басуга
Біз де басты көтерсек,
Қапа бермей таптауда-дей келе, оқудың мақсаты молда болып,
әкім болыл, шен таіуда емес, өнер табу, халыққа пайдалы іс істеу
деп түсшдіреді. Яғни, ақын шыгармаларыңда заііырлы, өркениетті
е.п болу үшін не істеу керектігін ашық айтады.
Сұлтанмахмұггың оқу-өнер туралы айп^анда))ыныц бәрі
қазіргі заман тілек-талаптарымен ұштасып жагыр. Тәуелсіз ел
болудың басты ұстанымдары-ақын айтқан кеңестер. Өркениетгі
еідің қатарына қосылып, тереземіз тең болу үшін алда атқаратын
335
асқаралы істер көп. Оньщ ең бастысы—оқу оқып, өнерлі ел
өнегесінен кем қалмау. Бұл—б^тінгі біздің де ұранымыз. Өйткені,
білімді ұрпақ—ел тірегі. Ал бұл ауқымды да нұрлы тақырыпты
жырлап, біздерге терең ой тастаған Сүлтан махмүт ағаның
шығармалары бүгінгі күнге дейін өз мазмұндылығымен,
мағьшальшығымен, тағылымды тэлім, тартымды тәрбие беруімен
құнды. Осындай байлыгымыз барда еліміз қатардан қалыи, кем
атанбайды, мұңдай байлығымыз барда еліміз тұғыры биік сәулетті
мұнара болып, бэсекеге барышпа қабілетті елу елдің қатарына
енбек.
Ж ырлайды жүрек.
Елең де алаң күн туған кезде,
Ту етіп биік намысын.
Бұғауда халқым қылқынған кезде,
Қорғаны болған арысым...
Жоспар.
Кіріспе.
Махамбет жайлы бір сыр бар айтатұғын...
Негізгі бөлім:
1. Жырдың алмас қылышы.
2.Тэуелсіздік жолында...
Қорыіыңды.
Махамбет және қазіргі жастар.
«Малы жоқ деп, ерден түңілме, егіні жоқ деп, жерден
түңілме»-дейді атам қазақ. Қазақ айтса айтады-ау! Сөйлесе сөлін
тамызып, жырласа көл-көсір ғып... Иә, шынында да, қазақ
даласынан небір шешеңдер, асқақ ақындар, айбынды батырлар өтті
емес пе?! «Ат басына күн туса, етігімен су кешер» дегендей, ел
намысын еш жерде аяққа таптатпайтын, дұшпандарға аттатпайтын,
арынды ерлердің бірі—Махамбет. Міне, осындай елдік пен ерлікгің
символы болған асқақ ақын Махамбет ұзақ шыңның басына ұялаған
арман секілді.
Біссіміллә, барша сөздің мәнін берген,
Имансыз айтылмаған әні терден.
336
Сағынып қауышқаңца танымды елмен,
Саналы сөз естілген арың,
Қорғаған қаумалаған қалың елін,
Ел барда тазаратын жаны шерден.
Қазақгың біртуары, ерен ері
Махамбетп алашка Тэңір берген,-дегендей, енді Махамбетгің
ерлігі жайлы бірер сөз қозғайық. Адам ата мен Хауа янядяи бері
келе жатқан ұрпақ-пенделердің арасынан Махамбетп жэне оның
ерлвгін ерекше көзге түсіруге болардай. Мақгансаң, агайын, «алаш»
деп айқайлап, «елім» деп ой ойлап жүргендермен мақганайық»
Құрметгейік те... Өр ақынның поэзиясына да үңіліп қарайіын
болсақ, кереметтей қайталанбас дүниелерді көреміз. Едді қооғав
батыр-сарбаздарға салиқалы сөз айтып, рухын көтерген
ерімнің жаны-айдынды, жүрегі-айбынды емес пе?! «Жау
жігітгі жарағьшан таниды, дау жеңетін жігһті талабынан таниды»
Ақылына көркі сай, жарағына талабы сай өр Махамбеггің ақылытеңіз, жүрегі-халық жүрегімен егіз... «Батырлығың не керек,
байсалдьшық болмаса, ақыңдығың не керек, айтарлығың болмаса»,деп санайды бабаларымыз. Міне, осы сыннан сүрінбей еисеңдердің
бірі де-Махамбет. Байсалды батыр, ақылды ақын аргында қалған
алаш жүртының әрбір саналы ұрпағының құлағыңда сағатгай
сыршлдап тұруы міңдет!
Өкінішке OP3**» бүгінгі Махамбет жырларьш оқымай, оқыса
да, көңщдерше тоқымай жүрген жастар аз емес. Осы орайда қазіргі
казақ жастарьпшң бауыры шет жаққа қарай бұрылып бара
жатқандығын айга кеткенді жөн көрдім.
«Жақыңца бір заң шықгы сұрқы жаман,
Қылатьш болашақты, сіоә ла елес
Үш тілді қатар білсін депті өкімет,
Кім үшін, бұл дегенің керек емес?
Туа can жаттайтұғын жаны қалмай,
Ағылшын, орыс тілі—құран емес.
Бір ауызға бірнеше тіл сыйдырар,
Қиақгар қарашубар жылан емес»,- деп боігілі айшскер акын
£ »
ЖЬІРлағанДай, Тілімгадің де халі мүшкіл екенін
бОЛС<ц мен де “ “
кадірін білмес урпақтың
Ана тілің айбының асқақтаган,
337
Қазақтың тілін әркез асқақтатам.
Бабамның кең даласын кезіп жүрген
Басқа тілге ойбайлап от тастатам.
Бөгде тілді қайггесің, жамағатым,
Қазақ тілі тіп емес қаналатьш.
Ағылшын, орыс тілі бар екен деп,
Тоз-тоз боп, келімсекке тонапатын.
Қазақ тілі, тағы да қазақ тілі,
Елімнің танылды ғой азагтығы.
Баласы қазағымның тілін білмейд,
Осы ма ұрпағыңның азаттығы?-десең, Мағамбет боп танысып,
Абай боп санаңа енемін. «¥лы сөздің ұяттығы жоқ, қазіргі қазақ
жастары Махамбеттің «Жұмыр қылышьша» емес, батыстың жынойнагына көп көңіл бөледі. XXI ғасырдьщ жастары ақыннан гөрі
алтынды қатты құрметтейміз. «Ақылды ердің ішінде алтын ерлі ат
жатыр»,-дейді ата-бабамыз. Ендеше, неге Махамбет сынды
ерлерімізді өрге көтеріп, аруақтарына дұға бағыштамасқа?!
Бэлкім, әдебиет—қоғам шындыгы деген тұжырымды
құшағандықтан болар, бэлкім, Махамбеттей ханға да тура сөйлегім
келгендіктен болар, эйтеуір елімнің егемендігі жолында ерінбей
еңбек еткенді қапаймын. Себебі, Махамбеттей ақиық та жұрттың
бостандығын тіледі. Шіркін, тәуелсіздікке не жетсін! Жат біреудің
қас-қабағына қарамай, жаутаңцамай, еркіндік нәрімен сусьшдай күй
кешкен неткен гажайьш құбылыс десеңізші?! Иә, біз тәуелсіз елміз!
Сан гасыр еркіндік жолында ерлік көрсеткен, ар-намыспен жүрегін
емдеткен арынды асқақ ерлеріміздің арқасыңда тәуелсізбіз. Е,
қазағым-ай, барлық элем апдыңа бас ұратындай, тамсанып
таңырқайтындай, қылығың аз емес-ау! Бүгіңде, салиқалы сөздің
басын болсын, шытырман ойдың иірімдерін болсын елдің
егемендігімен бастайтын болдық. «Қазақ» десе көсіліп коя
берет ініміз де шындық.
Сонау тарих түсіреді саналы еске корлықты,
Қазақ елі не көрмеді, бастан кепггі зорлықгы,
Танытқан жоқ Махамбеттер, алаш дэрменсіздікгі,
Альпггардың арқасыңца алдық тэуелсіздікті,-деп төгіле
жырлайтынымыз да көңілге қонарлық дүние. Егемеңді елімізде
бақытгы өмір сүру, ойнап-күлу, еркін жұру—бэрі дерлік өз
қолымызда екенін ұмытпаған абзал. Бірде бақьптан: —Қайда барып
338
тұрақтайсың?»—деп сұрағанда-ауызбіршілігі жарасқан жерге барып
тұрақтаймын,»-деген екен. Ендеше, Махамбеттей ұлан өсіріп,
ұлысымызға пана қылайық, қазақтың ғажап саптын құрайық.
Ауызбіршілігіміз жарасса, бақытты болармыз, шаттықты болармыз.
Міне, сонда ғана Махамбет пен Исатайдың, Қабанбай мен
Бөгенбайдың, қала берді, Абылай ханның аманатын ақгап,
мұраларын сақтап қалармыз, сірә...
Қорыта келгенде, жырдың алмас қылышы Махамбеттей
ақынды қазақ елі эрқашан үлгі тұтады, пір тұтады деген сенімдемін.
Өзі өлсе де, аты өлмеген, қылыштай жарқылдаған, өткір мінезді,
ерен еріміз ел есіне мәңгілікке орын теппек! Міне, бұл менің
жүрегімнен шыққан сөздер еді. Осы дүниенің нүктесін қою да
жүректің өз еншісінде:
Ақын ағам алшы түскен асыгың,
Көпті көрдің бұл фэниден асылым.
Жарып шыгып Баянымның тау-тасын,
Өзіңе арнап өлең жазды жас ұлың.
Жүрегіме егіз болды жырларың,
Өзіңе арнап сөз сөйлемей тұрмадым.
Сөз арнасам дәл өзіңдей арысқа,
Онда менің ақын болып туғаным,
Ізіндейсің Абай сьгады ақынның,
Кезі бар ма шығар менің атымның?
Тіл тигізсе басқа біреу ерлеріне қазақтың,
Дәл өзіңдей айбарланып, жебедейін атылдым.
Жүрегімнен әлі талай жыр туарын білемін,
Жайып салып отырмын ғой ой-електің кілемін
Сағым сынбай, белестерден өкінбей-ақ өтермін,
Неге десең, Махамбет қой мына менің тірегім
11 «в» сынып оқушысы Қадірбек Алтай
«Ата -ана қадірі»
Ата—ананың қадірін балалы болғанда білерсің
Жоспар
І.Кіріспе бөлімі
1. Тәрбие тарихы
339
II. Негізгі бөлімі
2.Тэрбие отбасынан басталады
III. Қорытынды
3.Ата —ана үміті
Қазақ балалары ежелден келе жатқан дәстүр бойынша үй
ішінде жэне қауым ортасында тәрбиеленіп, өмір тәжіриебесін адды.
Оның ішінде еңбекші бұқараның балаларын алты — жеті жастан
бастап отбасында еңбекке араласа бастады, жас төлдерді бағу, күту
жұмыстарында үлкендерге жәрдемдесті, өзінің ата- анасының
шаруашылық кәсібін үйреніп, болашақта сонымен айналысуға
әзерленді. Мехнаты көп, жағдайы ауыр көшпелі өмірде еңбекші
бұқараның балалары талай ауырпалықты бастан кешті.
Бесіктегі бала ер жетіп, азамат болып кеткенше түрлі эдет гүрыптарга байланысты қалай да күтілуге тиісті, қалай тәрбиеленуі
керек деген жөн — жобаға, тэлімдерге толы болатын. Ру салты,
көшпелі өмір, мал шаруашылығы тәрбиеленуші баланың қай топқа
жататындығына қарай оның тәрбиесіне өзіндік сипат берді.
Қазақтың үлкенді — кішілі балаларының қай — қайсысын
болсын өзін қоршаған айналадағы дүние туралы ғылыми үгымнан
ада еді, бірақ ол өз айналасындағы табиғат жайында көп фактілерді
білді, үлан —байтақ кең далада, айсыз түнде адаспайтьга жершіл,
жолынан — ақ қиядағыны көзі шалатын қырағы, сәл сыбдырды
ұғатын естігіш болып тәрбиеленеді. Ат қүлағында ойнайтын пысық,
атқанын қүр жібермейтін мерген, айтысқа түсетін шешен екенін
танытты, ертегіші, жыршылардың аңыз - әңгімелерін үйып
тыңдауға, үғуға үйренді.
Қазақ балалары өнегелі, шешен сөздерді, мақал — мәтел,
жүмбақ, жаңылпаштарды бірден қағып алып жадында ұстауға, оны
кейінгі үрпаққа бере білуге дағдыланды. Қазақ еңбекшілері
бапаларының тэрбиесі осылармен шектелді.
Дегенмен заман өте кеңестік дәуірде ұлтымыздың тәрбиесі
өзгеріп, «орыстанып» кеткен шақта қазақ балаларының тәрбиесі де
өзгерді.
Жақсысы —кеңес мектебінің білімін альт, гылымды дамьгпы,
орыс халқымен терезесі тең болып, өнерде де, ғылымда да алда
болдық. Өкініштісі - тіліміз бен дінімізді ұмытып, «орысша сөйлеп,
орысша ойладық». Осы саясатпен жетпіс жыл ұрпағымыз ғүмыр
340
кешіп, ең бастысы, ұлгтық рухымызды төмеңдедіп алдық. Оібасьщда
ана тілі қадірі кеткеннен кейін ата- эже немересімеи, ата — ана
баласымен орысша сөйлеп, түсіністі. Өзге тілді жақсы біліп, өз тілінде
сөйлей алмай, қазақ бапасы «орысганып » кетті. Мұның қырсығьнан
тасбауьф бапа, қаныпезер келін пайда больш, ата —анасын қарггар
үйіне, баласын жетімдер интернагына тапсыруымен тынды.
«Орысша білмесең, наныңды тауып жей апмайсың» деген
заңмен өмір сүрген қазақ азаматтары өз балаларын жаппай орысша
оқытып, өздерінен алыстатып алды. Ерғабыл қарияның ұлы
Сапабек, келіні Тома тіл білмейтін немересі Жеңіс сияқтылар
қаіггап кетіп, ата — ана сағынышын, ата — ана алдындағь;
борыштарьш ұмытып жатгы.
Тііггі кейбіреулері ақшаны, байлықгьщ құлы болып, ата —ана
қарттылығын ескермеді, олардың тәні мен жаны ауыратынын
сезбеді.
Тек Ерғабыл қарияның бэйбешесі сияқты күнде алыстан бала —
намересін кұтіп, ақ жаулығымен көзінің жасын сүртіп, сары
сағыныш сағымында күтумен гұмыр кепггі.
Бападан үміт болмаған ата- ана, өз кунін өз көріп, Ерғабыл шал
сияқты «қысқа отын жоқ, бар кезінде қол ойып алмайды», - деп қыс
қамына ерте кірісіп, өздеріне басу айтып, өмір сүріп жаггқан ата —
аналар қаншама?!
Ал кейбіреулері дала өміріне төзе алмай, ауып қаңырап қалғанда
баласыны